Մշակույթի տեսություն և հայ մշակույթի պատմություն

վ.

|

Պեե.

ԼՆ.

ՈԱԿԻՅՑՑԻ

վ.

ՊԼՏՈՒԹՅԻԼՆ

.

Ակ

Կր

Ն

«

ԵԿ"

ա

Գ

ՀԱՇՏ

ՆԿ, ԻՆ Պու

Կ

Ն

ոկ

ՀԽ,

Կլ

Կ՝

Ի

Կն

ե

Գե

Գե

`

Ակ

կ

Կր

ր

Գր ՝

ր`

ԿԱՊ

կրել:

Ակ

Պ

ԿԳ -

ե»

'

.

եւն

Պ

'

ԳԱՆ,

Հ

ետ

Պոն

ելել զ

Ն

եւ '

ՐԱ ե,

եւՊլ

ե

ե

:

ե.

կ,

-

'

՝

Պ

են

ԱՆՆԱն ԱՆ ԿՀԿՐՊ Կր Կ ԱԱ ե

Կգ"

:

Նե

եե.

Պ.

Պ

ւ

ե

ւ. "

զ.

ե

'

կել

ե ո,

ԽՆ եւ

'

ե,

ն

'

ւկ,

եւ

Հ. նւ Վ.Վ

Պ

ե

ւ

ն

Կ

Պ

՝.

ն

Հ

-

Կ-ն

Պ Պ..

Պե

Վ

Վ.

Ն. ն

Պ.

կնո: կ,ւՆ, ե.

Կ.

Ա" Գ

ն.

Պի ն.

ե.

ն

Կ.Պ, ե

Պ

ՆՊ

եզ

'

Կ.

ւ

գ-ն '

Գ

կ

եյ

"

զ

ե

ԿԳ

-՝ՀՆ

:

Ա

' ՝

Կեր Ն

-ն

.

ե

ԱԱԱՆՐ

ՀՊԱՀ

ՀՀ

Ս.

ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Ա.

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ՀԱՅ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԵԻԵԻ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Ուսումնական 12շակութազբգասնության

ձեռնարկ դասընթացի

ԵՐԵՎԱՆ

««

Տնտեսագետ

»»

ԵՎ

ՀՏԴ941(479.25)07 ԴՄԴ 63.3(23)ց73

ԵՊՏԻ է ներկայացրել Հրատարակության ամբիոնը փիլիսոփայության է ԵՊՏԻ Հրատարակվում գիտխորհրդի որոշմամբ ն գիտության է ՀՀ կրթության Հաստատված նախարարության կողմիցորպես մշակութաբանության բուհական ուսումնականձեռնարկ դասընթացի

-

էդ ու՞մվրա եք թուր հանել, հայոցմեժ ազգին չե՞քճանաչում:

Խաչատուր Աբովյան

խմբագիր՝ Պատասխանատու փիլ.գիտ.դոկտոր,պրոֆեսորԱ. Սարգսյան Գրախոսներ՝ փիլ.գիտ. դոկտոր,պրոֆեսորՍ. Զաքարյան պատմ.գիտ.դոկտոր,պրոֆեսորԱ. Խառատյան

ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս. Ա.

Ս259

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ.ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒ

ԹՅՈՒՆ

-

2004.- 228 էջ (ուսումնական ձեռնարկ) Եր.: Տնտեսագետ,

Ձեռնարկի առաջինբաժնում համառոտ շարադրվածեն

մշակույթի տեսության հիմնականհարցերը:Երկրորդ բաժինը վերամինչն մեր բերում է հայ մշակույթի պատմությանըն̀ախնադարից օրերը: Քննարկվումեն հայ մշակույթիձեավորմանու դրսնորման տարբերտեսակներին(կրոն, արվեստ,գիտություն,կրթություն ն այլն) առնչվողառավելէականխնդիրները: Պարզաբանվումէ մշակութայիննշանավորգործիչներիներդրումըմշակույթի պատմուն բոլոր թյան մեջ: Գիրքը օգտակարկարողէ լինել ուսանողներին ում ե ն հետաքրքրում նշված նրանց, հարցերը: 0503020913 շց0գ 0503020913 719(01)-2004 |ՏՔԽ 99930-77-98-4

Դ63:3(23)ց7 ԳՄԴ 63:3(23)973

Օ

«Տնտեսագետ»հրատ.,2004

Նվիրվումէ

ԵՊՏԻ մասնակցած ազատամարտին մրցախյան Վահագն

ուսանողկամավորականներին, նան որդուս՝

Սար

Գր

ն՝ ՝

երրորդկուրսիուսանողին,ովքերիրենց

պաստըը

բերեցինայդ վեհ Բորեցի

գործին

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺԻՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

փոխարեն Ներաժության

ԲԱԺԻՆ ԱՌԱՋԻՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

Մ

ՇԱԿՈՒՅԹԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

1.1.

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ՈՐՊԵՍ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՈՒ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆԵՐԵՎՈՒՅԹ

որպեսգիտություն: Մշակութաբանությունը ուսումնասիրությանառարկան..............................: Նրա 1.2. Մշակույթըբնություն-մարդ-հասարակություն համակարգում... 7.3. Արժեքներըմշակույթիհամակարգում.............................22

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

1.1.

Աւ

աւաաամաաաաաաասաաաաաաաաան

`

2.1. 2.2.

2.3.

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԱԶԳԻ Ա ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՓՈԽՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

2.1. 2..2.

Մշակույթը որպես ազգային երնույթ Մշակույթիդերը հայրենիքիու ձնավորմանգործում հայրենասիրության

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

Պատմական,կրոնամշակութայիննոր իրավիճակի ծնավորումը 1... Լաունաամա աաա Կրթությունն դպրոց................................. Գիտություն...................... եեւ. Գեղարվեստական մշակույթ.....................................ա .................1

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

3.2. 3.3. 3.4.

ՀՈԳԵՎՈՐ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆՁնԵՐԸ

3.1. 3.2.

աւարը

մակույթը Արարատիթագավորությունում...................... 67 մշակութը Երվանդունյան, Արտաշեսյան ն Արշակունյանթագավորությունների օրոք (Ք.ա. 6- Ք 4-րդ դդ.)..................Լ..ԼԼԼ ե. ու Դելլենականությունը որպեսքաղաքակրթական մշակութայիներնույթ..................1..1ե...աՆեո աոոաաա արարո:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 4-8-ՐԴ ԴԱՐԵՐՈՒՄ

3.1.

Կրոնըմշակույթիհամակարգում Արվեստըմշակույթիհամակարգում 3.3, Փիլիսուիայություննու գիտությունը մշակույթիհամակարգում...

Նախնադարյանմշակույթըորպես հայկական մշակույթի ձւավորման նախապայման........................... 57

աան:

ԼԼ,

աաաւաաաաասաարաան

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

9-14-ՐԴ ԴԱՐԵՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Զարթոնքիու վերելքիմշակույթի ձնավորումը.Ձ.............707 Դպրոցն կրթություն ն Փիլիսուիայություն գիտություն..................................... 172 Գեղարվեստական մշակույթ...........................1. 4.5.Դայկականվերածննդի հիմնահարցը 4.1. 4.2. 4.3. 4.4.

ում.

Լ...

աաա

եեւ,

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

15-17-ՐԴ ԴԱՐԵՐՈՒՄ

ՀԱՅԿԱԿԱՆՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ան ի շրջանի149 ժամա տեղատվությ

նակաշրջան Անկմանու րդ դ զբ, մշակույթը(14-րդ դ. կես ու գործմշակութային 5.2. Նոր մտածողության

5.1

իդ դարում 77. սկզբնավորումը ընթացների

5.3. 5.4.

ԱԱ

նորո

Կրթություն,տպագրություն......................----754 Գիտությունն փիլիսոփայություն...................ա.աաաաաշ մշակույթ Գեղարվեստական

իրավիճակը.............»........2.--» 764 Պատմամշակութային ՄադրասիխմբակիմշակութայինԳորժունեությունը.... 19-րդ դարիհայ մշակույթիզարգացման հիմնականուղենիշերը միտք............- 168 Դպրոց,կրթությունն մանկավարժական մտքի հասարակական Փիլիսոփայության ն Գիտություն ազգայինյուրահատկությունը: մշակույթ Գեղարվեստական

6.6

Ձ......................աաաաաաաաաաա,

.

ՄՇԱԿ ՀԱԱ ԱՑԿԱԿԱՆ

Դ ԴԱՐՈՒՄ

ն գաղափարական 7.1.2ասարակական-քաղաքական աաա ոջ 7.3. 74.

Աք դաց,

-

աաա

3»

մշակույթ............11........22-աաաաարաաա Գեղարվեստական ազգային անկախացումը Հայաստանի ն

մշակույթը

ար

նան համակարգում՝ բարձրանալով

աա

-

6.4. 6.5

ու

Ատանա750

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՊԱՅԿԱԿԱՆՄՇԱԿՈՒՅԹԸ18-19-ՐԴ ԴԱՐԵՐՈՒՄ

6.1. 6.2. 6.3.

Հայկականմշակույթըգոյապայքարի ու հայմաքառումի,հայակերտման է: Այդ րենասիրությանմշակույթ մշակույթը առաջացելու ծւավորվել է հայկականէթնոպատմամշակութային

աաա

|

համաշխարհայինմշակութային նվաճումներիմակարդակի:

Անցյալ դարի 90-ական թվականների սկզբներիցբուհական ումասն է անբաժան դարձել սումնականծրագրերի մշակութաբանության դասընթացը:Հայերենհրատարակվելեն ուսումնական որոշ (ՍարգսյանՍ., Մշակութաբաձեռնարկներն այլ աշխատություններ ն հայ մշակույնություն, Եր. 1997: ՄելքումյանԳ., Համաշխարհային ն 1997. թի տեսություն պատմություն,Եր. Մշակութաբանություն, 2001: ՍարգսյանԱ, Մշակույթիտեսություն,Եր. 2001: Նոր ժամանակներիմչակույթը Եվրոպայում,Եր. 2004): Չնայած սրան, դեռնս զգացվումէ նոր հրատարակություների պահանջ:Այսձեռնարկըայդ է: փորձերից բացը լրացնելուհերթական գերակշիռմասըվերաբերումէ հայ մշակույթի պատչ ությանը, բայց սա չի նշանակում,որ այդ մշակույթըներկայացված է լիարժեքորեն:Նման բան հնարավորչէ ձեռնարկի շրջանակներում ն մեր նպատակըդա չէ: Հայ(նույնիսկբազմաթիվհատորներում), կականմշակույթըանսպառէ իր ծավալով, դրսնորմանու արտահայտմանձներով, հարուստ է մտահղացումներով, տեսական,գաղափարականըմբռնումներով:Այս պատճառով` դժվարէ դրա ցանկացած շարադրանքը,առավել նս` ուվումնական ձեռնարկը,որը կարելի է իրականացնելտարբերկտրվածքներով,մակարդակնե րով, բայց միշտ զգալ դրանցթերություններնու բացթողումները: Այսուհանդերձ,մեր կարծիքով,մշակութաբանության դասընթացի հիմնականնպատակըպետք է լինի հետնյալը. մշակույթի տեսության հիման վրա, նկատիունենալովնան համաշխարհային մշահնարավորության սահմաններումհայ մշակույթիպատմությունը`,

Ձեռնարկի

ն հիմնական Հաշվիառնելով, որ եվրուվական քաղաքակիրթ ազգերիմշակույթների պատմությունը ուսումնականձեռնարկներում մշակութաբանությանը վերաբերվող ու շարադրվածեն բավարարչափով,ինչպեսնան՝ նկատիունենալով դասագրքերում

ու ժակույթը ներկայացնել առավելամբողջական, հատկանշական մանակիոգին արտահայտողնվաճումներով(բնականաբար`ոչ մանրամասն),բացահայտել զարգացմանհիմնականշրջաններիու գաղափարների յուրահատկությունը, խնդիրները, պարզաբանել այդ ու տեսական մշակույթի իմաստավորումնու մշակութաբանական լուսաբանելմշակութայիննշանավորգործիչների արժեքավորումը, Այս պատճառով,սույն ձեռնարկի դերը այդ ամենիհամակարգում: տեսականմասը ավելիշատ միջոց է հայ մշակույթիպատմությանը անցում կատարելու, վերջինիսմշակութաբանական արժանիքները հասկանալու ու տեսական սկզբունքներինհամապատասխան՝ յուրացնելուհամար: Ինչ վերաբերումէ հայկականմշակույթին,նշենք հետնյալակնհայտ իրողությունը:Հայ ժողովուրդըհազարամյակների ընթացքում՝ մինչն մեր օրերը, ստեղծելէ այնպիսիհարուստու նախնադարից բազմաշերտմշակույթ,որիգոյությամբկարողէ հպարտանալյուրաքանչյուր հայ՝ իր մարդկայինու ազգայինարժանապատվությունը ու յուրացումը:Զարհամարելովնան դրա ճանաչումը,հասկացումն մանք ու ակնածանքէ առաջ բերում հայի մշակութաստեղծոգու հայ ժողովուրդը ուժը: Մեծագույնսխրանքով՝ ստեղծելէ մշակութային մի այնպիսիհամակարգ,որը դիմակայելէ դարերիամենադաժան փորձություններին: Կողոպտվելու ոչնչացվել են հայոց մշակութայինարժեքները,հուշարձանները, բայց հայը նորից ու նորից է ՝ ստեղծել համառորեն, համարձակ, սիրուլու այդպեսհաղթելէ նան ու իր թշնամիներին,պահպանել հարստացրելէ իր ինքնությունը մշակույթիմեջ ու դրա շնորհիվ:Հայաստան ներխուժածքոչվորաավերի ու կան, ասպատակուցեղերըն հորդաները համընդհանուր են նան նրա մշակույթը ժողովրդիոգին սպանդիմեջ ոչնչացրել քանզի համոզգերելու, միտքըխեղելու ստույգ վճռականությամբ, դպրոցնու կրթուվել են, որ հայի համարգիրնու գրականությունը, ու տաճարները սրբությունեն, գոյությունը, ձեռագիրմատյաններն ու ձն միջոց ն հայինհաղորթյանուղենիշեր,ինքնահաստատման պայքարի ոգի: Եվ դում են մեծ ուժ, եռանդ, կենսունակություն, են արժեքները, ինչքան էլ ոչնչացվել մշակութայիննվաճումները, մեծ է հայը նորից ստեղծել`ավելի շատ, ավելի եռանդով,ստեղծաու որոնումներով: Ուզեցել են հային գործականնոր արարումներով իջեցնել իրենց բարբարոս «քաղաքակրթության»մակարդակին, մեռցնելնրա մեջ մշակույթի,կրթությանու գիտության,արվեստիու տենչը,բայց չի հաջողվելո՛չ արաբինու սելջուկփիլիսոփայության ին, ո'չ մոնղոլինու թուրքին,ո՛չ մնացածցեղերին:Հայը շարունակել

սույն

չէ Ներառված կաբա մշակույթը աշխատությունում համաշխարհային ձեռն

.

-

`

-

հայկականմշակույթիմեծ ծավալայինսահմանափակությունները, լ

|

իր քաղաքակրթական առաքելությունըիր իսկ ձեռքով մշակութայնացված սեփականհայրենիքում ու նրա տարածքներիցդուրս: Հայը արարել է իր կեցության հիմքը` սեփականէթնոպատմամշակութային հայրենիքը, հոգնոր Հայաստանը, հայկական Հայաստանը: Եվ, ինչպեսնշում է ՆիկողայոսԱդոնցը.«Հայաստանը իբրնմարդկայինաշխատանքի փորձակայան, եղել է ն մնացելէ հայկական:Այն վերածվելէ մարդուկացարանիհայկականձեռքերով: Մնացյալբոլորի համարայն եղել է հյուրատուն....նրանցիցոչ ոք հոգնոր ժառանգություն, մշակույթիորնէ հիշողությունչի թողել. թուրքմենիկամ քրդի ձեռքը ոչ մի աղյուս չի դրել երկրիշինարարական արվեստիգանձարանում... Հայաստանը, ինչպես ամեն մի երկիր, յուրատեսակմարմինէ. նրանումավեպատմամշակութային լի ուժեղ բաբախումէ հայկականզարկերակը,նրանումավելի խորը է: Իբրն կենդանի մարմին,կայաստանըչի կարող հայկականշունչն իր ոչ ո ՛չ անցյալից, իր ապագայից»(Ն.մդոնց, Թուրհրաժարվել Քհայի անդամահատումը. Հայկականհարց, Երնան, 1996, էջ 114): Եվ այսպես,հայը հանպատրաստից ոչինչ չի գտել կամ յուրացու Նա է արարել հպարտ ու միշտ ստեղծել` րել: զարմանալիորեն համառ, առանց վհատվելու ու հուսահատվելու, սպառվելու չափ չափ՝ անկաշառ:Ստեղծելու տվել նվիրվածու դաժանության է նան մտածեիր թշնամիներին, անգամիր առկաու վաղվա դահիճներին՝ ու է որ մարդ պարտքը լով, այդպիսովկատարում հայ լինելու իր նան Աստծու ու հայրենիքի Եվ պատահականչէ, որ նկատմամբ: ճարտարապեհայկականմշակույթը(հատկապես՝ երաժշտությունը, տությունը, գիտականորոշ նվաճումներն այլն), ինչպես կհիմնամասերում,մեծապեսնպաստել վորվիձեռնարկիհամապատասխան է նան մի շարք ժողովուրդներիմշակութայինհամապատասխան բնագավառներիզարգացմանը:Հայը մշակութային արժեքավոր գործունեությունէ ծավալել աշխարհի տարբեր մասերում, մեծ ներդրումներկատարելանգամթուրքականմշակույթում: Բայց հայկականմշակույթը ձնավորվելէ նան առչ:ջավորասիական ն ընդհանրապեստ̀արածաշրջանիմերձավոր ու հեռավոր հարնանների, ժողովուրդների քաղաքակրթական,մշակութային հետ ունեցածփոխազնվաճումների, ավելիուշ՝ նան եվրոպականի ընթացքում: Այդ մշակույթը դեցությունների,փոխառությունների միշտ երկխոսությունների մեջ է գտնվել զարգացած մշակույթների հետ, բայց պահպանելէ իր ինքնությունը,հայկականության ոգին ու ու պահայդ յուրահատկության մտածողությունը:Այդ հիմքի վրա ընդգաղափարական պանմամբ`բազմաթիվծագումնաբանական, ու է հանրություններ կարելի տեսնելհայկական ու առնչություններ միջագետքյան,հնդկաշումերական, իրանական, է

`

ըոդուարապեւ,

էթնիկ հանրությունների),հունական, վրական (ն հնդեվրոպական ցական, բյուզանդականն այլ մշակույթներիմիջն: Դրանց ձնավոեն տարբեր պատճառներով՝ րումն ու գոյությունըպայմանավորված մշակութայինշփումներ, առատրատնտեսական հարաբերություններ, տարածաշրջանային ընդհանրական գաղափարների, տիեզերակարգի վերաբերյալպատկերացումների այլազան մշակումներ,նորովի համահայկական էթնոպատմամշակութային իմաստավորումներ կարգի պահանջներինհամապատասխան: (ալայն ամենահատկանշականըհատկապես այն է, որ հայոց մշակույթի մեջ միշտ պահպանվել է հայկականը որպես հազարամյակների խորքից եկող հիմնական որակ, ազգային ոգին արտահայտող սկզբունք, ու ազգային կյանքի կազմակերպման նպա-

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ

Հոաաժթությամ նշանավորմտածողներ,մշակույթիհետազոԱշխարհիմի

տակ:

աատտապատատատատատատատաաաա

|

շարք

տողներ հիացմունքեն արտահայտելհայկականմշակույթիմասին, ուսումնասիրել են այդ. մշակույթը, ընդգծել են դրա կարնոր ու մնայուն տեղը համաշխարհայինմշակույթի համակարգում: Տարբեր երկրներիգիտահետազոտական հաստատություններում գործում են հայագիտականկենտրոններ, որոնք հատուկ ուշադրություն են հատկացնումնան հայկականմշակույթիուսումնասիրությանը: Մշակութայինայսպիսիհարստությանառկայությանպայմաններում, մեծագույն ցավ ու ափսոսանքկարելի է միայն ապրել, որ ուսանողության մեծ մասը անտեղյակ է դրան, անտարբերկամ թռուցիկպատկերացումունի սեփականմշակույթի մասին: Ավելին, նա հաճախհաղորդակիցէ դառնումցածրաճաշակօտարածինմշակութային(ավելի ճիշտ՝ մշակույթիանվանտակհանդեսեկող հակամշակութային) երնույթներինա̀նտեղյակ մնալով սեփականին,դրա հազարամյահարստությանը: Կարծում եմ, մշակութաբանության դասընթացըհնարավորությունէ տալիս հաղթահարելնման թերությունները:Այս գործում իր նպաստըկարող է բերել նան սույն ձեռ-

նարկը:

ԱՌԱՋԻՆ

ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒ

ԱՌԱՐԿԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ՈՐՊԵՍ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՈՒ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ԵՐԵՎՈՒՅԹ

`

որպես գիտություն Մշակութաբանությունը առարկան Նրա ուսումնասիրության

որպես գիտությունձնավորվել է 20-րդ Մշակութաբանությունը պատունի հազարամյակների դարում:Բայց դրա սկզբնավորումը մեծ ներդրում ձնավորմանգործում մություն: Մշակութաբանության

Վիկոն,Յ. ՎերդեԳ. Հեգելը, Ֆ. Նիցշեն, 20-րդ դարում՝Օ. րը, Ժ.-Ժ. Ռուսոն, Ի. Կանտը, Զ. Ֆրոյդը, Ա. Թոյնբինն ուրիշներ:Մշակութաբանական են իրականցվելԽորհրդային հետաքրքիր ուսումնասիրություններ նան մշակութաբանաՄիությունում:Առանձնանում է Հայաստանի Կ. ն այլոց աշխաէ, Սարինգուլյանի ան Մարգարյանի, ոցը: մեր նպաստեցին 12, մեծապես 11, 15) (տես, օրինակ, հետանկատմամբ մշակութաբանության հանրապետությունում ն առաաշխատությունները Մարգարյանի մեծացմանը: քրքրության (հատկապեսմշակույթի էության ու ջադրած որոշ գաղափարներ սահմանման ն հարակիցայլ հարցերի դրա բնույթի բացահայտման, Միությունումու նրա արժանացան վերաբերյալ)ընդունելության մշակութաբանակա սահմաններիցդ̀ուրս: Տարբեր կտրվածքներով ն Կ. Սվառսյանը խնդիրներինանդրադարձելեն 3. Գնորգյանը, համապատփիլիսոփայության ուրիշներ: Գնորգյանըպատմության հետ առնչվող մի շարք է մշակույթի ազգային կերում բացահայտում

ունեն 18-19-րդ դարերինշանավորմտածողներՏ.

Շպենգլերը,

տությունները

հիմնախնդիրներ,առաջադրում է ուշադրության արժանի գաղափարներ (տես 8): նա մշակութային,քաղաքակրթականգործընթացների համակարգում է հիմնավորում ազգի, ազգային պետության ձեավորման ու ինքնահաստատմանհնարավորությունը՝այդ ոլորտում կարնոր նշանակությունհատկացնելովնան ազգային մշակույթին ն, առաջին հերթին, նկատի ունենալով հայոց պատմությունը (տես 1): Կ. Միրումյանըազգային կեցության պահանջներիոգով է բացատրում հայոց մշակութային ինքնության ու քաղաքականուեն նան թյան ձեավորմանգործընթացը(տես 11): Արժանահիշատակ հայ ազգագրական մշակույթի բնագավառում կատարված ուսումնասիրություններըն տեսական մոտեցումները(Յու. Մվրւռումյան, Լ. Աբրահամյան, 1 Խառատյան): Վերջին շրջանում ուսումնական նպատակներովգրվել են նան մշակույթի տեսության ու մշակույթի պատմության վերաբերյալ ուսումնական ձեռնարկներ (է. Սարգսյան, Գ. Մելքումյան, Ա. Սարգսյան: Դրանցշրջանակներում առաջադրվել են որոշ նոր մոտեցումներկամ հայտնի հարցադրումներին տրվել են նոր մեկնաբանություններ:Օրինակ՝ հետաքրքիրէ «Ազգի ն մշակույթի փոխկապվածության» թեմայի մշակումը (տես 6, 40-49, 5, 160-173): Ա. Սարգսյանըկրոնին համադիր մշակութային կարեվորություն է հատկացնումնան դրա այլընտրանքայինձներին (տես 5, 103-112): ու մշակույթի վերաբերյալ Մշակութաբանության առաջադրվել են տարբեր ուսմունքներ, տեսակետներ,ձնավորվել են ուղղություններ: Արդյունքում հստակեցվել են այդ գիտության հետազոտության շրջանակները, առարկան, հիմնական նպատակները, խնդիրները: Սշակութաբանությունըուսումնասիրում է մշակույթի էությունը, նրա առաջացման, զարգացման օրինաչափությունները, դրսեվորման ձները: Այդ ընդհանուր հիմքի վրա հատուկ ուշադրություն է դարձվումմշակութաբանությանու մշակույթի պատմության, թաղաքակրթության, մշակույթ-մարդ փոխհարաբերուԹյան, մարդու մշակութային գործունեության ու մշակութային էության, աշխարհի հոգնոր-մշակութային յուրացման ն այլ հարցերի ուսումնասիրությանը: Այս հիմնական խնդիրներին մշակութաբահամապատասխան` նությունը բաժանվումէ երկու հիմնականմասի՝ մշակույթի տեսություն ն մշակույթի պատմություն Տեսական մասում առաջադըրվում ու ուսումնասիրվումեն մշակութաբանության տեսությունները, ըմբռնումները,հոգնոր մշակույթի հիմնականտեսակներիէությունը, հասկացությունների համակարգը(օրինակ, «մշակույթ», «արժեք», «քաղաքակրթություն», «մշակութային ժառանգորդում», «մշակութային նորարարություն»), որոնցով կազմավորվում է այդ գիտության բուն իմաստը: Մշակույթիպատմության բաժնում ուսումնասիր12

վում են մշակույթի առաջացմանու զարգացման հիմնական գործընթացները, տեսականսկզբունքները, գաղափարներիզարգացման ընթացքը: Հաշվի առնելով, որ մշակութաբանության ուսումնասիրության թե ինչ է մշակույթը: առարկանմշակույթն է, այժմ տեսնենք, ««Մշա(ույթ»» (լաւոիներեն ««Շսաոշ»»` ««կուլտուրա»»` մշակել) հասկացության իմաստը պատմականորենփոփոխվել է: Հասկացությունը նախապեսգործածվել է հողի, գյուղատնտեսական բույսերի մշակման (հռոմեացի քաղաքական գործիչ, գրող Կատոն իմաստով մ. ա. 234-149): Առաջինը հռոմեացինշանավոր քաղաքաԱվագը՝ թ. է (Ք. ա. 160-43) խոսել մարդու կան գործիչ ու մտածող Ցիցերոնն հոգու մշակման մասին, այսինքն` մշակույթին վերագրել է հոգնորի կատարելագործման, հոգու կրթման նշանակություն: «Մշակույթ» հասկացությունը հայ գրավոր խոսքում գործածվել է 5-րդ դարից: Խորենացին «Հայոց պատմության» մեջ այդ հասկացությունը գործածում է հողի մշակություն ու հոգումշակում իմաստներով: Պատմականորեն տարբեր տեսակետներ են առաջադրվել մշակույթի առաջացման, էության ու դրանց հետ առնչվող հարցերի վերաբերյալ: Մշակութաբանական,փիլիսուիայական իմաստներով հետաքրքիր են 19-20-րդ դարերի մտածողներ Նիցշեի, Շպենգլերի, Ֆրոյդի, Յունգի, Հայզինգի, Շելերի, Գելենի ն ուրիշների տեսակետները (այդ ձասին մանրամասնտես 5, 12-26, 6, 3-8): Առաջադրվելեն մշակույթի հարյուրավոր սահմանումներ (դրանք հասնում են մոտ հազարի), ինչը ինքնին վկայում է մշակույթիկարնորության,բարդության, բազմաշերտության,ընկալումների բազմազանությանմասին (տես 5, 26-29): Չխորանալով այդ ոլորտի մեջ, նշենք հետնյալը. մշակույթը զուտ մարդկայիներնույթ է ն առաջանում ու ձնավորվում է մարդու մտավոր, հոգեբարոյականու ֆիզիկական հնարավորությունների օգտագործման,մարդու ստեղծագործականներուժի բացահայտման ու այդ ամենի հոգնոր ն նյութականացած վերարտադրությունների շնորհիվ: Դա նպատակային,ստեղծագործականն զուտ մշակութային գործունեությունէ, փրիշնորհիվ ստեղծվում են հոգնոր ու նյութական նոր արդյունքներ:Ըստ մշակութաբանէ. Մարգարյանի` մշակույթը մարդկայինգործունեության վերկենսաբանական համընդհանուր (ունիվերսալ) միջոցը, եղանակն (տեխնոլոգիան) է, որը դրսնորվում է մարդուն բնորոշ հոգնոր, գիտակցական կարողությունների, ստեղծագործականհնարավորությունների բացահայտմամբ ն ընդգրկում է ոչ միայն կեցության նյութական-արտադրական ոլորտները, այլ, հատկապես, գոյության հոգնոր ոլորտի բազմազանությունն իր գիտափիլիսուիայական,գեղարվեստական, բարոյական ն այլ արտահայտչաձներով:

Եթե փորձենքտալ մշակույթիընդհանրական ըմբռնումը,կարելի ն մշակույթը մյ անն հանգամանքիդեպքում՝ րդու (անհատի)ն հասարակության կամ խմբերի գործուն ու ստեղծագործական արտահայտություննէ սարակության ու բնության նկատմամաբ: Դա վերստեղծման չընդհատվողգործընթացէ, հոգնոր ու նյութական նոր արդյունՔի ստեղծում, գոյություն ունեցողի կամ գոյություն չունեցողի վերամշակում, նորի կերտում մարդկայինիտեսանկյունից,մարդու գիտակցական,հոգեբարոյական ու արժեքային չափանիշներով: Բայց մշակույթի ու մշակութային գործունեությանմեջ ներառվումեն նան գոյությունունեցողու վերամշակվող, արդիակաու նացվող հասարակական, համամարդկային ազգային նորմերի, սովորույթների,ծեսերի,ավանդույթների, արժեքներիորոշակիշերեն նան նոր իմասս տանում տեր, որոնքմշակույթիհամակարգում ու տավորումներ մեկնաբանություններ, դառնում են մշակութաբանության ուսումնասիրությանառարկա:Մշակույթի բնագավառում տեղի նշանանորու էականփոփոխություն, ունեցող յուրաքանչյուր նովոր ստեղծագործություն, հայտնագործություն, տեխնիկական րարարություն,գիտատեխնիկական հնարավոառաջադիմություն են ու ստեղծում աշխարհը մարդկայինկյանքը, նրա րություններ ստեղծագործական հնարավորությունները տեսնելու արժեքավորել նորովի: Այս յուրահատկությունը առավել բացորոշ է արվեստի, որոնցում կրոնի,գիտության,փիլիսոփայության բնագավառներում, համեմատաբար լիարժեքորենեն դրսնորվումմարդուհոգնորստեղծագործական դրանցբազմազանությունը: կարողությունները, Մարդու մտավոր,բարոյականհասունացման,հասարակական, տնտեսականկյանքի զարգացման ընթացքում աստիճանաբար առաջանումեն տնտեսությանմշակութային ձները`անասնապահությունը, երկրագործությունը, արհեստները,առնտուրը նայլն: Սրանք են մարդու նպամշակույթ են միայնայնքանով,որ կազմավորվում ու բնականվիճակների որոշակիվերատակայինգործունեության ն երկրահետնանքով:Այսպես,անասնապահությունը փոխումների ու գործությունը ձնավորվում են բնության տված կենդանական ստացման, բուսականտեսակներիվերամշակման,նոր տեսակների ձին, կատարելագործման, ընտելացմանարդյունքում:Ընտելացված ոչխարը, կովը ն դրանց հիման վրա ստացված, բուծված նոր տեսակները,որքանէլ լինեն բնական,միննույնէ, արդենենթարկվել են մարդկային ու մարդումշակութային գործունեուվերամշակման, համար բուծվողկենիրականացման թյամբորոշակինպատակների դանիներեն: Նույնը վերաբերումէ բույսերիընտելացվածու վերա-

հնա հրեն

աաննությունը մարդու (անհատի) ն

Բն սեփական անձի,

կի

ծառերն այլն: Այդ

պտղատու հացազգիներ, տեսակներին՝ մշակված հիմքի վրա, բայց տեսակներըձնավորվումեն բնականիկայուն շնորհիվ,որով նոր գործունեության ճարդու վճռորոշ ու վերափոխիչ է ձնավորվումնան բնությանհետ: Այստեղ կարգիհարաբերություն ու նպատակադիր հատկապեսկարնոր է մարդու գիտակցական ներքին է նան ստեղծագործական որը հագեցած գործունեությունը, ու ցանկալի իրականացման երնակայության սեփական մղումներով, մարդը տնտեսուարդյունքիհասնելու ձգտումով,որոնց շնորհիվ փոփոխությունն հասնում է նան հեղափոխիչ թյանբնագավառում համակարգի ու ամբողջական դրա րի: Տնտեսականմշակույթի ա ռնտուր) ձնաարհեստ, երկրագործություն, (անասնապահություն, մտավոր, է վորմանհամար՝ մարդը ներդրում իր հոգեբարոյական, Տընբոլոր կարողությունների հնարավորությունները: ֆիզիկական զարգացման տեսականմշակույթիձնավորումըհոգնորմշակույթի օգտագորկյանքում հասարակական ու դրա հնարավորությունները ավելի է: Այսպիսով շարունակությունն ծելու տրամաբանական ու պահանջհասարակական է դառնումանհատական բողջական ու է ամրապնդվումմշակույթի մունքներիբավարարումը, կապը. վերջինս ստանում է թյան միջն ձնավորվածտարերային Այստեղանհրաու գիտակցված հիմնավորումներ: տրամաբանված գիտե-

ամ-

տնտես

առանց անհրաժեշտ ժեշտ է նկատիունենալ թեկուզ այն, որ

միջաու մշակութային-քաղաքակրթակա տիրապետման լիքների ձներիզարգացումը

մշակութային տնտեսության վայրիձնավորման՝ ավանու հմտությունները, փորձն քանզի չէ, ապահովելհնարավոր առաջադիչեն կարող ապահովելդրանց դույթներիպահպանումը նան գյուղատնտեսակա մականընթացքը:Այսպեսեն ձնավորվում ու առաջին կարնոր գիտելիքների ու տնտեսագիտական են

դրսնորո

դառնումտնտեսու-

կայունուղեցույցներ ները, որոնքայնուհետն որ համար: Սակայնպետք է նկատիունենալ, թյան զարգացման ն ձներիհետագա վերարտադրությունը մշակութային տնտեսության թե արդենոչ աշխատանքները

կազմակերպվող նպատակով ու երնույթների են, այլ քաղաքակրթական մշակույթ տնտեսության կազմակերպ են, աշխատանքի, արտահայտություն է խոսել նան կարելի դեպքում Բայց անգամայդ ման տեխնոլոգիա: մշակույթիմասին արդեննկատիունենալով տնտեսության կազմափոխհարաբերության սություն-անհատ-հասարակություն կազմավորման աստիճանը, բնույթը,դրա մշակվածության կերպման վիճակը:Այսդեպքում հիմնավորված ու բարոյականորեն բնականոն բարիքների որ նյութական այն չափանիշով, պետք է առաջնորդվել ն

այդ

գործընթա

տնտե

չեն ինքնանպատակ ու վերարտադրությունը արտադրությունն տնտեմեծացմանը, պետք է ծառայեն մարդու հոգնոր բարիքների

սության զարգացմանը, իսկ վերջինս,որպես գերնպատակ, իր տեունենա է սադաշտումպետք միշտ մարդուհոգեբարոյական որակու զարգացումը: ների պահպանումն Այսպիսով,տնտեսությանմեջ պահպանվումեն նրա երկու հիմնականբաղադրիչներըմ̀շակութայինը ն քաղաքակրթականը, որոնցհամադրմանու համակարգեն ման համար վճռորոշ հասարակության զարգացմանմակարդակն ու անհատիհոգեբարոյական, գիտակցական հասունացումը:Տնտեսությունի՞ց դեպի մարդ,թեմարդու՞ցդեպի տնտեսություն: Սա այն կարնորհարցադրումնէ, որը կարողէ ունենալտարբերմեկնաբանություններ, բայց որում, բոլոր դեպքերում,գերնպատակ պետք է դառնամարդըհետնյալ սկզբունքով`տնտեսությունըպետք է ծառայի մարդուն ու մշակույթին, դրանց որակների պահպանմանն ու զարգացմանը: նկատիունենալովմշակույթիկազմավորման Պատմականորեն, ու ինքնադրսնորման որոշ առանձնահատկություններ, առաջադրվել են տարբեր տեսակետներ մշակույթիհնարավորբազմազանության ու դասակարգման վերաբերյալ:Առավելլայն ու չափազանցակընհայտ տեսանկյունիցմ̀շակույթը կարելի է բաժանել նյութական ու հոգնոր ձների: Առաջինում, լայն իմաստով,ներառվումէ մարդու ստեղծվածկեցությաննյութական-արտադրական գործունեությամբ ոլորտներիհամակարգը` որպես արհեստականորեն ստեղծվածմիմաս: են Դրամեջ ներառվումմարդուն հասաջավայրիանհրաժեշտ րակությանգոյության,բնակությանհամար անհրաժեշտպայմանների ամբողջությունը՝գյուղ, ավան,քաղաք, գյուղատնտեսություն ու արդյունաբերություն,տրանսպորտ,հասարակականտարբեր ն այլն: Սակայննյութականմշակույթըձնավոհաստատություններ րումից հետո, ինչպեստնտեսության դեպքում,վերածվումէ քաղան է քակրթականերնույթի ստեղծում այն բարերարմիջավայրը,որի մեջծավալվում ու զարգանում է նան հոգնորմշակույթը:Նյութական ու մշակույթըհասարակության մարդուգոյությանանհրաժեշտմաս է դառնումհատկապես շնորհոգնորմշակութային գործունեության հիվ: Օրինակ՝արդյունաբերական տեխնիկայիու վերափոխումները, ԳՏՀ տեխնոլոգիաների զարգացումը, ն այլն ամենիցառաջ մշակութայինգործունեությանու մշակութային արդյունք առաջադիմության է են, որում վճռականդեր կատարումգիտությունը:Նյութականմշակույթի հիմնականնպատակըհասարակությաննյութական պաէ, թեն զգալիորեննպաստումէ նան հանջմունքներիբավարարումն հոգնորմշակույթիզարգացմանը,թեկուզնրանով,որ զարգացած տնտեսությանպայմաններում ավելի մեծ նյութականու դրամական են նան հնարավորություններ հատկացվում հոգնորմշակույթիզար-

գացմանը:

ու Հոգնոր մշակույթը մարդու ներաշխարհի իրականության հոգեէ զուտ հոգնոր ու վերամշակումն վ երափոխումն իդեալական վոր, գիտությունն այլն: կրոն, արվեստ,փիլիսոփայություն, միջոցներով` է մարդու հոգնոր պահանջմունքՀոգնոր մշակույթը բավարարում նան է մշակույթիզարգացները,բայց նպատակամղվում նյութական են մանը: Նյութական ու հոգնոր մշակույթներըփոխկապված են իրար: հետ ու լրացնում միմյանց ու Բաժանման մի այլ հիմքով ըստ մշակույթը ստեղծողների ազգային, կրողների,կարելի է առանձնացնելհամաշխարհային, Ազգամշակույթներ: գյուղական,քաղաքային,մասնագիտական համաձայն,մշամեկի գրությանմեջ ընդունվածտեսակետներից

նյութական արտադրության, կույթը կարելիէ բաժանելսկզբնական հումանիհասարակական-վարքանիշային,

կենսապահովության,

է հատ(տես 14): Ներկայումսմեծ ուշադրություն մշակույթների զանգկացվումմշակույթիէլիտար, ժողովրդական-ազգագրակ նան է մշաՀետաքրքիր բաժանմանը: վածայինմակարդակների ըստ իգաու զարգացման բացատրությունը կույթի կազմավորման ու հնարասկիզբների ու (արական) կան(կանացի) տղամարդկային 5, 35-39): ո (տես վորությունների նան բաժանումեն կառուցվածքային մշակույթի Առաջադրվում է. Մարգարյանը առաջադրո ներ: Ըստ մշակույթիգործառույթների, կարգավորիչ բաժանումը` հետնյալ ենթահամա է կառուցվածքային ծրամոտիվացիայի, ազդակի,շարժառիթի` կարգ (գործունեության կատարոիրականացում), գործառույթի վերահսկման գրավորման, ծրագրերիիրականաց(գործունեության ղականենթահամակարգ հատկացում),ֆիզիկական ման համար միջոցների,եղանակների (ֆիզիկական ենթահամակարգ եղանակների կենսաապահովման վերմշակութային արտակենսաբանական գոյությանապահովում), նշանակալիու(հասարակական ենթահամակարգ արտադրության ու փոկազմակերպում թյուն ունեցող փորձիհամակենտրոնացում, մեջ) (տես 11): Ավելի ընդխանցումժամանակին տարածության ինֆորերկու մեծ բաղադրիչի՝ հանրականէ մշակույթիբաժանումը որը ն գործիքային), ( կամ ֆիզիկական մացիոն(տեղեկատվական) նան է նա առաջադրել է Կ. Սարինգուլյանը (տես 15): առաջադրում (տես 16): սկզբունքը տեսության ընդհանուր նորմաբանության ն այլ Գոյությունունեն մշակույթիընդհանրականկառուցվածքային նս: բաժանումներ զուգընձեավորման գործունեության Մշակույթիու մշակութային է նան որոշակիգործառույթներ թաց, մշակույթը իրականացնում ծաու նշանակություն, հասարակական որոնք ունեն անհատական մարդբոլոր ոլորտներում, համակարգի վալվումեն հասարակական

տար

:

``

կային հարաբերություններում նպաստումեն անհատականկյանքի կազմակերպմանը:Դրանցից են մշակույթի իմացաբանական, նշանային, արժեքային, դաստիարակչականգործառույթները (այդ մասին մանրամասնտես 5, 40-43): ու

`

Գոյություն ունեն մշակութաբանական, փիլիսոփայական հայեցակարգային մի շարք մոտեցումներ, որոնք յուրովի են բացահայտում մշակույթի էությունը: Հիշենք դրանցից մի քանիսը. Կյանքի փիլիսոփայությանոգով Նիցշեն գտնում է, որ մշակույթը եղանակնէ: Գերմարդնէ, որ իրենով մարդու հոգու արտահայտման խորհրդանշումէ մշակույթիու արվեստիզարգացումը:Մշակույթում ու ինքնադրսնորման առանձնանում են կազմավորման երկու սկիզբ՝ ն ապոլլոնյանը դիոնիսոսյանը (հունական երկու աստվածների անունով ու նրանց էությունը խորհրդանշողսկզբունքով): Առաջինը արտահայտում է քննադատական, բանական, տրամաբանական սկիզբը, ներդաշնակությունը,պլաստիկ արվեստի (քանդակագործություն) գոյությունը, երկրորդը`իռացիոնալը,զգայականը,տարերայինը,արվեստումերաժշտությանգոյությունը: Ֆրոյդի հոգեվերլուծականուսմունքում մշակույթի ձեավորման ու դրա էության հասկացմանհամար ելակետային նշանակությունէ Մշակույթի առաջացումը տրվում անհատի է Ֆրոյդը բացատրում հիմք ունենալով մարդու կենսաբանական, հոգեկանյուրահատկությունը:Մշակույթը համարվում է անգիտակցականի վերհանմանու բացահայտմանմիջոց: Այդպիսի դեր են իրակացնում,օրինակ, կրոնը ն արվեստը որպես ճուբլիմացիայի (լատիներենհասկացություն, որ նշանակումէ բարձրացում,վսեմացում: Այս դեպքումխոսքը մարդու վսեմացմւսն,վեհացմանմասին է) երեկարնոր դրսնորումներ:Մշակույթը, որպես ստեղծագործական վույթ, նան համարվում է անգիտակցականըն դրա հետ կապված երնույթները (կենդանական,բնազդականպահանջներ,սեռական հակումներ,բռնարարքներն այլն) վերահսկելուու կանոնավորելու -

-

անգիտակցականին:

միջոց: Յունգը

յուրովի զարգացնումԷ Ֆրոյդի ուսմունքը: նա առաջ է գոյությունը,որը հատուկ ձնով քաշում կոլեկտիվանգիտակցականի է դրսնորվում յուրաքանչյուր էթնիկ հանրության(տոհմ, ցեղ, ազգ) հիմքը արքետիպերնեն կյանքում: Կոլեկտիվ անգիտակցականի (նախնական հոգեկերտվածքիձները, հոգեկան նախատիպերը): բնածինհոՎերջիններըէթնիկխմբերինհատուկ նախասկզբնական, են ու են նախորոշում դրանց հոգեկանի գեկան կառուցվածքներ բնույթը, մշակութայինհակումների,ներքին մղիչների յուրահատկությունը, ստեղծագործականհնարավորությունները:Յուրաքանչյուր -

հանրություն ու այդ ներկայացնողանհատ կրում է արքետիպային այդ յուրահատկությունը՝դառնալու|հատուլլ մշակույթի կրող: Արքետիպերը հսկայական նշանակություն են ունենում էթնիկ խմբերի հոգնոր մշակույթի, պատմության կերտման, դրանց ինքնության ն արքեձնավորմանհամար:Մշակույթըմիջոց է անգիտակցականը տիպըարտահայտելուհամար: Մշակույթի մասին վերը շարադրված ընդհանուր պատկերացումից բացի, պետք է ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, որ «մշակույթ» հասկացությունը գործածվում է նան ավելի լայն իմաստով`որպես անհատի պահվածքի, մարդկային փոխհարաբերությունների,միմյանց ն այլոց նկատմամբ դրսնորվող վերաբերմունքի հատուկ տեսակ՝ այն է, բարեկրթություն կամ մշակութայնացված (կուլտուրական) հարաբերությանարտահայտություն: -

7.2.

Մշակույթը բնություն-մարդ-հասարակություն :

համակարգում

Մշակութաբանությանու մշակույթի փիլիսոփայությանտեսանկյունից կարնոր է մշակույթ-բնություն-հասարակություն փոխհարաբերությանպարզաբանումը:Այս կապակցությամբնախ անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնելհետնյալին՝մշակութի առաջացումը,մշակութային գործունեությունը պայմանավորվածեն մարդու ու հասարակությանառաջացմամբու գոյությամբ: Մարդը մարդ է դառնում այնքանով, որքանով զբաղվում է մշակութային գործունեությամբ: Բայց դա այդպես է, քանզի մարդը իր ողջ էությամբ ու գոյության ներքինմղումներով, ազդակներով ու իմաստով կոչվածէ ստեղժել, արարել մշակույթը: Մարդը մշակութաստեղծ էակ է: Բայց մարդուայդ հնարավորությունները զարգանումեն միայն հասարակության մեջ, հասարակության ստեղծած բարենպաստ պայմաններում,աշխատանքայինգործունեությանհամակարգում,բնության հետ ունեցած փոխհարաբերությունում: մյսերկու հանգամանքները մեծապես նպաստումեն նան մարդու մշակութայինգործունեության ու ձնավորմանն ծավալմանը: Բնությանհետ մարդու հարաբերության, մարդու աշխատանքայինգործունեությանկարնորն քաղաքակրթված կողմը մշակութայիննպատակամղվածություննէ: Այս ընթացքումէ, որ մարդու ու ողջ հասարակությանգիտակցված ու նպատակային աշխատանքիշնորհիվ ստեղծվումէ վերափոխված, մշակութայնացված բնությունը` երկրորդ կամ արհեստականբնուԹյունը, որը անհրաժեշտմիջավայր է դառնումմարդու ու հասարակությանգոյության ու հետագա զարգացմանհամար: Մշակութային

միջավայրումէ ձեավորվումողջ քաղաքակրթությունն իր հիմնական բաղադրիչներովհասարակության հոգնոր-մշակութային ոլորտ, հասարակությանքաղաքականկազմակերպում,տնտեսություն ու տնտեսական մշակույթ, հասարակականհարաբերություններ, ընտանիք, կրթության ու դաստիարակությանհամակարգ ն այլն: Այսպիսով,մարդ-բնություն-հասարակություն փոխհարաբերուու է թյունը կանոնավորվում մարդկայնանում մշակույթի շնորհիվ, մշակութային գիտակցության ձնավորմամբ: Նախասկզբնական փոխհարաբերության այս ձեր տարբերփոփոխություններով շարուԷ նակվում մինչն օրս: Դժբախտաբար,մշակութայիններդաշնակությամբ ձնավորվածու ընթացողայս հարաբերությունը ժամանակի ընթացքում նան խախտվում է, ն ներկայումս մարդկությունը (էկոլոգիական)աղետիառջն: կանգնած է գոյապահպանական Մարդուու հասարակությանկյանքումմշակույթիունեցածկարեվորությունըհասկանալու համար պետք է նկատի առնել նան հետնյալը: Մշակույթըմարդկայինպատմության«կենսագրությունն» է Այդ պատմությունը,մարդու գոյության ընթացքը ձնավորվում ու ու հարստանում է մշակույթիշնորպահպանվում,իմաստավորվում է հիվ: Մարդը ստեղծում մշակույթը, սակայն մշակույթն, իր հերթին, ստեղծում ու պահպանում է մարդուն ու մարդկայինը: Մարդը նախապեսստեղծում ու, այնուհետն, անընդհատվերարու հոգնոր տադրում ու հարստացնումէ նյութական-տնտեսական մշակութայինմիջավայրը,որը յուրաքանչյուր սերունդպահպանում, վերամշակումու զարգացնում է յուրովի, սակայն` մշակութային ու արժեքներիհիմքիվրա:Եվ մարդկայինպատմուավանդույթների է հենց այդ միջավայրի թյունը շարունակվումու իմաստավորվում մեջ ու դրա շնորհիվ: Գոյություն ունեցող մշակութայինմիջավայրի ձնավորվածու հաշնորհիվ մարդը ներառվումէ պատմականորեն սարակայնորենիմաստավորվածգեղարվեստական,կրոնական, բարոյական,քաղաքական,գիտականն այլ կարփիլիսոփայական, ու ազգայինարժեքների,իդեալների,վարքագի համամարդկային համանիշերի, գիտելիքների, մշակութային հաստատությունների ու Է կարգի մեջ, որը դառնում նրա գոյության ինքնապահպանման կայուն միջավայրը:Մարդը դառնում է անցյալի, ներկայի,նույնիսկ ու ապագայի, ազգայինի ու համամարդկայինի, համաշխարհային ազգային պատմությանկրողը: Այսպես, ներկայիս հայ սերունդը ապրում ու նրա հոգեբանականաշխարհը,մարդկային կեցվածքը այն քաղաքակրթական ձնավորվումէ մշակութային,ավանդութային, է կայուն միջավայրում,որ Հայաստանումձնավորվել հազարամյակների ընթացքում, տարբեր սերունդներիգործունեությանշնորհիվ: հարստաԲայց այդ ամենը նորովի է ընկալվում,իմաստավորվում, այս

զարգանում ժամանակիոգուն համապատասխան՝ պայմաններ ստեղծելով նան ապագայի համար: Սա մշակույթին բնորոշ ու նորարարության, ու արդիականի ժառանգորդման ավանդականի անհրաժեշտփոխկապվածության արտահայտություննէ, մշակույթի գոյության ու առաջադիմությանամենաընդհանրական օրինաչանում

ու

փություններիցմեկը, որը հատուկէ բոլոր ժամանակներինու բոլոր ժողովրդներին: Այսպես է ձնավորվում ու շարունակվումնան անձնավորութ ֆիզիկականու հոգնոր մշակունը (կամ վերափոխումը)ա̀նհատի ֆիզիկական ու հոգնոր ուժերի, ունակությունների,բարոյական որակների կազմավորումը,զարգացումը, ճանաչումը, ինքնագիտակցությանհասունացումը:Կատարելության ձգտող ու հարաբեհ ասած րական կատարելության մարդը՝մշակութայնացված մարդն է, նա, ով տիրապետումէ իր ֆիզիկականու հոգնորուժերին, համակարգում, ներդաշնակումէ սեփականուժերը իր մեջ, հասարակության ու բնության հետ ունեցած հարաբերություններում, ղեկավարում ու կարգավորումէ իր գոյությունը որպես ապրելու արվեստ: պատճառով կարելի է նան նշել, որ մարդը մշակութայինու շակութային գործունեություն իրականացնողէակ է իսկ մշակույթը` մարդաստեղծ երնույթ է- Ընդ որում, կարնոր է այն, որ մարդըկոչված է հասկանալու,իր կյանքիիմաստըդարձնելու նան հոգնոր մշակույթի յուրացումը, դրա նշանակությանգիտակցում ցումը, հնարավորէ գեղարվեստականմշակույթի՝արվեստի, այդ կրոնի, փիլիսոփայության, բացի ն գիտության այլ միջոցներով:Նշված հանգամանքըչափազանց կարնորէ մեր օրերում, քանզի հասարակությանորոշ շերտերում է սերմանվումայդ ամենի նկատմամբ, կարծես անտարբերություն են պայմաններ ստեղծվումհոգու աղքատացման,հոգնորճգնաժաձնամի մեծացման,ոգեղենության կորուստի,ցածրաճաշակության վորմանհամար:Մեծանում է միայննյութականով բավարարվածություն զգալու ու մարդկայինըդրանու,իմաստավորելու` մտայնությունը: Նման երնույթներիհաղթահարմանու հոգնոր.մշակույթի անհրաժեշտության գիտակցմանհամար կարնոր դեր կարող են ուսումն ու դաստիարակությունը, կրթությանողջ համա-

մս

հոգնոր պահանջների բավարարումը, ինչը

կատարել արգը:

Շարադրանքըամբողջականացնելուհամար անհրաժեշտ է ուշադրություն դարծնել նան հետնյալին. Մշակույթի առաջացման,զարգացմանու պահպանմանմիակ պայմանըհասարակություննէ: Անգնահատելիէ մշակույթի դերը ու հասարակական մարդկային հարաբերությունների,բարեկրթու-

թյան, կրթվածության,ավանդույթների,արժեքների ստեղծման, գործում: Եվ այստեղ մշակման,զարգացմանու արդիականացման ն ունեն կրթությունը դաստիարակությունը մեծ հնարավորություններ ու կառույցիանհրաժեշտմաս: որպեսհասարակական մշակութային ու երնույթ, մշակույթը հասարակական Որպես մարդկային ստեղծում է ապրելուձն, վերածվումէ ինքնատիպապրելակերպի, որոշակիվերաոճ, շրջապատիու սեփականկյանքինկատմամաբ է նրանով, որ Դա պայմանավորված բերմունք,ապրելու արվեստ: մշակույթի ու մշակութայինգործունեությանմիջոցով ստեղծված միջավայրըանհատիու մարդկաանհատականու հասարակական յին խմբերի համար ունի գործուն ու ներազդող նշանակություն, լիարժեք բացահայտխթանումէ մարդկայինհնարավորությունների -

մանը:

Մշակույթն իր գոյությանու զարգացմանսեփականհնարավերածվում է յուրահավորություններով,օրինաչափություններով տուկ կեցության,այսինքն՝գոյությանհատուկ ձնի, որն իր պահանջու ները, գոյության ներքին իմաստ է հաղորդում նան մարդուն -

հասարակությանը:

Մշակույթիինքնատիպբնագավառեն տեխնիկանն համապաորոնք ներկայումսավելի են ձգտում տասխանտեխնոլոգիաները, ն հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում ինքնուրույնության մշաորոշակիկտրվածքով՝ Նույնիսկ հզորացման: տիրապետության ն մշակույթի տեխնիկայի պատմությունը կույթի ու հասարակության համարդ-տեխնիկա-բնություն ձնավորված վրա հիմքի ընդհանուր է, որը, սակայն,լինելով պատմություն զարգացման րաբերության նան ծնում է բազմաթիվբացասական մեծ առաջադիմություն, ն տեխնոպաշտության ԳՏՀ հատկապես կապված հետնանքներ -

հետ: ձնավորման

1.3.

։

Արժեքներըմշակույթիհամակարգում

գծեհոգնոր մշակույթի,հատկանշական Մշակույթի,հատկապես մշակույթին Արժեքը րից է նրա արժեքայինյուրահատկությունը: հոգեբարոյաիդեալ, է որոշակի նշանակություն, հաղորդում իմաստ, են ն սերտաճած մշակույթը կան յուրահատկություն:Արժեքը միմյանց:Մարդնէ մշակույթինհաղորդումայդ յուրահատկությունը, որովհետնմարդուններքնապեսհատուկ է գոյությանարժեքային իմասիր կյանքնու կեցությունը արժեքայինով յուրահատկությունը, ներքին հնարավորությունտավորելու,իրեն ինքնաբացահայտելու ու հասարակական հարաեն նան մարդկային դառնում ները, որոնք Յուրապայմանները: անհրաժեշտ կազմավորման բերությունների

քանչյուրհասարակություն,մշակույթ ու քաղաքակրթությունծնում ու պահպանումեն արժեքներիորոշակի համակարգ`նորովի ներ-

առելով նան ավանդականիտարբերհնարավորությունները: Արժեքներիէությունը, մարդու կյանքումու մշակույթիբնագավառում դրանց ունեցած նշանակությունըուսումնասիրումէ արժեքաբանությունը,որը մշակույթի տեսությանկարնոր բաժիններիցէ: Արժեքի վերաբերյալ գոյություն ունեն տարբեր ըմբռնումներ ու մոտեցումներ,որոնք հաճախարտահայտումեն արժեքի այս կամ այն կտրվածքը: Բայց դրա ընդհանրականէությունը հետնյալն է՝ արժեքնիրի, երնույթի, մշակութային գործունեությամբ ստեղծված արդյունքի, մարդու էության, վարքի, գործունեության ու մարդկային հարաբերությունների ամբողջականության ըմբրռնումն ու գնահատականն է դրանց ներքին իմաստի, դրական նշանակության, հնարավոր կատարելության ու մարդկայինի տեսակետից: Այս դեպքումպետք է նկատիունենալ նան այն, որ «Արժեքը ոչ թե ինչ որ բանի (առարկա,երնույթ) բնականհատկումարդու(կոլեկտիվ, հասարաթյունն է, այլ առարկայինկատմամաբ կություն, ազգ) վերաբերմունքիցուցանիշը,որով դրսնորվում է այդ առարկայի,երնույթի (ինչ որ բանի) նշանակալիցլինելը մարդու (կոլեկտիվի,հասարակության,ազգի) համար» (5, 45): Արժեքնունի մարդկայինու մշակութայինհամընդգրկողնշանակությունն հանդես է գալիս որպես դրականի,կատարյալիու առաջադիմականի արտահայտություն:Արժեքները՝ բարին, արդարը, ծըշգեղեցիկը, մարիտը, սերը, հայրենասիրությունը,ազատությունը, ազնվուեն նշվածի մասին: Մարդըիրականության թյունըն այլն, վկայում ու իր նմաններիհետ մտնում է արժեքայինհարաբերության մեջ ն նշված արժեքներիցյուրաքանչյուրըայդ հարաբերությունումունի առանձնահատուկնշանակություն: Արժեքը մարդու գոյության ն նրա էության բացահայտմանամենակարնոր իմաստավորման է: միջոցներից

Ուշադրության է արժանի այն, որ մարդն ինքը, բարձրագույն արժեք է: նախ այն պատճառով,որ մեզհայտնի չափանիշներով մարդնամենազարգացած էակն է հատկապեսիր հոգեբարոյական, Նա է ստեղծում մտավորարժանիքներովու հնարավորություններով: արժեքներիայն համակարգը,որով չափորոշումու գնահատում է աշխարհը, մարդուն ու մշակույթը արժեքայինի տեսանկյունով: Մարդը բարձրագույնարժեքէ դառնումնան բուն մշակույթիհամար: Մշակույթիիդեալը մարդու կատարելություննէ, նրա մարդկայնացումն է: Մարդըորպեսարժեք՝միշտնպատակ է: Բարոյագիտության տեսանկյունից հիմնավորվածկանտյանայս գաղափարըունի նան իմաստ: Այն ընդհանուրմարդաբանականն մշակութաբանական է հիմնավորումմարդկանցբարոյականացված, մշակութայնացված,

արժեքայինհարաբերությունների պահանջը, որում առանցքային է տրվումբարուն ու պարտքին: նշանակություն Բայցմարդանհատը բարձրագույնարժեքի է վերածվումոչ թե ինքնին վերցված,այլ իր կյանքն ու գոյությունը կազմակերպելու ընթացքում:Այստեղկարնոր է այն, թե անհատը որքանովէ կարողանումտիրապետել ինքն իրեն, որքանովէ իր կյանքովու գործունեությամբ հաստատում սեփական արժանապատվությունը, բացահայտումիր հոգեբարոյական, մտավոր ու ֆիզիկականկարողությունները, դառնում հասարակության լիարժեք անդամ:Այս համակարգում է միայն մարդուկյանքը դառնում ինաստավորված, ձեռք բերում նշանակալիություն, սովորական ապրելը, կյանքի ընթացքըվերածվումեն նան ապրելու արվեստի, լիարժեք կյանքի: / Արժեքի ու հոգնոր մշակույթի յուրահատկություններից մեկը իմաստն է: Իմաստը՝իրի, առարկայի,մարդուգոյության ու նշանակալիության, բովանդակության խտացվածարտահայտությունն է, խորհրդանշանը,որը ընկալվում է ներքին զգացողությամբ ու գիտակցությամբ, հաճախ՝պատմահուզական երանգավորումներով: ն հոգնոր մշակույթի Արժեքների համակարգում մեջ այն հանդեսէ գալիս նան հատուկնշաններիու կերպարների, խորհրդանշանների ձներով:Այսպես, խլսչը, Արարատլեռը լոկ իր կամ առարկա չեն: Դրանքառաջին հերթինորոշակի իմաստ արտահայտող խորհրդանշաններեն հայի ու քրիստոնյայի համար:Հայկ նահապետի պատմաառասպելական կերպարը հայության համար ունի էթնոկազմավորող,արժեքային(հատկապես ազատության, հայրենասիրության, անկախության) իմաստու խորհրդանիշ: Եվ հատկանշականն այն է, որ այդպիսի արժեք-իմաստ-խորհրդանշանները կարող են գոյատնել հազարամյակներ` նան դառնալով անհատականու ազգային ինքնագիտակցության, ինքնահաստատման, սեփականարժանիքներիձնավորմանկարնորմիջոց: Դրանք ներառվումեն նան գեղարվեստական մշակույթի՝արվեստիտարբերձների մեջ, վերամշակվում են, ձեռք բերում համընդհանրություն ու գաղափարաբովանդակային խորըիմաստավորումներ: Այսպիսով,արժեքներըն իմաստըներքնապեսփոխկապվածենԱրժեքներնորոշակիիմաստ ու նպատակեն դնում մարդու կյանքի, գործունեությանու վարքագծիմեջ: Այնպիսիարժեքներ,ինչպիսիք են բարին, գեղեցիկը,սերը, հայրենասիրությունը, սրբությունը, հավատը ավելի են իմաստավորվում ու հասկանալիդառնում իրենց հակադրությունների՝ չարի, տգեղի,ատելության,դավաճանությանն այլի հետ ունեցած հարաբերություններում: Մարդը, մարդկային խմբերըմիշտ իրենցհամարումեն դրականի, արժեքայինիկրողն ու ներկայացուցիչը, եթե նույնիսկայդպիսիքչեն: Որովհետնմարդկա24

յինի գոյությունը ունի արժեքայինյուրահատկությունու հիմնավո-

րում:

Հոգնորմշակույթը,հատկապեսառասպելնու կրոնը,փիլիսոփայությունը, բարոյականությունը,արվեստը ն այլն իրենց հարցաու աշխարհըմբռնման մեջ առաջնորդվումեն համապադրումներում ու Դա գիտակտասխանարժեքներով դրանց հիմնավորումներով: է նան է, առաջնորդվում տրամաբանված որով ի րողություն ցված, մարդը: Սակայնարժեքը միայն գիտակցվածըչէ: Արժեքումամրակայվումեն նան կեցությանկենսական,էկզիստենցիալ,իռացիոնալ հատկությունները,վերապրումները, այսինքն`նրանք, որոնք անմիջականորենընկալելի չեն, գիտակցությանըանհասանելիու անբացատրելիեն, բայց որոնք մարդուկյանքիմասն են կազմում իրենց անմիջականտրվածությամբն դառնում են նրա կյանքի ուղեկիցները: Օրինակ՝հնարավորչէ փաստերով,գիտակցությամբ,տրամաբանությամբբացատրել սիրո, հայրենասիրության,ազատությանն գեղեցիկի ողջ արժեքային,հուզազգացմունքային,մշակութայինու հասարակական, մարդկային էությունն ու նշանւսկությունը: Եթե դրանքենթարկվենբանական,տրամաբանականվերլուծության՝ոչ միայն կաղքատանան, կկորցնեն իրենց իսկական իմաստը, այլն կզրկվեն մարդու համար ունեցած այն կարնորությունից,ինչով մարդը դառնումէ իսկականմարդ:Ահա այս յուրահատկություններն են, որոնք ավելի են իմաստավորվում գեղարվեստականգրականության ու արվեստի տարբերձներում ու դրսնորումներում,որոնցով ավելի են հասկանալիդառնում մարդկայինկյանքը, հարաբերություններնու գործունեությունը:

Արժեքիէության բացահայտմանհամար անհրաժեշտ ( ուշադրություն դարձնել նան հետնյալին. Արժեքները յուրաքանչյուր դարաշրջանում, հասարակական, ազգային ու անհատական մեջ ըմբռնվումեն յուրոգիտակցության ձւնեն մի շարք գործոններ: վի: Այստեղ կարնոր նշանակություն է նրա անԱնհատիգոյության պարագայումդա պայմանավորված ու մտավորզարգացման հատականհոգեբարոյական մակարդակով, կյանքի պայմաններով,կրթվածությամբու դաստիարակությամբ, ազգային պատկանելությամբ, ճաշակով ն այլն: Այս պատճառով, ու տվյալ հասարակությանը դարաշրջանին ընդհանուրմշակույթին, կամ ազգային կյանքինբնորոշ ընդհանուրիհիմանվրա՝յուրաքանկարող է յուրովի ընկալել ու կողմնորոշվել արժեքների չյուրը ընտրությանմեջ, դրանց իրագործմանխնդրում: Ինչը մեկի համար գեղեցիկ է, մյուսի համարկարող է այդպիսինչլինել: Բայց գոյություն ունեն նան ընդհանուրչափորոշիչներ,հասարակությանու մշակույ-

թի2 ամրապնդված Թա մե

սկզբունքներ, որոնքկողմնորոշիչ ամար, ն շեղումներըմեծ տոկոսչեն

կազմում:

երավանդույթնե ընթացքում արժեքները իայումվուն ոգիննության հետ: Վերջիններս ձեռքեն երուն ինածեսերի, արժեԱա նշանակություն քայ իրենց դրսնորմանազգագրա տիպ -՝

Մշակույթիմեջ,

մա

ու

նտիդրանով

առԱնը: անին

ու ավելիէ ընդգծվումարժեքների ազգայիս աշտպան յուրահատկու ը Արժեքները կենսակերպը,հասարակական ը, ու անհատական ի ու կարգավորող գործունեություն երնույթներեն, որոնցով ակալիությունէ տրվում ն մարդու կյան իմաստին: Ուստիա ան ինքնահաստատման միջոց:Մարդուկյանէ արժեքների քը զգալիորեն իմաստավորվում համակարգում րգում ու դրա չա կիշներով: Ոչ ոք իրեն չի վերագրիչարի, տգեղի,դավաճանի հատկությունները, իրենչի համարիդրանցկրողը,եթե ն այդպիսին գիտակցիդա: իրեն գն հասարակությունը թե այդ, այլ արժեքայինի, արդիկմիմյանցգնահատում ու մեջ են տնում նկատիունենալով հենց արժեքայինը:Հատկան շականէ, որ արժեքները հակադիրեն նյուու օգտապաշտությանը, այսինքն`մարդկային թապաշտությանն այն եղանակին,աշխարհիու կյանքի րվող այն վերաբերմունքին, որոնց հիմնական նպատակըո իմաստը հարստությունն է, նյութականբարիքների ը, դրամագլխի ստեղծումը:Այդդեպքումստացվումէ ոչ թե մարդնէ տիրապետ նյութին, վերջիններս են տիրապետում Այնինչ,հիմնագնոր աշխարհին: ու կանն ու մարդկայինըկյան յանքի արժեքայինկազմակերպումն է: նյութականը հոգնորհարստութանբարգավաճումն միջոցպետքէ անս ահման լինի հոգնորի զարգացնե ու հնարավորությունները ազահ բացահայտելու համար:Բարեկեցիկկյանքովապրելու չափորոշիչը նույնպեսպետքէ տեսնելմիայնսրան ում: Այս դեպքում հասկանալիու իրականանալի կդառնահո գնորի ու նյութականի մ ա հաստատման ու պահպանման ներդաշնակությունը ը մարդկայինի հիմքիվրա: ,

Արք արդկանգ

-

.

եիկալա որոշակի եքները անհատի Աո երկանքի համար ոն չափան

նեԳրան նի ընդհակառակը,

փ իրականը տեսանկյունից: դրականի մ փոխհարաբերության

ամք Գավորվոր

կուտակում նրա րուն խորին:այլ Ե

Լ

հաւ

Լ

խորհել սույն հարցերիշուրջ զիչ համարվող պատասխանները.

րր

հիմնակ ական

ն տալ

ր 4

կարող է ն երանգներով ի՞նչկտրվածքով Տնտեսագիտությունը

ուսում-

փոխհարաբերությո

մարդ-բնություն-մշակոււթ նասիրել մշակույթը, մարդու կյանքըկլիներթերի, առանցմշակույթի պնդել, Կարելի՞ տակ կդրվերմարդու -

որ

է

-

որ, աննպատակ,

կասկածի ընդհանրապես,

անիմաստ, գոյությումը. մշակույթ, մշահասկանալ«մարդը ստեղծում է

կարելիէ Ինչպե՞ս

գործադրելի` էմերօրերում:

արտահայտությունը: կրող ն մշակույթը՝ մարդ» կարելիէ համարելմշակույթի որքանո՞վ Ուսանողությանը -

Դա

-

կամ մշակութայնացվ «կուլտուրական վարքաՈւսանողության ասելով: «բարեկրթություն» են չափորոայդ վարվելակերպ», համապատասխանու՞մ գիծն կենսագործունեությունը փոխհարաբեր շիչներին: դասախոս-ուսանող Ինչպե՞սեք պատկերացնում տեսանկյունից: ձեր Համամի՞տ բարեկրթության թյունը ունեն արժեքները կյանքում:

կույթ ստեղծող: Ի՞նչ եք հասկանում -

ու

-

նշանակություն մարդն Ինչպիսի՞ է: կողմնորոշվող արժեքներով

-

մարդը ու լիարժեք իսկական իդեալը: արժեքային Ո՞րնէ ձեր կյանքի

եք, որ

Ինչպե՞սեն

ասելով: հայրենասիրություն են, թե՞լրահակադրությու՞ններ Դրանք ձեր կյանքում: դրսնորվում

սեր Ի՞նչ եք հասկանում

-

ն

դրանք

հոգնորը, համադրում ցումներ: զուգորդում, այնպես, Ինչպե՞սեք դուք ձեր կյանքում եք ձեր կյանքըկազմակերպել Կարո՞ղ ն արժեքայինը նյութականը: ձնով: եք լիւսրժեք համարեք,որապրել -

որպեսզի

գրականություն

1. 2.

Հ. 4. 5.

6. 3.

8.

մշակույթ,Երնան, ազգային պետություն, 3. Ազգ, ազգային Գնորգյան 1997: 2001: Երնան, ն Յու. Վոգեվերլուծություն, Հովականյա Երնան,1984: նբնությունը, Ս. Կուլտուրան Հովհաննիսյան Երնան, 2001: Գ. Մշակութաբանություն, Մելքումյան 2003: Երնան, տեսություն, Ա. Մշակույթի Սարգսյան Ս. Սարգսյան 1989. Խօ684, ճքյոօաօք

Շ.

Մշակութաբանություք, Երնան, 1997: Էլտքօրջո 31օյճարյ/քեն

Լշբօքատւ Լ. Յո

9.

բղօքտտ, Էքօձէն

Լյքօուգ

10 ճոճ

Ը

1ՕՎյ1

3թճուն

ՓֆաոօօօՓ

ԽԼօ6ոթՅ, 2001.

ԸՅԷՍԵՐ-11616ք6 թօ4օ1172,ՈՇՔԱՕՇՊՔ,

ոյր Պօօթոճ ԽԼ Փատօօօֆաոաա

1997.

ԱԿ»

11. 12,

լյճերյքծ ԻՅՄԻԵՅՏ 1992.

Սոքոաքյո

3.

Ղօօքաւ այճերյքիլ

3.

Էայում օ )գե/Ք6

2000.

ՇՕՑքճԼ6

եգ

ՔՈՑ,

բոլդօքծ3Ո011, թէ

Խ/(օՇՀ8Յ, ԻՂՕՇտոծ,

13.

Խրուու

)10Ր0

14.

Ի.

Խյաոյքուգ ՇՅԻԼՕԾՔՐՈՒԼՕԸԻ » 8

ԿՕԽԱՇՑԸՂՏ

ԾԲՐՐԲ,Բքճոզւ, 1989.

.

ԴԱՏԳԻՈՂՑ ԳՈՒԱԿՏԸ

Աու

15.

ԸԳթ ոու

ՇՅքաու Փոռ:հռոմ,

Հ.

Է. ուլը.

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ալՕ1ՅՄԵ -

Խոքոյնու Օ-ոՕորլելթ

ԽՃՕԽՈՕՔԸԻՐԵԼ

բ 7Պ6ՐՄթԵլ3ոաօօր, 8 Է16301040ՐԱԿՏԸ1Ո6 ՈՕՇ/Շոլել Սշշրչ օ

Էքօոճե, 1987, Ը. 43-46

16.

Լն

ԷՕ.

6.

այոթո)ք,

աատաաաատատաաապապատտաաաաաաատառաատաաաաաաացաաաաաատ

ԽՄուոքճ հ քօր/խոաց

ՃՏ6ՅՅՈՏԴԻՎՕՇՈ.,

Էքծոճը,

ԱԶԳԻ ն ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ՒԼօՕքուօոօրրոյ....

ՊՕՐՋՈւՅ,

41610ՃՕ4ՕՐՎՅ,

ՓՈԽՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

-

4, Խ(ՕՇբր

-

Օ6 ԱԱՒՇԽ, 1995.

Փաոօ«օ-

2.1.

Մշակույթըորպես ազգայիներնույթ

իոմնանարատկություննե րոնը

Մշակույթն ման

էությամբ,կազմավորման հիմքով ու արտահայտէթնիկ,ազգայիներնույթէ: Մշակույթը ստեղծվում է տարբեր ազգերի ու նրանց նախորդող համապատասխան էթնիկհանրությունների (տոհմ,ցեղ ն այլն) գործունեությանշնորհիվ: էթնոսի (ազգի) կենսաբանական,հոգեբարոյական,լեզվամտածական, պատմաաշխարհագրական, ն կան, քաղաքական այլ կարգիհատկություններնու գոյությա պայմաններնիրենց անմիջականկնիքն են թողնումհոգնոր, նիսկ, տնտեսականմշակույթիձնավորմանու զարգացմանվրա: Սակայնազգայինմշակույթիէություննու տիպաբանությունը պայէ տվյալ էթնոսինբնորոշ մանավորված կամ դրանց արքետիպերով համակարգով,որոնք ազգի բնավորության,հոգնոր կերտվածքին, հետնաբար, ազգային մշակույթի ձնավորման գոյաբանական ու խորքայինհիմքն են, ազգի ու նրա մշակույթիոգին ներքինուժը, ինքնաշարժիչը, ազգերիինքնություննու կոդը:Այս երկու՝մարդաբա տարբերությունները պայմանավորող ու կան բնապատմական նախադրյալների շնորհիվ են ձնավորվու ու անկրկնելիությունը, էթնիկմշակույթիողջ յուրահատկությունն որ ու է ավելի մշակվում համակարգվումազգի ձնավորման կում: էթնոս-ազգիգոյություննիրողությունու պատմականգործընթացի փաստ է դառնում միայն սեփական պատմությամբ, իմաստավորման,պահպանման, սերունդներինփոխանցմանհիմնական միջոցը ն արտահայտմանձնը մշակույթնէ, ինչն իր մեջ ներառումէ տվյալ էթնոսիառասպելաբանությունը, կրոննու նիս էությունը արտահայտողզանազան ծիսապաշտամունքայի երնույթները,արվեստը,տարբերգիտելիքներիհամակարգը, սոփայությունըն այլն: Այսպեսէ սկսումձնավորվել տվյալ ոազգի էթնոպատմամշակութային համակարգը՝ այսինքնտվյալ ու սին բնորոշէթնիկ մարդաբանական պատմուհատկությունների, Աո թյան, մշակույթիմիասնությունը,որի նշված բաղադրիչները են այդ համակարգ կապվածեն միմյանցհետ ու պայմանավորում

տնտես նույ-

պայմանա մակութա ա

մազարդ որի

վերջի փիլի թ ՈՍ բ

գոյությունը: Այդտեղվճռորոշէ հատ էթնոսպ ատմություն մշակույթկապը(սա հատուկէ նան հայկապես ն ժողովրդին, այս : իմաստով Լ

խոսվում մաէթնոպատմամշակութային համակարգի համակարգում

սին): Այդ

հայկական

առանցքային նշանակություն ունի մշամիայն գիտակցական ու անգիտակցական տուրտիվ, ապրումային ու զգացմունքային անդրադարձ դրադարձ է ողջ էթնիկանցյալինկատմամբ, այլ նան՝ այդ հիմքի վրա ներկանհիմէիրողություն միջոցովէթնիկհանրությունը, ազգը ն դրանք կազմո ուղղակի կամ անուղղակի, գիտակցաբար կամ

անՏՊ

դա

ոչ

նավորող, ապագան նախապատրաստող Մշակույթի

արժեքային ընկալումների, դրանց զարգացման ու փոփոխության մասին՝հազարամյակներիկտրվածքով: է, եզակի, անՅուրաքանչյուր ազգային մշակույթ ինքնատիպ կրկնելի: Դա էթնիկկամ ազգային ձե է ու մշակույթի ինքնադրսնորման եղանակ: Ազգը Սազմավորվում ու գոյության իմաստ է ստանում սեփական մշակույթով: Դա ազգի գոյության հիմնականհայտարարնու ինքնադրսնորման միջոցն է, տարբերակիչ հիմնականհատկությունը, ազորովհետն նան հատուկ մտածողություն է, լեզու, բնավորություն, հոգեբանություն կազմավորված տվյալ էթնոսի ու նրա պատմության հիման վրա: Այս տեսակետից մշակութային հատուկ երնույթ ու մշակութային ինքնաստեղծմիջոց է ազգային լեզուն, որով ազգային մշակույթներնէլ ավելի ընդգծվածձնով են տարբերվումմիմյանցից: Այս ամենի շնորհիվ ազգային մշակույթը կարնորնախապայմանէ դառնումաշխարհըորոշակի կտրվածքով, ոսպնյակով ու տեսանկյունովըմբռնելու, հասկանալու ու արժեքավորելու համար: Նույնիսկ «Կատարվածեն բազմաթիվ հետազոտություններ, որոնք ցույց են տալիս էթնիկական-մշակութային առանձնահատկությունների ազդեցությունըերնույթներիընկալման, դասակարգման,համեմատականգնահատման վրա ն ավելին Ճճանաչողական-գիտական, գործնական-տեխնիկական խնդիրների լուծման ն կիրառությանեղանակներիվրա, առավել նս հասարակականկյանքիկազմակերպման պետաիրավական ձների» (1, 53): Ազգային մշակույթի մասին խոսելիս, բնականաբար,առաջանում է նան մշակույթում ազգայինի ու համամարդկայինիփոխԱյս դեպքումուշագրավեն հետնյալները. հարաբերության հարցը: Ակնհայտէ, որ յուրաքանչյուրազգայինմշակույթ, լինելով ինքմնում նատիպ,անկրկնելի,չի իր ազգայինկաղապարի,մտածողության ու մտահոգությանշրջանակներում:Կազմավորվածն զարգացող էթնոմշակութային համակարգերինբնորոշ են փոխառումնու Սւս փոխհարստացումը: գործընթացէ, որը իրականանումէ այլ հետ ունեցած շփումների, փոխադարձներաէթնիկ մշակույթների ռումների,վերամշակումներիու սեփականմշակույթի պահանջներին համապատասխանացնելու եղանակներով: Ազգային մշակույթներիմեջ արծարծվումեն նան համամարդկային խնդիրներ,ողջ մարդկությանըհուզող ու հետաքրքրող հարցեր: Միայն այդ յուրահատկությանշնորհիվ է, որ անկախազգային շատերինհասկանալիու հարազատեն դառպատկանելությունից, նում Նարեկացինն Դոստոնսկին,Սարյանըն Պիկասոն, Խաչատրչէ: Այսպես,նարեկացին յանը ն Շոստակովիչը:Եվ սա պատահական իր «Մատյան ողբերգության»պոեմում քննել է այնպիսի հարցեր, փիլիսոփայական,կրոնակատարել է այնպիսիգեղարվեստական,

մշակութային հատ կեցությա

Աամշակույթը ւանգիտակաորերը ին,

են հաղորդակցվում սեփական նախապատմությանը արժեքնե ն դառնում են ավանդույթներին դրանց կրողները: Այս երեղ ի ձեավորմանհամար էական դեր են կատարում ոլ դաստիարակությունը իրենցդրսեորմանտարբեր ընտանիքից սկսած մինչնուսումնակրթական մակարդակներով ստեղհամակարգերի ծումը: Սրանցշնորհիվէ ձնավորվում էթնիկ-ազգային մշակութա ու գիտակցությունն ինքնագիտակցությունը. էթնիկ հարստանումէ մշակութային ինքնահաստատման, ինքնարժեք վորման

կրթությունը

բոլոր

ին կեցություն

հնարավորմիջոցներովն

պատմությանբոլո կտրվածքներով: ԱյսպեսՀայկիու Բելի առասպելը, Հայկիհերոսը կանության

նշանակության տարբեր

բացահայտումնու դրա գիտակցումը մրա Գեղեցիկիու առասպելը,պատմական Շամիրամի

րադարձությունների

առասպելաբանական, գեղարվեստական գիտականմշակումները, պատմական հուշարձանները՝ որպես հայկական մշակութային միջավայրի արտահայտություններ, հայինտեղափոխում են հազարամյակների խորքերը,հաղորդակից դարձնում այդ ամենին, նպաստումեն հայի մեջ հայկականության ամրապնդմանը, պահպանմանըու ազգային հիշողության Սա կատարվում ձնավորմանը: է ինչպես ուղղակի ու եղած ավանդույթների, գիտե-

լիքներիհաջորդափոխման ու

եղանակներով այն-

պես էլ ազգային կրթությանուժառանգորդման

դաստիարակության շնորհիվ: Այս

ամենիազգակերտիչ նշանակությունը ավելի անմիջականու ակնհայտ է եղել հատկապես հնագույնժամանակներում: Այսպես են ճնավորվումնան ազգային գիտակցությունը, ազգային արժանապատվությունը, անհատիազգային որակները,որոնք այնուհետն են պահպանվում շարունակ:Հայոց մշակույթիու պատմությանհիմքի վրա՝ ասվածները ավելի հիմնավորվածեն հատկապես «Սասունցի Դավիթ»էպոսիօրինակով:Դրա մեջ պահպանվել են էպոսիառաջացման ու գոյության տարբեր շերտերը որոնք մեզ պատկերացում են տալիս հայի աշխարհայացքային ի

հազարամյակներ

Յ0

-

-

բարոյական ու մարդաբանական ընդհանրացումներ, որոնք հարազատ են ողջ մարդկությանը,առավել նս՝ անկախ քրիստոնյաներին, ազգայինտարբերություններից: "Ազգային մշակույթում համամարդկայինիգոյությունը չի նշանակում համաշխարհային ընդհանրականու միասնականմշակույթի ձնավորում:Դա երբեք հնարավորչէ ն. դուրս է ազգային ու ոլորտներից: րիմնականնպատակներից Ազգայինմշակույթիգերըպարտակը հենց ազգն է, ազգային մշակույթիինքնության նումն ու զարգացումը:Սա ուղղակիորենվերաբերումէ նան Հայաստանի Հանրապետությաններքին ու արտաքին քաղաքականությանը: Եվ այս դեպքումպետք է հստակորենգիտակցել, որ «որնէ երկրի անկախությանն ազգային մշակույթիգոյատնմանհարցն ամեննին կ քանակի(ծավալի) հարց չէ իր հնարավորությունները կրթականձների մեջ ծավալած, էլիտար մակարդակին բարձրացած մշակույթը ժողովրդին ն պետությանըհնարավորությունէ տալիս երկխոսությանմեջ մտնելու ուրիշ մշակույթներիհետ ն իր տեղը գտնելու ժամանակակից քաղաքակրթության համակարգում:Եվ այս դեպքում Վարիք չկա, որ այդ ժողովուրդն ու պետությունն մտահղանան, նախագծեն,արտադրեն ամեն ինչն ամբողջովին մառկականկոշիկից մինչն տիեզերակայան,այլ մասնակիցդառման դրան» (Մ, 54) Այս միտքը վերաբերումէ նան հայ ժողովրդին, որը պատմականորենմիշտ կարողացելէ իր կենսագործունեությունը, քաղաքակրթականու մշակութային առաքելությունը կազմակերտել ու այլ ազգերի, քաղաքակրթությունների հետ հարաբերությունները հաստատելայդ սկզբունքով:Հայ ժողովուրդըսեփական հետ երկխոսություններիրակայույթը դարձրել է այլ մշակույթների նացնելու արժանապատիվ միջոց:Հայ մտավոր,մշակութայինմիտքը միշտ իր տեսադաշտումէ ունեցել համաշխարհային քաղաքավրթավան գործընթացներիներքին հնարավորությունները, ծավալման դրական ու բացասականհետնանքներըազգային կյանքի տարբերբնագավառներում:

մշակույթի պահպաքաղաքա

իրենք

մշա-

դրանց

2-2

մշակույթի դերը հայրենիքիու հայրենասիրության ձնավորման գործում

Ազգայինմշակույթընպաստում է հայրենիքի հոգնոր կերպարի հայրենասիրության ձենավորմանը: Այս կապակցությամբ կարնորէ հետեյալ հանգամանքը:Յուրաքանչյուրէթնիկ հանրություն, ազգ ապրում է որոշակի աշխարհագրական, բնականտարածքում, նրա նյութականհայրենիքնէ: Դա նրա առաջացման,ձնավորմանու ու

որը

Դ2

զարգացմանբնական ու կայուն հիմքն

ն է, որոշակի տարածքայի

Աո ռերի ադրբեջանցիների) պատմու (Օրինակ, բերի ԿՈՏ թյուններն ձնավորվել այն տարածքներում,որոնք նրանք այժմ ան

մեջ

ներառված

բնական

համակարգը: Սակայն

ոչ

են

համարում են իրենցհայրենիքը:Թուրքիայի տարածքիզգալի մասը մեր հայրենիքն է՝ պատմականՀայաստանը,մյուս մասը՝ հունական ն այլ տարածքներնեն: Նա օտար ու բարբարոս եկվոր է այս տարածաշրջանումն նրա մոտ 800-ամյա գոյությունը միշտ ուղղված է եղել ժողովուրդների քաղաքակրթականու մշակութայինզարգացումների դեմ: Բայց, ահավասիկ, հայերի, պարսիկների, վրացիների, նրանցպատմության,մշակույթիառաջացումնու զարգացումը իրականացել է իրենց հայրենիքներում: Նյութական հայրենիքը, իր բնական հնարավորություններով,կարնոր նախապայմանէ ազգի ձնավորման համար: Սակայն, նույնիսկ այդ դեպքում, բնական տարածքը հայրենիքի չի վերածվի, եթե չիմաստավորվիու չարժեքավորվի սեփականժողովրդիպատմականիրադարձություններով, այդ տարածքի համար մղվող պայքարով ու հեղված սեփական արյունով: Այստեղ կարնոր նշանակությունունի նան այն, որ բնական կամ նյութական հայրենիքը էթնոսի մշակութային գործունեության շնորհիվ վերափոխվումէ երկրորդ կամ արհեստականբնության, մշակութայնացվածու մշակույթով վերափոխվածտարածքի: գործունեությանշնորհիվ է, որ հայրենիքըդառնում է հայրենիք: Ավելին` այդպիսով նյութական հայրենիքին տրվում է արժեքայինիմաստ,գոյության նշանակություն.սեփականժողովրդի պատմությաննու հայրենիքիգոյությանըհաղորդվում է հերոսականություն, արժանապատվություն, հույզ, զգացմունք: Մեծ պատասէ ցուցաբերվումհայրենիքինկատմամաբ:(լտեղժխանատվություն վում է հոգնոր հայրենիքի կերպարը: Հայրենիքի գոյությունը հարստանում է առասպելների, կրոնական պատկերացումների, պատմականիրադարձությունների, հիշողությունների,ավանդույթների, արժեքների համակարգիամբողջական շղթայով: Արվեստի ու միջոցովվերաիմաստավորվում գեղարվեստական մշակումներիէ ենթարկվումհայրենի բնաշխարհը, ունը, նշանավոր մարդկանց կյանքն ու գործունեությունը, անկում'ու Հայրենիքիողջ իմաստն քերքին հարստությունը, ժողովրդի պատմությունը ն դրա երամշակվում ու հոգնո ողության են վերածվումառասպելադի-

Մշակութային

Է Հերելքննրի որ ների

ԱԱ

Բրա անՕողուրդի ակում

առանձին աղի րոնական" պատկերացումներ երաժշտության,

գեղարվեստական գրականության,գեղանկարչության,կինոյի ն այլ եղանակներով: Հիշենք «Սասունցի Դավիթ» էպոսը, Ալիշանի«Յուշիկք հայրենեացհայոց» պատմա-գեղարվեստական երկը, Չարենցի ՅՅ

իմ անուշ Ղայաստանին»բանաստեղծությունը, Սարյանի«Հայպանոն,Քոչարի «ՍասունցիԴավթի»արձանը,Դովլաթյանի «Սարոյան եղբայրները»կինոնկարըն այլն: Սրանցկարելի է ավելացնելնան ազգայինհոգնոր մշակույթիմասը կազմողավանն այլն: Մշակվումու գիտադույթները,ծեսերը,հանդիսությունները կանորեն հիմնավորվումէ էթնոսի պատմականու մշակութային պատկանելությունը իր նյութականհայրենիքին:Այս ամենի հետեվանքով նյութականհայրենիքըվերածվումէ կենդանի,հարուստ ու բազմազան իրողություններովլեցուն համակարգի,յուրահատուկ օրգանիզմի:«Այդ փոխակերպումների հետնանքովէ, որ մարդկային ու ազգային չափումներովչեզոք բնակլիմայականու աշխարհագրականմիջավայրըդառնումէ հայրենիք:Բացիդրանից,ժողովրդի համար տարածքը,բնակությանվայրըհայրենիքէ դառնում, երբ այն գիտակցվում է որպեսնախնիներիհամատեղպատմականպրակտիկայի վայր, նրանցարյան գնով պաշտպանած....ն սերունդներին որպես անօտարելիժառանգությունթողածբնօրրան, որտեղ ձնավորվել են ազգային ավանդույթները,սովորույթները,բարքերը, (4, 161). Մշակութայնացված, հոգնոր կերպավոհիշատակները....» է րում ստացածայս հայրենիքըդառնում էթնոսի ու ազգի, դրանք կազմող անհատներիմտածողության, հոգնոր աշխարհի,գիտակիմաստիանհրաժեշտ մասը: Հայրենիքի գաղացության, կյանքի է փարը, նրա իդեալը ներհյուսվում ողջ հանրությանու անհատի նավորվում է հայրենասիրուկենսական պահանջմունքներին: «Ես

աստան»

բանկիԱրան իաարտակա Բունը դրպես տություն, հայրենիքի նկատմամբդրսնորվող պարտքիգիտակցություն, այսինքն այն, որ ողջ էթնիկ հանրությունը ն նրա մասը կազմող յուրաքանչյուր ոք որոշակի պարտականություն ունի հայրենիքի հանդեպ, ընդհուպ կյանքի զոհաբերումնայդ բարժվերրագույն նպատակիհամար: Այսպիսով,հայրենասիրությունը ածվում է նան հայրենապաշտության:Հայրենիքը վերածվումէ նան իդեալի, որի մեջ խտացվումեն այն ամեն դրականը,մարդկայինը, առաքինին,վեհը, գեղեցիկը,որոնք կապվումեն հայրենիքի,նրան առնչվող հիշողությունների,պատմության,նշանավորիրադարձություններիու նման վիճակներիհետ: Սա հայրենիքիգոյությաննոր ն հայրենաու մշակութայնացված ըմբռնումէ, որովհետնհայրենիքը են սիրությունըմշակույթիշնորհիվվերածվում կեցությանհատուկ ձնի՝ հոգնոր կեցության,իրեն բնորոշ հոգեբանական, բարոյական, արժեքայինյուրահատկություններով, էթնիկպատմությանու մշակույթի ամբողջությամբ:Այս ամենիշնորհիվու դրանցովշարունակառաջվող ուժայնությամբկարելիէ բացատրելայն, որ ազգայինով հայության Հայաստանը, համարիր հայրենիքը` Ա րեմտյան նորդվող մնում է որպես հայրենիք, որովհետնդրանում են կերտվել նրա

ուրախուազգայինգիտակցությունը, սերունդների պատմությունը, մշակույթը: Այս պատճաու հարուստ տառապանքները, թյուններն

հակահայքարոզչությունը ռով թուրքերիբոլոր վայրագությունները, նյութականու հոգնոր ի վիճակիչեն հայությանմեջ մեռցնելուիր գոյությանիրականփաստը,որվհետն,քանի կա հայ հայրենիքների է պահպանվելու մեջ ու հոգաշխարհում նրա գիտակցության էթնոսը՝ իդեալը: հայրենիքի միասնաՄշակույթիմիջոցովհայրենիքըն հայրենասիրությունը ձնավորմամբ նում են, իսկ հոգնոր հայրենիքիկերպարի ապահով է մեծն Նժդեհը նշում Ինչպես է հարատնությունը: վում դրանց թագն ու «մարդկայինառաքինութիւունների հայրենասիրությունը Հայրենիքներնապրում են հայրենասիրութեամբ, պսակն է.. Հայրենիքիու հայրենասիընկնում`նրա պակասիպատճառով.... է՝ կոսմոպոլիտը.... Հայրերությանթշնամինաշխարհաքաղաքացին ավելի բարոյականիրերի նիք: Այդ հասկացությունըկպատկանի կարգին, քան նյութական: Դա հայրենի հող լինելուց զատ.... ն միություննէ նան անոնց, որոնք ապրելեն, որոնք կապրեն որոնք պիտիապրեն....»(6, 36, 37, 38, 113):

Ազգային մշակույթի, ազգ-մշակույթ փոխհարաբերության ուսումնասիրությանու դրանց պարզաբանհիմնախնդիրների նան ման ընթացքում կարելի է ուշադրություն դարձնել հետնյալ հարցերին. կարելիէ ներկայացԱզգի ու մշակույթիփոխկապվածությունը ն կտրվածքներով: Բայց հիմնականն նել տարբերշեշտադրումներով ու տարբեր է ու ինքնատիպ պահպանում այն է, որ ազգը ստեղծում հարուստմշակույթ: դրսնորումներով հասունացման Նույնիսկ ազգի կենցաղը, քաղաքակրթական են Մշակույթը ազդեցությունը: կրում դրա ակնհայտորեն աստիճանը ու է ազգահավաքման դառնումէ նան հզոր ուժ, որովիրականանում -

-

բարդ գործընթացը, ազգւսպահպանումը: ազգակերտման են ազգային Ազգային մշակույթի շնորհիվ ատեղժվում ինքնատիպ ապրելակերպ,ազգային մշակութայինմիջավայր, է ազգի ու նրա սերունդներիգոյությանու որում իրականանում Եվ այդպեսեն նան նրանքհաղորգործընթացը: հաջորդափոխման սեփականազգակերտդակցվումանցյալի հետ ու իրականացնում է համակարգում ման գործընթացը: Մշակույթ-ազգհարաբերության ձնավորվումանհատը իր ազգային հույզերով, զգացմունքներո ու ազգային արժանապատմշակութայինինքնագիտակցությամբ վությամբ:

Առանց մշակույթի չկա ազգ, հայրենիք ու հա,յրենասիրություն: Մշակույթի միջոցովհայրենիքիվերաստեղծվածկերպարնու չունեն ժամանակատարածային գաղափարը, հայրենասիրությունը են քանզի դրանք տակցությա ն մարդկանց մղում են գործողություններիիրականացման:Այս ազգա դեպքում յին պատմությունը, պատմությանվերածվածհայրենիքը ն շակույթի վերածված պատմությունը սերտաճում են ը մ իմյանց, հնարավորությունստեղծում ամբողջականհամակարգում տեսնել այդ ամենը, ավելի լիարժեքձեով իմաստավորելնան դրանցից յուրաքանչյուրի տեղն ու նշանակությունըսեփական կյանքում ու ազգայինիձեավորման մեջ: Նշվածը ուղղակիորենվերաբերումէ հայ ժողովրդին ե, ինչպես կտեսնենքերկրորդբաժնում, դա ապացուցվում է նրա ողջ պատմությամբու մշակութային գործունեուհարուստ համաթյամբ, նրա ստեղծած էթնոպատմամշակութային կարգիշնորհիվ:

Գրականություն

,

առնումիա սահմանափակություններ, ն մընդիանոն բաղադրիչներ ազգային ԲՆ

ին

ր

թի

Առաջարկվում է խորհել սույն հարցերի շուրջ համարհամոզիչ համարվող պաւոասխանները.

