Պարույր Սևակ բանաստեղծության գիտությունը

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

Բանաստեղծության գիտությունը

Դոկտոր, Երնան

ՀՏԴ 891 9810

ԳՍԴ 833ՀՂ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՎԵԼ

Ս 265

Է ՊԵՏԱԿԱՆ

ՊԱՏՎԵՐՈՎ

Խմբագիր` Վահագն Սարգսյան Բանասիրականգիտությունների թեկնածու

Ս 165

ՍարինյանՍերգեյ գիտությունը):Հուշեր, գրաՊարույր Սնակ (բանաստեղծության կանագիտականհոդվածներ.-Եր.: «Գրական հայրենիք» («Հայաստան»),2006, 208 էջ:

4603010000

Ս--------

701(01)2006

պպ3

ԳՄԴ

833Հ

1ՏՑԻ5-540-02013-8

Օ

Սարինյան Սերվեյ, 2006թ

ՆԱԽԱԲԱՆ են պարույրագետներն ու պարույրապաշտները: Այժմշատացել Հուշեր են պատմում ասկ իրենց անչը ցուցադրելու համար, ուսումնասիրություններեն շարադրում առանց բնագրի խորազնին ըճՈչ թե վերլուծում են բանաարեղծությունը, թերցման: այլ գրում են մասին, իսկ «մասինը» գիտությունչէ: Բանաստեղծի բանաստեղծի ընտրությունը վերագրում են այլախոհության կամ սոէթիկական ցիումիէմպիրիկ դիդակտիկային, անտեսելովաշխարհայացքի ու գեղագիտական-փիլիսուփայականհղումը, այն, պափտկերացումի ինչ Սնակիպոեզիայի մոլորակային արժեքն է: հմ առաջինանդրադարչը Պարույր Սնակի բանաարեղծությանը 1958 թվականինէր քննական դիտարկումներ «Նորից քեզ հետ» ժողովածուի չնաբովանդակային կառուցվածքին: Սիանգամայն սվույգ դիտարկումներէին արեղժագործական որոնումների դարֆակեւտին:Փառքի նախերգանքը«Անլռելի զանգակատուն» պոեմն էր, որին հաջորդեց հայտնությունը «Մարդը ափի մեջ» ն «Եղիցի լույս» ժողովածուներով, որոնք նոր րաղաչափություն էին սահմաճագծում հայոց արդի բանաարեղծությանը: Այս անհրաժեշրությամբ գրականագիտականիմ նախասիրություններում հայտնվեց «Մարդր ափի մեջ» ժողովածուն: Հրապարակային իմ ելույթը գրողներիմիությունում փաարորեն նոր սկիզբ դրեց սնակագիտու թյանը: Ապահաջորդեցին հոդվածներ ու ուսումնասիրություններ, որոնք հակված էին տեսականացնելու Սնակի բանաարեղծության գիտությունը:Այս փեասկետից հատկապեսառանչնանում է «Պաբույր Սնակի բանաստեղծության պատկերի դիալեկտիկան» հողվածը, որը կարող է մեթոդաբանական ուղեցույց լինել Սնակի արեղծագործության գիտական իմացության: Արժե նշել, որ անբնական դիտելով հետին թվով անցյալը խմբագրելումիտումը, որին սովորաբար տուրք են տալիս գրականաես պատմության առաջ գեւր-քննադատները, ներկայանում եմ միանգամայնարդարադատ ն սույն գրքում բնագրերը ներկայաց-

ճում եմ տառացիորեն

անփոփոիւ այնպես, ինչպես նրանք լույս են տեսել ժամանակի րավորին չափ կրճատվել ու սրբագրվել են կրկնությունները, որոնք անխուսափելի էին տարիներով ընդհափվածանդրադարչներում:

Հեղինակ

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՊՈԵԶԻԱՅԻ

ՄԵԾ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՐ

Մոտենում է սովետահայգրողներիհերթական չորրորդ համագումարը:Գրողներնու մամուլըհամակված են նախօրեի խոհերով, անհրաժեշտէ ի մի բերել ընթացիկժամանակաշրջանիառանձնահատկությունները, տարբերակելլույսն ու ստվերը ն այդ հիման վրա ուղենշելզարգացմանորոշ հեռանկարներ: Մի կարճ ժամանակահատվածիսահմաններում, թերնս, դժվար է հանջել գրականությանգեղարվեստականզարգացման խոշոր պրոցեսներ,սակայնանցածչորս-հինգ տարիները այնքան հարուստ են գաղափարական տեղաշարժերովն այնքան ակնհայտ է դրա արտահայտությունը գրականությանվրա. որ արժե, իրո՛ք ընդհանրացճել այն: Այս ասպեկտովահա մենք ցանկանումենք արտահայտելորոշ նկատումներարդի պոեզիայի վերաբերյալ: Գրականարտադրանքիիմաստով վերջին տարիների սովետահայ պոեզիանբավականաչափարգասավորէր, բանաստեղծություններիգրքեր են հրատարակելՆ.Զարյանը, Գ.Սարյանը, Ս.Տարոնցին, Սարմենը, Ալազանը, Վ.Նորենցը, Շիրազը, Ս.Կապուտիկյանը, Մ.Մարգարյանը,Հ.Սահյանը, Վ.Դավթյանը, Հր.Հովհաննիսյանը, Հո.Պողոսյանը,Պ.Սնակը,Վ.Կարենցը,Գ.Էմինը, Հեն.Թումանյանըն շատ ուրիշներ, լույս է ւռեսել երիտասարդբանաստեղծների մի ամբողջ մատենաշար: Ինչպեստեսնում ենք, ընդհանուրծավալը բավականաչափսվատկառելիէ ն այս իմաստով,առհասարակ,հնգամյակըհայ պոեզիայի պատմության մեջ աննախադեպ է: Բայց մեր նվաճումն, իհարկե, միայն քանակի մեջ չէ, մեր պոեզիան լուրջ նվաճումների է հասել նան գաղափարական ու գեղարվեստական տեսակետից: Այժմ արու դենկարելիէ ասել, որ զգալիորենհաղթահարվելեն սխեմատիզմն ն մեծացել է պոեզիայի էմոցիոնալ-լիրիկեղծ հռետորականությունը կականությունը,նկատելիարդյունքի է հասել մեր պոեզիանբանտստեղծականտեխնիկայիկատարելության իմաստով: Այսպես, մենք ունենք բանաստեղծությունների հաջող գրքեր, մեր պոետներնստեղծել են բավականաչափ լավ բանճաստելլծություններ,որոնք իրենց տեղը կունենան սովետահայ պոեզիայի ւվատմությանմեջ:

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՄԵՎԱԿ

Այս բոլորը լավ են: Սակույն այդ նվաճումներըժանրի միակ արտահայտությունը չեն ն ոչ էլ ճրա միակ առանձնահատկությունը: Եվ երբ քննում հս պոեզիայի ամբուլջությունը, հանրագումարի ես բերում տասնյակ գրքերի բովանդակությունը, ապու ակնհայտ են դաոճում ւայլնայլ երանգներ, ի հւյտ են գալիս ընդհանուր տենդենցներ, գրական առանձնահատկությունորոնք արդեն արժեք են ստանում ների գնահատմանտեսակետից: Արդի վոեզիայի ամբողջ արտադէ րունքը հիմք տալիս պնդելու, որ թերությունները դեռես ճկատելիորեն շատ են, որ նրա նվաճումները լավ են ինքնին, սակայն անբավահեռանրար են մեր հնարավորությունների, մեր պահանջների, մեր կարներիտեսակետից:Հարցն այն չէ, թե մեր պոեզիայում չկան գաղափարականսայթաքման, անկումայնության տենդենցներ: Դրանք իսկապես չկան: Սակայն գաղափարազրկությունից հեռու լինելը դեռնս, ինքնին, չի ապահովում գրակաճության բարձր մակարդակը: Դրա համար անհրաժեշտէ, իրոք, մեծ բովանդակություն:Այո, գրվել են լավ բանաստեղծություններ, արտահայտվել են առողջ, ազնիվ, վարակիչ զգացումներ, սսկայն մեր պոեզիան չի հասել այն գերաիգույն ճպատակին, որն իսկական ժողովրդային գրականության

է՝ շեշտված արդիականությունն մեծ բովանդակություն:Այս արդիսովետահայպոեզիայի հիմնական թերություններիցմեկը: Ավելորդչէ մի հետադարձ հայացք նետել անցյալին: Անցած համագումարի նախօրյակին մեր քննադատություննառաջադրեց մի շարք սկզբունքային դրույթներ պոեզիայի ընդհանուրվիճակի վերաբերյալ, գլխավորապեսշեշտը դնելով սխեմատիզմին կեղծ հոետորականությանվրա: Հարցն իրոք հասունացել էր ն երնույթներիգնահատության պահանջն զգացվում էր: Հենց այդ էլ պայմանավորեց հայտնի դիսկուսիայի հասարակական մեծ ռեզոնանսը: Քննադատության առաջադրած սկզբունքները հիմնականումնվաճեցին ճշմարտացիության իրավունք ն դրան հաջորդեց մի հախուռն բեկում պոեզիայիմեջ, որին, ավելի կամ պակաս չափով. մասնակցեցինգրեթե բոլոր բանաստեղծները: Այդ բեկումն իր ընդհանուր նշանակությամբ դրական էր ն մեր պոեզիային տվեց շատ արժեքավոր էջեր, սակայն այժմ արդեն զգալի են նան այն թերություններնու ծւայրահեղությունները, որ աուսջ եկան այդ ընդհանուր շրջադարձի մաստն

է

հետնանքով: Եվ ինչքան մենք ընդունենք, որ քննադատությունը ժամանակին հիմնականումիրավացի էր պոեզիայի բնագավառումտիրող թերուհարցում, նույնքան էլ պետք է խոստւվաթյունների բացահայտման

