Մտքեր ասույթներ - Գրիգոր Գուրզադյան

ՄՓ/ՈԶԾ(Բ...

ԱՍՈ .

ԱՆԵԼՆ ԱՅՈ

Միքելանջելոն համարում Էր,

որ

միայն այն քանդակներն են լավ,

որոնք չեն կոտրվում լեռան գագաթից ցած գլորվելիս: Այդպիսի անկումից Բետո, նրա կարծիքով, ինչ կոտրվում Է, ավելորդ Է:

Արդլո՞ք Միքելանջելոն չի ընկնում ծալրաճեղության մեջ: Նրա «Դավիթը», որից չԷ թե վեր, նույնիսկ ճավասարը աշխարըը չունի, ինչ, մի՞թե սարից գլորելու բան է: Ապա ճելլենական Էպոխայի քանդակները՝ անթիվ, անձամար Վեներաները,Աֆրոդիտեները, Նիկեները. ճենց

այդ

«Սամոթրակյան Նիկեն»,

այդ

չք-

նաղ կոմպոզիցիան՝ «Սաբինյանկաներիառնանգումը», եթերային մարմինը թնատարած չքնաղ աղջկա՝ ճուժկու աթլետի

բա-

զուկճերի մեջ: Նովն Միքելանջելոյի «Գիշերը Մեդիչիների դամբարանոտ», ճետո՝ ավելի

մոտ

ժամանակներում՝ մինչն Ռոդեն,

նրա երազային կոմպոզիցիաները չքնաղ, եթերալին մարմին-

ների ներ

ն շատ-շատ

ուրիշները, մի՞թե դրանք սարից գլորելու

բա-

են:

«Դավիթը» ստեղծելիս Միքելանջելոն 27 տարեկան Էր, դա նրա ճուժկու վերելքի շրջանն Էր, երազների մեջ, նրա աշխարճը բացարձակ գեղեցկությունն Էր, պլաստիկան, Բարմոնիան... «Սարից գլորելու» գաղափարը ծնվեց նրա մեջ շատ Բետո՝ ութսունն անց, իննսունին մոտ Միքելանջելոյի ներսում,

ալդ

շրջանում

նա

ուներ

իրավունք ծայրաճեղ խստապաճանջկոտության... .

Քանդակը երբեք ալնքան շողարձակ չի եղել, որքան այն ժամաճակ, երբ ներշնչվել Է այդ վաղ շրջանի ճարմոնիայից, ճավասարակշոությունից:

»

Ըստ փիլիսոփաների՝արարված աշխարհը երբեք այնքան գեղե-

ցիկ չի եղել, որքան իր արշալուսին, երբ նախնական ճավասա-

րակշոությունը դեռ չԷր խախտվել: Նրանք վախենում Էին

րոշությունից:

անո-

Հ

«կնիդոսյան Վեներան» Պրաքսիտելեսի գլուխգործոցն Է, Կապիտոլիումյան Վեներան ն Մեդիչինյան Վեներանն այս

Վեներաներ

այլ

մոդելի ընդօրինակումներն են, տարբերակները:

Հունաստանում

ընդունված Է եղել նմանակել

ն

ընդօրինակել

իրենց նախորդած որնէ վարպետի՝ շատ քիչ փոփոխություններ մտցնելով ընդօրինակած քանդակի մեջ: Հուռական վարպետները

իրենց անձատականությունը ցուցաբերում Էին միայն կատարման պրոֆեսիոնալիզմի, վարպետության մեջ: «

. Հանգիստ գեղեցկությունըամբողջովին արտաճայտվում Էր կիսաթափանց մարմարների ճանգստության մեջ, երբ կար ճավասարակշոություն մտածողության

ն

նյութի միջն: Ժամանակակից

մտածողությունը, ընդճրակառակը,ջարդուփշուր

ձները, որոնց մեջ Հ

նա

Է արել բոլոր

մարմնավորվում Է:

Առաջընթացը,պրոգրեսը իշխում Է աշխարճում, բայց

ոչ

արվեստում:

Ո՛չ նկարչությունը, ո՛չ քանդակագործութլյունը չեն ճրապուրի այլնս ճոգուն...

Միքելանջելոյի թեմաները պարունակում

են

մարդկային ճոգու

խորության վեճութլուն:

Արվեստն այլնս չէր գոհացնում Միքելանջելոյին,

նա

անվերջու-

թյան Էր ձգտում:

Ռոդենը դրանով Բանդերձմերժում

Է

Միքելանջելոյի

առ

կյանքն

ունեցած արճամարճանքը: Երկրայինգործունեությունը, որքան Էլ

»

բարի... Պետք Է ձգտել անդորրի:

անկատար, դեռ գեղեցիկ Է

ու

(Ռոդեն. «Սս օգտակար

Բամարում այն ամենը, ինչ երջանկու-

եմ

թյուն Է պարգնում»: «

.

Արվեստը ցուլց Է տալիս մարդկանց իրենց գոյության իմաստը...

Քայքալիչ ուժը առաջանում Է

ոչ թե առանձինմարդկանց մեջ. այլ երբ մարդիկ միանում են իրար ճետ. ն ստեղծվում Է ամբոխ: Ամբո-

խը պատասխանատվություն չի կրում անձատի արարքի

ճա-

մար... «Ամբոխներըխելագարված»...

Դաստիարակություննու կրթությունը. սրանք են հիմնական մանները ապագա Պետք Է գնալ

ոչ

րի ուղղությամբ...

պալ-

քաղաքակրթության: թե ոնոլլուցիոն, այլ Էվոլյուցիոն բարեփոխումնե-

Լուծելով խնդիրներըաստիճանաբար...

Էգոիզմն

Է ստեղծում կոնֆլիկտներ, արլունաճեղություններ

ն

ամենալն չարիք...

Մեր ժամանակը դավանանքային պատերազմների դար Է...

Քաղաքակրթությունը տեխնոլոգիայի ճարցում դարձավ

աստ-

վաձ, բայց մարդը Բոգեկանպլանում մնաց առաջվա պես ոչ միալն նաիվ, այլ ճույնիսկ պրիմիտիվ...