ն

տալ

է

2. 3. 4.

5. 6. 7.

8.

ազգայինմշակույթ, Երեան, Ազգ, ազգայինպետություն,

Գեորգյան որպես հասարակականհաստատություն Հ.

Գնորգյան Հ. Եկեղեցին 2002, թիվ 2: ազգայինկյանքը// Բանբեր Երնանի ՄելքումյանԳ. Մշակութաբանություն, ՍարգսյանԱ. Մշակույթիտեսություն,Երնան, 2003: Երնան,1997: ՍարգսյանՍ. Մշակութաբանություն, Նժդեհ Գ. Վատընտիր,Երնան,2001: 1989. Խ0ԸՔոծ, Ճքյոօաօ8 Շ. Էճքօճեւ 1 ԲՄՃԵՐՄքԵԼ

համալսարանի, Երնան, 2001:

ԳՏԱ

«ՄՃԵԼՄքՑ

1 ձե 1Պ

վիճակը,

է այն երբ մարդըիրեն հայ է համարումազգային Հնարավո՞ր մշակույթից դուրս: Արդյո՞քհայ լինելը նշանակում է լինել ազգային մշահամարու՞մ եք այդպիսին:Ինչու՞ն ինչպե՞ս: Վամամի՞տ հիմնական բաղա ողոր): ն եք, որ մշակույթըազգագոյացման հետ է միասին: լեզվի դրանցիցմեկն է, կյանքը,մարդկայինհարաբերություննե րը, պետական Վասարակական համակարգերիփոխհարաբերությունները ներկայումսընդգծվածձնով քաեն: Բայց ազգերի,պետություննեղաքականացվումու տնտեսականացվում րի փոխհարաբերությունները առանցմշակութայինշփումների ու հաղորդակցումներիիրականացնելհնարավորչէ, ն սա գիտակցում են բոլորը: Հայտնի է նան, որ մեր հանրապետությունըաշխարհին ներկայացնում է հայկական մշակույթի միայն փշրանքները:Հայաստանում գրեթե բացակայում է ազգային մշակութային քաղաքականությունը:Ազգայինմշակույթը աղավաղվում է: Ինչպե՞սկարելի է հաղթահարելայս դժվարությունները. զարգացումըկարո՞ղէ նպաստելդրան: Ինչպե՞սեք պատկերացնումազգայինմշակութայինքաղաքականուայդ քաղաքականությունը իրականացնել րտաքին քաղաքականությանբաղկա անումորպես ներքինու արտաքին ման: Գի (գլոբալացմ լացման) գործընթացներին Կարո՞ղեն համընդհանրացման այդ հարցում ապավինելնան սեփական ազգերը րին: Որքանո՞վ դա հնարավորկլինի Հայաստանում:Ի՞նչ հեւտնանքներ կարողէ ունենալ համընդհանրացումը մշակույթիբնագավառում: -

կույթի Ակն ՆԳ -

կամ -

'

:

տնտեսության -

եսերթին իրի:որքանով

-

Նանե

-

հակադրվող

Յ6

ն

Ը

7ՕՎատ

3քճւ14

ՓոյօօօՓու,

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ՀՈԳԵՎՈՐ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՁԵՎԵՐԸ

-

3.1.

Կրոնըմշակույթիհամակարգում

Իր առաջացման,ձնավորմանու ինքնադրսնորման որոշ յուրահատկություններով, ծիսապաշտամունքային համակարգով, բարոյական-վարքագծային ուղղվածությամբ,հոգնոր մշակույթի վրա ունեցած ազդեցությամբ,աշխարհըու մարդու էությունը յուրովի ն այլ հատկություններով՝ իմաստավորելու, արժեքավորելու կրոնը հոգնոր մշակույթի վաղագույն ձներից է: Կրոնի առաջացման, ու մարդու կյանքում ունեցած նշանաբնույթի, հասարակության կությանմասինգոյություն ունեն տարբերտեսակետներ: Չխորանալով դրանց յուրահատկությունների բացահայտման մեջ, նշենք միայն, որ կրոնականպարզունակհավատալիքները առաջացելեն նախնադարում: Վազարամյակների ընթացքումձնավորվելեն կազմավորված,զարգացածկրոնները:Կրոնըհայացքների,պատկերացումների,գաղափարների, հատուկհամակարգ գործողությունների է Այն ընդունում ու հիմնավորումէ բնությունից, մարդուց, հասարակությունիցդուրս ու վեր գտնվող, զգայարաններինու ուժերի (ոգիների, բանականությանըանհասանելիգերբնական ստժու ն այլնի) գերագույն նախապատճառիԱ̀ հրեշտակների, ու իրական ինքնին գոյությունը, դրանց ուղղակի պատճառականացված ու միջնորդավորվածազդեցություններըբնության, ու հասարամարդու,հասարակությանվրա: Կրոնըանհատական է կական ընդգրկուներնույթի վերածվումկրոնականգիտակցության,պաշտամունքիու կազմակերպության շնորհիվ,որոնքկրոնի են: Կրոնաու առաջացման գոյությանանհրաժեշտ բաղադրիչներն կան գիտակցությունըհատուկէ այն անհատներին, հասարակամեծ ու ու փոքր խմբերին,որոնց հոգեկանում գիտակցության կան մեջ գերիշխողըկրոնականպատկերացումների, հույզերի,ապրումԴա աշխարեն, դրանցհամակարգը: ների տարբերդրսնորումներն ու մարդու նկատմամբներզգայական,հոգնոր-գիտակցական հի հ արաբերութ) երության հատուկ է ուն հմկայավաս կ ն նշանակություն սշանավութ) ւնի որը հսկ նան մարդուանհատական ու հասարակական վարքագծի,բարոյականության,արժեքայինհամակարգի գործում:Կրոնաձնավորման :

ձն

։

Աա աիոը: ունր մայայն, երեն

կանգիտակցության է: Գերբնական ոչ նյուուժերը համարվու սին պատկերացումն են ու թական գերհզորուժեր, որոնք տնօրինում կյանքի ընդհանու կանխորոշումեն դրանց րականու առանձինբնագավառները ու մասինպատգիտակցության գերբնականի ընթացքը:Կրոնական կերացմանձնավորմանհամար հիմնարարու կողմնորոշիչդեր է գիտակկրոնականհավատը:Հավատիմեջկրոնական կատարում գերբնականուժերի ցությանառաջադրածբոլոր գաղափարները, գոյությունըընդունվումեն որպես բացարձակճշմարտություններ, գոյությունունեցող ն կասկածիցվեր գտնվողկեցության իրականում ձներ: Վավատացյալի համարհավատըգոյությանմիակու ճշմարիտ ուղին է, որը նրան կողմնորոշումէ դեպիգերագույնը՝գերբնական ուժերի, Աստծու գոյությանընդունումը,ծնում է նրանցհետ հաղորդակցվելու պահանջը,որովիետնառանց հավատովձնավորվող ըստ կրոնավարքագծիկրոնիձնավորումըհնարավորչէ: Վավատը, է բանականությունից, տրամաբանուկան պատկերացումների, վեր թյունից, մտքից: Այս պատճառով, հատկապեսըստ միջնադարյան հավատընան դրանցհակադրությունն իշխողպատկերացումների, է, ն պետքէ ծառայենհավատիճշմարտությունների հիմնավորմանը: Թեն մի այլ մոտեցմամբ՝ մտքիդեմ չէ, այլ մտքիցվեր է» «Վավատը (ԹովմաԱքվինացի): Պաշտամունքըկրոնական գործողությունների, արարողուն եկեղեցին,համաէ: Վավատացյալը թյունների ամբողջությունն գործողություններիշնորհիվ,հապատասխան պաշտամունքային ղորդակցվումեն Աստծու կամ գերբնականայլ ուժերի հետ: Դա դրսնորմանու արտահայտման հավատի,սիրո, նվիրվածության հղվածգերբնականին, որը յուրահատուկեղանակէ, խորհրդանշան, ու է արտատարբերկրոններումիրականացվումտարբերձներով ունենալով,սակայն,միննույննպատակը: Պաշհայտամիջոցներով՝ տամուն այլ քի միջոցովհավատացյալըԱստծուցու գերբնական է նպատակների, ուժերից աղերսում օգնություն,բարեգթություն, տարբեր կա անկություննե ականացում:Պաշտամունքն

լ Բամակայգման աոան ը վերածվում Էնբացքում է

թայինհատուկերնույթի:Այս դեպքումմարդուհոգնորվիճակնեկու .

անհատականացված ապրումները,որոնքունեն կրոնականորեն պատկերայնություն, բնույթ, ստանում են նան գեղարվեստական մշակութայինարտահայտություն, ւսրժե-: խմբայինհաղորդակցման դրսնորումներ: քային ային դրմսոր ր: Այսպես, աղոթքսերը ն ծեսերը, ժամերգուՕյմպեն, աղոթքները ունեն մի թյուններնու պատարագները, տոնակատարությունները Դրանքիրենց կազմաշարք մշակութային յուրահատկություններ: եղանակներով,թատերականու կերպմանու ինքնադրսնորման րը,

րը,

ՐԳ

երաժշտականհագեցվածությամբ,խորհրդանշաններիհամակարգով, հուզազգացմունքայիներանգներով ն այլ արտահայտչաձներով` նկատելիորենդուրս են գալիս կրոնի շրջանակներիցն ընկալվում են որպես ընդհանուրհոգնոր մշակութայիներնույթներ: Այստեղ կրոնին զուգակցվում են գեղարվեստը,գեղագիտական մտածողությունը, ժամանակի մշակութային Ճաշակը, խոսքի ճարտասանականուժը: Կրոնիձեավորմանգործում կարնորդեր են կատարում(ոռնական հատուկ կազմակերպությունները(եկեղեցին, աղանդը ն պաշտամունքայինհամակարգայլն): Դրանցովգաղափարական, է հաղորդվումհավատացյալների վածություն,համախմբվածություն տարբերխմբերին:Եկեղեցինորոշակիհավատի,վարդապետության ու պաշտամունքիշուրջ համախմբվածհավատացյալներիմիավորում է սեփական ավանդապաշտությամբ,հավատով, կրոնի սպասավորների` հոգնոր դասի նվիրապետությամբ,սուրբ գրքերով ն այլն: Այս չափանիշով՝եկեղեցի են, օրինակ,հուդայականությունը, բուդդայականությունը, քրիստոնեությունը, իսլամը: Նեղ իմաստով՝ եկեղեցինքրիստոնեությանտաճարնէ, այն կառույցը, ուր հավաքվում են հավատացյալներնիրենց պաշտամունքայիննպատակները իրականացնելու, հոգնորականությանկողմից անցկացվող մասնակցելուհամար:Այդպիսիքեն, օրինակ, արարողություններին էջմիածինիՄայրտաճարը,Երնանիս. Սարգիս,Զորավոր այլ եկե-

ն

ղեցիներ: Աղանդըձնավորվումէ որնէ եկեղեցուհիմանվրա, առանձնանում

է նրանից ու կազմում ինքնուրույն միավոր: Աղանդըպարզեցնում Է եկեղեցու վարդապետություննու պաշտամունքը,դրանց տալիս է նոր մեկնաբանություններ, նվազագույնիէ հասցնում հոգնոր դասի

ներկայացուցիչներիքանակը ն այլն: կայաստանումառավել տարածված աղանդներիցեն Եհովայի վկաները, հիսունականները, կրիշնայականությունը ն այլն: Որոշ աղանդներ ունեն ընդգծված հակազգայինհակվածությունն իրենց շարքերըհամալրելուհամար դիմում են օրինականու անօրինական տարբերմիջոցների:Այդպիեն սիներից հատկապեսԵհովայիվկաները: Միասնական, ընդհանրական հիմքով`կրոնականգիտակցության հասունացման,հասարակական, մշակութայինկյանքի զարգացման են ընթացքումձնավորվում կրոնիտարբերտեսակները: 1. Ըստ հավատի ու գերբնականիմասինունեցած պատկերացումների, հազարամյակների ընթացքում ձեավորվել են կրոնների հետնյալ տեսակները. Բնապաշտականկրոններ: Սրանքտոհմերի,ցեղերիպարզունակ հավատալիքներնեն, նախնադարյաննախնական կրոնները՝ -

ությունը ( կախարդությունը տոտեմականությունը,

ֆետիշականությունը, նը: ոգեպաշտությու գությունը),

(մո-

ենրան Քազմաստվածային Որք շարունակու ն կրոններ: Գր ակրքություններում,

-

ձնավորվում

իր

նախնադարում

են

նպես

,

մի մասը

քաղաքազր հասարակարգերում, ն երնույթու հասարակակա մինչն մեր օրերը: Այս կրոններըբնական ենթարկումեն հոգեվիճակները մարդկային ու նրանցհատկությունթյան:Ստեղծվումեն մարդու կերպարանքով պատկերան ներովօժտվածգերհզոր, ցումները:Այդպիսիքեն, օրինակ, Վահագնը: Ապոլոնը,հայկականԱրամազդը,.Անահիտը, են միակ ու ձնավորվում կրոններ:Սրանք Սիաստվաժային տվածության գերհզորաստծու գոյության մեջ աստվածԱ բարձրաբարու, ճշմարիտի էություն,բանականութ) պատճառների համաշի ին արարիչ, գույն արտահայտություն, հուդայականությո

հետագա

ներե,

մարդակեր Աֆրոդիտ զար անձահ աստւաեանի -

գերհզո ի բայց ընդունման գեղեցիկի,

Ն

:

աը

ի ւ նհամա ուն հալամը: Աի յունը պատճառ հրեականի Ա աժվածության տտար ոնույթի՝ հավատալիքների ավատացյալԲի ԿԱ 2.

Ըստ

Լ

քրրն կրոնը,

ՀԱԱ բեր |

'

հավատա-

ական կրոնները: պարզունակ եղայհն յին պար

հայչինական,իրանական, Ազգային կրոնները(եգիպտական, կրոններիզգալի ն ն այ):լ: Ազգային Ազ կական,հրեական,հունակա -

մասը ունեն

բնույթ: բազմաստվածային քրիստուդղայականություն, ' կրոնները(բուդդա)

ազաաա մշակութայինհարցերը ընդհանուր Ան առնչվող պետք է էնկատիունենալ, որ կրոնը. քննելիս մշակութաարժեքների, որոշակիվարքանիշերի, ՞

նե

ու

Ձեավորում կյանքումունեհամակարգ, որոնք հասարակական յին իդեալների առաջինհերթին նում են իրենց կայունու վճռորոշ նշաճակությունը տարբերշերտերի որոշ չափովնան մարդկանց -

հավատացյալների,

համար: հակրոն, ընդհանուրյուրահատկությունների Յուրաքանչյուր հայեցակարգեր որոշակի է լ

մշակում մակարգում՝ ու

հո

քաղաքակրթական

են թողնումոչ միայն մոդելներ, որոնք իրենց ազդեցությունն տնտեսության,կեն-

այլնքաղաքականության, նշակույթի

կազմավորման հարաբերությունների աի ամուսնաընտանեկան որոշակիտեսակներ, են ապրելակերպի նր ր

ձնավորվում Այդպիսով վրա: սկզբունքներ: վերաբերող դրանց

արտահայտչամիջոցների, հնարավորությունների Ան ո/Բ Գոքորը հատկապես պետության, Դրոնցում ամփոփված ազդում մարդու հավատի հիմնական միությամբ աննիջանանորեն Վ գաղափարները: մկզբունքները Այդպիսիքքրիստոնեւն խու,զգա քի վրա, մարդու անգամ մունքի, գիտակցության դ ծաշունչը», «(ոտա իսլամական Դուրանը»: մունքներ,հույզեր, գաղափարներ, համապատասխան կրոնի տխրության,ցավի կամ ա կնթարթներ երջանկության խության, ունը ի կեն տազանց վենցաղի, մարդկային ո հերթին տիրապետող առաջին տարբերհարաբե կորուստիապրումներ:Արվեստում ծեսեավանդույթների,

րժեք են ներկայացնում

են

մեծ է

-

րի,

է

ն

ան

«

հա-

ն

են

)

ու

մտքի

մեջ

ծնու

ուրա-

զգաց

ա

մշակույթի՝ հատկապես արվ

րաբերությունների, հոգնոր

ն զգայականպատկերները,որոնք մարդու մեջ ծնում են հոգեկա հարուստ գործընթացներ, ու հարուստ ու ա նփոխարինելի ան կրոնական լավ այս Արվեստի տիպաբանական ասկզբունքների` սա Է իսկական Վ աաներպել «Սրտից սիրա Մարտիրոս բուդդայալյան, չինա-կունֆուցիական, Ինձ համար չկա արվեստ Քրիստոնեական, զգաճանապարհը: ստեղծագործության ն այլը: իսլամական լ է Ձնավորվել արվեստը ու բազմազան բ արդ մարդկային դուրս, մունքներից կրոնիազդեցությունը ապրումների Միջնադարում մեծ է է, կործանվումէ վրա: Ձնավորվել Այնտեղ, ուր իշխողը սառը դատողությունն փիլիսոփայության դուրս: է Կրթու կրոնական փիլի. Ամեն անգամ,հաղորդակցվելով Գեղեցիստեղծագործությունը... է դառնումաւ|ելի վեհանում,մաքրվում, կին, մարդն ինքը ավելի ԱՅ Հ.2 Արվեստը դրա համապատասխան ու ե եղծագործությունների ստեղծագործությ չեն սահմանափակվում նե ու մարդու զգայւսկանտպավորություններով: բարձրագույն ' ի ձներից ունեն ավելի րը պատկերները բնության ու երնույթները, կյանքըազատ հասարակության ու ու Այս խորըի աստն խորիմաստ նշանակություն»: առավել ն են տալիս նշանակությունն են, որ մարդուն հնարավորությու միջոցովնորովի հասկանալ նանկյանքը, նրա այլա Ի նը: ն աշխարհը.առաջինհերԱրվեստի է ությունը:Արվ Գո դրսնորումների լոարբերություն հոգնոր մշակու յթի եստագետի աշխարհն կայնկարողէ դառնալնա ն է,որը սակայ տադրում է գեղարՈ աշխարհը:Իսկ րրարքների, գեղարվեստական ո որում միջոցուլ, որեն ու տրվածից,զգացվածից անցո Սարնորդեր են համար,թվացյալից զգայոր հրականացենականը շ շատ կարնոր է: նը հմաստայինը, էութենականը նրա մտահղացումները, են ամավարգվում Լ դա Վինչիի«Ջոկոնդան», գեղեցիկին (հնարավոր ու մարդկայինի Հայաստան» պանոն, Երվանդ Քոչարի «Սասունց բարձրագույն արժեքայինի) արհավիքը»կւոավը,Ավետ կամ «Պատերազմի, մղանդակին համապատասխան: ում բնականին,մարդկայինին Տերտերյանիսիմֆոնիկստեղծագործությունները հարազատ մոտ ու բայց նան դրանցից "ա տեսակետից,դրանք որությունների զգալիորենտարբերվող տպավորությ ը նկալենքլոկ զգայական մի այ լ ) ն ն ան ստեղծաջ հետաքրքրությունչ չառաջացնող որինբնորոշ են առարգացման սեփական ու կթողնենմակերեսայնության Այդ չոգունու զգացումներին չափանիշները: ւոպավորություն: Բայցդրանցողջ հարստությունը հարազատ ն բարդ իս են որոնելիրենցբնորոշողներքին են արվեստի Ի ր բաղադրիչներն տարրը) երաժշտությունը, ն ո բացահայտելու հասկանալարվեստագետի հիմնական գեղարվեստական են, քան խորքային որոնքավելի կինոն, նպատակը, ասելիքը, յ թատրոնը, քա բ/ունը, է լսողությանը, մեստ2. մ այլն: դամագորժծությունը, տրվում զգայարններին՝ կիրառական արԱրվեստը, Կ այն,իլ ինչըանմիջականորեն իրենբնորոշ է հաստատելՄ. Սարյանի նը ն այլն: ու Ասածը կարելի գեղարվեստական յլա: տեսողությանը գեղա-

ամափարների Ի անել լ

մշակման վրա: Այս պատճառով մշակույթը ըստ կարելիէ

հումդվո-բուղդայական,

մայակա

անրո սոփայում

մշակույթի համակարգում

|

մալոտը աո վիղ գործունեության մա

ատակ ատեմ իրականությունը ԻԱԻԱ . :

զգացմունքներ: յուրահատկությունը չափազան է Սարչանը

հնարավորությունները նիր Ի երայ նշում

-

«բարձր

լ

արվի

-

մտակառույցների

րոն, ձավոր ուԻեակայոթյոնը ,

ամ ոաալի, հաճելիի է առեղկվերի կապես նււնր,

աննգոյության եՆարատի ըՀխարհը, ԷԱրար կարգ բերտեւանք Անհրաժեշտ (ն գրականություն լ

եեմենը եոնարոր աեմ, Դավիթ քանդակը '

նայնիսկ Արաուններ, `

համա-

ը. շաարապետությունը, եղան կարո

ուաարակաթյան Ի հատի

դինի իցալում

Մարտ նբ

աո

զգայ

անորկարծես պարտադրում '

իմ ղափարը գող

տաղանդավոր իսկական,

ունենալ, ուղԲայցնան պետքէ նկատի է գալիս որնէ գեղարվեստական ուոս որ

Կ ներքին Արվեստագետը ոունված անհաղթահարելի ներշնչանքով, տարերքով, իր նորդվում ձների

ու երնույթ«իրերի հետնյալմտքով՝արվեստիստեղծագործությունը ների էությանը,մարդու էությանըհասու լինելու ցանկությունն»է. այդ ցանկությունընան փոխանցվումէ արվեստը հասկացող ու վայելողյուրաքանչյուրի:Խորքայինի,ներ-իմաստայինի այս հասկացումըառավել կարնորէ արդի արվեստիտարբեր համար, որոնցումձնի ու բովանդակության, զգայադրսնորումների ու ունեն ներքինի միջն գոյություն հսկայականտարբերուկանի գաղափարաթյուններ, հատկապեսհ̀իմնվածվերացականության, պաշտությանն այլ հատկություններիվրա: Օրինակ,այդպիսիքեն կուբիզմը,սյուրռեալիզմընայլն: էքսպրեսիոնիզմը, խորն է, բազմաշերտ,ներքին Արվեստը ու հարուստ մարդկայնացնող, որովիետնանսպառեն աշխարհից, մարդկայինկյանքից ու մարդու հոգուց ստացվածու արվեստում վերամշակվածտպավորությունները, գաղափարները, զգացմունքբացահայտումներ:Եվ ուշագրավը ները որպեսստեղծագործական այն է, որ դրանց առանձնահատուկ երանգներու ամբողջական է իմաստ հաղորդում արվեստագետը իր անհատաբնավորություն, ու մտականացված անկրկնելիզգացումներով,գեղարվեստական ծողությամբ, ճաշակով:Այսպես,բնության, սիրո, հայրենասիրության, մայրականթեմաներովստեղծվելեն միլիոնավորստեղծան գործություններ (գրական, երաժշտական,կինո-թջատերական այլն), սակայն դրանցիցոչ մեկը մյուսի կրկնությունըչէ: Դրանք վիճակներիարտաբնավորությունների, խիստանհատականացված են: են հայտություններ Այստեղվճռականդեր կատարումարվեստագետի հոգնոր կերտվածքն ու աշխարհընկալումը,երնույթներն իմաստավորելու ու արժեքավորելու նրա հոգնոր, մտավոր ու ընդհանրաիռացիոնալփորձը,վերլուծելու ու գեղարվեստական ցումներ կատարելուներքին ձիրքը, գեղեցիկըն տգեղը, վեհը ն այլանդակը,բարինն չարը համադրելու, հակադրելու,գնահատելու, ու դրանք հասարակության,մշակույթի մարդկայինհարաբերուհամակարգում թյուններիընդհանուր արժեքավորելու տեսանկյունը: ու Այսպեսեն միմյանցհետ ընդհանրացվում, շաղկապվում տարբերու ու ն Շագալը, Պիկասոն վում Հյուգոն Սարոյանը,Արշիլ Գորկին ն Այս ընդհանրություններում Քոչարը,Շոստակովիչը Խաչատրյանը: ու տարբերություններում իրենց զգացնելեն տալիս այդ անհատնեհոգեկերտրի (ստեղծագործողների) ազգայինպատկանելությունը, հասարակական պաճաշակը,ժամանակի վածքը,գեղագիտական ընդհանուրվիճակը,գեղարվեսհանջները,մշակույթիզարգացման տական այն սկզբունքները,որոնք ավելի հարազատեն տվյա վյալ կամգրողին: արվեստագետին

չափազանց

իմաստով

:

պայմանականություն սեփական ն

ոո

է

գեղարվեստական ներքինազատությունը հրբ մղումներով, բնորոշեն ստեղծաՆրան ձգտումով: վերածելու ստեղծաականության զերի լիցքերը,կիրքը, դրանք անհատականացված ան որոշ Դծակ մղումը:Այս է պատճառը, անկասելի ան ն ու վերածելու Գոր գրողի այլոց երաժիշտի, նկարչի, ւմ անենք, միննույն Գե երո կարելի է նկատել գեղարվես տեր ծագործություններում ռեալիզմ,սիմԴա կամ մի երկուսի(օրինակ, են որ

ն

Ս ա

եր

ուղղությունների

որոնք սակայնայնպես

լոմ

դրսնորումներ, երռեալիզմ) տվյալ արվեստաեն հետ, որ կազմում միայն միմյանց

հուսվում ամբողջուրել արտահայտող աիէությունիցբխող,նրա ինքնությունը աշխարհը, սեփական Գ

է նրա դառնում Ն: Ստեղծագործությունը որպեսսեփական պատկերը

գունազարդ թոհրոնոնկեցության նույնիսկիրարամերժ բայց նան՝ այլազան, արաստատում, աի սի ր Գա Արվեստըազատ մտաարտահայտություն: է ն հույզերի ինք Խրերի բնագավառն ստեղծագործության է նրա ան ապրումների, որ ԻԱ միայնաղավաղում խոչընդոտ արհեստական նչյուր անընթացքը:Այս պատճառով յուր ոնն ճշմարիտզարգացման ուղղաստեղծագործությունը այդհի ուրաքանչյուրարվեստագետի հետ: Մեծ արվեստագետը ուղղության է որնէ են ինքն կապել կիո նրա հոգու փոթորիկը ու

ուղղությունների,

օրինակ,Վան Գոգին,որի Հիշենք, ուղին: իր գոյության նրանհասցրեցին որոնումները ործական շրջաններո տարբեր իր գործունեության Վեծ արէ առանց

արում ստեղծագո երթա մ նվաճումների յուրաքանչյուր շրջանակներում ր միննույնուղղության երանգը իր ոճը, իր ստեղծագործությա մրա ստեղծում Այդպիսին հայ միջնադարյանճարտան.

է

ետ

ն

ուղղությունը:մանոանկարիչների ստեղծագորրական խամ ի, քանդակագործների, են

ր

է նելմ մեջ ոչ այնքանկարնոր արվեստի տեսակետից, են ա կան արա րը Բութ (դրանքկարող ճշմարտությունը րադարձությունների որքանպատկերիրականությանը), համապատասխանել ւկ հագեցվածությո լույնի գեղարվեստական ուններնեղանակները, գաղափարա ճաշակը, գեղագիտական ումները, հան ստեղծաը աց ձեծագույն ը Կարելիէ արվեստի ի իճակվածությունը: ուղղության ոճի շրջանա ստեղծելցանկացած

րապ

տո

ու

իործություններ ներում:

ու

։

որ

կը թարգմանե

յին հարաբերությ ուններում դրսնորվող բնա չարի պայքար, գե ղեցիկիու տգեղի,վեհիու վորություն,բարու ու թյուն, զանգավածնե ու այլանդակի հակաղղոոլրի ան րան,

դիտելովՖ.

երիգործունեություն: Օրին Դովլաթյանի եղբայրներ»,Մալյանի

ենք՝ մեր սարերը» ինո

ե

րոյան

Հ.

ոնկարները, Ֆ. Դոս ընթերցելով րամազովեղբայր մի րը», ԺՊ.

ակամաապրում

ո

ցանկացած ման ու դրսնոր

«ՄենԻ

Սարտրի «ռանճեր»

ստեղծագործության: Արվեստը չի պարտադրում: Դա աշխարհազգացման տաանհա ,ն յուրաքանչյուրանհատ նան այդ-

տական ճաշակ, դաստիարակությունու հոգնոր զարգացման անհրաժեշտմակարդակ: Արվեստումէականնշանակությունունեն գեղարվեստորենմշակված ու ընդհանրականիմաստ արտահայտողկերպարները,պատկերները,գաղափարները:Սա արվեստիբնորոշ առանձնահատկություններիցէ, երբ յուրաքանչյուրանհատ իրենկարողէ տեսնել որնէ կերպարում, որնէ բնավորությանմեջ, հերոսի իդեալում: Այսպես, ՇեքսպիրըՀամլետի կերպարումխտացրելէ այն անհատիիդեալը, բարոորը պայքարում է գոյություն ունեցող անարդարությունների, յական անկման դեմ, բայց հիմնականումմնում է որպես խորհրդածող, փիլիսոփայող, հոգեբանականտառապանքներով ապրող, աշվիճակը իր բնականոն կարգին վերադարձնել խարհիխաթարված ցանկացողանձնավորություն:ՕտյանիՓանջունին աշխարհիբոլոր հավաքականկերպարնէ, այն հեղափոխականի,որը փանջունիների առաջնորդվելովկեղծ, շինծու ու իրականությանհետ առնչություններ չունեցող գաղափարներով, սեփական նյութական շահով, կուսակցությանթելադրանքներով՝միայն աղետ ու չարիք է բերում հասարակությանը:ԴեմիրճյանիՔաջ նազարը պակասկամ ավելին չէ, քան՝ աշխարհիբոլոր պարծենկոտները, հիմարներնու վախկոտունեն, եթե ները, որոնք, սակայն, մի արժանիք ապա միայն ավելի ու բթամիտներին կառավարելը,նրանց հիմարներին,վախկոտներին կողմիցաստվածացվելնէ: Արվեստը,լինելով հոգնոր մշակույթիհատուկհամակարգ,միաժամանակ հանդես է գալիս ինքնադրսնորման տարբեր տեսակներով: Վերջիններսձնավորվել են ժամանակիընթացքում ն անընդհատ փոփոխվումու կատարելագործվում են, առաջանում են նոր է տեսակներ:Դրանք կարելի համարելարվեստիլեզու, արվեստի ու վերամշակման հատուկ եղանակ, որովէության բացահայտման հետն յուրաքանչյուրը օժտված է իր գեղարվեստական, պատկեն պատճառով տարբերվում րային միջոցներով այդ սկզբունքորեն են միմյանցից:Այս տեսակետից,միննույն ընդբովանդակության հանրությամբ, նման ու տարբեր են «Անուշ» պոեմն ու օպերան, «Սպարտակ»վեպը, բալետն ու կինոնկարը,«Փարիզի Աստվածամոր տաճար» վեպը, կինոնկարնու ռոկ օպերան ն այլն: Ըստ որոշ արվեստըբաժանվումէ տեսակայինհետնյալ ընդհանրությունների, (գեղանկարչություն,գրաֆիխմբերի`տարածական՝ կերպարվեստ ՛

'

Սխալ է այռ պատկերացումը,թե արվեստըկարող են հասկանալբոլորը, իսկ գիւոությունը՝զարգացմանհատուկմակարդակու կրթությունունեցողները:Արվեստի հասկացման համար անհրաժեշտեն համապատասխան կրթվածություն,գեղահասունացման գիտականդաստիարակություն, ճաշակ,մտավորու զգացմունքային մակարդակ:

4/

կա,գեղարվեստական լուսանկա

իմանալավելին, եղարվեւոյար գրե. կանի: ը, տարավային՝ երաժշտություն, նային համադրական կիր րչություն ն այլն), ճա

աժամանա

րոն, կրկես.

կամ

արն

'

Արվեստի ն գո էությանը ոժառույթներինէ,

մեջ ուշադրությանեն

արժանինան

-

թատ-

հերն մ եաոՂ հարցերի

Արվեստն իր ողջ յուրահատկո ում մբ ու կանհնարավորություննե ր է ստեղծ յուննե գացման,կրթման ճանաչման համար:Այս տ -

քան պատմաբանների Արաշխատություններից: է վեստիմիջոցովմարդընորովի ընկալում,իմաստավորում աշխարհի ու իր գոյությունը: Կարնորէ նան արվեստիարժեքայինկողմնորոշիչ նշանակուէ տալիսհասկաթյունը:Արվեստըավելիմեծ հնարավորություններ նալ արժեքիէությունը,բացահայտելդրա ընդհանուր մշակութային ու մարդաբանական յուրահատկությունը, մարդու մեջ ներարկել ու պահանջ, այնպիսիգիտակցություն որ նա իր կյանքնու գործունեությունը կազմակերպի դրանցհամապատասխան: Գասարակական իմաստովարժեքավորէ հետնյալը.արվեստի այն ստեղծագործությունները, որոնքունեն հասարակական-քաղաքական կողմնորոշվածություն անհատներին,խմբերինզինում են անհրաժեշտ գաղափարներով, իդեալներով, նրանցմղումեն որոշակիգործողությունների: -

-

նրա ապրումները, հույհույզերը, կյանքիընթացքը, ւ կյան վածու բացահայտումը, ը, դրանց գեղարվեստական ։

րումը Արվեստը մարդունվեհացնում, նրա հոգին մաքրագործ նրանազատում է հողեն, անիգի այսինքը ա կանի) լարվածությունից, նպաստում մտքերից, Արվեստը ելից սրաժշտությունն կատարելությանը: գրականությունը) նույնիսկ -

բացասական

է նրա

պես

ու

առողջապահական ն դրա նշանակություն

ու

3.3.

մատի մշակվածության ձնավո-

սն

Արվեստը նպաստում է մարդու կան ճաշակի

ու գիտությունը Փիլիսոփայությունն հոգնորմշակույթիընդհաե ն նուր համակարգումիրականացնում հատուկնշանակություն, ու ինչպես իրենց փոխկապվածությամբ որոշ ընդհանրությամբ, ունեցած այնպեսէլ յուրաքանչյուրի առանձնահատուկ տեղովու Փիլիսոփայության ընդհանուր հարցադրումները նշանակությամբ-կարնորնշանակությունունեն հոգնորմշակույթի,նրա աշխարհայացքայինու մշակութաբանական սկզբունքներիձնավորման համար:Կեցության,մարդուէությանփիլիսոփայական իմաստավորումը իր կնիքն է թողնումհոգնորմշակույթիբոլոր ոլորտներիվրա: Ձնավորվումեն նան մշակույթիփիլիսոփայությունը, կրոնի(նան կրոնական)փիլիսոփայությունը, արվեստիփիլիսոփայությունը, ն այլն: գիտության(նան տնտեսագիտության) փիլիսոփայությունը որոշ ուղղություններ Փիլիսոփայական կյանքիփիլիսոփա(օրինակ յություն,հատկապես ավելիընդգծված էքզիստենցիալիզմ) ուղղվածությունեն դրսնորում դեպիարվեստը: Վերջինսիր հերթինմիջոցէ դառնումդրանցէությանբացահայտման համար:Գեղարվեստական, ու ուղղությունները(կլասիբոլոր տեսություններն գեղագիտական

հնարավորությունն ունի

բուժ

երում:Այդպիսի հատկու-

-

ու գիտությունըմշակույթի Փիլիսուփայությունն համակարգում

գեղարվեստական,

կրթման էվեստի ուղղակի ոլորտում, սակայն անհատական ոին Մ իթ վատի ին ընկալումներին, զարգացման կն համապատ մակարդաիւն գեղագիտաձնավորմանը, որը մարդու համակողմանիու

դաստիարակման անհրաժեշ

ղղավի

ա

-

,

Արվեստն ունի նան ճանա

մարդու փոխհան մ անկաշկանդ, ու

ւ,

-

Նկատիունենալով,որ փիլիսոփայության դասընթացը, այդ համակարգում գիտուեն պատշաճ թյան հիմնախնդիրները բուհականհամակարգում դասավանդվում են թռուցիկ,այն էլ մշակութաբանական մակարդակով, մենքդրանցանդրադառնում որոշակիկտրվածքով՝ որպեսմշակույթի համակարգի բաղադրիչներ:

ցիզմ, ռոմանտիզմ, ռեալիզմ,վերացական արվեստ ն այլն) ունեն իրենցփիլիսոփայական ու հիմնավորումներն արժեքավորումները: Արվեստի, գեղարվեստական մտածողության, գրականության խորությունն ու հիմնավորվածությունը առաջինհերթինբացահայտվում, ձեավորվումու իմաստավորվում են դրանց փիլիսոփայական

բնդհանրացումների համատեքստում:

Գհտությանշնորհիվհոգնորմշակույթի մեջ ուժեղանումէ նրա ճանաչողական, տրամաբանական յուրահատկությունը: Գիտությունը, ի տարբերություն առասպելի,կրոնի,արվեստի, փիլիսոփայության, գիտականգիտելիքների հատուկհամակարգ է ն ձգտում է իրականության ու հավաստի ճշմարիտճանաչողության: Այս իմաստով, նա հոգնորմշակույթիբոլոր ոլորտներին է հնարավորություն տալիս աշխարհըիմաստավորել, հասկանալ ոչ միայն սեփական այլ նան գիտական հնարավորություններով, հայտնագործությունԿերի,տեսությունների արդյունքներով, օրենքների, պատճառական կապերի իմացությամբ: ուժ է դառնում Գիտությունը յուրահատուկ մարդուն հոգնորգործունեության բոլոր ոլորտների համար:Այդ Դերը առանձնահատուկ է հատկապես ու տեխնիկայի ձնավորման զարգացմանհամար:Գիտությաննվաճումները զարգացմանմիտումներու լիցքեր են հաղորդումհոգնորգործունեության բոլոր ձներին: Օրինակ՝ակնհայտայն հսկայական դերը,որ գիտությունը է է արվեստի իրականացնում զարգացմանգործում: Նույնիսկկրոնը հաշվիէ առնում գիտությանհամապատասխան նվաճումները իր Գաղափարների հիմնավորման համար:Գիտատեխնիկական հեղաու դրա փոխության հետնանքների (նան բացասական) նշանակությունը ակնհայտէ հասարակական կյանքիբոլոր ոլորտներում, -

մարդ-բնություն, մարդ-տեխնիկա հարաբերություններում,

թում

մշակույ-

կենցաղում:Արդիարվեստիզարգացումը նս հնարավոր չէ առանց ԳՏՀ հնարավորությունների պատկերացնել գործածման: մայածայս հանգամանքին, գիտությանու ԳՏՅ դերիմիակողմանի չ"'փազանցումը, դրանց տարանջատումը կրոնից,բարոյականուհ)ունից, արվեստից,փիլիսոփայությունից կաղքատացնի կյանքի լիարժեք ընկալումը, մարդուհոգինու մտածողությունը: Այս պատճայռով է միայնհոգնոր գիտությունը արժեքավոր համամշակույթի ու կայրգում մարդկայինի, հետ ունեցած բարոյականի, արժեքայինի փոխհարաբերություններում: Ներկայումսավելի է մեծանում գիտնականի բարոյականպատասխանատվությունը իր գիտահետազոտական աշխատանքների ու դրանցարհայտնագործությունների, դյունքներիհասարակական (հատկապես ու ռազմական) կիրառման Սոցիալականհետնանքների նկատմամբ:Բայց, ընդհանրապես, հոգնորմշակույթիհամակարգում բարոյականության դերը չափաու

որպես գիտությանկարնոր զանց մեծ է, դրան համապատասխան` բնագավառառանձնահատուկնշանակությունունի նան բարոյա-

գիտությունը:

գիԲարոյագիտությունը փիլիսոփայական-մարդաբանական տություն է, որ ուսումնասիրումէ մարդու բարոյականէությունը, խմբերիբարոյականվարքագիծը, անհատներիու հասարակական ձնավորբարոյականհարաբերությունները, բարոյագիտակցության ման ու ինքնադրսնորման ընթացքնու ձները:Ուստի տեսնենք,թե ն ինչպիսինշանաինչ է իրենիցներկայացնում բարոյականությունը ու կություն ունի մարդուհոգնորկյանքում հոգնոր մշակույթիտարբերոլորտներում: Մարդուն ներքնապես, որպես նրա բնույթի արտահայտու թյուն, տրված է բարոյականլինելու հատկությունը, որն իբրն այդպիսին, վերջնականորենկազմավորվում է հասարակության մեջ մարդկային հարաբերություններում: Բարոյականության շնորհիվ անհատների,խմբերի, ողջ հասարակությանկյանքն ու փոխհարաբերությունները համակարգվում կենսագործունեությունը, են համընդհանուր ճանաչումստացածբարոյական սկզբունքներին, Դրանքոչ թե հատուկ նորմերին(վարքանիշերի)համապատասխան: հաստատությունների մշակած ու պետականորենպարտադրվող, թելադրվող օրենքներով, վախի ու պատժի հարկադրանքներով իրողություններեն (ինչը բնորոշ է իրավունքին),այլ բխում են մարդու համոզվածությունիցու ազատ ընտրությունից(կամքի ու են վերածվումանհան իրականության խղճիազատություններից) տականու հասարակական կյանքիներքինպահանջներով: Այսպես, ամուսնաընտանեկան հարաբերությունները հնարավորչէ կազմակերպել միայն իրավունքի սկզբունքներով:Նույնիսկ բնականոն, դեպքում դրանց անհրաժեշտուբարեկիրթհարաբերությունների թյունը չկա: Սակայն ծնողների ու զավակների,ամուսինների, ու խմբերիփոխհանան անհատների ընտանիքիայլ անդամների, անհնարէ կարգավորել առանցբարոյագիտակրաբերությունները են բարին,բարեկամուցությանայնպիսի ընկերասիրությունը, սերը,նվիրվածությունը,հավատարմությունը, խղճիխայթը,ցավիզգացումը,առաքինի թյունը, հոգատարությունը, ն այլն: Սա պայմանավորված ու բարեկիրթ է նրանով,որ պահվածքը ու հավարքագծինորմերի կատեգորիաների «Բարոյականությունը է, միջմարդկային հարաբերություններիկարգավորմախմճբություն ման եղանակ: Բարոյականությունը կարգավորումէ մարդկանց վարքագիծը հասարակականկյանքի բոլոր ոլորտներում:Նրա սկզբունքներն ունեն համընդհանուրպարտադիր (կատեգորիկ բնույթ ն տարածվումեն բոլոր խելահասմարդկանց իմպերատիվ) կարծիքնէ ն արարքիդատավորըհասարակական Բարոյական վրա:

դրսնորումների, ինչպիաիք

անհատիներքին «ես»-ը (պարտք, պատիվ, պատասխանատվություն, խիղճ, ամոթ),այսինքն`հանդեսէ գալիս.... հոգնոր-իդեալականչափանիշներով, գնահատականներով (ներքինհանգստություն, ն այլն): Այդ խղճի խայթ, ամոթի զգացում, ինքնախարազանում են գնահատականները համապատասխանումբարու ն չարի, պարտու ազնվության քի, պատասխանատվության, արժանապատվության ոչ թե ընթացիկչափանիշներին, այլ մշակույթիպատմությանմեջ ձնավորվածչափանմուշներին (էտալոններին)» (4, 112): ն մարդու բարոյական վարքագիծը Բարոյագիտակցությունը ու են բարոյականարժեքներով կազմավորվումու իմաստավորվում դրանց չափանիշներով,որոնց համակարգման համար մեծ դեր է կատարում հատկապեսբարոյագիտությունը:Բարոյականության հիմնականարժեքներիցու բարոյագիտությանկատեգորիաներից են բարոյականը,բարին, արդարը, պարտքը, պատիվը,խիղճը (ի տարբերությունանբարոյականի, չարի, անարդարին այլն): Սրանք են ստանում նան հոգնոր մշակույթիտարբեր իրենց անդրադարձն ու դրա հետ առնչվողնշված (բարոյականության բնագավառներում ու այլ հարցերիմասինմանրամասն տես 4, 112-129): Այս արժեքնեառանձնանում է բարին: Բարին րի համակարգումհատկապես բարոյականության բարձրագույն հիմարժեքնէ, բարոյագիտության նականկատճգորիան:Նա իր անմիջականկնիքն է թողնում նան մարդու մշակութայինգիտակցությանու գործունեությանվրա: Ի տարբերությունչարի, որը խորհրդանշումէ անբարոյականը,անմարդկայինը իմաստովվնասակարը,բարինընդ՞նհասարակական հանրացվածձնով արտահայտումէ բարոյապեսդրականը,մարդկայինը,առաջադիմականը: Բարին ենթադրումէ մարդկայինայնպիսի հարաբերությունների ստեղծում, հասարակականկյանքում մարդկայինովառաջնորդվելուու մարդկայինիինքնադրսնորման այնպիսիչափանիշների մշակում, որոնք նպաստումեն երջանկության, ազատությանհաստատմանը,մարդուհոգեբարոյականկատարելությանձնավորմանը, մարդկայինառաքինությունների (սեր, հավատ,խիղճ ն այլն), պարտքի,արդարիգոյությաննու զարգացմանը:Մարդուբարոյականգիտակցության հասունացման,սեփական կյանքը իմաստավորելուու արժեքավորելու,ինքնապատասխանատվության ձեավորման համարչափազանցմեծ են /սղծի ու կամքի ազատությունների դերը: Խիղճը կարծես մարդու մեջ գտնվող, նրա հետ երկխոսությունիրականացնող ներքին դատաեն վորն է, մարդու եսը, որոնք անընդհատհսկում նրան, նրանից պատասխանպահանջում իր արարմունքների, բարոյականվարքագծի, սեփական անձի ու ուրիշների նկատմամբ ցուցաբերած վերաբերմունքի համար:

ձնավորմանու այդ գիտակցուՊարտքըբարոյագիտակցության մեկն է: նախապայմաններից թյամբառաջնորդվելուամենակարնեոր Դա էականնշանակությունունի բարոյականհարաբերությունների կազմավորմանգործում: Ունենալ պարտք կամ գիտակցել դրա նշանակությունըսեփականկյանքում, նշանակումԷ՝ առաջնորդվել արժանապատվությամբ, կատարելայն, պատասխանատվությամբ, ու հասարակայնորեն ներառվումէ սեփաինչը անհատականորեն է անձնավոկան դերակատարման ոլորտում,համապատասխանում ու է րության հնարավորություններին պարտադիր կատարմանորպես մարդ, քաղաքացի, ազգի, հասարակությանու ընտանիքի անդամ:Պարտքը,ընդունվածբարոյականսկզբունքներիու օրենքզգալիորենվերծվումէ պարտադիր պահանջի ներիշրջանակներում, ու ենթադրում է անառարկելի կատարում,ինչպեսսեփականանձի, այնպեսէլ ուրիշներինկատմամբ:Օրինակ`անհատըանառարկելի ունի իր հոգնոր ու նյութապարտքերու պատասխանատվություն կյանքը կազմակերպելու համար: կան պահանջները բավարարելու, նա անհրաժեշտ հոգատարությունչի ցուցաբերում իր Եվ եթե ու իր աշխատանքային հոգնոր ու մարմնականպահանջմունքների, նկատմամբ,դրանով անհասարակական պարտականությունների ու նան անտեսում Է իր գոյությանու ինքհատը սահմանափակում Սա նահաստատման հնարավորությունները: ուղղակիորենվերաբերումէ նանուսանողներին, դասախոսներին: Բարոյականությունը ակնհայտիրողությանէ վերածվումհասաերբ անհատն ու րակականկյանքիզարգացմանայն մակարդակում, խմբերըիրենց սեփականվարքագիծը,հասարահասարակական ու նշանակությունը հասկակությանմեջ ունեցածդերակատարումն համանում ու գնահատումեն մարդկայինի,պարտքի,փոխադարձ ն ու ձայնության ընդհանուրշահի տեսանկյունից դրանքհամարում են ընդհանուրբարիքու նպատակ:Այս ամենըիրենց հիմնավորումն են ստանում նան մարդու հոգնոր գործուու արտահայտությունն փիլիսոփայունեության ձներում՝հատկապես կրոնում, ասրվեստում, մեջ: Ստեղծագործողանհատն առաջթյան ու բարոյագիտության (որպեսկամքիազատության նորդվումէ բարոյականազատությամբ է դրսնորում), որը ծավալվում երկու հիմնականսկզբունքների՝ ու պատասխաունեցածվերաբերմունքի բարհւ ն չարի նկատմամբ է նատվությանձնով: Դա, ի վերջո, առարկայանում նան որոշակի մշակութայինարդյունքի ձնով՝ որպես արվեստիստեղծագործուիրավաքաղաքական, թյուն, կրոնական գաղափարախոսություն, ուսմունքներն այլն: Ռրոշ դեպքերումայդ կողմփիլիսոփայական նորոշվածությունը,ընդհանուրհասարակականու մշակութային առանձին հենքի վրա, կարելի է տեսնել նան տնտեսագիտական

թերագնահատել Նույնիսկ դրանցիցորնէ մեկի նշանակությունը: ու կրոնը,փիլիսոփայությունն գիտությունը,որոնք երբեմնհամարվում են միմյանցհակադիրերնույթներ,իրականումհնարավորություն են տալիս աշխարհը ճանաչել, իմաստավորելտարբեր ու լրացնելմիմյանց:Այսպես,ինչը հնարավոր կտրվածքներով չէ իրականացնել գիտությանշրջանակներում, կամ այն, ինչը վեր է գիտականճանաչողությանհնարավորություններից, հնարավորէ ու ն լրացնել կրոնի փիլիսոփայության միջոցներով հակառակը: է այդ հարաբերությունը Այսինքն՝սա փոխադարձաբար վերաբերում ներկայացնող նշվածկողմերից յուրաքանչյուրին:

հայեցակարգերում: Հոգնորմշակույթը,իր հերթին,կարնոր միջոցէ դառնում բարոյականսկզբունքները հասարակական կյանքում

ու ամրապնդելու տարածելու համար: հետ կապվաժ հարցերի քննման ընթացտք է հատուկ ուշադրություն դարձնել նան հետնյալ-

մարոյականության

..րին: ի:

համընդհանուր շարականի րյականության ամանԱծ գեղեցիկի,ճշմարիտի յ

բարու,

ր

անը Մ Այդհամակարգում հասնությամբ: գերակշռողը հատկապես բարին է նա է, որ հաստատում է քանզի մշակույթի հ իմնա(բարոյականը), ու կաննպատակը՝ մարդուն մարդկայինը: Այդհիմնական ելակետով է իմաստալից ու ճշմարիտի դառնումգեղեցիկի ու բարոմարդկային յականուղղվածությունը: Բարոյականության բուն նպատակը մարդնէ. նա երբեք չի կարողդառնալմիջոց:Կանտյան այս սկզբունքը ճշմարիտէ բոլոր ժամանակներում, բայց այն հասարակություններում, որոնցում են բարոյական իրոք,իշխում բարոյական սկզբունքները, րոք, րշ որոնցումբոլոր պայմանները ստեղծվելուեն մարդուու մարդկայինի րդկայ քնահաստատինքնահ ման համար: ւբ արոյական ը իմաստով մարդուվարքագիծը է ու մարդկային կարողէ արժանանալ համընդհանուր հարգանքի, եթեհասարակությունըն անհատները են դեռնսհին աշխարհից առաջնորդվում եկող բարոյականության հետ վարվիր ոսկեկանոնով՝ դիմացինի այնպես, ինչպես կցանկանայիր վարվենքեզ հետ: Այսպիսիմոտեցումը է նպաստում մարդկային, ներառյալ ընտանեկան, ընկերային ն իր բնույթով բերությունների ձնավորմանը հակադիրէ եսապաշտությանը, օգտապաշտությանը, անմարդկայինին: Բայցայս գաղափարընույնպեսմնում է բոլոր ժամանակների հումանիստական իդեալներիցմեկը: Ընդհանուր մշակութային առանձնանում է հիմնախնդիրներում նան կյանքիիմաստի հարցը,որը առանցքային է հատկապես բարոյականության մեջ, թեն դա կրոնին,փիլիսոփայությանը, արվեստինհուզողհիմնական նս ընդգծվում հարցերից մեկնէ: Այսպիսով է այն ընդհանրությունը, են որիշուրջ համախմբվում հոգնորմշակույթի ձները: ոփելովայս գլխի նյութը,նշենքհետնյալը:Մարդուհոգնոր գործունեության մշակութային ձները՝կրոն,արվեստ,փիլիսոփայություն, գիտություն,բարոյականություն, են ու փոխկապված լրացնում են միմյանց:Աշխարհի նկատմամբ մարդուվերաբերմունքը, աշխարհիմշակութային է դրանց իմաստավորումը իրականանում ներդաշնակությամբ: Դժվարէ այս հարցումգերագնահատել կամ

Առաջարկվումէ խորհել սույն հարցերի շուրք համարհամոզիչհամարվողպատասխանները.

Ինչպե՞սեք պատկերացնում մշակույթիընդհանուրհամակարգում փոխհարաբերությունը, դրանցդերնու կրոնի, արվեստի, բարոյականության նշանակությունըանհատականության ձնավորման, անհատ-հասարակուգործում: թյունփոխհարաբերության Ձեր կյանքումն հոգեբարոյական ինքնությանձնավորման գործում ինչպիսի՞ նշանակությունունի կրոնը: Ներկայիս գիտատեխնիկական եք համարում առաջադիմության պայմաններում կրոնիգոյուանհրաժե՞շտ եք: թյունը:Դուքձեզհավատացյալ համարու՞մ Ինչպիսի՞ն վերաբերմունքը աղանդների գործունեության նկատէ ձեր է, մամբ:Ձեզ համարնախընտրելին Հայոցեկեղեցուդավանաբանությու՞նն թե՞որնէայլ կրոնկամաղանդ: եք համարումայն պնդումը,որ մարդուկյանքիիմաստի Ընդունելի՞ ն այդ ձնավորումնունի նան մշակութայինպայմանավորվածություն ն բարոյականությունը: կրոնը,արվեստը գործումմեծ դերեն կատարում ու աշխատանքի Գործարարմարդուվարքագծում կազմակերպման բնագավառում որքանովեն հնարավոր բարոյական սկզբունքների գործադրումը: Ուսանող-դասախոս ունի՞բարոյական հիմնափոխհարաբերությունն վորվածություն: կցանկանայիք ա յդ Ինչպիսի՞ն տեսնել փոխհարաբերությու-

,

-

»

'

ին

ՄՀԱ

,

-

-

հարա-

-

ձեզ

-

-

|

ն տալ

-

-

.

նը: Ն

`

Վ

Ինչպիսի՞նէ մարդու ձեր իդեալը: Ինչպե՞սեք պատկերացնում «Մարդընպատակ է ն ոչ թե միջոց»»սկզբունքը: Հ

Գոականություն 1.

Մարտի կյան Ե. այկական կերպարվեստի պատմություն, գիրք աան : Դ,

2.

2001: ՄելքումյանԳ. Մշակութաբանություն, Երնան, Ռ, հիմնական Երնան, Սահակյան Գեղագիտական կատեգորիաները,

,

Յ.

1987: Երնան,

2002:

.

..

..

:

:

Ա. Սարգսյան տեսու թյուն, Երեան,2003: Մշակույթի Ս. Սարգսյան Մշակութաբանություն, Երնան,1997: ՍարյանՄ. Արվեստի մասին,Երնան,1986:

Լ7Շ6աոլօԲՃ. Ճոքօճջու Ք.

Իճրճր ԽԼ

Չր

1997.

բ "Ճ.

Ը. Թրջըն Ւ

,

Ի1Նր

ԳԹ

ՔԶԹՀԹՔԹ

հորա,

Շաղաթոօթօ)թը

ՎԱՅԿԱԿԱՆՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

7.7.

`

Նախնադարյանմշակույթը որպեսհայկական նախապայման մշակույթի ձաավորման

Հայկական լեռնաշխարհումնախնադարյանհասարակությունը քազարգացելէ գիտությանըհայտնիբոլոր պարբերաշրջաններով՝ րի, պղնձի-քարի,բրոնզի,երկաթիդարեր՝իրենց բնորոշ մշակուՀայ ժողովրդի,նրա պատմության թայինյուրահատկություններով: ու մշակույթի առաջացումը, ձնավորումըակնհայտիրողությունեն ուրվաեղել նախնադարում:Ներկայումս դժվարէ հավաստիորեն ու մշակութային գծել այդ ամենիբնապատմական ընթացքը,ժամանակագրությունը:Գոյություն ունեն տարբերտեսակետներն հետակմտցնեննոր ճշգրտումներ:Բայց մի բան գա հետազոտությունները ու մշակութային անառարկելի է. հայի էթնո, մարդաբանական ընթացքում, էությանձնավորումըիրականացելէ հազարամյակների հասարակության լինելիությաներկարատնժամանախնադարյան ու ն, հավանաբար,պատմական նակաշրջանում աստիճանաբար Այս իրողությանէ վերածվելՔ. ա. 4-3-րդ հազարամյակներում շրջանումձնավորվելեն նան հայկականորոշ հզորցեղեր ու ցեղա3

Կարծում եմ, որ հայոց պատմության նախնադարյան պարբերաշրջաններին վերջնականչեն ն ունեն ճշգրտման առնչվողն ընդունվածժամանակագրությունները այս հարցում ուսումնասիրությունները անհրաժեշտություն:Պաւտտմահնագիտական դեռեսունեն լուրջ անելիքներ:

պետական որպես միավորները

ձներ: հաշնությունների ման ավելի կազմավորված անդ: փաստը: բրոնզեդարյան նակաշրջանում Նման

(հավան ԱՆՆ տնտայմական լեռնաշխարհում

«որոնքգտնվումէին իրարմոտ` Արարատյանդաշտումու նախալեռներում,ն միմյանցհաջորդողմշակութայինփուլերի առանձին հազարամյակի սկի ) օղակներկազմում՝ սկսած վաղնեոլիթիցմինչն պղնձեքարեդարյան ման են հաս լ շրջանը» (9, 104): Վայաստանում հուշարձանների պղնձեքարեդարնախնական (էնեոլիթ,Ք. ա. 5-րդ հազարամյակի յան ժամանակաշրջանը կեսից) գոյու նությունների) ձնավորվումէ որպեստնտեսական, մշակութային տարածքներկա(իշխաշնորհիվ համախումբ,որը տարածվումէ Հայասկարողէր ստանալ հովանավորման յացնող բնակատեղիների բարձր զարգա ժամանակի համար տանի տարբեր մասերում Եփրատիարնմտյանմասերիցմինչն շակութային գործունեության ձնավորվումեմ ւ բնագավառում Արաքսիու Կուրի հովիտները,ներառյալ`ԴաշտայինՂարաբաղը, գի մի շարք ըն ոճականն այլ կարԱրեմտյան Հայաստանում`Վանի շրջակայքը, Տարոնի ն Կարինի եր: Այսպիսով, թյուն են աստիճանաբար ն այլն: Այս համակարգում հարթավայրերը առանձնահատուկ նշաիրողունը, ն նակությունունեն Վանա լճի մոտերքումգտնվողՇամիրամ-Ալթի պատմություՆախիջնանում,ԱրաքսիափինգտնվողՔյուլ-թափանբնակատեղհաստատում են անասնաիները:Նշված ու այլ բնակատեղիները պահության, ե րկրագործության, զանազանարհեստների,մետաղաք ն ամրապնդվում հետամշակության,խեցեգործության զարգացմանմասին:Այսգործընթացեծ են հնարավորություններ են խորանումբրոնզեդարյան ն հետագաժամանականերըավելի եր վայրերում հն կատա րված ու ընթացը ե ու ն մշ աններում՝իրենցբնորոշտնտեսական թային զ զարգացու մշակութային Վաղքարե դարից(վաղ ու առաջադիմության ու նոր ակնհայտ րի ա առաջ)ու այաստանիբազմաթիվ ազարտարի ն մշակույթը: մշակույթը: Նկ Նկատի ունեանընդմեջ հիմանվրա է ձնավորվումբուն հայկական վայրերում գոյ Ք. ա. 5-րդ հազարամյակից 4-րդ հազարամյակը նալով այս, (պղնձեքարե-բրոնզե կարելի է համարելվաղ դարեր)ՎՂայաստանը էթնոպատմամշակույթի հայկական ժամանակաշրջան, 3-րդ հազարն զարգացմանայն երկարատն ամյակի երկրորդկեսից՝զուտ հայկական ժամանակաշրջան: յուրահատկությունը, որը կհանգեցներ տարբերժամանադարի(Ք. ա. 4-2-րդ հազարամյակներ) տածողության դրանց են տալիս Արաբնորոշ հարուստ մասին պատկերացումներ կաշրջանների թ րատյան դաշտավայրը,Սնանիավազանը, Լթա ի ավերի մի շարք ընդհանրու. թյուններով: Այդ գործընթացի Շիրակի, Վանանդի,ագ-Բագ Սյունիքի,Արցախիտարածաշրջանները, րնանդի,Տարոնի,Մանազկերտի հարթավայրերը, Վանի,Խարբերդի ընմտյանլանջինգտնվող Արտին շրջաններըն այլն (մանրամասնտես 9, 111-153):Կարնորբնակագործունետեղիներից,տնտեսական, մշակութայինկազմավորված են ությանկենտրոններից եղել Շենգավիթը (Երնանում,Երնանյան ը ներկայացնող ու տնտեսական մշան Մեժամորը(էջմիճի ձախ ափին,Ք. ա. 4-3-րդ հազարամյակներ) ու մշակութային Ք. ա. գյուղի մոտերքում տես 4-րդ ակետից, նախնադարյան րակության հասամեջ ավելի մեծ արժեք ու ա մինչն միջնադար):Պատմամշակութային տ վում նորքարի դարում են հնարավորություննե ստեղԱռատատարբեր պարբերաշրջաններ ն երկայացնող Մուշավանը, Ք. ա. 8-րդ (նեոլիթ, կեսը):Այսպեսհայտնի Է, ո ր 7-5շենը, Սիսիանը,Մոխրաբլուրը,Արթիկը,Քարաշամբըն այլն (տես հ րատյան: նրագածի հարավ-արնմտյան 28): Այս գործընթացիհամակարգում ձնավորվելեն տարածաշրջալանջերին,Աիլրատյան ուն ունեին թյուն դաշտավայրում յրում գոյու ներկայացնող նային ե հատուկտեսակ ներկայացնող մշ մշակութային ընդհանրություննորքարեդարյան բնիկների մշտական նե մշակույթները,որոնք Օրինակ`Շենգավիթյան,Կուր-Արաքսյան քաղաքակրթական բացահայտումեն նան Հայկականլեռնաշխարհի

Վաղ ժամաՔ. ա. 4-րդ հազարամյակի վերջ 3-րդ բարձրզարգացբերա շակութը, ինչը հնարավոր էր ցեղային) կայունմիավորների

պետական (լամ մա ման պայմաններում: միայն րանց ոճը լույթը

են: հանրու Արեղծագործական, դառնում աո

քաղաքակրթական էթնոպատմամշակութայիավան

լեղի): պա սկաչբ նտազոտությունները ման

արն -

նան հայկական ըթացքի որե Ի

անրությունների ձնավորմանը կենսագործումո իշիուրհայացքի, նեության տնտեսական, կ

Բուի

լ շուգար Կոտայքի

,

ունեմԱերը, գոր. ճասարակական կյանքի բարենպաս

,

յ

Ինիինարոնիկ Ի

հազարամյակից -Տրդի

դակներում -

բնակավայրեր,

մի

հազարա

ԱԱ աան

Աւ

Հ. Մարտիրոսյա ժայռապատկերները, հասնող հազարների է ու ու կո մեկուսի խմբային,պարզ ի են նե որոնք իրենցիցներկայացնում ն որ ր նվիրական սրբատեղիներ, աին ՈՐ (փոխաբերականորեն ասված)տաճար ոստի Բաշամունքի ոնք պատկերացում են տալիսնոր աե ծեսերիու արարողությունների, ի ու տիեզերքի,արնի,այլ րաի ների

մարին բարդ աա աի անասնապահներիիմարվեստ

բ անական ան կե են

ր, րրա

աազ Քարեդարա ոյան տնտեսության, Քան երկն Աա կախնիների, աուների, տար ի նդ. նրան նեի ԲԱ Սյունիքի նտեճէԱյս մելակերից հատկանշական աի կ դրսնորմանեղանավներով կրոնական մատա» Կրո լեռնաշխարհի զայկական ր |

նոր

Նմանփաստերը վկայումեն,

Հայկական լեռնաշխարհում

րի ընթացքում հազարամյակնե են պա ձնավորվել ու կութային տմական կայուն համակարգ, մշազարգացմանաստիճա ու շանական րունակական գործընթաց, որի կրողը ն հետագա հայէթնոսը: զարգացնողը Այդմշակույթի եղել էության ներքին բացահայտումը,ստեղծագործական ոճը, տեխնիկան, գա ղափարական ցույց են

տալիս,որ

ո

ր

սկզբունքները

հ

ունեն ժայռլյնշանակություն

աատկերները, որոնքստեղծ ամյակներում: տ Վերջիններս

են նան լ

ու

եկե :

անը

Րյանտոտեմականության,ոգեպաշտությա ախար թյան ) Աե Սրանցընդհանուրհիմքըբնությա ի, Ն ումներ: ք րԲորեր իր երնու ների,կենդանիների բույսերիպաշտա ո մր ր հետաքրքիր ւ պաշտամունքային աններ ութային ն

նլ

որպեսԱԱ պատկերացումները ու

Ամարա («վիշապները»): Տղամարդու արիա, ակոթողները Կիա բեղմնավորման նորիծննդի,կյանքի աի աշտամունքը փառաբանվել արն յանող քարից պատրաստված Ֆալուապաշտ Ֆակուա ների ա իքների կրոնականպատկերացումների վատ րների ու

ձնավորվող այկական մշակույթն է ն դրա հիմնական թր սկզբունքները են բո լոր ժառանգորդվել րում,շարունակաբար ժամանակնեու ստեղծ ագործական հասնում են մինչնմե ր օրերը: փոփոխություններով Հայկական տերիբացահայտման մշակույթի Եդ հնագույն շերհամար ն կարնոր դա

կյանք

ն,

շար

ու

է

թր

ար գացման ի ընթացքումձնավորվումէ մարդակե խանե իպաշտամունքը: Բնության հասարակական երիրր որոշակի աստվածների րերի Մարդակերը վեր Ար էվոլյուցիա՝պարզունակ Ական արամյակների նին երիններից անցումկատարելովդեպիավելի մ Ա է ձնավորվելմայրաստվածուհու տամուն ա աին թը, ամբողջացելէ Անահիտդիցուհու էն ո ագումնարանական արար, հիմքերունեն ն աջերի Տորքի, Միհրի,Աստղիկի այլ աստվա ուաը ամ: հա նոլիոնք ներառվելեն հայկակա ր նիրեր հետագայում ա աստվածների առկա ւ Ցագրոր նախակերպարները ան

մ

ու

Մ

ա

ու

| հ ալ

րետիկ(չտարբերակված) ու մարդու հնագույն շրջան

լ

ու

որոշ

ես

Ա

պաշ

ն

նի տարբերլեռներում:

(Ս. Սար Ուսումնասիրողները Հ. դարյան, Հ, Մարտիրոսյան, Հ Իսրաելյան,

ան, Պ,. Սաֆյան, Կարախանյ Ս.

ն ու Պետրոսյան րիշներ)

են դրանց բացահայտել ն

ու

ու բովանդակային

դրանցհամապա-

խնդիրների, ոճի ն այլն (տեսնպատակի, 8: 12: 13- 14): Ուսում60

ր

ր

պատմական առասպելական, աանդակերներում

ը պհնագույն

ու

րղատմաքաղաքական ռասպելը,առասպելական խորարմատ Ա բական Աա ավանդությա մեջ: նքի այան հոգեբանության ու

որը

Ըստ

ն

Ք.ա.

թվականին Հայկը հայոց նշանավոր նախահայրերից, ցեղապետերիցմեկը, հաղթում է զորքով Հայաստաններխուժած բաբելականբռնակալԲելին, որը ցանկանումէր ստրկացնելՀայկին ու նրա սերունդներին:Պատմական Ի վարնոր իրադարձությունը Է ձեռք բերելով աստիճանաբար առասպելականացվել կան-կրոնականհիմնավորում:Հայկը համարվելէ հայոց աստված խորորդանշելովչարի, բռնության դեմ պայքարը, լույսը, ավեր թյունն ու ազատատենչությունը: Որպեսաստված, ժողովրդիգեղարենտաղան, առասպելականպատկերացմամբ՝ նա տեղափոխվել է երկնայինմարմինների համակարգը: Այդպեսհայոց մեջ ձնավորվել է պատկերացումը 3Չայլ/(Օրիոն) համաստեղության մասին: Հայկին րույնիսկ վերագրվել են գլխավոր աստծու հատկություններ: Այս ռանգամանքըվկայում է այն մասին, որ մեր նախնիները պաշտայունքի են արժանացրելհասարակական կյանքում մեծ դեր կատարած այրերին, ցեղապետերին, արքաներին,ինչին հաջորդել է նան առավել երնելիներիաստվածացումը:Նախնիների այս պաշտամունքը պետականորեն ամրակայվելէ Արարատի թագավորությունում ն հետագայում:Օրինակ` հայտնիէ, որ Խալդի տաճարում տեղադրվելեն նան Արարատի թագավորներիարձանները: Տիեզերակառույցի,կյանքի ու գոյության մասին համընդհանուրպաւոկերացումներիհամակարգում ձնավորվելեն կենսիմաստային նշանայություն ունեցող որոշ խորհրդանշաններկենաց ժառը, խաչը,

դան աո մամայի արիամացքային որումներ առնչվող բարի Խարհակառույցի առասպելական

դրա

հետ

այլերնույթների մասին:

այքարի ն են տալիս,

ու

ու

չար

իրական

ուժերի

դիցաբանա- Ցույ հազարամյակներում, առավել մեծ ձեռք բերվել տարբեր գիւոելիքների ազայում՝ նվաճումներ վերաբերյալ:Սրա հավաստիքներիցայն, զարգացած պետք հիմնվեր համապատասխանգիտելիքների կան կյանքը

սվաստիկան: ՀայկականլեռնաշխարհըհարուստԷ ճայսնադարյանարվեստի

գիտելիքների տարբերարտահայտություններով: Սա հաստատվում է բազմազաննյութերի (կավ, քար, մետաղ, փայտ ն այլն) գեղարվեստականմշակումների,կիրառականարվեստի տարբեր նմուշների,ժայռապատկերների ուսումնասիրությամբ: Սրա հսկայականնյութ են տալիս նան դամբարանադաշտերի, հնագույն բնակատեղիներիհնագիտական պեղումները: սինկրետիկմտածողությանըն ոգուն համապատասխան հաճախհանդես են գալիս այլ պատկերացումների, գաղափարների, պատկերներիհետ համադրված,սերտաճած կամ դրանց հիմնականպահանջներին ենթակաձներով: Բազմաթիվու ոճատեսակային այլազան ձներով են օժտված քարից, կավից, բրոնզից ն այլ մետաղներից պատրաստվածու տարբեր դարաշրջաններ ընդգրկողարձանները(արձանիկները),որոնք պատկերում են մարդկանց,աստվածներիու աստվածուհիների: Օրինակ` Շենգավիթումհայտնաբերված կանացիմի մանրաքանդակ համարվում է Աստղիկ դիցուհու պաշտամունքինախնական են ժայռապատկերները, րից: Հատկանշական որոնք ավելի համակարգվաժ պատկերացումներեն տալիս տարբեր աստվաժ71

որ Ք.

ա.

5-4

Ուսումնասիրությունները նս՝ հե-

են

է

է

որ

նվաճումներիու դրանցօգտագործմանվրա: Ասվածըվերաբերումէ ու հատկապես անասնապահությանն երկրագործությանը:Այսպես, հայտնի է, որ Հայաստանըաշխարհի այն եզակի երկրներիցէ, որտեղ ժամանակներիցկատարվելեն տարբեր կենդանիների, նույնիսկ ձիու, ընտելացումըն բուծումը, ցորենի, գարու սերմա(կուլտուրականացված) տեսակներիստացումըն այլն: Հայկական լեռնաշխարհը համարվում է համաշխարհայինմետաղամշակության, մետաղաձճուլմանհնագույն ու առաջին օջախներից(տես Որպեսայդպիսին,Վայաստանը կարնորդերակատարում է ողջ տարածաշրջանում:Ինչպես նշում է մետաղագործության պատմությանուսումնասիրող անգլիացի Լ. Ատչիսոնը՝ ոսկու, պղինձիու բրոնզի առաջինարտադրությունը իրականացել Մետաղամշակությունըու մետաղաձուլությունը ենեն թադրում երկրաբանական,հանքաբանական գիտելիքներ,հումՔի վերամշակմանյուրացում, մասնագիտացումու տեխնոլոգիա, մետաղներիմեխանիկական,ֆիզիկաքիմիական,ջերմահաղորդիչԼ. իմացում,ձուլմանհամարանհրաժեշտ այլ կարգի հատկությունների ձուբարձր ջերմությանստացում, հատուկտեսակիվառարանների, լարանների ու կաղապարներիպատրաստում ն այլն: Մետաղամշակման գործունեությունըՀայկական լեռնաշխարհումհավանաբար սկսվել է Ք. ա. 8-7-րդ հազարամյակներում(տես 3): Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնումՄեծամորի, Շենգավիթի բնակահայտնաբերվածմետաղաձուլվյկան համալիրները: Մետաղամշակմանհաջողություններին զուգահեռ ձնավորվել է մեւտռաղական կիրառականարվեստը ն մետաղականզարդարվեստը: Ոսկու, արծաթի,պղինձի,բրոնզին այլ մետաղների գեղարվեսմինչն օրս մեծ հաճույք են պատճառում ն տական փաստում են մեր նախնիների գեղագիտականճաշակի ու բարձր մշակույթիմասինհամաշխարհային չափանիշներով:Վամապատասխան գիտելիքներ, մասնագիտականհմտություններեն անհրաժեշտ եղել նան համար: ընդհանուր համակարգումառանձնահատուկեն Գիտելիքների աստղագիտությանը, տիեզերագիտությանը վերաբերող նվաճումները:Այս բնագավառում նս Հայաստանըառաջնակարգտեղ

հնագույն նելի

22-25):

իրականացրել

է

Հայաստանում:

համար Նախնադարյան դրանք վայրերում գիտելիքների,

դրսնորումնե-

տնտեսա-

"

մշակումները

/Խեցեգորժության ձեավորման

ունի աշխարհում ն տարածաշրջանում:Եվ ինչպես նշում են հետազոտողները,աստղագիտության պատմաբանները (Սվարց,ֆլամմարիոն, Օլկոտ ն ուրիշներ), Հայաստանումեն կատարվել առաջին աստղային դիտարկումները,լուսատուների ուսումնասիրությունները: Այստեղ է առաջին անգամ գաղափար ստեղծվել աստղային

նշանագիր:Հ. Մարտիրոսյանը դրանք համակարգելէ ըստ որոշակի ու յուրահատկության՝ ընդհանրության գաղափարաբովանդակային տիեզերական-երկնային,երկրային, մարդակերպ, կենդանականն այլն: Բացահայտելէ համապատասխան պատկերներիցնշանագրերին անցման ու դրանց ձեավորմանգծանկարչական,գաղափարախորհրդանշական բովանդակային, յուրահատկությունը:Նա ներկաու մոտ է յացրել բացատրել 60-ի հասնողնշանագրեր,որոնք որոշ ու են նան Արարատի փոփոխություններով լրացումներով յուրացվել թագավորությանմշակութայինհամակարգում,փոխանցվել հետա-

ու համաստեղությունների կենդանակերպերի մասին: Վայաստա-

են հնագույնաստղադիտանի տարբերվայրերում հայտնաբերվել առանձնանում են Մեծամորի,Շենգավիրաններ: Այս տեսակետից թի, Սիսիանիմերձակայքի (պայմանականորեն Քարահունջանվանվող) աստղադիտարանները, որոնք եղել են նան կարնոր սրբատեղիներ: Գիտականմեծ արժեք ունի նան Սն սարում(Վարդենիսիլեռներ) գտնվող աստղայինքարտեզ-աստղադիտարանը (Ք. ա. 3-րդ Սա մեծ սալաքարիվրա կատարվածժայռա2-րդ հազարամյակ): պատկերէ, ենթադրվումէ՝ հնագույնըաշխարհում,արեգակի,տարբեր համաստեղությունների, մոլորակների պատկերփորագրական ու համակարգային ներով, որոշակի համաչափություններով ամբողջությամբ (տես 20): Բրոնզեդարյան օրացույցի գոյության մասին է հավաստումՇիրակի դաշտավայրիդամբարաններից մեկի գտածոների ուսումնասիրությունը (20): Ընդհանուրտիեզերագիտական չափանիշով հիշարժան է Լճաշենի դամբարանադաշտից հայտնաբերված տիեզերքիկառույցը (արեգակնայինհամակարգը)խորհրդանշողմոդելը(Ք. ա. 1-ին հազարամյակ) (տես 5):՝

շրջաններին ն պահպանվել մճինչնմիջնադար (տես 12, 5-10): Ս. Պետրոսյանի պնդմամբ, ժայռապատկերներումգոյություն ունեն տառայինպատկերագրեր,որոնք ուղղակիորենմեսրոպյան գրերի հոմանիշ-նմանակներնեն: Նույնը վերաբերում է նան հունական գրին (տես 20,17-18): նախամեսրոպյան շրջանի հայ գրի ու դպրության մասինհետաքրքիրտեսակետներեն առաջադրելՆ. Մառը, Ա. Աբրահամյանը,Գ. Ջահուկյանը ն ուրիշներ: Այս խնդրին ավելի համակողմանիէ անդրադարձել Ա. Մովսիսյանը`ուսումնասիրելով գրային տարբեր համակարգերիյուրահատկությունները,դրանց ու տարբերությունները (տես 16): ընդհանրություններն գա

-

Առաջարկվում է խորհել սույն հարցերի շուրջ համար համոզիչ համարվող պատասխանները.