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

նենք, որ այն բավականաչափ նպատակայինչէր պոեզիայի հեռանկարների, նրա թեմատիկայի ու բովանդակությաննոր ուղիների հստակ լուսաբանման գործում: Եվ իրոք, ինչի՞ցհրաժարվեցինք ն ի՞նչ սխեմատիզմիցն չկարոձեռք բերեցինք մենք: Մենք հրաժարվեցինք ղացանք հասնել իսկական ժողովրդայինպոեզիայի մակարդակին: Մենք նվաճեցինք որոշ գրական տեխնիկա, բայց չկարողացանք յուրացնել մեծ բովանդակություն: Սովետահայ արդի պոեզիայի բոամբողջ վանդակությունը նեղ է, նրա իկայով: էությամբ չի ներթափանցված ինքնազգաԶարմանալի հակում է նկատվում ցումը, բանաստեղծներնավելի ու ավելի են տարվում «հավերժակաճ» թեմաներովբ̀նության, սիրո, մանկության վերհուշի հովվերՀետին պլան է մղվել քաէ իրավունք պոեզիանն մոդայի ել սխալ հասնեղացավ լիրիկան»: ընդԳրկումը,մանրիկզգացմունքը դարձավ նրա տարերքը: Գրականության որնէ շրջանի բնորոշ տենդենցներըյուրովի արտացոլվում են սկսնակների, կամ, այսպես կոչված, երկրորդպլանի ստեղծագործություններում,ն այդ հասկանալիէ, քաճի որ Գրողների ճրանք հակված են արձագանքելուգրական «կուռքերին»: Ահա այդ իմաստովէլ մեր սկսնակ բանաստեղծների վերջին երկու տարում հրատարակված ամբողջ մատենաշարըշատ լավ հայելի է արդիպոեզիայի գլխավոր գիծը բնորոշելուտեսակետից:Պատահակա՞ն է արդյոք, որ համարյա բոլոր սկսնակբանաստեղծներին յուրահ կէ մոտիվների ն սենտիմենտալ զգացումների միօրինակությունը: Դրանցից լավագույնի` Ա. Սահակյանի«Աստղիկներ» գրքույկի մասին տեղինեն ասում, թե «լավ է, անկեղծ է, բայց նոր չէ»: Դեպի «սուբյեկտիվ լիրիկան» ունեցած ընդհանուր հակումը մեր պոեզիայում ստեղծել է զարմանալիմիօրինակություն,այնպես որ հաճախ դժվար է որսալ անհ ստեղծագործական կանությունը րբեր բանաստեղծներիերկերում: Կարելի՞է, օրինակ, թեկուզ արտաքինհատկանիշների իմաստով, այնպիսի ինքնատիպությունտեսնել մեր ժամաճակակից բանաստեղծներիմոտ, ինչպես այն բնորոշ էր Թումանյաճին ու Իսահակյանին, Սիամանթոյինու Վարուժանին, Մեծարենցին ու Տերյանին, բանաստեղծներ,որոնք ստեղծագործել են համարյա ներշնչվել են ազգային ու խոհեթյունը եղծի անհատականություննու ինքն է դրսնորվում ոչ միայն գեղարվեստականձեի, այլն գաղափարական թեմայի ու աշխարհընկալումների մեջ: Երբ բանասկոնցեպցիայի,

դեռես

հ

այն ընդգրկումը փոքր, դեպի սենտիմենտալ պրոբլ

գական, խոհերով: հրապարակախ կացված «սուբյեկտիվԱյսպես պոեզիայի

միաժամանակ, րով:

սոցիալական ճույն

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

տեղծը որոնում է նոր մտահղացումներ, ապա ինքնաբերաբարծնվում է նան ճոր արտահայտչաձնի անհրաժեշտությունը:Մինչդեռ ակներն է, որ հին մոտիվների կրկնությունը բանաստեղծին ենթարկում է արդենմշակված, տրադիցիոն ձներին ստրկանալու վտանգին: Այժմ նկատվումէ մի ցավալի իրողություն, որը կարելի է անվանել Հաջող գտնված մի տողի, դիպուկ մի հանգի ինքնակրկճնություն: կրկնում են բազմաթիվվարիանտներ, որոնք շուրջ բանաստեղծները որնէ չափով չեն հարստացնում մեր պոեզիան: Այս տեսակետից խիստբնորոշեն Ա. Գրաշու «Սարերի սրինգը» ն Սարմենի «Կարոտի որոնց մեջ զետեղված հարյուրավոր քակրակներ»ժողովածուները, ռյակները,ութնյակներնու գազելները ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ նույն լարի ելնէջները: Որոնող տաղանդի էական հատկանիշներից մեկը է, ամեն մի նախորդ ստեղծագործության «ինքնաազատագրումն» ազդեցությունիցթոթափվելուունակությունը: Իսկ երբ գրողը չի փորձում տիրապետելիրեն, կանխել իր գայթակղությունը, ապա բնակաճաբարտարվում է ծանոթ հնչյունների շոյող քաղցրությամբ ն իր քնարի լարերը հարմարեցնումէ այդ հնչյուններին, նորից տողեր հորինում, որոնք սակայն բառերի կապակցությամբ են միայն տարբեր նախորդից,իսկ իրականումճրա կրկնակն են: Կ. Մարքսնու Ֆ. Էնգելսը ավելի քան հարյուր տարի առաջ նշում էին, որ կապիտալիզմի զարգացմամբ պայմանավորված համաշխարհայինտնտեսական կապերըավելի ու ավելի են ստեղծում բազմակողմանիկապեր տարբեր ազգերի «նյութական ու հոգնոր ար-

տադրության»միջն, «ազգային միակողմաճիությունն ու սահմանափակությունըավելի ու ավելի անհնար են դառնում ն բազմաթիվ ազգային ու տեղական գրականություններից գոյանում է մի համաշխարհայինգրականություն»: Հասկանալի է, խոսքը վերաբերում է ոչ թե կուլտուրայի ազգային առանձնահատկություններիվերացմանը (թեն սրանցփոփոխությունն էլ նկատի է առնվում), այլ տվյալ ազգի ստեղծածկուլտուրայի համաշխարհայիննշանակությանը:Պատմական զարգացմանմի աննախադեպդարաշրջան ավելի մերձեցրեց ժողովուրդներիհոգնոր կապերը, իսկ մեր սոցիալիստական հայրեճիքի համաշխարհային-պատմականդերը ավելի մեծացրեց սովետականգրականությւսն համամարդկայիննշանակությունը:Հետնաբար, գրականության պրոբլեմատիկան պետք է ընդուներ նույնքան համամարդկային բովանդակություն: Այժմ արդեն չի կարելի բավաբարվել միայն ազգային մոտիվներով: Մեր օրերի մարդու խոհերն ու մտորումներըչեն պարփակվում տեղական-ազգային պահանջների մեջ ն այլ են արդեն մեր օրերի մարդու անհատականության, քաղա7

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՍԵՐԳԵՅ

քացիական էության հատկանիշները: Նույնիսկ անհատի անձնական կյանքի հեռանկարներըառնչվում են ավելի խոշոր երնույթների հետ, քան կարելի է առաջին հայացքից ենթադրել: Այս նշանակում է, որ փոխվելէ մարդը, նրա բովանդակությունը, նրա խոհերի ու ձգտումճերի դիապազոնը:Մարդու այս ներքին հարստությունը իր ամբողջ չի բացահայտվում արդի պոեզիայում: Սովորաբար բաեն ի հատկանիշըն վերցնում են միայն տեղական,իրեն մոտ, ավելի ուստի խիստ նեղ էությունը: Զգացմունքի այս փոքրությունն է ծնում սենտիմենտալպոեզիա, սենտիմենտալ ոչ միայն սիրո ն բնության խոհերի մեջ, այլն նույնիսկ աշխատանքիու կառուցման

էությամբ

ներ

նտեսում

ան

քաղաքացիական

այս ընդհանուր, լայնախո

երգերում: Մեր դարաշրջանըչափազանցբարդ է ու հակասական, տեղի են ունենում որոնք խոշոր տեսակետից: Մեր պոեբաի մարդկությանճակ շ են ու չի ձգտում այդպիսիբարձր համամարդկագիան, յին ընդհանրացումների:Մեր բանաստեղծները արտահայտում են ու ճուրբ լավ անձնականզգացումներ,բայց քիչ են տալիս մեծ իդեալներ ու գաղափարներ:Մինչդեռ մեծ պոեզիսն կարող է ստեղծվել միայն մեծ իդեալներիու գաղափարներիընդգրկմամբ: Հետաքրքրականփաստ է. թերթում ես 30-ական թվականների պոեզիանն գոհունակություն ես զգում այն փաստի հանդեպ, թե ժամանակի բանաստեղծներըինչքան զգայուն են եղել դեպի համաշխարհային կյանքի բնորոշ երնույթները, ինչպես են նրանք արձագանքել. ասենք, իսպանական ռնոլյուցիային: Հարց է ծագում. ինչո՞ւ մեր բանաստեղծներնանտարբերեն դեպի նման երնույթները, չէ՝ որ են այժմ տեղի են ունենում այնպիսի տեղաշարժեր,որոնք բախտորոշ մարդկության ապագայի տեսակետից:Էլ ինչպե՞ս կարող է պոեխոզիան դառնալ կյանքի թե նա չի արտացոլում չոր պատմահ եսները: Սովետահայ արդիպոեէ գործում նորի զիայում թույլ ու ձգտումը:Մի խումբ աչքի ընկնող բանաստեղծներՀ̀. Շիրազ, Հ. Սահյան. Ս. Կամեպուտիկյան, Հր. Հովհաննիսյան,Վ. Դավթյան, Մ. Մարգարյան, կընդմիշտ ստեղծել են պոեզիայի մի մակարդակ, որը կարծեսստասահմանէ արժեք: Փորձեր չեն արվում պատռելու այդ ցել նորմայի նոր ձներ, ընդգրկելու Միայն շեշտները. նոր յան, հասար իկայի, կյանքի ված մեծ բովանդակության չբ սովետահայպոեզիան կթնակոլայնատարածուղի: խի զարգացման

պատմական, սոցիալական Սրան

դժբախտաբար,

դրի

տարեգրությունը, որոնման դանդաղ

գտնելու արդի

կան

յուր

ծ

հորիզոններ: պրոբլ

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

շ

Կարդում ես բանաստեղծություններիգիրքը ն այն դուր է գալիս քեզ. ոչ քիչ սրտառուչ տողեր, անկեղծ զգացումներ ես գտնում այնտեղ ն տվյալ պահին իրոք գոհ ես լինում գրքից: Սակայն անցնում է

ժամանակն երբ փորձում ես վերհիշել այն, կրկին զգալ տվյալ պահի հաճույքը, չի հաջողվում: Ո՞րն է գաղտնիքը: Բանն այն է, որ այդ հույզերը մանը են, վաղանցիկ, համակում են միայն թեթնակի ն այնքան ուժ չունեն, որ ստեղծեն հարատն զգացումներ: Կարծես որոշվել է բանաստեղծական ընկալման մի սահման, որից այն կողմ քիչ են խիզախում, մնում են երնեույթներիարտաքին տպավորությունների բանաստեղծացմանմակարդակին:Այսպես ուրեմն, մեր պոեզիայի հիմնական թերություններից մեկը ճկարագրականությունն է: Ավելի սպանիչ բան չկա պոեզիայի համար, քան նկարագոգին: րակաճությունը, որ ոչնչացնում է ճրա խոհափիլիսոփայական Բանաստեղծը կարող է պատմել, բայց ոչ երբեք նկարագրել: Պոեզիան զգացում է, հետնաբար այն որոշ աստիճանի վերացություն է ենթադրում: Եթե բանաստեղծը մի կողմ է թողնում այդ աբստրակցիան ն տարվում առարկաներիօբյեկտիվ նկարագրությամբ, նշաճակում է ճա հարվածում է պոեզիայի բուն ոգուն: Նկարագրությունն ինքնին վերացնում է անկեղծ պոետական ներշնչման կիրքը: Պոեզիան կյանքի սուբյեկտիվ զգացման արտահայտությունն է, հետնաբար նրա ստեղծագործականներշնչումը պետք է ծնվի հենց բանաստեղծի հոգուց: Բայց երբ բանաստեղծը տարվում է ճկարագրությամբ, ապա ներքին զգացմանը փոխարինում է արտաքին երնույթը ն բանաստեղծին մնում է միայն հանգավոր տողերով նկարագրել տեսնում է մենավոր մի այն: Բանաստեղծը նայում է շրջապատը, ծառ, չորացած մի ոստ, ժամանակավրեպմի ծաղիկ ն ահա անպայման որոշում է բանաստեղծացնելայն: Դրա շնորհիվ էլ բանաստեղորոշ

