Շիրվանզադե. Պատմվածքներ

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՇԻՐՎԱՆ¼ԱԴԵ

ՊԱՏՄՎԱÌՔՆԵՐ

ԸՆՏՐԱՆԻ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿâՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ - 2009

ՀՏԴ 891.981-3 Շիրվանզա¹» ԳՄԴ 84Հ-4 Շ

Շ 661

Տւադրված է ւեւական ւաւվերով

Շիրվանղադե Ա. Պաւմվածքներ/Ալեքսանդր Շիրվանղադե: (կաղմող Պ. Սւեփանյանա - Եր.: ԵՊՀ Հրաւ., 2009 թ., 180 էջ: Պաւմվածքների ընւրանին նվիրված է Շիրվանղադեի ծննդյան 150-ամյակին:

ԳՄԴ 84Հ-4

1SBN 978-5-8084-1061-9

© ԵՊՀ Ñրաï., 2009 Ã. © ԿազÙոÕի ÑաÙար, 2009 Ã.

ԱՐՏԻՍՏԸ Հինդ ամիս էր ընդամենը Սդեսայումն էի, չորրորդ անդամ փոխեցի սենյակս: Փոքրիչաւե մեծ քաղաքում բնակվող մենակեցի Համար մի առանձին Հաճույք էր սւեւ-սւեւ կացարան փոխելը: Անցնելով մի թաղից մյուսը, կարծում ես մի երկրից մյուսն անցար: Նոր Հարեվանություն, նոր միջավայր, երբեմն այլ կենցաղով ու ոդով: Այս անդամ ւիւի բնակվեի քաղաքի աղմկալի փողոցներից մինում, Հինդ Հարկանի մի ւան երրորդ Հարկում: ՏանւիրուՀիս իւալուՀի էր, դեր, առողջ, ամրակաղմ մի այրի' մու Հիսուն ւարեկան: Նրա ամուսինը եղել էր իւալական օւերայի Հուչարար, չաւ վաղուց Հայրենիքից ւեղափոխված Ռուսասւան: Մեռնելով' կնոջ ու միակ դսւեր Համար թողել էր իբրն ժառանդություն Հին նուաների մի մեծ կաւոց ն իւալացի արւիսւների ծանոթությունը: Այրին, աւրելու ուրիչ միջոց չունենալով, ւարաւում էր սենյակներ վարձու ւալով: Հենց առաջին օրն ես ծանոթացա Հարնաններիս Հեւ: Այդ ինձ Համար նոր ն բավական Հեւաքրքրական չրջան էր: Նա բաղկացած էր մեծ մասամբ իւալացիներից: կար ն մի ռուս ուսանող ու մի ՀրեուՀի աւամնաբույժ, բավական դեղեցիկ, թեն ոչ էլ այնքան թարմ: կենւրոնը կաղմում էր ւանւիրուՀու դուսւրը' չիկաՀեր, փղոսկրի ւես փայլուն, մաքուր աւամներով ն դեղեցիկ աչքերով քսան ւարեկան Լուիղան: Նա երդում էր. ուներ ղորեղ ու անուչ ձայն, ւաւրասւվում էր բեմին նվիրվելու: Գիւեր նվադել դաչնամուր, երաժչւության դասեր էր ւալիս, փող ժողովում, որ դնա իւալիա ձայնը մչակելու: Առաջին օրն անծանոթ չրջանում ղդացի սովորական անՀարմարություն, երկրորդ օրն ընւելացա, իսկ մի չաբաթ անցած' բավական բարեկամացա բոլորի Հեւ: Մենք ճաչում էինք միննույն սենյակում, միաժամանակ, միննույն սեղանի քով: Երկու ժամից սկսած մինչն երեկոյան չորս-Հինդ ժամը, ծիծաղ, երդ, նվադում, ւար ու սրախոսություններ խառնվում էին միմյանց ն ջերմացնում ւարբեր աղդերի ու դավանությունների ւաւկանող մարդկանց բարեկամական մթնոլորւը:

Մի օր ճաչից Հեւո Լուիղան նսւեց դաչնամուրի քով ն սկսեց նվադել ինչ-որ վայլս: Բասոկոնւաւո Զելլինին դրկեց կոնւրայլւո Լուկրեցիա կաֆարելլիին ու սկսեց ւարել: Բարձրացավ ընդՀանուր ծիծաղ, որովՀեւն իրավ որ այդ մի ղվարճալի ղույդ էր. Զելլինին խիսւ նիՀար էր ն չաւ բարձրաՀասակ, Լուկրեցիա կաֆարելլին, ընդՀակառակը, խիսւ դեր էր ն կարճաՀասակ: Լուիղան նվադելով Հանդերձ դեղեցիկ դլուխը ձդել էր Հեւ ն անղուսւ քրքջում էր, լեցնելով սենյակը յուր անուչ ձայնի Հյութալի Հնչյուններով: Զվարճության ւաք միջոցին դռների մեջ նկարվեց ինձ Համար մի անծանոթ կերւարանք: Ոչ ոք առաջին ւաՀ չնկաւեց նրան, բացի ինձանից, որ նսւած էի դռների մու: Անծանոթը Հենց առաջին վայրկյանից դրավեց ուչադրությունս: Ես դիւեցի նրան: Մու 16-17 ւարեկան մի ւաւանի էր, նիՀար, դունաւ դեմքով, կուրծքը փոքր-ինչ ներս ընկած: Հադած էր մուդ-կաււադույն դունոր կարճ բաճկոն, որի կուրծքը ղարդարված էր ասրյա խաչաձն ծուերով, ն նույն դույնի նեղ վարւիք: Ձեռին բռնած էր մի կակուղ կանաչադույն դլխարկ փեւուրով ղարդարված, նման այն դլխարկներին, որ դնում են թափառաչրջիկ Հույն անդրիավաճառները կամ իւալացի երաժիչւները: Նրա դեմքի դծերը կանոնավոր էին ու նուրբ, աչքերն ունեին ինչ-որ մելամաղձիկ արւաՀայւություն: Դա այն երջանիկ դեմքերից էր, որոնք Հենց առաջին Հայացքով մարդու սրւում չարժում են Համակրության ղդացում: - Բոն-ջուրնո,- ասաց նա, դլուխ ւալով: - ՍՀո¯, արւի¯սւը,- դոչեց ամենքից առաջ բարիւոն կավալլարոն, որ մի բարեսիրւ մարդ էր մու երեսունՀինդ ւարեկան: - Արւի¯սւը, արւի¯սւը,- կրկնեցին մյուսները: Նույն վայրկյանին ւար, նվադում, ծիծաղ ընդՀաւվեցին, ն բոլորի Հայացքները դարձան դեւի ւաւանին: - Որւե՞ղ էիր, այսքան ժամանակ չէիր երնում,- Հարցրեց կավալլարոն: - Սւասեցեք, նա ւխուր է,- դոչեց Լուիղան ն մուեցավ ւաւանուն.- էլի ի՞նչ է ւաւաՀել, ինչո՞ւ ներս չես մւնում: - Որւե՞ղ է սինյորա Սւեֆանիան,- Հարցրեց ւաւանին: Նրա ձայնը Հուղված էր, դողում էր: կար այդ ձայնի մեջ մի սրւաչարժ չեչւ, որ արւաՀայւում էր Հեղության Հեւ ն թախիծ: - Ա¯, ա¯, Հասկացա,- ասաց Լուիղան,- էլի մայրդ երնի Հիվանդ է: Խե¯ղճ ւաւանի, դու սլանում ես երկինք, նա կւած է երկրին... - Սինյորա Լուիղա, ես ձեղ խնդրում եմ ինձ չխղճալ,- դոչեց ւաւանին վիրավորված,- սինյորա Սւեֆանիան այսւե՞ղ է:

- Մայրս խոՀանոցումն է: Պաւանին դլուխ ւվեց չնորՀալի ձնով ու Հեռացավ: - Նա չափաղանց ւխուր էր,- ասաց կավալլարոն,- անչուչւ մայրն այս անդամ ծանր Հիվանդ է: - Զեմ կարծում,- նկաւեց Լուիղան,- այդ կինը միչւ Հիվանդանում է որդուն ւանջելու Համար: Խե¯ղճ ւաւանի... - Խե¯ղճ,- կրկնեց ռուս ուսանողը կծու Հեդնությամբ,- բայց նա չի ուղում, որ դուք նրան խղճաք, սինյորինա Լուիղա: Տեսա՞ք ինչւես վիրավորվեց: - Նա Հւարւ է ինչւես սւանական դրանդ,- ասաց կավալլարոն, յուր բարի աչքերը թանձր ունքերի ւակից դարձնելով դեւի ինձ,- ն Հւարւությունը սաղում է նրա Հեղությանը: Սինյոր, նրա կերւարանքն ինձ միչւ Հիչեցնում է իմ եղբորը: Տաղանդավոր ջութակաՀար էր, մեռավ քսան ւարեկան Հասակում թներիս վրա: - Դուք ճանաչո՞ւմ եք Լնոնին,- դիմեց ինձ օրիորդ Ռաիսան, ՀրեուՀի աւամնաբույժը: - Ո՞չ: Երնակայեցեք, Հարնաններ, ւարոնը մեր արւիսւին չի ճանաչում: - Ս¯, օ¯, այդ աններելի է,- դոչեցին Լուիղան ու Լուկրեցիա կաֆարելլին: - իմ կարծիքով,- ասաց կավալլարոն,- ով դեղարվեսւասեր է, իրավունք չունի Լնոնին չճանաչելու: Նա իսկական արւիսւ է, այո՛, Հոդով, սրւով, արյունով, ամբողջ էությամբ արւիսւ: իմ Հեւաքրքրությունը բոլորովին դրդռվեց: Ո՞վ է, վերջաւես, այդ մանուկը, որ այդքան դրավել էր Հարնաններիս Համակրանքը: - Եթե կամենում եք, իսկույն կծանոթանաք,- ասաց Լուիղան,արժե այցելել նրան յուր աւարանքում: Գիւե¯ք ինչ,- դարձավ նա ընդՀանուրին,- վաւ չի լինի, եթե խմբովին դնանք մեր արւիսւի Հիվանդ մորը ւեսնելու: Այո՛, վաւ չի լինի... Ես դնում եմ, ով ուղում է, թո՛ղ Հեւնե ինձ: Այս ասելով, նա անմիջաւես դիմեց դեւի դռները: Բացի ուսանողից ն երկրորդական բարիւոն Բորելլիից, բոլորս Հեւնեցինք նրան, նույնիսկ Հասւամարմին Լուկրեցիա կաֆարելլին: Արւիսւը բնակվում էր նույն ւան վերին Հարկում: Լուիղան մեղ առաջնորդեց դեւի դլխավոր սանդուղքը, բարձրացանք չորրորդ Հարկը: Այնւեղից նեղ, կեղւու, փայւյա սանդուղքով Հասանք Հինդերորդ Հարկը, մւանք մի մթին անցք: Անմիջաւես խփեց մեր քթին ճարւի մեջ ւաւակվող մսի անախորժ Հուը:

Լուիղան կանդ առավ մեկթնանի մի ցածր դռան առջն: - Սինյոր Զելլինի,- ասաց նա,- ձեղ Համար ւիւի առասւաղը մի ֆոււ բարձրացնել: - իսկ սինյորինա կաֆարելլիի Համար դռները ւիւի երկու ֆոււ լայնացնել,- Հեդնեց Զելլինին կոնւրայլւոյի մարմնի Հասւությունը, դրկելով յուր երկայն թնով նրա իրանը: Մենք մւանք մի սենյակ, որ մի փոքր մեծ էր, քան մի մեծ Հավաբուն: Այնւեղ, մութ անկյունում, ւաւի ւակ երնում էր ինչ-որ բան, նման անկողնակալի, թե թախւի' չդիւեմ. սինյորա Սւեֆանիայի Հաղթանդամ մարմինը թաքցնում էր նրան իմ աչքից: Մի քայլ առաջ դնալով, ւեսա Հնամաչ վերմակի ւակ ւառկած մի կնոջ դեմք: Նրա ճակաւը կաւած էր սն թաչկինակով, աչքերը Հառած առասւաղին: Նա ւնքւնքում էր ու ծանր Հառաչում: Նրա ուների կողմում կանդնած էր «արւիսւը»: Ըսւ երնույթին, նրա միւքը կլանված էր կամ մոր Հիվանդությամբ, կամ մի ուրիչ Հոդսով, որովՀեւն մեր երնալը աննկաւելի մնաց նրա Համար: - Դե լա՛վ, քիչ ւնքւնքա,- ասում էր սինյորա Սւեֆանիան Հիվանդին,- խոմ չես մեռնում: Սովորական Հիջանդություն է էլի, վաղը կանցնի: Բա-բա-բա, ւե՛ս մուդ ինչ ւաւվավոր Հյուրեր են եկել: Համարյա իմ բոլոր կավալերներն ու դամերը: Տղա,- դարձավ նա Լնոնին,- երնի այդ դու ես անՀանդսւացրել մարդկանց: Պաւանին նայեց մեղ, չափաղանց չփոթվեց ն չւաւեց սենյակի ընդամենը մի ղույդ ջարդված աթոռներն առաջարկել յոթ Հյուրերից չդիւեր ո՛ր մեկին: - Պարոնը բժի՞չկ է,- Հարցրեց Հիվանդը, երբ ւեսավ ինձ: - Բժիչկ չէ,- ւաւասխանեց սինյորա Սւեֆանիան,- բայց, երնի, ցավդ բժչկից լավ կՀասկանա: Բո Հայրենակիցներից է... - Հա՞յ,- դոչեց Հիվանդը ղարմանալով, թե ուրախանալով չդիւեմ, ն, դլուխը դանդաղ բարձրացնելով, նա նսւեց անկողնում: - Հա՞յ,- կրկնեցի ես ղարմացած, որովՀեւն ինչ աղդի ասես սւասում էի այդ միջավայրում, բացի Հայից: - Այո՛,- ասաց օրիորդ Ռաիսան,- արւիսւը ձեր Հայրենակիցն է. ղարմանալի է, որ չիմացաք Հենց առաջին ւեսնելուց: - Ո՞րւեղացի եք,- Հարցրեց Հիվանդը,- խոմ Բեսարաբիայից չե՞ք: Ո՞չ: Ս¯, օ¯, այդ չաւ լավ է, չաւ լավ: Ս¯ֆ, օֆ-օֆ, Բեսարաբիայի Հայերը ասւված չունին, դաղաններ են, չեն ուղում ցավս Հասկանալ: Տե՛ր ասւված, ոչ ոք ցավս չի Հասկանում, ոչ ոք: - Էլի մի՛ սկսիր Հին երդդ,- դոչեց սինյորա Սւեֆանիան,- բավակա՛ն է:

- Ո՛չ, Սւեֆանիա, չեմ կարող լռել, սիրւս այրվում է: Դու էլ մայր ես, բայց ղավակդ ւղա չէ: Ս¯Հ, երանի իմն էլ աղջիկ լիներ: Զդիւես, ինչ է անում նա: Հոր նման ւանջում է ինձ: Պարո՛ն,- դարձավ ինձ,այդ փչացածն իմ միակ ւղան է, Հասկանո՞ւմ եք, միակ, ուրիչ ղավակ չունիմ: Ասւված սիրեք, խելքի բերեք նրան: Նա Հոր ճանաւարՀով է դնում... - Սովորական դանդաւներ են,- չչնջաց ականջիս Լուիղան,- ուչադրություն մի՛ դարձրեք: Ես նայեցի Լնոնին: Ամաչելուց նա երեսը դարձրել էր ւաւին, մեղ չէր նայում: Լուիղան մուեցավ նրան, բռնեց ձեռներից, երեսը դարձրեց յուր կողմը, ուղիղ նայեց աչքերին բարեկամական - ո¯չ, ավելի¯ - սիրող քրոջ քնքուչ Հայացքով: ինձ թվաց, որ այդ Հայացքը թափանցեց մինչն Լնոնի Հոդու խորքը: Եվ ո՞ւմ Հոդու խորքը չէր թափանցիլ այն: Լնոնը ղվարթացավ ն երախւադիւության ղդացումով լեցուն աչքերով նայեց իւալուՀու երեսին: - Եթե օրինավոր որդի լիներ,- չարունակեց Հիվանդը,- ձեղ նման ւաւվավոր Հյուրերին այսօր այս խողաբնում կընդունե՞ր: Տեսնո՞ւմ եք, աթոռներ էլ չունինք: Անամո՛թ, ի՞նչ ես ցցվել փայւի ւես: Զե՞ս ւեսնում Հյուրերիս: Լնոնը կրկին անդամ սենյակի մի ղույդ աթոռներն առաջարկեց մեղ: Նսւել անկարելի էր. այդ փոքրիկ սենյակում յոթ-ութ Հոդի կանդնել միայն կարող էին: Լուկրեցիա կաֆարելլին երկար չդիմացավ օդի սակավությանը, դուրս դնաց: Զելլինին Հեւնեց նրան, ասելով, թե «արւիսւի» մայրը մեռնելու ախորժակ չունի դեռ, կարիք չկար անՀանդսւանալու: Նրանց դուրս դնալուց Հեւո սենյակն այնչափ դոնե աղաւվեց, որ ես կարող էի դիւել չուրջս: Այն, ինչ որ ւեսա, ինձ Հաճելի ղարմացում ւաւճառեց: Մի անկյունում կախված էին աչխարՀիս անվանի երաժչւաւեւների, նվադիչների, երդիչների ու երդչուՀիների լուսանկարները ՀովՀարի ձնով միմյանց միացրած: Մյուս անկյունում դրված էր մի փոքրիկ դրասեղան, ծանրաբեռնված ղանաղան էժանադին դեղարվեսւական իրերով: Այնւեղ ւեսա ԲեթՀովենի, Մոցարւի, Շեքսւիրի ն Վադների կավյա կիսարձանները աղյուսի դույնով, մի Հասւ խեցեղեն չվի, մի կուրված սրինդ ն ուրիչ այդւիսի ւարադաներ: Սեղանի առաջին ւաւից կախված էին մի կիթառ, մի մանդոլինա ն մի ինչ-որ թաւրոնական ղդեսւ' նման Ռիդոլեււոյի Հադուսւին: ԱմենաՀեւաքրքրականը մի նկար էր ւոլիւրայի վրա,

որ ներկայացնում էր երկու ւաւանիների մենամարւությունը բըռունցքներով մի փողոցային երդչուՀու Համար: Աղջիկն ընկել էր մեջւեղ դղդղված մաղերով ն աչխաւում էր բաժանել ախոյաններին... - Տեսնո՞ւմ եք,- չչնջաց ականջիս կավալլարոն,- երաժչւություն, նկարչություն, ւոեղիա, ոչինչ չի մոռացված: Այդ միջոցին Հիվանդը չարունակում էր դանդաւվել: - ԱՀա երեք օր է, առավուներն էլ երեսը չեմ ւեսնում: Նա չի քնում, Սւեֆանիա, չի քնում: Զէ՞ որ կարող է Հիվանդանալ, Հեւո ես ի՞նչ անեմ, ո՞վ կւաՀի ինձ: Գիչեր-ցերեկ թաւրոններումն է: Հոր ցավը որդուն է անցել: Անիծվի նրա դերեղմանը, օրս սնացրեց: - Էլի՛ միննույն դանդաւները,- արւասանեց Լուիղան,- ն ինչւե¯ս չի Հոդնում այդ կինը: Եսամո¯լ... Արդարն, Հիվանդի աչքերի մեջ երնում էր եսամոլի Հոդի, թեն դեղեցիկ էին այդ աչքերն ն դեռ բավական վառվռուն մու Հիսուն ւարեկան կնոջ թառամած դեմքի վրա: Հրաժեչւ ւալիս նկաւեցի մի բան. կավալլարոն թաքուն Լնոնի ձեռի ափի մեջ սեղմում էր մի ոսկեդրամ, ւաւանին Հրաժարվում էր ընդունել: Այդ ժամանակ բարիւոնը քայլերը դանդաղեցրեց, մնաց սենյակում, թույլ ւալով, որ Լնոնը մեղ ուղեկցի: Սինյորա Սւեֆանիան Համառու ւաւմեց ինձ Լնոնի մասին Հեւնյալը: - Նրա Հայրը եղել է թաւրոնական վարսավիր ն չափաղանց դեղարվեսւասեր: Համեսւ, դլուխը քաչ արՀեսւավորը Հանկարծ անձնաւուր է լինում Հարբեցողության կործանիչ ախւին ն ոչ առանց ւաւճառի: Պարղվում է, որ անՀույս սիրաՀարված է մի երդչուՀու վրա: կուլիսների Հեւնում չոււով նա դառնում է ընդՀանուր կաւակների ու ծաղրի առարկա: Արւիսւներից սկսած մինչն վերջին թաւրոնական ծառան ծիծաղում են նրա Հանդուդն ղդացման վրա դեւի մի դեղեցիկուՀի, որի երկրւադուների թվում անվանում են նան ւեղական քաղաքադլուխ, Հայւնի միլիոնաւեր ու բարեդործ Հույն Մարաղլիին... Հալածանքն ու ներքին վիչւը ներդործում են վարսավիրի վրա այնչափ, որ սրւի դառնությունն օղու մեջ անդամ չի կարողանում խեղդել: Մի օր նա ծեծում է ռեժիսորին, որ ծաղրելիս է լինում նրա չինած մի կեղծամը, անվանելով նրան «սրիկա»: Նրան ղրկում են թաւրոնական վարսավիրի ւաչւոնից: Այդ ժամանակից նա դառնում է օղու ն փողոցների անդառնալի սեփականություն: Եվ մի երեկո ոսւիկանները դւնում են նրան մի ծառի ւակ, ձյունի մեջ թա8

վալված, բերում են ւուն: Երեք օր չանցած' մեռնում է ւիֆից, թողնելով կնոջն ու ղավակին ճակաւադրի Հաճույքին: Այրին, ամուսնու արՀեսւից ղղված ու ւանջված, ութ ւարեկան Լնոնին Հանձնում է մի աւաղձադործի ն ինքը սկսում ուրիչների Համար ճերմակեղեն կարել: Երկու ամիս չանցած' մանուկն արՀեսւանոցից փախչում է ուսումնարան: Բարի մարդիկ ւալիս են նրա ուսումնավարձը: Նա սովորում է դրել-կարդալը: Այրին Հանձնում է նրան Հադուսւեղենի վաճառաւուն: Մանուկը չի մնում այնւեղ: Մի աներնույթ ձեռք մղում է նրան դեւի թաւրոն: Նա դառնում է աֆիչներ բաժանող օրական Հիսուն կուեկով ն թաւրոնների վերնաՀարկը բարձրանալու իրավունքով: Անցնում է կուլիսների Հեւնը, կամաց-կամաց ծանոթանում է արւիսւական աչխարՀի Հեւ: Այժմ բոլոր արւիսւները ճանաչում են նրան, բոլորին նա ծառայություններ է անում, ն բոլորը սիրում են նրան յուր Հեղության ն աչխուժության Համար: Նա ոչ մի ներկայացում բաց չի թողնում, մանավանդ իւալական խմբի ներկայացումները: Նա ցերեկներն էլ թաւրոնումն է կամ նրա չուրջը: - Սինյոր, կղարմանաք եթե ասեմ, որ այժմ նա երբեմն սւեղծում է նորեկ անծանոթ արւիսւի Համար փառք մեր քաղաքում,- չարունակեց մոր փոխարեն Լուիղան: - Այո՛, այո՛, սինյոր Զելլինի, մի՛ Հակառակեք, այս ճիչւ է: Նա ունի բաղմաթիվ Հույն ն Հրեա ընկերներ, որոնք ղարմանալի Հավաւ ունին դեւի նրա ճաչակը ն սիրում են նրան: Դրանք կլակյորներ չեն, ո՛չ, այլ թաւերասերներ: Զդիւեմ, դուցե նրանք կաչառում են, բայց Լնոնը' ո՛չ, երբեք չի կարելի նրան կաչառել: Սինյոր կավալլարո, ճի՞չւ եմ ասում թե ոչ: - Նա աղնիվ է որւես նորածին ն ղդայուն' որւես քնարի լար,արւասանեց բարիւոնը: - Նա իմ Հանդուցյալ եղբոր ւիւարն է... - Բայց ինչւե՞ս է սւեղծում անծանոթ արւիսւի Համար փառք,Հեւաքրքրվեցի ես: - Առաջին ծափաՀարությամբ,- ւաւասխանեց կավալլարոն: - Զեմ Հասկանում,- ասացի ես: - Սինյոր, երնի չդիւեք ինչ ասել է արւիսւի Համար առաջին ծափն անծանոթ քաղաքում: Շաւ բան, երբեմն ամեն ինչ: Դուք թաւերասեր եք, նկաւած կլինեք մի երնույթ: Թաւրոնական սրաՀում նսւող Հասարակությունը Հաղիվ է վսւաՀանում առաջին ծափը ւալ անծանոթ արւիսւին: Շաւ անդամ, Հոդով Հիացած երդչի երդով, նա ամաչում է յուր Հիացումը արւաՀայւել. կարող են նրան անճաչակ Համարել: Բայց աՀա օդնության է Հասնում Լնոնը: Նա

աղաւ է Հասարակական նախաւաչարումներից, չի քաչվում առաջին ծափը ւալ: Խումբը Հեւնում է նրա օրինակին: Այն ժամանակ Հասարակությունը նույնւես ծափաՀարում է: Մյուս օրը լրադրերը դրում են այդ ծափաՀարությունների մասին, ն աՀա անծանոթ արւիսւի աջողությունը աւաՀով է: - Եթե, իՀարկե, արւիսւը չնորՀք ունի,- ավելացրեց Զելլինին: - Այո՛, իՀարկե: - Բայց քո Լնոնը կարող է չաւ անդամ անչնորՀքին էլ ւալ առաջին ծափը,- նկաւեց Բորելլին: - Ներողություն,- ւաւասխանեց կավալլարոն, Հեդնորեն ժըււալով,- մեր խմբի վերաբերմամբ դոնե նա դեռ այդւիսի սխալ չի դործել: Ես դուչակեցի, որ Բորելլին դեռ չի արժանացել Լնոնի ծափին: Վիճաբանությունը դուցե չարունակվեր, եթե կրկին ներս չմւներ Լնոնը: Այս անդամ նրա դեմքը բավական Հանդիսւ էր: Նա Հրավիրեց կավալլարոյին մի անկյուն ն, չչնջալով ականջին, բաց թողեց նրա դրւանը մի ոսկեդրամ: Հեւո իմացա, որ մեր դուրս դալուց Հեւո նա իր մոր բարձի ւակ դւնում է այդ դրամը: Հասկանում է, որ կավալլարոն ւիւի դրած լինի, վերցնում է, բերում, վերադարձնում ւիրոջը: - Համառ ես, Լնոն, Համառ,- դոչեց կավալլարոն, չփելով ւաւանու դլուխը Հայրական սիրով: - Դե լա՛վ, մի՛ նեղանար, նսւի՛ր, մի փոքր խոսենք: Դու, իՀարկե, երեկ թաւրոնումն էիր: - Էի: - Հավանեցի՞ր ինձ... - իՀարկե: - Աւա ինչո՞ւ երեսդ դարձնում ես ինձանից... Ա¯ա, կեղծո՞ւմ ես: - Սինյոր կավալլարո, երեկ դուք չփոթված էիք: - Ե՞ս. ամեննին: Սխալվում ես: - Ո՛չ, սինյոր, չեմ սխալվում: Երբ Հանդիսւ եք, երբեք չեք չեղվում: Մենք ամենքս իմացանք, որ ձեղ բարկացրել են: - Բեղ այդւես է թվացել: Ոչ ոք ինձ չէր բարկացրել: ԱՀա ւեսա՞ր, Լնոն, ինձ դեռ լավ չես ճանաչում: Լնոնը նայեց կավալլարոյի աչքերին այնւիսի ւարղ ու խելոք Հայացքով, որ կեղծել նրա մու անկարելի էր: կավալլարոն ձեռը դնելով նրա ուսին, ասաց. - Զես սխալվում, բարեկամս, երեկ ներկայացումից մի քիչ առաջ ես խոչոր վեճ ունեցա ռեժիսորի Հեւ:

- Ո՛չ, սինյոր կավալլարո, ասացեք' դիրիժորի Հեւ,- ուղղեց Լնոնը Համարձակ: - Դու որւեղի՞ց իմացար: - «Ս¯, կարլո»-ն երդելիս' սինյոր Մարւինին կես ւոն բարձր վերցրեց ձեղ չեղելու Համար: Սինյոր Մարւինին բոլորի վերաբերմամբ անաչառ է, բացի իրանից: Ռեժիսորի ւաւճառով նա ձեղանից վրեժ չէր առնիլ: Նա քինախնդիր է միայն յուր անձնական Հակառակորդների դեմ: - Լսո՞ւմ եք, սինյոր,- դարձավ ինձ կավալլարոն ոդնորված,- այս ւաւանու բերանով խոսում է ինքը երաժչւական բնաղդը ն դիւողական ձիրքը: Լնոնը վեր կացավ, դլուխ ւվեց, չնորՀակալություն Հայւնեց մեղ մեր այցելության Համար ն չւաւեց դեւի դռները: Այլնս նա այնքան դրավել էր ինձ, որ կամեցա անւաւճառ Հեւը խոսել: - Հայերեն դիւե՞ք,- Հարցրի ես, երնի, Հայրենասիրական ղդացումից դրդված: - Գիւեմ: Նա, ինչւես ն յուր մայրը, խոսում էր ռուսերեն լեղվով ւաճկական արւասանությամբ: իւալացիներից միայն ւանւիրուՀիս ն նրա աղջիկը դիւեին ռուսերեն, նան կավալլարոն: Մյուսների Հեւ Լնոնը խոսում էր իւալերեն: Մի քանի Հարցեր ւվեցի նրան ւարղ Հայերեն լեղվով: Նա աւչած նայեց երեսիս ն ժււաց: - Զե՞ս Հասկանում,- դարձա ես ռուսերեն լեղվի օդնությանը: - Այդ լեղուն եկեղեցական է,- խոսեց նա ւաճկերեն լեղվով,- իմ իմացած Հայերենն աՀա այս լեղուն է: ինձ Համար նորություն չէր Բեսարաբիայի Հայերի մայրենի լեղու չիմանալը: Բայց առաջին անդամ էի ւաւաՀում մեկին, որ ւաճկերենը Հայերեն էր Համարում: Ես խնդրեցի Լնոնին այցելել ինձ չոււ-չոււ ն իմ կողմից խոսւացա այցելել նրան: Նա ինձ երկար սւասել չւվեց: Հեւնյալ օրն իսկ եկավ սենյակս ն ուրախ-ուրախ Հայւնեց, թե մայրն արդեն առողջանում է: Ուղիղն ասած, ես չէի Հեւաքրքրվում մոր վիճակով, ինձ ղբաղեցնողը որդու ճակաւադիրն էր: Երբ խոսք բաց արի թաւրոնի ու երաժչւության մասին, ւաւանին կերւարանափոխվեց, ինչւես կրակու սիրաՀար, երբ խոսվում է նրա սրւի ընւրյալի վերաբերմամբ: Ոդնորված նկարադրեց

յուր լսած երնելի երդիչների ու նվադիչների ւաղանդը: Վերջին յոթ ւարվա ընթացքում նա լսել է դրեթե բոլոր նչանավոր երդիչներին ու նվադիչներին, որոնք այցելել էին Ռուսասւան Սդեսայի վրայով: - Երնի դու էլ նվադում ես կամ երդում,- Հարցրի ես: - Ո՛չ, սինյոր: - Զեմ Հասկանում: - Երդելու Համար ձայն չունիմ: - իսկ նվադելու Համար դործիքներ չաւ ունիս սենյակումդ: Երեկ ւեսա: - Այո՛, նվադում եմ մանդոլինա ն կիթառ: - Նուաներ դիւե՞ս: - Սինյորինա Լուիղան սովորեցրել է: Դուք լսե՞լ եք նրա երդեցողությունը: Հիանալի ձայն ունի: Այնւես չէ՞: Այո՞: Հավանե՞լ եք: իՀարկե, ո՛վ չի Հավանիլ: Ս¯, օ¯, Լուիղային մեծ աւադա է խոսւանում... Նա լռեց, Հառաչեց, Հայացքը ձդելով դեւի անորոչ ւարածություն: Ես նրա դեմքի վրա նչմարեցի Հոդեկան դաղւնի ւառաւանքի արւաՀայւություն: Խոսւովանում եմ, այն ժամանակ նչանակություն չւվեցի նրա Հառաչանքին: Եվ մի՞թե կարող էի երնակայել ւասնույոթ ւարեկան ւաւանու Հոդին որնէ լուրջ վչւի ընդունակ: - Այդ բոլորը լավ,- ասացի ես,- բայց դու ինչո՞վ ես կերակրում քեղ ու մորդ: Զէ՞ որ Հայրդ ժառանդություն չի թողել: - Գործ չաւ կա, սինյոր: Պրոդրամներ եմ ծախում, սւաւիսւի դեր եմ կաւարում բեմի վրա, ւոչ եմ բռնում: Ա¯խ, սինյոր, եթե միջոց ունենայի, կսովորեի վիոլոնչել նվադել ու կմւնեի երաժչւական խումբը: - Հիչո՞ւմ ես Հորդ, Լնոն: - իՀարկե, չաւ լավ եմ Հիչում: - Ասում են, նա բարի մարդ էր: - Այո՛, սինյոր, չաւ բարի էր, միայն... - Հարբում էր,- լրացրի ես ւաւանու խոսքը: - Նա երբեք ինձ չէր ծեծում, չէր էլ բարկանում վրաս: Բայց ո՛չ, մի անդամ բարկացավ, Հիչում եմ... - Երնի չարություն էիր արել: - Այո՛: Այն ժամանակ նրա խանութն աՀա այն անկյունի կաւույւ ւան ներքին Հարկումն էր: Ամեն օր դնում էի այնւեղ կեղծամներ սանրում: Մի օր նա ւխուր էր չաւ: Մի ժեներալ եկավ երեսը սափրել ւալու: Նրա մու միչւ մեծամեծներ էին դալիս: Ես վերցրի մի սանր,

վրեն քաչեցի մի թուղթ ու սկսեցի չրթունքներովս նվադել: Ժեներալը բարկացավ ու Հորս Հրամայեց ինձ դուրս անել: Հայրս մուեցավ, ականջս քաչեց, ու, վղակոթիս ւալով, վռնդեց դուրս: Բայց Հեւո, երբ ժեներալը դնաց, կանչեց ինձ ներս, աչքերս սրբեց, Համբուրեց ու ասաց. «Եթե դու կունենաս երաժչւական ընդունակություն, ինձ դրավ կդնեմ, քեղ չեմ թողնիլ առանց ուսման»: Այո՛, սինյոր, չաւ լավ մարդ էր, թեն Հարբում էր: Սինյոր, ներեցեք, ո՞ր ժամն է: - Տասնումեկ: - Ս¯, օ¯, ես ուչացա: Ներողություն, էլի կդամ: Ձեր սենյակը լավն է: Դուք ինձ դրքեր կւաք կարդալու, այո՞: ՇնորՀակալ եմ: Ցւեսություն: Այսօր կալաֆաւիի բենեֆիսն է: Թաւրոնը լիքն է լինելու: Պեւք է դնամ ւոչ բռնեմ: Ես կամեցա Հարցնել' ինչ ասել է «ւոչ բռնել», բայց Լնոնն արդեն չքացել էր: կալաֆաւին ընւիր երդչուՀի էր: Գնացի թաւրոն ւոմսակ վերցնելու: կասի առաջ կանդնած էր դնողների մի երկայն չարք, որ Հասնում էր մինչն փողոցի կեսը: Եղանակը սառն էր, խոնավ, անախորժ: Պիւի բռնեի չարքի վերջին ւեղը ն ամենաքիչը մի ժամ սւասեի մինչն Հերթս Հասներ: Ուղում էի վերադառնալ ւուն, երբ լսեցի իմ աղդանունը: Դա Լնոնի ձայնն էր, որ կարող էի ճանաչել Հարյուրավոր ձայների մեջ: Նա կանդնած էր կասից մի քանի քայլ միայն Հեռու, երկու Հրեաների միջն սեղմված: - Տոմսա՞կ եք ուղում դնել,- Հարցրեց նա ւաճկերեն: - Այո՛: - Եկեք, ւեղս բռնեցեք, աւա թե ոչ, չոււ չեք Հասնիլ կասին: Ես բռնեցի նրա ւեղը: Նա դնաց կանդնեց չարքի վերջում: Այսւեղ միայն իմացա' ինչ ասել է «ւոչ բռնել»: Լնոնը կանդնում էր չարքի Հեւնում ն, երբ բավական մուենում էր կասին, յուր Հերթը ծախում էր ցանկացողին Հինդ-ւասը կուեկով: Հեւո դարձյալ դնում էր ու չարքի Հեւնում կանդնում: Նա ամեն միջոց դործ էր դնում թաւրոնից չՀեռանալու Համար: Նրա օդը, կերակուրը, կյանքը, ամեն ինչ թաւրոնն էր: իմ Հեւաքրքրությունը այդ ւաւանու վերաբերմամբ արդեն այնքան մեծ էր, որ աչխաւում էի ամեն օր նրան ւեսնել: Մի առավու նրա մու Հանդիւեցի երկու անծանոթների, որոնց Հեւ յուր սենյակի դռների առջն կանդնած խոսակցում էր: Մեկը յուր Հասակի ւաւանի էր Հնամաչ Հադուսւով, բայց դլխին նոր դլխարկ: Դեմքի դծերը բուն Հրեական էին, աչքերը դեղնադույն,

մաղերը դրեթե կարմիր, երեսը ինչ-որ բծերով ծածկված, սակայն Համակրելի: Մյուսին ես չաւ անդամ էի ւեսնել քաղաքի ղբոսավայրերում ու թաւրոնների առջն: Դա մու քսանՀինդ ւարեկան երիւասարդ էր, այնքան նիՀար, այնքան բարակ ու դունաւ, որ կարծես մադաղաթից լիներ չինված: Նրա երեսը երկարավուն էր ու նեղ, աչքերը կլոր ու փոքրիկ, կոկորդի ոսկորը դուրս ցցված: Հարթ ու նոսր մաղերը, մինչն ունքերը քաչած կակուղ դլխարկի ւակից ցած իջնելով, յախույի ւես կւել էին բարակ ւարանոցին ն ընդդրկել կոկորդի մի մասը: Սն սյուրւուկի վրա Հադած էր թիկնոցավոր վերարկու առանց ասւառի, լայն թներով: Մի ձեռին բռնած էր բաղկի Հասւությամբ մի դեղնադույն փչու փայւ, մյուս ձեռին' անկաղմ դրքույկներ ն ւեղական լրադրերի Համարներ: - իմ ընկերներն են,- ասաց Լնոնը, անմիջաւես ծանոթացնելով ինձ նրանց Հեւ: - Բանասւեղծ Զաուչենկո, իցկո Մարդուլիս: Ես Հաճույքով սեղմեցի երկուսի էլ ձեռը: - Զաուչենկոն սիրում է մարդկանց Հեւ ծանոթանալ յուր երկերի միջոցով,- ասաց լայն վերարկու Հադած երիւասարդը, որ ինքն բանասւեղծն էր: Եվ անմիջաւես, դրքույկներից մեկը ւաՀելով քթիս առջն, Հարցրեց. - Զէի՞ք կամենալ արդյոք մի օրինակ վերցնել: - Հաճույքով: Գրքույկի վերնադիրն էր. ×àñû ãîðÿ è ñòðàäàíèé; ñòèõîòâîðåíèÿ Ëåîíèäà Íèêîëàåâè÷à ×àóøåíêî. - Դուք դուցե ղարմանաք, մոսյո,- ասաց նա, դնելով վարւիքի դրւանը դրքույկի արժեքը,- որ ես, այսւես ասած, Հանդդնեցի կաւել ձեր վղին իմ երկը: Բայց մի՛ վրդովվեք, մարդիկ իրանց խիղճն են ծախում, Զաուչենկոն' յուր երկերը: Նախկին դրաչար եմ: ինքս դրում եմ, ինքս չարում, ինքս ււում, ինքս վաճառում, ինքս էլ ոււում իմ սրւի արյան վասւակը... - իսկ ես նախկին ն ներկա ջՀուդիկ եմ,- ընդՀաւեց բանասւեղծի խոսքը իցկո Մարդուլիս կոչված ւաւանին,- երբեմն լրադիրներ եմ ծախում, երբեմն էլ թաւրոններում ծառայում: Նեղ ւեղն ընկնելիս փողոցներում կոչիկներ եմ սրբում: - Եվ երնակայում է իրան աւադա Ռուբինչւեյն,- Հեդնեց Զաուչենկոն: - Ա՛խ, ւարոն, արդյոք դուք երաժչւության ուսուցիչ եք: Ո՞չ: Ափսո՛ս: Ես կկամենայի ձեղանից դաչնամուրի վրա դասեր վերցնել:

Ծիծաղի՛ր, Զաուչենկո, բայց էլի ե՛ս ւիւի քո ×àñû ãîðÿ è ñòðàäàíèé երաժչւության վերածեմ: Դե լա՛վ, դավաղանդ մի՛ ցույց ւուր, ես երկչու ջՀուդներից չեմ, ես Հրեա եմ: Արեվիռե՛րչի, սինյոր... Գնա՛նք, բանասւեղծ: Զիմբա, չիմբա-չիլալա¯... Նա քամու արադությամբ թռավ դուրս: Զաուչենկոն Հեւնեց նրան, Հասւ դավաղանի ծայրն աղմուկով ղարկելով փայւյա սանդուղքի ասւիճաններին: Փառք ասւծո, այս անդամ Լնոնի մայրը ւանը չէր. դնացել էր չուկա ւարեն դնելու: Լնոնն ասաց, թե Զաուչենկոն ու իցկո Մարդուլիսն եկել էին խորՀրդակցելու իւալական խմբի առաջին երդչուՀի Բարբինիի բենեֆիսի մասին: Պաւրասւվում են արւաքո կարդի ցույցեր: Զաուչենկոն մւադիր է բենեֆիսի ւաւվին նվիրել երդչուՀուն մի բանասւեղծություն, որ ւեւք է թարդմանել իւալերեն: Ես, Լնոնին փորձելու Համար, ասացի. - կցանկանայի իմանալ, դուք ի՞նչ դործ ունիք երդչուՀիների բենեֆիսների Հեւ: - ինչւե¯ս թե ինչ դործ ունինք,- դոչեց նա ղարմացած,- երդչուՀիները դեղարվեսւին չե՞ն ծառայում: - Շաւ էլ ծառայում են, Հեւո՞: - Ամեն մարդ ւարւավոր է ւաւվել դեղարվեսւը: - Գեղարվեսւը չռայլություն է: Նա Հարուսւների Համար է: իսկ դու ն քո ընկերները աղքաւ եք... - Հարուսւներն արւիսւներին նվերներ են անում, իսկ մենք' ցույցեր... Հաղիվ մի քանի րուե խոսել էինք, երբ ներս մւավ Լնոնի մայրը: Դնելով ւարենի ղամբյուղը Շեքսւիրի քթի առջն, նա իսկույն նեթ, Հարձակվեց որդու վրա: - Էլի փողոցային սրիկաները այսւեղ էին, Հա՞: Երնի, խորՀուրդ ունեիք: Մի չաբաթ է' դլուխս ցավեցնում եք այդ երդչուՀու բենեֆիսով: Պարոն, ւեսա՞ք, խոմ ւեսա՞ք այս անղդամի ընկերներն ովքեր են: ի՞նչ կարող է սովորել այդւիսիներից: Փո¯ւչ, փո¯ւչ ղավակ... Երբեմն մայրերը կարող են իրենց Հարաղաւ ղավակների թչնամին լինել: Անչուչւ Լնոնի մայրը սիրում էր որդուն, բայց չէր ւեսնում յուր ն նրա մեջ եղած վիՀը, այն աՀադին վիՀը, որ չէր կարելի լեցնել ու Հարթել անվերջ նախաւինքներով: Մի անդամ այս մասին խոսում էինք մեր սեղանաւանը. սինյորա Սւեֆանիան ն Բորելլին ւաչււանեցին մորը, իսկ մյուսները' որդուն: Ռաիսան ասաց.

- Մեղ' Հրեաներիս, Համարում են նյութաւաչւ: Ես դեմ չեմ, ճիչւ է, բայց, Հավաւացեք, ոչ մի Հրեա, մանավանդ ՀրեուՀի յուր որդու վերաբերմամբ այդ քրիսւոնյա կնոջ չափ նյութամոլ չէր լինի: Հրեան խելոք կերւով է ՀարսւաՀարում յուր որդուն: Եթե յուր որդու մեջ ւեսնում է երաժչւական կամ երդելու ձիրք, աչխաւում է Հենց այդ ձիրքը չաՀադործել: Նա չի սւիւում նրան արՀեսւավոր կամ վաճառական դառնալ: Երկու անդամ Լնոնն իմ ներկայությամբ լաց եղավ, երբ մայրը Հանդիմանում էր նրան իբրն «անւեւք» ղավակի: Նա փաթաթվեց մոր ւարանոցին, դոչելով. - Մա՛մա, մա՛մա, մի՛ բարկանալ, ես քեղ սիրում եմ: Ս¯, օ¯, ո՛չ, այդ ւաւանին չէր կեղծում: Նա սիրում էր մորն անչափ, ն այս նրա դժբախւության ւաւճառներից մեկն էր: - կարելի՞ է,- լսեցի մի առավու դռների Հեւնից Լնոնի ձայնը, երբ դեռ անկողնից չէի վեր կացել: Ուրախությամբ Հրավիրեցի նրան ներս: Նա դլխաբաց էր, երեսն անլվա, աչքերի սւիւակուցները դեղնած, մաղերը դղդղված, դեմքը մադաղաթի ւես դունաւ: կռնաւակին ւաՀած էր մանդոլինան ն այնւես ամուր սեղմած, որ, կարծես, վախենում էր ձեռքից խլեն: Նրա բաճկոնի կոճակները բաց էին, փողկաւ չուներ, չաւկի եղրերը բաժանվել էին ն երնան էին Հանում նրա նիՀար կուրծքը: Ծնկների վրա կուչկուչված վարւիքի ծայրերը բարձրացել էին, երնում էին կոչիկների ականջները: - Ներողություն, սինյոր,- ասաց նա, ցրված Հայացքը ւււեցնելով չորս կողմը,- կարծում էի' վեր եք կացել: Ես չւաւեցի նրան Հանդսւացնել, թե Հենց վեր էի կենում, երբ եկավ: Նա խնդրեց թույլ ւալ իրան կես ժամ մնալու իմ սենյակում: Ոչ միայն կես ժամ, այլ միչւ, երբ կամենար ն որքան կամենար, կարող էր օդւվել իմ սենյակից: Բայց այս անդամ ինձ չփոթեցրեց նրա այլայլված կերւարանքը: - ի՞նչ է ւաւաՀել,- Հարցրի, կարծելով, որ թաքնվում է ինչ-որ Հալածողներից: Մի քանի վայրկյան չւաւասխանեց: Ես Հարցս չկրկնեցի, սկսեցի Հադնվել: Նա մուեցավ դռներին, նայեց դեւի դուրս ու Հեւ եկավ, կանդնեց սենյակի մեջւեղում, ավելի ամուր սեղմելով մանդոլինան կռան ւակ: - Գիւե՞ք, սինյոր,- ասաց,- կարող է մայրս դալ: - ի՞նչ անենք, թո՛ղ դա:

- Ես նրանից եմ փախել: Ուղում էր մանդոլինաս կուրել, վառարան դցել: - ինչո՞ւ: - Մինչն լույս չեմ թողել նրան քնելու, նվադել եմ: Հեւո ւաւմեց, թե երեկ օւերային երաժչւական խմբի բենեֆիսին է եղել: Ներկայացումից Հեւո բոլոր երաժիչւները դնացել են Հյուրանոց ընթրելու: Խմբաւեւը Լնոնին էլ Հրավիրել էր: Ընթրիքի միջոցին մեկը վիոլոնչելով նվադել է, ի միջի այլոց, ն՛ մի սւանական եղանակ' «Մադրիդի չրջմոլիկը»: - Գլխիցս չէր դուրս դալիս այդ եղանակը: Ուղում էի անւաւճառ սովորել այս դիչեր, որ չմոռանամ: - Եվ սովորեցի՞ր: - Այո՛: - ինձ Համար կնվադե՞ս: Լնոնի բնավորությունը ւարղ էր: Նա կուրաւվել չդիւեր, ամեն բանի վերաբերվում էր Հասարակ: Ես արդեն մի քանի անդամ լսել էի նրա նվադումը: Վաւ էր նվադում, թե լավ, չդիւեմ, միայն ղդացվում էր ն ղդացնել ւալիս լսողին: Նա նսւեց աթոռի վրա, դրկեց մանդոլինան: Առավույան արեդակի կիւրոնադույն չողերը սփռվել էին ներս: Լնոնի աչքերն անդիւակցաբար դարձան դեւի այդ չողերը, կարծես ինչ-որ դաղւնի մադնիսի ղորությամբ: Ա՛խ, այդ վեր ուղղված աչքերը, այդ Հեղ դեմքը: Անցել է ընդամենը երկու ւարի, բայց կանցնեն չաւ ւարիներ, դարձյալ այդ օրը վառ կմնա Հիչողությանս մեջ: ի՞նչ էր Լնոնի նվադածը' բացաւրել չեմ կարող: Հիչում եմ միայն ինձ վրա դործած ււավորությունը: կիսամերկ բնեռվել էի սենյակիս մեջւեղում ն լսում էի բուռն ղդացմունքների վիժումը: Վիչւ ն բերկրություն, փոթորիկ ու մեղմ թախիծը խառնվել էին «Մադրիդի չըրջմոլիկի» մեջ. դոնե այսւես էր թվում ինձ: Գուցե դա մի կրակու, ասւեւական ժողովրդի սրւի Հրաբուխն էր, փոքր-ինչ կանոնավորված ինձ անՀայւ մի Հանճարի սւեղծադործ ուժով, բայց Հեւաքըրքրականն ինձ Համար նվադողն էր: կարծես նյութեղեն ւաւանին չքացել էր, մնացել էր միայն նրա սւվերը: Նա չէր նկաւում իմ ներկայությունը, քաղցր Հնչյունների Հեղեղով կլանված նյարդերը չէին ղդում աչխարՀի նյութականը: կարծես Հոդին ամբողջովին ձուլվել էր նվադած եղանակի Հեւ ու սլացել Հեռու մի աչխարՀ' ընւիր Հոդիների կախարդական աչխարՀը:

Երբ ավարւեց, մի քանի վայրկյան լուռ էր, անչարժ, աչքերը ւակավին Հառած արեդակի չողերին, որոնք ՀեւղՀեւե դունաւվում էին: Ես չկարողացա ինձ ղսւել, ոդնորված դոչեցի. - կեցցե՛ս, Լնոն, կեցցե՛ս... Բայց նա չլսեց: Անչարժ էր. նուրբ չրթունքները, որոնք միչւ սեղմված էին, դողում էին նկաւելի: Հանկարծ նրա ձեռները թուլացան, դլուխը մի փոքր թեքվեց ուսին, մանդոլինան Հանդարւիկ սաՀեց կրծքից ն ընկավ նիՀարիկ ծնկների վրա: Եվ նրա դեւի չողերը Հառված աչքերի մեջ նչմարեցի արցունք: - Մանուկ, ինչո՞ւ ես լալիս,- դոչեցի կարեկցությամբ: Նա ուքի կանդնեց ն, ճակաւից Հեռացնելով թանձր մաղերը, ւարօրինակ ձայնով արւասանեց. - Վիոլոնչելիսւն ինձ ասաց' Մադրիդի չրջմոլիկը դժբախւ է եղել: Ցուրւ դիչերները երդել է դրանդի աղջկա լուսամոււի ւակ ն լաց եղել... Նրա Հայրը աղքաւությունից մի օր կախվել է ծառի վրա, խեղդվել: Այդ ժամանակ ես չՀասկացա նրա խոսքերի խորքերում թաքնված բուն վիչւը ն կարծեցի ղառանցում էր: Արդարն, ղառանցում էր նա, բայց ինչո՞ւ ն ի՞նչ... - Ա՛խ, ներողություն,- դոչեց նա, Հանկարծ ուչքի դալով,- ես... անքնությունից... - Այո՛, Լնոն, անքուն ես: Եթե կամենում ես' Հանդսւացիր սենյակումս: - ՇնորՀակալ եմ, սինյոր: Թո՛ւյլ ւվեք միայն մանդոլինաս թողնեմ այսւեղ: Մայրս կարող է նրան վառարանը դցել: Երեկ լուսամոււով փողոց չւրւեց կիթառս ու մի քանի լուսանկարներ: - Լնոն, մայրդ չար կին է,- դոչեցի ես, մինչն Հոդուս խորքը վըրդովված այրու վայրենի արարմունքից: Լնոնը չափաղանց վչւացավ ն սկսեց ւաչււանել մորը: Ո՛չ, ո՛չ, չար կին չէ նրա մայրը, ընդՀակառակը, չաւ բարի է: Նա սիրում է Լնոնին: Երբեմն քնած ժամանակ Լնոնը ղդում էր, որ իրան թաքուն Համբուրում է: Նա սիրում է, բայց սերը ցույց չի ւալիս: Վախենում է, որ Լնոնը երես առնի, ավելի փչանա: - Ավելի փչանա՞ս,- դոչեցի ես,- բայց մի՞թե դու փչացած ես: - ի՞նչ դիւեմ, սինյոր. մայրս ասում է' «Ո՛վ յուր ծնողների կամքը չի կաւարում, փուչ որդի է»: - Է՛Հ, ուրեմն, ինչո՞ւ չես կաւարում մորդ կամքը,- Հարցրի դիւմամբ, կամենալով փորձել նրան:

Նա մի ւխուր Հայացք ձդեց երեսիս, ոչինչ չասաց: Ես այդ Հայացքի մեջ կարդացի նրա անղորությունը' դառնալ մոր կամքի Հլու ղավակ: Անվիճելի էր, որ նա չոււով կՀրաժարվեր կյանքի բոլոր բարիքներից, քան թաւրոնից: Ճաչի միջոցին ւաւմեցի նրա ւարօրինակ ւրամադրության մասին: Լուիղան լսեց լարված ուչադրությամբ: Նրան նկաւելու չափ չփոթեցրեց այն, ինչ որ Լնոնն ասել էր «Մադրիդի չրջմոլիկի» մասին: կավալլարոն խորՀրդավոր ժււում էր ն դլխով Հանդիմանական չարժումներ անում, Լուիղայի աչքերին նայելով: Ուսանողը նկաւեց, թե Լնոնն աննորմալ էակ է, մի ւեսակ Հոդեկան Հիվանդ: Նրա Հասակի ու ղդացումների մեջ չկա Համերաչխություն: իսկ ուղեղը ղարդանում է անկանոն: Այս նկաւողությունը չափաղանց վրդովեցրեց կավալլարոյին: Զխնայելով ռուս լեղվի քերականական կանոնները, նա սկսեց Հակաճառել. - Հոդեկան Հիվանդ, Հոդեկան Հիվանդ, վերջին ժամանակ կարծես դիւությունները Հենց նրա Համար են սովորում, որ բոլոր ւաղանդավոր մարդկանց Հիվանդ Համարեն: Ո՛չ, ւարոններ, իսկական Հոդեկան առողջները Հենց Լնոններն են: Միայն նրանք դժբախւ են, սինյոր սւուդենւ, Հասկանո՞ւմ եք, դժբախւ, որ չեն ծնված կյանքի բարեՀաջող ւայմաններում: Փոխանակ դիւականորեն բացաւրելու այդ ւաւանիների Հոդին, օդնեցեք նրանց. աՀա՛ ինչ: Մի՛ թողնեք ադամանդը փողոցի ցեխի մեջ: Ափսո՛ս է Լնոնը: - Նա օրից-օր Հալվում է մոմի ւես,- չարունակեց կավալլարոն կարեկցաբար,- նրա կաղմը նուրբ է, չի կարող դիմանալ այդ ւեսակ աւրուսւի: Երբեմն դիչերը, Հաղիվ անկողին ւառկած, վեր է կենում, դնում կանդնում է կասի առջն, առանց վերարկուի, մի քանի կուեկ վասւակելու Համար: Վասւակածի մի մասն էլ թաւրոնի վրա է ծախսում: ԱՀա վաղը սինյորա Բարբինիի բենեֆիսն է: Դա նրա ամենասիրելի երդչուՀին է: Համողված եմ, որ այժմ իրան ւանջում է, որւեսղի կարողանա որնէ կերւ վաղվա ցույցերը դեղեցկացնել... Հեւնյալ երեկո ես թաւրոնումն էի: Նսւած մի բարեկամի ընւանիքի Հեւ օթյակներից մեկում, նայում էի դեւի վերնաՀարկ: Բաղմաթիվ դլուխների մեջ, վերջաւես ւեսա Լնոնին: Արմունկները ւաւնեչին Հենած, դլուխն ափերի մեջ բռնած, աչքերը Հառել էր բեմին: Նրա մի կողմում կանդնած էր բանասւեղծ Զաուչենկոն, մյուս կողմում' իցկո Մարդուլիսը: Երբ բեմի վրա երնաց երդչուՀի Բարբինին, Լնոնը դլուխը բարձրացրեց ն ամենից առաջ ծափաՀարեց: Նրան Հեւնեցին Զաուչենկոն ն իցկոն, Հեւո վերնաՀարկի մի մասը:

Նույն վայրկյանին մի քանի ւասնյակ ձեռներ ձդեցին բեմի վրա ինչոր սւիւակ ու կարմիր ծաղիկներ, նան դույնղդույն բարակ թղթի թերթիկներ: Գոյացավ մի ֆանւասւիկ անձրն: Պարւերն ակամա Հափչւակվեց, ն ամբողջ Հինդ րուե թաւրոնը թնդում էր բուռն ծափաՀարություններից: Վերցնելով յուր դլխին ւեղացող անձրնից մի կաթիլ' մի ծաղիկ, երդչուՀին սեղմեց սրւին, անդադար դլուխ ւալով աջ ու ձախ, Հեւո աչքերը բարձրացրեց դեւի վերնաՀարկ ն օդային Համբույրներ ուղղեց ւաւանի երկրւադուներին: Այս ավելի ոդնորեց նրանց ն ավելի ղորացրեց աղաղակներն ու ծափերը: Լնոնը յուր մարմնի կիսով դուրս էր եկել ւաւնեչի Հեւնից: կարծես ձդւում էր ծաղիկների Հեւ ընկնել երդչուՀու ուների ւակ իբրն կենդանի ղոՀ դեղարվեսւի: Անցավ առաջին դործողությունը, երկրորդը, երրորդը: Լնոնի ոդեվորությունը սասւկանում էր երդչուՀու աջողության Հեւ ղուդընթաց: Նա մերթ ծափաՀարում էր, ձեռները դլխից վեր բարձրացրած, մերթ աղաղակում. «էվի¯վա, բրա¯վա, բրավի¯սսիմա»... Վերջին դործողության կիսում Լնոնը Հանկարծ չքացավ Զաուչենկոյի ն իցկոյի Հեւ, մինչն ներկայացման վերջը չերնաց այլնս: Դուրս դալով խուռն բաղմության Հեւ փողոց, ւեսա Հեւնյալը: - Թվով երեսուն-քառասուն ոսւիկաններ կաղմել էին մի ընդարձակ չրջան' Հեղեղված էլեկւրական աՀադին լաււերների առաւ լույսով: Թաւրոնից դուրս եկողները Հավաքվում էին չրջանի Հեւնում: Մոււքի մու մի կողմում խմբված էին Հարյուրի չափ Համալսարանական ուսանողներ, մյուս կողմում կանդնած էին երկու կանոնավոր չարքերի բաժանված մի խումբ ւաւանիներ ւասնուՀինդից մինչն քսան ւարեկան: Միակ չափաՀասը նրանց մեջ Զաուչենկոն էր: Նրա ձեռին ւաՀած էր մի թերթ թուղթ: Ուսանողներից մի ւասը Հոդի ձեռներում բռնած էին մի-մի փոքրիկ փունջ ծաղիկների, իսկ ւաւանիները' մի-մի վառ կերոն: Տեսարանը դեղեցիկ էր, Հեւաքրքրական: Գիւեի, որ Լնոնը Հեւին դեր չի կաւարում նրա մեջ: Բաչվեցի մի կողմ ն աչքերով որոնեցի նրան: Դժվար չէր դւնելը: Նա կանդնած էր ւաւանիների չարքերից մեկի դլխին, ձեռքին մի երկայն ձող, որի ծայրում վառվում էր Հասւ մոմի կւորը: Ցուրւ չէ՞ր ղդում նա առանց վերարկուի, նույնիսկ առանց կրկնակոչիկների, յուր բարակ ւիջակում: Երնի չէր ղդում, թեն եղանակը բավական ցուրւ էր: Նա Հափչւակված էր յուր դերով, աչխաւում էր կարդ ւաՀւանել ւաւանիների չարքում: կերոնների Հրեղեն լեղվակները էլեկւրական աՀադին լաււերների

լուսո ներքո ներկայացնում էին դեղնադույն աղու բծեր' ւկար, որւես ասւղերը լուսնյակ երեկո: Լնոնի նիՀար դեմքը սւացել էր մի ւեսակ բաց-մանիչակադույն երանդ: Նա Հիչեցնում էր դեկադենւ նկարչի քմաՀաճ վրձնի ւարօրինակ սւեղծադործություն: Սակայն այդ Հիվանդու դեմքի վրա աչքերը փայլում էին Հղկած ւողւաւի ւես: Զորս կողմից էլեկւրականությամբ Հեղեղված' նրա մարմինը դեւնի վրա չէր ձդում սւվեր. նա ինքը, կարծես, սւվեր լիներ: Նրա չարժումները արադ էին, ջղաձդական, լի ավյունով: Երբ խոսում էր, նույնիսկ Հեռվից ինձ թվում էր, որ խոսում են նրա բոլոր նյարդերը, սրւի բոլոր թելերը: ԱՀադին բաղմության մեջ ձայնն ինձ չէր Հասնում, բայց դրաղ կդայի, որ այդ ձայնը դողում էր Հոդեկան բարձր Հաճույքից յուր բոլոր ելնէջներով: Լնոնը երջանիկ էր: Երբ երդչուՀին դուրս եկավ թաւրոնից երկրւադուներով չրջաւաւված, իցկո Մարդուլիսն ամենից առաջ աղաղակեց. «Ուռա¯»: Զաուչենկոն, դավաղանով Հեւ մղելով նրան, մուեցավ երդչուՀուն ու ւվեց նրան յուր ձեռքի թուղթը: Անչուչւ, այդ նրա ուանավորն էր, Հաւկաւես օրվա առիթով դրված: Լնոնը դդակը վերցրեց ն օդը դցեց: Նրա թանձր մաղերից երկու չերւ ընկան նուրբ ճակաւի վրա: Նրա օրինակին Հեւնեց ւաւանիների ամբողջ խումբը: Երնան եկավ Զաուչենկոյի նեղ, երկայնաձն դլուխը, Հարթ, նոսր մաղերով: Եվ կիսամերկ, կիսաքաղցած ւաւանիների ւՀաս ձայները' «Բրա¯վա, բրավի¯սսիմա», խառնվելով միմյանց, կարծես, սառեցին ձմեռային օդում: Այդ վայրկյանին ես անիծեցի մւքումս երջանիկ երդչուՀուն, որ թեկուղ ակամա, խելքից Հանել էր այդ մաւաղաՀաս էակներին ն վւանդի էր ենթարկում նրանց կյանքը, ո՛վ դիւե, դուցե ն՛ Հոդին: Մի՞թե, արդարն, դեղարվեսւն այնքան անողոք է յուր բարձրության վրա, որ յուր առջն ծունկ է չոքեցնել ւալիս նույնիսկ անմեղությանը: Երբ երդչուՀին մուեցավ թաւրոնի առջն սւասող փառաՀեղ կառքին, մի քանի ղույդ ձեռներ սկսեցին արձակել ձիերը: կարծեցի, թե Լնոնն է սկղբնաւաւճառը ն չւաւեցի մւքումս ՀայՀոյել բարեկամիս: Սակայն դեռ լավ չէի ճանաչում նրան: Նայեցի' չկար ո՛չ լծվողների ն ո՛չ լծողների մեջ: Դրանք բացառաւես ուսանողներ էին, որոնց թեթնամւությունը, երնի, անասնության էր Հասնում: Լնոնի խումբն աջ ու աՀյակ ուղեկցում էր կառքին' վառ կերոններով: ԵրդչուՀին մեկ-մեկ ընդունում էր ուսանողներից փնջերը, փեւում ու ծաղիկները սփռում ւաւանիների վրա, իսկ ուսանողներին վարձաւրում էր օդային Համբույրներով:

Ճեղքելով ամբոխը, ես մուեցա բարեկամիս: - Աա¯, դուք է՞լ այսւեղ եք,- դոչեց նա Հնալով,- լսեցի՞ք ինչւես երդեց, լսեցի՞ք... - Այո՛, Լնոն, Հիանալի երդեց: Բայց այդ ուսանողնե՞րը... ի՞նչ են անում... Մի՞թե դու Հավանում ես այդւիսի ցույցեր: - Ասւված մի՛ արասցե: - Մենք անասուններ չենք,- ասաց իցկո Մարդուլիսը: - Այո՛, մենք մարդիկ ենք,- դոչեց Զաուչենկոն, վրդովված,- է՛յ, ւարոնայք սւուդենւներ, մի՛ ձդեք ձեր մունդիրի վարկը. է՛յ, ւարոններ, ամոթ է... - Մւի՛կ արեք,- դոչեց Լնոնը,- ինքն էլ չի Հավաւում, ուղում է իջնել կառքից... Բայց ո՛չ, չի իջնում... Ա¯, ա¯... Վի՛ւյա, Պեւրո՛, Միդե՛լ, Խա՛յս, Հանդցրեք կերոնները... Ո՛չ, ո՛չ, ո՛չ, սւասեցե՛ք... Նա իջնում է կառքից... իջավ, իջավ... Ձիերը լծում են... կարի¯սսիմա, կեցցե¯ Բարբինի. էվի¯վա, բրա¯վա, բրա¯վիսսիմա, առա՛ջ, առա՛ջ... Եվ, կերոնը բարձրացրած, աղաղակելով, չքացավ ամբոխի մեջ, յուր Հրեա ն Հույն ընկերների Հեւ... Նրանց Հեւնեց Զաուչենկոն, լայն վերարկուի փեչերը օդի մեջ ֆռֆռացնելով ւաւառուված առադասւների ւես... Ես ւուն վերադարձա ծանր ււավորության ւակ: Այդ դիչեր երաղումս ւեսա Լնոնի Հորը: Թչվա¯ռ վարսավիր: Նա Հարբած, կեղւու ու ւաւառուված Հադուսւում չնթռկել էր թաւրոնի մոււքի առջն: Անցորդները Հեդնում ու ծիծաղում էին նրա անՀույս սերը, որ, ո՛վ դիւե, դուցե առաջացել էր դեղարվեսւի սիրուց: Ասւես էի ես միչւ ւաւկերացնում վարսավիրին, այսւես էլ ւեսա նրան երաղումս... Զարթնելով, փափադ ղդացի Լնոնին ւեսնելու: Բարձրացա վերն: Տանը չէր: Մայրն ինձ Հանդիւեց արւասուքը աչքերին ն դանդաւվեց, թե դիչերը ւուն է վերադարձել երեք ժամին: Այսօր ղարթնել է թե չէ, իսկույն ւնից դուրս է եկել: - Պարոն,- աղերսեց այրին,- դուք կարող եք նրան խելքի բերել: Նա սիրում է ձեղ, կլսե ձեր խոսքերը: Նա դնում է Հոր ճանաւարՀով: Վերջն իրան Հարբեցողության կւա ն չան ւես կթավալվի փողոցներում: - Նա այդ չի անիլ, խելոք է: - Ա՛խ, ւարոն, կարծում եք Հայրը Հիմա՞ր էր: Ո՛չ, նա էլ խելոք էր: Բայց խելքից Հանեցին, օրս սնացրին: Ամուսնուս ձեռքիցս խլեցին, չեմ ուղում որդուս էլ խլեն... Պարո՛ն, օդնեցե՛ք, ես մայր եմ, Հասկանո՞ւմ եք, մայր...

Այո՛, մայր էր այդ կինը, դիւեի, որ սիրում էր որդուն ու ւանջվում նրա ւաւճառով: Այժմ խղճում ու մինչն անդամ ցավակցում էի նրան. բայց դարձյալ անախորժ էին ինձ Համար նրա անվերջ դանդաւները, նրա եսամոլ Հոդացողությունը որդու Համար: կեսօրից Հեւո կրկին բարձրացա վերն: Այս անդամ Լնոնը ւանն էր, բայց անկողնում ւառկած: Նրա վւիւ այւերի վրա նչմարեցի անսովոր կարմրություն: Բռնեցի բաղուկը. երակը ղարկում էր ուժդին: Անչուչւ երեկ մրսել էր: Բայց չէր Հանձն առնում Հիվանդությունը: Նա ուրախ էր ն, օդւվելով մոր բացակայությունից, Հայւնեց յուր ուրախության ւաւճառը: Բարձի ւակից Հանեց մի լուսանկար ն, ցույց ւալով, Հարցրեց. - Ճանաչո՞ւմ եք: Այդ երեկվա երդչուՀու լուսանկարն էր: «իմ սիրելի արւիսւին», կարդացի լուսանկարի ճակաւին: - Ամենքն էլ ինձ արւիսւ են կոչում,- ասաց Լնոնը,- չդիւեմ ինչու: Այսօր դնացել էի նրան չնորՀավորելու երեկվա աջողության Համար... Ծաղիկներ էի ւարել: Հրավիրեց ներս, կոֆեով Հյուրասիրեց: Բավական խոսեցինք... Հարցնում էր' ինչքան եմ վասւակում: Խաբեցի, ասացի' Հայրս ժառանդություն է թողել: Վախենում էի, որ փող առաջարկի ինձ: Նա նվիրեց ինձ յուր լուսանկարը: Ես Համբուրեցի նրա ձեռքը, նա էլ իմ ճակաւը: Ս¯, օ¯, սինյոր, ես չաւ երդչուՀիներից ունեմ այդւիսի նվերներ, աՀա՛, այն ալբոմը լիքն է... Եվ այս վարձաւրությամբ նա դոՀ ու երջանիկ էր: - Բայց ես մի լուսանկար ունիմ,- չարունակեց նա,- ալբոմում չեմ ւաՀում: Մայրս սւառնում է բոլորն այրել, վախենում եմ այս մեկն էլ այրի... իսկույն ցույց կւամ... Նա բարձրացավ ւեղից, ւիջակի դրւանից Հանեց մի ծրար, ծրարի միջից թանկադին լուսանկարը: Ես կարդացի Հեւնյալ մակադիրը. «իմ աւադա երկրւադուին - Լուիղա»: - Ս¯Հ, ճիչւ է, բոլորովին ճիչւ, սինյոր: Ես նրա աւադա երկրւադուն կլինեմ: Լուիղան փայլուն աւադա ունի. կւեսնեք, սինյոր, կւեսնեք... Բայց այս ի՞նչ է, դլուխս ւււեց, ւառկեմ... Երբ ւիկին Ալմասւը - Լնոնի մայրը - ներս մւավ, խորՀուրդ ւվեցի բժիչկ Հրավիրել: Լնոնը դլուխը բարձրացրեց, նսւեց անկողնում: ի՞նչ բժիչկ, ո՞վ է Հիվանդ, Հարկավոր չէ բժիչկ... Ես Հասկացա նրա միւքը, վախենում էր, որ բժիչկն արդելի նրան ւնից դուրս դալու: Երեկոյան յոթ ժամին երրորդ անդամ բարձրացա վերն ն նրան չւեսա: Տիկին Ալմասւն ասաց, թե իմ դուրս դալուց Հեւո թաքուն Հադնվել է ու փախել...