ձնավողումը: ունՍԱ րագոււն Ժայոապաաեիոն Հարուստ

ու

երկա

ն

մ

ն

ուն

տալ

ձեզ

տեսնե ԱԱ իրացաի պատմության հորի ն աոան Գամաշխարհային հայոց պատմության,մշակույթիչափանիշներով

ր ախնադարյան

Բ.Թումանյանի, Բիմ րաբերյալ: Վանում ըշկածի մե-

մեկում պատկերվածէ լուսնի փուլերի պարբերացումը29 ու կես օրվա տնողությամբ:Հայկականհին օրացույցի գոյության ու համակարգիմասինավելի ամբողջական պատկերացումէ տալիս Սանահինում հայտնաբերված բրոնզեդարյան գոտի-օրացույցը:Նշված ն այլ կարգինյութերիուսումնասիրության է շնորհիվեզրակացություն մոտ 3000 տարիառաջ կատարվում,որ Վայկական լեռնաշխարհում գոյություն է ունեցել բավականինկատարելագործված լուսնաարե12 լուսնայինամսի գակնայինօրացույց, որում տարինբաժանված է ն ժամանակառ ժամանակմտցվել է նան 13-րդ ամիսը, որպեսզի տարեսկիզբըգարնանայինգիշերհավասարից շատ չշեղվի (տես 5, 39-40): Ք. ա. առաջին հազարամյակիկեսերից Հայաստանում ընդունվելէ արեգակնային օրացույց: Հայկականէթնո ու համաշխարհային մշակութի,հատկապեսհայագիտությանտեսանկյունիցարժեքավորէ նան այն, որ հնագույն ժամանակներից ստեղծվելեն գրի պարզ տեսակներ՝պատկերագիր,

ն

հասարակության

խորքերում:

Ինչու՞ որքանո՞վ:

ու

-

ի՞նչ նշանակություն ունի Հայկական լեռնաշխարհում ստեղծված մշակույթը: Նախնադարյանմշակույթըկարո՞ղէր նախադրյալ դառնալ հայկական մշակույթիառաջացմանու ձեավորմանհամար: Հատկապես մշակութային ո՞ր նվաճումներով է նշանավորվում մեջ: Հայկականլեռնաշխարհըմարդկայինպատմության -

`

-

Գոականություն 1.

Աղայանէ. Ակնարկներհայոց տոմարներիպատմության,Երնան, 1986:

2.

Յ.

. ԲադալյանՀ.

Օրացույցիպատմություն,Երնան,1970: Գայաստանը հնագույնօջախնեմետաղագործության րի համակարգում:Հայագիտությանարդի վիճակըն նրա զարգացման հեռանկարները.Հայագիտականմիջազգայինհամաժողով: Զեկուցումների դրույթներ (այսուհետն` Հայագիտականմիջազգային գիտաժողով, Ս.Ս.), Երնան,2003, էջ 22- 25: -ԳնորգյանԱ.

..

11.

Հ. Բրոնզե դարի գոտի-օրացույց, Թումանյան Բ., Մնացականյան Երնան, 1965: ԹումանյանԲ. Տումարի պատմություն,Երնան, 1972: Խանզադյանէ. Վայկական լեռնաշխարհիմշակույթը,Երնան, 1967: Խանզադյանէ. ն ուրիշներՄեծամոր,Երնան 1973: Կարախանյան Գ. Սաֆյան Պ. Սյունիքի ժայռապատկերները, Երնան,1970: Հայ ժողովրդիպատմություն,հ. 1, Երնան, 1971: ՅարությունյանՎ. Հայկականճարտարապետության պատմություն, Երնան, 1992: Հարությունյան Ս. Հայկական առասպելաբանություն,Բեյրութ,

2002: 12. 13.

Մարտիրոսյան Հ. Վայաստանինախնադարյան նշանագրերըն նրանցուրարտա-հայկական կրկնակները, Երնան, 1973: Հ. Գիտություննսկսվում է նախնադարում, Մարտիրոսյան Երնան, 1978:

14.

ՄարտիրոսյանՀ. Գեղամալեռների ժայռապատկերները, Երնան,

15.

Մկրտչյան Ռ. Հայաստանիհնամարդաբանությունը: Հայագիտական միջազգայինհամաժողով,էջ 61-62: ՄովսիսյանԱ. Նախամաշտոցյան Հայաստանիգրային համակարգերը, Երնան, 2003: Շիրակիպատմամշակութային ժառանգությունը, Գյումրի, 1994: Պետրոսյան Ա. Արամիառասպելըհնդեվրոպական առասպելաբան հայոց ազգածագմանխնդիրը,Երնան, նության համատեքստում

1971:

16. 17. 18.

19.

1997:

'

.

ՊետրոսյանԱ. Հայկականէպոսիհնագույն ակունքները,Երնան, 1997:

Պետրոսյան Ս. Հնագույն ՀայկականՀանրագիտարանիհիսուն հարյուրամյակը. «էություն», 1992, մւսրտ,էջ 16-18: 21. ՍամվելյանԽ. Հին Հայաստանի կուլտուրան,Երնան, 1931-1947: 22. ՍարդարյանՍ. Նախնադարյան Հայաստանում, հասարակությունը Երնան, 1967: 23. ՍիմոնյանՀ., ԳնունիԱ. Վաղագույնպետական կազմավորումների առաջացումըՀայկականլեռնաշխարհում:Հայագիտականմիջազգային համաժողով, Երնան,2003: 24. Սովետական Հայաստան(ՀՍՀ), Երնան,1987: 25. Վարպետյան Ա. Ո՞վքեր են ի վերջոարիացիները, Երնան, 1990: 26. Վարպետյան Ա. Ինքնություն,Երնան, 1995: 27. Տերյան Ա. Գայաստանը ն քաղաքակրթության արարչագործության բնօրրան,Երնան,2002: 20.

-

28.

29.

Ա. Հայ հնագիտության Քալանթարյան ձեռքբերումները, արդի վիճակը ն զարգացմանհեռանկարներ: Հայագիտական միջազգային

գիտաժողով,Երնան,2003, էջ 91- 93: թու Րճոաքճոմոյթ Լ., 1Թճոօտ 8. 1Ռէրօօտքօոծնոտտմ 68քօոճաղել, ՂՇողոշք, 1984,

Վ.

1, 2.

տ

մոլրօ-

ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

2.1.

Մշակույթը Արարատիթագավորությունում

Հայկականմշակույթիպատմությանմեջ նոր ժամանակաշրջանէ սկսվում գիտությանը հայտնի առաջին համահայկականմիասնական պետության Արարատիթագավորությանմոտ երեքհարյուր6-րդ դ. սկիզբ): Այդ ամյա գոյության ընթացքում(Ք. ա. 9-րդ դ. է տարածաշրջանի վերածվում թագավորությունըաստիճանաբար հզոր պետական միավորի, մեծապես նպաստումէ հայ ժողովրդի ամբողջության, լեզվական, մշակութայինու կրոնական միասնությանձնավորմանը:Սւս նշանակումէ, որ բարձր զարգացումպետք է ունենայիննան տնտեսությունը,մշակույթը, քաղաքական ն ռազՆոր մականհամակարգերըիրենցամենատարբեր դրսնորումներով: պայմաններ են ստեղծվում հայկականէթնոպատմամշակութային ու հետագա զարգացմանհամար: Մշահամակարգիամրապնդման կույթը դառնումէ պետականհոգածությանառարկա(այս քաղաքականությունըբնորոշ է դառնում նան հայկականհետագա թագավորություններին):Մշակույթը իր հերթին ստեղծում է այն անհրաու գաղափարախոսաժեշտ հոգեբարոյական,աշխարհայացքային կան միջավայրը, որը նպաստում է պետականությանամրապնդմանը,հայկականէթնոսիհետագագոյությաննու զարգացմանը: Արարատիթագավորությունը շարունակում ու զարգացնում է ավանդույթՀայկականլեռնաշխարհիու հայկականչմշակույթների ները,ամրապնդում դրանցգոյությանհիմքերը: Կոոնական պատկերացումները:Երկրի քաղաքական, տնտեսական ու ռազմականհզորացումըանհրաժեշտաբար ենթադրումէ նան գաղափարական ու մշակութայինկյանքի հզորացում: Եվ սա առասառաջին հերթին արտահայտվումէ դիցաբանա-կրոնական, է Կազմավորվում ավելի պելաբանականպատկերացումներում. ու կայուն ու ընդգրկուն դիցաբանական դիցապաշտականհամակարգ,որը հնարավորությունէ տալիս պնդել դրա հարուստնախաու խորհրդապատմության,գաղափարական, աշխարհայացքային -

մասին: Գոյու-

նշական կայուն հիմքերիգոյության ու զարգացման թյուն են ունեցել բազմաստվածային կրոն ու դա

ներկայացնող

հավատալիքների, ծիսապաշտամունքային կուռ գործողությունների

համակարգ:Դրանքնախա ն վաղ հայկական պատկերացումների ավելի ամրապնդված ու մշակվածդրսնորումներն են: Արարատի թագավորությանպետական կրոնի ու դիցարանի,

աստվածների նվիրապետության, պաշտամունքային որոշ յուրահատկությունների դիցարանիկառուցվածքի ն այլ հարցերիճասին համեմատաբար

ամբողջական պատկերացումէ տալիս Վանիմոտակայքում գտնվող Մհերի դուռ կոչվող ժայռի վրա կատարված սեպագիրարձանագրությունը: Մհերի դռան արձանագրությունում Է 35 հիշաւոակվում աստված ու 35 աստվածուհի, որոնք, ենթադրվում է, կազմում են զույգեր: Նրանք հաջորդումեն միմյանց ըստ համապատասխան դիցարանում ունեցած իրենց կարնորության, ու գրաված նշանակության,կենդանիներիզոհաբերմանքանակի, տեղի տեսակի սրբությունների ն այլն: Դիցակարգումաստվածների գլխավոր եռյակն են կազմումԽայդին, Թեյշեբան, Շիվինին(տես 8, 76-86): Խալդին համարվելէ գլխավորաստվածըն իր ծագումնաբանությամբ տեղական,հայկականաստված է: Պատահական չէ, որ որոշ ուսումնասիրողներ Խալդին(կամ Հալդին) պատմաառասպելական, կրոնականու լեզվաբանական ստուգաբանությամբ նույնացնումեն Հայկի հետ` Խալդի-Հալդի-Հայկ անցումով,իսկ «խալ» արմատը համարում են «հայի» Սա հնչյունափոխված նշանակում Է հայ էթնոսի պատմական արտահայտությունը: զարգացման ընթացքում հայկականհզոր ցեղայինաստված Հայկը վերածվելէ կականաստծու՝ իր մեջ կրելովէթնոկազմավորման համահայմի շարք հատկություններ: Ասորեստանում անվանվելէ Խալդի, ն դա արտահայտվել է նան արարատյան սեպագիր

`

արձանագրություններում:

ԽալդիՀայկը համարվելէ գերհզոր աստված, ռազմի ն հաղթանակի ու պետականության արքաներիհովանավոր աստված, հռչակվելէ Տեր: Նրան վերագրվել են նան արարչագործականու կյանքիհարատնությունըպայմանավորող հատկություններ՝ տիեզերքիարարիչ երկնքի աստված ն. այլն: Նա խորհրդանշել է Արարատի թագավորության ու նրա արքաների հզորությունը, հավերժությունը, նրանց պետաքաղաքական իդեալներիգոյությունը, դրանց իրականացման անհրաժեշտությունը: Արարատի թագավորները իրենց ռազմական, ն այլ կարգի շինարարական գործողությունների ընթացքումառաջնորդվել են Խալդի անունովու պաշտամունքով: Նրա պաշտամունՔը, ընդհանրապես, ունեցել է համաժողովրդական բնույթն նույնիսկ դուրս է եկել հայոց աշխարհըմբռնման շրջանակներից:Խալդին պատկերվելէ երիտասարդ, հասուն ն ծեր մարդու կերպարանքնե68

րով, հիմնականումառյուծի մեջքին կանգնած, երբեմն` նան աղեղնավոր կամ գահին բազմած:Նրան նվիրվել են բազմաթիվտաճարներ: Գլխավոր տաճարը ն սրբատեղինգտնվել է Մուծածիրում (Մուսասիր,Արդինի):նրան զոհաբերվելեն 17 եզ, 34 ոչխար,ուլ: Թեյշեբա աստվածը խորհրդանշելէ բնության տարերքը՝ ամպրոպ, կայծակ,փոթորիկ:նրա անունով կառուցվել են քաղաքներ,բնակատեղիներ,որոնցիցէ նան Թեյշեբաինին(Երնանում,Կարմիր բլուր): Պատկերվելէ տարբերձներով, հիմնականում՝ցուլի մեջքին կանգնած: Նրան վերագրվողարձանիկներից մեկի ձախձեռքին մարտաէ, համարվել է արեգակի ու Շիվինին կան կացին մյուսին` գուրզ: է արդարությանաստվածը: Պատկերվել գնդի վրա ծնկած. գլխավերնում` արնի սկավառակ, ձեռքերը`վեր պարզած: Բացի Մհերի դռան արձանագրությունումհիշատակվածաստվածներից,Արարտի թագավորությանդիցարանումգոյություն են ունեցել նան այլ աստէակներ,ոգիներ: վածներ,հավանաբարնան երնակայական Քաղաքաշինությունը, գիրը ն արվեստը: Արարատյանթագավորությունում քաղաքաշինությունը,շինարարականավեստն ու ինժեներիանհասել են Հայկականլեռնաշխարհիհամար մինչ այդ չեղած բարձր մակարդակի:Քաղաքի կառուցվածքըամբողջակատաճարնացնող պալատներից,վարչականհաստատություններից, ն ներից, բնակելի սենյակներից այլ կարգի կառույցներիցբացի, որոնք կազմել են միջնաբերդինբնորոշ համակարգիմասերը, նրանում ներառվելեն նան պաշտպանական ամրություններու ամրոց տարբերշինություններ,բնակելիտներ ն այլն ներ, հասարակական ամբողջությունը: համապատկերի ստեղծելով ճարտարապետական է: Առանձմայրաքաղաքն օրինակը Տուշպա-Վան Սրա դասական նանում են նան Մենուախինիլին, Ռուսախինիլին,Արգիշտիխինիլին Քաղաքներիկառուցումը հաայլ քաղաքներ ու բնակատեղիներ: ու մշակութայինկարեէ ռազմաքաղաքական, տնտեսական մարվել վոր իրադարձություն,համապետականերնույթ, Խալդի աստծուն փառաբանողմիջոցառում:Դա է հաստատում նան Ք. ա. 782 թ-ին Արգիշտի Էրեբունիիբերդաքաղաքիհիմնադրմանկապակցությամբ առաջինի թողած հայտնի արձանագրությունը:«Խալդյան մեծությամբ Արգիշտի Մենուայորդին այս բերդը կառուցեց:Դրեցի էրեբունի անունը.Բիայնո երկրներիփառքի,թշնամիներինսարսափեցնելու համար....»: Շինարարականարվեստիտեսանկյունիցառանձնահատուկ է նան Մենուա արքայի օրոք կառուցված(Ք. ա. 9-րդ դ. վերջ կամ 8-րդ դ. սկիզբ) ն ցարդ գործող 80 կմ. երկարությամբ ջրանցքը, որը ապահովել է Վան քաղաքի խմելու ն ոռոգման ջրի պահանջները:Երկրում մեծ ուշադրությունէ հատկացվելտաճարաու պաշշինությանը: Այն եղել է կրոնականգաղափարախոսության

`

նյութականացված մշակույթի տամունքի էությունը արտահայտող ու պաշտոնական շինարարությանն կարնորբաղադրիչ:Պետական, ճարտարապետությանը զուգահեռ, բնակչության լայն շերտերի շինարարական արմիջավայրումշարունակվելեն ժողովրդական ու վեստի ավանդույթները,որոնք.հաճախ ճարտարապետության լիցք ու մտահղացումեն հաղորդելառաջիններին, իրենց հերթին` դրանց կրել ազդեցությունները: բնականաՇինարարական արվեստըն քաղաքաշինությունը,. զարգացմանը: բար, նպաստել են նան ճարտարապետության Պետականնշանակությանկառույցները,պալատները,տաճարները, հանդերձ,միավորվելեն որոշակի իրենցառանձինմանրամասներով հաընդհանրություններով: Օրինակ՝միջնաբերդի կառուցվածքային մակարգումառանցքայիննշանակությունեն ունեցել պալատիհամալիրըկազմողսյունազարդդահլիճը,տաճարը,տարբերնշանակության ու ոճավորմանսենյակները,հրապարակները, պաշտպան մասն են կազմել այլն: նականհամալիրներ Այս ամենիանբաժան որոնցումկարնոր նշանակություն է տրվել որմնանկարչությանը:Վերջինսներառել է դեկորատիվ, ն այլ կարգի զարդամոտիվներ, բնապաշտական, երկրաչափական ու սյուժեներ՝կրոնաառասպելական, թեմատիկբնույթիպատկերներ աշխարհիկ:Պաշտառազմամարտական, ունքային բովանդակությամբ որմնանկարներում պատկերվելեն աստվածներ,թագավորներ,քրմեր, առյուծի, ցուլի վրա կանգնած կենացծառեր,պաշտամունքային արարողություններ աստվածներ, ն այլն: Աշխարհիկ հաորմնանկարները թեմատիկան ներկայացնող ն րուստ են աշխատանքային, որսի, մարտական այլ տեսարաննեպատկերներով, բուսական,երկրարով, մարդկանց,կենդանիների ն Դրանցումկան գեղարչափական այլ կարգինախշազարդերով: վեստականմեծ արժեքներկայացնող որմնանկարներ: Արարատիթագավորությունում զարգացածէ եղելքանդակագորեն ծական արվեստը:Կերտվել ձուլածո ն քարից պատրաստված են որոնք պատկերել արձաններ, բարձրաքանդակներ, մեծածավալ թագավորների, աստվածների: Այսպես,Մուծածիրիպաշտամունքային կենտրոնումԽալդիաստծո արձանիցբացիտեղադրվելեն նան ու գեղարվեստաարքաներիարձաններ,ինչպեսնան պատմական ու կան արժեքներկայացնող այլ հուշարձաններ իրեր:Լայն տարածում են ստացելտարբերնյութերիցպատրաստված փոքրածավա լ դ րվագման, արձանները, ոսկերչականարվեստները, փորագրման, որոնց անհրաժեշտու անբաժանմասն են եղել զարդանախշային ու գեղարվեստական ոճավորումները, ձնավորումներն մարդկանց, ն իրական երնակայական աստվածներ, կենդանիներ, բույսերպատ-

Դրանցզգալիմասը կիրառական կերող ստեղծագործությունները: են: օրինակներ արվեստի թաԱրարատի են տալիսուսումնասիրությունները, Ինչպեսցույց ու

բարձրացման նրա նշանակության հզորության, գավորության մեժացազդեցության վրաքաղաքական երկրների տարածաշրջանի ու կրոնական են նան նրա մշակութային ման շնորհիվ՝ ընդլայնվել այնփասէ բացատրվում Վերջինով ոլորտները: ազդեցությունների դրա հետ անունը, տարածված է եղել Խալդի տը, որ Ասորեստանում

որ ԱրաՀայտնի տարբերարտահայտություններ: կապված է ազդեցություն թողել մշակույթնուժեղ

է նան,

րատիբարձրզարգացած վրա գործընթացների սարահարթի քաղաքակրթական Իրանական իրողուպատմամշակութային Աքեմենյան նախապատրաստելով ճարտարապեՀայտնիէ նույն ազդեցությունը թյան ձնավորումը: արվեստի,քարամշակման տական որոշ ձների, շինարարական (տես12: 3): Իրանում վրաԱքեմենյան տեխնիկայի

Ավե ունԱաաա

ային բովան:

Հը 2.

եանն երվանդունյան,Արտաշեսյա

թագավորությո դդ.) (Ք.

Մշակույթը

օրոք

ա.

6-Ք

4-րդ

շրջանում լուրջ

առաջընթաց է

նիկական միասնության հա) ժողովոդի հոգեբակրոնական, մշակութային, լեզվական, Պետական, հիմք միասնությունը տալիս տարածքային տնտեսական որական հատուկ տեսակ, որպեսէթնիկհանրության Ր ազգը` որհայ ավորության

ր

կազմավորման

ործում:

է

ելու

փուլում ն դա ավարտական էր իր ձեավորման Անգտնվում օրոք: Այս Արտաշեսյանների է դառնում իրողություն Կր ո մական գրեթե կամ բոլոր, ազքում հայը ձեռք է բերել ազգակերտման Մն միայնկարելի նման մոտեցմամբ պ

բաղադրիչները": հիմնական րուոր,

կրում ասելու հայությանը: ավելի

«

այդ

թվում

կազմավորվող

շատ այն, որ մի շարք էթնիկ (չհաշված Դա

հետ բուրժուականհասարակարգի

հանրությոննե հնագույն էթնիկ եվրոպական բնորոշ է եղելնոր Կն որումը

եծ Գոր րան դեռես ժաման

հանրություններ

հեմայդ ն ցածրաստիճանումազգ դառնալու մասնը է«ԼԱիըչ, Օրս զարգացման օր չհասան մինչս իսկմի անհրաժեշտ, ն

էլ

էին տաքինմիջամտություններ

նան նոր

հարաբերությունները Ուրիշ բան, որ բուրժուական արմակարդակին): հետագա զարգացման են ստեղծելազգերի Ա հնարավորություններ ւ խորացման, բերությունների տնտեսական

Կան

ու

քաղա

հիմնավորելու արտահայտելու, ձեով իելի, լիարժեք Ա րախերը Աա զարգացնելու համար:

ու

է

բացատրել այն հանգամանքը, որ պետականության կորուստիցհե(Ք. 4-րդ դարից սկսած),այլազան թշնամական ուժերիդեմ պայ-

տո

քարում, հայ

ժողովուրդը կարողացավպահպանելիր մարդաբաու

նական,քաղաքակրթական մշակութային ինքնությունը: Այսինքն՝ արդեն դարերիընթացքումպետք է ամրակայված լինեին հայության ազգային որակները(լեզուն, հոգեբանությունը, մշակույթը,աշխար-

հայացքը, պատմաքաղաքակրթական տնտեսությունը, նվաճումները ն

այլն), հասունացած՝ նրա ազգային գիտակցությունը, ազգայինին պատկանելու հոգեբանությունը, որպեսզի կարողանարորդեգրեր մաքառման ու ինքնահաստատման պայքարի ուղին, հակադրվեր այնպիսիուժերի, ինչպիսիքէին Պարսկաստանը, Հռոմը, Բյուզանդիան, Թուրքիան, պահպաներ իր գոյությունն ու մշակույթը,ազգայինը քոչվոր տարբերցեղերի երկարատն Սրա անառարկելի է նան այն, որ արտահայտությունն հայությունը միշտ ու համառորեն Է ձգտել սեփականպետականության վերականգմանը:Նշվածը վերաբերումէ նան Աքեմենյան տիրապետության համակարգում Հայաստանի քաղաքական ու մշակութային ընդհանուրիրավիճակին: Ինչպեսհայտնիէ, Երվանդունյան շրջանի Հայաստանը նախ՝որպես թագավորություն, ապա՝ սատրապություն, ճ. Թ. ա. 6-4-րդ դարերում գտնվել է Աքեմենյան Պարսկաստանի տիրապետության տակ: Բայց Վայաստանը հիմնականում պահպանել է իր պետականգործառույթները ազգայինկյանքի բոլոր ոլորւոներում: Այս պատճառով,չնայած Աքեմենյանների հնարավորքաղաքական,գաղափարական ու մշակութային ազդեցություններին, հայկականմշակույթըիր ինքնությունն ու զարգացման ներքինմիտումները, էթնիկուղղվածությունը պահպանելէ, ն (նան հելլենիզմի ժամանակաշրջանում)փոփոխությունները եղել են միայն երկրորդական ու ոչ խորքային,քանզի հայկական մշակույթըչէր կարող հեռանալիր պատմականու ազգային հարուստ ավանդույթներից:

կարող խաթարելազգայինիէությունը: Հիշենք նան, որ Արարատի

ժամանակաշրջանումնրա քաղաքական ու մշաթագավորության կութայինազդեցությանոլորտումներառվելեն նան Պարսկաստանը

առաջավորասիականտարբեր երկրներ: հարուստ ավանդույթներիպահպանմամբԷ Պատմամշակութային ձնավորվել Արտաշեսյանթագավորությունը(Ք. ա. 2-րդ 1-ին դդ.) Որոշ տեղատվություններիցու անկումներից հետո Հայաստանի կյանքումվճռականդեր է սկսել իրականացնելԱրշակունյացարքայատոհմը(Ք. 1-ին դ. կեսեր 5-րդ դ. 20-ականթ. վերջեր): Այսպիսով, Երվանդունիներիցսկսած, մոտ 1000 տարվա տնողությամբու երեք արքայատոհմերիհաջորդականությամբՀ̀այաստանում շարունակվել է մշակութայինկյանքի զարգացումը,սակայն դարաշրջաններին բնորոշ առանձին փոփոխություններով:Դրանք, մասնավորապես, կապվումեն հայ մշակույթիվրա աքեմենյան,հելլենականմշակույթների հնարավոր ազդեցություններին այն փոփոխություններիհետ, կրոն որոնք առաջացանՀայաստանումքրիստոնեությանպետակյան հռչակելուց հետո: Կրոնաաշխարհայացքայինհամակարգը իր իմաստային ու արժեքային սկզբունքներով հիմնականում նույնն է: Սակայն ենթարկվել է որոշ փոփոխությունների:Երվանդունիներից սկսած, կրոնի համակարգըկազմավոհայոց ազգային բազմաստվածային են Միհրը, Տիրը, Արամազդը, Անահիտը,Վահագնը,Աստղիկը, րել ն Նանեն, Վանատուրը այլ աստվածներ(այդ կրոնի, աստվածների ու նրանց պաշտամունքիմասին մանրամասնտես 2: 3: 14, 87-146), որոնց մեծ մասի ծագումնաբանությունըսկսվում է հնագույն ժամամեջ ներպատկերացումների նակներից:Առասպելադիցաբանական առվել են նան երնակայականէակներ, ոգիներ, այլազան ուժեր: այդ աստվածներից մի քանիսի ընդհանուր Անդրադառնանք բնութագրին: Գլխավոր աստվածըերամազդն է, որն իրենում խտացնումէ հին հայկական որոշ աստվածների,Հայկ-Խալդի հիմնական հատկությունները:Արամազդանունըընդհանրություններունի պարսկական Ահուրամազդայի հետ, բայց դրպնից նրա պաշտամունքի բնույթը,հայկականէությունը ամեննինչի փոխվում,ն նա իր էական որակապեստարբերվումէ այդ աստգծերով ու հատկություններով Դա է պարսկական հայհերթին պայմանավորվել ծուց: առաջին ու. կական կրոնների տարբերությամբ,որը սկզբունքայինէ: Առաջինը հիմնված է բարու ու չարի երկվությանու հակադրությանվրա, որը ներկայացվումէ Ահուրամազդային Սհրիմանիպայքարով:Հայկական կրոնում այդպիսի երկվություն գոյություն չունի ն Արամազդը Որպեսգերագույն աստված,Արամազդը չունի նման հակադրակողմ: համարվելէ երկնքի ու երկրի արարիչը,աստվածներիու մարդկանց ն

--

--

ասպատակություններից:

Այսուհանդերձ, ուսումնասիրողները են, որ այս շրջանհիմնավորում ԱքեմենյանՊարսկաստանի ճարտարապետությունը, խեցեգործությունը, մետաղի գեղարվեստական մշակումը որոշ ազդեցություններեն գործել հայկականի վրա:Այդազդեցությամբ փոփոխություններեն կատարվելէրեբունիիկառույցներում: Օ րինակ՝ Խալդի ում

սյունանոցարտաքին սրահին կցվել է 18 սյունանոցսրահ, որով ստեղծվել է Աքեմենյառններին բնորոշ սյունազարդմեծ դահլիճ: Պարսկականկրոնի ոգուն համապատասխան` կառուցվելէ կրակի տաճար ն այլն: Նման ազդեցությունները իրականում պայմանավորվածեն ոչ միայն քաղաքական, այլ նան պատմաքաղաքակրթական ու մշակութայինընդունելի հարաբերություններով, որոնք ունեն հնադարիցեկող ավանդույթներ ն ուղղակիորենչէին

հայրը (ուղղակի ու անուղակիիմաստներով), հաստիեզերակարգի տատողը, բարու ու բարիքի, լույսի ու արեգակի,ուժի ու իմաստության, կյանքի հարատնմանխորհրդանիշը: Նրան վերագրվելեն նան ու այլ հատկություններ առաքինություններ: Որպեսգերագույնաստված, ինչպես Խալդիի պարագայում, Արամազդի հետ է կապվել էթնիկ հզորության ու ինքնության,պետականության պահպանմանու ազգայինի ամրապնդման հիմնականգաղափարախոսությունը, ազգային արժանապատվության հաստատման ձգտումը: այկական դիցարանիամենասիրված աստվածուհին(նահիլը է Արամազդի դուստրը, այլ հիմնավորմամբ` կինը: Նա համարվել գերագույն աստվածուհի, այս պատճառով նրա պաշտամունքը Գրեթե համահավասարէ Արամազդիպաշտամճունքին:Անահիտի պաշտամունքումամբողջացելէ նախնադարից եկող ն հայկական էթնիկհանրությունների մեջ խոր արմատներունեցողմայրությանու կնոջ պաշտամունքը,սերնդիպահպանմանու հարատնմանգաղափարը, ընտանիքումկնոջը վճռականդեր ու նշանակությունտալու սովորույթը: Անահիտըպաշտվել է որպես պտղաբերության,արգասավորության,ծննդաբերության, սիրո աստվածուհի,հայրենիքիու պետականության, այգեգործությանու անասնապահության հովանավոր:Նա հռչակվելու փառաբանվել է սնուցող մայր, բարիքների մայր, ոսկեմայր, ոսկեմատն, ոսկեծղի, ժողովրդի (հայոց) փառք

է

`

ն այլ

`

պատվանուններով: Հայոց սիրված ու պաշտամունքայինլայն տարածում գտած աստվածներիցէ Վահագնը՝ որդին: Նա խորհրդանշել է Արամազդի արիության, քաջության, պատերազմին հաղթության,վաղ ժամանան արնիպաշտամունքի հիմնականհատկությունները: նակներում՝ Սրանք այնպիսի արժանիքներեն, որոնք խորհրդանշումեն նան արժանապատիվ ապրելու ու էթնիկյուրահատկությամբ ինքնահասԸստ առասպելաբանական տատվելու«պահանջները: պատումների՝ Վահագնըմարմնավորել չար ուժերի՝ վիշապներիդեմ պայքաէ նան րը: Նշանակում է՝ Վահագնընան լույսի ու բարու գոյությունը, կյանքի բնականոնընթացքըապահովողաստված է: Վահագնի բնավորության ու պաշտամունքիմեջ ավելի ակնհայտորենեն պահպանվել հնդեվրոպական ու դիցապաշտության աշխարհըմբռնման որոշ են մոտիվներ,որոնք գալիս հնդեվրոպականքաղաքակրթության ընդհանուրհիմքերից(այս մասինտես 14, 114-115: 10): Հայոց դիցարանումպատվավորտեղ են ունեցել նան ճանեն ու Աստղիկը՝Արամազդի դուստրերը: Նանեն է ընտանիքի գոյության, նրա բարգավաճման, պահպանման աստվածուհին: Հատկապեսխորհրդանշելէ իմաստություննու ողջախոհությունը: Աստղիկըսիրո ն գեղեցկությանաստվածուհինէ: Նրան վերագրվել

համարվել

ջրի, աստղային պաշտամունքի ն այլ հատկություններ: է Արուսյակ(Վեներա) մոլորակը: Աստղիկիխորհրդանշաններից Միհրը ն Տիրը համարվել են Արամազդիորդիները: Միհրը պաշտվել է որպես երկրային ու երկնայինկրակի, լույսի, Արեգակիաստված: Նրա պաշտամունքըմեծ տարածում է ունեցել ողջ Հայաստանում ն անմիջականընդհանրություններէ ունեցել Փոքր Ասիայիմի շարք երկրների համանման աստվածների հետ: Կարնոր տեղ է ունեցել արիականժողովուրդներիդիցարանում: Համարվել է նան բարին հովանավորող աստված, մաքրության ու ճշմարտության խորհրդանիշ, միջնորդ Արամազդիու մարդկանցմիջն: Այս վերջին հատկությամբնա կարծեսնախանշումէ Քրիստոսի երկրային առաքելությունը: Տիրք դպրության, արվեստների,գիտության, նշանակում է՝ ողջ մշակույթի հովանավորաստվածն է: Տիրին վերագրվել են նան երազահանության ն այլ հատկություններ:Տիրի պաշտամունքը հիմնավորում է, որ հայոց պետականքաղաքականությանու ժողովրդի գիտակցության մեջ մշակույթի ու քաղաքակրթական գործընթացներինկատմամբցուցաբերվել է հատուկ վերաբերմունք: Մշակույթը, ի դեմս Տիր աստծու, վերածվել է պաշտամունքիառարկայի: Սա հավաստում է Հայաստանումզարգացած,հարուստմշակույթի ու մշակութային գիտակցությանմասին: Ավելին, դա փաստում է, որ նախամեսրոպյան շրջանում Հայաստանում եղել են գիր ու գրականություն, ն դրանք են պայմանավորել նման աստծու պաշտամունքը: Հայոց պաշտամունքային համակարգիմեջ ներառվելեն նան այլ աստվածներ(օրինակ՝Վանատուր՝հյուրընկալության,Աանդարամետ՝ստորգետնյաաշխարհիգոյությունը խորհրդանշողաստվածները, հավանաբար հնդկական ծագում ունեցող Գիսանե, Դիմետր աստվածները), հիշատակվել են նան տարբեր ոգիներ, երնակայականէականեր: Հայոց աստվածներիհամար կառուցվել են տաճարներ, պատրաստվել արձաններ: Նրանց նվիրվել են տոներ, ծեսեր, հիմներ, զրույցներ, առասպելներն այլն: Հայ ժողովուրդը սիրել, մեծարել ու պաշտել է իր աստվածներին, որոնք հարազատեն եղել նրա մտածողությանը, աշխարհայացքին,ազգային ու մարդկայինիդեալներին, պատմությանը,մշակույթին:Ժողովուրդընրանց հետ է կապել իր ճակատագիրը, հաջողություններնու ձախորդությունները:Կրոայսպիսի համակարգը պաշտոնականորեն նապաշտամունքային ւվահպանվել է մինչն Հայաստանում քրիստոնեությանպետական կրոն հռչակելը:Բայցդրանիցհետո էլ երկարժամանակեղել են հին հավատքին նվիրված մարդիկ, հավատացյալներիխմբեր: Պատաէ հիշել (նույնիսկ հական չէ, որ ժողովուրդըդարերշարունակսիրով են

նան

մինչն օրս հիշում է) իր աստվածներին նվիրված առասպելները, զրույցները,տոներընայլն: Դա իր արտահայտություննէ գտել նան հայական օրացույցում (տոմարում) Ք. ա. առաջինհազարամյակիկեսերից Հայաստանում գործածվում է արեգակնային Ամիսներին,օրեօրացույցը: են ազգային ավանդույթներին, րին տրվում տեղանուններին,դիցաբանական պատկերացումներինհամապատասխանողանուններ: Որոշ օրեր ուղղակիորենանվանվելեն աստվածներիանունով: Ամսանուններն են՝ Խնավասարդ, Հոռի, Սահմի, Տրե, Քաղոց, Արաց,Մեհեկան,Արեգ,Ահեկան,Մարերի,Մարգաց,Հրոտից, Ավելյաց: Օռանուններն են` Արեգ, Գրանտ, Արամ, Մարգար, Ահրանք, Մազդեզ, Աստղիկ, Միհր, Ձոպաբեր, Մուրց, Երեզկան, Անի, Պարխար, Վանատուր,Արամազդ,Մանի,Ասակ, Մասիս,Անահիտ,Արագած, Գրգուռ, Կորդի,Ծմակ, Լուսնակ, Ցրոն, նպատ, Վահագն,Սիմ, Վարագ, Գիշերավար: Օրռմաժամերին նույնպես տրվել են անուններ` կապված լուսավորության,ջերմաստիճանին օրվա ընթացքին հետ: Օրինակ`ցերեկվաժամերը՝Այգ, բնորոշ այլ հատկությունների Ծայգ, ճառագայթյալ, Շառավիղյալ, Երկրատես ն այլն, գիշերվա ժամերը՝ Խավարուկ, Աղջամուղջ.... Առավոտ,Լուսափայլ, Փայլածու .

այլն:

ն

Հայոց գեդարվեստականգրականությունըձնավորվելէ որպես բանավոր առասպելաբանական, բանահյուսականզրույցների, պատումների ամբողջություն: Նյութը վերաբերվել է հայոց դիցաշխարհին, աստվածներին,տիեզերակարգին, պատմականանձնավորություններին ու իրադարձություններին:Ժողովուրդը գեղարվեստական վառ երնակայությամբառասպելական,բանահյուսականհրաշալի զրույցներ,պատումներէ ստեղծելնրանցմասին:Հնագույների թվին են պատկանումՀայկի, Հայկի ու Բելի, Տորք Անգեղի,Վահագնի, Անահիտի, Աստղիկին այլ աստվածներիմասին առասպելները (բայց, հավանաբար, հայտնի ն անհայտ բանահյուսական մշակումները, Վիպասանքը ն այլ բանավոր ստեղծագործություններ տածարներում ունեցել են իրենց գրառված տարբերակ-

ները):

6-րդ դարից սկսում է ձնավորվելհայոց հնագույն «ավանդականվեպը» (էպոսը), ինչպես անվանում է Մ. Աբեղյանը:Թեն նման հատկություններբնորոշեն նան վերը նշված առասպելներին: Այդ վեպը իր աշխարհայացքային ընդհանուրհայեցողությամբ ավեէ լի հին (համենայնդեպս, գոնե սկզբնավորվումէ Հայկին վերագրվող պատմությունից),սակայն ամբողջացել է պատմականնոր իրադարձությունների հենքի վրա: Սա հայ սերունդներինավանդվել է բանավոր,որոշ չափովգրի է առել ՄովսեսԽորենացին:Հայտնի է Մ. թ.

ա.

անունով (տես 1, 25-179: 5, 49-75): Պատմվել է բանաՎիեպասանք ն հատվածներով:Վիպասանքը վոր ուղեկցվել է երաժշտաերգային ու գեղարվեստականերնականերհյուսվել է առասպելաբանական յությամբ վերամշակվածպատումների հետ, բայց ունի ընդգծված պատմական,հասարակական-քաղաքականբովանդակություն ն ձնավորվել է դարերի ընթացքում: Տիգրան ԱռաջինԵրվանդյանից սկսած, տարբերճյուղավորումներովու պատմականտարբերիրադարձությունների ու նշանավոր պետաքաղաքականգործիչների գործունեությաննկարագրությամբ,հասելէ մինչն Արտաշես,Արտավազդ, Տիգրան Մեծ ն ուրիշներ:Վիպասանքիամբողջականշարքը ներկայացվածէ տարբեր պատումներով՝«Տիգրան երվանդյաթ, «Տիգրան ն Աժդահակ», «Երվանդ ն Սանատրութ», «Արտաշեւ», «Արտավազդ» ն այլն: Վիպասանքինբնորոշ ընդհանուր մշակուլեզվաոճական գեղարվեստական, թային ու գաղափարախոսական, արժանիքներիցբացի, հատկանշականէ հատկապեսհետնյալը: գոյության ու տարբեր հաջորդականությամբ` Իրադարձությունների ու են համարվում հայրենիքն չափանիշներ իմաստիարտւսհայտման հայրենասիրությունը,խիզախությունը,արիությունը, պատմական գործիչներիազգանվերգործունեությանփառաբանումը:Դրանքբարոյականի,արժեքայինի,գեղեցիկի ու վեհի լավագույն դրսնորումկերպարներում:Այս թեանձնավորությունների ներ են պատմական զարգացումըկարելի է տեսնել հետամատիկայիտրամաբանական գայում հյուսված «Պարսից պատերազմում»,«Տարոնի պատերազմում» ն «Սասնա ծռերում»: ««Տիգրանին Աժդահակի»»համառոտ թագավորԱժդահակը, հետնյալնէ: Մարաստանի բովանդակությունը մտածողությամբխորհրդանշումէ որը առասպելադիցաբանական նան չար ուժերը, հայոց ԵրվանդունիՏիգրան թագավորի դաշնաոչնչացնել հայոց թագավո կիցն է: Բայց վճռում է խորամանկորեն Այս նպատակովամուսնանում է Տիգրանի րին, գրավել Վայաստանը: գեղեցկուհիքրոջ՝ Տիգրանուհու հետ: Ամուսնությունիցհետո, Տիգրանուհուն հայտնի է դառնում ամուսնու մտադրությունը,վերջինս է Տիգրանուհուն նույնիսկ գայթակղիչ խոստումներովցտփնկանում մասնակիցը:Սակայն Տիգրանուկինայս դարձնելիր դավադրության ամենիմասինգաղտիհայտնումէ եղբորը:Տիգրանըպատրաստվում է պատերազմին մինչ այդ հնարամտությամբ կարողանումէ Հայաստնում է երկար: Երկու տան տեղափոխել քրոջը: Պատերազմը Պատեմիմյանցդեմ: պ այքարումէին հզորներ իրենց բանակներով առ է դեմ հանրազմը ավարտվում միայն այն ժամանակ, երբ դեմ նիզակովխոցում դիպելովմիմյանց` Տիգրանը է Աժդահակին: տեսակետիցմեծ արժեք են ներկայացնում Գեղարվեստական որոնք հայտայն պատառիկները, պահպանվածբանաստեղծական

նի են «Գողթան երգեր»»անունով,քանզիքրիստոնեության ընդունումից հետո, ինչպեսվիպասանքը, հիմնականում պահպանվելեն ու ՍաթեԳողթանգավառում:Այդպեսեն մեզ հասել Արտաշեսին ն նիկին, նրանց ամուսնությանըվերաբերող այլ բնույթի բանաստեղծականնմուշներ:Դրանցումարտահայտվելեն մեր նախնիու բնապաշների խորը ն հուզումնալից,բայց նան իրատեսական ու տականզգացումները, ակնածանքը գեղեցիկի հմայիչի,հայրենիմի հատվածը,որը քի նկատմամբ:Ահա դրանցիցմեկիպահպանված է վերագրվում ԱլեքսանդրիագերեվարվածԱրտավազդ Երկրորդին ն արտահայտում է նրա մեծ կարոտըհայրենիքինկատմամաբ.«Ո՛վ կտար ինձ ծուխը Ծխանի // Եվ առավոտը Նավասարդի,// Վազելը // ն // եղնիկների վարգելըեղջերուների. Մենքփող էինքխփում// ն թմբուկզարկում, // Որպեսօրենքնէ թագավորների»: Գոյությունունեցողպատմական նյութըհավաստումէ հին հայո ւ կականկենցաղային տնտեսական գործունեության որոշ մշակութային ձների, քաղաքականու քաղաքակրթական մշակույթների, հայոց մեջ որդեգրվածհարաբերությունների բարոյաարժեքային են նվաճումների մասին:Այս մասինարժեքավոր Ք. ա. 5-4-րդ դարեն Քսենոփոնի րի հույն պատմիչներ Հերոդոտոսի տեղեկությունները: Պատմականաղբյուրները,ավանդույթները հիմք են տալիս նան խոսելուՎայաստանի քաղաքական ավանդույթում արբարոյական, ժեքային չափորոշիչների մասին, ինչը, իհարկե,ունի ձեավորման նան որոշակիկրոնական ու աշխարհայացքային հիմնավորում:Սա է վերաբերում պետականնշանավորգործիչներիմեծարմաննու պաշտամունքին, հասարակական կյանքումիրավականու բարոյասկզբունքներիամրագրման ավանդույթին, ինչպիսիքառկաէին կան Արարատի թագավորությունում: Այս ավանդույթիդրսնորումնէ նան այն, որ Արտաշեսը Արտաշատի տաճարումկանգնեցնելէ տվել ոչ նա քաղաքամիայնԱնահիտի,այլն՝ իր նախնիների արձանները: կրթական,բարենորոգչական լուրջ միջոցառումէ իրականացրել ու համայքների ագարակատերերի, դաստակերտների հողաբաժինների սահմանաքարային շնորհիվ: Դրանովնա տարանջատումների ու տարալուծել է հասարակական բնույթիորոշ հակասություններ ու է ձայնություններ,ամրակայել կարգի օրենքի իշխանությունը, է հասարակական, որոնցշնորհիվամրապնդվում քաղաքակրթական կազմավորման հարաբերությունների հետագաընթացքը:

2.3.

որպեսքաղաքակրթական Հելլենականությունը երնույթ ու մշակութային 4-րդ

սկսած(Ք. արշավանքներից Մակեդոնացու Ալեքսանդր թվումՎայաստանում) տարածքդ) նրա նվաճածու հարակից(այդ տիպաբանամշակութային է քաղաքակրթական, ներումձնավորվել հասարակականմիջավայր,որը մշակութային, կանընդհանրական ա.

փոխազդեցություննե փոխհարաբերությունների քաղաքական է: Դա հելլենականությունն է: նոր արտահայտություն ձեավորման են լայն տարածում ժամանակաշրջանում Յելլենականության հունարենլեզուն,ծավալվել է քաղաքացել հունականմշակույթն է ու

ստա-

ու

կյանքումմեծացել քաղաքային հասարակական շինությունը, Հունականմշակույթըհամադրվել.զուկյանքինշանակությունը: է տեղական մշակույթնան գակցվել,որոշ դեպքերում սերտաճել ու նոր ձնավորվելէ մշակութային քաղաքակրթական ների հետ. մ շակույթի՝ հունական է դրսնորվել տարածք:Մեծ հետաքրքրություն գոյատնելէ Ք. ա. հելլենականությունը Հայաստանում նկատմամբ: ու 2-րդ-

Ք.

մշակու-

հելլենականությունն Սակայն 3-րդ դարերը: մնացել դրա

հիմնականում

Հայաստանում թայինքաղաքականությունը ու մտածողության հաղորդակցման արքունի են ընտրախավային, Դրանքընդուեն քաղաքային կյանքում: դրսնորվել մակարդակում, չեն ժովովրդիտարբերշերտերում, նելությանչեն արժանացել ու հասարակական ըմբռնման ազգայինհամընդհանուր բարձրացել հերթինպայմանավորԵվ սա առաջին մակարդակի: գիտակցության հնագույն համակարգի ու քաղաքական մշակույթի վածէ հայկական ու արժավառ ժողովրդիպատմական ու ամուր ավանդույթներով, Սրա բնորոշօրինակնէ կրոնը:Ինչպես հիշողությամբ: նապատիվ աստվածները ու հունական հայկական հայտնիէ, այս շրջանում ընդհանրություննեհամադրվելեն ըստ իրենցպաշտամունքային ու բարոյարժեպաշտամունքային հայոց աստվածների րի: Սակայն է նույնը: Հելլենականության քային ամբողջ համակարգըմնացել համակամդիցերիու դիցանունների որոշգծերիընդօրինակումը պաշտամունԱստվածների դրումըեղել են ձնական,ոչ խորքային: Արամազդ-2նմ, հնարավորնմանությունը քայինհամադրումները,

Աստղիկ-Ափրոդիտե, Անահիտ-Արտեմիս, Վահագն-Հերկուլես, չէ, որ նույն Պատահական

չեն փոխել: ն այլն, վիճակը Տիր-Ապոլոն Ա Երվանդունի Անտիոքոս սրբատեղիում Նեմրութի ժամանակներում արաստվածների օրոք (Ք. ա. 69-34) պատրաստված թագավորի ոճական

որոշ

յուրահատկությամբ, Այս ձաններնիրենցպատկերային ավելիմոտ են հայկականին: ու այլ մանրամասներով կողմերով որ սրբատեղին է փաստիընդգծումըկարնոր այն պատճառով,

իսկ վերջինս տնվում է Կոմմագենեում, վերջինս քաղաքական ն ու մշակու Գ գտնվ իսկ թայինսերտ առնչություններէ ունեցել Հայաստանիհետ, ն թագանե երել ե ենԵրվանդունիներից: սերել վորները Հայաստանում հելլենականությանքաղաքաշինական դրսնորումներիցեն Արտաշատը, Տիգրանակերտը, քաղաքահատկապես` կրթականառումներովդ̀րանց, ն ընդհանրապես քաղաքների,հասարակականնշանակությանբարձրացումըպետահասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում:ճարտարապետական իմաստովհատկանշականէ Գառնիրտաճարը,որը հելլենականճարտարապետուէ, զուգակցվածհայկականինբնորոշ մոթյան արտահայտություն տիվների հետ: Բայց, քանզի դա, հավանաբար,եղել է միակը իր տեսակիմեջ, կարելի է պնդել, որ դրա նշանակությունըհայ ճարազդեցությունչի ունեցել այդ ակնհայտ է եղել րվեստիզարգացման վրա: Հելլենականությունը հատկապեսարքունիքումորդեգրվածորոշ սովորույթներում,հուու դրանց նարենիընդօրինակման, հունականթատերգությունների թատերական ներկայացումների, կրթության բնագավառներում: Հայաստանիտարբերվայրերում,այդ թվում Արտաշատում,հայտնաբերվելեն հելլենականոճի արձաններ,արվեստիայլ ստեղծագործություններ, արհեստագործական իրեր, հունարեն արձանագրություններ:Դրանցիցեն նան Տիգրան Մեծ ն նրա որդի Արտավազդ Երկրորդարքաներիհատած դրամներըիրենցպատկերներով ու հունարենգրություններով:Տիգրանը իր արքունիքում հովանավորել է հույն փիլիսուիաներին, գիտնականներին, արտիստներին: Տիգրանակերտում կառուցվելէ թատրոն:ԱրտավազդԵրկրորդարքայի օրոք Արտաշատիթատրոնումբեմականացվելեն հունական ողբերգություններ:Նա ինքը նս հունարենգրել է ողբերգություններ, ճառեր,պատմություններ (Հայաստանում հելլենականության մասին տես 4, 847-918: 15: 18): ու քաՀայաստանումհելլենականության պատմամշակութային ա յն նոզծ նշանակությունն Թ) ղաքակրթական շ յնէ էր, որ այդպիսովընդգծվումէր դրականվերաբերմունքըբարձր զարգացմանհասած հունական մշակույթինկատմամբ:Դա խթան էր դառնում ազգայինմշակույթի հետագա զարգացմանհամար: Հայաստանը մշակութայիննոր շփումներիմեջ էր մտնում հելլենականությանմեջ ներառվածայլ ժողովուրդներինվաճումներիհետ: Բայց մշակութային հարուստ փորձու պատմությունունեցողՎայաստանի համարդրանքհասկանալի ու ընդունելիկարողէին լինել միայնայնքանով,որքանովչէին ու ազգայինգիտակցությունը: սա Չավանաբար ան պատճառը, որ հելլենականությունը լայն տարածումչի ստացել իշխանությունները չեն պարտադրել ժողովրդին: -

Առաջարկվումէ խորհել սույն հարցերի չուրջ համար համոզիչ համարվողպատասխանները.

:

Կա

արն ն

)

խեղ ազգայինը մելու ն դա

ն

ձեզ

տալ

ինչպիսի՞պատմաՅայկականմշակույթիձեավորմանտեսանկյունից` մինչն Ք. 4-րդ նախնադարից

-

Ար Ինչպիսի՞ն եղել են

-

-

փոխմշակույթիընդհանրություններն հայկական հետ: ու

մշակույթների ժողովուրդների ձնավորվումէ է ժամանակաշրջանում որ Հնարավո՞ր փաստել, նշված է հայկական դառնում իրողություն հայկականտեղային(լոկալ) մշակույթը, քաղաքակրթությունը: մշաԻ՞նչ նորույթ է բերում հայկականմշակույթը համաշխարհային համակարգում: կույթիընդհանուր Կարելի՞է նշել, որ այդ մշակույթը իր առասպելադիցաբանա ն այլ դրսնորումգիտական,տնտեսական կրոնական,գեղարվեստական, ու կարնոր ամրապնդման է ներով դառնում հայկականիպահպանման միջոց: են նկատվումԱրարանոր փոփոխություններ ինչպիսի՞ Մշակութային ժամանակաշրջանում: տի թագավորության Կարելի՞է ՀայկականԼեռնաշխարհըն Հին Հայաստանըհամարել ձեավորման կենտմշակույթիու քաղաքակրթությունների համաշխարհային րոններիցմեկը:Ինչու՞ որքանո՞վ: այլ տարածաշրջանի ազդեցությունները -

-

-

-

-

ն

Գրականություն 1.

Յ.

4. 5.

6. 7.

Մ. Երկեր,հ. Ա, Երնան,1966, Երկեր Աբեղյան հ. Գ, Երնան, կրօնք Հայոց, Ղ. Հեթանոսական կամ հավատք Հին Ալիշան 1910: Վենետիկ, Առաքելյան Ա. Հայ ժողովրդի մտավոր մշակույթի զարգացման Երնան, պատմություն, հ 1, 1959: հ. 1, Երնան,1971: Հայ ժողովրդիպատմություն, ն միջնադարեան Ս. գրականութեան ՊՎայրապետեան Հայոց հին 1999: Երնան, Պատմութիւն, Ս. Հայկականառասպկլաբանություն, Բեյրութ,2002: Հարությունյան պատմություն, Վ. ճարտարապետության Հարությունյան Հայկական

1968:

Երնան,1992: պետականկրոնը, Երնան, ՀմայակյանՍ. Վանի թագավորության |

8. 9.

1990:

առասպելաբաՊետրոսյանԱ. Արամիառասպելըհնդեվրոպական ն Երնան, խնդիրը, նության համատեքստում հայոց ազգածագման 1997:

րնա Հայկականէպոսի հնագույն ակունքները,Երեան,

10.դեորույան կ.

11.

1987: Երնան, ն (3Ս3), (4Ս3), Երնան, Վայաստան Սովետալլան

12. 13.

ՏիրացյանԳ. Ա. Ուրարտական ն Աքեմենյան քաղաքակրթությունը Իրանը/ Պատմա-բանասիրական հանդես,1964, թիվ2, 149-63: ՓիլիպոսյանԱ. Հայկականե իրանականլեռնաշխարհների պատ-

մ. թ. ա. մամշակութային փոխառնչությունները

2-րդ 1-ին հազարամյակներում. Ղայագիտական միջազգայինհամաժողով,Երեան,

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

-

-

14. 15.

2003, էջ 87-89:

ոք:

Ւ.

ՃօքաոոաաԸյաւ6ԽՍՊԵՐԻԼ Ճա. 5110րքմՓոն11 Փօերրօք, Բքթթճու1991, Ը». 59-146. Է. ԽՍրԵր7քոճմ

ԽՂոքՄԿՅՒ

ԸՅԻԼՕՇԾԻՐՒԾԸՂԵ

8 ԽՕԲԻԾԵԸՆԸ

ՔՕՐՕ

6,

Եքճտոո,1989.

Լ8.

Ղոքմոի ԷԼ.

3.

Ւ.

ԽՄոերյքճձքոտոտմՃքոօքաւնՄ

Քբճտմք, 1988.

86ոճ

ձօ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 4-8-ՐԴ ԴԱՐԵՐՈՒՄ

Ճքոնուն անր

8ՅԱՄ1ՕՒՅՃԵ-

3.71. Պատմական,կրոնամշակութային նոր իրավիճակի

ծնավորումը

Չքօճում, եքճրճե, 1961. ` ԷԻ. Ճքատրօարյքճ աա 5. 1Ը6ՇԸՆԲօ Ա1օ1քօ86 Մքճքր»,6ժուՅՐքծր, 1962.

16. ՕՐձոՇՑ 17.

-

Է.

3.

-

ր.

4-8-րդ դարերումհայկականմշակույթըձեռք է բերել զարգացման այլ միտումներ:Սա կապվածէ հասարակական-քաղաքական, հետ: Ազգային մի շարք փոփոխությունների կրոնա-գաղափարական է կյանքի համար հեղաշրջումային նշանավորել ժամանակաշրջան հռչակվեց 301թ-ից սկսած, երբ Հայաստանումքրիստոնեությունը պետականկրոն:4-7-րդ դդ. Վայաստանը թնակոխելէ վաղ ավատատիրությանդարաշրջանը:Ազգայինկյանքի ն մշակույթի բնագաեն սկսել իրականացնել նան վառներումկարնոր դերակատարում ն Հայոցեկեղեցին նախարարական տները: թվականինՀայասու տանը բաժանվել է Պարսկաստանի Բյուզանդիայիմիջն: 428 թվականինանկումէ ապրելԱրշակունյացհայկականթագավորությունը: 7-րդ դարի40-50 ականթթ. Հայաստանըկրել է արաբական նվաճումներիծանր հետնանքները:Չնայած այդ հանգամանքին, 652 թ. ԹեոդորոսՌշտունուն Միջագետքի Մուաարաբ կառավարիչ ոտ կես դար Վայաստանը վիայի միջն կնքված պայմանագրովմ̀ անկախության մեջ: Միայն8-րդ դարիցէ, որ գտնվումէր փաստացի հաստատվումէ արւսբականտիրաՀայաստանում վերջնականորեն ն նրա բերածծանր Բայց 8-րդ դարից պետությունը հետնանքները: նան է ծավալվում հակաարաբական պայքարը, ազատագրական որը, ի վերջո, հաջորդ դարումհանգեցնումէ հայոց անկախության է Պավլիկյան հաստատմանը:7-րդ դարի կեսերին ձիավորվում ու սո աղանդավորական շարժումը,որը կրոնաշխարհայացքային

էր տարածումհայ իրականության ցիալականնոր գաղափարներ Կապվածայս հանգաէր ազգայինմիասնությունը: մեջ ն խաթարում հետ, 4-8-րդ դդ. հայ համար մանքների ժողովրդի նշանավորվելեն բախաշխարհայացքայինհակասություններով, գաղափարական, մշակութային,կրոումներով, արժեքներիվերաարժեքավորմամբ, նոր նական ու քաղաքականկողմորոշումներիհստակեցմամբ, այս ձնավորմամբ:Եվ սկզբունքների, տարբեր հիմնախնդիրների ամենում վճռականու կողմնորոշիչնշանակությունեն ստանում ու Հայաստանյայցառաքելական եկեղեցու Քրիստոնեությունն

(այսուհետն՝ Հայոցեկեղեցի

համակարգը: Ս.Ս)

ության

ծիսապաշտամունքային Գաղափարախոսությունն իան մեջ նկատելիեն թե՛մեկը,թե՛մյուսը: Ձնավորվում նոր Հայաստանում քրիստոնեությունըիրականացրեց մշակութային էազգային մշակութային թաղաքականությու. ճը: -

գաղա

արախո

ու

4-րդ դարից Հայաստանում ստեղծվումէ ացքայիննորիրավիճակ: Այն հակասությունները, որոնք էին Սասանյան ու Պարսկաստանի Հայաստանի միջն, քրիստոնեության ընդունմամբ ավելի խորացան:

եղճին ավելի թուլացնող ու

խեղճացնողհատկություններ:Հայոց

հաաղետ: Գրեթեամբողջովինոչնչացվեցազգայինհեթանոսական կրոնաաշխարհւայհազարամյակներիընթացքում ստեղծված մշակույթը: ձնավորվել րուստ գործունեությանընթացքում

Որոշ դեպքերումնույնիսկ սուր իրավիճակներ ավելի ստեղծվեցին քրիստոնյաերկու երկրների Բյուզանդիայի ու միջն:Այսպիսի Հայաստանի 4պայմաններում, 7-րդ դարերըբեկումնային են դարձելհայ մշակույթի զարգացման համար:Դա մշակույթում ու ազգային գաղափարախոսության մեջ նոր որակներիու քաղաքականության ձեավորման ժամանակաշրջանն է: 5-րդ դարից, հատկապես՝ պետականության անկումից հետո, վերջնականորեն է այն ամրապնդվում մտածողությունը, որ մշակույթի շնորհիվպետքԷ պահպանվի ազգայինը, ու ամրապնդվի զարգանա էթնոպատմամշակութային ն այդ հիմքի համակարգը վրա ու իմաստավորվեն օգտագործվեննան այլ մշակույթների նվաճումները: Այս սկզբունքների իրականացումը որդեգրելեն հոգնորն աշխարհիկ իշխանությունները: Դրանքարտահայտվել ու գործուն ուժի են

վերածվելկրթության,

աստվածաբանության, փիլիսոփայության,պատմագրության, արվեստի,գեղարվեստական գրականության, գիտության ն,

ընդհանրապես,

լայնածավալ գործունեությանու մշակութային մշակութային արդյունքների շնորհիվ: Որոշիչէ դառնում Հայոց եկեղեցումշակութային ու կազմակերպական

րականաշխատանքը:

Այդ

ն

հետագադարերում, Հայաստանումու

գաղափա-

հայաբնակայլ վայրերում, եկեղեցինիրականացրել Հայոց է ընդգծված ազգային

մշակութային քաղաքականություն, որով ավելի է իր շուրջը համախմբելհայ ժողովրդին, իր հավատացյալներին: նան զուտ Այսպիսով, ն կրոնականը ազգայինը,մշակութայինը ե ն սերտաճել ընդհանուր միմյանց՝ նպաստբերելովազգի պահպանման կրոնական քաղաքական ու մշակութային գործոններին: Ուստի,եկեղեցին է նան հայոց պատմության անբաժանմասը,այդ պատմության կերտողներիցմեկը:Հայոցպետականության ու անկավերականգման խության գաղափարախոսությամբ, ազգայինիոգով տոգորվածհայ նշանավորհոգնոր-եկեղեցական ու աշխարհիկգործիչներըողջ միջնադարում են ոչ թե առաջնորդվել անկարի,խեղճի լԼքվածի չարին չհակառակվողի, «եթե մեկը կամենա քեզ շապիկդառնել, բաճկոնդ էլ տուր» սկզբունքներով, այլ «ականընդ ական, ատամն ընդ ատաման» կարգախոսով: Է քրիսՆշանակում տոնեության մեջ կարելիէ տեսնելուժեղին ն ուժեղացնող

դարձել

բռնադատել ու թույլին,

ու

Չնայած նշվածներին,իր հետագա ազգայինիպահպանմանու Յայոց եկեղեցինմիշտ առաջնորդվեց Առաջնորդվելովայդ հայ մշակույթիզարգացմանգերնպատակով: սկզբունքով,արդենքրիստոնեությանտարածմանու նրա դիրքերի ամրապնդմանը զուգընթաց, Հայոց եկեղեցուծիսապաշտամունքային համակարգիմեջ ներառվումեն հեթանոսականշրջանից եկող ազգայինմի շարք ավանդույթներ,տոներ, ծեսեր, արարողություններ: Օրինակ`այնպիսի ազգային տոներ, ինչպիսիք են ծաղկանավասարդըն այլն՝ քրիստոնեությանոգով զարդը, բարիկենդանը, ներառվումեն նոր կրոնի կատարվածորոշ փոփոխություններով, մի զգալի մասը սրբատեղիների եկեղեցիների, մեջ: Քրիստոնեական նվիրված տաճարներիտեղե կառուցվում է հայոց աստվածներին կամորպեսնոր կառույց: Այս ամերում` որոշ ձեափոխություններով նի շնորհիվ քրիստոնեությունըմասամբձեռք է բերում ազգային որակներ,կապ ու ժառանգորդումէ հաստատվումանցյալիու ներմեջ ձնավորվումէ այդ երկայի միջն, ժողովրդիգիտակցության հետ կապակցողհոգեբանություն:Հնի ու նորի այսկուսը միմյանց են դրսնորվումնան մշակույթի այլ պիսի փոխկապվածություններ (երաժշտություն,բանահյուսություն,ճարտարաբնագավառներում պետություն,քանդակագործություն ն այլն): ձնավորմանու Ազգայինմշակութայիննոր քաղաքականության գործում մեծ դեր է ամրակայման մեջ հայկականի քրիստոնեության կատարելհատկապեսհայերենայբուբենը,որը ստեղծել է (405թ.) հանճարեղՄեսրույ Մաշտոցը(362-440): Բայց հիշենք հետնյալը: Բազմաթիվ ուսումնասիրողներ, ինչպես նշվեց առաջին գլխում, պաշտպանումեն այն անառարկելիտեսակետը,որ Հայաստանում գեղարվեստական պատժական, հայ գիր ն գրավորգրականություն՝ ն այլն, եղել են մինչն ՄեսրոպՄաշտոցը:Սակայն անկասկածէ, որ գիրն ու գրականությունը,նան բազմաթիվ նախաքրիստոնեական են կիրառություն,հիմնակաընտրախավային գիտելիքներ,ունեցել են նում տնօրինվել հոգնորդասի կողմից,մնացել տաճարայինու նեղ դասայինգործածությանշրջանակներում:Այս պատճառով, ընթացքում հեշտությամբ քրիստոնեությանպաշտոնականացման Մաշոչնչացվել են, մոռացվել:Այսպիսիպայմաններում,Մեսրոպ տոցը հանդես եկավ որպես հայ առաջինլուսավորիչ` լայնախոհ, քաղաքական,մշակութայինիդեալով ազգային գիտակցությամբ,

առաջնորդվող գիտնական, աստվածաբան, փիլիսոփա, բանաստեղծ ն, ընդհանրապես, նշանավորմտածողու մեծ բարեփոխիչ ում (ռեֆորմատոր), գործունեությանու հետապնդած նպատակների առանցքըազգն էր, հայկականիպահպանումըն ով իր մի շարք առաքինություններիշնորհիվ մինչն օրս մնաց հայ մտավորականի ու հայրենասերիիդեալ: Մաշտոցի գործունեության մշակութային, քաղաքականու կրոնականնշանակությունըայնքան մեծ էր, որ Հայոց եկեղեցիննրանդասեց ճայոց սրբերիշարքում Նա մեծ դեր կատարեցՀայաստանումքաղաքակրթական նոր իրավիճակիձնավորման գործում: Գրի ստեղծումը ուներ գաղափարականու արժեքային հսկայական կարնորություն: Դա ազգայինինքնաճանաչմանու ինքնահաստատման, ինքնաարժեքավորման նոր ու համազգայիներնույթ էր ն դուրս էր գալիս գործածմանու յուրացման նեղ շրջանակներից: Այսպեսսկսեցին ձնավորվել ազգային մշակութայինայն բարեբեր մթնոլորտը,միջավայրն ու համակարգը,որոնք դարեր շարունակ մեծ լիցք են հաղորդում հայկականմշակույթիհետագագոյությանն ու զարգացմանը, հայապահպանությանը: Մշակութայինայդ ժամանակաշրջանըհռչակվեցորպեսհայ մշակույթի ոսկեդար: Քրիստոնեությունը համեմատաբարհամահայկականերնույթի վերածվեց գրերի գյուտի ու դրա բերած մշակութայինվերելքի շնորհիվ: Սա էր նան Մաշտոցիու նրա աշակերտների,հետեպայմանավորված վորդների,գաղափարակիրների այն մեծ ու բազմակողմանի լուսավորական աշխատանքով,որ նրանք իրականացրեցինՀայաստանում ն, որոշ չափով, նան հարնան երկրներում` Վրաստանում ն Աղվանքում(հիշենք, որ Մաշտոցըգիր ստեղծեցնան այդ երկրների ժողովրդներիհամար):Լուսավորականայդ գործունեությունըդրսեվորվեց դպրոցի ու կրթության, աստվածաբանության, փիլիսոփայության, գիտությանն այլ բնագավառներում,ժողովրդիլայն խավերի կրթմանասպարեզում:Նոր հնարավորություններ ստեղծվեցին հայոց լեզվի զարգացմանհամար: Հայաստանումձնավորվեց հայ քրիստոնեականմտավորականության առաջինսերունդը(Մեսրոպ Մաշտոց, Սահակ Պարթն, Փավստոս Բուզանդ, Կորյուն,Եզնիկ Կողբացի, Մոսես Խորենացի, Եղիշե, Դավիթ Անհաղթ ն ուրիշՍեր), որը թեն հարազատէր մնում քրիստոնեությանսկզբունքներին, սակայնազգայինիգոյությանու առաջադիմության, մշակույթիզարդեպքում, դուրս էր գալիս գացմանհարցերում,անհրաժեշտության նան այդ կրոնի դոգմատիկականպահանջներիշրջանակներից՝ Գրերիգյուտը ն դրան դրանցտալով յուրովի մեկնաբանություններ: հաջորդածմշակութայինգործընթացներըզգալիորեն նպաստեցին ամրահայ ժողովրդիմիասնությանձնավորմանը,հայկականության ու բացահնարավորությունների պնդմանը, նրա հոգնոր ներուժի

պայմաննեբացակայության հայտմանը,որոնք, պետականության կարնորերաշպ ահպանման րում, դառնալու էին հայի ինքնության խիքները: 3.2.

Կրթությունն դպրոց

գործել են ասորեԻնչպեսհայտնիէ, 4-րդ դարիցՀայաստանում քրիստոնեական որոնց բուն նպատակը րեն ու հունարեն դպրոցներ, լուսավորական Մաշտոցի Մեսրոպ էր: քարոզիչներիպատրաստումն հայհայալեզու, մեկը հիմնականնպատակներից գործունեության ու կական դպրոցներիհիմնադրումն տարածումնէր, որը իրակաու հետնորդՄաշտոցի,իր աշակերտների նացվում է հաջողությամբ՝ տես հաջորդ ների ջանքերով (այս մասին ավելի մանրամասն ու կարնոր երնույթ էր, ազգապահպան գլխում): Սա մշակութային ունենա առանց ւսզգային, քանզի գիրը ինքնին ոչ մի արժեք չէր է ձնավորվում ազգային դպրոց հայեցի դպրոցի: Այս շրջանից նոր հայ պատրասունենալու, կրթությամբու դաստիարակությամբ դրաապահովելու, միասնություն տելու, ազգայինհոգեբարոյական նկրտումհակահայկական Բյուզանդիայի նով նան Պարսկաստանի, Սա ուներ ընդհանուրգաներինհակազդելու քաղաքականությունը: ու մշակութայիննշանակություն քաղաքական ղափարախոսական, էր ստեղծում ազգայինիպահպանման ն նոր հնարավորություններ գործընթացու զարգացման, նոր մտավորականության ձնավորման

ներում: առարկա են դառնում մանկաԱյս ընթացքումքննարկման տեսականհարցերը: կրթությանու դաստիարակության վարժության, միտքը: Մեսրոպ Մաշտոցը, Ձնավորվում է հայ մանկավարժական Սահակ Պարթնը, Եզնիկ Կողբացին, Դավիթ Անհաղթը, Անանիա ու տեսակետներեն Շիրակացինն ուրիշներ հետաքրքիր մտքեր ուսուցմանմեթոդներիու եղանակների,երեխաների արտահայտում համապատասխան ու հնարավորությումներին ունակություններին դերի ու նշանաուսուցչի ու ուսուցմանկազմակերպման, կրթության բնույթիայլ կարգիհարցերիվերաբերկությանն մանկավարժական նան ազգային կրթության սույն ելակետային յալ: Ձնավորվում է ու քաղաքասկզբունքը`անկախ ժամանակից հանգամանքներից, ունենան է ազգապետք դպրոցը ն կրթությունը կան իրավիճակից, նպաստենհայկականիպահպանմանը, յին կողմնորոշվածություն,

աշխարհայացքի Քրիստոնեական ամրապնդմանը: ուսուցմանընդհանուրհամակարգումայս հիմնաքրիստոնեական կան մոտեցումըմնում է որպեսգերխնդիր:Եվ որովհետնքրիստոհայի

ու

ոգու

նեականկրոնն ու Վայոցեկեղեցինարդենըմբռնվումէին որպես ազգապահպան կարնոր միջոց, ապա այդպիսինէին համարվում նան կրոնականուսուցումըն եկեղեցուհամակարգում իրականացվող ողջ ուսումնակրթական գործընթացը:Հայոց եկեղեցու գաղան դրա ոգով կազմավորվող ուսումնակրթական փարախոսությունը գործընթացըըմբռնվումէին որպես ազգայինիինքնահաստատման կարնորպայման: 3.3.

Գիտություն

Գիտության ու գրականությանձեավորմանթարգմանական նախադրյալները:5-րդ դարի հայ գրավորգրականությունըսկզբնավորվելէ թարգմանության շնորհիվ:Վամաքրիստոնեական գաղաու ձեավորման հայության մեջ քրիստոնեության փարախոսության տարածմանհամար կարնոր նշանակությունեն ունեցել «մստվածաշնչի» ն քրիստոնեական այլ աշխատությունների հայերենթարգապացուցվեմանությունները:«Աստվածաշնչի»թարգմանությամբ ցին հայերենիու հայ գրի հարստությունը, ճոխությունը,անսահման հնարավորությունները, թարգմանիչներիլեզվական ու գիտական բարձր մակարդակը:Հայերեն«Աստվածաշունչը»հռչակվեցթարգմանություններիթագուհի:Այնուհետնմեծ ուշադրություն հատկացվեց հունարենից ու ասորերենիցկատարվածկրոնական,փիլիսոփայական, ճարտասանական, քերականական,գեղարվեստական թարգմանության: Այսպիսով,5-րդ դաբնույթի աշխատությունների րից սկսած,ազգայինգրավոր մշակույթիանբաժանմասըդարձան Պլատոնի, Արիստոտելի, Պորփյուրի, Դիոնիսոս Թրակացու, Հովհան Ոսկեբերանի,ԲարսեղԿեսարացու,ԳրիգորՆազիազանցու, ԳրիգորՆյուսացու, ԵփրեմԽուրի Ասորու ն այլ հեղինակների Հայ քրիստոնեական աշխատությունները: մշակույթըյուրացնում է համաշխարհային մշակույթի նվաճումները,որոնք խթան են դառնում հայ մշակույթիհետագազարգացմանը, նպաստումեն գիտափիլիսոփայականմտքի ձնավորմանը:Այս շրջանում ակնհայտ է միտքըշարուդառնում,որ հայ մշակույթը,գիտափիլիսոփայական են նան նակելու նախաքրիստոնեական, օրինակ,հունականավանեն քրիստոդույթները:Սրանք յուրօրինակձնով սահմանափակում նեութջյանգաղափարական մենաշնորհըն հնարավորությունեն սկըրզբունքների պահստեղծումաշխարհիկգիտափիլիսոփայական պանմանը,տարածմաննու զարգացմանը:Հնարավորությունեն տալիս նոր տեսանկյուններով մեկնաբանելնան քրիստոնեության որոշ յուրահատկություններ: հայեցակարգային Այդ են վկայումնան

ն ոչ քրիստոնյա Փիլոն Ալեքսանդրացու Պլատոնի,Արիստոտելի, Փասթարգմանությունները: աշխատությունների այլ մտածողների հետագա տորեն,արդենիսկ ուղենշվումէ այդ մշակույթի զուտ կրոնական-քրիստո մակարդակով իր երկու հիմնական աշ խարհիկմիտումներ բարձրացող, վեր կան ն դրա հիմքի վրա առաջինլուրջ ուղղությամբ Այս ունեցող գիտափիլիսոփայական: Կողբացին, Եզնիկ են Մովսես Խորենացին, քայլերը կատարում ԱնանիաՇիրակացին Եղիշեն,ԴավիթԱնհաղթը,ԴավիթՔերականը, որը նան գրականությունը, է մեկնողական ն ուրիշներ:Ձնավորվում առանձնահատկություններից ամենաբնորոշ զնում է միջնադարի ն

ընթացք

քերականության

աստվածաբանության, մեկը փիլիսոփայության, հակադիր այս գործընթացները Մշակութային այլ բնագավառներում: գաղափարանրա ն գալիս էին ընդլայնելու չեն քրիստոնեությանը ու հնարավորությունները: հիմնավորումներն մշակութային մինչն 5-րդ

Ամենայն հավանականությամբ, Պատմագրություն: պատմա(տաճարային) է հայ մեհենական ունեցել դարը գոյություն որդեգրածմշակուքրիստոնեության որը չի պահպանվել գրություն, Հայ գրավորպատմագրուպատճառով: թայինքաղաքականության են կատաէ 5-րդ դարումն այդ գործումմեծ դեր թյունըձնավորվում Փավստոս Բուզանդը, եղիշեն, րում Կորյունը, Ագաթանգեղոսը, Զանդրադառնա Մովսես Խորենացին, Ղազար Փարպեցին: ու հսկայական աշխատանինքնատիպ կատարած յուրաքանչյուրի դրսնորելէ քին, նշենք միայնհետնյալը: Նրանցիցյուրաքանչյուրը ու իա" շարադրման պատմական դեպ» պատմական ինքնատիպություն, լեզվի,ոճի ու մտածողության ուրույն կյանքի ու մշակույթինկատմամբ. քերի, հասարակական պատմության «Հայոց Ագաթանգեղոսի Այսպես, վերաբերմունք: ու տարածման. քրիստոնեության նյութը Հայաստանում հիմնական կրոնիու մշակույթիդեմ մղած պայհաստատման,հեթանոսական է: նրա աշխատությունը գործընթացն քարի բարդ ու հակասական ժամանակիընդոաէ պարունակում հետաքրքիրտեղեկություններ ն որոշ կարնորիրաու կրոնական իրավիճակի նուր պատմական ընդմասին:Փավստոս Բուզանդիպատմությունը

իրադարձությունների

դարձությունների

մինչն գրկումէ 4-րդ դարիիրադարձությունները՝ ն Բյուզանդիայի միջն Պարսկաստանի բաժանումը Հայաստանի է սկսվում Պարսկաստա387թ.: Ղազար Փարպեցուպատմությունը լ ն ավարտվում բաժանումից միջնՀայաստանի նի ու Բյուզանդիայի պայմղած հաղթական դեմՎահան Մամիկոնյանի Պարսկաստանի Կորյունը «Վարք Մեսրոպ քարի (481-484) ժամանակաշրջանով: է նկարագրում Մեսրոպ Մաշտոցի աշխատությունում Մաշտոցի» ու մշաելով մշակույթի հիմնավոր գործունեությունը՝ մշակութային Խոսրով Կոտակից

կութային քաղաքականության ու պատմաճանաչողական

քաղաքակրթականկարնորնշանակությունը ազգի ու ազգայինիգործում: ԵղիշերպատմությանառանցքըՎարդանանց պատերազմնէ: Բայց նա ժամանակիու հայ-պարսկական համահարաբերությունների պատկերումբացահայտումէ այն պատմական, քաղաքական,սո ցիալական,կրոնականն այլ կարգի պատճառները, որոնք հասցրեցին ՍասանյանՊարսկաստանի դեմ հայության ապստամբությանը ն Ավարայրի նշանավոր ճակատամարտին (451, մայիսի 26) 5-րդ դարի պատմիչների գործունեությունընախադրյալ դարձավպատմագրության հետագազարգացման համար:7-րդ դարի պատմագրությունը են մեբեոսը ն ներկայացնում Մովսես մաղանկատվացին, 8-րդդարինը՝Դառնդը: Միասնությամբ վերցված,հայ պատմիչների գործունեությամբ է հայոցպպտմության ձնավորվում ուսումնասիրության ավանդույեն առաջին թը, ստեղծվում կարնորսկզբնաղբյուրները, որոնք լրացնելով միմյանցկազմումեն մի ամբողջություն ն կարնոր ազդակ ու ուղեցույց են դառնում հետագա ուսումնասիրությունների համար: մյսպիսով,Հայաստանում առաջինանգամգիտակցված ու կազմավորվածլուրջ քայլեր են

բնագավառում:

հայագիտության ստեղծման ձեռնարկվում

Հայ պատմագրական ու մշակույթի հայագիտության ձնավորման գործում անգերագնահատելի ներդրումէ կատարել ՄովսեսԽորե410 5-րդդ. վերջերը): ճացին (մոտ - է, Խորենացին ժամանակի լայնախոհ մտածողներից ազգայինիննվիրվածմշակութային գործիչ, հասարակական, պատմական երնույթները համա: համընդհանուր կարգիմեջ տեսնողու դրանցնշանակությունը գնահատող գիտնական: Նա հայոցպատմագրության է գովեստի ստեղծումը հ ամարում արժանիու պետականկարնորության գործ, «Որովհետնթեպետ մենք փոքրածու ենք ն թվով շատ ու սահմանափակ զորությամբ թույլ ն շատ անգամօտար թագավորությունների կողմից նվաճված, բայց ն այնպեսմեր երկրումնէլ գրելու ն հիշատակելու արժանի շատ. սխրագործություններ են կատարվել» (15, 70): Այս քաղվածքում արտահայտված Խորենացու ազգայինհպարտությունը ն մեծ հայրենասերի հստակդիրքորոշումը գրի ու դպրության,մշակույթի, հայոց գրավորպատմությունունենալու վերաբերյալ: Խորենացին գիտական,տրամաբանական ավարտի հասցնումիր նախորդների սկսած պատմագրական Նա աշխատանքները: պատմագրությունը վերածում է գիտության՝ Աատմագիտության՝ իր ունենալով պատմականգործընթացների տեսադաշտում

է

է

ժամանակագրությունը, իրադարձությունների հստակությունը, պատմահամեմատական ուսումնասիրությունները, տարբեր սկզբնաղբյուրների օգտագոր30

մինչն 5-րդ դարի 40ծումը ն այլն: Հայ ժողովրդի առաջացումից մուռ երեքհազարամյա ահա նրա պատմության ականթվականները, ընդգրկումը:Այդ պատմությունըշարադրվածէ գրքի երեք բաժնում գիրք առաջին`Չ7այռցմեժերի ծննդաբանությունը, գիրք երկրորդ Միջին պատմությունմեր նախնիների,գիրք երրորդ Մեր հայրենիքի պատմությանավարտը: Խորենացու պատմությունըմինչն օրս իր հավաստիությամբ, մնում է հայագիտության ամենանշանավոր բազմակողմանիությամբ սկզբնաղբյուր նվաճումներիցմեկը ն հարուստու համակարգված է համար: Ու թեն նրանում, հայոց պատմությանուսումնասիրության ինչպեսցանկացածմեծածավալու հանճարեղգործում,գոյություն ունեն վրիպումներ,անճշտություններ, որոշ սխալներ,բացթողումու է իր բոլոր բաղանա անփոխարինելի արժեքավոր սակայն ներ, ու դրիչներով:Մշակութաբանական արժեքայինիմաստներովմեծ հետաքրքրությունէ ներկայացնումԽորենացու «Հայոց պատմու«Ողբը»: ԱյստեղԽորենացինտալիս է ազգաթյունը»եզրափակող հասարակական-քային կյանքի, մարդկայինհարաբերությունների Նրա պատկերացգնահատականը: ղաքականն բարոյաարժեքային մամբ` հասարակական,ազգայինկյանքի անկումը պայմանավորվում է նան արժեքներիանկումով:Սա հանգեցնումէ հասարակախախտման,նյուպարտքիու իրավունքի կանդերակատարումների, ու անօրինականությունների մեծացման կյանքիբոթապաշտության լոր ոլորտներում: մտքի հայ փիլիսոփայական 5-1-րդ դարերը է է': Մշակվում փիլիսոփայության ժամանակաշրջանն ձեավորման հայերեն հասկացութայինհամակարգը,առաջադրվում են այն ըմբռնումները,որոնք հիմնականսկզբունքները,գաղափարական են մտքի հիմնահայ փիլիսոփայական զգալիորենպայմանավորում (տես20): Այդ շրջանի փիլիսոփական ընթացքըողջ միջնադարում մտածոէ (րռնափիլիսուիայական յության համար հատկանշական Սահակ Պարթնը, ղությունը: Դրա կրողներնեն Ագաթանգեղոսը, ն ՄեսրոպՄաշտոցը, Եզնիկ Կողբացին,Եղիջեն ուրիշներ:Նրանք ու նան մշակում են ազգայինհայրաբանության ջատագովության են Ձնավորվում հայ սոցիալականփիլիգաղափարախոսությունը: ուղղուփիլիսոփայական սոփայությունը(տես 9), բնագիտության է կրոնաաստմիտքը Հայ փիլիսոփայական թյունը(21): սերտաճում սոցիալականփիլիսոփայությունըպ̀ատմագիտավածաբանական, առանձհետ: Անհատական առումովհատկապես կանըմբռնումների

Փիլիսուիայություն:

կազմումէ փիլիսոոր հայ փիլիսոփայությունը Հաշվիառնելուլայն հանգամանքը, տրբաժիններում փայությանդասընթացիմասը,այս ձեռնարկիհամապատասպան է բ նութագիրը: ընդհանուր հայ փիլիսոփայության վում

ու հայ հայրաբանական ջատագովական ուղղության ու ներկայացուցիչԵզնիկԿողբացին աշխարհիկ ամենանշանավոր փիլիսոփայության, նորպլատոնականության ականավորներկայացուցիչ ԴավիթԱնհաղթը:Քրիստոնեական վարդապետության ընդհանուր հիմքի վրա, ԵզնիկԿողբացինմշակում է նան ազգային ազատագրական պայքարիգաղափարախոսության որոշ հիմնարար շնորհիվ ԴավիթԱնհաղթիտեսականժառանգության սկզբունքներ: դառնումէ հոգնոր մշակույթի փիլիսոփայությունը վերջնականորեն բաղկացուցիչմաս: Հայ տեսականմիտքըուղղակիորենսնվում է հունականփիլիսոփայության (Պլատոն, Արիստոտել ն ուրիշներ) առաջավոր ավանդույթներից: են նան հայ քաղաքականմտքի 5-7-րդ դարերընշանավորվում հարուստ ավանծնավորման գործընթացով:Պետաքաղաքական դույթներունեցող այաստանի համար դա ամեննինպատահակաձնամորմանու ամրանություն չէ: Հայոց պետականհամակարգի ն երկրներիհետ ունեցած պնդմանզուգընթաց տարածաշրջանի նան պատերազմական ամենատարբեր, փոխհարաբերություններում, Վայաստանի միապետները, իշխանները, անշուշտ,առաջնորդու հզորությունը վել են երկրիանվտանգությունն ապահովող քաղաքականհայեցակարգով:Սակայն5-րդ դարիցէ, որ սկսում է ձնավորվել հայ քաղաքական մտքիպատմությունըն այս տեսակետից ունեն հայ պատմիչների կարնորնշանակություն սկզբնաղբյուրային