ծությունը դառնում է չափազանցկոնկրետ,փաստագրական,մանը ն արդեն հնարավորչի լինում հասնել մեծ ընդհանրացումների: Սարմենը, որի «Կարոտի կրակներ» գրքում կան գողտրիկ ու անկեղծ զգացումներ, շատ է տուրք տվել առարկայական պւստկերացման այդ միջոցին: Ուշադրությամբ քննում ես նրա գիրքը ն նկաւռում, որ բանաստեղծություններիմեծ մասը գրված են կոնկրետ, ւպատւսհական փաստի վայրկյանական իմիտացիայով: Պատից կախված գորգի վրա Հյուսված է մի եղջերու Ռր լճակի ափին կանգնած, Տխուր նայում է հեռու ց

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Թվում է, թե լաց են լինում Նրա: աչքերը խորունկ, Եվ լճակը, որ կա, ջուր չե Այլ եղնիկի արտասուբ Ձագուկի՛ն է կորցրել խեղճը, է սպանվել, Թե՞սիրածն Չգիտեմ, բայց սիրվա էլ Մորմոքում է կարներ:

ահա

Սա պոեզիաչէ, այլ գորգանկարիչափածո նկարագրություն: Իհարկե,հեղինակիներբեմնհաջողվում է հղացումըպոետիկ մ է, չի էլ պոե շատ սակայն ճել ըճտրածփաստըն մնում է սոսկ արձանագրողի գերում: են ու տուրք Նկարագրականմեթոդին տալիս շատ շատ ուրիշ բանաստեղծներ:Թերնս դա դյուրին եղանակէ բանաստեղծություններ հորինելու համար ն մեծ ստեղծագործական կիրք չի պահանջում, բայց դա չորացնում է ամեն մի բանաստեղծականզգացում: Զգացմունքներիաղքատությամբ ն բանաստեղծականպատկերիանորոշությամբ է հատկանշվումՊարույր Սնակի «Նորից ժողովածուն: Մեծ թեմատիկա չունենալըէ բանա ն ոտանաէ տեղծին անպարփակդեգերումների վորճեր գրել մտացածին ու արտառոց փաստերիմասին: Ահա «Իմ Հայաստան» բանաստեղծությունը.

դարձն

հաճախ

վրիպում

մղում,

կարող

ի

հետ» քեզ նրան դրդում

Իմ քաղցրանուն, իմ

բարչրանուն,

Իմ փառապած, Իմ

փառապանժ: Հների մեջ դու ալեհեր, Նորերի մեջ նոր ու ջահել, Դու՝

խաղողիչխամբված վազ. Վշտերդ ջուր, ինքդ՝ ավազ, Դու` բարդենի աաղարթաշավ, Առուն ի վար փռված փշավ, Դու` կիսավեր ամրոց ու բերդ, Մագաղաթյամատյանի թերթ, Դու Զվարթնոց` ավեր տաճար, Կոմիտասյան Ծիրանի ժառ, Դու` ջրաղաց խորունկ չորում Դու՝ հորովել անուշ ծորուն,

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

Փայլ գութանի արծաթ խոփի, Դու նետ, նիզակ. մկունդ կոպի. Դու հայրենի ծխանի ծուխ. ծուռ... Դու անգին վեպ, դու Սասնա Դեռ մի կողմ թողնելով ժողովածուին բնորոշ արհեստական հանգավորումն ու հարմարեցումը, պետք է ասել, որ այստեղ պոեզիա չկա, որ սա պոետական ստեղծագործություն չէ, այլ չափածոյախոսություն, փաստերի կապակցություն, որը կարելի է անվերջ շարու-

ճակել: Ակնարկումեն Պ.Սնակի նորարարության մասին պոեզիայի մեջ: ՆՍդ, իհարկե, ճիշտ է, բայց «Նորից քեզ հետ» գրքում այդ բանի դըսնորումըանթերի չէ: Ընդհակառակը,այս ժողովածուն ընդհանուր առմամբ նահանջ է հենց բանաստեղծականկուլտուրայի տեսակետից: Ահա մի հատված «Մարդ էլ կա, մարդ էլ» բանաստեղծությունից. Ամեն ինչից շատ, ամեն ինչից վեր, Հարազատ մորից ն որդուց ավել, Աշխարհումնա իր աշխարհն է սիրում... Սուտ է.. Նա այնտեղ իր շահն է սիրում: Ամեն ինչից շաղւ ամեն ինչից վեր Նա պատմության մեջ իր դարն է սիրում... Սուր է: Նա դարի ավարն է սիրում: Ամեն ինչից շաղ, ամեն ինչից վեր Մեր կյանքն է սիրում, մեր նորն է սիրում, Սուտ է: Նա միայն իր փորն է սիրում: Մմեճ ինչից շազ, ամեն ինչից վեր Գաղափարականիր հորն է սիրում... Սուր է: Ոչ հորը, ոչ մորն է սիրում,

Թանկ չէ ոչ որդին ն ոչ էլ թռոր: Ամեն ինչից շատ, ամեն ինչից վեր Սիրում է կյանքում նա իր.. աթոռը:

Մի՞թեսա պոեզիա է, ի՞նչ առնչություն ունի այս էժանագին բառախաղությունըիսկական բանաստեղծությանհետ: Չէ՞ որ նույն միտքնավելի դիպուկ ն ավելի կիրթ կարելի էր ասել արձակ շարադրությամբ, քան այս արհեստականբռնահանգերի տւսկ:

Նկարագրությունը պոեզիայի վրա դրոշմել է ինչ-որ էքսպրոմտայնությանկճիք, երբ արտաքին ընկալումներն առանց փոխարկվելու ներքինհոգեբանության, գրանցում են բանաստեղծության քառա1

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Գրաշու համար բանաստեղծությունգրել պարզապես նշանակում է ընտրել վերնագիր ն ապա իրար հետնից քառյակներ հյուսել այն առարկաներիմասին, որոնք ինչ-որ չափով առնչվում են վերնագրին: Ահա ճա ընտրել է մի վերնագիր «Արի գնանք Ղարաբաղ» ն այնուհետն քառատողերը հեշտ ու հանգիստ դասւսվորել իէ, թե կանաչ գարունն ու րար կողքի. առաջին քառատողում ասում «կարմիր մորին» են կանչում, երկրորդում`սարերն ու կարկաչող աղբյուրները, երրորդում`«սմբուլն ու սեզը», չորրորդում` ամառը՝ «ձեռքին բռնած մրգով լի մաղ» ն այլն, ն այլն: Մի՞թե սա էքսպրոմտ չէ, մի՞թեայսքան հեշտ ու հանգիստ է ստեղծվում մեծ պոեզիան: Պռեզիայի աղբյուրը բազմաբովանդակկյանքն է: Այստեղից էլ բանաստեղծն առնում է իր նյութը, սակայն բնռւթյան «պատկերը» դեռես պոեզիա չէ ն իբրն ստեղծագործություն պռեզիան կարող է ստեղծվել միայն գրողի աշխատանոցում, այսինքն այն լաբորատորիայում, ուր հանգրվանում են բանաստեղծի հարուստ տպավորուեն փիլիսոփայականիթյունները, ուր կյանքի փաստերն ստանում տողերում:

մաստ:

Սովետահայ արդի պոեզիան հասել է զարգացման որոշակի մակարդակի, բարձրացել է տաղանդավոր բանաստեղծներիմի խումբ, ուստի ն մեծ պռեզիայի ստեղծումը վեր չէ մեր հնարավորությունից:

ՍԿԲՏԻՉ ՍԱԲԳՍՅԱՆ,

ՍԵՐԳԵՅ

ԳԱՐԵԳԻՆ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ,

ՊԱԲՈՒՅՐ

ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ.

ՍԵՎԱԿ,

ՍԵՐՈ

ԲԱՂԻՇ

ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ.

ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

| |

ՊԱՐՈՒՅՐ

ԻՆՉԻՑ

ՊԵՏՔ

ՍԵՎԱԿ

է ԽՈՒՍԱՓԵԼ

Գրական-գեղարվեստական նոր ձների յուրացումը մեզանում դեռնս շարունակում է մնալ տեսական հարց ոչ միայն նրա համար, որ

գրական պրակտիկայում այն չի դարձել տիրապետող ուղղություն, այլն, որ գրականագիտությունը չի ուրվագծել այդ նոր սկզբունքների իմաստն ու առանձնահատկությունը:Բայց նա գեթ անվիճելի իրան վունք է ճվաճել հոգեբանորեն այժմ արդեն ոչ ոք չի ժխտում նրա անհրաժեշտությունը, նույնիսկ մեր գրական անախրռնիզմի«վարՍակայնայլ բան է նռրը դրվատելու հոգեբանականգայպետնճերը»: թակղությունըն բոլորովին այլ՝ նույնի ստեղծագործականյուրացումը: Դեռ ավելին, ոմանք ինչ-ռր հուսաբեկ տրտունջ, տագնապի ահազանգ են հուշում մեր գրականությանապագայի, մեր հեռանկարների,

զարգացման հնարավորությունների վերաբերյալ: Անտարակույս, իբրն պահանջ դա իրավացի է, բայց որպես գուշակություն՝հախուռն, Հընդհանրացված:Եվ այսպես, առկա է մի տարօրինակ ն որոշ իմաստով միակողմանի բանավեճ. «նորի» ջատագովները ժխտում են «հնասերների» գրական սկզբունքները, մինչդեռ վերջիններս, թեն շատ ներկայացուցիչներ ունեն, չունեն իրենց տեսական պաշտպանները: Առաջադրվում են կենսական պահանջներ, խռսքը վերաբերում է սովետահայ գրականության գաղափարականու գեղարվեստական առաջընթացինն, բնականաբար, դրան հարակցվում են բազմաթիվ խնդիրներ,որոնք լուծում են պահանջում: Այդպիսի խնդիրներից է, օրինակ, վերաբերմունքը դեպի անցյալի ժառանգությունը, կարելի է արդյոք պնդել, թե այս հարցում մենք մշակել ենք որոշակի հավասարակշոված մոտեցում: Ոչ, չի կարելի: Ընդհակառակը, նկատելի են դասական գրականությունից օգտվելու որոշ թյուր ըմբռնումներ: Հայտարարելով, թե այժմ չի կարելի գրել այնպես, ինչպես գրել են Թումանյաննու Շիրվանզադեն, ոմանք, ըստ էության, թերագնահատում են անցյալի ժառանգության խոր յուրացումը իբրն նոր գրական ոճերի ստեղծման անհրաժեշտ նախապայման: Գաղափարախոսական յուրաքանչյուր բնագավառ` փիլիսոփայություն, պատմություն, գրականություն ն այլն, ունի զարգացման երկու գործոն` օբյեկտիվ-հասարակական ն սուբյեկտիվ-յուրաբնույթ: Այս երկու գործոնների նշանակության ու դերի ճշմարիտ սահմանմամբմիայն կարելի է բնորոշել գաղափարախոսական այս կամ

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

այն բնագավառիզարգացման

օրինաչափություն առանձ ո

ւ

ու

«նոր Գրականության հատկությունը:

սկզբունքների» պաշտպաննեանհասկանալիպատճառով շրջանցում են առաջին գործոնը, որն էավես որոշիչն է, ն շեշտը դնում են, այսպես ասած, ձնի վրա, որով ն նրանց տեսությունը զրկվում է հասարակական-փիլիսոփայական բովանդակությունից: Ինչ վերաբերում է երկրորդ գործոնին` գաղափարախոսականբնագավառի ներքին բնույթին, ապա այստեղ էլ դրանք կտրում են դրա կարնոր երակներից մեկը` փոխանցումը ն փաստորենզարգացումը զրկում պատմականպրոցեսի դիալեկտիիբրն գաղափակական իմաստից: Բնռրոշելով փիլիսոփայության,

րը

զարգացմանառանձնահատկությունը, հախոսականմի բնագավառի Ֆ. Էնգելսը նշում է, որ «յուրաքանչյուր դարաշրջանի փիլիսոփայությունն իբրն նախադրյալ ունի մի որոշ մտածողականնյութ, ռր նրան հանձնել են իր նախորդներըն որից ճա ելնում է»: Սա մտածողական ն առհասարակ զարգացմանընթացքի անպայման էությունն է, որը տառացիորենվերաբերում է ճան գրականությանը: Առանց այս օրենքի, անբացատրելի կլիներ գրական ուղղությունների ն գեղարվեստականսկզբունքներիփռխանցման իրողությունը: Հայտարարումեն, թե այժմ չի կարելի գրել Պռոշյանի նման, բայց սա բնավ էլ ինքնատիպչէ: Դեռ 90-ական թվականներինեն հայ առաջավոր գրողները հաղթահարել պռոշյանական ն նույնիսկ րաֆֆիական ոճը: Եվ եթե այսօր գտնվում են նոերի գրում են 60-ական կ ճով, ապա, իհարկե, դա չի կարողդիտվել տրադիցիաների րացում: Տրադիցիայի յուրացումը ենթադրում է ոչ թե նմանություն, այլ ամենից առաջ հաղթահարում:Բայց մեր որոշ «նորարարների» ելակետըբնավ էլ այդ չէ. նրանց պատկերացմամբ նորը հնի բացարձակ ժխտումն է, հատկապեսսեփականգրականությունից սովորելու անհրաժեշտությանանտեսումը:Իսկ դա բնականաբար տանում է դեպի ազգայինձնի ու բռվանդակությաննվազեցում, որը համամարդկային արվեստի գեղեցկություններիցէ: Այսպես, առաջադրվում է նոր սկզբունքներիյուրացման հարցը ն ահա ճա դրսնորում է որոշ վտանգավոր միտումներ: Ինչի՞ հետնանք կարող է լինել այդ: Մեր կարծիքովդա հետնանք է այն բանի, ռր մեզ մոտ հստակ պատկերացում չկա ճոր ոճերի մասին ն հաճախ ոմանք խռսում են այդ ճորի մասին, առանցիմանալու դրա էությունը, դրա իմաստը: Նորի մասին հայացքները մակերեսայինեն, անորոշ, գիտականորենչյուրացված: Եվ իրոք, գրում են վեպի նոր սկզբունքների մասին ն վերջին հաշվով այլ փաստարկչեն հիշատակում, քան ծավալի սեղմությունն ու հեն(

թվակ

որոնք արձակագիր որպես յուլ

վ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

ռագրական ոճը, գրում են պոեզիայի մասին ն այլ բան չեն ակնարկում, քան տրադիցիոն քառատողի կամ ցայտուն հանգավորման իբրն թե վաղեմությունը: Բայց սրանք, եթե ճիշտ էլ են, ապա արտաքին, նույնիսկ երկրորդական բաներ են, մինչդեռ 20-րդ դարի ար-

վեստն ավելի խոր առանձնահատկությունունի, ռրը պայմանավորվում է փիլիսռփայական,հասարակական ն հոգեբանականգործոններով: Այնինչ, այս հիմնական կողմն անտեսվում է, չնայած ճշմարտություն է, որ արվեստի առանձնահատկությունը ամենից առաջ բնորոշվում է հենց նրա փիլիսոփայությամբ, աշխարհըմբռնմամբ: Հա՞րկկա, օրինակ, տարակուսելու, ռր ժամանակակից բռւրժուական մեկի աբստրակցիռնիզմի այսպես կոչարվեստիտարատեսակներից ված արտահայտչաձնրպայմանավորվում է յուրատեսակ աշխարհայեցությամբ, փիլիսռփայական գաղափարախոսությամբ: Կամ, փա՞ստչէ արդյոք, որ բուրժուական մռդայի արդի փիլիսոփայական ուղղություններից մեկը` էկզիստենցիալիզմը գրականության մեջ ստեղծել է իր նմանակ ուղղությունը: Ակներն է, երբ մեր քննադատությունը առաջադրում է նորի խնդիրը սռվետահայ գրականության մեջ, ապա նա պետք է ամենից առաջ իմաստավռրիդրա գաղափարական հենքը, նոր ոճերի ու ձների բնույթն ռւ անհրաժեշտությունը անխզելիորեն կապակցիռւ պայմանավոռրինռր հոգեբանությամբ ու գաղափարախոսությամբ,կյանքի մեր ուրույն փիլիսռփայությամբ: Գեղարվեստի զարգացումը մտածողական պրոցեսի հետ շատ ավելի անխզելի է կապված, քան ոմանք ենթադրում են: Միամտությունկլիներ, օրինակ, ռոմանտիզմի յուրահատկությունը կլասիցիզմի համեմատությամբ հանգեցնել զուտ արտաքին գրելաձնի փաստին: Փոխանցմանայդ պրոցեսը ավելի բարդ ու խոր է ն պայմանավորվում է մտածողականփիլիսոփայական մի ամբողջ հեղաշրջմամբ: Իսկ կարելի` է արդյոք բացատրել ռոմանտիզմի պռետիկան՝ կոմպոզիցիայի, տիպականացման, պատկերավորման, սյուժեի յուրահատկությունները,առանց այն պայմանավորելու գրական այդ ուղղության, այսպես ասած, գաղափարականհիմունքներով: Այսպես կարող են դատելայն մարդիկ, որոնք չեն հասկանում արվեստի սոցիոլոգիան: Այսպես ուրեմն, մեր կարծիքով մամուլում ն ասուլիսներում արտահայտվողգրական բանավեճի հիմնական թերությունն այն է, որ շրջանցում է գրականության գաղափարական կողմի առաջնային գործոնըն հենվում է զուտ ձեական, արտաքին երնույթների վրա, որը տանում է դեպի բովանդակության աղքատություն, ֆորմալիստաեն երենում արվեստի հասարական հրապուրանք: Արդեն պարզորոշ կացման, գեղարվեստականպատկերի բովանդակության աղքա15

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

են գտնում տսայմանտենդենցները: Նոր ոճի անվան տակ ասպարեզ սւյնպիսի պատկերներ, որոնք ոչ մի առնչություն չունեն իսկական արվեստիհետ, իսկ ոմանք էլ հետամնաց չերնալու համար, չտեսնեեն նման երնույթը: լու են տալիս, կամ նույճիսկ դրվատում 1պճերն է, որ նոր գրելաձնի անվան տակ հանդես եկող այսպիսի հասարակացումնու մակերեսայնությունը չի կարող գրականության զարգացմանլուրջ երաշխիքլինել: Առհասարակ, ամեն մի նոր բանչէ որ կարսղ է նան լավ լինել, լինում են նան վատ նորություններ, որոնք պետք է մերժել: 20-ական թվականներիկոսմռռիտորիկանհայ պոեզիայում, ինչւվես հայտնի է, նույնպես հանգես եկավ նորարարության նշանաբանով:Սակայն արվեստի բուն ոգուն անհարիր այդ ուղղությունը, այնուամենայնիվ, չկարողացավ հաստատելիր իրավունքը ն այժմ այն չի արդարացվում ոչ միայն տեսականորեն,այլն նույնիսկ պատմականորեն:Ուստի նորի զուտ հեղինակությունը բավական չէ որնէ գրական «ուղղության» պատմական հաղթանակի համար, անհրաժեշտեն կենսական առավել բարձր գործոններ, գաղափարականու գեղարվեստականավելի կենսունակ ու ներդաշնակ հատկանիշներ,ձնի ու բովանդակության գեղարվեստականմիասճություն: Սովետահայ պոեզիայում բանաստեղծականնոր ձների կիրառումըդժբախտաբարչի ուղեկցվում այդ պայմաններիյուրացմամբ ն տակավինմի որոշ հասունացման չհասած, այն տառապում է լուրջ թերություններով ն խոցելի հակասություններով:

Մյուս ժանրերի համեմատությամբսովետահայ պոեզիան ավելի հատկանշվումգեղարվեստականձների յուրացման ասպարեզում: Թերենսպատահական չէ, որ ճրա խոշռր հիմնադիրը`Եղիշե Չարենցը. որոնումների, մաքառումների բանաստեղծ էր, ապագան շատ գծերով կողմնորոշող նռրարար: Դժբախտաբար,30-ական թվականների վերջին մոդայի իրավունք ստացավ աշուղականու գուսանական մի պոեզիա, որը որոշ իմաստով արգելակեց սովետահայպոեզիայի զարգացումը, տարավ այն դեպի կեղծ ժողովրդականություն, ըստ էության դեպի անարվեստ, հասարակ, մակերեսայինգրելաձն: Ոմանց կողմից ջերմեռանդորեն հովանավորվող այդ ուղղությունը անհամեմատ իջեցրեց պոեզիայի գեղարվեստականու գաղափարական մակարդակը:Սովետահայ պոեզիայի զարգացմանվերջին երկու տասնամյակնընթացել է դրա հաղթահարման, չարենցյանտրաէ