Իսլամը շատ Է ագրեսիվ,

նա

պատժիչ միտումներով, ճկրտումնե-

րով Է միայն լցված... Ես երնի թե երբեք չեմ եղել այսպես կաշկանդված, ինչ-որ տեղ

ներքնապես սեղմված, ինչպես Բիմա՝ այս պատին... Զգիտեմ ինչին վերագրել դա...

Դաճլիճը մեր մտավորականությունն Է, մեր

ընտրանին,մարդիկ, որոնց ասպարեզը, թվում Է, գիր ու բանն Է, ընդունակ ճիշտ հՃասկանալունույնիսկ ճիշտ չասված խոսքը... բայց կաշկանդված եմ...

ՓարավոններիԷպոխայիկուլտուրային,եգիպտականհզոր մտածողությանն Է ճառվածեղել Բալացքըմարդկությանայս մոլորակի վրա դարեր, դարեր շարունակ, եթե ոչ հասնելու, ապա գոնե որպես սարման

ձգտման...

Մեղուները ռոբոտներ են, ավտոմատներ,նրանք վճիո չեն կայացնում, նրանք անում

են

այն, ինչ ի սկզբանե եղել Է ծրագրված

նրանց գենային սիստեմում:

«Հաբլը» եղավ դուրսգալուց

ամենամեծ

ճետո նա

կոաՍիկական տելեսկոպը: Նրկրի շուրջը

տեղակալվեցշրջանաձնօրբիտայիվրա՝ 500

կմ բարձրությանվրա: Արժեքը տելեսկոպի 1.6 միլիարդ դոլար Էր:

Ամենահզոր ռենտգենյան տելեսկոպը՝ «Զանդրան», կոսմոս վեց ճուլիսի 9-ին՝ Ոտենու

1999 թ.:

Արժեքը 1,5 միլիարդ

դոլար

ճան-

Էր:

սածիլը ճինգ տարվա ընթացքում դառնում Է 80 կգ (կավե

ամանի մեջ) ն սկզբնական ճողի քաշը (90 կգ) մնում Է անփոփոխ:

Որտեղի՞ցայդ զանգվածը (այս դեպքում պատասխանըպարզ օդի ՕՕ»չ-իցվերցվում Է ածխաձինը): Սալաթի տերնների մեջ ծծումբը եղել

Է՝

Է երկու անգամ ավել, քան

սերմի մեջ: Որտեղի՞ց Է լրացուցիչ ծծումբը, գուցե Էքջսպերիմե՞նտը մաքուր չԷ:

Բույսերը ձնափոխումեն Էլեմենտները: «ԲովսերինԲայտնի Է

ալ-

գրում Է ֆրանսիացի պրոֆեսոր

քիմիկոսների գաղտնիքը»,--

Բերթլոն: Հավի ճտերի մարմնի մեջ կալցիումը 4 անգամ ավել Է, քան ձվի սպիտակուցի

ն

դեղնուցի մեջ, իսկ կճեպի մեջ մնացել Է անփո-

փոխ:

Բնությանմեջ կա այդ Բատկությունը՝ձնափոխությունըԷլեմենտբոլոր (հազվագլուտ) Էլեմենտները, ոսկին

ների, կա տեսակետ, որ

առաջին Բերթին, առաջանում

կերպ: Կան սպասելիքներ,որ

են այս

Էլեմենտների ձնափոխմանխնդիրը

կլուծվի առաջիկա

լաբորատոր

պայմաններում

100 տարում:

Ընդճանրապեսայդ խնդիրը Բետաքրքիր Է, ինչպես նում

են առաջա-

ճազվագյլուտ Էլեմենտների կուտակվածությունները երկրի

ներսում: Խոսքը լոկալ կուտակվածությունների մասին չԷ,

այլ

ոչ

Պետք չԷ լինել երաժշտագետ՝հասկանալու ճամար, թե որքան

Բե-

միջին քիմիական բաղադրության:

ոու

կարողԷլինել

այս

օրը, ես

գացմանը. կուսանաց վանքի

ուզում ալդ

եմ

ապավինել իմ կանխազ-

սքանչելի դշխուոու ապագան

աշխարի բեմահարթակներն են լինելու...

Երեք ճարյուր Ճճիսունմիլիոն տարի առաջ արդեն կալին միանգամայն ձնավորված գիշատիչներ, վիթխարի գիշատիչներ, վիթխարի իխթիոզավրեր իրենց անձաշիվ տեսակներով...

կարիճներիսերը... կարիճների սերը... իրար փաթաթված

ողջա-

գուրանք...

Նրանք, որպես կանոն, չգիտեն ալն, ինչ կոչվում Է աշխարճիկ կյանք...

Եթե լինենք փոքր-ինչ

ճամեստ

ու

փորձենք չափավորել մեզ

ու

չընկնել չափազանցություններիմեջ մեր ունեցաձի գնահատման ճարցում, ապա կտեսնենք, րող յոց

ենք

դուրս

գալ

որ

ընդամենը երեք բան կա, որով կա-

աշխարճի առաջ:

Առաջինը մեր լեզուն Է՝

Բա-

լեզուն, մյուսը՝ վաղ միջնադարյան Բայկական ճարտարապե-

տությունը, երրորդը՝ Նարեկացին: Զլինեին

այս

երեքը, աշխար-

հից ինչ-բան կպակասեր:

Հովները

շատ

բան տվին աշխարձին: Ծշտենք. երնի

ոչ

մի ժողո-

վուրդ չի տվել աշխարհին ալն, ինչ Բովներն են տվել՝ ճարտարապետություն, քանդակագործություն,պոեզիա, դրամատուրգիա, փիլիսոփալություն, գիտություն, ալն Էլ բազմապիսի: Հանենք մեջտեղից ալն, ինչ ճույներն են տվել մարդկությանը, աշխարճիցոչ միալն շատ բան կպակասեր, այլ պարզապես չէր լինի այսօրվա աշխարհը:

Պարաշլուտայինթռիչքը չի արվում Բենց այնպես, դա ճաճույք չԷ, ամեն

մի թռիչք ինչ-որ խնդիր Է լուծում: Ու

մի թռիչք միշտ

ամեն

տագնապ Է. թռիչքի օրը՝ առավոտյան՝ տնից դուրս

գալուց

առաջ,

պիտի որ մի ճայացք նետի գոնե մտքով ճրաժեշտ իր ճարազատներին՝ կնոջը, երեխաներին... Նա չպիտի սխալվի... Ամենաճեշտ բանը ոտքը կոտրելն Է՝ գետնին ճասնելիս, ու եթե դա պատարի՝ կոտրի ոտքը, նա պարաշյուտիստ չԷ ալլնս... նա

ու

տա

Ատոմային զենքի վերացումը նովնպիսի խնդիր Է, ինչպիսին Էր ստրկատիրության վերացումը. ատոմային զենքը անճամեմատ ավելի

մեծ

չարիք Է մարդկության ճամար, քան ստրկատիրությու-

նը: Ըստ Էության՝ քսաներորդ դարում, ճանձին ատոմային զենքի

ստեղծվեց նոր, Էղ ավելի զարճուրելի տեսակ ստրկատիրության:

Փարիզի ճամալսարանը կրում Է իր ՃԲիմնադրի՝ Սորբոնի անունը: Հիմնվել Է 1215 թ. չորս ֆակուլտետով՝ արվեստներ, իրավունք, աստվածաբանություն, բժշկություն: Այստեղ

են

ձավալել իրենց

գործունեությունը Գել Լլուսակը, Լավուազիեն, Պաստլորը, Պիեռ ն

ՄարիաԿլուրիները,|.անժնենը:1969-ին Փարիզի Բամալսարա-

նը բաժանվել Է 13 ինքնուրովն ճամալսարանների: Համալսարանն ունի ավելի քան 100 գիիտաճետազատոկան ինստիտուտ, 35 գրադարան: Նա

չէր հասցնում թելադրել ճեղեղի պես եկող մտքերը իր օգնա-

կավճով գրել երեքմետրանոց սեղան-գրատախտակի վրա մաթեմատիկականֆորմուլաները, որոնք չէր տեսնում... կանին

ու

ԽոսքըԷյլերի մասին Է, որը կուրացավ տասներեք օր լուց

ու

գիշեր գրե-

Բետո՝ առանց մեկ օր անգամ քնելու նա ստեղծեց մի Բսկա ճա-

տոր՝ |.ուսնիշարժման մաթեմատիկականտեսությունը'«|.ուսնիշարժումը»գիրքը: Սա ալն Է, ինչ կոչվում Է մոլուցք գիտության մարդու...

Մեղվի՝ վճիռ կայացնելու հատկությունը ակնճայտորեն թովլ Է: Նրա համար ավելի որոշիչ Է ալն, ինչ անվանում ենք բնազդ.

կարնորագույն Բարցերում մեղվի վարքագիծը որոշվում Է ի վեկարգված ծրագրով՝ բնազդով:

րուստ

Նրանք, սակավ բացառությամբ, շատախոսչեն, նրանք գերադասում

են

լոությունը, նրանցը ներքին դիալոգն Է, երկխոսությունը:

Հունաստանի ճարավում գտնվող դավրոսը, իր մեջ

ընդգրկում Է մոտ

այդ

ճրաշք կոմպլեքսը՝ է:պի-

երեսուն կառույց, որոնցից մոտ

մեկ երրորդը տաճարներ են: Թոլոսը դրանցից մեկն Էր... Ամե-

նանշանակալից կառույցը ճսկա ամֆիթատրոնն Է, պաճպանվեԷ

ԵՊ

բույսը,

ն՛

որը

հրաշքով

Բասել մինչն մեր օրերը:

ու

կենդանին չգիտեն՝ ինչ բան Է

պաշար

կուտակելը,

ալն Էլ անճաշիվ, անսպասելի քանակությամբ... Մտածելու բան Է, պաշար

կուտակողը մարդն Է միալն,

որը

ճնովնիսկչունի միտում

կուտակել պաշար ալնքան, ինչքան պետք Է... Կուտակում Է ինչքան կարող է՝ չմտածելով, թե դա ինչի ն ում Բամար Է...

Եղել Է ինստինկտը, զգացողությունը գեղեցիկ ֆորմաների, Բամընդճանուրինստինկտգեղանկարչության: Այն ժամանակվաբարքերը նպաստում Էին մեձ նկարչության ձնվելուն ու ծաղկմանը: Այդ բարքերը Բիմա չկան, չքացան, ն դրանք վերականգնել անճնար Է:

նղել Է

նան

ժամանակ, երբ համատեղվել

րը՝ կովտուրան ցը

ու

են

ծայրաճեղություննե-

կդպտութլունը, ավազակների բարքերը ն

գիտության մարդկանց

ճետ:

զրուլ-

Մարդը այն ժամանակ գտնվել է

անցումային վիճակում՝ միջնադարլանից դեպի նոր ժամանակներ:

իտալացիներըեղել

են ն՛

ավելի առաջավոր, ն՛ ավելի ճետամնաց.

քան մլուս ժողովուրդները. ճետամնաց՝ արդարություն ճարցում.

առաջադեմ՝գեղեցկության: Զորս մարդ միալն վեր

Շեքսպիր, Բեթճովեն: Միքելանջելոն ապրել

են

Ամեն

ամեն

ինչից

ինչից՝ Դանտե, Միքելանջելո ու

ամենից վեր Է Նյուտոնը:

Է մի մեծ սեր, պլատոնական սեր, նրան Էլ

ճվիրել իր բոլոր սոնետները ու ապրել Է մի մեծ վիշտ, որ իր սիրեցյալի մաճից ճետո չի ճամբուրել նրա Ճակատը. չի ճամբուրել այլ

ալտը,

միալն ձեռքը...