նանում

են

աշխատությունները: մշակութայինայլ Հայ փիլիսոփաների պատմիչների,

նշանավոր գործիչներիաշխատությունների, հայեցակարգային ընդհանուր գաղափարներիուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ նրանք առաջինհերթինհանդեսէին գալիս որպեսազգայինգործիչներու Հայոցեկեղեցինիր դավանաբանուազգայինգաղափարախոսներ: ու դիտվումէր որպեսազգայինկյանքիկազթյամբ պաշտամունքով մակերպմանհիմնարարուժը, որի գաղափարախոսությունը հակաու Բյուզանդիայի հակահայքաղաքականուդիրէր Պարսկաստանի թյանը:Այսիմաստով՝Վայոցեկեղեցուողջ գործառույթը,նրա դավաու պաշտամունքի գաղափանաբանության էությունըարտահայտող է րախոսությունը համարվում ազգային,ազգայինիինքնահաստատման հիմնականմիջոց:Ռազմավարական այս իդեալով են առաջնորդվել ազգայինգաղափարախոսության մշակողներու հիմնադիրներՄեսրոպՄաշտոցը, ՍահակՊարթնը,ԵզնիկԿողբացին, Եղին շեն, ՄովսեսԽորենացին ուրիշներ:Հետագայում(506թ.), Հայոց որդեգրածեձռ(աբնաեկեղեցին,ի տարբերությունԲյուզանդիայի կության քրիստոնեական ուսմունքի,որպես ազգայինգաղափարական,կրոնական,քաղաքականսկզբունք պաշտոնականորեն ու

ց2

Սրանովփորձէր արվում, միաբնակությունը: ընդունեց հզոր հարնաքրիստո-

հանդերձ,տարանջատվել րեականընդհանրությամբ պահպանեազգայինինքնությունը սեփական նից`Բյուզանդիայից, են գաղափարական, մշակվում լու համար: 5-6-րդ դդ. արդեն ազգայինիպահսկզբունքներ որոշ ռազմավարական գործնական ու իրատեսախորհրդանշական համար:Սրա ձնավորման պանման քայլը գրերիգյուտնէ, ՄեսրոպՄաշտոց կանառաջինն վճռական գործունեություն Սահակ Պարթն մշակութային-լուսավորական է ազգային հիմնավորվում Մեսրոպ Մաշտոցիգործունեությամբ մշակութային ու ազգայինիպահպանման գաղափարախոսության էր նան քաղաքաու հնարավորությունը, ինչը նշանակում իդեալն ինքնությունը ու կիրթ ապրելու, մշակույթով կրոնով սեփական հակազդելուձգտում: Մովսես դրանով՝բռնությանը պահպանելու, են այդ գաղափաառաջադրում ն մյուս պատմիչները Խորենացին պատմաքաու ազգայինի պահպանման ձնավորման րախոսության ձնավորժողովրդի հայ հիմնված անհրաժեշտությունը՝ ղաքական ու հարուստ անցյալիվրա: ման ու գոյույան պատմականության է փիլիսոփայական հիմնավորում ԴավիթԱնհաղթընույն նպատակը է նան է քանզի առաջադրումմարդու, նշանակում հայեցակարգով, ու զարանկաշկանդ ազգերիազատ հանրությունների, մարդկային Անանիա ՇիրակաՆույնիսկ պահանջը: գացմանու կատարելության է լրացնելուայդ պահանջը: գալիս գործունեությունը ցու գիտական ու պատմամշաարժեքային Ձնավորվողգաղափարախոսության է (կամկարելի ուղենիշըազգայնականությունն կութայինհիմնական որը քրիսուղղվածությունը), է ասել ազգային-հայրենասիրական ն է ստանում երանգավորում նոր մեջ աշխարհայացքի տոնեական ու աշխարհիկի, քրիստոէ ստեղծումկրոնականի հավասարակշիռ ու ազգայինի միջն: նեականի որ Հայոց եկեղեէ Տիրապետող դառնումայն գիտակցությունը, ու նպատաիմաստով (ազգը)իրենցգոյության ցին ու հայությունը Իսկ դա, բնակաեն ու ներդաշնակում միմյանց: կուվհավասարվում այն պատումնեաստվածաշնչյան պետք է հիմնավորվեր նաբար, պայքարի էին ազատագրական րով, որոնքհամապատասխանում է Եղիշեն արտահայտել Այս փաստըշատ ընդգծուն կարգախոսին: առաջ ճակատամարտից մեջ: Ըստ նրա,վճռական իր պատմության էր Հին Կտակարանի համարընթերցում Վարդանըհայ մարտիկների պայքահերոսական էր հրեաների ուր նկարագրվում այն հատվածը, ու (կամազգային)կյանքին քրիսԱշխարհիկ րի որոշ դրվագներ: դրանցմեջ հակասություն նվիրվածության, (Աստծուն) տոնեականին օրինակէ պատկերելԲուզանդըՄանուել չտեսնելու դասական սպարապեՊատմիչինկարագրությամբ, կերպարով: սպարապետի -

|

տի կյանքը ընթացել է պատերազմիմեջ ն նրա մարմինըամբողջովին պատվածէ եղել սպիներով:Եվ ահա, մահվանիցառաջ նա լինել թագավորին, որդունպատվիրումէ հնազանդու հավատարիմ Նա Հայոցաշխարհիհամար: նշում Է. «Ուրախությամբ պատերազմել մահ հանձն առ աշխարհի համար,ինչպես ն քո քաջ նախնիքը, գործ է.... Երկրիվրա որովհետն....դա արդար ն աստծուն ընդունելի անուն ն թողեք ձեր արդարությունըերկնքին նվիրեքաջության ցեք.... Ձեզ հեռու պահեցեքնենգությունից,պղծությունիցն չարությունից.... Աստվածապաշտ աշխարհիհամար համարձակմեռեք, որովհետնհենց այդ մահն աստծու համարԵ (19, 391): ու Ազգային գաղափարախոսության խորը հայրենասիրության է ժողովրդականիմաստավորումըկարելի տեսնել«Պարսիցպատերազմ» ն «Տարոնի պատերազմ»հերոսավեպերում:Սրանք հայ են ն պատկերում ժողովրդականվեպի լավագույնդրսնորումներից են 3-5-րդ դարերիիրադարձությունները: Չափազանցարժեքավորէ ու Հայաստանի Սասանյան Պարսկաստանի միջն ընթացողգաղաԱյդ իրափարական,ռազմականբախումներինկարագրությունը: է ստեղծվել«Պարդարձությունների անմիջական տպավորությամբ Հանուն հայրենիքիազատության՝ սից պատերազմը»: հերոսություն, ու արժանապատվուարիություն,խիզախություն, անձնազոհություն գոյությանիմաստիմասին: թյուն: Սա է ժողովրդիպատկերացումը Այս առաքինությունները համարվումեն մարդկայինբարձրագույն որակներ ն վերագրվում են պատմականիրադարձությունների կիզակետում գտնվող Արշակունի թագավորներին,մանավանդ Մամիկոնյանսպարապետներին (Վաչեին, Վասակին, Մուշեղին, ն (մանրամասնտես Մանուելին) այլ երնելի անձնավորությունների 2, հ. Ա, 181-224): Այսդեպքերինկարագրությունը հատկապես պահէ պանվել Փավստոս Բուզանդիպատմությանմեջ: Դրանք հայրեու իմաստավորվածապրելու նասիրության,հերոսականության են: լավագույնօրինակներ ու կրոնաԲնագիտություն:5-7-րդ դարերիհայ պատմագրական ն այլ կարգի երկերիուսումնասիրությունը փիլիսոփայական վկայում է, որ հայ մտածողներըմեծ հետաքրքրությունեն դրսնորել տարբերգիտությունների նկատմամբ:Միաժամանակ, տարբերգիու տելիքներիտարածվածության դրանցգործնականկիրառության մասինեն հաստատում շինարարա-ճարտարապետական կառույցն ները, բժշկությունը, աստղագիտությունը այլն: Բայց Վայաստանում բնագիտական ու բնագիտական մտքիձնավորման գիտելիքմեծ է ներիզարգացմանգործում դեր կատարելհատկապես(ճան610/15 իա Շիրակացին(հավանաբար՝ 685/90): Նա հիմնադրելէ է բարձրագույնդպրոց: Գրել բազմաթիվ երկեր,որոնցիցեն՝ «Տիեզե'

-

տոմարագի թվաբանական, «Աշխարհացույցը», րագիտությունը», հայ մշակույՇիրակացին

տականն այլ կարգիաշխատություններ: թում առաջիննէ ուշադրությունդարձրելտիեզերքիամբողջական պատկերիստեղծմանըմ̀իբնափիլիսոփայական բնագիտական, մտածողությանն մյանց զուգորդելովաշխարհիկ-բնագիտականհնաընձեռած աշխարհայեցողության կրոնական-քրիստոնեական ու համար հետաքրքիր Նա մշակելէ ժամանակի րավորությունները: հիմնված պատկերացում, տիեզերագիտական առաջադիմական դրանցփոխհարաբերուերկնայիներնույթներինու մարմիններին, ուսումնավիճակների բնորոշ բնականգործընթացների, թյուններին է հետաքրքիր տիեզերական սիրությանվրա: Այսպես,չափազանց Հետնելով կառույցիմեջ երկրիտեղի մասիննրա պատկերացումը: իրական նա տիեզերքի կառուցվածքի անտիկ որոշ մտածողների, Ըստ Շիրակացու,ինչպես ձվի մոդելը համեմատում է ձվի հետ: նրա շուրջ, սպիտակուցը դեղնուցըգտնվումէ մեջտեղում, գնդաձն գտնվումէ իսկ կճեպըպատումէ ամեն ինչ, ճիշտ այդպեսէլ երկիրը օդը՝ ճրա շուրջ, իսկ երկինքըամփոփում տիեզերքիկենտրոնում, երկրի կենտրոնակա կառույցում իր մեջ ամեն ինչ: Տիեզերական է բնական նա բացատրում դիրքի գոյությանհնարավորությունը մարմինների գոյությամբ երկնային ու գործընթացների, երնույթների

է

ազդեցությամբ հակազդեցությամ դրանց ձգողականությամբ, որոնք իրենց համակարգայ տարբեր ուժերի համադրությամբ, ու են տիեզերքի գոյությունն պայմանավորում փոխկապվածությամբ երկրի հավասարակշիռ ներդաշնակությունը, նրա բաղադրիչների լուսնին ընդունումէ երկրիգնդաձնությունը, վիճակը:Շիրակացին է դրանցշարժպատճառըբացատրում արեգակիխավարումների Շիրահնարավորություններով: ման ու միմյանցհետ համընկնման է «Աշխարհացույց» մեծագույներախայրիքներից կացու գիտական Տեսական՝ տիեզերագիտա աշխատությունը: աշխարհագիտական մեծ արժեք ունի աշխաբացի, մասից ու կան աշխարհագրական Նորությունեն հատաշխարհի տությանըկից քարտեզը՝ ու տարածքներին ն նրա հարնաներկրներին կապեսՀայաստանին ն այլն) վերաբեԱղվանք,Միջագետք Պարսկաստան, (Վրաստան, ու փասեն րող մասերը, որոնք կատարվել գիտահետազոտական հիման նյութերի ուսումնասիրության տական, սկզբնաղբյուրային ու

են:

վրա:

գրել է են հետազոտողները, Շիրակացին Ինչպեսհիմնավորում հռոմեա(նան՝հունական, ժամանակիհամար ն մինչ այդ եղածների դասագիրք,որի թվաբանության կան) համեմատ ավելիընդգրկուն հանման, բազմապատկմ մեջ ներառվածեն նան գումարման, խնդիրներ(այդ թվում`երկն այլ կարգիաղյուսակներ, բաժանման

ու, ընդհանրապես,գիտուրաչափական)ն այլն: Մաթեմատիկայի թյան բնագավառներումՇիրակացուներդրումը գնահատելուհամար, վկայակոչենքԴեպմանիհետնյալմիտքը`«Մաթեմատիկական մշակույթի հնության առումով Սովետական միության ժողովուրդների մեջ առաջիննեն հայերը...», Շիրակացին«իր աշխատություններում, բացի զուտ մաթեմատիկական խնդիրներից,արծարծում է նան այլ հարցեր՝երկրիգնդաձնության,լուսնի ու Արեգակիխավարումների, բազմանկյունթվերի, օրացուցային հաշվումների,արեժամացույցների մասին, ամենը նա արտահայտել է գակնային ն մի

այդ ն Լր գրեթե րոն Նար րանոնի երբ ժոլովուրդների ոչ

Շիրակացինհետաքրքրվելէ նան երաժշտագիտական, մանկավարժականն այլ հարցերիուսումնասիրությամբ: Որպեսբնագետու հայ մշակութայինգործիչ,Շիրակացինհայ իրականության մեջ իրականացրեցգիտականլուսավորչականլայն աշխատանք,նպաստեց բնագիտությանհետագազարգացմանը, ինչը իր արտահայտությունը գտավ նան միջնադարյան ուսումնակրթական համակարգում: ։

մշավույթ

3.4. Գե,դաաոստագան ե՛

Հայկականկազմավորվածմշակույթըմիշտ զարգացել է երեք հիմնականուղղությամբ`Ժոդուրդական որին բնորոշէ եղել ընդգծ-

ԱԱ անիմենմին աի ւաշտամունքային, Գրան փոխկապված լրացնում միմյանց:Ժողովրդական ած աման

բայց նան

ահություն

են

ու

են

մշակույթըայն համընդհանուր հիմքնէ, որը անընդհատնորհնարավորություններէ հաղորդելմշակութայինգործունեությանբոլոր մակարդակներին:Սա ակնհայտորենէ դրսնորվել վաղ միջնադարի արվեստում:Նոր ձնավորվողքրիստոնեականարվեստը նույնպես զերծ չմնաց այդ ազդեցությունիցն, նույնիսկ, որոշ չափով իրենում համադրեցնան նախաքրիստոնեականի ազգայինշերտերը:

Արվեստ

մանների պատճառով,Հայաստանումքաղաքաշինությունն ու աշխարհիկճարտարապետությունըանկում են ապրում: Հիմնական ուշադրությունը դարձվում է եկեղեցականշինարարությանը:4-5-րդ են բազիլիկ(հունարեն՝ արդարերումԳայաստանումտիրապետում տուն) կառույցները (ուղղանկյուն,հիմնականումերկթեք քայական տանիքովու ներքուստ երեք սրահի՝նավի, բաժանվածշինություն), իրենց բնորոշ հայկականյուրահատկություններով:5-րդ դարի վեր: երից, աստիճանաբար,անցում է կատարվումգմբեթավորեկեղեգմբեթավորեկեցաշինությանը:Ընդ որում, սկզբնական

շրջանում մեծ արժեք ներկայացնող Տեկոնակ,պատմաճարտարապետական ուկազմա Գմբեթը րի Այսպիսով, հւհամն լերն վորիչ, կարգող արժեքային-գ հական Սկ ոլ Ցարտարապ ղագ ու

։

տականու կառուցողականնոր սկզբունք: Գմբեթըամբողջացնումէ եկեղեցու արտաքին ն ներքին կառուցվածքը, գաղափարական հատուկ իմաստ ու նպա(քրիստոնեական),ճարտարապետական տակ է հաղորդում նրա մնացած բոլոր բաղադրիչներին:Սակայն գմբեթի ավանդույթըհայոց մեջ ունի ավելի հին պատմություն ն արվեստի ուղղակիորենսերում է հայ ժողովրդական-շինարարական նվաճումներից:Ինչպես ցույց են տալիս ուսումնասիրությունները, այդպիսին է ժողովրդականգլխատանըբնորոշ փայտածածկգմբեթը իր երդիկի բացվածքով, որը բարձրանում է չորս կենտրոնական սյուների վրա (կամ կառուցվումէ այլ եղանակով) ն հայտնի է հազարաշեն անունով: Զարգացնելովայս ավանդույթը,հայ շինարարներն ու վերջնականորենանցում են կատարում ճարտարապետները ն այդ բնագավառում հասնում են դասականնվաճումների:Գմքեթավորեկեղեցին է: Դա երկրայինի իդեալիարտահայտություններից գաղափարական ու երկնայինի,մարմնականիու հոգնորի, փոքր աշխարհի (միկրոյուրօրինակ խորհրդանիշնէ կոսմոսի), է երկրաամբողջությանմեջ: Եկեղեցինարլոահայտում քարակերտ ու Աստծու հետ յինից բարձրանալու, հաղորդակցվելու դրանով կատարելությանընթացքիմեջ ներառվելուգաղափարը: 5-/-րդ ն հետագա դարերիհայկականեկեղեցիներըւսռանձնանում են իրենց արտաքին ու ներքին ներդաշնակությամբ,ավելորդ մանրամասների,շքեղության ու արհեստականությանբացակայումբ, զսպ բայց գաղափարիու նպատակինկատթյամբ, զսպվածությամբ, մամբ հստակ կողմնորոշվածությամբ:Հայկական եկեղեցիներին բնորոշ են գեղեցիկին վեհի ներդաշնակությունը,զուգակցվածտարածածավալայինչափավորու զգայորեն ամբողջականընկալելի կառուցվածքայինձնի հետ: Դրանքիրենց պարզությամբ,անմիջա-

քարակերտ գմբեթաշինությանը

աստվածակենտրոնության

Ինչպեստեսանք,հայ ճարտարապետական-շինարակական արվեստնունի հնադարյանավանդույթներ: Սակայն,քրիստունեության տիրապետության ուժեղացմանզուգընեն կատարվումնան ճարտարապեթաց կարնորփոփոխություններ տության մեջ:: 4-84-8-րդ դարերում,քաղաքական անբարենպաստ պայ :

.

-

քրիստոնեութ

կանությամբներարկումեն մտերմությանու հարազատության, ջերմության ու նվիրվածության զգացումներ,հավատավորիմեջ եռապատկումեն հավատը,ներքինլույսի կենարարուժը, վսեմացմանու կատարելությանձգտումը: Այսպիսինէ նան ՉՀշռիմտսիմեր եկեղեցին 618 թ., ԿոմիտասԱ Աղցեցիկաթո(կառուցվածՎաղարշապատում, ղիկոսիպատվերով)հ̀այ ճարտարապետության նշանավորկոթողներիցմեկը: Եկեղեցականճարտարապետությունը, կապված ճարտարապեհետ, տական, կառուցողականարվեստներիյուրահատկությունների ունի հետնյալ հիմնական տեսակները բազիլիկ եկեղեցիներ: Սրանք ուղղանկյուն, հիմնականումերկթեք տանիքով, եռանավ սրահներով(երբեմն՝միանավ)կառույցներեն: Ինչպեսնշել ենք, կառուցվել են 4-րդ դարիցսկսած: Հիմնականբաղադրամասըաղոթամեծ արժեք պատմաճանաչողական սրահնէ: ճարտարապետական, են ներկայացնումՋառջառիսի (Ապարան),Լեռնակերտի(Արթիկ), Ջրվեժի, Գառնիի, Թանահատի(Սիսիան), Կառնուտի (Ախուրյան), Դվինի միանավ, Քասաղի (Ապարան),Երերույքի (Անի), Դվինի, (Գորիս) եռանավեկեղեԱշտարակիԾիրանավոր,Ծիծեռնավանքի ցիները:5-րդ դարիկեսերից,հատկապես6-րդ դարից,լայն տարածում են ստանում տարբերտեսակի,ոճի, կառուցողականհնարների են ըստ խմբեգմբեթավորեկեղեցիները:Դրանքստորաբաժանվում 1. րի. գմբեթավորբազիլիկներ՝ Տեկորի (Անիիմոտերքում),Մրենի, Գայանեի(Վաղարշապատում), Բագավանի(Բագրնանդգավառում Հայաստան),Դվինիսուրբ Գրիգոր,Թալինի եկեղեցինեԱրնեմտյան 2. Գմբեթավոր դահլիճներ՝ (Ձովունու Պողոս-Պետրոս, րը: Պտղնիի,Արուճի,Դդմաշենիեկեղեցիները):3. /Խաչածնհատակագժով կենտրոնագմբեթեկեղեցիներ՝ էջմիածնի Մայր եկեղեցի, Հռիփսիմեի,Գառնահովիտի, Արծվաբերիսուրբ ԱստվածածինՎանա լճի տարածքում,Բագարանիս. Թադեոս` պատմականԲագաս. Հովհաննես,Ողջաբերդի, Բջնիի,Թալինիս. րանում, Մաստարայի ն այլ եկեղեցիներ): Աստվածածին Կենտրոնագմբեթ-խաչաձն եկեղեցիներիգլուխգործոցը Զվարթեզակի նոցի հրաշակերտտաճարն է հայ ճարտարապետության ու է իր ժամանակի ազդեցությունն թողել նմուշներիցմեկը, որը հետագայի ճարտարապետական մտահղացումներիձնավորման վրա:ԱյստաճարըկառուցվելԷ ՆերսեսԳ Շինողկաթողիկոսիպատէ Յռհանը(3ոհանը): վերով՝641-661 թթ: Գլխավորճարտարապետն Տաճարըկանգունէ մնացելմինչն10-րդ դարը: Ավերմանպատճառը անորոշէ: Ենթադրվում՝է երկրաշարժից:Զվարթնոցըունեցել է բարդ ու համարձակշինարական-տեխնիկական կառուցվածքն ճարտամտքի աներնակայելիթռիչքիարգասիքէ: Զվարթնոցը րապետական

կառուցվածէ եղել ընդարձակպատվանդանի վրա. բարձրությունը, 50 մետր: Արտաքինից թողնում է եռհարկանի կառույցի տպավորություն, բայց իրականումբոլորաձն հիմքից բարձրացողն աստիճանաբարնվազողեռաստիճանտրամագծովտաճար է: Ճճարտարապեն շինարարական, տական, գեղարվեստական տեխնիկականտեսմեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում անկյուններից կամարները, երեք խմբիվեցականսյունները,որոնքկազմումեն տաճարիխաչաձն հատակագծի խաչի երեքթները:Սյուներըպսակվածեն զամբյուղահյուս խոյակներովն միանում են կամարներով:Հաջորդ չորս հզոր սյուները իրենց կամարներովհիմք են դարձել տաճարիերկրորդ աստիճանի,(ամ ««հարկի»»կառուցմանհամար: Զվարթնոցի տաճարիդեկորատիվ, գեղարվեստական կերպարըամբողջացնում են խոյակներինքանդակվածթնատարած հսկայականարծիվները, զանազաննախշաքանդակները, շինարարական գործիքները,բույտես 12, 149-153): սեր ն այլն (մանրամասն Վաղ միջնադարյան դրա բազմազանուճարտարապետությունը, թյունը վկայում են այն մասին, որ մեծ նվաճումներիէ հասել նան ժամանակիհայ ճարտարապետական միտքը:Հաշվի առնելով ազգային ու համաշխարհային ճարտարապետության նվաճումները, բայց հայկականիկայուն հիմքի վրա, հայ ճարտարապետական միտքը հասնում է նոր նվաճումներիզգալիորեն նախապատրաստելով ու ուղենշելովդրա հետագաընթացքը:Եվ այդ բնագավառում հսկայականներդրումեն կատարելմի շարք նշանավորճարտարապետներ,որոնցից,դժբախտաբար, միայն մի մասի անուններնեն են` մեզ հայտնի: Դրանցթվում Յռհանը՝Զվարթնոցի,Իսրայել Գոռաղժեցին՝Բագավանի գմբեթավոր բազիլիկին հայազգի/Թռդոսակը՝ Վրաստանի Գորի քաղաքի մոտերքում գտնվող Ատենի նշանավորտաճարիճարտարապետները: կենտրոնագմբեթ Ամբողե ճարտարապետական ջության մեջ, հայ ճարտարապետությունը են իրենց հիմնավորելովսեփական միտքը ինքնահաստատում ինքնատիպությունը, սկզբունքների ստեղծագործակայունցւթյունը, ու ձեռքբերումների կան որոնումների նոր մակարդակը (ճարտարատես հաջորդգլխի համապապետությանմասինավելիմանրամասն տասխանբաժնում): ՊատմականՀայաստանիտարածքըհարուստ է նան տարբեր հուշարձաններով՝հ̀ուշասյուններով, խաչքարերով, դամբարանն այլ կոթողներով,որոնք լրացնում ու ներով, մահարձաններով են հարստացնում ընդհանուրճարտարապետական համալիրի հաու գեղարվեստական մապատկերըն ունեն պատմաճանաչողական տես 12, 173-184): բարձրարժանիքներ(մանրամասն

երաժշտություն: 4-8-րդ դարերը երաժշտաերգարվեստային մշակույթի հետագա զարգացման,հստակեցմանու բյուրեղացման ժամանակաշրջաննէ: Հայկականերաժշտարվեստըինքնադրսնորվեց երեք հիմնականուղղվածությամբ`ավանդականը՝ աշխարհիկ գեղջուկ- ժողովրդական,գուսանականն նոր ձնավորվող հոգնոր եկեղեցական:Վերջինիս շնորհիվ նոր մակարդակիէ բարձրանում հայկական մասնագիտացված (պրոֆեսիոնալ) երաժշտությունը: Սրանախնականկամ առաջին աստիճանըգուսանական երաժշտաարվեստն է, որն ունի հին պատմություն,միշտ սերտաճել է ժողովրդականիհետ, վեր բարձրացել դրա հիման վրա: Հոգնոր երաժշգաղափարամշակութատությունը ձնավորվում է քրիստոնեության ու պաշտամունքային պահանջներիազդեցությամբ`նկատի յին ունենալով նան ասորական,հունական,պարսկականերաժշտուԲայց դա ուղղակիորենհենթյան որոշ առանձնահատկություններ: ու վում է հայկական ժողովրդական գուսանականերաժշտաարվրա: Հայկականմշակված, Ժովեստի լավագույն ավանդույթների ղովրդին հասկանալի ու հարազատ ձայնեղանակները,մեղեդին մեջ ձեռք են բերումկազմավորիչնշանակուհոգնոր երաժշտության թյուն: Քրիստոնեականերաժշտությունըհոգեբարոյականազդեցություն է թողնում նան հայ աշխարհիկ գեղջուկ ու գուսանական վրա, որի զարգացումը,սակայն,իրականանումէ երաժշտարվեստի դարերիցեկող աշխարհիկընկաժողովրդականկենսիմաստության, ն հայրենասիուղղակիորենընդգծվող լումների, բնապաշտության նան հոգնոր րության շնորհիվ` անընդհատնոր լիցքեր հաղորդելով երաժշտությանը: Համենայն դեպս, 5-8-րդ դարերի հայկական երաժշտությունը՝իր երեք հիմնականբաղադրիչով (գեղջուկ-ժողովրդական,գուսանական, հոգնոր), կազմում է մի զարգացած ու ազգային համակարգ,որում դրանցիցյուրաքանիմաստավորված անհրաժեշտ,բայց փոխկապչյուրը ինքնատիպԷ, պատմականորեն հետ: են Այս նվաճումներիհիման վրա է, որ «Դեռնս 6միմյանց ված ու ներկանշանակությամբ իր երգարվեստի Հայաստանն 7-րդ դդ յացուցիչներով դուրս է գալիս սեփականսահմաններիցն Սասանյան Պարսկաստանիարվեստագետների ու արվեստասերներիկողբնագավառումժամամից գնահատվումիբրն երգ-երաժշտության նակիհռչակվածերկրներիցմեկը» (10, 616): Հայ հոգնոր երաժշտությանու երգարվեստիձնավորման, դրանց սկզբունքներիմշակմանգործումկարնորդեր են կատատեսական րել Մեսրոպ Մաշտոցը, Սահակ Պարթնը:Նրանք հմտորենբանաստեղծականխոսքը ն երաժշտականձայնեղանակըզուգակցել են ստեղծագործումիմյանց` որպես ամբողջականգեղարվեստական են Մեծ դարձրել ձայնեղանակների,մեղեդիուշադրություն թյուն:

ների մշակմանը, դրանց խմբավորմաննու համակարգմանը,միհամյանց ու խոսքի հետ համադրմանը,մեներգ-խմբերգ-կրկներգ ու րաբերության համադրությանմեջ ոճի, երաժշտական ընդհանրության, ներդաշնակությանպահպանմանըն այլն: Մեսրոպ Մաշտոցը ն Սահակ Պարթնը «իրենց ջանքերն ուղղել են սկզբնապես թեն ոչ ծավալուն, բայց մեծակերտ(մոնումենտալ) ոճի երգի արմատավորմանըՀայաստանում:Մեսրոպ Մաշտոցը հորինել է ապաշխարությանվշտագին-քնարական շարականները,Սահակ Պարթնը՝ Ավագշաբաթի հանդիսավորերգեցողությունները:Դրանցիցշատերը մինչն օրս չեն կորցրել իրենց գերզգայական ներգործության ուժը» (6, 12-14): Սկզբնականշրջանում կարնորվել են «Աստվածաշնչի» սաղմոսների,օրհներգերիկատարումները: Աստիճանաբար ձնավորվել են նան ինքնուրույն, իրենց բնույթով ավելի ազատ, կենսաշունչ ստեղծագործություններ,որոնք հաստատունտեղ են գտնում հոգնոր երաժշտության ու ժամասացություններիմեջ՝ արտահայտելովժամանակիընդհանուրոգին (տես 6: 10, 614-623): Ձեռք բերված այս հաջողություններըզարգացրել են Ստեփանոս Սյունեցի Առաջինը ն Երկրորդը, Հովհան Մանդակունին, Գյուտ Արահեզացին,Մովսես Խորենացին, Կոմիտաս Աղցեցին, Անանիա Շիրակացին,Հովհան Օձնեցին ն ուրիշներ: Երաժշտությանտեսության մշակմանգործում մեծ դեր են կատարել ԴավիթՔերականը ն են բարձրացել ԴավիթԱնհաղթը:Այս նվաճումներընոր մակարդակի 9-14 դարերում: 5-րդ դարից սկսած հայ եկեղեցական-ազգային երաժշտության կարնորմասն են դառնումշարականները: Սա հոգնոր երգ է, օրհներգություն,բանաստեղծությանտեսակ: Շարական է անվանվում, որովհետն եկեղեցականյուրաքանչյուր տոն ունի իրեն պատշաճող երգերի շարանը ն կատարվումեն տոների ժամանակ:Շարականէ Շարակնոց:Շարականներիհեղիների ժողովածուն անվանվում ու նակները իրենց բանաստեղծությունների թեմատիկայի(ապաշխարության,մեղայականն այլն) ոգուն համապատասխան ստեղծում են երաժշտություն, հաճախդառնում են դրանց կատարողներ: Այս տեսակետից առանձնանում են Մեսրոպ Մաշտոցը, Սահակ ու հետագադարերիայլ Պարթնը,Մովսես Խորենացինն ժամանակի գործիչներ: Շարականների զգալի մասըբարձրարվեստբանաստեղծական ստեղծագործություններեն: Շարականներիհիմնականթեմատիկանաստվածաշնչայիննէ. յուրաքանչյուր շարք ունի իր անվանումը, օրինակ, օրհնություն, ողորմյա, ճաշի, համբարձման ն այլն: Հոգնոր-եկեղեցականերգի տեսակ են նան սաղմոսը, տաղը, գանձը, ավետիսները, անդաստանիերգերը ն այլն, որոնք իրենց զիջում են շարականներին: նշանակությամբ

Այս ն հետագադարերում Հայաստանումգործածվումեն տարբեր տեսակիերաժշտականգործիքներ,որոնց մի մասը զուտ ազգային է ն ունի հնագույնպատմություն:Դրանքեն փանդիռը,քնարը, դուդուկը, սրինգը, ծնծղան, տավիղը, փողը, ջնարը,եղջերափողը, զանգակը, թմբուկը,պարկապզուկը, շեփորըն այլն: 4-7-րդ դարերիհայկականարվեստըհարուստ է գեղանկարչուԹ/«ան, քանդակագործության, դեկորատիվ ու կիրառական ար-

դեռնս Դիտարկվողժամանակաշրջանումմանրանկարչությունը լայն տարածում չուներ ն միայնհետագադարերումէ դառնումհայբնագավառներից մեկը: Սա կականարվեստիամենակազմավորված նան Է խաչքարայինարվեստին: վերաբերում Քանդակագործությունը հիմնականում շաղկապված է եղել հետ: Դրսեճարտարապետության, հատկապեսեկեղեցաշինության, է բարձրաքանդակների տարաբնույթ վորվել հարթաքանդակների, են տալիս նան ըմբռնելու ժամաձներով: Սրանքհնարավորություն

գործերով, որոնք նույնպեսժամանակիընդհանուրմտածողության,

պայմանջականությունը:Միաժամանակ`Ճճարտարապետությունը

չա'փով խորհրդանշումեն ավանդականիու ժամանակի նվաճումների փոխկապվածությունը: մոտիվԴրանցումստեղծագործական ու նեն նյութի ձնավորման,գեղարվեստական յուրւսցման հիմնաու գաղափարները կայն բովանդակությունն ծավալվում են աշխարբուսականաշխարհներ,նախհիկ-բնապաշտական (կենդանական, ն (Քրիստոս, աստվածաշնչյան պատմասյուժետային շազարդեր) առաքյալներ, քրիստոնեական աստվածաշնչյան սրբապատկերներ, այլ նկարազարդումներ) պատկերավորումների շուրջ: Ընդ որում, այդ երկուսը, անհրաժեշտության դեպքում,ստեղծագործորենզուգակցվում են միմյանց,որով ավելի արժեքավորու բազմաշերտեն դայռնում ժամանակիգեղարվեստական ընկալումները,բացահայտվում են արվեստագետների հնարավորությունստեղծագործական Սա է նեւրը,երնակայությունը: վերաբերում նան ոռմնանկարչուարվեսԹ/գսնը:Վերջինս,որպեսեկեղեցականճարտարապետական տի: բաղկացուցիչմաս, սկսում է կիրառվել4 դարից: Պատկերման է: Համեմատաբարլավ են հիմնականնյութը ավետարանականն Այդ մասին պոսհպանվել7-րդ դարից ստեղծվածորմնանկարները: են տալիս Լմբատավանքի(Արթիկ), Թալինի, Կոշի, պաստկերացում ն այլ եկեղեցիներիորմնաԱրուճի(Աշտարակիտարածաշրջանում) նկարները:Եկեղեցիներիգեղարվեստականձնավորման համար օԳ.տագործվել է նան խճանկարը:Տարբեր բնույթի ու մեծության համեմատաբարլավ են պահպանվելԵրուսաղեմի խճճանկարներ հայկականեկեղեցիներում: Չնայածայս ամենին, հայկականեկեղեցիներումգեղանկարչական ձնավորումներըլայն տարածում չեն Ասղացել:Որմնանկարչական արվեստիկիրառությունները զուսպ են, են ն խիստ չափավոր սրանովզգալիորենտարբերվում բյուզանդակայն, հետագայումնան կաթոլիկական ներքին գեղարեկեղեցիների Հայկականեկեղեցուգեղարվեստավեւստական ձնավորումներից: կայնությունըարտահայտվում է ճարտարապետականամբողջուու նրա որոշ, հատկապեսքանդակագործական,մշակումսերում:

տական ու գեղարվեստական նշանակությունը:Քանդակագործուգեղարվեսթյունը 4-8-րդ դարերումենթարկվելէ գաղափարական, ու Տիրապետող տական ստեղծագործականփոփոխությունների: ավանդականազգայինիփոխարեն,աստիճանաբարմշակվում ու վերջինիսգաղափարատիրապետողեն դառնումքրիստոնեականը, աստվածաշնչյան խորհրդանշանները, առասպելները, խոսության պատումները:Սակայնհաճախդրանքենթարկվումեն ստեղծագորշեղվում են սկզբնաղբյուծական,երնակայական այլափոխումների, ու ն վերիմաստավորվում ներրային համապատասխանությունից են նան անձնավորություննեազգայինըխորհրդանշող դաշնակվում րի (ԳրիգորԼուսավորիչ, Տրդատ Երրորդն ուրիշներ), կենցաղային, սովորութայինհատկանիշների,բուսական,կենդանականաշխարհհեթանոսականառանձինշերտեները ներկայացնողպատկերների, է Զվարթնոցիտաճարը, որ հետ: Սրա ակնհայտօրինակներից րի քանդակների տարբեր տեսակների ու տարբեր թեմատիկաների (մարդ,կենդանի,բույս, աշխատանք նայլն) ամբողջականհամալիր ու է ն ընդգրկում է բովանդակային գաղափարականավելի մեծ

բամբ

բազմազանություն:

նմուշի առանձինհուշԱշխարհիկբնույթիքանդակագործական են այն էլ, հաճւսխ, խիստ վնասված, արձաններքիչ պահպանվել, պվերված վիճակներով(թեն, ինչպեսնշվեց, եկեղեցիներիվրա նս կան աշխարհիկբնույթի քանդակներ):Սակայնայդ ամենը համակարգելով, կարելի է նշել հետնյալը: Դրանցումավելի ակնհայտ ձնով է շարունակվելհնագույն ազգայինավանդույթներիու քրիսթեմանհիմնատոնեականիհամադրությունը:Քանդակագործության է կանում վերաբերում աշխատանքային, որսորդականտեսարաննեն րին, բույսերի, կենդանիների նախշաքանդակներին պատկերմանը, այլն: Ավանդականեն խաղողի,նռան պատկերները,նախշաքանդակները,արծիվները: Այս տեսակետիցբավականարժեքավոր է Դվինի պեղումներիցհայտնաբերվածու շինության մաս կազմող

լաքարի մ միկտորը, որի վրա պատկերվածէ խաղողաքաղիհետ են Աղցի Արշակունիների կապվածգործողություններ:ՀիՎիշարժան Աղուդիի մահարձանը,Օծունի հուշակոթողը ն

սալաքարի

:

աարանը,

է

4-8-րդ դարերի բնորոշվում

Ի՞նչ նոր առանձնահատկություններով մշակույթը,ո՞րն նրաէությունը: հայկական -

է նորխնդիրինչպի՞սի պայմաններում բացակայության Անկախության առջն: այդ մշակույթի ներ էին աան -

դրվում Արի ազգային, կԱ ո գրականություն: է տրվուն ոա ինչպե՞ս գործունեությունը հայ գեղարվեստական գրականությունը անվե Է շրջանի Մեսրոպ Մաշտոցիմշակութային լուսավորական Երբվազարգացմանը: Ի՞

-

ք

ղարվեստական

մտածողության նպաստեցազգայինիպահպանմանն որքանո՞վ ի գրիպատմությունը: ու

-

մշակումներով:Նախ, գեղարվեստական խոսքի ու լավագույննմուշներու հատվածներկանգրեթեբոլոր պատմիչների աշխատություններում:Արժեքավորէ վարքագրական "«գրականուու Շուշանիկիննվիրվածվարքե Մա Մաշտոցին ր րքերը, այ թյունը: Օրինակ, սինքն` նրանց կյանքն ու գործունեությունըներկայացնողգրավոր րը: Բայց առավելնշանակալիէ բանաստեղծական արվեստր: Այն ունի ընդգծվածքրիստոնեական բնույթ ն աչքի է զարնում խորըն անկեղծքնարականությամբ, հոգեբանական նուրբ զգացմունքայնությամբ, կրոնականաշխարհայացքին բնորոշխոհավան մտորումներով:Այս տեսակետից Լ սրոպ Մաշտոցի, Սահակ Պարթնի, Մովսե Խորենացու, ՀովհաննՄանդակունու,Կոմիտաս են: րի բանաստեղծությունները, րոր որոնց զգալի մասըշարականներ Այս շրջանի բանաստեղծական ական արվեստիմեջ հատկապեսառանձնանում է Դավթակ ա մեծի իշխանին» քերթողաե ան մեկը, որը նկարագրումէ անշերի դավադիրսպանությանմեծ

ու

։

րվեստը:

Աու

քարո

-

կրող:

ուրիջնե, ոցելույն

ձնավորվումէ էրւ: Հայոց մշակույթիերկաան՝ ս ությա ջ սկսվում է նոր ձնավորվումէ քաղաքակրթականնոր ղծագործականնոր որոնումներ,ազգայինի արտավորում է ստեղծագործ նոր ձներ:Ինչպեսնշում է ակադեմիկոս պահպանման «կՀայաստանը այն սակավաթիվերկրներից էր, որը, տիկ քաղաքակրթության օրրանի շրջանում, պահնրա յուրօ պանեց անտիկ մշակույթըն իրականացրեց այնյուրօրինակ րա այն հետ, որը մոտ հինգ դար անց բնութասինթե թեզը քրիստոնեության

ԲորԱո Աաաաանը իր

ու մարման նե ը անեն րը

Անն ,

մա ամանն:

նս ուսանողը, պետք է

առավել եք, որ հայ երիտասարդը, Պամարու՞մ եք Մովսես ու մշակույթը:Կարդացե՞լ լավ իմանաիր ազգի պատմությունն ն ինքներդձեզանից -

«Յայոց

րին

Եթե ոչ, փորձեք պատմությունը»:

աման

Քե Հեւամշնրի ԱԲ հին Աաաա: կղուշրերից մո խան անմի նշանավոր ողբերգականությունը:Հայաստանում քրիստոնեադդ. Այսպիսով, 5-8-րդ

»

-

-

քբ աշխատություննե

նի՞ցէ սկսվումհայ Քրիստոնեության եք անհրաժեշտհամարումՀայաստանում Ոքանո՞վ էին նրա ինչպիսի՞ք փաստը. ու կրոնի հռչակման պետական տարածման հետնանքները: բերածմշակութային պատմության մշակութային համարումհայկական ձեզ եք Որքանո՞վ

Գրականություն հայ գիր Ա. նախամաշտոցյան Աբրահամյան

1.

գրչություն,Երնան,

1982: Մ. Երկեր,հ. Ա, Երնան,1966, Գ, Աբեղյան

հ Երնան, 1968: Երնան, քանդակը,

1915: հայկական տավոր մշակույթիզարգաց Լ միջնադարյան 3 Ազարյան է րեան, 1989: Ա յուն, մշակույթ,Երնան, ազգային պետություն, ազգային

շ.

Վաղ

Ազգ, 5. Գնորգյան Հ.

:

6.

Հայաստանում, հին ն միջնադարյան Երաժշտությունը

ԲԱ

ճարտարապետության Թ. Նյութեր հայկական Թորամանյան 1942-48: հ. 1-2, Երնան, մության, տոնեչը, Երնան,2000: Հ. Վայժողովրդական տ Խառատյան պատմություն, իմաստասիրության 9. ԽրլոպյանԳ. Հայ սոցիալական Երնան,1978: 10. Վայժողովրդիպատմություն, հ.2, Երնան,1984:

7.

պատ-

|

գրականութեա միջնադարեան

ձեավորման Իրն երնան, 1993: պատմություն, ճարտարապետության քաղաքակրթության Յարությունյան հին

,

'

զգերի

ն

ա պատմության մեջ» (5, 30):

շուրջ ռաջարկվում է խորհել սույն հարցերի շուրջ համարվո համոզիչ համար գիչ ովող պատասխանները.

յ

42.

'

ն

ն տալ

ձեզ

1992:

Վ.

ն

Երնան

։

Հա)

դէպիի Հայս, Վիեննա,1892: Ուղեւորութիւնից Ամառային Երնան,1998 Կ. Անանիա Շիրակացի, 44 Միրումյան հայոց, Երնան,1968: Պատմություն 15. ՄովսեսԽորենացի.

13. Մառ Ն.

16.

17. 18. 19. 20.

Գ. Պետրոսյան Սաթեմատիկան

Հայաստանում հին ն

րում, Երնան,1959:

միջին դարե-

Ա, Սարգսյան Ժամանակակից Հայ եկեղեցին, Երնան,1999: Սովետական Հայաստան (ՀՍՀ), Երնան,1987: ՓավստոսԲուզանդ, Հայոցպատմություն, Երնան,1987: ՃքճտաճրայլԸ,

ՓօքումքՕԹՃՒութ

ՅՈ ՃքԽԹ:դււ (7-Մ1 88.), Քքճրձււ, 1973,Փո/օՇ08Ըոօյ

21. Ս

Բ. 17ՃԵՐՄքո ԸՇՅԽՕՇԵՐ

աթյնալ ԱՕՇԴԵ ճտ

/0Ի0

Ծեր,

Քքոթու, 1989.

ԽՕՒԷՐԲՔԸՐԲ

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ճքճուճյ

9-14-ՐԴ ԴԱՐԵՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Էլ4120181:1ՃԵ4.7.

Զարթոնքիու վերելքի մշակույթի ձւավորումը դարերի մշակույթիբնականոնը նթացքըն զարգացմանմեծ

5-7

հնարավորությունները, ին նքով ւնապես հնարավոր աական րոր նվաճոամ

մի

մ ապրեցին

արաբա

եսերը:Այնուտնանքով՝հատկապես8-րդ դարից մինչե9 մինչն9-րդ 9-ր Այ դարի կեսերը: երի թ քա. հետն, որոշ ընդմիջումներով, հաջորդեցին սելջուկ-թուրքերի, Ր Քաղաք թար-մոնղոլների աղետներըն այսպես շարունակ: մանը զուգահեռ` տնտեսական,հոգեբարոյական անկմանըզուգ համատարած նքի համա ր կորստի մատնվեցմշակույթը: 10-11-րդ դդ. ազգայինկյանքի եր միտումներունեբարդ, նույթով ոչ կանխատեսելիու `

Արա

-

ական

տարբեր

ջոռրական արիան առնուն

հանգամանքներին,թշնամականու ր երով, վերելքներովու վայրէջքներով, րում, որոշ ընդմիջումն էջքներով, ձնաու անի 5 թագավորուերի ԿիլիկյանԴայաստ թյունները, Վասպուրակա նի, Կարսի, Սյունիքի, Արցախի, ններ, որոնց մի մասի կարգ յանների ն այլ իշխանությու ն մոտ նը: Ազգայինկյանքի ետաքաղաէր թագավորությա պետաք նույնիսկ ծեցին մները պայմաններստեղծեցին ոչոչ միայն քական այս կազմավորու ն, տնտեսական հայոց անկախությանձնավորման, քաղաքական, ոց զուգ զուգահեռ, հայ կյանքի աննախընթացվերելքի, այլ նան, դրանց : ներ, անհատհամար Իշխանականշատ տներ, մշակույթի զարգացման ներ դարձան մշակույթիմեծ հովանավորներ,մշակութային ին գոր գործիչԱյս ամբողջական որ ձնավոր է ավատատիրությանդարաշրջանը: վեց զարգացած ծքՈ Ոնդար11-14-րդ դարերումհայկականմշակութային ձակվումէ՝ իր մեջ ներառելովԿիլիկիան:Վերջինս լ Մ պականերկրներիհետ թային շփումների,փոխազդեցությունների նները Հայաստանը ն հարաբերությունները րոն: Նույնատիպավանդակա Հայ նի Արաբական պահպանում էր Բյուզանդիայի, Իրանի, Վրաստանի, ն մշակույթը այս մշ խալիֆայությանն այլ երկրներիհետ: Հայկական ննախընթաց բարձրունքի:Սա շրջանում հասնում է զարգացմանաննախընթաց այնպիսի նոր թռիչքի ժամանակաշրջանէ, որն իր

ավիճակ ,

ներին ոգնորողներ:աաախրգում |

Նոր Ք եվՐ դաո ակո

.

որ հիմնակա քաղաքակրթական կենտ

մշակութային

որակներով, նվաճումներով քայլ առաջընթա տնտեսական կյանքի առկա

դասերի Այս պատճառով, երեխաները: ունեցել մակարդակից, յաստանին որո համարակական, ժողովրդական բ նույթ:նպատակը ժողովրդի ավատատիրական, քրիստոնեական հասարակարգի է

տարբեր

քաղա

հնարավորություններից, 5-7-րդդարերիզարգացման մակարդակից: Մշակույթը դառնում ավելի համակարգված, իր իդեալներով է ավելի ընդգրկուն արգասավորու առաջընթացիկ հասարակական կյանքի

մնացած բնագավառների համեմատ: է Մշակույթը գալիս ավելի «զորացնելու գոյություն ունեցողպետական բոլոր

լ

գային

անակությունը ու Ձնավորվում

միավորների համազ-

լայն թափ է ստանում հայկական: լուսավորական շարժման երկրորդ շրջանը: Այսպիսի են գործել ցուցմաններում ժամանակի մշակութային կյանքիուղղվածություննու էությունը արտահայտող այնպիսիգործիչներ, ինչպիգրիգոր

Նարեկացին,

Գրիգոր Մագիստրոսը, Հովհաննես Իմաստասերը, ՀովհաննեսԵրզնկացին, ՆերսեսՇնորհալին, Ներսես Լամբրոնացին, ՀովհանՈրոտնեցին, Գրիգոր Տաթնացին, Անանուն ԹովմաԱրծրունիները, ն Հովհաննես

խիթար, Պերացին,ԹորոսԴրասխանակերտցին, Մխիթար Ռոսլինը,ՍարգիսՊիծակը Տրդատը, Մանուելը, ն Մոմիկը ուրիշներ:Նրանք անհատականություններ էին, հանրագիտակ նշանավոր ն մեծ մտածողներ նպաստ իորեցինկրթության, րՀ

գիտության, արվեստի, փիլիսոփայության իրավունքի, մանկավարժության ն հոգեբանության մշակութային թմյթների բազմակողմանի զարգացման,

ո

ստեղծվածավանդույթներիպահպանմանգոր ժին: Այս շրջանում նս հայկական սնվում է իր գոյության հիմնական

կույթը հիմքից՝ հայկական թնոպատմամշակութային

համակարգի ներքին եր չմնալովնան այլ ժողովուրդների լիցքերից՝հաղորմշակութային նվաճում ներին:Զարգացման ու ինքնածավալման ընդհանրական րով կարծեսներհյուսվում հակումնեեն

ց

մշակութային

բոլոր իրողությունները՝ փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, գիտություն, մակար մհայլն դառնալով կրթություն ժամանակի ոգու, մտածողության, պատու արտահայտիչներն ն այաստանի Կիլիկիայի հիմնավորողները: մշակութային գործիչները համագործակ-

այան Կղրծընթացների

"տարածքի րւ զարգացմանը, ն, ազգա նմ ազգային մշակութային նուրտարածքի ընդհա ձնավորմանը: -

Դպրոց մրթություն ն

5-7-րդդդ. Վայաստանում գործելեն տարրական, հատուկ ն բարձրագույն հայկական դպրոցներ:Դպրոցեն

վոր

դպրոցը

ընդհանուրանգրագիտության վերացումնու կրթումն էր: Դպրոցը տալիս էր ոչ միայն կրոնական-քրիստոնեական գիտելիքներ,ինչը բնորոշ էր նախամեսրոպյան շրջանի հունական ու ասորական դպրոցներին(վերջիններիսհիմնականնպատակը քրիստոնյաքաէր), այլն աշխարհիկ րոզիչներիպատրաստումն (թեն ու եղել են նան կրոնական,հոգնոր դպրոցներ հոգնորականներ գործիչներ համար): եկեղեցական պատրաստելու Գրաճանաչություեն կրոն,թվաբանունից ու գրագիտությունից բացի,դասավանդվել թյուն, երգեցողությունն այլն. Դպրոցներիկազմակերպմանու են կրթության իրականացման գործըհովանավորել եկեղեցին Դայոց ն պետությունը, հետո` նան նախարապետականության անկումից րական տները, համայնքները: Ավելի ունակ ու ուշիմ երեխաները իրենց կրթությունը շարունակելեն բարձրագույնդպրոցներում (վարդապետարաններում): Այդպիսինէր Վաղարշապատի դպրոցը, որը առաջիննէ հիմնադրելՄաշտոցըգրերիգյուտից հետո: Այստեղ ն նախապեսդասավանդելեն Աստվածաշունչը, վարքաբանություն եռյակգիտությունները՝ քերականություն, ճարտասանություն, դիա(տրամաբանություն): լեկտիկա Հետագայումուսումնական ծրագրի բարոյագիտություն, մեջ ներառվել են նան աստղաբաշխություն, Նման դպրոցներ,որոշ մասնագիթվաբանություն, երաժշտություն: տականյուրահատկություններով, հիմնադրվելեն նան Վայաստանի համակարգիմեջ շրջադարձային այլ վայրերում:Ուսումնակրթական Անանիա Շիրակացուբարձրագույն կարնորություն դպրոէ ունեցել ցի գործունեությունը:Մինչ այդ (7-րդ դարի 40-50 ականթվականները) Վայաստանիդպրոցներում հիմնականում ուսուցանվելեն վեեն նան մարը նշվածեռյակգիտությունները: Տրվել բնագիտական, տարրական գիտելիքներ:Բարձրագույն թեմատիկական կրթության համար անհրաժեշտգիտությունների հաջորդաստիճանըք̀առյակ թվերիտեսությունը,երաժշտուգիտությունները (թվաբանությունը՝ չեն մաստղաբաշխությունը) թյունը՝տեսությունը,երկրաչափությունը,

գիտելիքներ

ւմ իրականաց իրականացնումէ այդ խնդիրը,որով ն ընդգծվու դպրոցում ուսումնակրթական համակարգի աշխարհիկու գիտականբ նույթը: Առավելնես,որ ուսումնականծրագրերումներառվածեն եղել նան ընդհանուրհամակարգի քառյակ գիտությունների պահանջներից ու հետ առնչվող գիտություններտ̀ոմարագիտուայլ բխող դրանց ն այլն: ուն, աշխարհագրություն, շխ չափագրություն թյ ու կրթական գործում ձեռք բերված Դպրոցական նվաճումները են 9-14-րդ դարերում, որոշ չափով՝հետագայում: բազմապատկվել

հաճախի, հոզե-

է համ-

Սա հայկականդպրոցական մտքի համակարգի, մանկավարժական ե նան է նշանավորվել այդ բնա-

չ' ան գիտականգիտելիքԳումաշխարհարննա աորի, ներիուսուցման դրանցկարնո ացմամբ:Ստեղծվել Արկանոնադրություններ: կրթաուսումնական ծրագրեր երր Գորեն

ու

ուն (վ

ր,

ու համալծել են տարրականն բարձրա Ար սարաններ)դպրոցներ: հասարակության բոլոր խավերի երեխաներըսովորե կա: կարդալ,երգեցողություն, տարրական թվաբանութ դպրոցներիմի մասը մասնավորէր. ուսումը վարդապետները:Հիմնական նպատակը կրոնական անայական գիտելիքների ուսուցումնէր, դրանցկիրառումը գո ականնպատակներով: Գիտակրթական, ուսումն ամանկավարժական տեսանկյունից առավել մեծ արժեք են ներկայացրելբարձրագույնուսումնական ու համալսարանները, հաստատությունները՝ թյունները` վարդապետարաններն են պետության, որոնք գործել են | ցու կողմից:Բարձրագույնդպրոցներում սովորելեն տա րր կրթությունստացածու իրենցգիտեԴա լիքներով, ընդունակություններով ընկնողերեխաները: բերական

աետարանմեր Տարրական դպրոցներում ունարոՊ Կան կազմակեր Ա է ձու ՈՑ ն

լ

հարեւ եկեր իլխանությունների, Պայոց ական

ուսումբարձրագույն Առավելնշանավոր գիտնականները: ծիչները, Նարեկավանեն եղել երզնկայում, նական հաստատությու ններ

վանքում,Սսում, Սանահինում, քում, Անիում, Մուշի Առաքելոց են ունեցել Տաթնում Սեծ համարում Գլաձորում, Հաղպատում, Տաթնիվանքըհայտնիէ Տաթնիհամալսարանները: Անիի,Գլաձորի, 9-րդ դարից հայտնի

գործունեությամբ: եղել իր ուսումնակրթական Գլաձորի դպրոց, վարդապետարան: էր եղել որպես բարձրտիպի հետո Հովհանն (13-րդ դ. 134Օ) փակվելուց է համալսարանի վերածել համալսարանի, կենտրոնը ուսումնական նեցին Տաթնի ուսումնակրթական

Որոտ-

-

է շարունակելու զարգացրել Գլաձորի Որոտնեցուց,մեծ Այս գործում,բացի Հովհանն ավանդույթները: ն նրանցշուրջ համախմբվա

որը

վաստակունեն Գրիգոր Տաթնացին Տաթնի համալհովանավորները: համալսարանի այլ երնելիները, թ.: Ունեցել է է մինչն

հիշատակվում սարանըորպեսայդպիսին տարբեր են ե կել Հայաստանի Սովորողներ հռչակ: համահայկական Եղել է ժամանակի գիտակրթական է վայրերից,նան Կիլիկիայից: մասնագիտացել

Վամալսարանը կենտրոնը: ամենանշանավոր Առաջին`հումանիտար-հաս երեք

(լսարանում): բնագավառում

ն, ճարտասանությո փիլիսոփայությու գիտություններ րակական գրականություն: աչքի մանկավարժություն, պոետիկա, քերականություն, ձնավորում, ն արվեստգ̀րքի գեղարվեստական երկրորդ` գրչությա ճարտասանությանը, երաժշտություն երրորդ` որմնանկարչություն: մանրանկարչություն, մաթեմատիտրամաբանությանը), ան Ավարտելով տեսություն: ն երաժշտությ նմաստղաբաշխությանը,երաժշտությանը հին երգ, երաժշտություն կային, երկրաչափու չ թյանը, ա քննություններ, են վարտական ուսումը, ուսանողներըհանձնել տե (հատկապես՝ կապես՝տեսությանը), որոնք կազմելենաշխարհիկկրթության տրվել ճառ: Ավարտողներին կան ավարտա են գրավոր հիմն ներկայացրել ուսումՈրոշ տարբերություններով, ուսուցչապետեր Ականավոր աստիճան: գիտական են

ըշառակությոն տրվի նն Կավանին քերականությանը, (առակել դիալեկտիկային ս`

,

ոնն նական ուղղվածությանը ածարանություն, ուներ: արեր .

յուրահատկություններով դասաու առարկաներ, օրինակ,աստր, պոետիկա(քերթողականարվեստ), ուշադրություն է հատկացվելաստվածաբանուբնորոշ

,

պատմություն: Մեծ

ի)

աոանը: ոանորնվին ակություն տրվել փիլիսոփայունշանակու թյանը: Այս կամ այն գործել Հայաստանի դպրոցներ տեսակի ն

ուսումնա«Աստվածաշնչի»

է

են

բոլոր

նահանգներում, նշան նշանավորբնակավայրերում, Կիլիկյան չ

Հայաստանում:

Մեծ հեղինա ղինակությունեն

Իմաստասերը (Անիում),

ը, Վովհաննես ԳրիգորՄագիստրոս Գլաձորում (Մշո Առաքելոցվանքում, ՆերսեսՄշեցին,ԵսայիՆչեցին Հովիաննես ն. այլուր), ՄխիթարԳոշը (Գոշավանքում), ն Տաթնում), Գրիգոր (Գլաձորում

Երզնկացի

Հո վհանՈրոտնեցին (Երզնկայում), գիտնաովքերնան հռչակավոր ն ուրիշները, (Տաթնում) հաՏաթնացին Վայաստանի էին: ու աստվածաբաններ: փիլիսոփաներ կաններ, ունեին հետամի մասը շատ ընդհանրություններ մալսարանների համալսարանգործողեվրոպական գայում բացվածկամ արդեն համալսարանը կամբարձրագույն առաջին

ների հետ (Եվրոպայում հաստատությու նը բացվելէ 1215թ.Փարիզում): ուսումնական 9 անցը: Այդ դպրոցներում Ընդլայնվելէ գրչությանդպրոցների ունեցող համար էականնշանակություն սովորել են միջնադարի ձեռագիր,նկարչություն, հաստատությունների: բոլոր բաղադրիչները

վայելել վանականդպրոցները:ԸնդհանՍանահին,Հաղպատ,Բջնի, Ս շրջանումվերածվելեն մշակույթի .

Տան Մշո Աուքելու, այլն) աա րքա իտ կարնոր կենտրոնների ա

վարդապետի

են եղել

արվեստի գրչության այանաստվածաբանական, գիտափի կազմարարությ ձեռագրինկարազարդում, մանրանկարչություն, իրականացրել վարդապետնեակա գործունեղւ դարից Մաշտոցի 5-րդ մանկավարժական էր այլն: Այս գործընթացը, սկսվել րը` նշանավո Աթ են իրենց Սրանցում

ժամանակի

ուն ը

ր

մտավորականները, մշակութայինգոր110

ն

որ

ղեկավարությամբ, ավելի է զարգանում 9-10-րդ դարերում: Գրչությունը վերածվումէ հատուկ արվեստի գրչության արվեստի: Հանդեսեն գալիս հատուկմասնագետներ` գրիչներ(ձեռագրիարվեստըտիրապետող, դրա համարկրթություն ստացածմարդիկ): 4.3.

Փիլիսոփայություն ն գիտություն

Փիլիսուիայություն 9-14-րդ դարերիհայ մշակույթիընդհանուր համակարգումկարնոր նշանակություն ունեն գիտության տարբեր բնագավառներում ձեռք բերվածնվաճումները: Ընդհանուր աշխարնախ առանձնանում է փիլիսոփայությունը: իմաստով հայացքային Վերջինս,բնականաբար, ուներ ժամանակի համարհատկանշական կրոնա-աստվածաբանական ուղղվածություն: Բայց այդ փիլիսոփայությունը սերտաճումէ Բնագիտության հետ ն իմաստավորվում է նան դրանով:Շատ նան նշանավոր փիլիսոփաներ գիտնականներ ին, Օրինակ, Գրիգոր Մագիստրոսը, Հովհաննես Իմաստասերը, ՀովհաննեսԵրզնկացին, ՀովհանՈրոտնեցին, ԳրիգորՏաթնացինն տ

ուրիշներ: Հայ մտածողները հանդեսչէին գալիս որպեսվերացական

աստ-

վածաբան-փիլիսոփաներ կամ մանկավարժներ: Նրանց տեսադաշ-

միշտեղել են ազգնու ազգայինը,ազգապահպան խնդիրները: Նրանք ազգայինգաղափարախոսներ ու մտածողներ էին: Փիլիսոտում

փայական, կրոնաաստվածաբանական փաստարկներով, հավատի բանականության հիմնավորումներով պաշտպանումէին Հայոց

ու

հիմնավորմանըռեալիզմին, հակադրումէին ճոմինալիզմը, որը տեսականորեն ապացուցում էր հակաունիթորների գործունեության անհրաժեշտությունն ու արդարացիությունը: Նույն կերպ կարելի է գնահատել նան հայ մտածողներիու քաղաքական վերաբերմունքըպավլիկյան ու գործիչներիանհանդուրժողական թոնդրակյան շարժումների, դրանց գաղափարախոսությունների այդպիսիվերաբերմունք նկատմամաբ նկատմամբ:Թոնդրակցիների է ունեցել, օրինակ, ԳրիգորՄագիստրոսը, մինչ այդ, պավլիկյանՀովհաննեսՕձնեցին: ներինկատմամբ՝ մտքի մեջ կարնոր են մնում նան մարդաբաՓիլիսոփայական ն Մարդաբանահիմնախնդիրները: նական բնափիլիսոփայական էր տալիսմարդկայինիգոյուհնարավորություն կանհիմնախնդիրը ընկալել ու ավելիիրատեսորեն թյանու զարգացմանտեսանկյունից իմաստնու նշահիմնախնդիրների բացահայտելփիլիսոփայական ուղղությունըտրանակությունը(տես 12): Գիտափիլիսոփայական եկող գիծը ե էր Շիրակացուց Անանիա մաբանորենշարունակում կապվածէր ժամանակըներկայացնողնշանավորգիտնականների Գրիգոր Մագիստրոսի,Հովհաննես Իմաստասերի, Հովհաննես Հերացուն ուրիշներիգործունեությանհետ: Երզնկացու,Մխիթար (990-1058)կարծեսարտաԳոիգորմագիստրոսՊահլավունին է ոգին հանդես գալով Բագժամանակի առաջադիմական հայտում րատունյացթագավորությանԱնիի զարթոնքիժամանակաշրջանի նշանավորլուսավորիչ ու գիտությանջատագով, ուսումնակրթա-

ազգայի մանկավարժ, բարեփոխիչ, համակարգի դպրոցական կան,

ռազմականու մշակութայինգորնով առաջնորդվողքաղաքական, եկեղեցուինքնությունը, դրանով`նան շեշտելով ազգայինիկարեմանմտածող է՝ փիլիսոփա,մաթեմատիկոս, ծիչ: նա հանրագիտակ վորուճյուննու առաջնայնությունը ընդհանուրի, բանաստեղծ:Բազմակողմանիհետակավարժ, աստվածաբան, վերացականորեն ըմբռնվածքրիստոնեականի ու ն այլ գիհամամարդկայինի նկատմամբ: է դրսնորել Այս կենսաբանության բժշկության, քրքրություններ հանգամանքի մեծանում է հատկապես կարնորությունը նրանով,որ նկատմամաբ:Մեծ դեր է կատարել տություններիու գիտելիքների Բյուզանդիայի վարածհակահայ քաղաքականության, քաղկեդոնուանտիկ արվեստի,փիլիսոփայության,գիտության նվաճումների, թյան սկզբունքները քաղաքականնպատակներով օգտագործելու ժառանգության ԴավիթԱնհաղթի,ԱնանիաՇիրակացուտեսական պայմաններում,հայ մտածողները մշակում էին իրենց գաղաու արդիատ արածման, Վայաստանում դրանց ուսումնասիրության փարական կռվանները ու ընդդեմԲյուզանդիայի է ուղղափառության: կանացմանգործում: Հայերեն թարգմանելհույն հեղինակների 13-րդ դարից սկսած գաղափարական այդ պայքարը հատկապես Նրա գիտաորոշ գործեր, նան՝ Եվկլիդեսի«Երկրաչափությունը»: ուղղվում է կաթոլիկության, նրա որդեգրածունիթորության է դեմ: գործունեությունըխորհրդանշում մտավորամանկավարժական Հայաստանում,մասնավորապես ԿիլիկյանՀայաստանում,աստիկանիայն նոր կերպարնու ոգին, որը ձնավորվումէ հայկականմշաձնավորվում էր ունիթռրների (միարարների, միաբանողկյանքիվերելքի, աշխարկույթի ու հասարակական-քաղաքական ների)՝ Հայոց եկեղեցինԿաթոլիկեկեղեցունմիավորել ցանկացողԱյս ընդհիկ մտածողությանծավալմաննոր ժամանակաշրջանում: ների ու ու եկեկեղեցուինքնության է Հայաստանումդպրոցական, պաստել հանուր կողմնորոշմամբն̀ անկախության պահպանման ջատագովների, գաղափարական պայկրթականկյանքի հետագա զարգացմանը:Նրա դերը չափազանց քարը: Այս պատճառով, հայ որոշ մտածողներ(օրինակ Հովհան ուսումմեծէ եղել Անիի,Բջնիի,Կեչառիսի,Սանահինիդպրոցական, Որոտնեցին, ԳրիգորՏաթնացին) ունիթորության փիլիսոփայական

ճանաբար

հակաունիթորների՝ ազգային

նակրթականոլորտներիկազմակերպման, դրանց գիտականուղղվածությանմշակմանգործում: Նույնքանարժանահիշատակ ու ազգային մշակույթիմեծ երախտավոր է եղել Չուհաննես Իմաստասերը (1045-1129)՝տաղանդավոր փիլիսոփան,մանկավարժը, գիտնականտոմարագետը, մաթեմատիկոսը,բանաստեղծը: Նա հայոց տոմարի ամենանշանավոր է: բարեփոխիչներից Գիտամանկավարժական բեղմնավորաշխաէ տանք իրականացրել Անիի ն, հատկապես, Հաղպատիբարձրագույն դպրոցներում, եղել է ուսուցչապետ, մեծ գիտությունների ջատագով:Ըստ նրա, «Աստվածաշունչը» ն կրոնական գիտելիքները բավարարչեն ճանաչողության համար:Այս տեսակետից, գիտությանը, զգայական, բանական ճանաչողությանը զուգընթաց, իմացության մեջ կարնորումէ փորձի նշանակությունը, որը նոր մոտեցումէ նան համաշխարհային չափանիշներով: Հովհան Որոտնեցու,Գրիգոր Տաթնացու նույնպես վկայում են գիտությանու տարբեր աշխատությունները գիտելիքների նկատմաբ նրանց

դրսնորած հետաքրքրությունների մասին: Այս տե սակետիցհատկապես առանձնանում է Գրիգոր Տաթնացին որը ժամանակիամենալուսավորյալ ու խորը գիտելիքներունեցող է: Նրա «Գիրք անձնավորություններից հարցմանց» աշխատությունը յուրօրինակհանրագիտարան է, որը պարունակումէ փիլիսոփայական, աստվածաբանական ու կրոնական,բնագիտական, տնտեսագիտականտարբեր գիտելիքներն մեծ նպաստէ բերել միջնադարյան գիտափիլիսոփայական մտքիզարգացմանը: Հայաստանում ճենսաբանություն, քիմիա: ն ԿիլիկյանՎայաստանում 9-14-րդդարերումմեծ հետաքրքրություն է դրսնորվել տարբեր գիտությունների նկատմամբ: Բյուզանդիայում ու դրանից դուրս մեծ հռչակեն ունեցել նշանավոր մաթեմատիկոսներ մեոն Փիլիսուիան(9-րդ դ.) ն նիկողայոսԱրտավազդը (14-րդ Ռ.): Լնոն Փիլիսոփանեղել է Կոստանդնուպոլսի համալսարանի ռեկտոր: Մեծ դերակատարում Է ունեցել Բյուզանդիայում աշխարհիկ գիտությանձնավորմանգործում: Զբաղվելէ մեծ

փիլիսոփայությամբ, մաթեմատիկայով, մեխանիկայով, աստղագիտությամբ, կիրառական

բնագիտության հարցերով:

Խվաճումները ակնհայտեն եղել բժշկագիտության ու

թյան, բնախոսության (ֆիզիոլոգիայի),

բժշկու-

կենսաբանության բնագա-

վառներում:Ընդհանրապես, Դայաստանում բժշկականգործունեությունը ունի հազարամյակների ն մշակույթի վաղեմություն հնագույն ճներից է: Մեծ հաջողությունների են հասել ժողովրդական բժշկությունն ու բուսաբուժությունը, որոնք հիմք են դարձել գիտական բժշկությանձեավորմանհամար:3-րդ դարից Հայաստանում գործել

հիվանդանոցներ:Այս ամենի մասին հետաքրքիրտեղեկություններ են պահպանվել5-7-րդ դարերիհայ պատմիչներիու փիլիսոփաների երկերում: Սակայն հատկապես 10-14-րդ դարերում է, որ բժշկագիտությունըն դրանառնչվող այլ գիտություններ դառնում են հատուկ ուսումնասիրությանառարկա: Բժշկագիտությունըվերածվում է մշակույթի հատուկ բնագավառի(տես 17: 37): Ձնավորվում են բժշկականբարոյականությանու մշակույթի, բժշկականարվեստի որոշ սկզբունքներ,հմտություններ,մարդու նկատմամբբժշկական նոր վերաբերմունքիու հոգատարության դրսնորմանգծեր: Զարգանում Է գործնական բժշկությունը: Մարդու առողջության պահպանումը դառնում է հասարակականկարնորությաներնույթ: Գրվում են «Բժշկարաններ»`հատուկ աշխատություններհիվանդություններիու դրանցդեղորայքայինբուժումներիմասին: Գործել են հատուկ բժշկական դպրոցներ,բժշկանոցներ,որոնցում սովորում էին բժշկություն: Բժշկությունը ներառվում էր նան ընդհանուր ուսումնականծրագրերում, օրինակ,Անիի, Սանահինի, Տաթնի, Սսի, Տարոնի դպրոցներում:Բարձրագույն ուսումնական ուսուցանվել են բժշկագիտությունու դրան հաստատություններում առչվող` մարդակազմություն,բնախոսություն, դեղագիտությունու դեղապատրաստում, հիվանդություններիախտորոշում,կանխարգեն լում, բուժում այլն (տես 17, 21, հ, 3, 881-891): Գրիգոր Մագիստրոսի, ՀովհաննեսԻմաստասերի,ՀովհաննեսԵրզնկացու, Գրիգորիսի ն բազմաթիվայլ մտածողներիաշխատություններում հետաքրքիր տեղեկություններու նկարագրություններեն պահպանվել մարդու տարբեր օրգաննեկենսաբանության,մարդակազմության, րի, դրանց համադրության,բնախոսականգործառույթների մասին: Չու/հաննես Երզնկացին (Պլուզ) ն ուրիշներ արժեքավորդիտարկումներ են կատարել տարբեր օրգանների յուրահատկության ու փոխկապվածության,ուղեղի կառուցվածքի, դրանց գործունեուու բնախոսական թյան, արյանշրջանառությանն մարդակազմական այլ հարցերիվերաբերյալ:Գիտականնման հաջողությունները պայեն ժամանակաեն նան նրանով, որ, ինչպես մանավորված վկայում զարգացմաննպատակով թույլատրվել կիցները,բժշկագիտության է հանցագործներին ենթարկել անդամամահվան դատապարտված հատման, կիրառվել է դիահերձումը,որոնք հնարավորություն են տվել բժիշկներինու սովորողներինառարկայորենծանոթանալ ու հասկանալ մարդու օրգանիզմիներքինկառուցվածքըու տեղի ունեցող բնախոսական գործընթացները,ձեռք բերել համապատասխան գիտելիքները:Այնինչ, այդ ժամանակԵվրոպայում մարդաբանական մարդակազմությունը (անատոմիան) ն բնախոսությունը որպես գիտություն գոյություն չունեին (տես 21, հ 3, 882): Բժշկագիտական են

մտքի ն բժշկությանհաջողություններըակնհայտ են հատկապես ԿիլիկյանՀայաստանում: Նման բարենպաստմիջավայրում են իրենց գործունեությունը ծավալել մեծ բժշկապետեր Մյահթար Հերացին ու Գրիգորիսը, ու զարգացրել որոնց ավանդույթը 15-րդ Ամիրդովլաթ Ամասիացին:Նրանք առաջնորդվելեն համաշխարհային` հունահռոմեական,արաբական,ազգային բժշկության ու բժշկագիտության սեփականգիտահետազոտական նվաճումներով, ու աշխատանքներով փորձով:Մ/սիթարՀերացին (1120-1200) Կիլիկյան Հայաստանինշանավորմտածողներիցէ, բժիշկ ու բնագետ: Հռչակվելէ որպես բժշկապետ,խորը գիտելիքներունեցող ւսնձնավորություն:Նրան հատկապեսհետաքրքրելեն մարդակազմության, ու դեղագիտության,մարդուառողջապահության, բժշկագիտության բուժման, տարբեր հիվանդություններին, ախտորոշմաննառնչվող այլազան հարցեր: Գրել է բժշկագիտական բազմաթիվաշխատություններ, որոնցից պահպանվելեն առանձինպատառիկներ: Միակ ամբողջականերկը «Ջերմաց մխիթարությունն»է: Սա նվիրված է տենդայինհիվանդություններին, դրանց ախտորոշմանը,տեսակավորմանը,բուժման միջոցներին,որոնց վերաբերյալՀերացինարտահայտելէ իրատեսականու օգտակարտեսակետներ: Հիվանդություններիբուժումը նա հնարավորէ համարելհամալիր միջոցների օգտագործմամբդ̀եղորայքային,հոգեբանական, սննդայինն այլն: Բուժականհամակարգումընդգրկելէ նան ֆիզիկականներազդումները՝ լոգանք, մերսում ն այլն: ՄխիթարՀերացինհամարվումէ հայ դասականբժշկությանհիմնադիրը: Քիմիա: Հայաստանում հնագույն ժամանակներիցիրականացված մետաղաձուլությունը, խեցեգործություննու այպպակեգործուեն թյունըվկայումեն, որ մեր նախնիները անհրաժեշտգիտելիքռՔեր յուրացրել տարբերգիտությունների,նան քիմիայի բնագավառում: Դա են վկայում նան ոսկյա, արծաթյա,բրոնզե ն այլ կարգի մետաղներից պատրաստվածզարդեղենները,կենցաղայինիրերը, ներկերի,գարեջրի,գինու, քացախի,անուշադրիարտադրությունը: Հայաստանումքիմիայի ձնավորումնու զարգացումըհատկապես իրականացելէ միջնադարում,կապվածալքիմիայի առաջացման հետ (3-4-րդ դդ.), որի ավանդույթները զարգացելեն հատկապես9ն հետո: են ալքիմիականբազմա14-րդ դդ. Հայերենպահպանվել թիվձեռագրեր,որոնցումնկարագրվումեն տարբերնյութերիստաց-

դարում շարունակել

է

.

եռձնավոխվե էհայեւնն դրանք գաղտնամոված այբուբենը, գրկվել պայմանական փոխվել նշաններ, անունները: ման

եղանակները,

են են նյութերի Այդ ամենըհասկանալիեն եղել միայնալքիմիկոսներին (տես 28):

Օտարազգիալքիմիկոսներնիրենց փորձերումօգտագործելեն մի շարք նյութեր, հասկացություններ, որոնք ունեն հայկականծամ ծու, հայկական աղ): Ղայ ալքիմիկոսնեԳու (օրինակհայկական ն րը (Ստեփանոս Իմաստասեր,ԴանիելԱբեղա,ՂազարԵպիսկոպոս ուրիշներ) գրել են քիմիային (ալքիմիային)վերաբերողաշխատուէ թյուններ: Հայ ալքիմիկոսներիգործունեությունը նան հետագա դարերում: Ուսումնասիրողների կարծիքով հայկական ալքիմիանիր ազդեցությունն համաշխարհային թողել ալքիէ Ն. վրա: Օրինակ ակադեմիկոս Ֆիգուրովսկու պնդմամբք̀իմիականգիտելիքներըՌուսաստանում տարածվելեն հայ բժիշկների,քիմիկոսներիու արհեստավորների միջոցով,որտեե ն Եվրոպա: ղից էլ փոխանցվել Արնելյան չ Պատմագիտությում: 9-14-րդ դարերի հայ պատմագիտական ու մտքում ձնավորվումեն գիտահետազոտական նոր մոտեցումներ հայոց հետաքրքրություններ: Իրենցտեսադաշտումմիշտունենալով պատմությունը,դրան վերաբերողկարնոր իրադարանդրադառնումեն նան այլ ժողոձություններըհ̀այ պատմիչները ու իշխանավուրդների պատմությանը,առանձիննախարարական կան տներին նվիրված պատմություններին:Այսպես, Ստեփանոս Տարոնեցու «Տիեզերական պատմությունը»հնարավորություն էր ստեղծում հաղորդակցվելայլ ժողովուրդների(հրեաներ, ասորեստանցիներ,մարմարեր, պարսիկներ,վրացիներ,հույներ ն այլն) պատայդ համակարգումտեսնել նան սեփականպատմումությանը, սկլսած:Նույնը վերաբերումէ Կիթյունը` հնագույնժամանակներից որը ներառումէ թաթարլիկիայիՀեթում պատմիչիաշխատությանը, մոնղոլներիպատմությունըն կարնորտեղեկություններհաղորդում Արնելքի,Հայաստանիու այլ երկրներիմասին. ունի միջնադարյան (այս աշխատությունըգրվել է ֆրանսերենն ժամանակագրություն թարգմանվելեվրոպականտարբերլեզուներով,1842 թ.՝ հայերեն): տներիննվիրվածպատմությունները Նախարարական, իշխանական էին տալիս ավելի խորությամբու բազմակողմահնարավորություն մշանիորենբացահայտել դրանց հասարակական-քաղաքական, ազգայինիընդհակութային,տնտեսականյուրահատկություններն նուր համակարգում:Եվ եթե հաշվիառնենք,որ ժամանակաշրջանը համընկնումէր որոշ իշխանականտների(Արծրունիների,Սյունիիսկ ների ն այլն) վերելքի ու հզորացմանժամանակաշրջանին, դրան հաջորդելու էր անկմաներկարատնընթացքը,ապա այդպիսի նշանակությունըկարնորվում է ժամանակիու աշխատությունների Այսպեսկարելիէ, օրինակ, ներկայիսչափանիշներով: ԱրծրուԹովմա Արծրունու, Անանուն պատմիչիպատմությունները՝` նախապատմությունըՍ̀յունիների նիների,ՍտեփանոսՕրբելյանի

շարունակվե

միայի զարգացման

ընդհանրական

,

արժեքավո

րարականտների ու նրանց իրականացրածմշակութային, քա ղաքական, տնտեսական գործունեության մասին: Կարնոր է նան այն հանգամանքը, որ այդ աշխատությունները անփոխարինելիտեղեկություններ են պարունակումնան միջնադարյանՀայաստանիվերջին` Բագրատունյաց ու Կիլիկյան Հայաստանիհզոր պետությունների, նրանցվերելքների,անկումների,մաքառումներիվերաբերյալ: Այս տեսակետիցհիշարժան է նան Հովհաննես Դրասխանակերտցու «Հայոց պատմությունը», որը հայոց պատմությունը ընդգրկում է նախնականժամանակներիցմինչն 924 թ. Նա հատուկ ուշադրություն է դարձրելայն իրադարձություններին,որոնք տեղի են ունեցել Բագրատունիների օրոք, հատկապես`Սմբատ Առաջին ն Աշոտ Երկաթ արքաների գործունեությանընթացքում: Կիլիկյան Հայաստանի, այլ երկրներիհետ նրա հարաբերությունների,տարբերիրադարձություններիմասին ն Մեծ Հայքի վերաբերյալարժեքավորտեղեկություններէ պարունակումԿիլիկիայիպետականու ռազմական նշանավոր գործիչ Սմբատ Սպարապետի«Տարեգիրքը» (ընդգրկում է 951-1272 թթ. ժամանակագրությունը): Ընդհանրապես,այս շրջանի պատմագրությանկարնոր նվաճումներից է ժամանակագրության նկատմամբաճող հետաքրքրությունը:Այդպիսին է նան Մատթեոս Ուռհայեցու «Ժամանակագրությունը», որը ներառում է 952-1137 թթ.

իրադարձությունները:

Իրավագիտություն: Հայաստանումիրավականմտքի ձնավոր-

ման, օրենքների կիրառման նախադրյալներըգալիս են հնագույն

ժամանակներից:Ինչպես հաստատում են ուսումնասիրությունները, պետականությանգոյության երկարատնժամանակաշրջանումգործել են ավանդականսովորութայիննորմերը,նան որոշ իրավական կանոններ ու սկզբունքներ: 5-րդ դարից սկսած, հայ պատմիչների, աստվածաբանների, փիլիսոփաների,գիտնականներիաշխատությունները վկայում են իրավական,օրենսդրականհարցերինկատմամբ նրանց հետաքրքրություններիմեծացման մասին: Հասարաու իրավականհարաբեկականկյանքի իրավականկարգավորման րություններիձեավորմանտեսակետիցկարնորեն Աշտիշատի 356 թ. ն Շահապիվանի 444/446 թթ. կանոնադիրժողովները:Ի թիվս բազմաթիվկանոնների,Աշտիշատիժողովումորոշվել է արգելել մահացածներիհամար կատարվողանպարկեշտլաց ու կոծի, մարմնական վնասներ պատճառելու,նվագելու ն այլ սովորույթներ, որոնք ժառանգվել էին հեթանոսականշրջանից: Շահապիվանիժողովում ընդունվել են կանոններ, որոնցով կարգավորում էին ամուսնաընտանեկան հարաբերությունները,հոգնորականներիգործունեությունը ն այլն: Առաջին ժողովով բարձր խավին արգելվում էր ամուսնությունըմերձավորազգակիցներիհետ, ՇահապիվանիԺո118

ղովով սա տարածվում է բոլոր խավերիվրա` 4 պորտ հաջորդականությամբ:ՀետագայումՍսի եկեղեցականժողովը (1243-46 թթ.) ժողովը արգելքը տարծում է 7 պորտիվրա: 426 թ. Վաղարշապատի է Վայաստանում գործել ամուսնությունը: արգելել անչափահասների նան են տարբեր ժամանակներումընդունված այլ կանոններ ու որոշումներ:Վայոց կաթողիկոսՀովհան Օձնեցին 8-րդ դարի սկզբներին խմբավորելէ գոյություն ունեցող կանոններիմի մասը` ստեղպաշտոնականփաստաթուղթ, որը անվանծելով իրավաբանական է (տես 16): 12-րդդարիսկզբինԴավիթ հ այոց» ««Կանոնագիրք վել է ԱլավկաՈրդին գրել «Կանոնականօրինադրությունը»,որը իրականոնների վական,բարոյական, խրատական,դաստիարակչական հավաքածու է: Այսպիսի նախադրյալներիառկայությամբէ, որ Մխիթար Գոշը (1120-1213) գրում է «Դատաստանագիրքը»» («Գիրք Դատաստանի», 1184թ.)՝ հայ իրավագիտականմտքի հուշարձանը:ՄխիթարԳոշը հայ մշակույթի երնեամենանշանավոր է մտածող,գիտնական,մանկավարժ,առակալայնախոհ լիներից գործիչ: Հռչակվել է որպես գիր, հասարակական-քաղաքական նոր իմաստուն, մեծ օրենսդիր:ՄխիթարԳոշի այս աշխատությամբ է իրավամ տքի զարգացման, հայ իրավագիտական սկսվում շրջան բնագավառներում: գիտականօրենքների մշակման,համակարգման է մտքի գրելիս հաշվի առել հայ իրավաբանական Աշխատությունը նախկին նվաճումները, հայոց կանոնակարգումմշակված ու ազգային կյանքում կիրառվողկանոնները,սովորութայինիրավունքը ն մովսիսականօրենքները: Նա հիմնավորելէ ազգային կյանքը որոշակի կայուն օրենսդրականսկզբունքներովկարգավորելուու ղեկավարելու, անհատականու խմբային, հասարակականշահերը օրինականությանտիրույթում պահպանելու ու իրականացնելու որը ինքնին քաղաքակրթականմեծ նվաճուճ անհրաժեշտությունը, հրատարակող էր: Եվ ինչպեսհիմնավորումէ «Դատաստանագրքի» Խ. ու ուսումնասիրող Թորոսյանը, այդ գիրքը գրված էր ժամանակի ու ապագայի չափանիշներով,ՄխիթարԳոշը նպատակ է ունեցել ու խաղաղությու«ապահովելերկրի ներսումարդարադատությունն նը, կայունացնելհասարակականներքին անդորրը, կենտրոնացնել երկրի բոլոր ուժերը» հզոր ն կենտրոնացվածպետությունստեղծելու համար(տես 29, ԺԲ-ԺԳ):ՄխիթարԳոշի հիմնականնպատակն է եղել իրավականկարգավորումու համակարգում տալ ազգը կազհաստախ ավերի,շերտերի, հ ասարակական անհատների, մավորող տությունների(եկեղեցի, աշխարհիկիշխանություն,դատականատյան, ընտանիք,ավատատեր,հոգեվորական,շինական,արհեստավոր, վաճառական)գործունեությանը,պարտքիու իրավունքի փոխհարաբերությանը:«Դատաստանագիրքը»հայ իրավաբանական

Ստքիամենամշակված է ն ազգայինգաղափաարտահայտությունն րախոսությանբաղադրիչներից մեկը:Այս շրջանի իրավաբանական բնույթի մյուս կարնորհուշարձանըՍմբատՍպարապետի (գունդստաբլ) գրած «Դատաստանագիրքը» է (1265թ.): Վերջինս հիմնվածԷ ՄխիթարԳոշի «Դատաստանագրքի» վրա,սակայն`վերափոխված է

Կիլիկիայի հասարակական-քաղաքական պահանջներինհամապատասխան:ՄխիթարԳոշի «Դատաստանագիրքը» 13-րդ դւսրից սկսածգործածվելէ նան հայ գաղթօջախներում: Աննշանփոփոխություններովթարգմանվելէ վրացերենու գործածվելՎրաստանում: 16-րդ դարում, որոշ:փոփոխություններով ու հասարակական կյանքի նոր պայմանները նկատիունենալով,կիրառելէ նան Լեհաստանիու Ուկրաինայիհայկականգաղթօջախներում: Այդնույն դարում թարգմանվելէ լատիներեն: ն նորմերըիրենցգաղափաՄշակվածիրավական սկզբունքները րական էությամբ կազմել են տեսականհայեցակարգ, որի գերնպատակըեղել է ազգը ն ազգային կյանքի բնականոնզարգացումը, ազգայինի իրավական,բանական-բարոյական կարգավորման անհրաժեշտությունը: Սա նշանակումէ, որ հրավագիտությունը իր ընդհանուր հայեցակարգայինսկզբունքներով ու ազգային կողմնորոշվածությամբ դառնում էր ազգային գաղափարախոսությանբաղկացուցիչ մասը, ապահովում նրա իրավական հիմունքները՝սերտորենշաղկապվելովնան փիլիսուիայաբարոյականու քրիստոնեական գաղափարախոսության ազգային մոտիվներիհետ: Իրավագիտությունը, օրենքը, կարգը համարվում էին ազգայինիգոյությանու զարգացմանանհրաժեշտ պայմանները: 4.4.