Անմի¯ւ ւաւանի. նա վւանդի էր ենթարկում յուր կյանքը: Ես իսկույն դուրս եկա փողոց. դիւեի ուր կարող է լինել: Հանդիւեցի նրան թաւրոնի մոււքի առջն: - Պարոննե՛ր, չե՞ք կամենում ւրոդրամ դնել,- դիմում էր նա անցորդներին, առաջարկելով նույն օրվա ներկայացման ծրադիրը: Մարդիկ անցնում էին անւարբեր, անդամ չնայելով նրան, իսկ ոմանք կոււությամբ դոռում էին. «Գնա՛, կորի՛ր»: Եվ Լնոնի Հւարւ Հոդին կրում էր այդ վիրավորանքները Համբերությամբ: իմ սիրւը մորմոքվեց, երբ նայեցի նրա կաււած դեմքին: - Գնա՛ ւուն, դնա՛,- խնդրեցի ես,- դու բոլորովին Հիվանդ ես... - Ո՞վ ասաց Հիվանդ եմ: Մա՞յրս: Նա միչւ կամ իրան է Հիվանդ երնակայում, կամ ինձ: Այս երեկո նոր օւերա է ներկայացվում, ես ւո՞ւն դնամ: Ո՛չ, սինյոր, աՀա՛ իմ ւունը... Նա ցույց ւվեց թաւրոնը ն ժււալով Հեռացավ: Հեռվից լսում էի նրա ձայնը. - Պարո՛ն, ւրոդրամ, ւրոդրամ, չե՞ք կամենում, նոր օւերա է, Հեւաքրքրական. ւրոդրամ, Հաւը ւասը կուեկ... Մյուս օրն առավույան դարձյալ բարձրացա վերն ն էլի նրան անկողնում ւեսա: Միննույն ւանը բնակվում էր մի Հրեա բժիչկ: Շւաւեցի նրան Հրավիրել: Բննեց Հիվանդին, դրեց ինչ-որ դեղ: Երկու օր Հաղիվ կարողացանք Լնոնին ւանը ւաՀել, երկրորդ երեկո լաց եղավ, երբ արդելեցինք թաւրոն դնալ: Բարեբախւաբար, երրորդ օրը ւաքությունն անցավ: Ձմեռային սեղոնը վերջացավ: իմ Հարնան արւիսւները Հենց մեծ ւասի առաջին օրն ուղնորվեցին իրենց Հայրենիքը: Այդ օրը ւխուր էր ոչ միայն Լնոնի, այլն ինձ Համար. այնքան արդեն վարժվել էի Հարնաններիս չրջանին: Մենք մինչն կայարան ուղեկցեցինք իւալացիներին: Հրաժեչւ ւալիս' կավալլարոն երեք անդամ բարեկամաբար Համբուրվեց Լեվոնի Հեւ... Հենց նույն օրը Լուիղան ինձ ասաց, թե ինքն էլ ամենաուչը մի ամսից ուղնորվելու է իւալիա: Հարցը վճռված էր. սինյորա Սւեֆանիան վաղուց էր Հաչւվել աղջկանից բաժանվելու մւքի Հեւ: Երբ Հայւնեցի Լնոնին Լուիղայի ուղնորության մուալոււ ժամանակը, ինձ այնւես թվաց, որ լուրը նրա վրա առանձին ււավորություն չդործեց: Գուցե այդ նրանից էր, որ նույն օրերը նա առՀասարակ չաւ ւխուր էր ւրամադրված: Մեծ ւասի առաջին չաբաթն էր, թաւրոնները փակ էին: Լնոնն ամեն օր դնում էր

քաղաքային թաւրոնի չուրջը դւնվող դեղեցիկ ւարւեղը, նսւում այնւեղ ու նայում Հսկայական չինությանը: Հեւո դլուխը կրծքին թեքած, ով դիւե ինչ խորՀրդածությունների մեջ, վերադառնում էր ւուն: Նա նորոդել էր ւվել մոր ձեռքով լուսամոււից փողոց չւրւված կիթառը, նվադում էր: Երբեմն դալիս էր ինձ մու ն իմ առաջարկությամբ մանդոլինա նվադում: Մի անդամ թախանձեցի նրան կրկնել «Մադրիդի չրջմոլիկը». մերժեց: Սւերային փոխարինեց դրաման: Մեծ ւասի առաջին կիրակուց սկսվեցին ներկայացումները: Լնոնը մւավ յուր դերի մեջ, բայց ո՛չ նախկին սիրով. դրաման օւերայի չափ չէր սիրում, մանավանդ որ եկվոր խմբի մեջ չկային դրավիչ ուժեր: Սակայն ւաւանուն ւաչարել էր ուրիչ ւեսակ աչխույժ, որ ինձ անՀանդսւացնում էր: Նա ամեն օր դալիս էր ինձ մու, վերցնում մանդոլինան, նսւում լուսամոււի մու, նվադում «Մադրիդի չրջմոլիկը»: Երբեմն Հանկարծ ընդՀաւում էր նվադը, մանդոլինան չւաւով դնում էր սեղանի վրա ու դուրս վաղում: Նա դնում էր Լուիղայի մու, նսւում ն երկար ու երկար Հարցուփորձ անում առաջիկա ճամփորդության մասին: Եվ բարեսիրւ Լուիղան երբեք չէր ձանձրանում նրա Հարցերից, որովՀեւն նրա Համար Հաճելի էր խոսել յուր աւադայի մասին: - Գիւե՞ք,- դարձավ ինձ մի անդամ Ռաիսան,- նա ուղղակի սիրաՀարված է Լուիղայի վրա: Այո՛, կարող եմ երդվել, որ սիրաՀարված է: - Զդո՛ւյչ եղեք, օրիորդ,- ասացի ես,- Լնոնը կլսի ու կվչւանա: Ես Հիչեցի թչվառ վարսավիրին ն վախեցա' միդուցե որդին ենթարկվի Հոր վիճակին: Բայց բարեբախւաբար, Լուիղայի չրջաւաւողներն ավելի խելացի էին, քան այն երդչուՀու չրջանը, որի վրա սիրաՀարված էր եղել վարսավիրը: Ռաիսան խոսք ւվեց ինձ այլնս չխոսել Լնոնի նվիրական ղդացումների մասին... Հասավ, վերջաւես, օրիորդի ուղնորության օրը: Մի չաբաթ էր, Լնոնն անճանաչելի էր դարձել. նա ուրախ էր ու ղվարթ: կարծես ինքն էր ւաւրասւվում ճանաւարՀորդելու: Գնում էր, դալիս, խոսում, ղվարճախոսում: Զդիւեր ինչ աներ Լուիղայի սիրւը չաՀելու Համար: Ուղնորության նախընթաց երեկո Լուիղան, ցույց ւալով մի արծաթե դրչակոթ, ասաց. - Տեսեք ի՞նչ խելադարություն է արել ձեր Հայրենակիցը: Զէ՞ որ այս նրա մի չաբաթվա աչխաւանքի վարձն է: - Նա նվիրել է ձեղ այդ դրիչը, որ նամակներ դրեք իրան,- ասացի ես:

- Այո՛, ն ես կդրեմ նրան: Խնդրեցի նրան Հեւ վերցնել նվերը, վիրավորվեց, քիչ մնաց լաց լինի: Գնացքն ուղնորվում էր առավույան ւասը ժամին: Մենք, սինյորա Սւեֆանիայի բոլոր կենողներս, դնացինք կայարան Լուիղային ճանաւարՀ դնելու: կարծում էի, Լնոնն ամենից առաջ եկած կլինի այնւեղ: Սակայն նա չկար ն չերնաց երկար ժամանակ: Այս անսւասելի էր: ի՞նչը կարող էր խանդարել նրան վերջին անդամ ւեսնելու Լուիղային: Սինյորա Սւեֆանիան ինձ Հաղորդեց, թե կավալլարոյից մի չաւ սիրալիր նամակ է սւացել: Երդիչն ուրախությամբ Հանձն է առնում Հոդալ իւալիայում Լուիղայի մասին, ղեկավարել նրա առաջին քայլերը: - Նա չաւ աղնիվ մարդ է,- ավելացրեց ւանւիրուՀիս ուրախուրախ,- Հարաղաւ եղբոր ւես կնայի Լուիղային: Ես աղջկանս բաց չէի թողնիլ, եթե չլիներ կավալլարոն... Երբեք Լուիղային այնչափ ղվարթ ու ղվարճախոս չէի ւեսել, որչափ այս օրը, չնայելով, որ մինչն կայարան դնալն երկու անդամ արւասվել էր մորից բաժանվելու ւաւճառով: Մի վայրկյան անդամ չէր Հանդսւանում, թռչկուում էր ինչւես յոթ ւարեկան աղջիկ, քրքջում էր, Հրճվում յուր ճամփորդությամբ: Ամենքիս Հեւ կաւակներ էր անում ն բոլորին խոսւանում առանձին-առանձին նամակ դրել: Նա լի էր աւադայի վերաբերմամբ քաղցր Հույսերով ն այդ Հույսերը չէր թաքցնում մեղանից: Մի երկու ւարուց Հեւո նա կվերադառնա մչակված, կաւարելադործված ձայնով, կսկսի երդել օւերայում: Տեսեք, ինչւիսի՞ աջողություն կունենա, որքա¯ն երկրւադուներ: - «իսկ նա՞,- անցավ մւքովս ակամա,- նրա մասին չե՞ս մւածում»: - Բայց ո՞ւր է Լնոնը,- Հարցրեց Լուիղան Հանկարծ, կարծես դուչակելով իմ միւքը.- ա¯Հ իմացա ինչո՛ւ Համար է ուչանում: Ռիչելիեի փողոցով անցնելիս ւեսա նրան ծաղկավաճառի խանութում: Այդ ւաւանու սիրւը օվկիանոս է, ընդարձակ... ԱՀա նա, դալիս է... Տեսեք' ինչ է բերում, չէի՞ ասում... Անուղղելի¯... Ճեղքելով կայարանի ամբոխը, Լնոնը մուեցավ մեղ մի դեղեցիկ փունջ ձեռին: Շաւ վաղելուց քրւնել էր ու սասւիկ Հնում էր: Դիմելով ուղղակի Լուիղային, դդակը վերցրեց ն դլուխ ւալով, փունջը ներկայացրեց: Արդեն լավ ճանաչելով նրան, ես վախեցա միայն մի բանից' Լուիղայի Հանդիմանությունից: Եթե օրիորդն ամենաթեթն ակնարկ ան26

դամ աներ, թե այդւիսի մի նվեր բոլորովին չի Համաւաւասխանում Լնոնի աղքաւ դրւանին, դիւեի, ւիւի չարաչար վիրավորեր նրան: Բայց նա նրբաղդաց դւնվեց. իսկույն ըմբռնեց Լնոնի Հոդեբանությունը ն այնւես Հայւնեց յուր չնորՀակալությունը, այնւես ժււաց, Հու քաչելով փնջից, այնւես դովեց նվերը, որ ւաւանու այւերը կարմրեցին ներքին Հաճույքից: Այդչափ սրւադեւ չդւնվեց Ռաիսան, նա Հարցրեց Լուիղային. - կավալլարոն քեղ դիմավորելո՞ւ է Միլանում: - Այո,- ւաւասխանեց սինյորա Սւեֆանիան: - Մի՞թե նա այնւեղ է,- Հարցրեց Լնոնը Հուղված, դողդոջուն ձայնով: - Նա եկել է Միլան Հաւկաւես Լուիղային դիմավորելու Համար,ւաւասխանեց Սւեֆանիան մի առանձին Հաճույքով: Այն Հոդեկան Հաճույքը, որ մի ժւիւով Լուիղան ւաւճառել էր Լնոնին, վայրկենաբար չքացավ, ւեղի ւալով դաղւնի նախանձի կրծող կրքին: Բայց Լնոնը դիւեր ղսւել իրան չափաՀաս ւղամարդի ւես: Նա ասաց. - Այդ լավ է: Սինյոր կավալլարոն կօդնի սինյորինա Լուիղային: Երկրորդ ղանդակի միջոցին Լուիղան սկսեց վերջին Հրաժեչւը ւալ: Նա արավ ավելի, քան կարելի էր սւասել նույնիսկ յուր նման մի բարի, Հասարակ ն ւարղասիրւ օրիորդից, որ վարակված չէր նախաւաչարումներով: Աղաւվելով մոր դրկից, ամենից առաջ Լնոնի ձեռն առավ ն... Համբուրվեց նրա Հեւ ւարղ ընկերական կերւով: Հեւո, չւաւ-չւաւ սեղմելով մեր ձեռները, փունջը ձեռին բարձրացավ կառախումբ: Ես դիւում էի Լնոնին: Նա բնեռվել էր նույն ւեղում, ուր արժանացավ Լուիղայի Հրաժեչւի Համբույրին, ն նայում էր այն լուսամոււին, ուր ւիւի երնար օրիորդը: Բնաղդաբար բռնեցի նրա թնից ն մի փոքր Հեռացրի կառախմբից... ԱՀա երնաց Լուիղայի ղվարթ դեմքը լուսամոււից: Նա օդային Համբույրներ էր ուղարկում մեղ: Մի քանի րուե նս, ն լսվեց երրորդ ղանդը, ու կառախումբը կամացուկ չարժվեց, այնւես անաղմուկ, որ կարծես նավ էր լողում: Այն ժամանակ միայն Լնոնը սթափվեց ն դլխարկը բարձրացնելով դոչեց իւալերեն. - Բարի ճանաւա¯րՀ... Ցւեսությո¯ւն... Շոււո¯վ... Տուն վերադարձանք երկուսս միասին ձիաքարչով: ՃանաւարՀին Լնոնը մի բառ անդամ չարւասանեց: Լուռ էի ն ես. չէի կամենում ընդՀաւել նրա մւքերի թելը: Թե նա ւանջվում էր' այս ւարղ էր ինձ

Համար, թե նա երջանիկ է Լուիղայի Համբույրով' այս էլ երնում էր: Բայց թե ի՞նչ էր մւածում' այս չիմացա. երնում էր միայն, որ նրան ղբաղեցնողը սովորական մի միւք չէ... Ես Հրավիրեցի նրան սենյակս: ինչ-որ ւաւճառով Հրաժարվեց դալ: Արադ-արադ բարձրանալով վերն, չքացավ Հինդերորդ Հարկի բարձրության մեջ: Այդ օրից ավելի քան մի չաբաթ անցավ, ես նրան չւեսա: ինքը չէր դալիս սենյակս, իսկ ես բարձրանում էի վերն ն միայն մորը Հանդիւում: - Ուչ դիչերին ւուն է դալիս սենյակս, երբ ես քնած եմ, առավուը դնում է, երբ քնած եմ: Բայց լավ որդի է, ամեն օր սեղանի վրա թողնում է Հիսուն կուեկ ողորմություն... անիծվի' նա... - Տիկի՛ն,- դոչեցի ես բարկացած, բոլորովին Համբերությունից դուրս դալով այրու անվերջ անեծքներից,- նա ձեր ծախքը ւալիս է, Հերիք է, էլ ի՞նչ եք ուղում... Խեղճ կինն աւչած նայեց երեսիս ու մի քայլ Հեռու դրեց: Երնի, չաւ էի բարկացած, ն նա չէր սւասում իմ կողմից այդչափ կոււություն: Ես ղղջացի. ինչ ն լիներ, նա դժբախւ էր, դոնե այդւես էր Համարում իրան: - Հեւաքրքրվե՞լ եք, արդյոք, ուր է դնում ամեն օր,- Հարցրի ես, ձայնս մեղմացնելով: - Շաւ էլ Հեւաքրքրվում եմ, որ չի ասո՞ւմ: կիթառն էլ ամեն օր Հեւը ւանում է: Բայց ես կիմանամ' ուր է դնում, կիմանամ. չեմ թողնիլ որ կորչի Հոր ւես... Զարմանալին այն էր, որ թաւրոնների չուրջն էլ չէի Հանդիւում Լնոնին: Ես կաւարելաւես ւխրում էի առանց նրան, մանավանդ որ սինյորա Սւեֆանիայի սեղանաւունը ղրկվել էր յուր Հրաւույրից: Այնւեղ այլնս չէին Հնչում Լուիղայի մեւաղային ձայնն ու վարակիչ ծիծաղը: Սինյորա Սւեֆանիան նրա ուղնորվելու Հենց երկրորդ օրը դաչնամուրը վերադարձրել էր երաժչւական խանութ, ուսկից վերցրած էր ամսավարձով: Զկար ո՛չ նվադող, ո՛չ երդող, ո՛չ ծիծաղող: Ռաիսան ն ուսանողը մւերմացել էին ու ղբաղված էին իրանց մւերմությամբ: Ավարւելով ճաչը, նրանք չւաւում էին Հեռանալ իրենց սենյակները: Ես ուրախությամբ կւեղափոխվեի մի ուրիչ բնակարան, եթե չվնասեի Սւեֆանիայի դրությանը: Նրա սենյակների մեծ մասը դաւարկ էր, եթե ես էլ դուրս դայի, խեղճ կինը ւիւի ւուժեր: Մի անդամ ճաչից Հեւո բուլվարումն էի: Այսւեղից բացվում էր Սդեսայի դեղեցիկ ւեսարաններից մեկը: Մու երկու Հարյուր ու28

նաչափ բարձրությունից երնում են ամբողջ նավաՀանդիսւն ու ծովածոցը իրանց Հաղարավոր նավերով: Ես վաղուց էի կչւացել այդ ւեսարանից: Նսւած ամբոխից Հեռու մի առանձնակի նսւարանի վրա' երաժչւություն էի լսում: Ակամա Հիչում էի Լնոնի մանդոլինան, որ ւասն օր որբացել էր սեղանիս վրա: «Ո՞ւր է նա այժմ»,- Հարցնում էի ինքս ինձ, ն Հարցը մնում էր Հարց: - Բոնժուր, մոսյո,- լսեցի մի թույլ թոքախւավոր ձայն: Գլուխս բարձրացրի ն իմ առջն ւեսա Զաուչենկոյին իցկո Մարդուլիսի Հեւ: Այս Հանդիւումն ինձ ուրախացրեց: Ես սեղմեցի նրանց ձեռը ն իսկույն Հարցրի Լնոնի մասին: Զաուչենկոն Հասւ դավաղանը բարձրացրեց լայն վերարկուի ւակից ն, ցույց ւալով նավաՀանդիսւը, թաւրոնական եղանակով ասաց. - Այնւեղ է: - Զաուչենկո, ինչո՞ւ այսօր ձներդ ւրադիկական են,- ասաց իցկոն: - ՈրովՀեւն, սիրելի ջՀուդիկս, այնւեղ է կաւարվում կյանքի ւրադեդիան: Մարդիկ ւանջվում են ու մեռնում խավարի մեջ: Գնա՛նք, ւա՛ր ինձ այնւեղ, իցկո: Զաուչենկոն արիսւոկրաւ բանասւեղծներից չէ, որոնք խորչում են ամբոխից: Մաքսիմ Գորկիի դրածները չես կարդացել, Զաուչենկոյինը կկարդաս: Ութ ւարի ուսումնասիրել եմ արճիճային աչխարՀը. այժմ ուղում եմ ուսումնասիրել նավաՀանդսւի ամբոխը: Գնա՛նք, ւարոն,- դարձավ նա ինձ,դուք էլ դրող եք, դնանք, մի՛ ամաչեք: - Գնանք, ուր ուղում եք, միայն թե Լնոնին ցույց ւվեք: - իցկոն մեղ կառաջնորդի: Նա խավարի ծնունդ է: Հայրը նավաՀանդսւում Հին լաթեր ու երկաթ է ժողովում, ւիւի իմանա խավար աչխարՀի բոլոր խորչերը յուր ձեռքի ափի ւես: - իսկ դու ւիւի լուսավորես այդ խավար աչխարՀը աՀա դրանցով,- ասաց իցկոն, ղարկելով բանասւեղծի ձեռքի դրքույկներին: - Բանի՞ օրինակ ես վերցրել: Տա՞սը: կխարջենք, միամիւ կաց: Նո՛ւ, չիմբա-չիմբա, չիլալա... Զաուչենկո, չիլալա¯: Նա ձախ ուը բարձրացրեց ն, աջ ուի վրա ոսւոսւալով, վաղեց առաջ: Սդեսայի նավաՀանդիսւը քաղաքի Հեւ միացած է մի Հսկայական քարե սանդուղքով, որի բարձրության վրա բուլվարի մեջւեղում կանդնած է քաղաքի Հիմնադիր Ռիչիլիեի արձանը, իսկ սւորուում կառուցված է մի փոքրիկ եկեղեցի նավաՀանդսւի բնակչության

Համար: Մենք իջանք այդ սանդուղքով, մւանք մի աղեղնաձն լայն փողոց: Այդ վերջին փողոցն է դեւի ծովափը, այնուՀեւն ամբողջ նավաՀանդսւի երկայնությամբ բարձրանում է «Էսթակադան»' երկաթուղու բեռնակիր դնացքների Համար կառուցված կամուրջը: Գիչեր-ցերեկ այս Հսկայական կամուրջի վրայով սուլելով անցնում են չոդեկառքերը, քարչ ւալով վադոնների երկայն չարքերը, իսկ ներքն բաղմաթիվ կամարների ւակով անցուդարձ են անում բեռնակիր սայլեր, նավասւիներ, բանվորներ: Այդ մի աղմկալի վայր է, մի բարդ Հանդույց ծովային ն ցամաքային կյանքերի միջն: Շոդենավերի թանձըր ծուխը, նավասւիների կոչւ ձայները, Էսթակադայի խուլ թընդյունները դնացքների ծանրությունից, կայարաններում կոււակված քարածխի փոչին' այս բոլորը ընդՀանուր առմամբ անսովոր մարդու վրա ճնչող ււավորություն են դործում: իցկո Մարդուլիսը մեղ առաջնորդեց քարածխի փոչով ծածկված փողոցի խորքը: Երբ եկեղեցուց Հեռացանք երկու Հարյուր քայլ, դեւի աջ, մեր առջն բացվեց օղեւների, սւորին ւեսակի թեյաւների ու ւանդոկների մի ամբողջ ավան: Այսւեղ էր վխւում նավաՀանդսւի բնակչության մեծ մասը: Պանդոկներից լսվում էին Հարմոնիայի ն ռուսական ողորմելի բալալայկայի Հնչյուններն ամբոխի աղաղակների, երդերի, դոռում-դոչյունների, Հիչոցների ու անեծքների Հեւ: Նրանք, որոնք ժամանակ ու միջոց ունեին, ոււում, խմում ու Հարբում էին ւանդոկներում, վայելելով էժանադին Հուրիների ընկերության Հաճույքը: իսկ նրանք, որոնք միմիայն խմելու Համար փող ունեին, մւնում էին «Մոնուոլի» կրւակները: Այսւեղ վերցնելով կնքված չչերը' դուրս էին դալիս փողոց ն բովանդակությունը դաւարկում իրանց բերանները: Սղին արդելվում է խմել «Մոնուոլի» կրւակներում, ուսւի Հարբեցողությունը, որ առաջ քիչ թե չաւ ամոթ ուներ ն թաքնվում էր օղեւների ւաւերի մեջ, այժմ թադավորում է փողոցում ամենայն Համարձակությամբ: Եվ աՀա նրա ողորմելի ղոՀերը թավալված են կրւակների առջն, մայթերի վրա, փողոցի մեջւեղում սայլերի ու կառքերի ւակ ջարդվելու վւանդին ենթակա: իցկոն կանդ առավ մի մեծ ւանդոկի առջն, որի դռների ճակաւին դրված էր. «Արքայական յախւա»: - ԱՀա այսւեղ է Լնոնը,- ասաց նա.- անցյալ չաբաթ «Ոսկե խարիսխումն» էր նվադում: - Հը¯մ,- արւասանեց Զաուչենկոն, դառնալով ինձ,- ւաւանվո՞ւմ եք: Վախենո՞ւմ եք մւնել: Բա՛ջ եղեք, ձեղ չեն ոււիլ, մեղ նման մարդիկ են...

Նա դավաղանը բարձրացրեց ն Հաղթական քայլերով մւավ իցկոյի Հեւ ւանդոկ: Ես մի քիչ նրանցից լավ էի Հադնված: «Աղա» չՀամարվելու Համար վերարկուիս օձիքը բարձրացրի, դլխարկիս եղրը քաչեցի աչքերիս, Հուսալով, որ ամենաչաւը Հույն որմնադիր կՀամարեն ինձ: Պանդոկը լի էր Հաճախորդներով: Առաջին ւաՀ ոչինչ չկարողացա որոչել, այնքան մթնոլորւը ւոդորված էր ծխով, փոչով ու կերակուրների չոդիով: Դժվար էր ընդՀանուր աղմուկի, դոռում-դոչյունների ու ՀայՀոյանքների մեջ մի բան Հասկանալ: Այցելուների մի մասը խմբվել էր բուֆեւի առջն, որ դւնվում էր ուղիղ մոււքի դիմաց: Մենք ՀրՀրվում էինք այս ու այն կողմ: Զաուչենկոյի նիՀար մարմինը ւնդակաղմ նավասւիների ուսերի Հարվածներից ւաչեղի ւես թըռչկուում էր: Երբեմն նա իրան դիմող մեջքերին դեմ էր ւալիս դավաղանի կոթը, ինքը Հեւ կանդնում: իցկոն, յուր փոքրության չնորՀիվ, կաւվի ճարւկությամբ սլկվում էր առաջ մարդկանց արանքով: Ես Հաղիվ էի կարողանում քիթ ու ւռունդս աղաւ ւաՀել օդի մեջ անիմասւ չարժվող ձեռների ու արմունկների ւաւաՀական Հարվածներից: Մենք անցանք երկու չարք կեղւու ու մերկ սենյակների միջով, որոնց չուրջը նսւած էին նավասւիներ ն երկաթուղու ծառայողներ: Մի, քիթը ուռած, կարմրած, աչքերի ւակերը կաււած կին, ինձ ւեսնելով, դոչեց. - Է՛յ, բասուրման, արի միասին «ւրեւակա» ւարենք: Ես Հաղիվ կարողացա աղաւվել նրա սիրալիր թներից, որ բացվել էին ինձ դրկելու Համար: Զաուչենկոն, դլուխը փիլիսոփայորեն չարժելով, արւասանեց. - Թռչուն, ո՞ւր է քո փեւուրը: - Բեռի Սիդորի կաւուն ւոկուել է,- ասաց իցկոն, ծիծաղելով: Բեռի Սիդորը «Արքայական յախւայի» ւերն էր, կաւուն' օղին: Վերջաւես, Հասանք ընդարձակ ւանդոկի Համեմաւաբար մի աւաՀով անկյուն, ուր մեր կողերը ջարդվելու վւանդից աղաւվեցին: Այսւեղ մի երկար սեղանի քով նսւած էին ւասնի չափ նավասւիներ: Սեղանը ծածկված էր կեղւու ամաններով, Հացի կւորներով, ոււելիքների ու ծխախուի մնացորդներով, դարեջրի ն օղու չչերով ու բաժակներով: - ԱՀա ն՛ ձեր արւիսւը,- ասաց իցկոն, ցույց ւալով սեղանի ծայրը: Այնւեղ նսւած էր Լնոնը: Նա կիթառ էր նվադում ն ղվարճացնում սեղանակիցներին: Զնայելով յուր չքավորությանը, ես մինչն այդ

օրը նրան կեղւու չէի ւեսել: Գոնե չաւիկը միչւ անարաւ էր, ձեռներն ու երեսը մաքուր, կոչիկները վաքսած, փայլուն: իսկ այժմ նա նմանվում էր դործարանական բանվորի: իմ երնալը նրան ղարմացրեց: Նա չընդՀաւեց նվադումը, բայց չափաղանց չփոթվեց, կարմրեց: Նավասւիները նրան լսում էին ուչադիր, թեն արդեն բոլորը Հարբած էին: իրանց Հիացմունքն արւաՀայւում էին դոռում-դոչյուններով: Երբեմն մեկը կամ մյուսը վեր էր կենում, դրկվում ու Համբուրվում նրա Հեւ կամ, մեջքին ղարկելով, արւասանում էր. - Մալադե¯ց, Լյովա, մալադե¯ց... Զաուչենկոն մեղ Հրավիրեց նսւել մի դաւարկ սեղանի քով, ասելով, թե Լնոնին չի կարելի խանդարել, նավասւիները կկաւաղեն: Մի չիչ դարեջրի ւաւրվակով կարելի էր նսւել, ն մենք նսւեցինք: Լնոնը չարունակ մեղ էր նայում ու ժււում: Այդ ւասն օրվա ընթացքում նա ավելի նիՀարել էր ու թորչոմել: Առաջին անդամ այդ օրը նրա բերանի անկյուններում նկաւեցի թեթն խորչեր: Սեղանի մուից վեր կացավ լայն թիկունքով ու մեծ միրուքով մի նավասւի ն օրորվելով մուեցավ Լնոնին: Ձեռը դնելով ւաւանու նիՀարիկ ուսի վրա, դոչեց. - Է¯, ճւո՛ւռ, նվադելո՞ւ ես ինձ Համար «Ս¯Հ, իմ վիչւ», թե՞ չէ. ես ուղում եմ «Ս¯Հ, իմ վիչւ» լսել: - Տե՛ղդ նսւիր, էյ, Սիբիրի ռեխ,- դոչեցին ընկերները,- մի՛ խանդարիր Լյովային: - Զեմ նսւիլ, մինչն որ չլսեմ' «Ս¯Հ, իմ վիչւ»: «Ս¯Հ, իմ վիչւ»: Լյովա, Լյովա, «Ս¯Հ, իմ վիչւ»: - Հիմար դլուխ,- նկաւեց մեկը,- Լյովան Հենց «Ս¯Հ իմ վիչւ» է նվադում: Զես լսում, անո¯ւս... - Լյովա, սոււ չի՞ ասում: Լյովան դլխով Հասւաւեց, թե նվադածը Հենց «Ս¯Հ, իմ վիչւն» է: - Սաւանան ւանի,- դոռաց Սիբիրի ռեխը,- ի՛նչ լավ էիր նվադում: Լսեցինք, լսեցինք. Հիմա նվադիր «Դունայի դեղեցկուՀի»: Լյովա, Լյովա, «Դունայի դեղեցկուՀի»: - Ա՛յ քեղ «Դունայի դեղեցկուՀի»,- ասաց մի Հաղթանդամ ն, Հեւնից ձեռները դցելով Սիբիրի ռեխի կռների միջով, փորը դեմ ւվեց մեջքին, բարձրացրեց ու բերեց նսւեցրեց յուր ւեղը: - Է¯յ դու, կալուդայի արջ, ինչւե՞ս Համարձակվեցիր,- դոռաց Սիբիրի ռեխը,- թաթերդ կփչրեմ... Եվ բռունցքն այնւիսի ուժով ղարկեց սեղանին, որ չչերն ու բաժակները միմյանց դիւչելով փչրւվեցին:

Բարձրացավ աղմուկ, վեճ, իրարանցում: Սդի մեջ երնացին մի քանի սւառնալի բռունցքներ: Գուցե «Սիբիրի ռեխը» ն «կալուդայի արջը» միմյանց քիթ ու ւռունդ ջարդեին, եթե չլիներ մի ալնոր նավասւի, որին ընկերները «Դյադուչկա» էին անվանում: Նա մեջ մւավ նրանց բաժանելու: Սդնության Հասավ Լնոնը: Նա նվադումը ընդՀաւեց ն, ւեղից վեր կենալով, ասաց. - Պարոննե՛ր, թո՛ւյլ ւվեք ինձ դնալ «խերսոնցիների» մու: Վեճն իսկույն դադարեց, բոլորը չրջաւաւեցին երաժչւին: - Լյովա, աղավնյակ, մի՛ անիր, Լյովա, Հոդյակ, նվադիր. ինչւե՞ս կարելի է,- խնդրեցին բոլորը: - Նվադի¯ր... ինչւե՞ս նվադեմ, ւարոններ, քանի որ չեք լսում, կռվում եք անկիրթ «բոսյակների» ւես: Մի՞թե վայել է «Ռուսաց ընկերության» նավասւիներին: - Վայել չէ, իՀարկե վայել չէ,- դոչեց «Դյադուչկան»: - Դուք ինձ «ւիրասւոլցիների» մուից բերեցիք այսւեղ, որ ձեր կռի՞վը ւեսնեմ: Դուք լավ չեք դնաՀաւում երաժչւությունը: «Խերսոն», «Տիրասւոլ» նավեր էին, ն նավասւիները կրում էին իրենց նավերի անունները: - կդնաՀաւենք, կդնաՀաւենք, Լյովա, Հիմարներ չենք... - ի՞նչ է, փո՞ղ է ուղում այդ ճւուռը,- դոչեց Սիբիրի ռեխը, ն վարւիքի դրւանից Հանելով արծաթե դրամներով լի քսակը, դցեց Լնոնի դիրկը,- աՀա՛, վերցրո՛ւ, խեղդվի՛ր... - Մենք էլ կւանք, մենք էլ կւանք,- աղաղակեցին ամենքը, ձեռները ւանելով իրանց դրւանները: - Տեսե՛ք, ւեսե՛ք, Լնոնը Հարսւանալու է,- դոչեց իցկոն, Հըրճվանքից ձեռները միմյանց ղարկելով, երբ ւեսավ փողի քսակները: - Հաւա, կւեսնենք, թե ինչւես,- արւասանեց Զաուչենկոն, որ, արմունկները սեղանին Հենած դիւում էր կաւարվող ւեսարանը: Լնոնը Հանդիսւ վերցրեց յուր դիրկն ընկած քսակները ն դնելով սեղանի վրա, ասաց. - Ես իմ դնից մի կուեկ էլ ավել չեմ վերցնիլ: Համարը 10 կուեկ, ո՛չ ավելի ո՛չ ւակաս: Դրեք ձեր դրւանները, նսւեցե՛ք, նվադում եմ... - Բրավո¯, Լնոն, բրավո¯, դու մեր երեսը սն չարիր,- դոչեց Զաուչենկոն ոդնորված ն նավասւիների ուչադրությունը դրավեց մեր վրա: - Այդ ի՞նչ կաւու է,- դոչեց Սիբիրի ռեխը,- ա¯Հ, ւիրացո¯ւ: Զէ՛, ուխւավոր է, աբեղա է... Է՛յ, երնի իոքադամայի ւաճարի Համար

լումա ժողովելու ես եկել: Արի՛, արի՛, մենք էլ կւանք մեր Հոդու փրկության Համար: Զաուչենկոն վերցրեց սեղանի վրայից յուր դրքույկները ն Հանդիսավոր քայլերով մուեցավ նավասւիներին: - Պարոննե՛ր, ես ո՛չ ւիրացու եմ, ո՛չ ւաճարի Համար լումա ժողովող: Ես երդիչ եմ... - Երդիչ, երդիչ, այդ չաւ լավ է,- ասացին ոմանք: - ԴեՀ երդիր, ւեսնենք: - Երդիր' «Ս՛Հ, իմ վիչւ»,- ւաՀանջեց Սիբիրի ռեխը,- «Ս¯Հ, իմ վիչւ»: - Ս¯Հ, խավար. աՀա իմ վիչւը,- արւասանեց բանասւեղծը: - Պարոննե՛ր, ես ձայնով չեմ երդում, այլ դրչով: Գնեցե՛ք մի-մի օրինակ աՀա այս դրքույկներից: Դուք, ւարոններ, ինչւես ւեսնում եմ, երաժչւություն սիրում եք, մի՛ մոռանաք, որ բանասւեղծությունն էլ նրա քույրն է: - Բո՞ւյրն է,- ասաց Սիբիրի ռեխը,- աւա ւո՛ւր ինձ այդ դեղեցկուՀուն... Նա խլեց դրքույկներից մեկը, դրեց դաւարկ ամանի մեջ, վրան օղի թափեց ն, լուցկին վառելով, ասաց. - Աւա, ւեսնենք, քույրն ինչւես է երդում: Սղին այնքան թունդ չէր, որ վառվեր: - Բեռի՛ Սիդոր,- դոչեց Սիբիրի ռեխը,- կաւվիդ մադիլները Հանել ես... խի-խի-խի¯, սւիրւ բեր... - Է¯յ, Սիբիրի ռեխ,- ասաց «Դյադուչկան»,- այսօր դու մեղ ուղում ես խայւառակել: Գրքերը սուրբ են, Հանցանք է նրանց այրելը... Գնե¯նք մի-մի օրինակ... Նավասւիները դնեցին մի-մի օրինակ «Վչւի ն ւանջանքների ժամերից», իսկ անՀանդիսւ Սիբիրի ռեխը մի մեծ բաժակ օղի ձեռքում մուեցավ Հեղինակին: - կոնծի՛ր, դնչիցդ երնում է, որ սիրում ես... Զաուչենկոն խմող չէր: Երկու ձեռները դեմ ւվեց բաժակին, դոչելով. - Հեռո¯ւ ինձանից Համառուսական թույն... Այն ժամանակ Սիբիրի ռեխը կւավ Լնոնին. - Խմի՛ր, դու մինչն այսօր դեռ չես Հաղորդվել... Թե քրիսւոնյա ես, ւիւի խմես... - Լյովա, Լյովա, մի բաժակ իմ խաթրու,- խնդրեցին մյուսները: Լնոնը Հրաժարվեց, ասելով, թե խմելուց Հեւո չի կարող նվադել: «Դյադուչկան» նրան ւաչււանեց:

Սրն արդեն մթնել էր: «Դյադուչկան» Հայւնեց, թե չոդենավ վերադառնալու ժամանակն է: Խումբը վճարելով կերած-խմածի դինը, նան Լնոնի վարձը, դուրս եկավ աղմուկով, դոռում-դոչյուններով, միմյանց բոթելով ու Հարվածելով: Փողոցում Զաուչենկոյի դլուխը ւււվեց այնւես, որ անչուչւ կընկներ, եթե չՀենվեր ւաւին: Խմիչքների Հուը ն ծխախուի ծուխը չչմեցրել էին նրան: Բայց նա կրկնում էր. - Շաւ ուրախ եմ այսւեղ դալուս, չաւ ուրախ եմ, ամեն օր ւիւի դամ: Որքա¯ն նյութ, որքա¯ն նյութ դրողի Համար: իցկոն ոսւոսւում էր Լնոնի չուրջը: Վերջաւես, ձեռքը դցելով նրա թնին, Հարցրեց. - Այսօր ինձ Համար չոկոլա՞դ ես առնելու, թե՞ ծխախու: - Երկուսն էլ: - Ֆիա¯մ, ֆիա¯մ, ուրեմն այսօր երկու ռուբլուց ավելի ես Հավաքել... կեցցե¯ ւրիո: Ես այսօր ոչինչ չեմ վասւակել: Բանասւեղծ, ւիւի ինձ Համար մի սրինդ դնես: Ես էլ ուղում եմ սրինդ նվադել: - կդնեմ, ինչու չեմ դնիլ,- ասաց Զաուչենկոն բարեսրւաբար: - Զիմբա-չիմբա-չիլալա, Զաուչենկո, չիլալա¯... Երբ ընկերները բաժանվեցին, ես Հեւաքրքրվեցի իմանալ' ինչու Լնոնը փոխել է յուր արՀեսւը: Զէի ուղում Հավաւալ, որ առանց վերին ասւիճանի սւիւողական մի ւաւճառի կարող է նա ցերեկներն անդամ աւրել թաւրոնից Հեռու: - կարիքն է սւիւում, սինյոր,- ւաւասխանեց նա Հանդարւ: - Բայց չէ՞ որ դու առաջ էլ կարիք ունեիր: - Ես ուղում եմ մորս կամքը կաւարել: - Այսի՞նքն: - Ուղում եմ նրան աւաՀովել: Ես նայեցի նրա աչքերի մեջին ն Հասկացա, որ կեղծում է: Փողոցային լաււերի լույսը մաւնեց նրա այլայլվելը: - Է՛Հ, չաւ դովելի է,- ասացի ես,- որ ուղում ես մորդ աւաՀովել: Բայց ների՛ր, Լնոն, այս անդամ չաւ էլ չեմ Հավաւում քեղ: կարծում եմ, ուրիչ նւաւակ ունիս: Նա ոչինչ չասաց, միայն քայլերն արադացրեց: - Ո՞ւր ես չւաւում, Հարցրի ես: - Թաւրոն: - Էլի՞ թաւրոն: - Այո՛, սինյոր... այսօր լավ դրամա են ներկայացնում... Եվ, երնի, իմ Հարցուփորձից աղաւվելու Համար, չւաւով Հեռացավ: Ես արդեն դուչակել էի նրա միւքը...

Մի քանի անդամ այցելեցի «Արքայական յախւա»-ն: Լնոնին այնւեղ սիրում էին: Նավասւիները խլում էին նրան միմյանց ձեռքից: Նա դիւեր նվադել մալոռուսական եղանակներ ու ւարեր: Անցնում էր մի խմբից մյուսը, բոլորին ղվարճացնում, Հավաքելով յուր ւասնական կուեկները: Զվարճության ւաք միջոցներին սեղանակիցները երբեմն խնդրում էին նրան խմել մի-մի բաժակ օղի կամ դարեջուր: Նա չէր ուղում խմել ն չէր կարողանում խմել: Մի անդամ իմ ներկայությամբ, երբ ղղվանքով Հեւ դրեց օղու բաժակը, նրա Համար ւաՀանջեցին ինչ-որ քաղցր ըմւելիք: Նա մի բաժակ խմեց, Հեւո երկրորդը ն ղվարթացավ... Ցավալի էր ինձ Համար, որ նա այցելում է այդ սւորին վայրերը: Բայց իրավունք չէի Համարում Համողել նրան թողնելու այդ ւեղերը: Ուրիչ ի՞նչ միջոց ուներ նա աւրելու, բացի նախկին ողորմելի ւարաւմունքից: Մի օր նա ասաց. - Սինյոր, երկու ամիս չկա, արդեն երեսուն ռուբլի եմ Հեւաձդել: Բայց մորս չասեք: - ինչո՞ւ: - ՈրովՀեւն այդ փողերը ինձ Հարկավոր են... - իւալիա դնալու Համար,- լրացրի ես նրա խոսքը, խնդիրը միանդամից ւարղելու Համար,- մի՛ ղարմանար, Լնոն, ես այդ վաղուց դիւեի: - Ս¯, օ¯, սինյոր, իրավ է, ես ուղում եմ ւեսնել իւալիան... - Եվ Լուիղային... Նա ամոթից երեսը դարձրեց ինձանից: Ես Հաղորդեցի նրան, թե սինյորա Սւեֆանիան կավալլարոյից նոր նամակ է սւացել: Բարիւոնը դրում է, թե երդեցողության ուսուցիչները փորձել են օրիորդի ձայնը ն Հիացել են նրա ուժով ու «ւեմբրով»: Մի Հայւնի ւրոֆեսոր խոսւանում է երեք ւարվա ընթացքում Լուիղային այնչափ ւաւրասւել, որ կարողանա օւերաներում առաջին «դրամաւիկ-սուրանո»-ի դերը երդել: Հաղորդածս նորություն չէր նրա Համար: Նա ասաց, թե Հենց նույն օրն ինքը նամակ է սւացել Լուիղայից: Բարի օրիորդն յուր խոսւումը կաւարել էր: Սակայն այդ եղավ առաջին ն վերջին նամակը... Ամբողջ դարունը ն ամառը ւաւանին այցելեց նավաՀանդսւի ւանդոկները: Երբեմն դալիս էր սենյակս ն ինձ Հաչիվ ւալիս: Նրան դեռ սիրում են նավասւիները, Հաճույքով լսում ն միմյանց ձեռքից

խլում: Ամսական միջին թվով քսան ռուբլուց ավելի է Հեւաձդում: Շոււով, չոււով կկաւարի յուր փափադը, կուղնորվի իւալիա... Այնինչ' ւանդոկների մթնոլորւն արդեն դրել էր յուր դրոչմը նրա վրա: Ձները նկաւելու չափ դռեՀկացել էին: Ժամանակ առ ժամանակ արւասանում էր ւդեղ բառեր, որ առաջ չկային նրա բառարանում: Արւասանում էր ն իսկույն ղղջում, կարմրում: Մի քանի անդամ ղդացի, որ բերանից խմիչքների Հու է դալիս: իսկ մի երեկո մեր ւան դարբասի առջն ւեսա նրան սասւիկ Հարբած դրության մեջ: կիթառը կռնաւակին բռնած, օրորվելով ւուն էր դնում, մի քայլ առաջ դնելով, մի քայլ կողք, օրորվելով: Սդնեցի նրան սանդուղքով բարձրանալու: Ալմասւը ւեսավ նրան թե չէ' ձեռները ղարկեց երեսին, դոչելով. - Սւանեց, մորթեց... Նախաւինքի ժամանակ չէր: Խնդրեցի վչւացած մորը ղսւել առայժմ յուր սրւի թույնը: Լնոնը թավալվեց երեսնիվայր անկողնում, մի ուը թողնելով Հաւակի վրա: Տեսարանը եղկելի էր: Լնոնը, այն ւաւանին, որին երեվակայությունս դրեթե Հրեչւակացրել էր, ընկնում էր աչքումս: Եվ այս ինձ Համար դառն էր, չաւ դառն: Նա ոչինչ չէր ղդում, ընկած էր կեղւու լաթի ւես, ուից մինչն դլուխ ցեխու: Միայն երբեմն ձեռը դուրս էր բերում փորի ւակից չոչափում ձախ կոչիկը... Ես թողեցի ւխուր ւեսարանը ն Հեռացա: Մի՞թե այս է բարեկամիս վերջը: Մի՞թե Ալմասւի չար դուչակությունը իրադործվում է: Առավուը երբ բարձրացա վերն, Ալմասւն արդեն թեթնացրել էր յուր սիրւն ն աչք-ունքը կիւած լուռ նսւած էր մի անկյունում: Լնոնը փնւրում էր կիթառը, որ դնա յուր դործին, չէր դւնում: Ալմասւը թաքցրել էր, չէր ուղում ւալ: Տեսնելով ինձ' խեղճ կինը լաց եղավ: Այս անդամ խոսքեր չդւա Լնոնին արդարացնելու: - Զէի՞ ասում, որ վերջն յուր անիծված Հոր օրին է Հասնում: ԱՀա՛ չորրորդ անդամն է' ւուն է դալիս չան օրում... Ես բարվոք Համարեցի Լնոնի Հեւ խոսել առանձին, Հրավիրելով սենյակս: Հիչում էր երեկվա յուր խայւառակ դրությունը ն սասւիկ ամաչում: Լուռ էր, սւասում էր, որ ես խոսեմ: ի՞նչ ւիւի ասեի. նախաւելը կլիներ ավելորդ. Լնոնը Հիմար դլուխ չէր ն ոչ էլ երեխա. չոււով ւիւի լրանար ւասնութ ւարին: Ես ընկերաբար բացաւրեցի Հարբեցողության կորսւաբեր Հեւնանքները: Նա լսեց մինչն վերջը Համբերությամբ ն, երբ վերջացրի, ասաց. - Այդ բոլորը դիւեմ. Հայրս Հենց Հարբեցողությունից մեռավ:

- Գիւես ն էլի խմո՞ւմ ես: - Սւիւում են: - Ովքե՞ր: - Նավասւիները: - Տեղափոխվի՛ր ուրիչ ւանդոկ: - Ամեն ւեղ սւիւում են: - Մի՞թե չես կարող մերժել: - Առաջ մերժում էի, Հիմա չեն թողնում: - ի՞նչ ասել է չեն թողնում. ամեն մարդ յուր կամքի ւերն է: - Այո՛, սինյոր, բայց երբ կես փթանոց բռունցքը ւաՀում են քթիդ ւակ, մոռանում ես կամքդ: - Նրան քեղ ծեծո՞ւմ են: - կծեծեն, եթե չաւ Համառություն անեմ: - Բայց ի՞նչ օդոււ ունին քեղ Հարբեցնելուց: - Հարբածներն աւում են արթուն մարդուն: Երբ չեմ խմում, ասում են' «դու մւքումդ ծաղրում ես մեղ: Դու էլ խմիր, Հավասարվիր մեղ Հեւ»: - Գոնե քի՛չ խմիր: - Շաւ չեմ խմում, բայց քիչն էլ է ինձ Հարբեցնում: - ի՞նչ են խմեցնում: - Առաջ քաղցր խմիչքներ էին ւալիս: Հիմա ասում են' «թանկ է նսւում» ն սւիւում են խմել դարեջուր էլ, օղի էլ... Ես լռեցի, բայց Հարկավոր էր մի Հեւնանքի Հասցնել մեր խոսակցությունը: - Լնոն, թո՛ղ այդ ւանդոկները, էլի թաւրոններով ղբաղվիր... - իՀարկե, թողնելու եմ, սինյոր, չոււով, չոււով կդնամ իւալիա... Արդեն Հարյուր Հիսուն ռուբլի ունիմ: - իսկ մա՞յրդ: - Նրան էլ Հեւս ւանելու եմ: - Հարյուր Հիսուն ռուբլո՞վ: - ի՞նչ կա, քի՞չ է: Ես չաւերից եմ Հարցրել: Ասում են ամսական երեսուն ռուբլով կարող ենք աւրել այնւես, ինչւես այսւեղ: - Գուցե կարելի է, բայց մի քանի ամիս, իսկ Հեւո՞: - Հեւո՞... մի դործ կդւնեմ: - Լնոն, ճչմարի՛ւն ասա, ի՞նչն է քեղ սւիւում իւալիա դնալ,Հարցրի ես, նայելով ուղիղ նրա աչքերի միջին: - Ուղում եմ վիոլոնչել նվադել սովորել ու դալ այսւեղ օրկեսւրը մւնել:

«կեղծում ես, բարեկամս,- մւածեցի ես,- այդ չի դլխավոր ւաւճառը»: Նայեցի նրան ուչադիր, սիրւս մորմոքվեց: Նա ուքի վրա ցամաքել էր, ինչւես արմաւից ւոկված ծաղիկ: Խնդրեց ինձ Համողել մորը, որ կիթառը ւա իրան: Միննույն է, եթե չւա, ւիւի նորը դնել. ինչո՞ւ ավելորդ ծախսի մեջ ընկնել: Հաղիվ այդ օրից անցել էր մի չաբաթ, երբ մի երեկո, մու ւասը ժամին, Հանկարծ սենյակս մւավ Ալմասւը չփոթված: - Պարոն, նեղություն քաչեք, վերն բարձրացեք ասւծո սիրույն: Տարօրինակ դրության մեջ ւեսա ես Լնոնին այդ երեկո: Հեղ ւաւանին կաւարելաւես կաւաղել էր: Առանց բաճկոնի ու կոչիկների թավալվել էր դռների առջն ն մռնչում էր ինչւես մաւաղ դաղան, կրծուելով յուր ձեռների միսը: Նրա նիՀար ւարանոցի երակներն ուռել, փքվել էին, կարծես աՀա, աՀա ւիւի ւրաքվեին ձդված լարերի ւես: Նա ուները ղարկում էր Հաւակին ինչւես դիվաՀար: ՊաւաՀել էր մի չաւ սովորական դեւք, որի նմանները ւաւաՀում են Սդեսայի խուլ անկյուններում դրեթե ամեն երեկո: ՆավաՀանդսւից վերադառնալիս Լնոնի վրա Հարձակվել էին ինչ-որ քաղցած սրիկաներ, խլել ձեռքից կիթառը, Հանել բաճկոնն ու կոչիկները ն բաց թողել: - Եվ դրա Համար քեղ սւանո՞ւմ ես,- դոչեցի ես բռնելով Լնոնի թնը,- ամո¯թ: - Ես էլ այդ եմ ասում, որդի, խոմ չեմ նախաւում: Տանը մի Հաւ ւիջակ էլ ունիս, կոչիկներ էլ... Վա¯յ, ւեր ասւված, ինչւես է դլուխը ւաւին խփում: Այս ի¯նչ ւաւիժ է, երկնային թադավոր... կասկածելի էր, որ Լնոնը կիթառի, մանավանդ ողորմելի ւիջակի ու կոչիկների Համար այդւիսի Հեծ ու կոծ բարձրացներ: Անչուչւ կորուսւն ավելի մեծ էր: Խնդրեցի Ալմասւին մի քանի րուե թողնել մեղ առանձին: Այրին դուրս դնաց: Ճանաչելով Լնոնի բնավորությունը, դիւեի' ինչւես ւիւի խոսել այսւիսի Հանդամանքներում նրա Հեւ: Նա սիրում էր ղդալ, որ մարդիկ իրեն չափաՀաս են Համարում: - Ամոթ է, Լնոն: Փառք ասւծո, դու երեխա չես, խելքի եկ... Զարժե այդւես դոռալ... - Զարժե՞, չարժե՞, սինյոր, դուք է՞լ եք ասում: Բայց չդիւեք ինչ եմ կորցրել, ի¯նչ: Ձախ կոչիկս... այո¯... ձախը... Գիւե¯ք... իւալիա, վիոլոնչել, երդ, երաժչւություն, կորավ ամեն ինչ... Բուլվարի ներքնումն էր, այն մեծ սանդուղքի մու: Երկու Հոդի էին' մեկը բարձ39

րաՀասակ, մյուսը' թիկնավեւ: ԲարձրաՀասակը բռնեց Հեւնից ձեռներս, մյուսը խուղարկեց դրւաններս: Երբ մի ռուբլուց ավելի չդւան' բարկացան: կարծում էի կիթառս կխլեն, կՀեռանան: Զեղա¯վ: Պիջակս էլ Հանեցին... Տերը նրանց Հեւ, թող չաւիկս էլ Հանեին' չէի խոսիլ... Բայց կոչիկներս, ձախ կոչի¯կս... «Հանի¯ր,- ասաց ձեռներս բռնողը,դոնե երկու բաժակ օղի արժեն»: Երբ թիկնավեւը կռացավ կոչիկներս Հանելու, կաւաղեցի, սկսեցի կծուել, նրա ուսերը, դլուխը... Նա ինձ աււակեց: Աչքերս մթնեցին... Սկսեցի աղաչել, ւաղաւել... Զլըսեցին անասւվածները... Տարա¯ն, ւարա¯ն... - Ուրեմն կոչիկներիդ Համա՞ր ես լալիս,- ասացի ես մուավորաւես Հասկանալով բանի էությունը... - Հարյուր Հիսուն ռուբլի, սինյոր, Հարյուր Հիսուն ռուբլի կար կոչիկիս մեջ, ձախ կոչիկս... Այնւեղ էի ւաՀում Հավաքած փողերս... Եվ նա սկսեց դառնադին Հեկեկալ... Այդւես, ուրեմն ւարել էին նրա վեց-յոթ ամսվա աչխաւանքի վարձը, նրա իւալիա դնալու, Լուիղային ւեսնելու Հույսը... Նա ավելի աւաՀով ւեղ չէր դւել յուր փողերի Համար: Տանը ւաՀել վախեցել էր: Մայրը կդւներ, չէր վերադարձնիլ: Այդ կինը ամեն առավու որդու դրւանները խուղարկում էր, մուը փող չէր թողնում: - Փաթաթել էի թղթում, դրել կրունկիս կողմում, վրեն կաչի խփել, ծայրերը դամել... Շաւ դիչերներ կոչիկներով եմ քնել... Տարա¯ն սրիկաները: Ով դիւե Հիմա ծախում են մի բաժակ օղիով կամ մի ֆունւ Հացով... Տե¯ր ասւված, ւեր ասւված, ի՞նչ ւիւի անեմ... Ես խոսքեր չէի դւնում թչվառին մխիթարելու: Խսւություն Համարեցի նախաւել նրան յուր անղդուչության Համար: Հարկավոր էր միայն ցույց ւալ կորուսւը դւնելու դեթ մի թույլ Հույս: Արդեն վիչւը չաւ մեծ էր: - Ա¯, ա¯,- դոչեց նա Հանկարծ, ձեռը ղարկելով ճակաւին,- Հույս կա, կա Հույս դւնելու: - Այո¯,- ուրախացա ես երեխայի ւես: - Այո՛,- սինյոր: Դուք ճանաչո՞ւմ եք իցկոյի Հորը: «Մոչկա սելյոդկա» են կոչում նրան: Ճարւիկ մարդ է, ճանաչում է փողոցի սրիկաներին: Հին Հադուսւեղեն ու կոչիկներ է դնում, վաճառում: Ա՛Հ, իսկույն կդնամ նրա մու. իսկույն: Մա՛մա, ներս եկ, ւո՛ւր ինձ մյուս կոչիկս, ւիջակս, դնում եմ կիթառս փնւրելու... Հակառակ մոր կամքին նա չոււով Հադնվեց ու վաղեց դուրս: Ես, իՀարկե, Ալմասւին չՀայւնեցի, թե Լնոնն ինչ է կորցրել: Երնակայում էի ինչ ողբ ւիւի բարձրացներ ն ո՛րքան անիծեր որդուն:

Վերադարձա սենյակս, Հոդով նախանձելով Հարուսւներին: ինչո՞ւ ես էլ Հարուսւ չէի... Լույսը նոր բացված դնացի Լնոնին ւեսնելու: Արդեն դուրս էր եկել ւնից: Ամբողջ դիչեր, Ալմասւի ասելով, չէր քնել, ւււել էր անկյունից անկյուն: Ուչ երեկո էր, երբ Լնոնը մւավ սենյակս Հոդնած, քրւնած, փոչու: Նա խոսելու անդամ ուժ չուներ: Մինչն կեսօր թափառել էր իցկոյի Հոր, իսկ կեսօրից Հեւո' Զաուչենկոյի ն իցկոյի Հոր Հեւ: Եղել էին դրեթե բոլոր այն չուկաներում, ուր Հին Հադուսւեղենի առոււուր է կաւարվում: Փնւրել էին միայն կոչիկները, առանց ումնէ ասելու' ինչ դանձ են փնւրում: Եվ ղո¯ւր: իցկոյի Հայրը խորՀուրդ էր ւվել Լնոնին «մոռանալ, թե երբնէ փող է ունեցել»: Զաուչենկոն Հայւնել էր ոսւիկանությանը: Պրիսւավը ծաղրել էր. ո՞ր Հիմարն է կոչիկի մեջ փող ւաՀում: Լնոնն ամբողջ օրն անց էր կացրել անոթի: Առաջարկեցի ընթրել ինձ Հեւ, մերժեց. դուրս եկավ ուժասւառ, ՀուսաՀաւված, Հարբածի ւես օրորվելով: Մյուս օրն ես նրան Հանդիւեցի փողոցում մի փոքրաՀասակ, նիՀար, կեղւու Հրեայի Հեւ խոսելիս: Դա ինքը «Մոչկա սելյոդկան» էր, իցկոյի Հայրը: - Մոսյո,- դարձավ նա ինձ, երբ իմացավ, որ Լնոնի բարեկամն եմ,միրուքս վկա, աղքաւն երբեք փող չւիւի ունենա: Փողը չաւ դոռող է, սիրում է թանկադին ւալաւներ: Հիմար աղքաւը կարծում է, թե կարելի է նրան ւաՀել դարչաւարի ւակ, կոչիկում, խի-խի-խի¯... Մանո՛ւկ, դու ւիւի կուրծքդ ւաւռեիր ու ասեիր այդ Հարյուրանոցին. «Պաւվելի՛, սիրելի՛, Համեցե՛ք, ա՛յ քո բնակարանը»: Երանի եմ ւալիս այն Հնավաճառին, որ այդ կոչիկը կդնի: Երդվում եմ միրուքովս, Սողոմոն արքան էլ այդւիսի թանկադին կոչիկներ չի Հադել: Մի չաբաթ չարունակ Լնոնը վաղ առավուից սկսած մինչն ուչ երեկո փնւրում էր յուր կորուսւը: Զաուչենկոն ն իցկոն ՀուսաՀաւվել էին, այլնս չէին օդնում նրան, իսկ նա դեռ փնւրում էր: Նա ղրկվել էր քնից, Հանդսւությունից, ախորժակից: Տուն էր վերադառնում երեկոները, ւառկում Հադուսւով անկողնում, Հեկեկում ու Հեկեկում: Ալմասւը ՀուսաՀաւությունից չդիւեր ինչ աներ, ւանջվում էր որդու Հեւ Հավասար: Նա ւնդում էր, թե Լնոնը կխելադարվի, եթե այդ դրության մեջ մնա: Ամեն ինչ մոռացել է, ոչնչով չի Հեւաքրքրվում, նույնիսկ թաւրոններով: Խոսւովանում եմ, ես այլնս քաջություն չունեի Լնոնի վիչւը ւեսնելու: Նրա ծանր Հառաչանքները, ողբը, Հեծկլւանքը կւրաւում էին

սիրւս: Այնինչ' այժմ նա ավելի Հաճախ էր այցելում ինձ, քան առաջ: Գալիս էր, նսւում սեղանի քով ն խոսում յուր կորսւի մասին: Նա դեռ ւաՀում էր սրւում մի թույլ Հույս փողերը դւնելու: Ով դիւե, անկարելի ոչինչ չկա. կարող են այդ կոչիկները ւււել ամբողջ քաղաքը ն դարձյալ Հեւ դալ, իրենց ւիրոջ ձեռքն ընկնել... Բայց չոււով այդ թույլ Հույսն էլ մեռավ նրա մեջ, ն Լնոնի միւքը սկսեց փոքր առ փոքր սթափվել: Ծանոթ նավասւիները խնդրում էին նրան չարունակել Հաճախել ւանդոկները, խոսւանալով նրա Համար նոր կիթառ դնել: Ես խորՀուրդ ւվեցի նրան ընդունել այդ առաջարկությունը ն նորից սկսել փող ժողովել: Մի օր, վերջաւես, նա դնաց «Արքայական յախւա» մի նոր կիթառ ձեռին: Երեկոյան նա ւաւմեց ինձ, թե նավասւիները ինչւիսի ուրախությամբ են ընդունել նրան, ինչւես դրկվել ու Համբուրվել նրա Հեւ: Նրա բերանից դարձյալ օղու Հու էր դալիս: Երնի այս անդամ խմել էր վիչւը մոռացության ւալու Համար. ես քաջություն չունեցա Հանդիմանելու: Մի չնչին դումար, որ կարողացավ նա խնայել առաջին ամիսը, նորից վերականդնեցրեց նրա Հույսերը: Այս անդամ նա անկեղծ խոսւովանեց ինձ, որ իւալիա դնալու դլխավոր նւաւակը Լուիղային ւեսնելն է: Գրեթե օր չէր անցնում, որ նա չՀարցներ. - Սինյոր, ի՞նչ լուր կա Լուիղայից: Նա ինքը ամաչում էր անմիջաւես սինյորա Սւեֆանիային դիմել այս Հարցով: Ես Հաղորդում էի նրան բոլորը, ինչ որ լսում էի ւանւիրուՀուցս: Միչւ Լուիղան բարն էր ուղարկում Լնոնին: Եվ Լնոնը երջանիկ էր այդ ուչադրությամբ: Զդիւեմ, կա՞ր արդյոք մի ուրիչը, որ այնքան ուրախանար Լուիղայի ամեն մի նոր Հաջողության Համար, որքան այդ սիրաՀարը: Նա ասում էր, թե ամենից ավելի ինքն է սիրում Լուիղային ն ամենից առաջ էլ ինքն է ուղում ծափաՀարել նրան բեմի վրա. ոչ այսւեղ' Սդեսայում, այլ այնւեղ' իւալիայում: Մի անդամ նա ասաց. - Եթե մինչն առաջիկա դարուն չկարողանամ ճանաւարՀ ընկնել, կխելադարվեմ: Մի ուրիչ անդամ դիմեց ինձ այս Հարցով. - ի՞նչ եք կարծում, սինյոր, Լուիղան, նչանավոր երդչուՀի դառնալով, կդոռողանա՞: Հասկացա, թե իսկաւես ինչ է ուղում իմանալ: Հոդու խորքում նա ինքն իրեն արժանի չէր Համարում Լուիղային, բայց Հւարւությունը չէր թույլ ւալիս նրան խոսւովանել այդ: Նա ուղում էր իմ միւքը իմանալ' արժանի՞ եմ Համարում իրան Լուիղային, թե՞ ոչ:

կամենալով դեթ մի փոքր սթափեցնել այդ օրից-օր ավելի ու ավելի կուրացող Հոդին, ւաւասխանեցի. - Այո՛, կդոռողանա: Նա Հենց այժմ էլ, երբ դեռ չաւ Հեռու է նչանավոր երդչուՀի Համարվելու ւաւվից, դոռողացել է... - Ո՞վ ասաց,- դոչեց Լնոնը վչւացած: - Նրա վարմունքը: Նա քեղ մոռացել է: - ի՞նչ: ինչո՞ւ. նա միչւ բարններ է ուղարկում, խոմ ինքներդ եք ասում: - Այո՛, բարեկամս, ուղարկում է. բայց ների՛ր, այդ բարնների նւաւակը ես ուրիչ կերւ եմ Հասկանում: Լուիղան, դեռ երդչուՀի չդարձած, արվեսւների խորամանկությունն է յուրացնում: Ես ճանաչում եմ նույնիսկ ւաղանդավոր երդչուՀիներ ն դերասանուՀիներ, որոնք չողոքորթում են Համալսարանական քաղաքներում ուսանողներին, դավառական քաղաքներում' դիմնաղիսւներին միմիայն նրանց ցույցերին արժանանալու Համար: իսկ դու քո խմբով ավելի դեղեցիկ ցույցեր դիւես անել: Լուիղան այս դիւե ն քեղ Հեւ Հեռավոր բարեկամություն է ւաՀւանում յուր աւադայի Համար, թեն դիւե, միննույն ժամանակ, որ դու կաչառվող չես: Ա՛խ, բարեկամս, մի՛ Հափչւակվիր այն ուսանողի ւես, Հիչո՞ւմ ես, որ անցյալ ւարի ինքնասւանություն դործեց մի երդչուՀու ւաւճառով: Լուիղան քեղ չի սիրում, եթե սիրեր' նամակ կդրեր: ինչո՞ւ մեկը դրեց ու լռեց: Գուցե ես ղրւարւում էի Լուիղային, բայց ասածիս մեջ ղդում էի ճչմարւության մաս: Լնոնին փրկելու Համար ւաւրասւ էի ավելի վաւ դույներով ւաւկերացնել Լուիղային նրա առջն: - Նա ժամանակ չունի ինձ նամակ դրելու, ղբաղված է,- ասաց Լնոնը ոչ այնքան Լուիղային արդարացնելու, որքան յուր անձնասիրությունը ւաչււանելու մւքով: - Գուցե... թո՞ղ այդւես լինի... - ասացի ես անորոչ եղանակով Լնոնին ավելի չվչւացնելու Համար: Որքան Հիչում եմ, Հենց այդ օրն էր, որ սինյորա Սւեֆանիան մւավ սենյակս անսովոր ուրախ ւրամադրության մեջ ն ասաց. - Սինյոր, Հիմա կարող եք ինձ չնորՀավորել: - ի՞նչ է ւաւաՀել... - ՊաւաՀել է այն, ինչ որ վաղուց սւասում էի անՀամբեր: Լուիղան երեկ ւսակվել է կավալլարոյի Հեւ... Հենց այս րուեիս Հեռադիր սւացա... աՀա՛... Եվ նա ծոցից Հանելով Հեռադիրը' ցույց ւվեց ինձ:

- Այդւես անսւասելի՞,- դոչեցի ես, թեն վաղուց մի ներքին ձայն ինձ ասում էր, թե կա ինչ-որ մւերմություն Լուիղայի ն կավալլարոյի միջն: - Անսւասելի չէր, սինյոր, ոչ, այդ դո՞ւք չդիւեիք, իսկ ես դիւեի, որ նրանք նչանված են վաղուց: Նչանվելն ինձ Համար կարնոր չէր, ւսակվելն էր կարնոր: Ես լռում էի, վախենալով, որ դործը չփչանա: Ա¯խ, վերջաւես ո՛րքան ուրախ, ո՛րքան ուրախ եմ: կավալլարոն Հենց իմ ուղած փեսան է' բարի, քաղաքավարի, լավ երդիչ, լավ էլ փող է սւանում: Այո՛, Լուիղան ավելի, լավ ընւրություն անել չէր կարող: Երեկ ւսակվել են, այսօր ւիւի ուղնորվեն Պարիղ: կավալլարոն ւիւի մի ւարի մնա այնւեղ: Լուիղան, իՀարկե, նրա Հեւ կլինի... Ես չնորՀավորեցի երջանիկ մորը. բայց մի ներքին ձայն չչնջաց, թե չաւ էլ անկեղծ չեմ վարվում: ինչւե՞ս կընդունի այդ լուրը Լնոնը, որին սիրում եմ ավելի, քան կավալլարոյին ու Լուիղային: Այդ օրը ես վերադարձա դրսից ւուն ուչ դիչերին, որւեսղի չՀանդիւեմ Լնոնին: Սակայն Հեւնյալ օրը նա եկավ սենյակս երեկոյան սովորական ժամից առաջ: Սինյորա Սւեֆանիան ճաչի միջոցին ինձ ցույց էր ւվել երկրորդ Հեռադիրը, որով Հայւնվում էր, թե նորաւսակներն արդեն ուղնորվել են Պարիղ: Տխուր, անմոռանալի երեկո. առաջին անդամ կողոււվելուց Հեւո Լնոնի դեմքի վրա ւեսա այդ երեկո ուրախ ժւիւ: Նա իսկույն ւաւմեց յուր ուրախության ւաւճառը: Երկու օր է' նրան կանչում են «Խերսոն» չոդենավը: Այնւեղ նա նվադում է նավաւեւի ն յուր օդնականների Համար: Այսօր օդնականներից մեկը, ւալով նրան յուր մանդոլինան, առաջարկել էր նվադել: Լնոնը կաւարել էր նրա ցանկությունը: Նավաւեւին առանձնաւես դուր էր եկել «Մադրիդի չրջմոլիկը»: Նա մի չաւ բարի մարդ է. իմանալով, որ Լնոնը ձդւում է դնալ իւալիա, այսօր խոսւացավ օդնել նրան: Երկու օրից Հեւո «Խերսոնը» դնում էր կրոնչւադւ: Այնւեղից Հեւ է դալու ն ուղնորվելու է Միջերկրական ծով, Հեւո Հեռավոր Արնելք: ԱՀա այդ ժամանակ նա կվերցնի Լնոնին յուր մոր Հեւ ն կւանի մինչն իւալիայի սաՀմանները... - Ս¯, օ¯, սինյո՛ր, սինյո՛ր, այնքան ուրախ եմ, որ ուղում եմ թըռչկուել: Ես նավաւեւի ւարւքի ւակ չեմ մնալ: կնվադեմ նրա Համար ամբողջ ճանաւարՀին, դիչեր-ցերեկ կնվադեմ: իւալիա, իւալիա անւաւճառ ւիւի ւեսնեմ: Որքա¯ն կղարմանա Լուիղան ու ինչւե¯ս կուրախանա: Ծանր էր ինձ Համար այս անկեղծ խոսքերից Հեւո թաքցնել իրողությունը Լնոնից, որ այդ ւաՀին մարմնացած ոդնորություն էր:

- Լնոն,- ասացի,- չա՞ւ ես փափադում ւեսնել Լուիղային: - Այո՛, իՀարկե: - Եթե չւեսնես, չա՞ւ կւխրես: - Բայց ես կւեսնեմ նրան, սինյոր, կւեսնեմ Միլանում,- դոչեց Լնոնը Հավաւով լի, միննույն ժամանակ, մի ւեսակ երկյուղով նայելով երեսիս: - Լուիղան այժմ Միլանում չէ: - Ո՞վ ասաց: - Սինյորա Սւեֆանիայի Հեռադիրը: - Հաւա ո՞րւեղ է: - Պարիղում: - Ո՞ւմ Հեւ... - կավալլարոյի... - կավալլա՞րո,- դոչեց ւաւանին դրեթե չնչասւառ: - Ամուսնացել է Լուիղայի Հեւ ն երեկ ուղնորվել Պարիղ մի ւարի ժամանակով,- ասացի ես միանդամից սրւիս ծանրությունից աղաւվելու Համար: Լնոնը ցնցվեց, երեսի մկանունքները դողացին: Մի վայրկյանում կարմրեց, կաււեց, Հեւո սփրթնեց կւավի ւես: - Տեսա՞ր, որ քեղ չի սիրում Լուիղան, որ դու երաղի մեջ ես... Լնոնը ճիդ արավ ղսւել Հուղմունքը: Այդ ւասնութ ւարեկան ւաւանին, որի ղդացումներն այնքան անժամանակ Հասունացել էին, ուներ նան կամքի ուժ: Սակայն Հարվածն ավելի ղորեղ էր: Նա թուլացած ընկղմվեց աթոռի վրա, արւասանելով. - Ա՛յ նորություն... ւեւք է չնորՀավորել... - Այո՛, ւեւք է չնորՀավորել,- կրկնեցի ես, ձնանալով իբր թե չեմ նկաւում նրա Հուղմունքը: - կավալլարոն լավ մարդ է, աղնիվ է,- ասաց նա դողդոջուն ձայնով, չրթունքները կրծուելով: - Այնքան աղնիվ, որ Լուիղան չարժե նրան: - Սինյոր... - Զարժե, չարժե,- կրկնեցի ես, վրդովվելով անմեղ իւալուՀու դեմ: - Լուիղան բարձր է... Լուիղան Հրեչւակ է... Այլնս նա չկարողացավ իրան ւաՀել, դլուխը դրեց սեղանին ու սկսեց Հեկեկալ այնւես ուժդին, որ թվում էր, թե նրա մարմինը կւոր-կւոր է լինում: Ես ղդացի անղուսւ աւելություն դեւի Լուիղան, կարծես նա ինձ Հասցրել էր բարոյական ծանր վիրավորանք: Սկսեցի անխնա ն մի45

անդամայն անարդար ւախարակել մի էակի, որ իսկաւես արժանի էր սիրո ն Հարդանքի: Նկարադրեցի նրա աննչան թերությունները խոչորացույցով մեծացրած, Հնարեցի չեղած թերություններ: Լսելով ինձ, կարելի էր կարծել, թե չկա աչխարՀի երեսին ն չի եղել ավելի ամբարւավան, ավելի Հիմար ն նույնիսկ ավելի ւդեղ ու Հակակրելի աղջիկ, քան Լուիղան: Եվ այս բոլորը Լնոնին Հիասթափեցնելու Համար: Ես ջախջախում էի նրա կուռքը, ձդում նրա ուների ւակ, որւեսղի ոչնչացնեմ նրա սրւում խորին Հավաւը: Այնինչ դիւեի, որ այդ կուռքը ոչնչով մեղավոր չէ յուր մոլեռանդ երկրւադուի առջն: Նա դուցե չէր էլ երնակայել, որ յուր ւարղ, ընկերական վարմունքը կարող է մի ւաւանու սրւում առաջացնել այդքան Հասուն, այդքան խոր ն ջերմ ղդացում... Սակայն Լնոնն ավելի մեծաՀոդի ն վեՀանձն էր, քան կարող էի երնակայել: Նրա կեղեքվող կրծքից դառն Հեծկլւանքի Հեւ դուրս էին դալիս միայն այս բառերը. «Լուիղան ւակասություն չունի... Լուիղան Հրեչւակ է...»: Եղել են մոլեռանդներ, որոնք կրակի միջից իրանց այրվող ձեռները ւարղել են դեւի վեր, աղոթել ասւծուն, որի անունով նրանք դաւաւարւվել են այրման: Այսւես էր ն՛ Լնոնը: ԱնՀուն ւանջանքների բովում նա դեռ ւաչւում էր յուր իդեալին, որովՀեւն դա նրա միակ ասւվածուՀին էր: Նա ղսւեց Հեծկլւանքը, սրբեց արցունքը, ուքի կանդնեց դդակը վերցնելով: - Պեւք է չնորՀավորել սինյորա Սւեֆանիային,- ասաց: - Բայց այժմ ուչ է... վաղը... Ներողությո՛ւն, սինյո՛ր, Լուիղայի Համար չէի լալիս: Հոդնած եմ... Գիւեք... դիւեք... Լուիղան ղուր է ամուսնու Հեւ դնում Պարիղ... կավալլարոն դնում է յուր ձայնն ավելի մչակելու... Լուիղան յուր աւադան կղոՀի նրան... Բայց ի¯նձ ինչ... ի¯նձ ինչ... Բանի մի րուե նրան ւաչարեց անձնասիրության ն ամոթի ղդացումը: Նա չփոթվեց յուր թուլությունից, արւասուքից: Շփոթվեց այնւես, որ երեսիս չէր ուղում նայել: Վերցրեց մի քանի անդամ մանդոլինան աննւաւակ, Հեւ դրեց, դլխարկը ձեռքին սկսեց փնւրել նրան, ծիծաղեց կեղծ, անբնական ծիծաղով: Վերջաւես, ճանկեց յուր թանձր մաղերը, կանդնեց սեղանի մու ն կարմրած աչքերը Հառեց լամւարի լույսին: Զդիւեմ ինչու, միչւ նրա աչքերը ձդւում էին դեւի լույս: Նա սիրում էր նայել արեդակի չողերին, լամւարի լույսին, վառարանի կրակին... Եվ այդ լինում էր մանավանդ այն միջոցներին, երբ նրա մւքերը ւղւորված էին, նրա Հոդին խռովված էր...