կան մեծություններ, որոնց ներքինըդատարկվումԷ կայծակի ուժով.

իսկ գործողություններըորոտ

են ն

փայլ. այդպիսինԷր Մ'իքելանջելոն:

ինչքան շատ ես նալում Ռաֆայելին, այնքան լավ ես զգում, ճասկազում, թե ինչքան քնքուշ ն վեճ Է եղել նրա ճոգին, Մոցարտի ճոգու նման, Բոգի հանճարեղ մարդու, որը կերտել Է, զարգացրել իր ճան-

ճարը առանց դժվարության ու մշտապես ապրել իդելականֆորմա-

ների մեջ: Նա մնաց բարի, ինչպես մի բարձրագույնԷակ, որն ցավ խեղճության

ու

ստորության միջով՝ չփոխելովիր կեցվածքը...

Պերճաշուք եղավ պալատական կյանքը Ռաֆալելի, անի.

նա

ան-

ու

Տիցի-

նան

մաճացավ ժանտախտիցիննսունվեց տարեկան

ճասա-

կում:

Զելլինին

ամեն

ինչում

Բետնում

Էր Միքելանջելոյին, որի նկարնե-

րում իսպաո Էր բացակալում պեյզաժը, բնությունն

նը, նրա աշխարհը մարդկային մարմինն Էր

իտալիային բաժին Է ընկել

ամեն

ծանր բան

ու

ու

օդայնությու-

դեմքը միալն:

նան.

ժանտախտ, հե-

ղեղներ, փոթորիկներ, պատերազմներ, Բիվանդություններ, բանսարկություններ, ինտրիգներ...

իտալիան եղավ

ճան

վկալողը մարդկային ֆանտազիայի

անօ-

րինակ թռիչքի, կատաղի Էներգիայի, ապշեցուցիչ նախաձեռնությունների, անընդճատ պատերազմների՝ներքին Ու նան

ճասարակական

ն

ն

արտաքին...

բնական արճավիրքներ, ծաղկումը

ար-

վեստի ն մարդկային ոգու ճնշման, ինկվիզիցիայի ն ազատամտության:

վերածննդի նկարչի

ամենամեծ

ձեռքբերումը եղել Է լիակատար

անձնական անկախությունը ն բացարձակ ազատությունը ստեղծագործական...

Նկարչի բարձրագուլնազատութրլունըիր իսկ ստեղծած կանոններին տրվելն Է ու դրանց ճավատարիմ մնալը, այսինքն՝ այն, ինչ կոչվում Է անկրկնելի անճատականություն: Գաղափարը, նպատակալնությունը պետք Է լինի ճիմնականը...

Ֆլորենցիան ճիմնադրվել Է Հուլիոս Կեսարի ժամանակներում Ֆլեզոլե կոչված վայրում: Երբ նրա բանակի մի փոքր մասը Ֆիորինո աճունով զորավարի գլխավորությամբ իջնանել Է Աոնո գետի

ափին, նրա բոլոր զինակիցները ասել են. «Գնում ենք Ֆլորենցիա»: Թերենսոչ մի ժողովուրդ ալնքան կապված չի եղել ճարտարապե104

տությանը, ինչպես իտալացին: ԴժվարԷ ասել, թե ինչն Է իտալա-

ցու ճամար ավելի կարնոր՝ երաժշտությո՞ւնը, թե՞ ճարտարապետությունը: Ամե՞ն մարդ կարող Է ստանալ իտալացու հաճույքը,

երբ

նա

ի վիճակի Է կանգնել անշարժ մի տան, շենքի, տաճարի,

մի կառուցի աոջն քը

ու

երկա՛ր-երկար նալել ակնապիշ՝ լուռ ճայաց-

տեղափոխելով մի մասից մլոաը՝ դոներից պատուճանները, քի-

վից կամարները... Պետք Է իտալացի լինել ճարտարապետությունը վերապրելու համար, ճարտարապետությունը իտալացու աշխարճն Է, ներքին

պաճանջը ու նրա Էությունը

նան:

Երբ այդ պաճանջը դարձավ ճա-

մընդճանուր, դարձավ ազգային ճատկութլուն, ձնվեց

կերպա-

ու

վորվեց դրան ճամապատասխանմտածողությունը, ծնվեց մի նոր քաղաքակրթություն: Դա վաղ շրջանի՝ կեսարների շրջանի Հոոմն

Էր: Կոլիզեում, Հոոմի ֆորումը ստեղծող քաղաքակրթությունն մտածողությունը չի եղել դրանից առաջ

նից

Բետո:

ու

չի շարունակվել

ու

դրա-

Դա ուրիշ աշխարճ Էր, ուրիշ Էպոխա։ Համենալն դեպս

այսօրվա իտալիան ն նույն Հռոմում պատսպարված իտալացին

չունի ո՛չ մի նմանություն աղդ քաղաքակրթության

աՂդ մտածողության ճետ ճնան՝ հակառակ ալն բանին, որ ալսօրվա ճոռոմեացու ճալացքը

ամեն

վայրկյան դեմ Է

օր, ամեն

նիների ստեղծաձին: Պարադոքս Է,

Բետ

առնում

ու

իր նախ-

ալդպես Է:

բալց

Պալացցո Վենքիո... Դեռ ուսանողական տարիներից իմ ապշանքի առարկան Էր դա՝ Պալլացո Վեկքիոն։ Դա ինձ թվում Էր ճրաշք, երնույթ վերերկրային, երկնքից իջած մի առեղծված: Մի՞թե Է մարդը ստեղծել: Հիմա Բասկանում եմ, իճարկե, որ

ամենից

առաջ

դա

Էլ

ԿՎեկքիոն

հզոր, մոլեգնող կիրք Է եղել, խոլանք, պոռթկում,

երկրից պոկվելու անզուսպ շարժում, տիեզերական անճունության մեջ մխրճվելու ակնճայտ միտում: Կարելի Է միալն զարմանալ, թե գալիք ժամանակները, գալիք աշխարճը ինչպես կարող Էին

աչքերով նալել

այդ

գույն, ալդքան անուժ ողջ

հրաշք պալացցոյին ու

ու

բաց

ստեղծել այդքա՛ն դժ-

ալդքան անկիրք գործեր

ու

դրանցով լցնել

աշխարքը...