դիցիաներիվերականգնման մաքառումով: Քնն վորաբար հիշ ւթյունը 1ճ

կում է երեք անուն`

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

Ս.Կապուտիկյան,Գ. Էմին, Պ. Սնակ, որոնք առանձնապես ակտիվ են պոետականնոր ձների որոնման մեջ: Եթե այդ ճշմարիտ է, ապա հետաքրքրականէ դիտել արդյո՞քմենք ունենք բռլոր տետակետներից միասնականությանհասած, բովանդակությանն ձեի ներդւսշնակությամբ հատկանշվողբանաստեղծական սինթեզ: Դժվար է այդ պնդել: Համենայն դեպս, վերոհիշյալ եռյակից միայն Ս. Կտապուտիկյանն է, որը կարողանումէ որոշ չափով պահպանել ձնի ն բովանդակության միասնությունը: Ինչ վերաբերում է Գ. Էմինին ու Պ. Սնակին, հենց նրանց մոտ է, որ երնան է գալիս այդ երկու կողմերի խզումը ն հաճախ պոեզիան հանգեցնում փակուղու: Որ Էմինը ն Սնակը որոնող բանաստեղծներ են ն որ պոետական ձների, մտահղացումների թարմությամբ նրանք հարստացրել են սովետահայ պոեզիան, այդ անվիճելի է: Բայց խնդիրն այս է` համակողմանիորեններդաշնակ է այդ «նորը», արդյոք այն չունի` ստվերներ, որոնք անհամատեղելի են բարձր պոեզիայի հետ: 1950 թվականին Էմինը հրատարակեց «Նոր ճանապարհ» բաճաստեղծությունների ժողովածուն: Պատահականորեն չէր ընտրված գրքի խորագիրը. դա արտահայտումէ բանաստեղծիգեղարվեստական ճոր հայեցությունը ն կարելի է պնդել, որ Էմինին իրոք հաջողվել է գտնել պոետական ճոր ձներ, ասել նոր խոսք: Թե իր նախորդ ժողովածուներում,թե՛ նոր գրքում տաղանդավորբանաստեղծը տվեց բանաստեղծականփայլուն նմուշներ, որոնք կմտնեն սովետահայ պոեզիայի գանձարանը: Բայց, ցավոք սրտի, Էմինը չկարողացավ հավատարիմ մնալիր պոեզիայի վերելքի ուղուն: Այդ պարզորոշ ցուցադրում է պոեզիայի` նրա անցած ուղին ուրվագծող «Մինչն այսօր» գիրքը (1959թ.): Գրքի վերջին բաժինը կրում է 1954թ. հրատարակված ժողովածուի անունը՝ «Որոնումներ»: Բայց այդ վերնագիրը կարող է հնչել լոկ իբրն արդարացում ն ոչ իբրե ստեղծագործական բնավորություն: Մենք հաճախ շատ ենք ցնում որոշ գրողների` որոնումի անվան տակ: Որոնողը պետք է նան գտնի, այլապես այն զրկվում է հենց իր իմաստից: Երկրաբանին չեն խրախուսում սոսկ որոնելու համար, այլ` թե ինչ է նա հայտնաբերում: Ով քիչ թե շատ ծանոթ է Գ. Էմինի ստեղծագործությանը, չի կարող չնկատել, որ նրա բանաստեղծությունների նոր շարքում չկա նորի որոճում, որ այն բանաստեղծիհւսմար նույնիսկ անցած էտապ է մ Ատ. որոնելով. ինքն իր մեջ գտել է ն ուռցրել սոսկ միայն պետք է հրաժարվել: Կարդում ես ամբռղց, շարքը ն ձանձրանում ես է միապաղաղ, տաղտկալի այն մտորուրնցո ԳՅՈՒԽՄՈթհարոում քյ. բանաստեղծը: Մանը, չնչին զգացմունՔկրը, տարտպմ բարհյտխոապա

արդ

ռ

այնպիօքք Մարիզ

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

սությունը փոխանցվում է ոտանավորիցոտանավոր. Օրենքն այապես է, այսպես է կարգրԻբրն՝ «այս դու ես. այս էլ՝ քո կյանքը. Լավ ե թե վատ է, լիքն է, թե սին է Այս է քո բախտը, այո է բաժինդ»: Իսկ ի՞նչ անի նա, ով մեզ նման է, Ով կյանք է ասում լոկ հանդիպմանը, Իսկ մնացածը` քուն թե արթուն ես` Աչքի պափրանքե նմանություն է, Ում սերն ինչքան ավելի խորն է, Բախվպնայնքան ժլափ ու անամոթ է, Ում կյանքը տարվա մի քանի օր ե Իսկ մնացածը կյանքի կարուր է: Իսկ մնացածը լոկ վրիպում է, Լոկ սպասում է ու րառապանք է, Թե ե՞րբ է գալու նոր հանդիպումը` Մի քանի ժամով քեզ տրված կյանքը... Այսպես անցնում են օրը, շաբաթը, Իսկ սերը նույնն է, իսկ բախտը նույնն ե Եվ գիտե՞սորն է ամենիցվափը՝ Որ կյանքի համար դա միննույն է, Որ կյանք են կոչվում բոլոր օրերը, Մեկ է՝ գտել եւ, թե զուր կորել են, Եվ սա էլ օր է ն սա էլ կյանք է, Այս ահավորը, այս փառապանքը:(էջ 319)

իր մեջ պարունակում է Էմինի «պռոեԱյս բանճաստեղծությունը է տականոճի» բնորոշ գծերը ն իր ամբողջ էությամբ բնութագրական «Որոնումներ» շարքին: Այստեղ արտացոլված է Էմինի գրելաձնի ամբողջ թուլությունը: Մի սովորականմիտք, զգացում է ուզում արտահայտել հեղինակըն չգիտես ինչու, անհրաժեշտ է համարում խճոանտեսելով տրաինչ-որ անորոշ, ննե. ն իմ ճշմ փորձում է իմաս- տավորել րը: Իր ու զգացումներ, սակայն այնքանէ բարոյախոսություններ, խոհեր մանրացնում, որ դրանք զրկվում են բանաստեղծական հրապույրից: Ահա թե ինչու «Ռրոնումներ» գիրքը չի հուզում, չունի մտքի ն. զգացմունքի հարստություն: Ավելի ն. Էմինի մոտ ձգտում կա ընդգծելուոչ թե բանաստեղծության իմասւոի խորությունը, այլ արտաքին, ձնեա-

խորհրդավոր ֆրազներով. Էմինը բանաստեղծություններում

ղելայն

կան

բ

կան

ՍԵՎԱԿ

ՊԱՐՈՒՅՐ

կան կողմը: Ուշադրությամբ հետնելով մեջ բերված բանաստեղծության տողերի հաջորդականությանը, ակնհայտ երնում է, որ տողի մեջ տիրապետողը իմաստըչէ, այլ ձենըն այդ պատճառով էլ նկատելի են բառերի անտեղի, չիմաստավորված օգտագործումներ: Այն ձենը,բանաստեղծության այն ոճը, որ իբրն ճանապարհ ընտրել է Էմինը, ի վիճակի չէ տալու բարձր պռեզիա, ոգու թռիչքներ ու զգացմունքի հախուռն տարերքներ: Պռեզիան նա պարփակում է կաշկանդված ու պայմանական ձնի, ջերմոցային, ներփակ, մանը զգացումների ու խոհերի սահմանափակշրջանակներում: Շատ վիճելի է ճան Պարույր Սնակի գրական ոճի հարցը: Քննադատությունը բնավ էլ իրավացի չէ, երբ նկատում է միայն բանաստեղծի ուժեղ կողմերը ն փորձում է անտեսել նան նրա լուրջ ստվերները: Իհարկե, եթե խոսքը վերաբերեր միայն մասնակի թերության, թերնս անհրաժեշտ չլիներ քննել այն, բայց երբ առկա է գրական սկզբունքի մի յուրովի ըմբռնում, ապա այն չի կարելի անուշադրության մատնել, մանավանդ որ այդ գրական մաներան, դրսնորվելով բանաստեղծի հենց առաջին նախափորձերում,հետնռղականորեն ուղեկցել է նրա ստեղծագործությանընթացքին,հասնելով մինչն «Անլռելի զանգակատուն»պոեմը: Ոմանք պնդում են, թե քանի որ «Անլռելի զանգակատունը» ընդհանուր առմամբ բանաստեղծականխոշոր թռիչք է ն Պ. Սնակի ստեղծագործության մեջ առկա ավելորդաբանություններըոչ այլինչ են, եթե ռչ որոնումների անխուսափելիսայթաքումներ, ապա իմաստ չունի ուշադրությունդարձնել այդ ստվերներին,որոնք, իբրն թե, չնՀինու անէական են ընդհանուրիմեջ: Նման մոտեցումըճիշտ չէ: Ընդհակառակը,հենց «նորի», կատարելության գաղափարն է թելադրում այդ անել: զանգակատունը» Պ. Սնակի բանասկ մենացայտուն հայտությունն է, որն իր հայ պռեզիայի պատմության մեջ: Մեծ տաղանդիմի երկ է դա, ուր բանաստեղծական վերացությունը,պատկերներիհորդումը, բառերի փն ու տարերքի ռիթմը տեղ-տեղուղղակի հիշեցնում են Նարեկացուն: .

Անտարակույս, «Անլռելի ուրույն տեղը կունենա

ար

հասնող

Ահեղ գիշեր, Որ բորբ ներկվեց ոչ արնով, Այլ մեր արյամբ, Ու կողոսրրեց

խորաններըհայ կաճառի, Խորաճները հայ դպրության սուրբ փաճարի,

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Բոլոր ճյուղերը կրրատեց Հայ հանճարի Ծաղկուն ծառի: Ու

մատյանից հայ մեղեդու

Ամենավառ էջը հատեց...

Եվ անուններ, որոնք երեկ Հնչում էին փաղաքշական մասնիկներով Մերչավորի ու մրերիմ բարեկամի սիրող շրթից, Եվ հիրավի հպարտության տրոփ պոկում Մի բովանդակ ժողովրդի լեցուն սրրիցԹե կյանք էին՝ հիմա հանկարծ Մի գիշերում դարչան լեգենդ, Ապրող մարդուց հանկարծ դարչան Մի տրովին կերտված արչան..

Շոայլ է Պ. Սնակի բանաստեղծականերնակայությունը:Ինտելեկտուալհարստությունը ճա հիանալիորեն զուգակցելէ պատկերների պոետիկական հրապույրին ն հասել բանաստեղծական զգացմունքի զարմանալի ներհունության: Այս միասնությանմեջ բանասէ, տեղծի ներշնչման տարերքը հորդաբուխ անկաշկանդ,բառիհարստությունը, պատկերների անակնկալ հայտնագործումը, որոնք երբեմն տարօրինակ են ու ապշեցուցիչ, հաջորդումեն իրարչթուլացող թափով,չընկրկող համարձակությամբ: Գեղարվեստականերկի այսպիսի գնահատականին, թվումէ, անհամատեղելի պետք է լիներ քննադատականմոտեցումըն գուցե այն դիտվեր իբրն, հակատրամաբանական,ինչ-որ կոպիտ էկլեկտիզմ: որԲայց փաստերն իրենք են ստեղծում իրենց տրամաբանությունը. պես գրական երնույթ «Անլռելի զանգակատունը»ի հայտ է բերում մի տարօրինակ պարադոքս, ուր, ամենուրեք, հոյակապ պոեզիան համախառնվածէ սովորական հանգաբանությանը:Այս երկուգծերը

դրվագնեձգվում են պռեմի ամբողջ ընթացքով, փայլուն պոետական րը լրացվում են անարվեստ,ձանձրալիէջերով, դիպուկբառիկողքին հայտնվում է անճաշակը, իմաստալիցպատկերինհաջորդումէշինծու-արհեստականը, պոեմի ուժեղ տողը հոյակապ է աներնակայեասլիության չափ, բայց թույլն էլ տարտամ է անհավանականության տիճանի: Բայց պատահական վրիպո՞ւմ է այս, անցողիկ իրողությո՞ւն թե բանաստեղծականարվեստի գիտակցվածսկզբունք: Ցավոք սրտի` վերջինը, ն այս է մեր բանավեճի դրդապատճառը:

Ստեղծագործականբնավորությամբ լինելով որոնող, Պ. Սնակը հորինել է բանաստեղծական պատկերիու բառի իր ինքնօրինակ«էս20

ՍԵՎԱԿ

ՊԱՐՈՒՅԸ

թետիկան», որի գեղարվեստական հնարավորությունները խիստ կասկածելիեն: Դա էապես մաներայնությանըեզրահանգվող սովորականֆորմալիզմ է, որն ուղղակի ցույց է տալիս թեթն բոռնահանգի ու

բառախաղությանիր ներքին հակումը. Ով Միջակության անխախտբնություն, Դու մփքի միայնթվաբանություն, Եվ հանրահաշվի երդվյալ ոսոխ, Դու` անծայր երկնի լազուրի տեղակ Գրրնվող-վաճառվող մատչելի լեղակ... (էջ 155) Ճայթում նոր քենը, Ցայտում նախանչը Երբ քո ոսկեհատ սրսուռ ցորնի փեղ Սերմ էին հաշվում բոված աղանչը: (էջ 164) Եկավ փրկեց Որբիդ գրկեց, Քո թուլացած գուրին պրկեց, Քո ցիրուցան ուժը բրգեց... (էջ 242)

Սրանք

կորզած

կան օրինակնե րախնդրությամբ չեն, այլ մի ընդհանուր սիստեմ, պոեմի սկզբից մինչն վերջը ձգվող րակ: Համեմատեցեք այս հանգավոր տողերը պոեմի վերը բերած հիասքանչ հատվածի հետ. ո՛րտեղից ուր, պոեզիայի ինչպիսի վսեմություն ն հանկարծ անկում: մ Պ. Սնակը կան պատկել ունի բ նա պատկերիմասին, հավակնում է մի հարվածով ջարդել բոլոր ն ու նկատմերը իր նոր «ուղղությունը» արդարացնելտողի բառի մամբ բոլորովին ազատ ու նույնիսկ քմահաճ լինելու ճշանաբանով` ինչպե՞ս գրել, ինչպե՞սխտրություն չդնել բառերի ն պատկերների մեջ, որպեսզի յուրակերպ լինի.