Ես ւանջվում էի իմ անղորությունից, որովՀեւն չդիւեի' ինչով մխիթարել մարմնացած ւանջանքը: Լռությունը ւնեց երկար: Ես անցուդարձ էի անում. նա չարունակ կանդնած էր: Հանկարծ, չրթունքները կրծուելով, դլխարկը մի ձեռքով խփեց մյուս ձեռի ափին, չուռ եկավ ն, առանց ինձ Հրաժեչւ ւալու, արադ քայլերով դուրս դնաց... Մանդոլինան մնաց սեղանիս վրա կարծես վչւացած, որ դարձյալ իրան մոռացան... Զէ՞ որ Լնոնը եկել էր նրան ւանելու, որ վաղը նվադի չոդենավի վրա... ինձ ւաչարեց ղղջման ղդացումը. ինչո՞ւ այդւես չոււ ն անղդույչ Հայւնեցի նրան լուրը: Ով դիւե' ուր վաղեց ն ինչ կարող է անել: Երկու անդամ բարձրացա վերն ն, դրսից լսելով նրա ձայնը, Հանդըսւացա, Հեւ եկա: Սկսեցի ինձ մխիթարել այն մւքով, որ կաւարել եմ անկեղծ բարեկամի ւարւք, բանալով Լնոնի աչքերը: Մւածեցի նան, որ, է¯Հ, ինչ ն լինի, ւասնութ ւարեկան ւաւանի է, Հաղիվ թե վիչւը նրա սրւում երկար աւրի: Լաց կլինի, լաց կլինի Լնոնը' կՀանդըսւանա... Մւածում էի այսւես ն, միննույն ժամանակ, ղդում, որ սխալված եմ... Առավուը ղարթնեցի մի անսովոր ծանրություն սրւիս վրա: Շւաւով խմելով մի բաժակ թեյ, դնացի վերն: Լնոնը ւանը չէր: Ալմասւն ասաց, թե դիչերը, անկողին ւառկելուց առաջ, ւվել է Հիսուն ռուբլի ն Համբուրվել Հեւը, թե դրեթե ամբողջ դիչերը նսւած է եղել դրասեղանի քով, դրել է, ջնջել, ւաւռել: Առավուը կրկին Համբուրվել է նրա Հեւ ն դուրս դնացել, ւանը թողնելով կիթառը, որ ամեն օր Հեւը ւանում էր: - Նա ւխո՞ւր էր,- Հարցրի ես: - Ոչ ւխուր, ոչ ուրախ. այնւես էր, ինչւես միչւ: կիթառը ւանն է, մանդոլինան սենյակումս. ւարղ է, որ նա ո՛չ ւանդոկ է դնացել, ո՛չ չոդենավ: Ո՞ւր կարող է լինել: Ես փափադեցի ւեսնել նրան անւաւճառ, Հենց նույն ժամին. ես սասւիկ անՀանդիսւ էի: Դուրս եկա, ւււեցի թաւրոնների չուրջը, անցա երկու անդամ Դերիբասյան փողոցը, ուր երբեմն Լնոնը ղբոսնում էր: Զկար: Սրը կիրակի էր. մւածեցի, դուցե Հայոց եկեղեցումն է. կիրակի օրերը երբեմն դնում էր ւաւարադ լսելու: Այնւեղ էլ չէր: Ավելի քան երկու ժամ թափառելուց Հեւո վերադարձա ւուն մւամոլոր: Թվում էր ինձ, որ մի բան եմ կորցնում, մի չաւ թանկադին բան: Դարբասի առջն Հանդիւեցի Զաուչենկոյին: Նա Լնոնի սենյակից էր դալիս: Նա էլ էր փնւրում ընկերոջը, չդիւեմ ինչ որ «կարնոր»

դործի Համար: Եղել էր ւանդոկներում, «Խերսոն» չոդենավի վրա, Հարցրել էր. նավասւիները այսօր նրան չեն ւեսել: Պաւմեցի նրան ւաւաՀածը: - Ս¯, ունայնություն,- դոչեց բանասւեղծն յուր սովորական ոդեվորությամբ,- ես միչւ ասել եմ, թե սերը դեւի կինը Հոդու Հիվանդություն է: Լնոնը վաղուց է ինձ խոսւովանել, թե սիրաՀարված է այդ աղջկա վրա: Ս¯Հ, ինչքա՞ն էր խոսում նրա մասին, ինչւե՞ս Հառաչում... Պեւք է դւնել նրան, Հենց իսկույն... Նա ւաքարյուն է... Խնդրեցի նրան մի քանի րուե սւասել ինձ դրսում: Գնացի սինյորա Սւեֆանիայի մու: Անչուչւ Լնոնը այսօր եղել է նրա մու. չէ՞ որ ուղում էր չնորՀավորել նրան: Երջանիկ ւրամադրության մեջ դւա Սւեֆանիային: Նա ուրախությունից երդում էր ու ւարում Ռաիսայի մու այն րուեին, երբ մւա սեղանաւուն: Նա ասաց, թե Հրավիրել է մի քանի բարեկամներ ու ծանոթներ, թե ւեւք է մի լավ ղվարճանալ: - Ա¯խ, սինյոր, այնքան ուրախ եմ, որ ուղում եմ բոլորին դրկել ու Համբուրել: «Մի՛դուցե ն ինձ»- ակամա մւածեցի ես, դրեթե երկյուղով նայելով նրա սյուների ւես Հասւ ն ուժեղ կռներին: Լնոնի մասին ասաց, թե առավույան եղել է յուր մու, չնորՀավորել է, ձեռքը Համբուրել: - Նա քաղաքավարի ւաւանի է, իսկ ն իսկ արւիսւ: կարծես Հայրը վարսավիր չի եղել, այլ ջենւլմեն: Բայց ծիծաղելի էր, չէր Հավաւում Լուիղայի ամուսնությանը: Հեռադրերը ւվեցի, ինքը կարդաց, մեկ էլ չնորՀավորեց, բայց այնւես մւիկ արավ աչքերիս խեթխեթ, աւչած, որ, կարծես, նոր էր ւեսնում ինձ: Հեւո առանց դես առանց դեն ասաց. «Սինյորա Սւեֆանիա, մորս սիրեցեք, նա խեղճ կին է»: ԱռՀասարակ չաւ օւարուի էր... Այսքանը բավական էր, որւեսղի իմ մեջ ծադեր վաւ նախաղդացում: Դուրս դալով փողոց Զաուչենկոյին Հաղորդեցի իմ երկյուղը: Նա առաջարկեց դնալ քաղաքային թաւրոնի կողմերը: իցկոն այժմ ւիւի այնւեղ լինի. նա կարող է դւնել Լնոնին: իցկոյին Հանդիւեցինք յուր Հասակի մի Հույնի Հեւ սասւիկ վեճի բռնված: Հույնը կաւաղել էր, ՀայՀոյում էր իցկոյին, անվանելով նրան «քոսու ջՀուդ», «սաւկած առնեւ» ն այլն: իսկ իցկոն միայն կրկնում էր. «դու ինքդ, դու ինքդ»: Զաուչենկոն, սւառնալով Հույնին դավաղանով ջախջախել նրա դլուխը, սւիւեց նրան լռել: Հայւնվեց, որ վեճը Լնոնի ւաւճառով

էր: Հույնը Լնոնի մրցակիցն էր թաւրոնի վերնաՀարկում ն չվացնում էր այն երդիչներին, որոնց նա ծափաՀարում էր: Նա իցկոյի մու Լնոնին ՀայՀոյել էր: իցկոն ւաչււանել էր բացակա ընկերոջը ն վեճի բռնվել: Երբ Զաուչենկոն ւաւմեց ինձանից լսածը, իցկոն, վերուվար թռչկուելով, դոչեց. - իՀե՛, իՀե՛, խեղճ Լնոն... Նա նս դիւեր, որ Լնոնը միչւ երաղում է Լուիղայի մասին, ն ւաւմեց մեղ մի քանի մանրամասներ: ի միջի այլոց, ասաց, թե չաւ ւխրելիս Լնոնը դնում էր «Ալեքսանդրյան ւարկ» կոչված ղբոսավայրն ու այնւեղ ծովափի կողմում, մի Հեռավոր նսւարանի վրա նսւում, կիթառը ծնկների վրա դրած, ն մւիկ անում նավաՀանդսւից դուրս եկող չոդենավին: Բանի¯-քանի անդամ իցկոն Հանդիւել է նրան այդ դրության մեջ, նա ասել է. «իցկո, երբ մւիկ եմ անում մի Հեռացող չոդենավի, ինձ թվում է, որ ես էլ նրա վրա ուրիչների Հեւ դնում եմ Հեռու, Հեռու երկրներ...» - Գնա՛նք Ալեքսանդրյան ւարկ, այնւեղ է, երնի,- առաջարկեցի ես: Տասը րուեում Հասանք ղբոսավայրը, անցանք այդ ընդարձակ այդին երկարությամբ ու լայնությամբ, նայեցինք բոլոր ծառուղիները. չկար ու չկար Լնոնը... Ես վերադարձա ւուն Հոդնած ն՛ ֆիղիկաւես, ն՛ Հոդեւես, թողնելով Զաուչենկոյին ն իցկոյին որոնել իրանց կորած ընկերոջը... Վաւ նախաղդացումս ինձ այնքան չարացրել էր, որ ես առանց որնէ ւաւրվակի Հրաժարվեցի մասնակցել սինյորա Սւեֆանիայի այդ օրվա ուրախ խնջույքին: Ես ւառկած էի Հադուսւով անկողնակալիս վրա ն մւածում էի Լնոնի ն միայն Լնոնի մասին: Նրա ւխուր, ՀուսաՀաւությամբ լի աչքերն էի Հիչում վերջին րուեին ն նրանց մեջ կարդում էի մի փոքրիկ, բայց սքանչելի Հերոսի Հոդու անՀուն ւվայւանքը: Երնակայում էի նրան յուր թչվառ Հոր դրության մեջ. Հարբած, կեղւու վեր ընկած թաւրոնի դռների առջն, անցորդների ծաղրին ու սրախոսություններին ենթարկված... Նայում էի նրա մանդոլինային, սիրւս մորմոքվում էր: Անչունչ դործիքը կարծես լեղու էր սւացել, ողբում էր յուր ւիրոջը: Ես վերցրի նրան սեղանիս վրայից, քաչ արի ւաւի մի անկյունում, որ այլնս աչքիս չընկնի... Մի քանի անդամ մաւներս դիւան նրա լարերին, ն նրանց թույլ Հնչյունները Հիչեցրին ինձ այն նչանավոր առավուը, երբ Լնոնն

առաջին անդամ նվադեց «Մադրիդի չրջմոլիկը»: Թչվա¯ռ չրջմոլիկ, ո՞ւր ես դու այժմ... իսկ այնւեղ, Հարնան սենյակում ոււում, խմում, ղվարճանում էին Հրավիրվածները: Լսում էի Ռաիսայի ձայնը ն սինյորա Սւեֆանիայի բարձրաձայն ուրախ ծիծաղը, որ առաւ-առաւ բխում էր նրա լայն, առողջ կրծքից... Փոքր առ փոքր նյարդերս թմրեցին. ես նիրՀեցի, որովՀեւն դրեթե ամբողջ դիչեր չէի քնել... կեսքուն ն կեսարթուն դրության մեջ լսեցի ինչ-որ դղրդոց: Վեր թռա ւեղիցս... դա Լնոնի մանդոլինան էր, որ ընկել էր ւաւից Հաւակի վրա: Նույն րուեին, երբ դործիքը նորից քարչ էի անում ւաւին, դրսից լսեցի անսովոր աղմուկ: Շւաւեցի նախասենյակ ն այնւեղ Հանդիւեցի սինյորա Սւեֆանիային յուր Հյուրերի Հեւ: Նրանց դեմքերն արւաՀայւում էին ղարմացում ն երկյուղ: - ի՞նչ է ւաւաՀել, ի՞նչ է ւաւաՀել,- Հարցնում էին միմյանց: Մեր բնակարանի մոււքի առջն կանդնած էր այրի Ալմասւը ն ձեռները ւարածած դեւի ներքն, դոռում էր ՀրդեՀում այրվողի ւես: Երկու ոսւիկան ն մեր դավթաւաՀը բարձրացնում էին սանդուղքով... Լնոնին: Նրանց Հեւնից բարձրանում էին Զաուչենկոն ն իցկոն: Նայելով Լնոնի թրջված Հադուսւին, կաււած դեմքին, ամեն ինչ Հասկացա... Մնացյալն երկու խոսքով ւաւմեցին Զաուչենկոն ն իցկոն: Լնոնին Հանել էին ջրից նավասւիները «Խերսոն» չոդենավի ւակից, որ երկու չաբաթից Հեւո ւիւի ւաներ նրան իւալիա... (1900 թ.)

ՄԵԼԱՆԻԱ - Մելա՛նիա, ուրախացի՛ր. Պեւերբուրդից Հեռադիր սւացա, սենաւը դործը վճռել է մեր օդւին: Հորեղբորս որդին Հույս ուներ մեղանից չորս Հարյուր Հաղար սւանալու, Հիմա չո՛րս կուեկ չի սւանա: Ս¯Հ, վերջաւես աղաւվեցի դլխացավից: Այժմ կարող ենք աւրել, ինչւես Հարկն է: ինքը' Սամսոն Ֆրանդուլյանն, այնքան ուրախ էր, այնքան ղդացված, որ ամուր դրկեց ամուսնուն ն Համբուրեց: Երեսուն ւարի աչխաւասեր մարդը ոսկոր է կուրել, դիղել աՀադին Հարսւություն ն Հանկարծ մի անդործ աղդական ուղում էր խլել այդ Հարսւության մի երրորդականը: Հանաք բա՛ն չէր բաժանվել մի այդւիսի դումարից: Եվ բաժանվել այն ժամանակ, երբ նա դործերը թողել էր, ւեղափոխվել կովկասի մայրաքաղաքը «Հանդսւանալու ն աւրելու» Համար: Նա երջանիկ էր: Թեն ավելի քան կես դար արդեն անցել էր նրա դլխով, բայց կաղմվածքը դեռ ւաՀւանել էր կանոնավորությունը, ձայնը դեռ Հնչում էր խրոխւ, քայլվածքը դեռ աչխույժ էր, իսկ սւամոքսը բոլորովին անխախւ: Փույթ չէ, որ մաղերը կիսով չափ ճերմակել էին - դա ժամանակի անխուսափելի Հեւնանքն էր: կար միայն մի Հոդս, որ երբեմն նրան դցում էր ծանր մւաւանջության մեջ: Սակայն, Հուսալով իր Հարսւության վրա, նա Հավաւացած էր, որ այս Հոդսից էլ կարող է աղաւվել... Վեց ւարի էր անցել ընդամենը, որ նա ամուսնացել էր: Ունեցել էր երկու ղավակ, որոնցից անդրանիկը մեռել էր դեռ ծծից չկւրած. մնում էր երկրորդը - երկու ւարեկան մի ւղա: Այդքան ժամանակվա ընթացքում ոչ մի սն դիծ չէր անցել ամուսինների միջով: Մարդն իր բնական ւակւով ու խելքով, կինը կրթությամբ ն մւքի Համեմաւական ղարդացմամբ - կարողացել էին Հարդել իրարու ինքնասիրությունը ն կենակցել Հաչւ, անխռով: կար մի Հանդամանք, որ միչւ ւիւի երաչխավորեր Մելանիայի Հարդանքն ու ւաւկառանքը դեւի ամուսինը - այսւես էր Համողված Սամսոնը.- Մելանիան աղքաւ

ծնողների ղավակ էր, Սամսոնը' Հարուսւ: Եթե Մելանիան երիւասարդ է, կրթված, դեղեցիկ, նույնիսկ դրավիչ, սրա փոխարեն' Սամսոնը կերակրում է նրա ծնողներին, ուսում է ւալիս եղբայրներին ն խոսւանում է իր ծախսով ամուսնացնել քույրերին: Ուրեմն, կչեռքի թաթերը Հավասար են: Եվ ոչ մի խոչընդու Սամսոնի բախւի առջն, ն ոչ մի մռայլ ամւ նրա կյանքի Հորիղոնում: իսկ այսուՀեւն նամանավանդ չւիւի լինի, քանի որ Սամսոնը թողել է դործերը ն անձնաւուր եղել կնոջն ու նրա կամքին: Բանի որ նա լիակաւար իրավունք է ւվել Մելանիային ծախսել, որքան կամենում է, աւրել, ինչւես քեֆն է, ծանոթություններ սկսել ում Հեւ փափադում է: Նա մի ձեռքով դրկեց Մելանիային ն, երջանկության ժւիւն երեսին, անցավ նրա Հեւ սենյակից սենյակ' մի անդամ նս նոր կացարանն աչքի անցկացնելու: Ամեն ինչ արդեն կարդին էր. սենյակները կաՀավորված ու ղարդարված, յուրաքանչյուրն առանձին ճաչակով, լուսամոււները վարադուրված թանկադին կւորներով, Հաւակները ծածկված խայւաբղեւ դորդերով: Ամեն ւեղ երնում է ւանւիրոջ առաւաձեռնությունը ն ւանւիրոջ ճաչակը: Ախոռաւանը կաւած էին սքանչելի ձիերը, որ Սամսոնը նոր էր սւացել Մոսկվայի մի Հայւնի դործարանաւերից: Գավթում կառաւանը երդ ասելով, սըրբում ու Հղկում էր, առանց այն էլ Հայելու ւես փայլող, կարեթը: ԽոՀարար, սւասավոր, նաժիչւ, ւնւեսուՀի - բոլորը ղբաղված էին իրենց դործով, բոլորն ակնածությամբ նայում էին իրենց ւիրուՀու աչքերին: Մելանիան ուներ միջոց ծանոթանալու ում Հեւ նս կամենար: Հարուսւ էր, երիւասարդ, դեղեցիկ ու կրթված - Հանդամանքներ, որոնք կարող էին նրա առջն բաց անել ամենաամուր փակված դըռները: Եվ նա կարողացավ օդւվել իր միջոցներից: Նրան ընդունում էին ամեն ւեղ սիրով ն այցելում ավելի սիրով: Նա երնում էր բոլոր Հասարակական երեկույթներում, բալերում ու ւարաՀանդեսներում: Նա դիւում էր, ուսումնասիրում ն ամեն կերւ աչխաւում իր Հադուսւը, ձները, ամբողջ կենցաղը Հարմարեցնել արիսւոկրաւիկ չրջանի կենցաղին: Եվ այնքան ընդունակ էր, որ մի քանի ամիս անցած' արդեն նրա մեջ կարելի էր նկաւել աՀադին առաջադիմություն դեւի դեղեցիկը, նուրբը ն Հաճելին: Արդեն ամբողջ քաղաքը խոսում էր Ֆրանդուլյանների երեկույթների, ճաչերի, ձիերի, կաՀ-կարասիքի, մանավանդ Մելանիայի բաղմաթիվ ւուալեւների ու խոչոր ադամանդների մասին: Երբ նա, Ժորժիկին կողքին նսւեցրած' բոննայի Հեւ սեփական կառքով անցնում

էր քաղաքի դլխավոր փողոցով, Հարյուրավոր աչքեր նախանձով ուղեկցում էին նրան բարններով: իսկ Մելանիան դիւեր այդ բարններին ւաւասխանել ըսւ արժանվույն: Ցուրաքանչյուրին ցույց էր ւալիս այնքան ուչադրություն, որքան միայն արժանի էր Համարում: Նա ընդունակ էր Հարդել մարդկանց ոչ միայն դիրքն ու ծադումը, այլն խելքը, ճաչակն ու քաղաքավարությունը: Նրա ծանոթների չըրջանն ընդարձակ էր ն բաղմաւեսակ: Ձմեռվա կիսին արդեն նրա Հյուրասենյակում վաճառականների կանանց Հեւ կարելի էր ւեսնել բանկիրների ու չինովնիկների կանանց, երբեմն նան այս կամ այն իչխանուՀուն: Սամսոնը դեմ չէր դրան, թեն Հոդու խորքում չաւ էլ չէր Համակրում նոր ծանոթներից ոմանց: Բանկիրների ու չինովնիկների Հեւ նա առաջ էլ բարեկամություն ունեցել էր, իսկ իչխանների Հեւ չդիւեր ինչւես վարվել: Երբեմն իրեն ղդում էր չաւ անՀարմար վիճակի մեջ: Մեկմեկու Հեւնից նրա ւնից վռնդվում էին այն սովորույթները, որոնց Հեւ կաւված էր իր սաղմով ն մւցվում նորերը: Բայց նա դարձյալ չէր բողոքում, ն լուռ Հւաւակվում էր Մելանիայի ւաՀանջներին: Վախենո՞ւմ էր: Ո՛չ. նա երկչու չէր: կամքի ուժ չունե՞ր: Ո՛չ. փալաս մարդ չէր, եթե կամենար, կարող էր ամեն ինչ ւակն ու վրա անել ն նորից վերադառնալ նախկին կենցաղին: Նա սիրում էր Մելանիային, սիրում էր վեց ւարի նրա Հեւ կենակցելուց Հեւո, սիրում էր մանավանդ այժմ, երբ Մելանիան օրեցօր դեղեցկանում էր ու կենդանանում: ԱՀա՛ նրա անւրւունջ Հլության միակ ւաւճառը: Զարմանալի բան. մի քանի ամսվա մեջ այդ կինն այնքան փոխվել էր, որ Սամսոնը աւչում էր, դիւելով նրան: Դա այլնս առաջվա Համեսւ, նույնիսկ ամոթխած Մելանիան չէր: Մի ձմեռվա ընթացքում ցույց ւվեց այնչափ Համարձակություն, եռանդ, կենսական ուժ, որչափ ցույց չէր ւվել դուցե ամբողջ կյանքում: Տեղափոխվելով մի չրջանից մի ուրիչը, կարծես, նոր մթնոլորւի Հեւ չնչում էր նոր ոդի, նոր աչխարՀայացք, նոր ղդացումներ: Նրա թմրած էությունը արթնացել էր ն արւաՀայւում էր իր բնական ուժը, որ ելք չէր դւել նախկին միջավայրում: Այնւեղ, ծննդավայրում կային ղանաղան կաչկանդող ւայմաններ - դռեՀիկների բամբասանքները, աղդականների ծաղրը, ծնողների չքավորությունը: Այսւեղ թե՛ նրա ն թե՛ Սամսոնի անցյալի Հեւ ոչ ոք ծանոթ չէր: Այսւեղ ընդունում էին նրանց այնւես, ինչւես կային այժմ - Հարուսւ ն ժամանակի աղդեցությամբ այնչափ ւաչված ու Հղկված, որ կարող էին ամեն չրջան մւնել ն խորթ չթվալ:

Սամսոնը, ւեսնելով կնոջ մեջ այս արմաւական առաջադիմությունը, ավելի ու ավելի էր սիրաՀարվում նրա վրա: Նա՛, այդ Հիսունչորս ւարեկան մարդը, մինչն Հիմա ըսւ արժանվույն չէր դնաՀաւել իրենից երեսուն ւարով փոքր կողակցին ն, կարծես, այժմ ղդում էր իր սխալը: Նա ւարծենում էր մւքում Մելանիայի դեղեցկությամբ, սալոնական ձիրքով ն վարվելու չնորՀքով: Նա ուրախ էր նրա երիւասարդությանը: Սակայն, այն Հանդամանքը, որ ինքն այդ կնոջից երեսուն ւարով մեծ է, նրա մեջ Հղացրեց մի նոր, ւակավին անծանոթ, մի անւանելի ղդացում: Նա սկսեց խանդել: Խանդել ավելի ու ավելի ենթարկվելով այն մւքին, որ վաղուց նրան ւաւճառում էր ծանր Հոդս... իբրն ղդասւ, խելացի ն Հեռաւես մարդ, Սամսոնն իր կասկածները դեռ թաքցնում էր: Եվ առիթ էլ չուներ խանդելու: Գիւեր, որ խիսւ անարդար կլինի, եթե բացարձակ Հայւնի Մելանիային, թե վախենում է նրա այժմյան կենսասիրությունից: կար ն մի ուրիչ Հանդամանք, որ սւիւում էր նրան լռել, նա չէր ուղում նախանձամիւ ու կասկածու ասիացի Համարվել ո՛չ կնոջ ն ո՛չ մանավանդ օւարների աչքում: Միննույն ժամանակ չէր ուղում ցույց ւալ, թե վսւաՀ չէ սեփական ուժերին կամ կնոջ Հավաւարմությանը: Եվ այսւես, նա լռում էր: Բայց ւանջվում էր, ն այս ւանջանքը, նոր միայն սկսված, արադ-արադ ղարդանում էր: Տեսնելով Մելանիայի ՀեւղՀեւե թարմացող ու դեղեցկացող դեմքը' երբեմն երկյուղից ցնցվում էր: Զէ՞ որ մի օր, վերջաւես, այդ նորաբաց ծաղիկը կարող է երեսովը ւալ նրա ւարիքը: Մի՞թե կարելի է բնությունը բռնաբարել չարունակ ն մնալ անւաւիժ, բոլորովին անւաւի՞ժ: Երբ նա անխոՀեմաբար, կուչւ ճաչից Հեւո, սեղանաւանը կամ ննջարանում (մանավանդ այսւեղա դրկում էր Մելանիային, այնւիսի մի ցնցում էր արւաՀայւում երիւասարդ կնոջ կրակու մարմինը, որ Սամսոնը ուղղակի սարսափում էր: Այնւես, որւես մարդ կարող էր սարսափել, եթե ձեռը վերցնի մի դեղեցիկ իր ն Հանկարծ ղդա, որ նա լեցուն է դինամիւով: Այդ սիրուն աչքերի այրող չողերը բորբոքում էին նրա Հնացած արյունը, բայց ն ասեղների ւես ցցվում նրա սրւի մեջ: Այդ կարմրախայւ Հյութալի չրթունքների ու նուրբ ւնչերի դողոցը չարժում էր նրա մաչված կիրքը, բայց ն ցավ ւաւճառում նրա ուղեղին: Այդ կլորիկ ու դեղակաղմ կրծքի բաբախումը ՀրաՀրում էր

նրան, բայց ն սարսուռ աղդում նրա մարմնին: Այո՛, Մելանիան բոլորովին նախկին Մելանիան չէ, այն, ինչ որ էր ընդամենը կես ւարի առաջ: Նա վառվել է ինքն իր մեջ ն այրվում է ինքն իր Հրով: Ա¯խ, եթե Սամսոնը երեսունՀինդ ւարեկան լիներ: ի՞նչ օդոււ, որ ւակավին առողջ է ու թարմ' իր ւարիքի Համեմաւ: ի՞նչ օդոււ, որ այսօր էլ դեռ երակների մեջ ղդում է երիւասարդական արյուն: Այնուամենայնիվ նա ծեր է ն միայն ինքն է ղդում, թե որքան ծեր է... Նա Հիսունչորս ւարեկան է, ն Հենց այն միւքը, թե երեսուն ւարով մեծ է կնոջից, կարող է թունավորել Մելանիայի կյանքը: Մի անդամ միջօրեին, նախաճաչից Հեւո, երբ դինին փոքր-ինչ ներդործել էր Սամսոնի վրա, Հանկարծ ւաւանեկական աչխույժով փաթաթվեց Մելանիայի ւարանոցին ն սկսեց անվերջ Համբուրել նրան, Մելանիան ճիդն արավ ն կարողացավ դուրս սլկվել նրա դրկից: Սամսոնը աչքերը Հառեց նրա երեսին: Ա¯խ, որքա¯ն դեղեցիկ էր երիւասարդ կինը այդ ւաՀին, ինչւե՞ս սաղում էր նրան դարնանային թեթն Հադուսւը յուր բաց մանիչակի դույնով ու սւիւակ մեւաքսյա դանթելներով: Նրա դեմքի դծերն ավելի էին նրբացել: կանացի Հրաւույրը բուրում էր նրա ամբողջ կերւարանքից, որւես մի քաչող մադնիսական, մի արբեցուցիչ ուժ: Սամսոնը չկարողացավ իրեն ղսւել, նորից Հարձակվեց մի քանի քայլ Հեռու կանդնած Մելանիայի վրա: Այս անդամ կինը ձեռները Հորիղոնաձն ւարածեց առաջ' ւաչււանվելու Համար: Նրա լայն թները Հեւ քաչվեցին. բացվեցին նրա փափուկ բաղուկները մինչն արմունկները, ն թարմ կաչվի նրբիկ սւիւակությունը ավելի դրդռեց Սամսոնին: Սակայն, այն ի՞նչ անսովոր ժւիւ էր, որ սաՀեց Մելանիայի չրթունքներով, ն ինչո՞ւ նրա աչքերը փակվեցին... կի՞րք էր արդյոք այդ, թե՞ սառնություն, մի՛դուցե աւելություն, մի՛դուցե... Սամսոնը մի քայլ Հեւ կանդնեց ն Հանկարծ Հարցրեց. - Մելա՛նիա, դու ինձ սիրո՞ւմ ես: Նրա ձայնը դողաց: Հարցը նոր էր, անսւասելի: Վեց ւարվա ընթացքում Սամսոնը երբեք մի այդւիսի Հարց չէր ւվել Մելանիային ն այժմ ւալիս էր, ն այն էլ այնւիսի ւարօրինակ եղանակով ու Հուղված ձայնով: Մելանիան ցնցվեց ու դունաւվեց: Նա չիմացավ ինչ ւաւասխանի, նա միայն անորոչ ժււաց ն Հայացքը դարձրեց դեւի բակը: - Սիրո՞ւմ ես ինձ,- կրկնեց նույն դողդոջուն ձայնը: Նույն լռությունը: Սամսոնը մուեցավ Մելանիային, երկու ձեռով բռնեց նրա ձեռները ու նայելով աչքերին, ասաց.

- Համարձակվիր չսիրել, աւամներս ցույց կւամ: Ասաց կես լուրջ ն կես կաւակի եղանակով, բայց ավելի կոչւ, քան մեղմ, ավելի իչխանական, քան բարեկամական ւոնով: Եվ իր խոսքերի մեջ ինքն էլ ղդաց ինչ-որ չարադուչակ Հնչյուն: Հուղումը, մանավանդ ղղջումը թաքցնելու Համար, Սամսոնը դուրս դնաց սենյակից: Մնալով մենակ' Մելանիան նսւեց առաջին ւաւաՀած աթոռի վրա ն ընկղմվեց մւախոՀության մեջ: «Սիրո՞ւմ ես ինձ»,- Հնչում էր նրա ականջին: ի՞նչ ւաւասխաներ: Միթե նա ինքը դիւե՞, սիրում է, թե չէ: Նա միայն դիւե, որ Սամսոնը իր օրինական ամուսինն է - ուրիչ ոչինչ: Մի մարդ, որի Հեւ անխղելի կերւով կաւված է մինչն մաՀ' սկսած ւասնույոթ ւարեկան Հասակից: Ծնողները նրան չսւիւեցին դնալ այդ մարդուն, այլ «Համողեցին»: Նրան բացաւրեցին բոլոր Հանդամանքները. ն նա Համաձայնվեց: Նա Հասկացավ, թե դառնալով Սամսոն Ֆրանդուլյանի կինը, ւիւի բախւավորեցնի իր ծնողներին - այսքանն արդեն բավական էր: Ոչինչ Հակադրություն չէր ղդում սեփական ճակաւադրի ն ծնողների կամ քույրերի ու եղբայրների բախւի մեջ: իր վիճակը ձուլված էր Համարում նրանց վիճակի Հեւ: Երջանիկ են, ինքն էլ երջանիկ կլինի. անբախւ են, ինքն էլ կանբախւանա - աՀա բոլորը: Եվ եթե ասում են, թե Սամսոն Ֆրանդուլյանի Հեւ անւաւճառ բախւավոր կլինի, կնչանակե ճչմարիւ են ասում: ինչո՞ւ չդնար այդ մարդուն: կյանքը նրա Համար մի անծանոթ աչխարՀ էր, ինքը կանդնած նրա ւակավին փակ դռների առջն: Եթե սիրող ծնողները, բըռնելով թնից, դւրոցական նսւարանից նրան ուղղակի ամուսնական կյանքի մեջ մւցրին, միայն ն միմիայն Հավաւալով ն սիրելով նրանց' ընդունեց այս վիճակը: Բայց ի՞նչ է եղել նրա աւրուսւը այս վեց ւարվա ընթացքում: Այն, ինչ որ ւվել են մի կողմից ամուսնու դիրքն ու Հարսւությունը, մյուս կողմից' մայրական բնաղդական սերը դեւի իր ղավակները: ի՞նչ է այժմ, այս րուեին, կյանքը նրա Համար: Շքեղ ւուալեւներ, թանկադին ադամանդներ, ճոխ սեղան, նոր չրջան, ւարեր, երդ, ղվարճություն: Այժմ նրան Հարցնում են' «սիրո՞ւմ ես»: Սիրո՞ւմ է, արդյոք: Ո՞ւմ, Սամսոն Ֆրանդուլյանին, այդ ծերունուն... այդ... ի՞նչ ւաւասխաներ այդ մարդուն: Մի՞թե ասեր, թե մի դառն դաղւնի կսկիծ մորմոքում է նրա սիրւը, երբ ղդալով ինչ-որ ներքին անծանոթ Հոդեկան ւաՀանջ, մւածում է նան ամուսնու մասին...

Փոքրիկ ւարւիղում, դայակի Հեւ խաղում էր երկու ու կես ւարեկան Ժորժիկը: Մելանիան դուրս եկավ սենյակից, մուեցավ նրան, դրկեց ու Համբուրեց անսովոր ջերմությամբ: Նա Հուղված էր ն ղդում էր, որ ձմեռվա արեդակի դոլ ճառադայթները իր երակների մեջ ւարածում են ինչ-որ անսովոր ջերմություն, իսկ սիրւը ճնչվում է... Հորդացող արյունից, Հադուրդ չսւացող կրքերից... Մի օր, սովորական ղբոսանքից ւուն վերադառնալով, Մելանիան աղախնից լսեց, թե մի անծանոթ Հյուր կա ամուսնու առանձնասենյակում: Մի քանի րուե անցած, երբ նա, Հադուսւը փոխելով, անցավ սեղանաւուն նախաճաչ անելու, այնւեղ Սամսոնը չւաւեց ներկայացնել Հյուրին: Դա Սամսոնի քրոջ մարդու եղբայրն էր, աղդանունը Փիրուղյան, մու երեսուն ւարեկան մի երիւասարդ: Նա ոչ ւդեղ էր, ոչ դեղեցիկ, ոչ դեր, ոչ նիՀար, բայց առողջ դեմքով, ուրախ աչքերով: Հադած էր սնադույն, երկայն «վիղիւկա», կլորակ փեչերով մոխրադույն վարւիք, ասեղնադործ չաւիկ' բարձր օձիքով, որի ձյունային սւիւակությունը խիսւ ներդաչնակում էր նրա դեմքի ւակավին թարմ դույնին ն փոքր-ինչ կարմրադույն ականջներին: Սամսոնի բացաւրությունից երնաց, որ Փիրուղյանը ւասը ւարի բացակա է եղել Հայրենիքից, մեծ մասամբ ժամանակն անց է կացրել Պեւերբուրդում: Այնւեղ նա, «մի քանի Հանդամանքների ւաւճառով» (Փիրուղյանը դլուխը թեքեց կրծքին, արւասանելով. «երեխայություն»ա, սւիւված թողել է Համալսարանը ն մւել ծառայության ինչ-որ երկաթուղու վարչության մեջ: Սամսոնը նրան չաւ անդամ է Հանդիւել մայրաքաղաքում ն Հավանել է ու սիրել նրան: Հույսով է, որ Մելանիան էլ կՀավանի, երբ կճանաչի: Հայւնվեց, որ Փիրուղյանը ւաչւոնը թողել է ն մւադիր է Հասւաւվել կովկասում: - Ուղում է Բաքու դնալ, ես խորՀուրդ չեմ ւալիս,- ասաց Սամսոնը,- ւասը ւարի Պեւերբուրդում աւրելուց Հեւո, մարդ չի կարող այդ քամու ու փոչու մեջ աւրել: Փիրուղյանն ասաց, թե մայրաքաղաքի կյանքը ձանձրացրել է իրան, թե ժամանակն է Հիմա լուրջ դործով ղբաղվելու, թե վճռել է Հարսւանալ ն ուղում է նավթային արդյունաբերությունը «ուսումնասիրել»: Մելանիան Հեւաքրքրվեց նրա անցյալով իբրն աղդականուՀի, ն Փիրուղյանը սկսեց Հաճույքով ւաւմել մայրաքաղաքի

թաւրոնների, ցիրկերի, էլեկւրական կառքերի, ձիարչավների մասին: Նա առանձին աչխույժով խոսում էր վելոսիւեդիսւների մասին, ինքը ճարւիկ վելոսիւեդիսւ լինելով: Երբեմն նրա Հայացքը կանդ էր առնում Մելանիայի դեղեցիկ դեմքի վրա: Դիւող մարդը կարող էր նրա աչքերի մեջ կարդալ ինչ-որ ներքին դոՀունակություն: Թվում էր, որ նա Հիացած էր իր աղդականի կնոջ սիրունությամբ ն, միննույն ժամանակ ուրախ է ւեսնելով մարդու ու կնոջ Հասակների մեջ աՀադին ւարբերություն: իսկ Մելանիան սեղանի քով ուչադիր էր դեւի Հյուրը իբրն բարեբարո ւանւիկին. այսքանը միայն: Բայց այսօր առաջին անդամ լուրջ Համեմաւում էր Սամսոնին մի ուրիչ ւղամարդի Հեւ ն... Հաղիվ կարողանում ղսւել Հառաչանքը: Որքա¯ն Փիրուղյանը նսեմացնում էր իր ներկայությամբ Սամսոնին: Մեկից բուրում է առնական ուժը իր բոլոր եռանդով, մյուսի մեջ կյանքն արդեն անցել էր իր վառվռուն չրջանը, ն անցել վաղո¯ւց: Գուցե Փիրուղյանը, Սամսոնի ւարիքին Հասնելով, կրկնակի ծերանա, բայց այժմ նա ունի մի Հրաւույր, որից առմիչւ ղրկվել է Սամսոնը: «Բսանութ ւարի¯, ւեր ասւված», մւածեց Մելանիան, չրթունքները սեղմելով աւամների ւակ: Այս արդեն չափից դուրս է, այս արդեն դեմ է բնության բոլոր օրենքներին, ն միայն Մելանիան է ղդում, թե որքան դեմ է... Գարնան մուենալով' Մելանիան օրեցօր դառնում էր մւախոՀ ու լուրջ: Այժմ նա այլնս չէր Հեւաքրքրվում սալոնային կյանքով: Նա նույնիսկ ձանձրացել էր այդ արիսւոկրաւիկ Համարված չրջանի կեղծ ու ւաւիր կանոններից ու Հիասթափվել, ինչւես մի երեխա արդեն ծանոթ խաղալիքի վերաբերմամբ: Նա նկաւելու չափ դունաւվել էր, բայց աչքերի Հուրը քանի դնում սասւկանում էր: Նա խոսում էր սակավ, աչխաւում էր Սամսոնի Հեւ երես առ երես չմնալ, փախչում էր, որքան կարող էր, նրա դդվանքներից, մանավանդ Համբույրներից: Նա ավելի ու ավելի ամփոփվում էր ինքն իր մեջ: Շաբաթը երկու անդամ նա Փիրուղյանին Հյուր է ընդունում ն ճաչին ւաՀում- Սամսոնի ցանկությամբ: Վարվում էր նրա Հեւ իբրն աղդական, ւարղ, Համարձակ, բայց առանց որնէ մւերմության, միչւ ւաՀելով իր ն նրա մեջ որոչ չափի ւարածություն: Նրա մեջ կաւարվում էին ղարմանալի փոփոխություններ: Դեռ մի ւարի առաջ մի Հասարակ կին էր, դրեթե մեկն իր նախկին չրջանի կիսաթմրած էակներից: Տեղափոխվելով ուրիչ քաղաք, Հանկարծ փոխվեց

նոր կյանքի ասւարիղում, դարձավ սալոնային կին: Այժմ նա լրջամիւ էր ն մւախոՀ, որւես թե նրա դլուխը լեցուն էր Համամարդկային Հոդսերով: Եվ այսքան փոփոխություններ ընդամենը մի ւարվա ընթացքում: Սամսոնը ուրախ էր նրա այս վերջին ւրամադրությանը, ավելի, քան արիսւոկրաւիկ ձդւումներին: Բայց նա չդիւեր, որ Հանդսւությունն արւաքին է, որ Մելանիայի մեջ ւեղի ունի ինչ-որ փոթորիկ ն նրա արյունը ավելի ու ավելի է բորբոքվում, չնայելով ճակաւի մռայլին, երեսի դունաւությանը: Մի անդամ Սամսոնը ւուն վերադառնալով, անմիջաւես անցավ ննջարանը, երբ աղախնից իմացավ, որ Մելանիան այնւեղ է: Բաց անելով դռները, նա բնեռվեց չեմքի վրա: Նա Հանդիւեց մի անսովոր, չւեսնված ւեսարանի: Բանի մի քայլ Հեռու, չքեղ ւրյումոյի առջն, կանդնած էր Մելանիան' կիսամերկ, ուաբոբիկ: Նա դիւում էր իրան ուից մինչն դլուխ: Նրա բաց կուրծքը, սւիւակ ուսերը նկարվել էին արեդակի ջերմ չողերով ողողված սենյակի մեջւեղում որւես մի կլասիկական արձան, որւես մեկը Բանովայի ախւաբորբոք ձեռակերւներից: Միայն կենդանի, չարժական արձան, որ չուրջը ւարածում էր Հեչւանքի կիղիչ չողեր: Եվ այս չողերի մեջ նա լողում էր ինչւես մարմնացած կիրք: Բայց որւիսի քնքուչ, արբեցուցիչ ու կորուսիչ կիրք իր կանացի ամոթխածության մեջ իսկ: Արյունը խփեց Սամսոնի դլխին, աչքերը մթնեցին: Նա կամացուկ, ուների ծայրերի վրա, մուեցավ Հեւնից: Նա ուղում էր դրկել այդ կիսամերկ մարմինը, որ իրան ն միմիայն իրան էր ւաւկանում, ն խեղդել իր դրկի մեջ կրքերի բուռն թափով: Մելանիան երեսը Հեւ դարձրեց, մի քայլ Հեռու կանդնեց' առանց մաղի չափ չփոթվելու: - ի՞նչ ես անում այդ - դոչեց Սամսոնը, բարկացած ձնանալով: - Հիանում եմ ինձանով,- ւաւասխանեց Մելանիան, կարծես մարդուն ավելի դրդռելու Համար: - Մելա՛նիա, ի՞նչ է ւաւաՀել քեղ: Դու չաւ ես փոխվել, դու այդւիսի կին չէիր: Մելանիան սկսեց լուռ Հադնվել: Հադուսւը սփռվել էր Հաւակի վրա անկարդ, որւես անփույթ դերասանուՀու ղդեսւներ թաւրոնական Հանդերձարանում: - Մելա՛նիա, այդ քեղ իսկի չի սաղում: - ինչո՞ւ: - Դու Հայ կին ես: - Հայ կինը արյուն չունի՞,- ւաւասխանեց Մելանիան, Հեդնաբար ժււալով:

- Արյո՞ւն,- կրկնեց Սամսոնը, այս մի Հաւիկ բառի մեջ ղդալով ինչ-որ չար ն սոսկալի իմասւ: - Արյո՛ւն, այո՛, արյո¯ւն: - Բայց դիւե՞ս ովքեր ունին այդւիսի արյուն: - կոկեւուՀիները,- լրացրեց Մելանիան անփույթ եղանակով, ժողովելով ուսերին սփռված խիւ մաղերը: Սամսոնը կաչկանդվեց նրա Համարձակությունից: Մելանիան, թեքվելով, որ անկողնակալի ւակից դուրս բերի Հողաթափերը, ավելացրեց. - Ուրիչներն անում են ւղամարդի Համար, ես անում եմ ինձ Համար: կարծեմ, մի մեծ մեղք չէ: - Մելա՛նիա, այդ... անամոթություն է... Մի բարձր արծաթաՀնչուն կծու ծիծաղ ւարածվեց փափուկ դարնանային մթնոլորւի մեջ, որւես ծիծեռնակի ծլվլոցը: - Անամոթությո¯ւն... որ այդւես է, ինչո՞ւ էիր ուղում դրկել ու Համբուրել: Գրավիչ էի, այո՞: Հասկանում եմ. չէ՞ որ երիւասարդ եմ, դեղեցիկ, թարմ, ն դու... ուղում էիր ւիրանալ... Ցւեսությո¯ւն... Նա Հանդարւ քայլերով դուրս դնաց, թեթնակի բարձրացնելով Հադուսւի փեչը Հեւնից: Սամսոնը, աւչած նայեց նրա Հեւնից: Այդ կնոջ Հողաթափերն անդամ ւարածում էին ախւաչարժ ոդի փափուկ դորդի վրա... «Նա ինձ աւում է»,- ասաց Սամսոնը ինքն իրան վճռաբար: Նայեց անդիւակցաբար Հայելուն ն սարսափեց: Ողորմա՛ծ ասւված, այդ կնոջ Համեմաւ նա ոչ միայն ծեր է, այլն ղառամյալ: Նրա ճաղաւ դլուխը, արադ-արադ ճերմակող ընչանցքը, թուլացած ուսերը, խոր ընկած այւերը, բոլո¯րը, բոլորը արդեն սկսել են արւաՀայւել կենդանի մաՀացում: Զդո՞ւմ է արդյոք յուր երակների մեջ երիւասարդական արյուն, ինչւես կարծում էր: Ո՛չ, այս սոււ է, ինքնախաբեություն: Նա չի՛ կարող անողոք ժամանակի առաջն առնել: ի՞նչ օդոււ կրքից, երբ... Ա¯խ, խլեցե՛ք նրանից Հարսւության կեսը, միայն թե ւակասեցրեք նրա ւարիքն նս կիսով չափ: Տվե՛ք նրան կյանք. որովՀեւն նա սիրում է Մելանիային ն ուղում է նրանից սիրված լինել, որովՀեւն ուղում է աւրել բառի ընդարձակ մւքով: «Միթե Հայ կինը արյուն չունի»,- Հնչում էին չարադուչակ բառերը Սամսոնի ականջներում:

1Մ Ամառվա սկղբին Մելանիան ւեղափոխվեց ամառանոց: Նա չկարողացավ այդ ւարի արւասաՀման դնալ, որովՀեւն Սամսոնը ղբաղված էր: Բաղաքի մի լավ փողոցում կառուցանել էր ւալիս սեփական ւուն ն ուղում էր մինչն վերջը անձամբ Հեւնել չինությանը: Շաբաթը մի անդամ Սամսոնը դնում էր ամառանոց ն կիրակի օրերն անցկացնում ընւանիքի մու: Երբեմն իր Հեւ ւանում էր Փիրուղյանին: Մելանիան այժմ այլնս մի առանձին ուչադրություն չէր ցույց ւալիս Հյուրին, միայն նուրբ աչքը կարող էր նկաւել, որ երբ ւեսնում էր նրան, առաջին վայրկյանին աչքերը չողչողում էին ւարօրինակ: Բայց միայն մի վայրկյան, այնուՀեւն դեմքը սքողվում էր այն նուրբ քողով, որ քանի դնում, անթափանցելի էր դառնում: Սամսոնը չէր նկաւում այդ վայրկենական փոփոխությունը, ն չէր էլ կարող նկաւել: Աղդակցական կաւի մասին նրա դաղափարն այնքա¯ն մաքուր էր, որ մւքովն անդամ չէ՛ր անցնում, թե Փիրուղյանը կարող է իր կնոջ վրա վաւ աչքով նայել: Վերջաւես Մելանիան այնքան քիչ էր Հեւաքրքրվում Փիրուղյանով, որ Սամսոնը երբեմն մւքում բարկանում էր նրա վրա: ինչւե՛ս կարելի է սառն վերաբերվել դեւի մի աղդական, որ ներս է մւնում թե չէ, իսկույն դրկում է Ժորժիկին, ուսերի վրա բարձրացնում ն ամբողջ ժամանակ նրան բաց չի թողնում ձեռներից: - Մելա՛նիա,- դարձավ նա մի օր կնոջը,- դու քանի դնում, վաւ ես վարվում Արւյուրի Հեւ: Զե՞ս Հավանում: - ի՛նչ Հավանելու կամ չՀավանելու բան կա. Հարյուր աղդական ունես, նա էլ նրանցից մեկը: - Բայց դու իմ ո՛չ մի աղդականի Հեւ այդւես սառը չես վարվել: - Զարժե այդ մասին խոսել, լա¯վ: Մելանիան դրկեց Ժորժիկին ն դրեց ծնկների վրա: Բաց արավ դունաղարդ ւաւկերների մի ժողովածու (Փիրուղյանն էր նվիրել Ժորժիկինա բռնեց փոքրիկ մաւիկը ն չրջեցնելով ւաւկերների ւակ, կարդում էր ղանաղան կենդանիների անուններ: Սամսոնը ղդացվեց ընւանեկան ւեսարանից: - Հանաքը մի կողմ,- ասաց նա,- չոււով Ժորժիկը կարող է այբուբեն սովորել: - Շոււո¯վ,- կրկնեց Մելանիան, դառը քմծիծաղ ւալով,- ո՛չ, դու դեռ չա¯ւ ւիւի սւասես:

Սամսոնը չըմբռնեց այս խոսքի մեջ թաքնված Հեդնանքը: - կսւասեմ,- ասաց նա ժււալով: Մի օր, երբ նա ամառանոց եկավ մենակ, Մելանիան Հարցրեց. - ինչո՞ւ աղդականիդ չբերեցիր: - Զուղեց դալ: - ինչո՞ւ: - Է¯, երնի, Հասկացել է, որ դու չես սիրում իրեն: Մելանիան չրթունքները թեթնակի կծեց: - Եթե Հասկացել է, չաւ լավ է արել: - Մելա¯նիա,- արւասանեց Սամսոնը Հանդիմանաբար: - Նա ինձ բոլորովին դուր չի՛ դալիս: Այո՛, դուր չի դալիս, եթե ուղում ես ճչմարիւն իմանալ: - Բայց լա՛վ չես անում: Պեւք է նրա Հեւ քիչ թե չաւ քաղաքավարի վարվել, թե չէ քույրս կլսի, կվիրավորվի: - Մի՞թե,- արւասանեց Մելանիան մւախոՀ ն անորոչ: - Ես մյուս անդամ անւաւճառ Հեւս կբերեմ նրան: Մելանիան իսկույն չւաւասխանեց, լռեց մի քանի վայրկյան ն Հեւո ասաց. - Դո՛ւ դիւես, աղդականը քոնն է... Այդ օրը նա Սամսոնին թվաց սովորականից ավելի ւխուր, դունաւ, նույնիսկ նիՀար: կարելի էր կարծել, թե ամառանոցի օդը լավ չի ներդործում նրա վրա: Սամսոնը Հարցրեց. - Մելա՛նիա, դու առո՞ղջ ես... - Ե՞ս,- կրկնեց Մելանիան,- ես բոլորովին առողջ եմ... Եվ, կարծես, Հանկարծակի մի բան Հիչելով, նկաւելու չափ դրդըռված, ավելացրեց. - Լա՛վ կանես, որ քո մասին մւածես: - ինչո՞ւ,- ես է՞լ բոլորովին առողջ չեմ: - Դո՞ւ... այո՛... առողջ չես... Սամսոնը ղարմացած նայեց կնոջ երեսին: - Մելա՛նիա, ի՛նչ ես ուղում ասել: Ես առողջ եմ ն միչւ էլ առողջ եմ եղել: - Է¯Հ ավելի լավ, չաւ ուրախ եմ: - Այդ ի՞նչ ւեսակ ես խոսում, Մելա՛նիա: Ասա՛: - Ասե՞մ,- կրկնեց Մելանիան' Հանկարծ մի Համարձակ Հայացք ձդելով ամուսնու աչքերի մեջ: - Ասա՛:

- Դու ւաՀանջո՞ւմ ես: Մելանիան, դլուխը թեքելով կրծքին, սկսեց մաւներով նյարդային արադությամբ ւււեցնել սեղանի վրա դրած ծխախուաւուփը: - Բայց ավելի լավ է չխոսել այդ մասին,- ասաց նա վերջաւես, ւուփը սեղանին ղարկելով ն ուքի կանդնեց: Սամսոնը քանի դնում, ավելի ու ավելի էր Հեւաքրքրվում: կնոջ խոսքերի մեջ ղդում էր մի Հեւին թունալի միւք, մի միւք, որ անչուչւ վաղուց է Մելանիային ղբաղեցնում: Նա ինքն այդ միւքը բացաւրեց այլ կերւ: - Մելա՛նիա, եթե չես ասիլ, կնեղանամ: - Է¯Հ, չա՛ւ լավ, որ սւիւում ես կասեմ: Դու Հիվանդ ես: Մի վայրկյան Սամսոնը կարծեց, թե կինը կաւակ է անում, թեն սւասում էր լսել նրանից Հենց այդ ւաւասխանը: - Ես Հիվա՞նդ եմ, ե՞ս,- դոչեց նա ծիծաղելով: Եվ նրա ծիծաղը Հնչեց այնքան թառամ, այնքան ծերունական, որ Մելանիան ակամա ցնցվեց: - Ես Հիվա՞նդ եմ. ե՞ս,- կրկնեց Սամսոնը այս անդամ լուրջ,ասա՛, ինչո՞վ: - Թո՛ղ, ի սեր ասւծո... - Հիմա չեմ թողնիլ, մինչն որ բոլորը չասես: Տեսնում եմ, դու իմ մասին վաւ կասկած ունիս: Դու ինձ ղրւարւում ես. դիւե՞ս, ղըրւարւում ես... ես կյանքումս Հիվանդ չեմ եղել... - Այո... կարելի է... բայց ես այդ չէի ուղում ասել... - Ուրեմն ի՞նչ, ասա՛ ի՞նչ է իմ Հիվանդությունը... Մելանիան դլուխը Հանդարւ բարձրացրեց, ուղիղ նայեց ամուսնու երեսին ն արւասանեց. - Ծերությունը... Որքա¯ն վիչւ, որքան կծու Հեդնանք կար այս մի Հաւ բառի մեջ: Վիչւ' Մելանիայի, Հեդնանք' Սամսոնի Համար: Եվ մի վայրկյանում Հիսունչորս ւարեկան մարդը ծերացավ ամբողջ ւասը ւարով: ԱՀա¯ այն վայրկյանը, որին վերջին ժամանակ սւասում էր ամեն օր, ամեն ժամ, ն սւասում ներքին սարսափով: - Ես ծե՞ր եմ,- կրկնեց նա անեռանդ ձայնով ն մի ւեսակ ՀուսաՀաւությամբ: - Այո՛, դու ծեր ես, միթե չդիւեի՞ր: Սամսոնը թուլացած ընկղմվեց բաղկաթոռի վրա: Մելանիան կամացուկ դուրս դնաց սենյակից...

Մ Անդո¯ւթ կին. նա չկամեցավ դեթ սակավ ինչ մեղմացնել յուր անողոք խոսքերի ուժը: Մեղմացնե՞լ, բայց ինչո՞ւ, միթե նա սո՞ււ ասաց կամ ղրւարւեց: Նա ասաց ա՛յն, ինչ որ ծանրացել էր իր սրւի վրա, այն, ինչ որ ճնչում էր Հոդին, թունավորում կյանքը. ասաց ղոււ ճչմարւությունը: Սակայն ի՞նչ. թեթնացա՞վ նրա Հոդին: Ս¯, ո՛չ, ընդՀակառակը, այժմ նա ավելի է մւածում յուր ճակաւադրի մասին, քան մւածել էր մինչն այդ ւաՀ: Տե¯ր ասւված, ինչո՞ւ խաբվեց: Մի¯թե նրա ծնողները կաւարյալ բռնակալներ էին: Բնա՛վ: Նրան ւրված էր որոչ չափով աղաւություն, դոնե ւայմանական աղաւություն, որւիսին «ժամանակակից» ծնողները ւալիս են օրիորդներին: Նախ նրան ծանոթացրին Սամսոն Ֆրանդուլյանի Հեւ, թույլ ւվեցին մի քանի անդամ Հեւը խոսել կլուբում, թաւրոնում, Հեւո միայն սկսեցին «Համողել», այո, Համողել ն ոչ թե Հարկադրել: Եվ որւիսի¯ մեղմ եղանակով Համողեցին: Նա կարող էր մերժել, եթե կամենար: Ոչ ոք նրան ղոռով չէր ամուսնացրել: Շա¯ւ-չա¯ւ, ծնողները մի փոքր կվչւանային, մի փոքր կնախաւեին նրան, Հեւո... կլռեին: Բայց նա չմերժեց. թո՛ղ ուրեմն այժմ կրի յուր սխալի Հեւնանքները: Թող նա կենակցի մի մարդու Հեւ, որը երեսուն ւարով մեծ է իրենից ն որին չի սիրում: Զի՞ սիրում: Ոչ, այդ սխալ է, ուղում է սիրել ն չի կարողանում: Նա Հարդում է այդ մարդուն, Համարում է նրան արժանավոր ամուսին: Ամուսին, որ սիրում է նրան ինչւես ասւվածուՀու, կաւարում է նրա բոլոր ցանկությունները, բոլոր քմաՀաճույքները, ինչւես սւրուկ: Բայց միթե այսքանը բավակա՞ն է: իսկ ո՞ւր թաքցնի Մելանիան նոր Հղացած կյանքը, նրա բնական ւաՀանջները, երիւասարդ սրւի ավյունը, որ այրում է նրան ամառային արեդակի ջերմության չափ, ւարածվելով ամբողջ մարմնի մեջ, որւես Հալած մեւաղ: ինչւե՞ս ղսւի սիրելու ջերմ փափադը: Սիրելու ոչ թե մի ուժասւառ ւղամարդի, այլ մի ւաքարյուն երիւասարդի, որ կարողանար Հադուրդ ւալ նրա բոլոր ղդացումներին, որ նրա չափ օժւված լիներ կենսասիրական Հրով: Բռնությո¯ւն, կաւարյալ բռնություն: Նա ինքը դեռ քսանուչորս ւարեկան չկա, դեռ նոր-նոր է Հասկանում, թե կինը նախ ն առաջ ինչու Համար է սւեղծված: Եվ սւիւված է դրկել ու Համբուրել, կամ դրկվել ն Համբուրվել մի Հնուիի Հեւ: Եվ դեռ Մելանիային նախանձող կանայք կան:

Սդոսւոսի վերջին Մելանիան վերադարձավ քաղաք: Սեփական ւունն արդեն ւաւրասւ էր. Սամսոնն ընւանիքն ուղղակի այնւեղ ւեղափոխեց: Խե¯ղճ մարդ. որքա¯ն էր աչխաւել նոր կացարանին կարելույն չափ ճոխություն ու չուք ւալու: Շաւ կաՀ-կարասի նոր էին բերել ւրվել արւասաՀմանից, որովՀեւն Հները չէին Համաւաւասխանել սենյակների չքեղությանը: Պաւերը յուղաներկ ներկված, դռները թանկադին կարմիր փայւից, լուսամոււները չրջափակված ոսկեղօծ սյուների մեջ - աՀա դլխավոր դաՀլիճը: Հարկավ, մնացյալ սենյակներն էլ Համաւաւասխան չուք ունեին: Ախոռաւանը խրխնջում էին մի ղույդ նոր ձիեր, այս անդամ մոխրադույն, ւոչերը կւրած: Գըլխավոր մոււքի մու կանդնած էր ւարթնաՀասակ չվեյցարը, իսկ մարմարիոնյա սանդուղքը ղարդարված էր դեղեցիկ արձաններով ու թանկադին ւրուիկական բույսերով: Եվ այս բոլորը Մելանիայի, միա՛յն Մելանիայի Հաճույքի Համար. այնքա¯ն էր սիրում նրան Սամսոնը: Այնինչ ինքը' Սամսոնը, որքա¯ն փոխվել էր այս վերջին երկու չաբաթվա ընթացքում: Ոչ միայն նիՀարել էր, այլն ավելի ծերացել, այլն մեջքից բավական կորացել: Այժմ նա լուռ էր, որւես անչարժ ջուր: Մի միւք արճիճի ւես ծանրացել էր նրա Հոդու վրա: Այդ նույն միւքն էր, որ վերջին ւարիները Հալածում էր նրան ն որից այժմ աղաւվելու Հնար չէր դւնում... Բաղաք բերելով Մելանիային, նա Հարցրեց' արդյոք առաջիկա սեղոնին ինչւե՞ս է կամենում կարդադրել կյանքը: Պիւի անցյալ ձմեռվա ւես դռները բա՞ց անի բաղմաթիվ ու բաղմաւեսակ ծանոթների առջն, թե՞ ուղում է ուրիչ կերւ աւրել: Մելանիան Հիացած էր նոր բնակարանով ու նոր կաՀկարասիով, բայց ոչ այնւես, ինչւես մի ւարի առաջ էր Հիանում ամեն մի չքեղությամբ: Նա ւաւասխանեց - վճռել եմ այսուՀեւն ուրիչ կերւ աւրել: - ինչւե՞ս: - Ուղում եմ Հասարակական դործերով ղբաղվել: իրավունք կւա՞ս: - Արա՛ ինչ որ սիրւդ ուղում է, միայն թե չւխրես: Ես չեմ սիրում քեղ ւխուր ւեսնել: Այս բոլորովին անկեղծ էր. Սամսոնը չէր կամենալ Մելանիային ւխուր ւեսնել կամ, ավելի ճիչւ, վախենում էր նրա ւխրությունից: Բարվոք կՀամարեր նրան ւեսնել դործերով ղբաղված, քան ինքն յուր մեջ ամփոփված: Պարաւությունը, նրա կարծիքով, կարող էր երիւասարդ կնոջը ւանել դեւի ո՛վ դիւե ինչ վւանդավոր մւքեր...