Երնի թե ճիշտը դա՛ Է. ճասկացել են, բանը չԷ,

որ դա

ճասկանալ

վորելը անհույս գործ Է

ու

առավել

ու

դուրս

չգալ

որ

նս

Վեկքիոն իրենց խելքի

դրանից ինչ-որ բան

իր ճասկացությունների

մաններից՝ թաշկինակի չափ տարածք ունեցող:

սո-

սաք-

Դեկարտ-Նյուտոն. ուժի գաղափարը: Դեկարտի ուժի գաղափարը վերացական Էր, աբստրակտ: Ուժի գիտական ձնակերպումը տվեց Նյուտոնը,

ն դա

մնաց ընդմիշտ...

Արագության փոփոխությունը կոչվում Է արագացում: Արագությունը աճելիս արագացումը դրական Է, նվազելիս՝ բացասական: Հաստատուն

արագությունը չի ստեղձում ուժ, ուժ ստեղծում Է

արագացումը: Հաստատուն Հաստատուն

արագության դեպքում ուժը զրո Է: արագացման դեպքում ուժը աճում Է անընդճատ:

Արագացմանգաղափարը գիտության մեջ մտցրեց Գալիլելը։ Նա ցույց տվեց, որ բարձրից ընկնող քարի արագությունը աճում Է ճաստատուն

չափով, ձաստատուն

արագացմամբ:

Նյուտոնը Գալիլեյից վերցրեց արագացման գաղափարը

ն

կիրա-

ռեց իր ստեղծած մեխանիկայում:

Արագության մեծությունը ճնարավոր չԷ փոխել առանց ուժ գործադրելու: Արագության ուղղության փոխելը նովնպես ճնարավոր չէ առանց ուժ գործադրելու: Սորագիծշարժումը նույնիսկ ճաստատուն

արագության դեպքում ուժ Է ստեղծում. դա կոչվում Է կենտ-

րոնախովս ուժ:

Նլուտոնը ստեղծեց մաթեմատիկական ապարատը

ալն բանի,

թե ինչպես գտնել մարմնի կամ նյութական կետի Բետագաընթացքը,

շարժումը տվյալ մեծության ուժից,

ն

ճակառակը, ինչպիսին Է

եղել ուժի մեծությունը տվյալ շարժումը ճարուցելու ճամար:

Կոմունիզմի, կոմունիստական գաղափարախոսության առաջին մեծ

Էքսպերիմենտը ձախողվեց: Րայց

մունիզմի գաղափարները սխալ

են:

դա

չի նշանակում,

Պարզապես այսօրվա

որ

կո-

հանա-

րակությունը իր մտածողական ն բարոլական մակարդակով դեռ չի հասել ալն վիճակին,

որ

կարելի լինի կիրառել կոմունիզմի գա-

ղափարները: Այդ վիճակին ճասնելը չի լինի շուտով, մարդկության բարոլական վերափոխումը տնական, խիստ տնական գործ Է, ն դա պիտի Բենվի ամենից առաջ

վրա, պիտի ճասնել այն վիճակին,

որ

նլութական հզոր բազայի մարդը չմտածի օրվա հացի

մասին: կատարյալ ճասարակությունը, կատարլալ պետությունը

այն Է, երբ

նա

ճՃնարավորճամարի կերակրել իր ալն

ցուն, որը չի սիրում աշխատանքը նչի

քաղաքա-

ուզում աշխատել. պիտի կե-

րակրել

նան

չաշխատողին. Բենց միալն ալն պատճառով.

որ աշ-

խատել չսիրող մարդը արդեն դժբախտ Է դրանով, որ չի սիրում

աշխատանքը,ալդպիսի մարդը կարեկցանքի Է արժանի: Եվ վերջապես, չէ՞ որ ընտանիքում բոլորը չէ, որ աշխատում են, բայց մեկ-երկու աշխատողը կերակրում Է մնացածներին՝ չաշխատողներին:

Մարքս... Եվրոպայի բնակչության կեսի

ն

աշխարհի բնակչու-

թյան մեկ երրորդի ճամար մարդկության պատմության խոշորա-

գույն տնտեսագետըեղել Է

ու

մնում

Է

Մարքսը:

«կոմուռճիստական մանիֆեստը» նա գրում Է Էնգելսի ճետ միա27 տարեկան Բասակում: Այն ավարտվում Է ճետնյալ բառեսին, րով. «Թող տիրապետող դասակարգերը դողան կոմունիստական Բեղափոխության առջն: Պրոլետարները կորցնելու ոչինչ չունեն, բացի իրենց շղթաներից: Նրանք կնվաճեն ամբողջ աշխարհը»: Ըստ Մարքսի՝պատմության ընթացքը պալմանավորվածԷ միալն տնտեսական ուժերի ազդեցությամբ: Մոռացե'ք հանճարների,

դա-

բաների մասին, փոխարենը, ասում Է նա, նայեք այս կամ այն ժամանակամիջոցումտնտե-

վանանքների, ճայրենասիրության ն նման

սական կյանքում կատարվող իրադարձություններինն կճասկանաք մարդկանց ու պետությունների վարվելաձներիիրական պատճառները: Ըստ Մարքսի՝ պատմությունն իրենից ներկայացնում Է

տնտեսականանվերջանալի պայքարի հաջորդականություն: Ըստ Մարքսի՝ ապրանքներն

ու

ծառալությունները արժեք են

ձեռք բերում բանվորների աշխատանքի շնորճիվ միալն: Բայց, ըստ

ալն ժամանակվատնտեսագիտական տեսությունների, բան-

վորին վճարվում Էր այնքան, որքան որ պետք Էր գոլությունը պաճպանելու համար: Դրանից

դուրս

ամեն

ինչ, ալսինքն՝ շաճույթը,

անցնում Էր կապիտալիստին: Ուստի, շաճույթը ճավելյալ արժեք Է, որը պետք է պատկանինրան, ով ստեղծում Է ալդ Բավելյալ ար-