Գեղարվեստական մշակույթ

Այս շրջանի հայ գեղարվեստական մշակույթը՝գրականությունն արվեստը, զարգանումեն մեթոդաբանական որոշ այլ սկզբունքով: Միջնադարում տիրապետող քրիստոնեական գեղագիտական սկզբունքըգեղարվեստական մշակույթումամրապնդումէր վերացականությունը,խորհրդապաշտությունը, պայմանականությունը: Այն ենթադրումէր աստվածայինը բնորոշողժամանակատարածային այնպիսիչափանիշներ, որոնքիրենցգեղարվեստական պատկեու բնականի րայնությամբդուրս էին աշխարհիկի ու շրջանակներից ու հասանելիէին միայնհավատին իռացիոնալ զգացողությանը:Այս պատճառովմարդու մարմնական-կառուցվածքային պատկերումը նույնպեսդառնումէր խիստպայմանական, նույնիսկ՝երկրորդական: նպատակըայն էր, որ առաջնայինհամարվիհոգնորը,գերզգայականը, ոչ նյութականը: են աստվածաՍրադիպուկդրսնորումներից ու

շնչյան կերպարներիմանրանկարչական, պատկերաքանդակային դրսնորումները:Չնայած դրան,9-14-րդ դարերումքրիստոնեական մտածողությանու նրա գեղագիտական, գաղափարական իդեալնեեն նան աշխարհիկկյանքի ու բնուրի շրջանակներումուժեղանում վերաբերմունքը,դրանց թյան նկատմամբդրսնորվողիրատեսական պահանջը:Աշխարհիկկյանքը գեղարվեստական վերամշակումների ն բնությունը, մարդը իր հոգնոր ու մարմնականբաղադրիչներով ըմբռնվում են որպես իրականզգացմունքներիու զգացումների ձնավորմանաղբյուր, մարդուգոյությանանհրաժեշտու ընդհանրական նախապայման:Այս մոտեցմանփիլիսոփայական-իմացաբահիմնավորումըառաջանական,գեղագիտական հայեցակարգային է Նախ, ինչպեսնշվեց, Վովհաննես Սարկավագ Իմաստասերը: դրել նա հիմնավորումէ, որ փորձըկարնորնշանակությունունի ճանագործում,ինչը ենթադրում չողության ու կարծիքներիհստակեցման էր վերացականդատողություններից անցում դեպի կյանքի իրաԱյնուհետն, տեսական ու ստուգելիվիճակներնու հանգամանքները: ստեղծագործությունը,արվեստըպետք ըստ նրա՝ գեղարվեստական է իրենց նյութը, բովանդակությունը քաղեն, վերցնեն բնությունից, հարազատ մնան բնականիզգայմաննու բնությանպատկերմանը: նա արտահայտում է «Բան իմաստության...առ ձագն, Այս տեսակետը որ կոչի սարեկ» չափածո ստեղծագործությանմեջ: Բնությանը հարազատմնալը ծնում է իսկականարվեստ,նրանից հեռանալը հանգեցնում է կեղծ արվեստի,բնությանաղավաղման:Սա է նրա գեղագիտականհիմնականմոտեցումը:Ինչպես տեսնում ենք, սա նան մարդու ու աշխարհիկ լուրջ հայտ է բնության, կնշանակեր՝ նոր մոտեցումմշակելու ուղկյանքինկատմամբգեղարվեստական աշխարհայացքրիստոնեական ղությամբ:Եվ այն, որ տիրապետող քի պայմաններում մեծանում է հետաքրքրությունըայդ ամենի այլ նան նկատմամբ`պետքէ համարելոչ թե պատահականություն, այս ընդտեսականորենհիմնավորվածսկզբունք: Գեղագիտական հանուր պահանջիարտահայտությունը կարելիէ տեսնել այդ շրջագրականության,արվեստիտարբեր ժանրենի գեղւսրվեստական ու րում թեմատիկմշակումներում:

Գեղարվեստական գրականությունն բանահյուսություն 5-7-րդ դարերիհետ, հայ գեղարվեստական գրականությունը, հատկապեսպ̀ոեզիան,ավելի է մշակվում, համաձներով,ոճերով,պատկեկարգվում՝հանդես գալով ամենատարբեր Պոեզիան արտահայտչամիջոցներով: րային ու գեղարվեստական Համեմատած

հասնում է զարգացմանդասական ն, որոշ յուրահատմակարդակի կություններով, իր ազդեցություննէ թողնումհայկականպոեզիայի

'

հետագազարգացմանվրա նույնիսկմինչն մեր օրերը: 9-րդ դարից ի վեր ավելի են համակարգվում ու հարստանում արդեն 5-րդ դարից ձենավորված շարականները: Առաջանումեն թեմատիկբնույթի բանաստեղծական նոր հավաքածուներ՝««Գանձարանը»» ն ««Տաղարանը»» Առաջինիմեջ ներառվումեն գանձերը,որոնք արձակ ն հանգավորված են, երկրորում տաղերը, բանաստեղծություններ որոնք կայուն ռիթմականհատկություններ, քնարական,վիպական յուրահատկություններ ունեցողբանաստեղծություններ են: Գանձերի ն տաղերիերաժշտական մշակումները հայ երգարվեստի լավագույն են: դրսնորումներից Այս շրջանում, ժողովրդական-գուսանական ընդհանուրմշակույթի զարգացմանու նորացմանշնորհիվ, նոր վերելք են ապրում նան հայրենները:Այսգործընթացը շարունակվումէ հետագադարերում: Վայրենները հայ ժողովրդական քնարերգության հնագույն ն առավել մշակվածձներիցեն ն գրվել ու երգվել են բնության, սիրո, պանդխտության (անտունի),սովորականթեմաներով: Ունեն երկտող ռիթմիկկառուցվածք, յուրաքանչյուր տող ամբողջական է ու բովանդակային: Կազմել է գուսանականարվեստիանհրաժեշտմասը: Ժողովրդականից զատ, անշուշտեղել են հայրեններ, որոնքունեցել են հեղինակներ: Որոշ մտածողներնրանց թվին են դասում ՆահապետՔուչակին: դարերիբանաստեղծական 10-14-րդ են արվեստըներկայացնում ԳրիգորՆարեկացին,Ներսես Շնորհալին,ՀովհաննեսԵրզնկացին (Պլուզը), Կոստանդին Երզնկացին,Ֆրիկըն ուրիշներ ն բազմաթիվ անհայտհեղինակներ: Հայկականպոեզիանգտնում է իր կենսահաստատ ուժը. փառաբանվում է նան աշխարհիկ ու երկրային կյանքը, սերը, բնությունը՝իրենցամենատարբեր դրսնորումներով: Իրականանումէ կրոնականոգու ու աշխարհիկզգացողության նուրբ համադրում,որը արտահայտվում է գեղարվեստական ու փիլիսոփայականնոր մտահղացումներով, պատկերային նոր ձներով:Կրոնականինու աստվածաշնչայինին հաճախվերագրվումեն բնական ու ու մարդկային բնապաշտական, իրատեսական այնպիսիհատկություններ,որոնք հնարավորություն են տալիսնորովիզգալ ու արժեքավորել անգամ երնակայականնու աստվածայինը (օրինակ, ԳրիգորՆարեկացու«Մատյանողբերգության»որոշ հատվածներ, հատկապես՝ տաղերը):Եվ այս ամենիառանցքումհառնումէ մարդը իր իրականհույզերովու ապրումներով,իր անսահման սիրով, ու պատասխանտվությամբ ոչ միայնդեպիերկնայինն ու հավատով աստվածայինը, այլ նան սեփական անձըն մարդկայինը:

`

Սիրո միջոցով վերածնունդապրելու ու ինքնահաստատվելո ձգտումը ստանում է ձգողականմեծ ուժ: Աշխարհիկսիրո զգացումը նոր լիցք ու ուժ է հաղորդումքրիստոնեական սիրո զգացումինն առ աստվածտածվողսիրոապրումներին,իսկ վերջիններսնոր իմաստ ու խորհուրդեն հաղորդումիրական,աշխարհիկսիրոհմայքին: Դարաշրջանիբանաստեղծական ոգին արտահայտում է Գոհգոր Նարեկացին (951-1003): նարեկացու բանաստեղծական արվեստի են «Մատյան ողբեր ողջ հմայքը, նրա հանճարըարտահայտված գության» պոեմում: Վերջինս բաղկացածէ 95 գլխից (բանից) ն դրանց էությունը արտահայտողենթագլուխներից:Պոեմը, ըստ էության,բովանդակություն չունի: Յուրաքանչյուրգլուխ Նարեկացու է սրտից բխած խոսքն ուղղվածԱստծուն: Դա նան ներքին մենախոսությունէ, որը վերածվումէ Աստծու հետ յուրահատուկ երկխոսության, նրան հղված աղոթքի,խնդրանքիու պահանջի:Պոեմում մի կայուն շեշտադրում՝ Աստվածինչու՞ իշխում է տրամաբանական արարեց մարդուն, ո՞վ է նա ն ինչու՞ դարձավմեղսագործ,ինչպիսի՞նէ լինելու նրա վախճանը, գոյությունունեցող վիճակիհամար ունեն Աստվածնու ինքը՝ մարդը, ինչպիսի՞ պատասխանատվություն ինչպե՞սպետք է իրականանան մարդուփրկություննու կատարելությունը: Հավերժականայս հարցադրմանու անլուծելի առեղծվածի լուծման նպատակով, Նարեկացինընտրումէ քրիստոնեականաստու տեսանկյունիցպատճառավածաբանության փիլիսոփայության բանվող մի հիմնարարսկզբունք`Աստվածբարձրագույնկատարեպսակը մարդը, ոչինչ է, բայց լություն է, նրա արարչագործության նա նան բարձրագույն է, կարգիէակ քանզի անսահման հնարավոու հարաբերականաստվածացրություններունի կատարելության ման համար, եթե միայն ցուցաբերիկամք, հավատ, ինքնաճանաչու ինքնափրկման ման, ինքնամաքրման ձգտում: Նարեկացինգիտակցաբարիր մեջ է տեսնում ու իրեն է վերագրում մարդկայինցեղին բնորոշ ու հնարավորբոլոր արատները, կրքերի,զեղումմեղքերը,չարի ու անբարոյականի դրսնորոլմները, ն ու է ձները որոնում դրանքհաղթահաների գայթակղությունների րելու, դրանցիցդուրս գալու միջոցները,մաքրագործվելու,կատահամոզվածէ, որ Նարեկացին րելագործվելուհնարավորությունները: է քանզիամենազորարարիչըդրա կարելի այդ ամենըհաղթահարել, հնարավորությունըտալիս է ն մարդունմղում է վեր բարձրանալիր առկա վիճակից:Բայց սա հնարավորէ այն դեպքում, եթե մարդը ն գիտակցումէ ինքն ապրումէ իր վիճակի ողբերգականությունը արատներըհաղթաթերությունները, իրենիցվեր բարձրանալու,իր ու հավւստով փրկվելու մաքրագործվելուանհրաժեշտու-

հարելու,

թյունը:

Նարեկա-

բնագավառներում:տարբերություն երաժշտաարվեստի տոգորվածէ քաստեղծագործությունը ցու, նրա գեղարվեստական գործուն ու ու քաղաքական տրամադրություններով, ղաքացիական Ի

Նարեկացին կարծես շարունակեց Քրիստոսի առաքելությունը՝ հանդես գալով մարդկությաննոր փրկիչ,միջնորդԱստծու ու մարդու միջն, քանզի, իր հանճարիուժով, անսահման հավատով ու մարդասիրությամբ, փորձում է մարդկայինցեղի նորացող տառապանքների մեջ գտնել նրա անսահման վեհություննու գեղեցկությունը, նրա փրկությանու կատարելությանհիմնականհավաստիքները,մարդու մեջ ներարկելհավատիր հոգնորուժի ու անսպառկարողությունների նկատմամբ: ն բանաՆարեկացու գեղարվեստական աշխարհայեցողությունը են ստացել նան ստեղծականտաղանդը իրենց արտահայտությունն նրա փոքրաքանակ,բայց կենսականջերմությամբ լեցուն ուերում: Առանձնահատուկեն «Մեղեդիծննդյան» ն «Տաղ վարդավառի» տաղերը: Առաջինը նվիրված է Աստվածամորը:Տաղը կնոջ կանացիության,գեղեցկության, նրա հմայքների, քնքշանքի լավագույն գեղարվեստականպատկերնէ, հավանաբար,առաջինըմիջնադարյանհայ մշակույթում,ն ամբողջովինունի աշխարհիկյուրահատկություն: Նույնիսկ կարելի է ասել, որ կնոջ այսպիսիփառաբանությունը, անգամ Մարիամինվերաբերող,անհարիր էր միջնադարյան մտածողությանը:Կանացիայս կերպարըչափազանցհողեղեն է, զգայական, բնապաշտականերփներանգներովլի, կենսախինդ: Հիշենք մի հատված այդ տաղից. «Օավալվել են աչքերը ծով Առավոտվա ծովի վրա ծիծաղախիտ,// Ինչպես երկու փայլակնաձն արեգակներ,Շողն է նման լուսացնցուղայգաբացի:// Թափվումէին // Գեղաշիու նռնենու ծաղկաթերթեր. այտերից`վառ Դափնեվարդի տակ իրանից սիրտնէր կարկաչումՀուզավարարկենսատու սեր.... // Բերանն երկթերթ, շրթունքներից վարդն էր կաթում. // Լեզվի տավիղնէր քաղցրերգումհուզումնահորդ,// Շողում էին նույն կենսավառ Սիրով չքնաղ ու գինեթույրԾամերնիրենց գիսակներովխոպոպավոր:// Այդ վարսերըհամերամզա՛րդ, համորեն զա՛րդ, // Ոլորք առած եռահյուսակ՝ Բոլորվել են այտերի շուրջ. // Լուսափայլ է են մանուշակիծիրածոցը, կարմիրվարդովլցված, // Դաստակներն նի փունջ: // Բուրում էր նա կնդրուկիպես Աստվածայինհրով լցված մի բուրվառի,// Ձայնն էր մեղուշ, քաղցրանվագ....» Ժամանակաշրջանիմտավոր կյանքի, մշակույթի զարգացման գործում անփոխարինելի դեր է կատարել տաղանդաշատբանաստեղծ, եկեղեցական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս,երաժիշտ Ներսես Շնորհալին (մոտ 1100-1173): նա 1166-1173-ն եղելէ ԱմենայնՀայոց Կաթողիկոս: Շնորհալինմեծ դեր ունի ժամանակի բանաստեղծականարվեստի համապատկերի ստեղծմանգործում:Նա նորարարու բազմաոճ է, ստեղծագործող նշանավորոչ միայնչափածոյի, այլ նան արձակի,

հասարակական Հայոց եկեղեցու ինքկյանքը: Շնորհալինհայ պետականության ն է, դա իր ուղղակի գաղափարախոսներից նության պահպանման է ստացել նրա հասարակական-քաղաքակ արտահայտությունն բնույթի ստեղծագործություննեու գեղարվեստական կրոնական

դեպի վերաբերմունքով նպատակային

ո

ազգը

ն

ու

են «Առա-

ժողովրդի սիրվածբանաստեղծություն-երգերից «Աշխարհ ամենայնը», «Զարթիք փառք իմը» լուսոն», վոտ երգերը: արնագալիբազմաթիվ ստեղծագործություններից Շնորհալու լավագույնու մեծածավալ հենքը Միջագետքի պատմական որի է «Եդեսիայի ողբը» պոեմը, մեծ մասը հայեր Եդեսիա նշանավորքաղաքի (որի բնակչության պատմազգացմունՊոեմին էին) գրավումնու ավերումնէր (1144): քաղաքի կենդաքային մեծ ուժայնությունէ հաղորդումավերված միջոցով: Սա կերպավորման նացումը կնոջ գեղարվեստական իր փառքիու կործանման, Եդեսիակին քաղաքիողբն է սեփական այսպիսի Քաղաքի մ ասին: անսահման ու անբուժելիկորուստների է որպես կին, առանձին բնավորությունհաղորկերպարավորումը` դում պոեմին՝ավելի ընդգծելովիրավիճակիողբերգականություն ու

յ

բարդությունը: հոգեբանական

է բազմաՅովհաննեսԵրզնկացու (Պլուզ) պոեզիանընդգրկում թեմատիկ տաղեր, որոնք թիվ քառյակներ,ողբեր, շարականներ, նույնիսկ, որոշ չափով են: Դրանցում, առումով խիստ բազմազան ըմբռնումեն հեղինակի գիտափիլիսոփայական արտահայտված «Հովհաննես նրա որ է այն, ները: Բայց հատկանշականհատկապես համար խիստ հազէ միջնադարի ն Աշա» պոեմումառաջադրվում պաշտպանություն վադեպ երնույթի ազատ սիրո գաղափարի քրիսէ անգամայլադավանների՝ հնարավոր է, սերը որ ստացվում թեմատիկան Միրո աղջկա միջե: տոնյա տղայի ու իսլամադավան նան Կոստանդիներզնկացու է գունեղ արտահայտվել բավական մեջ: (13-14-րդդդ.) քնարերգության որպեսհուզազգացմուննոր Սիրո գեղարվեստականընկալումը՝ է ձն, իր կայուն արտահայտությունն աշխարհայեցողության

քային նան

հայրենստեղծագործությունների ժողովրդական ու զգացումները, ների մեջ, որոնցումաշխարհիկ բնապաշտական ավելի ազվիճակներըդառնումեն ավելի գունագեղ,տիրապետող, դեցիկու բազմախորհուրդ: ու

ստանում

Ֆոհկը (1230-1315) հայկականպոեզիայի մեջ մտցրեց գաղափարականնոր շեշտադրում:Նրա շնորհիվ հայ բանաստեղծությունը հնչեղություն: ստացավ ընդգծված հասարակական-քաղաքական ու Այդ պոեզիան յուրահատուկկասկած դժգոհություն է ընդհանուր հասարակականկարգի նկատմամբ,ուղղված է հասարակության մեջ իշխող անարդարությունների դեմ:Միաժամանակ,Ֆրիկի ստեղեն խորը մարդասիրությունը,երկրի վրա ծագործությանըհատուկ օրինականություն հաստատելու մեծ ցանկությունը, ատելությունը Հայաստանում օտար նվաճողներիտիրապետությանդեմ: Ֆրիկի քննադատությունըհասցեագրվածէ անգամԱստծուն, քանզի սոցիալական թշվառություններիպատճառը բանաստեղծըհամարում է նան նրան: Գեղարվեստական գրականությաննոր միտումներիձնավորման տեսակետիցառանձնահատուկնշանակությունունի առակագրությունը: ՄխիթարԳոշի ու ՎարդանԱյգեկցուգործունեությամբառակագրությունը դառնում է հայ գրավոր մշակույթի անբաժանու անհրաժեշտ մասը: Առակներըհամակարգվումեն հատուկ ժողովածուներում, որոնք անվանվում են ««Ադմեսագիրք».- Պատմամշակութայինմեծ արժեք են ներկայացնումնան առածները: 9-14-րդ դդ. հարստանումէ ժողովրդականբանահյուսությունը, է հասնում ««ՍառսունցիԴավիթ»»էպոսում: որը իր գագաթնակետին էպոսը բաղկացածէ չորս մասից կամ ճյուղից` Սանասար ն Բաղդասար, մեծ Մհեր, Դավիթ ն Փոքր Մհեր, որոնք էպոսի գլխավոր հերոսներն են, առասպելական, դյուցազնականծագում ունեցող միննույն տոհմի տարբեր ժառանգները: Նրանց անվան հետ են կապվում հերոսական տարբեր սխրանքներու գործողություններ: հենԲովանդակությամբ, քննված հարցերով,պատմամշակութային ու է քով` այս էպոսը խորն բազմաշերտ:Այն ամբողջականացել է դարերի ընթացքում: էպոսը սերում է հայոց պատմությանհնագույն համակարգի շրջաններիցն, մնալով հայ էթնոպատմամշակութային ամենաինքնատիպդրսնորումներիցմեկը, միաժամանակբացահայտում է այդ համակարգի էությունը ներկայացնող բազմազան էպոերնույթներ,որոնք բնորոշ են տարբերժամանակաշրջանների: սը չափազանցխտացված,բայց հետաքրքիրտվյալներէ պարունակում հայերի կրոնապաշտամունքային պատկերացումների,ծիսական, ընտանեկան,կենցաղայինն այլ կարգիավանդույթների,սովորությունների,ազգայինարժեքներիմասին:Բայց էպոսիգաղափարական առանցքը հայ ժողովրդիազատագրականպայքարն է, որը համակարգվելէ հատկապեսարաբականխալիֆայությանդեմ մղած պայքարիթարմիրադարձությունների ազդեցությամբ:Ինչպես ցույց են տալիս ուսումնասիրությունները, էպոսի կերպարներինբնորոշ

գաղափարներնույնիսկառկա են ժայռապատկերներում ու ու հնագույն բնապաշտական դիցաբանական գաղափարներում: Օրինակ, Հայկական լեռնաշխարհում հնագույն ժամանակներից տարածում գտած ջրի պաշտամունքը,մայրապաշտությունը,չար ուժերի ու վիշապների դեմ պայքարի գաղափարները,Վահագնի, Միհրի ն այլ աստվածներիպաշտամունքայինորոշ գծեր ելակետայիննշանակությունունեն նան էպոսում:ծռմինարրըէպոսի առաջին ճյուղի հիմնական հերոսների Սանասարի ու Բաղդասարի մայրը մայր աստվածությանու մայրապաշտությանմարմնավորումներից է, բայց առաջին հերթին` ջրի պաշտամունքի հետ սերտ աղերս ունեցող, անձրնի գոյությունըպայմանավորողամպրոպիու կայծակի ոգի կամ խորհրդանիշէ: Դրանց ավանդույթըունեցել է հազարամյակներիվաղեմություն: Թեն ՕԾովինարիցծնված, բայց ջրայինծագում ունեն Սանասարըն Բաղդասարը:Դավիթըհզորանում է Կաթնաղբյուրից ջուր խմելով: Ջրային ծագում ունեն նան էպոսիայլ խորհրդանշաններ: «Սասունցի Դավթի» բովանդակությանգաղափարականհենքը հայրենասիրությունն է, ազատությունը, հայրենիքի համար պայքարելու ոգին, որոնք իրենց ամբողջությանմեջ կազմում են էպոսի արժեքայինբարձրագույնհամակարգը:Եվ սա ու դրա հետ կապվող որոշ այլ երնույթներ ու մանրամասներներծծված են էպոսի բոլոր շերտերումու անցնում են նրաբոլոր ճյուղերով Սանասարից,Բաղդասարիցսկսած մինչն Փոքր Մհերը: Վերընշված հանգամանքները հաշվի առնելով, կարելի է նշել, որ էպոսը ազգայինգաղափարախոսության խտացվածարտահայտությունէ՝ հատկապեսհիմնված ազգային-ազատագրականպայքարի ու դրա գաղափարախոսության վրա, որը նոր զարթոնքէ ապրելարաբականնվաճողներիդեմ մղած պայքարի շնորհիվ: Հայրենիք-ազատություն-կյանք-անձնական ու ազգային արժեքներ համակարգը կողմնորոշիչէ դառնումէպոսի ու հերոսների գործող անձանցհամար:Դավիթըըստ էությանԴավիթ է միայն այնքանով,երբ հասկանումէ այդ ամենիիմաստը,դառնում է դրանց կրողն ու սկսում է հաղորդակցվել" դրանց: Շրջադարձը կատարվում է Ծովասարից,երբ նա վերականգնում է արժեքային համակարգիայդ խորհրդանիշը.քանդում է Օովասարիպարիսպը, վերականգնումնրա բնականվիճակը,արգելափակվածկենդանիներին ազատ արձակում:Նա կառուցումէ նան ՄարութաԱստվածածնի ավերված վանքը: ԱյսպիսովԴավիթը կանգնում է ինքնաճանաչման ու ինքնաարժեքավորմանուղու վրա` որպես Մեծ Մհերի որդի, դյուցազնականիկրող ու շարունակող: Իրադարձությունների տրամաբանականհաջորդականության ընթացքումիրականանում է Դավթի ինքնահասունացումը.նա ապրում է հայկականացմանողջ որոշ գծեր,

լինելիությունը, դառնում է էթնոպատմամշակութային արժեքների կրողն ու պահպանողը,նորովիէ իմաստավորումիր կյանքը ն միայն է, որ հաղթումէ Մսրա Մելիքին: դրանց շնորհիվ Էպոսի ինքնատիպ,ժողովրդականմտածողությամբիմաստավորված հերոսներիցէ Փոքր Մհերը: Այս կերպարումժողովուրդը խտացրել է իր պատկերացումները ներկայի ու ապագայիմասին, արտահայտելանբավարարվածությունը, դժգոհությունըներկայիու հույսը ապագայի նկատմամբ:Աշխարհի անարդարություններից հոգնած ու հիասթափվածՄհերը փակվում է Վանա բերդի մոտ գտնվող ժայռում, որը հայտնիէ «Մհերի դուռ» անունով: Բայց նա նորից է գալու Հայոց աշխարհըչար ուժերից ազատելու ու արդարությունհաստատելուհամար: ու քրիստոնեականը, էպոսում հեթանոսականն տարածքայինը, միախառնվածեն: միմյանց համահայկականը, համամարդկայինը հետ, սակայն պահպանվելեն նան Սասնա աշխարհին բնորոշ մտածողությունը, պարզությունը,անմիջականությունը, հայրենիքի նկատմամբունեցած անսահման սերը: Դավիթըն մյուս հերոսները առաքինությանմեծագույն արտահայտիչներեն ու դրանց համար պայքարողներ ազգային ու համամարդկայինչափանիշներով: Հիշենք թեկուզ այն հանգամանքը, որ Դավիթըկռվում է ոչ թե արաբ ժողովրդի,այլ ՄսրաՄելիքիդեմ: ԱյստեղկարծեսԴավիթըդառնում է մի նոր Հայկ. նրա կռիվը մղվում է քաոսածին,նոր անարդարություններբերող տիտանիդեմ, որպես չարությաննոր մարմնացման, ժողովրդինու բնականկարգին հակադրվողերնույթի:Այսպիսով, Դավթի պայքարը Քառսը խորհրդանշողուժի դեմ դառնում է հայոց պատմությանու հումանիստականմտածողությանզարգացմաներրորդկարնոր արտահայտությունը: Էպոսիբնորոշ գծերից եք նան աշխատանքիու աշխատասիրության ջատագովությունը, մեծագույնհարգանքնու պատասխանատվությունըժողովրդի,ընտանիքի,մեծահասակի,ավանդույթների ու նկատմամբ:Արժանապատիվ ապրելու սկզբունքըանհատական են նույնպեսբնորոշում էպոսիէությունը: ազգայինիմաստներով Հայկականէպոսը դարերշարունակպահպանվելու սերունդներին է փոխանցվելբանավոր ձնով: Բանավորպատումները զուգակհետ: Որոշ առանձնահատկուցվել են նան երգի ու երաժշտության թյուններով ու տարբերակներովտարածվածէ եղել Հայաստանի տարբերգավառներում:Առաջինանգամգրի է առել բանահավաք ԳարեգինՍրվանձտյանը, 1873թ.: Այնուհետնգրառվել են նան այլ

տարբերակներ:

Արվեստ

համադարերումհայկականմիջնադարյանարվեստըիր հասնում է զարգացման բարձրակետին կարգայինբաղադրիչներով բնորոշ կաճոնականուդուրս գալով միջնադարին որոշ դեպքերում Այն հաշրջանակներից: ու աշխարհայացքի թյան քրիստոնեական մակարգվումէ իր բոլոր բադադրիչներովճարտարապետո արվեստ,գեղարվեսկիրառական երաժշտություն,կերպարվեստ, Արվեստիզարգացմանընդհանուրտրատականգրականություն: են փիլիսոփայուու մաբանությունն ոգին համապատասխանում ու թյան ու գիտության,մանկավարժության կրթությանառաջադիարվեստիորոշ մության ընդհանուրուղենիշերին:Միաժամանակ, մանրանկարչ տեսակներում,օրինակ՝ ճարտարապետության, են որոշակիուղղու մեջ, ձնավորվում թյան, քանդակագործության Նախիջնանի,Սյութուններ(դպրոցներ)(Անիի, Վասպուրականի, նիքի, Արցախի,Գլաձորի,Տաթնի, Կիլիկիայի),որոնքիրենցընդու հայկականին բնորոշ էական,խորքային հանուր հատկանիշներով ոճական, արտակողմերով տարբերվումեն ստեղծագործական, հայտչականորոշ մանրամասներով: նորովի է երաժշտություն:10-14-րդ դարերումերաժշտությունը ձները,ժանրայինառանծիր հնարավորությունները, բացահայտում նկատելիեն գեղջուկ, Այս փոփոխությունները նահատկությունները: երաժշտության բնագավառներ քաղաքայինու մասնագիտական է քնարականությունը դառնում Գեղջուկերգերի մեջ տիրապետող երգի ժանրը: Զարգացմանիր Ձնավորվումէ վիպա-քնարական արվեստը: գուսանական ընթացքնէ շարունակում Գուսանականարվեստըշարունակումէ նախաքրիստոնեակա եկող ավանդույթները.երաժշտան քրիստոնեական շրջաններից են ենթարկվումառանձինվիպական, երգայինվերամշակումների որոնք որոշ փոփոկան շարքեր (հիշենք «Պարսից պատերազմը»), այլ արտահայտությու կամ ստեղծագործական խություններով բանանան Ժողովրդական են Ժայց մեջ: ժողովրդի րով տարածվում ունենում նման են գործնս հյուսական մակարդակում տեղի է Սա վերաբերում նան մշակումներ: ընթացներու երաժշտական «Սասունցի Դավիթ» էպոսին:Մինչն 20-րդ դարի սկզբներըէպոսը ու ներկայացվելէ որպես երգի, երաժշտության բանավոր խոսքի ժողոներդաշնակամբողջություն:Գուսանական(ընդհանրապես` են այդ ն հետագա դարերումբնորոշ գեղջուկ)արվեստին վրդական, Ու աշխարհիկ ոգին, ուրախուկենսահաստատ ստեղծագործության ու գուսանական երգարժողովրդական թյունն ու տոնայնությունը: պատկերացումնե վեստը անհարիր է եղել քրիստոնեական 9-14

ասկետիկապրելակերպին:Գուսանական արվեստը,ժողովրդական երաժշտությունըկարծես մրցակից են դառնում կրոնական ծիսակատարություններին:Ժողովուրդը ն աշխարհիկ վերնւսխավըմիշտ դրականորենեն վերաբերվելայդ արվեստներին: Այս շրջանում ձնավորումէ նան աճտունիներիու պանդխտուԹյան ժողովրդական երգարվեստը: Անտունիներիերաժշտական մշակումների մեջ հատուկ հետաքրքրությունեն ներկայացնում պանդխտությանթեմաները,որով անտունիներըուղղակիորենշաղկապվում են պանդուխտիերգերի հետ: Սրանց պատմականնյութը օտարությանմեջ գտնվող, հարկադրաբարպանդխտությանուղին բռնած հայի կարոտաբաղձսերն է իր հայրենիքի, ընտանիքի, ն, նման զգացմունքը պանդուխտ հակառակը`ընտանիքիանդւսմմների հարազատինկատմամբ:Այս երգերիմեջ, որոնքհետագադարերում նս պահպանվեցին ու ստեղծվեցին՝ խտացվածէ հայի դժբախտճաերգի դասականօրինակ է Կոմիկատագիրը:Անտունի-պանդուխտի տւսսի մշակած ժողովրդական«Անտունին»իր հրաշալի երաժշտությամբ, որը կարծես արտահայտումէ միջնադարիցմինչն մեր օրերը ձգվող այդ երգարվեստիողջ էությունն ու դրա ձեավորմանպատ-

մամշակութային յուրահատկությունը:

երաժշտականարվեստը ն երգը նույնպես Հոգնոր-եկեղեցական հասնում են զարգացմաննոր մակարդակի:Հայ ազգային, հոգնոր մշակման,նրաազգայինոգու ամրապնդմանգորերաժշտարվեստի ծում մեծ դեր են կատարելԳրիգորնարեկացին,Խաչատուր Տարոնեցին, ՎարդանԱրնելցին, ՀովհաննեսԵրզնկացին(Պլուզը), Կիլիկյան Հայաստանում`ԿոստանդինՍրիկը,Ներսես Շնորհալին,Գրի(հատկապես գոր Խուլը ն ուրիշներ: Այս շրջանի երաժշտաարվեստը հոգնորը), իր բարձր մշակվածությամբ,հայ մշակույթի մեծագույն նշանակություննան մեր նվաճումներիցէ ն ունի համամարդկային օրերում: Նկատի ունենալով այդ ն նախորդշրջանից հայկական դասական, հոգնոր-եկեղեցական երաժշտության բնագավառում ձեռք բերված հաջողությունները, հայ ն օտարազգի որոշ ուսումնասիրողներ հիմնավորում են այդ երաժշտությանբարերար ազդեցությունը եվրոպականհոգնոր ն աշխարհիկդասական երաժշտության որոշ յուրահատկություններիձեավորման են ունեցել եվրովրա: Այս երնույթիհամարկարնորնշանակություն պականտարբերերկրներիհետ Հայաստանի,Կիլիկյան Հայաստանի ու հայ ժողովրդի շփումները, փոխազդեցությունները, տարբեր երկրներումհայ եկեղեցականգործիչներիքարոզչությունը, երաժիշտների ն մշակութայինայլ գործիչների ճարտարապետների, շինարարվարպետներին այլոց ներկայությունըե իրականացրած օտար երկրներում:Եվ ինչպես կտեսնենք ստորն, աշխատանքները է դրսնորվել«քարաայդ ազդեցությունըչափազանցակնհայտորեն

Իսկ բնագավառում: ցած երաժշտության»՝ճարտարապետության, տաեն վերաբերյալնշենք հետնյալը: Ինչպես ցույց երաժշտության ն բազմաթիվհեղինակավորուսումնալիս հետազոտությունները սիրողների փաստարկներըեվրոպականհոգնոր երաժշտության (Հռոմիպապ Գրիգորյաներգեցողությունը վաղ արտահայտությունը՝ ԳրիգորիոսԱ` 590-604, անունով), որը 12-13-րդ դարերումտարածմասնավում է ամբողջ եվրոպայումն նպաստումորոշ երկրների է արնելյան, այդ գիտականերաժշտությանձնավորմանը,կրել իր մեջ է ներառել թվում հայկականերգարվեստիազդեցությունը, տես 9): Վետազոտողները դրանցտարրերը(այս մասինմանրամասն որոշ ստեղտեսնում են երաժշտական նույնիսկ ընդհանրություններ ազմիջն, օրինակ, Գրիգորյան երաժշտության ծագործությունների 186» սեկվենցիայի «Օ16Տ ցասման») («Օրն ղեցիկ նմուշներից մեկի տեսակ) ն Մեսրոպ երգասացության ե կեղեցական (միջնադարյան Մաշտոցի «Բազում են քո գթությունքդ»շարականի,«Ավետիս» «ՃՄ6 Խճոճ»-ների միջն: Երկու դեպծննդյաներգի ն եվրոպական եվրոպակաառաջնայնությունը է հայկականի քում էլ հիմնավորվում 9, 151): (տես առաջինին ու վերջինիս նմանությունը նի նկատմամբ են ուսումնասիտալիս Ինչպես ցույց ճարւոարապետություն ճարտարապեեկեղեցական 9-14 հայկական դարերի րությունները՝ է նվաճումնեդարերի 5-7-րդ շարունակում տությունըհիմնականում կառույցներիտարբերճարտարարը: Տիրապետողեն գմբեթավոր են տակավին5-րդ սկզբնավորվել պետականլուծումներ, որոնք լրացվումու մշակույթը դարում: Բայց հայ ճարտարապետական գեղագիտական նոր մոտիվներով, զարգանումէ ստեղծագործական նոր հատոճական ու գեղարվեստական նոր երանգավորումներով, կանիշներով,որոնցով անցում է կատարումլինելիության նոր աստիճանի:Այս գործընթացը,որը ծավալվում է Բագրատունյաց ամբողջ Հայաստավերելքի ժամանակաշրջանում թագավորության ու նում, անկում է ապրում սելջուկ թուրքերի արշավանքների (11-րդ դ. երկրորդկես 12-րդ դ. վերընթացքում՝ տիրապետության օրոք՝ 12-րդ դ. վերջից: ջեր), նոր զարթոնքապրելովԶաքարյաննծրի արվեստիմեջ սկսում են ավելի կարնորՀայ ճարտարապետական համաչափությունճարտարապետական վել ներքին ու արտաքին ամբողջության կոթողի համակարգային ների ու ներդաշնակության, մշակումը, պլաստիկական պահպանումը,ներքին տարածության քանդակագործուկառույցի հետ ու դրա ոգուն համապատասխան համադրումիջոցների այլ հարդարման թյան, որմնանկարչության, հետ ներկառույցի բնության հարստացումը, մը հաեն ն այլն: Ձնավորվում վանքային ապահովումը Վարամալիրները(Տաթն, Սնան, Սանահին,Հաղբատ, Նորավանք, -

զարդամոտիվների դաշնակության

գավանք,Մուշի Առաքելոց, ս. Կարապետ,Խծկոնք, Ամարաս,Դադիվանք, Գանձասար, Սաղմոսավանք,Կեչառիս, Հաղարծին, Հովհահանավանք, Մակարավանք ն այլն), որոնց ճարտարապետական ու աշխարհիկ շինումակարգը ամբողջականանումէ կրոնական

համա(ին Նոան այսպիսի (րարվում կառուցվաօքայիս ված: կա լիրների երի մմեջեջ են,

սոր բաղարառվում ժամատունը:Վանդրիչներ,ինչպիսիքեն գավիթը,զանգակատունը, հաճախտեղադրվումեն խաչքային համալիրներիտարածքներում

քարեր, ներառվումեն աշխարհիկն հոգնոր նշանավորմարդկանց դամբարաններով:Վանգերեզմաններնիրենց տապանաքարերով, քային շինություններիպատերին կատարվումեն պատմամշակուԱյդ թային հետաքրքրություններկայացնողարձանագրություններ: մասն են կազմումնան աշխարհիկկարգի գրատներըայլն: շինություններըդպրոցները,հյուրանոցները, 13-14 դարերի եկեղեցականճարտարապետությունը հարստանում է կառուցվածքային դրսնորումներով:Դրանք նոր ու ինքնատիպ են` ժայռափորեկեղեցական(վանքային)կառույցներն ու երկհարմեջ հատկապես կանի եկեղեցի-դամբարանները: Առաջինների առանձնանում է Գեղարդավանքը, Մոմիկ): (ճարտարապետ հարկանիեկեղեցի-դամբարանը ն քաղաքային կյանՄեծ վերելք են ապրումքաղաքաշինությունը տնտեսությամբ,մշակույքը` իրենց բնորոշ ճւսրտարապետությամբ, թով, կենցաղով. կառավարմանինքնավարմանսկզբունքներով: Նախկինքաղաքներիտեղերում պահպանված քի վրա ձնավորվել են նոր քաղաքներ(օրինակ Բալու, Կամախ): Առաջացել են նան նոր քաղաքներ Անի, Կարս, Արօն, Մանազկերտ,Մուշ ն այլն: Աղթամար,Ոստան, Լոռե, Ըստ քաղաքների թիվը հասնում է 42-ի, -ուսումճասիրությունների 23-ի (տես 4, 121): գյուղաքաղաքներին՝ Այս տեսակետից խորհրդանշական ու ընդհանրացնող նշանակություն ունեն Անին ն Աղջամարը,որոնք կառուցվածեն եղել ժամանակիքաղաքայինկյանքիհամար անհրաժեշտբոլոր հնարաթագավովոր պահանջներով:Անինխորհրդանշելէ Բագրատունյաց շինարարական, քաղաքաշինական կյանքի հզորությունը, րության ն է աննախընթացվերելքը. եղել վեհաշուք արտակարգտպավորիչ, նշանակություն:Քաղաքին առանձին ունեցել է համահայկական են նպատակներովկառուցված երկտվել պաշտպանական տեսք շերտ պարիսպները,հարյուրից ավելի աշտարակները,դռները, ն այլն: արձանագրությունները պարիսպներիզարդաքանդակները, են Անիի կամուրջները:Քաղաքը ապահովված է եղել Նշանավոր ջրով. ունեցել մելու ջր վ բաղնիքներ, վաճառատներ, կոյուղի, ր,շուկաշուկ ցելէ է կոյ ղի բաղնիքներ,վ խմելու

անբաժան համալիրների

ն

երկՆորավանքի երկրորդում` հիմբերդավանների Վան, նախճավան,

Խլաթ,

ներ, արհեստանոցներ,իջնանատներ՝: Գոյություն են ունեցել ստորէ գետնյա անցումներ: Եղել մշակույթի ու կրթության, առնտրի ու արհեստներինշանավոր կենտրոն: Անիիյուրօրինակ շարունակությունն ու համալիրի բաղկացուցիչմասն են վիմափոր(ժայռափոր)

կառույցները:

Անինիր եկեղեցական,աշխարհիկ-քաղաքացիական բազմա

խին րով աղաք շինություններով առուների աշինա հայ ճարտարապետության շինարվեստիհազարամբողջությամբ ու

ամյա ավանդույթների նորացող պահանջներիխտացված հայտարարնէ: Ժողովրդիպատկերավորերնակայությամբ՝Անինհազար ու մի եկեղեցիների քաղաք է: Քաղաքինառանձինշուք են հաղորդել տարբեր ժամանակներում, տարբեր ոճերով ու ճարտարապետական-կառուցողականմտահղացումներովստեղծվածեկեղեցիները: Այս տեսակետիցառանձնանում է ԱնիիՄայրտաճարը, որի ճարտարապետըհանճարեղՏրդատն (10-րդ դ. երկրորդ կես 11-րդ դ. սկիզբ)՝ Բագրատունիներիարքայատան գլխավորճարտարապետը: Սա գմբեթավորբազիլիկ եկեղեցի է: Նմանություն ունի Գայանեի եկեղեցու հետ: Աչքի է ընկնում ներքինտարածությանմիասնականության ընկալմամբ,որը զուգորդվումէ ճարտարապետական այլ հետ: մի Այսպես, Տրդատը շարք նորարականհատկությունների համահունչ միջոցների (փնջավոր մույթեր, սլաքաձն կամարներ, օգնությամբտաճարինհաղորդելէ շեշտվածվերաորմնանկարներ) ու

է

--

երազ Արայանի թողըում ոգեոր-կոոնակ իրենց ներսի տարածության սլացություն

նամ

արվածություն, են

ներքին

շարժում,

որոն

ո

տականմեծ տպավորություն: Եկեղեցու կազասես ճախրում է մակերպմանայս նոր սկզբունքի շնորհիվ ծածկն են (Օ. Շուազի, աղոթասրահիվրա: Ինչպեսնշում հետազոտողները Յ. Ստրժիգովսկի,Կ. Վովհաննիսյան) այս մոտեցումըորդեգրվումու լայն կիրառությունէ գտնում 12-14-րդ դարերում ԱրեմտյանԵվրոմեջ (տես պայի մի շարք երկրներիգոթականճարտարապետության են նրա 26, 232): Տաճարի ընդհանուրոգուն հպմապատասխանում մեջ ավելի համագեղարվեստականձնավորումները:Այս" կոթողի երնակարգված է մարմնավորվելՏրդատիճարտարապետական ու կայությունն ոգին: ժամանակիհրաշալիքներիցէ Մդթամար(կղզու քաղաքաշինական ու ճարտարապետականհամալիրը: 10-րդ դ. սկզբներից, ՎասպուրականիԳագիկ Արծրունիթագադիրիշխանը իրականացնելով

հատուկ են նան ժամանակիայլ քաղաքներին: Սրանք,որոշ տարբերություններով, Հայաստանում կոյուղու շինարարություննու օգտագործումըսկսվել է հնագույն ժամանակներից:Տարբեր տեսակի կեղտաջրերը հեռացնելու համար կոյուղու կառույցներեն եղել էրեբունիում,Դվինում,Լոռեում, Ամբերդում,Գառնիումն այլուր:

շինարարական բազմաբնույթաշխատանքներ, կղզին վերածում է ու նան փոքրիկ գողտրիկ,բայց ռազմական,պաշտպանականնշանակությունունեցող քաղաքի, աթոռանիստի: Քաղաքիճարտարապետականինքնության ձեավորմանգործում մեծ դեր է կատարել մեծահռչակ ճարտարապետ,քանդակագործ ու մանրանկարիչ դ.) Կղզու բնականմիջավայրըվերածվումէ մշաՄանուելը (10-րդ կութայնացվածիրողությանն համապատասխանում Է ժամանակի ու մշակութայիննվաճումների աշխարհայացքային պատկերացումներիբարձրմակարդակին: ոգին է կազմումհայ ճարտաԱղթամարի րապետությանամենասրբացած մասունքը՝Սուրբ Խաչ եկեղեցին, աշխարհիկ տեսանկյունից առանձնանում է պալատը: Սրանց հեղինակը Մանուելնէ: Աղթամարիշինարարական, ճարտարապետականհամալիրիկարեոր մասն են կազմել քաղաքայինփողոցները, հրապարակները, այգիները,բնակելիու հասարակական կարգի շինությունները,արքունի պալատը, նավահանգիստը, խաչքարերը ն այլն: Պալատինշանավորկառույցներիցէ եղել գմբեթավոր դահլիճը, որը ունեցել է գեղագիտորենու ճարտարապետական իմաստովներդաշնակծավալայինչափեր 20մ 80սմ (40 կանգուն) երկարություն,լայնություն, բարձրություն,որով գերիշխել է կղզու վրա: Որմնանկարներում պատկերվելեն խնջույքի, երգ-երաժշտուն այլ թյան,պարի,սուսերամարտի, տեսաըմբշամարտի աշխարհիկ է րաններ:Աղթամարը կառուցվել քաղաքայինկյանքինբնորոշ բազում նրբություններովու մշակութայինպահանջներով:Ըստ պատհետ միասին նախամիչի՝ ԳագիկԱրծրունինճարտարապետների ու է տեսել գծագրել վայելչատեսզբոսայգիներ,փողոցներ,բուրաստաններ, պարտեզներ, քաղաքիամրությունըապահովողպարիսպներ ն այլն (տես15,457- 458): Քաղաքակրթական, ճարտարապետաէ վերակառուցվել Վանա լճի մոտերքում կան վայելչատեսությամբ գտնվողՈստան բերդաքաղաքը: ՄիայնԱնիիու Աղթամարի օրինակները վկայում են այն մասին,որ միջնադարյան Վայաստանում քաԴա քաղաքակրթական ու մշաղաքը ավելինէր, քան բնակատեղին: կութային, բարոյաարժեքայինու հասարակական-քաղաքական բարձրզարգացում ունեցողհամալիրէր՝ ազգայինկյանքիզարգացման հիմնական ուղենիշներից: ԱղթամարիՍուրբ Խաչ եկեղեցինիրավամբհամարվումէ հայն ընդհանրապես կականճարտարապետության ճարտարապետության, գոհարներից,հրաշալիքներցմեկը:Կառուցվելէ 915-921 թթ.: ու Որոշ փոփոխություններով ստեղծագործական նորամուծություններով,ավելի նման է զռիփսիմեի տաճարիճարտարապետությանը: Ունի խաչաձն կենտրոնագմբեթ կառուցվածք,ընդգծվածու իրեն բնորոշ ճակատայինմասնատվածություն, որը համադրվածէ ան-

կյունայինելուստների հետ: Միջինչափսերիշինություն է՝ երկարությունը`17, լայնությունը՝14, բարձրությունը՝24 մետր: Եկեղեցունգեղագիտականու գեղարվեստականմեծ առանձնահատկություն են հաղորդում պատկերաքանդակները(արտաքին պատերի)ն որմնանկարները,որոնք միջնադարյանկերպարվեստի լավագույն դրսնորումներից են, իրենց համակարգիմեջ եզակի երնույթ: Եկեղեցուկրոնական, աշխարհիկ,բուսականու կենդանական պատկերաքանդակները, զարդանախշերը,որոնք իրենց մեջ պարունակումեն նան հեթանոսական շրջանիցեկող գեղարվեստական, առասպելադիցաբանական որոշ շերտեր (օրինակ, եկեղեցու հարավային ճակատին պատկերածգրիֆոնի արծվի գլխով ու թներով,առյուծի մարմնովկենդանուբարձրաքանդակը), խորհրդանշում են հայկական կերպարվեստիպատմական զարգացման հնարավորությունները, միտումներըու նոր մակարդակը:Եկեղեցու արտաքինպատերըշրջառվում, գոտնորվում են հորիզոնական6 ու զարդաշարքից (գոտուց) բաղկացածպատկերաքանդակներով ունեն ու քանդակներով,որոնք տարբեր թեմատիկ գաղափարական արտահայտություններ, իրենց հերթին բաղկացածեն յուրօրինակ ենթաշարքերից:Հարուստ են կենդանական,բուսականայլազան քանդակները:Երրորդ գոտու տասնմեկերորդշարքը ներկայացնում են առյուծի, հովազի,քարայծի ն այլ կենդանիներիբարձրաքանդակներ:Տասնչորսերորդշարքում պատկերվածեն գյուղատնտեսական, խաղողագործական աշխատանքներ. խաղողիմշակումնու կութը,գինու պատրաստումը: Այստեղչափազանցտպավորիչէ խամեծ արժեք են ներկաղողի որթագալարը: Պատմաճանաչողական յացնում դիմաքանդակների, տոհմանշաններիու զինանշանների տեսագոտին,խնջույքիու թատերախաղի քանդակապատկերների րաններըն այլն: Չշարունակելովթվարկումը,նշենք, որ պատկերաքանդակներումիրենցարժանիտեղըունեն «Աստվածաշնչի»,Հայոց եկեղեցու պատմությունըներկայացնող երնելի անձնավորությունների պատկերները:Արեմտյանճակատումպատկերվածէ Գագիկ թագավորը՝ձեռքին եկեղեցումանրակեքտը,որը մեկնում է Հիսուս Քրիստոսին:Աշխարհիկթեմաներիմեջ առանձնահատուկնշանակություն ունեն արաբներիդեմ մղած ազատագրականպայքարի ընդհանուր ոգու բացահայտումը,այդ պայքարում զոհված որոշ Արծրունյացտան երնելիներիդիմապատնշանավորմարտիկների, ն կերները այլն: Այսպիսով,Աղթամարիեկեղեցու պատկերաքանդակներըիրենց բնույթով շատ ընդգրկունեն ն ունեն նան ժամանակիոգին արտահատողաշխարհիկբնույթ:Ինչպեսկտեսնենք,սա նս: բնորոշ է ժամանակիարվեստիայլ ստեղծագործություններին Եկեղեցիններսից պատվածէ որմնանկարներով:Աղթամարիեկե135

ու ղեցին իր ճարտարապետական գեղարվեստական ամբողջության է մեջ վկայում Մանուելի ստեղծագործական անհատականության, ժամանակիգեղագիտականու գեղարվեստականբարձր ճաշակի ե հայ գեղարվեստական մշակույթինոր նվաճումներիմասին: ն շինարարական Հայկականճարտարապետությունը արվեստը մեծ հաջողությունների հասան նան աշխարհիկ,քաղաքացիական կյանքիբնագավառներում: Նոր պետականության կազմավորմանու իշխանությունների հզորացմանզուգընթաց, կարնորնշանակություն է տրվել նան պաշտպանական համակարգիստեղծմանը: Շարունակվել են հայկականպաշտպանական ու ամրոցահամակարգերի շինության հազարամյաավանդույթները:Վերականգնվել ու ամրակայվել են հները, կառուցվել են նորերը: Նշանավորներիցեն Տիգնիսը, Ամբերդը, Բջնիի ամրոցը, Կարսի միջնաբերդը, Անիի պաշտպանականմի շարք կառույցներ,Լոռե բերդը, Թմբկա բերդը: Պաշտպանական հզոր համալիր է եղել Սմբատ թագավորիկառուցած Անիի պարիսպը՝«Սմբատյան» պարիսպները: Մեծ նվաճումներ են արձանագրվելկամրջաշինության ն այլբնագավառներում: Կիլիկյան Հայաստանիթաղաքաշինությունն ու ժարտարապետությունը ձնավորվելեն այդտեղ կազմավորվածհունահռոմեականն բյուզանդական,ավելի ուշ՝ նան եվրոպական (խաչակիրների ու նրանց իշխանությունների ազդեցությամբ)ավանդույթների հիման վրա: Սակայնքաղաքաշինություննու ճարտարապետությունը զարգացել ու հարստացելեն նան այդ բնագավառներում հայկական նվաճումներիկիրառմանու նոր հնարքներիներառման շնորՍա հիմնավորենքմիայն ամրոցաշիհիվ, հայկականիձնավորմամբ: նության օրինակով:Ինչպես նշում է Հ. Հելլենկեմպերը.«Մի քանի տարվա ընթացքում ամրոցաշինությունը սահմանազատվեց բյուզանդականավանդույթից:Իր տեղը գրավեց ինքնուրույն, բնորոշ հայկականոճ, պատրաստ սակայններմուծելունոր հնարքներ»(10,

22-23):

Քաղաքները (Սիս, Կոռիկոս, Այաս, Անարզաբա),ամրոցները (Վահկա,Պապեռոն,Լամբրոնի,Այասի,Կոռիկոսի),տարբերվայրերում կառուցվածեկեղեցիները իրենցիցներկայացնումեն ճարտարապետական,շինարարական,ինժեներական (ճարտարագիտական) տարբերշերտերիու մտահղացումների, սեփականնոր մոտեցումների հետաքրքիր ամբողջություն: Երկրի պաշտպանական համակարգըամրապնդելունպատակով,հատուկ ուշադրություն է հատկացվելդղյակներիու ամրոցներիկառուցմանը,որոնք հիմնականում գտնվում էին լեռնային շրջաններում, անառիկ ու հզոր կառույցներէին ն հարմարեցվածէին տեղերի բնականու դժվարմատչելի պայմաններին:Դղյակներիու ամրոցների անհրաժեշտ

վիմափորսենյակներնու զետեղարանները, աշտարակները,պարիսպներըն պաշտպանականայլ բաղադրիչներ: Շինարարականարվեստը ն ամրաշինությունը նս մեծապես հենված են եղել հայկականհնագույն ու նորացող ավանդույթների վրա: Ամրոցներըն դղյակներընախատեսվածէին նան բնակվելու համար: Այս պատճառովդրանցումստեղծվածէին ապրելու համար անհրաժեշտպայմաններ: Ընդհանրապես,Կիլիկիայումաննախադեպհաջողություններիեն հասել ռազմական ու քաղաքացիական շինարարություններիբնամեծ արժագավառներում:Սրանք ունեն նան ճարտարւսպետական ու ու առանձնանում են ներքին արտաքին գեղարվեստակւսն նիքներ ոճերով: Ինչպես հիմնավորումեն հետազոտողհարդարանքներով, ները դրանք իրենց անմիջականազդեցություննեն թողել նան տարածաշրջանիու Արնելքի խաչակիրներիշինարարականարվեստի ու տեխնիկայի վրա: Խաչակիրների, ինչպես նան եվրոպական երկրներում գործունեությունծավալած հայ վարպետներիու ճարտարապետներիշնորհիվ, ԿիլիկիայանՀայաստանի ն, ընդհանրաու շինարարականարվեստը պես, հայկականճարտարապետական թափանցելէ նան ԱրեմտյանԵվրոպա:Շինարարական,ճարտարապետականհետաքրքիրհամալիրներեն ներկայացրելքաղաքային կառույցները`միջնաբերդ,հոյակերտ ու բազմահարկպալատներ, եկեղեցիներ,ամրոցներ,հյուրատներ,կարավանատներ,հիվանդանոցներ, մեկից մինչն երեք հարկանի բնակարաններ,բաղնիքներ, ջրմուղ նայլն: Ամփոփելովճարտարապետությանմասին վերը շարադրվածը, միջնանշենք հետնյալը: Մի շարք մտածողներ,ճանապարհորդներ են մեծ հայկական ճարտադարից սկսած հիացմունք արտահայտել կարապետության, հատկապես`գմբեթայինճարտարապետական ռույցների վերաբերյալ, նան հաստատել են դրանց ազդեցությունը որոշ ձների զարգացմանվրա: եվրոպականճարտարապետության Այս տեսակետըավելի է ամրապնդվել19-20-րդդդ.: Յո. ՍտրժիգովսՕ. Շուազին, Թ. կին, Ռ. Մայերը, Ա. Ֆոսիյոնը,Ջ. Դիմիտրոկալիսը, Ա. ն Թորամանյանը,Վ.Ասլանը, Զարյանը ուրիշներ հիմնավորել են հայկականմիջնադարյանճարտարապետության որոշ հատկանիշու ների ոճական, կառուցողականսկզբունքների ազդեցությունը իրանական,բյուզանդական,իտալականվերածննդի,եվրոպական ձներիվրա, առաջ են քաշել նան առնչությունճարտարապետական ու հարցը: ԻնչպեսհավաստումԷ Թ. Թոների ընդհանրությունների րամանյանը,Սորբոնի համալսարանիբյուզանդական ճարտարապետությանմասնագետԴ. Դիրելըբարձրգնահատականտալով հայ ու արվեստին,հիմնավորում է, որ դրանց ճարտարապետությանն մասն են կազմել նան

`

հատուկ է ինքնատիպ ոճ: ճարտարապետությանմեջ այդ ոճի ընդհանուր հատկություններնեն` եկեղեցիներըքարաշեն են, հատա-

կագիծը՝խաչաձն, գմբեթը՝դուրս բրգված,պատերը կանոնավորեռանկյունաձն խորշերով, դեկորատիվ քանդակները հիմնականում ինքնուրույն են, ընդօրինակվածչեն ( տես 14, 28): Ելնելով մի շարք կարնոր փաստերից, քննարկվող հարցերի վերաբերյալ ուշագրավ դիտողություններ,վերլուծություններ ու եզրահանգումներ է կատարում Ա. Զարյանը «կայ ճարտարապետության տարածումը եվ Լեոնարդո դա Վինչիի հայկական վարկածը» աշխատությունում:նա հիմնավորումէ Լեոնարդո դա Վինչիի ծանոթությունը հայ ճարտարապետությանը՝ հիմք ընդունելով նրա ճարտարապետականնախագծերում եղած նյութերը, գաղափարները, Միաժամաորոնք սերում են հայկականճարտարապետությունից: է տալիս, որ հայկական կենտրոնագմբեթեկեղեցական նակ ցույց կառույցները իրենց նպաստնեն բերել իտալական ու եվրոպական համանման կառույցներիձնավորմանը,այդ գործում կարնոր դեր են կատարել նան հայ վարպետներնու ճարտարապետները(այս տեսակետից հիշարժան է այն փաստը, որ ֆրանսիայի Օռլեան գավառում 9-րդ դ. կառուցված Ժերմինի դե-Պրեի նշանավոր եկեղեցու ճարտարապետըեղել է հայ): Եվ այս երնույթը ոչ թե պարզ ազդեցության դրսնորում է, այլ ճարտարապետականսկզբունքի կամ հայկական ճարտարապետականձնի հաղթանակն է լատինական, ճարտարապետականձնի նկատմամբ,որովհետն դրանց արնեմտյան ընտրության հարցում պայքար է ընթացել իտալականորոշ ճարտարապետներիու Հռումիպապերիմիջն (տես 10, էջ 33): Արժեքավորեն նան նույն ն այլ հեղինակներիկարծիքներըբյուզանդականարվեստի ու ճարտարապետությանվրա հայկականի թողած ազդեցության մասին (տես 10, 58-72 ): Մի շարք ուսումնասիրողներ հիշատակում են այն մեծ վաստակը, որ հայ քաղաքական, ռազմական, գիտամշակութային գործիչները մոտ 500 տարի ներդրել են բյուզանդական քաղաքակրթությանձնավորման ու քրիստոնեականաշխարհում դրա տարածմանգործում: «Հայերը Բյուզանդիայի կայսրության մեջ» գրքի հեղինակ Պ. Խորանիսի կարծիքով, 9-10-րդ դդ. բյուզանդական կայսրությունը կարելի է համարել /ունահայկական: Ա. Ֆոսիյոնը նշում է. «Արդյո՞քՀայաստանը երբնիցե մի բան վերցրել է Բյուզանդիոնից:Ընդհակառակը,բոլոր դեպքերում նա չէ՞ որ տվեց կայսերական տոհմ ՎասիլիԱ-ի հետ.... Վայ մշակույթը տարածվեց ամբողջ կայսրությունում իր նկարիչների, ճարտարապետների միջոցով, առանց խոսելու նրա օրենսդիրների մասին» (տես 10, 61): Հայկական ճարտարապետությանվերաբերյալ արժեքավոր է նան ճարտարապետությանպատմաբանու տեսաբան ֆրանսիացի -

Շուազի տեսակետը: «Ճարտարապետությանպատմություն» աշխատությունումնա բացահայտում է այն ազդեցությունները,որ թողել է համաշխարհայինիվրա: հայկականճարտարապետությունը նա ներառում դեպի հյուսիս է Այդ ազդեցություններիոլորտում Վրաստանը,Ռուսաստանը, սկանդինավյաներկրները, Իռլանդիան, դեպի հարավ` Նորմանդիան, Ֆրանսիան, այնուհետն սնծովյան ափերը՝ Ռումինիան,Բուլղարիան,Սերբիան,Իտալիան նայլն, որով

Օ.

նան այդ

նպաստելէ եվրոպականռոմանաճարտարապետությունը

կան արվեստի ստեղծմանը:Նա հիմնավորել է նան նույն ազդեցությունը բյուզանդական,արաբական, գոթական ճարտարապետություններիվրա (տես 11): (կամ վարդպետ10-14-րդ դդ. նշանավոր ճարտարապետներից ներից) են եղել Տռդատը, մանուելը, Մոմիկը, Ժամահար Շինողը, Սիրանեսը ն ուրիշներ: են նան 9-14-րդ դարերի հայ արվեստիկարնոր բնագավառներից մանրանկարչուքանդակագործությունը,որմնանկարչությունը, թյունը, կիրառական արվեստը: Սրանք նույնպես կազմում են ընդհանուր մշակույթի անհրաժեշտմասը ն հանդես են գալիս որպես ժամանակի մշակութայինմտածողությանու գործունեության գեղն Քանդակագործության արտահայտություններ: արվեստականցված մշաորմնանկարչությանզարգացումնու արտահայտչամիջոցների ու ճարտարաեն կումը ուղղակիորենկապվում քաղաքաշինության բուսական, պետության նվաճումներիհետ: Պատկերաքանդակները, արդեն որոնք զարդամոտիվները, կենդանական,երկրաչափական ու ավանդականէին հայ ճարտարապետության քանդակագործության համար, դառնում են ավելի նրբաճաշակ,իրականությանգեղարվեստականպատկերմանտեսանկյունիցավելի համակողմանի, համակարգված միմյանց հետ փոխկապված, խորը, ներդաշնակորեն են ու պատմադառնում ը նկալելի Միաժամանակ, ամբողջական: աստվածամշակութայինզարգացմաննոր միտումներ: Կրոնական, աշխարհիկ շնչյան թեմատիկայինզուգահեռ, այս դարաշրջանում հուշարանձնավիրությունների, տարբեր մոտիվներին,պատմական են ավելի մեծ տրվում ձանների հիմնադիրներիպատկերումներին տեղ (ինչպես տեսանք, նշվածները ավելի համակողմանիեն դրսեվորվել Աղթամարիս. Խաչ եկեղեցու քանդակայինու պալատի դահձնավորումներում):Մեծ հետաքրքրություն են լիճի որմնանկարային ներկայացնումԱղթամարին ԱնիիԳագկաշենեկեղեցիներիկտիտորական (պատվիրատու հիմնադիրների) պատկերաքանդակները առաջինումԳագիկ Արծրունու,իսկ երկրորդում`Գագիկ Բագրատունու: Սա իր շարունակությունն է ստանում Զաքարյաններիօրոք ն հետագայում:Այդպիսիք են Հառիճավանքիեկեղեցու ճակատային

ն աշխարհիկը միաձուլված կրոնականը րյալդրսնորումէ: էԱյստեղ ու գեղեցկություն,ներքին հառնում

վեհություն միմյանց: Մեզ հաաանուններառնականություն սանի Գրիգորի խոհականություն,

պատկերվածԶաքարե ն Իվանե Զաքարյաննե քում (Արցախ)՝ իշխաններ ն այլն: Այս ն ընդհանուրճարտարապետական-քանդակագործական իմաստներովառանձնահատուկ է Գանձասարխեկեղեցին(Արցախ 1216): Գանձասարըհամարվում է հայկական արվեստիու կերպարվեստիամենանշանավորհուշարձաններից մեկը: Ըստ վաստակաշատգիտնականն արվեստաբանԱ. Յակոբսոնի՝ Գանձասարը ճարտարապետությանմարգարիտ է, «միջնադարյան եզակի ճարտարապետությանու կոթողայինքանդակագործության հուշարձան է, որն ամենայն իրավամբ պետք է համարել 13-րդ դ հայկական ճարտարապետությանհանրագիտարան» (18,12): մեծ եկեղեցու գեղարվեստական,դեկորատիվ են հաղորդում նրան: Քանդակներումքրիստոնեականգաղահմայք փարները,աստվածաշնչյանտեսարանները(խաչելություն), Ադամի ն Եվայի պատկերներընրբորենհամադրվելեն պատմական անձնավորությունների`Հասան-Ջալալ Դոլայի, նրա որդու (որոնց ձեռքեն այլ անձանցպատկերարում գտնվում է եկեղեցու մանրակերտը) հետ: քանդակների Այսպիսի մոտեցումը,որը նորույթ էր միջնադարյան արվեստիմեջ ն որը, ինչպեստեսանք, ավելի վաղ դրսնորվել է Աղթամարում,Անիում ն այլ վայրերում, նան նոր մտածողության ու մարդաբանական-հումանիստականըմբռնման յուրահատուկ արտահայտություն է. Նախ, այսպիսի ստեղծագործություններով ակնհայտ է դառնում աշխարհիկ մոտեցման մեծացումն ու պատմականիրադարձություններիկարնորությանընդգծումը:Այնուհետն ստացվում է, որ քրիստոնեական,աստվածաշնչյան թյունների գեղարվեստական պատկերումները, քրիստոնեական ապրելակերպիսկզբունքներիջատագովությունըառանձին վերցված այլես չեն կարող բավարարել հոգնոր ու գաղափարականայն պահանջները, որոնք բխում էին մշակութային, հասարակականքաղաքական գործընթացներիներքին ազդակներից, զարգացման տրամաբանությունից,աշխարհականացմանմիտումներից:Նշված տեսակետից առավել հիշարժան են ԵղեգնաձորիՍպիտակավոր եկեղեցու (ս. Աստվածածին)աշխարհիկբնույթի քանդակների նոր մոտիվները՝էաչի Պռոշյանին՝ աղեղը ձեռքին ն նրա որդուն` Ամիր Հասանին որսի պահինպատկերողքանդակայինտեսարանը(նման դրսնորումը արտահայտվել է նան խաչքարերի մեջ): Չափազանց հետաքրքիրեն նան Նորավանքի(Եղեգնաձոր)որսի տեսարանները: Քանդակագործականարվեստի զարգացման տեսակետից ժան է նան Նորավանքի ս. Կարապետեկեղեցու գավթի արեմտյան ճակատի բարավորին կերտվածՀայր աստծու պատկերաքանդակը (քանդակագործՄոմիկ): Սա քանդակագործականարվեստի կատամասում

-

են

անսահման

ու

ու իմաստություն

որին կարելի է նահապետ,իմաստուն, համարել ոչ միայնՀայր Աստված,այլ հասած մտածող: ու աստվածացման մարգարե,կատարելության արվեստը թնակոխեց 10-14 դարերի հայ քանդակագործական փուլ: Ձնավորվեց նոր ու ինքնաբացահայտման ինքնազարգացման խաչքարայինարվեստը, նոր ենթատեսակ քանդակագործության մշակուզուտ հայկական որը առաջացավու մինչ օրս մնաց որպես տեսանք, ինչպես թայիներնույթ: Խաչքարերինախատեսակները, ու արտահայկարելիէ համարել խաչերիտարբեր մշակումներն

արտահայտող տղամարդուկերպար, բարություն նան

Ճարտարապետական

Այս հարդարանքները:

անձնավորու-

հիշար-

տարածման Քրիստոնեության տաձները ժայռապատկերներում: ձնավորվել աստիճանաբար վաղ միջնադարում, մանակաշրջանում՝ որպես արվեստը Բայց խաչքարային են նան դրա այլ դրսնորումներ: ու հաերնույթ ձնավորվում,տարածվում ինքնատիպ մշակութային մակարգվումէ հատկապես10-14 դարերում:Այս գործը իրականաց ժա-

ու քարագործ վարպետներ քանդակագործներ բազմաթիվ է հայկախորհրդանշում իրենով կարծես արվեստը Խաչքարային

նում են

մանրանկարքանդակագործության, կան ճարտարապետության ու ժանյակագործուասեղնագործության չությանու երաժշտության, է նրա թյան ողջ նրբությունները: մեջ քարիոգինվերակենդանանում ու գեղջուկերգ պատարագ, որպես հայկականմեղեդիու շարական, ու հայրեու ու հայրենիմորմոք կարոտ, մարտակոչ հորովել, հայի խաչպատճառով Այս խորհրդանիշ: նիքի, կյանքիու հարատնման համար: է յուրաքանչյուր հայի քարը հարազատու անփոխարինելի են տարբերնպատակ ու տեղադվել Խաչքարերըպատրաստվել ռազմական,պատմական,կրոնական ներով հ նշանավորումն կարնոր կառույցշինարարական երնելի իրադարձությունների, ն այլ կարգիդեպհիշատակների ների ավարտի,մահացաժների քերի, եղելությունների: հայ գեղանկարչակա : 10-14-րդ դարերի մ ստացածձնը մանտարածում արվեստի ու լայն ամենազարգացած է, այսինքնձ̀եռագիրգրքի (կամ մատյանի)գեղրանկարչությունն արվեստը:Մանրազարդարման գեղանկարչական արվեստական, են ստեղծվել 6-7-րդ դդ.: Այդ են առաջինօրինակները նկարչության (989թ.) ներառվածչորս մեծվկայում «էջմիածնիԱվետարանում» հայ մանրանկարները Այս Ավետարանի արժեք մանրանկարները: ու

են ն զգալիորեն լավագույննվաճումներից մանրանկարչության է Մանրանկարիչն կողմնորոշում են դրա հետագա զարգացումը:

Գեղարվեստական Հովհաննեսը: մեծարժեքհուշարձանէ Ավետարանիփղոսկրյա կազմը,որը վերագրվում է 6-7-րդդդ.: Հայկականմանրանկարչությունը, հենվելովազգայինգեղարվեստական մշակույթի ավանդույթների վրա, հաշվի առնելով նան հարնաներկրների,Բյուզանդիայի նվաճումները, ապրում վերելք: 13-րդդարում այն ավելի է զարգանում ու համակարգվում որոշակի դպրոցներիու ուղղություններիշուրջ՝ վերածվելով արվեստիհատուկ բնագավառի:Թեն առանձինվայրէջքներին, տեղատվություններին, այդ արվեստըմինչն 14-րդ դարը ապրում է զարգացմանու առաջադիմության կայունընթացք,ձեռքէ բերում ընդգծվածազգային բնույթ:Քրիստոնեական աշխարհիգաղափարական ընդհանրության ու փոխազդեցությունների պայմաններում,հայկականարվեստն ու մանրանկարչությունը մշակում են իրենց ձեն ու ոճը, ազգայինը:Այս է պատճառը,որ «Երբ հետագայում

վասարապեսդրսնորվելէ խաչքարայինարվեստիու ճարտարապետությանբնագավառներում: Մանրանկարչությունը վերընթացէ ապրումԿիլիկյանՎայաստանում: 12-րդ դարի երկրորդկեսից մինչն 14-րդ դարը այստեղ գոյություն են ունեցել մանրանկարչականտարբեր դպրոցներ: Այդ արվեստի զարգացմանը մեծ զարկ են տվել Գրիգոր Մլիճեցին, Կոստանդինը, Կիրակոսը,Հովհաննեսը,Թորոս Ռոսլինը, Վարդաժի, ու գրչարվեստի, ն ՍարգիսՊիծակը ուրիշներ:Մանրանկարչության են մշակույթինշանավորկենտրոններից եղել Ակները,Գռները,Բարձրաբերդը,Հռոմկլան, Սիսը:Կիլիկիայումստեղծվածբարձրարվեստ ստեղծագործությունները հայ մշակույթիլավագույն նվաճումներից մեծ արժեք են ներկայացնումԳրիգորՆարեկաեն: Այստեսակետից ն նրա ցու «Մատյան ողբերգության»պոեմի նկարազարդումները մանրանկարային չորս դիմապատկերները, որոնք գեղարվեստական ն գեղարվեստական պատկերագրության բարձրվարպետությամբ կատարելէ 12-րդդարիերկրորդկեսի 13ազդեցության հզորալիքը հորձանքտվեց ծայրամասերը ն Հայաստան,նա րդ դարիսկզբի նշանավոր մանրանկարիչԳոհգորՍլիմեցին -Հիշաայլես անզոր էր խեղդելու ն իրեն ենթարկելու հայկականգրքային գեղանկարչուէ տակելի 13-րդ դարումգործած Գրիգորը,որը «ԹարգմանչացԱվեթյան ամուրն ինքնատիպ արվեստը» (24, 12): Մանրանկարչությունը տարանի»մանրանկարների հեղինակնէ: Այդ ձեռագիրըհայկական է տարբերձեռագիր կատարվել է: Գրիգորըաստաշխատությունների, արվեստիգլուխգործոցներից մանրանկարչական հիմնականում «Ավետարանների», ինչպեսնան «Աստվածաշնչի» ե կրոնական ու վածաշնչյանպատումներին կերպարներինհաղորդել է հոգեբաայլ գրքերի վրա՝ որպեսխորան,ներդիր,սյունանկար ն այլն: նական նրբերանգներ,ներքին լարվածություն,անհանգստություն Պատկերման հիմնականթեմատիկան է: Սակայն կրոնականն կամ հանդարտությունու ինքնազսպվածություն: Այս տեսակետից հետաքրքրություն է ցուցաբերվումճան աշխարհիկ ու թեմաների պատումների, խորհրդանշականեն հատկապեսնրա «Ավետում»ն «Դժոխքիավեբուսական ու կենդանական ն այլ կարգի մեծ արժեք է ներկարումը» մանրանկարները: Գեղարվեստական նկարազարդումների նկատմամբ: Օրինակ՝Մարգարեի նան «Կեռան «Հաղբատիավետարանի» մանթագուհու Ավետարանի»մանրանկարները յացնում րանկարները:Մանրանկարչական արվեստիյուրացման համար հայտնիչէ): (Կիլիկիա,13-դ դ.: Մանրանկարիչը գործել են դպրոցներ,եղել են նշանավոր արվեստիզարգացմանգործում Հայկականմանրանկարչական մանրանկարչական կենտրոններ:Մանրանկարչական մեծ ունեն արվեստը վասւոակ զարգացում ու տարաառանձնահատուկ /ԹռրոսՌոսլինը (13-րդ դար) ե ծում ստանում գրչության կենտրոններում` Սյունիքում,ՎասպուրաՍարգիս Պիժակը (14-րդ դար): Նրանք գործել են Կիլիկիայում, կանում, Արցախում,Նախիջնանում, ն ու նրա սահմաններից Կիլիկիայում այլուր: Մանրադուրս: բայց հռչակվել են ողջ Դայաստանում նկարչական արվեստիզարգացմանըտրվել է հատուկնշանակուավելի որոշակիեն արԹորոս Ռոսլինիստեղծագործություններում թյուն: Մանրանկարչության են եղել Գլանշանավոր կենտրոններ բնորոշաշխարհականացման տահայտվումդարաշրջանին միտումձորն ու Տաթնը: Գլաձորյան մանրանկարչության դուրս գալու ձգտումը:Նա ները,կանոնականացված սկզբունքներից նշանավորներեն Մոմիկը, կայացուցիչներից ն ներզգայական ԹորոսՏարոնացին: խորըիմացությամբ մարդբարձրվարպետությամբ Մոմիկը13-րդ դ. վերջի14-րդդարի սկզբիտաղանդաշատ է է, քանդակային կերպարներում բացահայտում նրանց հոգեբանական մանրանկարիչ կագործ, ճարտարապետ: Հիմնականում է Վայոց թեմաներում ներառում է վիճակները, հայտնի ավետարանական ստեղծագործել ձորում: Հովանավորել են Օրբելյանները: է Հայտնի նրա մանրահոգեբանականապրումների, բնավորությանայնպիսի տարրեր, նկարներով չորս ձեռագիր: Ստեղծելէ հոգեբանական են, դառնում որոնցով նրանք ակամա նան աշխարհականանում ներ, դրանց հաղորդելէ շարժում, բնավորության դիմանկարու նա երբեմն մասնակից եղանակով կրող: Այս երկրային կյանքի անհատական գծեր, պատկերները ու որոշակիկոմպոզիցիոն է համանոր մեկնաբանություններով գեղարվեստական հոգեբանական համակարգում խմբելուվարպետություն: ու Նրա ստեղծագործական հայտնիթեմաներն պատումնեներկայացնումավետարանական տաղանդըհա-

է

Բյուզանդիայի

-

է

Այդպիսի տպավորությունկարելի է ստանալ,օրինակ»««(յուռություն»», «Հիսուսի մուտքը երուսաղեմ», ««Քրիստոսի խաչելությունը»» ն այլ ճանրանկարներից:Եվ ինչպես նկատում Է Լ. Դուռնովոն, Կիլիկիայի (մեր կարծիքով` նան Հայաստանի Ս.Ս.) «որոշ նկարիչների, այդ թվում Թորոս Ռոսլինի, գործունեությունը պետք է գնահատել որպես նախավերածննդի ուղղությամբ կատարվածորոշակի քայլ» (24, 18): Մի այլ առիթով նա նշում է այն մեծ հետաքրքրությունը, որ ցուցաբերվում էր մարդու նկատմամբ «թույլ է տալիս Ռոսլինին համարել վերածնունդիցառաջընթացող ն ավելի նշանավոր, քան 13 դարի վերջերի ն 14-րդ դարի սկզբների իտալացի արվեստագետները»: 10-14-րդ դարերի հայկականմշակույթը բեղմնավոր է նան դեկորատիվ-կիրառականարվեստի նվաճումներով:Նոր հաջողություններ են արձանագրվելփայտագործությանու կահույքագործության, խեցեգործության, ապակեգործության,գորգագործության, ժանյակագործության ն այլ բնագավառներում:Խեցեգործությունը իր գեղարվեստական վերամշակումներովհասել է զարգացման նոր մակարդակի ն հանգեցրել է հախճապակուձնավորմանը:9-11-րդ դդ. հախճապակու արտադրության նշանավոր կենտրոններ են եղել Դվինըն Անին: Հախճապակյաիրերըենթարկվել են գունային, նախշազարդային,փորագրականն այլ կարգի գեղարվեստականձնավորումների,ջնարակվելեն: Հայկական հախճապակինունեցել է տեխու նիկական գեղարվեստականբարձր որակ: նոր մակարդակի է հասել խեցեղենի ու հախճապակու ջնարակման արվեստը, որի ավանդույթներըՀայաստանում նույնպես ունեն հազարամյակների հնություն: 9-րդ դարից ջնարակմանարվեստը ն արհեստավարժությունը ապրում են նոր վերելք նպաստելով նան հախճապակու ընդհանուրորակի բարձրացմանը: րը:

--

4.5.3այկական վերածննդի հիմնահարցը Այս գլխի շարադրածնյութը հնարավորությունէ տալիս պնդել, որ 10-14-րդ դդ. հայ մշակույթը հասնում է զարգացմանբարձր աստիճանի: Ընդ որում, խոսքը վերաբերումէ մշակույթի գրեթե բոլոր բնագավառներին:Ուժեղանումէ աշխարհականացմանոգին: Կազմավորվում են հայկականպետականնոր միավորները:Մեծ վերելք են ապրում քաղաքաշինությունը,տնտեսությունը:Այս ն մի շարք այլ յուրահատկություններհաշվի առնելովմի շարք հետազոտողներ(Մ. Աբեղյան, Վ. Չալոյան, Ն. Կոնրադ, Ա. Լոսն, Հ. Թամրազյանն ուրիշներ) հիմնավորում են, որ տվյալ Ժամանակաշրջանի հայ իրականության, հատկապես մշակույթի համար, բնորոշ է Վերածնունդը

(վերածննդի մշակույթը): Այս տեսանկյունից, ուղղակի կամ անուղակի համեմատություններ են անցկացվում նան իտալական վերածննդի հետ: Հետազոտողների մի այլ խումբ (3. Գաբրիելյան, Գ. Գրիգորյան ն ուրիշներ) գտնում է, որ դա վերածննդի ժամանակաշրջան չէ, այլ զարգացած միջնադարին բնորոշ ժամանակաշրջանէ, իսկ վերելքի ու զարթոնքի ուղեծրում գտնվող հայկական մշակույթը ոչ մի ընդհանրություն չունի իտալական վերածննդի հետ: Այս տեսակետը ավելի հիմնավորված ու բազմակողմանիէ ներկայացրել Ս. Զաքարյանը իր «Դայկական վերածննդի մշակույթը» դեռես ձեռագիր աշխատության մեջ` հիմնավորելով, որ ժամանակաշրջանի մշակույթը է: Քննվող ըստ էության զարգացած միջնադարի բարձր մշակույթն նան է հարցի տեսանկյունից հետաքրքիր նրա հոդվածը": Հ. Գնորգյանի կարծիքով 12-14-րդ դդ. (մեր 10-14-րդ կարծիքով` դդ. Ս.Ս.) «հայոց պատմությանն մշակույթի մեջ» առկա են վերածննդի երնույթներ (8, 31): Այդպիսի երնույթները Լ. Մկրտչյանը բնորոշ է համարում 10-15-րդ դդ. գեղարվեստականգրականությանը (տես 20, 63): Նկատի ունենալով այս երկու տեսակետները ն, հատկապես, 1014-րդ դարերի հայ իրականությանը ն մշակույթին բնորոշ որոշ առանձնահատկություններ,այդ մշակույթը,իրոք, կարելի է բնորոշել որպես զարգացած միջնադարիբարձը մշակույթ: Բայց այստեղ կարելի է կատարել որոշ վերապահում:Այդ մշակույթը իր որոշ որակներով դուրս է գալիս միջնադարիշրջանակներից:Այդմշակույթի համակարգում ձնավորվում է մի ձ/իւտար,մասնագիտացվածմշակութային դաշտ, որը նոր մտածողության դրսնորում է իրականության, բնության, մարդու նկատմամբ ն զգալիորեն դուրս է գալիս նան կանոնականացվածության քրիստոնեականգաղափարախոսության շրջանակներից: Իսկ մշակույթի որոշ ոլորտներում հայկական մշակույթը նույնիսկ առաջընթաց է իտալական նախավերածննդիհամեմատ: նշենք թեկուզ այն, որ նարեկացու «Մատյան ողբերգության» մարդաբապոեմումու տաղերում առաջադրվածհումյլսնիստական, նական ըմբռնումները, մարդու կատարելության նկատմամբ ունեմեծ ն մեծ առաջընթաց համցած հավատը խորն է, համընդգրկուն աշխարհային ու վերածննդականչափանիշներով: Ավելին, այն, որ հայկական ճարտարապետությունը,երաժշտությունը, մանրանկարչությունը, ինչպես տեսանք, ազդել են շրջակա երկների, նույնիսկ Եվրոպայի, իտալական վերածննդի գեղարվեստական մշակույթի --

Դ

Այս մասին մանրամասն տես Զաքարյան Մ. Հայկականվերածնությանհարցը Հ.Գաբրիելյանիաշխատություններում. Հենրի Գաբրիելյան 100. Գիտաժողովի --

--

նյութեր, Երեան. 2004, էջ 34-43:

դրսնորումներիվրա, իրենց հերթինգալիս են հիմնավորելու, որ այդ մշակույթըուներ ոչ միայնհամամարդկային նշանակություն, այլն այնպիսին էր, որ համապատասխանումէր առաջադիմության որոշ

պատճառով պայմանների կայուն անների պատճառովդրանք տրամաբանականավարդրանք ն

ն

յ

:

տրամաբանական

ար

ավար.

տի ' չհասան, չհամակարգվեցին ու չվերածվեցինամբողջականգաղափարական, աշխարհայացքայիներնույթի: Բայց այդ մշակույթը ուղղակի իմաստով վերածննդականէր, քանզի քաղաքական, ազգային յուրաքանչյուր աղետից, յուրաքանչյուր ասպատակությունից ու մշակութայինեղեռնից հետո, այն նորից զարթոնք էր ապրում ու մաքառմաննոր ուժով, հոգնոր նոր թռիչքովվերածնումէր հայկականը, վերադառնում նրա արմատներին,նոր ուղի հարթում նրա համար, ապահովումէր երկխոսությունըայլ մշաառաջադիմության կույթներիհետ: Նրա ուշադրությանկենտրոնումէ միշտ մնացել նան անտիկ հելլենական մշակույթինվաճումներ: Հայկական մշակույթը դարաշրջանինբնորոշ վերածննական իր ընդհանուր ոգին պահպանելով,Վերածնունդ է ապրել առնվազը երեք անգամ` Բագրատունիների, Արծրունինների,Զաքարյանների ու Կիլիկյան Հայաստանի ժամանակներում`դառնալով ոգեշնչման ու ինքնահաստատման Վերածննդիմշակույթ: Ուստի կարելի է ասել, որ հայկական մշակութային Վերածնունդընան պետաքաղաքական Վերածննդին հայկականի պահպանմանու զարիմաստով, անհ գացման Վերածնունդ է: Եվ այս ների պատ "այց մական զարգացման տրամաբանությանը ամեննին անհարիր չէ հայկական մշակույթի հասկացությանգործառումը «Վերածնունդ» ու որոշ բնորոշումների արժեքավորումներիհամար: Ի դեպ, հայկական ճարտարապետության նվաճումներիու իտալականիվրա ունեցած ազդեցությանտեսանկյունիցայդ գաղափարինեն հանգում նան իտալացի մասնագետները (տես 10, 49-50):

պոեզիայի արդյոք,

ձեզ

-

ժամանակաշրջան: ազգային, պատմաճանաչողական համա Աա ն Արթյուր ու

արո

1.