Մելանիան սկսեց ղբաղվել Հասարակական դործերով: Ոսկի բանալիով բաց արավ յուր առջն բոլոր այն Հիմնարկությունների դըռները, ուր միայն կարող է մոււք ունենալ կինը: Սամսոնը ղոՀեց մի խոչոր դումար, Մելանիան ընդունվեց օրիորդական դիմնաղիոնի ւաւվավոր Հոդաբարձու: Բանի մի ուրիչ նվերներ երիւասարդ կնոջը իրավունք ւվեցին այս կամ այն բարեդործական ընկերության խորՀրդի անդամ ընւրվել: Այս բոլորը չոյում էր Մելանիայի սնափառությունը ն չարժում չաւերի նախանձը: Սկսեցին նրան բամբասել, անվանել PուրeՇՈe, չարախոսել նրա ո՛չ միայն դործունեությունը, այլն անձը, վերադրելով նրան Հաղար ու մի վաւ ձդւումներ: իսկ նա ոչ ոքի վրա ուչ չէր դարձնում: Նա խելոք էր ն ոչ ղուրկ ւակւից, դիւեր ն՛ արՀամարՀել մարդկանց, ն՛ փակել նրանց բերանը յուր սիրալիր վարմունքով: Մեկին Հաղթում էր յուր ճաչակով ու ընթրիքներով, մյուսին ղբոսանքի Համար առաջարկելով յուր չքեղ կառքը, երրորդին ուղղակի այցելություն անելով ն այլն: Սրը մինչն երեկո ղբաղված էր: Գրում էր նամակներ, ցրում էր այս կամ այն բարեդործական երեկույթի ւոմսակները, ւաւվերներ էր ւալիս, ւաւվերներ կաւարում ն Հոդնում: Մոռանո՞ւմ էր յուր վիճակը. այսինքն ա՛յն, ինչի ւաւճառով իսկաւես ղբաղվում էր Հասարակական դործերով: Ո՛չ. նա խաբում էր ինքն իրան: Բայց ջանք էր անում մոռանալ: Ավելի¯, նա անկեղծ ցանկանում էր սիրել Սամսոնին: Այս նւաւակով բռնաբարում էր ինքն իրան, խեղդում յուր մեջ չաւ աւօրինի, վւանդավոր, բայց Հաճելի ղդացումներ: Նա Հեռու էր ւաՀում իրան ւղամարդկանց չրջանից, որւեսղի չվրդովի ոչ յուր ն ոչ Սամսոնի արյունը: իսկ կանայք առաջվա ւես վայելում էին նրա ընդարձակ Հյուրասիրությունը: Սամսոնը ոչ մի նկաւողություն չէր անում նրան այս կամ այն քայլի մասին ն միչւ կրկնում էր. - Արա՛ ինչ որ քեֆդ է: Բայց այս խոնարՀության մեջ Մելանիան ակամա ղդում էր ինչ-որ վաւ բան. ինչո՞ւ - ինքն էլ չդիւեր: Մի օր նա Հարցրեց ամուսնուն: - Դու բարկանո՞ւմ ես ինձ վրա: - Ո՞վ ասաց: - ինձ այնւես է թվում: - իղուր: Ես քեղ ոչինչ, ոչինչ չեմ արդելում, արա՛ ինչ որ քեֆդ է: - Դու ունիս իրավունք արդելելու: - Ունի՛մ, բայց չեմ արդելում: - իսկ ես ուղում եմ, որ դու ինձ չաւ էլ աղաւություն չւաս:

- Հա՛, Հա՛, Հա՛,- ծիծաղեց Սամսոնը,- դու մի՛ կարծիր, թե ես քո աղաւությունից վախենում եմ: Ո՛չ, ես վախկու չեմ: Նա խոր նայեց կնոջ աչքերին: Մելանիան դլուխը թեքեց կրծքին, մի քիչ կարմրելով: Խոսակցությունը սրանով էլ վերջացավ: Մ1 Փիրուղյանը Հաճախ այցելում էր Սամսոն Ֆրանդուլյանին: Նկաւելով, որ աղդականը անդործ ւխրում էր, Հանդիմանում էր նրան, որ աՀադին դրամադլուխը դրել է բանկ ն ձեռները անչարժ նսւել: ինչո՞ւ չի սկսում մի նոր ձեռնարկություն ն իր կյանքի ւակասը լրացնում: - Ծերացել եմ,- ւաւասխանեց մի օր Սամսոնը կաւակով, բայց ակամա Հառաչելով,- եռանդ չունիմ նորից դործեր սկսելու: - Ծերացե¯լ,- կրկնեց Փիրուղյանը,- դուք ձեղ ծե՞ր եք Համարում: Դուք ինձանից երիւասարդ եք: - Բսաներկու ւարով ձեղանից մեծ եմ, դիւե՞ք' ինչ ասել է քսաներկու ւարին մարդու կյանքում: - Տարիքը դաւարկ բան է, դլխավորը մարդու ուժերն են ու սիրւը: Նա չաւ լավ դիւեր, թե որքան կործանիչ է ժամանակի ուժը, թե որքան մարդիկ խաբում են իրենց, երբ ասում են. «Թե ես ւարիքով ծեր եմ, բայց սրւով, Հոդով ու ուժով երիւասարդ եմ»: Սակայն խորամանկ էր, ճանաչել էր աղդականի թույլ երակը ն աչխաւում էր չոյել նրան: ԱՀա ինչու Սամսոնը իսկաւես սիրում էր նրան: Այդ երիւասարդի մու նա էլ չէր ղդում յուր ծերությունը: Ամեն կիրակի, երբեմն նան չաբաթամիջին, Փիրուղյանը ճաչում էր Ֆրանդուլյանի ւանը: Գալիս էր ճաչից չաւ առաջ ն Հեռանում ճաչից չաւ Հեւո: Երբեմն Մելանիային Հանդիւում էր ւանը մենակ, ն միչւ աղդականի ւարղ Հարդանքով էր վերաբերվում դեւի նա: Այնինչ, Մելանիան չարունակ ցույց էր ւալիս անւարբերություն, երբեմն նույնիսկ սառնություն: Միննույն ժամանակ, այլնս Սամսոնի Հեւ չէր խոսում Փիրուղյանի մասին: կարծես, նրա Համար միննույն է. կա այդ մարդը, թե՛ չէ: Բայց ն այնւես, այժմ էլ նա երբեմն մւքում Համեմաւում էր Սամսոնի Հեւ ն միչւ մւածում. ինչո՞ւ Սամսոնը նրա Հասակի չէ: Ա¯խ, այն ժամանակ Մելանիան երջանիկ կլիներ: իսկ այժմ նրա արյունը չի Հուղվում Սամսոնի մերձավորությունից ն այս կաւաղեցնում է նրան: Մինչդեռ Հուղվում է, երբ մի վայրկյան ա67

ղաւություն է ւալիս իրեն ն դիւում Փիրումյանի առնական ուժով ւոդորված դեմքը, նրա աչքերի երիւասարդական փայլը: Մի օր Փիրուղյանը եկավ ա՛յն միջոցին, երբ Սամսոնը ւանը չէր ն չոււ էլ չւիւի վերադառնար: Մելանիան ընդունեց նրան ամուսնու կաբինեւում ն ընդունեց ավելի սառը, քան ամուսնու ներկայությամբ: - Սամսոնը ւանը չէ,- չւաւեց ասել նա: - Ափսո¯ս,- արւասանեց Փիրուղյանը ն խոր Հայացքով նայեց Մելանիայի աչքերին: Այդ Հայացքը թե՛ բարկացրեց ն թե չփոթեցրեց Մելանիային: - Գործ ունիք Հեւը,- Հարցրեց նա: - Այո՛: - Այսօր չաւ ուչ կդա ւուն: Ճաչի է Հրավիրված: Նա կամենում էր Հյուրին ճանաւարՀ դնել, բայց Հյուրը նրա ձեռքի թեթն չարժումից օդւվելով, նսւեց Սամսոնի դրասեղանի քով: Նա միանդամայն կաւաղեցնում էր Մելանիային իր երեսի թարմ դույնով, իր աչխույժ ձներով, այն մարմնավոր ուժով, որ արւաՀայւվում է երեսունչորս ւարեկան ւղամարդի յուրաքանչյուր չարժմամբ: - Դուք ինձ ներեցե՛ք, ես ձեղ կթողնեմ մենակ: Հյուրասենյակում ինձ սւասում է որբախնամ ընկերության վարչության նախադաՀը: - Խնդրե՛մ, խնդրե՛մ,- չչփոթվեց Փիրուղյանը,- դնացեք, ղբաղվեցե¯ք բարի դործերով, իսկ ինձ թույլ ւվեք մի փոքրիկ նամակ դրել Սամսոն Պեւրովիչին: Գործը չաւ կարնոր է, Հեւաձդել չի կարելի: Մելանիան Հեռացավ: Հյուրը մնաց մենակ: Վերցրեց մի թերթ փոսւի թուղթ ն դրիչ: Գրեց մի քանի ւող, Հեւո դրիչը ցած դրեց ն, թիկն ւալով բաղկաթոռին, ընկավ մւածմունքի մեջ: Արդեն մի քանի ամիս էր, նրա միւքը ղբաղված էր Մելանիայով: Նա չափաղանց Հավանում էր երիւասարդ աղդականուՀուն ն Հավանել էր Հենց առաջին ւեսնելով: Նրա Հաճախակի այցերի դաղւնի չարժառիթը ւիկինն էր: Նա չէր չփոթվում Մելանիայի սառն վարվողությունից, ն չէր չփոթվիլ, եթե Մելանիան մինչն անդամ բոլորովին չխոսեր նրա Հեւ: Տասը ւարի ւււելով մայրաքաղաքի չրջաններում, բավական ուսումնասիրել էր դեղեցիկ կանանց Հոդեբանությունը: իսկ այս Հոդեբանությունը, նրա Համողմունքով, ամեն ւեղ ն բոլոր աղդերի կանանց մեջ միննույնն էր: Նա դիւեր, որ Մելանիայի անւարբերությունն արւաքին է, սւիւողական, որ մի երիւասարդ ու դեղեցիկ կին չի կարող մի այդւիսի թառամած ամուսնու մու ոչինչ չղդալ դեւի մի երիւասարդ ւղամարդ, որքան նս բարոյական

ու առաքինի լինի: Նա այս չաւ լավ դիւեր, ուսւի Մելանիայի սառնությունը չէր նրա մւաւանջության ւաւճառը ն ոչ էլ այն, որ Մելանիան նրա աղդականուՀին էր: Փիրուղյանը ւաւկանում էր ժամանակակից այն երիւասարդների չարքին, որոնց աչխարՀայացքը ղերծ է աղդակցական կամ բարեկամական կաւերի «նախաւաչարումներից»: Սակայն Սամսոն Ֆրանդուլյանը լավ մարդ է - աՀա դլխավորը: Նա չաւ է Հավաւում Փիրուղյանի աղնվությանը - աՀա անւանելին: ի՞նչ անել. արՀամարՀե՞լ այդ մարդու Հավաւը, ունաւա՞կ անել նրա ւաւիվը: Ս¯, ո՛չ, այս արդեն ծայրաՀեղ աւականություն կլինի, անասնություն: Ուրեմն ի՞նչ անել. մոռանա՞լ Մելանիային: Ո՛չ, արդեն այդ կինը չաւ Հրաւուրիչ է, արդեն նա բավական խոր ւեղ է բռնել Փիրուղյանի սրւում: Մոռանալ անՀնարին է: Եվ ինչո՞ւ մոռանալ. միթե նա Հիմա՞ր է, միթե չդիւե՞, որ ի՛նչ որ Հաճելի է իրեն, Հաճելի է ն՛ Մելանիային, որ սիրուն ւիկինը ուղում է ղդալ ու աւրել, որ նա, իսկաւես, աւում է իր կողակցին, թեն դուցե Հարդում, որ նա չաւ էլ նախաւաչարված կին չէ, որ դարավերջի աւականությունը նրա Հոդեկան աչխարՀի վրա ունեցել է որոչ ներդործություն, որ վերջաւես, ոչ մի կին, նույնիսկ Հայ կինը, չի կարող ւղամարդի մեջ չսիրել Հանդդնություն ասված բանը, մանավանդ եթե ւղամարդը երիւասարդ է ն ոչ այնքան էլ ւդեղ... Վճռված է: ԱչխարՀի երեսին ամեն ոք ունի իրավունք աւրելու, իսկ մի երիւասարդ կին ու մի երիւասարդ ւղամարդ' նամանավանդ: Եվ չկա օրենք, որ կարողանա խանդարել նրանց աւրելու: կյանքը բարձր է բարոյականությունից: ինքը, բարոյականություն ասված միւքը առաձդական է, նրա կանոնները փոխվում են ժամանակի ընթացքում: Այժմ իսկ այդ կանոնները ւարբեր են ղանաղան կլիմաների ւակ, ղանաղան մարդկային Համայնքների ու կրոնական Համախմբերի մեջ: Մի բան է միայն անփոփոխ - մարդկային սիրւը: Անփոփոխ մի ձդւման մեջ - ղդալ ու վառվել սեռային կրքով, քանի որ ընդունակ է վառվելու: Լավ է առաքինի մարդ մնալը, բայց բնության ուժը անՀաղթելի է կենդանի մարդու Համար, նան դերադասելի բարոյականությունից: Հիմա¯ր մարդիկ, ւեսե՛ք. դուք խոսում եք թռչունների մաքրության մասին, մի՞թե աղավնիներն այնչափ միամիւ են, ինչւես կարծում էր Բրիսւոսը: Ո՞վ է սւեղծել ընկերական կյանքի կանոնները, այդ բարոյականություն կոչված անւեսանելի, անչոչափելի չինության Հիմքը: - Մարդի¯կ: Է¯, է¯, ուրեմն մարդիկ չունի՞ն իրավունք քանդելու այն, ինչ որ ինքնըսւինքյան խորւակվում է ժամանակի ավերիչ ուժից:

Մի ուրիչ խնդիր, որ Փիրուղյանին ղբաղեցրեց, Սամսոն Ֆրանդուլյանի լավ մարդ լինելն էր: Արդյոք այս ճչմարի՞ւ է, արդյոք կարելի՞ է այդ մարդուն լավ Համարել: ի՞նչ իրավունքով է նա ւիրացել մի երիւասարդ կնոջ, եթե, իրավ, լավ մարդ է: Նա՛, այդ քայքայված, Հնամաչ միլիոները: Մի՞թե լավ մարդը փողով կդներ մի անփորձ էակի, մի դեռաՀաս աղջկա, դրեթե մի երեխայի բախւը, ճակաւադիրը, կյանքը: Ս¯, ո՛չ, Հաղար անդամ ոչ: Բայց որ դնել է - թող կարողանա ն ւաՀւանել, ինչւես դիւե ւաՀւանել իր միլիոնները: Որ չի կարող ւաՀւանել, թող ւուժի: Մելանիան խաբված էակ է, այն ժամանակ, երբ որոչվել է նրա ճակաւադիրը, կյանքի մասին ոչինչ ն ոչինչ դաղափար չի ունեցել: Այժմ է նրա մեջ ղարթնել կյանքը, այժմ է սկսում եռալ նրա արյունը: Եվ մի՞թե դարնան այս նոր-նոր բացվող ծաղիկը ւիւի թողնել աչնան ւաղ ձեռներում: ինչո՞ւ. ո՞վ է այն բռնակալը, որ ժամանակի վրա անդամ ւարածում է իր իչխանությունը: Մի եսամոլ ծերունի իր միլիոններով Հանդդնում է ունաւակ անել բնության օրենքները: Այդ ղղվելի է... Վճռված է. Մելանիան բնական օրենքով այն մարդուն է ւաւկանում, ով դրդռել կարող է նրա կիրքը: Ով ուղում է, թող լինի այդ մարդը, ինքը Փիրուղյանը, թե մի ուրիչը: Պեւք է այս բանը Հասկացնել երիւասարդ էակին ն ղդալ ւալ նրան, թե կա մի մարդ, որ դիւե ըմբռնել նրա դաղւնի վիչւը: - Դուք վերջացրի՞ք ձեր նամակը,- լսվեց Հանկարծ Մելանիայի ձայնը: - Ես չդրեցի: Մելանիան նսւեց: Նսւեց նան Փիրուղյանն անմիջաւես: Մ11 ի՞նչ է նչանակում այս, Մելանիան անկեղծ ուղում է աղաւվել այդ մարդուց, ն խոսք չի դւնում նրան Հեռացնելու: Նա կաչկանդվեց Հյուրի մի երկարաւն նայվածքից, ն դլուխը թեքեց կրծքին, թեթնակի կարմրելով: Նա ղդում է, որ արյունը երակների մեջ սկսում է Հոսել առանձին ուժով ն մարմնին ւաւճառել անսովոր ու ախորժելի դողոց: Եվ այս է, որ կաւաղեցնում է նրան: Ո՛չ, ո՛չ, ւիւի այդ մարդուն ուղղակի, թեկուղ անքաղաքավարի կերւով, ճանաւարՀ դնել: Մելանիան աւում է նրան Հոդու բոլոր ուժերով, ինչւես կարող է աւել մի կին մի ւղամարդու: Այդ մարդու դեմքն արդեն արւաՀայւում է վաւ բան,

չա՛ւ վաւ բան: Բայց ինչո՞ւ Մելանիան Հենց այս րուեին խղճում է Սամսոնին... - Ուղում եմ Ժորժիկին կառքով մի քիչ ղբոսեցնել, եղանակը լավ է,- փորձեց նա Հասկացնել Հյուրին, թե չւիւի երկար նսւել: - Ժորժիկը, ձեր որդին, օ¯, օ¯, չաւ լավ երեխա է, առողջ, դեղեցիկ, ն ղարմանալի նման է Հորը,- նկաւեց Փիրուղյանը, անուչադիր թողնելով Մելանիայի բառերի բուն իմասւը: Զէ¯, այդ մարդը միանդամայն Հանդուդն է: Սակայն նրա Հանդըդնության մեջ կա ինչ-որ քաչող ուժ: Երբեք ն ոչ ոք Մելանիայի վերաբերմամբ այսքան անքաղաքավարի չի եղել, ճիչւ է, բայց ն երբեք ն ոչ ոքի ներկայությունը այսքան չի կաչկանդել նրան: Նա անկեղծ ուղում է փախչել այդ մարդուց ն, միննույն ժամանակ, մի անՀաղթաՀարելի ուժից մղվում է դեւի նա: ի՞նչ ասել է այս: Մի՞թե աւելի մարդը կարող է այսքան ձդողական ուժ ունենալ: - Այսօր ուղում էի Սամսոն Պեւրովիչի Հեւ խոսել մի չաւ լուրջ դործի մասին,- ասաց Փիրուղյանը, չարունակելով իր խորՀրդավոր Հայացքի ւակ այրել երիւասարդ կնոջը: - Բանն այն է, որ Սամսոնը անդործ ւխրում է, ւեւք է, որ նա որնէ նոր դործի ձեռնարկի: Մի այդւիսի դործ կա, Հենց այս մասին էի ուղում Սամսոնի անունով նամակ դրել ու թողնել նրա սեղանի վրա: կառավարությունը ւալիս է մի աՀադին անւառ, չաՀադործելու Համար: Մեծ դումար է Հարկավոր, ամբողջ քաղաքում դուցե միայն Սամսոնը կարող է այդ կաւալը վերցնել: Բայց մեծ էլ օդոււ կարելի է ունենալ: - Զդիւեմ, ես այդ ւեսակ դործերից ոչինչ չեմ Հասկանում,- արւասանեց Մելանիան, մի անդամ նս փորձելով ղդալ ւալ Հյուրին, թե չի ուղում երկարացնել: Բայց Հյուրը չւաւեց օդւվել Հենց այդ խոսքերից: Նա ասաց. - Ս¯, օ¯, չա¯ւ ուրախ եմ, որ չեք Հասկանում: Այդ ւաւիվ է բերում ձեր ճաչակին. կյանքը չաւ ւխուր կլիներ, եթե երիւասարդ ու դեղեցիկ կանայք էլ Հեւաքրքրվեին նյութականով: Աւրել ու ղվարճանալ - աՀա ինչ է վայելում ձեր Հասակին, դիրքին, դեղեցկությանը: Այս խոսքերը ներդործեցին Մելանիայի վրա: Նա մինչն անդամ փափադեց լսել նրանց չարունակությունը: Փիրուղյանը այս Հասկացավ ն չւաւեց օդւվել Հարմար րուեից: - կինը կյանքի ժւիւն է, ւոեղիան: կինը, մանավանդ երիւասարդ ու դեղեցիկ կինը, ւղամարդի ասւվածուՀին է: Միթե վայե՞լ է ասւվածուՀուն նյութականով Հեւաքրքրվել: կինը մինչն անդամ չւիւի մւածի լուրջ բաների

մասին, որովՀեւն մւածմունքը խորչեր է առաջացնում դեմքի վրա ն ծերացնում է կնոջը: կինը միայն ւիւի ղդա, միայն ւիւի սիրի ու սիրվի ն միչւ ձդւի լիացում ւալ իր ղդացումներին... Զդալ, լիացում ւալ ղդացումներին: Մելանիան վախեցավ: Փիրուղյանը խոսում էր նրա սրւի խորքից, նրա այժմյան ւրամադրությունից: Այլնս նա ՀաղթաՀարվեց, դոնե այնչափ, որ դադարեց մւածել Հյուրից աղաւվելու մասին: Այժմ նա լսում էր նույնիսկ Հեւաքըրքրությամբ, թեն մերթ ցնցվելով, մերթ անւարբեր ձնանալով, մերթ բարկանալով միմյանց Հակասող, միմյանց ջնջող ղդացումներից: - Ես չաւ ուրախ եմ,- չարունակեց Փիրուղյանը եռանդով,- որ դուք ղբաղվում եք Հասարակական դործերով: Բայց, ներեցեք, ինձ թվում է, դուք այդ անում եք, ը¯ը¯ը¯, անում եք... ձեղ խաբելու Համար... - Ուրեմն դուք չե՞ք Հավաւում իմ անկեղծությանը,- դոչեց Մելանիան վիրավորված: - Ո՛չ,- արւասանեց Փիրուղյանը Համարձակ, մեղմիկ ժււալով ն նայեց խոսակցի բիբերին: - ի՞նչ իրավունքով: - իրավունքի բան չկա, ճաչակի խնդիր է: Նախ ն առաջ' ւիւի ասել, որ ես չեմ Հավաւում առՀասարակ կանանց. մանավանդ երիւասարդ կանանց ÑաëարաÏաÏան ·որÍոõն»ոõÃյանÁ£ Ես այսւեղ ճանաչում եմ մի քանիսին, որոնք իրենց երեխաներին Հանձնում են ծառաների Հսկողությանը, իսկ իրանք օրը մինչն երեկո վաղվղում են դեսուդեն մի ինչ-որ ձանձրալի ւարաՀանդես կամ ավելի ձանձրալի ներկայացում սարքելու Համար: Նրանք երնակայում են, թե իրենք կաղմում են Հասարակական կյանքի առանցքը: Ս¯, օ¯, անկարելի է նրանց Հեւ վիճաբանել: Խոսում են Հեղինակավոր եղանակով, քըննադաւում են այնւիսի բաներ, որոնց մասին Հավի Հասկացողություն ունին: Այդ կանայք երջանիկ են իրենց իլյուղիայով ն դժբախւ' կյանքի ւեսակեւից նայողի աչքում: իմ կարծիքով, նրանք ավելի Հաճելի կլինեին, եթե սովորեին ճաչակով Հադնվել ու ճաչակով սանրել իրենց մաղերը: Գալով ձեղ, ւեւք է ասել, որ դուք, ւիկի՛ն, դործել չեք ուղում, այլ ինչւե՛ս ասեմ... ղդալ ու աւրել... Դուք աչխաւում եք միայն դործով թմրեցնել ձեր սրւում նոր վառված չաւ բնական ու չաւ ներելի ղդացումները: Հասկանում եք, կարծեմ: Է՛Հ, չի կարելի չասել, որ մի քիչ էլ սնափառ եք, ինչւես առՀասարակ բոլոր Հարուսւ կամ որնէ դիրք ունեցող կանայք: Բայց ճչմարւությունն այս է. դուք դործել չեք ուղում, այլ աւրել, կրկնում եմ, աւրել:

ինչո՞ւ - նրա Համար, որ դուք այժմ, ներկա Հանդամանքներում... չեք աւրում... Հանդո¯ւդն մարդ: իր դիւողական ձիրքով, իր արծվային Հայացքով նա թափանցում էր երիւասարդ կնոջ սրւի խորքը ն քրքրում ղդուչությամբ թաքցրած ղդացումները: - Դուք սխալվում եք, ես աւրում եմ ն չաւ լավ եմ աւրում,ասաց Մելանիան այնւես արադ, որ կարծես վախենում էր' միդուցե ուրիչ բան ասի: Մի թեթն Հեդնական ժւիւ սաՀեց Փիրուղյանի դեմքով: Տիրեց վայրկենական լռություն, որովՀեւն նա ւաւրասւվում էր ավելի Համարձակ քայլ անելու: - Ասացե՛ք, խնդրեմ, քանի՞ ւարեկան էիք, երբ ձեղ ամուսնացրին,- Հարցրեց նա անփույթ եղանակով, սակայն որոչ չեչւելով «ձեղ ամուսնացրին» բառերը: Հարցը, Հարկավ, Համարձակ էր, բայց չէ՞ որ Փիրուղյանը աղդական է, ունի իրավունք թույլ ւալու իրան որոչ աղաւություն: - Զդիւեմ, չեմ Հիչում,- ւաւասխանեց Մելանիան Հուղմունքից դողացող ձայնով: - Երնի, ւասնուվեց կամ չա¯ւ-չա¯ւ' ւասնույոթ ւարեկան,լրացրեց ինքը Փիրուղյանը,- այսինքն' այն Հասակում, երբ ձեր վերջին խաղաւիկինը դեռ փչրված չէր: Եվ, մի վայրկյան կանդ առնելով, ցածր ձայնով ու կարծես ինքն իր Համար, ավելացրեց. - Այո՛, այո՛, ւղամարդիկ եսամոլ են, ոճրադործության չափ եսամոլ: Պարղ էր, թե ում էին վերաբերվում այս բառերը: Էականը ասված էր. ավելի Հեռու դնալն առայժմ ն՛ անՀարմար Համարեց, ն՛ վւանդավոր: Նա ուքի ելավ - ժամացույցին նայելով: Ժամանակ է Ժորժիկին ղբոսնելու ւանել: - Հույսով եմ, որ ասածներս կաւակի ւեղ կընդունեք ն կմոռանաք,- ասաց Հյուրը: Երբեք նա այնքա¯ն երիւասարդ, այնքա¯ն ուժեղ, այնքան դրդռեցուցիչ չէր թվացել Մելանիային, որքան այսօր, Հեւնաբար' այնքան աւելի ն երկյուղալի: Երեկոյան, երբ Մելանիան Սամսոնին Հայւնեց Փիրուղյանի այցելության մասին, ավելացրեց. - Վերցրո՛ւ այդ կաւալը, դու անդործ ւխրում ես:

Մ111 Մելանիան չէր կարողանում մոռանալ Փիրուղյանի խոսքերը: Մւածում էր, քննում, վերլուծում ն ակամա եղրակացնում, թե որքան Հանդուդն են այդ խոսքերը, նույնքան ճիչւ են: Ճիչւ դոնե այն մասում' թե երիւասարդ կինը ւիւի ղդա ու աւրի, որ ինքը Մելանիան, ւարաւելով Հասարակական դործերով, չի ղդում այն, ինչ որ ւաՀանջում է սիրւը, թե կյանքն անցողիկ է, իսկ մարդ երկրորդ անդամ չի ծնվում, թե վերջաւես «որքա՞ն ւղամարդիկ եսամոլ են»: Գւնվել է մի անձ, որը Հանդդնաբար կարդում է նրա մւքերը ն չոչափում նվիրական ղդացումները: Նա ինքն երիւասարդ է, նրա ամբողջ կաղմից մարմնավոր ուժն է բուրում, ա՛յն, ինչ որ վաղուց է թառամել Սամսոնի մեջ: Լավ մարդ է, թե վաւ, խելոք է, թե Հիմար, բարոյական, թե անբարոյական - այդ չէ խնդիրը: Երիւասարդ է աՀա դլխավորը: Եվ ունի իրավունք ասելու, թե Մելանիան չի աւրում ու չի կարող աւրել լի կյանքով մի ծերունու Հեւ: Ամեն օր Փիրուղյանը դալիս էր իր աղդականի մու դործի վերաբերմամբ խոսելու: Սամսոնը վաղուց էր դադարել մւածել դրամական չաՀերի մասին: Եվ այս ոչ այն ւաւճառով, որ փողից կուչւ էր, այլ դլխավորաւես այն ւաւճառով, որ այժմ այլնս կյանքի քաղցրությունը դրամի մեջ չէր ւեսնում, որւես առաջ: Նա անդործ ւխրում էր,- աՀա ինչու Համողվեց կաւալը վերցնել: իրավունք ւվեց Փիրուղյանին մանրամասն ւեղեկանալ ւայմանների մասին ն ժամանակին Հիչեցնել աճուրդի օրը: Որքան Մելանիան անկեղծ փափադում էր առաջվա ւես փախչել Փիրուղյանից, այնքան ավելի այժմ ներքին ուժը մղում էր նրան դեւի երիւասարդ ւղամարդը: Նա ղդում էր, որ վաղ թե ուչ այս ակամա Հակումը կարող է Սամսոնի աչքին ընկնել: Վախենո՞ւմ էր ամուսնուց: - Ո՛չ, վախենում էր իր խղճից, չէր ուղում նրա դեմ որնէ Հանցանք դործել: Զդում էր, որ իր դրությունը վւանդավոր է, որ կարող է կուրանալ, մոլորվել ու ընկնել առաջին ւաւաՀողի դիրկը, թեկուղ այդ առաջին ւաւաՀողը լինի անցորդի մեկը: ԱՀա ինչու աւելով Փիրուղյանին, երկնչում էր նրա մերձավորությունից, ինչւես մի թունալի ու սոսկալի ախւից: Ախւ, որ թեն Հաճելի ու արբեցուցիչ, բայց կործանիչ է: Եվ նա կռվում էր ինքն իր Հեւ: Երբեմն ղդում էր, որ մւքի ուժը աՀա, աՀա ւիւի Հաղթի կրքերի ղորությունից: Այսւիսի րուեներին

նա կարուում էր Սամսոնի օդնությանը: Թող այդ մարդը նրա Հեւ վարվի խիսւ, անողոք. այս ն միայն այս կարող է Մելանիային փրկել, ւաՀւանել նրան Հնարավոր անկումից: Երբեմն նա փափադում էր, որ Սամսոնը խանդե, թեկուղ անւեղի ղայրանա, կաւաղի ն կչւամբի նրան ամենավիրավորական խոսքերով: Մինչդեռ Սամսոնը ոչ միայն չէր խանդում, այլն վերին ասւիճանի Համբերող էր: Գոնե այսւես էր երնում արւաքուսւ: - Այսօր միասին դնանք օւերա,- ասում էր Մելանիան, որ սովորաբար մենակ էր դնում թաւրոն: - Լա՛վ, դնանք,- ւաւասխանում էր Սամսոնը, թեն աւելով աւում էր օւերան: - Այսօր սւասավորին Հրամայել եմ այսուՀեւն ցիլինդրով ու սյուրթուկով նսւել կառաւանի մու: Զերքեղկան ու դաչույնը ղաՀլես ւարել են: - Լավ ես արել,- ւաւասխանում էր Սամսոնը, թեն ամեն մի ցիլինդրի թչնամի էր, մանավանդ սւասավորների ցիլինդրին: - Էդուց խոՀարարին ուղում եմ արձակել, չեմ Հավանում: - Արձակի՛ր,- ւաւասխանում էր Սամսոնը, թեն խոՀարարը չաւ լավ էր ւաւրասւում նրա սիրած կովկասյան կերակուրները: Այս անսաՀման Հլությունը, վերջաւես սկսեց ձանձրացնել Մելանիային: ի՞նչ է նչանակում այս: ինչո՞ւ Սամսոնը այդւես խեղճացել է, կամքից ղրկվել ն ներկայացնում է իր դասակարդի մարդկանց կաւարյալ Հակաւաւկերը: Անկարելի է, որ այդ Հեղությունը մի Հեւին միւք չունենա, մի ավելի խոչոր ւաւճառ, քան սերը դեւի Մելանիան: Մի օր Մելանիան փորձի Համար ասաց, թե վճռել է անդլերեն լեղվի դասեր վերցնել: կա մի ւոլսեցի երիւասարդ ուսուցիչ, որին ուղում է վարձել: - Է¯Հ, փորձի՛ր, եթե ուղում ես,- Համաձայնվեց Սամսոնը: - Ուրեմն, թո՞ւյլ ես ւալիս: իսկ Խուդանովն իր կնոջը չի թույլ ւալիս: - Խուդանովն ինձ Համար օրինակ չէ: Լեղուներ սովորելը լավ բան է: Ասում են' մի լեղու իմացողը մեկ մարդ է, Հինդ լեղու իմացողը Հինդ մարդ: Մելանիան մի անՀամբեր չարժումն արավ ն լռեց: Գնալով Սամսոնի Հլությունը սկսեց նրա Համար դառնալ արդեն ոչ միայն ձանձրալի, այլն... ղղվելի, այլնս այդ Հլության մեջ նա ւեսնում էր թուլություն, բարոյական ուժերի բացակայություն: Մի բան, որ առՀասարակ աւում էր ամեն մի ւղամարդի մեջ:

Մի օր առավուը, թեյից Հեւո, Մելանիան ասաց. - Սամսոն, այս երեկո ուղում եմ դիմակաՀանդես դնալ, թույլ կւա՞ս: - Գնա՛: Մելանիան դիւեր, որ Սամսոնը ամբողջ Հոդով Հակառակ է դիմակաՀանդես դնալուն, ն այս անդամ կաւաղեց կեղծիքի դեմ: - Դու ղարմանալի մարդ ես,- դոչեց նա ջղային եղանակով: - ինչո՞ւ: Մելանիան մւածեց ն Հանկարծ արւասանեց. - Զեմ սիրում այդ ւեսակ աղաւություն: Հասկանո՞ւմ ես, չեմ սիրում, ղղվում եմ... Սամսոնը նայեց նրա երեսին ղարմացած: կար ժամանակ, երբ Մելանիան սասւիկ ձդւում էր Հենց այդ ւեսակ աղաւություն ունենալ, իսկ այժմ ի՞նչ ւաւաՀեց: - Մեղա¯, թե միւքդ Հասկանամ.- արւասանեց նա, ուսերը վեր քաչելով: - Զե՞ս Հասկանում,- դոչեց Մելանիան նույն ջղային եղանակով,ավելի վաւ քեղ Համար: Ուղո՞ւմ ես, որ ւարղ խոսեմ: Դու խեղճ մարդ ես, իսկ ես խեղճ մարդկանց չեմ սիրում: - Ե՞ս եմ խեղճ մարդ,- կրկնեց Սամսոնը, դառն Հեդնությամբ ժււալով,- երնի դու ինձ դեռ լավ չես ճանաչում: - Ո՛չ, այդ չէի ուղում ասել: Դու խեղճ չես, այլ չափից դուրս չաւ ես սիրում ինձ: - Տեր ամենակարող ասւված,- կարողացավ միայն մրմնջալ Սամսոնը: - Մի՛ սիրիր ինձ, այո՛, մի՛ սիրիր... - Ասա՛, ասա՛, ւեսնենք է՛լ ինչ ես ասում: Հանկարծ Մելանիայի կոկորդի երակները փքվեցին, կաււեցին, երեսի մկանունքները աղավաղվեցին, կուրծքը բարձրացավ ուժդին: Սկսեց Հեկեկալ: Սամսոնն արդեն աւչեց: Բանի մի վայրկյան լուռ նայեց կնոջը, աւա մուեցավ ն ձեռը դրեց նրա ուսին: - Մելանիա, արդյոք Հիվա՞նդ չես դու: Մելանիան մի րուե թույլ ւվեց բուռն արւասուքին դուրս Հոսելու, աւա մի քիչ ղսւեց իրեն, ուքի կանդնեց: - Ա¯խ,- ասաց նա, արցունքները արադ-արադ սրբելով,- ես ինքս էլ չեմ Հասկանում ինչ եմ ասում: Դու սիրում ես ինձ, ո՛չ միայն ինձ, այլն ծնողներիս, քույրերիս ու եղբայրներիս: Բայց ինձ թվում է, որ դու այդւես չւիւի լինես, ընդՀակառակը ւիւի իմ դլխին բռնակալ

դառնաս: Այո՛, այնւես, ինչւես Հին ժամանակի ամուսինները: Ուղում եմ, որ դու ինձ վրա դոռաս. չթույլ ւաս ինձ ւնից դուրս դալ, թողնես մենակ, ինքդ դնաս կլուբներում, Հյուրանոցներում ու այդիներում քեֆ անես: Ուղում եմ' Հարբած ւուն դաս, ինձ ՀայՀոյես, ծեծես, Հասկանո՞ւմ ես, ծեծես, ուներիդ ւակը դցելով: կարո՞ղ ես այդւես անել, ասա՛, կարո՞ղ ես: Սամսոնը արձանացել էր ւեղն ու ւեղը: Նա չէր Հավաւում իր ականջներին: - Եթե չես կարող Հարբել, ՀայՀոյել, ծեծել, դոնե Հեւս վարվիր այնւես, ինչւես իրենց կանանց Հեւ վարվում են այժմյան ամուսինները: - Այսի¯նքն: - Խաբի՛ր ինձ, դավաճանի՛ր, աչքիս առջն սիրուՀինե¯ր ւաՀիր. մի խոսքով' վաւ ամուսին եղիր, չաւ վաւ, չա՛ւ կուիւ, անւիւա՛ն, կեղւո՛ւ, դաղա՛ն: Այնքան կեղւու, այնքան դաղան, որ ամբողջ քաղաքը խոսի քո մասին, որ ամենը քեղ աւեն ու ՀայՀոյեն: Բեղ աւեն ու ՀայՀոյեն, իսկ իմ մասին ցավեն, ասեն. «Խե¯ղճ կին, անբա¯խւ կին, ինչւե¯ս ւանջվում է մարդու ձեռքին»: Մի ինչ-որ սուր միւք անցավ Սամսոնի ուղեղով: Բայց աչխաւեց իսկույն նեթ աղաւվել այդ մւքից, որ ծանր էր, դաժան, դարչելի: Նա ձեռով մի բացասական չարժումն արավ, մուեցավ Մելանիային, երկու մաւով բարձրացրեց ծնուը, նայեց ուղիղ աչքերի միջին ն արւասանեց. - Մելա՛նիա, Հասկանո՞ւմ ես ինչ ես ուղում ինձանից: Եվ, անցնելով սենյակի մյուս ծայրը, Հեւ եկավ ու ավելացրեց. - Զդո¯ւյչ, Մելա՛նիա, եթե ուղենամ վաւ մարդ լինել, չա՛ւ վաւ կլինեմ, իմացի՛ր, չա՛ւ վաւ: Այս ասվեց Հասարակ եղանակով, բայց այնւիսի Համողիչ ուժով, որ Մելանիան մի վայրկյան սարսափեց: Նայեց ամուսնու երեսին ն ղդաց, որ, արդարն, եթե Սամսոնը կամենա, կարող է չաւ վաւ ամուսին դառնալ: Նրա խորչոմած մռայլ ճակաւը այդ ւաՀին սքողված էր ւարօրինակ սւվերով: կիսաթառամ աչքերի մեջ երնում էր ւանջող խանդի կուրությունը, որ կարող է անդամ Հանցանք դործել: Բայց այնուամենայնիվ Մելանիան չղղջաց: Նա ասաց. - ինչ ուղում ես արա՛, միայն փոխվիր: կամ Հին մարդ եղիր, կամ նոր մարդ, կամ բռնակալ, կամ դավաճանող: Ասաց, կարծես, Հակառակ իր կամքի. միայն ենթարկվելով ինչ-որ ւարերային ուժի աղդեցության...

1Ճ Այսւես, ուրեմն, Սամսոնը չաւ է սիրում Մելանիային: իսկ Մելանիան, ընդՀակառակը, ուղում է աւվել նրանից: «Ուղում եմ, որ Հարբած ւուն դաս, ՀայՀոյես ինձ, ծեծես»: Եթե Սամսոնը այդ չի կարող անել, թող վարվի նրա Հեւ այժմյան ամուսինների ւես: «Խաբիր ինձ, դավաճանիր, աչքիս առջն սիրուՀիներ ւաՀիր»: Եթե Սամսոնը մինչն այժմ կասկածում էր, այսօր Համողվեց, որ ինքն արդեն աւելի է դարձել Մելանիայի Համար: ԱՀա ինչու Մելանիան ւաՀանջում է, որ Սամսոնն աւի նրան. նա փոխադարձություն է ւաՀանջում: «կամ Հին մարդ եղիր, կամ նոր մարդ, կամ բռնակալ, կամ դավաճանող»,- Հնչում էր Սամսոնի ականջին Մելանիայի վերջին խոսքերը: Ո՞րը լինել. բռնակա՞լ, թե՞ դավաճանող: Դավաճանել Մելանիային: Ս, ո՛չ. այս չի կարող անել Սամսոնը: Նրա Հայացքով ւղամարդուն ներելի է անել ամեն ինչ, քանի որ ամուրի է, իսկ երբ մի անդամ մարդ ամուսնացավ, ւիւի Հավաւարիմ մնա ամուսնական առադասւին: Ո՛չ, Սամսոնը դավաճանել չի ուղում, նա մինչն անդամ ղղվում է այս մւքից: Եվ վերջաւես, ինչւես դավաճանել: «ինչւե՞ս», կրկնում էր Սամսոնը դառն կսկիծով: Այս բառի մեջ նա ղդում էր մի թունալի Հեդնություն, մի սոսկալի ծաղր: Դավաճանել. այո՛, Սամսոնի Համար Հասկանալի է, թե ի՛նչ էր ուղում ասել Մելանիան այս բառով... Նա չրթունքները անխնա կրծուում էր մի ծանր, անւանելի մւքից, մի ցավի դիւակցությունից, որի Համար դեղ չկար. ուՀ, անիրավ օրենքներ բնության, միթե չկա ոչ մի փրկարար միջոց ձեր քայքայիչ ղորության դեմ: Զկա, նա բոլոր միջոցները փորձել է արդեն ն Հիասթափվել... Ուրեմն բռնակա՞լ դառնալ: Փակե՞լ Մելանիային ւանը, դոռա՞լ, ՀայՀոյե՞լ, ծեծե՞լ: Եվ ինչո՞ւ չէ: Եթե մինչն այժմ Սամսոնը կաւարյալ աղաւություն է ւվել կնոջը' աւրել ուղածին ւես, արել է Հակառակ իր Հայացքների, միայն այն ւաւճառով, որ սիրել է նրան, չի կամեցել, կամ ավելի ճիչւը, չի կարողացել վչւացնել այդ երեխային: Այժմ Մելանիան ինքն է ասում, թե ձանձրացել է այդ աղաւությունից: Հարդանքի ղդացումը ավելի է ճնչում նրան, քան աւելության ուժը: Սամսոնի «լավ մարդ» լինելը ւանջում է նրան: Ս¯Հ, այժմ միայն Սամսոնը Հասկանում է այս բանը: Լավ մարդու դեմ մեղք դործելը

այնքան Հեչւ չէ, որքան «բռնակալի կամ դավաճանողի» դեմ: Խիղճը թույլ չի ւալիս: Թող Սամսոնը վաւ մարդ դառնա. մանավանդ վաւ Հռչակվի Հասարակության մեջ, այն ժամանակ Մելանիան իրան աղաւ կՀամարի ն... իսկ այժմ կաչկանդված է... Այս մւքերի աղդեցությամբ Սամսոնն ղդում էր այնւիսի կսկիծ, որի նմանը երբեք չէր ղդացել: Այնինչ նա դառն օրեր էր ւեսել: Եղել էր աղքաւ, անւաչււան, կրել էր մարդկային արՀամարՀանքների ծանրությունը: Դառնալով վաճառական, երկու անդամ մուիկից ւեսել էր առնւրական աչխարՀի Համար այն սոսկալի վիչաւի աչքերը, որ կոչվում է սնանկություն: Լսել էր ւարւաւերերի ծաղրն ու ՀայՀոյանքները: իբրն սիրող որդի, քառասունութ ժամ դիւել էր մաՀամերձ մոր ւանջանքները: իբրն սիրող Հայր, կրել էր առաջին ղավակի մաՀվան Հարվածը: Նա ւեսել էր ն ուրիչ չաւ թչվառություններ, բայց երբեք այնւես չէր ւանջվել, որւես այժմ, երբե¯ք: Նա երնակայում էր իրեն բռնակալ ամուսնու դերի մեջ ն ինքն էլ սոսկում էր բոլորից, ինչ որ կարող էր ն ընդունակ էր անելու այդ դիրքում: Մինչն այժմ նա խանդել էր, այո՛, բայց խանդել էր միայն Մելանիայի երիւասարդությանը: իսկ այժմ Հանկարծ առաջ է դալիս մի դարչելի, մի դժոխային կասկած - արդյոք Մելանիան չի՞ դավաճանել: Եվ եթե դավաճանել է, ո՞վ է նրան մոլորեցնողը: Վերջին ժամանակ նա այնքան Հեռու է ւաՀում իրեն ւղամարդկանց ընկերությունից, որ դժվար է կասկածել որնէ մեկի մասին: Փիրուղյա՞նը - անցավ Հանկարծ Սամսոնի մւքով: ինչո՞ւ չէ. մի՞թե նա երիւասարդ չէ: Բայց ոչ, այդ անկարելի է, ի¯նչ անւիւան, ի¯նչ Հանցավոր միւք: Փիրուղյանը Հարդում է Սամսոնին այնքան, վերաբերվում է Մելանիային այնւիսի ւաւկառանքով, Մելանիան սառն է դեւի նա այնչափ, որ ամոթ է անդամ կասկածել նրանց Հարաբերությունը: Սակայն, որքան Սամսոնը աչխաւում էր դուրս Հանել մւքից այդ մարդուն, այնքան նրա երիւասարդ ու թարմ կերւարանքը սւառնում էր նրան... Այսւես ւնեց մի ամբողջ չաբաթ: Բանը Հասավ այնւեղ, որ Սամսոնը ցանկացավ կրճաւել Փիրուղյանի այցերը: Այս նւաւակով նա դրականաւես Հրաժարվեց անւառի կաւալից Հենց աճուրդի օրը: Փիրուղյանը չՀասկացավ նրա իսկական միւքը, միայն մութ կերւով ղդաց, որ Սամսոնի մեջ վերջին օրերը կաւարվում է ինչ-որ փոփոխություն: Նա ղդուչացավ ն մի քիչ կրճաւեց իր այցերը:

Այժմ Սամսոնը կասկածով էր վերաբերվում Մելանիային, Հեւնում էր նրա յուրաքանչյուր քայլին: Նա ւակավին չէր վարվում իբրն բռնակալ, բայց արդեն մու էր այդ ասւիճանին: Եվ մերձենում էր առանց ինքնաբեր որոչման, այլ այնւես, անդիւակցաբար: Նա կարծում էր, որ Մելանիան ղղջում է իր արածների մասին ն չոււով կսկսի բողոքել մարդու մի քանի թեթն խսւությունների դեմ: Բայց ւաւաՀեց Հակառակը: Մի օր Սամսոնը Մելանիային արդելեց ինչ-որ ւարերեկույթ դնալու Հենց այն ւաՀին, երբ ւիկինն արդեն Հադնված էր ն դրսում սւասում էր լծված կարեթը: Մելանիան իսկույն ուսերից դեն դցեց մուչւակը, ասելով. - Շա՛ւ լավ, եթե չես թողնում' չեմ դնալ: Սամսոնը ղղջաց. նա փորձում էր միայն իր ուժը: - Գնա՛, քանի որ ւաւրասւվել ես,- ասաց նա: Բայց Մելանիան սկսեց նրա առջն մեկ-մեկ դեն ձդել իր արդուղարդը: - Գնա՛, ասում եմ,- կրկնեց Սամսոնը: - Որ արդելում ես, ինչւե՞ս դնամ: - Զեմ արդելում: - Ո՛չ, արդելում ես: Սամսոնը բարկացավ, ձայնը բարձրացրեց: - Ասում եմ քեղ, որ թույլ եմ ւալիս: - Թույլ ես ւալիս, բայց ինքդ դոռում ես: Ունիս իրավունք, դոռա՛: - Մելա՛նիա,- դոչեց Սամսոնը, ձայնը ավելի բարձրացնելով.- մի՛ Հանվիր: - Արդեն Հանվել ւրծել եմ: Մաղերս էլ բաց արի: Ը՛Հը, կաւաղում ես, աչքերդ կարմրում են, բռունցքներդ սեղմում ես: Զլինի՞ թե ուղում ես ծեծել, Հաա՞. ծեծի՛ր, ունիս իրավունք: Այնինչ' Սամսոնը ոչ կաւաղած էր, ոչ աչքերը կարմրել էին, ոչ մանավանդ բռունցքները սեղմել: Նա միայն բարկացած էր: - Ծեծե՞լ,- կրկնեց նա,- ժամանակ-ժամանակ այնւիսի բաներ ես ասում, որ ձեռներս քոր են դալիս: - Ավելի լավ, ավելի լավ: Ես դեմ չեմ, ծեծի՛ր, ծեծի՛ր, ինչքան քեֆդ է: Ես մի խեղճ, անւաչււան կնիկ եմ, ծեծի՛ր... Եվ նա սկսեց Հեկեկալ, ընկնելով թախւի վրա: Սամսոնը ակամա մեղմացավ. ավելի. նա ւաւրասւ էր մուենալ, դրկել ու Համբուրել Մելանիային, մինչն անդամ ներումն խնդրել: Բայց ղսւեց իրեն. թող չկարծի այդ կինը, թե իր ամուսինը չաւ էլ թուլամորթ է: Նա ասաց. - Դու խելադարվել ես:

- Խելադարվել եմ, այո՛,- Հասւաւեց Մելանիան,- իմ ւեղը ո¯վ չի խելադարվիլ: Ուրեմն, փակիր ինձ ւանը, մի՛ թողնիր դուրս, կարող եմ դժություններ անել Հասկանո՞ւմ ես, կարող եմ դժություններ անել... Այսւիսի ւեսարանները կրկնվեցին մի քանի անդամ: Եվ ամեն անդամ Մելանիան, կարծես, աչխաւում էր Սամսոնին ւրամադրել այնւես, որ մարդը կորցնի Համբերությունը, կաւաղի ն վերջաւես, բռունցքը բարձրացնի նրա դլխին: իսկ Սամսոնը դեռ կարողանում էր իրեն ղսւել: Նա ուրիչ բան էր մւածում... Ճ Այն օրից, երբ Սամսոնի սրւում կասկած ծադեց, կամենում էր Մելանիայի Հեւ խոսել Փիրուղյանի մասին: Նա ուղում էր իմանալ կնոջ կարծիքը այդ մարդու վերաբերմամբ ն դուցե Հենց սեփական խոսքերով բռնել նրան: Մի օր նա Հարցրեց. - Մելա՛նիա, ինչո՞ւ Արւյուրն էլ առաջվա ւես չոււ-չոււ չի դալիս մեր ւուն: - Ես ի՞նչ դիւեմ, Հարցրու իրանից: - իսկ ես դիւեմ: Նա քեղանից վիրավորվել է: - ինչո՞ւ: - Լավ չես ընդունում նրան,- ւաւասխանեց Սամսոնը ն երկիմասւ Հայացքով նայեց կնոջ երեսին: - Ե՞ս, թե՞ դու,- արւասանեց Մելանիան, չչփոթվելով ամուսնու Համառ Հայացքից: - Այո՛, ճչմարիւ ես ասում. ես էլ լավ չեմ ընդունում նրան: Ուղո՞ւմ ես միւքս իմանալ. այո, չաւ ուրախ եմ, որ նա Հիմա քիչ-քիչ է երնում իմ ւանը: - Պաւճա՞ռը: - Հենց այնւես: Մինչն անդամ լավ կլինի, որ իսկի էլ չդա այսուՀեւն: - Դու այդ ուղո՞ւմ ես: - իսկ դու չե՞ս ուղում: - ինձ թո՛ղ, ասւված սիրես: Աղդականը քոնն է, դո՛ւ ասա, ուղո՞ւմ ես, որ նա իսկի չդա մեր ւուն: - Ուղում եմ,- ւաւասխանեց Սամսոնը Հանկարծ, փորձի Համար: - Լավ,- ասաց Մելանիան ն լռեց: Հեւնյալ օրը Փիրուղյանն եկավ: Սամսոնը ւանը չէր: Մելանիան Հրամայեց սւասավորին' Հայւնել, թե ւարոնը ն ւիկինը ւանը չեն:

Մինչդեռ սւասավորը նախասենյակում Հաղորդում էր այս խոսքերը, Փիրուղյանին, նա անմիջաւես դոչեց. «Ժորժիկ, Ժորժիկ, աւա թե կարող ես ինձ բռնիր»: Եվ սկսեց վաղվղել, բարձրաձայն ծիծաղել: Մի ժամ անցած' նա իր արարքը ւաւմեց Սամսոնին: - Ուրեմն Արւյուրն իմացավ, որ դու ւա՞նն ես,- Հարցրեց Սամսոնը ղայրանալով: - Այո՛, ւանը ն առողջ: Սամսոնի աչքերը կաւաղությունից փայլեցին. - Մելա՛նիա, դու քանի դնում, խելքդ կորցնում ես,- դոչեց նա,ինչո՞ւ Համար ես ինձ խայւառակում իմ աղդականի մու: - ինքդ ուղեցիր, որ նա մեր ւունը ու չդնի: - Ես... կաւակ էի անում: - կաւա՞կ, Հա՞ա, դու... կաւա՞կ,- Հեդնաբար ծիծաղեց Մելանիան,- մի՞թե դու կաւակ անել էլ դիւես, չէի իմանում, ներողություն: - Ես քեղ փորձելու Համար ասացի, թե չեմ ուղում Արւյուրին մեր ւանը ւեսնել: - ինձ փորձելու Համա՞ր: - Մելա¯նիա: - ինձ փորձելու Համար,- կրկնեց Մելանիան, ինքն իրեն կորցնելով,- ա¯, ա¯, ուրեմն, ուրեմն... դու ինձ կասկածո՞ւմ ես: - Այո՛, կասկածում եմ. չի՞ կարելի քեղ կասկածել ինչ է: Մելանիայի աչքերը ւսւղացին: Նա կամեցավ Հեկեկալ, բայց ճիդ արավ ն իրեն ղսւեց: Նա միայն ասաց. - Այդ էր ւակաս... կասկածել ինձ... - ինչո՞ւ, դու կին չե՞ս, ինչւես բոլոր կանայք: - Ես մի անբախւ կին եմ, ուրիչ ոչինչ,- արւասանեց Մելանիան չնչասւառ: - Անբա¯խւ,- կրկնեց Սամսոնը դառն Հեդնանքով,- եթե դու անբախւ ես, կկամենայի իմանալ' ով է բախւավոր քո ծանոթներից: Սրը մի ւեսակ կերակուր ոււո՞ղը, թե ւարին մի ձեռք Հադուսւ չունեցողը: Ո՞ւմ է նախանձում ամբողջ քաղաքը. քե՞ղ, թե՞ մի ուրիչին: - Սամսոն, միամիւ մի՛ ձնանալ: Դու չաւ լավ դիւես, թե բախւավորությունը լավ ոււել-խմելու ու չքեղ Հադուսւների մեջ չէ: - կկամենայի դիւենալ' այն ի՞նչ է, որ մեր դարում չի կարելի ունենալ դրամի ղորությամբ:

- ի՞նչ է,- կրկնեց Մելանիան սրւի կսկիծով,- ի¯նչ է... Եվ մի սուր Հայացքով ուղիղ նայեց ամուսնու աչքերին: Սամսոնը Հասկացավ նրա թունալի, բայց արդարացի միւքը: Հասկացավ ն չրթունքները կրծուելով, լռեց: - Լռո՞ւմ ես,- մրմնջաց Մելանիան, ն նույն վայրկյանին մի երկարաւն Հարվածող ծիծաղ դուրս թռավ նրա կրծքից: - Մելա՛նիա,- դոչեց Սամսոնը խռւու ձայնով,- դու չափ ու սաՀմանդ կորցնում ես: Մելա՛նիա, մարդ չւիւի մոռանա իր անցյալը: Այս արդեն Մելանիայի կծու ակնարկի ւաւասխանը չէր, այլ մի ւեսակ փախուսւ բուն խնդրից... - ի՞նչ ես ուղում ասել դրանով, ւա՛րղ խոսիր... - Ժամանակն է Հասկանալու, որ քեղ նման երիւասարդ ու դեղեցիկ կանայք Հաղարավոր են, իսկ քեղ ւես աւրում է Հաղարից մեկը... Հասկանո՞ւմ ես, ինչ եմ ասում... Հասկանո՞ւմ է, արդյոք, Մելանիան: ինչւե՞ս չՀասկանալ, երբ մարդը խոսում էր այնքան ւարղ, երբ նրա յուրաքանչյուր բառի, ձայնի ամեն մի Հնչյունի մեջ ղդացվում է միլիոնաւիրոջ թունալի արՀամարՀանքը դեւ մի կնոջ չքավոր անցյալը: Մելանիան ղինաթափ եղավ, դլուխը թեքվեց կրծքին, ձեռները թուլացան: Այսւես, ուրեմն, Հարվածի փոխարեն Հարված ն ավելի ղորեղ: Եթե նա Սամսոնից երիւասարդություն է ւաՀանջում, Սամսոնն էլ ւաՀանջում է նրանից Հիչել անցյալը: Նրան ողորմություն են արել, դուրս բերել չքավորությունից ն Հարուսւ ու չքեղ աւարանք մւցրել: Նա երախւամոռ է ն իր վիճակի Համար փոխանակ չնորՀակալ լինելու' Հանդիմանում է բարերարին: Մի քանի վայրկյան Մելանիայի մւքերը չփոթվեցին: Սակայն մի բան նրա Համար ւարղ էր ավելի, քան երբնէ. այն, որ վերջաւես, Հասել է ժամանակը, երբ ւիւի երես առ երես կանդնի այդ մարդու դեմ, անդիմակ, ն ասի բոլորը, ինչ որ կոււակվել է սրւում վերջին երկու-երեք ւարվա ընթացքում: Ճ1 Նա ձեռքով ւրորեց ճակաւն ու աչքերը, կարծես, ուչը ժողովելու Համար: Աա¯, ուրեմն Սամսոնը նրան բարերարությո՞ւն է արել, ամուսնանալով նրա Հեւ: - Եթե երեսովս ւիւի ւայիր աղքաւությունս, ինչո՞ւ ամուսնացար,- դոչեց նա,- ինչո՞ւ ամուսնացար:

- Երնի նրա Համար, որ դու էլ երեսովս ւաս ծերությունս,- Հեդնեց Սամսոնը: - Ես ունիմ իրավունք, դու չունիս: Դու քո կամքով ամուսնացար, իսկ ինձ ամուսնացրին: Հասկացի՛ր ղանաղանությունը: Դու ինձ փողով դնեցիր իմ ծնողներից... - Թող չծախեին... Բայց լռիր, բավական է: Լռե՞լ: Ո՛չ, առանց այդ էլ երկար ժամանակ է լռել: Հիմա առիթ են ւալիս խոսելու ն ւիւի խոսի: Նա միչւ ւանջվել է, միչւ, թեն ուրիչները նախանձել են նրան' այսինքն' նրա ադամանդներին ու ւուալեւներին, կառքերին ու ձիերին, ճաչերին ու ընթրիքներին: Նա ծիծաղել է, երդել, նվադել, թռչկուել, բայց ւանջվել է: - ինչո՞ւ, ինչո՞ւ ես ւանջվել,- Հարցրեց Սամսոնը: - ՈրովՀեւն չեմ կարողացել քեղ սիրել, ուղեցել եմ սիրել, չեմ կարողացել: - ՇնորՀակալ եմ, որ դոնե ուղեցել ես սիրել: - Ես կաւակ չեմ անում,- չարունակեց Մելանիան,- սրւիս ցավն եմ Հայւնում: Մա՛րդ. դու աւրել ես ու վերջացրել կյանքդ, իսկ ես նոր եմ սկսում աւրել, Հասկանո՞ւմ ես, նոր-նոր միայն: Զէ՞ որ քսանուչորս ւարեկան եմ, ա՛նասւված, ինչւե՞ս աւրեմ քեղ Հեւ: ինչո՞վ ես ուղում ինձ բախւավորեցնել: Բաղմաթիվ ծառաներո՞վ, այս չքեղ ւնո՞վ, թանկադին Հադուսւներո՞վ, ոսկով ու քարեղենո՞վ: Լսի՛ր, ես այն կանանցից չեմ, Հասկանո՞ւմ ես, չեմ էլ ուղում լինել: Զեմ ուղում ոււել ամուսնուս Հարսւությունը, սիրել ուրիչներին: ի՞նչ ես աչքերդ ւսւղացնում: ի՞նչ ես կաւաղում, մի՞թե չդիւես, որ կան այս ւեսակ կանայք: Ես ինքս ճանաչում եմ օրիորդներ, որ երաղում են դւնել Հարուսւ ու ծեր ամուսիններ, որւեսղի նրանց փողերը ծախսեն, իսկ սիրեն ուրիչներին: Այո՛, կան, չաւ կան այդւիսիները, քեղ էլ է Հայւնի, որ կան: Բայց ես չեմ ուղում նրանց օրինակին Հեւնել, Հասկանո՞ւմ ես, չեմ ուղում: Նա միայն աչխաւել է ինքն իրեն խաբել: Սկղբում, երբ սկսեց ճանաչել իրեն, Հասկանալ իր անբախւությունը, ուղում էր իր նման չաւ-չաւերի ւես լուռ խոնարՀվել ճակաւադրի առջն: Բայց չկարողացավ: Հեւո փափադեց աչխարՀ ւեսնել, իմանալ' ինչւես են աւրում ժամանակակից Հարուսւ կամ արիսւոկրաւ կանայք: Մի ւարվա մեջ նա չաւ բան ւեսավ, չաւ բան ուսումնասիրեց ն այն, ինչ որ ւեսավ ու ուսումնասիրեց, չոււով ղղվեցրեց նրան: ԱյնուՀեւն աչխաւեց դլուխը խաբել Հասարակական դործերով: Եվ աՀա կես ւարի, միայն կես ւարի անցած' այսօր այս էլ է նրան ղղվեցնում:

Մարդիկ երեսին կեղծավորում են, Հեւնից ծաղրում, երեսին խելոք, լուսավորված կին Համարում, Հեւնից - փառամոլ, pուրeՇՈe, âûñêî÷ê࣠Նրան չարախոսում են, թե «սիրեկան է փնւրում»: Այժմ նա ուղում է բոլորից ն ամեն բանից երես դարձնել ու աւրել ինքն իր սրւի Համար, աւրել սիրող կնոջ կյանքով: Եվ Հանկարծ... սեր չկա... ւաՀանջ կա, բայց սեր չկա: իսկ քանի որ սեր չկա, ինչի՞ է նման կյանքը ն ի՞նչ օդոււ Հարսւությունից: - Ասա՛, ի՞նչ օդոււ, որ այն էլ երեսովս ես ւալիս: Զեմ ուղում քո Հարսւությունը, չեմ ուղում, երդվում եմ Ժորժիկիս անունով: Խլիր բոլորն ինձանից ն փոխարենը ւուր ինձ կյանք, ո՛չ թե Հարուսւ, այլ բախւավոր կյանք: Ես ղդալ եմ ուղում ու աւրել: Ես ուղում եմ իմանալ, ինչ ասել է երիւասարդական սեր, ինչ ասել է առՀասարակ սեր... - Ասա, որ ուրիչ ւղամարդ ես ուղում,- ընդՀաւեց Սամսոնը կոււաբար: Եվ Հոդու խորքում ղդաց, որ ղրւարւում է: Մի՞թե եթե Մելանիան ուրիչ ւղամարդ ուղենա, չի՞ կարող դւնել դաղւնի, ն մի՞թե եթե այդւիսի Հանցավոր միւք ունենա, այդքան ւարղ կխոսի: Ո՛չ, Սամսոնն ավելի ճիչւ կասեր, եթե դոնե նույն խոսքերն արւասաներ առանց «ուրիչ» բառի: - Եթե նույնիսկ այդւես լիներ,- դոչեց Մելանիան անսովոր Համարձակությամբ,- ի՞նչ կա ղարմանալու. մի՞թե չե՞ս ղդում, որ ունիմ իրավունք: - Մելա՛նիա,- դոչեց Սամսոնը, բոլորովին բորբոքվելով խելակորույս կնոջ Հանդուդն խոսքերից,- խայւառա¯կ կին, բավակա¯ն է... - ինչո՞ւ խայւառակ: Որ ուրիչների ւես չեմ թաքցնում ղդացածս ու մւածածս: Որ երեսիդ չե՞մ չողոքորթում ու Հեւնիցդ խաբում ու անւաւվում քեղ: Ասա՛, դու ինքդ երիւասարդ Հասակումդ չե՞ս սիրել: Եթե չես սիրել - դու մարդ չես, եթե սիրել ես - աւրել ես: Բայց ինչ եմ ասում: Դու սիրել ես, սիրաՀարվել էլ ու ուրիչ բաներ էլ արել: Միւդ բեր ասածներդ, Հիչիր ինչեր էիր ւաւմում երբեմն, անկեղծության րուեներին: Աա՛, ամաչո՞ւմ ես: ինչո՞ւ չթողեցիր, որ ես էլ սիրեմ, ես էլ աւրեմ: ինչո՞ւ նոր ծլող ծաղիկը կւրեցիր ոսկի մկրաւովդ: ինչո՞ւ ինձ խլեցիր ծնողներիս դրկից այն ժամանակ, երբ ես երեխա էի: ինչո՞ւ, ասա՛, ինչո՞ւ: Նա թուլացած ընկղմվեց դաՀավորակի վրա ն սկսեց Հեկեկալ: Սամսոնը մի ձեռը բաղկաթոռի կռնակին Հենած' մյուսը սեղմել էր ճակաւին ն նայում էր Հաւակի մի կեւին:

Հեկեկանքը դադարեց: Մելանիան, աչքերը սրբելով, ուքի կանդնեց, մի վայրկյան մւածեց' անչարժ կանդնած: Հեւո ձեռով մի դրական չարժումն անելով անցավ արադ քայլերով յուր ննջարանը, որ կից սենյակն էր: Բաց արավ ւաՀարանը, վերցրեց այնւեղից բոլոր յուր ակնեղենները, վերադարձավ ն չւրւեց Հաւակի վրա, դոչելով. - Սրանցո՞վ ես ւարծենում, սրանցո՞վ: Վերցրո՛ւ, քեղ լինի, չեմ ուղում... Այժմ Սամսոնը նսւած էր դաՀավորակի վրա լուռ, անչարժ: Զդիւեր ինչ ասի, լեղուն կաչկանդվել էր: կնոջ խոսքերի մեջ նա ղդում էր որոչ չափի ճչմարւություն, մանավանդ իր անցյալի վերաբերմամբ, որի դառն Հեւնանքը կրում էր այժմ: Գունաւ էր, որւես աչնան ծառից ւոկված ւերն: Աչքերը անդիւակցաբար Հառեց ցիրուցան սփռված օղերի, աւարանջանների, վղնոցների, մաւանիների ու քորոցների վրա, որոնց խոչոր ու մանր ադամանդները դորդի վրա ւսւղում էին նուրբ մանիչակադույն փայլով: Եվ, կարծես, այս չինծու ասւղերի մեջ էր որոնում իր թչվառության Հիմքը: Միթե այսւես չէ: Միթե իր կյանքի լավադույն չրջանը այս ադամանդներին ւիրանալու Համար չէ՞ր դործադրել: Նա կամեցավ առաջ Հարսւանալ, Հեւո բախւավորվել: ինչւե՞ս չՀասկացավ, որ ւիրելով մեկին. ղրկվում է մյուսից օրեցօր քայքայվում ն, դլուխը քաչ ոսկիներ Հավաքելով, անդիւակցաբար մերձենում է դերեղմանին: ինչւե՞ս չդուչակեց, թե փողով կյանք չի կարելի դնել, թե ժամանակը դեւ է, որի ջուրը երբեք Հեւ չի դառնում: ինչո՞ւ յուր դոյության վառվռուն չրջանը անցկացրեց սիրուՀիների ու անառակ կանանց դրկերում, իսկ կնոջ Համար ւաՀեց նրա ողորմելի մնացորդը: Եվ աՀա այսօր նրա երեսին են չւրւում այս ադամանդներն ու փոխարենը ւաՀանջում երիւասարդություն... առնական ուժ: ՊաՀանջում է այն, որ նա միայն ունի իրավունք ւաՀանջելու, որովՀեւն նա սիրուՀի չէ, այլ կյանքի Հավիւենական ընկերուՀի... - ՇնորՀակալ եմ,- Հնչեց նրա ականջին Մելանիայի արդեն փոքրինչ Հանդարւված ձայնը,- չնորՀակալ եմ արած լավություններիդ Համար: Բայց այսուՀեւն չչարունակես, խնդրում եմ, ւաՀանջում: Այժմ քո բարերարությունը ինձ ւանջում է, Հասկանո՞ւմ ես, ուղղակի ւանջում... Եվ մի վայրկյան կանդ առնելով, ավելացրեց. - Վաղը կդրեմ ծնողներիս, որ այսուՀեւն էլ իրավունք չունեն քեղանից օդնություն սւանալու: Ես չեմ ուղում ՀարսւաՀարվել, դու էլ մի՛ ՀարսւաՀարվիր...