ժեքը, ալսինքն՝ բանվորին:

Կապիտալիզմիպալմաններում Բարուստներնավելի են ճարստանում, աղքատները՝ավելի աղքատանում: կապիտալիստական համակարգի ճԲակասություններնԷլ կբերեն վճռական դասակար-

գային պայքարի: Այդ ճակատամարտում բանվորները կտապալեն կապիտալիստ-շարագործողների իշխանությունը: Կապիտալիզմին փոխարինող նոր Բասարակությունում դասակարգային

պալ-

քարը ալդ

ալլնս անորաժեշտ չի լինի՝ կվերառապետությունը: Կգործի

սկզբունքը. «Յուրաքանչյուրը կաշխատի

ըստ

ընդունակու-

թյունների ն կստանա ըստ պաճանջի»:

Առարկություններ. «

:

-

Պետությունըչի կարելի բացատրել՝ ելնելով միալն տնտեսական ճասկացողություններից: Աշխատանքնարժեքի միակ աղբյուրը

Ակնճայտ Է ադ

չէ:

ձգտումը. ժամանակակիցկոմունիստականպե-

տությունները ամեն կերպ ձգտում են նմանվել կապիտալիզմին: -

Լուրջ չԷ,

որ

պետություններըերբնԷ «կվերանան»:

Ռուսաստանըդարձավ Մարքսիտնտեսականուսմունքը գործնականում կիրառող առաջիներկիրը: Մինչն 1991 թ. ալդ գաղափարներից երկուսը՝արտադրական միջոցների պետական սե1917 թ.

փականությունն ու կենտրոնական պլանավորումն Էին խորորդալին տնտեսական ճամակարգիսիրտն ու ոգին:

Գորբաչովը երնաց 1985-ին:

Նա մտցրեց ՈՇքօՇ՛քօԱա 2-ն՝ վե-

րակառուցումը,բացախոսությունը:

Հակոբ ՄԿձուրին երաժշտություն Է, որն ուզում նկար Է, որն ուզում ես

ես

անվերջ լսել,

անվերջ նալել, պոեզիա Է, որն ուգում

ես

ըմ-

բոշխնել առանց ճագենալու... Ես ամեն առավոտ դիտում եմ

արնածագը,ամեն առավոտ, եթե ան-

գամ արնը ամպերի ճետնում

Է... Ես դիտում եմ Բավերժությունը...

Խելոք վարվեց Անգլիան. նա պարզապես նստեց նավ ու նավարկեց, ճեռացավ իր գաղութներից:

ՊատմությունըԲազվադեպ Է լինում իմաստալից: Հասարակությունըցնցված չԷ, ցնցված են Ղրանք, որոնց րաբերում Է:

Երբ եռում

Է լուղը,

թնդանոթներըլոում

են:

Ամեն բացասական բան դրականի շարունակությունն Է:

ԶԷ, երնում Է՝ Էս մեր անկախությունը երկար Է տնելու...

Ազատությունըպաճանջում Է ինտելեկտ, կուլտուրա: Մարդըտառապանքով Է բյուրեղանում...

դա

վե-`

Եվ որքան շատ տաղանդով են օժտված, ալնքան բախտ Է վիճակվում նրանց մնալ չճանաչված իր ժամանակակիցների ճամար... իրենց գոյությունը կարողացել են ապաճովել այն ժողովուրդները, որոնք եղել են ունակ իրենց միջից դուրս նետել լիդեր՝ նման Շարլ դը Գոլին, Ուինսթոն Զերչիլին կամ, ինչո՞ւ չէ, Աթաթուրքին:

Պլատոնը իր դռանը փակցրել Էր գրություն. «Ով երկրաչափություն չգիտի,

թող

ներս չմտնի...»:

դռանը կփակցնեի ճետկլալ գրությունը. «Ով չգիտի միջնադարյան Բալ ճարտարապետությունը,թող ներս չմտնի...»: Ես իմ

Մարդնի սկզբանե դուրս

Է եկել տիեզերականԲարմոնիայից, ալդ

պատճառով Էլ դատապարտվածԷ կործանման...

Քսաներորդ

դարը եղավ գագաթնակետը գիտության զարգացալդ նույն ընդճանուր պրոգրեսի: Բալց աճա պարադոքսը. քսաներորդ դարը եղավ առեռաարյլունալին մարդկության երեք ման ն

ճազար տարվա պատմությանմեջ... -

-

-

-

-

ԴաժանություններըԼենինի ռինի ճատկապես...

ն

Ստալինի Ռուսաստանում...

Լե-

ԴիկտատուրանՄուսոլինիի ն Ֆրանկոլի կոշմարը Հիտլերի Գերմանիայում ն ողջ Եվրոպայում ՍարսափներըՄաոյլիտիրապետության Ջարդերը ճալերի օսմանյան Թուրքիալում

ն

ջարդերը ճրեաների

Եվրոպայում... -

Զանգվածային սովամաճությունները Հնդկաստանում, Ձինաստանում...

-Հիրոսիմալի

ու

Նագասակիիոչնչացումը ատոմայինռումբերով...

Խոշորագովն իրադարձություններըքսաներորդ դարի պիտի ճամարել. -

--

-

-

-

Ռադիոակտիվությանճալտնագործումը Հարաբերականության տեսությունը էլնշտելնի

Ատոմային ռումբի ստեղծումը Գեռի ճալտնագործումը Մարդու կոսմոս դուրս գալը:

Հելլենական Էպոխայի փիլիսոփաներըզգում Էին դա: Մի անգամ

Սոկրատեսինճարցնում են, թե ծննդով որտեղացի Է: տասխանեց՝Աթենքից, այլ ասաց՝ Տիեզերքից...