2.

ԱբեղյանՄ. Երկեր, հհ. Ա, Բ, Գ, Երնան,1966-1968: 241741 Ազարյան Լ. Կիլիկիայիմանրանկարչությունը

դդ.

Երնան,

1964:

Յ. 4. 5.

6. 7.

8. 9. '

-

-

թո

Գոականություն

,

Ինչպե՞սեք բացատրումհայ մշակույթիվերելքը 9-14-րդ դարերում ն ինչպիսի`ընդհանրություններու տարբերություններկան այդ ն նախորդ շրջաններիմշակույթներիմիջն: Վայկական ճարտարապետությանպատմական զարգացումը ի՞նչ նվաճումներիհասավնախորդ ն 9-14-րդ դարերում.ո՞րնէ դրանցազգայի ն ու համաշխարհայիննշանակությունը: Ինչպիսի՞ընդհանրությունեք տեսնում հայ գեղարվեստականմշակույթի տարբեր բնագավառներիճ̀արտարապետության, մանրանկարչության, քանդակագործության, խաչքարային արվեստի, երաժշտության,

«ՍասունցիԴավթի»,ազգային,պատմա-

հայ պոեզիային:Ո՞րն է Գրիգոր Որքանո՞վեք ծանոթ միջնադարյան համամարդկայիննշանակուպոեմի ողբերգության» Նարեկացու «Մատյան այդ պոեմը ն համարձակորենկարդալ բայց թյունը: Փորձեք դանդաղ, խորհել կարդացածիմասին: Այդ դեպքումնորովիկիմաստավորեքնան ձեր սեփականգոյություննու կյանքը: Ո՞րն է 9-14-րդ դդ. հայ մշակույթի աշխարհիկյուրահատկությունը: Ինչպե՞սեք արժեքավորումգիտությանպատմականզարգացումըՀայաստանում: Կարելի՞ է 10-14-րդ դարերը համարել հայկական վերածննդի

«

տալ

միմյանց գոյությունը ն,

-

պատ որոնումը համակարգում: եվրոպական Վերածննդի Բայց

ն

մեկ համակարգ:

կազմու՞մ

ԱԱ

-

Առաջարկվում է խորհել սույն հարցերի շուրջ համ ամար համոզիչ համարվող պատասխանները:

են Դրանք պայմանավորում միջն:են

10. 11.

12.

-

13.

ու պատկեԱյվազյանԱ. Նախիջնանիկոթողայինհուշարձաններն 1987: Երնան, րաքանդակները, ԱռաքելյանԲ. Քաղաքներըն արհեստներըՀայաստանումԹայ Ար Անն Ա. Հայ ժողովրդի մտավոր մշւսկույթի զարգացման Առաքելյան հ. պատմություն, 1, Երնան, 1959: ն քարաՍ. Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ Բարխուդարյան 1963: գործ վարպետներ,Երնան, միտքը Հայկական ԳրիգորյանԳ.Վասարակական-փիլիսոփայական Կիլիկիայում(24)դարիերկրորդ կեսին),Երնան, 1979: Ազգ, ազգային պետություն, ազգային մշակույթ,

ՆԱԳցր: րնան,

:

Դանիել Երաժիշտ, ԲախչինյանԱ.

միջնաՎիրեձտաեվրոպական

դարյան երաժշտությունըն Հայաստանը/ Երաժշտագիտական անվանկոնսերվատոժողովածու (Կոմիտասի աշխատությունների րիա), Երնան,2003, էջ 141-151: տարածումըն Լեոնարդո դա Զարյան Ա. Վայճարտարապետության 1994: Երնան, Վինչիիհայկականվարկածը, սովետականհանրագիտԶարյան Ա. Շուազի Օգյուստ. Վայկական 593: 1982, էջ արան, Երնան, Զաքարյան Ս. Մարդու հիմնահարցր13-15-րդ դարերիհայ փիլիսոփայությանմեջ, Երնան,1999: գիրք Բ, Երնան, 1985: ԹամրազյանՀ. Վայքննադատություն,

14. 15.

16.

ԹորամանյանԹ. Նյութեր հայկականճարտարապետությանպատմության, հ. 1-2, Երնան,1942-1948: Թովմա Արծրունի ն Անանուն, Պատմություն Արծրունյաց տան, Երնան, 1985: Կանոնագիրքհայոց, աշխատասիրությամբՎ. Հակոբյանի, Երնան,

ԳԼՈՒԽ

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

1964:

17.

18. 19. 20. 21.

22. 23.

Կծոյան Ա. Բժշկագիտությունը Հայաստանում 11-14-րդ դարերում, Երնան, 1968:

Հակոբյան Հ. Արցախիմիջնադարյանարվեստը,Երնան,1994: Հակոբյան Հ. Վասպուրականիմանրանկարչությունը,գիրք Ա, Բ, Երնան, 1976, 1982: Հայ դասականքնարերգություն, առաջաբանը Լ. Մկրտչյանի, հհ. 1, 2, Երնան, 1986: Հայ ժողովրդիպատմություն,հհ. 3, 4, Երնան, 1976, 1972: Հայկական եկեղեցիներ, ներածական տեքստը Բ. Արզումանյանի (ալբոմ), Երնան, 1970: Հայկականխաչքարեր,ներածականտեքստը Լ. Ազարյանի(ալբոմ), 1973:

24. 25.

26. 27. 28.

Հայկականմանրանկարչություն,ներածականհոդվածը Լ. Դուռնովոյի (ալբոմ), Երնան, 1967: Հայկական սովետականհանրագիտարան,հ. 5, Երնան, 1979: Հարությունյան Վ. Գայկականճարտարապետությանպատմություն, Երնան, 1992: Ղազարյան Դ. Հայ հոգնոր երգն ու բանը / Երաժշտագիտական աշխատություններիժողովածու, Երնան, 2003, էջ 17-23: Ղաֆադարյան Կ. Ալքիմիան պատմականՀայաստանում, Երնան, 1940:

ՄխիթարԳոշ. Դատաստանագիրք,աշխատասիրությամբն առաջաբանը Խ. Թորոսյանի,Երնան,1975: 30. Մնացականյան Ստ. Հայկականաշխարհիկպատկերաքանդակները «Մ դարերում,Երնան,1976: 31. Մովսիսյան Ա. Ուրվագծեր հայ դպրոցի ու մանկավարժության պատմության,Երնան, 1958: 32. Չալոյան Վ.ՀայկականՌենեսանս, Երնան, 1964: 33. ՊետրոսյանԱ. Նարեկը բժշկարան,Բերձոր,2002: 34. Պետրոսյան Գ. ՄաթեմատիկանՀայաստանում հին ն միջին դարերում, Երնան, 1959: Յ5. Սասունցի Դավիթ, առաջաբանըԼ. Մկրտչյանի,Երնան, 1988: 36. ՍովետականՀայաստան (ՀՍ3Հ),Երնան, 1987: Յ7. Վարդանյան Ս. Հայաստանի բժշկության պատմություն, Երնան, 29.

2000:

38.

Օրբելի Հ. Վայկականհերոսականէպոսը, Երնան,1956:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 15-17-ՐԴ

8.7.

ԴԱՐԵՐՈՒՄ

Անկման ու տեղատվության ժամանակաշրջանի մշակույթը (74-րդ դ. կես 17-րդ դ. սկիզբ) -

Պատմամշակութային իրավիծակը: 13-րդ դարի 40-ական թթ. մինչն 17-րդ դարի երկրորդ կեսը Հայաստանում սկսվում է մշակութային, տնտեսական, քաղաքական անկման երկարատն ժամանակաշրջան: Սա հատկապես կապված է թաթար-մոնղոլների կողմից Հայաստանի նվաճման, Լենկ Թեմուրի ե թուրքմենական տարբեր ցեղերի ասպատակություններիու տիրապետությունների,թուրքպարսկական պատերազմների ն վերջինների պատճառով ՎՀայաստանին պատուհասվածամենատարբերաղետների, ժողովրդի բըռնագաղթերի, հասարակական կյանքի ու մշակույթի համընդհանուր անկման, տարբեր կորուստների հետ: Մի անգամ նես, ն առավել երկար ժամանակով, ընդհատվել է հայ մշակույթի բնականոն զարգացումը, ոչնչացվել են բազմաթիվ մշակութային հաստատություններ ու արժեքներ, հուշարձաններ:Այս ամենինավելանում են ժողովըրդի համատարած հուսահատությունը, հոգեբարոյական լքվածությունը, սեփական անզորությանգիտակցումը,անապահովկյանքի անորոշությունը: Բայց այդ դարերումեղել են նան համեմատա-: բար խաղաղ տարիներ, տասնամյակներ, գոյություն են ունեցել հայկականառանձին իշխանություններ,պահպանվել են մշակութային կենտրոններ, հանդես են եկել նշանավոր գործիչներ, իրականացվել են մշակութային կարնոր ձեռքբեքումներ,շարունակվել ու զարգացել են կայունացած ավանդույթները (օրինակ` բժշկության, պոեզիայի բնագավառներում): Միաժամանակ, հայ առաջավոր մտավորականները,եկեղեցական ու աշխարհիկգործիչները փայփայումէին ազատության մեծագույն հույսը: Ուժեղանում էր Արեմուտքի օգնությամբ Հայաստանի ազատագրմանպատրանքը, որը 17-րդ դարում իր արտահայտությունը ստացավ Իսրայել Օրու գործունեության մեջ: Այդ ընթացքում ձնավորվեցնան Ռուսաստանի օգնությամբ Հայաստանի ազատաԳըրման գաղափարը:

Այս ամենինզուգահեռ, որոշ երկրներումձնավորված հայկական գաղթօջախները17-րդ դարից ավելի են խոշորանում,առաջանում են նորերը: Դրանցում աստիճանաբար պայմաններեն ստեղծվում նան մշակույթիհետագա զարգացմանհամար:Այդ գաղթօջախները (Ղրիմ,Նոր Ջուղա, Լվով, Ռուսաստանի, Ուկրաինայի,Լեհաստանի, Հունգարիայի, Ռումինիայի, Հոլանդիայիտարբերքաղաքներնայլն) ժամանակիընթացքումվերածվումեն հայ մշակույթինշանավոր կենտրոնների: Այս գործընթացը ավելի ակնհայտ է դառնում 17-րդ դարի սկզբներից:Որոշ փոխազդեցություններ են ձնավորվումտեղական ու հայկականմշակույթների միջն: Հայկական մշակույթը, ավել կամ պակաս չափով, կրում է տեղականմշակույթների ու հասարակականկյանքի ազդեցությունը: Սակայնճիշտ պահպանումԷ իր ազգային էությունը,նպատակը: Սա վերաբերումէ կրթությանը, փիլիսուիայությանը, գիտությանը,արվեստին:Գաղթօջախների հայությունը իր մասնակցությունն է բերում նան տվյալ երկրների մշակութային, քաղաքական, տնտեսականբնագավառների զարգացմանը: Այդ ժամանակից սկսած մինչն օրս գաղթօջախներըկարնոր դեր են կատարումհայ մշակույթիպահպանման,ստեղծմանու զարգացման, ազգային մշակութային արժեքներըայլ ժողովուրդներին ներկայացնելու գործում: Սակայնչպետքէ մոռանալ,որ որոշ երկըրներում ձնավորվածգաղթօջախներիհայությունը աստիճանաբար ձուլվեց այդ երկրներիհիմնականժողովրդներին: Դրաբնորոշօրինակները փաստվել են Լեհաստանում,Հունգարիայում,Ռումինիայում նայլ երկրներում: Չհաշվածայն հարյուրհազարավոր հայերին, ովքեր տարրալուծվեցինաշխարհիտարբերժողովրդների, նույնիսկ թուրքերի մեջ: Այս շրջանից է սկսվում հայկական սփյուռքի ձնավորումը, որը վերջնական իրողությունէ դառնում 20-րդ դարում: 5.2.

ու Նոր մտածողության

մշակութային գործընթացների

սկզբնավորումը 17-րդդարում

մշակութային ընդհանուր իրավիճակը: 17-րդ դարից, իսկ Վայաստանում`դարի կեսերից, աստիճանաբարպայմաններեն ստեղծվումհայ մշակույթիզարգացմանհամար:Սա պայմանավորված էր հատկապեսգաղթօջախներում ազգային կյանքիվերելքով, տնտեսությանզարգացմամբ,քաղաքական բարենպաստպայճանների ձեավորմամբ: Եվրոպականտարբերերկրներումբնակություն հաստատած հայերըն դրանցում ձնավորվածգաղթօջախները անմիջականորենհաղորդակցվում են արնմտյան քաղաքակրթության նվաճումներին, բուրժուականձնավորվող հահարաբերությունների

ջողություններինու արտադրությանփորձին: Հայ մտավորականությունը, առաջադեմվաճառականները, արհեստավորները,մեծահարուստները ըմբռնում ու, ազգային կյանքին նպաստ բերելու ցանկությամբ,եվրոպականփիլիսոփայականմտքի,գիտուբյան,ընդհանուր մշւսկույթի, տեխնիկայի նվաճումները, քաղաքակրթական հաջողություններըհասանելիեն դարձնումհայուգործընթացների ու թյանն Հայաստանին: Այս տեսակետիցառաջատար դեր են կատարում Ամստերդամում,Վենետիկում հաստատված հայերը, Լեհաստանի, Հունգարիայի,Ռումինիային այլ երկրներիհայկական գաղթօջախները:Հայաստանում նման կարնոր դեր է իրականացնում Ջուղան Ինչպեսցույց են տալիս ուսումնասիրողները՝ Ջուղայի գործարարներըհարյուրամյակներ շարունակ, վաճառականները, հատկապես16-17-րդդարերում,գործունեությունեն ծավալել տարբեր երկրներինշանավորառնտրական, տնտեսականկենտրոնների հետ: Առանձնանում են Պարսկաստանը,Հնդկաստանը,Իտալիան, Ավստրիան, Հոլանդիան, Եգիպտոսը, Ռուսաստանը, Թուրքիան, Բիրման, Ֆիլիպինները ն այլն: Տարբեր ապրանքներիհետ նրանք հայրենիքաղաք են բերել նան եվրոպականարվեստի նմուշներ (ն այլ իրողություններ), որոնք Ջուղայի արվեստաքաղաքակրթական են գետներին հաղորդում ստեղծագործականնոր լիցքեր ու մտահղացումներ:Ջուղայի այս ավանդույթներըշարունակվում են Նոր Ջուղայում որը ջուղայահայության1604 թ. բռնագաղթիցհետո հիմնադրվումէ Պարսկաստանում վերածվելով նշանավոր գաղթօջախի (տես 1): Նոր Ջուղան կարծես վերածվում է լուսավոր մի կղզյակի,որը, շարունակելովՋուղայի տնտեսականու մշալլութային նվաճումները,ավանդույթներըձգտում Է ավելի լիարժեք ձնով ինքԵվ դա նրան հաջողվումէ բոլոր նահաստատվելնոր պայմաններում: Իսկ ընդհանրապես, շատ գաղթօջախներ իրենց բնագավառներում: մշակութայինգործունեությամբ կարծեսզարգացածավատատիրության` 10-14-րդ դարերի մշակույթը կամրջում են 17-րդ դարի հետ՝ բերելով նան եվրոպականքաղաքակրթականիրականությունից սաղմեր, այն դեպքում, երբ Պարսկասբխող թարմ մտածողության տանի ու (Թուրքիայի տիրապետությանտակ գտնվող ու խորը իր վրա կրում էր նշված անկում ապրող Հայաստանը, բնականաբար, երկրներիհետամնացությանողջ հետքերնու ազգային, կրոնական ճնշման հետնանքները:Այս է պատճառը, որ հայ մշակույթի զարգացմանառաջադիմականմիտումներըառավել լիարժեք դրսնորվում են հատկապես գաղթօջախներում: Առաջադիմականայս հատուկ են փոփոխությունները, որոշ առանձնահատկություններով, հայ իրականությանմեջ մշակույթի բոլոր բնագավառներին: Դրանք 18-րդ դարում ձնավորվողլուսավորականության առաջին ծիլերն

պտուղների են վերածվում հաջորդ հարյուրամյակում: Այս գործընթացներիշնորհիվ ձնավորվում է հայ նոր խավը, որը հարազատ մնալով աշխարհիկմտավորականության Հայոց եկեղեցու հիմնական սկզբունքներին,միաժամանակառաջնորդվումէ փիլիսոփայականու գիտականնոր մտածողությամբ: են, որոնք բողբոջների

5.3.

ու

Կրթություն, տպագրություն

Վայաստանումն գաղթօջախներում գործել են մի շարք նշանավոր դպրոցներ:Տաթնի համալսարանիգործունեությունըշարունակվել է մինչն 1435 թ.: Նշանավոր են Սնանի կղզու, Սսի, Մեծոփի, Հովհանավանքի, Բաղեշի, Լիմ կղզու, Ղրիմի Անտոն վանքի, Նոր Ջուղայի, Լվովի Ա այլ վայրերի դպրոցները:Դպրոցներում, որոշ տարբերություններով հանդերձ,ուսումնակրթականաշխատանքնեեն րը իրականացվել հայ մանկավարժականմտքի, դպրոցական, կրթականհամակարգիայն սկզբունքներին ու պահանջներին համապատասխան,որոնք ձնավորվելէին հարյուրամյակներիընթացքում: Դպրոցականն, ընդհանրապես,մշակութայինկյանքի աշխուժացում է սկսվում 17-րդ դարի կեսերից:Ձնավորվումեն նոր դպրոցներ՝Նոր Ջուղայում, էջմիածնում, Երնանում, Լվովում ն այլ վայրերում: Դրսնորվում են նորացման, կատարելագործմանմիտումներ: Նույնիսկ Նոր Ջուղայի Ամենափրկիչվանքի դպրոցում ուսուցանվել են առնտրիվերաբերյալգիտելիքներ (տես 7, էջ 64): Որոշ նշանավոր ուսուցիչներ, վարդապետներպահպանել ու նոր սերունդին են փոխանցել գիտակրթական առաջավոր ավանդույթները, որոնք գալիս էին 10-14-րդ դարերիցն հարստացվելէին գիտության նոր նվաճումներով (օրինակ` Ոսկան Երնանցին,Հակոբ, Հովհաննես ն ՍիմեոնՋուղայեցիները,ովքերաշակերտելեն ԽաչատուրԿեսարացուն՝ 17-րդ դարի ամենանշանավորմտածողներիցմեկին): Չնայած այս հանգամանքին,չպետք է կարծել, թե նման մոտեցումը տիրապետող է եղել ամբողջ Հայաստանում: Սա ավելի շատ կապվածէ լուսավորյալ անհատների գործունեության ու ուսման, կրթության հարգը հասկացող ընտրախավայինանհատների ձգտման հետ: Պետք է նան նկատի ունենալ, որ առաջադիմականգաղափարներով, նորացմանոգով հագեցածուսումնականհաստատությունները նույնպեսայս շրջանում եղել են շատ քիչ, ն համատարածանկումից հետո նոր են միայն պւամյմաններ ստեղծվում դպրոցակւսնկյանքի զարթոնքիհամար:Բայց մինչն 15-րդ դարի կեսերը որոշ դպրոցներում դեռեսշարունակվում են Գլաձորի,Տաթնի համալսարաններին այլ ուսումնական հաստատություններիառաջադիմականավան152

է հատկապեսՄեծոդույթները:Այս տեսակետիցառանձնահատուկ ն փի, Սյունյաց Հերմոնի, ԵրզնկայիՍեպուհ լեռան Ավագ Կապոսի ն վանքերի դպրոցները,Ղրիմի Անտոնի դպրոցը (անապատը) այլն: ու Այդ դպրոցներըեղել են ժամանակի գիտության, կրթության գրչության նշանավոր կենտրոններ,որոնցում իրենց գործունեուու նշանավոր թյունն են ծավալել հայ մշակույթի նվիրյալներն աշխուժանորից կյանքը դպրոցական մտածողները:Հայաստանում սկզբնավոէ նում է 17-րդ դարից: Այդ դարում իր գործունեությունը Մեծ կամ Գարանցանապարում ու մեծ հռչակի հասնում Սյունյաց ու ուսումնական հաստամիաբանության տը` որպես եկեղեցական մաստությաննշանավոր կենտրոն,որը աստիճանաբարկրթական նաճյուղեր է հաստատում նան Հայաստանիայլ վայրերում:Տարբեր Մեծ ն դպրոցներեն գործում նան Լիմ կղզում, Բաղեշում այլուր: է հռչակի է հասնում Նոր Ջուղայի դպրոցը, որը գործել մինչն 18-րդ դարի վերջը: ու 16-րդ դարի սկզբին հայ գրավոր մշակույթի զարգացման ձնավորվումէ նոր երնույթ հայ տպատարածմանբնագավառում թ.), որի հիմնադիրնէ Հակոբ ՄեղաԳրությունը (Վենետիկ, Նա տպագրելէ հինգ գիրք, որոնցիցառաջինըանվանվում գործի հետագա զարգացմանը է «Ուրբաթագիրք»: Տպագրական որդի Սուլթանշահը,Վովհանեն նրա նպաստել Աբգար Թոխաթեցին, ն նես Տերզենցին ուրիշներ: Տարիների ընթացքում հայկական ընդլայնվումԷ՝ տարածվելով ոլորտը աստիճանաբար տպագրության Վենետիկում,Փարիզում,Ցյուրիխում,Կ. Պոլսում, Հռոմում, Լվովում, ու ն Լիվոռնոյում, Նոր Ջուղայում, Ամստերդամում այլ վայրերում գործի զարՀայերեն տպագրական հայկականգաղթօջախներում: մեծ ներդրում է կատարել Ոսկան Երնանգացման բնագավառում 1771 թ-ին գործը սկզբնավորվել տպագրական ցին: Վայաստանում

պարտը:

է

էջմիածնում: հայ իրականության Տպագրությունըն տպագիրգրականությունը էին. գրքի ու երնույթներ ն որ մեջ քաղաքակրթականմշակութային

ու նկատմամբստեղծումէին նոր վերաբերմունքհետաքրքրությու Ուստի դա հնարավորությունները: ընդլայնումէին գրքի տարածման նոր երնույթ, որի պտուղներ կարելի է համարել լուսավորական ն հասանելի ու նշանակալի դարձան հատկապես 18-19-րդ դդ. հետագայում:

5.4.

Գիտություն ն

փիլիսոփայություն

Չնայածհսկայականդժվարություններին, առանձիննվիրյալների շնորհիվ գիտականմիտքը մասամբշարունակում է իր ընթացքը: Հիշատակելիեն պատմագիրներԹռվմա Մեժութեցին, Գրիգոր դդ.), բնագետ,տոմարագետ, Խլաթեցին (14-15-րդ մանկավարժ72/(ոբ Ղրիմեցին (14-15դդ.), գիտնական,բժիշկ «միրդույաթ Ամասհացին (15-րդ դ.): Այս շրջանում պատմականընդգրկուն աշխատություններչեն գրվել, սակայն պատմագիտական մեծ արժեք են ներկայացնումնշված պատմիչներին այլոց ժամանակագրություններն ու հիշատակարանները տարբերիրադարձությունների մասին: Այսպես, Մեծոփեցինգրել է «Պատմություն..». որը ընդգրկում է 1386-1440թթ. ժամանակաշրջանը: Աշխատությունըհավաստի սկզբնաղբյուրէ հատկապես ու նրան Լենկ-Թեմուրի արշավանքների հաջորդողիրադարձությունների, Հայաստանի վիճակիմասին: Բնագիտականւոեսանկյունից արժեքավորէ Հ. Ղրիմեցու«Տոմարի մեկնություն» աշխատությունը, որը որպես ուսումնականձեռնարկդասավանդվելէ Մեծոփին այլ դպրոցներում:Այստեղքննարկվումեն գիտականբնույթիու ուսումնականնպատակներ հետապնդող տարբեր խնդիրներ:Հատկապեսմեծ ուշադրություն է հատկացվել աստղւսբաշխականու տոմարագիտական հարցերի պարզաբանմանը: Այսպիսով,նա նան շարունակելէ հայ բնագիտական մտքի ավանդույթները: 15-րդ դարի նշանավորմտածողներից է բնագետ, բժիշկ ԱմիրդույյաթԱմասիացին (մոտ 1420-1496):Նա շարունակել է հայ ն այլ ժողովրդների բժշկությանավանդույթները, գրել է բազմաթիվ աշխատություններ որոնցումքննել է մարդակազմությանը, ախտաբանությանը, բնախոսությանը, տեսողությանը,մանկաբարձությաննու գինեկոլոգիային ն բժշկականու առողջապահական այլ խնդիրներիվերաբերող բազմաթիվհարցեր: Բայց նա հատուկ ուշադրություն է հատկացրելհատկապեսդեղագիտությանը: Մեծ արժեք է ներկայացնում«Անգիտացանպետը» դեղագիտական հանրագիտական աշխատությունը, որը, հայերենիցբացի, գրված է նան այլ լեզուներով (հունարեն, պարսկերեն,թուրքերեն, արաբերեն, լատիներեն):Ուսումնասիրել է տարբեր հիվանդություններ, պարզել դրանցբնույթը,առաջացմանպատճառները, բուժման եղանակները: Օգտագործելէ բուժական ու դեղորայքային ւռարբեր միջոցներ:Նա համակարգել ու է հայ ն ամբողջացրել համաշխարհային բժշկագիտության ու դեղագիտության միջնադարյանողջ նվաճումները՝ հասնելովնոր ընդհանրացումների ու նվաճումների: ու Փիլիսոփայության գիտությանզարգացման նոր նախադրյալները սկսվում են 17-րդ դարում: Հայաստանումայս գործընթացի

սկզբնավորմանհամարառաջին, բայց կարնորքայլերն են կատարում Բարսեղ Գավառցին՝ Բաղեշի Ամրդոլու դպրոցում, Ներսես Մոկացին, Մելիքսեթ Վժանեցին, Ոսկան Երնանցին ն ուրիշներ: Նրանք ՎՀՎայաստանում իրականացնում են կրթալուսավորական բեղմնավոր աշխատանք,նպաստում գիտության ու փիլիսոփայության նկատմամաբհետաքրքրությանմեծացմանը(տես 4, էջ 126142: 7, էջ 129-149): Այս նոր փոփոխություններիհամար ավելի բարենպաստպայմաններ են ստեղծվում Նոր Ջուղայում, Լվովում, Ամստերդամում:Ինչպես ապացուցում են հետազոտողները,Սիմեոն Ջուղայեցու, ՎովհաննեսՄրքուզ Ջուղայեցու, Ստեփանոս Լեհւսցու, Թովմա, Մատթեոս,Ղուկաս Վանանդեցիներիգործունեությամբվերականգնվում են հայ փիլիսոփայականմտքի առաջադիմական, բայց ընդհատված ավանդույթները, իսկ դարակեսին փիլիսոփայական ճիտքը դրսնորում է Նոր ժամանակիեվրոպականմտքի հետ կապվելու ձգտումներ: Քննադատականվերաբերմունք է ձնավորվում ավատատիրականկարգերի, պարսկական ու թուրքական բռնատիրությունների,իշխող անօրինականությանդեմ: 17-րդ դարում պայմաններեն ստեղծվում ազգային գաղափարախոսության վերածննդիհամար, որը պայմանավորվածէր նան Իսրայել Օրու ծավալած գործունեությամբ(տես 7, էջ 39-166): մտքի զարգացման,գիտաՓիլիսոփայական,տրամաբանական միտումներիմշակմանգործում փիլիսոփայականառաջադիմական մեծ դեր են կատարում հատկապես 17-րդ դ. նշանավորմտածողներ Սիմեոն Ջուղայեցին, ՍտեփանոսԼեհացին, Հովհաննես Ջուղաեցին (տես7): Գիտականմիտքը ես սկսում է աշխուժանալ ու զարթոնք ապրել հատկապես17-րդ դարից սկսած: Մինչն 18-րդ դարի սկիզբը.գիտամշակութային,տպագրական,հրատարակչականմեծ աշխատանք են իրականացրելՆախիջնանիԳողթն գավառի Վանանդ գյուղում ծնված ե ԱմստերդամտեղափոխվածԹովմաս, Մատթեոս,Ղուկաս Նրանք հայ մշակույթիու ազգայինկյանքի երախՎանանդեցիները: են: Հայրենիքից հեռու, բայց իրենց տեսադաշտում տավորներից ու հայ ժողովրդիհիմնականխնդիրմիշտ ունեցել են Վայաստանն են նան ները: Նրանք մտահոգվել հայ ժողովրդի ազատագրության ու իրենց տպանրա լուսավորությանհարցերով: Վանանդեցիները րանում հրատարակել են տարբեր գիտությունների ու մշակույթի բնագավառներիվերաբերող հայերեն բազմաթիվ գրքեր: Դունաս Վանանդեցին (ծն. 1650-ականի սկզբներին մահվան թիվը անհայտ է) հայտնի է որպեսփիլիսոփա,մշակութայիննշանավորգործիչ, գիտնական.ստացելէ ժամանակիհամարբարձր կրթություն ն անձնականծանոթությունէ ունեցել գերմանացինշանավոր գիտ-

նականու փիլիսոփաԼայբնիցիհետ: Նա հայերեն առաջինտպագիր ն փիլիսոփայական, քարտեզի գիտականու այլ բնույթի գրքերի հեղինակ է, պատրաստել Է աստղագիտական-գեոդեզիական գործիք (աստրոլ բա): Տարբեր մտածողներ թվաբանության, մաթեմատիկայի, աստղաբաշխության,վաճառականության վերաբերյալգրել են թարգմանական կամ ինքնուրույնաշխատություններ, որոնք հետապնդելեն նան գործնական նպատակներ: Բժշկությանբնագավառումհիշարժան է Վիեննայի համալսարանումմասնագիտական ստացած Հովակիմ Օղույլությանը: Նա զբաղվել է կրթություն գործնական բժշկությամբ,գրել «Նյութ բժշկական»ն «Ախտաբանություն» գրքերը: 17-րդ դարի սկզբինհայ կենդանաբանության պատմությանմեջ եզակի աշխատությունէ ստեղծել Առրահամ Պոյսեցին՝ շարադրելով կենդանիների գրեթեբոլոր տեսակների պատմությունը: 17-րդ դարում աշխուժացումէ նկատվելս"/ատմագիտության (Առաքել Դավրիժեցի,Զաքարիա Քանաքեռցի,Երեմիա Չելեբի Քյոմուրճյանն ուրիշներ) ն Քերականության(Սիմեոն Ջուղայեցի, Յովհաննես Ջուղայեցի ն ուրիշներ)ասպարեզներում: Հատկապես արժեքավորէ (ռաքեյ Դավրիժեցու«Պատմությունը», որի նյութը

վերաբերումէ 1602-1662

ու իրադարձություններին

Հայաստանի, հայ ժողովրդիընդհանուրիրավիճակին, գաղութահայության կյանքին (Լեհաստան,Նոր Ջուղա), թուրք-պարսկական պատերազմների ծլանըհետնանքներին, կրոնադավանաբանական պայքարին ն այլն: Այդ աշխատությունը համարվումէ հավաստիսկզբնաղբյուր, առավել ես, որ դրա որոշ հատվածները հեղինակըշարադրել է որպես ականատես: Սա հայոց պատմությանը վերաբերող այն եզակի աշխատությունն է, որի մեջ համեմատաբար ավելի մեծ տեղ է հատկացվել ազգային մշակութային կյանքին,մշակութայիննշանավոր գործիչներիգործունեությանը: 5.5.

թթ.

Գեղարվեստական մշակույթ

15-17-րդ

դդ. գեղարվեստական մշակույթըորոշ նոր միտումներով շարունակեցազգայինինախորդնվաճումները: Դա ոչ հավասար չափով, բայց ի հայտ եկավայդ մշակույթիբոլոր ներում: Ու թեն ընդհանուրանկումնիր ազդեցության բնագավառոլորտում էր

ներառելնան գեղարվեստը, սակայնստեղծագործական եռանդը.ն ձգտումըպահպանում էին բազմաթիվստեղծագործողներ ինքնադրսնորմանամենատարբեր եղանակներով:

Գեղարվեստական գրականություն:

Այս շրջանի գեղարվեստական գրականությունը անմիջականորենն առանց ընդհատման շարունակում է 10-14-րդ դդ. ավանդույթները:Խորանում է նախորդ շրջանում ծավալված աշխարհականացման գործընթացը՝իրեն բնորոշ սիրո, հայրենասիրության թեմաներով:Առաջնայինէ մնում նան հոգնոր, կրոնական թեմատիկան: Ավելի են համակարգվում ն հարստանում«Շարակնոց»ու «Գանձարան»ժողովածուները:Վերջնականորենձնավորվումէ «Տաղարան» ժողովածուն, որում, բացի ընդգրկվում են սիրային, հայրենասիրական, հոգնոր-կրոնականից, խոհափիլիսոփայականն այլ կարգի բանաստեղծություններ:Այս ժողովածուներնարժեքավորեն որպես հայ երգարվեստիկարնոր բանաստեղծականու գրամշակումներ իրենց համապատասխան հինքով, դարերիցեկող ստեղծագործական կան գեղարվեստական ավանդություններով:17-րդ դարում կազմավորվումէ զուտ աշխարհիկ բնույթ ունեցող «Տաղարանը», որի մեջ ներառված են նան ժողովրդականերգեր: Զարթոնքէ ապրում քնարերգությունը,հատկապեսօ̀այրենները՝ Անցյալի ու ժամանակիգեղարվեստականգրականությանճաշակը ու ստեղծագործությանբարձր մակարդակըպահպանելու յուրովի զարգացրել են հայ քնարերգությաննշանավոր երախտավորնե Գրիգոր Խլաթեցին, Առաքել Սյունեցին, ՎովհաննեսԹլկուրանցին, Մկրտիչ Նաղաշը, Գրիգորիս Աղթամարցին,Հովասափ Սեբաստացին, Ներսես Մոկացին ն ուրիշներ: Հայրենների բովանդակային, գեղարվեստականէությունը, բազմազանությունըավելի ամբողջականդրսնորվեցիննահապետ Քուչանի (16-րդդ.) կամնրանվերագրվող հայրեններում: Այս բանաստեղծություններըկամ երգերը բաղկացածեն չորս տողից, հիմնականումունեն սիրային բնույթ: Դրանք մարդու հոգուց ժայթքող զգացմունքների ու ապրումների են՝ հղված բոլոր ժամանակներին ջերմ ու գունագեղ արձագանքներ ու մարդկանց: Սիրո այդ հորձանքըհարստանումու կենսականուժ է դառնումկնոջ, նրա գեղեցկությանու կանացիությաննկարագրուգեղեցիկիու կյանթյամբ:Կինը հայրեններումդառնում է բքականի, մեծագույնբարիք: Սեր ոչ թե մարմքի խորհրդանիշ,աստվածային ու հագուրդի, այլ իրական ու աշխարհիկսեր նական տենչանքի կանացի քնքշանքի, սիրո հավերժականբերկրանքի մեջ, որը իմաստն ու գրավսրբացնում է նան մարմնականցանկությունների Է հայրենների բովանդակային չությունը: Այսպես կարելի հասկանալ ու արժանիքները:Այդ են վկագեղագիտական-գեղարվեստական յում նան Քուչակի հետնյալ հայրենները. «Քո ծոցդ է ճերմակ տաճար, քո ծըծերդ է կանթեղի վառ. // Երթամ ես, ժամկոչ ըլլամ, գամ, լինիմ տաճրիդլուսարար: // Գնա, ծո տղա՛յ տըղմար,չի վայ-

լես տաճրիս լուսարար. // Երթաս դուն խաղով լինաս ու թողուս տաճարս ի խաւար », «Մտիկ իմ եարինարէք, զինչ հագեր՝ ամէնն է կանանչ, // Գագերգոյնըզգոյն կապայ, կոճակ ու օղակն է կանաչ. // Առեր ու պաղչան մըտեր, ջուր կ'երթայ եզերն է կանանչ. // Մըտիկ ծառերուն արէք, ծառն ծաղկեր,տերեւն է կանանչ»: Բանաստեղծականարվեստիանցյալի ու այդ շրջանի նվաճումներն անառարկելիորենցույց են տալիս, որ դա հայ մշակույթի ամենակազմակերպվածբնագավառներիցէ: Այդ արվեստն ուներ ընդգծված ազգայինյուրահատկություն,հանդես էր գալիս բազմազան ձներով ու ոճերով ն, բովանդակայինառումով, ուներ լայն ընդգրկում: Բանաստեղծությանմեջ, արդեն միջնադարում, առավել համարձակորենէին դրսնորվումհայի ոգու թռիչքը, ազատությունը, մտածողության ու զգացմունքների անսահման խորությունը: Հայ միջնադարյան(ի դեպ, նան հետագաշրջանների) բանաստեղծությունը մեծ առաջընթացէր եվրոպականինկատմամբու ուներ համաշխարհային մակարդակ:Պատահականչէ այն մեծ գնահատականը, որ օտարազգի նշանավոր մտածողները,գրողները տվել են այդ արվեստին: Այսպես, Վ. Բրյուսովը միջնադարյանհայ բանաստեղծականւսրվեստը բնորոշում է որպեսազգային ու համւսշխարհային փառավորնվաճում: Ըստ նրա՝ «Վերջինհազարամյակիամեն մի դար հայ պոեզիայում առանց բացառության ունի իր արժանի ներկայացուցիչները... Գրիգոր Նարեկացի (10-րդ դ), Ներսես Շնորհալի (12-րդ դ.), Ֆրիկ (13-14-րդ դդ.), ԿոստանդինԵրզնկացի (13-14-րդ դդ.), Մկրտիչ Նաղաշ (15-րդ դ.), Հովհաննես Երզնկացի (14-15-րդ դդ.), Գրիգոր Աղթամարցի(16-րդ դ.), ՆահապետՔուչակ (16-րդ դ.), Նաղաշ Հովնաթան(17-րդ դ.), Սայաթ Նովա (18-րդ դ.)... Հայկական միջնադարիքնարերգությունը հայ ժողովրդի բարձրագույն ն ամենաինքնուրույնհորինվածքնէ պոետականստեղծագործության ասպարեզում:Հայ միջնադարյան քնարերգությունըհամարյա ոչ մի կախում չունի եվրոպականպոեզիայից... հայ բանաստեղծներըպոեզիայի մեջ մտցրին մի նոր ոգի, որը տարբերէ զուտ «արնելյան» ստեղծագործությանիշխող ոգուց. մերժեցին չափազանցված գունագեղությունը, գույների անսանձ կուտակումը ն պատկերներիանսահման դիզումը,որ արնելյան պոեզիայի անհրաժեշտ հատկություննէ: Ահա ինչու վերջինտարիներսգիտության մեջ առաջ է քաշվում այն կարծիքը, որ հայ պոեզիան շատ ավելի պակաս է ենթարկվել Արնելքի ուղղակի ազդեցության,քան առաջ էին կարծում.... Վայ պոեզիայինծանոթանալըպետք է պարւոադիր լինի ամեն մի կրթվածմարդուհամար,ինչպեսոր պարտադիրէ նրա համար հույն ողբերգակներին, Դանթեի «Կատակերգությանը»,

Շեքսպիրի դրամաներին,ՎիկտորՀյուգոյի պոեմներինծանոթ լինեԼը» (3, էջ 39, 82-83, 41): առանձինտեղատվուԱրվեստ: Նշված ժամանակաշրջանում, ու ի վերհ աղթահարմամբ, թյուններով անկման դժվարությունների ջո, զարգանումէ նան արվեստը`երբեմն նույնիսկ արտահայտելով ինքնահաստատմանու առաջադիմությաննոր մակարդակ: Որոշ հաջողություննկարիչներշարունակումեն հայ մանրանկարչության է ները: Հիշատակման արժանի հատկապեսնայսիջեանի մանրանկարչական դպրոցը, որը վերելք է ապրում 16-17-րդ դարերում (Ղակոբ Ջուղայեցի, Նաղաշ Հովնաթան, Կոզմա, Վարդան դպիր, Սարիամնկարչուհի, Մարգարիտ,Շուշան գրչուհիներ ն ուրիշներ): տարածվումու զարգանումէ տարբեր գաղթՄանրանկարչությունը օջախներում: Գեղանկարչությանընդհանուր զարգացման, հասաեն արտահայտիչներն նոր պահանջների րակական,գեղագիտական ՋուղայեՄինասը, Վակոբջանը,Բոգդան Սալթանովը, Հովհաննես մեծ ցին, Նաղաշ Հովնաթանը, որոնց ստեղծագործություններում Սկզբնավորվումէ հաստոտեղ է հատկացվել դիմանկարչությանը: են առնվում եվրոպականգեղացային գեղանկարչությունը,հաշվի ուժեղանում են աշխարնկարչությանորոշ յուրահատկություններ, միտումները:Նման առաջիննկարիչներիցէ Մինասը հականացման (Նոր Ջուղա), որի արվեստը ուներ լայն ճանաչում ն դարծավ շահ նկարիչը:Նոր Ջուղայի հռչակավորգեղանկաՍեֆիի պալատական է Սալթանովը (Սալթանյան) (Աստվածատուր) Բոգդան րիչներից ւ խնդրանքով Ալեքսեյ Միխայլովիչի որը ցար տեղափոիպում մեծ է ն բեՄոսկվա, աշխատումԿրեմլի Զինապալատում նպաւտ ձնավորմանգործում: 17-րդ դարում ռուսականգեղանկարչության մշակույթի ականավորներկայացուցիչներից րի գեղարվեստական է բանաստեղծ,երգիչ ու գեղանկարիչ, հովնաթաններիճշանավոր տոհմի հիմնադիրՇաղաշ Հովնաթանը(ծն. 1661թ.՝ ԳողթնիՇոռոթ ու գյուղում): Գործունեությունըհիմնականումծավալել է Երնանում ն եկեղեԹիֆլիսում: Գեղազարդելէ ԷջմիածինիՄայրեկեղեցին այլ ցիներ: Անբարենպաստպայմաններիհետնանքով Հայաստանումճարմինչն 17-րդ դարի կեսերը գրեթե զարգացումը տարապետության գործունեությունը է: դադարել Շինարարական-ճարտարապետական է աշխատանքնեհիմնականումկապված եղել վերականգնողական հետ: Դարի պատրաստման րի, խաչքարերի,տապանաքարերի պայմաներկրորդ կեսից ստեղծվածհամամատաբարբարենպաստ են նախկին եկեղեցիներ, նոր ները հնարավորություն տվել կառուցել են նոր շինություններ,օրիեկեղեցիներին,վանքերինավելացվել գավիք նակ, զանգակատուն, նայլն:

եկեղեցիներ)են կոթողներ(հիմնականում Ճարտարապետական Ղրիմում,Լվովում, Նոր Ջուղայում ն կառուցվել գաղթօջախներում այլ հայաշատ քաղաքներում:14-րդ դարիցսկսած Ղրիմիհայաշատ վայրերումկառուցվելեն բազում եկեղեցիներու աշխարհիկշինություններ: Թեոդոսիայումգործել է 24 եկեղեցի: Գաղթօջախներում արվեստը զուգակցվել է շինարարականու ճարտարապետական հետ: Մոլդավիայում ու տեղական առանձնահատկությունների Ռումինիայումկառուցված հայկականկոթողները ազդել են այդ վրա: Նոր Ջուղայի ճարտարապեերկրներիճարտարապետության ինքնատիպձնով զուգորդվել են հայկատականհուշարձաններում ու իսլամականը: Վրաստաքրիստոնեականն կանն ու իրանականը, են նույնպես հարստացել տարբեր նի հայկականգաղթօջախները 4, 593-607): 528-529, 9, (տես շինություններով Մշակութայինգործունեությանբնորոշ ու ավանդականձներից է եղել կիրառականարվեստը` ոսկերչությունը, ջուլհակությունը, ն այլն: Այդ արվեստի խեցեգործությունը ասեղնագործությունը, ռուս ցար Ալեքսեյ Միխայլովիչիհամար լավագույնօրինակներիցէ «Ալմաստե գահը» պատրաստած վարպետների Նոր Ջուղայի է Հայ մշակույթիու կիրառական (գտնվում ԿրեմլիԶինապալատում): արվեստիտարբեր բաղադրիչներիմեջ առանձնահատուկարժեք է ներկայացնումգորգագործական արվեստը:16-17-րդ դդ. գորգագործությունըհասնում է զարգացմանբարձր մակարդակի:Իսկ ձնավորումը ն ընդհանրապես,Հայաստանումգորգագործության զարգացունըունի հին պատմություն:Դրա նախադրյալներըգալիս են դեռես բրոնզեդարյան սակայնձնավորումն ժամանակաշրջանից, ն ու է զարգացումըսկսվում միջնադարում աստիճանաբարստանում է միջազգային թողնելով ճանաչում՝իր դրականազդեցությունը է Ինչպես նշում գերմանավրա տարբերերկրներում: գորգարվեստի ցի հետազոտող Ուլրիխ Շուրման՝ «Վայկականգորգարվեստը,ինչպես նան այդ գորգերի արտագաղթը Բալկաններ, Անատոլիա ն նույնիսկ հարավայինԵվրոպայիորոշ շրջաններ... ունեցել են շատ մեծ ազդեցությունամբողջաշխարհիգորգագործության վրա, ավելի մեծ տարածքիվրա, քան մենք կարծում էինք մինչն այժմ» (6): գեղարվեստակաՀայկական գորգը իր բարձր մշակվածությամբ, ու ունեցել է բազմերանգությամբ նությամբ,ոճական տեխնիկական «Հայկական առանձնահատուկնշանակությունու մեծ պահանջարկ: է չափանիշ» (6, որակի նշանակմանմիջազգային գորգը դարձել

140):

Ձնավորման ու զարգացմաննախկինժամանակաշրջանիհետ համեմատած` խաչքարայինարվեստըանկում է ապրում: Բայց մեծ քանակ են կազմում խաչքար մահարձանները,որոնք ունեն որոշ

չափով պարզեցված ու իրենց նշանակությանըպատշաճող ձն: Ջուղայի (նախիջեանի) գերեզմանատանխաչքարերը այդ արվեստի վերջին փուլի՝ 16-17-րդ դդ. համակարգված,ինքնատիպ ու հարուստ արտահայտություններից է Ջուղան, ընդհանրապես, է հայ ամենաբեղմնավոր օջախներից, Նախիջնանին եղել մշակույթի Հայաստանի նշանավոր առնտրատնտեսական կենտրոններիցու քաղաքներիցմեկը: Առանձնացելէ ոսկերչության,ասեղնագործության, բրուտագործության,գեղանկարչության,գրչարվեստի բնագավառներումունեցած հաջողություններով:Վարուստ է եղել նան բարձրաճաշակ տարբեր հուշարձաններով: Առանձնահատուկէ հատկապեսգերեզմանոցիխաչքարերի համալիրը, որոնք 20-րդ դարիսկզբներինհասել են մոտ 10000-ի: Խաչքարերկան նան Ջուղայի այլ վայրերում: Խաչքարայինարվեստըայստեղ սկզբնավորվում է 9-րդ դարից, բայց զարգացման մեծ վերելքը սկսվում է հատկապես16-րդ դարիկեսերիցընդհուպ մինչն 1604 թ.` ջուղայե-

ցիների բռնագաղթը: Այդ խաչքարերը առանձնանում են իրենց ոճական, պատկերային,կառուցվածքայինառանձնահատկություններով, անհատականացվածգեղարվեստական մշակումներով, տեղադրմանձնով ու տեխնիկայով: Ջուղայի խաչքարերիմոտ կեսը ոչնչացել է 20-րդ դ. սկզբին: Հետագայում, հատկապեսվերջին 15 տարում, խաչքարերըն շրջակա այլ հուշարձաններըոչնչացրեցին (տե՛ս2, 79-83): թուրք- ադրբեջանցիները Խաչքարային արվեստիհետաքրքիրհամալիր է գտնվում նան Գավառի մերձակայքի Նորադուզ գյուղի հին գերեզմանատանը: Այստեղգոյություն ունեն տարբերժամանակների,գերազանցապես 13-17-րդդդ., խաչքարեր: եռաժշտություն: Ղայաստանում(ն շրջակա երկրներում)թուրքական ու պարսկականազդեցությանուժեղացմանու ամրակայման զուգընթաց աշխարհիկկյանքում ու կենցաղում տիրապետող է երաժշտությանազդեցությունը: դարձել թուրքական,պարսկական Տոհմիկ հայկական երաժշտությունը (գեղջգւկժողովրդականն գուսանականերգարվեստ)զրկվել է զարգացմանու տարածման ՍակայնՀայաստանիառանձին, առանձհնարավորություններից: շրջաններումառավել չափով է պահպաննապես ծայրամասային, Այս տեսավել հայ ժողովրդական,գեղջուկ երգիանարատությունը: կետիցառանձնանում Է Ակնքաղաքը: դդ. նույնպեսզարՉնայածնշված դժվարություններին,15-16-րդ գացել է տաղերգությունը,հայ պանդուխտերգը: Հայ հոգնոր-պաշտամունքային երաժշտություն,։պահպանել ու զարգացրելէ իր ավանդույթները,մաքրությունը,ազգային ոգին, ներքին խոհականությունն ու լավատեսությունը:Այդ բնագավառիավանդույթների պահպանման,սրբագրմանգործում մեծ դեր են կատարելԳրիգոր

Տաբնացին,ԹովմաՄեծոփեցինն ԳրիգորԽլաթեցին: Ստեղծվել են հոգնոր նոր տաղերու գանձեր(ԱռաքելՍյունեցի, ՄատթեոսՋուղայեցի, ԳրիգորԽլաբեցի): Հայկականգաղութներիձնավորմանըզուգընթաց, հայ մշակութային գործիչները, արհեստավորները,առնտրականներըկարնոր դեր են կատարել այդ երկրներիմշակութային,տնտեսականկյանքի զարգացմանգործում, Եվրոպա-Հայաստանբազմաբնույթ կապերի հաստատման բնագավառում: Նոր Ջուղայի գեղանկարչությունը մեծապես նպաստել է պարսկականարվեստիու գեղարվեստական մտածողությանվրա: Մեծ է հայ քաղաքական,ռազմական,մշակութային գործիչներիդերը Լեհաստանի, Ռումինիայի,Հունգարիային այլ երկրներիհամապատասխան բնագավառներում: Թուրքականճարտարապետության ձնավորմանու զարգացման գործում հսկայականէ եղել սուլթանությանգլխավոր ճարտարապետ, հայազգի Սինանի (16-րդ) ծառայությունը:Ինչպես հիմնավորում են ուսումնասիրողները,նա Կեսարիայիհայկական-հունական ճարտարապետականուղղության ամենանշանավորներկայացուցիչներից է, ն դա իր արտահայտություննէ գտել նրա ճարտարապետականգործունեությանմեջ: Օսմանյան Թուրքիայի ճարտարաէ հասել Սինանիշնորպետությունըզարգացմանգագաթնակետին մեծ հիվ: Վետագադարերում հայերը ավելի ներդրում են ունեցել թուրքականմշակույթիտարբերբնագավառներում:

Առաջարկվումէ խորհել սույն հարցերի շուրք համար համոզիչ համարվողպատասխանները

ն տալ

գրականություը 1.

2. Յ.

4. 5.

ԱյվազյանԱ. Ջուղա, Երնան, 1984: Այվազյան Ա. Նախիջնանիկոթողայինհուշարծաններն ու պատկեԵրնան, 1987: րաքանդակները, Բրյուսով Վ. Հայաստանինհայ կուլտուրայիմասին, Երնան, 1967: Հայ ժողովրդիպատմություն,հ. 4, Երնան,1972: Ղազարյան Մ. Հայ կերպարվեստը16-18-րդ դարերում, Երնան, 1974:

6.

8. ց

Մ, Հայկականգորգ, 1988: Ղազարյան Հ. Չ(/վ դարի հայ փիլիսոփայականմտքի քննական Միրզոյան

ԱՅ

Մոզ վրաննես 1983:

Ջուղայեցի,Երնան, 2001: ՍովետականՀայաստան(ՀՍը), Երնան,1987:

ձեզ

Ինչպե՞սեք հիմնավորումայն հանգամանքը,որ նույնիսկ ամենաանբարենպաստպայմաններումհայ ժողովուրդը ն նրա երնելիները մեծ նշանակությունեն հատկացրել ազգային մշակույթի պահպանմաննու զարգացմանըա̀յդ նպատակիհամար օգտագօրծելով բոլոր հնարավոր միջոցները: Ինչպե՞սեք գնահատումհայկականգաղթօջախների դերը հայ մշակույթի պահպանմանու զարգացմանգործում: Կարելի"է գաղթօջախները համարելհայկականընդհանրական մշակութայինտարածքիբաղկացուցիչ մասը: Ինչպիսի՞նշանակությունունի 15-17-րդ դդ. մշակույթըհայ մշակույթի պատմությանմեջ: են, որ դուք կարնոՄշակութայինհատկապեսո՞ր փոփոխություններն րում եք այդ ժամանակաշրջանում: -

-

-

-

ԳԼՈՒԽ

երկրորդ կեսից Հայաստանում,առավել նս՝ Արնելյան Հայաստանում,աստիճանաբար հնարավորություններեն ստեղծվում բուրժուականհարաբերություններիձնավորման,մշակութային կյանքի զարգացմանհամար: Սակայն այս գործընթացըավելի շատ Հայկական մշակութաբնորոշ է եղել հայկականգաղթօջախներին: է գաղափարախոսությամբ, բուրժուական համակվում յին տարածքը վերջինիս էությունը արտահայտողլուսավորականգաղափարախոսությամբ, ինչը Մադրասիգաղթօջախումտարածվել էր 18-րդ դարից: Չնայած այս հանգամանքին,Վայաստանը,որում բնակվում էր հայության գերակշռող մասը, մինչն 19-րդ դարի վերջերը մնում է թույլ զարգացածավատատիրականերկիր: Հայ ժողովրդի մտավոր, մշակութային ուժը, տնտեսական կարողություններըկենտրոնացված էին գաղթօջախներում:Բայց ազգայինով առաջնորդվող հայ նշանավոր գործիչների սկզբունքը կարծես հետնյալն էր՝ դրսում, ու Վայաստանիհամար: բայց հայության, հայապահպանության գերիշխող է դառտարածքում 19-րդ դարում հայ մշակութային ն նում մի հիմնական նպատակ՝ ազգի ազգայինի, դրանց առաջադիմության, հայ ժողովրդի էթնիկու մշակութայինինքնությանապահովումը, հայության միասնության,անկախությանու ազատության հաստատումը, պետականությանվերականգնմանիդեալը: Հայ մշակույթի հիմնական շարժիչը, գաղափարներիմշակման ու տարածման ուժը տարբեր երկրներումհաստատվածհայությունն ու գաղթօջախներն էին` Կ. Պոլիսը, Զմյուռնիան, Թիֆլիսը, Նոր Ջուղան, Ամստերդամը,Վենետիկը, Նոր Նախիջնանը,Մոսկվան ն այլ գաղթու վերելքի գործընթացեն օջախներ: 18-րդ դ. ինքնահաստատման ապրում Մադրասը ն Կալկաթան:19-րդ դարի կեսերից մշակութային կյանքը աշխուժանումԷ նան Հայաստանի հիմնական կենտրոններում: Նման պայմաններում,որպես ազգային գերխնդիրներիտեսական հիմնավորում,ավելի է համակարգվումազգային գաղափարա19-րդ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

6.1.

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

18-19-ՐԴ

ԴԱՐԵՐՈՒՄ

Պատմամշակութային իրավիճակը

հայ հասարակական,քաղաքական կյանքը, էթնոպատմամշակութայինհամակարգըհարուստ են տարբեր իրադարձություններով ու գործընթացներով, որոնք իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողնում մշակույթի վրա, վերարտադրվում դրա տարբեր ձներում: Այդ դարերում վերելք է ապրում ազգային-ազատագրականպայքարը: 18-րդ դ. Արցախըն Սյունիքը համառ պայքար են մղում Պարսկաստանիտիրապետության,ապա՝ Թուրքիայի զավթողական գործողություններիդեմ: Ձնավորվում է դավիթբեկյան ազատագրականշարժումը: 19-րդ դարում ազատագրականպայքարը հատկապեստեղափոխվում է ԱրնմտյանՀայաստան: Այդ պայքարի անհրաժեշտ ու ազգային գիտակցության հասունացումը նշանավորող պահեր են Զեյթունի, Սասունի, Վանի ապստամբություններն ու ինքնապաշտպանականմարտերը, ֆիդայական շարժումը, որոնք առանձին կայծեր էին թուրքական բռնակալության ընդհանուր հայահալած ու ցեղասպանքաղաքականությանմեջ: Պատմաքաղաքական ավելի մեծ հնչեղություն է ստանում 1877-78 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմինու 1878 թ. Բեռլինի վեհաժողովիննախորդած ու հաջորդած ժամանակների իրադարձությունները: Այսպես է ձնավորվում նան Հայկական հարցը: Բայց 19-րդ դարի ամենանշանավոր իրադարձությունը,որը նան հսկայական քաղաքական, հոգեբանական,բարոյական ն ընդհանուր մշակութային դրական նշանակություն է ունենում ողջ հայության, առավել նս արնելահայության համար` 1826-1928 թթ. ռուս-պարսկականպատերազմն էր, ինչի հետնանքովԱրնելյան Գայաստանըազատագրվում է պարսկականտիրապետությունիցու անցնումՌուսաստանիտիրապետությանը: Հետագա տասնամյակներումարնելահայությունը կրում է Ռուսաստանի գաղութային ու հակահայ քաղաքականության ողջ ծանրությունը: Սակայն, Պարսկաստանին Թուրքիայի համեմատ, Ռուսաստանը քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային բարձր զարգացում ունեցող երկիր էր, ն, բնականաբար, պայմաններ էր ստեղծվում նան Արնելյան Վայաստանիտնտեսական ու մշակու18-19-րդ

դդ.

հետ

ձնավորզարգացման,ռուսական մշակույթիհետ շի շփումների կան մշակույթի

կաա ային

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

դ.

խոսությունը: 6.2.

գործունեությունը Մադրասի խմբակիմշակութային

Հայ մշակույթի զարգացման, նրա որոշ նոր գաղափարական սկզբունքների մշակմանու հստակեցմանգործում հսկայականդեր է

կատարել Մադրասի գաղթօջախը:Այստեղձնավորվել է ազգային քաղաքական,տնտեսական,մշակութայինգերխնդիրներհետապընխումբը մադրասի խմբակը Դրա դող հայ մտավորականների.

են ՇահամիրՇահամիրյաամենանշանավոր ներկայացուցիչներն

ճը (մեծահարուստ,որը դրամականմեծ միջոցներէ ներդրել ազգային հասարակական-քաղաքական ու մշակութայինխնդիրների լուծման համար), Մու/սես Բաղրամյանը: Մշակութային,հասարակական, լուսավորականբեղմնավորաշխատանքէ իրականացրել

եկեղեցական,հասարակական գործիչ Հարություն Շմավոնյանը: Մադրասումգործել են Շահամիրյանի ն Շմավոնյանիհիմնադրած երկու հայկականտպարանները, որոնքմեծ դեր են կատարելհայերեն տարաբնույթգրականությանհրատարակման, դրանց միջոցով հայության մեջ ազգային ոգին արթնացնելու,հայությանըլուսավորելու, ազատագրականպայքարիգաղափարախոսությունը մշակելու ու տարածելու համար: Այս տեսակետից հատկապեսառանձնանում են Բաղրամյանի«Նոր տետրակ, որ կոչի հորդորակ»» (1772 թ.) ն Շահամիրյանի ««Ռրոգայթփառաց»» (1773 թ.) աշխատությունները:Սրանքհայ հասարակական-քաղաքական մտքի, լուսավորականգաղափարախոսության առաջին արժեքավորհուշարձաններնեն ն նպաստելեն հայ ազատագրականպայքարի գաղափարախոսության մշակման, Հայաստանիապագա պետականության իդեալի ձեավորմանգործին: Գրված են բուրժուական լուսավորականգաղափարախոսության դիրքերից,ուղղված են ֆեոդալաու կան հասարակարգի միապետության դեմ, ունեն ընդգծվածազգային բնույթ ն հիմնավորումեն Հայաստանի ազատագրության ն պետականությանվերականգմանպահանջը: Այդ աշխատությունները ողջ հայությանըտոգորում են հայրենասիրությամբ, ազատաբաղձությամբ,հայրենիքիու ազգի նկատմամբնվիրվածությամբ, արժանապատիվ կյանքովապրելուհպարտությամբ: ՇահամիրՇահամիրյանի ««Ռռոգայթփառաց» աշխատությունը, բացիվերը թվարկվածարժանիքներից, ունի այլ կարնորյուրահատ-

կություն: Սրա հիմնականմասը ապագա հայոց պետությանհ̀անրապետության, սահմանադրության նախագիծնէ, հայոց սահմանադրականիրավունքի առաջինարտահայտությունը: Այստեղ,ըստ հասարակականկյանքի առանձինբնագավառների (պետություն, իշխանություններ,բանակ, եկեղեցի,դատարան,ընտանիք,ամուսնաընտանեկանհարաբերություններ, տնտեսություն,սեփականության իրավունք, կրթություն ն այլն), շարադրված են այն հիմնական օրենքները,սկզբունքները,որոնք անհրաժեշտեն հասարակության պետաիրավական համակարգիստեղծման, պահպանման,իշխանության մարմինների կազմավորման, անհատիու հասարակական խմբերի գոյության ու գործունեությանբնականոն ընթացքի կազմակերպման, երկրում իրավունքի ուժի հաստատման Հայաստանի հասարակական-պետական կյանքի

համար: կազմակերպման

գործում կարնոր նշանակությունէ տրվում երեսփոխական(պատգամավորական)ընտրություններին,իշխանություններիկազմավորմանը: Հայոց ապագա պետությանբարձրագույնօրենսդիր մարմինը անվանվումէ ««յայոց տուն»», որը կազմավորվելուէր երեսփոխական համաժողովրդական ընտրությանարդյունքում:Սահմանադրությունը բաղկացածէ 521 հոդվածից՝գլխից: Մադրասումէ հրատարակվելհայերեն առաջին պարբերականը՝ ««Ազդարար»»ամսագիրը(1794-96 թթ.), որը խմբագրել ու տպագրել է ՎարությունՇմավոնյանը: 6.3.

79-րդ դարի հայ մշակույթի զարգացման հիմնականուղենիշերը

է հայ աշխարհիկ 19-րդ դարում վերջնականորենձնեավորվում մտավորականությունըորպես ազգային մտքի ու գիտակցության կրող հատուկ դաս, հասարակականուժ ու մշակութային մասնագիտացված գործիչների ամբողջություն: 19-րդ դարի մտավորականության տարբերսերունդներբարձրագույնկրթություն են ստանում Եվրոպայի ու Ռուսաստանիուսումնական հաստատություններում, շփվում նրանց քաղաքակրթությունների,մշակույթների հետ, զինվում են նոր գիտելիքներով,լուսավորականության գաղափարական են սկզբունքներով: Նրանք ձգտում Հայաստանում իրականացնել այդ ամենը: Այս պատճառովնրանց համար գերխնդիր է մնում Հայաստանի,հատկապեսարեմտահայության, անկախությանձեռքբերման,գոնե անհրաժեշտու տանելիբարեփոխումներիրականացնելու, եվրոպականքաղաքակրթությաննվաճումներըյուրացնելու հարցերը:Ուստի, նրանք մեծ նշանակությունեն հատկացնումնան ողջ հայությանմշակութային,գաղափարական համախճբմանը,ազգային ընդհանրականշահով առաջնորդվելուն, գիտակցական,գաղափարականհասունացմանը:Այս նպատակինէ ծառայում մշակույթն իր ամենատարբերդրսնորումնեթով՝ փիլիսոփայություն,գիտություն, մանկավարժություն,գեղարվեստական գրականությունն այլն: Ձնավորվումէ ազգայինիննվիրվածմշակութայինգործիչների, ե այս հարցում աշխարմտածողներիփայլուն համաստեղություն, հիկ ն կրոնական մտածողներիմիջն էական տարբերությունչկա: Տարակարծություններըվերաբերում են նպատակիիրականացման ձներին ու եղանակներին:Սա անհատականությունների գործունեության, ազատ մտածողության վերելքի, անկաշկանդբանավեճերի ժամանակաշրջաննէր, երբ մշակութայինկազմավորվածիրողություն էին դառնում նան հրապարակախոսությունը,խոսքի, մտքի ու

խղճի ազատությունը:Այս ժամանակաշրջանըներկայացնում են հայ մշակույթի այնպիսի երախտավորներ, ինչպիսիք են Խաչատուր Աբովյանը,Մեսրոպ Թաղիադյանը, Ղնոնդ Ալիշանը, Մկրտիչ Խրիմյանը (Հայրիկը), Նահապետ Ռուսինյանը,ՍտեփանոսՆազարյանը, Միքայել Նալբանդյանը,Մատթեոս Մամուրյանը, Գրիգոր Չիլինկիրյանը, Գաբրիել Սունդուկյանը,ՀակոբՊարոնյանը,Րաֆֆին, Գրիգոր Արծրունին, Աբգար Հովհաննիսյանը,ՄարկոսԱղաբեկյանը,Մաղաքիա Օրմանյանըն շատ ուրիշներ: Լուսավորականության, ազգային գաղափարախոսությանու մտածողությանհասունացմաննոր արտահայտությունկարելի է համարել արնմտահայության«« Ազգային սահմանադրությունը»» կամ կանոնադրությունը(սուլթանականկառավարությունըհաստատել է 1963-ի մարտի 17-ին): Դրա հիմնականնպատակըարնմտահայության ներքին կյանքի կազմակերպումնէր, ինչը թուրքիայի անօրինակությունների ու բռնությունների պայմաններում միայն անիրականանալիերազանք էր: Այսուհանդերձ,անգամ դրւսնով ակնհայտ էր դառնումքաղաքակիրթապրելու հայության ձգտումը, թուրքերին հուշում քաղաքակիրթ հասարակությունկազմավորելու անհրաժեշ-

տությունը:

19-րդ դ. կեսերինձնավորվումեն հայ հասարակական-քաղաՔական հոսանքները, երկրորդկեսին՝ հնչակյան ու արմենական, դաշնակցական ազգային կուսակցությունները: Միաժամանակ իրողություն է դառնում ազգայնական նոր հասարակական-քաղաքական ուղղությունը, որի ձնավորմանգործում մեծ դեր են կատարել վերը նշված ն այլ մտածողներ: Ազգայնական ուղղությունը ձնավորվում է որպես յուրօրինակ ինքնահաստատմանու ինքնապահպանմանգիտակցականհակազդեցություն թուրքական ու ռուսականգոյություն ունեցող ն հնարավորհակահայ քաղաքականությանը ն, ընդհանրապես, ազգայինի կորուստի ու ազգի ձուլման ցանկացածդրսնորմանՀայաստանումն հայկական գաղթօջախներում (այս մասին տես 11, 40-42): Այդ ուղղության գաղափարները իրենց արտացոլումն են գտել հոգնոր մշակույթի տարբեր ոլորտ-

ներում:

19-րդ դարում աննախադեպվերելք են ապրում հայկականմշա կույթի բոլոր բնագավառները:Դարի պատմական, մշակութային պահանջների ու լուսավորականությանարտահայտություննէ գրաայայքարը, որը մղվում է գրաբար ու աշխարհաբար գրավոր լեզուների կողմնակիցներիմիջն ն, ի վերջո, ավարտվում է աշխարհաբարի հաղթանակով:Վերջինս իր ներդրումն է բերում գրավոր մշակույթի հետագազարգացմաննու ժողովրդականացմանը, դպրոցական կյանքի ու կրթականգործի աշխուժացմանը,ժողովրդիընդ-

հանուր կրթական, լուսավորական մակարդակիբարձրացմանը: գեղարԻնքնուրույն, թարգմանականկրոնաաստվածաբանական, հրատավեստական,գիտական,փիլիսոփայականգրականության րակման քանակով 19-րդ դարը գերազանցում է անցած դարա-

շրջաններին: 6.4.

Դպրոց, կրթություն ն մանկավարժականմիտք

19-րդ դարի հայ մշակութայինկյանքի ու հասարակականառաջադիմությանամենակարնորչափանիշներիցմեկը եղել է բարձր զարգացմանհասած դպրոցականու կրթական համակարգը: Այս համակարգըձնավորվումու զարգանումէ նոր ժամանակներիեվրոպական քաղաքակրթության,ազգային կյանքի առաջադիմության Ձնավորվումէ հայ մանկավարպահանջներինհամապատասխան: ժական մտքի զարգացման նոր շրջանը, որը նան ուղենշում է դպրոցիու կրթությանհետագա ընթացքը: ժամանակի դպրոցական համակարգը ներկայացնումեն տարբերուսումնականհաստատուԼաթյուններ, որոնց մեջ հատկապեսառանձնանում են Մոսկվայի զարյան, ԷջմիածինիԳնորգյանճեմարանները,Փարիզի Մուրադյան, ՎենետիկիՌաֆայելյան, ապա նան՝ Մուրադ-Ռաֆայելյան,ԶմյուռԿեդրոնական,Պերպերյան նիայի Մեսրոպյան,Կ. Պոլսի Մեսրոպյան, ն Շուշիի թեմական, Երնանի Ներսիսյան, Թիֆլիսի վարժարանները, Շուշիի ռեալականդպրոցներըն այլն: Դպրոցականկյանքը աստիճանաբար վերելք է ապրում նան Վանում, Մուշում, էրզրումում, Կարսում, Ալեքսանդրապոլումն այլ վայրերում: Վանում տարբեր ժամանակներումգործել են Հայկազյան վարժարանը, ՍանդուխԿեդրոնականվարժատյան իգականդպրոցը, Վարժապետանոցը, հայկական ուսումնարանը:Ընդհանրապես, Երկրագործական րանը, ն գաղթօջախներում, Վայաստանում մշակութայինողջ տարածքում՝ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին գործում եկ,բազմաբնույթդպրոցներ, մակարդակի:Բացվում են որոնց մի մասը հասնում է եվրոպականի իգականդպրոցներ:Ուսումնական,գիտականնշանավորկենտրոնէ եղել 1815-ին հիմնադրվածՄոսկվայի Լազարյան մեմարանը: ժամանակիընթացքումնրա հեղինակությունըն հռչակը այնքան են մեծացել, որ այստեղ ուսուցանել են ոչ միայն հայեր, այլն այլազթարգդիվանագետներ, գիներ: Պատրաստվել են արնելագետներ,

մանիչներ, ուսուցիչներ:

նոր մոտեցում19-րդ դարում ձնավորվումեն մանկավարժական նկատմամբցուցաբերվում ներ, կրթությանու դաստիարակության են գաղափարական նոր պահանջներ:Դարի սկզբներինդպրոցը ն

կրթության համակարգը, առանձին բացառությունները չհաշված, ու ամբողջովին գտնվում էին Հայոց եկեղեցու տիրապետության գաղափարականազդեցությանտակ, ունեին վածություն: Դասավանդումը իրականանում էր գրաբարով, որը դժվարամատչելիէր սովորողներիհամար: Սակայն հայ լուսավորիչները, քաղաքակրթության նոր ոգով առաջնորդվող աշխարհիկ բարեփոխումներ մտավորականությունըպահանջում էին լուրջ ու դաստիարակության դպրոցական հաճակարգում, կրթության բնագավառներում, ուսումնական մեթոդներում, դասավանդման ծրագրերում: Առաջադրվում էին դպրոցներում աշխարհաբար ուսուցման, ուսման բնագավառումաշխարիկ սկզբունքների ուժեղացման, տարբեր գիտությունները ներկայացնող առարկաներին ավելի մեծ տեղ հատկացնելու պահանջներ: Այս գործընթացինզուգահեռ, Աբովյանը, Թաղիադյանը,Զորայանը, Նալբանդյանը, Նազարյանը, Սվաճյանը, Մամուրյանը, Չիլինկիրյանը, Պերպերյանըն ուրիշներ հատուկ ուշադրություն են դարծնում մարդու ձնավորման գործընթացում միջավայրի, դաստիարակության ն մարդու բնական,ժառանգականունակությունների փոխհարաբերության կամ դրանցից յուրաքանչյուրի նշանակության հարցերին,որոնք մասամբ արծարծվել էին նան անցյալի հայ մանըմբռնումներում: Առաջինանգամ մեծ ուշադրություն կավարժական է հատկացվում ազգային կրթության հիմնահարցին, հիմնավորում դրա իրականացմանանհրաժեշտությունը,որը ինքնին ըմբռնելի ու հիմնավորված իրողություն է համարվել արդեն 5-րդ դարից: Այս հարցում կրոնականու աշխարհիկ մտածողների տարբերությունը վերաբերում էր ազգային կրթության իրականացման ձներին ու եղանակներին:«Ազգային կրթություն» հասկացությանը վերագրվում է որոշակի իմաստային, արժեքային ու բովանդակային նշանակություն: Տիրապետող մտածողության համաձայն` այն են պատմամշակութային անհկրթություննու դաստիարակությունն րաժեշտություն ներկայացնում, որոնք իրականանում են ազգային մտածողության, գաղափարախոսությանհենքի վրա ու նպատակամղվում են ազգայինի պահպանմանն ու զարգացմանը: Սա նշանակում է հայ մարդու մեջ ազգայինի՝ հայկականի,պահպանում ու զարգացում, հայկականիմիջոցուլ լիարժեք հայ մարդու, ազգանոր հայ սերնդի պատրաստում, հայեցի յինի կրողի ու քաղաքացու, դաստիարակություն: Բայց այս ամենը հնարավոր է համարվում միայնհամաշխարհայիննվաճումների հետ հաղորդակցվելու, քաղաքակրթությանառաջադիմականնվաճումները ազգային սահմանափակություններից դուրս գալու շնորհիվ:

կրոնական կողմնորոշ-

յուրացնելու,

6.5.

Փիլիսոփայության ն

հասարակական մտքի

Գիտություն ուրահատկությունը: ազգային

18-19-րդ դդ. փիլիսոփայությունըհանդես է գալիս տարբեր ուղու ղություններով:Տիրապետող կրոնականգաղափարախոսության փիլիսոփայությանպայմաններում,19-րդ դարի սկզբներիցսկսում է աշխուժանալ նան դեիզմը, որը դեռնս 18-րդ դարում իր արտահայտությունն էր գտել Բաղրամյանին Շահամիրյանիփիլիսոփայական հայացքներում:Այնուհետն աստիճանաբարգերիշխումեն իդեալիզն պոզիտիվիզմը: Այս ուղղումը, ոչ հետնողականմատերիալիզմը ք ննվում են յուրահատկությամբ` թյուններին բնորոշ հիմնական հիմնահարցեր գոյաբանական,իմացաբանականկարգի մի շարք (տես 10): Բայց, 19-րդ դարի հայ աշխարհիկ հասարակականմիտքը 50-70 ականթվականներինձեռք են բերում ընդգծված /ուսավորական բնույթ, ն այդ հիմքի վրա մեծ կարեազգային ու վորություն է տրվում հասարակական-քաղաքական, մարդաբանական, մշակութաբանականհարցերի Վերջիններսմնում են նան կրոնականփիլիսոփայությանուշադրուսերտաճում է ազգային թյան կենտրոնում: Լուսավորականությունը

փիլիսոփայո

քննարկմ

ու հետ ն ենթարկվումէ դրա պահանջներին գաղափարախուության ն ազնպատակներին:Այս է պատճառը, որ լուսավորականության ազդեցությունըչափազանց ուժեղ է գային գաղափարախոսության 19-րդ դարի ողջ մշակույթի, հատկապես փիլիսոփայությանու հասարակականմտքի, գեղարվեստականգրականության, կրթուպատմահրապարակախոսության, թյան ու դաստիարակության,

բ

Անո

ու քննվում են նան մի շարք հարԴրանցիցբացի, առաջադրվում նան ունեն կարեմշակութաբանական էությամբ ցեր, որոնք իրենց են ազահատկապես առանձնահատուկ վորություն: Դրանց մեջ տության, հայրենասիրության, կյանքի իմաստի, առաջադիմուչորոնք եղել են Ալիշանի, թյան, քաղաքակրթության հարցերը, Խրիմյանի, Օրմանյանի, Նազարյանի,Նալբանդյանի,Մամուրյանի, Արծրունու, Րաֆֆու ն այլ մտածողներիուշադրությանկենտրոնում: համարում են բարձրաՆրանք ազատությունը,հայրենասիրությունը գույն արժեքներ, որոնք իրենց գոյությամբու նշանակությամբհավասարազորեն նան գեղեցիկինու բարուն, բայց ունեն ընդգծված ն ազգային գաղահասարակականու ազգայինյուրահատկություն փարախոսությանկազմավորմանկարնոր միջուկն են: Սշակութաբանական տեսանկյունից առավել հետաքրքիր է քաղաքակրթուփոխհարաբերության հիմնահարցի թյան, մարդ-քաղաքակրթություն տես11, 162-191): ուսումնասիրությունը(այս մասին

Գիտություն: Մեծ վերելք է ապրումգիտությունը, հատկապես՝ լեզվաբանությունը,բանահայագիտությունը,պատմագիտությունը, սիրությունը, աշխարհագրությունըն այլն: Այս բնագավառումկազմակերպվածու համակարգվածլուրջ աշխատանքներէ իրականացնում 1717 թ. հիմնադրվածՎենետիկիՄխիթարյանմիաբանությունը: Մինչն օրս, հաղթահարելովամեն տեսակի դժվարություններ, Միաբանությունըիրագործումէ իր առջն դրած գերնպատակը՝հայ մշակույթի պահպանումն ու զարգացումը, որով նրա կրոնական բնույթը(կաթոլիկական)դառնումէ երկրորդական:Միաբանությունը

հաջողությամբ հայկական մշակույթի նվաճումները զուգակցել է մշակույթի,հատկապեսգիտությաննվաճումների համաշխարհային հետ` դրանք դարձնելով հայ մտավոր կյանքի սեփականությունը: Սա այն լավագույն դեպքն է, որ հավաստում է հետնյալը` ազգային գիտակցությամբ առաջնորդվելիս կրոնական պատկանե(ությունը ոչ մի նշանակություն չունի. Միաբանությանառանձին անդամներինբնորոշ կրոնական(կաթոլիկական)ծայրահեղությունները այս պարագայումէականչեն: Մշակութայինայդ գերնպատակին են իրենց կյանքը նվիրաբերել հայ մշակույթի հարյուրավոր որոնց թվում առանձնանում են ՄխիթարՍեբասերախտավորներ, տացին՝ Միաբանությանհիմնադիրըն նրա անխոնջ մշակներից, հայագետներիցմեկը, Գ. Ավետիքյանը,Խ. Մյուրմելյանը, Մ. ն. Ավգերյանները,Մ. Չամչյանը, Ղ. Ինճինճյանը, Ղ. Ալիշանը ն ուրիշ ականավոր մտածողներ: Բազմաթիվօտարալեզու հրատարակություններով ՄիաբանությունըԵվրոպային է ներկայացրել հայոց պատմությունը, մշակույթը, մատենագրությունը,նպաստելէ հայության նկատմամբ Եվրոպայի հետաքրքրությանմեծացմանը:Մեծ է ներդրումը նան օտարալեզու (հատկապես՝իտալեգրականությունը հայերենթարգմանելու Միաբանուրեն, ֆրանսերեն) բնագավառում: է լիցք ձնավորմանն թյունը հսկայական հաղորդելհայագիտության ու առաջընթացին,նպաստել է դպրոցի ու կրթության,մամուլի զարգացմանը: Հայ մամուլի պատմությանմեջ անգնահատելի դեր է կատարելմինչն օրս հրատարակվող««Բազմավեպ»»ամսագիրը: Հայ նոր բառարանագիտության ձնավորմանոլորտում շրջադարձային է ՄխիթարՍեբաստացու«(Բառգիրքհայկազեան լեզուի»» (ոհ. 1-2, 1749-1769) բառարանիհրատարակումը:Առավել մեծ արժեք է ներկայացնումԳ. Ավետիքյանի,Խ. Սուրմելյանի,Մ. Ավգերյանի «Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի»բառարանը (1836-37)՝հայ

բառարանագիտության ամենաարժեքավոր հուշարձանը: է մեծավաստակ Պատմագիտությանմեջ անգնահատելի լեզվաբան, պատմաբան,աստվածաբանՄիքայել Չամչյանի (1738-1623) «Հայոց պատմություն» եռահատոր աշխատությունը: Սա հայոց

պատմությանքննական ուսումնասիրությանու շարադրմանառաջին գիտականփորձն է ն մեծ նշանակությունէ ունեցել պատմագիտական մտքի զարգացմանգործում: Մովսես Խորենացուց հետո հայոց պատմության այսպիսիամբողջականշարադրանքչի եղել: Այս պատմությունըգրվել է հաշվի առնելով այն բոլոր կարնոր ու ուսումնասիրությունները, որոնք վերաբերում սկզբնաղբյուրներն են հայոց պատմությանը: Ընդգրկումէ հայոց պատմությանամբողջականշարադրանքը, մինչն1784թ.: Հայագիտությանմեջ հսկայականներդրումէ կատարելհայ մշամեկը` Դնոնդ Ալիշանը կույթի ամենանշանավորերախտավորներից (1820-1901): Ալիշանը հայ հանճարի,մտքի ու խղճի, հայրենասիրության մեծագույն խորհրդանիշերիցէ, առաքինության,ուսուցչի, մտավորականիու գիտնականիիսկականկերպար:Նա հանրագիանձնավորություն՝ տակ մտածող է, բազմաշնորհու բազմավաստակ բանագետ,բագրող (բանաստեղծ),պատմաբան,ազգագրագետ, ու գիտակազգային Ալիշանը փիլիսոփա: աստվածաբան նասեր, է ու ցության շահի տեսանկյունիցլավագույնս զուգորդելքրիստոնեականը(կաթոլիկականը)ն աշխարհիկը(ազգայինը), մարդասիրությունն ու ազգասիրությունը՝հիմնավորելով,որ դրանք իրար հակադիր չեն, այլ փոխադարձլրացումներեն, կյանքի իմաստի ձնավորման անհրաժեշտ պայմաններ: «Մարդասիրությունը ընդհանուր պատվեր է, ազգասիրությունըմասնավորպատվեր է: Մարդասիրությունը կսովորեցնեզամեն մարդիկ սիրել, վասնզի մեզի նման են, ազգասիրությունը զազգայինները ավելի սիրել կսովորեցնե, վասնզի ավելի նման են մեզի: Ուրեմն մարդասիրությունը ավելի քան թե կվերացնե» զազգասիրությունը, կհաստատե ( 2, 177, 178): որոնք հայոց պատմության Գրել է մի շարք աշխատություններ, են: Դրանք են` «Շիկոթողներից ուսումնասիրությաննշանավոր ն րակ», «Սիսուան»,«Այրարատ», «Սիսական» այլն: Վայրենասիրական մեծագույններշնչանքովէ գրված նրա «Հուշիկք հայրենյաց աշխատությունը:Հայրենի բնահայոց» պատմագեղարվեստական նշանավորիրա"պաշտությունիցսկսած մինչն հայոց պատմության ու անկումների նկարավերելքների պատկերումը, դարձությունների են մեջ երիտասարդի ունեցել հայ մարդու, գրումը նպատակ ու սեր, հարգանք նվիրվածություն սերմանելարժանապատվություն, ու նրա պատմությաննկատմամբ: հայրենիքի սեփական ազգի, մոտ վերածվում է հայրենապաշտությանիր Հայրենիքը Ալիշանի Այսպես,նա նշում է. «Հայրենի՛ք... Այնքիչ բոլոր մանրամասներով: անուններենմեկն Է այս՝ զոր գրեթե ամոթ է բացատրելբարեկիրթն զգոն անձի մը.... գրեթե մտքեն առաջ սիրտնկու հասի, կ՛ըմբռնե, կիմանա զայն նան երբ չի կրնար քիչ բառով կամ խոսքով

հմ բն եզու մ մը, սահման մը, բացատրել.... Ունենալ լ հատուկ կ ն բնիկ լեզու հան որոնց ծես մը, հիշատակարաններ, քաղաքավարությունմը, բարեկամիհետ ին ա, ատարյալ հայրենիքէ, երկրիս որ կողմն այլ ո ունենա...» որ (1, Բացիմխիթարյաններից, հայագիտական(պատմական,բանասիրական, բանագիտական)լուրջ աշխատանքներեն իրականացնում նան այլ մտածողներ:Մեծարժեք աշխատանքէ փիլիսոփա, լեզվաբան, պատմաբանճմնտոռնԳարագաշյանի«Քննականպատմություն հայոց» աշխատությունը: Այստեղ հեղինակըառաջին անգամ փորձել է պատմագիտությունըամբողջովին ազատել կրոնական ու առասպելաբանականպատումներից ն դնել գիտական հիմքերի հարուստ գործունեություն վրա: Բանասիրական,պատճագիտական է ծավալել Մլրւտիչէմինը իր բազմաթիվուսումնասիրություններով: Մեծ է նրա դերը հայ առասպելաբանությանու դիցաբանության, վիպասանության հետազոտության ու դրա հետագա ընթացքը ուղղորդելու գործում: Այս տեսակետիցհատկապես առանձնանում են «Վեպք հնոյն Հայաստանի», «ՄովսեսԽորենացին ն հայոց հին վեպերը», «Հայոց հեթանոսականկրոնիընդհանուրտեսություն» ն այլ երկերը: Գիտականհիշարժան ներդրում է նրա գրած հայոց Նա ծանրակշիռվաստակունի պատմությանժամանակագրությունը: հայոց պատմություննու մշակույթը այլազգիներիններկայացնելու գործում: Ծանրակշիռէ նշանավորարնելագետ,բանասեր,պատմաբան Քերովբե Պատկանյանի գործունեությունը: նա նպաստել է հայագիտությանզարգացմանը,մեծ ուշադրություն է հատկացրել Հայաստանի հնագույն պատմությանհետազոտությանը,սեպագիր ուսումնասիրությանը:Ազգագիտական,բաարձանագրությունների նագիտականբազմակողմանիաշխատանքէ իրականացրելԳւարեՈրպես հմուտ ու հայրենասեր բանահավաք գին Սրվանձտյանը. նա Հայաստանիտարբեր բնակավայրերում հավաքել ու գրառել է ազգագրականբնույթի նյութեր` պատմական,առասպելական,ծիսապաշտամունքային,կենցաղային,սովորութայինն այլն: Վայտնաբերել ու գրառել է «ՍասունցիԴավիթ»էպոսիպատումներիցմեկը: Գրել է նան պատմագիտական, բանասիրական, հայրենագիտական ն այլ բնույթի բազմաթիվաշխատություններ: Մեծապեսնպաստել է ու հայոց բանահյուսության ազգագրության, հայրենագիտության կազմավորմաննու զարգացմանը,ավանդույթներին ազգային այլ արժեքների ուսումնասիրությաննու պահպանմանը:Այդ տեսակետից նշանավորեն «Գրոց ու բրոց», «Հնոց ն նորոց», «Համով հոտով» աշխատությունները:Հայագիտությանբնագավառումկարնոր ներդրում են կատարել նան լեզվաբան, բանասեր, փիլիսոփա

սեվ րեկան այս սելմերը, բարեկամ ար ԱԱիայ ատնան ԱԱիաբան Վերջաբան

Ստեփանոս Պալասանյանը,հասարակական-եկեղեպատմաբան ու բանասերՄաղաքիաՕրմանյանը պատմաբան ն

Ա ԱԳոՐՅԻՏ

հայոց պատմության ուրիշներ:

մշակույթինկատմամբմեծ են ցուցաբերել նան օտարազգիգիտնականները հետաքրքրություն բնագաԸնդարձակվելէ հայագիտականուսումնասիրությունների նոր նվաճումների է դարի վառը, որը պայմաններ ստեղծել 20-րդ Ֆ. համար: Ս. Գլինկան, Վ. Լանգրուան, Ա. Սեն-Մարտենը, ՎինդիշՖ. է. մանը, 3. Պետերմանը,3. Գելցերը, 3. Հյուբշմանը, Կարստը, Բրոսսեն ն ուրիշներ այն առաջին ուսումնասիրողներիցեն, ովքեր հայոց պատմության իրենց ն Եվրոպայիհամար բացահայտեցին ու նրա հետաքրքիրէջերը, պայմաններստեղծեցինՀայաստանի հայագիտության մեծացմանը, մշակույթինկատմամբուշադրության 19-րդ դարի երկձնավորմանը: նոր վերաբերմունքի վերաբերյալ ընթացելեն հնագիտականուսումնասիրորդ կեսից Հայաստանում րություններ(Ա. Երիցյան),որը ավելի ընդգրկունէ դարձելդարի վերԿ. Լեհման-Հաուպտի, Հ. ջերին 20-րդ դարի սկզբներին(Ն. Մառ, ուրիշներ): Բելք, Թ. Թորամանյան է 18-րդ դարում, հատկապես 19-րդ դարում աշխուժություն ու բժշկական, մարդաբնագիտական նկատվելմաթեմատիկական, Այդ են ու կենդանաբանական ոլորտներում: գիտելիքների բանական եռանկյունաչահավաստում մաթեմատիկայի,երկրաչափության, Ս. կենդանաբաՍ. Պրոնյանի, փությանվերաբերյալ Աղամալյանցի, Ս. վերաբերյալ Երեմյանի,Ն. Տաղավանության,մարդաբանության 19-րդ դարի մի շարքբժիշկրյանիհեղինակածաշխատությունները: են Եվրոպայում`իրենց ստացել կրթություն ներ մասնագիտական նպաստելազգայինկյանգործնականու տեսականգիտելիքներով Մ. ՌեսՍ. Պ. են Քալանթարյանը, Շեհրիմանյանը, քին: Վիշատակելի ն տենին, Ս. Վիչենյանը,Դ. Ռոստոմյանը,Ն. Տաղավարյանը ուրիշներ, որոնք նան բժշկականու այլ կարգի բազմաթիվաշխատուՀ թյուններիհեղինակներեն: մտքի նշանավորներկայացուցիչնեժամանակի բնագիտական րից են Անդրեաս Արծրունին,Լուիջի Հակոբ Չամիչյանը (Չամիէր ու քիմիկոս: Կատարած չյանը): Արծրունիննշանավորերկրաբան համար ճանաչում է ստագիտահետազոտական աշխատանքների Նրա անունն է հատկապեսԳերմանիայում: ցել մի շարք երկրներում, կրում արծրունիտ հազվագյուտբյուրեղայինհանքաքարը: Չամիբեղմնավոր քիմիկոսէր. գիտահետազոտական չյանը տաղանդավոր Իտալիայում: Համաշխարհային աշխատանքներէ իրականացրել ու գիտական է հայտնագործությունների հռչակ ստացել մի շարք է գիտությունների երկրների շնորհիվ: Եղել բազմաթիվ վարկածների 19-րդ դարում

ու

ն

ակադեմիաների անդամ,նույնիսկցանկացելեն նրան ներկայացնել Նոբելյանմրցանակի,բայց վաղահասմահըխանգարելէ դրան: 6.6.