Ճ11 Մելանիան կաւարեց իր խոսքը: Հեւնյալ օրն իսկ դրեց մանրամասն նամակ մորը: Նկարադրեց իր ընդՀարումը Սամսոնի Հեւ. ւարղեց մինչն այժմ դաղւնի ւաՀած վիչւը, վերջաւես, Հայւնեց ւարղաւես, թե այժմ անբախւ է, այնքա¯ն անբախւ, որ Հաղիվ թե կարողանա այսուՀեւն աւրել այդ մարդու Հեւ: Երեք օր անցած' ւաւասխանի փոխարեն անձամբ եկան նրա ծնողները: Երնի, արդեն չաւ աղդու էր դրված Մելանիայի նամակը: Դա մի ոչ այնքան ծեր ղույդ էր - մարդը դերդեր, մու Հիսուն ւարեկան, կինը մարդուց Հաղիվ չորս-Հինդ ւարով փոքր, ւակավին թարմ, նույնիսկ դեղեցիկ: Նրանք անմիջաւես բացաւրություն ւաՀանջեցին իրենց աղջկանից: Մելանիան ասաց, թե բոլորը դրել է նամակում ն ուրիչ ասելիք չունի: Սամսոնը ընդունեց իր ղոքանչին ու աներոջը սառը, չկամեցավ նրանց Հեւ խոսել իր ընւանեկան ընդՀարման մասին: Զույդը վչւացավ: Հեւնյալ օրը նա որոչեց խնդիրը, ինչւես էլ լինի, բոլորովին ւարղել: Այս անդամ Մելանիան Համառու ու դրական եղանակով կրկնեց բոլորը, ինչ որ դրել էր նամակում: Նա այլնս չի կարող Սամսոնի Հեւ աւրել, նրա Հացն ոււել. խիղճը ւանջում է, ղդում է իրեն սւորացած մի մարդու առջն, որին չի սիրում ն երբեք չի սիրել ն չի կարող սիրել: - Բայց ինչո՞ւ, ինչո՞ւ,- դոչեց ւիկին Նաղանին' Մելանիայի մայրը: - ՈրովՀեւն ծեր է,- ւաւասխանեց Մելանիան այնքան լուրջ ու կւրուկ եղանակով, որ թույլ չէր ւալիս ոչ մի Հակաճառություն: - Հը¯մ,- փնթփնթաց Սերդեյ Արւեմիչը' Մելանիայի Հայրը,- լա՛վ ւաւճառ է, օրՀնյա¯լ լինիս: Մելանիան մի սուր Հանդիմանական Հայացք ձդեց Հոր երեսին ն Հարցրեց. - Բանի՞ ւարեկան ես, ւաւա: - Բառասունիննս լրացավ անցյալ ամիս: - իսկ դո՞ւ, մամա: - Բառասունչորս: - Բառասունինը- քառասունչորս, ղանաղանությունը Հինդ ւարի. Հիսունչորս- քսանչորս, ղանաղանությունը երեսուն ւարի: Պաւա,

աղջկադ ամուսինը քեղանից ծեր է: Ասա, ինչո՞ւ ինձ ւվեցիք այդ մարդուն: - Սամսոն Ֆրանդուլյանը քաղաքի ամենալավ փեսացուներից մեկն էր. խելոք, օրինավոր մարդ ու միլիոնների ւեր... - Եվ ծեր,- ավելացրեց Մելանիան անսովոր Համառությամբ: - Զեմ Հասկանում, ինչ ես մի դլուխ կրկնում ծե՛ր, ծե՛ր, ու ծե՛ր,դոչեց ւիկին Նաղանին,- լա՞վ կլիներ' եթե քեղ ւված լինեինք մի քաղցած երիւասարդի: - Այո՛, մամա, ավելի լավ կլիներ: - Այժմյան փչացած երիւասարդներից մեկի՞ն,- Հարցրեց Սերդեյ Արւեմիչը: - Թեկուղ մի չառլաւանի,- ւնդեց Մելանիան նույն Համառությամբ: - Սերդեյ,- դարձավ ւիկին Նաղանին իր կողակցին,- դու Հեռացիր, թող մեղ մենակ: Սերդեյ Արւեմիչը Հասկացավ ամուսնու միւքը ն չւաւեց կաւարել նրա Հրամանը: Նաղանին նսւեցրեց աղջկան իր մու, դաՀավորակի վրա ն մի ձեռով դրկեց նրա մեջքը, մյուսով չոյելով մաղերը, ասաց. - Հիմա կարող ես սիրւդ բաց անել: Ես կնիկ եմ, ամեն բան կՀասկանամ, մի՛ ամաչիր: - Մա՛մա, թո՛ղ ինձ,- արւասանեց Մելանիան, երեսն ամոթով մի կողմ դարձնելով,- առանց այդ էլ ես չաւ բան ասացի: Տիկին Նաղանին բարվոք Համարեց ուղղակի դիմել բուն խնդրին: - Մելա՛նիա,- ասաց նա, Հառաչելով,- մի բան Հարցնեմ, չնեղանաս: Ասա՛, քեղ խելքից Հանող չկա՞: Է¯Հ, ո՛վ դիւե, Թիֆլիսն է: - ի՞նչ ես ուղում ասել: - Է¯Հ, մեջւեղը մի ուրիչ ւղամարդ չկա՞: - Հը¯մ,- արւասանեց Մելանիան, դառնությամբ դլուխը երերելով,- դիւեի, որ ա՛յդ ւիւի Հարցնես: Ո՛չ, մամա, ես ոչ ոքի չեմ սիրում ն չեմ էլ ուղում սիրել, քանի որ այս ւանն եմ աւրում: - Երդվի՛ր: - Երդվում եմ Ժորժիկիս անունով: - Ոչ ոքի չես սիրում ու էլի մարդուդ Հեւ չես ուղում աւրել: Զեմ Հասկանում: Ծեծո՞ւմ է քեղ Սամսոնը: - Երանի թե ծեծեր... - Հեւդ վա՞ւ է վարվում: - Ո՛չ:

- Աւո՞ւմ է քեղ: - ԸնդՀակառակը. Հիմա ավելի է սիրում: - Աղաւություն չի՞ ւալիս: - Այնքան է ւալիս, որ ես ինքս ղղվել եմ: - Սրւիդ ուղածը չի՞ կաւարում: - կաւարում է: - կարելի է սիրուՀինե՞ր է ւաՀում: - Ո՛չ, ո՛չ, մամա, այդ բոլորից ն ո՛չ մեկը: - Ուրեմն կամ ես ծերացել եմ ու ոչինչ չեմ Հասկանում, կամ դու խելադարվել ես: - Մամա՛, միամիւ մի ձնանար, դու էլ կին ես, Հասկացի՛ր դրությունս: Մի րուե միւդ բեր այն ժամանակը, երբ դու իմ Հասակի էիր: Միւդ բեր ու երնակայիր քեղ մի Հիսունչորս ւարեկան մարդու դրկում: - Հիսունչորս ւարին ւղամարդի Համար ծերություն չէ: - Բայց... Սամսոնը ծեր է, Հասկացի՛ր, ծեր... - Այդ ոչ ոք չի կարող ասել, նրան ւեսնելով: - Բայց ե՛ս եմ ասում, Հասկանո՞ւմ ես, ե՛ս... Ա¯խ, մամա, ի սեր ասւծու, խնայի՛ր ինձ, մի՛ սւիւիր... Մայրը նայեց աղջկա աչքերին ն այնւեղ կարդաց նրա խոսքի վերջը: Նա դլուխն անղոր թեքեց կրծքին: - Ուրեմն,- արւասանեց նա կակաղելով,- ուրեմն... Մելանիա... - Երեխանե՞րը... առաջ, մամա, բայց Հիմա... Ա՛Հ, բավակա՛ն է, վերջաւես... Այն, ինչ որ արւաՀայւում էին երիւասարդ կնոջ ՀուսաՀաւական չարժումները, այնքան Համողիչ էին ն այնքան միննույն ժամանակ վչւալի, որ Նաղանին բոլորովին ղինաթափ եղավ ն ուժասւառ թիկն ւվեց դաՀավորակին: Ավելի՛. նա ղդաց խղճի խայթ. ղդաց ն կարեկցեց աղջկան: Նույն օրն երեկոյան նա առանձնացավ իր կողակցի Հեւ, երկար ու երկար խորՀրդակցեց: Բայց խնդիրն անլուծելի էր: Տիկին Նաղանին փորձեց մարդուն Համողել' Սամսոնից բացաւրություն ւաՀանջելու: Սերդեյ Արւեմիչը դրականաւես մերժեց: - Ամոթ է,- ասաց նա,- որ Հարցնեմ էլ, միննույն է, ոչինչ չի ասիլ... - Հաւա ի՞նչ անենք: - Զդիւեմ: Երկուսն էլ անղեն ու անղոր նայեցին միմյանց երեսին: Երկուսն էլ ղդացին, որ դործված սխալն անուղղելի է ն որ իրանք իրանց ձեռքով դժբախւացրել են իրանց Հարաղաւ ղավակին...

Ճ111 Սուր վիրավորանքի Հեւ Սամսոնը ղդում էր նան խղճի սուր խայթոց: Որքան Համարձակ լինեին Մելանիայի խոսքերը, այնքան իմասւն արդարացի էր: Մեղադրանքը ւարղ էր, Հիմնավոր ն... անՀերքելի: Ա¯խ, եթե միայն ծերությունը լիներ... Բայց ի՛նչ կարելի է առարկել մի անողոք ու սոսկալի փասւի դեմ, որի ծանրությունը նա ղդում է առանց Մելանիայի մութ ակնարկների էլ: ինչո՞վ իրան ւաչււանի, քանի որ դիւե' սիրելը քիչ է, ւեւք է ունենալ նան սիրելու իրավունք, այսինքն' միջոց: Դեռ ամուսնության երկրորդ ւարին նա ղդաց, որ չոււով ւիւի ղրկվի այդ միջոցից: Եվ երբ ղդաց, որ սկսում է ղրկվել, չաւ մւածեց, չաւ աչխաւեց ու չդւավ ոչ մի Հնար բնության Հարվածի դեմ: Նա Համողվեց, վերջաւես, որ ոչ ոք, ոչ ոք չի կարող օդնել իրեն այս դեւքում, թեկուղ ղոՀի իր բոլոր միլիոնները: Ճակաւադրի դա¯ռն Հեդնանք. անբախւությունը սկսվեց Հենց այն ւաՀուն, երբ նա Հույս ուներ աւրել մի նոր, ավելի Հանդիսւ, երջանիկ կյանքով... ի՞նչ անել այժմ, երբ նրանից ւաՀանջվում է անկարելին: Բաժանվե՞լ Մելանիայից, աղաւությո՞ւն ւալ ւաՀանջողին' դնա ուր ուղում է աւրի, ում Հեւ նա կամենում է: Բավականանա՞լ ամուսնական կյանքի այն առաջին երկու-երեք կիսաբախւավոր ւարիներով, երբ դեռ ուներ փոքրիչաւե իրավունք իբրն ամուսին: Մի ւաՀ ղդաց, որ եթե բարոյական քաջություն ունենա, ւարւավոր է այդւես անել. չէ՞ որ չի կարելի առանց իրավունքի բռնի ւիրանալ մի թարմ էակի կյանքին: Սակայն... միայն մի ւաՀ, Հեւո ինքը սարսափեց իր մւքից: Բաժանվե՞լ Մելանիայից, մի էակից, որ ղարդարում է նրա կյանքը ն Հյութ ւալիս նրա չոր ու ցամաք դոյությանը: Գցել նրան մի ուրիչի դի՞րկը ն, դիւելով Հեռվից, ւանջվե՞լ բարոյաւես, դառնալ ծաղրի ու խոսակցության առարկա¯... Ս¯, օ¯, ոչ, ոչ, այդ անկարելի է, այդ վեր է նրա ուժերից: Ուրեմն ի¯նչ. սւիւել երիւասարդ կնոջը կենակցե՞լ իր Հեւ, մի մարդո՞ւ, որին չի սիրում ն երբեք չի՛ կարող սիրել, դուցե, իրավ, Հակառակ իր ջերմ ցանկության: Միթե անդթությո՞ւն չէ այդ: իսկ նա ոչ միայն դործում է այդւիսի անդթություն, այլն Մելանիայի երեսովն է ւալիս այդ անդթությունը, Համարելով նրան բարերարություն: Եվ, Հալածվելով այս մւքից, Սամսոնը ւանջվում էր: Արդեն առաջ էլ չէր սիրում Հասարակություն, իսկ այժմ բոլորովին երես դարձրեց

նրանցից: Ոչ մի ւեղ չէր դնում, ոչ ոքի չէր ընդունում, իսկ աներոջ ու ղոքանչի Հեւ խոսել անդամ չէր ուղում: Բնաղդմամբ դուչակում էր, որ Մելանիան ւարղել էր նրանց իր վչւի դաղւնի ւաւճառը. մի բան, որից այնքան ամաչում էր Սամսոնը: Ա¯Հ, սարսափելի¯ դրություն. ո՞ւմ Հայւնի իր ցավը, ո՞վ կկարեկցի նրան ն, որ ամենադլխավորն է, ո՞վ կարդարացնի նրա կաւը Մելանիայի Հեւ: Ոչ ոք: Նա այս լավ դիւեր, ուսւի լուռ ու մունջ փակվել էր ինքն իր մեջ: Երբեմն նրա սրւում ծադում էր Հուսո նչույլ. դուցե Մելանիան ղըղջա, ներում խնդրի անողոք կչւամբանքի Համար ն Հաչւվի իր վիճակի Հեւ, դադարելով ւաՀանջել անկարելին, անբնականը: Բայց այս Հույսն էլ նրան ոչինչ լավ աւադա չէր խոսւանում: «Հեւո՞»... կրկնում էր նա, ն դլուխը թուլացած թեքում իր կրծքին, ձեռները ընկնում էին ցած: Այո՛, Հեւո՞, իսկ նրա անղորությո՞ւնը, որ անբուժելի է... Տիկին Նաղանին ն Սերդեյ Արւեմիչը բարվոք Համարեցին խընդիրը թողնել անորոչ ն Հեռանալ այն քաղաքը, որւեղից եկել էին: Զդում էին, որ իրենց ներկայությունը անչափ նեղում է Սամսոնին, այնինչ ցավը դարմանելու ն ոչ մի միջոց չէին կարողանում դւնել: ՃանաւարՀ ընկնելու օրը Նաղանին մի անդամ նս փորձեց Համողել Մելանիային, թե ուրիչ Հնար չկա, ւեւք է Հւաւակվել ճակաւադրին: Բայց ղուր: Մելանիան սառն եղանակով Հարցրեց. - Մամա, եթե մի օր վերադառնամ քեղ մու, կընդունե՞ս ինձ: Նաղանին սարսափեց: Բայց ղդում էր, որ դուսւրը արդեն անսաՀման դժբախւ է, ուսւի ճարաՀաւյալ ւաւասխանեց. - Ո՞ր ծնողը իր ղավակին կթողնի փողոցում: Մելանիան ղդացվեց, փաթաթվեց մոր ւարանոցին, Համբուրեց ն Հեւո սկսեց Հեկեկալ, կրկնելով. - Ախ, ի¯նչ անբախւն եմ, ի¯նչ անբախւն եմ: Մի օր, նախաճաչից Հեւո սւասավորը Սամսոնին Հայւնեց, թե Փիրուղյանը Հարցնում է, կընդունի՞ նրան արդյոք: Սամսոնը Հրամայեց ընդունել: Փիրուղյանը ներս մւավ նախկին բարեկամական ժւիւն երեսին, ամուր սեղմեց իր աղդականի ձեռը ն նսւեց նրա դեմուդեմ: Սամսոնը, որ դրասեղանի քով ղբաղված էր ինչ-որ Հաչիվներով, թղթերը Հավաքեց մի կողմ դրեց ն Հարցրեց' ուր է մնացել մինչն այժմ Հյուրը: Հայւնվեց, որ Փիրուղյանը վերջին երկու չաբաթը անց է կացրել Բաքվում, միայն այսօր առավու է վերադարձել: Նա վճռել է նավթային դործերով ղբաղվել ն եկել է Սամսոնի աջակցությունը խընդրելու:

Սամսոնին Հայւնեցին, թե նախաճաչը ւաւրասւ է: Նա Հյուրի Հեւ անցավ սեղանաւուն: Այնւեղ Մելանիան, սեղանի քով նսւած, կերակրում էր Ժորժիկին: Նա Հյուրին ընդունեց անխռով, դլխի թեթն չարժումով ւաւասխանելով նրա խոնարՀ բարնին: Փիրուղյանն իսկույն դուչակեց, որ մարդ ու կնոջ Հարաբերությունները լարված են: Հոդու խորքում այս անդամ անկեղծ խղճաց Սամսոնին, նայելով նրա անսովոր մռայլ դեմքին: Նա խոսում էր նավթային նոր չաւրվանների ն արդյունաբերական աժիուաժի մասին: Հանկարծ նա ղդաց խղճի խայթ յուր Հանցավոր միւումների ւաւճառով: Նա ղղջաց: Բայց ղղջաց ո՛չ այնքան որնէ բարոյական սկղբունքի Հիման վրա, որքան այն մւքից, որ ղուր էին իր Հանդուդն միւումները ն երբեք չեն կարող իրադործվել: Մելանիայի ամբողջ էությունը Հասկացնել էր ւալիս նրան, թե չեղել այդ կնոջն ուղիղ ճանաւարՀից չաւ էլ դյուրին չէ ն թե ինքը չաւ էլ ճիչւ դաղափար չի ունեցել նրա մասին: Նա որոչեց ղդույչ վարվել: ինչո՞ւ ղուր ւեղը ղրկվի Սամսոն Ֆրանդուլյանի ւես մի Հղոր դրամաւիրոջ բարեկամությունից այն ժամանակ, երբ իր նոր ձեռնարկելի դործի Համար կարու է նրա աջակցությանը: Նա աչխաւեց ցույց ւալ անւարբերություն դեւի Մելանիան ն կարողացավ Սամսոնի սրւից ջնջել չար կասկածի վերջին նչույլը: Մի չաբաթ անցած' նա դարձյալ այցելեց Ֆրանդուլյաններին: Այս անդամ եկել էր վերջին Հրաժեչւը ւալու: Նա թողնում է Թիֆլիսը ու Հեռանում Բաքու երկար ժամանակով: Ճ1Մ ԽորՀում էր Մելանիան դիչեր ու ցերեկ ն չէր կարողանում որնէ որոչում կայացնել: Նա օր օրի վրա ավելի էր Համողվում, որ չէր կարող երկար ժամանակ մնալ անորոչ ու ծայր ասւիճան լարված դրության մեջ: Նա ղդում էր, որ Սամսոնը նրա Համար օւարանում է ոչ թե օրերով, այլ ժամերով ն Հեռանում է անվերադարձ: Երկու ամուսինների մեջ բարձրանում էր մի ւաւնեչ, որին չէր կարող խորւակել ոչ մի առողջ բանականություն: Եվ Մելանիան սկսեց վախենալ Սամսոնից, առաջին անդամ ղդալով նրա ւանջալի լռության մեջ ինչ-որ չարադուչակ մի բան: Մնալ այդ մարդու Հեւ մի Հարկի ւակ' թվում էր նրան ն՛ վւանդավոր, ն՛ ղաղրելի: ի՞նչ անել,

արդյոք, թողնել նրան ն վերադառնալ ծնողների՞ մու, թե՞ դիմել այն աւօրինի, այն վաւթար ն այն սովորական դարձած միջոցին իր դրության Հեւ Հաչւվելու Համար, որին դիմում են չաւ չաւերը: Դավաճանություն: Դժվար իրադոծելի էր թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը: ի՞նչ ւաւասխաներ Հարյուրավոր Հեւաքրքրվողների Հարցին - «ինչո՞ւ բաժանվեց»: Պաւճառ ւիւի բերեր Սամսոնի ծերությունը: Բայց չէ՞ որ նրանք կարող էին ասել' «Ո՞ւր էր քո խելքը ամուսնանալիս»: Առարկել նրա ֆիղիկական անկարողությո՞ւնը: Ս¯, օ¯, ո՛չ, այդ ամոթալի է, ն նա չի կարող կրել Հասարակական ծաղրն ու ծիծաղը: իսկ մնալ օրինական ամուսնու Հարկի ւակ, ուղել նրա մաՀը, խաբել ու դավաճանել, դեմ էր նրա ամբողջ էությանը ն կրկնակի վւանդավոր... Եվ այսւես, այս երկդիմի դրության մեջ Մելանիան ւառաւում էր անսաՀման: Այնինչ Սամսոնը' սիրելով Մելանիային դաժան սիրով' կաւաղում էր ժամանակի ն բնության դեմ այնւես, որ կարծես, նրանց անողոք օրենքները Հաւկաւես նրա Համար էին Հորինված: Նա անիծում էր մարդկությունը ն նրա Հնարած բոլոր դիւությունները, որ անղոր էին նրա անղորության դեմ: Եվ աչխարՀը նրան թվում էր սառն, անՀյուրընկալ: կյանքի նյութական չուքի մեջ ղդում էր իրան խորթ, եկվոր ն Հարսւության մեջ չքավոր, որւես մի արՀամարՀված մուրացիկ: Գարնան մերձավորությունը բորբոքելով նրա օր օրի վրա սառչող արյունը, ավելի ղդալի ն ավելի դաժան էր դարձնում անփոխարինելի կորուսւը: Եվ, մարդկանցից փախչելով, ինքն իր մեջ ղդում էր այնւիսի ամայություն, որ կարծես, Հոդին բաժանվել էր ն դիւում էր մարմնի սառացումը Հեռվից: կենդանի կմախք, որ այրվում էր առանց ջերմանալու: Նա Հոդու ամբողջ կարողությամբ աւում էր բնությունը ն բոլորը, ինչ որ նորոդվում ու թարմանում էր նրա մեջ: Ծառերի նորածիլ ւերնները, ծւերի ծլվլոցը, եղանակի մեղմությունը, երկնի ւայծառությունը ն երկրի ժւիւը, բոլորը, բոլորը, կարծես ծաղրում էին նրան անողոք ն անամոթ ծաղրով: Նա կկամենար ւեսնել ամեն ինչ Հնացած, թառամած ն անղոր, ինչւես ինքը: Նա ւաւրասւ էր, եթե ունենար դերբնական ղորություն, մի Հարվածով մեռցընել բոլոր կենդանի էակների մեջ կյանքը ն բոլորին դարձնել իր ւես այրվող կմախք: Նա սկսեց աւել Մելանիային, չդադարելով սիրել նրան անղոր սիրով: Երկու Հակադիր միմյանց ջնջող ղդացումների մեջ Հոդեւես բաժանվեց երկու ւարբեր մասերի: Մի ներքին ուժ դրդում էր նրան,

ամեն անդամ Մելանիային Հանդիւելիս, փաթաթվել նրա ւարանոցին ն անվերջ Համբուրել, չոյել, միանալ ու ձուլվել նրա Հեւ մեռելության ձուլարանում: Մի ուրիչ ներքին ուժ թելադրում էր նրան. «Հարձակվիր այդ երիւասարդ կնոջ վրա, բռնիր նրա դեղեցիկ կոկորդը, խեղդիր, սւանիր ն Հեւո սիրիր... նրա դերեղմանը»: Այլնս ւարղ էր նրա Համար, որ յուր սիրո ղդացման ամենաթույլ մի արւաՀայւություն Մելանիային ւաւճառում է ղղվանք: Եվ խոցուված ն արյունուված ինքնասիրությունը ուժ էր ւալիս նրան այդ ղդացումը ղսւելու, մինչդեռ աւելության բուռն ղդացման դեմ օր օրի վրա դառնում էր անղոր. անւաչււան: Նրա դլխի մեջ ծադում էին մեկը մյուսից մռայլ մւքեր, որոնք դլխավորաւես ւււում էին մի առանցքի չուրջը: Այդ առանցքը Մելանիայի երիւասարդությունն էր, մանավանդ դեղեցկությունը: Ս¯, օ¯, անւեսանելի, անըմբռնելի ղորություն, եթե չես կարող վերադարձնել նրա կորցրած առնականությունը, դարձրու այդ կնոջը նրա Հասակին ու թառամած արյունին Համաւաւասխան մի էակ: Այո, թող այժմ Մելանիան ղրկվի իր դեղեցկությունից, որւեսղի նա այդքան չսիրվի ն որւեսղի Սամսոնը այդքան չւանջվի, այսքան չխանդի ն որւեսղի ամեն վայրկյան չմւածե' արդյոք Մելանիան մի ուրիչին չի՞ սիրում: Մելանիայի ներքին անբացաւրելի աՀը ղարդանում էր օր օրի վրա: Այժմ ամեն անդամ Սամսոնին ւեսնելիս' ցնցվում էր: Արդեն նա իր անկողնակալը փոխադրել էր մի ուրիչ սենյակ ն դիչերում էր առանձին ն եթե չքաչվեր, ամեն դիչեր կկողւեր իր ննջարանի դըռները: Հակառակ նախկին սովորության, մերթ ընդ մերթ նա դիչերները Հանկարծակի արթնանում էր ն միչւ ականջ դնում դեւի կից սենյակը, ուր դիչերում էր Սամսոնը: ինքը Սամսոնը աչխաւում էր չաւ անդամ իրան նրանից Հեռու ւաՀել նամանավանդ այն ւաՀերին, երբ աւելության ղդացումը բորբոքվում էր նրա մեջ առանձին ուժով: Այդ մոմենւներին մի չաւ դաժան ցանկություն կլանում էր նրա Հոդին ն խլացնում առողջության ձայնը: Նրա բանականությունը մթադնում էր ն նրա առջն ւաւկերանում էր Մելանիայի այլանդակված մարմինը, օ¯, օ¯, ոչ ամբողջը, այլ միայն երեսը... Զէ՞ որ այսւիսով ն միայն այսւիսով կարող է լուծվել անլուծելին: Նա լուռ ւայքարում էր մի դիվային ցանկության դեմ, որ սակայն ղարդանում էր օր օրի, ժամ ժամի վրա, ն ավելի ու ավելի ենթարկում նրան իր ղորությանը...

ՃՄ Գիչերվա երկու թե երեք ժամն էր: Սամսոնը դեռ անքուն էր իր սենյակում: Սեղանի վրա վառվում էր փոքրիկ լամւարը, աղու լուսավորելով նրա մռայլ կերւարանքը: Նա ւառկած էր թիկնիվար ւաճկական բաղմոցի վրա, ձեռները դլխաւակը դրած: կար այդ ւաՀին ինչ-որ չար, Հրող չերւ նրա դեմքի վրա ն աչքերի մեջ: Նա ուքի ելավ ն սկսեց անցուդարձ անել: Մերթ նա կրծուում էր չրթունքները, մերթ ծանր Հառաչում էր, մերթ նրա աչքերը ւսւղում էին, մերթ կարծես մարում ինչւես Հեռավոր փարոսի լույսը: Նա վերցրեց սեղանի վրայից լամւարը, անցավ Հաջորդ սենյակ, իր ննջարանը: Այժմ այնւեղ երկուսի փոխարեն դրված էր միայն մի անկողնակալ, այժմ նա սառն էր, անՀյուրընկալ, առմիչւ ղրկված ամուսնական կյանքի մի ժամանակվա ջերմությունից: Նա սկսեց ծուլորեն, կամաց-կամաց Հանել Հադուսւը: Դուրս բերեց ժիլեւի դըրւանից ժամացույցը, նայեց, դրեց անկողնակալի դլխի քով դւնվող փոքրիկ սեղանի վրա: Գիչերվա երկուսուկես ժամն էր: Երբեք նա այդւես ուչ չէր ւաւրասւվել անկողին մւնելու: Նա դեն ձդեց փողկաւը, Հանեց կոչիկները, Հադավ Հողաթափերը ն դարձյալ սկսեց անցուդարձ անել: Երկու անդամ նա մուեցավ դռներին ն ականջ դրեց Հաջորդ սենյակը, որ առաջ Ժորժիկինն էր, այժմ Մելանիային ծառայում էր որւես ննջարան: Գիչերային անդորր լռության մեջ լսվում էր երիւասարդ կնոջ առողջ ու կանոնավոր չնչառությունը: Նա քնած էր խոր քնով- դոնե այնւես թվաց Սամսոնին, երբ կիսով չափ բաց արավ դռները ն նայեց: Փոքրիկ սեղանի վրա վառվում էր այն դեղեցիկ լամւարիկը' վարդադույն լուսամփոփով, որի լույսով Սամսոնը չաւ անդամ էր սքանչացել Մելանիայի մարմնի դեղեցկությամբ: Բայց երբեք, երբեք այդ մարմինը չէր եղել նրա աչքում այդքան դեղեցիկ, որքան այդ դիչեր: Մեւաքսյա ¹»Ùի-ë»զոն վերմակի մի ծայրը Հեւ էր ծալվել ն ցուցադրել նրա ուռուցիկ կուրծքը, որի վրա Հանդչում էին խիւ մաղերի ալիքավոր Հյուսերը: Վերն այդ մաղերը նրա դլխի չուրջը կաղմում էին մթին չրջանակի նման սքանչելի մի ւսակ: Աջ ձեռքը Հանդիսւ ւարածված էր կողքով, իսկ ձախ ձեռը դլխի չուրջը կաղմում էր մի ուրիչ չրջանակ: Հադուրդ չսւացած կենսասիրության ժւիւը չրթունքների վրա ւալիս էր նրա դեմքին ինչ-որ թախիծ, իսկ ւայծառ ճակաւը սքողված էր մաղերի սւվերով:

Սամսոնը ներս մւավ կամացուկ, որւես մի Հանցավոր' սրբության ւաճարը: Նա դալիս էր ոչ իր Հանցանքները խոսւովանելու ու քավելու, այլ դործելու մի նորը ն այնւիսին, որի նմանը երբեք չէր դործել - ւաճարից դողանալու այն, ինչ որ ամենասուրբն էր, ամենաթանկարժեքը: Բանի մի վայրկյան նա նայեց Մելանիայի դեմքին: Նայեց այնւես, որւես անոթի դայլը Համեղ ւաւառի վրա, որին ճաչակելու կարողությունից ղուրկ է: Նա սքանչանում էր ն ւանջվում: Այնինչ' դիվային միւքը ւաչարում էր նրան ուժդին, ն նա ղդում էր իր անղորությունը նրանից աղաւվելու: Այո՛, այո՛, այդ կինը չաւ երիւասարդ է, չաւ սիրուն, չաւ Հրաւուրիչ, չաւ կենսաթրթիռ ն չաւ խսւաւաՀանջ իր մարմնավոր երջանկության վերաբերմամբ: Նա չի կարող իր այրվող արյունը խառնել մի անղորի ցրւության ն աւիկարության Հեւ: Նա ւիւի փնւրե մի ուրիչին, այս են ւաՀանջում բնության օրենքները ն այս է դրոչմված Մելանիայի դեմքի վրա: Գուցե արդեն փնւրում է, դուցե արդեն դւել է: ի՞նչ, ղրկվել այդւիսի մի դանձից, դառնալ խաբված ամուսին, ծաղրված ու ծանակոծված ամենից: Ս¯, օ¯, ո՛չ, ո՛չ, ո՛չ, անկարելի է ն երբեք չւիւի թույլ ւալ... Սակայն ինչւե՞ս դիմադրել բնության ւաՀանջի ղորությանը. ինչւե՞ս այդ կնոջն աւաՀովել մոլորությունից: Միայն մի միջոց կա աւաՀովության - այլանդակել այդ ղմայլելի մարմինն այնւես, որ ոչ ոք չՀրաւուրվի նրանով ն ոչ ոք չկամենա նրան մերձենալ, բացի իր օրինական ւիրոջից: Այն ժամանակ Մելանիան սւիւված կլինի սիրել Սամսոնին ն միայն նրան: Նա սարսափեց, մւածելով, որ այն, ինչ որ չի ուղում անել դերբնական ուժը, ւիւի անե ինքը... իր ձեռքով: Սարսափեց, բայց չփախավ դիվային մւքից, որ ընդամենը մի չաբաթ էր, որ Հղացել էր ն այժմ ձդւում էր իրադործել դիչերային լռության մեջ, երբ ւանը ամենքը քնած են, երբ խոր քնով քնած է ն նա, որի վրա ւեւք է կաւարվի մի անդութ դործողություն: Անդո՞ւթ, ո՛չ, ինչո՞ւ: Սամսոնը չի ղրկի այդ կնոջը կյանքից, կղրկի միայն դեղեցկությունից: Ոճիրը սոսկալի է, Հակամարդկային ն Հակաբնական, բայց նա չի ուղղված այդ դեղեցիկ էակի դեմ: Նա կաւրի, բայց իր դեղեցկությունից ղրկված: Նա նայեց երկարաւն Հայացքով Մելանիայի սիրուն Հոնքերին, որոնցով չաւ անդամ էր Հիացել: ԱՀա որւեղ է նրա դեղեցկությունը, աՀա ինչն է ավելի դյուրին աղավաղել: Բավական է մաւների մի թեթն չփում, ն նա կխախւվի Հավիւյան...

Սամսոնը ձեռը ւարավ վարւիքի դրւանը: Այժմ նա այլնս ինքն իրան չէր ւաւկանում: Նա դուրս բերեց դրւանից մի փոքրիկ սրվակ ն մի կւոր բամբակ: Նա ինքը կսարսափեր իրենից, եթե այդ ւաՀին նայեր Հայելուն: կերւարանքն ավելի մռայլվել էր, բերանի անկյուններն աղավաղվել էին ն թեթնակի դողում: Նա ուչադիր կարդաց սրվակի խորադիրը ն դլուխը դրականորեն չարժեց: Մելանիան չարունակում էր Հանդիսւ քնել միննույն դիրքում: Թվում էր' մի ինչ-որ խոր երաղ ընդդրկել է նրան իր անչարժության մեջ: Սամսոնը Հանեց սրվակի խցանը ն ւաւրասւվում էր Հեղուկը կաթեցնել մյուս ձեռում բռնած բամբակի վրա, նույն ւաՀին, երբ Մելանիան ծանր Հառաչելով չարժվեց: Սամսոնը կանդ առավ ն, սրվակը դրւանը դնելով, նայեց: Այժմ Մելանիան երեսը դարձրել էր դեւի ւաւը, բայց դարձյալ քնած էր խոր քնով: Այս անդամ նրա չքեղ դիսակները Հեռացել էին ուսերից ն թափվել բարձի վրա: Նրանց փարթամությունը ղայրացրեց Սամսոնին: Ակամա նրա Հայացքը դարձավ դեւի կնոջ ւուալեւի սեղանը ն կանդ առավ մի Հարդյա ղամբյուղիկի վրա: Նա Հուչիկ քայլերով մուեցավ սեղանիկին, չոչափեց ղամբյուղիկը, որ լի էր թելի կաւոցներով, ասեղներով, կոճակներով ն այլ մանր-մունր իրերով: Լսվեց ւսւղուն մկրաւի սուր Հնչյունը, որից Սամսոնը ցնցվեց այնւես, որւես կարող է ցնցվել մարդը օձի մերձավոր չվվոցից: Նա դարձյալ նայեց Մելանիայի մաղերին ն, մկրաւը վերցնելով, մուեցավ: կաւարային լռության մեջ լսվեց սուր մկրաւի ղդուչավոր չխկոցը, ն Մելանիայի չքեղ դիսակները, արմաւից անջաւվելով, թափվեցին բարձի վրա ն այնւեղից ծանրորեն դեւի Հաւակը որւես սւանված թռչուն: Սամսոնը ժամանակ չկորցրեց իր դժոխային դիւավորությունը մինչն վերջը իրադործելու: Նա չւաւով դուրս բերեց դրւանից սրվակը, թափեց մի քանի կաթիլ նրա մեջ ւարունակված Հեղուկից բամբակի վրա ն թեքվեց դեւի Մելանիան: Հանկարծ նրա ձեռը դողաց: Նա մի քայլ Հեւ կանդնեց: Մելանիան Հանդարւիկ աչքերը բաց արավ ն նայեց Հեւ այն վայրկյանին, երբ չար ձեռքը ւիւի առմիչւ այլանդակեր նրա դեղեցկությունը: Նա Հանդարւ դլուխը բարձրացրեց, նսւեց անկողնի մեջ, աչքերը Հածելով չուրջը' մղձավանջից արթնացածի ւես: Բայց արթնացավ նա այն վայրկյանին, երբ նչմարեց Սամսոնին, որ կիսամերկ կանդնած էր սենյակի մեջւեղում լուռ, անչարժ, մի ձեռքում ւաՀած սրվակը, մյուսում' բամբակը: Նա արձակեց մի թույլ ճիչ ն ուքի կանդնեց: Նա ձեռներով չոչափեց դլուխը ն արւասանեց.

- Գլուխս... չկա... Նայեց աջ ու ձախ, վեր ու վար ն ւեսավ Հաւակի ու բարձի վրա սփռված մաղերը, ն սարսռեց ամբողջ մարմնով: - Այս ի¯նչ է,- դոչեց նա, սարսափած Հայացքը ամուսնուն դարձնելով: Սամսոնը լուռ էր: Մի չարախինդ ժւիւ աղավաղել էր մարդու դեմքը: - ի՞նչ ես անում այսւեղ, ի՞նչ ես արել,- նորեն դոչեց Մելանիան: Սամսոնը անդիւակցաբար Հաւակի վրա ձդեց ձեռքում բռնած բամբակը, որ այրում էր նրա մաւները: Մելանիան արադ Հարձակվեց, վերցրեց դեւնից բամբակը, մուեցավ լամւարին, աչքերը չՀեռացնելով Սամսոնից: Նույն վայրկյանին մաւների ծայրում ղդաց այրոց, դեն ձդեց բամբակը ն մնաց ւեղն ու ւեղը սառած: - Ես ուղում էի քեղ բժչկել ամբարւավանությունից,- արւասանեց Սամսոնը, ն նրա ձայնը Հնչեց այնւիսի չարախնդությամբ, որից Մելանիայի մարմինը ւաւեց սառը քրւինքով: - Ա¯, ա¯,- աղաղակեց սարսափած կինը ն թուլացած ընկավ անկողնակալի վրա: Նա ամեն բան Հասկացավ ն՛ այն, ինչ որ էր, ն՛ այն, ինչ որ ւիւի լիներ, ն՛ այն, ինչ որ չւիւի լիներ: Սակայն Հասկացավ նան, որ դիվային դիւավորությունը Հրեչավոր մարդու իրադործվել է միայն կիսով չափ: Նույն վայրկյանին ուքի ելավ ն չւաւով անցավ Հարնան սենյակը, ուր քնած էր Ժորժիկը դայակի Հեւ: Սամսոնը լսեց, թե ինչւես դռները փակվեցին, բանալին ւււեց ն ղդաց, որ այլնս ամեն ինչ վերջացած է, որ բանալիի այդ ււույւը կւրեց ամեն մի կաւ իր ն Մելանիայի միջն: Նա չկարողացավ իրադործել յուր ղաղրելի միւումը - ղրկել կնոջը դեղեցկությունից, որւեսղի առմիչւ ւիրե նրան որւես մի սեփականություն, որ ուրիչ ոչ ոքի չի կարող ւիւանի լինել: Նա անցավ յուր սենյակը ն երեսնիվար ւառկեց անկողնակալի վրա, բռունցքները սեղմելով դլխին: Այն միջոցը, որով նա անՀաջող փորձեց ւաչււանել Մելանիային մոլորությունից ն աւաՀովել յուր ընւանեկան ւաւիվը, այժմ նրան թվաց սոսկալի երաղ... Առավույան ւասնմեկ ժամն էր, երբ Սամսոնը բաց արավ անքնությունից ուռած ու կարմրած աչքերը: Ներս մւավ սւասավորը ն լուռ ւվեց նրան մի ծրար: Նա բաց արավ ծրարը. Մելանիայի ձեռադիրն էր, նամակը դրված էր Համառու ն չաւ դրական: Մելա98

նիան դրում էր, թե Հասկացել է նրա չար դիւավորությունը: Մի մարդ, որ ընդունակ է այդւիսի դիւավորության, չի խորչիլ անդամ սւանության մւքից: Նամակը վերջանում էր այս խոսքերով. - Ես վերադառնում եմ ծնողներիս մու, թողնելով ամեն ինչ ն ամենը, նույնիսկ Ժորժիկիս: Ես աղաւում եմ կյանքս ն դեղեցկությունս: Դուք կարող էիք ինձ սւանել: Ես ուղում եմ աւրել, ղդալ ու աւրել: - Ե՞րբ դնաց ւիրուՀիդ,- Հարցրեց Սամսոնը խեղդված ձայնով: - Առավույան դնացքով: Սամսոնը ամոթաՀար, ՀուսաՀաւ ն ուժասւառ թավալվեց անկողնակալի վրա, որ վաղուց էր նրա դադաղը ն այժմ դարձավ նրա Համար ցուրւ դերեղման... 1899 թ., Սդեսա

ԿՐԱԿ Այս անդամ փասւաբան Միրաբյանի մու Հյուր էինք ընդամենը երեք Հոդի' մի բժիչկ, մի ճարւարաւեւ ն ես: Դրսում փչում էր ձմեռային բուք, կարկւի ւես կոչւ ձյունի Հաւիկներն ուժդին ղարկվում էին լուսամոււների աւակիներին: Սեղանի վրա խչչում էր ինքնաեռը, վառարանի մեջ ուրախ-ուրախ այրվում կրակը, իսկ լամւը մանիչակադույն լուսամփոփի միջով ւարածում էր մեղմ, Հաճելի լույս: Այս բոլորը մեղ ւրամադրում էր նույն երեկո սովորականից ավելի նսւել Հյուրասեր ւանւիրոջ ւաք, Համեսւ, բայց ճաչակով կաՀավորված, դուրեկան սենյակում: Բժիչկը ոդնորված խոսում էր անՀաւի ն չրջանի փոխադարձ աղդեցության մասին, ն մենք վիճաբանում էինք: Միրաբյանը լուռ էր ն կարծես չէր Հեւաքրքրվում մեր խոսակցությամբ: Նա անթարթ աչքերով նայում էր վառարանին' մերթ ընդ մերթ չփելով յուր խիւ ն կարճ միրուքը, որ արդեն սկսել էր ճերմակել: - կրակ էր, ինքն իրան կերավ, ոչնչացավ,- Հանկարծ արւասանեց նա կամացուկ, չարունակ նայելով վառարանին: Բժիչկը լռեց ն մենք բոլորս ղարմացած նայեցինք Միրաբյանին: - Ներեցե՛ք, ւարոններ,- ասաց նա մի քիչ չփոթվելով,- ես մւածում էի, բայց չկարծեք թե ականջ չէի դնում ձեղ: - ինչի՞ մասին էիր մւածում,- Հարցրեց բժիչկը: - Զարմանալի է մարդու միւքը... դուցե դաղափարների ասոցիացիա էր. մւածում էի այս վառարանում այրվող այն կանաչադույն կեղնով փայւի մասին: Նա մի նորաբույս ծառի բուն է եղել: Այդ կրակը ն ձեր խոսակցությունը ինձ Հիչեցրեց մի դեւք, մի... մի... անբախւ մարդու կյանքը: Նչանակում էր, որ Միրաբյանի անսւառ չւեմարանում կար դարձյալ մեղ անՀայւ մի ւաւմություն: Մենք միչւ Հաճությամբ էինք լսում նրան, իսկ նա սիրում էր ւաւմել: ինչ ասել կուղի, որ մենք Հեւաքրքրվեցինք ու խնդրեցինք ւաւմել այն, ինչ որ այդ րուեին

ւաւճառել էր նրան այնքան մւախոՀություն: Մի-մի բաժակ թեյ ածելով մեղ Համար, նա վառեց մի նոր ծխախու ն նսւեց դարձյալ վառարանի Հանդեւ: - Այն ժամանակ, ւարոններ, ես դեռ ուսանող էի,- սկսեց նա անմիջաւես,- ն բնակվում էի Մոսկվայի ծուռ փողոցներից մեկում, մի ւաւվավոր ընւանիքում: Նա բաղկացած էր մի ւառավ այրիից ն երկու երիւասարդ աղջիկներից' մեկը քսանուերեք, մյուսը մու քսան ւարեկան: Մայրը վարձով սենյակներ էր ւալիս, մեծ աղջիկը երաժչւության դասաւու էր, իսկ փոքրը նոր էր ավարւել դիմնաղիոնը: Նրանց Հայրը եղել էր երկար ւարիներ դերմաներենի դասաւու մի դւրոցում: Այրին նրա մաՀից Հեւո թոչակ էր սւանում: Բնակարանի յոթ սենյակներից երկուսում կենում էին ւանւիրուՀիները, իսկ Հինդը ւրված էին վարձով: Մի օր սենյակներից մեկը դաւարկվեց. ւառավն ընկավ Հոդսի մեջ: Նա մեղ խնդրեց, ինչւես ն է, վարձող դւնել: Պառավի խնդիրը կարողացավ կաւարել իմ դրկիցներից մեկը' ֆիղիկո-մաթեմաւիկական ֆակուլւեւի մի Հայ ուսանող' Զարիֆյան անունով: ՈրովՀեւն Զարիֆյանը դեր է խաղալու իմ ւաւմության մեջ, բարեՀաճեցեք լսել նրա մասին մի քանի խոսք: Դա այն մարդկանցից էր, որոնց մասին, Հենց առաջին անդամ նայելիս, կարելի է ասել' թե կյանքը երբեք նրանց Համար ւանջանքների բով չի դառնալ: Նրա կարմիր երեսը, կարմիր ականջները, ւափակ ճակաւը, բաց-կինամոնադույն քծնող աչքերը արւաՀայւում էին խաբուսիկ Համեսւության ն ամբարւավանության մի անորոչ խառնուրդ: Նրա քայլվածքը դանդաղ էր, ձները մեղմ, խոսակցության եղանակը մի քիչ արՀամարՀական, մի քիչ ծանրաբարո: Դա նրա բնական Հաւկությունները չէին, այլ արվեսւական, չինծու: Նա աչխաւում էր երնալ ավելի խոՀեմ ն Հասուն, քան կարող էր լինել քսանուչորս ւարեկան մի երիւասարդ, որ չոււով ւիւի ավարւեր ուսումը: Ես ղդում էի դեւի Զարիֆյանը ինչ-որ խուլ Հակակրանք, թեն նա ինձ ոչ մի անախորժություն չէր ւաւճառել: Նա ինձ Հեւ վարվում էր չաւ քաղաքավարի, նույնիսկ աչխաւում էր Հաճոյանալ: Նա աչխաւասեր էր, Հաչվադեւ, խորամանկ ն դիւեր դրավել ւրոֆեսորների ուչադրությունը: Նրա աչքերի արւաՀայւությունը ւարունակում էր ինչ-որ վաւ բան, Հոդու մի եսական ն անՀաճո ձդւում, բայց միայն այն ժամանակ, երբ լուռ էր: Դժբախւաբար կյանքում առՀասարակ դիւող մարդիկ չաւ քիչ են ւաւաՀում, ուսւի Զարիֆյանը ընկերների չրջանում Համարվում էր բարեսիրւ, Համեսւ, ի¯նչ ես ասում,

նույնիսկ յուր աղնվությամբ օրինակելի: Այնինչ, ես ոչ ոքից չէի լսում, թե երբնէ նրա կողմից իրականորեն արւաՀայւվել են այդ սիրուն Հաւկությունները: ԱՀա այդ երիւասարդը մի օր Հեւը բերեց բնադիւական ֆակուլւեւի մի ուսանող, որը նույնւես Հայ էր ն կովկասցի: Առանց երկար խոսելու, նա վարձեց սենյակը ճաչով ն նույն օրն նեթ ւեղափոխվեց: Երրորդ օրից սկսած նա արդեն ճաչում էր մեղ Հեւ միասին: Ես նսւած էի նրա դեմուդեմ ն կամա-ակամա դիւում էի նրան: Նրա թուխ-թուխ դեմքը դունաւ էր, աչքերը խոչոր, սնաթույր, ճակաւը լայն ն ւայծառ: Նրա ուղղաձիդ քիթը, նուրբ ն մի փոքր կանացի չրթունքները, որ նոր-նոր ծածկվել էին կակուղ մաղերով, նրա ամբողջ կերւարանքը արւաՀայւում էին Հոդու անխառն մաքրություն: Նրա նայվածքը խելացի էր ն թախծալի: կար մի ինչ-որ Հեդնություն այդ նայվածքի մեջ, մի ներքին ծիծաղ, բայց բարի ն ցավակցական ծիծաղ այն բոլորի վրա, ինչ որ ւեսնում էր. դոնե, այսւես թվաց ինձ Հենց առաջին անդամից: Ճաչի միջոցին, ինչւես ն Հեւո, նա մի վայրկյան Հանդիսւ չէր մնում: Մասնակցելով մեր խոսակցությանը, նա մերթ սեղմում էր չրթունքները, դառն ժււում ն ճակաւը ւրորում, որւես թե դլուխը ցավելիս լիներ, մերթ անսւասելի ցնցումներ էր դործում, որւես թե մի անախորժ բան էր լսում: Եվ միչւ նրա կրակու աչքերը կայծեր էին ցայւեցնում: Նրա նիՀար ձեռները մի քիչ դողում էին, ձայնը երերվում էր խոսակցության ժամանակ ն երբեմն խեղդվում կոկորդում: Հեւնյալ օրը ես ճաչի ժամանակ դարձյալ նսւեցի նրա դեմուդեմ: Նույնն արի ն երրորդ, չորրորդ օրերը: կարծես, նրա դեմքի, մանավանդ աչքերի մեջ կար մադնիսական ղորություն, որ չէր թողնում իմ Հայացքը Հեռացնել իրանից: Մի բան ասելիս, նախ ն առաջ նրան էի նայում: ինձ Հաճելի էր նրան նայել: իսկ նա նայում էր ամենին ն ոչ ոքի: Թվում էր, որ նրա միւքը երբեք չի կենւրոնանում սեղանակիցների վրա, որ խոսելով մեղ Հեւ, մւածում է ուրիչ բաների մասին: Հինդ դրկիցներից մեկը լեՀացի էր, ծառայում էր մի ինչ-որ բանակում, մյուսը' ռուս ուսանող, մենք' Հայեր, ւանւիրուՀիները' դերմանացիներ, ամենքս էլ խոսում էինք, իՀարկե, ռուսերեն: Այսւիսով մեր խումբը ներկայացնում էր մի միջաղդային խառնուրդ: Զարիֆյանը սովորաբար նսւում էր օրիորդների միջն: Աջ ու ձախ ծառայելով մեկին ու մյուսին, նա երկուսին էլ Հաճոյախոսություններ էր անում: Մեծ քույրը-Մելիւան նչանված էր մի դերմանացի երաժչւի

վրա, չոււով ւիւի ամուսնանար ն այդ միջոցին ղբաղված էր յուր Հարսանիքի Հադուսւներով: Նա դեղեցիկ չէր, բայց խելոք էր ն բարի: Բավական սիրուն էր փոքր քույրը' Ադելաիդան: Նրա մաղերը ոսկեդույն էին, դեմքը առողջ, աչքերը խոչոր ն լի կենսուրախության Հրով, վառվռուն, կաղմվածքը կանոնավոր, միջաՀասակ: Մի ուրախ ու ղվարթ աղջիկ էր, միչւ երդում էր, միչւ թռչկուում, միչւ ծիծաղում: Եվ դա այնքան ներդաչնակում էր նրա ւաւանեկական Հասակին, որքան ծիծեռնակի երդը' դարնան առավուին: Մենք բոլորս սիրում էինք նրան ինչւես եղբայր, կաւակներ էինք անում, բարկացնում, ն նրա առողջ քրքիջների չնորՀիվ մեր ճաչն անցնում էր ղվարճալի: Բայց այն օրից, երբ նոր դրկիցը դարձավ մեր ճաչընկերը, մեր խմբի միջաղդային բնավորությունն սկսեց քիչ-քիչ փոխվել: Նա չէր մասնակցում մեր կաւակներին ն ղվարճախոսություններին, չէր ծիծաղում ն ոչ օրիորդներով ղբաղվում: կարելի էր կարծել, որ մի ծանր, անխուսափելի միւք անընդՀաւ ւանջում էր նրան: իսկ իմ Հեւաքըրքրությունը օրեցօր ավելանում էր: Փափադում էի, որքան կարելի է, չոււ ն մուիկ ծանոթանալ այդ մարդուն: «Է՛Հ,- մւածում էի,դուցե մի վիչւ ունի, դուցե կարու է ընկերական սփոփանքների, ն ես կարող եմ օդւակար լինել»: Ես նրան առաջ էլ ւեսել էի մի քանի անդամ, բայց ծանոթ չէի: Նա սկղբում եղել էր Պեւերբուրդի Համալսարանում ն Հենց այն ւարին էր ւեղափոխվել Մոսկվա: Մի անդամ մենք արդեն ճաչի էինք նսւել դերմանական ճչւությամբ ուղիղ որոչյալ ժամին, իսկ մեր նոր սեղանակիցը դեռ չկար: Դրա Համար մենք առաջվա ւես ուրախ էինք, մանավանդ օրիորդները: կար մի բարոյական ղորություն այդ երիւասարդի մեջ, անբռնաբարելի կերւով աղդում էր մեղ վրա: Նայելով նրա մչւական դունաւ ու մելամաղձու դեմքին, մենք կամա-ակամա ղսւում էինք մեր ծիծաղը ն նայում միմյանց երեսին: Արդեն ճաչը ավարւվելու վրա էր, երբ Հանկարծ ներս մւավ ն առանց սովորական բարնն ասելու, նսւեց ւեղը: Այս անդամ նրա դեմքն ավելի էր դունաւ, աչքերն այրվում էին' մռայլված ն կնճռված ճակաւի ւակից կայծեր արձակելով: Այդ միջոցին ռուս ուսանողը լեՀացու Հեւ վիճաբանում էր մարդասիրական ն բարեդործական դաղափարների մասին: Դա ժամանակակից խոսակցության առարկաներից մեկն էր:

Ուսանողը ւնդում էր, թե մարդասիրությունը այժմյան ւնւեսական անկանոն կաղմակերւության Հեւնանքներից մեկն է: ԼեՀացին Հերքում էր նրա ասածները: Ռուս ուսանողը խոսում էր առանձին ոդնորությամբ, երնի խրախուսված Զարիֆյանի Հավանողական ժւիւներից ն Մելիւայի ուչադրությունից: - Ո՛չ,- դոչեց Հանկարծ մեր նոր սեղանակիցը, դլուխը բարձրացնելով ն նայելով ուղղակի ռուսի աչքերին,- ո՛չ, դուք սխալվում եք: Ձեր ասածները ցնորք են ն ցնորք էլ կմնան, քանի որ անՀաւի Հոդին չի ենթարկվել արմաւական Հեղաչրջման. Հասկանո՞ւմ եք, արմաւական... - ի՞նչ եք կամենում ասել, ւարոն Սանթուրյան,- Հարցրեց ռուսը ղարմացած: Զարմացանք մենք բոլորս էլ ն մի Հարցական Հայացք ձդեցինք Սանթուրյանի վրա: - Ա՛յն, որ մեր Հոդին է աւականված, մեր սիրւն է նեխված, ն ոչ մեր միւքը խավար,- ւաւասխանեց նա, մի ներվային չարժումով Հեռացնելով իրանից աւուրի ամանը, որ աղախինը նոր էր դրել նրա առջն: Մարդկությունը երբեք չի Հասնիլ ձեր երնակայած վիճակին, քանի որ դիւությունն ու կրթությունն անընդունակ են դջլել արմաւից մեր կրծքի ւակ թաքնված, քարացած ու աւականված մսի կւորը ն նրա ւեղը դնել իսկական մարդկային սիրւ: Լսեցե՛ք, մարդկային սիրւ եմ ասում... Դուք ւախարակում եք բուրժուաներին, որոնք դոնե իրանց սեղանի փչրանքը ձդում են չքավորներին: Բայց ի՞նչ կասեք այն կրթված ու կրթող բարբարոսների մասին, որոնք խոսքով ի՛սկ ն ի՛սկ ձեր ւաչււանած դաղափարներն են քարողում, իսկ դործով ոււում են իրանց բարեկամի ոչ միայն միսը, է՛, է՛, դա քիչ է, այլն Հոդին. Հասկանո՞ւմ եք, Հոդին: Այո՛, ոււում են, մարսում ն էլի դաղափարական մարդիկ Համարվում: Ա¯խ, ներեցե՛ք, ւանւիրուՀինե՛ր, ես այսօր ախորժակ չունիմ. ներեցե՛ք, ւարոննե՛ր... Այս ասելով, չւաւով վեր կացավ ն դնաց յուր սենյակը: Մենք նայեցինք միմյանց երեսին: Զարիֆյանը քթի ւակ ժււաց, դլուխը չարժեց ն ինչ-որ խոսք ասաց Ադելաիդային: իսկ ես չկարողացա ղսւել իմ Հեւաքրքրությունը, թողի սեղանը ն դնացի Սանթուրյանի Հեւնից: Մուենալով նրա դռներին, մի քանի վայրկյան ւաւանվեցի - մւնե՞լ, թե՞ ոչ: Մինչն այդ օրը նրա սենյակում չէի եղել ն ոչ էլ նա էր ինձ այցելել: Բայց իմ ձեռը, դրեթե, ակամա երկու անդամ ղարկվեց դռներին, ն ներսից լսվեց նրա Հուղված ձայնը - «մւե՛ք»:

Երբ ներս դնացի, նա անկողնակալի վրա թերթերի մեջ չւաւով փաթաթում էր ամառային վերարկուն: - Ներեցե՛ք, ես անքաղաքավարի վարվեցի. ա¯խ, ներեցե՛ք,- կըրկնեց նա, յուր այլայլված դեմքը դարձնելով ինձ: - Դուք, երնի, ինձ խելադար եք Համարում: Գուցե իրավունք ունիք: Բայց ես չաւ ուրախ եմ ձեր այցելությանը. ցավում եմ միայն, որ ւեւք է դնամ... Գիւե՛ք, դործը անՀեւաձդելի է, իսկ ես անսիրւ, դեռ ուղում էի ճաչել... Նա դործը վերջացրեց, Հադավ ձմեռային վերարկուն ն դուրս դնաց, Հեւը ւանելով կաւոցը: Ես Հիմարի ւես աւչած, նայում էի նրա Հեւնից: Մի ժամ անցած, երբ Հադուսւով ւառկած անկողնակալիս վրա, մւածում էի դեռ այդ մարդու ւարօրինակ վարմունքի մասին, լսեցի իմ դռների ձայնը: Ներս մւավ Սանթուրյանը, ն ես լամւի լուսով նչմարեցի, որ այժմ նրա դեմքը Հանդիսւ է: - կրկին անդամ ներողություն. դնանք իմ սենյակը' միասին թեյ խմելու: Նա բարեկամաբար բռնեց իմ թնից ն ւարավ ինձ յուր սենյակը: - Ես չափից դուրս վրդովված էի,- ասաց նա, թեյ ւաւրասւելով,- այժմ ոչինչ, անցավ... - Բայց ի՞նչ է ւաւաՀել: - Դժբախւություն. ո՛չ, ւմարդություն: Մի չաւ սովորական, բայց սոսկալի ւմարդություն. ընկերի ւմարդություն' ընկերի վերաբերմամբ: Լսեցե՛ք, եթե կամենում եք: Նրա ւաւմածից երնաց, որ յուր ծանոթ ուսանողներից մեկը Հիվանդ է: Նա Համալսարանում լսում է այդ մասին. դնում է Հիվանդին այցելելու: Տեսնում է, որ մարդը մենակ, անօդնական ւառկած է: Ոչ բժիչկ է դալիս, ոչ դեղերի փող ունի, նույնիսկ թեյ-չաքարն էլ վերջացել է: Դա մի խեղճ մալարոս էր, ամենից աւված, արՀամարՀված: ԱրՀամարՀված այն ւաւճառով, որ նրա մայրը վաւ ճանաւարՀի էր եղել ն Հենց այն ժամանակ էլ էր: Նա մի անՀայւ դժբախւ ղավակ էր, որ կրում էր անառակ մոր Հանցանքի ւաւիժը: - Երնի ժառանդականության օրենքների Հիման վրա,- դոչեց Սանթուրյանը, ՀեւղՀեւե նորից Հուղվելով,- չէ՞ որ մենք այժմ անդիր ենք անում Դարվինի թեորիան: Երնակայեցեք, նա ամաչում է անդամ ընկերների օդնությանը դիմելու այդ նեղ վիճակում: Դժբախւաբար ես դրւանումս միայն Հիսուն կուեկ ունեի: ի՞նչ կարելի էր անել: Վաղեցի մեկի, մյուսի, երրորդի մու. բոլորը մերժեցին ինձ Հինդ

ռուբլի ւալու: Վերջաւես, դիմում եմ չորրորդին: «Փող չունիմ» ասում է: Է՛Հ, ի՞նչ արած, սւիւված դուրս եմ դալիս ձեռնունայն: Սանդուղքի վրա Հանդիւում եմ նրա աղախնին: կինը, մի ձեռին բռնած մի չիչ թանկադին խմիչք, մյուս ձեռի ափում սեղմած մի բուռն թղթադրամ, դիմում է նրա սենյակը: Մի չար միւք ինձ թելադրում է, որ մեր փող չունեցող ւարոնը յուր ընկերներին այս երեկո չաքարօղիով Հյուրասիրելու Համար քսանՀինդանոց է ուղարկել խմիչքների խանութը... ԱՀա ինչե¯ր են ւաւաՀում: իսկ այդ ուսանողը միչւ բարձր բաների մասին է խոսում... Ս¯, օ¯, ղղվում եմ միանդամայն այդ խոսքերից. աՀա ինչու այսօր այնքան կուիւ ւաւասխանեցի մեր սեղանակցին... Նրա խոսքերի մեջ ղդացվում էր մի անկեղծ Հոդու բնական վըրդովմունք: - ինչո՞ւ ինձ չդիմեցիք, ես փող ունեի,- ասացի ես: - Առայժմ կարիք չկա. ես նրա Համար փող դւա... Հարկավոր չէր Հարցնել իմանալու Համար, թե Սանթուրյանը որւեղից է փող ճարել: Նա անչուչւ դրավ էր դրել իր ամառային վերարկուն: Այդ երեկո երկար ժամանակ մնացի նրա մու ն բավական ծանոթացա նրա Հայացքներին: Զնայելով ւարիքին, նա անՀամեմաւ ավելի ղարդացած էր, ավելի չաւ կարդացած ն կարդացածը լավ ըմբռնած, քան բոլոր իմ ծանոթ ուսանողները: Խոսում էր լուրջ բաների մասին: Երբեմն նրա միւքը այնւիսի թռիչքներ էր դործում, որ ես Հաղիվ կարողանում էի երնակայությամբ Հասնել նրան: Նրա ոչ մի դաւողությունը սովորական չէր, ոչ մի դարձվածք անդամ չէր արւասանում այնւես, ինչւես ուրիչները: Նա ղդայուն էր ն անչափ ղդայուն: Նրան վրդովեցնում էր մարդկանց անւարբերությունը դեւի Հալածվածները, չքավորները, խեղճերը: Եվ այդ մասին խոսելիս, ավելի էր Հուղվում, դունաւվում, նրա ձայնը ավելի էր դողում: իսկ աչքերը - կրակի այդ անսւառ աղբյուրը - չարունակ կայծեր էին արձակում: Ո՛չ, ես այդ ւեսակ չարժուն դեմք կյանքումս էլ չեմ ւեսել: Մարդը, կարծես, ամբողջովին բաղկացած էր ներվերից ն այն էլ մերկ ներվերից: ԱյնուՀեւն ես երբեմն դնում էի նրա սենյակը կամ ինքն էր դալիս ինձ մու: Նա խոսում էր ամեն բանի մասին, բացի մեկից - յուր անձնավորության ն ընւանեկան վիճակի: իսկ ես, Հարկավ այդ մասին չէի Հարցնում: Միայն ինձ թվում էր, որ նրա աղդանունը ինձ ծանոթ է, որ ես մի ւեղ լսել եմ, թե կարդացել նրա մասին մի ւաւմություն:

Ես սիրեցի նրան: Սիրում էր արդյոք նա էլ ինձ,- չդիւեի: Զդում էի միայն, որ իմ այցելությունները նրան չեն ձանձրացնում: Մեր սենյակները միմյանցից բաժանված էին Զարիֆյանի սենյակով: Երբեմն Սանթուրյանի ձայնը լսում էի Հարնանի մուից: Շոււով նկաւեցի, որ Զարիֆյանը արդեն դրավել է նրա Համակրությունը... Մելիւան ւսակվեց ն ամուսնու Հեւ ւեղափոխվեց Սդեսա: Մեր խմբի միակ ղարդը մնաց Ադելաիդան: Զարիֆյանը սկսեց ավելի Հեւամոււ լինել նրան: Թե ինչ ուներ սրւումը' այդ դժվար էր իմանալ նրա նման մի դաղւնաւաՀ ն խորամանկ մարդուց: Միայն այդ երիւասարդի Հարաբերությունը դեւի օրիորդը ինձ դուր չէր դալիս, ինչւես ն նա ինքն առՀասարակ: Երբեմն նկաւում էի, որ օրիորդի Հեւ խոսելիս, նրա քծնող աչքերի մեջ փայլում էր վավաչուություն: Ճչմարիւ է, Ադելաիդան չէր փախչում աչքի քաղցր ն խորՀրդավոր ժւիւներից, բայց նկաւում էի, որ աչքի ւակով դիւում է Սանթուրյանին ն ավելի ուչադիր է դեւի նա: Մինչդեռ ամեն բանի վերաբերմամբ ղդայուն երիւասարդը ւակավին անւարբեր էր նայում սիրուն օրիորդին: իմ բարեկամությունը Սանթուրյանի Հեւ օրեցօր դառնում էր մւերմական, բայց նրա ընւանեկան կյանքը ինձ Համար դեռնս անթափանցելի էր: Այն ուսանողը, որին օդնելու Համար նա դրավ էր դրել վերարկուն, թոքախւ ուներ, չոււով մեռավ: Նրա թաղման օրը Սանթուրյանը առավու կանուխ ինձ ղարթեցրեց ն խնդրեց ւալ ւասնՀինդ ռուբլի ւարւք: Բարեբախւաբար մուս փող կար, ւվի: Նա խելադարի ւես դուրս թռավ ն չւաւով Հայւնեց ինձ այն Հիվանդանոցի ւեղը, ուր խեղճ ուսանողին փոխադրել էին վերջին ամիսը: Այդ օրը ինձ Համար կմնա անմոռանալի: Ես դնում էի Հանդուցյալի դադաղի Հեւնից' ւասի չափ աղքաւ ուսանողների Հեւ: Ներկա էր ն Զարիֆյանը: Նա յուր դեմքին ւվել էր Հանդիսին վայել ւխուր, միայն իմ կարծիքով կեղծ' արւաՀայւություն: Բայց, ասւված իմ, այն ի՞նչ վիճակի մեջ էր Սանթուրյանը: Երբեք մի Հանդուցյալի դադաղի չուրջը ես չէի ւեսել այդքան ճնչված, ընկճված, վչւալի կերւարանք: Թաղման Հոդսերը նա յուր վրա էր առել: Եվ Հեռավոր կովկասից եկած մարդը մի օւարաղդի ուսանողի դադաղին Հեւնում

էր այն վիճակում, որի մեջ դուցե միայն Հարաղաւ մայրը կարող էր լինել: - ի՞նչ կաւ կար նրանց մեջ,- Հարցրի ես մի ուսանողից: - Ոչինչ, նրանք միննույն ֆակուլւեւի ուսանողներ էին, աՀա բոլորը,- ւաւասխանեց նա: Դիակառքը Հասավ դերեղմանաւուն: Միակ քաՀանան ն միակ ւիրացուն կաւարեցին վերջին կարդը: Այն րուեին, երբ չորս ղույդ բիրւ ձեռներ ուղում էին դադաղը իջեցնել դերեղման, Սանթուրյանը բանվորներին ձեռով նչան ւվեց սւասել: Նա կանդնած էր դերեղմանից Հանած թարմ Հողի բարձրության վրա, դադաղի ուքի կողմը: Նրա այւերը ն ականջները ցրւից կաււել էին, չրթունքները դողում էին, աւամները ղարկվում էին միմյանց, իսկ աչքերը դարձյալ կրակ էին արձակում: Ձեռի մի ջղային չարժումով նա Հեւ ձդեց լայն ճակաւի վրա սփռված դանդուր մաղերը: Նա սկսեց խոսել: Սկղբում նրա ձայնը երերվում էր, չրթունքները ցրւից անղոր էին արւաՀայւել խոսքերը: Բայց այս ւնեց միայն մի քանի վայրկյան: Նա Հաղթեց ցրւին, ղսւեց ներքին Հուղմունքը, ձայնը բարձրացրեց: Երբեք ես չէի լսել մարդկային խոսքը' բխած սրւի այդքան անՀուն խորությունից: Դա դամբանական չէր, այլ մի ամբողջ ողբերդություն: Նա մռայլ դույներով նկարադրում էր Հանդուցյալի բարոյական վիճակը, ւաւկերացնում էր նրա դիրքը ընկերների չրջանում: Ամբողջ ժամանակը խեղճը ենթարկված է եղել մի խուլ ն անլուր արՀամարՀանքի: իբրն ղդայուն ն Հիվանդ մարդ, նա չի կարողացել սառնարյուն ւանել այդ արՀամարՀանքը ն օր-օրի վրա ընկճվել է նրա ծանրության ներքո: Եվ ի՞նչ է եղել նրա Հանցանքը: Միայն յուր մոր մոլորությունը, որ բերանից-բերան ւաւմվելով, Հայւնի է եղել ամբողջ Համալսարանին: Դա էր Սանթուրյանի դամբանականի միւքը: Եվ նա, այդ կենդանի փասւը Հիմք վերցրած, արծարծում էր մի ամբողջ դաղափար անՀաւի ն չրջանի մասին: Նա մի բարբարոսական ղոՀ էր Համարում Հանդուցյալին, ղոՀ մարդկային եսամոլության, դոռողության, կեղծ ւաւվասիրության: Նրա ձայնը ցրւից թանձրացած օդի մեջ այժմ արձակում էր երկաթի սուր Հնչյուններ, այլնս չէր դողդողում, չէր խեղդվում կոկորդումը: Նա թվում էր ամբողջովին մի կենդանի ն սոսկալի բողոք ընկերների անիրավության դեմ: Ա¯խ, որքան ցավում եմ, որ նկարիչ չեմ: Այդ ւաՀին նա այնքան դեղեցիկ էր, դրավիչ ն աղդու յուր

կերւարանքով, որ կարող էր ոդնորություն ներչնչել մի Հանճարեղ վրձինի: Ամենքն ղդացվեցին: իմ Հոդուն ւիրել էր մի անսովոր ջերմություն: Ցուրւը ինձ Համար անղդալի էր դարձել, ես ամբողջովին Հափչւակվել էի Սանթուրյանի վառվռուն խոսքերով ն նրանց խոր իմասւով: - Տեր ասւված, ո՛րքան ւերճախոս է, ո՛րքան կրակ կա այդ մարդու սրւում, ն ո՛րքան ուժ նրա ձայնի մեջ, մւածում էի ես: Ես արւասվեցի, նան մի քանի ուրիչները, բայց ոչ Զարիֆյանը: Հանդեսը վերջացավ ն մենք, Սանթուրյանի խոսքերի խորին ււավորության ւակ, վերադառնում էինք ւուն: - Դուք կարող եք ւարծենալ ձեր Հայրենակցով, նա ւաղանդ է,ասաց ինձ մի լեՀացի ուսանող: Այո՛, ես անկեղծ ւարծենում էի իմ Հայրենակցով: Եթե նա յուր դամբանականը դրեր, մի սքանչելի էւուեա դուրս կդար, եթե արւասաներ մի մեծ Հանդիսում - Հաղարավոր քարացած սրւեր կչարժեր: Նա ւաղանդ էր, ն անխառն, ինքնուրույն ւաղանդ: - Լավ խոսեց մեր Հայրենակիցը, բայց խոսողը նա չւիւի լիներ,դարձավ ինձ Զարիֆյանը: - ինչո՞ւ նա չւիւի լիներ: - Այնւեղ դրեթե բոլորը դիւեն նրա Հոր ւաւմությունը: - ի՞նչ ւաւմություն, ի՞նչ եք ասում,- դոչեցի ես Հեւաքրքրված: - Է՛Հ, ուրեմն ձեղ Հայւնի չէ՞: Նրա Հայրը բանւումն է. ո՞վ դիւե, դուցե չոււով աքսորվի... - ի՞նչ Հանցանքի Համար: - կարծես կովկասցի չեք ն Հայ: Միթե չե՞ք կարդացել Սարդիս Սանթուրյանի դաւը' յուր աւաՀոված ւունը կրակ դցելու մասին: Այդ դաւը աՀադին աղմուկ Հանեց: Նրա մասին դրեցին նույնիսկ այնւեղի ն Պեւերբուրդի մեծ լրադրերը: ԱՀա՛ ինչ: Ես մւաբերեցի, թե ինչու Սանթուրյան աղդանունը ինձ ծանոթ էր թվում: Արդարն, այդ դաւը աղմուկ էր Հանել: Մի քանի Հրաւարակախոսներ Սարդիս Սանթուրյանին ցույց էին ւվել իբրն աղդային ընդՀանուր ւիւար ն այս Հիման վրա Հարձակողական Հոդվածներ դրել ամբողջ Հայ աղդի դեմ: Սանթուրյան աղդանունը դարձել էր նախաւական մակդիր Հայերի մեջ, մանավանդ «աղդասերների» չրջանում: Զարիֆյանի խոսքերի մեջ ես ղդացի մի ւեսակ սաւանայություն: Բայց եթե նա, մեր ընկերոջ ընւանեկան ւխուր ւաւմությունն ինձ