ե-

պ

րօր|

որպիսի

է

ճոր-

|

Արտը մեզնից` դու

ես

մաճկալ,

Հարդը մեզնից՝ ցորենը Հարթը մեզնից կատար

դու,

դու սեգ, Զարդը քեզնից, մենք գեղեցիկ, Խարտը քեզնից, մենք սուր սուսեր, Մարսը քեզնից, մենք հաղթանակ, Երթը մեզնից՝ դու ես վարորդ, Բերդը մեզնից` դու բերդակալ, Շերտը մեզնից` նարվածքը դու

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Խորթը մեզնից` դու հարազատ, ռոր:րը մեզնից` դու միշր ազա, Որթը մեզճից` դու թունդ գինխ, Բիրփր մեզնից՝ դու նրբակերվ, Ղիրսրըմեզնից՝ մինչ դու զուլալ, Սիրփը մեզնից՝ մինչ դու հոգին.. Լուրթը մեզնից՝ երկինքը դու Շուրթը մեզնից` դու համբույրը, Ցութրը մեզնից, իսկ դու կրակ, Իսկ դու օջախ, Իսկ դու թոնիր... (էջ 266)

Շուտասելո՞ւկէ այս, թե բանաստեղծություն: Ոչ մի ստեղծագործականմղում պետքչէ նման տողերշարահյուսելու համար: Հարկավոր էր բառը ն կհաջորընտրել դեն տողերը, մանավանդ որ նրանք րիմաստչեն բնավէլ ոչ ճաշակով: Հանգաբանականայս յումի տեսակ ն րահատուկ է դարձել Պ. Սնակի բանաստեղծականինտուիցիային սա է վատը: Նա գտնում է միայն առաջին տողը, իսկ հաջորդնարդեն չիիմ վորում, այլ ենթագիտակցորենբխեցնում հանգի հնչյունային ասոցիացիայից.

միայն տողասկզբի ինքնաբերաբ ն հակումը նձն

է

նախորդ

Դառնում

է դոկտոր ու պրոֆեսոր, նույնիսկ չդարչածժ կեսօր... (էջ 195) Որ դարչել է խազ ու նշան, (էջ 29) Մագաղաթիթերթեր խշշան Ոչ պար ածող, Այլ.. բրածո (էջ 29) Դեռ օրը

Դժվար չէ ճկատել, որ այս օրինակներում երկրորդտողերը որնէ էական իմաստ չեն արտահայտում,այլ լրացնում են հանգը,ինչպես ն տողի ասում են՝ «դամ են պահում»: Բւսնաստեղծական պատկերի այսպիսի հասարակացումը տւսնում է դեպի պոեզիայի ոչնչացում: Սակայն արտառոցն այն է, որ Պ. Սնակը միտում է ցուցաբերում «նոր ձնի» արտահայտություն համարելու հենց Դա ուղղակի չէ մեծ, թյուն է: ստեղծել այնպիսի տողերով, որոնք մեղանչում են իւոր իմաստին աէ ռողջ տրամաբանության դեմ: Մեր կարծիքով Պ. Սնակը պետք խլացնի այդ խորթ բեկբեկումները ն այն ժամանակ էլ ավելի հոյակապ կհնչի բանաստեղծականկարողություններինրա սիմֆոնիւսն: մ

րավոր

տողերը այդպիսի ջավոր

պոեզ|

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՊՈԵԶԻԱՆ

ՄԵԾ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ

ՍԵՎԱԿ

ՎՐԱ

Վերջին ժամանակներսպոեզիան մի տեսակ դուրս է մնացել քնճադատության տեսադաշտից.եթե անտես չեն առնվում բանաստեղծական ժողովածուներն ու նռրահայտ գրքերը, այսուհանդերձ քննադատության տեսական մտռրումները նա չէ, որ զբաղեցնում է: Արձակն է ստանձնել այդ իրավունքը: Ըատ երնույթին պռեզիան նոր անակնկալներ չի ցուցադրում ն մի պատշաճ մակարդակ նվաճելով ինքնազարգացումիհանդարտընթացքին է հարմարվել: Իսկ արձակը... Կարծես ինչ-որ բան փոխվում է այստեղ, կա մի որոշ տեղաշարժ, մի նկատելի բեկում, ռրը, իհարկե, չի կարող անտես մնալ քննադատության ուշադրությունից: Բայց քննադատության կողմնորոշումը թերնս իրավացի է. ի՞նչ ճոր բան ասել պոեզիայի մասին, հատկապես ի՞նչը դարձնել տեսականքննարկմանառարկա: Այն, ինչ պետք էր ասել, ասվել է արդեն, ինչով պոեզիան պետք է նշանավորեր իր զարգացման արդի էտապը` տեսականորեն հիմնավորվել է հենց այդ շրջաբեկումից սկզբին: Բայց մեկ տ մյակ մեզ ուրեմն ինչպե՞ս գնահատել անցման իրո՞ք, պոեզիան այդ տեսական առիթ չի տալիս քննադատությանը: Որքան էլ տարօրինակ թվա, այդ այդպես է: Պոեզիայի տասնամյա ընթացքը իր յուրահատուկ բնույթն ունեցավ: 1954-55 թվականներինբանաստեղծականգրքերով հանդես եկան Հ. Շիրազը, Հ. Սահյանը, Ս. Կապուտիկյանը, Հ. Հովհաննիսյանը, Գ. Էմինը, Վ. Դավթյանը: Այսպես սկսվեց պոեզիայի վերելքը տասնամյակի սկզբին: Եվ ահա, տասնամյակի վերջում էլ այդ բաճաստեղծները հրապարակ բերեցին ճոր գրքեր կամ նոր շարքեր: Եվ ինչ է ցուցադրում անցած ճանապարհի հանրագումարը, արդյո՞քորակականմեծ շառավիղ է գծում: Մեր կարծիքով` ոչ: Ինչ-ինչ հարստություն նրանցիցյուրաքանչյուրն, իհարկե, բերում է: Սակայն այդ ամենը ներքին ինքճնազարգացումիտեսակետից է միայն հետաքր«Նոր ճաքիր: Պարույր Սնակը մասամբ է միայն իրավացիԳ. Էմինի նապարհը»որակական թոիչք դիտելով նախորդ «Որոնումներ» ժողովածուի համեմատությամբ, որպես թե նոր գրքի տեսակետից ճախորդըմիայն որոնումների անձնությունն է ցուցադրում: «Նոր ճանապարհ»ժողովածուում Էմինը, անշուշտ, հասնում է նկատելի հստակության, սակայն այդ առաջընթացըկատարվում է միայն Էմինի պոետականաշխարհի արդեն հայտնի սահմաններում: Նույնը կարե-

է

բաժանում

բեկման

ընդհանրացումների ընթացքը,

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

լի է ասել նան Ս. Կասյուտիկյանի «Մտորումներ ճանապարհի կեսին» գրքի մասին: Այստեղ նս կա որոշ թարմություն, սակույն, էապես Կապուտիկյանն էլ մնում է ինքն իր մեջ, կատարելագործում է ինքն իբեն: Կւսրող են ւսսել, թե դա վատ չէ, համենայն դեպս, հեւռադարձ չէ ուղղության սլաքը, մանավանդ, եթե նկատի առնենք, որ բնավ էլ ցածր մակարդակիդեմ չէ, որ ուղղվում է կշտամբանքը:Հնարավոր է, եթե իրոք դա այդպես է, ապա ժամանակնէ որ այդ այդպես է, բայց

մի նոր առեղծագործականսթափումի: Գուցե տարօրինակ թվա, բայց պիտի ասել, որ վերջին տասնամյակի մեր պոեզիան գնացել է դեպի ստեղծագործականձներիմերձեցում: Մենք միտում չունենք մեր բանաստեղծներին զրկել իրենց անհատականությունից,որովհետն այդ անհնարին է, մենք գիտենք նման ճան, որ կարելի է իսկույն «հերքել» պնդումըթեկուզ Սահյանի ու Էմինի տողի ու հանգի անմիջականհամադրումով: Բայց մենք, այնուամենայնիվ պնդում ենք, որ մի էական բանում ճրանքմերձենում են, նույնանում են մի սահմանում, ուր երբեք չպետք է համատեղվեին: Գուցե դա այն է, ինչ կոչվում է ընդգրկումներիմասշտաբ, զգացմունքներիչափ, հնարավորություններիսահման, բայց դա, ի վերջո, նույն պոեզիան է, կամերային նույն երգը: Ի հայտ չի գալիս մեծ անհատականությունը:Նկատելի չէ՞ արդյոք, որ մեր բանաստեղծներըշատ են անխառն,միագիծ, զտված: Ահա մի բաճաստեղծություն Էմինի «Նրա ճանապարհը»գրքից. Մեճք չէինք կարող տրվել լոկ երգին, Նոր ակոս էինք բացում, նոր հերկում, Կերտում նոր մի կյանք, ու նոր մի երկի, Եվ ապա միայն կերփածը երգում: Դուք որ գալիքում պիտի լոկ երգեք, արմանաք գուցե մի օր աշխարհում, Որ այսքան քիչ ենք մենք թողել երգեր, Սենք, որ ապրել ենք այս շռայլ դարում:

Կհասկանաք.որ այլ է մեր կյանքում Երգչի անելիքն ու դերը երգի, Քառասուն երգ եմ ես չեզ կրակում Եվ քառասնամյա մի ծաղկող երկիր:

Մի՞թե ակներն չէ,

նման, բայց չէ

րկնություն: Սա

է, որ

որ

սա

որ Էմինը ամեն կերպ ձգտում է գրել Էմինի միայն ինքնատիպությունչէ. այլ նան ինքնակւմ

է

ինքնահաղթահարման անհրաժեշտու-

ՍԵՎԱԿ

ՊԱՐՈՒՅՐ

թյունը արդի հայ ոլոեզիայում: Ինքնաբերաբւսր տեսական իմաստ է ստանում այն հարցը, թե ի՞նչ է ժառանգել արդի սովետահայ պոեզիան ն դեպի ուր պետք է նա գնա: Մի սիւաղլըմբռնում կա, որ որոշ հաշտեցնում է իրավիճակի հետ. դա այն է, թե սովեքննադատների տահայ բանաստեղծները առանձին-առանձին ոչ, բայց միասին վերցրած փոխարինում են Չարենցին ն որպես թե ժամանակակից պոեզիանինչ-ինչ կողմերով արդեն առաջ է անցել 20-30-ական թվականներիպոեզիայից: Նման հարցադրումը ինքնին զուրկ է գիտական Թերնս ճ է յուններով ի