Նա

չպա-

Նրանք տառապում Էին իրենց իսկ մտքերից,ճալտնագործածաշխարճներից... «Դժբախտ Է նա, ով ըմբոնել Է իրերի իմաստը...». սա

Լուկրեցիոսի խոսքն Է... Ապագան կոաճելու ունակությունը

կործանարար հատկություն Է...

Ինչպես սլացքը կալծակի՝ փայլատակեց Պասկալի գլխում գաղափարը «անվերջ փոքրերի»,

ու

ծնվեց Նլուտոնլան-Լայբնիցյլան

մաթեմատիկան... «Անվերջփոքրերի»գաղափարը Պասկալի պիտի ճամարել խոշորագույն Բալտնագործությունըմարդկության... Էպիդավիրոս...

Գիգանտ ամֆիթատրոնը Պոլիկլետոսի՝ սարալանջին, բաց երկնքի տակ... Հրաշքը Թ'ոլոսի. գեղեցկագույն, պերճաշուք տաճարը ճելլեռական Էպոխայի...

Եվ երբ նրա՝ Բախի ոչ ուննոր ծնողներըՌարկադրվածԷին լինում

նա՝ Բախը, շարունակում Էր գրել Լուսնի լույսի Ռանգցնել մոմերը,

տակ... Մեծ բան Է դա. կարողանալ ճասկանալ գեղեցկությունը ճշմար-

տության...

Օշմարտությանգեղեցկությունիցվեր չկա ոչինչ, Ճշմարտության գեղեցկությունից շունչը կարող Է կտրվել...

Երաժշտությունըառարկալական չԷ, ն դրանով Է նա մեզ դլութում... Մարդկության գործունեության

բոլոր-բոլոր

ասպարեզներից

ամենապալմանականը, ամենավերացականը ու բացարձակապես ոչ առարկալականըերաժշտությունն Է... Աճա պարադոքսը. երաժշտություն չճասկացող չկա,

ամեն

մի մարդ ունի իր ներսին

Բարիր ճնչլունները, ակորդները,պարզապես ճձալները...

Գերմանացիներին բնորոշԷ դա՝ գիտությունները դարձնելանմատչելի... Գեղեցկություն, ճմայք թեմատիկանԷ...

ու

նրբագեղություն. սա

Լագրանժյլանմա-

Հ

Հ

Հոշոտելը նրանց ճատկություննԷ, դա կապ չունի կշտանալու ճետ... Դեմոկրատիայի լոզունգի տակ ճիմա տեղի ունեցավ

ճամատա-

րած վերաբաշխում երկրի ն պետության ճարստության, արդյունՌարստությունը անցավ կա՛մ մի

քում ալդ

շատ

փոքրաքանակ

մարդկանց ձեռքը, կա՛մ Էլ նրանց ձեռքը, որոնք կապված են նոր

իշխանություններիճետ, կամ Էլ նախկին,սովետական ժամանակներից մնացած վերնախավի ճետ: Դա ճեղափոխություն Էր խաբված հուլսերի: Ստեղծվեց ալն, ինչ կոչվեց «վայրենի կապիտալիզմ», օլիգարխիա ն սովետական իշխանություն՝ ի դեմս «ընտա-

ռիքի»,բնեռներ ծալրաղքատության ն ճեքիաթային Բարստություն ունեցողների: եթե սոցիալական պրոբլեմները լուծելու նպատակով իրականացված ճեղափոխությլունըվեր Է ածվում խաբված ճույսերի ճեապա նոր ճեղափոխությունը դառնում Է անխուսափելի: Հարցն այն Է, թե որքան արագ կարող Է ալն ճՃասունա-

ղափոխության,

նալ, ն ինչպես դա կընթանա՝ռադիկալ ռեֆորմների՞ միջոցով, թե՞ ճարկադրականճանապարհներով:

Նրանք, որոնք «պատրաստում»Էին ալդ ճեղափոխությունը(ռուսական «նեոլուսավորակաները»), այն Է՝ Սախարովըն Սոլժենիցի-

նը, այսպես ասած, «վերակառուցման պրոբլեմը», նրանք

ոչ

միայն

տանուլ տվին, այլն չքացան պարզապես:

Հեղափոխությունը ոչ միայն «լափում Է իր զավակներին», նա նրանց

նան

ալլասերում Է: Նրանցից շատերը, ժուռնալիստներն

առաջին Բերթին, բացեիբաց անցան ալսօրվա տերերի կողմը՝ իսպառ

մոռանալով ժողովրդի կարիքները:

Սա մեկն Է ստեղծված տրագեդիալին սն Էջը ռուս

մտավորակա-

նության պատմության: Նրանք այսօրվա տերերի շաճերը ներկալացնում

են

տության

ն

որպես ազգի շաճեր: Դեմոկրատիայլի,մամուլի

ազա-

շուկալական ճարաբերությունների ճամար տարվող

պայքարի դրոշով Արնմուտքը ճարվածում Է ռուսական պետությլանը՝դարձնելով նրանց աճպաշտպան ներքին ուժերի դեմ: Բայց սա գուցե նորմա՞լ պրոցես Է, երբ ճեղափոխության զարգացմանըզուգընթաց մի քաղաքական կուսակցություն փոխարինում

Է մյուսին. իդեալիստներին փոխարինում են

պրագմատիկները: Բանն ալն Է, կառակը:

որ

ռեալիստները.