Հիչեցնելով, ուղում էր իմ մեջ արՀամարՀանք ղարթնեցնել' չարաչար սխալվում էր: Ես այնուՀեւն սկսեցի ավելի սիրել Սանթուրյանին: Այժմ ես այցելում էի նրան դրեթե ամեն օր ն միչւ ղբաղված էի դւնում: Նա իսկույն դործը թողնում էր ն սկսում ինձ Հեւ ղրուցել: Հաղիվ էր ւաւաՀում, որ նա Հոդով քիչ թե չաւ անվրդով լիներ, միչւ Հուղված, միչւ չփոթված: Ամեն մի անարդարություն, թե՛ առՀասարակ կյանքի մեջ ն թե ընկերների չրջանում, ւղւորում էր նրա սիրւը: իսկ անարդարություններ չաւ էր ւեսնում ու միչւ Հանդիսանում էր ւաչււան ՀարսւաՀարվածին, ղրկվածին, թույլին ն խեղճին: Մի անդամ ինձ մու կարդաց, թե ինչւես Խարկովում մի կին ւանջել է յուր խորթ աղջկան ն սւանել. ն սկսեց երեխայի ւես Հեկեկալ: Նա չէր խոսում միայն յուր Հոր մասին, ն այս Հանդամանքը ինձ թվում էր միակ սն դիծը նրա անՀերքելի աղնվության մեջ: Շոււով ես իմացա, որ նրա Հայրենակից ուսանողներից չաւերը աչխաւում են փախս ւալ նրանից, անւաւված ու աւականված Համարելով Սանթուրյանի աղդանունը: Եվ ոմանք այդ Համարում էին Հայրենասիրություն: Թող, ասում էին, օւարները Հասկանան, որ մենք էլ դիւենք ւաւժել մեր Հասարակության մեջ երնացող ախւերը: - Նա ինքը վաւ ւղա չէ, բայց չաւ է ւաչււանում Հորը,- ասում էր մեկը: - Նա աղդային Հւարւություն չունի: - Եթե նա լավ մւածեր, վաղուց Հրաժարված կլիներ Հորից,ասում էր մյուսը: - Նա ինքը առաջինը ւեւք է աււակեր նրան,- դոռում էին ավելի արմաւականները: Աււակել Հարաղաւ Հո¯րը: Ս¯, օ¯, երիւասարդություն, երիւասարդություն: Բարոյականության այդ անողոք ասւեւներից չաւերը այժմ կյանքի մեջ են: Եվ ի¯նչ, դեռ երեկ նրանցից մեկին ւեսա դաւարանում' փրփուրը բերանին մի բանկ կողոււած ւարոնի ւաչււանելիս: Ես նկաւում էի, որ ընկերների այդ խիսւ վարմունքը աղդում է Սանթուրյանի վրա, ն աղդում է չաւ ծանր: Նա այնքան ինքնասիրություն ուներ, որ ինքն էր փախս ւալիս ամենից, ոչ ոքի չէր այցելում, ն ոչ ոքի էլ չէր ուղում ընդունել իր մու: Միայն Զարիֆյանը նրա Հեւ դեթ արւաքուսւ բարեկամություն ուներ: Այդ մարդը քանի¯-քանի¯ անդամ իմ ներկայությամբ օդւվել էր Սանթուրյանի բարեկամությունից: Մինչդեռ ես մի անդամ չւեսա, որ նա դեթ ամենաթույլ կերւով ւաչււաներ Սանթուրյանին յուր ընկերների մու:

1Մ Մի անդամ, իրիկնադեմին, մւնելով Սանթուրյանի սենյակը, ւեսա, որ նա, դլուխը սեղանի վրա դրած, Հեկեկում է: Ես չփոթվեցի, կամեցա եւ դառնալ: Բայց նա արդեն լսել էր իմ քայլերի ձայնը, Հեւ նայեց, ն ես մնացի սենյակում: Նա չւաւով սրբեց աչքերը ն ուքի կանդնեց: - Ներեցեք ւարաժամ այցելությանս Համար,- ասացի ես: - Ս¯, օ¯, ո՛չ, ւարաժամ չէ, ուրախ եմ, որ եկաք: Նսւեցեք, խնդրեմ, ոչի¯նչ, մի քիչ Հուղված էի. ինձ Հեւ չաւ է ւաւաՀում: Այո՛, չաւ էր ւաւաՀում, բայց ի՞նչ էր այս անդամ առիթը: Ես կամեցա անւաւճառ իմանալ: Նա միայնակ էր, դրեթե բոլորովին միայնակ, օւար երկրում, օւար չրջանում, ն ես անկեղծ կամենում էի նրան սփոփել: - Աւում եմ կյանքը,- դոչեց նա, արադ-արադ անցուդարձ անելով սենյակում,- մարդիկ չար են, չափաղանց չար: ի՞նչ ենք արել, որ մեղ Հալածում են... Միթե մեղավո՞ր ենք, որ սիրում ենք մեր Հորը... Միթե դաւավորները ամենադե՞ւ են, անսխալ, ն երբեք անարդար վճիռներ չե՞ն թաքչում նրանց արդարամիւ Հայացքից... Ես ճանաչում էի իմ Հոր սիրւը... Նա ինձ սիրում էր... Նա ւաչւում էր յուր ընւանիքը: Եթե մի մեղք դործել է, դիւեմ, միայն ն միայն յուր ընւանիքի բարօրության Համար է դործել: Բայց ո՛չ, նա մեղավոր չէ, Հավաւացեք: իմ սիրւը երբեք չի կարող Հաչւվել այդ մւքի Հեւ... Է՛Հ, բայց թող լիներ ամենավերջին Հանցավորը, դարձյալ ես չէի կարող դուրս ձդել իմ սրւից որդիական սերը... Մեղադրեցեք բնությանը, որ այս խոր, անբացաւրելի ղդացումը դրել է իմ սրւի մեջ: Ո՛չ, ո՛չ, Հաղար անդամ ոչ. իմ Հայրը ւեւք է արդար լինի, որովՀեւն նա միչւ աղնիվ է եղել: ինչո՞ւ է նա ւաւժվում, ինչո՞ւ են մեղ ւաւժում... ԱՀա, կարդացե՛ք, ձեղ կարելի է Հավաւալ... Այս ասելով, նա ձդեց իմ առջն մի նամակ: Ես կարդացի: Նամակը դրում է Սանթուրյանի փոքր եղբայրը, որ դիմնաղիսւ էր: Այսւեղ նկարադրված էր ընւանիքի վիճակը, Հասարակության խուլ արՀամարՀանքը դեւի նա: Գիմնաղիսւը դանդաւվում էր յուր ընկերների վրա, որոնք նրան ամեն քայլափոխում Հիչեցնում էին Հոր դաւը, սրախոսում, ծաղրում... Աղդականներից չաւերը երես էին դարձրել նրանցից:

Բայց կար մի Հանդամանք, որ ամենից ավելի էր Հուղել Սանթուրյանին: Նրա քույրը արդեն նչանված է եղել մի երիւասարդի Հեւ, երբ Հոր դաւը բացվել է: Փեսացուն սկղբում ուչադրություն չի դարձրել ն մւադիր է եղել, դաւը վերջանալուց Հեւո, իսկույն ամուսնանալ: Դաւը ձդձդվել է ն, վերջաւես, առաջին դաւարանում վճռվել է ւխուր: Փեսացուն սկսել է օրից-օր Հարսանիքը Հեւաձդել: Այժմ նա, յուր աղդականների դրդմամբ, բոլորովին Հրաժարվում է յուր Հարսնացվից: - Գիւե՞ք այդ ինչ է նչանակում,- ասաց Սանթուրյանը,- նչանակում է, որ իմ խեղճ քույրը ւիւի ւանջվի վչւից ն ով դիւե ինչ Հեւնանք ունենա նրա ւանջանքը: Նա սիրում է յուր թուլամորթ փեսացվին: ինձ մնում էր դործ դնել իմ բոլոր ւերճախոսությունը նրան մխիթարելու Համար: - Գուցե դուք էլ եք ձեր սրւի խորքում ինձ մեղադրում,- չարունակեց նա, ՀեւղՀեւե Հանդսւանալով,- որ այսքան կողմնաւաՀ եմ իմ Հոր վերաբերմամբ: Գուցե մւածում եք. «ԱՀա մի մարդ, որ ամենափոքր անարդարության դեմ բողոքում է, յուր Հորը վերաբերվում է ներողամւաբար»: իրավունք ունիք այսւես մւածելու, այդ բնական է: Բայց նախ' ինձ Համողեցեք, որ իմ Հայրը Հանցավոր է, երկրորդ' ցույց ւվեք ծնողին աւելու միջոցը: Ասացեք, ի՞նչւես սառնարյուն մնամ, երբ ւեսնում եմ, որ ամենքը դաւաւարւում են նրան, դուցե նույնիսկ իսկական Հանցավորները: Լսեցե՛ք, ես ձեղ մի բան ասեմ. ասւծուն է Հայւնի, եթե դաւաւարւվածը լիներ բոլորովին օւար ն անծանոթ մի մարդ, էլի ես նրան չէի մեղադրիլ. Հենց միայն այն ւաւճառով, որ բոլորը նրան մեղադրում են: Գիւե՞ք ինչու: ՈրովՀեւն իմ մեջ կա մի բան, որ միչւ ինձ դրդում է ընդՀանուրի դեմ դնալ. չենթարկվել ուրիչների կարծիքին, ես աւում եմ ոչխարային բնաղդները: Հասկացե՛ք, ինչւես կամենաք... Նա չէր կեղծում: Արդարն, չաւ անդամ նա անում էր այն, ինչ որ Հակառակ էր ընկերների կարծիքին: Նա սեղմում էր այնւիսիների ձեռը, որոնք այս կամ այն ւաւճառով արՀամարՀված էին: Եվ ես նկաւում էի, որ այս Հանդամանքը անՀամեմաւ ավելի էր դրդռում ուսանողներին, քան նրա աղդանվան արաւը: ինձ թվում էր, որ չաւերն են իրանց սրւի խորքում Հարդում նրան, թեն արւաքուսւ ցույց են ւալիս աւելություն, ն թե նա ինքը չաւերին արՀամարՀում է ն այդւիսով դրդռում նրանց յուր դեմ: Նա ոչ ոքից չէր թաքցնում յուր իսկական ղդացմունքներն ու կարծիքները: Նա ամենքի երեսին ասում էր այն, ինչ որ մւածում էր: Եվ այդ ոչ ոքի դուր չի դալիս:

- Նա ծաղրում է մեղ, չի ուղում ենթարկվել մեր ընկերական չրջանի սկղբունքներին, ասում էին չաւ ուսանողներ: Մի կիրակի առավու ես մւա Սանթուրյանի մու մի դիրք խընդրելու: Նա կուրծքը սեղանին սեղմած, չւաւով դրում էր: ինձ ւեսնելով, նա ձեռադիրը արՀամարՀանքով չւրւեց մի կողմ: Արդեն մենք այնքան մւերմացել էինք, որ խոսում էինք «դու»-ով: - ի՞նչ էիր դրում,- Հարցրի ես: - Հիմար բան: Ես Հեռվից նայեցի ձեռադրին, ն իմ Հեւաքրքրությունը չարժվեց: Դա ուանավոր էր. մի բան, որ ես իսկի չէի սւասում Սանթուրյանից: Ես ձեռս մեկնեցի թուղթը վերցնելու, նա բռնեց իմ թնը ասելով. - Սւասի՛ր, եթե ուղում ես, կւամ ավարւածները, կարդա՛ ն ծիծաղի՛ր... Նա սեղանի դարանից Հանեց մի քառածալ ւեւր կարմիր փաթեթի մեջ: Տեւրի ճակաւին խոչոր ւառերով դրված էր «կրակ»: Դա նրա վերնադիրն էր: Ես կարդացի մի քանի ւող բարձր ձայնով, բայց նա, ականջները փակելով, երեսը դարձրեց ն խնդրեց, որ մւքումս կարդամ: կարդացի մի ընդարձակ ուանավոր, Հեւո մի ուրիչը, երրորդը, չորրորդը: Ասում են' ճաչակները ւարբեր են լինում. դուցե իմ ճաչակը ամենաանկիրթներից է կամ փչացած, բայց ես մինչն այսօր էլ Հիչում եմ, որ այն օրը առաջին անդամ Հուղվեցի, մի Հայերեն դրվածք կարդալով: Դա վչւացած Հոդու մի բուռն ն անղուսւ բողոք էր' Հասարակության եսամոլության դեմ. դա մի թանձր ն մաՀաբեր թույն էր, որ ժայթքում էր մի ւառաւող սրւից: Հուրը այրվում էր անՀաւի ներսում ն անՀաւը, ինքն իրան ոււելով, ոչնչանում: Որքա¯ն ղդացմունքի խորություն, Հոդեբանական նրբություն, ւաւկերների կենդանություն, ղայրույթ ն կաւաղություն կար այդ ուանավորների մեջ: Ես Հուղվեցի ն Հիացած նայում էի նրա Հեղինակին: «ԱՀա, ուրեմն, ինչումն է կայանում քո ւաղանդը», մւածում էի ես, նայելով նրա մելամաղձու դեմքին: - Ե՞րբ ւիւի Հրաւարակես,- ասացի ես: - Հրաւարակե՞լ,- կրկնեց նա,- երբե՞ք: - ինչո՞ւ: - Միթե ամեն խղբղանք կարելի՞ է Հրաւարակել: - Բայց դա խղբղանք չէ: Ո՛չ, Սանթուրյան, դու, իմ կարծիքով, ւաղանդ ես ն խոչոր ւաղանդ:

- Հեչւ մի՛ արւասանիլ այդ բառը, ասաց նա, դլուխը Հեդնաբար չարժելով ն քթի ւակ ծիծաղելով: - Տաղա՞նդ, չէ՛, Հանճար... Ես դրել եմ ինձ Համար, ի՞նչ իրավունք ունիմ իմ սեփական ղդացմունքները ուրիչի վղին փաթաթել: Երբեմն ճիդ եմ անում այդ խղբղանքներով ղսւել իմ սրւի կրակը. աՀա ինչու վերնադիրը այդքան խոչոր է: Տո¯ւր ինձ, բավական է... Նա դրեթե ուժով խլեց ինձանից ւեւրը ն կողւելով սեղանի արկղի մեջ' ավելացրեց. - Առաջին ն վերջին անդամ Հանեցի սեղանիս միջից. թող այնւեղ փւի... Ա՛խ, որքա¯ն ցավում եմ, որ մի օր դաղւնի չմւա սենյակը ն չդողացա նրա «կրակ»-ը: Գուցե սխալվում եմ, դուցե Հափչւակված էի, բայց Համողված եմ, որ այդ կրակը դեթ մի փոքրիկ ՀրդեՀ կդցեր մեր սառն ն անարյուն դրականության մեջ, իսկ ես անՀայւության խավարից կաղաւեի մի փայլուն անուն... Երբեմն Սանթուրյանի մու Հանդիւում էի Զարիֆյանին: Զնայելով իմ Հակակրանքին, կարողանում էի նրա Հեւ խոսել, միայն այն ւաւճառով, որ չաւ էի սիրում Սանթուրյանին: Նրանց Հարաբերության մեջ ես ղդում էի մի կողմից - անկեղծություն, ւարղություն, մյուս կողմից - կեղծիք ն չինծու քաղաքավարություն: Զարիֆյանը ղդում էր Սանթուրյանի մւավոր դերաղանցությունը ն նախանձում էր. միայն դիւեր թաքցնել յուր նախանձը: իսկ Սանթուրյանը երբեք չէր աչխաւում ճանաչել նրա ներքին աչխարՀը ն վերաբերվում էր իբրն մի անկեղծ բարեկամի, քննադաւում էր նրա մու ն չաւ անդամ ւախարակում կովկասցի ուսանողների մւավոր ն բարոյական Հայացքները: իսկ ես Համողված էի, որ Զարիֆյանը նրա բոլոր ասածները Հաղորդում էր ուսանողներին: Ճաչի միջոցներին նկաւում էի, որ Զարիֆյանը արդեն չափից դուրս է Հեւամոււ Ադելաիդային: իմ մեջ վաղուց էր կասկած Հղացել ն դուչակում էի, որ մի բան է ւաւրասւվում ն ոչ լավ բան: Մի օր ռուս ուսանողն ինձ ասաց, թե իմ Հայրենակիցը սիրաՀարվել է դերմանուՀու վրա: Ճիչւ էր այդ թե ոչ' չդիւեի, բայց ես Զարիֆյանի սիրւն անընդունակ էի Համարում սիրո ղդացմանը: Այն մարդը, որ յուր փողկաւն էլ Հաչվով է կաւում, չի կարող սիրաՀարվել: իմ ճանաւարՀը Ադելաիդայի սենյակի առջնով էր: Երբեմն, ւանից դուրս դալիս կամ ւուն վերադառնալիս, ես այնւեղից լսում էի Զարիֆյանի սառն, միաւեսակ Հնչող ձայնը ն չափավոր ծիծաղը: Եվ

ես իմ մւքում վրդովվում էի Ադելաիդայի դեմ, որ թույլ էր ւալիս այդ մարդուն' Հեւամոււ լինել իրան: Վերջաւես դեւի Զարիֆյանը ւածած խուլ Հակակրանքի ղդացումը իմ մեջ մի օր մի փոքր դոՀացում սւացավ: Դա Ադելաիդայի ծննդյան ւարեդարձի օրն էր: Լրանում էր քսան ւարին: Նախընթաց երեկոյին նա մեղ Հրավիրել էր չոկոլադ խմելու: Մենք չնորՀավորեցինք նրան մի-մի նվերով: Զարիֆյանը դնել էր մի չքեղ մեւաքսյա Հովանոց. մի բան' որ անսւասելի էր նրա նման ժլաւից: Սանթուրյանը բերեց մի փղոսկրյա քնարիկ: Դա մի Հասարակ, բայց ճաչակով չինված քորոց էր կրծքի Համար: Սրիորդը մեր նվերները դրել էր առանձին սեղանի վրա ն ւարծանքով ցույց էր ւալիս ընկերուՀիներին, որ եկել էին չնորՀավորելու: Առանց քաչվելու, նա մի առանձին Հաճույքով ցույց էր ւալիս Սանթուրյանի նվերը, որ դուցե բոլոր նվերներից էժանադինն էր: - Ա՛խ, ի¯նչ դեղեցիկ է, ի¯նչ դեղեցիկ է,- կրկնում էր նա անդադար,- երնում է, որ նվիրողը ճաչակով մարդ է... Սանթուրյանը երբեմն նայում էր օրիորդին, երբեմն ինձ ն ամաչելով դլուխը թեքում կրծքին: Պեւք է ասել, որ մի չաբաթ էր արդեն, նա ուչադիր էր դեւի օրիորդը: Պարղ էր, որ այդ կարճ միջոցում նա ավելի էր դրավել նրան, քան Զարիֆյանը' ամիսների ընթացքում: Երկու օր առաջ նա ինձ մու առաջին անդամ խոսեց Ադելաիդայի մասին: Նրա Հաւուկւոր խոսքերից իմացա, որ Հավանում է դերմանուՀուն, մանավանդ նրա աչխույժ ն ուրախ բնավորությունը: Ադելաիդան անվերջ Հրճվում էր Սանթուրյանի նվերով, սւեւսւեւ ժււալով նրա երեսին: Պեւք էր ւեսնել Զարիֆյանին: Ներքին Հուղմունքից նա անդադար կրծուում էր չրթունքները, բեղերը չարունակ ոլորում ն մաւներով ձդձդում բաց-չադանակադույն միրուքը: Նա աչքերով դրավում էր Ադելաիդային ն աչխաւում էր անուչադիր լինել դեւի Սանթուրյանը: ինձ Համար ւարղ էր, որ նա չարաչար նախանձում է: Բայց առաջին ն վերջին անդամն էր, որ ես նկաւեցի այդ նախանձը... ԱյնուՀեւն Զարիֆյանի ղդացումները անթափանցելի էին ինձ Համար: Հեւնյալ օրը Սանթուրյանը ինձ բարեկամաբար խոսւովանեց, որ անւարբեր չի դեւի Ադելաիդան: Այդ օրից սկսած' նա երբեմն դնում էր օրիորդի սենյակը: Նրանք միասին կարդում էին դրքեր: Թե ինչ էին խոսում, Հարկավ, չդիւեի: Բայց, ճանաչելով Սանթուրյանին, դուչակում էի, որ եթե մի անդամ սիրո ղդացումը նրա սրւում դեթ մի

թույլ արմաւ է դցել, ւեւք է աճի, ղարդանա այնքան արադ, որքան արադ Հղանում էր ն ղարդանում նրա մեջ ամեն մի ղդացում: Ես չէի ուղում նրան խանդարել, խլել նրա երջանիկ ժամերը, ուսւի առաջվա ւես Հաճախ չէի այցելում նրան: Բայց նա ինձ Հանդիմանում էր այդ մասին ն, երբ ես չէի դնում նրա մու, ինքն էր դալիս իմ սենյակը: Սիրո ղդացումը ւակավին չէր դրավել նրա ներքին կրակը: Նա նույն դրդռող, վրդովվող, անարդարությունների դեմ բողոքող Սանթուրյանն էր: Նա նույնչափ անողոք էր դեւի մարդկային սառնասրւությունը, եսամոլությունը, նույնչափ ղդայուն դեւի խեղճը, աղքաւը, սնանկը ն Հալածվածը: Նա ծախսում էր յուր վերջին կուեկը, դրավ դնում ամեն ինչ, որ կարելի է դրավ դնել ն նւասւում էր չքավոր ուսանողներին, միննույն է ովքեր էլ լինեին ն ինչ աչքով էլ նայեին նրան այդ մարդիկ: Մի անդամ Զարիֆյանը Հաղորդեց, թե մի բժիչկ ուսանող չի կարողանում այդ ւարվա ուսումնավարձը վճարել: Սանթուրյանը նոր էր ւնից փող սւացել ն այն օրը վճարել սենյակի ու ճաչի վարձը: Նա անմիջաւես դրւանները դաւարկեց սեղանի վրա: Գոյացավ ւասնյոթ ռուբլի ն մի քանի կուեկ: - ԱՀա իմ մասը, մնացյալն էլ ուրիչից առեք,- ասաց նա, մղելով փողերը Զարիֆյանի կողմը: - Վաղը ինքներդ կւաք նրան,- ասաց Զարիֆյանը: - Ո՛չ, նա ինձանից չի վերցնիլ: Մի անդամ նա մի ւսակի Համար փող էր ժողովում, ես կամեցա իմ բաժինը ւալ, նա չընդունեց: «Զի կարելի,- ասաց,- ձեր փողերը խառնել ուսանողական փողերի Հեւ»: Տվեք իրան ձեր կողմից. ինձանից չի վերցնիլ, բայց չասեք, թե ես եմ ւվել: Դա իմ մայրական փողերից է, Հավաւացե՛ք... Եվ նա, յուր չրթունքները կրծուելով, Հաղիվ կարողացավ ղսւել արւասուքը: Հիչում եմ այն օրը, երբ ուսանողները մի երեկույթով ւեւք է ւաւվեին կովկասից եկած մի Հայւնի մարդու: Մեծամասնությունը կամեցավ ղանցառության ւալ Սանթուրյանին: Ես ն մի քանի ուրիչները բողոքեցինք ն կարողացանք սւիւել նրանց' արդարացի լինել իրանց ընկերոջ վերաբերմամբ: Ուսանողները Համաձայնեցին Հրավիրել Սանթուրյանին, չնայելով չաւերի ընդդիմության: իսկաւես այդ ընդդիմության ւաւճառը Սանթուրյանի աղդանվան արաւը չէր, այլ նրա մւավոր առավելությունը, որ կարող էր նրանց նսեմացնել կովկասցի Հյուրի մու: Ուսանողները ղդում էին Սանթուրյանի դերաղանցությունը, աՀա նրանց Հալածանքի դլխավոր Հոդեբանական ւաւճառը, որ ես ւարղ Հասկանում էի ն ղդում: Զարիֆյանը, որ

միչւ մի առանձին ախորժակով էր ւաւմում ամեն մի չար լուր, չւաւել էր Սանթուրյանին Հաղորդել այն բոլոր վիճաբանությունները, որ ւեղի էին ունեցել նրա առիթով: Ես այդ չդիւեի, եկա նրան Հրավիրելու, ն ի՞նչ դրության մեջ դւա: Զդայուն երիւասարդը ւառկած էր անկողնում' Հադուսւով: Նրա աչքերն այրվում էին, կուրծքը ուժդին բաբախում, դժվարությամբ էր չունչ քաչում. այնքան աղդել էր այս անդամ նրա վրա ընկերների խսւությունը: - Հանդսւացի՛ր, Մարդար, Հանդսւացի՛ր,- ասացի ես, իսկույն ղդալով բանի էությունը,- Հավաւացի՛ր, չարժե այդքան ղդայուն լինել դեւի ամեն բան: - Դեւի ամեն բան,- դոչեց նա, դլուխը բարձրացնելով ն մի կրակու Հայացք ձդելով ինձ վրա,- դեւի մի այդւիսի աււա՞կ: Այո՛, չարժե, չարժե, որովՀեւն ես եմ մեղավորը, ես եմ առիթ ւալիս ինձ Հալածելու, ես, որ չեմ կարողանում Հաչւվել ոչ ոքի Հեւ: Եվ նա սկսեց խեղդված ձայնով Հեկեկալ, դլուխը թաղելով բարձի մեջ: Ես չէի խղճում նրան, այլ ցավակցում էի: Խղճում են թույլերին, իսկ նա թույլ չէր, այլ ղդայուն, ւարղախոս, անկեղծ: Եվ Հենց այդ ւարղախոսությունն ու անկեղծությունն էին նրա անբախւության Հիմքը: Վերջին ժամանակ նրա դժբախւ Հոր մասին Թիֆլիսի մի լրադրում երնացել էր մի կուիւ ֆելիեւոն: Ուսանողները կարդում էին ն ծիծաղում: կարդաց նա ինքն էլ, ն կրակը սկսեց մի նոր ուժով լափել նրա ներսը: Ես ամեն կերւ աչխաւում էի թեթնացնել նրա վիչւը: Բայց երբեք չէի ձդւում նրա մեջ թուլացնել որդիական սերը: Դա կլիներ աւարդյուն ջանք. այնինչ ես, փոխանակ մխիթարելու, կավելացնեի նրա դառնությունները: Ես ուրախ էի, որ նա ՀեւղՀեւե ավելի ու ավելի Հափչւակվում էր Ադելաիդայով: Դա, անկասկած, կարող էր ցրել նրա թախիծը կամ դոնե թեթնացնել. դա միակ դեղն էր նրա բարոյական ւառաւանքի դեմ: Մի օր նա մւավ իմ սենյակը ուրախ ւրամադրությամբ: Առաջին անդամն էի ւեսնում նրա մելամաղձու դեմքի վրա կենսուրախության ժւիւ: Առանց քաչվելու, առանց առաջաբանի, նա բացարձակ Հայւնեց, թե արդեն յուր սերը Հայւնել է Ադելաիդային ն Հավանություն է դւել նրա կողմից: Ադելաիդան Հիանալի աղջիկ է, սիրում է, կարող է Հասկանալ նրան: Եվ մի ամբողջ քառորդ ժամ նա դովում էր դերմանուՀուն ն Հրճվում փոխադարձ սիրով: Ես չկարողացա ինձ ղսւել. ինչւես սիրո ղդացումը դեռ չճաչակած մի մարդ, չւաւեցի դործին ավելի խոր նայել ն Հարցրի.

- Բայց ի՞նչ վերջ կունենա այդ սերը: - Ես կամուսնանամ նրա Հեւ, աՀա թե ինչ վերջ կունենա,- ւաւասխանեց նա դրականորեն: Խոսւովանում եմ, այդ մասին ես չէի մւածել: ինձ թվում էր, թե դա մի ժամանակավոր Հափչւակություն է, չոււ սկսվել է, չոււով էլ կանցնի: Լսելով Սանթուրյանի վճռական ւաւասխանը, ես ինքս իմ Հարցից ամաչեցի. ի՞նչւես էի Հանդդնել ենթադրելու անդամ, որ այդւիսի աղնիվ մարդը կարող է թեթնամիւ խաղ խաղալ մի երիւասարդ ն անարաւ աղջկա Հեւ: Բայց միննույն ժամանակ ես Հոդով ընդդեմ էի նրա ամուսնանալուն: Զդիւեմ ինչու, Հավաւացած էի, որ Ադելաիդան երբեք չի կարող Սանթուրյանի Համար կյանքի արժանավոր ընկեր լինել: Ճչմարիւ է, նա սիրուն էր, կրթված, աչխաւասեր, ն ինչւես դերմանուՀի, դուցե կարող էր լավ ւանւիկին լինել: Բայց ինձ խորթ էր թվում նրա ծայրաՀեղ ուրախ բնավորությունը, որքան էլ այդ բնական լիներ նրա Հասակում: Արդեն նա չափից դուրս չաւ էր ծիծաղում, թռչկուում ու երդում: Եվ դա մի աւադա ամուսնու Համար ես թեթնամւության նչան էի Համարում: Բայց եթե ճիչւ է, որ կոնւրասւները Հակում ունին դեւի միմյանց, Սանթուրյանը ւեւք է սիրեր Ադելաիդային, որովՀեւն այդ կողմից նրանք երկուսն էլ կաւարյալ կոնւրասւներ էին: Միայն մի բան ինձ չթողեց այդ օրը անկեղծ լինել: Սանթուրյանը մւադիր էր ամուսնանալ ոչ իսկույն, այլ ուսումն ավարւելուց Հեւո: ԷՀ, մւածում էի, ով դիւե, այս մի ւարվա ընթացքում ինչեր կւաւաՀեն, ինչո՞ւ այժմյանից իմ կասկածներով թունավորեմ բարեկամիս երջանկությունը: Այժմ, ճաչի միջոցին, Սանթուրյանը Ադելաիդայի կողքին էր նըսւում: ԼեՀացին ինձ ղանաղան նչաններ էր անում, թե ամեն բան Հասկանում է, ն ներքուսւ ծիծաղում էր Զարիֆյանի վրա: Ռուս ուսանողը անւարբեր էր. նա մւքով ղբաղված էր յուր սրւի ընւրածով: Պառավ ւանւիկինը, կարծես, Հասկացել էր բանի էությունը ն չէր երնում, որ Հակառակ լինի աղջկա կամքին: Սանթուրյանին նա Հավանում էր ն միչւ դովում մեր մու նրա լրջմւությունը: իսկ Զարիֆյա՞նը... Նա դեռնս ղսւում էր իրան ն չարունակում Սանթուրյանի Հեւ յուր բարեկամությունը: Այդ մարդը ուներ կամքի ուժ: Բայց ինձ թվում էր, որ նա այլնս չի նախանձում, ցավում է միայն յուր նվիրած թանկադին Հովանոցի մասին: Դա սխալ էր, ն ես Հեւո Հասկացա, որ սխալվում եմ: ինչ ասել կուղի, որ այժմ Սանթուրյանը ավելի ղբաղված էր յուր սիրո առարկայով, քան մի ուրիչ բանով: Նա ւանում էր օրիորդին

թաւրոն, նվադաՀանդեսներ, ղբոսանքի, ն ես ղդում էի, որ սերը նրա ուսանողական նիՀար դրւանին աժան չի նսւում: Մու երկու ամիս անցավ այդւես: Ձմեռը վերջանում էր, Համալսարանական քննությունների ժամանակը մուենում: Մի օր նկաւեցի, որ Սանթուրյանը սեղանի մու նսւել է Ադելաիդայից Հեռու ն չի խոսում նրա Հեւ: իսկ օրիորդը, դլուխը կրծքին թեքած' ւխուր նայում է սփռոցին, չի ոււում, միայն ձնի Համար է մեղ Հեւ նսւել: Զարիֆյանը նսւած էր նրա Հանդեւ ն յուր Հայացքը չէր Հեռացնում նրանից: Դժվար էր կարդալ այդ մարդու դեմքի վրա նրա Հոդու չարժումները: Նա չդիւեր ոչ ամոթից կարմրել, որովՀեւն միչւ կարմիր էր, ոչ բարկությունից դունաւվել ն ոչ ուրախությունից ոդնորվել: Հեւնյալ ն երկրորդ օրը Սանթուրյանը դարձյալ Ադելաիդայից Հեռու էր նսւել, դարձյալ օրիորդը ւխուր էր ն դարձյալ Զարիֆյանը դիւում էր նրան: իսկ չորրորդ օրը Ադելաիդան ճաչի չեկավ: իմ Հեւաքրքրությունը չարժվել էր. կամենում էի իմանալ այդ լուռ ւեսարանների ւաւճառը: Զդում էի, որ անչուչւ մի անախորժ բան է ւաւաՀել: Հենց այդ օրը երեկոյան Սանթուրյանը ւղւորված մւավ իմ սենյակը: - Էլի ի՞նչ է ւաւաՀել,- Հարցրի ես: - Դժբախւություն. օրիորդը ինձանից խուսափում է: - ինչո՞ւ: - Հենց այդ «ինչուն» է ինձ Հեւաքրքրում: Դու ւեւք է ինձ օդնես ւաւասխանը դւնելու: - Ե՞ս: - Այո՛: Դու ւեւք է նրանից բացաւրություն ւաՀանջես: - ինչո՞ւ ինքդ չես ւաՀանջում: - Նա ինձ ոչինչ չի ասում: Նա ինձ Հեւ չի ուղում խոսել: - ԱՀա՛ ինչ... - Այո՛, նա ինձ ւեսնելիս' երեսը չուռ է ւալիս: - Է՛Հ, չաւ լավ, դու էլ քո երեսը չուռ ւուր: - Հեւո՞: - Հեւո դու քեղ Համար, նա յուր Համար: Սանթուրյանը ղարմացած նայեց աչքերիս: - Դու կաւա՞կ ես անում,- դոչեց նա: - իսկի՛ էլ չէ: Ես չեմ Հավանում քո սերը, եթե միայն ւլաւոնական չէ ն այդւես էլ չւիւի մնա: - Պաւճա՞ռը: - Ադելաիդան քո ընկերը չէ:

- իՀարկե, նա ինձանից չաւ ն չաւ բարձր է: Այդ ես դիւեմ: - Ո՛չ: Նա քեղ արժանի չէ: - Մի՛ ծաղրիլ ինձ, Միրաբյան: - Ես չեմ ծաղրում: ինձ թվում է, որ Ադելաիդան քեղ չի սիրում. դոնե այն սիրով, որին արժանի է մի լուրջ մարդ: - կնչանակե ես լուրջ մարդ չեմ: - ԸնդՀակառակը... - ինչնէ,- ընդՀաւեց իմ խոսքը Սանթուրյանը,- դու ւեւք է նրանից բացաւրություն խնդրես իմ կողմից: Ես ընկա մւաւանջության մեջ: Դա մի նուրբ միջամւություն կլիներ իմ կողմից ն ես Հաղիվ թե ընդունակ լինեի կաւարել ինձ առաջարկած դերը: - Ների՛ր, Սանթուրյան,- ասացի ես,- ես չեմ կարող անել: - ինչո՞ւ: - Նախ' իմ սկղբունքներին դեմ է երկու սիրաՀարների մեջ մւնելը, երկրորդ' ես անձամբ անկեղծ ցանկանում եմ, որ դու Հեռանաս այդ օրիորդից: - Ուրեմն մերժո՞ւմ ես: Շաւ լավ. կդիմեմ Զարիֆյանի միջնորդությանը: - Զարիֆյանի՞,- Հարցրի ես, չկարողանալով թաքցնել իմ ղարմանքը: - Այո՛, ճարս ինչ: Դու դիւես որ ուրիչ ընկեր չունիմ... - Նամա՛կ դրիր... - Նամա՞կ: կան այնւիսի բաներ, որ նամակով չի կարելի բացաւրել: Ես դիւեմ, որ դու Զարիֆյանին չես սիրում, բայց նա վաւ ւղա չէ. դլխավորը' նա մու է Ադելաիդային: Այս անդամ մի քիչ վրդովվեցի ն ասացի. - Բայց մի՞թե դու չես նկաւում, որ նա ինքը անւարբեր չէ դեւի Ադելաիդան: - Գուցե առաջ այդւես էր, իսկ այժմ նա սիրում է օրիորդին ինչւես եղբայր: Նա մինչն անդամ խրախուսում է իմ սերը: Նա ւակւով մարդ է: - Տակւով լինելուն խոսք չունիմ, բայց... - ի՞նչ բայց... - Սանթուրյա՛ն, մի՛ նեղանար ինձանից, եթե ասեմ' «Հեռու կաց այդ օրիորդից էլ, այդ Զարիֆյանից էլ...»: Ավելի ոչինչ չասացի: Նա մի փոքր մւածեց ն Հեւո վճռական չարժում դործեց ու չւաւով դուրս եկավ իմ սենյակից' դժդոՀ դեմքով...

Այսւեղ Միրաբյանը ընդՀաւեց յուր ւաւմությունը ն սկսեց կրակը վառարանի մեջ խառնել: Աւա մեղ Համար դարձյալ մի-մի բաժակ թեյ ածեց ն ասաց. - կարծեմ, ւարոննե՛ր, դուք Հոդնեցիք լսելուց: կկամենա՞ք չարունակությունը Հեւաձդեմ վաղվան: Դեռ երեկոյան ութ ժամն էր: Մենք միաձայն խնդրեցինք նրան չարունակել ն ավարւել: Նորից մի ծխախու վառելով, նա այս անդամ նսւեց վառարանից Հեռու: Մ Հեւնյալ օրը,- չարունակեց Միրաբյանը,- Զարիֆյանը նսւել էր առաջվա ւեղը ն կաւարում էր նախկին դերը. այսինքն' ծառայում էր օրիորդին, Հաճոյախոսություններ էր անում, միայն չափաղանց ղդույչ: Երբեմն նա դաղւուկ մւիկ էր անում Սանթուրյանի երեսին ն ուսերը վեր քաչում, կարծես, ասելով. «Զեմ Հասկանում, ի՞նչ է ւաւաՀել այս աղջկան»: Մի կիրակի օր Սանթուրյանը ճաչի չեկավ: կասկածը ւիրեց ինձ: Այդ մարդը այնքան ղդայուն էր, որ, ո՛վ դիւե, ինչ կարող էր անել րուեի աղդեցությամբ. ո՛չ ուրիչին, այլ ինքն իրան, որովՀեւն, նա ոչ ոքի թչնամի չէր կարող լինել ն չէր էլ ուղում լինել, բացի ինքն իրան: Նրա բոլոր վրդովմունքը, աւելությունը, նրա սրւի ամբողջ թույնը, Հոդու բուռն կրակը միայն ն միայն իրան էին վնասում: Մի քանի անդամ ես անցա նրա սենյակը, որ ւեսնեմ' վերադարձե՞լ է արդյոք: Զկար: Սրը մթնեց, թեյի ժամանակն էլ անցավ: Դարձյալ չկար: Վերջաւես, արդեն կեսդիչեր էր, երբ լսեցի նրա դռան ձայնը ն չւաւեցի նրա մու: - Ա՛Հ, այդ դու ես, մւի՛ր,- ասաց նա,- մի ձեռքում ւաՀած վառ լուցկին, մյուսում' լամւի աւակին: Նա սենյակը լուսավորեց, վերարկուն չւրւեց մի կողմ ն Հոդնած' չնչասւառ նսւեց անկողնակալի վրա: - Առավուից մինչն այժմ ւււում էի փողոցներում,- ասաց նա վերջաւես, ւաւասխանելով իմ Հարցին: - ինչո՞ւ: - ՈրովՀեւն ես անբախւ մարդ եմ: Այսօր առավու Զարիֆյանը ինձ Հաղորդեց, որ խոսել է Ադելաիդայի Հեւ... - Հեւնա՞նք...

- Ադելանիդան ամաչում է ինձ սիրել, որովՀեւն ես անՀաչւ մարդ եմ, որովՀեւն ամենը ինձանից երես են դարձնում, որովՀեւն բոլորը ինձ արՀամարՀում են... - Որւեղի՞ց դիւե նա այդ բանը: - Է¯Հ, այդ ինձ Համար միննույն է... Ես ժււացի: - Տեսա՛ր ուրեմն,- ասացի,- որ դա սեր չէ, այլ թեթնամւություն: Մի՞թե սիրող կինը ուրիչների աչքով կնայի յուր սրւի ընւրածին: - Ո՛չ, իՀարկե, ո՛չ: Բայց Ադելաիդան անփորձ երեխա է: Նա դեռ չի կարող յուր խելքով դաւել: Ես այլնս սիրո մասին չեմ մւածում: Ոչ, ինձ այժմ ւանջում է մի ուրիչ բան: Երնակայիր, Զարիֆյանը ասում է. թե Ադելաիդան իմ մասին վաւ դաղափար ունի: - Սրինա՞կ: - Լեղուս չի դալիս ասելու... - Դարձյալ: - իբրն թե ես կեղւու նւաւակ եմ ունեցել... Հասկանո՞ւմ ես... - ԱՀա ինչ: Բայց փասւ ունի՞ այդւես կարծելու... - Փա¯սւ: Ասւծուն է Հայւնի, որ ե՛ս իմ մաքուր սերն անդամ ամոթով եմ նրան Հայւնել: - Եվ դու այդ բոլորից Հեւո չե՞ս ուղում անձամբ օրիորդից բացաւրություն ւաՀանջել: - Զարիֆյանը ւնդում է, թե Ադելաիդան այդ մասին լսել անդամ չի ուղում: Զարիֆյանը ասում է, թե օրիորդը վաւ դաղափար ունի Սանթուրյանի մասին: Զարիֆյանը ւնդում է, թե օրիորդը չի ուղում ւեսնվել Սանթուրյանի Հեւ. բոլորը Զարիֆյանը... Ո՛չ, մւածում էի ես, այսւեղ մի դաղւնիք կա: - Սանթուրյան, կրկնեցի ես,- մոռացի՛ր այդ աղջկան, ձեռք քաչիր այդ Զարիֆյանից: - Այժմ ես կաչխաւեմ կաւարել այդ խորՀուրդը: Մոռանալ Ադելաիդային, իՀարկե, չեմ կարող, բայց կՀեռանամ նրանից: Զի կարելի ուժով սեր դրավել: Նա իրավունք ունի արՀամարՀելու, որովՀեւն բոլորը արՀամարՀում են: Ոչինչ, թող արՀամարՀի. ես այլնս նրան չեմ ձանձրացնիլ... Մի քանի օր անցած' ւառավը եկավ իմ սենյակը ն վչւացած Հայւնեց, թե Սանթուրյանը ւեղափոխվում է: Ես չւաւեցի նրա սենյակը: Նա չրթունքները կրծուելով, անցուդարձ էր անում: Արդեն ժողովել ն կաւուել էր իրեղենները ն սւասում էր կառքի:

- Ո՞ւր ես դնում: - Ես ի՛սկույն ուղում էի դալ քեղ մու: Տեղափոխվում եմ ուրիչ սենյակ: - Միթե արդեն բանն այդ ւե՞ղն է Հասել: Նա ասաց, թե չի կարող այդքան մուիկ աւրել ն այդքան Հեռու լինել Ադելաիդայից. թե ղդում է, որ յուր ներկայությունը ձանձրացնում է օրիորդին ն թե, վերջաւես, Հւարւության ղդացումը չի թույլ ւալիս այժմ նույնիսկ որնէ բացաւրություն խնդրել նրանից: Անցավ մու մի չաբաթ: Ես Սանթուրյանին ո՛չ մի ւեղ չէի Հանդիւում: Նա Համալսարանումն էլ չէր երնում: Դժբախւաբար ես մոռացել էի Հարցնել նրա նոր սենյակի ւեղը: Վերջաւես մի առավու Հանդիւեցի նրան Տվերսկայա փողոցում: Նա չւաւով մուեցավ ինձ ն ամուր սեղմեց իմ ձեռը: Ես կիսաՀեդնաբար Հարցրի. արդյոք առողջանում է նրա սրւի վերքը: Նա դառնությամբ ժււաց ն խնդրեց, որ կաւակ չանեմ: - իմ վերքն ավելի խոր է, քան նույնիսկ ինքս էի կարծում: Երկու օր առաջ նա ւեսել էր Ադելաիդային Զարիֆյանի Հեւ ձիաքարչով անցնելիս: Առաջին անդամ նա ղդացել էր, թե ինչ ասել է խանդ: - Թեն,- ավելացրեց նա,- իրավունք չունիմ Զարիֆյանի վերաբերմամբ խանդու լինելու: Ես չկարողացա ղսւել իմ վրդովմունքը Զարիֆյանի դեմ: Պաւմեցի Սանթուրյանին ամենը, ինչ որ դիւել էի նրա բացակայությանը: Ադելաիդայի նորից ուրախ ն ղվարթ դառնալը, Զարիֆյանի Հաղթական ժւիւները, նրանց դաղւնի չչնջյունները, օրիորդի այցելությունները Զարիֆյանին, այս բոլորը մի չաբաթ էր արդեն' լուսաբանում էին ինձ Համար նրանց Հարաբերությունները: Սանթուրյանը լսում էր թղթի ւես դունաւված: Նրա կուրծքը ուժդին բաբախում էր, աչքերը կարծես ձդւում էին դուրս դալ իրանց խորչերից: Նա երկյուղալի էր այդ րուեին: Ես ղղջացի իմ ւված անսւասելի Հարվածի Համար: Բայց արդեն ուչ էր: Գնացի նրա Հեւ յուր նոր սենյակը ն այդ դիչերը անցկացրի այնւեղ: Երկար, երկար ժամանակ աչխաւում էի նրան Հանդսւացնել: Այո, իմ բարեկամը սիրում էր ն ւանջվում: Այժմ նրա ներքին կրակին ավելացել էր ն խանդի ղդացումը. մի բան, որ ամենից ավելի էր վւանդավոր նրա նման մի ղդայուն երիւասարդի Համար: Նա օրեցօր ավելի մռայլ էր դառնում, բայց ն օրեցօր թանձրանում էր նրա սրւի Հուրը, ոււելով ն մաչելով նրան: Նա ՀեւղՀեւե դառնում

էր լռակյաց, Հոռեւես, բայց ոչ կասկածամիւ կամ վաւախոս: Երբեք նրանից չէի լսում մի դանդաւ Զարիֆյանի դեմ, նույնիսկ որնէ դժդոՀություն: Նա միայն բողոքում էր յուր ճակաւադրի դեմ ն ամեն բանում իրան էր մեղավոր Համարում: Նա չէր մեղադրում նան Ադելաիդային: - Նրա բարի կամքն է' սիրել, ում Հավանում է,- ասում էր նա,ն ես ոչինչ վաւ բան չեմ ւեսնում նրա արածի մեջ: Ես չեմ մեղադրում անդամ, որ նա իմ մասին վաւ դաղափար ունի: Սխալվում են չաւ անդամ Հասուն մարդիկ, իսկ նա դեռ երեխա է, մի օր խելքի կդա ն կՀասկանա, որ սխալված է: Մ1 Մեր քննությունները վերջացան: Ես ուղնորվեցի կովկաս, նախաւես խոսք վերցնելով Սանթուրյանից, որ ինքն էլ արձակուրդներին Հեռանա Մոսկվայից: Ես Հույս ունեի, որ ւեղափոխությունը կարող է թեթնացնել նրա վիչւը: Եթե իմ ծնողներից չւաւողական նամակ սւացած չլինեի, կսւասեի, նա էլ յուր քննությունները վերջացնի, որ միասին վերադառնանք Հայրենիք: Երեք չաբաթ իմ ծննդավայրում մնալուց Հեւո, եկա Թիֆլիս: Առաջին իմ ցանկությունն էր ւեսնվել Սանթուրյանի Հեւ: Հենց իմ դալու օրը դւա նրա բնակարանը: Նա ւանն էր: Դուրս վաղելով, դիմավորեց ինձ ւաչւդամբի վրա: Երբ բարեկամդ ամեն օր աչքիդ առաջ է չես նկաւում նրա օր-օրի վրա արւաքուսւ փոխվելը: Բայց բավական է, որ նա Հեռանա մի քանի չաբաթով ն դու, նորից ւեսնելով, կդւնես նրան փոխված: Հայելին չնորՀակալության արժանի մի ւարադա է: Նա ւաՀւանում է մեր իլյուղիան ն աննկաւելի կերւով օր-օրի վրա մեղ Հաչւեցնում ծերության Հեւ: Ընդամենը մի ամիս էր ես չէի ւեսել Սանթուրյանին, ն որքա¯ն փոփոխություն այդ կարճ միջոցում: Նրա այւերը ներս էին ընկել, ծնուը երկարացել էր, ճակաւի ոսկորները ավելի էին ցցվել: Բսանչորս ւարեկան երիւասարդի դանդուր մաղերի մեջ ես նկաւեցի ճերմակներ: Մի բան, որ արւաքինում անփոփոխ էր - դա նրա սնաթույր աչքերի կրակու փայլն էր: Նա ինձ ծանոթացրեց յուր ընւանիքի Հեւ: Մայրը մի նիՀար կին էր, արւաքուսւ նման յուր որդուն: Բույրը, Հակառակ իմ սւասածին, չիկաՀեր էր, փոքր եղբայրը' նույնւես:

Նրա Հոր դործը անցել էր ւալաւ: Շաւ էին աչխաւել նրան երաչխավորությամբ Հանել բանւից մինչն դործի երկրորդ քննությունը: Զէր Հաջողվել: Փասւաբանը Հույս էր ւալիս, որ ւալաւը ուրիչ կերւ կնայի դաւին, քան դաւարանը: Ընւանիքը աւրում էր այս Հույսով: Աղդականները մեծ մասամբ երես էին դարձրել նրանցից: Սրիորդը ամոթից ն վչւից չէր ուղում Հասարակության մեջ երնալ: Մայրն ամեն օր արւասուք էր թափում: Գիմնաղիսւը ւարվա կիսին, չդիմանալով ընկերների ծաղրին, դադարել էր դիմնաղիոն դնալուց ն ւեւք է մի ւարի կորցներ: Այս բոլորը ւաւմեց ինձ Սանթուրյանը, երբ մենք առանձնացանք նրա սենյակում: - Զդիւեմ ո՛ր մեկին մխիթարել, ո՛ր մեկի Համար մւածել,- ասում էր նա վչւացած: Ես ամեն օր այցելում էի նրան: Միասին դնում էինք ղբոսնելու քաղաքից դուրս: Երբեք չեմ մոռանալ այդ ղբոսանքները ն իմ բարեկամի ւաղանդավոր ղրույցները: Ա՛խ, սիրում էի նրա Հանդուդն դաւողությունները, նրա աղաւ ն աներկյուղ դաղափարները, նրա ւարադոքսները, մւքի անկանոն, բայց Հսկայական թռիչքները: Երբեմն մի անսւասելի դարձվածքով, անփույթ ձնով արւասանված խոսքով որոչում էր այս կամ այն երնույթի ներքին իմասւը: Ոչինչ չէր խուսափում նրա սուր աչքերից, ոչինչ, որ միայն վերաբերում էր Հասարակական կյանքին: Նա քսւմնում էր այն բոլորից, ինչ որ, նրա կարծիքով, չէր բխում մարդու իսկական ղդացումներից: «Պաւժվի՛ր, բայց մի՛ կեղծիլ», աՀա նրա նչանաբանը, ն այդ նչանաբանին Հավաւարիմ մնաց մինչն վերջը... Մի անդամ ես նրան ուժով ւարել էի, չեմ Հիչում, ինչ ընկերության ընդՀանուր ժողով: Այնւեղ կային Հայեր, ռուսներ, վրացիներ, նույնիսկ մի քանի թուրքեր: Բոլորն էլ դրեթե բարձր կրթության ւեր մարդիկ էին: Բննվում էր մեր երկրի ւնւեսական վիճակին վերաբերյալ մի խնդիր: Սանթուրյանը ինձ Հեւ Հեռվից դիւում էր ժողովը ն ուչադրությամբ ականջ դնում խոսողներին: Նրա երեսից չէր Հեռանում Հեդնական ժւիւը: - Նայի՛ր,- ասաց նա, իմ ուսին խփելով,- այսւեղ բոլորը կեղծում են: Նայի՛ր այն ւարոնին, որ այս րուեիս դյուղացիների չաՀերի անունով էր խոսում: Տես ինչւես է յուր բեղերը ծածուկ սրում ն

ինչւես է յուր թանկադին փողկաւն ուղղում: Նա կեղծում է: Համողված եղի՛ր, որ փողկաւը նրա աչքում ավելի դին ունի, քան ժողովրդի չաՀերը: Նայիր այն մյուսին. Հայ է, աղաւամիւ է Համարվում, բայց ւես ինչւիսի քծնող դեմքով է նայում յուր մու նսւած իչխանավորին... Պաչւոնի է սւասում... Վաղը նա կդառնա ժողովրդի թչնամին... Նայի՛ր այն կարմիր այւերով ւարոնին: Նա էլ է դրում իմ Հոր դեմ... բայց մի անդամ նրան Հարցրին մի Հասարակական դումարի մասին: Զաքարիայի ւես ւաւանձվեց: Սրանք են մեր երկրի աղը: Ո՛չ, Միրաբյան, դլուխս ւււում է... դնանք այսւեղից: Եվ նա իմ թնից քաչելով, դուրս բերեց ինձ այդ ժողովից: - իսկ իմ Հայրը,- ասաց նա փողոցում,- այդ կիսակիրթ մարդը դոնե ուրիչներին աղնվության դասեր չէր ւալիս: կարելի է ես այսքան չցավեի նրա մասին, եթե նրան դաւաւարւող Հասարակության բարոյական Հայելին մաքուր լիներ... Եվ բոլոր նրա խոսակցությունների մեջ իբրն մի մռայլ դիծ' անցնում էր Հոր անունը: Երբեմն նրան ւանում էի Հասարակական այդիներ ն այնւեղ մենք Հանդիւում էինք ծանոթ ուսանողների: Նա այժմ ինքն էր ամենից երես դարձնում: Նա ոչ մի ւեղ չէր ուղում երկար մնալ: Միչւ Հուղված, միչւ մւաղբաղ, նա րուե՛ անդամ Հանդսւություն չուներ ներքին կրակից: Առաջ ես կարծում էի, որ յուր Հոր դժբախւությունն է նրան այդւես դարձրել: Բայց երբ մւերմացա նրա Հեւ, երբ ծանոթացա նրա անցյալին, իմացա, որ միչւ այդւես է եղել: Նա ամեն օր Հիչում էր Ադելաիդային: Նա ցանկանում էր մոռացության ւալ յուր կարճաւն երջանկությունը: Բայց իղուր: Ես չեմ ւաւմիլ ձեղ նրա կրած ւառաւանքները: Դա ինձ չաւ Հեռու կւաներ: կՀրավիրեմ ձեղ վերադառնալ Մոսկվա, դեւի ուր ձդւում էր Սանթուրյանը: Սդոսւոսի վերջին նա Ռուսասւան ուղնորվեց, իսկ ես' իմ ծնընդավայրը: Այս անդամ մորս ւեսա անկողնի մեջ ծանր Հիվանդ: Ցոթ չաբաթ նա ւաւանվում էր մաՀի ն կյանքի մեջ: Ես չէի կարող նրանից Հեռանալ, թեն վաղուց ւեւք է լինեի Համալսարանում: Վերջաւես նա սկսեց առողջանալ, ն արդեն Հոկւեմբերի վերջն էր, երբ Հասա Մոսկվա: Վճռել էի իմ ուսանողության այդ վերջին ւարին էլ անցկացնել դերմանացի ւառավի բնակարանում: Մւածելով, դուցե իմ սենյակը արդեն վարձված է կամ ւանւիրուՀին ւեղափոխվել է ուրիչ ւուն, ես մի օրով իջնանեցի Հյուրանոցում ն նույն օրը դնացի ւառավին ւեսնելու:

Հույս ունեի Ադելաիդային Հանդիւել մոր մու: Թե ինչ Հեւնանք էին ունեցել նրա Հարաբերությունները Զարիֆյանի Հեւ, չդիւեի: Միայն մւածում էի, որ Զարիֆյանը չւիւի լինի Մոսկվայում: Նա արդեն ավարւել էր ուսումը ն ւեւք է վերադարձած լիներ Հայրենիք: Մւա ծանոթ ւան բակը ն դիմեցի ուղղակի դեւի ւառավի բնակարանը: Դռնաւանը նախկինն էր: Մուեցավ ինձ ն բարնելով, Հարցրեց. - Երնի դերմանուՀուն եք ուղում ւեսնել: - Այո՛: - Զկա դերմանուՀին: - Տեղափոխվե՞լ է: - Այո՛: - Ո՞ւր: - Այնւեղ, ուր բնակարանի Համար վարձ չեն ւալիս,- ւաւասխանեց դռնաւանը ռուս մուժիկին Հաւուկ սառը Հեդնությամբ դեւի մաՀը: Խե¯ղճ ւառավ. նա մեռել էր: Առավույան Հիվանդացել էր, երեկոյան Հոդին ավանդել: Դժբախւությունը ւաւաՀել էր ամառվա կիսին: Ադելաիդան մոր մաՀից Հեւո վաճառել էր կաՀ-կարասին ն ւեղափոխվել ուրիչ ւեղ: Մեր բնակարանը այժմ կարուձնի արՀեսւանոց էր դարձել... Այլնս ոչինչ չՀարցրի ն դուրս եկա փողոց' մի ծանր թախիծ սրւումս: կարծես ինձ ղրկեցին մի ընւանիքի օթնանից, այնքան ընւելացել էի այդ բնակարանին ն իմ ւանւիրուՀիներին: Անբախւ ւառավ, դոնե ւեսա՞ր քո երկրորդ աղջկա բախւավորությունը, մւածում էի ես: Հեւնյալ օրը սենյակ վարձեցի մի ռուս ընւանիքի մու ն իսկույն ւեղափոխվեցի: Համալսարանում իմ աչքերը որոնում էին Սանթուրյանին, բայց անցավ մի ամբողջ չաբաթ, չէի ւեսնում: Ոչ ոք չդիւեր նրա բնակարանը: Ասում էին, թե չաւ քիչ է դասախոսություններին դալիս: Նրա ամենախիսւ դաւավորներից մեկը ծաղրաբար նկաւեց. - Ժամանակ չունի. ղբաղված է բուլվարում թռչուններ որսալով... - Այդ նրա ղբաղմունքը չէ,- ասացի ես ղայրացած: Դաւաւարւողը թարս նայեց ինձ ն երեսը չուռ ւվեց: Ես ղդացի, որ Սանթուրյանին ւաչււանելն այժմ աններելի է Համարվում: «Թռչունների որսը» մի նոր բամբասանք էր, որ առաջ չկար: Մի ուրիչ անդամ նույն դաւավորը Հանդդնեց կոււաբար նկաւել.

- Զարմանալի չի լինիլ, եթե այժմ ձեր ոչ ոքի չՀավանող, անՀաչւ բարեկամը սրիկաներին թողնի ն դառնա «թռչունների» Հովանավոր ն փասւաբան... Ես կորցրի իմ սառնասրւությունը ն աււակեցի սանձարձակ ւարոնին: Դա առաջին ն վերջին անդամն էր, որ ես ձեռք էի բարձրացնում մարդու վրա: Մեղ իսկույն չրջաւաւեցին ուսանողները ն բաժանեցին: Նույն օրը սւասում էի, որ վիրավորված ւարոնը ինձանից Հաչիվ կւաՀանջե: իմ Հույսերը չարդարացան. նա աււակս կուլ ւվեց: Մ11 Վերջաւես մի օր դնացի Հասցեների դրասենյակը ն իմացա Սանթուրյանի Հասցեն: Նոյեմբերի սկիղբն էր: Երկինքն ամւամած էր, երկիրը սառած, ձյուն չէր դալիս, բայց չոր ն կւրող ցուրւ էր: կառքերի անիվները խուլ դղրդյուն էին արձակում սառած սալաՀաւակների վրա: Բարակ վերարկվիս մեջ փաթաթված, սարսռելով անցա Եկաւերինյան բուլվարը, ծռվեցի դեւի աջ ն մւա Մալայա Բասմաննայա փողոցը: Այնւեղ էր կենում իմ բարեկամը: Հիչում եմ, երբ մուեցա երկՀարկանի ւան դռներին, սիրւս սկսեց բաբախել: Սիրում էի Սանթուրյանին ն Հենց այդ օրը ուսանողների ժողովը արւաքո կարդի նիսւում վճռել էր ինձ Հանդիմանություն անել - նրա ւաւճառով սանձարձակ ուսանողին աււակելուս Համար: Զար կասկածները ւաչարեցին ինձ. արդյոք կենդանի՞ է, առո՞ղջ է, արդյոք մի նոր դժբախւություն չի՞ ւաւաՀել, ն այլն, ն այլն... Սեղմեցի էլեկւրական ղանդակի կոճակը: Դուռը բաց արավ մի ւաւանի աղջիկ: Նա ինձ առաջնորդեց ւան վերին Հարկը: Պաւըչդամբի վրա կանդնած էր մի նիՀար, ոսկրու ւառավ ն կեղւու դոդնոցով սրբում էր յուղու ձեռները: Սանթուրյանի ւանւիրուՀին էր: - Տանն է,- ւաւասխանեց նա իմ Հարցին, ն ւանելով ինձ մի բավական մութ նախասենյակ, ցույց ւվեց իմ բարեկամի սենյակը: Երբ առանց դռներին ղարկելու, մւա սենյակ, իմ աչքերը ոչինչ չնչմարեցին: Միա՛յն ղդացի, որ երկու նիՀար թներ առան ինձ իրանց դրկի մեջ: - Վերջաւես եկա՞ր, վերջաւես եկա՞ր,- կրկնում էր Սանթուրյանը, չւաւով կաւելով բաճկոնակի կոճակները: Դա այն մոմենւներից մեկն է, որոնք ինձ վրա խոր ււավորություն են թողել ն Հավիւյան չւիւի ջնջվեն իմ Հիչողությունից: կաչի

ն ոսկոր - աՀա ինչ է մնացել այլնս իմ բարեկամից: Նրա ճակաւի կաւույւ երակները ավելի որոչ էին դծավորվել, ւարանոցի ոսկորները դուրս էին ընկել: ինձ թվաց, որ նա դժվարությամբ է չունչ քաչում, ն մի չար կասկած Հղացավ իմ մեջ: - Դու Հիվա՞նդ ես,- դոչեցի ես ակամա: - Է՛Հ, միչւ միննույնն եմ: Նսւի՛ր, ինչո՞ւ ուչացար. եթե իմանայիր, ի՛նչ անՀամբերությամբ էի քեղ սւասում: Ս¯, օ¯, չդիւես ինչե¯ր են ւաւաՀել: Դու մարդարե ես, դու ճանաչում ես մարդկանց... Ես սկսեցի Հարցուփորձ անել, ոչինչ որոչ ւաւասխան չսւացա, թե ինչ է ւաւաՀել: Պառավի մաՀը դիւեի: Ադելաիդայի մասին սկսեցի Հարցնել, նա աւամները կրճւելով, դլուխը դառնությամբ չարժեց: իմ Հեւաքրքրությունը չափ չուներ: Նրա դեմքից, աչքերի առանձին արւաՀայւությունից ւարղ երնում էր, ւաւաՀել է մի արւաքո կարդի բան: - ինչո՞ւ դասախոսություններին չես դնում: - Դասախոսությունները կյանքումն եմ լսում: ինձ Համալսարանում այժմ անբարոյական են Համարում: Խոսելով չեմ կարող ւաւմել: Գնա՛նք իսկույն, ես քեղ փասւը ցույց կւամ ն դու կիմանաս, թե որն է իսկական անբարոյականությունը: Գնա՛նք, դու ւեւք է իսկույն, Հենց այս րուեիս ւեսնես նրան... Այս ասելով, նա չւաւով Հադավ վերարկուն: Ես լուռ Հեւնեցի նրան: Դուրս եկանք փողոց: - ԱՀա մուիկ է, չոււով կՀասնենք... Հաղիվ անցանք Հարյուր քայլ, նա կանդ առավ մի երեք Հարկանի նեղ ւան դռան առջն: Ներքին Հարկը կիսով չափ դեւնի մեջ էր: Նա մուեցավ դեւնից Հաղիվ մի կանդուն բարձր - մի փոքրիկ քառակուսի լուսամոււի, երկու անդամ կամացուկ ղարկեց աւակիին: Մի ձեռ ներսի կողմից սւիւակ վարադույրները բաժանեց միմյանցից: Ես նչմարեցի մի կնոջ դեմք, որ իսկույն չքացավ: Սանթուրյանը չւաւով բաց արավ փողոցի դռները: Մենք մւանք, երկու ասւիճան փողոցից ցած իջանք, անցանք մի նեղ կորիդոր ն մուեցանք մի մոխրադույն դռան: Սանթուրյանը բաց արավ դուռը ն, նայելով դեւի ներս, ասաց. - Հեւս Հյուր կա: - Խնդրեմ,- լսվեց ներսից մի կանացի ձայն, որը ինձ չաւ ւկար թվաց: Մենք մւանք մի փոքրիկ սենյակ - Համեսւ կաՀավորված: Բայց ո՞վ էր այնւեղ բնակվում, ինչո՞ւ Սանթուրյանը ինձ չէր ասում: Այս

բոլորը մի առանձին խորՀրդավորություն էին ւալիս մեր ւարօրինակ այցին: Հեւաքրքրությունից իմ սիրւը բաբախում էր: Սենյակի մեջւեղում կանդնած էր մի երիւասարդ կին, Համեսւ ւնային Հադուսւով: ինձ ւեսնելով, նա ժււաց, չփոթվեց, կարմրեց ն, ձեռը մեկնելով, արւասանեց ճնչված ձայնով. - Ա¯, այդ դո՞ւք եք, ւարոն Միրաբյան: ԽորՀրդավորության քողն ընկավ իմ աչքերից, ն ես ճանաչեցի Ադելաիդային: Բայց ո՛ւր էր այն ղվարթ, թռչկուող, առողջ դեմքով, ծիծաղկու ն մչւաչարժ օրիորդը: իմ դեմ կանդնած էր մի դունաւ, նիՀար ն ամաչկու կին' դլուխը կրծքին թեքած: Նրա սիրուն կաղմըվածքը այլնս չուներ յուր առաջվա դեղեցկությունը. նրա ուսերը ինձ թվացին ցած իջած, կուրծքը նիՀարած: Նրա դլխին ձդած էր մի մեծ դեղնադույն չալ: Ես նկաւեցի, որ, ինձ ւեսնելով, չւաւեց չալով ծածկվել: Ես ոչինչ չկարողացա խոսել, աւչած նայում էի Ադելաիդայի ւարանոցին, որ դծավորվել էր կաւույւ երակներով: ինձ թվում էր, որ այնւեղ խեղդվում է նրա Հեկեկանքը, ն նա Հաղիվ կարողանում էր իրեն ղսւել: Ես ակնարկեցի նա մոր մաՀը ն մի քանի մխիթարական խոսքեր ասացի: - Այո՛, մեռավ, ինձ թողեց մենակ,- ասաց նա ն սկսեց Հեկեկալ: - Խե¯ղճ մայր, խե¯ղճ մայր,- կրկնում էր նա արւասվախառն ձայնով,նա միայն ւասներկու ժամ Հիվանդ մնաց: Առավուը ղարթնեց թե չէ, ասաց' դլուխս ցավում է: Պառկեց, ուչաթափ եղավ: Բժիչկ կանչեցինք, օդնել չկարողացավ... Ամբողջ օրը ւանջվեց անխոս... միայն նայում էր երեսիս... Երեկոյան ւասը ժամին Հոդին ավանդեց... Ս¯, օ¯, խեղճ մայր, բարի մայր, աչխաւասեր մայր... Բայց այլնս չէի խղճում ւառավին: Լավ էր, որ մեռավ ն աղջկանը չւեսավ այդ խայւառակ դրության մեջ: Առանց բացաւրությունների, ես ամեն բան Հասկացա: իմ առջն կանդնած էր մի քաղաքակիրթ մարդու ղոՀ: Ես միայն չէի կարողանում ինքս ինձ Հաչիվ ւալ, թե ի՛նչւես նա դրավեց այդ աղջկան մինչն այդ ասւիճան... Դժվար էր երկար ժամանակ դիմանալ քսւմնելի ւեսարանին: իմ սիրւը մորմոքվում էր, երբ նայում էի Ադելաիդային: Նա ամաչում էր, չէր վսւաՀանում ուղղակի նայել իմ աչքերին: Ամաչում էր նան Սանթուրյանը... ուրիչի արարքից: Բայց ո՛րւիսի դուրդուրանքով, երախւադիւությամբ ն ակնածությամբ էին նայում Ադելաիդայի թախծալի աչքերը իմ բարեկամին:

Ես չւաւում էի իմանալ այդ նողկալի դեւքի ւաւմությունը, այն, ինչ որ ւաւաՀել էր ինձանից Հեւո: Հարկավ, անկարելի էր այդ մասին խոսել Ադելաիդայի մու: Մենք միմյանց Հարցուփորձ էինք անում կողմնակի բաների մասին, մինչդեռ երեքիս էլ ճնչում էր անախորժ միւքը, երեքս էլ ղդում էինք մեր դրության կեղծիքը: Ես չւաւեցի Ադելաիդային աղաւել անախորժ դրությունից ն Հրաժեչւ ւվի: Գիւեի, որ Սանթուրյանը ւիւի Հեւնի ինձ: Մենք դուրս եկանք փողոց, ն ես սկսեցի մի փոքր աղաւ չնչել: իմ բարեկամը լուռ էր ամբողջ ժամանակ, մինչ անցնում էինք փողոցով: Ես միայն լսում էի նրա կրծքում խեղդվող Հառաչանքների խուլ արւաՀայւությունը: Երբ Հասանք նրա սենյակը, նա թուլացած, ընկըճված նսւեց բաղկաթոռի վրա, արւասանելով. - Դու ւեսար նրան. այժմ ւաւրասւ եմ լսել քո Հանդիմանությունը: - Ո՞ւմ ւիւի Հանդիմանեմ: - ինձ: - ինչո՞ւ: - Որ ես չլսեցի քեղ, որ չուղեցի ճանաչել այդ մարդուն, որ կուրացա ն նրա բարեկամական դիմակի ւակ չւեսա ւդեղ կերւարանքը: Ադելաիդա՞ն: Նա ոչինչ մեղք չունի: Մեղավորը ես եմ: Ե՛ս, որ թույլ դւնվեցի, չկարողացա Հաղթել իմ մեջ Հիմար Հւարւության ղդացումը ն ուժով, այո՛, նույնիսկ ուժով, մի օր մւնել Ադելաիդայի սենյակը, խնդրել, աղաչել, որ ինչ ուներ, ինքն անձամբ ասեր իմ երեսին: Եվ նա սկսեց ՀեւղՀեւե ավելի ու ավելի դրդռվել: Նա ւաւմեց բոլորը, ն այսւեղ երնան եկավ, թե կիրքը ի՛նչ սոսկալի միջոցների է ընդունակ դիմելու: Զարիֆյանը յուր միջամւության ժամանակ բոլորը աղավաղել էր' Ադելաիդայի ասածները Սանթուրյանի ն Սանթուրյանի ասածները Ադելաիդայի մու: Այդ դեռ վերջերը: իսկ առաջ, երբ Ադելաիդան Հաչւ է եղել Սանթուրյանի Հեւ, Զարիֆյանը ամեն կերւ աչխաւել է դցել յուր Հայրենակցի վարկը նրա աչքում: Նա դործել է այնքան ղդույչ, այնքան խորամանկ, որ օրիորդը ինքն էլ չի ղդացել, թե ինչւես յուր սրւում ՀեւղՀեւե նոր ծադած սիրույն փոխարինում է աւելության ղդացումը: Նա Սանթուրյանին Ադելաիդայի մու ներկայացրել է մի սրիկա ն ավաղակ Հոր ղավակ, որ ամենից արՀամարՀված է, ամենից Հալածված: Նա օրիորդի մու կարդացել է յուր Հայրենակցի մասին

լրադրերում, նույնիսկ Հայ լրադրերում ււված բոլոր Հոդվածները: Սանթուրյանը Հոդեւես Հիվանդ է, դժբախւ է, չի կարող սիրել. աՀա ինչ է ասել Զարիֆյանը: Եվ ասել է այն ձնով, որ օրիորդը Համողված է եղել, թե ասում է ընկերական սիրուց, բարեկամական կարեկցությունից դրդված: Այսւիսով, նա օր-օրի վրա, կաթիլ-կաթիլ կասկածանքի թույնը թափել է Ադելաիդայի փափուկ սրւի մեջ: - Գիւեմ,- չարունակեց Սանթուրյանը,- դու կարող ես ասել, թե ինչո՞ւ Ադելաիդան դեթ մի անդամ ինձ Հեւ չխոսեց այս մասին: Բայց այդ կարելի էր ւաՀանջել մի Հասուն ն փորձված կնոջից, իսկ Ադելաիդան, իբրն երեխա, ամաչել է մի ակնարկ անդամ անել ինձ... ԱյնուՀեւն, երբ Ադելաիդան սկսել է երես դարձնել, երբ Սանթուրյանը խնդրել է Զարիֆյանին միջնորդ լինել. «առերես» բարեկամի Համար բացվել է նորանոր մեքենայությունների ասւարեղ: Նա բոլորը կեղծել է, բոլորը աղավաղել, երկու կողմերին նս Հակառակը ւաւմելով: Երբեք Ադելաիդան չի ասել թե «արՀամարՀում է Սանթուրյանին», երբեք չի ասել, թե «լսել անդամ չի ուղում Սանթուրյանին անձամբ բացաւրություն ւալու մասին», երբեք մանավանդ չի ասել, թե Սանթուրյանը յուր վերաբերմամբ «սւոր նւաւակ է ունեցել»: ԸնդՀակառակը, Զարիֆյանը ինքն է ասել օրիորդին, թե իբր «Սանթուրյանը ծաղրել է յուր մու Ադելաիդային...»: - Եվ այս բոլոր մեքենայություններին դիմել է մեղ միմյանցից բաժանելու Համար,- չարունակեց Սանթուրյանը: - Նա ինքը երդվել է Ադելաիդայի մու, թե սիրում է նրան, ւանջվում է նրա Համար: Գիւեմ, դու կասես. «Դարձյալ մեղքը քո Ադելաիդայինն է, ինչո՞ւ այդքան թույլ է դւնվել ն խաբվել է այդւես չոււ ու Հեչւ»: Ճիչւ է, բնական է այդ մեղադրանքը: Բայց, բարեկամս, մի՛ մոռանալ մի բան. Ադելաիդայի սերը դեւի ինձ այնքան ամուր չի եղել, որ ուժ ւար նրան դիմանալու մի այդւիսի ճարւիկ մարդու խարդավանքներին: կարո՞ղ է մի նոր ւնկած ն ՀաղիվՀաղ արմաւ ձդած ծառ դիմանալ թեկուղ մի թույլ փոթորիկի... Որքան նս Սանթուրյանը արդարացներ Ադելաիդային, այնուամենայնիվ օրիորդը իմ աչքում դեթ մի ասւիճանի մեղավոր էր յուր անբախւության Համար: Բայց այլնս ուչ էր այդ մասին վիճելը ն ավելորդ: Ես միայն Հարցրի. - Այժմ ի՞նչ ես մւադիր անել: - իՀարկե վրեժ առնել Զարիֆյանից: Միանդամայն Համողված էի, որ Սանթուրյանը ընդունակ է մի արաւավորված օրիորդի Համար աղնիվ ն ասւեւական վրիժառու

լինել, անդամ եթե այդ օրիորդը Ադելաիդան չլիներ: Նույնիսկ ես ինքս ւաւրասւ էի Ադելաիդայի ւաւիվը ւաչււանել, ուր մնաց նա, որ սիրում էր այդ օրիորդին: - Բայց ի՞նչ ւիւի լինի քո վրեժը,- Հարցրի ես Հեւաքրքրված: - Բարոյական վրեժ: - Զեմ Հասկանում: - Շաւ ւարղ է. ես կամուսնանամ Ադելաիդայի Հեւ: Վաղուց եմ վճռել, միայն քեղ էի սւասում: Ես ղարմացած նայեցի նրա երեսին: Խոսւովանում եմ, ամեն ւեսակ վրիժառություն ինձ Համար Հասկանալի էր, բացի այդ մեկից... - Դու ղարմանո՞ւմ ես, Միրաբյան,- սկսեց բացաւրել Սանթուրյանը,- բայց դա միակ վրիժառությունն է, որին ւեւք է դիմե աղնիվ մարդը: Լսի՛ր, Զարիֆյանը թողել է Ադելաիդային այդ դրության մեջ ն Հեռացել: Նա մւադիր չէ ամուսնանալ յուր ղոՀի Հեւ: Դժբախւաբար, մի չարք ուսանողների չրջանում այդ ւեսակ ղոՀեր սովորական են դարձել: Սւիւել Զարիֆյանին, որ յուր մեղքը քավե, ամուսնանա,անկարելի է: Եթե նա Համաձայնվի էլ, Ադելաիդան երբեք չի կամենալ: Նա այժմ ղղվանքով է Հիչում Զարիֆյանին: Այս մեկ: ի՞նչ ւիւի անե, ուրեմն Ադելաիդան: Մնա այդ դրության մե՞ջ: Նա մի անւաչււան երեխա է: Նա չոււով կընկնի վաւ ճանաւարՀ. աչխարՀը լի է փորձություններով, կընկնի ն կդլորվի անբարոյականության անդունդը: Համաձա՞յն ես, որ նա այդւես կորչի: Ո՛չ, դու աղնիվ մարդ ես, չես կարող Համաձայնվել: Այս երկու: Բայց կա ն երրորդ ւաւճառ: Դա ամենից ղորավորն է. ես սիրում եմ Ադելաիդային, սիրում եմ այժմ էլ, այդ դրության մեջ էլ, ն ավելի, քան առաջ: ԱՀա այն ւաւճառները, որ ինձ դրդեցին իմ վճիռը կայացնել: - Բայց քո ուսո՞ւմը, քո ծնողնե՞րը, քո՞ւյրը, Հասարակությո՞ւնը... - Մւածել եմ այդ մասին էլ: Ուսումս ավարւում եմ այս ւարի: Ծնողներս ն քույրերս դեմ չեն լինիլ, որովՀեւն ամուսնանում եմ մի խաբված, բայց բարոյական կնոջ Հեւ: Գալով Հասարակությանը, ո՛չ ոքի ւարւավոր չեմ Հաչիվ ւալու, իմ քայլը միայն ինձ է վերաբերում: Ես այլնս ոչինչ չասացի, այնքան վճռական էր նրա ւաւասխանը: Հրաժեչւ ւալիս, նա ինձ խնդրեց, որ յուր ւաւմածները առայժմ ոչ ոքի չՀաղորդեմ...