արդի նշանակությունից: պոեզիան ինչինչառանձնամ

սակայն բեիրավացի հազիվ կարդակը

պրոցեսի. պատմական նստվածքները,

դ

ծության կլիներ արդի հանճարեղ Չահամատեղել այն չափանիշներին,որ րենցը: Այս իմաստով մեզ թվում է, որ արդի սովետահայ պոեզիայի պատմականակունքների վերաբերյալ որոշ դրույթներ կարոտ են վեէ Չարենցի ավանդրանայման:Խոսքը տվյալ զուրկ ե ների վերավ լորումից է որոշ քնմիայն թե 40-50-ական թվականներիհայ պոեզիան նադատների ընթացել է չարենցյան ավանդների ստեդծագործականյուրացման նոր ճանապարհով:Մենք միտում չունենք պրոբլեմին տալ` քն պարզախոհությանը հակ գե

հայտնագործեց

վերաբերում դեպքում

լորմանը

իորի

ի

հավ

պնդումը,

մինկարելի, հատկ

լ

ինչոր իմաստ Խոսքը ճշմարտության պարզ նկատելի գիտական մասին դեոնս չի րված միայն ստեղծագորէ: ակադեմիզմ: լով

գլ

ն

Չ

ը

ո

հաղթ

չ

այն ամբողջ հարսմենք չենք տությունը, որ ավանդել է մեզ հանճարեղ բանաստեղծը: Ուստի նա այսօր մեզ համար ոչ միայն անցյալ է, այլն ապագա: Իրողությունն այն է, որ Չարենցի ողբերգականճակատագիրըիր կճիքն է դրել մեր Նա պոեզիայի հետագա ընթացքի վրա: զրկվեց ավանդության իրավունքից ն բանաստեղծական հետագա սերունդը ինքնաբերաբար սնունդ առավ նրան նախորդած,բայց ն հարատնող սլոետական դպբոցից: Իսահակյանն ու Տերյանը ավելի մոտ էին հնչում, քան Չարենցը, ն մեր պոեզիան իր արդի էտապում ավելի հարազատ է Իսահակյանի ու Տերյանի պոետական հնչերանգին: Կարելի է մտածել, թե կշտամբելուառիթ չկա ն ի՞նչ փոքր հեղինկություններ են ստեղծագործականուղենիշ ծառայում` Իսահակյան ն Տերյան: Բայց հարցն այն է, որ այստեղ պատմական հաջորդականության խախտում այնուամենայնիվկա. թվում է, թե մեր պոեզիան այժմ բանաստեղծական մտածողության ինչ-ինչ երանգներ պետք է ունենար. որ չունի: ծաբար, այլն

են,

կ

ընկալել

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Այս համառոտ ակնարկում ես չհիշատակելյի Պարույր Սնակիաճունը: Չհիշատակեցիոչ սյն միտումով, որ առաջին հայացքից կաբելի է բխեցնել վերը ասածների տրամաբանությունից`պոեզիայի ընդհանուր ընթացքից նրա անջատումը: Բնավ: Սնակի պոեզիան հետաքրքրականէ հենց պոեզիայի ընդհանուր ընթացքի հետ ունեցած հարաբերակցությամբ ն անհասկանալիկլինի այդ համադրությունից դուրս: Բայց ն անկասկած է, որ այդ պոեզիայի ֆոնի վրա նա ամենիցավելի է առանձնանում իր ոճի ն բանաստեղծականմտածողությանյուրահատկությամբ, ամենից ավելի է ձգտում խախտելբանաստեղծական ինքնաբավության ներքին հաշտարարությունը ն ցուցադրել հակադիր միտումներ: Հիրավի, Սնակը ներքուստ հաշտ չէ հաշտ չի եղել երբեք: Սնակի առաջին բանաստեղծությունները մամուլի էջերում հայտնվեցին 1942 թվականին,իսկ առաջին ժողովածուն` «Անմահները հրամայում են» լույս տեսավ 1948-ին: Արդեն առաջին ելույթները ցույց էին տալիս, որ նորահայտ բանաստեղծը հանդես էր գալիս ոչ թե հետնելու ինչ-որ ուղղության կամ հաստատելու առկա ոճերից որնէ մեկը, այլ որոնելու ճոր ոճ, առաջադրելու բանաստեղծության իր ճոր տիպը: Քննադ ղանդի թյունը հավ եց ինք հայտնությունը, սակայն դժգոհ էր միայն ինքը՝ բանաստեղծը: Նա ոհետամուտ բոնում էր, էր ինչ-որ նոր բանի, թերնս չէր գտնում իր հնաթյունների «խաղաղ»հանգրվանը: Հե գրքերը «Սիրո լ ճանապարհ» ժողովածուն (1954), «Անհաշտ մտերմություն» ն «Ես նս այդ մասին» պոեմները, նորից հաստատեցին Սնակի ինքնատիպ տաղանդը, բայց ն լիապես չլուծեցին նրա ոճի փիլիսոփայության աոեղծվածը: Այս անգամ որպես փաստ ն իրողություն Պարույր Սնակը դրվեց տեսակետներիքննական ստուգության աոաջ: Կարծիքնեբը բաժանվում էին սկզբունքային հարցում. ոմանք կասկածի տակ էին առնում բանաստեղծի ոճը, մյուսները ընդունում էին այն, բայց մի բան մնում էր անկասկած՝ մեծ ու անսովոր տաղանդի ւսպագա խոստումները: Ինքը` բանաստեղծը,ազատ չէր ներքին հւսկասությունների ու կասկածների զգացումից: Նրա անհանգիստ խառնվածքը անուի դեգերումներիէ ընդառաջում, փորձելով պարադոքսների ծայրահեղ բնեոների վրա լուծել պոեզիայի կամ-կամի հարցը, հաճախ վերապրելով ներքին օտարման ու հրոժարումի երկյուղը: «Նորից քեզ հետ» (1957) բանաստեղծություններիգիրքը. որոշ իմաստով,շրջադարձ է 6շանսվորում Պարույր Սնակի ստեղծագորձական որոնումների անցուղիներում: Բանաստեղծը կարծես փոր-

ն

իպ

դա

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

վերադարձ կատարել դեպի ինքն իրեն, հաշտվում իր հետ, փարատում ներքին օտարման ու հրաժարումի հակասական դեգերում-

ձում է

ները: Թերնս անակնկալ չէր, բայց ն դժվար Լր երնակայել այն մեծ թռիչքը, որ ունեցավ Պարույր Սնակը հաջորդ տասնամյակում: Ներքին կարողությունների բացահայտման մի շրջան էր դա, որ ամբողջ լիությամբ ցուցադրեց բանաստեղծիտաղանդիհնարավորություննեըը ն ուրույն տեղ հատկացրեց նրան հայ պոեզիայի պատմության մեջ:

Գրականմի իսկական գլուխգործոց էր «Անլռելի զանգակատուն» լիրաէպիկականպոեմը, որ իր հղացմամբ, կառուցվածքովգեղարվեսուսկանհայտնություն էր ժանրի պատմության մեջ: Վերջապես ահա հրապարակի վրա է «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն: Վաղուց ի վեր մեզանում բանաստեղծականոչ մի երնույթ սյդչափ հետաքրքրություն չէր հարուցել, այդչափ չէր շարժել գրական կյանքը: Այսօր դա գրասեր հասարակայնության խոսակցությանառարկան է: Վիճում են ամենուրեք ն այս անգամ վեճն ավելի, քան

(1959)

երբնէ, սկզբունքային բնույթ ունի, ժխտում են ն հաստատում, հիանում են ն տարակուսում, վերանայում են դիրքեր: Ո՞րն է խնդիրը, չէ՞ որ Սնակը նորահայտ անուն չէ, ն արդեն շուրջ երկու տասնամյա ստեզծագործականուվի է անցել, լույս է ընծայել մի շարք ժողովածուներ, վերջապես«Անլռելի զանգակատուն» պռեմը: Ուրեմճ ինչո՞ւ հենց «Մարդը ափի մեջ» գրքի առիթով բանավեճն սկզբունքային ի-

ստացավ: Իմ կարծիքով, այստեղ առկա են ն հոգեբանական, գրական շարժառիթներ: Իր առաջին՝ «Անմահները հրամայում են» Գրքի հետ Սնակի տաղանդը ընդհանուր ճանաչում գտավ: Այնուհետն այնպես ստացվեց, ռր նրա հետագա ժողովածուներըզուգադիպեցին պոեզիայում կատարվող ընդհանուր շրջաբեկմանը, ն նրա ինքնատիպոճը դիտվեց որպես որոնման մի յուրօրինակ արտահայտություն: Ճիշտ է, նրա պոետիկան շատ կողմերով կասկածի տակ էր առնվում, բայց նրա տաղանդըճանաչում ուներ ն հանդուրժում էին ամեն բան, որպես թե, նա դեռ իրենը կասի: «Անլռելի զանգակատունը» լիապես գոհացում տվեց այդ սպատոմին: Համակրողները մարգարեանումէին ն հաստատապեսգուշակում, թե հաջորդ գրքում Սնակն արդեն բոլորովին ազատված կլինի գիչի «դիսոնանսներից»: Սակայն,երբ լույս ռեսավ «Մարդը ափի մեջ» գիրքը, ակնհսւյտ դարձավ,որ ճրա ինչ-ինչ ձները բնավ էլ վրիսլումճեր չեն, այլ գեղագիտական համառ ըմբռնումներ, ն այդ ժամանակ էլ հարցը ստացավ տեսական նշանակություն ու առիթ տվեց ակզբունքույին բանավեճի: մաստ