մեգանում տեղի ունեցավ

ճա-

Կար երկու ճառնապարճ:Առաջինըն նախընտրելին՝երկիրն անցկացնել կապիտալիզմիվրայով, որից ճետո միայն դիմել շուկայական Էկոնոմիկային ն ճՃասուն դեմոկրատիային,առանց ցնցումների: Այս ճառապարճովգնացին բոլոր նոր ինդուստրիալ երկրները՝

Հարավային Կորեան,Թայվանը, Սինգապուրը,Զինաստանը: Երկրորդը՝արագ անցումը դեպի կապիտալիզմ,ինչպես արեցին նախկին սոցիալիստական երկրները Եվրոպայում, քանդեց ամեն ինչ: Մենք նուլնպես գնացինք ալդ Ճանապարհով, ըստ որում վատթարագուլն մոդելը իրականացվեց վատթարագույն ձնով:

Ակադեմիկոս-Էկոնոմիստներիտեղը գրավեցին եթե

ոչ

սպեկուլ-

լանտները, ապա կրտսեր գիտաշխատողները:

Եղան

ն

ալդպիսիք, որոնք սեփականաշնորճման մեջ տեսնում

Էին երկրի թալանը, բայց նրանց արագ մեկուսացրին:

Կաշառակերությունը ռուսական իշխանության վերին խավում, թվում Ելցինի ընտանիքի,դարձավ անխուսափելի:

ալդ

Ռուսական Էկոնոմիկանանցավ իրենց ստորագուլնշատերինԲետամուտ ոչ

իշխանավորների ձեռքը: Նրանց նպատակներըչունեին

մի առնչություն ժողովրդի շաճերի ճետ:

Օրիճնաչափությունըսա՛ է. որքան երկար Է չարաշաճվում ժողովրդի ճամբերությունը, այնքան ավելի են կուտակվում նրա մեջ զայրույթը

իրեն ալդ

ատելությունը ճանդեպ նրանց, որոնք ճասցրել են վիճակին: Ալդ դեպքում վաղ թե ուշ կլինի դա՝ սոցիալան

կան պալթյունը, ն դա՝ մեծ ուժով

ու

ցասումով:

Կոմունիզմի գաղափարը ուտոպիա չԷ: Կապիտալիզմը,ձնափոխմորալի, Էթիկայի տեսակետից փոքր-ինչ կոփելով մարդկանց, կարող Է բերել մի ինչ-որ վիճակի՝ կոմունիզմ ճիշեցնող... վելով

ն

Կոմունիզմի գաղափարները, կոմունիստական արժեքները մոտ են

կրոնականին՝ ալն տարբերությամբ,

որ

կոմունիզմի դեպքում

գործադրվեցբռնություն:

ՄարդունԲիմաճետաքրքրումեն ուրիշ բաներ... ԳրականությունըԲիմա չունի ասպարեզ.ճեռուստատեսությունը,բիզնեսըդուրս մղեցին «մեծ

գրականությանը».քաղաքակրթությունըվտանգվածԷ...

Սպառազինությանվազքը ուժեղանում Է... Պակիստանը, Հյուսիսային Կորեան ունեն ատոմային ռումբ, նրանք կարող են Բուսաճատ

մոլուցքի մեջ դիմել ատոմային զենքին...

Պատերազմներըառաջվա պես կան. դա ճարցերի լուծման միակ ձնն Է

դարձել նուլնիսկ մեր ժամանակներում...

Մարդկանց ճամար ավելի լավ չէր լինի, եթե իրականանա ալն ամենը, ինչին իրենք ալդքան ձգտում են: Հերակլիտ

Մարդկային թյունից

ճետո

բոլոր

կրքերից ամենասարսափելին ինքնասիրու-

իշխանասիրություննԷ: Բելինսկի

Ամեն մարդ ճամարում Է, որ ինքը միանգամայն պիտանի Է այդ

ամենադժվարին զբաղմունքին՝կառավարելուն... Սոկրատես

Երբ այս կամ ալն արքայի ճԲամարասում են, որ նակում Է՝ նրա իշխանությունըչի ստացվել...

նա

բարի Է, նշաՆապոլեոն

իմ սիրուճին իմ իշխանուճին Է... Նապոլեոն Նա շատ

Է մտածում, ալդպիսիները վտանգավոր են... Հովիոս Կեսար

ԱնճրաժեշտԷ քաղաքներ

ն

նան

զավթել իշխանությունը, սկսել կառուցել նոր

քանդել Բինը... Մաքիավելի

Ամեն բռնակալ ունի իր օրը ճատուցման... Արաբականառակ

Եսոչնչի չեմ ճավատում,ես ճավատում եմ,

որ

բոլորն Էլ սրիկա են... Ալեքսանդր1

Եսչեմ

անում

ալն, ինչ ուզում եմ, ես անում եմ այն, ինչ ատում եմ... Պողոս առաքյալ

Աճա

ալս

տարօրինակ ցանկությունը՝ ունենալ իշխանություն

ն

Բրաժեշտ տալ ազատությանը... ԲեկոնՖրենսիս

Նա, ով լցված Է մշտական ներքին տագնապով,ներքին անճանգս-

տությամբ,լինում Է լռակյաց, որ իր վրա չդարձնի ուշադրությունը,

ու

զատված նան՝ չիմանալով, թե որտեղ արտարալտվի: Միքելանջելո

Ամեն իշխանություն առբարոլականություն Է, բացարձակ իշխա-

ռությունը անբարոլականությունԷ բացարձակ... Լորդ Ակտոճ

Բացարձակ դեմոկրատիան շատ ավելի Է սարսափելի, քան

բա-

ցարձակ միապետությունը: Լորդ Ակտոճ

Քաղցր

Է լույսը,

ն քաղցր

Է նրա ծնունդը, երանելի Է այլնմարդը,

որն ունի բաժին առավոտյան լուլսից... ԿոստանդինԵրզնկացի Շատ կարնորէ մարդուճամար,թեինչպեսԷ նա դիմավորումառավոտը... Տուվե Ցանսնոմ (ֆինն կին գրող)

Զի կարելի ճամեմատել արվեստի գեղեցկությունը բնության գեղեցկության

ճետ:

Ջորջ Բայրոն

Աճճատականությունը պետք Է ապավինի իրեն, արտահայտի ինքն իրեն, ոչ ոք չի օգնելու նրան: Գյոթե

Ռրպեսզի կարողանաս հարուցել ուժեղ. զգացմունքդ դիմացինի որ ամենից առաջ ինքդ լցված լինես ուժեղ զգաց-

մեջ, Մարկ Է,

մունքներով... Նիկոլո Պագաճինի

Հարկ Է ձնի ճամար գոնե փորձ անել Բասկանալուճամար անիմանալին... Սոկրատես

Ապրիլ2006, Գառնի