Մ111 Մի չաբաթ անցած Սանթուրյանը եկավ ինձ մու ն խնդրեց նրա խաչեղբայրը լինել: - Այժմ ամեն ինչ ւաւրասւ է: Ադելաիդան ւաւանվում էր: Նա ինձ սիրում է, բայց իմ ղոՀաբերությունը չաւ մեծ էր Համարում ն չէր ուղում իմ կինը դառնալ: Ես նրան Համողեցի. վաղն նեթ ւեւք է ամուսնանամ: - Բայց այդքան չո՞ււ: - Դու դիւես, որ Հեւաձդելը անՀարմար է... Բայց ես այս անդամ չկամեցա ոչ մի կասկած թաքցնել իմ բարեկամից ն բոլորը Հայւնեցի: Անչուչւ նրա վճիռը կրում էր բարձր աղնվության ն վեՀանձնության դրոչմ, անչուչւ նրա արածը մի Հերոսական քայլ էր: Բայց ո՞րւեղ կարող էր Հասցնել նրան այդ քայլը: Լինել ամուրի ն ամուսնացած դրանք երկու միմյանցից չաւ ւարբեր դրություններ են: Այն, ինչ որ թեթն կարող է անցնել ամուրիի Համար, մեծ անախորժություններ կարող է ւաւճառել մի ընւանիքի Հորը: Նա չի կարող դիմանալ Հասարակական կարծիքի ծանրությանը: իսկ եթե դիմանա էլ, միթե՞ նույնը կարող է երաչխավորել ն Ադելաիդայի Համար, որին ւիւի ւանի մի օւար ն անծանոթ չրջան: Սրանք էին իմ ընդդիմության ւաւճառները: Սակայն Սանթուրյանը ինձանից ավելի լուրջ էր մւածել այդ բոլորի մասին: Նա Հերքեց իմ բոլոր առարկությունները: Վճիռը անխախւելի էր: Ես չկամեցա նրա Հեւ երկար վիճել: Այն չար կասկածը, որ ծադել էր իմ սրւում նրա առողջության մասին, այժմ ավելի ամրացել էր: Այդ օրը նա այնքան թույլ էր ն դյուրադրդիռ, որ ես ավելի նրա կյանքի, քան ամուսնության մասին էի մւածում: Պսակը կայացավ Հայոց եկեղեցական օրենքներով. Ադելաիդան բողոքական էր: ինչւես աղնիվ որդի, Սանթուրյանը յուր մորը այդ մասին Հաղորդել էր դեռ երկու չաբաթ առաջ, ուղարկելով նամակի Հեւ Ադելաիդայի լուսանկարը: Հարսանիքից երկու օր առաջ նա սւացել էր ւաւասխան: Մայրը ընդդիմադրություն չէր ցույց ւալիս, բայց աղաչում էր ղդույչ լինել ընւրության մեջ: Երնի, որդին առայժմ ճչմարւությունը թաքցրել էր նրանից... Եվ լավ էր արել: - Գիւեմ, այժմ ինձ աւողների ն արՀամարՀողների թիվը ւեւք է ավելանա,- ասում էր նա ւսակի երկրորդ օրը,- բայց ես արդար եմ իմ խղճի առջն, ն դա ինձ բավական է: Ոչ մի Հալածանք չի կարող ինձ

սւիւել ղղջալ իմ արածի մասին: Ա¯խ, Միրաբյան, Հավաւացի՛ր, ես քեղ սիրում եմ ոչ միայն նրա Համար, որ դու իմ միակ բարեկամն ես: Ո՛չ, դա դեռ քիչ է. ես քո մեջ ւեսնում եմ մւքի անկախություն. դու ուրիչի խելքով չես աւրում, օրենք դարձած նախաւաչարմունքները քեղ չաւ չեն կաչկանդում... Բայց ն այնւես էլի կաչկանդում են: Գիւեմ, ուսանողները քեղ էլ սկսել են խորթ աչքով նայել իմ ւաւճառով: Բայց անկեղծ ւաւասխանի՛ր, ղդո՞ւմ ես, որ վաւ բան ես արել ինձ նման մի անՀաչւ մարդու Հեւ ընկերանալով: - Երբե՛ք,- դոչեցի ես ղդացված,- ընդՀակառակը, ես չաւ դոՀ եմ իմ արածից: - Տո՛ւր ինձ ձեռքդ,- ասաց նա ոդնորված,- մենք Հավիւյան կմնանք բարեկամներ: Եվ մնացինք: 1Ճ Ադելաիդան ծնեց մի արու ղավակ: Այդ ժամանակները թե՛ ես ն թե՛ Սանթուրյանը այնքան ղբաղված էինք վերջին քննություններով, որ Հաղիվ չաբաթը մի անդամ ւեսնվում էինք: Բայց իմ աչքից չէր խուսափում այն ւխուր Հանդամանքը, որ նա օրեցօր թառամում էր ն դալկանում: Նա չէր Հաղում, ն դա միակ բանն էր, որ Հույս էր ւալիս ինձ, թե Հիվանդությունը թոքախւ չէ: Եվ որքան նա մարմնաւես թուլանում էր, այնքան Հոդեկան կրակը սասւկանում էր, այնքան աչքերի փայլը ղորեղանում: Թվում էր ինձ, որ Հենց այդ կրակն է նրան արադ-արադ լափում, ն եթե մի ցավ ունի, Հենց դա է: Ես ամեն օր լսում էի այն բոլորը, ինչ որ ուսանողների չրջանում խոսվում էր Սանթուրյանի Համարձակ քայլի մասին: Ամենքը դաւաւարւում էին այդ քայլը, ամենքը Համարում էին նրան անբարոյական: իսկ ես, որ միակ մարդն էի իսկական իրողությանը ւեղյակ, չդիւեի, ո՛ր մեկին աւացուցանեմ իմ բարեկամի վարմունքի աղնըվությունը: Ոչ ոք չէր ուղում Հավաւալ, թե Ադելաիդան այն թչվառ էակներից չէ, ինչ որ կարծում էին: - Դրոչմը ճակաւին էր, երբ ամուսնացավ. միթե կարելի՞ է Հերքել արնի լույսը,- ասում էին չաւերը: ինձ վրդովեցնում էր մանավանդ մի Հանդամանք, ոչ ոքի Հայւնի չէր, թե ո՞վ է այդ դրոչմի Հեղինակը: Ես մի վերին ասւիճանի անախորժ դրության մեջ էի: Մի կողմից ուղում էի ամենի առջն ւաւռել Զարիֆյանի դիմակը, մյուս կողմից' անՀարմար էի Համարում: Ճչմա135

րիւ է, Սանթուրյանը ինքը, Հարկավոր եղած ժամանակ, կւարղեր իրողությունը, այնքա՛ն նա Համարձակ էր յուր արածների վերաբերմամբ, բայց Համողված էի, որ դա կարող էր Ադելաիդային մի առանձին վիչւ ւաւճառել: կային մարդիկ, որ ասում էին' «Սանթուրյանը սեփական մեղքն է քավում»: Դա Համեմաւաբար մի նւասւավոր կարծիք էր: Եվ ես միայն դրա դեմ էի լռում, Հասկացնել ւալով ուսանողներին, թե իբր Հենց այդ է ղոււ ճչմարւությունը: Մի անդամ Համալսարանի դաՀլիճներից մեկում կովկասցի ուսանողները Հավաքված խորՀրդակցում էին մի ինչ-որ «կովկասյան քեֆի» մասին: Ես չէի Հեւաքրքրվում, բայց լսում էի նրանց խոսածները: Սկսեցին անունները դրել: Մեկը ծաղրաբար Հիչեց Սանթուրյանի անունը: Դա նորանոր բամբասանքների առիթ ւվեց մի խումբ ուսանողների: Արդեն ես սկսել էի արՀամարՀել նրանց կարծիքները, ն դա ավելի էր կաւաղեցնում նրանց, թեն իմ աււակը դեռ չէին մոռացել: - Տեսե¯ք,- ասաց մի սրախոս,- մենք միայն մի դիւլոմով կվերադառնանք Հայրենիք, իսկ նա երկուսը կւանի: - ինչո՞ւ ոչ երեքը,- նկաւեց մի ուրիչը: - Երրորդը կեղծ է,- ւաւասխանեց սրախոսը: Դարձյալ արյունը խփեց դլխիս, դարձյալ կամենում էի ւաւժել այդ չարախոսներից մեկին: Բայց այդ րուեին մեկը Հանկարծ բռնեց իմ թնից ն Հեւ քաչեց ինձ: Նայեցի ն ւեսնեմ ինքը Սանթուրյանն է: Նա Հեռվից Հասկացել էր բանի էությունը: Ուսանողները նրան ւեսնելով, Հեւ քաչվեցին, որ ցրվեն: - Սւասեցե¯ք, ւարոններ,- դոչեց նա: Բոլորը կանդ առան իրանց ւեղերում: - Պարոննե՛ր,- խոսեց իմ բարեկամը վրդովված ձայնով,- դիւեմ, վեճը ինձ էր վերաբերում ն իմ ընկերը ուղում էր ինձ ւաչււանել: Դուք չաւ արի եք իմ վերաբերմամբ: Խնդիրը ձեր քեֆին մասնակցելու մասին չէ: իՀարկե, ոչ դուք կՀրավիրեք, ոչ ես կկամենամ իմ ներկայությամբ աւականել ձեր վերջին ուսանողական ժողովը: Բայց լսեցե՛ք միայն մի խոսք: Դուք դաւաւարւում եք իմ վերջին քայլը, դուք Համարում եք նրան անբարոյական: իսկ ե՛ս... ես Համարում եմ ավելի, քան բարոյական: Դուք ասում եք, թե ես ամուսնացել եմ մի թչվառ էակի Հեւ: Եթե խնդիրը միայն ինձ վերաբերեր, իՀարկե, կլռեի, ինչւես միչւ լռել եմ ձեր բոլոր, ներեցե՛ք ղրւարւությունների դեմ... Բայց այժմ... դուք անխնա արաւավորում եք մի անուն,

որ ինձ Համար թանկ է, քան ես ն իմ անունը: Դուք անարդար եք վարվում: Ես չեմ վիճիլ ձեղ Հեւ այդ մասին: Բայց ընդունենք մի րուե որ, ձեր ասածը ճիչւ է. որ ես, իրավ, մի թչվառ էակի Հեւ եմ կաւել իմ կյանքը: Նախ' դա ինձ ն միայն ինձ է վերաբերում, երկրորդ' եթե քաջ եք, եթե դոնե մի կաթիլ անկեղծություն ունիք, եթե ձեր Հոդին բոլորովին սւրկացած չէ, բարեՀաճեցեք ւաւասխանել այս Հարցին. «Ո՞րն է լավը. կնոջը ցեխի մեջ դլորե՞լը, թե՞ ցեխից Հանելը...»: Ես սւասում եմ ւաւասխանի... Նա կանդնած էր դաՀլիճի մեջւեղում ն նայում էր յուր չուրջը: Նա ինքը Հուղմունքից դողում էր, բայց ճիդ էր անում ղսւել իրան ն Հաջող: Նրա նիՀար, դունաւ, Հիվանդու դեմքը խորին ւրւմության Հեւ արւաՀայւում էր նան Հոդու անսաՀման անվեՀություն: Նա դեղեցիկ էր, դրավիչ ն աղդու այդ րուեին: Բոլոր ուսանողները այդ վայրկյանին ինձ թվում էին ոչնչություն: Ես Հիացած նայում էի նրան, մւքումս ծափաՀարելով նրա ամեն մի բառը: Պաւրասւ էի ւաչււանել նրան մինչն իմ արյան վերջին կաթիլը ն սւասում էի, թե ով կՀանդդնի ձեռք բարձրացնել կամ մի կուիւ խոսք ասել նրան: Բայց ամենքը լուռ էին ն աւչած նայում էին նրան: Դերերը փոխվել էին: Նա, որ միչւ մեղադրվում էր ն միչւ դաւաւարւվում, այժմ, կարծես դարձել էր դաւավոր ն յուր անողոք Հարցը դրած, սւասում էր ւաւասխանի: իսկ ւաւասխան չէր լսվում: Ուսանողները նայում էին միմյանց երեսին: Սրախոս ւարոնը աչխաւում էր ժււալ, բայց չփոթված էր: ինձ Համար այդ Հասկանալի էր, նրա խիղճը մաքուր չէր, որովՀեւն նա մեկին արդեն «դլորել էր ցեխի մեջ»: - Զե՞ք ւաւասխանում,- արւասանեց Սանթուրյանը, ձայնը բարձրացնելով,- լռո՞ւմ եք... Հասկանում եմ. որովՀեւն ձեղանից չաւերի Համար դուցե անՀնարին է ւաւասխանել... Ս¯, օ¯, ոչ ոքի չեմ ուղում դաւաւարւել, թեն դաւաւարելու փասւեր ունիմ... Բայց, ւարոննե՛ր, բավական է: Դուք Հալածում եք ինձ, ես ւանում եմ ձեր բոլոր վիրավորանքները: Բայց, Հավաւացե¯ք, դա ինձ Համար այնքան վչւալի չէ, որքան ձեր սխալ Հասկացողությունը ւաւվի ն ւաւվասիրության մասին: Ուրիչ ոչինչ ասելիք չունիմ... Դա իմ վերջին Հրաժեչւն է... Միրաբյան, կամենո՞ւմ ես ինձ Հեւ դալ... Այս ասելով, նա քայլերը ուղղեց դեւի դուրս: Ուսանողները ճանաւարՀ ւվին նրան: - Հիվանդ է,- չչնջաց մեկը: - Զարժե խոսել նրա Հեւ,- ասաց մյուսը:

- Տեսե՛ք, նոր է խելքի եկել ն ուղում է Հաչիվ ւաՀանջել մեղանից,- ասաց երրորդը: Ես ոչ ոքի վրա ուչադրություն չդարձրի: ինձ թվում էր, որ Սանթուրյանը յուր վրեժն առավ ն վերջացրեց: Ես Հասւաւ քայլերով Հեւնեցի նրան, ն այն օրից կւրեցի իմ կաւը ուսանողների Հեւ... Ճ Մուեցել էր դարունը: Մոսկվա դեւի սառույցը վաղուց արդեն կուրվել էր: Արեդակի ջերմությունը ղդալի էր դարձել: Զաւկական ւոներից Հեւո սկսվեցին մեր քննությունները ն վերջացան մայիսի կեսին: Մի սիրուն, ւայծառ, թեն բավական ցուրւ արեդակնային օր էր, երբ վերջին Հրաժեչւս ւալով Համալսարանին, իրավաբանի դիւլոմը ձեռքիս, վերադառնում էի իմ սենյակը ուրախ, երջանիկ, լի աւադայի քաղցր Հույսերով: Մւադիր էի չւաւով ճաչել ն անմիջաւես դնալ Սանթուրյանի մու' իմ ուրախությանը նրան էլ մասնակից անելու: Նրա քննությունները դեռ չէին վերջացել: Հյուրասիրելու առաջին Հերթն իմն էր: Մւածում էի իրիկնադեմին նրան ու Ադելաիդային Հրավիրել մի Հյուրանոց ընթրիքի: Ես ղուրկ էի ուրիչ բարեկամներից: Սակայն այդ Հանդիսավոր օրվա իմ ուրախությանը վիճակված չէր երկար չարունակվելու: Երբ երդելով, ուրախ-ուրախ մւա իմ սենյակը, սեղանիս վրա դւա մի ւոմսակ Հեւնյալ բովանդակությամբ. «Շւաւեցեք դալ մեղ մու, Մարդարը ցանկանում է ձեղ Հեւ ւեսնվել»: Այդ օրերը ւեւք է, վերջաւես, Թիֆլիսի ւալաւում քննվեր Սանթուրյանի Հոր դործը, որ այնքան ձդձդվել էր: կարծեցի, իմ բարեկամը այդ մասին ւխուր Հեռադիր է սւացել, երնի կամենում է յուր վիչւը Հայւնել ինձ: Բայց նամակը Ադելաիդան էր դրում, ն այս Հանդամանքը ինձ չփոթեցրեց... Մի չաբաթ էր, ես նրանց չէի ւեսել: Զդիւեմ ինչւես ճաչեցի ն կառք նսւելով, չւաւեցի իմ բարեկամի մու: Նրա այժմյան բնակարանը բաղկացած էր երկու փոքրիկ սենյակներից: Մեկը ծառայում էր իբրն ընդունարան, սեղանաւուն, ւարաւելու սենյակ, մյուսը ննջարան էր: Ադելաիդան ինձ դիմավորեց դռների մու ն չվարած Հաղորդեց, թե յուր ամուսինը Հիվանդ է: Ես կարծես ավելի վաւ լուրի էի սւասում, սառնությունս չկորցրի, մւա ննջարան, ուր ւառկած էր նա: Ես մուեցա նրա անկողնին: Նա սասւիկ ւաքության մեջ էր, ճակաւն այրվում էր, կուրծքը չնչառությունից ուժդին բարձրանում էր ն ցածրանում:

- Ոչինչ,- ասաց նա չչնջալով, ինձ Հանդսւացնելու Համար,- մի քիչ ւկար եմ, կանցնի... Ես նսւեցի նրա դլխի մու: Ադելաիդան չչնջալով ւաւմեց իրողությունը: Զորս օր առաջ Սանթուրյանը մինչն ուչ երեկո ւարաւում է ն Հեւո, թեթն դլխացավ ղդալով, ւառկում է անկողին: Այդ օրը երեխան Հիվանդ է լինում, չի քնում, ծիծ չի ոււում, չարունակ լալիս է: Սանթուրյանը սւիւված է լինում մինչն լույս նրան ման ածել սենյակից սենյակ, յուր կրծքի վրա սեղմած: Նա չի թողնում, որ մայրը անՀանդսւանա: Ուաբոբիկ, կուրծքը մերկ, նա ժամերով անցուդարձ է անում բաց ն սառը Հաւակի վրա: Առավույան կանուխ նա Հոդնած, անքուն, Ադելաիդայից թաքցնելով յուր դողոցը, վաղում է բժչկի Հեւնից,- ն նույն բժիչկը, երբ երեկոյան դալիս է կրկին անդամ երեխային ւեսնելու, դւնում է իմ բարեկամին անկողնում ւառկած: Այն կրակը, որ ւարիների ընթացքում մխալով ոււում էր նրա Հոդին, քայքայել էր նրա ամբողջ կաղմվածքը: Նրա Համար դժվար էր դիմանալ մի ամենաթեթն Հիվանդության անդամ: ԱՀա ինչու էի ես վախենում: Երբ բժիչկը եկավ նրան նորից ղննելու, ես թաքուն խնդրեցի Հայւնել ինձ, իբրն Հիվանդի բարեկամին, ճչմարւությունը: - Եթե Հիվանդի կաղմվածքը ամուր լիներ,- ասաց բժիչկը,- կարելի էր երաչխավորել որ կառողջանա: Բայց նրա թոքերը վաղուց են վնասված... ԱՀա Հենց այդ բանն էր ինձ վախեցնում: Ես մի կերւ ղսւեցի իմ արւասուքս ն չրթունքներս կրծուելով անցա ննջարան, նսւեցի Հիվանդի մու: Այդ դիչեր մինչն լույս նա անցկացրեց չաւ անՀանդիսւ: Ադելաիդան սւիւված էր ամբողջ ժամանակ ղբաղվել երեխայի Հեւ: Ոչ ծծմայր ուներ, ոչ աղախին: Հիվանդը ցնորքների մեջ էր, խոսում էր անկաւ ն թլվաւ լեղվով: Ես սւեւ-սւեւ փոխում էի նրա ճակաւի սառը կոմւրեսը ն ժամը մի անդամ դեղի դդալը մուեցնում բերանին: Հեւնյալ առավու նա մի քանի ժամով ուչքի եկավ ն սկսեց ինձ Հեւ ղրուցել: Նա խոսում էր յուր Հոր դործի, մոր, եղբոր, քրոջ, Ադելաիդայի ն նրա երեխայի մասին: Որքա¯ն սեր ն դուրդուրանք էին ղդացվում նրա խոսքերի մեջ: իսկ Ադելաիդան յուր երախւադիւությամբ ն անկեղծությամբ լի Հայացքը չէր Հեռացնում նրա երեսից: իմ բարեկամը Հիվանդացել էր երեխայի ւաւճառով ն այդ կրկնաւաւկում էր դերմանուՀու սերը ն վիչւը: իսկ Հիվանդը Հավաւացած էր, որ չոււով, չոււով ւաքությունը բոլորովին կանցնի, երեկոյան կամ վաղը ինքը ուքի կկանդնի: Նա

սկսեց խոսել ուսանողների, Համալսարանի, ւրոֆեսորների ն վերջին քննությունների մասին: Նա չւաւում էր չոււով ավարւել քննությունները ն վերադառնալ Հայրենիք Ադելաիդայի Հեւ: - Ես Համողված եմ,- ասաց նա Ադելաիդային,- որ մայրս ն քույրս քեղ ւիւի չաւ սիրեն... Երբ Ադելաիդան անցավ մյուս սենյակ երեխային ծիծ ւալու, նա խոսեց վերջին ւեսարանի մասին Համալսարանում: Նա չէր մեղադրում յուր Հակառակորդներին, միայն ասում էր, թե սաՀմանափակ խելքի ն ղարդացման ւեր են, մւքի անկախություն ն Համողմունքների քաջություն չունեն, ուրիչներից լսածները ն կարդացածներն են թութակի ւես կրկնում: Ներս մւավ դարձյալ Ադելաիդան: Հիվանդը խոսքը փոխեց ն սկսեց յուր կնոջ Հեւ կաւակներ անել, ծիծաղել: ՊաՀանջեց երեխային, նայեց երեսին ն յուր բարակ, դեղնած մաւների ծայրով քնքչաբար չոյեց նրա թավչամորթ այւերը: Ադելաիդան այդ ժամանակ աչխաւում էր ինձ չնայել... Ճաչից Հեւո եկավ բժիչկը, նայեց ն դլուխը երկմւությամբ չարժեց, մի խորՀրդավոր Հայացք ձդելով ինձ վրա: Այս անդամ նա՛ ասաց. - Այս դիչեր ամեն ինչ կւարղվի... Ուչ երեկո էր: Ես նսւած էի իմ բարեկամի դլխի կողմում, իսկ Ադելաիդան նրա ուքի մու, որւեսղի կարողանա չարունակ նայել նրա աչքերին: Դառն ն թչվա՛ռ ժամեր, Հավիւյան ւիւի կենդանի մնաք իմ Հիչողության մեջ... Ես նսւել էի մաՀամերձ մորս անկողնու մու, ղդացել էի մաՀի մուավորությունն իմ սրւին թանկ մի անձի: Բայց ա՛յլ էր այս անդամ: ինձ ւիրել էր բոլորովին մի անսովոր վիչւ: Սւար երկրում, օւար չրջանում, Հեռու ծնողներից, վւանդավոր դրության մեջ ւառկած էր մի աղնիվ, բարի, վեՀանձն ն ւաղանդավոր երիւասարդ: Ով դիւե, ինչ Հույսեր ն ձդւումներ կային նրա կրծքի ւակ: Այն մարդը, որ բոլոր յուր ընկերներից արժանավորն էր, Հալածված էր, աւված ն արՀամարՀված: ինչո՞ւ: ՈրովՀեւն բնությունը նրա խելքին ւվել էր ուրիչ ուղղություն ն սրւին մեջ մւցրել էր ւարբեր ղդացումներ: Ես էի, որ Հասկանում էի նրան: Բայց Հասկանո՞ւմ էի արդյոք բոլորը, ինչ որ կար նրա մեջ: Ընդունա՞կ էի արդյոք դնաՀաւելու նրա բոլոր արժանավորությունները: - Հաղիվ թե. որովՀեւն նրան ամբողջովին Հասկանալու Համար ւեւք էր նրա չափ խելոք լինեի, չեմ ասում նրա սրւի չափ լայն սիրւ ունենայի, որ, իՀարկե, չունեի:

Հասկանո՞ւմ էր դոնե Ադելաիդան նրան: - Զէի կարծում: ԱՀա ինչու ինձ թվում էր, որ նա դարձյալ իրան մենակ է Համարում: Մի անբացաւրելի խորՀրդավոր ժւիւ էի նչմարում նրա դեմքի վրա, երբ մյուս սենյակից լսվում էր երեխայի լացի ձայնը... Գուցե նա, այդ փոքրիկը միայն աւադայում, ինչւես Հարկն էր, Հասկանար ն դնաՀաւեր Սանթուրյանին, նրա անսաՀման վեՀանձնությունը: Բայց ե՞րբ... Այնինչ մաՀը քայլ առ քայլ մուենում էր, որւեսղի յուր սն ճանկերի մեջ առնե իմ բարեկամին: Նրա մռայլ չուքն արդեն ւարածվել էր Հիվանդի մաՀճակալի վրա: Ադելաիդան ն ես նայում էինք միմյանց ն ճիդն անում ղսւել մեր արւասուքը: Հիվանդը ւառկած էր երեսը դեւի ւաւը: Նրա դանդուր ն սն մաղերը, սւիւակ բարձի վրա սփռված, լամւի աղու լուսի ներքո մի չարադուչակ երնույթ էին ներկայացնում: Նա նոր էր դադարել խոսելուց: Նա չարունակ ղառանցում էր յուր Հոր դաւի մասին: Նա կրկնում էր, թե յուր Հայրը անմեղ է: Հավաւում էր ասւծու արդարադաւությանը ն ասում. «Նա կօդնի իմ Հորը, չի թողնիլ նրան անւաչււան»: Այո՛, ւարոններ, այդ մարդը միչւ Հավաւում էր ասւծո դոյությանը: Եվ այդ այն ժամանակ, երբ մեր ընկերների չրջանում ուրիչ Հայացքներ էին ւիրում: Այժմ նա լուռ էր: Անցան մի քանի ծանր, երկարաւն ժամեր: Հանկարծ վերմակը չարժվեց, Սանթուրյանը դժվարությամբ երեսը դարձրեց դեւի ինձ, փնւրելով իմ ձեռը: Նա յուր թույլ ն ւակավին ջերմ ձեռով սեղմեց իմ աջը ն արւասանեց. - Զէ՛, վաւ եմ... կուրծքս այրվում է... Ես կարծեցի նա ջուր է ուղում: Բաժակը մուեցրի բերանին: Նա Հեւ մղեց: Նա նայեց դեւի սենյակի անկյունը, այնւեղ, ուր վառարանն էր: - կրակ չկա, թող վառեն,- ասաց նա,- ցուրւ է: Ադելաիդան իսկույն կաւարեց նրա ուղածը ն Հինդ րուե չանցած' կրակը սկսեց չթչթալով այրվել վառարանի մեջ: - Հեռադիր չկա՞,- Հարցրեց Հանկարծ Հիվանդը,- ւիւի լինի... Նա յուր Հոր դործի մասին Հեռադրի էր սւասում... - Անւաւճառ կլինի,- ավելացրեց նա,- ուրախ Հեռադիր... Նա ձեռով նչան արավ, որ օդնենք նրան բարձրանալու: Մենք նրան նսւեցրինք անկողնի մեջ, մեջքին դարսելով բարձեր: Նա չէր կարողանում դլուխը ուղիղ ւաՀել, բայց անւաւճառ ուղում էր նսւած մնալ:

Վառարանի մեջ կրակը այժմ այրվում էր, թանձր բոցեր արձակելով: Նա յուր Հայացքը դարձրեց դեւի այն կողմը ն մի քանի վայրկյան նայում էր: Ա¯խ, որքա¯ն խորՀրդավոր էր այդ ւաՀին նրա դեմքը: - կրա¯կը, կրա¯կը,- արւասանեց նա թույլ ձայնով,- այրում է իմ ներսը, վերջանում է... Հեւո նա դլուխը թեքեց կրծքին, կրկին բարձրացրեց ն նայելով ուղիղ իմ աչքերին' ասաց. - Զէ՛, մուենում է... ւուր ինձ ձեռդ... Ես ձեռս ւվեցի նրան: Դարձյալ նայեց աչքերիս ն ասաց. - Խոսւացի՛ր, որ Ադելաիդային կուղարկես յուր քրոջ մու, Սդեսա... Ես խոսւացա արւասուքս խեղդելով կոկորդումս: Այդ միջոցին Ադելաիդան մյուս սենյակումն էր: Խեղճ կին. նա չդիւեր ինչ անի: ԱնՀուն վչւից խելքը կորցրած' նա չւաւում էր մի սենյակից մյուս սենյակ, մերթ երեխայի, մերթ Հիվանդի մու: Նրան վրդովեցնում էր երեխայի լացը... Սանթուրյանը նչան արավ, որ ւառկեցնեմ իրան: Նա դլուխը բարձին դրած' չարունակ նայում էր վառարանին: Այդ ժամանակ մխում էին փայւի վերջին կւորները: Հանկարծ Հիվանդի աչքերն առանձին փայլ սւացան, դեմքը ւայծառացավ, ճակաւը ւարղվեց, ն նա բավական Հասւաւ ձայնով դոչեց. - Մի՛ թողնեք կրակը մարի, մի՛ թողնեք, ես կմեռնեմ... Մենք նկաւեցինք, որ նա աչքերով ինչ-որ փնւրում է, նայում է դեւի մյուս սենյակ: Ես կարծեցի, որ նա երեխային է փնւրում: Հարցրի, դլխով բացասական նչան արավ ն չչնջաց. - կրա¯կը, իմ կրակը, ւվե¯ք... Ադելաիդան առաջինը Հասկացավ նրա միւքը. նա չւաւեց մյուս սենյակ ն այնւեղից բերեց ինձ ծանոթ կարմիր ւեւրը, որի ճակաւին խոչոր, սն ւառերով դրված էր' «կրակ»: Նա նայեց ւեւրին ն ասաց. - Գցի՛ր այնւեղ. ես այրվեցի, թող նա էլ այրվի... Խեղճ կինը չդիւեր' կաւարե՞ Հիվանդի ւաՀանջը, թե՞ չէ. նայեց ինձ: Բայց Հիվանդը յուր խոչոր աչքերով այնւես էր աղերսում, որ մենք չդիմացանք: Ադելաիդան ւեւրը ձդեց վառարանի մեջ: Այդ ժամանակ լսվեց դռան ղանդակի ձայնը: Ադելաիդան չւաւեց դուրս: Հիվանդը ոչինչ չլսեց: Նա չարունակ նայում էր վառարանին: Այնւեղ սկղբում բարձրացավ թանձր ծուխ, աւա ւեւրը բոցավառվեց:

Ներս մւավ Ադելաիդան ն ինձ դաղւնի ցույց ւվեց մի Հեռադիր: Ես կարդացի: Պալաւը Սանթուրյանի Հորը արդարացրել էր... Մի քանի վայրկյան Ադելաիդան ն ես չփոթված էինք - Հայւնե՞լ Հիվանդին, թե՞ ոչ: Զափաղանց ուրախ լուրը կարող էր նրա վրա սւանիչ աղդեցություն դործել: Բայց միթե առանց այդ էլ նա չէ՞ր մեռնում: Թող ուրեմն, Հանդիսւ մեռնի: Այս էր մեր երկուսի լուռ միւքը: Ես թեքվեցի դեւի Հիվանդը, որ չարունակ նայում էր կրակին ն չչնջացի. - Մարդա՛ր, կարո՞ղ եմ քեղ մի ուրախ լուր Հաղորդել... Նրա աչքերը լայն բացվեցին, ձեռը դուրս եկավ վերմակի ւակից: Ես Հեռադիրը բռնեցի նրա աչքերի առջն ն ասացի. - Պալաւը Հորդ արդարացրել է... Նա Հասկացավ իմ ասածը: Ցուր թույլ ձեռներով վերցրեց Հեռադիրը ն սեղմեց կրծքին: - Տեսա՞ր,- չչնջացին նրա չրթունքները: Մուեցավ Ադելաիդան: Ես Հեռացա: Նա չոքեց մաՀճակալի առջն ն դրկեց Հիվանդին: Եվ ես ւիւի կրեի այդ սրւաչարժ ւեսարանի ամբողջ ծանրությունը: Վառարանի մեջ արդեն այրվել վերջացել էր «կրակը»: Մխում էր միայն ւեւրի կաղմից մի բարակ կարմիր-դեղնադույն չերւ... Գիչերվա ուղիղ երկու ժամն էր, երբ այն էլ այրվեց, մոխիր դարձավ: Ես փակեցի իմ բարեկամի աչքերը... Նա մինչն վերջին չունչը Հերոսաբար դիմացավ յուր ւանջանքներին... Միրաբյանը լռեց, մի ծանր Հոդոց արձակելով կրծքից: Մենք սւասում էինք, որ նա յուր վերջին խոսքը կնվիրե Զարիֆյանին: Բայց նա ոչինչ չէր ասում, ն ես առաջինը Հարցրի. - իսկ Զարիֆյա՞նը, միթե անւաւի՞ժ մնաց... - կան մարդիկ, որոնց ճակաւադիրը Հովանավորում է ն կյանքի մեջ ւաւժից աղաւում... Գուցե միայն ե՛ս կարող էի Զարիֆյանին ւաւժել, եթե Հայւնեի ձեղ նրա իսկական անունը: Բայց ինչո՞ւ. մի՞թե դա կվերադարձներ ինձ իմ բարեկամին: Թո՛ղ ուրեմն իմ ւաւմության մեջ նրա անունը մնա Զարիֆյան, իսկ ինքը յուր իսկական անունով վայելե միջավայրի Հարդանքը... Այլնս Միրաբյանը ոչինչ չասաց ն փակեց Հանդած վառարանի դռնակը... (1892 թ., Թիֆլիս)

ԳԱÔԱöԱՐԻ ԳԵՐԻՆ

Նա անցնում էր քաղաքի բաղմամարդ փողոցով, որը անդործ ամբոխի Համար ղբոսավայր էր: Նրա քայլվածքը Հանդարւ էր, բայց անկանոն, ներվային: Թվում էր, որ նա ինքն էլ չդիւե ուր է դնում կամ ինչու: Հադած էր նա իր սովորական մաչված ու խունացած վերարկուն լայն թներով, լայն փեչերով, կեղւու օձիքով: Հնամաչ, ժաւավենները վաղուց դեղնած դլխարկի ւակից նրա խորն ընկած, մւախոՀ աչքերը ուղղված էին դեւի անորոչ ւարածություն: Շուրջը խոսում էին, ծիծաղում, աղմըկում, ոչինչ չէր լսում: Նա Հրում էր անցորդներին, Հրվում էր ուժդին ն... ոչինչ: Նա այդ ամբոխից չէ ն չունի ոչ մի կաւ նրա Հեւ: ինքն իր մեջ ւարուրված, նա ճանաչում է միայն իր Հոդու աչխարՀը ն արւաքինը նրա Համար դոյություն չունի: Նրա երկայն ու թանձր մաղերը, նիՀար ուսերի վրա սփռված, նրա կերւարանքին ւալիս են թափառական դարվիչի ւեսք: Պակասում են միայն ւաւարն ու քեչկյուլը: Նրա ւուրակի չափ լայն դրւանները լիքն են լրադրերով ու դրքերով: իսկ մի մեծ դիրք նա բռնած ուներ իր կռնաւակին ն այնւես ամուր, որ, կարծես, վախենում է միդուցե անցորդները խլեն նրա ձեռքից: ԲսանուՀինդ ւարի է արդեն անւանելի մւքերը ւանջում են նրան, որդերի ւես կրծուելով նրա սիրւն ու Հոդին: ԲսանուՀինդ ւարի է նա դարձել է այդ մւքերի կամաղուրկ սւրուկը ն չի ընդունում ոչ մի օրենք, ոչ մի իչխանություն, բացի նրանց երկաթե ճիրաններից: Դեռ ւաւանի Հասակին չՀասած ղդաց, որ կյանքի բարձրադույն երջանկությունը մւքի անկախության ն Հոդու աղաւության մեջ է: Ոչ ոսկին, ոչ սերը, ոչ բարեկամությունը, ոչ դիրքը, ոչ մի բան չի կարող ւալ մարդուն այն Հաճույքը, որ ւալիս է միւքը, երբ նա դործում է, սւեղծադործում ն Հափչւակում ամբոխին: Մի անդամ դւրոցական աչակերւները կաւակով Հարցրին' չէ՞ր կամենալ արդյոք դառնալ Ալեքսանդր Մակեդոնացի: Նա ամենայն լրջությամբ ն ղդացված ւաւասխանեց. - կկամենայի, բայց ոչ երկրներ դրավելու, այլ մարդկանց Հոդիներին ւիրանալու Համար:

Նրան ծաղրում էին: Սակայն եղան ն այնւիսիները, որոնք նրա Համար դուչակեցին փայլուն աւադա կամ փիլիսոփայության, կամ դրականության ասւարեղում: Նա Հափչւակվեց ն ավելի խոր Հավաւաց իր ներքին ձայնին: ինչ էր ասում այդ ձայնը: Նա չչնջում էր. - Դու, Միսակ Ավալյան, սովորական մաՀկանացու չես, մեկը միլիոններից: Բո ճակւին դրոչմած է անմաՀության կնիքը: Դու կոչված ես մարդկանց Հոդիներին ւիրանալու քո խելքով, խոսքով ու դրչով: Դու Հանճար ես քո աղդի Համբավը ղարդարելու Համար: Եվ աՀա քսանՀինդ ւարի է նա այդ ձայնի դերին է: ինչե¯ր չի կրել նա Հանուն իր բարձր «կոչման» - ի՛նչ դառնություններ, ի՛նչ նյութական ղրկանքներ ն բարոյական ւառաւանքներ: ԱՀ, եթե դրի առնե բոլորը, ինչ որ աւրել է ու ղդացել, դուրս կդա մարւիրոսադրության մի սւվար Հաւոր, որ կարող է սարսուռ աղդել ընթերցողների վրա: Նա այդւես էլ ասում էր: - իմ կյանքը,- կրկնում էր մերձավոր բարեկամների մու,- մի ողբերդություն է անթիվ դործողություններով: Տեսարանները միմյանցից սոսկալի են: կդա ժամանակը, երբ ես կւամ նրանց դեղարվեսւական նկարադիրը, ն մարդիկ կւեսնեն ինչ աՀռելի ւառաւանքների է մաւնված դաղափարին նվիրված մարդը: Այսօր նրա ֆանաւիկոսյան ճակաւն ավելի կնճռու է, չրթունքներն ավելի սեղմված, նրա վւիւ կերւարանքը, կարծես, ինքը մարմնացած թչվառությունն է: Անցորդները նրան Համարում են բախւի անիվի ւակ ջախջախված մեկը, որ չդիւե ուր ւանի իր ողորմելի անձը, նայում են նրան մերթ կարեկցությամբ, մերթ արՀամարՀանքով: Ոմանք կանդ են առնում ն Հեւաքրքիր Հայացքով Հեւնում են նրա երերուն քայլերին, կարծես սւասելով, թե աՀա, նա ուժասւառ ւիւի թավալվի դեւնի վրա: Նրան ամեն օր ւեսնում են ղբոսավայրում, ն միչւ մենակ, միչւ խորասուղված իր մւքերի մեջ, միչւ կռնաւակին մի դիրք կա ն չաւերը, որ նրան Համարում էին Հոդեկան Հիվանդ ն խղճում են ասելով. - Էլի այդ խեղճ մարդը: Նա ճեղքեց ամբոխը մի ամենախիւ ւեղ, ցած իջավ մայթից: Նա կամեցավ ձիաքարչ նսւել, ինքն էլ չդիւեր ինչու: կոնդուկւորը մուեցավ նրան: Նա մեքենաբար առավ ւոմսակը, դրեց դրւանը, մի վայրկյան անդամ չաղաւվելով իր մւքերից որւես կախարդված մեկը: - իսկ փողը,- ասաց կոնդուկւորը: Նա մոռացել էր, որ դրւանում աՀա երեք օր է կուեկ չունի: Շփոթվեց, բայց ի¯նչ փույթ, վաղուց էր սովոր նման ւաւաՀարների:

Նա ւոմսակը Հեւ դարձրեց, չւաւով ցած իջավ վադոնից, Հեւնից լսելով կոնդուկւորի լկւի ծիծաղն ու ՀայՀոյանքը: ինչ է ւաւաՀել, որ այսօր այնքան մւամոլոր է ու չփոթված: Ոչինչ, մի չաւ սովորական բան - ընդՀարում իր կնոջ Հեւ: Ճիչւ այն ւաՀին, երբ նա սկսեց ւարաւել իր բաղմաթիվ դրքերով ծանրաբեռնված սեղանի մու, անղդա կինը մուեցավ ն Հանդդնեց նրանից ւաՀանջել օրվա ծախսի Համար դրամ: Ընդամենը մի ռուբլի: Նա մերժեց, որովՀեւն չուներ: - Ուրեմն ինչո՞վ ւիւի կերակրեմ երեխաներիդ,- ասաց անողոք կինը այն դարձվածը, որ ամեն օր կրկնում էր ն մուրճի Հարված էր խեղճ մարդու Համար: - Այսօր էլ մի կերւ անցկացրու: - Այսօր էլ, այսօր էլ, մինչն ե՞րբ... - կին, կդա մի օր, որ լավ կաւրենք ն չաւ լավ: Մի դառն, երկարաւն ծիծաղ եղավ նրա ւաւասխանը: Եվ կրկնվեց ամեն օրվա դարձած ւեսարանը: - Դու ծույլ ես, դու փախչում ես աչխաւանքից, դու անՀոդ Հայր ես,- ասաց կինը: - իսկ դու նյութաւաչւ ես, երկրին կւած ողորմելի,- ասաց մարդը: Հաղար անդամ կրկնված դարձվածքներ, որ վաղուց էին կորցրել իրանց սրությունը: Բայց այս անդամ, երբ Միսակ Ավալյանը, կամենալով աղաւվել անախորժ ւեսարանից, վերցրեց վերարկուն ու դլխարկը դուրս դնալու, կինը դռների միջից չւրւեց մի բառ, որ մինչն այդ օրը չէր լսվել նրա բերանից: - Անքանքար... Այս մի Հաւիկ բառը կայծակի նման Հարվածեց մարդուն, նա կանդ առավ, դունաւվեց, դուցե վայր ընկներ, եթե չՀենվեր ւաւին: - Ա՛Հ, դու էլ, անիրավ, դու էլ,- արւասանեց երբ ուչքի եկավ: - Այո՛, անքանքար: Մի՞թե մինչն Հիմա չդիւեիր: Ավելի ոչինչ չասաց կինը, դռներն ուժդին թափով ծածկեց ն մւավ ներս: Նա ղդաց, որ իր ամուսնու ծայրասւիճան Հիվանդ ինքնասիրությանը ւվեց մի այնւիսի Հարված, որւիսին երբեք չէր ւվել: «Անքանքար»,- Հնչում էր Միսակ Ավալյանի ականջներում սոսկալի բառը, երբ անցնում էր ամբոխի միջով: ԱՀա, այդ չար ոսոխի դիվային մի քրքիջ էր, ավելի վիրավորական, քան թե լսեր «դու դող ես»: Եվ այս Հարվածը ւվեց նրան իր կյանքի Հավիւենական ընկերը, նա, որը ընդՀակառակը ւիւի լիներ իր ւաչււանը, թներ ւվողն ու խրախուսողը:

Անդո¯ւթ կին. վերջաւես դւար մի բառ, որի մեջ ամփոփեցիր այն ճչմարւությունը, թե ւասներկու ւարի է նրան չես ճանաչում, չես դնաՀաւում, չես կարեկցում անդամ: ի՞նչ ես ւաՀանջում նրանից: կյանքի նյութական աւաՀովություն: Զէ որ նա քեղ Հաղար անդամ ասել է, թե չի կարող ւալ: Զի կարող, որովՀեւն այլ է ոսկու Հեւնից վաղելը, այլ է դաղափարին ծառայելը ն մեկը մյուսի Հեւ երբեք չի կարող Հաչւվել: Նրա ուղին նեղ է, փչու: Նա ւեւք է լինի մերկ, անոթի, ինչւես եղել են մարդկության բոլոր ուսուցիչները, մւքի բոլոր Հերոսները... «Անքանքար»,- կրկնում էր Ավալյանը մւքում, այնւիսի չարժումներ անելով դլխով ու ձեռներով, որ անցնողները իրավ, ունեին իրավունք նրան ցնորված Համարելու: Եվ այդ ասում է մի կին, որ ւաւիվ ու բախւավորություն ունի Ավալյանի ամուսինը լինելու: ինչո՞ւ: Որւեսղի նրա ինքնասիրությունը վիրավորելով, Հարկադրե նրան թողնել թանկադին երաղները, ւենչը մեծ մարդու ն դառնալ մի խանութւան, մի դործակաւար, անթն, անթռիչք, երկրին կւած մի ողորմելի որդ: Ո՛չ, ւխմար կին, դու չես Հասնիլ նւաւակիդ: Բանի-քանի անդամ նա քեղ ասել է: - կին, Հասկացիր, ես մեղավոր չեմ, որ իմ միջավայրը ւդեւ է, իմ աղդը դռեՀիկ: Այնքան դռեՀիկ, որ իր ընւիր ղավակների մւքի սքանչելի արւադրությունները դրախանութներում փւեցնելը ոճիր չի Համարվում: Եվ նա «սքանչելի» բառն արւասանելիս միչւ մւածել է իր մի չարք ււադրված չարադրությունների մասին, որոնք, արդարն փըւում էին դրավաճառանոցում: Անցնելով մի քանի փողոցներ, Ավալյանը Հասավ քաղաքի ւարւեղներից մեկին: Նա մւավ այնւեղ, նսւեց մի նսւարանի վրա, բաց արավ թնի ւակ բերած դիրքը, որ մի փիլիսոփայական ւրակւաւ էր դերմաներեն լեղվով, ն փորձեց փոթորկված Հոդին ղբաղեցնել ընթերցանությամբ: Շոււով նրա բաղմաչարչար դլուխը Հոդնեց ն սւամոքսն սկսեց բողոքել անոթության դեմ: Նա դուրս եկավ ւարւեղից ն դանդաղ քայլերով անցավ մի չարք խանութների առջնով: Նա կանդ առավ մի նւարավաճառանոցի դեմ: Նայեց Համով դասավորված ձկնեղենի, մսեղենի ն մրդեղենի նմուչներին, որ չարեչար դրված էին անցորդների ախորժակը դրդռելու Համար: Բաղցը բորբոքվեց նրա մեջ ն ինքն էլ չդիւեր ինչու, կաւաղեց նւարավաճառի դեմ ն մւքում ասաց «սրիկա»: Եվ չւաւեց Հեռանալ խանութից անողոք քաղցը խլացնելու Համար: Նա անցավ դարձյալ մի քանի փողոցներ, միչւ միննույն ան147

վսւաՀ, երերուն քայլերով: Մի նեղ փողոցի վրա կար մի փոքրիկ աննչան դրախանութ, ուր վաճառքի էին դրված մեծ մասամբ Հին դրքեր: Այդ խանութն էր միայն, որ Համաձայնվել էր Հրաւարակախոս, իմասւասեր, վիւասան ն թաւերադիր Միսակ Ավալյանի երկերն ընդունելու «կոմիսիայով» վաճառելու Համար: Մյուս դրավաճառները բացեիբաց Հրաժարվել էին վերցնելու նրա երկերը, ասելով «ւեղ չունենք»: Նա մւավ այդ խանութը, կանխավ դրսից նայելով ն սւուդելով, որ այնւեղ ոչ ոք չկա, բացի դրավաճառից: - Բարն, բարն,- դիմավորեց նրան դրավաճառը, որ անՀրաւույր դեմքով մի մարդ էր մու երեսուն ւարեկան: Եվ ժււաց մի դառը Հեդնական ժւիւով: ԱՀ այդ ժւիւն ն «բարն, բարն» արւասանող այդ չոր ն անՀյուրընկալ ձայնը վաղուց էին ծանոթ Ավալյանին: Նա դիւեր, որ այդ նչանակում էր «էլի եկար, ղուր, բարեկամ, ղուր»: - Հը՛, ի՞նչ կասես,- փորձեց Ավալյանը նույնւես ժււալ ն չկարողացավ: Նրա նիՀար երեսը, որ երեք քառորդով ծածկված էր թանձր միրուքով, աղավաղվեց ն քթի ւնչները փքվեցին: - ինչ կասեմ,- կրկնեց դրավաճառը.- այն, ինչ որ ասացի երեկ ն անցյալ օրը. «ոչ մի օրինակ»: - Ոչ մի օրինակ,- արւասանեց Ավալյանը ն ղդաց, որ ձայնը Հոդնածությունից, թե քաղցից ն թե Հուղմունքից դողաց: - Ոչ մի օրինակ,- ւնդեց անողոք դրավաճառը, ն չեմ էլ կարծում, թե ծախվի մի օրինակ դոնե մուիկ աւադայում: Փորձով դիւեմ: իմ դնողները չաւ ժլաւ են ն չափաղանց դժվարաՀաճ: Նրանք միչւ դալիս են ու ւաՀանջում այնւիսի դրքեր, որ ես չունեմ: Անցեք մի ամսից Հեւո, դուցե ինձ Հաջողվի մի քանի օրինակ նաղդել իմ անձնական բարեկամների ն կամ աղդականների վրա: - Մի ամսից Հեւո: Բայց ինձ փող է Հարկավոր, ես ոչինչ չունեմ, նույնիսկ Հինդ կուեկ: - Է՛Հ, բարեկա՛մ, փողն ո՞ւմ չի Հարկավոր: Ես ինքս այսօր մեծ կարիքի մեջ եմ: - Գոնե մի ռուբլի չե՞ս կարող ւալ: - Ոչ ռուբլի, ոչ կուեկ, չունեմ: - Ես կոմիսիա կւամ քեղ Հարյուրին վաթսուն' ւայմանավորված երեսնի փոխարեն: - Որ իննսուն ւոկոս էլ ւաս, էլի չեմ կարող, չունեմ:

- Ցւեսություն,- ասաց Ավալյանը ընկճված ձայնով ն դուրս դնաց: - Գնաս բարո¯վ: Եվ Ավալյանը ւուն վերադարձավ, կինը կանդնած էր ւաւըչդամբի վրա, ձեռները ծոցը դրած, Հայացքն ուղղած դեւի վար կեղւու դավիթը, ուր խաղում էին նրա ղավակները - մեկը վեց, մյուսը չորս ւարեկան, երկուսն էլ աղջիկ: Դա փոքրիկ Հասակով, թուխ դեմքով, նեղ ճակաւով, ւափակ մաղերով, Հիվանդու աչքերով մի էակ էր- կյանքի առօրյա Հոդսերի կաւարյալ մարմնացում: Տնային ծանր ու Հարաւն աչխաւանքն ն կարիքը ղրկել էր նրան իր ւարիքին Հաւուկ թարմությունից: Երեսուն ւարեկան չկար, քառասունՀինդ ւարեկանի ււավորություն էր անում: Նրա մու կանդնած էր եղբայրը, մու քառասուն ւարեկան մի ւղամարդ, դեմքի առողջ, խնդուն ու խելացի դծերով, կաւարյալ այս աչխարՀի ղավակ: - ԱՀա ն՛ ինքը,- ասաց նա, անփույթ բարնելով Ավալյանին,- ես ձեղ կՀաչւեցնեմ: Ավալյանը լուռ բարձրացավ սանդուղքով ն անցավ բնակարան, որ բաղկացած էր երկու չաւ փոքրիկ, չաւ անչուք ն վերին ասւիճանի աղքաւ կաՀավորված սենյակներից: Նա վերարկուն ձդեց աթոռներից մեկի, դլխարկը մյուսի վրա ն նսւեց դրասեղանի քով: Շուրջը ձդելով մի մոլոր Հայացք. արմունկը Հենեց սեղանին, դլուխը դրեց ձեռի ափի մեջ ն աչքերը փակեց: կար այդ չրջաւաւող չքավորության մեջ մի սուր կչւամբանք, որ միչւ ւղւորում էր նրա Հոդին ինչ ւրամադրության մեջ նս լիներ: Անւանելի ղդացմամբ, դրեթե սարսափով սւասում էր, թե աՀա, աՀա ներս է մւնելու կինը ն չարունակելու է առավույան ւեսարանը: Նա բաց արավ դրասեղանի դարակը, դուրս բերեց այնւեղից մի Հասւլիկ ձեռադիր, սկսեց թերթել: Սա նրա վերջին աչխաւությունն էր, դեռ անավարւ: Մի դործ, որ իբր թե ւիւի արծարծեր նրա դաղափարներն ավելի Հանդամանորեն, քան երբնիցե արծարծվել էին նրանք: Այսւես էր նա Հավաւացած, ուսւի ն ոդնորված էր: Նա Հույս ուներ այդ դործով, վերջաւես, խորւակելու է իր ն Հասարակության մեջ կանդնած ւաւնեչը: ԱՀա, այդ սարսափելի սառցե ւաւը, քսանուՀինդ ւարի է նա ճդնում է Հալեցնել իր ւաղանդի ջերմությամբ ն չի կարողանում: Նա դեռ անՀայւ է ամբոխին, նրա անունը դեռ չի փայլում դրական Հորիղոնում ն եթե մերթ ընդ մերթ Հնչում է այս կամ այն փոքրիկ չրջանում, միչւ Հեդնությամբ: Տկա149

րամիւներն ու անչնորՀքները բռնել են ասւարեղը ն չեն թույլ ւալիս մի ուրիչը ուք դնե այնւեղ: - Նրանք ինձ ծաղրում կամ աւում են,- մւածում էր նա,- որովՀեւն վախենում են ինձնից: Նա Հեւ դրեց ձեռադիրն ն ուքի ելավ: Սովը չարունակում էր մաչել նրա սւամոքսը. վախենում էր Հարցնել, արդյոք կա ոււելու բան: Ներս մւավ կինը, նրա Հեւնից եղբայրը: կանդ առան ն նայեցին նրան' քույրը դառը Հեդնական Հայացքով, եղբայրը վիրավորական կարեկցությամբ, այնւես ինչւես նայում է ղորավորը աւիկարին: Նրանց ւեսնելով, Ավալյանը կաւաղեց: - ի՞նչ եք ուղում ինձնից,- դոչեց նա բռունցքները սեղմելով ն մի ուը Հաւակին ղարնելով,- թողեք ինձ Հանդիսւ, ես ւիւի ւարաւեմ, Հասկանո՞ւմ եք. մի՛ խանդարեք, բավական է որքան ճնչել եք... Նրանք ոչինչ չասացին, որովՀեւն ւաւրասւվել էին չաւ բաներ ասելու: Որւես անողոք դաւավորներ նրանք Հանդարւ նսւեցին իրարու քով ւաւի ւակ դրած Հնամաչ, ջարդված ն վաղուց դույնը կորցրած աթոռների վրա: Ավալյանը ղդաց, որ սկսվելու է մի նոր ն մինչն այդ օրը չւեսնված երկար բացաւրություն: ինչ անել, նորից փախչել դո՞ւրս: Ոչ, այդ կլինի վերջին երկչուությունը ն նա կւարւվի բարոյաւես: Պեւք է փոթորիկն ընդունել ն դիմադրել թեկուղ վիրավորանքների ու ՀայՀոյանքների ուժով: - Այդւես չարունակել չի կարելի,- սկսեց կինը, մի ցածր, երկարաւն Հառաչանքներից Հեւո, ձեռները կրծքից իջեցնելով ն դնելով ծնկների վրա - ւեւք է վերջ ւալ այս անւանելի կացությանը, իմ ուժերը սւառվել են... - ի՞նչ ես ւաՀանջում ինձնից,- Հարցրեց Ավալյանը, նույնւես նսւելով: - ինձ Համար ոչինչ, երեխաներիդ Համար եմ ւաՀանջում - մարդավարի աւրուսւ: - Միչւ միննույն երդը: Մարդավարի աւրուսւ: Գիւեմ ինչ է քո իդեալը, խոՀարար, սւասավոր, ընդարձակ բնակարան թանկադին կաՀ-կարասիով. չքեղ ղդեսւներ: կառքեր, ձիեր, ղարդ, ւճրանք: Տասներկու ւարի անընդՀաւ աչխաւեցի ն չկարողացա փոխել քո մեչչանական Հայացքները կյանքի վերաբերմամբ: կին, այդ Համառությունդ կարող է ինձ խելադարության Հասցնել: - Լսո՞ւմ ես, Գարեդին,- դարձավ կինը եղբորը,- լսո՞ւմ ես, թանկադին կաՀ-կարասի, խոՀարար, սւասավոր, ղարդ ու ւճրանք: ԱՀա

ինչւես է Հասկանում իմ ւաՀանջը: Սրվա Հացի փող չունենք, երեխաներս չրջում են կիսամերկ, ուաբոբիկ, վերջին չաւիկս եմ մաչում, ն ես Հանկարծ սւասում եմ դրանից փարթամ աւրուսւ, Հա, Հա, Հա: Սուր ն կծու էին Ավալյանի Համար ն այդ թույլ ձայնը, ն այդ դառն ծիծաղը, որ դալիս էր ւանջված կրծքի խորքից: - Արուսյակ,- ւաւասխանեց նա, աչխաւելով ղսւել դրդիռըխնդրում եմ, բավական է, մի՛ ւանջիր ինձ: - Դեռ ե՞ս եմ քեղ ւանջում, ե՞ս: Տասներկու ւարի է իմ կյանքը ւանջանքների չղթա է, դեռ դո՞ւ ես Հանդիմանում ինձ: Մւիկ արա ինձ, ինչ օրի եմ Հասել: Աչխաւում եմ օրը մինչն երեկո ինչւես փողոցի բեռնակիր, Հոդնում եմ ն ուժասւառ լինում այնքան, որ չունն էլ փախչում է ինձանից: ԽոՀանոցի ծուխն ու անվերջ արցունքներս աչքերս կուրացրել են: Նայիր ձեռներիս, նրանք փայւացել են կուիւ աչխաւանքից: Նայիր ինձ, ո՞վ կարող է ասել, որ ես քսանուինը ւարեկան եմ: Եվ դեռ ե՞ս եմ ւանջում քեղ: Ոչ, այսւես աւրել այլնս չեմ կարող, Հոդնել եմ, ուժ չունեմ... - Վերջը, վերջը,- ւոռաց Ավալյանը,- այդ բոլորը Հաղար անդամ լսել եմ ու ձանձրացել: Նոր ի՞նչ ես ուղում: ՊաՀանջդ: - իմ ւաՀանջը իմ ն իմ ղավակների անունից է: Ուղում եմ, որ թողնես ցնորքներդ, դոնե այդ Հասակում ուչքի դաս ն սկսես ւարաւել մի որնէ դործով: - Ցնորքներ: Այո ունեմ ցնորքներ, չեմ Հերքում: Բայց Հենց այդ ցնորքներն են, որ դու չես Հասկանում, խեղճ ողորմելի արարած: Դու դրականությունը դործ չես Համարում, դու արՀամարՀում ես իմ կոչումը, այն ասւվածային Հուրը, որ այրում է Հոդիս ն որ այսօր, վաղը ւիւի ՀրդեՀե մեր փւած կյանքը: - Ա՛Հ, թող ասւված սիրես այդ սովորական դարձվածքները: Նրանք վաղուց են ձանձրացրել ինձ: Դու չաւ լավ ես Հասկանում իմ միւքը, երնակայիր քո մասին ինչ ուղում ես, բայց մի մոռանար, որ քո առաջին սուրբ ւարւականությունը ղավակներիդ աւրուսւ ւալն է: - Երբեք, երբեք: իմ առաջին սուրբ ւարւականությունն իմ կոչմանը ծառայելն է: Այո¯, այո՛, դու խուլ ես, բայց ես միչւ ւիւի կրկնեմ, մի Հոդի, որ ծնված է աղաւ ու անկախ, չի կարող սւրկանալ ուրիչ ոչ մի ւարւականության, բացի իր կոչմանը: Առօրյա կյանք, մանր-մունր ւաՀանջներ դոյություն չունեն, Հասկանո՞ւմ ես, թե չէ: Մի ժամանակ երբ ես ուսուցիչ էի, ւանջվում էի Հոդեւես, մւածելով, որ դավաճանում եմ իմ կոչմանը, ունաւակ եմ անում իմ սրբություն

սրբոցը: Գո¯րծ: կարծես կա ավելի աղնիվ, ավելի բարձր դործ, քան իմը: ԱՀ, անմիւ կին, ավելի լավ չէ՞, որ ճակաւադրիդ Հւաւակվես ն փոխանակ իմ կյանքը թունավորելու օդնես ինձ իմ խաչը կրելու: Դո՞ւ ես դժբախւ: ԱՀ, եթե կարողանայիր մի քիչ բարձր մւածել, կղդայիր, որ քո բոլոր ընկերուՀիների, ծանոթների, քո ամբողջ միջավայրում դու ես երջանիկը, քանի որ իմ կինն ես: Մի ուրիչ, ավելի դառն, ավելի կծու ծիծաղ եղավ ՀեւղՀեւե ինքն իր ւրամադրությամբ ոդնորվող դաղափարականի ւաւասխանը: - Մի՛ ծիծաղիր, անմիւ,- դոչեց Ավալյանը, կաւաղությունից ճանկեց իր դլխի թանձր ու երկար մաղերը, որոնք ւաւուասի ւեսք էին ւալիս նրան,- այսօր դու ինձ վերքեր ես ւալիս, որոնց վաղը լիղելու ես բժչկելու Համար: Բո ծիծաղը աււակում է սւեղծադործող Հոդիս: Դու բարոյականության դեմ ես դործում, խեղճ ողորմելի թղուկ: Դու չես Հասկանում, որ ես քո ղավակների Համար ւաւրասւում եմ մի դանձ, որին չաւ չաւերը ւիւի նախանձեն: Մի խանդարիր ինձ ով երկրին կւած արարած, մի խանդարիր Հոդուս թռիչքին, դու քո ճղճիմ Հոդով: Ես դիւեմ որւեղից են դալիս այդ Հովերը: Դու քո խելքով չես դործում: Բեղ սովորեցնում են, քեղ դրդռում են իմ դեմ... Պարղ էր, որ ակնարկը վերաբերում էր ւիկնոջ եղբորը: - Մի՛ Համարձակվիր վիրավորելու իմ եղբորը,- դոչեց կինը ավելի դրդռելով,- ես ինչ որ ասում եմ, իմ կարճ խելքով եմ ասում: Հյուրը, որ մինչն այդ ժամանակ չէր խառնվել մարդ ու կնոջ վիճաբանությանը, մի ներողամիւ Հայացք ձդեց Ավալյանի վրա ն ասաց. - Ես ղղջում եմ, որ այսօր եկա այսւեղ, բայց այդ ւեսարանն ինձ Համար ոչ նոր է, ոչ ղարմանալի: Թույլ ւուր ինձ, Միսակ, մի քանի խոսք ասել ն Հեռանալ: - Ա՛Հ, դիւեմ ինչ ւիւի ասես: Բույր ու եղբայր միննույն խմորից եք Հունցված, դուք ինձ երբեք չեք Հասկանալու, իսկ ես ձեր մւադրությունը արՀամարՀում եմ ամբողջ Հոդովս: - Թող այդւես լինի, բայց ես, այնուամենայնիվ այսօր կասեմ այն, ինչ որ վաղուց չէի ուղում ասել ն չէի Համարձակվում, խնայելով քո Հիվանդու եսասիրությունը: Բանն այն է, բարեկամս, որ դու մի սարսափելի մոլորության մեջ ես, դրանից է առաջանում քո ընւանիքի ն քո իսկ դժբախւությունը: Խոսքս այն բանի մասին է, որ դու անվանում ես կոչում ն որ այնքան Հափչւակում է քեղ: Լսի՛ր, սիրելի՛ս, դու չունես այն, ինչ որ երնակայում ես թե ունես: Պեւք է, վերջաւես, մի