Գեղարվեստական մշակույթ

Մշակույթի ընդհանուրվերելքը նոր պայմաններստեղծեց արվեստի ու գեղարվեստական գրականությանզարգացմանհամար: Հանդես եկան արվեստագետներ, գրողներ, ովքեր նշանավոր մշակութայինգործիչներեն, իսկ մի մասը՝համաշխարհային մեծություններ են արվեստիտարբեր բնագավառներում:Ասվածը,անհատականացվածստեղծագործական յուրահատկություններով, վերաբերում են գեղարվեստական (Խ. Աբովյան,Ղ. Ալիշան, գրականությանը Հ. Պարոնյան, Րաֆֆի), գեղանկարչությանը (Հ. Այվազովսկի,Գ. Վ. Փ. Բաշինջաղյան, Սուրենյանց, Թերլեմեզյան),երաժշտությանը (Հ. Լիմոնճյան, Տ. Չուխաջյան, Ք. Կարա-Մուրզա, Մ. Եկմալյան, Կոմիտաս),թատերականարվեստին(Պ. Ադամյան,Գ, Չմշկյան, Հ. Աբելյան,Սիրանույշ) ն այլն: յուն: Գրականությանն արվեսէ տիմասին խոսելիսնախ պետք նկատիունենալ, որ 18-19-րդ դաեն գեղարվեստական րերում ձենավորվում ուղղությունները,որոնք մտաիրենցորոշակիազդեցություննեն թողնումգեղարվեստական ու ծողության գեղարվեստական մշակույթիտարբերբնագավառների, առաջին հերթին` գեղարվեստականգրականության վրա: Ձնավորվումէ հայ նոր գրականությունը:19-րդ դ. կեսերիցտիրապետողէ դառնումաշխարհաբարը: Գեղարվեստական գրականությունը Է հարստանում նոր ոճերով, ժանրերով,գաղափարներով,թեմաներով, բովանդակությամբ:Ազգային ն համամարդկայինհիմնախնդիրներըիրենց արդիականացված դրսնորումներովդառնում են գեղարվեստական գրականությանգաղափարականն պատկերասյուժետայինհիմնականնյութը: Գրականությունը մեծապեսնպաստում է ազգայինինքնաճանաչման, ինքնագիտակցության, արժանապատվության ձնավորմանը: Ձնավորվելեն գեղարվեստական ուղղությունները`չասիցիզմը է. Հյուրմյուզյան,Հ. Միրզա-Վանանդեցի, Գ. Պատ(Ա. Բագրատունի, կանյան), ռոմանտիզմը (Խ. Աբովյան,Ղ. Ալիշան, Պ. Դուրյան, Ա. Հայկունի, Մ. Պեշիկթաշլյան,Րաֆֆի, Ռ. Պատկանյան),ռեա/իզմը (Մ. Նալբանդյան, Պ. Պռոշյան, Գ. Սունդուկյան,Հ. Պարոնյան, Ղ. Աղայան,Գ. Սրվանձտյան)՝ արտահայտելով դարիգեղարվեստական մշակույթի,լեզվամտածողության զարգացմանհիմնականմիտումները, գեղագիտական,գեղարվեստական ճաշակը: Դրանք իրենց

գրականուամբողջությանմեջ նան լրացնում են գեղարվեստական Բայց, միաժամանակ,տարբեր թյան ամբողջականհամապատկերը: ուղղություններ ներկայացնող գրողների ստեղծագործությունները հաճախ միավորվումեն մի գերխնդրի՝ազգի, շուրջ: Այդպիսինեն Բագրատունու«Հայկ դյուցազն» պոեմումՀայկի, Աբովյանի«Վերք Հայաստանի» վեպում Աղասու կերպարները,Րաֆֆու ն Ծերենցի ն հերոսները:Ալիշանի,Պատկանյանի, պատմավեպերը Նալբանդյանի հայրենասիրականպոեզիան նս դրա արտահայտությունէ: Հատկանշականէ նան այն, որ այդ գրողներից յուրաքանչյուրին բնորոշ են սեփական ոճը, գեղագիտականճաշակը, գեղարվեստական մտածողությունը, լեզուն, ստեղծագործական անհատականությունը, որոնցով նրանց մի մասը բարձրանում է գեղարվեստական գրականության դասականության մակարդակին: ԱրսենԲագրատունին (1790-1866) Մխիթարյանմիաբանության ու հայ մշակույթի ամենանշանավոր է՝ փիլիսոներկայացուցիչներից ն փա, աստվածաբան,լեզվաբան նշանավորգրող: Գրել է գրաբար: Նրա ստեղծագործությանպսակն է կազմում «Հայկ դյուցազն» մեծածավալպոեմը, որի առանցքնէ հայոց նահապետՀայկի հաղթական պայքարը Բելի դեմ: Պոեմին ներքին մեծ ուժ են հաղորդում հերոսականությանու հայրենասիրությանգաղափարները,որոնք հիմնականարժանիքը: կազմում են այդ ստեղծագործության Հայ գեղարվեստական գրականությանմեջ 19-րդ դարը նշանավորվում է հատկապեսարձակի(վեպ,պատմվածք,թատերգություն՝ ու մեծ գաղափապիես) ձեավորմամբու զարգացմամբ:Նորարարի առանձնանում է րախոսի արժանիքներով Խաչատուր Աբովյանը (1809-1848): Որպես լուսավորիչ, նրա գործունեությանբուն նպատակը եղել է հայ ժողովրդի,հատկապեսմ̀ատաղ սերնդի կրթությունը, դաստիարակությունը,լուսավորումը: Այս պատճառովծալայն գործունեություն:Հանդես է վալել է կրթամանկավարժական եկել որպեսաշխարհաբար գրավորխոսքիջատագովու տարածող: Գրել է մանկավարժական, պատմական,գեղարվեստական բնույթի մի շարք աշխատություններ:Նրա աշխատությունների գլուխգործոցն է ««Վերք Հայաստանի» պատմավեպը:Աբովյանըայս ստեղծագործության մեջ պատկերելէ 1826-28 թթ. ռուս-պարսկահետ կապվածորոշ իրադարձություններ, կան պատերազմի Երնանի Սա մեծածավալ աշխահաբար (Քանաքեռի գրավումը: առաջին բարբառով)գրված վեպն է: Նորությունէ նան նրանով, որ գլխավոր հերոսը`Աղասին,հասարակժողովրդի զավակ է ն գիտակցաբար կռվում է պարսկականբռնակալությանդեմ հայրենիքի ազատագրման համար: ՍրանովԱբովյանըհիմնավորումէ, որ գեղարվեստականգրականությունըպետք է շրջադարծ կատարիդեպի հասա177

րակ ժողովուրդը, որը ծնում է հայրենիքիննվիրվածարժանավոր արժանիքըհայհերոսներ:Վեպիհիմնականգաղափարախոսական է, ազատ ապրելու ձգտումը`հիմնվածանձնազորենասիրությունն վրա: Հենց այս պատճառով հության,հերոսության,նվիրվածության Աբովյանը հայրենիքը, ազատությունըհամարում է բարձրագույն արժեքներ, որոնց համար պետք է ապրել, կռվել, պայքարել ու անգամմեռնել: «Հոգիդ տուր, կյանքդ տուր, բայց հայրենիքդ մի տուր թշնամու», «Ապրել ու մեռնելհայրենիքիհամայ»՝ Աբովյաեն յուրանի հայտնիմտքերըկարծեսհավերժականկարգախոսներ ու է քանչյուր հայի համար,ով առաջնորդվում ազգայինով ազգային ստեղծագորԱբովյանըգեղարվեստական գաղափարախոսությամբ: ու նան է ժողովրդիկենցաղն սովորույթծության նյութ դարձնում ները, ծեսերը գրականությանմեջ բերելով ժողովրդին բնորոշ որոշ շերտեր,արժեքային

մար, Րաֆֆինելակետայիննշանակություն է հատկացնում ««գռյության կռիվ» ն ««անձնապաշտպանություն»» հասկացություններին, որոնց գաղափարական իմաստըհետնյալնէ. եթե մարդու(կամ ազգի) գոյության ու ինքնադրսնորման ձեր անձն (անձնավորությունն) է, ապա նա պարտավորէ պաշտպանել,հարգելիր գոյությունն ու արժանապատվությունը, պայքարելայն բոլոր ուժերիդեմ, ու թշնամիեն նրան: որոնքկործանարար Րաֆֆին իր ստեղծագործություններով ամ ոէ հայի մեջ ասրապնդնց ու արիության ոգին,իր անցյալովհպարտանալու, մեծ ազգի անդամ պատմական գիտակցությունը: համարելու նան յդպիսիքէին նրակերտածհերոսները՝ Սամվելը,ԴավիթԲեկը,

հայկականության իր

Վարդանը (Խենթը),Կարոնն ուրիշներ: Հայ արձակիամենահետաքրքիր է լ ատակերռնագավառներից ր

իամարանական Աաակին պահանչնելքն Անան Լ դտաողության, ենսափիլ սոփայության ներդրում ԱԱ ակոՊարո ենԱի աոան մեծ լայպատմավիպասալության դարու», գործում ձնավորման «Թեոդորոս ւատեղծագոյծական լ մովան լեն մարան մաածիանո ստեղծագործություններ: քագանգայ աաա |

սխան:

պատկերացումներ: է

կատարել

ծերենցը Արժեքավոր Ռշտունի» ն այլ

պար աոան

գրող

րա «Երկունք

ց

-

Այս

բազմաթ

Բայց հայ

աոա, Պերլգա տարագ

է, փիլիսոփայող հրապարակախոս, ազգայինգաղափարա-

դարձրեց վերջնականորեն խոս: Րաֆֆին պատմավիպասանությունը հայ գրականությանհիմնականժանրերիցմեկը, հասցրեցմշակվա-

նը բնորոշ մի

ադար

շարք

ան կարան

ընդհանրություններով: Ստեղծելեն այնպիսի

վիճակներ,որոնք մինչն Աբագեբանական այոպիսի ում ուղենիշեր,ընդանփոխարինելի Աթյան յ

օրս

կատակ

Աբիմողրմի՝ ուԱԱ ԱՆբարձր Պաղտասարի' կերպարնեցը Կարանենծ, քինզիմ ծության նոտ Ա իանի ս տեղծագոր: տկակրախատմ րար զրդառտամ արաւ աաա պատկերումներով կարելի տեսնել Հե Սունդուկյ վեր ա ան ո անցյալն ներկան» ժումներով, «Եվայլն կամ Նոր Դիոգենես», «էլի մեկ զոհ», հերոսականուծություններին բնորոշ

այրենասիրական-գաղափարակա

հանդանը

տար-

'

-

ու-

,

է

ու հանեց այդ պատմությանողբերգականությունն նրա համարպայքարը հաթյունը, հայրենիքիազատագրությունը, մարեցողջ ժողովրդիու յուրաքանչյուրանհատիկյանքիգերնպաժառանգությանկարնոր մասն են տակը: Նրա գեղարվեստական կազմում«Սամվել», «ԴավիթԲեկ», «Խենթը», «Կայծեր» վեպերը: տարբերկտրվածքնեՍրանցում,պատմականժամանակաշրջանի ու համապատկերներում, Րաֆֆին րով տարբեր դարաշրջանների է, որ հայի կյանքը,հայությանգոյությունըհնարավորէ հիմնավորում միայն այն դեպքում,երբ ազգովինմիավորվումեն ն իրենցմիջից հոգեբանությունը, երբ հանդես դուրս են մղում ստրուկի,վախկոտի են գալիս ժողովրդինառաջնորդող արժանիղեկավարներն համատեղ պայքարում են ազգայինիհաստատման համար: Ազգայինհիմնավորելուհաազատագրական պայքարիանհրաժեշտությունը

ՃԽաթաբալա»,

«Պեպո», Պարոնյանի«Մեծապատիվ մուրացկաններ», «Ազգային ջոջեր», «Պտույտ մը Պոլսո թաղերու մեջ»,«Քաղաքավարության

բազմաթիվ ստեղծագործություններում: Դրանց վնասները» ատուկ գեղարվեստական ռեալիզմիոգին հասարակական ն

այլ

է

ու

արատներինկատմամբ բաբացասական երնույթների, մարդկային վերաբերմունքը՝ համեմվածհումորի, երգի-

հեգնանքի, ցական անքի, ծաղրանքի, ամենըգնահատող արժեքավորող՝ քննաամենատարբեր երանգավորումներով ծիծաղի դատության ընդհանրացումներով: այդ

ու

ու

ու

19-րդ դարի վերջերի20-րդ դարի սկզբներիհայ գրականգերդաստանիփայլուն ներկայացուցիչներից է նան ԱլեքսանդրՇիրվանզադեն (1858-1935):Նա ընդլայնումէ գրականության մեջ հա179

բնորոշ սարակականկյանքին, մարդկային հարաբերություններին ու արտացոլման իմասվիճակների,երնույթներիգեղարվեստական է որոնք նոր միտումներ, տավորմանթեմատիկան:Բացահայտում ու բնորոշում էին ծնունդ էին հասարակության բուրժուականացող մեծ քաղաքի ընդհանուրէությունը: հատկապես արդյունաբերական Պարզ է դառնում, որ հասարակությանմեջ իշխող ընդհանուր անկումը, խորացող սոցիալականթշվառությունը,հոգեբարոյական են միայն նյութականշահի պահանճգնաժամը պայմանավորված ծնած ներքին հակասուջով, բուրժուական հարաբերությունների որոնք այս կամ այն թյուններով, սոցիալականբնեռացումներով, չափով մամլիչ ազդեցություննեն թողնում կյանքի բոլոր բնագավառներում: Այս ընդհանոր իրավիճակիէության բացահայտումը կարելի է տեսնել Շիրվանզադեիբազմաթիվստեղծագործությունն ներում ն, հատկապես, «Քաոս» վեպում «Պատվի համար» դրանան ազատ սիրո, հայ մայում: Սա մեծ ուշադրությունէ հատկացրել նոր քաղաքակրթական ընտանիքներինբնորոշ ավանդույթների, լ ուսաբանբարքերիու դրանցմիջն ձնավորվող հակասությունների մանը («Նամուս», «Չար ոգի»): նրա լավագույն ստեղծագործություններիցեն նան «Մելանիա», «Արտիստը»վիպակները: են կատարել Հայ արձակիզարգացմանգործում հսկայականդեր ն նան Գ. Օտյանը,Պ. Պռոշյանը, Ղ. Աղայանը,Մուրացանը, ուրիշներ: Վետաքրքիր նվաճումներեն ձեռք բերվում փոքրածավալարձակ պատմվածքի(Նար-Դոս) ն նովելի (Գոհգոր ստեղծագործության Զոհրապ), բնագավառում: 19-րդ դարում է ձնավորվում հայ նոր քնարերգությունը,որի դեգործում հիշարժանէ ՀարությունԱլամդարյանի սկզբնավորման արվեստիամբողդարի բանաստեղծական րը: Իսկ ընդհանրապես, կյանքի պաջացման ու զարգացման,ազգային,հասարակական ու բանաստեղծական արվեստի հանջների հետ դրա ներդաշնակման Մ. 1. են Ալիշանը, կատարում մշակմանգործում կարնորներդրում Պեշիկթաշլյանը, Ռ. Պատկանյանը: Նրանց բանաստեղծական գիծ է ազգային, հայրենամեջ ընդհանրացնող աշխարհընկալման են դարի մոտիվը, որով արձագանքում սիրական,քաղաքացիական ազատահրատապ խնդիրներին,հայությանը հուզող հարցերին, են գրված Ալիշանի գրական պայքարի պահանջներին:Այդ ոգով «Հայոց աշխարհիկ», «Հայ հայրենիք», «Ողբամ զքեզ, հայոց աշխարհ», «Մասիսու սարերը», «Հրազդան», «Պլպուլն Ավարայրի», «ՔաջակորովՄուշեղ ի ճակատամարտիՁիրավայ», «Կարմիր ՎարՊեշիկթաշլյանի՝զեյթունցիդան» ն այլ ստեղծագործությունները, Պատկաններին նվիրված շարքը ու ուրիշ բանաստեղծություններ,

յանի դասական դարձած «Արաքսի արտասուքը», «Քաջ Վարդան Մամիկոնյանիմահը», «Ազատ երգեր» շարքը ն այլն: Հայ նոր քնարերգության մեծագույն ներկայացուցիչներից է Պետրոս Դուրյանը (1851-1872): Նա թողել է գրական մեծ ժառանգություն բանաստեղծություններ, դրամաներ, հրապարակախոսական հոդվածներ ն այլն: Դուրյանը հեղինակ է սակավաթիվ, բայց գեղարվեստականբարձր ճաշակով մշակված, հոգու ներաշխարհով վերապրված բանաստեղծությունների, որոնցով հայ բանաստեղծական անդաստանումբացում Է լույսի ու ոգու իր բարեբերակոսը: Սեր, բնություն, մահ համադրության մեջ նա ստեղծում է սեփական աշխարհը, ինքնաճանաչման, սիրո հավերժության իր կենսափիլիսոփայությունը: Անձնական ողբերգություն ն հոգեբանական ահավոր փոթորիկներապրող պատանի բւսնաստեղծիհամար (հիշե՛նք, թոքախտով տառապող Դուրյանի ճակատագիրը արդեն ամեն-ինչ կանխորոշել էր) կյանքի շարունակությունը իրականանում է իր բանաստեղծությունների, սիրո հավերժական բերկրւսնքի զգացողության շնորհիվ, որոնք նա հանձնում է անվերադարձին ապագային, ինչով դառնում է նան մեր օրերի ապրողն ու դրանց իմաստավորողը: Այս են հուշում բոլոր ժամանակներիհամար հարազատ դարձածնրա ««ԼԾակ», ««Սիրել»», «Հեծեծմունք»», «Տրտունջք»» ն այլ բանաստեղծությունները: Պատմաճանաչողական, մշակութային, գեղարվեստական մեծ արժեք են ներկայացնում եվրոպական ու ռուսական գեղարվեստական, գիտական, փիլիսոփայական, կրոնաաստվածաբանական գրականությունից կատարված թարգմանությունները: Ինչպես գիտենք, թարգմանությունըմիշտ եղել է հայ մշակույթը սնուցող, նրան հարստացնող, արդիականացնողերակներիցմեկը: Պատահական չէ, որ Վայոցեկեղեցիննշում է հավանաբարաշխարհում եզակի մի տոն` Թարգմանչաց տոնը, որը նվիրված է հայ թարգմանական գրականության մեջ մեծ վաստակներդրած թարգմանիչներինն որոշ չափով կարելի է համարել նան հայ մշակդւյթին նվիրված տոն: 19-րդ դարի թարգմանականգրականությունըիր ընդգրկմամբ, գիտականությամբ, բազմաշերտությամբ,քանակով հասնում է աննախադեպ նվաճումների՝ հայ գրավոր մշակույթի մեջ ներառելով գիտափիլիսոփայական,կրոնական,գեղարվեստականբարձրաճաշակհազարավոր թարգմանություններ: 19-րդ դարի հայ մշակույթի ու գրականության անբաժան մասն է պարբերական մամուլը: Գաղթօջախներում`Վենետիկ, Թիֆլիս, Կ. Պոլիս, Զմյուռնիա, Մոսկվա, Մարսել ն հայաբնակ տարբեր քաղաքներում, դարի երկրորդ կեսին` նան Վայաստաանում(Շուշի, ուր հրատարակվել են տասից ավելի թերթ ու հանդես, էջմիածին, Վանի

Վարագավանք, Մշո ս. Կարապետվանք, Երնան) ն այլուր տպագրվել են 200-ից ավելի թերթ, ամսագիր, հանդես: Հատկապես են «Արշալույս արարատյանը», «Բազմավեպը». առանձնանում «Մասիսը», «Երնակը»,«Հյուսիսափայլը»,«Մեղու Հայաստանին», «Մեղուն», «Արնելյանմամուլը», «Մշակը», «Փորձը», «Արձագանշարժումը», քը», «Երկրագունդը»,«Գիտականն իմաստասիրական «Նոր դարը», «Մուրճը»,«ԱրծվիՎասպուրականին», «ԱրծվիկՏարոեն նոն», «Արարատը»,«Պսակը» ն այլն: Դրանցումհրատարակվել գիտական,սոցիալգրական-գեղարվեստական, փիլիսոփայական, ն քաղաքական,պատմական, կենցաղային այլ բնույթիհոդվածներ: զարգացՄամուլըմեծապես նպաստելէ հրապարակախոսության ձնանոր մտավորականության հայ ժողովրդիլուսավորմանը, մանը, վորմանը,գրավոր բանավեճիմշակմանը,ազատ մտածողության

կայացմանը:

ձնաՀայ մամուլի, նրա սկզբունքների,հրապարակախոսության Գ. մեծ են վորմանգործում դեր կատարել Այվազովսկին(Այվազյան), Ղ. Ալիշանը,Ստ. Նազարյանը,Մ. Նալբանդյանը,Հ. Սվաճյանը,Մ. Մամուրյանը,Գր. Չիլինկիրյանը,Գր. Արծրունին,Ա. Արասխանյանը, ն շատ ուրիշներ: Ա. Գովհաննիսյանը, Ե. Տեմիրճիպաշյանը 18-19-րդ դդ. դրսնորում է զարՉեղանկարչական արվետոր ժամանակըծնում է անկրկնելի գացմաննոր հնարավորություններ: ու ինքնատիպ տաղանդներ,որոնցիցյուրաքանչյուրըիր անփոխապատրինելի տեղնու նշանակությունը ունի հայ գեղանկարչության նորմիտումզարգացման մությանմեջ: Այդդարիգեղանկարչության ներիառաջինարտահայտիչնէ Չամոքբ ՄկրտումիՀովնաթանյանը (1809-1881) Հովնաթանյանների ընտանիքիականավորն վերջին ներկայացուցիչը,որը սերում է 17-րդ դարի բանաստեղծ,աշուղ, նկարիչՆաղաշ 3ովնաթանից:Վերջինիսհաջորդելեն նկարիչների հինգ նշանավորարվեստագետտարբերսերունդներներկայացնող առանձնանում է Հակոբ Չովնաթանյանը: ներ, որոնցիցհատկապես Նա հիմնականումստեղծագործելէ Թիֆլիսում, գործունեության վերջինշրջանում`1865 թվականից,Իրանում:Ունեցել է լայն ճանաչում: Իր գործունեությամբՀակոբ Հովնաթանյանըդուրս է գալիս գեղանկարչությաննվաճումների, հայկականու անդրկովկասյան շրջանակներիցն կանգնում է գեղագիտական պատկերացումների ու ռուսական եվրոպական գեղանկարչության նվաճումներիմակարՆա հայ իրականության մեջ դիմանկարչությունը հասցնում դակին: է զարգացմանմասնագիտական նոր աստիճանի:Հիմք է դնում հոգեբանականդիմանկարիավանդույթիձնավորմանը:Նրա ստեղծած են իրենց բնորոշ հոգեբադիմանկարները անհատականություններ նականկայուն հատկություններով, սեփականապրումների,ներաշ-

խարհայինարտահայտչամիջոցների ինքնատիպդրսնորումներով: Օրինակ ՆատալիԹումանյանի, Ներսես Աշտարակեցու դիմանկարները: 19-րդ դարի գեղանկարչական է արվեստըիր գագաթնակետին հասնում ն համաշխարհային ստանում հնչեղություն Հովհաննես Այվազովսկու (Այվազյանի, 1817-1900) ստեղծագործություններում: նա հայ ն ռուս գեղանկարչության ամենաականավոր ներկայացուցիչներիցէ, որպես ծովանկարիչ՝ անմրցելիբոլոր ժամանակներում: Ծովը, նրա տարերքը,ներքինուժով պայմանավորված ծովի ալեկոծումներնու փոթորկածինխառնվածքըկազմում են նկարչի ստեղծագործության հիմնականթեմատիկանու առանցքը: Այվազովսկինծովին կարծեսհաղորդումէ հոգեբանական հատկություններ. անդորրն հանգիստլուսնախառն, արեգակիճառագայթներին խառնվածալիքներ,ապա՝մինչներկինքբարձրացող, գորշ ու մռայլ ամպերովշաղախվածահռելի, փրփրադեզու անսանձ ալիքներ, որոնք, թվում է, ծովի ընդերքիցդուրս ժայթքող, շարժվող լեռնաշղթաներ են ն իրենց անկասելիթափով ու ահաբեկողանհանգստությամբ,փոթորիկիտարերքովցուցադրում են ծովի ներքինու ահագնացող ուժը: Այվազովսկին իր ծովանկարներով մարդունսոէ, վորեցնում համոզումսիրել ծովը,հիանալնրա ուժով, գեղեցկությամբ, վերապրել փոթորկի վեհությունը,հաճույքն ու ահարկու սարսափը:Նա մարդու մեջ ներարկումէ տարերքինհակադրվող պայքարի ոգի, ուժ ու համառություն: Այդ են վկայում նրա տարբեր կտավներումպատկերված նավաբեկյալ նավաստիների կերպարները, պայքարի նրանցհամառությունը, կյանքի նկատմամբդրսնորվող ձգտումը:Նման ն այլ կարգիվերապրումներ, հոգեբանական տարբերզգացումներ են արտահայտումԱյվազովսկու «Նեապոլի ծովածոցը լուսնյակ գիշերով», «նավաբեկություն»,:. «Իններորդ ալիք», «Փոթորիկ»,«Ծիածան»ն այլ կտավները, որոնքհասնում են մոտ 6000-ի: Այվազովսկին իր ստեղծագործության մեջ ներառել հայկաէ նան կան թեմա, հայոց պատմությանըվերաբերողհիշողություններ («Արարատլեռան հովիտը»,«Արարատ», «Հայ մարտիկիերդումը», «ԽրիմյանՀայրիկըէջմիածնիշրջակայքում»,«Բայրոնիայցը ՄխիՍ. Ղազարկղզում» այլն): Այվազովսկու թարյաններին արվեստըու ն նրա տված մասնագիտական խորհուրդներըբարերար ազդեցություն են ունեցել հայ այլ ծովանկարիչների (Մ. ՄահտեսյանՎ. ն Մախոխյան ուրիշներ)գործունեության ձնավորման համար: Գեղանկարիչների մի մասի գործունեությունը ծավալել է 19-րդ դարի երկրորդկեսին, շարունակվել20-րդ դարի սկզբին:Այդպիսիներիցեն 9. Բաշինջաղյանը,Վ. Սուրենյանցը,Փ. Թերլեմեզյանը:

Բաշինջաղյանիդերը մեծ է բնապատկերներիստեղծման գործում, որոնց մեջ կարնոր տեղ ունեն հայաստանյանթեմաները(«Արա«Սնան», «Դիլիջան» ն այլն): ՎարդգեսՍուրենյանցը (1860րատ», հայ 1921) կերպարվեստիամենանշանավոր ներկայացուցիչներիցէ, մասնագիտականբարձր որակավորումստացած նկարիչ, բազմակողմանի զարգացած անձնավորություն գեղանկարիչ, գրող, արվեստի տեսաբան: Նա գեղանկարչությանպատկերմաննյութ դարձրեց թուրքերի իրականացրածհայկականկոտորածներիմարդկային ու մշակութային ողբերգությունը, բացահայտեց պատմականայդ ճշմարտության դաժանությունը, ցույց տվեց մարդկայինի դեմ ուղղված ոճրագործությանսարսափը: Բարին ու մշակույթը, մարդն ու մարդկայիննանզոր են ոչնչացման տենդով, գիշատչի բնազդներով առաջնորդվողթուրքերի դեմ, կարծես գաղափարականայս ընդհանրացումն է ընկած 1890-ական թվականների հայկական կոտորածներիգեղարվեստականընդհանրացումնարտահայտող կտավներում:Նման մոտեցումը կարելի է տեսնել նրա «1Ժք/այր», «Ռտնահարված սրբություն»» ն այլ գեղանկարներում:Վերջինում պատկերվածէ հայկականեկեղեցուներսի մի հատվածըիր կառուցվածքային ն ճարտարապետական, գեղարվեստականորոշ մանրամասներով:Եկեղեցին կողոպտվածէ, հատակինթափված են Աստվածաշունչ ու այլ գրքեր, դրանցիցքիչ հեռու գտնվում է սպանված վանականիդիակը: Քար լռություն, դատարկություն,մահվան սառնություն. ընդհատվածէ ժամանակնու կյանքի ընթացքը, որու/հետն այստեղով անցել է թուրքը: Սա է առաջինն ամենաընդհանրական տպավորությունը,որ կարելի է ստանալ կտավից: Մեծագույն տաղանդով են կերտված խորը իմաստություն,կյանքի ու մահվան, բարու ու չարի հարաբերությունների երկվությունը արտահայտող «Շամիրամը Արա Գեղեցիկի դիակի մոտ», «Սալոմե» կտավները: Սուրենյանցի գեղանկարչության մեջ որոշ չափով զգալի են եվրոպական գեղանկարչականնվաճումներիազդեցությունը: Բայց իր մտածողությամբ,թեմատիկու գաղափարականհակումներովնրա մոտ գերիշխողըհայկականնէ, իսկ մնայունը՝նրա մեծ անհատականությունն է: երաժշտություն: 18-19-րդ դդ. նոր փոփոխություններեն կատարվում երաժշտությանբնագավառում:Հայ ժողովրդական գեղջուկ ու քաղաքային երաժշտությունը,երգարվեստըշարունակում են նախկինավանդույթները, սակայնարտահայտելովինքնաբացաու հայտման զարգացմաննոր միտումներ:Այդ հիմքի վրա լուրջ առաջընթացէ ապրում գուսանական(աշուղական) արվեստը: Սակայն պարսկական,թուրքական, արաբականերաժշտությունները այս ընթացքումավելի են իրենց ազդեցությանմեջ ներառում հայ-

կական ժողովրդականու գուսանական երգն ու երաժշտությունը: Այդուհանդերձ,դրանց խորքերում զգալիորեն մնում են ազգայինի բյուրեղացած շերտերը, ազգային հոգեբանության մաքրությունը, ազգայինիզգացումը:Հանդեսեն գալիս նան նոր, բարձրաճաշակու մասնագիտական պատշաճ մակարդակ ունեցող երաժիշտներ, գուսաններ, ովքեր լինելով մեծ անհատականություններ, իսկական արվեստագետներ`կարողանում են պահպանել իրենց արվեստի ազգային ոգին, զգալիորեն(կամ որոշ շեղումներով) շարունակել ու զարգացնել հայկականերգարվեստիհիմնականգծերը: 18-րդ դարում այդպիսիք էին Բաղդասար Դպիրը, Սայաթ-Նովան, 19-րդ դարում՝ Շիրինը,Շերամը,Ջիվանին: Բաղդասար դպիրը (1683-1768) նշանավորգիտնականէր, բանաստեղծ, երաժիշտ: Նա ստեղծագործականմեծ վարպետությամբ միմյանց է զուգակցել հայ ժողովրդական,եկեղեցական երաժշտության սկզբունքները` նկատի ունենալով նան արնելյան երաժշտության որոշ յուրահատկություններ: Նրա «Ի ննջմանէդարքայան դրա հիման վրա ստեղծվածերգը հայ կան» բանաստեղծությունը ու երգարվեստի երաժշտությանդասականօրինակներից է ու ունի կոթողայիննշանակություն:18-րդ դարիհայկականերգարվեստիու երաժշտության զարգացման հաջողությունները հատկապես կապվում են Սայաթ-Նովայի (1722-1795) գործունեության հետ: Նա տաղանդավորքնարերգու բանաստեղծէ, հռչակավորաշուղ: Նրա զգացմունքներըանբողմտածողությունը,գաղափարախոսությունը, են, իրատեսական,բնականու մարդկային:Սիրո, ջովին աշխարհիկ ու մեջ իշխող բագեղեցիկի փառաբանում,հասարակության բարու քննադացասականու տմարդիերնույթների,անարդարությունների ու տություն այպանում,կյանքի իմաստի,մարդկայինճակատագրերի, աշխարհի էությանիմաստավորում.ահա այն հիմնականթեմաստեղները, որոնք դառնում են Սայաթ-Նովայիգեղարվեստական ու երգարվեստի բովանդակությունը: Բայց նրա ծագործության քնարերգությանպսակըսերն է. նա ոչ թիգովերգում է սերը որպես վերացականբարոյաարժեքայինվիճակ կամ զգացմունք, այլ նա ապրում ու վերապրում է սերը իր ամբողջությանմեջ՝ որպես սեփական կյանք ու կյանքիիմաստ:Չնայած այս ամենին,Սայաթ-Նովայի արվեստիմեջ նույնպեսառկա են այնպիսիտարրեր,գծեր, մոտիվներ, որոնք բնորոշ են ընդհանրապեսարնելյանին ն չեն համապատասխանումզուտ հայկական երաժշտությանդասական ոգուն, Ազգայինգիտակցությունըդեռես ազգայինիներքին պահանջներին: արվեստումտիրապետողչէ. այդ գործայդ շրջանի երաժշտական ընթացը սկսվելու էր 19-րդ դ. երկրորդկեսից:

Հայ գուսանական արվեստը իր գագաթնակետինէ հասնում 19րդ դարում: Այդ ներկայացնող որոշ արվեստագետների ստեղծագործությունները ավելի են համապատասխանումհայ էթնոպատմամշակութային համակարգի, հատկապես`այդ դարի պահանջներին. արծարծվում են ազգային գերխնդիրներ, արտահայտվում են հայրենասիրականջերմ զգացումներ, լսելի են դառնում հայի ուրախություններն ու տխրությունները, հույս ու ոգնորություն է հաղորդվում ժողովրդի գոյությանն ու մաքառմանը:Սա նոր մտածողություն է, որը բացակայում էր նան Սայաթ-նովայի արվեստում: Սիրո, բարոյախոսական, կենսիմաստային թեմաները, կենսախնդությունը նույնպես մնում են գուսանական արվեստիանհրաժեշտ բաղադրիչները (դրանցով մեծ ընդհանրություններուներ նան միջնադարյան հայրենների ու գուսանական արվեստի հետ): Այդ երկու կողմերը լրացնում ու ամբողջացնում են իրար` ավելի խորությամբ արտահայտելով գուսանական երգի էությունը: 19-րդ դ. բազմաթիվ գուեն Հծիրինը, Շերամը ն սանների մեջ հատկապես առանձնանում Ջիվանին: Ջիվանին գուսանականարվեստըհասցնում (1846-1909) է մասնագիտացմանբարձր մշակման: Նա խորությամբ է ըմբռնում, բացահայտում այդ արվեստիհիմնականազգային մոտիվները, նրա ոգին, ուղղվածությունը: Բայց ստեղծում է իր սեփական ոճը, իր գեղարվեստական աշխարհը, որոնք սիրելի ու հասկանալի են համայն հայությանը: Նա գրել է հարյուրավոր երգեր, որոնցից յուրաքանչյուրը եզակի է իր հոգեբանությանու իմաստի, կոնկրետ նպատակի ու ճաշակի, խոսքի ու երաժշտությանտեսանկյուններից: Փիլիսոփայական ներքին մեծ ուժ ու մեծակերտ (մոնումենտալ) հնչեղություն ունի նրա «Ձախորդ օրերը» երգը: Տիեզերական հարափոխության մեջ ոչինչ կայուն ու մնայուն չէ: Հակադիր երնույթները, վիճակները,մարդիկհաջորդափոխումեն միմյանց, բայց որպես կենսահաստատու մնայուն ուժ, հույսի շող մնում են բարիքն ու լույսը, մարդկանց, սերունդներիընթացքիմեջ՝ մարդն ու մարդկայինը: Սա է այդ ստեղծագործության հիմնականմոտիվը:Եվ ինչպես Ջիվանու ողջ ստեղծագործությանը, սրան նույնպես հատուկ են անկեղծ հուսադրումը,լավատեսություննու հավատը,որովհետն «Ձախորդ օրերը ձմռան նման կուգան ու կերթան, // Վհատելու չէ, վերջ կունենան, կուգան ու կերթան.... // Ոչ ուժեղը թող պարծենա, ոչ տկարը տխրի, // Փոփոխակի անցքեր զանազան կուգան ու կերթան»: Ջիվանին նկատի է ունեցել հատկապեսվայրի ու բարաբարոս ցեղերի հետ հայ ժողովրդի ունեցած հազարամյապայքարի դառը փորձությունը, հավերժության ձգտող նրա գոյությունը: Ուստի չափազանց վեհ, ցավագին, բայց նան հոսադրող է Ջիվանու այն հիմնականգաղափարը,որ աշխարհըի վերջո պետք է պաւոկանի

բարիքու մշակույթ ստեղծող,ուսյալ ու կիրթ ազգերին, իսկ «Անկիրթ ցեղերը թափառականկուգան ու կերթան»: Ջիվանու արվեստը հագեցած է ազնիվ ու հպարտ հայրենասիրությամբ,որը, սակայն, լի գիտակցությամբ, է կորուստի մեծ ցավով, արժանապատվության են ջուրը», «Հայրենիքիս մորմոքվող հուշով: Դրա վկայություններն

«Կռունկ», «Ազգ իմ», «Առավոտվաքաղցր հովիկ» ն այլ ստեղծագործություններ:Մայրականգովքի անզուգականհամապատկերնէ «Մայրիկը»` քնքուշ ու հմայիչ մի երգ, որը ավետում է մոր կենսաուժն ու արարող ջերմությունը. «Ջուխտակ շամամներդ հաստատ // դրախտծոցիդ մեջ // Կաթնաղբյուր են եղել ինձ համար մայրիկ, Տատրակի պես շատ եմ արել ելնէջ, // Կրծքիդ վրա մաքուր՝ սուրբ տաճար, մայրիկ»: Իսկ «Սպիտակ մազեր», «Խելքին աշեցեք», հենքով, ժողովրդա«Ընկեր» երգերը իրենց խոհափիլիսոփայական խորհրդանշումեն ներքինլիցքերով հարազատ կան իմաստությանը կյանքի ընթացքից ծնունդ առնող առաքինության ու նվիրվածության, հակադիր վիճակների, պատահականիու անհրաժեշտի, անցողիկի ու մնայունի մարդկայինընկալումները: Հայ ժողովրդականերգարվեստիմեջ հատուկ կարնորությունեն ներկայացնում նան ազգագրական երաժշտությունն ու երգը, դրանց անհրաժեշտ մասը կազմող պարը: Սա հայ երաժշտաարվեստի ամենահնագույն ու ամենամաքուր, մեծ ընդգրկում ունեցող է, բխում է տվյալ տարածքի(օրինակ՝ Սաբազմաշերտբնագավառն Սյունիք, Արցախ)մշակութային,բնապատմ սուն, Վասպուրական, ն իր մեջ ներառում է բնապաշտական կան յուրահատկություններից ու ծեսերը, ազատագովքը, կենցաղը, տոնակատարություններն պոռթկումները, հայրենասիրական դրվագները, գրական պայքարի ու մարդկանց սերը, ուրախությունն տխրությունը,նշանավոր ն այլն: Դրանք ստեղծել է ժողովուրդը (կամ՝ առանձինանհատները) ենթարկելով բանահյուսական,գեղարվեստականայլազան վերաանմիջականեն, տպամշակումների: Այդ սւոեղծագործությունները իմաստնությամբ վորիչ, անկաշկանդ, պարզ, բայց ժողովրդական ու համեմատություններով քնարահ արուստ, լեցուն, պատկերներով կան, ուժեղ ու առնական:Ստեղծվելովկյանքի, աշխատանքային հայրեգործունեության,պատմականկարնորիրադարձությունների, անմիջականտպավորուպայքարի նիքի կարոտի, ազատագրական թյունների ազդեցությամբ,ունենալով հազարամյակներիպատմություն դրանք նոր զարթոնք են ապրել 19-րդ դարում ու 20-րդ դարի սկզբում: Այդ ոգով ու եղանակով են ստեղծվել նան ֆիդայական հերոսավեպըհյուսող հազարավորերգեր: 19-րդ դարում հայկական երաժշտությունը իր զարգացման երկարատնճանապարհինկաւոարումէ նոր թռիչք՝ ձնավորվումէ

գործը

հայ դասականերաժշտությաննոր շրջանը:կայ երաժշտական արվեստը,հարազատմնալովազգայինին,անմիջականորեն շաղկապվում է նան եվրոպականիհետ: Հանդեսեն գալիս մասնագետկոմպոզիտորներ(երաժշտաստեղծներ), մենակատարողներ (երգիչներ, ն այլն), ովքեր մասնագիտական երգչուհիներ, դաշնակահարներ կրթություններէին ստացել Ռուսաստանին Եվրոպայիերաժշտական ուսումնարաններումու կոնսերվատորիաներում: Այս բնագավառում շրջադարձըկապվածէ կոմպոզիտոր, խմբավար,հայ օպերային արվեստի հիմնադիր Տիգրան Ձուխամյանի (1837-1898) գործունեությնհետ: Նա հիմնականում ստեղծագործելէ Կ. Պոլսում: Ստացելէ երաժշտականկրթություն,որը շարունակելու զարգացրել է Իտալիայում:Չուխաճյանըհայ ն, ընդհանրապես, տարածաշրջանում երաժշտական կրթությունունեցող առաջինկոմբարձրագույն պոզիտորնէ, հայ օպերայինարվեստիհիմնադիրը:Յուրացնելով նա դրանց արնելյանու հայկականերաժշտության ավանդույթները, է մերձեցնում դասականերաժշտությանընձեռածհնաեվրոպական րավորությունները: Այդպիսովնոր ուղի է հարթումհայ երաժշտության հետագա զարգացմանու նրա հնարավորությունների բացաէ հայտմանհամար:Նրա ստեղծագործությունների պսակն ««Արշալյ երկրորդը»»,հայկական առաջինօպերան(1869թ.): Հայ երաժշտությանպատմությանմեջ 19-րդ դարը նշանավորվում Էէհայկականքազմածայնխմբերգայիներաժշտությանձնաէ եղել միածայն երգեցողություվորմամբ:Մինչ այդ տիրապետող Դա է նը. կառուցվում մեկ ձայնի ու մեկ մեղեդու հիման վրա ն ընդգրկումէ մեներգեր,ունիսոնխմբային(միննույն երաժշտության խմբային կատարում)երգեր, գործիքայինմիայնակ ու ունիսոն բնորոշ է միքանիձայների խմբայիննվագներ:Բազմաձայնությանը կամմեկի գերակայությամբ ձայների,տարմնացածերկրորդական բեր ինքնուրույն մեղեդիներիմիաժամանակյա հնչեցումը որպես ձնաներդաշնակամբողջություն:Բազմաձայնային երաժշտության են վորմանբնագավառում կարնորդեր կատարելՏիգրան ՉուխաԿարա-Մուրզանն, հատկապես, մակար ճյանը, Քրիստափոր Եկմալյանը: Նկատի ունենալովնան եվրոպականերաժշտության նվաճումները,սակայնզուտ ազգայինչափանիշներով՝նրանք մեծ նպաստ են բերում հայ բազմաձայներգարվեստիսկզբունքների մշակման,ամրապնդմանու տարածմանգործում: Այս նպատակով, երգի հնարավորությունլայնորենօգտագործումեն ժողովրդական ները միաձայն երգեցողությունըվերածելով բազմաձայնայինի: ն հոգնորմի շարք Երգչախմբիհամարմշակումեն ժողովրդական ձնավորվումէ հայ երգեր: Նրանց շնորհիվ է, որ վերջնականորեն խմբերգայիներաժշտությունը, կազմավորվումեն բազմաձայնային

ու հեղինակած երգերի Նրանցվերամշակած առաջիներգչախմբերը: է են: Եկմալյանին կարնորարժեքներից զգալիմասը հայ մշակույթի ««Ով հայոց աշխարհ»»հիասքանչխմբերգը,նշանապատկանում

վոր «Պատարագը»: մեջ իր ուրույն տեղը ունի նան 19-րդ դարի հայ երաժշտության

նշանավորտեսաՅամբարձումԼիմոնճյանը:նա երաժշտության Նա է ստեղծել հայկականնոր ձայնագրուբան էր, կոմպոզիտոր: եկավ արդենմոռացորը փոխարինելու թյունը (նոտագրությունը), ու այդպիսովհնարավորեղավ գրառել պահպանել ված խազերին. զգալի մասը: երաժշտության հայկական արվեստըունի հազարամթատերական Հայկական Թատրոն: է վկայագիրըվերաբերում յակներիհնություն,որի արձանագրված է Մեծի Ք. ա. առաջինդարինն, ինչպեսհայտնիէ, կապվում Տիգրան է, որ հետ:Անառարկելի ու նրա որդի Արտավազդի գործունեության ու Արտաշատմայրաքաղաքներու նրանց օրոք Տիգրանակերտ արվեստիպատմությունը են Բայց թատերական թատրոններ: գործել ու դրսնորման տարնախադրյալներ ունի ավելիհին Հայաստանում նս թ ատերաբեր ձներ: Ինչնէ, հետագա դարերում Հայաստանում է է: Յուրովի պահպանվել շարունակել կանարվեստըիր գոյությունը մշաաշխարհիկ նան ողջ միջնադարում կազմելովժողովրդական, պարեխաղերի, կրկեսային մասը՝ներառվելով կույթիբաղկացուցիչ դդ. հայ17-19-րդ մեջ: հանդիսությունների տոնական րի, ծիսական, են թ ատրոններ գործել դպրոցական կականորոշ գաղթօջախներում Կ. Պոլսի, Կալկաթայի, միաբանության, (ՎենետիկիՄխիթարյան 19-րդ դարում դպրոցներում): Թիֆլիսի ն այլ վայրերիհայկական նպաստելէ մասնագիտական, գործիաշխուժացումը թատերական Այդպիսիքեն «Արամստեղծմանը: գործողթատրոնների մշտական «Վարդովթատրոնը», «Արնելյան (թատրոն-կրկեսը), յան թատրոնը» թատ(Կ. Պոլիս, 1846, 1861, 1868), «Վասպուրական յան թատրոնը» «Հայոց կամ րոնը» (Զմյուռնիա,1861), Թիֆլիսի հայկական Մ. Մնակյանի Կ. հայ դերասաները Պոլսի թ. (1863): թատրոնը» են թուրքալեզու «Օսմանյան թատրոն հիմնադրել գլխավորությամբ թատրոնի կ ազմավորմա Արնելահայ թատերախումբը»: դրամատիկ Գ. Չմշկյանը,Մ. ԱմԳ. Շերմազյանը, են մեծ կատարել դեր գործում Ս. Հեքիհամար՝3. Գասպարյանը, թատրոնի րիկյանը,արնմտահայ ն ուրիշներ:Մեծ ճանաՀ. Վարդովյանը մյանը,Մ. Պեշիկթաշլյանը, որոնց մեջ առանձնանո չում են ստանում մի շարք արտիստներ, 3. Վարդովյանը, Մ. Գ. Ամրիկյանը, են 0. Փափազյանը, Չմշկյանը, Սիրանույշը:Դարի ընթացքումհայ Ա. Հրաչյան,Պ. Ադամյանը, բարձրաստճանին արվեստըհասնում է զարգացման թատերական է ծավաԼայն գործունեություն հռչակվումէ ողջ տարածաշրջանում:

Բեմադրվում լում հայաբնակտարբեր վայրերումու Գայաստանում: ու ռուս են հայ, եվրոպական ս տեղծագործություններ: հեղինակների Թատերական խմբեր են գործում նան այլ գաղթօջախներում, հայաբնակ վայրերում ն Հայաստանում`Գյումրիում (Ալեքսանդրապոլ), Շուշիում (1891-իցայստեղգործել է նան «Խանդամիրյան թատրոնը»):Հայ թատերականարվեստիմեջ իր անփոխարինելի Պետրոս Ադամտեղըն հսկայականվաստակըունի մեծատաղանդ է յանը (1849-1891): Ունեցել ստեղծագործական կարճատնկյանք, բայց հսկայականլիցքեր ու ոգնորությունէ հաղորդելիր սերնդակիցներին,մեծապեսնպաստելէ հայ թատերական արվեստիհետաՆա է մարմնավորել բազմաթիվ դերեր, դրանց գա զարգացմանը: Ի թվում`Համլետ,Օթելլո, Լիր Արքա,Քին, Արբենին: թիվս այլ երկրների, հյուրախաղերովհանդեսէ եկել նան Ռուսաստանում: Սհրաու նույշը (1857-1932) տաղանդաշատ համընդհանուրճանաչման արժանացածարտիստուհիէր: Նրա գործունեությունըծավալվել է 19-րդ դարի 70-ականթվականներից մինչն 20-րդ դարի 20-ական է մի շարք խմբերի:Գործել թվականները: Անդամակցել թատերական Կ, է Պոլսում, հյուրախաղերով եղել է մի շարք երկրներում:Կերտել է մոտ 300 դեր` Շեքսպիրի(Օֆելյա), Ա. Դյումա-որդու(Մարգարիտ Գոթիե), Շիլլերի (Ամալյա), Մուրացանի(Ռուզան), Սունդուկյանի նայլ հեղինակներիհերոսուհիների Բակերպարներ: (Մարգարիտ) է նրա ցառիկ եղել արվեստիփայլուն գոհարներիցմեկը`Համլետի դերակատարումը:Սիրանույշը եզակի արվեստագետէր` օժտված արտիստական խորը զգացողությամբ,դերի կերպավորմանանսոու ջերմությունստեղվոր խորաթափանցությամբ, հուզականություն մեծ ուժով: Վոգեբանական ծելու անթերիկերտվածքովեն բնութաու համապատասնրա մեկնաբանություններն գրվում ողբերգականի խանդերակատարումները: ճարտարապետության ու քաղաքաշինության զարգացման համարբարենպաստպայմաններեն ստեղծվել ԱրնելյանՀայաստանում, երբ վերջինսանցավՌուսաստանի տակ տիրապետության (1828թ.): Այդ փոփոխությունները նկատելիեն Երնանում,Կարսում, Վաղարշապատում, Գյումրիում,Շուշիում, Նոր Բայազետում(Գաու քաղաքաշինական տեսվառ), Գորիսում: ճարտարապետական են անկյունիցհետաքրքիր Վաղարշապատի վանքապատկան որոշ շինություններ,արհեստականլիճը, Գնորգյանճեմարանիշենքը ն այլն: Ճարտարապետական ավելի մեծ արժեք ունեն Երնանի Գրիգոր Լուսավորչի եկեղեցին, որը քանդվել է Հայաստանում հետո, Շուշիի Ս. Ամենափրկիչ խորհրդայինկարգերիհաստատումից մայր տաճարը(Ղազանչեցոց)ն այլ եկեղեցիներու քաղաքացիական նշանակությանշինություններ:Իր քաղաքաշինականուրույն

են նան չորս եկեղեցի, դեմքնէ ունեցել Գյումրին:Այստեղկառուցվել է Անիի Սա կառուցվել է Ամենափրկիչը: որոնց մեջ առանձնահատուկ է: Մայր տաճարի նմանությամբն ներկայումսվերակառուցվում ու այլ բնակավայրերում պահնշվածքաղաքներում Միաժամանակ, ու ճարտարապետության, շինարվեստի պանվելեն ժողովրդական Այս տեսաու արհեստների դարավորավանդույթները: արվեստների հասակետիցառանձնանում են Շուշին, Գորիսը,Գյումրին:Երնանի նկատելիեն ռուսականկլասիցիզմի րակականորոշ կառուցներում

ոճը: ճարտարապետական

մեծապեսնպասգործունեությամբ Յայերը իրենց մշակութային մշակութայինկյանքի զարգացմանը: տել են տարածաշրջանի (Պալյանճարտարապետության նրանց դերը զգալի է թուրքական թատՉ ուխաճյան), (Լիմոնճյան, ների ընտանիք),երաժշտության ն պարՄ. Մնակյան ուրիշներ),կրթության, րոնի (Վ. Վարդումյան, ու կազմավորման զարբերականմամուլի ն այլ բնագավառների մշակուգացմանգործում: Հայ մշակույթըընդհանուրբարենպաստ Կ. Պոլսում, նան Թիֆլիսում,Բաքվում, թայինմիջավայր է ստեղծել ու ն Թ Զմյուռնիայում այլ վայրերում: իֆլիսի Բաքվի քաղաքաշինագործումհսկայադիմագծիձնավորման կան, ճարտարապետական ու ճարտարապետներն կան դեր են կատարելհայ շինարարները, արառնտրականների, Հայ գործարարների, մեծահարուստները: մեծ է եղել դերը չափազանց արհեստավորների դյունաբերողների, կյանքում,վերը ն տնտեսական Անդրկովկասի Թուրքիայի,Իրանի

նշվածքաղաքներում: ստեղծածարժեքպատմությունը, Հայ ժողովրդի մշակութային ները ցույց են տալիս, որ նա 20-րդ դար մուտք էր գործումորպես ն մշակութային հարուստ կենսագրություն գիտակցու մշակութային ճարտաբնագավառներում՝ շարք մի Մշակույթի թյուն ունեցողազգ: պոեզիա, արվեստ,երաժշտություն, շինարարական րապետություն, նվաճումների նա հասել էր համաշխարհային գեղանկարչություն, մակարդակի:Անգամ, ինչպես տեսանք,,իր նպաստնէր բերել զարգացմանը: մշակույթիորոշ բնագավառների համաշխարհային գործիչներիոգու թռիչքը, Բայց հայ ժողովրդի,նրա մշակութային ու լույսի անհագ տենչը դեմ էր առնում թուրքական ազատության Մեծ եղեռնիժամանակահրեշի արյունոտերախին:Մոտենում էր

շրջանը:

Առաջարկվում է խորհել սույն հարցերիշուրջ

ն տալ

ձեզ

համար համոզիչ համարվողպատասխանները. երի մ մշակույթի երը հայ մշադերը 18-19-րդ դարերի Ինչպե՞սեք գնահատում մեջ: պատմության կույթիընդհանուր -

-

միրյանիու

արեմտահայության սահմանադրությունների միջն:

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

թյունը կորցրածհայ

մտավորական սահմանադրական սկզբունքների մշակմանը: է Ինչո՞վ

անյ գաղափարախոսական յուրահատկու աՐի -

պայման

ծ

20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

հայ մշակույթիազգային-

-

ածունփար նալբանդյանի, Պեշիկթաշնանի, միջն ինչու՞: Ինչպիսի՞ ընդհան

-

աբոմյանի, Ալիշանի,

ն

Գռականություն 1. 2.

Յ 4. Տ. ծ. 7.

ց,

10.

11.

12. 13.

7.1.

ղափարականսկզբունքների

ԱլիշանՂ.

Հու շիկք

հայրենյաց Հայոց, հհ. Ա, Բ, Վենետիկ,

ԱլիշանՂ., Երկեր,Երնան, 1984: Մ. Նոր Բաղրամյան էհ կոչվում նան» 1991: Վ. Հայկական Երկանյան մշակույթը Ա. Խառատյան Հասարակական միտքըԶմ յի հայ պարբերականմամուլում(1840-1900), Երեան Հայ նորգրականության Երնան,1962-1972Ս.

տետրակ որ 1800-1917: Եար 1982: նան, ուննիայի 1998: պատմություն, հի.1-5 ն հա գուսանի խրատը Դ ուկի

ՀարությունյանՀայ երգարվեստ,

կան,Երնան,2001:

5, Երնան,1974, Շահամիրալի պատմություն, Երնան, Սարգսյան Ուրվագիծ ՎՅԱ" դարի հայ իմաստասիրության, երան 2001 Ա

Ս. Սարգսյան ն

հհ.

6,

2002:

գ

1981:

-րդ

յական մտա ն 8-Րդ հասարակական դարի Մա

հայ փիլիսուփա-

ն Հասարակական-քաղաքական

գաղափարական իրավիճակը

20-րդ դարը հայ ժողովրդի պատմականհիշողության ու մշակութային գիտակցությանմեջ մնաց որպես փառավորհաղթանակների ու հսկայականկորուստներիժամանակաշրջան:Առաջին աշԱպարանի,Ղարաքիլիսայիհերոխարհամարտը,Սարդարապատի, սամարտերը,առաջին, երկրորդ ն երրորդ հանրապետությունների ստեղծումը, Զանգեզուրի համար մղվող ազատամարտըու դրա հաղթական ավարտը, երկրորդ համաշխարհայինպատերազմի հաղթանակինհայությանբերածմեծ նպաստը,խաղաղշինարարության ու մշակույթի բնագավառների վիթխարիհաջողություններըն դարիավարտըփառավորողԱրցախիազատագրությանհաղթական պայքարը, անշուշտ, վկայում են, որ նվաճումները,ձեռքբերումները վճռականեն ու որոշիչ: Սակայնարնմտահայության ցեղասպանությունը (Մեծ եղեռնը), Արեմտյան Հայաստանի հայաթափումը, անկումը, խորհրդայինժաՀայւսստանիառաջինհանրապետության

ոու ու արան հշագութային ամար եիների

ատմամբ

թյունները ն

դրսնորվող այլ

բռնությունները,

(պատմաքննական որիւն,Հա) գաղափարաբանություն անը կումների, մասին»

Սովետական Հայաստան(ՀՍ3), Երնան, 1987-

տե-

աքսորը,

գնդակահարու-

կամայականությունները,բռնազավթածտարածքտան ազգայի անցումներիու ուզա -

Եղեռնը ցեղասպանություն է ոչ միայն ֆիզիկական ու էթնիկ, այլն հոգեբարոյական ու մշակութային իմաստներով: Ոչնչացվեց հայ մշակութային ծառի ամենաստեղծագործու բերքառատ ճյուղը, հայը զրկվեց իր էթնոպատմաթշակութային հայրենիքից: Ընդհատվեց մշակույթի բնականոն զարգացումը: Ոչնչացվեցին բազում մշակութային հաստատություններ, հուշարձաններ, արժեքներ: Բարբարոսությանզոհ դարձան հազարավոր մտավորականներ, մշակույթի հանճարեղ ու տաղանդավորգործիչներ, այդ թվում` գրողներ Գրիգոր Զոհրապը, Սիամանթոն, Դանիել Վարուժանը, Ռուբեն Զարդարյանը, Ռուբեն Սնակը: Դա հնագույն քաղաքակրթության, էթնոպատմամշակութայինհամակարգի ոչնչացում էր, որը ընդգրկում էր Մեծ Հայքի գերակշիռ մասը, Հայկականլեռնաշխարհը ն այս պատծառով ոչնչացվում

ձր բնապատմական բարդ գորժընթացների շնորհիվ ստեղժված հայկականէթնիկմշակույթը: Հայությանփրկվածբեկորներըտարածվեցինողջ աշխարհում: Վերջնականորեն ձնավորվեց հայկականսփյուռքը Արնմտահայության մտավորու ստեղծագործ ուժըգրեթեոչնչացվեց:Այսամենինի ավելում, եղեռնըյուրովի շարունակվումէ նան մեր օրերում: Թուրք բարբարոսների ոչ միայնուրանում են այդ մեծագույն սերունդները ոճրագործությունը, այլն ոչնչացնում են ԱրնմտյանՀայաստանում պահպանված մշակութայինհուշարձանները, յուրացնում են հայկական մշակութային արժեքները,աղավաղումեն հայոց մշակութային, քաղաքականպատմության ընթացքնու իմաստը:Իրականանում է Րաֆֆու մարգարեական միտքն ասված 19-րդ դարում «/Թուրքը ասօր անկիրթ բարբարոս է բայց Քաղաքակրթվելուցհետո (հիշենք, ներկայումս թուրքերը իրենց փորձում են ներկայացնել որպեսքաղաքակիրթ - Ս. Ս.) դառնա կրթյալ ավազակն այն ազգ ժամանակավելի վտանգավոր կդառնա»»։ Եղեռնըմինչնօրս բացասականազդեցությունէ թողնումհայ ժողովրդի հոգեբանության, նրա մշակույթիու մշակութայինգործունեությանվրա: Մարդկանց որոշ շերտերումամրակայվեցին վախի ու թերարժեքության զգացումները: Հայ մշակույթիմեջ ձնավորվեց կայուն մի գիծ, ստեղծագործական ու աշխարհայացքային մի ընդգծվածմոտիվ,որը շեղում է ազգի հոգեբարոյական, գիտակցական ու գաղափարական բնապատմական զարգացումիցու միշտ մնալու է որպեսողբերգականի դրսնորմանզուտ հայկականձն իրենբնորոշ մշակութայինու գեղարվեստական սեարտահայտություններով, րունդներինփոխանցվող ցավով, բողոքի հիշողությամբու տարբեր

իմաստավորումներով:

Արնեմտահայության փրկվածսերունդների կյանքնու մշակութային գործունեությունը հիմնականումծավալվեցին հայկական սփյուռքը ներկայացնող տարբերերկրներում,մասամբ`Արնելյան Հայաստանում:Սփյուռքահայմտավորականները, գիտնականները, արվեստագետները, գրողները համապատասխան երկրներումիրենց գործունեությամբ դարձյալհիմնավորեցին, որ հայը մշակութաու արարող ազգ է ն ստեղծ,աշխատասեր նրա ստեղծածմշակույթը ունի նան համաշխարհային հնչեղություն:Նրանքիրենցներդրումը նան տեղերիմշակութային կատարեցին կյանքի բնագավառներում: Տարիներիընթացքումհայ մշակութայինգործիչներըհավասարի իրավունքովիրենց անառարկելի խոսքըասացինողջ աշխարհին: Եվ գոյություն չունի մշակույթի,տնտեսության, քաղաքականության մի որնէ բնագավառ,որտեղ հայերն իրենցինքնադրսնորած չլինեն քաղաքացու ու լիարժեք հնարավորություններով պատասխանատվությամբ, ն չկա մի որնէ բնագավառ,որտեղ հանդեսչեն եկել

համաշխարհայինմեծություններ խորհրդանշողայնպիսի հայեր, ովքեր իրենցծանրակշիռնպաստեն բերելդրանցզարգացմանը: Հայաստանումմշակույթիզարգացմանհամար կարնորխթանէր Հայաստանի առաջին հանրապետության գործունեությունը (1918-1920 քթթ.):Երկարդարերիընդմիջումիցհետո` Հայաստանում իրականանումէր հայությանն հայ մշակույթիհապետականորեն մախմբումը,մշակույթի զարգացումը:Հայաստանիհանրապետությունում, չնայած ներքին ու արտաքինանբարենպաստ պայմանամեն ինչ արվումէր ներում, բայց հնարավորության սահմաններում ազգայինմշակույթի, կրթականհամակարգիզարգացման,Հայասու նրանցհատանում հայ մշակութայինգործիչներիհամախմբման ստեղծմանհամար:Պետությումար աշխատանքային պայմանների էր մշակութային ընդգծւլածքաղաքականություն: նը իրականացնում Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումիցհետո՝ ու գաղափարական իրավիճակըարհասարակական-քաղաքական ն մատապեսփոխվեց:Բոլշնիզմի մարքսիզմ-լենինիզմի մենատիրության պայմաններումմշակույթըն հասարակական կյանքը գաղաէին հեղափոխականորեն ըմբռնվածդասակարփարականացվում գային պայքարիսկզբունքով,լոզունգայինտրամադրություններով: Խորհրդայինմշակույթըպարփակվումէր իր կաղապարիմեջ: Կոպիտգրաքննություննիր ճնշիչ ուժն էր գործադրումազատ մտածոկեղծ սկզբունքների ղությանվրա: Ձնավորվումէր գաղափարական վրա հիմնված տեսական-փիլիսոփայական միտքը:Արվեստի,գրագիտություններիուսումկանությանպատկերման,հասարակական սոցիհիմնականնյութըդառնումէր հեղափոխության, նասիրության ալիզմի կառուցման, դասակարգայինպայքարի ւիառաբանումը, Լենինի,Ստալինիու նրանցզինանրա առաջնորդների՝ հատկապես կիցներիսրբացումնու ջատագովումը:Սոցիալիստականռեալիզմը հիմնական համարվում է գեղարվեստականստեղծագործության է ուղենիշը: Այս գործընթացըշարունակվում մինչն 50-ական թթ. սկիզբը՝ի դեմս Ստալինիվերածվելովնան անհատիպաշտամունքի: Ավելին,արգելվումէին ազգային,հայրենասերգրողների,մտա(Րաֆֆի, ծողների գրական ժառանգությանհրատարակումները Ռաֆայել Պատկանյան,ԱվետիսԱհարոնյան,Լնոն Շանթ ն ուրիշզոհ դարձանմշաբռնությունների ներ): Տարբեր ժամանակներում մի շարք նշանավորգործիչներ: Մի կութային,պետաքաղաքական Երկմասը ստիպվածհեռացավկամ արտաքսվեցարտասահման: ու րում իշխում էր վախի,կասկածի սարսափիմթնոլորտը:Եվ այս վիճակըշարունակվեցմինչն 50-ականթվականների վերջերը:Դրահետո, չնայած շարունակվող տարբերտեսակիխոչընդոտներին, նից հալածանքներին, ազատ գաղափարականհարկադրանքներին,

ու խոսքի նկատմամբ դրսնորվողբռնությունստեղծագործության պայմաններստեղծվեցինմշաբարենպաստ ներին`համեմատաբար ծավալմանհամար,սկսեցինձնակութայինազատ գործունեության մտածողությունը,երնույթներիքննական, վորվել քննադատական ու իմաստավորումը: Այսուհանվերլուծականուսումնասիրությունն ու շնորհալի պայմաններում, հայ ամենադժվարին դերձ, նույնիսկ գրողգործիչներըարվեստագետները, տաղանդավոր մշակութային իրենցստեղծալավագույնսօգտագործեցին ները,գիտնականները, ն հասան լուրջ նվաճումների՝ գործականհնարավորությունները ու ստեղծագործական ուժով հակադրվելով իրենցոգու արիությամբ Նրանք բացահայտ կամ թաքուն բռնությանը,անօրինականությանը: ստեղծագործողի խղճին հարազատմնւսցինիրենցսկզբունքներին, ու մտքին,ազգայինոգուն: Նրանցիցշատերըճանաչում ստացան նան համաշխարհային չափանիշներով,ստացան ԽՍՍՀՄ ն այլ երկրներիբարձրագույնկոչումներնու պարգնները,իրենցգործուտարբերհաննեությունըծավալեցիննան Խորհրդայինմիության ՝: Ռուսաստանում րապետություններում, հատկապես՝ ազգայինզարթոնքիժամանակաշրջանն 60-ականթվականներն 50էին, որին մեծ լիցք ու շունչ հաղորդեցինցեղասպանության Հստականումէինազգային ամյակիհետ կապվածմիջոցառումները: ու հայրենահայրենասիրությունն տիրապետում մտածողությունը, բաղձությունը, հայրենիքի գաղափարը նորովի վերակերտելու գիտակցությունը:Կազմավորվեցինընդհատակյահայրենասիրաու խմբակներ, որոնցհետաքրքրում էին կան կազմակերպություններ վերաազգային գերխնդիրները,պատմականճշմարտության նՆախիջնանի վիճակները: կանգնումը,Արցախի,

72.

Դպրոց ն գիտություն

թեն դժվարինպայՀայաստանիառաջինՀանրապետությունը, համաէ դպրոցակրթական մաններում,լուրջ միջոցներ ձեռնարկում հաու զարգացման համար:Այս գործընթացի կարգիկայունացման են ստեղծվում ԽորհրդայինՎայաստամարավելի լավ պայմաններ

գործիչներնայնքանշատ են, ներկայացնողմշակութայիննշանավոր են գրողները,արվեստաարժանահիշատակ գիտնականները, այնքանբազմազան անհնարէ: Ուստիհիշատակվում գետները,որ անգամթվարկումը են միայնմշակութի առանձինբնագավառներում առավելմեծ ներդրումներունեցողգործիչները,թեն, շրջանցվելեն նան գիտուհաճախ,դա նս պայմանական մոտեցումէ: Գիտակցաբար ն մ ի հայտնագործուշարք նվաճումներ, վերաբերվող թյան այլ բնագավառներին սփյուռքիմշակույթը:Կարծում թյուններն այլն: Բավականթռուցիկէ ներկայացված հատուկ աշխատությամբ: եմ, որ այս բացը կլրացվի20- րդ դարինվերաբերվող 20- րդ դարը

համալիրէր, որը սկսվումէ 1920 թվակամիջոցառումների նի վերջերից:Հիմնականնպատակն էր՝ երկրումվերացնելանգրագիտությունը,տարածելլուսավորությունը,բարձրացնելժողովրդի մտավոր ու մշակութայինընդհանուրմակարդակը:Հայաստանում ն այլ կարաստիճանաբար ավելանումէ միջնակարգ, բարձրագույն ու է քանակը,ձնավորվում հանրային համընդհանուր գի դպրոցների կրթությանհամակարգը: ուսումնակրթականհամակարգումկարնոր Հանրապետության է ուսումնականհաստադեր կատարումհատկապես բարձրագույն տություններիհամակարգը:ՀայաստանիմայրԲՈՒՀ-ըառաջիհանրապետության ժամանակ բացված (1919) համալսարանն էր: հետո՝ 1920-ի դեկտեմբերին Խորհրդայինկարգերիհաստատումից է Երեանիժողովրդական համալսարանը, որը 1923-ից հիմնադրվում է Երեանիպետական համալսարան: Տարիներիընթացանվանվում քում, մինչն 1990-ականթթ. Երնանումհաստատվումու մինչնօրս բազմաթիվպետական գործում են տարբերմասնագիտությունների ուսումնական հաստատություններ: ԲՈՒՀ-երկամմասբարձրագույն նան նաճյուղերկան Գյումրիում,Վանաձորում,Գորիսում,Գավառում: Ներկայումսգոյությունունեն մասնավոր բազմաթիվհամալն այլ ուսումնական հաստատությունսարաններ,ինստիտուտներ ներ: Հանրապետության գերուսումնականհաստատությունները հագեցվածեն: Մեծ նվաճումների է հասել գիտությունը:1943-ին Զիտտություն: հիմնադրվումէ Հայաստանիգիտությունների ակադեմիան:Աստիէ գիտահետազոտական ճանաբարկազմավորվում ակադեմիական համակարգը, որի մեջ ներառվումեն մաթեմատիինստիտուտների ու բնական, ն հասարակական, կական,տեխնիկական հումանիտար փիլիսոփայական գիտությունների բոլոր ոլորտները: Ակադեմիական ու ԲՈՒՀ-ական համատեղջանքեհամակարգերի գիտնականների են ձեռք բերվումգիտությանբոլոր բնագարով լուրջ նվաճումներ Բ. Մարգարվառներում:Հայ աստղագետների (Վ. Համբարձումյան, Գ. ն Լ. յան, Գուրզադյան, Միրզոյան ուրիշներ) հաջողությունները եղել են համաշխարհային գիտությանուշադրությանկենտրոնում: Վիկտոր Համբարձումյանը(1908-1996) մեծ հռչակ ստացավ ամբողջ աշխարհում:Նա 20-րդ դարիմեծագույնաստղաֆիզիկոսէ կատարել ներից է. մի շարք կարնորհայտնագործություններ ու տեսական աստղագիտության աստղաֆիզիկայի բնագավառնեէ րում: Նրա գլխավորությամբ ձնավորվելԲ/ուրականիաստղանում: Դա

դպրոցը՝ Բյուրականյան ֆիզիկոսների հայկական ուղղությունը:

Գիտականնվաճումներնակնհայտեն նան ֆիզիկայի,քիմիայի, ն մաթեմատիկայի մեխանիկայի, ֆիզիոլոգիայի,կենսաբանության, բնագավառներում: բազմաթիվ այլ գիտությունների Ինչպեսմիշտ, գիտությանկարնորբնագավառեն եղել հայագիու փիլիսոփայական գիտությունները: տությունըն հասարակական են մեծ են, որ ավելի չափով կրել մարքսիզմՍակայնհենց սրանք լենինիզմի բացասականազդեցությունը: Սահմանափակվելեն լեզվաբանության, փիլիգրականագիտության, պատմագիտության, ինքնաբաարվեստաբանության տնտեսագիտության, սոփայության, Չնայած այս ցահայտմանու զարգացմանհնարավորությունները: գինույնպեսիրականացան հանգամանքին, այս բնագավառներում տահետազոտական հրատարակվեցին ուշագրավ աշխատանքներ, աշխատություններ: արժեքավոր Հայոց գրականությանհարուստ պատմությունը,բանահյուսությունը արժանացելեն խորը ն բազմակողմանի գրականագիու տական, բանագիտական բանասիրական ուսումնասիրության: են: Արժեքավորու մնայուն գիտահետազոտական աշխատանքներ Ա. Ստ. Մ. Մալխասյանցը, Աբեղյանը, Տերտերյանը,Ե. կատարել Ս. ԱղաբաբյաԽ. Սարգսյանը, Տեր-Մինասյանը,Ա. Ղանալանյանը, Սարինյանը,3. Թամրազյանը,Ս. Հարությունյանը, րում Ա. Չոպանյանը,Հ. Օշականը:Այս բնագավառըներկայացնող

արտերկ-

նը, Ս. որոշ

են հայտնի գիտնականներ

նան

աշխատուպատմագիտական

Հաջողությունթյուններով(օրինակ՝Մալխասյանց,Տեր-Մինասյան): ները ակնհայտնեն լեզվաբանությանու հայ լեզվաբանության Հ. Աճառյանը,Գ.Ջահուկյանըմեծ ոլորտներում:Գ. Ղափանցյանը, վաստակունեն դրանցում:7 Աճառյանի(1876-1953) «Ղայերենի ն այլ աշխատություններ հայ լեզվաբաբառարանը» արմատական են: նությանմեծագույննվաճումներից մտքիուսումնասիրության սկզբնավորման, փիլիսոփայական Հայ ձնավորմանգործում արժանահայագիտության փիլիսոփայական Գ. ԳրիՍ.Արնշատյանը, հիշատակեն Վ. Չալոյանը,3. Գաբրիելյանը, ն Հիշարժանեն գորյանը նրանցգործը շարունակողսերունդները: մենվաճումներըփիլիսոփայական ընդհանուրհիմնախնդիրների, բնագավառնեսկզբունքների, մշակութաբանության թոդաբանական ն ուրիշներ): րում(Ա. Բրուտյան,Հ. Գեորգյան,է. Մարգարյան հետազոտությունների բնագավառըեղել է Պատմագիտական կենտրոնումեն եղել հատկաշատ ընդգրկուն,բայց ուշադրության պես հայոցպատմությունը, դրա մասըկազմողկարնորժամանակաԱրժեքավորաշխատությունշրջաններնու իրադարձությունները: Հ. են Մանանդյանը, ների հեղինակներ 3. Օրբելին, Ն. Ադոնցը(գորԲ. Առաքելյանը,Կ. Ղածել է արտերկրում),Լեոն, Հ. Մանանդյանը,

Գ. Սարգսյանը, Ա. Աբրահամյանը, ֆադարյանը,Ա. Հովհաննիսյանը, է հատկացվել Գ.Տիրացյանըն ուրիշներ:Մեծ կարնորություն հայ ժողովրդի ծագումնաբանության,նրա պատմականզարգացման,պետականությանկազմավորման,այլ ժողովուրդներիու քաղաքահետ ունեցած փոխհարաբերությունների, ազգայինկրթությունների ն ազատագրականպայքարի այլ հարցերիուսումնասիրությանը: Ուշագրավ է ցեղասպանությանհիմնահարցիառաջադրումնու

Այսիրագավարում ւրժաւխատան մը ժ եռակորումները ներ իրականացրել Ներսիսյանը, Սահակյանը,ամերիկահայ մշակումը, համապատասխան են

փաստական (նյութե

Մ.

Ռ.

ուրիշներ:Մեծ վաստակունի Ջոն հատկապես նրա մի շարք հրատապատերազմըն արնմտարակումներ(«Առաջինհամաշխարհային առջն»ն մարդկության դատաստանի հայությունը»,«Երիտթուրքերը հիմնավորումներով բացահայայլն) փաստական, տրամաբանական տում են, որ ցեղասպանությունը պետականմակարդակով կազմաէ՝ իրականացված քաղաքակերպվածմեծագույնոճրագործություն կարգի դրդապատճառներով: կան,ազգային,կրոնական բացահայտակնհայՉնայածայս ամենինու ցեղասպանության Սա է տությանը,դա դեռնս կարոտ նոր ուսումնասիրությունների: հարց է. այս բնագավառում գիտականհամալիրուսումնասիրության է պետք համագործակցեն մշակութաբանները պատմաբանները, իրավաբանները,կրոնաքաղաքագետները, ազգագրագետները, ներկայացուցիչգետներըն գիտությանտարբերբնագավառների ու հստակեցներ: Բազմաթիվչբացահայտված, ուսումնասիրության ման կարոտ հարցեր կան հայ ժողովրդիծագումնաբանության, ու պատմության առաջինպետականմիավորներիկազմավորման վերաբերյալ:Այստեղնույնպես հանգուցայինայլ ժամանակների ուսումնասիրությունանհրաժեշտէ համալիր ու համակարգված իրողություննայնմասին,որ ներովավելիհիմնավորելանառարկելի ծագումնաբանությունը հայ ժողովրդի էթնոպատմամշակութայիք է որ Հայկական իրականացել իր հայրենիքում Հայաստանում, լեռնաշխարհիմշակութայինողջ արժեքների,քաղաքակրթական նվաճումներիհիմնականստեղծողը,միակ կրողն ու զարգացնողը հայնէ: մշակութայինն հայագիտական Խորհրդայինժամանակաշրջանի են հանրապետության տարբեր կարնորնվաճումներից Հայաստանի ուսումնասիրություննեհ նագիտական կատարված շրջաններում րր, որոնք շարունակվումեն նան ներկայումս:Դրանքբացահայտում են նոր ն հետաքրքիրանակնկալներ՝ հնարավորություններ Ռ.

Վ. Հովհաննիսյանը,

ուտակումը,

Դադրյանըն

Կիրակոսյանը (1929-1985):

նայլ

ստեղծելով պատմագիտական,ազգագրական,մարդաբանական, համար: մշակութայիննոր ընդհանրացումների Գիտահետազոտական լուրջ աշխատանքներեն իրականացվել կերպարվեստի,երահայկականարվեստի՝ ճարտարապետության, ժըշտության,թատրոնին այլ բնագավառներում:Բացահայտվել են յուրահատկությունը, նրա ազհայկականարվեստիէթնիկ-ազգային ն Ա յս նշանակությունը: բնագավառումարգային համաշխարհային Վ. են Թ. Լ. Թորամանյանի, Դուռնովոյի, Վարությունյանի, ժեքավոր Լ. Ազարյանի,Ռ. Զարյանի,Ա. Զարյանի, Ռ. Աթայանի,Ն. Թահմիզյանի, Ա. Մնացականյանի,3. Հովհաննիսյանի,Հ. Հակոբյանի, Ս. ԼիսիցԳ. Ս. յանի, արտերկրում՝ Յովսեփյանի, Տեր-ներսիսյանի աշխատություններն ու հետազոտությունները: Սակայն ակնհայտ է, որ հայագիտությանանելիքները չափազանց մեծ են բոլոր բնագավառներում:Հայոց պատմությունն ու մշակույթը դեռնս պատշաճմակարդակովչեն ուսումնասիրվել ու ներկայացվելաշխարհին:Թույլ է համագործակցությունըաշխարհի տարբերերկրներիու Հայաստանիհայ գիտնականների միջն: Բայց նան է պետք նկատի ունենալ, որ աշխարհի տարբեր երկրներում հայոց քաղաքականու մշակութայինպատմությունըեղել ու մնում է մի շարք ուսումնասիրողներիուշադրությանկենտրոնում:Գործում են հայագիտական գիտահետազոտական հաստատություններ: 7.3.

գեղարվեստականմշակույթ

20-դարի սկզբներինգործում էին մի շարք նշանավորգրողներ, գիտնականներ,որոնց գործունեությունը սկսվել արվեստագետներ, էր տակավիննախորդդարի վերջերին:Արվեստիզարգացմանհամար աստիճանաբար բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվում խորհրդայինժամանակաշրջանում: Հիմնադրվումեն մշակութային մի շարք հաստատություններ:Դրանցիցեն` ԵրաժշտականստուՀայասդիան(հետագայումԿոմիտասիանվանկոնսերվատորիան), տանի պետականպատկերասրահը, ֆիլհարմոնիան (հետագայում՝ Ա. Խաչատրյանիանվան), Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի ն բալետի թատրոնը, Դրամատիկականթատրոնը(հետագայումԳ̀. (հետագայումՀ. ԲեկնազարՍունդուկյանիանվան), Կինոստուդիան յանի անվան «Հայֆիլմ» ստուդիա), թատրոններտարբեր քաղաքներում՝ Երնանում, Գյումրիում, Վանաձորում,Արտաշատում,Գավառում ն այլ վայրերում: Հիմնադրվում են ստեղծագործականմիություններ`Նկարիչների, Գրողների,ճարտարապետների, Կոմպոզին են տորների այլն: Պայմաններ ստեղծվումհանրապետությունում

-

ստեղծագործական մթնոլորտ,գեղարվեստականմտածողությունու ճաշակ ձնավորելուհամար:

Արվեստ երաժշտություն: Վայկականերաժշտությեննզարգացմանգոր19-րդ դ. վերջերին 20-րդ դ. սկգբներին հսկայականդեր է կատարել հայ երաժշտությանու երգարվեստիգիտակ, կոմպոզիտոր, երաժշտագետ,բանահավաք,խմբավար, երգիչ Կոմիտասը (Սողոմոն Սողոմոնյանը,1869-1935): Կոմիտասիկյանքն ու գործունեությունը ազգայինին նվիրվածության, հերոսակախիզախման, նությանլավագույն օրինակէ: Նա զգաց ու վերապրեցիր ժողովրդի ողջ ողբերգականությունը` ցեղասպանության սարսափը, թուրքերի ոճրագործությանանսահման դաժանությունը:Այդ տպավորությունստանում է հոգեկանծանր հիվանների ազդեցությամբ`Կումիտասը ն դություն 1919-րդ թվականիցմինչն կյանքիվերջը անցկացնումէ Փարիզի հոգեբուժական հիվանդանոցում: -Թերիեն մնում նրա ստեղծագործական նպատակները: Կոմիտասըանփոխարինելիդեր է կատարելհայ երաժշտարվեստի պահպանմանու զարգացմանգործում: Ինչպեսնշվել է, հայկական երաժշտությունը, երգարվեստըվերջին դարերի ընթացքում կրել էին արնելյան,հատկապեսպ̀արսկականու թուրզգալիորեն քականերաժշտություններիազդեցությունները: Այն աղավաղվելէր, կորցրել իր իսկականմեղեդայնությունը, ազգայինոճը, ոգին: Չնայած այդ հանգամանքին,եկեղեցականերաժշտությունըպահպանում էր իր ազգային էությունը Դա առկա էր նան ժողովրդական երգի որոշ շերտերում,որոշ բնակավայրերում: Եվ ահա, Կոմիտասը ուսումնասիրում, հավաքում, օտարամուտտարրերից մաքրազերծում է հայկական ժողովրդական,գեղջուկ բազմաթիվերգեր (մոտ 4000) բացահայտելովդրանց անարատոչթյունը,ազգային ոգին, Նա հատուկուշադրությունէ դարձնումմիջնաինքնատիպությունը: պահպանմանը, դարիցեկող ավանդույթների դրանցժառանգմանու վիճակներին,ազգագրականտարբերշրջանհաջորդափոխության ներում դրանց դրսնորման ձներին ու վերամշակումներին: Այդ արվեստի որոշ օրինակներիվերամշակումներովդ̀րանք հասցնում է դասականությանբարձրաստիճանի:Նա նոր մակարդակիէ բարձրացնումհայկականաշխարհիկու հոգնորբազմաձայներգարվեստները: Խորությամբ հետազոտումու իմաստավորումէ գեղջուկ երգարվեստիէությունը, բացահայտումէ դրա առաջացմանու կազմածում

Ներկայումս մի շարք շնորհալի երգիչներ ու երգչուհիներ իրենց գործունեությունն են իրականացնումաշխարհի տարբերօպերաներում ն ունեն միջազգային հեղինակություն: Օրինակ՝ Հ. Պապյանը, Ջ. Գալստյանը, Ա. Մանսուրյանը,Բ. Թումանյանը, Տ. ն Հ. Մարտիրոսյանները ն ուրիշներ: 20-րդ դարի 60-ական թվականներից հայ համերգային կատարողական արվեստում մեծ վաստակ ունեցավ Լուսինե Զաքարյանը (1937-1992): նրա ներդրումը ակնհայտէ հայ հոգնոր եկեղեցական ու միջնադարյանդասական երաժշտության կատարմանու դրանց տարածմանգործում:Ներկայումս այդ ավանդույթների լավագույն զարգացնողներիցԷ մննա Մաիլյանը: Սփյուռքահայ բազմաթիվերգիչ-երգչուհիներ մեծ հաջողությունների հասան տարբեր երկրներումու օպերային թատրոններում:Համաշխարհայինճանաչում ունեն Ա. Թոքաթյանը, Դ. Վովհաննիսյանը, Լ. Չուգասզյանը, Լ. Ամարան,Լ. Պոզապալյանը, Սեդա Դել Գրանդեն (Սեդա Բալուլյան-Քոչուկյան) ն ուրիշներ: նվաճումները մեծ են նան սիմֆոնիկ, վոկալ-սիմֆոնիկ, բալետային ն երաժշտաարվեւտիայլ ոլորտներում: Ազգային ու համաշխարհային չափանիշներով մեծ ճանաչման է արժանացել կոմպոզիտոր, նրա արվեստըչափախմբավարճրամ զանց խորն է, ընդգրկուն,հարուստ երաժշտականտարբեր ժանրերով, գեղարվեստականպատկերներովու արտահայտչամիջոցներով: Խորապես կապված լինելով ազգայինավանդույթներին,հոգեբանությանը, ժողովրդականերաժշտությանը՝նա այդ ամենը օգտագործեց իր մի շարք ստեղծագործություններում՝նոր իմաստ ներարկելով չափազանցարդիկանու դասականբարձր մակարդակիհասնող իր արվեստին:Նրա բազմաբնույթստեղծագործություններիմեջ հատկապեսառանձնանում են սիմֆոնիաները,տարբեր գործիքների

վորման յուրահատկությունը, դրա ելակետային նշանակությունը հայկականերաժշտությանձնավորմանգործում: Կոմիտասը հայտնի է նան որպես նշանավոր կոմպոզիտոր: Նրա մեծակերտ լավագույն ստեղծագործություննէ «Պատարագը»: Սիրված ու լայն տարածում ստացած երգերից են««Մայրենի լեզու»», «Գարուն ա», ««Օիրանի ծառ», «Հորովել», «Քեզ սպասող մնաց»» ն այլն: նրա հ նաբերաժ, մասամ) աժ Ժողո-

ենարանի» երգերից Հդական ԱԱ

անիայն

««Կռունկը»», «Սոկաց Սիրզան»»: Չայ օպերային արվեստը մի քանի տասնամյակներումհասավ նոր նվաճումների, որոնց հայտարարնեն Ա. Տիգրանյանի ««ԱՄնուշ», ««Դավիթբեկ»», Ս. Սպենդիարյանի««մ/մաստ»», Ա. Բաբանի ««Արժվաբերդ»», Ա. Հարությունյանի ««Սայաթ-Նովա»», օպերաները, է. Հովհաննիսյանի «Անտունի», «Սասունցի Դավիթ»» օպերաբալետները ն այլն: Ազգային օպերաներից բացի, օպերային բեմականացումների մեջ ընդգրկվում են եվրոպական ու ռուսական դասական օպերաները:

Տեր զովիաննիսյան, 0,Գոյան ենարժի

յան,Համանն. Մի

շա

նոոհա

մբավարներ

(Կ.