օր ասել քեղ այս դառն ճչմարւությունը ն աՀա այսօր ասում եմ, դու խորին ինքնախաբեության մեջ ես: - ինչի՞ վերաբերմամբ: - Բո դրական ձիրքի: Այո՛, այո՛, քո դրական ձիրքի, քո այսւես ասած սւեղծադործական չնորՀքի վերաբերմամբ, լսիր, դու արդեն Հասել ես ծերության առաջին չրջանին: ԲառասունՀինդ ւարին այնւիսի Հասակ է, որ ւղամարդը կարող է սառնարյուն լսել նույնիսկ ամենանվիրական ճչմարւությունների մասին: Ասում եմ քեղ, որւես քո Հաւուկենւ ընթերցողներից մեկը - դու չնորՀք չունես: ԲսանուՀինդ ւարի է դու միայն անՀաջողությունների ես Հանդիւում, դու ւեւք է ղդայիր այդ... - Հեւո՞, Հեւո՞,- ւաւասխանեց Ավալյանը, ղդալով, որ արյունը սկսում է դլուխը ւալ: - Հեւո այն, սիրելիս, որ լինելով մի Հասարակ արՀեսւավոր, այն էլ ոչ բավականաչափ ճարւիկ, քեղ արւիսւ ես Համարում: Պարղ ն անկեղծ ասում եմ, քո դրիչը ոչ մի աղդեցություն ունի քո փոքրաթիվ ընթերցողների վրա: Ես ավելին կասեմ, քեղ ծաղրում են ամենքը, որոնք երբնիցե քո դրածներից կարդացել են դեթ մի քանի ւողեր, ծաղրում են քո Հավակնությունը, քո մեծամւությունը, քո մանկական մւքերը, որոնց դու ծիծաղելի լրջությամբ Համարում ես խորը փիլիսոփայություն: Ես բարեխղճաբար կարդացել եմ քո բոլոր երկերը: Հավաւացնում եմ, անկեղծ Հոդով ցանկացել եմ նրանց մեջ դւնել որնէ սւեղծադործական չունչ ն չեմ դւել: Բո բոլոր մւքերը Հնամաչ կրկնություններ են: կարող եմ ասել, որ դու իսկի ոճ էլ չունես, դիւես բառերը քիչ թե չաւ քերականորեն դասավորել ն ուրիչ ոչինչ, այդ է քո ամբողջ ունակությունը: Զորս դրքույկներ իրարու վրա կարդացի ն ոչ մի սրամիւ դարձված կամ դեղեցիկ Համեմաւություն չդւա, ողորմելի, ն դու քեղ երնակայում ես բանասւեղծ, վիւասան, դրամաւուրդ ն չդիւեմ էլ ինչ: Դեռ երեկ քո անկեղծ բարեկամներից մեկը ասում էր դրեթե միննույնը, ինչ որ ես այժմ ասում եմ: Բարեկամս, քսանուՀինդ ւարի է դրում ես ն մինչն այսօր քո ոչ մի դործը լուրջ քննադաւության կամ վիճաբանության չի արժանացել: Շաւ, չաւ քո մասին երբեմն դրել են մի քանի սառը ւողեր, որոնք ավելի ներողամւություն են արւաՀայւել, քան Հարդանք: Մի՞թե այսքանը բավական չէ, որ դու վերջաւես սթափվես: - ինձ չեն Հասկանում, որովՀեւն ես ամբոխի Համար չեմ դրում,դոչեց Ավալյանը,- որովՀեւն իմ դործերը դաճաճների ճաչակի Համար չեն դրվում: ՈրովՀեւն իմ դաղափարներն անմաւչելի են ամ153

բոխին: ՈրովՀեւն արՀամարՀում եմ Հասարակության, մամուլի ն բոլոր այն ւարոնների կարծիքը, որոնց Հեւ դու չփվում ես: - Երկինքը վկա, այդ խոսքերը ծիծաղելի են քո բերնում,- ընդՀաւեց Հյուրը անկեղծ կարեկցությամբ: ԱրՀամարՀում եմ Հասարակության ն մամուլի կարծիքը: կարելի է միթե արՀամարՀել մի բան, որ դոյություն չունի: Ես քեղ ասում եմ, որ քո մասին ւիրում է կարծիքների կաւարյալ բացակայություն: Հասկացիր, վերջաւես, այդ բանը, խեղճ մարդ ն մի կրկնիր չդնաՀաւված Հանճարների սովորական երդը: Բայց բավական է, ես իմն ասացի, մնացյալը դու դիւես: Եվ Հյուրը ուքի ելավ դուրս դնալու: Ավալյանը անցուդարձ անելով, կաւաղությունից չրթունքներն էր կրծուում: Նրան թվում էր, որ խոսողն իր ոխերիմ թչնամին է, եկել է Հաւկաւես նրա աչքերի առջն ունաւակ անելու նրա սըրբությունը: - Ես ծիծաղում եմ քեղ վրա, ես քեղ խղճում եմ,- կարողացավ նա միայն արւասանել: - կեղծում ես, բարեկամ, դու չես ծիծաղում, այլ կաւաղում ես: Ծիծաղողը սառն է լինում, իսկ դու բորբոքվում ես, Հենց միայն այդքանը դեղեցիկ աւացույց է, որ դու ղդում ես իմ ասածների ճըչմարւությունը: Բարեկամս, դիւեմ ես, որ կուիւ եմ վարվում, դիւչելով քո Հոդու Հիվանդու ւեղին: Բայց ինչ արած, ճչմարւությունն ամենից առաջ: ԱՀ, ինքնախաբեության ղոՀ, ուչքի եկ, վերջաւես խեղճ է քո ընւանիքը, խեղճ ես դու: Մի ւանջիր քեղ ու քո մերձավորներին: Գիւեմ, դժվար է ն դառը Հիասթափվելը, բայց ւեւք է քեղ Հիասթափեցնել: Դու Հիւնողի ես ենթարկված. մի անդամ ինքդ քեղ ներչնչել ես մի սխալ դաղափար, ն նա ւարիների ընթացքում աճելով, քո Հոդին կլանել է ամբողջովին: - Ոդնորությունը խաբել չդիւե,- դոչեց Ավալյանը Համողմունքով,- ես ոդնորված եմ, կնչանակե խաբված չեմ: ինչո՞ւ ես ունեմ այդ ոդնորությունը ն ոչ թե դու, մի ուրիչը, քեղ նման Հաղարավորները: Ոչ, ոչ, Հաղար անդամ ոչ, ղուր են քո դիվային փորձերը: Ես իմ ուժին Հավաւում եմ, կնչանակե ուժ եմ: Նորեն մի դառը ժւիւ աղավաղեց Հյուրի խելացի դեմքը: Նա մուեցավ երկու լուսամոււներից մեկին, բաց արավ ն ասաց. - Տեսնում ես, դեւի մյուս ափի վրա, ծառերի խւության մեջ- այն մեծ ւունը դեղնադույն ւաւերով: Գնանք մի օր այնւեղ, ն ես ցույց կւամ քեղ Հարյուրավոր թչվառներ, որոնք նույնւես Հափչւակված

են իրենց կոչումով: Նրանք նս դաղափարի դերիներ են քեղ ւես: Մեկն իրեն երնակայում է անուղղելի ղորավար, մյուսը Հանճարեղ ճարւարաւեւ, երրորդը երնելի Հռեւոր, մի ուրիչը նչանավոր դիւնական կամ դյոււարար: Ցուրաքանչյուրը Հափչւակված է իր իդեալով. փորձիր նրանց Հասկացնել իրենց մոլորությունը, քեղ կՀամարեն խելադար: Բայց արդյոք, չեմ խղճա այդ թչվառներին: - ինչո՞ւ,- ւոռաց Ավալյանը, իր վւիւ կրծքի ամբողջ ուժով,դու ինձ Համարում ես խելադա՞ր: Զդուչացիր, ժխորի ղավակ, խելադարը կարող է քեղ իր ճանկերով խեղդել: - Է՛Հ, թո՛ղ, ի սեր ասւծու, այդ ձները: Դու Հիսւերիկ կին կամ Հիվանդ երեխա չես, որ քեղ Հեւ մեղրալի բերանով խոսեմ, թող իմ անվայելք Համեմաւությունը վիրավորե քեղ, բայց ես ւարւավոր եմ սթափեցնելու Համար միջոցների մեջ խւրություն չդնել: Մարդ, որւես աղդական, խղճում եմ քեղ, դեն ձդիր աչքերիդ քողը ն Հաչւվիր այն ճչմարւության Հեւ, թե դու Հանճար չես ն ոչ էլ ւաղանդ, ն ոչ նույնիսկ միջակություն, այլ ոչնչություն, կաւարյալ ոչնչություն: ի՞նչ իրավունքով ես դու ւանջում ուրիչներին, որ ոչնչով մեղավոր չեն քո դժբախւության մեջ: ԱՀա այս խեղճ կնոջը, որ ամեն օր այդւես լալիս է, աՀա այն երեխաներին, կեղւու բակում խաղում են չների, կաւուների Հեւ, չունենալով ավելի լավ չրջան: Նայիր, ւես ինչի են նման: իմ սիրւն է մորմոքվում նրանց այդ դրության մեջ ւեսնելիս: կարծես թափառական, մուրացիկ դնչուներ լինեն: Նրանց բղկւված բաճկոնները, ւաւառուված կոչիկները, որոնց միջից երեվում են նիՀար սրունքները, մի-մի բողոք են քո Հանցավոր անՀոդության դեմ: Այնինչ դու անսիրւ Հայր չես, այլ բարի ն չաւ բարի: Մւածիր ն ինքդ քեղ Հարցրու, արդյոք քո անփութությունը անբարոյականության Հավասար չէ՞: Արդյոք մի ւեսակ ղաղրելի ւարաղիւ չե՞ս, կւած ժողովրդի մարմնին: Ես չաւ անդամ եմ քեղանից լսել դանդաւներ Հայ Հասարակության դեմ, չաւ անդամ ես դու նրա Հասցեին չւրւել վիրավորական կչւամբանքներ, թե դռեՀիկ է, չդիւե արժանավայել դնաՀաւել ն վարձաւրել իր մւավոր աչխաւավորներին, այսինքն' քեղ ն քեղ նմաններին: Ասա՛ ինչո՞ւ, ի՞նչ իրավունքով: Ո՞վ է քեղանից ւաՀանջում ղոՀաբերություն կամ ո՞վ է կարու քո ոդնորությանը: ինչո՞ւ ես ղոռով չդնաՀաւված մարդարե ձնանում: Ո՞ւմ են որնէ օդոււ ւվել քո ւափակ ոճով արւաՀայւած ւափակ մւքերը, Հո չի կարելի բռնի կերւով Հասւաւել, թե դու Հայ աղդի փրկիչն ես: Զէ՞ որ բացի քեղնից ւեւք է մի ուրիչն էլ ղդա քո կարնորությունը: Հաւա ո՞վ է ղդում, ասա, ցույց ւուր դոնե մեկին:

Միթե բոլորն էլ Հիմար են կամ թչնամի, նախանձու, ւդեւ: Այո, խոսք չունեմ, ինչւես ամենուրեք մեր մեջ նս կան չվարձաւրված ւաղանդներ, դիւեմ: Բայց երդվում եմ ճչմարւության անունով, որ դու նրանց չարքին չես ւաւկանում: Հավաւա, ամենից ավելի Հենց նրանց աչքում ես ծաղրելի, ամենից առաջ Հենց նրանք են քեղ արՀամարՀում: Նա լուսամոււը փակեց ն նորից նսւեց: Բանի մի վայրկյան ւիրեց լռություն: Ավալյանն անցել էր սենյակի մի անկյունը ն, մեջքը ւաւին ւված լսում էր: Նրա վւիւ մարմինը կծկվել էր ու փոքրացել այնւես, որ թվում էր, թե մի ւաՀ նս, ն նա բոլորովին ւիւի չքանա: կինը նայում էր նրան, սրւի խորքում կարեկցում: Ծանր էր նրա Համար լսել եղբոր անողոք քննադաւությունը իր ղավակների Հոր մասին ն ւաւրասւ էր ւաչււանել նրան: Բայց ինչւես, ինչ ասել, չդիւեր: - Ես Հասկանում եմ ձեղ,- արւասանեց Ավալյանը վչւից ու Հուղմունքից երերվող ձայնով,- քույր ու եղբայր խոսք մի արած, դուք ուղում եք ինձ Հրել բարձրությունից, ձդել վար ն ձեղի ւես դամել երկրին: Դուք ուղում եք ինձ դարձնել մի Հասարակ բեռնակիր, որւեսղի իմ ուսերի վրան ո՛չ միայն իմ ղավակների Հոդացողությունը, այլն ձեր իչխանությունը, ձեր կամքը, ձեր եսը լինի: Բայց այդ ձեղ չի Հաջողվիլ, երդվում եմ, չի Հաջողվիլ որքան նս աչխաւեք: Այո՛, թող ես ձեր աչքում լինեմ խելադար, այդ ինձ Համար մինչն անդամ դովեսւ է, բայց ձեր ուղին ինձ Համար ղղվելի է: ԱՀ, դուք, ողորմելի խլուրդներ, ի՛նչ եք դուք ինձ Համար, եթե ոչ դիչի վրա նսւած ճանճեր, որոնք արծիվների թռիչքի մասին երբեք, երբեք չեն կարող դաղափար կաղմել: Հաց, Հաց, աՀա ձեր դոյության Ան ու Ֆեն: - Հեւո¯, Հեւո¯,- կրկնեց Հյուրը ամենայն սառնությամբ, դա՞ է միայն ասելիքդ, ուրիչ ոչի՞նչ: Բայց այդ բոլորը միայն ֆրաղներ են, Հավաւացնում եմ, դաւարկ, անիմասւ ֆրաղներ, դարձյալ ուրիչներից վերցրած ն քո աւիկարության կաւարյալ աւացույց: - Դժբախւ, դժբախւ,- արւասանեց կինը, երեսը դարձնելով մի կողմ: - Այո՛, ես դժբախւ եմ, որ ունիմ քեղ նման կին ն դրա նման աղդական: Հեռացե՛ք, թողեք ինձ Հանդիսւ, թողեք: - Ո՛չ, չեմ թողնիլ քանի որ վերջին խոսքս չեմ ասել: Լսի՛ր. վաղուց է ինձ Հայւնի, որ դու իմ քրոջ Հեւ ամուսնանալը Համարում ես քո դժբախւությունը: Դու այդ մասին մինչն անդամ դրել ես մի ւաւմըվածք ն ււադրել անամոթաբար: Դու արւաՀայւել ես այն բանայլ

դաղափարը, թե ընւանեկան կյանքի Հիմքը ւեւք է լինի ամուսինների Հոդեկան Համերաչխությունը: Դու Հրաւարակորեն վիրավորել ես իմ քրոջը, նկարադրելով նրան որւես մի էակ, որ անընդունակ է ըմբռնել քո դժվարամաւչելի դաղափարները ն դնաՀաւել քո մեծությունը: Ա՛Հ, չճանաչված Հանճար, այդ ւաւմվածքը մեկն է քո անչնորՀքության փայլուն աւացույցներից, որովՀեւն այնւեղ նս դու կաւկություն ես արել, Հեւնելով ոչ քեղ նման, այլ իսկաւես չդնաՀաւված ւաղանդների օրինակին: Զեմ վիճում, քույրս չաւ էլ մեծ մւավոր ղարդացում չունի, բայց նա ղուրկ չէ առողջ բանականությունից ն արժանավորներին դնաՀաւելու ճաչակից: Նա ունի դոնե չնորՀալին անչնորՀքից ղանաղանելու չափ ունակություն: Հավաւա, եթե դու ւաղանդ լինեիր, վաղուց նրան դրաված կլինեիր: Վերջաւես, ես ինքս կսւիւեի նրան Համբերությամբ կրել կյանքի նյութական ղրկանքները, Հանուն քո սուրբ կոչման: Բայց դու չունիս կոչում, բարեկամ, չունիս, ինչո՞ւ ես անՀաջողությանդ ւաւճառները նրա վրա ձդում: Տաղա¯նդ... ւաղանդն այնւիսի մի ուժ է, որի առջն վաղ թե ուչ խորւակվում են բոլոր ւաւնեչները ն փարաւվում է ամեն մի խավար: Նրա դեմ անղոր է ն՛ ւդիւությունը, ն՛ նախանձը, ն՛ աւելությունը, ամեն ինչ: ԲսանուՀինդ ւարի է դու կռվում ես, աՀա՛, Հաղթե՞լ ես որնէ նախաւաչարմունք, մի սխալ կարծիք. մի թյուր Հասկացողություն, լսե՞լ են երբնէ քո ձայնը, Հարցրե՞լ են դեթ մի անդամ քո կարծիքը այս կամ այն Հասարակական դործի մասին: Ունի՞ս դու դոնե մի Հաւիկ երկրւադու չեմ ասում, այլ ւարղ Հեւնորդ, ուղում եմ ասել աչակերւ: Հո չի կարելի չարունակ դաւարկ խոսքերով կերակրվել ն սնուի երաղների մեջ թմրել: Մի բան նս, ասում ես, թե քո մեջ ուժ ես ղդում, բայց չէ՛ որ խելադարներ կան, որ Հավաւացած են, թե կարող են դարավոր կաղնին արմաւաՀան անել իրանց ձեռքերով ն երբ փորձում են, թավալվում են դեւնին: Սակայն ներիր, ես նույնիսկ չեմ Հավաւում թե դու որնէ ուժ ղդում ես քո մեջ: Այո, այո, չեմ Հավաւում, դու միայն կարծում ես, թե ղդում ես այդւիսի ուժ, ավելի ճիչւն ասած, քեղ Համար ցանկալի է ղդալ: Հարցրու Հոդույդ, ն դու կւեսնես, որ երբեք անկեղծորեն չես Հավաւացել քո կոչմանը: Դու ինքդ քեղ Համար արՀեսւականորեն մի իլյուղիա ես սւեղծել ն քեղ Համար Հաճելի է աւրել այդ իլյուղիայով: Մի րուե արթնացիր, մարդ, թող քո երնակայությունը, վերլուծիր ինքդ քեղ, ն, Հավաւացած եմ, քո ամենախիսւ դաւավճիռն ինքդ կւաս: Ա¯, ա¯, ճչմարիւ չէ՞ իմ ասածը, դու դե՞մ ես, խոսիր, Հերքիր, եթե կարող ես, միայն անկեղծ եղիր, Հասկանո՞ւմ ես, միայն անկեղծ եղիր, խոսիր

սրւիդ խորքից ն ոչ Հանճարների բերնից դողացած խոսքերով: Այ, Հենց այժմ, այս րուեին դու նման ես այն Հիվանդին, որ Համողված է, թե չոււով մեռնելու է ն դարձյալ ուղում է Հավաւալ, որ ւիւի առողջանա ն ինչո՞ւ, որովՀեւն թուլամորթների Համար Հույսը ղորություն է, իսկ Հուսախաբվելը' մաՀ... - Բավական է, բավական է,- աղաղակեց Ավալյանը դրեթե չնչասւառ,- ես քեղ արդելում եմ խոսել: Դուրս այսւեղից, սաւանա, դուրս, ղաղրելի օձ, դու թունավորում ես իմ Հոդին: Ես չեմ ուղում քեղ լսել, չեմ կարող լսել: Բայց արդեն ուչ էր: Հյուրի անողորմ խոսքերի մեջ ղդացել էր դառը ճչմարւությունը: Երբեք նա այնւես ւանջված չէր: ԱՀ, այդ կուիւ մարդու ւարղ խոսքերով խոսում է ինքը Հասարակությունը: Այո, այո, նա չդնաՀաւված, չՀասկացված ւաղանդ չէ, այլ ընդՀակառակը, չաւ Հասկացված, չաւ արՀամարՀված անքանքարություն: Միանդամայն ճիչւ է, որ նա այդ բանը ղդում է վաղուց: Բանի-քանի անդամ սառը, դաժան բանականությունը չչնջել է նրան. «Ավալյան, դու սւեղծադործող չես, դու մոլորված ես, դու միջակություն ես ն ավելի արՀամարՀելի, քան միջակությունը»: Բայց Հավաւալն ու Հուսալը ավելի Հաճելի է եղել, քան Հուսախաբ լինելը: Այո՛, նա արվեսւաբար սնուցել էր իր մեջ ֆանաւիկոսի Հավաւ դեւի իր չունեցած դանձը ն ՀեւղՀեւե ասւիճանաբար ենթարկվել է այդ Հավաւին ինչւես մի ֆակիր, որ ժամերով իր ուների ծայրերին նայելով աչխաւում է Նիրվանը ճաչակել ն երնակայել, թե ճաչակեց, ինչւես մի սւախոս, որ մի Հայւնի սոււ Հաճախ կրկնելով, վերջ ի վերջո ինքն էլ Հավաւում է յուր սւին: Եղել են վայրկյաններ, որ նա փափադել է խոսւովանել իր մոլորությունը ն քաջություն չի ունեցել խոսւովանելու: Նա կեղծիքը դերադասել է Հոդու Հաւակից ձայնող ճչմարւությանը, որովՀեւն կեղծիքը չոյել է նրա ինքնասիրությունը, իսկ ճչմարւությունը մւրակել է նրան: Նա նայեց կնոջը ն նրա դեմքի վրա կարդաց վիրավորիչ կարեկցություն: Նայեց Հյուրին - նույն արւաՀայւությունը: Որւես դաժանորեն դաւաւարւված մեկը նա ցանկություն ղդաց Հարձակվել անողոք դաւավորների վրա ն խեղդամաՀ անել նրանց: Նա ւաւրասւ էր արւասանել ամենադռեՀիկ, ամենավիրավորական մի ՀայՀոյանք իր կնոջ ու նրա եղբոր Հասցեին, բայց ամոթի ղդացումը թույլ չւվեց նրան այդ անելու: Թուլացած ն ուժասւառ նա նսւեց աթոռի վրա դրասեղանի քով ն դլուխը դրեց ձեռների ափերի մեջ: ԲսանուՀինդ ւարի նա աչխաւել է այդ սեղանի քով մոլեռանդ ւոկունու158

թյամբ, Հիվանդու երնակայությամբ իր ուների ւակ սւեղծելով նախանձելի Համբավի ւաւվանդանը: Եվ աՀա, այսօր, նրան չոչափելի փասւերով աւացուցում են, թե փխրուն է այդ ւաւվանդանը, ն նա ւեւք է ւաւալվի դեւին ն կործանվի: ինչ-որ մի բուք բարձրացավ ներսից ն սկսեց խեղդել նրա կոկորդը: Նա ւաՀանջ ղդաց բարձրաձայն Հեկեկալու ինչւես մի մանուկ, որի աչքերի առջն ջարդուփչուր էին արել նրա ամենաթանկադին խաղալիքը: Բայց կեղծ ինքնասիրությունը, որ այնքան սւրկացրել էր նրան, այս անդամ նս օդնության Հասավ: Նա կարողացավ ղսւել իրան, բայց կաւաղությունից սկսեց կրծուել իր ձեռները: Հյուրը նրա ոսկրու թիկունքների ցնցումներից ղդաց անւանելի Հոդեկան ւանջանքը: Մի վայրկյան ղղջաց, որ այնքան խիսւ վարվեց ողորմելի մարդու Հեւ: Բայց նայեց չուրջը, ուր ւիրում էր ՀուսաՀաւական չքավորությունը, նայեց քրոջ Հյուծված կերւարանքին ն նորեն լսեց նրա լացը: Եվ ասաց իրեն, թե ւարւավոր էր այդւես վարվել, ն ոչ մի մխիթարական խոսք, ոչ մի խրախուսանք: Դռները աղմուկով բացվեցին, ներս վաղեցին Ավալյանի ղավակները - երկու ւղնձադույն էակներ իրանց ցնցուիների մեջ: Աղքաւությունը կարծես ծծել էր նրանց կյանքի Հյութը դեռափթիթ Հասակում: Նրանց նիՀար, Հիվանդու դեմքերի վրա չկար մանկական աչխուժության ն ոչ մի նչույլ: Վաղաժամ թախիծը ւարուրել էր նրանց աչքերի ւայծառությունը: Նրանք կանդ առան սենյակի մեջւեղում ն նայեցին նախ իրենց մորը, աւա Հորը: Հասկացան անմիջաւես, որ նրանք դարձյալ ընդՀարվել են ն դարձյալ միմյանց վիրավորել: Սովորական ւեսարան, որ ամեն օր կրկնվելով, մանուկ ւեսողության Համար դարձել էին անՀրաժեչւություն: Նրանք բնաղդորեն միչւ եղել էին մոր կողմը, որովՀեւն նա էր միչւ լաց լինում ն ւանջվում նրանց աչքերի առջն: - ինչո՞ւ եկաք,- ասաց քեռին,- դնացեք, խաղ արեք դրսում... Դե՛Հ, չո՛ււ: Եվ բռնելով նրանց թնից. դուրս ւարավ ն դռները փակեց: - Ասւված իմ,- արւասանեց մայրը, աչքերը սրբելով,- ես նրանց Համար դեռ ոչինչ չեմ ւաւրասւել ոււելու: Նայեց աղբորը մի Հայացքով, որ միաժամանակ արւաՀայւում էր ն՛ աղերս, ն՛ երկյուղ, ն՛ ամոթ: Եղբայրը դուրս բերեց դրւանից մի քանի ռուբլի ն դաղւուկ ւվեց նրան: - Մինչն երբ,- արւասանեց քույրը, խոր Հառաչելով:

Այդ ւաՀին Ավալյանը դլուխը բարձրացրեց ն, ուքի ելավ, դոռալով: - Մուրացկա՞ն, ես թույլ չեմ ւալ, երբե՛ք, Հեւ ւուր այդ փողերը, Հեւ ւուր, ինչւե՞ս Համարձակվեցիր վերցնել: - ինչե¯ր ես խոսում: Միսակ, չէ՞ որ ես քո կնոջ եղբայրն եմ: - Այդ միննույն է, չեմ ուղում: Ես ինքս կդւնեմ փող, Հեւ վերցրու քո ողորմությունը: Գրավ կդնեմ ինձ ն չեմ թողնիլ, որ երեխաներս մուրացկանությամբ աւրեն: Աա, դուք ինձ Համարում եք ողորմելի: Ես ձեղ արդելում եմ խղճալ ինձ: կդնամ, իսկույն փող կբերեմ, իսկ Հեւո կւեսնեք ով է մեղնից ավելի ողորմելի: Ե՞ս, թե դու, ե՞ս, թե դու... Նա վերցրեց դլխարկն ու վերարկուն ն դուրս վաղեց խելադարի ւես: Բույրը ւարակուսանքով նայեց եղբորը: - Մի վախենար,- ասաց եղբայրը,- այդ լավ նչան է, նա բժըչկվում է: - Տեսնենք... Ամբողջ մի չաբաթ Ավալյանն անճանաչելի էր: Նրան ւաչարել էր անսովոր եռանդ: Դուրս էր դալիս ւնից առավուները կանուխ ն վերադառնում էր ճաչին: Գրասեղանին չէր մուենում, չէր դրում ն ոչ էլ կարդում էր: կնոջ ու երեխաների վրա չէր դոռում, չէր Հանդիմանում նրանց, թե խանդարում են նրան ւարաւելու: Լուռ էր, սովորականից ավելի մւաղբաղ, ւխուր: Մի օր նա, ւուն վերադառնալով, ասաց. - Այժմ դու կարող ես Հանդսւանալ, ես դործ դւա: ինձ ւվել են երկու մասնավոր դասեր մի Հարուսւ ընւանիքում: - ԱՀ, փառք ասւծու,- չկարողացավ թաքցնել իր ուրախությունը կինը,- այժմ դոնե օրվա Հացը կունենանք: - Այո, կունենանք, կունենանք,- կրկնեց Ավալյանը ներվայնաբար: Արդարն, մի քանի ամիս նրանք Հաչւ էին: կարելի էր կարծել, որ խռովություններն առմիչւ փախել են այդ ընւանիքից, ուր նրանք բույն էին դրել ւասներկու ւարի: Ոչ մարդն էր բորբոքվում, ոչ կինն էր դանդաւվում, լալիս: Շոււով երեխաների վրա երնացին նոր Հադուսւներ ն ուներին նոր կոչիկներ: Բայց Միսակը չարունակ լուռ էր, կնոջ ոչ մի Հարցին չէր ւաւասխանում, երեխաներին չէր փաղաքչում: Մի անդամ նա ւուն վերադարձավ արւաքո կարդի դրդռված ն ասաց.

- Ես դասերից Հրաժարվեցի: կինը սարսափեց: - ինչո՞ւ,- Հարցրեց նա դողալով: - Հենց այնւես, չեմ ուղում ւարաւել: Զեմ կարող, ւանջվում եմ: Նա մուեցավ դրասեղանին ն դուրս բերեց այնւեղից իր անավարւ ձեռադիրը: - Տեսնո՞ւմ ես,- դոչեց, ձեռը ղարկելով ձեռադրին,- ես չեմ կարող ղավակս թաղել դերեղմանում, չեմ կարող: Թող քո եղբայրը չւարծենա, թե ինձ չիւակ ճանաւարՀի վրա դրեց իր ողորմելի Համողումներով: ինձ ուղղել ոչ ոք չի կարող, ոչ ոք: ԱՀա նա, դալիս է իմ կարծեցյալ ուսուցիչը: Տես ի¯նչ ինքնադոՀություն է արւաՀայւում նրա կոչւ դեմքը, Հա¯, Հա՛, Հա՛, երնակայում է, որ ինձ կորսւից փրկել է: Ո՛չ, ո՛չ, երկրին մեխված Հոդի, դու չես կարող ինձ իմ բարձունքից իջեցնել մինչն քո ողորմելի ասւիճանը: իմ աչխարՀն այլ է, քեղ Համար անմաւչելի, անՀասկանալի: Հեռացիր, մի խանդարիր ինձ այլնս, դեՀ, չոււ-չոււ Հեռացիր, կորի՛ր: Հյուրը բնեռվեց դռների չեմքի վրա: - Թողեք ինձ, աՀա իմ ւեղը,- չարունակեց Ավալյանը, ձեռն ուժդին սեղանին ղարկելով,- այսւեղ եմ սկսել աւրել, այսւեղ էլ ւիւի մեռնեմ: Ես չեմ կարող օրվա Հացի սւրուկը դառնալ, Հասկանո՞ւմ եք, չեմ կարող: Բավական է որքան ւանջվեցի այս մի քանի ամիսները: Այսօր Հրաժարվեցի դասիցս ն այժմ դարձյալ նույն Ավալյանն եմ... Ես իմ կոչման դերին եմ... այո՛, այո՛, իմ դաղափարի... Հյուրը նայեց նրան խորին կարեկցությամբ ն ասաց. - Դու Հիվանդ ես ն անբուժելի: Նույն ւարվա աչնանը Ավալյանը Հիվանդացավ: Նրա վւիւ ու Հյուծված մարմինը չդիմացավ թոքերի բորբոքմանը: Նա վախճանվեց, թողնելով ղավակներին անոթի: Մեկը նրա դերեղմանի վրա ասաց. - Նրան սւանեց ամբոխի ւդիւությունը... Թիֆլիս, Հունվար, 1904 թ.

ՀԵՐՈՍԻ ՎԵՐԱԴԱՐÒԸ

Աղդերի աՀռելի ւաւերաղմը ւակնուվրա արավ Մադդալինա Մաքայանի կյանքը: Աւրել էր նա մինչն այդ ժամանակ անդորր, անդույն, անարյուն, բայց երջանիկ կյանքով: Սիրե՞լ էր նա իր ամուսնուն այնւես, ինչւես սիրում է կինը ւղամարդուն: Սիրվե՞լ էր արդյոք նրանից: ինքներդ դաւեցեք: Տասննութ ւարեկան մի չաւ սովորական, չաւ ւարղ աղջիկ էր, ոչ Հիմար ն ոչ էլ չաւ խելոք, երբ ամուսնացավ «ւոդւորուչիկ» Աբդար Մաքայանի Հեւ: Ամուսնացավ առանց երկար մւածելու ն երկար ւաւանվելու, որովՀեւն արդեն մանուկ Հասակից լսել էր, որ երբ ոչ Հարուսւ մի ընւանիքի աղջիկ դւրոցն ավարւում է, երբ դիւե քիչ թե չաւ նվադել դաչնամուր, ւարել, ղվարճախոսել, ւեւք է ամուսնանա, եթե չի ուղում իր ծնողների Համար ավելորդ բեռ դառնալ: Այսւես թե այնւես, Մադդալինան իրեն անբախւ չէր ղդում, ինչւես չի կարող անբախւ ղդալ իրեն մի Հավ, որ ունի առաւ կոււ ն ւաք բույն: Նա նույնիսկ երջանիկ Համարեց իրեն այն ւաՀից, երբ ունեցավ առաջին ղավակը ն երկու ւարի չանցած' երկրորդը - մեկը ւղա, մյուսը աղջիկ: Եվ իր ամբողջ էությամբ անբաժան նվիրվեց նրանց: Այնւես, ինչւես կարող է նվիրվել միայն այն էակը, որ կյանքի խորՀուրդը ւարփակել է ընւանեկան սաՀմանափակ չրջանակի մեջ: Նա մոռացավ ամենքին ն ամեն ինչ, որ կաւ չուներ իր ղավակների ճակաւադրի Հեւ: Նրա դաչնամուրի կափարիչն օրերով ն չաբաթներով չէր բարձրանում: Հադնվում էր անփույթ, առանց որնէ ուչադրություն դարձնելու իր արւաքինի վրա: Նույնիսկ ամուսինը դարձավ նրա աչքում մի ւեսակ չնչավոր մեքենա, որ սւեղծված է դործելու միայն ն միմիայն երեխաների Համար ն որ չի կարող նրանցից դուրս ունենալ ոչ Հոդս, ոչ ցանկություն: - Գիւե՞ս, Աբդար,- ասում էր նա մայրական անղուսւ ն կույր ղդացման բուռն դրդռման ւաՀերին, դրկելով մի ձեռով մեծ, մյուսով փոքր ղավակին,- եթե ւերը մի՛ արասցե, սրանց մի բան ւաւաՀի, ես առանց մի վայրկյան ւաւանվելու, ինձ կսւանեմ: - Լա՛վ, Հիմար-Հիմար մի՛ դուրս ւա,- կրկնում էր Աբդարը, Հանդիսւ ժււալով այն լայն, ւայծառ ժւիւով, որ միայն անկեղծ ն

բարեսիրւ մարդկանց է ւարդնված ն որ մի առանձին դրավչություն է ւալիս նրանց դեմքերին, որքան նս ւդեղ, որքան նս այլանդակ լինեն նրանք:

եե ե Այսւես աւրեց Մադդալինան ինը ւարի, միչւ Հանդիսւ, միչւ անվրդով, ինչւես մի անդամ արդեն իր ուղին Հարթած դաչւային դեւակ: Մի օր Աբդարը ւուն եկավ Հուղված ն, թուրն ուսից վար դնելով, ասաց. - Ա¯Հ, վերջաւես: - ի՞նչ է ւաւաՀել,- Հարցրեց Մադդալինան, որ այդ ժամանակ ղբաղված էր փոքր երեխայի Հադուսւը փոխելով: - Զորաժողով է Հայւարարված: - Զորաժողո՞վ,- արւասանեց Մադդալինան անդիւակցաբար, առանց նայելու ամուսնու երեսին: - Այո՛,- սիրելիս: Եվ չաւ Հավանական է, որ մեր դունդն ուղարկեն, Հեւնաբար ն՛ ինձ: - Ո՞ւր ւիւի ուղարկեն,- Հարցրեց Մադդալինան, ւակավին լավ չըմբռնելով Հաղորդված լուրի ամբողջ լրջությունը: - ի՞նչ ես ուղում ասել: - Ուղում եմ ասել, որ ւաւերաղմ է լինելու: - Պաւերա¯ղմ: Մադդալինան բաց թողեց երեխային ն իր խոչոր, սնորակ աչքերը, որ այնքան դեղեցիկ էին ն այնքան միամիւ, Հառեց ամուսնու երեսին: Այն միւքը, թե Աբդարը ւիւի դնա ւաւերաղմի դաչւ, թվաց նրան այնքան ւարօրինակ, որ նա կարծեց, թե ամուսինը մի չար կաւակ է անում: Նա Հարցրեց. - Այդ ի՞նչ է նչանակում: - Այդ նչանակում է, սիրելիս, որ ես կամ մի քանի ամսից Հեւո կվերադառնամ, կամ երբեք չեմ վերադառնա: Ես չէի ուղում Հանկարծակի Հայւնել, բայց քանի որ այնքան քաջ եղար, որ առաջին լուրը լսեցիր առանց ուչաթափվելու, կասեմ, արդեն որոչված է մեղ ուղարկել: - Ո՞ւր:

- Հայւնի չէ: - Ե՞րբ: - Տասն օրից Հեւո: Մադդալինան դլուխը թեքեց կրծքին, ւխուր Հառաչեց ն, մի փոքր անցած չարունակեց. - իսկ երեխանե՞րը... - իսկ երեխաները կչարունակեն ւաւերաղմել քեղ Հեւ,- Հեդնեց Աբդարը նույն ղվարթ եղանակով: - Դու կաւակ ես անում, բայց իմ Հոդին միանդամայն ւակնուվրա եղավ: Զէ՞ որ դու կարող ես վիրավորվել: - կարող է ւաւաՀել: - Նույնիսկ սւանվել: - Այդ էլ մի անսւասելի բան չէ: - Հեւո՞: - Հեւո ի¯նչ: Դու կլինես երիւասարդ, Հեւաքրքրական այրի: Երեվակայում եմ, ինչւես սաղ կդա քեղ սդաղդեսւը: կարող եմ այժմվանից երաչխավորել, որ դու կունենաս բաղմաթիվ երկրւադուներ... Եվ Աբդարը բարձրաձայն ծիծաղեց, ցույց ւալով Հասւ չրթունքների ւակից սւիւակ, մաքուր, առողջ աւամների չարքերը: - Լռի՛ր,- դոչեց Մադդալինան, անկեղծ վրդովվելով,- ինձ անՀանդսւացնում է երեխաների վիճակը: Աբդարը բացաւրեց, թե երեխաները կւաՀվեն ավելի լավ. քան մինչն այժմ: Պաւերաղմի ժամանակ ղինվորականների ռոճիկներն ավելացվում են: Մադդալինան կսւանա Աբդարի այժմյան ամսականը, իսկ ավելացումը նրան բավական է: Պաւերաղմի վայրում փող ծախսելու Համար մեծ ւեւքեր չկան: ԱյնուՀեւն, չէ՞ որ նրա Հայրական երկու ղույդ կիսախարխուլ խանութների վարձքն էլ կա Մադդալինայի Համար: - Ես այդ մասին չեմ մւածում,- ընդՀաւեց Մադդալինան,- այլ... - Այլ ի՞նչ: - Ես երնակայել չեմ կարող, թե ինչւես կարելի է առանց քեղ աւրել: Երեխաներն առանց իրենց Հո¯ր... ոչ, ոչ դու ամեն բան կաւակ ես դարձնում: Լավ մւածիր: Նրանք կարող են քո կարուից Հիվանդանալ, կարող են մինչն անդամ... - Լա՛վ, մի՛ երկարացնի,- ընդՀաւեց Աբդարը,- երեխաներն առՀասարակ չաւ Հեչւ են ընւելանում իրենց վիճակի փոփոխությանը: Անցյալի Հիչաւակը նրանց Համար վառոդի ծուխ է, կար ն վայրկյան չանցած' չքացավ:

Եվ նա չարունակեց Համողել Մադդալինային Հաչւվել Հանդամանքների Հեւ: կան մարդու Համար ւարւականություններ, որոնց կաւարելը բարձր է, քան ամեն մի երջանկություն, քան նույն ինքը կյանքը: Նա չաւ ուրախ է, որ, վերջաւես, թչնամու երես ւիւի ւեսնի: Լինել ղինվորական ամբողջ 15 ւարի ն վառոդի Հու չղդալ, ամոթալի է: իսկական ղինվորականը նա է, որ Հոդին ւաւերաղմի դաչւումն է ավարւում: Գոնե նրա ղավակներն աւադայում ւարծանքով կասեն, որ իրենց Հայրը մեռավ ինչւես մարդ ն ոչ թե սաւկեց ինչւես ւառավ աքաղաղ Հավաբնում: Մադդալինան Հոդու խորքում մի առ մի Հերքեց Աբդարի բոլոր առարկությունները, այնքան վայրենի էր նրա Համար սւանելու կամ սւանվելու դաղափարը: Բայց չՀակաճառեց: Նա ղդաց, որ ներկա դեւքում Հակաճառությունը կլինի աւարդյուն ն ոչ ւաւվաբեր մի ւակավին երիւասարդ ղինվորականի կնոջ Համար: Հեւնյալ առավուից նա սկսեց Աբդարի ճերմակեղենը կարդի բերելով: ՀեւղՀեւե նա Հաչւվեց ւաւերաղմի անՀրաժեչւության մւքի Հեւ, որ այնքան ջերմեռանդ ւաչււանում էր Աբդարը, ն այլնս դադարեց բողոքել ճակաւադրի դեմ:

եեե Ուղնորության օրը Մադդալինան երեխաների Հեւ դնաց երկաթուղու կայարանը Աբդարին ճանաւարՀ դնելու: Նա կարողացավ կաւարել ամուսնու խիսւ ւաւվերը' Հրաժեչւի ւաՀին ոչ միայն լաց չլինել կամ ւխուր դեմք ցույց չւալ, այլն աչխաւել երնալ ուրախ ու ղվարթ... - Դու դիւես, որ ես մի քիչ Հայրենասեր եմ,- ասաց Աբդարը կեսլուրջ ն կեսկաւակով,- չեմ ուղում, որ օւարները կարծեն, թե Հայ կինը ւակաս քաջ է, քան մյուս աղդերի կանայք: Եվ նա Հիացավ Մադդալինայի սառնասրւությամբ, երբ Հասավ Հրաժեչւի վերջին րուեն: Բայց երբ Մադդալինան ւուն վերադարձավ, երբ աղախինը սամովարը ներս բերեց, երբ երեխաները, կարծես բնաղդաբար դուչակելով իրենց մոր Հոդեկան դրությունը' լուռ նսւեցին սեղանի քով, երբ այլնս չերնաց Աբդարի միչւ ւայծառ, միչւ կենսախինդ, միչւ ժււուն դեմքը, երբ չլսվեց նրա քիչ խուլ, բայց մեղմ, Համակրելի բարիւոնը, մի անսովոր, ծանր վիչւ Համակեց նրա Հոդին: Թվաց

նրան, որ այն, ինչ որ եղել է ինը ւարի չարունակ, անցավ, դնաց անվերադառնալի, որ մի ինչ-որ աներնույթ ղորություն մի ուժդին Հարվածով կւրեց նրա դոյության սովորական ընթացքը, որ այնքան սաՀուն էր, այնքան անաղմուկ ն երջանիկ իր անդունության մեջ: Թվաց նրան, որ այդ օրից առմիչւ անՀեւացավ խաղաղության Հովանավոր Հրեչւակն այս Համեսւ, անդորր կացարանից, ուր ոչ մի երկւառակություն ւեղի չէր ունեցել, ոչ մի կծու, վիրավորական խոսք չէր արւասանվել ինը ւարվա ընթացքում: ԱնՀեւացավ, ն նրա ւեղը եկավ նսւեց մի անկոչ Հյուր, դաժան, անողոք, ղարՀուրելի սւվերը ւաւերաղմ կոչված Հրեչի' ւաւերաղմ ւարված ղինվորականի ողբացյալ ընւանիքում: Մի սոսկալի մղձավանջ, որ իր լռությամբ իսկ ւիւի թունավորի նրա կյանքը ն խափանե այդ փոքրիկ, այդ անմեղ էակների բախւը, որ այնքան աւաՀով, այնքան անձեռնմխելի էր թվում մինչն այժմ: Եվ նա չկարողանալով իրեն ղսւել, թողեց երեխաներին, անցավ սեղանաւնից ննջարան, ընկավ երեսն ի վար անկողնակալի վրա ն սկսեց դառն Հեկեկալ, դլուխը թաղելով բարձի մեջ, որւեսղի ձայնը չՀասնի երեխաներին: Հեկեկալ այնւես, ինչւես Հեկեկում էր մանուկ Հասակում, երբ խլում էին նրանից իր սիրած խաղալիքը:

եեե - Մամա, լաց մի լինիր, բավական է,- լսեց նա Հանկարծ ն անմիջաւես դլուխը բարձրացրեց, աչքերը սրբեց, աչխաւելով թաքցնել իր վիչւը: Նրա առջն կանդնած էր վեց ւարեկան Գարիկը: Գեր, առողջ, ղվարթ, ժււուն' կաւարելաւես իր Հայրը: Մայրը դրկեց նրա դլուխը, սեղմեց կրծքին ն ջերմադին Համբուրեց արադ-արադ արւասանելով. - Ոչինչ, բալիկս, ոչինչ: Ես լաց չէի լինում: ԸնդՀակառակը, ծիծաղում էի: Գիւես ինչո՞ւ: Միւս եկավ այն փոքրաՀասակ, նիՀար կողակը մեծ մորուքով, մեծ փափախով, որ աչխաւում էր իր ընկերների ւես մեծ երնալ: Հիչո՞ւմ ես' ինչւես նրա երկար դաչույնը փաթաթվում էր ուքերին: Բայց ղդայուն մանուկը չՀավաւաց մոր կեղծիքին ն չծիծաղեց: - Մամա, ւաւան որւե՞ղ դնաց,- Հարցրեց նա, ձեռիկը դնելով մոր Հերարձակ դլխի վրա:

- Զդիւեմ: - ինչո՞ւ դնաց: - Զդիւեմ: - Հա՛, Հասկանում եմ, դու ինձանից թաքցնում ես: Ասում ես, երեխա է, թող չիմանա: - Լավ, մի մւածի, ւաւան չոււով կվերադառնա: - Զէ՛, մամա, նա չոււով չի վերադառնա: Եթե ուղում ես իմանալ, նա կարող է իսկի էլ չվերադառնալ, դիւե՞ս, իսկի էլ... Մադդալինան ցնցվեց սարսափից: Մանկան խոսքերը նրան թվացին ինչ-որ նախադուչակում: - Սուս, լեղուդ կկւրեմ,- դոչեց նա, ձեռքով փակելով Գարիկի բերանը: կարծես դրանով ուղում էր առաջն առնել մի դժբախւության, որի նախաղդացումն ինքն էլ ուներ Հոդու խորքում: Բայց մանուկը չղսւեց իրեն: - Մամա,- չարունակեց նա,- դու կարծում ես ես Հիմա՞ր եմ, ոչինչ չդիւե՞մ: Դենչչիկը1 ինձ բոլորն ասել է: - ի՞նչ է ասել քեղ այդ Հիմարը: - իսկի էլ Հիմար չէ Գերմոդենը: Նա ինձանից խելոք է: Նա ասում էր, որ ւաւան դնում է դերմանացիների Հեւ կռվելու: կայսրն է Հրամայել: Ասել է կուորեցեք այդ երչիկ ոււողներին, չաւ են երես առել: Ս¯, իմ ւաւան քաջ է, ոչ ոքից չի վախենա: Նա այդ դերմանացիների դլուխները կկւրե իր թրով: Դու մի անՀանդսւանա, կւեսնես: - Այո՛, իՀարկե, ւաւան քաջ է, ես նրա մասին չեմ վախենում,քաջալերեց Մադդալինան փոքրիկին:

եեե Հյուսիսային նաՀանդական մի քաղաքից սւացվեց Հեւնյալ Հեռադիրը. «Հասա ողջ-առողջ: Գնում ենք ավելի Հեռու: Համբուրում եմ: Գրիր իմ թողած Հասցեով: Աբդար»: Այս Հեռադրին Հաջորդեց առաջին նամակը, որին Հեւնեց երկրորդը, աւա երրորդը, ն այնուՀեւն Աբդարը լռեց... 1 Սåային ÍաéայոÕ զինվոր£

եեե Այդ ւաՀից աՀա սկսվեցին Մադդալինայի իսկական ւանջանքները: Մեկը մյուսից չար կասկածներ ն ենթադրություններ ւաչարեցին նրան որւես թունավոր սողուններ: Մեկը մյուսից ղարՀուրելի ւեսիլներ ւաւկերացան նրա առջն որւես դերեղմանային ուրվականներ: Հանուն ղավակների Հանդսւության նա Հերոսական ճիդեր էր դործ դնում իր Հոդու ւառաւանքները թաքցնելու Համար: Մերթ այդ Հաջողվում էր նրան, բայց Հաճախ' ոչ: Եվ քիչ անդամ չէր արւասվել նա, նույնիսկ երեխաների ներկայությամբ: Ամեն օր ւոսւ սւացվելու ժամանակին նսւում էր լուսամոււի առջն, նայում դեւի բակը, սրւի բաբախումով սւասում նամակի: Գալիս էր ւոսւաբերը, անցնում էր դեւի Հարնանները, ն նրա Հարցին չարունակ ւաւասխանում էր սառնարյուն. - Զկա, ւիկին: Ամեն առավու նա աղախնին ուղարկում էր Հեռադրեր ու լրադրեր դնելու, կարդում էր ծայրեծայր բոլորը, ինչ որ ւաւերաղմին էր վերաբերում, Հուսալով դւնել որնէ ւեղեկություն, եթե ոչ Աբդարի, դոնե այն դնդի մասին, որին նա ւաւկանում էր: Եվ ոչ մի լուր: Նա դիւեր, որ ւաւերաղմը մեծ է, անօրինակ, որ միլիոնների բանակներ են դուրս եկել իրարու դեմ, որ մի ինչ-որ դունդ մի բուռ ջուր է վիթխարի Հեղեղի մեջ. նա դիւեր, որ մարդիկ սւանվում, վիրավորվում, դերի են վերցվում ւասնյակ Հաղարներով, բայց ն այնւես չէր դադարում Հուսալ ծովի ավաղում դւնել այն միակ Հաւիկը, որ ամենից փայլունն էր նրա Համար, ամենից դնաՀաւելին: Լրադիրներ կարդալով, Հարկավ, այժմ նա դիւեր' որւեղից է առաջացել այդ դժոխային ողբերդությունը: Եվ այն էակը, որի անարաւ բերանը մինչն այդ ժամանակ չէր արւասանել մի կոչւ բառ անդամ, այժմ կծու դարձվածքներով անիծում էր նրան, որին անիծում էին անխւիր ամենքը - ՎիլՀելմ ՀոՀենցոլլերնին: Մի անծանոթ մարդու, որի մասին նա մինչն ւաւերաղմ ոչ մի դաղափար չուներ, վասնղի երբեք չէր Հեւաքրքրվել քաղաքականությամբ: Անիծում էր ոչ միայն նրան, այլն նրա ղավակներին, կնոջը, ցեղը, աղդը, երկիրը ն այն օդը, որ նա չնչում է:

Նրա աւելությունը դեւի Գերմանիան ն դերմանացիներն այնւեղ Հասավ, որ սկսեց թչնամաբար նայել ն այն դաղթական դերմանուՀուն, որ ինը ւարի անընդՀաւ ամեն օր կաթ էր բերում նրա Համար: Եվ այսւես, չարությունը ճանաւարՀ դւավ դեւի մի սիրւ, որ երբեք ոչ ոքի դեմ ոխ ն աւելություն չէր ունեցել: Նա դիչեր-ցերեկ աղերսում էր ասւծուն լինել անողոք վրիժառու դեւի մի աղդ, որին չէր ճանաչել ոչ լավ ն ոչ վաւ կողմից:

եեե Այդւես անցկացրեց Մադդալինան ւաւերաղմի առաջին ամիսը: ԱյնուՀեւն փոքր առ փոքր մեղմացավ նրա Հոդեկան փոթորիկը, ն սովորական առողջ բանականությունը, որից ղուրկ չէր, ւակավ առ ւակավ ւիրացավ իր սրբաղան իրավունքներին: Վրեժի, աւելության ն անղոր չարության քաոսի մեջ նա կարողացավ դւնել արդարամիւ դաւողության թելը ն բռնեց նրա ծայրից ւկար ձեռքերով: Ոչ այնքան դիւակցաբար, որքան բնաղդաբար: Նա մւածեց, որ անմւություն ն խղճի դեմ դավադրություն է մեկ մարդու կամ մի քանիսի Հանցանքը ւարածել մի ամբողջ աղդի վրա: Զէ՞ որ մարդկային անՀուն բաղմության ճակաւադիրն ամենուրեք դւնվում է մի բուռ անՀաւների ձեռքերում: Զէ՞ որ երբ իչխաններն ու ղորավարները Հրամայում են, ծառաներն ու թույլերը սւիւված են կաւարել նրանց Հրամանը, որքան նս անմիւ, որքան նս անՀեթեթ լինի այդ Հրամանը: Ամեն օր նա դողդոջուն ձեռքերով բաց անելով ւեղական լրադիրը' նախ ն առաջ աչքի էր անցկացնում սւանվածների ն վիրավորվածների անվերջ ցուցակները: Երբ Հասնում էր Մ. ւառին, մի ւաՀ կանդ էր առնում. նրա ձեռքերը թուլանում էին ու լրադիրը բաց թողնում ծնկների վրա: Նրա ւառաւող սիրւը սկսում էր այնւես ուժդին բաբախել, որ կարծես, ձդւում էր դուրս սւրդել կրծքի ւակից, ինչւես նոր ձերբակալված թռչունը վանդակից:

եեե Մի առավու աղախինը, որ երեխաներին ւարել էր իրենց ւաւի մու ն նոր վերադարձել էր խոՀանոց, Հանկարծ լսեց մի բարձր ու սուր ճիչ: Նա իսկույն վաղեց սեղանաւուն, որւեղից լսվեց ճիչը: Այնւեղ, լուսամոււի առջն առավույան արեդակի մեղմ ճառադայթների ւակ, օրվա լրադիրը ձեռքում' ձդված էր Մադդալինան անչնչացած: Զարիքը դուչակելով' չփոթված աղախինը վաղեց ւաւըչդամբ ն բարձրաձայն օդնություն կանչեց: Աւա, վերադառնալով, չոքեց ւիրուՀու մու: Եկան մի քանի Հարնան կանայք, ն աղախինը նրանց օդնությամբ ուչքի բերեց Մադդալինային ու նսւեցրեց թախւի վրա: Նա դունաւ էր ինչւես ճերմակ կւավ: Նրա կաււած չրթունքները կւել էին աւամներին ն դողդողում էին: - ի՞նչ ւաւաՀեց,- դոչեցին Հարնան կանայք, արդեն լրադրից դուչակելով, թե ինչ կարող է ւաւաՀած լինել: - Նրան սւանել են,- Հաղիվ կարողացավ արւասանել Մադդալինան ն նորից ուչաթափվեց: Երբ նորից ուչքի բերեցին նրան, սկսեց դառնադին Հեկեկալ, արւասանելով. - Ես նախաղդում էի, դիւեի, որ նա սւանվելու է: Ոչ ոք չխանդարեց նրա Հեկեկանքը, ղդալով, որ նման դեւքերում մխիթարական խոսքերն անղոր են: Աղախինը վաղեց դժբախւ լուրը Մադդալինայի ծնողներին Հայւնելու, ւաւվեր սւանալով երեխաներին ոչինչ չասել ն չբերել ւուն: Եկան ծնողները: Մայրն իր Հեկեկանքը խառնեց դսւեր Հեկեկանքին: իսկ Հայրն ասաց, թե լրադիրների ցուցակին Հավաւալ չի կարելի, թե Հարկավոր է չւաբում ւեղեկանալ: Եվ ինքը չւաւեց ւեղեկանալու: կես ժամ անցած նա բերեց դժբախւ լուրի Հասւաւությունը: Այո՛, չւաբում սւացված ցուցակի մեջ կա մի ւորուչիկ Աբդար Մաքայան անունով: Սւանված է նա անկասկած Լեմբերդի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւերից մեկում... Մադդալինան ւաՀանջեց, որ Հեռադրվի այն ղորաբանակի Հրամանաւարին, որին ւաւկանում էր Աբդարի դունդը: Երեք օր անցած սւացվեց Հեւնյալ Հեռադիրը:

«Տեղեկացեք կովկասյան չւաբում»: Այլնս կասկած չմնաց: Մադդալինան ւաՀանջեց, որ Աբդարի դիակը դւնվի ն կովկաս բերվի: ՊաՀանջը Համարվեց անիրադործելի: Ասացին, որ ւորուչիկը սւանված է երկու չաբաթ առաջ, որ անւարակույս նրան թաղել են Հենց սւանման օրը, որ ղուր կլինի ամեն ջանք նրա դիակը դւնելու ն այլն, ն այլն... Մադդալինան Համողվեց, որ արդարն իր ւաՀանջն անիրադործելի է: Նա բավականացավ սովորական ՀոդեՀանդսւով, Հեւնելով ուրիչների օրինակին:

եեե Այլնս նա դադարեց Հեւաքրքրվել ւաւերաղմով: Այլնս Հեռադրերն ու լրադրերը կորցրին նրա աչքում իրենց նչանակությունը: Միակ կենդանի կաւը, որ կար նրա ն սոսկալի արՀավիրքի միջն, կւրվեց: Զկա այդ կաւը, չկա ն արՀավիրքը: իսկ Համայնական վիչւ կրելու Համար նրա սիրւը ւեղ չունի իր մեջ, այնքան խոչոր է անձնականը: Եվ խորասուղվելով ինքն իր մեջ, նա չդիւեր' ինչ է կաւարվում դրսի աչխարՀում, չէր էլ ուղում իմանալ: Միակ բանը, որ նրան ղբաղեցնում էր, բացի վչւից, երեխաների վիճակն էր: Հարկավոր էր նրանց աւաՀովության մասին Հոդալ: Երբ նրա Հայրը դնաց ուր Հարկն է ւեղեկանալու, թե ինչ կարդադրություն կա սւանված օֆիցերների որբացյալ ընւանիքների վերաբերմամբ, ւաւասխան սւացավ, թե ւակավին ոչ մի կարդադրություն չկա ն թե բարձրադույն իչխանությունը անչուչւ որնէ Հրաման կարձակե չոււով... Մադդալինան չբողոքեց: Նա արեց այն, ինչ որ կարող էր անել. կրճաւեց իր ծախքերը մինչն մինիմում: Ով որ նրան ասաց, թե ւաւերաղմում սւանվածների մերձավորները որոչել են սդաղդեսւ չՀադնել Հասարակության ւրամադրության վրա չներդործելու Համար: Նա վրդովվեց, ասելով, թե ոչ ոքի վղին չի ուղում փաթաթել իր վիչւը, ն թող ոչ ոք էլ չխանդարի նրան իր վիչւը կրելու այնւես, ինչւես ինքն է կամենում: Եվ իր խոսքին Հավաւարիմ մնալով, նա դադարեց ւնից դուրս դալ' ծանոթներին չՀանդիւելու Համար: Նա դադարեց այցելել նույնիսկ իր ծնողներին ն քույրերին, որոնց կարեկցությունը նրան ավելի դրդռում էր, քան

սփոփում: Նա չէր ուղում անդամ ոչ ոքի ընդունել ն չէր թաքցնում իր դժկամությունը, երբ մերձավորներն այցելում էին նրան: Նա մեծացնել ւվեց Աբդարի ամենաՀաջող լուսանկարը, որ նկարված էր դեռ ամուսնությունից առաջ, դրեց սն չրջանակի մեջ ն կախեց ւաւի վրա, Աբդարի դրասեղանի վերն: Եվ դա եղավ նրա ամենասիրելի ընկերն ու խոսակիցը: Երեխաներից թաքուն նա նսւում էր այդ լուսանկարի առջն երբեմն ժամերով, նայում էր նայում, Հառաչում, արւասվում մեղմիկ, դարձյալ նայում: Մերթ ընդ մերթ նկարն այնքան կենդանանում էր, որ, կարծես, չունչ էր առնում ն ձդւում էր դուրս դալ չրջանակից: Այդւիսի րուեներին Մադդալինայի Հոդու խորքից բարձրանում էր կասկածի, թե Հուսո նման մի բան ն ւաչարում նրան: Թվում էր նրան, որ ինքը ն ամենքը մոլորության մեջ են, որ կաւարում են Հանցանքի Հավասար մի սխալ, կարծելով, թե Աբդարը մեռած է, որ խելառություն էր այդւես չոււ, առանց սւուդելու Հավաւալ նրա սւանմանը: Բայց անցնում էին րուեները ն ցնորքը չքանում էր' ւեղի ւալով կաւարված իրողությանը...

եեե Մի անդամ- ւաւաՀեց այս ՀոդեՀանդսւից մի ամիս ու կես անցած- Մադդալինան ննջարանում կրւսեր երեխայի Համար չաւիկ էր կարում, երբ Գարիկը սովորական աղմուկով Հանկարծ ներս վաղեց' դոչելով. - Մամա, այնւեղ մի մարդ ուղում է քեղ ւեսնել: - Ո՞վ է: - ԶՀարցրի: Մադդալիան կարը դրեց մի կողմ, Հանդարւ վեր կացավ դուրս եկավ սենյակից: Պաւչդամբի վրա կանդնած էր մի անծանոթ, «կարմիր խաչի» Հողադույն Համաղդեսւով. աջ թնի վրա խաչի նչանը: - ի՞նչ եք կամենում,- Հարցրեց Մադդալինան: - Տիկին, դոկւոր Վարաղդանովը ձեղ խնդրում է չնորՀ բերել իր մու: - Ո՞վ է դոկւոր Վարաղդանովը: - Հիվանդանոցի կառավարիչը: - ի՞նչ դործ ունի նա ինձ Հեւ: - Զդիւեմ,- ւաւասխանեց անծանոթը, երեսը մի կողմ դարձնելով ն նկաւելու ասւիճան չփոթվելով:

- Ասացեք դոկւորին, որ ես ժամանակ չունեմ ւնից դուրս դալու, մանավանդ որ ծանոթ չեմ նրա Հեւ: - Բայց, ւիկին, դործը չաւ կարնոր է: Մադդալինան նայեց նրա երեսին խոր Հայացքով, ղդալով ինչ-որ ւարօրինակ կասկած: - ինչւես երնում է, դուք դիւեք' ինչու Համար է ինձ կանչում դոկւորը,- ասաց դրական եղանակով: - ինչո՞ւ եք թաքցնում, ասացե՛ք: - Տիկին, դուցե դիւեմ, բայց ինձ իրավունք չէ ւրված ասելու: Եկեք ն ինքներդ ւեսեք: Ես արդեն կառք եմ բերել ձեղ Համար: կես ժամում նա մեղ կՀասցնի Հիվանդանոց: - Շաւ լավ,- արւասանեց Մադդալինան ն չւաւով Հադնվեց ու դուրս եկավ անծանոթի Հեւ: ՃանաւարՀին նա այլնս ոչ մի Հարց չւվեց, վախենալով լսել մի վաւ բան...

եեե կես ժամ անց քաղաքի ծայրում կառքը կանդ առավ մի մեծ չինության առջն, որ բաղկացած էր մի քանի մասերից: կարմիր խաչ կրողը նրան ընդարձակ բակով առաջնորդեց դեւի մեկը այդ մասերից ն Հրամայեց ներս մւնել: Ընդունարանում, ուր նսւած էին մի քանի կանայք ւխուր դեմքերով, ձեռներում ունենալով ղանաղան կաւոցներ, նրան դիմավորեց մի բարձրաՀասակ մարդ չաւ նիՀար դեմքով ն ալեխառն մորուքով: - Ներեցեք, ւիկին,- ասաց նա, որ ինքը դոկւոր Վարաղդանովն էր,- որ ես ձեղ նեղություն ւաւճառեցի, բայց այդ իմ կամքով չէր, այլ... Դոկւորը մի վայրկյան կանդ առավ, ւաւանվեց, աւա իր չոր-չոր ու երկայն մաւներով ուղղելով ակնոցը' ավելացրեց. - Նախքան մյուս սենյակ անցնելը, ւաւրասւվեցեք լսելու մի չաւ ուրախ լուր... Ձեր ամուսինը, որին սւանված էիք Համարում, կենդանի է: - կենդանի՞ է,- կրկնեց Մադդալինան իր լսողությանը չՀավաւալով... - Այո՛, ւիկին, կենդանի է ն դւնվում է Հարնան սենյակում:

- Բայց, դոկւոր, դուք այդ ուրախ լուրն այնքան էլ ուրախ եղանակով չեք Հաղորդում ինձ... - Մենք, բժիչկներս, ւարւավոր ենք նման դեւքերում թաքցնել ն՛ մեր ուրախությունը, ն՛ մեր ւխրությունը,- խույս ւվեց ուղիղ ւաւասխանից դոկւոր Վարաղդանովը: - Ես ուղում եմ նրան ւեսնել իսկույն նեթ,- դոչեց Մադդալինան, քայլերն ուղղելով դեւի դռները: - Մի րուե,- արդելեց բժիչկը, բռնելով նրա թնը: Նա դնաց Հարնան սենյակը, դռները ծածկելով իր եւնից: Մի րուե չանցած, վերադառնալով, ասաց. - Այժմ կարող եք դնալ: Միայն խոսք ւվեք, ւիկին, որ ինչ էլ որ ւեսնեք, ւիւի ղսւեք ձեղ ն աչխաւեք չսասւկացնել ձեր ամուսնու Հուղմունքը: Տալի՞ս եք աղնիվ խոսք: - Տալիս եմ,- ասաց Մադդալինան դրական եղանակով, իրավ որ ղսւելով իրեն: Դոկւորը դռները բաց անելով, ասաց. - Մւեք:

եեե Սենյակը, ուր մւավ Մադդալինան, բավական ընդարձակ էր ն խիսւ լուսավոր: Երկու լուսամոււներից մեկի առջն, ձյունի նման ճերմակ ւաւի ւակ, դրված էր մի մաքուր անկողնակալ: Ներս մւնելով, Մադդալինան մի վայրկյան նայեց աջ ու ձախ, առաջին ւաՀ ոչինչ չնկաւելով լուսո առաւության ւաւճառով: Գթության քույրը, որ լուռ կանդնած էր լուսամոււի առջն, դլխի նչանով ցույց ւվեց նրան անկողնակալը: Մադդալինան մուեցավ: Այնւեղ ւառկած էր Աբդարը, ճերմակ վերմակով ծածկված մինչն կոկորդը: Նա լուռ ժււում էր այն վայրկյանից, երբ Մադդալինային ւեսավ: Եթե չլիներ այդ բնորոչ ժւիւը, որ երնան Հանեց նրա դեղեցիկ աւամների չարքերը, Հաղիվ թե Մադդալինան առաջին ւաՀ նրան Աբդարի ւեղն ընդուներ, այնքան կերւարանափոխվել էր ւորուչիկը: Նրա մորուքը բավական երկարացել էր ն ւեղ-ւեղ ճերմակել: Նրա մի ժամանակվա լիք-լիք ղվարթ դեմքը նիՀարել էր, դունաւվել ն ծածկվել խոր խորչերով: Հիչելով դոկւոր Վարաղդանովին ւված խոսքը, Մադդալինան ճիդն արավ ն կարողացավ ղսւել այն սուր ճիչը, որ ւաւրասւ էր դուրս ժայթքելու ամիսուկեսվա ւառաւանքներից Հոդնած կրծքից:

Նա միայն արւասանեց. - Աբդա¯ր: Եվ, թեքվելով, Համբուրվեց նրա Հեւ: - Նսւիր,- ասաց Աբդարը առաջվա խռւու բարիւոնով, որ սակայն մի փոքր վայրենացած թվաց Մադդալինային: Գթության քույրն աթոռ մուեցրեց ն ինքը չւաւեց դուրս դալ սենյակից: Մադդալինան նսւեց: - Դե՛Հ, ւաւմիր, այդ ի՞նչ սոսկալի թյուրիմացություն էր,- արւասանեց նա Հուղված ձայնով, Հաղիվ կարողանալով երնալ արի: - Ես քեղ սւանված էի Համարում: - Գիւեմ, դու մինչն անդամ ՀոդեՀանդիսւ ես կաւարել ն սնաղդեսւ Հադել: Բայց նախ ն առաջ ասա' երեխաներն առո՞ղջ են: - իմ սւանման լուրը,- ասաց Աբդարը, մի քանի վայրկյան լռելուց Հեւո,- այն Հասարակ սխալներից է, որ չաւ սովորական են ւաւերաղմի, մանավանդ այդւիսի ւաւերաղմի ժամանակ: - իսկ դու, որ դիւեիր, թե ի¯նչ վիչւ կարող է ինձ ւաւճառել քո մաՀվան լուրը, ինչո՞ւ չՀերքեցիր: - Ես իմացա այն ժամանակ, երբ Հերքելն ուչ էր, որովՀեւն իմ Հերքումից առաջ ես կարող էի այսւեղ դալ: - Բայց ինչո՞ւ վերջին ժամանակները նամակ չէիր դրում: - Զէի կարող դրել, որովՀեւն չարունակ կռիվների մեջ էի: - Դու ծա՞նր ես վիրավորված: Աբդարը ւաւանվեց իսկույն ւաւասխանել: Հայացքը Հեռացնելով Մադդալինայից' նա արւասանեց. - իմ վերքերն արդեն բուժվել են: - Բոլորովի՞ն... - Բոլորովին,- ւաւասխանեց Աբդարը ծանր Հառաչելով, ն նրա աչքերը լցվեցին արցունքով: - Բայց ինչո՞ւ Համար ես այսւեղ ւառկած: ինչո՞ւ ուղղակի ւուն չես եկել: Աբդար, դու արւասվում ես, ի՞նչ դաղւնիք ունես, ասա: - Ոչինչ, ոչինչ,- ւաւասխանեց Աբդարը, աչխաւելով ժււալ արցունքի միջից: - Ոչ, ոչ, ասա: կա մի բան, որ ինձանից թաքցնում ես: Ես ղդում եմ այդ: Դու ինձ խաբել չես կարող: Ասա, ես ուղում եմ իմանալ' ինչ էլ որ լինի, Հասկանո՞ւմ ես, ինչ էլ որ լինի: - Խոսք ւուր ինձ, որ դու կղսւես քեղ, եթե Հայւնեմ: - Տալիս եմ: - Խոսք ւուր ինձ, որ չես ղղվի ինձանից, ինչ որ էլ ւեսնես:

- Լռի՛ր, դու վիրավորում ես քեղ ն ինձ: - Բաց արա մի փոքր կուրծքս: Մադդալինան ղդուչությամբ մի փոքր Հեռացրեց Աբդարի կրծքից վերմակի ծայրը: Հողադույն կիւելի վրա երնաց մի սւիւակ խաչ: - Այդ ի՞նչ է,- Հարցրեց Մադդալինան: - Ս. Գնորդի չքանչանը: - Դու չքանչա՞ն ես սւացել,- ասաց Մադդալինան ուրախանալով,- դրա Համար ես քեղ միայն Համբուրել կարող եմ: Եվ, թեքվելով, երկու անդամ Համբուրեց Աբդարին, որ աղերսական Հայացքով նայում էր նրան: - Պաւմիր: - Մի փոքր էլ ցած քաչիր վերմակը, ն կլսես իմ ւաւմությունը: Մադդալինան վերմակն ավելի ցած բերեց, նայեց: Նույն վայրկյանին մի սուր ն երկարաւն ճիչ դուրս թռավ նրա կրծքից: Նրա դլուխը անղորացած ընկավ Աբդարի կրծքի վրա: կիւելի թներն ուսերից ցած էին ընկած դաւարկ, ինչւես լաթի կւորներ... Երբ ներս վաղեց դթության քույրը ն Մադդալինային ուչքի բերեց, Աբդարը Հեկեկում էր փոքրիկ մանկան ւես: (1916 թ.)

´ՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Արւիսւը ----------------------------------------------------------3 Մելանիա ----------------------------------------------------------- 51 կրակ -------------------------------------------------------------- 100 Գաղափարի դերին ------------------------------------------------- 144 Հերոսի վերադարձը ------------------------------------------------ 162

ԱÈԵՔՍԱՆԴՐ ՇԻՐՎԱՆԶԱԴԵ

ՊԱՏՄՎԱÌՔՆԵՐ

ÀՆՏՐԱՆԻ

Տեխն. խմբագիր՝ Համակարգչային ßարվածքը ն Óնավորումը՝

Վ. Զ. ´դոյան Թ. Շ. Վարդանյանի

Ստորագրված ¿ տպագրության 17. 01. 09 թ.: âա÷սը՝ 60x84 1/16: ԹուÕթը՝ ûýսեթ: Հրատ. 10,0 մամուլ, տպագր. 11,25 մամուլ = 10,5պայմ. մամուլի: Տպաքանակ՝ 500: Պատվեր՝ 107:

ԵՊՀ Ñրատարակչություն, Երնան, Ալ. Մանուկյան 1

ԵՊՀ տպագրատուն, Երնան, Աբովյան 52