Սարաջն, Ա. Մելիք-Փաշա-

Խաչատրյանը (1903-1978):

ներ (Ա. Բուրջալյան, Լ. Քալանթարյան, Վ. Բագրատունի, Տ. ԼնոնՊ. յան), երգիչ-երգչուհիներ (Շ. Տալյան, Լիսիցյան, Ն. ՀովհաննիսՄ. Ա. Լ. յան, Երկաթ, Պետրոսյան, Տիգրանյան, Գ. Գրիգորյան, Հ. Դանիելյան, Տ. Սազանդարյան, Զ. Դոլուխանյան, Գ. Գասպարյան, Գ. Գալաչյան, է. Ուզունյան, Հ. Պապյան, Հ. Վացագործյան)իրենց մեծ ներդրումն ունեն հայ օպերային արվեստի զարգացման գործում: Օպերային բազմաթիվ բեմականացումներարժանացել են միջազգային բարձր գնահատականների,իսկ որոշ արտիստներ ընդունե-

է Գռռար Գասապարյանը(ծն. մեջ հատկապես առանձնանում Նա ու է թ-ից եղել Սպենդիարյանի անվան օպերայի 1924թ.): բալետի թատրոնի առաջատար մեներգչուհի: Նրա ստեղծած օպեեն րային կերպարներըիրենցով կատարելությանբարձր որակ: Գասպարյանիդերակատարումները անկրկնելի են հոգեբանականխառնվածքներիինքնատիպությամբ ու դրանց բացահայտմանխորությամբ,որոնց նա հասնում է ձայնային նրբերանգների, դրանց հաղորդվող ներքին ուժայնության, ձայնային ճկուն համակարգիստեղծմանու այդ ամենի տիրապետման շնորհիվ: նրա լավագույն դերակատարումներիցեն Անուշը՝ Տիգրանյանի «Անուշ», Օլիմպիան՝ Չուխաճյանի «Արշակ Երկրորդ», Մարգարիտը՝ Գունոյի «Ֆաուստ», Մարֆան` Ռիմսկի-Կորսակովի«/(Թագավորի հարսնացուն» օպերաներից ն այլն: Ունեցել է նան հարուստ ու բազմաժանր համերգային երգացանկ:

՞

ու խորհրդանշում հասունացման

՝

նվաճումնԸեերաժշտաարվեստի Համաշխարհային բարձրագույն

տեղ ունեն Ավետ Տերտերյանի (1929-1994) Դրանք աչքի են զարնում ընդգծված ստեղծագործությունները: ու փիլիսոփայությամբ ինքնատիպությամբ,խորը տիեզերական ընդգրկմանձգտող յուրահատկություններով:Նա նս նոր մոտեցումներովազգայինը զուգակցել է արդիականիհետ` հասնելով նորընդհանրացումների ու գեղարվեստաբովանդակային նվաճումների: Մեծակերտերկեր են նրա ութ սիմֆոնիան,վոկալ-սիմֆոնիկշարքերը, «Կրակի օղակում», ստեղծագործություններ: «Երկրաշարժ» օպերաներըն

րում

հաստատուն

խորհրդանշա նորարարական ստեղծագործական, այլ

Հայ երաժշտական արվեստի,լավագույն նվաճումներից է Տիգրան Մանսուրյանի: չափազանց ինքնատիպ ու հարուստ

երաժշտությունը:

Արտերկրումեն գործել հայ երաժշտականարվեստիմի շարք երնելիներ:Օրինակ`Վ. Սրվանձտյանը,Գ. Գալֆայանը,գ. Սյունին, Բ Կանաչյանը,Ն. Գալանտերյանը,Գ. Ալեմշահը, 31. Պեր-.

պերյանը:

20-րդ դարիերաժշտական աշխարհիմեծություններիցէ ամերիկահայ ԱմյանՀովհաննեսը(ՎովհաննեսՀարությունիՉաքմաքչյանը, ծնվ. 1911թ.) (Նրա մասինտես 2, 347-371): նա բազմաթիվկոնցերտների,սիմֆոնիաների, օպերաների,սոնետների,կամերային երկերի,երգերին այլ կարգիստեղծագործությունների հեղինակէ: են Ինչպեսգնահատում մասնագետները, ԱլանՀովհաննեսըյուրովի ընկալեց ու վերամշակեց հայկական, Արնելքի Ն Արնմուտքի երաժշտականսկզբունքները ստեղծելով նորը, ինքնատիպըն է նան հայկականու հայաստանյան անկրկնելին:Նա ստեղծագործել թեմաներով:Այս տեսակետիցհիշատակելիեն «Սուրբ Վարդան», «Անահիտ»,«Վանա լճի սոնատը»,«Թալին»,«Արթիկ»,«Խորհրդավոր լեռ», «Արարատ»,«Անի»,ն այլ ստեղծագործություններ, որոնք են գրված տարբերժանրերով: Սփյուռքահայմշակութայինկյանքիփառավորներկայացուցիչներից է ֆրանսահայ բանաստեղծ, կինոդերասան, բայց, առաջին հերթին,երաժիշտու երգիչՇառլ Ազնավուրը(ծնվ. 1926թ, Փարիզ): Ազնավուրընոր մակարդակի բարձրացրեցֆրանսիականէստրադայինարվեստը,երբեքտուրք չտվեցժամանակավրեպ մոդայիու ն միշտ մնացիր անկասելի զանգվածային արվեստիպահանջներին բարձրունքում՝որպեսհամաշխարհային մեծությանգերաստղ:Նրա է, սեփականու անկրկնելի:Բարձարվեստըզուտ ազնավուրական րաճաշակարվեստագետը ստեղծելէ ժամանակի փորձություններից վեր գտնվողմի շարք ստեղծագործություններ: Հիշենք դասական դարձածնրա «ԱվեՄարիա»,«Մամա», «Իզաբել»,«Պետք է կարողանալ», «Սիրո թմբուկներ»ն այլ երգերը:Հիշարժանէ Սպիտակի ու ֆրանսահայ երկրաշարժիառիթովգրած Ազնավուրի նշանավոր կոմպոզիտոր ԺորժԿարվարենցի «Քեզ համարՀայաստան»հրաշալի երգը: Համաշխարհային օպերայինարվեստիմեծություններիցեն Ա. Թոքաթյանը,Լ. Ամարան,Լ.Չուգասզյանը:էստրադայիներգարվեսմեծ ընդունելության է արժանանումերգչուհի ու տի բնագավառում կինոդերասան Հերռի/ին Սարգսյանը: Հայ ն համաշխարհային երաժշտական արվեստը,իրենցկատարողական վարպետությունըաշխարհիններկայացնելուգործում շնորհալի դեր են կատարումտարբերերգչախմբեր,կամերային

գործիքայինխմբեր: Հիշատակելիեն Կոմիտասիանվան լարային քառյակը(ղեկավար՝է. (Թադնոսյան),պետականկամերայիննվաԱ. Կարաբեկյան), գախումբը(խմբավար՝ «Տաղարան»,«Շարական» ու «Գանձարան» համույթները(հիմնադիր ն խմբավարԴանիելԵրաժիշտ)ն այլն: ու նրբաճաշակ Հիշատակելիեն տաղանդաշատ խմբավար,երաժըշտագետՀովհաննեսՉեքիջյանի(ծնվ. 1928) ղեկավարությամբ գործող Չայաստանի պետականակադեմիականերգչախմբին շնորհաշատ Տիգրան Հեքեքյանի ղեկավարությամբ գործող «Հայաստանի փոքրիկ հայեր» մանկա-պատանեկան երգչախմբի գործունեությունը:Երգացանկերի լայն ու բազմաշերտընդգրկումը, բարձրմակարդակը,կատարողական մասնագիտական վարպետուեն թյունըերգչախմբերին ճանաչում: բերել միջազգային Հաջողություններըակնհայտեն նան գործիքայինկատարողական արվեստիբնագավառում: ճանաչմանեն արժաՄիջազգային Ս. Նավասարդյանը, Յու. Վայրապետյանը, նացել դաշնակահարներ թավջութակահարՄ. Աբրահամյանը, ջութակահարներժ. Տեր-ՄերՌ. է. կերյանը, Ահարոնյանը, (Օադնոսյանը, երգեհոնահարՊ. ԺամԼ. Մադոյանը, Վ. Հովսեփկոչյանը(արտերկրում),դուդուկահարներ Ջ. Գ. ն յանը, Գասպարյանը, Դաբաղյանըուրիշներ: ՀայկականԲայետայինարվեստիձնավորմանառաջինքայլերը սկսվելեն 19-րդդ. կեսերից:Դա հատկաւվես կապվածէ եղել թատերական, օպերետայիններկայացումներիպարայինհատվածների հետ: Նշված կողմնորոշումով իրականացման ուշադրությունէ դարձվել բեմական պարերի բեմականացմանը, դրանց սկզբունքների մշակմանը, պարարվեստիձնավորմանն ու կատարելությանը: Ավանդույթըշարունակվելէ հետագատասնամյակներում: Այս բնագավառի նվաճումներըհատկապեսկապվածեն արնմտահայու հետ: Հայ բալետային արնելահայթատրոնների գործունեության արվեստըվերջնականորեն ձնավորվելէ ԽորհրդայինՀայաստանում: Ի. Այդ գործումհիշարժանեն Վ. Պրեսնյակովը,Վ.Արիստակեսյանը, Բ. Վ. Ռ. Արբատովը, Հովնանյանը, Գալաոոյանը, Խառատյանըն ու հեղինաուրիշներ,որոնքնպաստեցին այդ արվեստի կայացմանն են հայ, կուՑյան բարձրացմանըՀայաստանում:Բեմականացվել ռուս ն եվրոպական հեղինակների մի շարք ստեղծագործություններ: Վերելքապրեցինհայ ժողովրդական ու գուսանա-աշուղական երաժշտությունն ու երգարվեստը,ազգային պարը: Հանդես ու ինքնուս,սիրողական եկանբազմաթիվմասնագիտական խմբեր, ու տարածեցին որոնքպահպանեցին, զարգացրեցին հազարամյակներիխորքիցեկող ազգայինայդ մեծագույնհարստությունը:1938 թվականինԹաթուլ Ալթունյանիղեկավարությամբհիմնադրվում է

`

«Հայ հայկականերգի ու պարի,Շարա Տալյանի ղեկավարությամբ՝ անվանհայկականգուսանականերգի աշուղներ»,Սայաթ-Նովայի ստեղծվումեն նան ուրիշները:Սրանց համույթները:Աստիճանաբար գոյություն ունի մինչն օրս: մի մասը, որոշ փոփոխություններով, է Գյումրիի «Գոհար» Ձնավորվել են նորերը: Արժանահիշատակ այդ խմբերը մեծ Ստեղծագործական համույթի գործունեությունը: են մեջ զուտ հայդեր են կատարելու կատարում հայ ժողովրդի հետ կապելու նրանիր դարավորարժեքների կականիտարածման, նան է Վեռուստատեսության գործում:Այս տեսանկյունիցհիշարժան գործիքանվան ժողովրդական ն ռադիոյիԱրամ Մերանգուլյանի են եղել ընդգրկված Այս խմբերում ներիհամույթիգործունեությունը: գիտակ լավագույն ու երգարվեստի գուսանական ժողովրդական նոր մակարդակի ու ո րոնք երգիչներ երգչուհիներ, երաժիշտներ, են Շ. առանձնանում այդ արվեստը:Նրանց թվում բարձրացբեցին Վ. Ա. Գյուլզադյանը, Սահակյանը, Տալյանը, Ա. Տեր-Աբրահամյանը, ն 3. Բադալյանը,Ռ. Մաթնոսյանը Օ. Լ. Քոշյյանը, Համբարձումյանը, պահպանման սկզբունքների երգարվեստի ուրիշներ: ժողովրդական հիմանվրա, հայկականերգարվեսու դրանցնորովիզարգացման Ա. գործումմեծ դեր են կատարելկոմպոզիտորներ տի զարգացման Ա. Սաթյանը,Վ. Բալյանը,Ա. Հեքիմյանը:ՍտեղծաՄերանգուլյանը, է գործականփառավորուղի է աճցել ու իր առաքելությունն շարուհամույթը: Վերջինիսձնանակում Հայաստանիպարի պետական ն Վ. Խանամիվորմանգործումմեծ վաստակունեն է. Մանուկյանը են ու գործել գործում ժողովրդական րյանը:Վանրապետությունում ու համույթներ: երգի պարիբազմաթիվ պետաէ Հայաստանի ջազ, Հայաստանի 1938 թ-ին հիմնադրվում ու հեռուստատեսության այնուհետն՝Ռադիոյի կան էստրադային, Այդ խմբերի նվագախմբերը: էստրադային,էստրադային-սիմֆոնիկ մեծ եռանդ են ներդրել Ա. ու համար ստեղծման գործունեության Մ. Այվազյանը,Կ. Օրբելյանը,Մ. Վարդազարյանը,Մավիսակալյանը: է Ա. Գնորգյանիերաժշտաստեղծ Ներկայումս արժանահիշատակ արվեստովառանձնացել են Բ. արվեստը: Իրենց կատարողական է. Դարբինյանը,Ռ. Մկրտչյանը,Գ. Մինասյանը, Յուզբաշյանը,Տ. ն ուրիշներ: Հովհաննիսյանը արվեստիբնագաերաժշտական Ներկայումսհանրապետության էստրադային)կատարվումեն բարդ ու վառում (ժողովրդական, ջազայինտարԳործումեն էստրադային, հախուռնգործընթացներ: ստուդիաներ:Հանբեր ոճերի, հոսանքներիխմբեր,երաժշտական երգ ստեղծողներ, դես են գալիս մի շարք շնորհալիերաժիշտներ, նան սակայն,դժբախտաբար, արվեստիհետ առնչուկատարողներ, տարածվումէ ցածրաթյուններչունեցող պատահականռություններ,

ճաշակությունը.Կատարողականարվեստի(երգի) տարբերժանրերում ինքնահաստատվելեն Ս. Սաֆարյանը,Շ. Պետրոսյանը, Ա. Լնռնյանը, է. Պետրոսյանը,Ա. ն Ի. Արշակյանները,Ֆորշը, Անդրեն, Ա. Սաֆարյանը,Արամոն,Մ. Հայրապետյանը:ԲարձրաճաշակարՌ. Վախվերդյավեստ ունեն հեղինակային երգահան-կատարողներ նը, Ա. Մեշչյանը (ներկայումսԱՄՆ-ում),Ա. Մովսիսյանը,Վ. Արծրունին, Պիպոյանը:Խոստումնալիցու շնորհաշատԷ ժողովրդականու գուսանականերգի պատանիկատարողԳ. Դաբաղյանը: Քճարտարապետությու: ճարտարապետությանզարգացումը սերտորենառնչվում է քաղաքաշինության,մշակույթի,արդյունաբեն, ընդհանրապես, հասարակական կյանրության,շինարարության, քի պահանջներիու խնդիրների,դրանց իրականացմանհետ: Մի քանի տասնամյակում,հատկապես50-ական թվականներիցսկսած, քաղաքամայրինբնորոշ քաղաքաշինական,ճարտարապետական բաղադրիչներով,համալիրներով ձնավորվում ու զարգանում Է Երնանը: Այնուհետն, որոշ տարբերություններով,այդ ընթացքն են ապրումԳյումրին,Վանաձորը,Դիլիջանը,Արտաշատը,էջմիածինը, Աշտարակը,Արմավիրը, Սնանը, Գավառը, Աբովյանը,Հրազդանը, ԲարգավաԳորիսը,Կապանըն այլ քաղաքներու շրջկենտրոններ: ճում են գյուղերն ու ավանները: էակաՀայաստանիճարտարապետական դիմագծիձնավորմանն նորեն նպաստելեն Ա. Թամանյանը,Կ. Հալաբյանը, Գ. Քոչարը, Ա. Սահինյանը,Ռ. Իսրայելյանը,Մ. Գրիգորյանը,Ջ. Թորոսյանը,Ս. Սահսկայականէ հատկապես ֆարյանըն ուրիշներ: Այս բնագավառում Ալեքսանդը Թամանյանի (1878-1936) ներդրումը: Նա Երնանի գլխավոր նախագծիհեղինակնէ: Իր գործունեությանընթացքում արվեստի նրբորենօգտագործել է հայկականճարտարապետական ու է սկզբունքները,պահպանել զարգացրել նրա ոգին,նրանբնորոշ մոտիվները: ճարտարապեգեղագիտականու գեղարվեստական ու մտքի գեղեցիկին թռիչք բնորոշ ներդաշնակությունեն տական Երնանի Ա. Սպենարտահայտումնրա նախագծերովկառդւցված ու թատրոնը, Վանրապետուդիարյանիանվան օպերայի բալետի՝ տունը, Ազգայինգրադարանի թյան հրապարակըն կառավարական ինսգլխավորմասնաշենքը,Երեանիպետական տնտեսագիտական տիտուտիգլխավորմասնաշենքըն այլ կառույցներ:Նրա նախաայլ քաղաքների գծերով են կյանքի կոչվել նան հանրապետության ճարտարապետական կառույցներ: շինարարականՉնայած ձեռք բերվածմեծ նվաճումներին, Երնանի(ն հանրապետության այլ քաղաքների)ճարտարապետական, շինարարական ու նան աղավաղվել է (ինչը, զգալիորեն խաթարվել ընթացքը նան ներկայումս):ճարտարապեշարունակվումէ դժբախտաբար,

է իր

տությունը հաճախ կորցրել տուրք կան յուրահատկությունը՝

ու գեղագիտական գեղարվեստաարտատալով շինարարականին,

պլանայինին: դրականին, կոթողներ ու Հայաստանումմեծաքանակ ճարտարապետական են կառուցվելնվիրվածԵրկրորդ համաշխարհահուշահամալիրներ (օրինակ Սարդարային պատերազմի,ազգայինհերոսամարտերի ու ազատամարտի պատի, Բաշ Ապարանի),մեր օրերում Արցախյան սակայն դրանց միայն դրանց համար զոհվածներիհիշատակներին, է: քիչ մասն է, որ արվեստիստեղծագործություն են

արժեք Պատմաճանաչողականու ճարտարապետական ու Սարդարապատի Ծիծեռնակաբերդի ներկայացնում Ռ. Իսրայելյան,քանլիրները: Սարդարապատը (ճարտարապետ` Ա. Շահինյան) Ս. դակագործներ՝Ա. Հարությունյան, Մանասյան, է 1918 թ-ի մայիսին հայ ժողովրդի տարած հաղթախորհրդանշում է նակը թուրքերի դեմ: Փառաբանվում հայ ժողովրդի միասնությունը, արիությունըորպես հաղթանակիկարնոր պայման: Ս. Ա. Ծիծեռնակաբերդը(ճարտարապետներ՝Թարխանյան, Բայց ցավի ու լաշյան) նվիրված է Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին: անսահման կորուստի հետ ու մորմոքի, դառը հիշողությունների է միասին,հուշարձանըխորհրդանշումհայժողովրդի եղեռն ապրա նը, այն, որ չնայած սարսափելիոճիրին՝ հայությունը, ն նրանք են սերունդները ապրում են արնեմտահայության երաշխիքը: կան հիշողությանկրողները,ազգի հարատնության եղեռնը, չի նշանակումհահատումը, այսինքն՝ արնմտահայության մեծ

հուշահամա-

Քա-

ուրիշ դերասանուհիներ, ովքեր իրենց արտիստականվարպետությամբ հայկական բեմարվեստը հարստացրեցին կանացի հրաշալի դերակատարումներով: Երկար ժամանակ թատերական արվեստի հիմնական ոգնորող ու ուղղություն տվող ուժը եղել է Գ. Սունդուկյանի անվան պետական ակադեմիական թատրոնը: Բազմաթիվ թատրոններ են գործել ու գործում են Երնանում (3. Պարոնյանի անվան պետական երաժշտական կոմեդիայի, Ստանիսլւսվսկու անվան ռուսական դրամատիկական,Պատանի հանդիսատեսի, Դրամատիկական, Մնջախաղի, Հ. Մալյանի անվան, Կամերային, Տիկնիկային ն այլն),Գյումրիում, Վանաձորում, Գավառում, Արտաշատում, Կապանում, Գորիսում ն այլուր, ԽՍՀՄ տարբեր հանրապետություններում (օրինակ` Վրաստանում, Ռուսաստանում, Ադրբեջանում): (Թատերական արվեստը առաջատար է եղել նան Արցախում: 1930-1970-ական թթ. հայ թատերական արվեստի աստեղային պահն էր: Վիշարժան են Հ. Պարոնյանի «Մեծապատիվմուրացկաններ», «Պաղտասար աղբար», Գ. Սունդուկյանի «Պեպո», Ա. Շիրվանզադեի «Քաոս», «Պատվի համար», Վ. Սարոյանի «Իմ սիրտը լեռներում է», Մ. Լերմոնտովի «Դիմակահանդես», Լ. Տոլստոյի «Կենդանի դիակ», Ա. Չեխովի «Բալենու այգի», Մ. Գորկու «Հատակում», Վ. Շեքսպիրի «Համլետ», «Օթելլո», «Լիր արքա» ն այլ ստեղծագործությունների բեմական տարբեր ներկայացումները: Կայուն արժեքներ են ստեղծվում հայկական շեքսպիրականի բնագավառում: Այստեղ անփոխարինելիմեծություն է Վառրամ Փաժամանակիմեծագույն արտիստներիցմեկը: փազյանը (1888-1968)՝ Նա շարունակեց ու նոր մակարդակիբարձրացրեցիր մեծ նախորդների` Սիրանույշի ու Պետրոս Ադամյանիշեքսպիրականի ոգին ու ավանդույթները: Բայց նրա արվեստը ձնավորվեց նան եվրոպական մեծությունների շրջապատում, համաշխարհայինճանաչված բեմերում ստացած փորձությունների ընթացքում: Նա իրենով յուրովի մարմնավորեցհայկականն ու եվրոպականըն հասավ համաշխարհային մակարդակի`մնալով ամենաինքնատիպու մեծ ընդգրկում ունեցող ողբերգակներից մեկը: Այդ են վկայում նրա գլուխգործոց դերակատարումները` Օթելլո, Համլետ, Լիր Արքա, Մակբեթ, Արբենին, Մեք Գրեգոր նայլն: Հարուստէ Հակոբ Պարոնյանի անվան պետականերաժշտական թատրոնի անցած ուղին: Ջերմություն ու տոնայնություն, կոմեդիայի հումոր, երգիծանք ու ծիծաղ արտահայտող բազմաթիվ ներկայացումների առանձին հմայք են հաղորդել Կարս Խաչվանքյանի, Սվետլանա Գրիգորյանին ուրիշների դերակատարումները: Բեղմնավոր է ճայ կինոյթ պատմությունը: Սկզբնավորմանպահից (1924), չհաշված մինչ այդ եղած առանձին փորձերը, մինչն օրս ն

հավերժությու՝ պատմճաԸնդ-

յոց

ավարտ: պատմության

անգամ մեծ Թաւորոն: Խորհրդային Հայաստանումառաջին արվեստիհամաեն ստեղծվում թատերական հնարավորություններ է կողմանի զարգացմանհամար: Այդ արվեստում շրջադարձային Վ. Վաղարշյանի, 3. եղել Հ. Աբելյանի,Վ. Փափազյանի, Ներսիսյանի,Գ. Գ. Ա. Գաբրիելյանի, Ավետիսյանի, Մ. Մանվելյանի, Ջանիբեկյանի Ա. Գուլակյանի, Լբեմադրիչներ արվեստը, դերասանական Նրանք հայ թատերակա թարյանի,Վ. Աճեմյանի գործունեությունը: են, որոնց ներկայացուցիչներն ջանքերով արվեստի տաղանդավոր Այս ընթացքը: զարգացման արվեստի այդ հետագա ուղենշվեց է հայ հիմքի վրա ու նրանց ավանդներիազդեցությամբձնավորվում ներկայացնողհաջորդ սերունդի՝ Բ. Ներսիսյանի, թատերարվեստը Ս. Սարգսյանի,Մ. Մկրտչյանի,Կ. Խ. Աբրահամյանի, արվեսՎ. Մսրյանի դերասանական Ի. Ղարիբյանի,Ռ. Քոթանջյանի, ն Ե. Ղազանչյանի Հ. Ղափլանյանի, տը, բեմադրիչներ են հաղորդել Արուս հմայք հատուկ գործունեությունը:Հայ բեմին Մետաքսյա Ուկանյանը, Օլգա Գուլազյանը, Արուս Ասրյանը, Գրիգորյանը, Սվետլանա Սիմոնյանը,Վարդուհի Վարդերեսյանը,

Քալան

Խաչվանքյանի, ուրիշների

Տասնամյակների կինոնկարներ: արժեքավոր համաստեհրաշալի է ձնավորվել կինոբեմադրիչների ընթացքում միմյանց,կերտելեն հայ կինոյիպատություն, որոնք, լրացնելով Այս տեսակե ու ժանրերով: դրսնորումներով ՛. ՄալՖ. Դովլաթյանը, 3. Բեկնազարյանը, տից առանձնանումեն Ա. Փելեշյանը,Վ. ՉալդրաԱ. Մկրտչյանը, յանը, Ս. Փարաջանովը, Դ. Ֆելդունեն կինօպերատորներ նյանըն ուրիշներ:Մեծ վաստակ Ս. ԻսՍ. Գնորգյանը,Ա. Յավուրյանը, մանը, Գ. Բեկ-նազարյանը, ն ուրիշներ,որոնցստեղծագործական րայելյանը,Ս. Շահբազյանը արվեստը:Արժանահիեռանդովստեղծվեցհայ օպերատորական Մ. Ա. Ավետիսյանի, 3. Ներսիսյանի, շատակ ու ինքնատիպեն Ա. Ջիգարխանյանի, Ս. Սարգսյանի, Խ. Աբրահամյանի, Մկրտչյանի, Գ. Նովենցին այլոց է. Միրիջանյանի, Ա. Գասպարյանի, ԱԾո նցի, են Այս բոլորիհամատեղջանքերիարդյունքն դերակատարումները: մակարոգինու զարգացման կինոարվեստի ստեղծվել ղծվել են մի շարք

Ն

իրտարբեր մությունն

հայ գեղարվեստական «Պեպո», «Պատվի համար», «Նվագախմբի դակը արտահայտող ես եմ», «Սարոյանեղբայրներ»,«Երնանյան տղաները»,«Բարն, «Նռան «Մենքենք, մեր սարերը»,«Եռանկյունի», խրոնիկա», օրերի ր «Իմ մանկության գույնը», «Կտոր մը երկինք»,«Հին օրերի երգը», կար« նահապետը», «Ձորի Միրոն», տանգոն»,հեռուստատեսային՝ «Տժվժիկ» ն այլ կինոնկարներ: ճամետրաժ'՝ այդ արտիս(1895-1961)մեծատաղանդ Հրաչյա ներսիսյանը է արտիրապետում որ ինքը նույն հաջողությամբ տը, ապացուցեց,

բեմումն կինոյում:Նա արքայինվայել տիստիբարձրարվեստին հապահանջներին բայց դերիկերպարային ինքնավստահությամբ, որոնք արկերտեցմի շարք բնավորություններ, մապատասխան` են են: Այդպիսիք գլուխգործոցներ իսկական արվեստի տիստական Ներսես աղբարը կինոյում, Ղամբարյանը, Պեպոն,էլիզբարովը, Պաղտասարաղբարը, Մեք Լիր արքան,էլիզբարովը, Պրոտասովը, նրա արվեստըհայ մշակույթիմեծագույն Գրեգորը թատրոնում: է Արտիստին բնորոշ բարձր հատկություններով, նվաճումներից

ու ինքնածավալման հնարավորություններով ինքնաբացահայտման Մ.

են Ս.

Գ. Ջանիբեկյանի, Մկրտչյանի, օժտվածնան Ա. Ավետիսյանի, ու կինոդերակատաԽ. Աբրահամյանի թատերական Սարգսյանի,

րումները:

Օժտ-

(1930-1993) շնորհներով Մհեր (Ֆրունզիկ)Մկրտչյանը զուսպ էր: նրա տաղանդի արտիստ վածողբերգա-կատակերգական մեծ

դրսնորումներ իմաստավորված փիլիսոփայորեն մարդկայնորեն, Քաջ Նազարիկերպարկարելիէ համարելՊաղտասարաղբարի, Ռուբենի «Մեր ման«Եռանկյունի», Գասպարի՝ ները`թատրոնում, կինոկությանտանգոն»,Նիկոլի «Հին օրերիերգը» կերպարները

ու

յում: Վայկինոյի լավագույննվաճումներիցեն Խորեն Աբրահամյանի դերակատարումները՝ Արսենի՝«Առաջինսիրո երգը», արխիվի օրերիխրոնիկա», Գնորգի՝«Սարոյանեղբաշխատողի «Երնանյան այրներ», Պավլեի՝ «Մենքենք՝ մեր սարերը» կինոնկարներում բեմականմի շարք կերպարներում, որոնք կերտվելեն արտիստական արվեստիբարձր մակարդակով, կերպարներիհոգեբանական ու պլաստիկականմասնագիտական մշակվածությամբ:Արվեստի բարձրարտահայտություն է Վ/ադիմիրՄսրյանիկերտածՊագանիհամանուն կինոնկարում: նի կերպարը : այ կինոյումգաղափարական, բովանդակային շրջադարձի,ազգային մտածողության դրսնորմանու կինոարվեստի զարգացման է կարնորշրջան սկսվումՖրունզե Դովլաթյանի«Բարն, ես եմ», «Երկունք»,«Երնանյանօրերիխրոնիկա» ն, հատկապես, «Սարոյան եղբայրներ»,Չենոհկ Մալյանի«Եռանկյունի»,«Մենք ենք, մեր սա րերը» կինոնկարներով: է դաՀայ կինոյիլավագույննվաճումներից րի նշանավորբեմադրիչներից մեկի`Սերգեյ Փարաջանովի (19241990) «նռան գույնը»: Սա գեղարվեստական մտածողության, կինոյին բնորոշարտահայտչական նոր լեզվի մշակմանօրինակէ հայ ն Է գեղարհամաշխարհային կինոյում:Խոսքինայստեղփոխարինում վեստական,գեղանկարչական պատկերը, գույներիհոգեբանություու նը, միջնադարից եկողխորհրդանշանների խորհրդապաշտության իմաստը,պատկերային մտածողությունը, երաժշտությունը, որոնցով արտահայտվումեն մարդկային հոգում տեղիունեցողապրումները, անհատի(Սայաթ-Նովայի) ստեղծագործող ներաշխարհի հարստությունը: Փարաջանովիստեղծագործական փայլուն նվաճումներից են նան «Մոռացված նախնիների ստվերները»ն «ԼեգենդՍուրամի է Կինի, ամրոցիմասին»կինոնկարները (առաջինընկարահանված երկրորդը՝Թբլիսիիկինոստուդիաներում): 20-րդ դարի թատերականու կինո արվեստներիականավոր է ամերիկահայ ներկայացուցիչներից Ռուբեն Մամուլյանը:Որպես նա բեմադրիչ, այդ բնագավառներում, հատկապեսկ̀ինոյում,կատարել է համարձակնորարարություններ՝ կողմնորոշելովհամաշն խարհայինկինոյի հետագազարգացումը: ա նոր սկզբունքներէ մշակել կինոյիմեջ հնչյունի, պատկերայնության, գույնի հնարավորություններիբացահայտման համար:Սփյուռքահայ կինոբեմադրիչէ նան միջազգային ների ընտանիքումառանձնահատուկ ճանաչման արժանացածԱնրի Վերնոյի(Մալաքյանի)(1920-2002) արվեստը: նա 40-ից ավելի կինոնկարների հեղինակէ. լավագույնգործերիցէ «Մայրիկը»:Ներկայումսճանաչումեն ստանում նոր անուններ՝ԴոնԱտոմ Եգոյանն ուրիշներ:Ոչ լրիվ հաշվարկներով, մոտ Ասկարյան, 2000 հայ կինոգործիչներ ընդգրկվածեն տարբերերկրներիկինո-

|

Նրանց մեջ կան բազմաարվեստիստեղծման բնագավառներում: ու նշանավորկինոբեմադրիչներ արտիստներ: է հասել վավերագրական կինոն: Այսկիհիշարժանեն բեմադրիչներԱ. Փելեշնոարվեստումառանձնապես յանը, Ա. Վահունին,Ռ. Գնորգյանը,Հ. Վախվերդյանը,Հ. Խաչատրյանը: Լավագույններիցեն «Սկիզբ», «Կանչ», «Տոհմածառ», «Ներկինոնկարները: շնչանք», «Մատենադարան» Կերպարվեստ:20-րդ դարի սկզբներինիրենց գեղանկարչական են շարունակելԳ. Բաշինջաղյանը,Վ. Սուրենյանգործունեությունն ն զարգացմանգործում արցը ուրիշներ: Դարի գեղանկարչության ժեքավորներդրումներեն կատարելՍ. Առաքելյանը,Փ. ԹերլեմեզԵ. Թադնոսյանը, Ե. Քոչարը, Հ. Կայանը, Մ. Սարյանը,Հ. Կոֆոյանը, Մ. Գ. Վ. Խանջյանը, Ավետիսյանը, Գալստյանը,Հ. Վակոբյալենցը, Ջոտտոն (Գրիգորյան), է. Իսաբեկյանը, նը, Ա. Բաժբեուկ-Մելիքյանը, Վ. Շահմուրադյանը Մ. Պետրոսյանը,Ռ. Խաչատրյանը, Ռ. Ադալյանը, շատ ուրիշներ: Գունային ինքնատիպզգացողությամբ,գեղարվեստական ու ոճական յուրահատկությամբ,արվեստագետստեղծանրանքստեղծեցինիրենց գեղա գործողիազատ երնակայությամբ՝ նկարչականաշխարհը,մտածողությունը՝հզոր լիցքեր հաղորդելով հայ կերպարվեստի հետագազարգացմանը: Հայկականգեղանկարչականարվեստիոգու նոր արտահայտիչն է ՄարտիրոսՍարյանը(1880-1972): Սարյանըբազմաժանրստեղծագործող է: Նրա հարուստ ժառանգությունըամբողջացնում են բնանկարները,դիմանկարները, դիմակները,բեմանկարչությունը, գրքի գեղարվեստականձնավորումըն այլն: Սարյանիարվեստին հատուկ է գեղարվեստի բարձր զգացողությունը, գունաշխարհի խիստ անհատականացված բնաշըմբռնումը,պատկերայնությունը, ու խարհի սովորականթվացողգույների, երնույջների վիճակների մեջ անսովորիբացահայտումը, դիմանկարներում մարդկայինբնավորություններիու հոգեբանության վերակերտումը,մարդուներքին կերպարիստեղծումը:Սարյանինկարներովհայը նորովի է հասկանում ու զգում Վայաստան աշխարհը,հայ մարդուհոգեբանությունը, գեղարվեստական գեղեցիկի ընկալումը:Սարյանիլավագույնստեղծագործություններից են «Հայաստան», «Լեռներ: Հայաստան», «Արագած»,«Իմ հայրենիքը»(նկարաշար) կտավները,բազմաթիվ ծաղիկներըն այլն: Գեղարվեստական դիմանկարները, ինքնատիպ ու մտածողությամբ,նորարարությամբ գեղանկարչականհարուստ ասելիքովեն առանձնանում տաղանդաշատՄինաս Ավետիսյանի, Հարություն Կալենցի, Հակոբ Հակոբյանի, Գրիգոր Խանջյանի

Ի

Արտերկրի գեղանկարչական արվեստում,ի թիվս հայ այլ արվեսմեծ ճանաչմանեն լտագետների, արժանացել մրշիչ Գորկին(Ոսն Գառզուն 1904-1948) (ԳառնիկԶուլումյանը, Գորկին,որը զգացել էր եղեռնի ողջ ն " այր տեղափոխվել էր ԱՄՆ, ունեցելէ ողբերգական ստեղծագործական հանճարիանսահման ու հռչակվելէ 20-րդ դարի նշանավոր հնարավոարվեստագետ խորապես է ու ազգային ոգու հայկական Սակայնայդ արվեստընան յ ստի ամենակենսատու է: Նա նպասդրսնորումներից

արող յունների

-

ստեղծագործությունները:

մԱ ոգրոո/անը, ուն Դ (շիլ իքից կյանք ր 6:(րե)

դաժանու:

ն էՍե ր ատԳողկարչությունը (մո ժամանակա եռն) արյուն: տել արվարդի գեղանկարչության որոշ միտումների ամըրվերացական զարթյան էքսպրեսիոնիզմի ուղղության ձնավորմանը: եծ սել: հուզականություն են պարունակում «Նկարիչն իր մա լիք որգոմի տեսարաններ», «Պարտեզներ «ՀանՍոչիում», "ո

Գ իՄՈՐ»:

ն այլ գիշ «Հոգնարք» կտավներ: ա

ու

ու

Ր7' է Ֆրանսիայում: ստեղծագործել Նա 20-րդդարի աինքիմ է: Առանձնանումէ գեղանկարիչներից սեփական ղարվեստական ձնի, պատկերավորման վ,Քատիպ գույների զգացոժ Սփյուռքահայգեղանկարիչներց մո ը չրտառատկությամբ: են նան Շահինը, Ժանսեմը, Փուշմանը, Օրագանը լ ուրիշներ: ջ Աու դակագործության զարգացումը պայմանավորված է Ա Մ, արուքյանի, Սարգսյանի, Ստեփանյանի, Ր Թարանյան Քոչարի,Ս. Մերկուրովի, Նիկողոսյանի, Բաղասաաոո ի,Ի: Ա. Ղ.Չուբարյանի, Հարությունյանի, գ

ամե-

ը

ոԾր Ն

ու

ի

անում

Է.

յ

Ցե կ

Հ.

Ա.

ժ.

Ս.

Ե.

Ս.

Ն.

Ս.

Միրզոյանի, աԱ Իսկ Դանիելյանի,Մեծատուրյանի, Թոքմաջյարի ԷԱ քբյանի, ուրիշներիգործունեությամբ: Նրանց շնորհիվ լէ,լիորչիրազի կերպավորվել Հայաստանի տարբեր քաղաքների, ոԳ Դ.

Թ.

Կ.

ն

Լ.

Խ.

է

ակապ կառույցների գեղարվեստական, գեղագիտական նկարաիրն Ս. Շահումյանի, րժանահիշատակ ր ՐԻ: Նալբանդյանի, ակյանի, Սարյանի, Թամանյանի, Մատե'

ար

ս`

Երնանի,գեղարվեստական պատկերը, ճարտարապեՄ.

են

Մ.

Ա.

Հ.

Ա

Այվազովսկու, բակում տեղադրված ՄեսրոպՄաշտոցին հայ մշաայլ երնելիների (Մխիթար Գոշ, Անանիա ն ուրիշՇիրակացի այլոց արձանները: Քանդակագործական ր Քաղաքների(Գյումրի,Վանաձոր այլն) արվեստըեղել է ն Լյ գեղարվեստակա անբաժանմասը: Հկյս համակարգում է Երվանդ առանձնահատուկ Քոչարիկերտած ի ամունցի Դավիթ» արձանը:ԵրվանդՔոչարը մե (1899-1979)հայ կերպարվեստի

կության

րեւթի ր) լւ ոյթի

ամենաինքնատիպ է: Նրա ստեղծամեծություններից հավասարաչափ դրսնորվումեն ինչպես

գործական տաղանդը

գեղանկարչության,այնպես էլ քանդակագործությանբնագավառներում: Քոչարի ստեղծագործություններին բնորոշ են նորարարության դուրս գալու ու սեւիականինքնութշունչը, ակադեմիականությունից յամբ առաջնորդվելուձգտումը,խորքայինըբացահայտելու ու իմաստավորելու փիլիսոփայականհայեցողությունը,տարբեր ոճերով ստեղծագործելու բազմերանգությունը:Խուսափելով ձնապաշտական մտայնությունից, բայց վերացականարվեստի իրատեսական ըմբռնմամբ՝նա ձնի մեջ դնում է շարժման ու ժամանակատարածային զգացողությանհատուկ ըմբռնումն իմաստ, ինչի շնորհիվ ձնը ամբողջովինվերածվումէ էության ու բովանդակության,գեղանկարչությունը ստանում է տարածականյուրահատկություն: Այսպիսով գեղանկարչությանմեջ Քա ստեղծում է մի նոր ուղղություն, որը անվանվում է ճյարչություն տարածության մեք Դա հնարավորություն է տալիս գեղանկարըդիտել շարժմանմեջ, տարբերկողմերից, տարածական տարբեր դրսնորումներով: Այս պատճառով, նրա գեղանկարչությունըկարծեսխառնվումէ նան քանդակագործության հետ, իսկ քանդակագործությունը դառնում է մարմնավորված գեղաեն նկարչություն: Նրա գեղանկարչականգործերից «Կշռաքարերով նատյուրմորտ», «Ընպանակովկինը», «Նկարչի մոր դիմանկարը», «Ղազարոսի հարությունը», «Ընտանիք-սերունդներ», «Ինքնանկար»,։ «Ա. Մովսիսյանի դիմանկարը», «Բարեկամություն», «էքստազ», «Պատերազմիարհավիրքը»: Քոչարի վաստակըհսկայականէ քանդակագործությանբնագավառում: Այս արվեստի նրա նվաճումներիցեն «Զվարթնոցի արծիվը» ուղեցույց կոթողը, «Վարդան Մամիկոնյանի»ն, հատկապես, «Սասունցի Դավթի»»արձանները: Արտերկրումքանդակագործության զարգացման գործում մեծ դեր են կատարել Հակոբ Գյուրջյանն (1881-1848) ու Խորեն ՏերՀարությանը (1909-1991): նրանք քանդակագործական արվեստի բարձրունքներին հասած մեծություններ են ն մեծ նվաճումներիեն հասել քանդակագործության ամենատարբերբնագավառներում,թեմատիկ ու ժանրային մշակումներում:նրանց ստեղծագործություններում հատուկ կարնորությունէ տրվել հայկականթեմատիկային: Այդպիսիքեն Գյուրջյանի կերտածհայ որոշ նշանավոր գործիչների (Ա. Չոպանյան,Անդրանիկ,Գ. Հովսեփյանն այլք) դիմաքանդակները: Հիշարժան են «Սալոմե», «Մերկ կինը», «Մուրացող կապիկը» քանդակները:Հայկականթեմատիկայով Տեր-Հարությանիստեղծաեն` գործություններից «Սասունցի Դավթի ծնունդը», «Ծովինար», «Վարդանզորավար»,«ՄեսրոպՄաշտոց»ն այլ գործերը: 20-րդ դարի մի շարք նշաՉեդարվետտական գրականություն: նավոր գրողներ, ովքեր ստեղծագործումէին նախորդդարի 80-90214

Ե.

Լ.

Գ Զոհրա Օտյանը, պը

նում

մն

Սիամանթոն, արանը: Շանթը, Ահարոնյանը, ուրիշներ: Խորհր Դեմիրճ Հայաստաոր

ն շատ

ը,

Ս.

Դ.

Դ. Շիր-

դային ավոր ալեցին բանաստեղծներ Շիրար: Խ

իրենցգործունեությունը

զը, Հ.

Ա. արձակագիրներ

Հ.

Մ. Սահյանը, Մարգարյանը, Գ. էմինը, Հ. Դավթյանը,

Հովհաննիսյանը, Ստ. Զորարձակագիրներ

Ռ. Հովսեփյանը ն շատ ուրիշներ

Ստեղծագործական մեջ ներառվե լ են քնարերգությունը, պոեմը,բալլադը, լեգենդը (չափածոյում), վեպը, քը, նովելը,դրաման, էսսեն հ

ամակարգի

պատմվա

(արձակում): նյու Գեղարվեստական զմաշերտության մեջ այս դարում ես աի չ։

հասարակական-քաղաքա-

Ք հոգեբանական ուղղվածությունը:

եղավ հա անը (1869-1923): Նա թողել

Հովհաննես Թուման' հարդապես

պոեմներ, բալլադներ,

բանաստեղծությ վածքներ,հեքիաթներ, հրապարակախոսական աղը: գրական-քննադատական ն այլ կարգի Թու մանյանը հոդվածներ: ժողովրդիկյանքը, նրա հոգսերնու ապրումն երը, նրա հառաչանքն ու կենցաղնու ավանդու յթները դարձրեց սեփական կան աշխարհիհիմնական ստեղծագործաշաղախը: Հիշենք ժողովրդիտառապանքն ու իշխանությունն մ

սպասելիքն

անօրինականությունը նշանավոր բացահայտող «Հառաչանքը», հերոսակա նության ոգով ներծծված «Թմկաբերդի առումը», հ ավերժ սիրո րի

աա

«Փարվանան», ժամանակի

գովքը

փառաբանող

անությունների քմահաճույ-

թյան արտահայտություննէ «այոց լեռներում» բանաստեղծությունը: Այս՛ստեղծագործությունը կարծեսհայոց ողջ պատմությանբաէ, նաստեղծական խտացումն իր մեծարժեքգանձերով,անցյալիու

ժամանակի անդառնալի կորուստներով ու ողբերգություններով, բայց ապագայինկատմամբմեծ լավատեսությամբ: է Ավետիք Հայ պոեզիայինշանավորանհատականություններից Իսահակյանը(1875-1957)՝խոհուն ու փիլիսոփայող,ակունքներով ճաշակով ու մտածողուժողովրդիցսերող, բայց գեղարվեստական հասնող բանաստեղծ,ով ստեղծեցբազմաթյամբդասականության ստեղծագործությունների ժանը ու բազմաբովանդակ համակարգ, ու նան մասն է որումիր կայուն հետաքրքիր կազմում արձակը: Սիամանթոն (1878-4915) ն Դանիել Վարուժանը (1884-1915) ու հոգեբանական առումներգեղարվեստական, ստեղծագործական ով ազգային մշակութայինարժեքների,հայկականպոեզիայիավանդույթներիանմիջականկրողներնէին: Սակայննրանցհարազատ էին նան համաշխարհայինգրականությաննոր գործընթացները, սիմվոլիզմիու նորռոմանտիզմի որոշ սկզբունքները:Բայց նրանք տուրք չտվեցինդրանցիցորնէ մեկին ն մնացինազգայինիրատեարվեստը սությանշրջանակներում:Նրանք հայ բանաստեղծական նան հարստացրեցին նոր լեզվամտածողությամբ, պատկերաարտահայտչականհնարավորություններով,ազատ գրելաոճով, գեղարվեստականբարձր ճաշակով: Այս ն այլ յուրահատկություններով՝ նրանք մեծ ազդեցությունեն թողել հայ պոեզիայիհետագազարգացմանվրա՝ բարձրանալովնան համաշխարհային գրականության ն Վարուժանիստեղծագործական մակարդակին:Սիամանթոյի վերելքը ընդհատեցթուրքականյաթաղանը:Չնայած այդ հանգամանՔին, նրանք թողեցինգեղարվեստական, հասարակական-քաղաքական, գաղափարական խորը հագեցվածությունունեցող գրական ժառանգություն: Սիամանթոյի «Դյուցազնորեն», «Հայորդիներ», «Հայրենիհրավեր», «Կամքիիրիկուններ»,«Սուրբ Մեսրոպ»շարքեու րը նշանավորումեն նրա գեղարվեստական գաղափարական հասունացումանբարդ ընթացքը,հայկականիխոր իմացությունը: Սիամանթոյիպոեզիայիհիմնականառանցքը արնմտահայության ճակատագիրնէ: Նա ժամանակակցիանմիջականությամբզգաց 1890-ական,1909 թվականների հայկականջարդերիողջ սարսափը, գեղարվեստորեն նկարագրեցայդ նախճիրիանմարդկայինդրսենան վորումները,մարգարեական ճշմարտությամբկանխագուշակեց հետագա մեծացող աղետի կործանարարընթացքը: Սիամանթոն ստեղծեցթուրքի գազանայինվայրագությունների ընդհանրացնող կերպարը: Նրա յուրաքանչյուր բառից, մտքից, ստեղծագործությունից լսվում են մահաբերբոթը, անորոշությանսարսուռը, ցավի

(«Հայորդիները» շարքը): Նա մռայլության, համընդհանուր կորուստների, տառապանքի, արյան, ջարդերի հ փառաբանում է Հաղթանակի, Վրեժի, Դյուցազնության, Ցէ,Ժեղի հարատնությանոգորող, հուսադրող

Պայքարի, Դյումա կերում ,

գաղափարները: Այս ամենըզու-

մշակութային ինքնահաստատմա

րոպ

Մաշտոց»):

Վարուժանի գրական գեղարվեստա ան

շրջանակըավելի լայն է, լեզվամտա են, մտքի ընթացքին բնորոշ է

ազատ

ո

հետաքրքրությունն

ռնակարութխոնքն ով

ապամարդկային երնույթների քննադա տությունը: ա ստեղծագործության զգային քա ղաքացիական Վարուժանի թյունը, գեղարվեստական կողմնորոշվածուիդեալի հստակությունը որոշակիարտահայտված են«Ցեղինսիրտը»շա րքի (1909) առաջին բանաստեղ-

բացորոչում է նրա գործունեությանհետագա ո ղջ նպատակ «Եղեգնյա գրչով երգեցիփառքեր. //

հայրենիք

Քեզի ընծա՛, իմ անտառեն էի զայն կըտրեր...// -Քեզի ընծա՛, հին հա // Եղեգնյա րենիք երգեցիքուրմեր,// Ընդեղեգան փողույս ելաներ....»: 20-րդդարի սկզբների հայ բանաստեղծական նլշանաարվեստի վոր են ՄեսաՍ ներկայացուցիչներից Մեժարենցը Վահան :

-

՛

ենի Մ -

Տերյանը(1885-1920),

գորով

(1886-1908)

`

«Մի խառնեք մեզ ձեր վայրի արջի ցեղերին» հայտնի բանաստեղծությունը, Եռ(իր Նաիրիի գաղափարիմշակումը: ֆդիշե Չարենցի (1897-1937) վաղ շրջանի ստեղծագործությունները կրում են սիմվոլիզմիու Տերյանի գաղափարականու գեղարվեստականազդեցությունը: Սականնրա մոտ,ի վերջո, գերիշխող է դառնում գեղարվեստականիրատեսությունը ներծծված բանաստեղծական ընդգծուն քնարականությամբու վիպականությամբ: Հոգեբանականու մտածականայսպիսի հակվածությամբ են պայմանավորվածսիրո գողտրիկու շենշող զգացումներով,լուսամփոփի պես աղջկաիդեալով ստեղծված,դրանց ոգով կերտվածբազբայց նան մտածական ու հոգեմաթիվ բանասւոեղծությունները, այլ վիճակներ բանական,գաղափարականու բանաստեղծական է ենթադրող«ԽմբապետՇավարշը»,որը հիշեցնում գեղարվեստականացված ճոր առասպել, պատում, զրույց: Ստեղծագործական վերջինշրջանըշաղախված է 1937-ի արյանսարսուռով՝ծնելով բանաստեղծիհոգեկան ճգնաժամիտառապանքներնարտահայտող

բանաստեղծություններ:

Տերյանը ստեղծեցԵրկիր Նաիրիի իրականու առասպելական կերպարըգեղարվեսկերպարը:Երկիր Նաիրիիբանաստեղծական տական ու գաղափարականնոր իմաստավորմանարդյունք էր ն դառնում էր հայրենասիրության,հայրենիքի զգացողության նոր ձե ու իմաստավորում:ՉարենցըԵրկիր Նաիրին համարում է «միֆ», «հուշ», «ուղեղային մորմոք», «սրտի հիվանդություն»ն այլն («Երկիր Նաիրի»), բայց իրականումդրանք մնում են զուտ գեղարվեստականճարտասանական հարցադրումներ,քանզի նա նս չի կարողանումհաղթահարելԵրկիր Նաիրիիձգողականուժը, ն արդենբացահայտել էր իր որոնածիիսկականիմաստը`Հայաստանիամբողջականկերպարը,որի խորհրդանիշնէ «Ես հմ անուշ Հայաստանին» Հայաստանիննվիրվածբանաստեղծություններից լավագույ-

նը:

Հայրենասիրությանայս վեհացնող ուղու վրա հետագայում կանգնեցին3Չու/ոաննես Շիրազը (1915-1984) ն Պարույր Սնակը (1924-1971): Երկու տաղանդաշատ,բայց գեղարվեստականոճով ու մտածողությամբտարբերանհատականություններ,որոնք, սակայն, ընդհանուրոգու շուրջ: Շիրազի միավորվումեն հայրենասիրական աշխարհինհատուկ են քնարականությունը,հաբանաստեղծական ճելի զգացումներովլեցուն խոսքը,լիարժեք ինքնաբացահայտումը: Նա նորովի զարգացրեցմիջնադարիցեկող տաղերգությանավանդույթները՝ ստեղծելով զգացմունքներովու ազնիվ ապրումներով լեցուն բանաստեղծություններսիրո, բնության, մոր մասին: Նրա ստեղծագործությունըհարուստ է ժողովրդականմտածողությունից

Նա բացահայտում է կյանքի հրասնվող խոհափիլիսոփայությամբ: շագեղությունը,որը ջերմացնողու կենսատուուժ է հաղորդումնան մարդուն,նրա ապրումներիու զգացումներիմեջ փնտրումէ ամենահմայիչը, կենսախինդնու հնարավոր երջանկությաներանգները: Բայց մեծագույն ցավով է անդրադառնումնան անմարդկայինի մարդու`որպես տիեզերակառույցի ամենավեհբաղադրիչի հավեր-

ժական տառապանքին:Եվ այս ամենին զուգորդված են սիրո, մարդու,բարոյականության,բնության բարդ համապատկերի տարբեր նրբերանգները: Այս են հաստատում նրա բազմաթիվ բանանան՝ «Ինքներգանք ստեղծությունները, «Բնուհամամւարդկայինը», թյան գլուխգործոցը»,«Բիբլիականը»: Շիրազիպոեզիայիամենաինքնատիպմասն է կազմումմոր գովքը, մոր ամբողջական կերպարի ստեղծումը:Շիրազը ստեղծում է մայրապատումի գեղարվեստական հատուկ համապատկեր` կերտելով հայ կնոջ մայրական կերպարըիր բոլոր առաքինություններով: Մորը համահավասար, Շիրազի պոեզիայիառանցքնու հիմնականչափորոշիչն է ճայրենիքը, այդ հիմքի վրա ձնավորված հայրենապաշտությու Շիրազիհայրենասիրությունը մարտնչողէ, ոգեկոչող, ոգնորող ու

առնականացնող: Պարույր Սնակի պոեզիայինբնորոշէ համարձակ նորարարությունը: Շարունակելով Նարեկացու,Սիամանթոյի, Վարուժանի,Չանա բանաստեղծության րենցի ավանդույթները` մեջ ուժեղացնումէ ազատ ստեղծագործության ու սկզբունքն դրա տարրերիներդրումը գեղարվեստականպատկերայնության, մտածողության,խոսքի ն դրանց կառուցվածքային, ոճական,տաղաչափականարտահայտչամիջոցներում:Նրա այս մոտեցումըզգալիորեն նախապատրաս տեց 70-ականթվականների բանաստեղծական մշակույթինորարական մոտիվների, գեղարվեստական նոր մտածողության ձնավորմանը, որոնց կրողն ու զարգացնողըդարձավ գրական ասպարեզ մուտք գործող երիտասարդսերունդը: Սենակի գեղարվեստական մտածողությունը շատ տպավորիչէ, խոսքը`հարուստ է, ճկուն, դիպուկ, ընդհանրացումները են, տրամաբանված: փիլիսոփայական Դա են վկայում «Նորից քեզ հետ», «Մարդըափի մեջ», «Ծխանի ծուխ», «Եղիցի լույս», «Աստծու քարտուղարը» շարքերը, ընդհանրապես՝պոեմները,հազարավոր բանաստեղծությունները, որոնցում առանձնանում Է մի հիմնական մեծ հետաքրքրուգիծ՝ բանաստեղծի թյունը մարդու, նրա ներաշխարհի իմացությաննկատմամբ,մարդու ու մարդկայինիփառաբանումը հոգնորազատության, կատարելության ու մարդկայնացման տեսանկյունից: Սնակիհայրենասիրական թեմատիկայի առաջին կարնոր երախայրիքը,անշուշտ, «Անլռելի զանգակատունն» է: Սակայնստեղ219

ծագործական զարգացման ավելի բարձր մակարդակում այդ ուղղվածությունը հարստացնումու խորացնումեն «Եռաձայն պատարագ», «Եվ այր մի ՄեսրոպՄաշտոց» պոեմները:«Անլռելի զանգաարժանիքըառաջին հերթին նրա կատան» պատմաճանաչողական գաղափարականուժի ու հայրենասիրականմեծ պոռթկումի մեջ է: Պոեմը նշանավորեց հոգնոր զարթոնքի մի ողջ շրջան: Դրանով

ավելի ընդգծվեցինեղեռնի նախճիրը,հայ ժողովրդի անդառնալի կորուստը: Պոեմի առանցքը կազմող ԿոմիտասիկերպարովՍնակը խորհրդանշումէ սպանդի զոհ դարձած հայ մտավորականության ճակատագիրը, հայ ժողովրդի մեծագույն ողբերգությունը, նրա անսահման հնարավորուառաքինությունները,ստեղծագործական թյունները: Կոմիտասը հայդենիքջի հավաքական կերպարն է իր: ու անհատականտառապանքների հավերժականգոյության մեջ: Եվ «անլռելի զանգակատուն» հասկացությունըխորհրդանշում է հենց այդ հավերժությունը: կարոտի լուսավոր գույներով Հայրենաբաղձության թեմատիկան է արտահայտելՎահագն Դավթյանը պատանեկանհոգու ջերմ հիշողությամբ վերակերտելովկորցված հայրենիքի պատկերը որպես կապույտով խառնվածլուսավոր ու շաղապատ, կորցված ու միշտ գտնվող երազ, որը թվում է ամեն պահ ու վայրկյան դառնալու է իրականություն, մարդկայինկյանք, շոշափելիք, հող, ջուր, դաշտ ու

անտառ:

Սիլվա Կապուտիկյանի գեղարվեստա-հրապարակախոսական ստեղծագործության մեջ դարձյալառանցքայինէ հայկականության, հայ մարդու ինքնության պահպանման,հայրենասիրության թեմաեն տիկան: Նրա տեսադաշտումմիշտ մնացել հայոց պատմության դասերը, Վայաստանի 20-րդ դարի ողջ փորձությունը, սփյուռքահայության ճակատագիրը,Արցախյանշարժման գործընթացը,Հայաստանի անկախությանծնած դրականու բացասականերնույթները: Այս տեսակետիցարժեքավորեն «Քարավաններըդեռ քայլում են», «Խճանկար հոգու ն քարտեզիգույներից» ն այլն գործեր: Եթե այս ամենին ավելացնենք նրա նուրբ ու զգայուն քնարերգությունը, մարդկային հոգու որոնումներիգեղարվեստականորենմշակված մանրակերտայինվիճակները,ապա պարզ կդառնա,որ նա Հայաստանիու հայ ժողովրդիներկայովու ապագայով,մարդու ճակատագրով մտահոգվածմեծ բանաստեղծէ, մտավորականու հայուհի: Այս մոտեցումը,որոշ այլ յուրահատկություններով, բնորոշ են նան Ա. Սահինյանին, Պ. Զեյթունցյանարձակագիրու հրապարակախոս ին, Զ. Բալայանին,Վ. Պետրոսյանինն ուրիշների: Հարուստ ու ինքնատիպէ Համո Սահյանի (1914-1993) բանաստեղծականաշխարհը:Նրա քնարերգությունը հյուսվում է բնության

մարդու շուրջ: Մարդու մեջ` բնությունը, բնության մեջ` մարդը սկզբունքով` նա բանաստեղծական վերակերտման ենթարկեց Հայաստանի բնաշխարհը,ստեղծեց բնափիլիսոփայության գեղարու զ գացումը, որի վեստականընկալումն բազմակողմանի կենտրոնում մարդն է իր ապրումներով,խոհերով:Սահյանըվերարթնացրեց անցյալի ու մոռացվողիգեղարվեստականհուշը, նախնիներինահապետականիմաստության ու առաքինությանմեջ տեսավ բարության ու մարդկայնությանայն հատկությունները, սերմերը, որոնք, ավաղ, մոռացվում են, անտեսվում բերելով արժեքների կորուստ, հոգնոր անկումներ: Հիշարժան ու արժեքավոր է նան 20-րդ դարի հայ արձակը Արձակի մեջ մեծ ուշադրություն է հատկացվում Հայաստանի ն հայ պատկերմաժողովրդի կյանքի հանգուցայինիրադարձությունների նը, պատմականիու արդիականիիմաստայինփոխկապվածության բացահայտմանը:Այս տեսակետից,իհարկե, ոչ նույնական արժեքավորումներով, առանձնանում են Դ. Դեմիրճյանի «Վարդանանք»,Ս. Զորյանի «Պապ թագավոր», «Հայոց բերդը», Ս. Խանզադյանի «Մխիթարսպարապետ»,Ս. Այվազյանի«Հայոց ճակատագիրը»,Գ. Մահարու «Այրվող այգեստաններ»ն այլ ստեղծագործություններ: Դերենիկ Դեմիրճյանի (1877-1956) ստեղծագործությունների պսակնէ «Վարդանանաք»պատմավեպը,որը նան հայ գրականության գլուխգործոցներիցէ: Վեպի հիմնականգաղափարականու բովանդակային իմաստը հայրենասիրություննու հերոսականությունն է, որը պատկերված ու հիմնավորված է պարսկական նվաճողներիդեմ հայ ժողովրդին նրա նշանավորանհատներիանձնագոհսխրանքով:Վեպում հիմնավորվումէ ժողովրդի ու պատմական անհատների միասնությանգաղափարը`հայրենիքի ու ազգի շուրջ ու հանուն դրանցգոյության: Այս չափանիշով է արժեքավորվում նան անհատի կյանքի իմաստը, որովհետն ազատությունը ն հայրենիքը համարվում են այն բարձրագույնարժեքները, որոնք հնարավորություն են տալիս հասկանալու հայրենասիրությանու դավաճանությանտարբերությունները,գիտակցվածմահով անմահանալու խորհուրդը: է «Քաջ ՆաԴեմիրճյանիլավագույն ստեղծագործություններից վերամշակումը զար» ժողովրդական հեքիաթի գեղարվեստական որպես կատակերգություն: Կորսվածհայրենիքի,դրա նկատմամբդրսնորվողու անընդհատ վերարթնացողկարոտիմոտիվը,եղեռնիհսկայականցավը ու դրա անդառնալի հետնանքներիզգացողություննու գիտակցությունը, ու ողբերգականությունը ֆիդայականշարժմանհերոսականությունն նես մնացինարձակի տեսադաշտում:Հատկապես 60-ական թվականու

երանգավոամենատարբեր վերամշակվեց ներից այդ թեմատիկան առանձնաու Այս տեսակետից րումներով արտահայտություններով: նում են Հ. Քոչարի «Նահապետ»,Խ. Դաշտենցի«Խոդեդան», կանչը», Մ. Գալշոյանի«Ձորի Միրոն» ն այլ ստեղ«Ռանչպարների ծագործություններ: Նրանք հայ նոր սերնդի մեջ վերականգնեցին կերպարը,արնմտահակորուսյալհայրենիքի՝ Երկրի,հավերժացող իրականհայրեյությանբարոյականաշխարհիողջ գեղեցկությունը, իժաստը նասիրության ու գաղափարական մեծ արժեք ունի Պատմաճանաչողական Հուլռհաննես Մելքոնյանի«Ոճիրիբուրգեր»փաստագեղարվեստական երկը (գիրք առաջին,Երնան,2001), որը հիմնվածէ եղեռնի հավաստիությունը վրա: փաստերիու վավերագրերի հաստատող Լ. ԶՁ. Այս նույն թեմատիկան արտերկրում Ս/ուրվերարթնացրեցին Վ. Քաչան («Մի մելյանը («Ձեզ եմ դիմումտիկիններն պարոններ»), Փ. այս պարտեզի դաշույն մեջ»), Քայաքյանը(«ակատագրի սն ն շունը», «ԱյրվողՏիգրիսը») ուրիշներ: են (սել 20-րդ դարիհայ արձակիբացառիկերախտավորներից ն Բակունցը(1899-1937) ՉոանտՄմաթնոսյանը (1935-2002),երկու տաղանդավոր գրողներ,ովքերիրենցանփոխարինելի կնիքըթողեցին գրականմշակույթում:Բակունցընորզարկտվեց պատմվածքի ու վիպակիժանրերիզարգացմանը:նկարագրեցու բացահայտեց հասարակական-քաղաքական, հոգեբարոյականու սոցիալական մեծ հնչեղությունունեցողհարցեր:Նրա մտածողությունը, աշխարհեն. է, ըմբռնումըխիստազգային լեզուն պատկերավոր ընդգրկուն, ու իմաստային, հակիրճ,բայց բովանդակալից ոճը` անհատականա է, նացված տպավորիչ:Այսինքնատիպությամբ կերտումէ մարդկային բարդ ու միմյանցիցխստորենտարբերվողբնավորություններ, հոգեբանական վիճակներբացահայտելու| ներքինմարդուէությունը,ապրումները, միջավայրիհետ ունեցածհահասարակական րաբերությունների ակնհայտու թաքունշերտերը,գեղջուկ մարդու մտածողությանը, աշխարհըմբռնմանը բնորոշպարզությունը,անմիէ փոքրծավալԵվ այս բոլորը նա իրականացնում ջականությունը: ու ների մեջ, իրեն բնորոշ ակնհայտ դիպուկ շեշտադրումներով, գեղարվեստական պատկերներիու կերպարներիներդաշնակուեն թյամբ: Այս վկայում «Ալպիական մանուշակ»,«Լառ Մարգար», «Միրհավ»,«Նամակ Ռուսաց թագավորին»,«Սպիտակձին» ն այլ ու պատմվածքներն դրանցհերոսները:Բակունցըգեղագիտական ու գեղանկարչական է պատկերումբնությունը,նրա գունեղությամբ շունչը, պատկերային ամբողջությունը: է Բակունցիփոքրածավալ,բայց խորիմաստ պատմվածքներից է «Պրովինցիայիմայրամուտը»:Հեղինակըանդրադարձել 20-րդ |

դարի հատկապեսերկրորդկեսին ի հայտ եկածամենահանգուցամեկին՝ձեավորվողքաղաքայինկյանքիբերած յին հիմնահարցերից որի ընթացքումմարդը, մարդկային այն բարդ գործընթացներին, են մասի,լարված խմբերըկարծեսվերածվում գործող մեխանիզմի ու հոգեբանության մտածողության. զսպանակի,մասնագիտական նան է անհատի օտարումըհենց այդ միջավայրից, այդպեսսկսվում կյանքից: ինքնիրենից,քաղաքային Հատկանշականէ նան այն, որ ԲակունցըՎայաստանում,հավանյութ ստեղծագործության նաբար, առաջինը գեղարվեստական դարձրեցեղեռնիցհետո Երկիրըլքած ու Խորհրդայինկայաստանում հանգրվանած նրա անսահման կահայությանճակատագիրը, նկատմամբ,հասունացող րոտը հեռուներումթողածսրբազնագույնի ճգնաժամը,որը, ինչպեսգիտենք, այդ սերունդին հոգեբանական ու պատած հատկապեսիրեն հասկանալիողբերգությանմնայուն անդրադարձնէր, բայց դառնալուէր նան հաջորդ սերունդների ու հիշողությանանբաժանմասը: Այս գաղափարի հոգեբանության է խտացումըառկա «Ծիրանիփողում»:Սա այն հիմնականմոտիվն ու բազմերանգ կդառնար3. Քոչաէ, որը հետագայում տիրապետող ն ուրիշների ստեղծագործություններում: րի, Խ. Դաշտենցի ու 60-ականթթ. հայ արձակիմեջ վերարթնացնում Մաթնոսյանը հարստացնումէ Բակունցի բերած որոշ մոտիվներ,մթնաձորյան հոէ ժամանակատարածային, երանգներըծավալում,զարգացնում ու միջավայրում, խորհրդանշական այլ պայմաններում գեբանական է թարմ ու Նա բերում իր ստեղծագործություններով Ծմակուտում: գեղարվեստինյութ է դարձնումմի նոր մտածողություն, նորացգող աշխարհ,որը կարծեստեսանելիու զգայելիէր ամենքին,բայց ոչ ոք իրականումչէր տեսնում այդ աշխարհը,չէր հասկանումդրան ազնիվու աններքինփիլիսոփայությունը, բնորոշմտածողությունը, Դա կեղծ զգացմունքները: հայկականլեռնայինգյուղն է հեռու վշտով: ուրախությամբ, ամենքից,ինքնիր համար,իր մարդկանցով, ու է գյուղը կարծեսդառնում Վայաստանի աշխրհի Նրա պատկերած առանցքը,կորցվածխղճի իմաստավորման գոյությանբարոյական չափանիշը,ուր հավերժ առճակատումէ ընթանումաշխարհում գոյությունունեցողբարու ու չարի միջն:նրա հերոսներըհասարակ գյուղական երկրագործներ, գեղջուկմարդիկեն անասնապահներ, յուրաորոնցից պաշտոնյաներ, երիտասարդներ, մտավորականներ, խնդիրները: հոգսերը,նպատակները, քանչյուրնունի իր անձնական են ժողովրդական վերածվում անհրաժեշտության, նրանք, ը ստ Բայց փիլիսոփաների, քաղաքագետների, արտահայտող իմաստությունը

բարոյագետների, գիտնականների, բարոյախոսների:

Մաթնոսյանըմեծ ուշադրությունդարձրեց մարդու օտարման բերած հարցին` միջավայրից,ինքն իրենից, քաղաքակրթության օտարված մարդուն: Մաթնոսյանի պայմանականություններից աշխարու միջավայրով ստեղծածգեղարվեստական պատկերած հատուկ հարստացավ հայ գրականությունը հով, մտածողությամբ անկրկնելիկերպարներով, գույներով, մարդկային բնավորության ուղղմեջ ստեղծեցմաթնոսյանական գծերով: նա գրականության են մեծ գրված վածությունը:Գեղարվեստական վարպետությամբ նրա «Օգոստոս», «Կայարան»,«Գոմեշը»,«Կանաչ դաշտը»,«Մեր վազքը», «Մենք ենք, մեր սարերը», «Աշնանարն», «Ծառերը», «Տերը» ն այլ ստեղծագործություններ: մեծություններիցէ, անշուշտ, Հայ գրականության ինքնատիպ

Պերճ Զեյթունցյանը:

գործումմեծ դեր են կատարել զարգացման Թատերագրության ժ. Հարությունյանը, Գ. Տեր-Գրիգորյանը, Գ. Բորյանը,Ա. Պապայանը, է նան մանն Զարգացել ժ. Անանյանը,Պ. Զեյթունցյանը ուրիշներ: Ս. ՄուրաԽ. Գյուլնազարյան, գրականությունը` կա-պատանեկան

դյաննուրիշներ: նոր որոգրական,գեղարվեստական 60-80-ականթվականները հատկապես20նումներիշրջանէր: Ազգայինու համաշխարհային, ձնավորվումեն նոր նկատմամբ րդ դարի,գրականգործընթացների են ստեղծագործական նոր հնարամոտեցումներ,բացահայտվում (՛. էդոյան, սերունդ նոր մտավ Գրականասպարեզ վորություններ: 3. Ա. Ա. Ավագյան, Ռ. Դավոյան, Մարտիրոսյան, Ա. Հարությունյան, Հ. Ա. Շեկոյան,Հ. Սարուխան, ԹամրաՎ. Ալեքսանյան, Գրիգորյան, ), Լ. Խեչոյան,Ա. Ավդալյան Վ. զյան, Ռ. նահապետյան, Գրիգորյան, է մինչնօրս: շարունակվում որի գործունեությունը անհրաժեշտ գրականության 20-րդ դարիհայ գեղարվեստական սփյուռքահայգրողառաջնորդվող մասն են կազմումազգայինով նրանք շատ են, ն յուրաքանչյուրն ների ստեղծագործությունները: Դարին համաշխարհային իր լումանէ ներդրելայդ բնագավառում: է Վիլյամ Սարոմեծություններից անփոխարինելի գրականության յանը (1908-1981): նա ծնվել է Ֆրեզնոյում,Բաղեշից(Բիթլիսից) Դարինբնորոշ ընտանիքում: այդտեղգաղթածհայի ավանդապահ հախուռնվազքի,օտարացգործընթացների, բարդ ու հակասական կաղապարայնության ման ու գռեհկացող նյութապաշտության, ու արվեստի ու վարքի,գրականաշխարհի ձգտող մտածողության մեջ Սարոյանըստեղծումէ մրցակցության անտրամաբանական իր զուլալ աշխարհը,բարունու ազնիվին,մարդկագեղարվեստի հերոսներով,ովքեր աշխարհի յինին նվիրվածիր անփոխարինելի ու անջնջելիկենսամասինունեն իրենցուրույնպատկերացումներն

փիլիսոփայությունը,որովհետնայդպիսինէ հենց ինքը՝ մեծախորհուրդու իմաստունՍարոյանը: ներառումեն պատմվածքՍարոյանիստեղծագործությունները ներ, նովելներ,նշանավոր«Մարդկայինկատակերգություն»,«Ինչ որ ծիծաղելիբան»,«Հայրիկ,դու խենթես» ն այլ վիպակներ, «Վեսլի «Իմ է», վեպը, սիրտըլեռներում Ջեքսոնիարկածները» «Կյանքիդ ժամանակը»,«Հե՛յ, ով կա այդտեղ» պիեսներըն հարյուրների Սարոյանըհասարակ հասնող բազմազանստեղծագործություններ: մեծ է բացահայտում մարդկանցկերպարներում աշխարհիհոգսերը, հոիջորջվողաշխարհիհոգեազգերիճակատագիրը, քաղաքակիրթ պաւոերազմի գազանի վոր բարբարոսությունները, արհավիքները, վերածվողամբոխիհակամարդկային էությունը: ճանաչում ունեն նան Սփյուռքահայգրողներիցհամաշխարհային ( Լեոն Թորոսյան, ծնվ. 1911) Է Վահե ֆրանսահայԱնրի/Թրուայան է ծնվ. 1928): նշանավոր ֆրանսահայԱրթուր Քաշչան(Խաչատրյան 1908-1970)՝ 20-րդդարինշանաԱդամովը(ՀարությունԱդամյանը, վոր թատերգուներից մեկը:Իսկ, ընդհանրապես, սփյուռքիգրական աշխարհը կազմում է ականավորգրողների մի համակարգ:Այդ գրողներիցեն Ա. Չոպանյանը,Վ. Թեքեյանը,Հ. Օշականը,Հ. Մնձուրին, Վամաստեղը(Հ. Կելենյանը),Լ. Սուրմելյանը,Շ. Շահնուրը,Ա. Լ. Շանթը,Մ. Ռուբենը,Զահրատը,Մ. Ծառուկյանը,Ա. Ահարոնյանը, Ս. Սնանը,կրտԴ. Ա. Կիրակոսյանը, Իշխանը, Տեր-Վովհանիսյանը, ն Պ. սեր ՄայքլԱռլենը, Բալաքյանը ուրիշներ: 7.4.

ն ազգայինմշակույթը Հայաստանիանկախացումը

է ստեղՀայաստանիանկախացումը նոր հնարավորություններ ծում հայ մշակույթիհետագազարգացման համար:Սակայններկաէ մի բարդ իրավիճակ,երբ մենք ավելի յումս ստեղծվել այնպիսի շատ կորցնումենք, քան ստեղծում:Ձնավորվումէ զանգվածայինի հավակնություններունեցող ցածրաճաշակմշակույթ կամ, ավելի Աղավաղվումէ հայկականը,ազգայինըարեճիշտ, հակամշակույթ: ու արեմտյան, հաճախցածրաճաշակ,մշւսկութայինտարբեր վելյան երաժշտություն, կինո, պար, գրականությունն այլն, երնույթներով՝ մեծ դերունի նան հեռուսորոնցտարածմանգործումբացասական Եվ, դժբախտաբար, տատեսությունը: դարձյալառաջացելէ ազգային արժեքներըաղավաղելու,ազգայինըայլափոխելու վտանգը: արժեքներին, արտաքինձներինհետնելը, Արեմուտքիայլափոխված համար «շպարելը» շատերի «կապկելը», սովորականու տարածում Մեծանում են է: կեղծքաղաքակրթական, հակագտած իրողություն

մշակութային երնույթների ու արժեքների, բարքերի մուտքը հասարակականկյանքի տարբեր ոլորտներ: Այնինչ, պատմական փորձը հետ հաղորդակցվեհաստատում է, որ այլ քաղաքակրթությունների լը, համապատասխանարժեքներիյուրացումը պետք է իրականանան ոչ թե հանպատրաստից, այլ ընտրողաբար,ազգայինիկողմից վերառվելու շնորհիվ ն պետք է համապատասխանենազգայինի Դա պետք է չափորոշիչներովիմաստավորվածհամաշխարհայինին: լինի ազգային քաղաքական ռազմավարության(եթե, իհարկե, դա ունենանք)բաղկացուցիչմասը:Մինչդեռ,հանրապետությունումտեն ղի ունեցող փոփոխությունները հակա են, առո անականությանն ու տրամաբանությանը որ տարբերձներով իր տեղը ում ու է կամ մարդկայինին ազգայինին օտար զիջում զոհաբերվում ունեն համարվելու երնույթներին,որոնք նույնիսկ հավակնություն առաջավորերնույթներ: քաղաքակրթական Տնտեսական, սոցիալական(ընկերային)ծանր պայմանները,հոգեբարոյականընդհանուրլարվածությունըիրենց հերթին նպաստում են հանրապետությունումայդ բացասականերնույթների տարածմանն ու ամրապնդմանը:Անկում են ապրում կրթական ու գիտականհամակարգերը:Գիտականն մտավորմեծ հնարավորություններ ունեցող ՎայաստանիՀանրապետությունըչի կարողանում կյանքի կոչել ազգային այդ մեծ առավելությունը:Շնորհաշատ մի հեռացել են Հայաստաշարք գիտնականներու արվեստագետներ շրջանանից: 90-ական թվականների սկզբիցհանրապետությունում ռությանմեջ դրվեցին«ազգային դպրոց», «ազգային կրթություն» հասկացությունները, բայց մինչն օրս անհասկանալի են մնում դրանց բուն էությունը, իրականացմանձներն ու եղանակները: Ավելին, այդ բնագավառումտեղի ունեցած ու ենթադրվող խություններըառայժմ դրականոչինչ չեն խոստանումն իրենց վրա ու երկրների կրում են արտասահմանյանկազմակերպությունների կամայականթելադրանքներիբացասականազդեցությունները: Չնայած այս հանգամանքին,20-րդ դարի 80-ական թվականներից, հատկապեսԱրցախյանշարժումից սկսած, երբ մեծ վերելք գիտակցությունը, ստեղծապրեց նան ազգային,հայրենասիրական վեցին ազատ ստեղծագործությանհնարավորություններ,մշակութային մի շարք գործիչներ հաջողությամբիրականացրեցին դրանք: Թեն մասնակիորեն,դա իր արտահայտությունըգտավ հայագիտության, արվեստի տարբեր բնագավառներում:Սակայն ընդհանուր մշակույթի զարգացմանհամար անհրաժեշտեն պետական ն ոլորտի տարություն (հատկապես հայագիտության)նկատմամբ Ա միջոցներիներդրում: Ընդ

խիստ իրողությունները հախուռն

են այն մասին, հայկականը

րաի

ագրգով անու յյուն որամական

ԿԳ

որում, այս խնդիրըիրականացնելուհամարպետք Է մշակվի ընդհանուր ազգային մշակութայինգիտակցություն:Այդ խնդրիիրականացումը պետք է դառնա նան գոյություն ունեցող ու ձնավորվողհայ մեծահարուստների մտահոգությանառարկան:Նյութական հարստության ու հոգնորհարստության այս փոխկապվածությամբ է հնարավոր միայն մեր հասարակության ն հետագաառաջադիմությունը այս խնդրի իրականացմանհամար ազգին անհրաժեշտ են նան հոգու հարստությունունեցող գործարարաներ, որոնք, դժբախտաբար, մեր իրականությունում դեռնս խիստպակասեն կամ նույնիսկ՝ չկան: ,

Առաջարկվում է խորհել սույն հարցերի ամար համոզիչ համարվող պատասխանները:

ն տալ շուրջ

ձեզ

Որո՞նք են 20-րդ դարի հայ մշակույթիձեավորմանհասարակականքաղաքականպայմանները: Ինչպիսի՞ազդեցությունունեցավՄեծ եղեռնըհայկականմշակույթիու հայ ժողովրդիհոգեբանության վրա: Ինչո՞վեք բացատրումմշակութային այն մեծ թռիչքը, որ կատարվեց -

-

-

20-րդդարում: -

Ինչ

եք տեսնում Հայաստանի սփյուռքի հայընդհանրություններ միջն: Ո՛րն է այն հենքը, որ միավորումէ այդ մշա-

ութնԵ-ն բների յին ներկայումս ընթանում աստանում: ե

նահատում

մշակութային

եր

ու

այն Գործընթազները, որոն այն գործընթացները, որոնք

Ծանո՞թեք, արդյոք, հայ դասականերաժշտությանը (Ս. Խաչատրյան, Վովհաննես,Ա. Տերտերյան,Տ. Մանսուրյան), գեղարվեստական գրականությանը(Սիամանթո,Դ. Վարուժան,Հ. Թումանյան, Ա. Իսահակյան, Ե. Չարենց, Հ. Շիրազ,Գր. Զոհրապ,Ա.,Բակունց,Դ. Դեմիրճյան,Հ. Մաթնոսյան), (Մ. Սարյան,Ա. Գորկի, Ե. Քոչար,Հ. Կալենց,Մ. Ավետիս-

Ա.

արյարվեստին Ն

յա

-

գրողներին(Վ. Սարոյան, սփյուռքահայ Մայքլ Առլեն, Պիտեր Տեր-Հովհաննիսյան,

Նպատակադրվեք կարդալ

արար ուներՐ:

Դ.

Վ.

Բա-

`

Գրականություն 1. 2.

Յ.

4. Տ. 6.

Ա. Հայերըհամաշխարհային Բախչինյան կինոյում,Երեան,2004: Ց. Սփյուռքիհայ Երնան,1968: երաժիշտները, Բրուտյան Գիտությունը Հայաստանում50 տարում,Երեան, 1973: երաժշտականմշակույթի պատմությունհ. 2, Երնան,

դայվական :

ՍարինյանՍ. զայ գաղափարաբանություն, Երնան, 1998: ՍովետականՀայաստան(ՀՍՀ), Երեան,1987:

Սուրեն

Մշակույթի

Արտավազդի

տեսություն

Ա

ուսյ

Ուռումնական

Հ՝Վաճակարգչայիռ

Պատվեր՝ ՂՂ հեղ. ՂԴ.2Թ

սպաւտմություռ

ձեռնարկ

Չափս`

6Օ»Հ84-/15:

ՂՂ1,2 մամուլ, հրատ. 13,25 տապ. Մամուլ,

«ՏոՇուռեսագետ» է

Մշակույթի

Հրատ. խմբագիո՝ Վ. Զադայան Ջ. ՍՄրբագրիչ` Զովհաննիսյան ՆԿ ձՁձնենասվորումոռ` շարվածքը Ա.Դալոզյառի

375:

Տապասթառակ՝`

Տպագրված

ՍարգսԿյաԱ

3ՕժՕ:

մամուլ,

տապ.

պայմ.

մամուլ:

հրատարակչություն

«ՏԱոԱտեսագետ» հրատարակչության ւսրւաոուսդրամասում 25, Երեառ ԽՆալբառդյառ,

տայնգրականռն