ն՛

ՍԵՐԳԵՅՍԱՐԻՆՅԱՆ

Սնակիհարցնայժմ, իրոք, տեսականհարց է. մեր պոեզիայիճեր-

կայի

ն

ապագայի համար

նա համառ

փաստ է, իսկ գրականնման

փաստերըսուբյեկտիվ նախապաշարմունքներից ավելի օբյեկտիվօեն պայմանավորվում:Մի բան թելադրում է Պարինաչափությամբ րույր Սնակին գրելու իր պես, այնպես, ինչպես մի այլ համոզմունք կարողէ կշտամբելնրան այդ ձնով գրելու համար: Ո՞վ է իրավացին: էլ հարցիբարդություննէ, որը տվյալ դեպքում չի լուծվում ոճերի բազմազանությանիրավունքով,քանի որ որոշ է դրվում «կամ-կամը», իսկ «խելքի գալու» հույս բոլորովին չկա, քանի որ Սնակը,ինչպես ասում են, շատ է հեռուն գնացել: անէ կանության ստեղծագործական քնՍնակի ճադատականմիտքն,իհարկե,միակարծիքչի եղել: Չի կարելիասել, ն ու է ասվել այն, ինչ նկատվում ասվում այսօր: Նոր թե չի նկատվել Գիրքը բնութագրելու տեսակետից ահա հետաքրքիրէ նրա ոճի գնահատությանվերհուշը թեկուզ «Նորից քեզ հետ» ն «Անլռելի զանգակատուն»գրքերիսահմաններում: Դա հետաքրքրականէ հենցայն իմաստով,որ մենք այդ կետից էլ պիտի պատասխանենքմի էական հարցի, թե ի՝նչ տեղ ունի «Մարդը ափի մեջ» գիրքը Պարույր Սնակի ստեղծագործական ճանապարհին,ի՞նչ չափով են այստեղ դրսնորվել նրա գեղագիտական սիստեմի հակասությունները,վերջապես, է ցուցադրում, թե դիրքերի նահանջ ն արճոր գիրքը առաջընթա՞ց ժեքների կորուստ: Գրական ասուլիսներում երկու ուղղությամբ էլ վիճում են. ոմանք հաստատում են Սնակի առաջընթացը,ոմանքէլ կամ են, որ չեն վեթափվածեն, կամ համենայն դեպս, անբավական «Անլռելի զանգակատան» հիացմունքը: ամե«Մարդըափիմեջ» գրքի հրապարակային քննադատության ն ճաուշագրավ փաստը Գուրգեն Մահարու«Մնայուն հաղթանակներ ժամանակավոր պարտություններ» հոդվածն է (Տես «Գրական Վ թերթ», 1964, 4): Մահարինարտահայտում է մի ընդունվածգրական մտայնություն, ըստ որում, գրական ոչ երկրորդական շրջանի մտայնություն: Եվ ինչքան էլ հոդվածի հեղինակը փորձումէ մեջընդէ իր մեջ հավ վանում նել,թեինքը մասին եղծի երբեմնի հավատը է այնուհանդերձ ընդհանուր տոնը ի հայտ է բերում մի ցավագին կասկածանք: Տարիներ առաջ Սնակի «Նորից քեզ հետ» գրքի քննադատՄանոհարին գրում էր. «Սնակի գիրքն ինքնատիպէ իր պատկերների րությամբ ն թարմությամբ, լեքսիկոնի հարստությամբ, էպիտետների անակնկալությամբ, ձների բազմազանությամբ, բանաստեղծն ունի իր ոճը, ոճային շեշտված անհատականությունը»(«Գրական թերթ», Սա

վերաբերյալ

է

րապրում

բան

պ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

17): Եվ ապա, երբ քննադատին պետք էր դիտողություններ անել Սնկի ոճի ինչ-ինչ ստվերոտ կողմերի վերաբերյալ, ապա դրա 1958, Հ

անհրաժեշտությունը կանխում էր այսպիսի համոզումով. «Մենք չէ, որ խռրհուրդներ պիտի տանք Պարույր Սնակին: Նա այն բանաստեղծն է, որ ինքը կարող է խորհուրդներ տալ ուրիշներին»: նս անվերապահէր «Անլռելի զանգակատուն» պոեմի գեԱռավել ղարվեստական կատարելությանճանաչումը: Բայց սա միակ մտայնությունը չէր. համենայն դեպա, կար նան այլ տեսակետ, որը Սնակի ոճի հանդեպ քննադատականմոտեցում էր պարտադրում, ժխտում էր սկզբունքներ ն ժխտում էր կրքով, խստորեն: Մի այլ քննադատ,«Նորից քեզ հետ» գրքի մասին գրում էր. «Բանաստեղծնընկել է մի փակուղի, ուր սւռիպված է ապավինելու մշուշապատ,անորոշ մտորումճերի: Մտքի ինչ-ռր խորը թվացող մաներան ամենուրեք կաշկանդում է հեղինակին ն զրկում պռետական խոհերի անկեղծ դրսնորման հնարավորությունից» («Գրական թերթ», 1958, Վ 36: Ս. Սարինյան «Պոեզիայի մեծ բռվանդակության համար»): Եվ ապա. «Ակնարկում են Սնակի նռրարարության մասին՝ պոեզիայի մեջ: Այդ բոլորովին էլ տեղին չէ: Այդ ճիշտ է ճախռրդ ժողռվածուների համար, բայց սխալ է «Նորից քեզ հետ» գրքի վերաբերյալ: Ընդհակառակը,այս ժողովածուն ընդհանուր առմամբ նահանջ է հենց բանաստեղծականարվեստի տեսակետից»: Բայց «Նռրից քեզ հետ» ժողովածուն դեռ ոչինչ. նույն քննադատը չէր հանդուրժում նույնիսկ «Անլռելի զանգակատուն» պոեմի առանձին ստվերները.«Որպես գրական երնույթ «ԱՆլռելը զանգակատունը» մի իսկական պարադոքս է, ուր ամենուրեք, հոյակապ պոեզիան համախառնված է սովորականհոգեբանությանը: Կարծեք թե ինչ-որ միտումով հավասարակշռվածեն այս երկու գծերը ն փայլուն պոետական դրվագները լրացված են անարվեստ, ձանձրալիէջերով, գեղեցիկ բառի կողքին հայտնվում է անճաշակը, պոեմի իմաստալիցպատկերին հաջորդում` շինծու-արհեստականը, ուժեղ տողը հոյակապ է աներնակայելիության չափ, բայց թույլն էլ տարտամ է անհավանականության աստիճանի: Պատահական վրիպո՞ւմ է այս, անցողիկ երնո՞ւյթ, թե՞բանաստեղծական արվեստի գիտակցվածըմբռնում: Ցավոք սրտի՝ վերջինը, ն այս է մեր բանավեճի «Ին30: Ս. Կ Սարինյան դրդապատճառը» («Գրական թերթ», 1960, չից պետք է խուսափել»): Մի կողմ թողնենք, թե այս երկու մոտեցումներից որն էր իրավացին: Ավելի հետաքրքիր է դիտել, թե դրանք ինչպես դիմավորեցին «Մարդըափի մեջ» ժողովածուն: «Մնայուն հաղթանակներ ն ժամանակավորպարտություններ» հոդվածը Մահարին ավարտում է այս29

.

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

պես. «Պարույր Սնակիայս գիրքը մնայուն հաղթանակներին ժամանակավորպարտությունների ու ճահանջների մի ոազմաբեմ է, մի ուսանելի դաս պետք դիրք, որի պարտություններն է լինեն ինչպեսիրեն` բանաստեղծի,այնպես էլ բանաստեղծությաննորակոչիկներ Վ 1964, է, 4): Ակներն որ Սնակինոր գիրհամար» («Գրալլան թերթ», է բերել Մահարուն, նա չէր սպասումայսպիսի բան, քը անակնկալի ճա Սնակից այլ բան էր ակնկալում: Իր սիրելի բանաստեղծիննա տեսնում է ռազմաբեմում,հիանում նրա խիզախ մաքառումներով բայց ն ցավում: որ նա այնուամենայնիվպարտություն է կրում: Մահարինտիոփումէ բայց ճ է այն հերոսությամբ,որցուպահերին ցաբերում մարտիկը մեջ է նշմարում,ն ոչ չէ, որ հենց պարտության դաս Մ կասկածելու չեմ նկեղծությանը,ուսհակված ճակի: Ես տի ն ենթադրումեմ, որ սխալի արմատներըպետք էորոնել այն սխալ առէ է րակ յուրահ կ Մահար մեթոդի մեջ, որն տականհոդվածներին:Դա նեղ հնարավորություններիայն է, որն ընդունակչէ մեծ ընդհանրացումների, որը չի պահպանում անհրաժեշտ տեսական հեռավորությունը ն որի միակ առարկան բառնէ, տողը, տրոհված,մեկուսացված փաստիկը:Եվ այն, ինչ հնաէ տեղադրավորչէ կայաբար ել, ա յն, ինչ բել բառի ն տողի մեջ` մնում է չկռահված ու անտես: Եթե Սնակը ա-

է

իրեն, սփուիում

պալուսանելի իսկ նպ

հաղ

«Ժան

անհնարին

սում

է. Ես հոգնել Լավէլինել

մանրաքանդակ պաղ խոսքերից, հմոււր դարբին, քան ոսկերիչ,

եմ

թե ով ուրեմն քն ի համար ասելիքը գտնված է՝ եկեք տեսնենք, է է իրավացին` ոսկերի՞չը, թե՞դարբինը:Սնակը բանաստեղծություն վերնագրում` «Գժվում եմ», քննադատըփորձում է կռահել,թե բաունի՝ «Մենաստեղծըոնց է գժվում: Մնակը բանաստեղծություններ ծամտանում եմ», «Վիճում եմ» ն ահա քննադատի համար խնդիրէ դառնում պարզել` բանաստեղծըիրավացի՞է վիճում, տեղի՞ն է մեէ ծամտանճում, թե` ոչ: Սնակը բուսական ն կենդանականաշխարհն վկայակոչում ն ահա քննադատը սկզբունքային իմաստ է տալիս «ֆլորայի» ու «ֆաունայի» տեսությանը բանաստեղծի պոետական ընկալումներումն այլն: Վերհիշենք Մահարու սքանչելի բալլադը. երեք բարդի ես գիւրեմ, Նրանք նազում են իմ դեւ. Օ,

հրեք բարդի

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

Մանկություն իմ դեղնածամ,

-

Մանկություն իմ որ անցար Նոր ցանաժ արտից:

Զանգի ղողանջ եմ հիշում, Նեղ արահեվ, անտառ,շուն Ու գառներ ճերմակ, Անհուշ լեռան մի ուսից Բարչրացող վանք ու լուսին ինչ-որ վրան:

Եվ

Այդ բարդին շատ է հեռու, Նա մշուշվեց օրերում, Յոթ սարից անդին. Մանկություն իմ դեղնածամ, Մանկություն իմ, որ անցար

-

Նոր ցանած արտից:

Մի՞թեկարելի է բանաստեղծական այս գեղեցիկ հուշապատրանքի հմայքը տեղադրել բարդի, արտ, գառներ, անտառ, շուն ն զուտ բնագիտականայլ հասկացություններում: Եվ ի՞նչառնչություն ունեն «ֆլորան» ու «ֆաունան» Սնակի պոեզիայի հետ, մի բանաստեղծ, որն, առհասարակ,միտում է «ֆլորան» ու «ֆաունան» դուրս մղել պոեզիայի ոլորտից, կամ մի՞թեհնարավոր է ինքներգությանբանաստեղծական պահերը դուրս կորզել ընդհանրացումիլայն ոլորտից ն ենթարկելուղղակիորենընկալված տրամաբանականհանգույցների, դատողականապացույցի ենթարկել նրա «գժությունը», «վեճը», «գլխապտույտներն» ու «մեծամտությունը»: Իսկ «գլխապտույտի» բիոլոգիականհասկացությունը կարո՞ղ է արդյոք թարգմանելփիլիսոփայականայն խոհն ու պոետիկականհրապույրը, որ վերարտադրումէ բանաստեղծըիր սքանչելի քերթվածքում.

Դու

իմ վերջինը՝ թյուրիմացաբար, Եվ իմ միա՛ կը՝ ճակատագրով.. Սիրո բովանդակ կոչականները մանկականեն միշվւ Մինչդեռես արդեն ապրել եմ այնքան. Որ իմ տարիքում Դեղչին տասն անգամ մեռաժ կլիներ: Իսկ ինչպե՞ս ես դու: Չէ՞որ չեմ տեսել քեզ այնքա ն փարի, Ռրքան տեսել եմ:

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Եվ աչքերիս մեջ կա անլցելի մի դատարկություն:

Քունի

որ

չկաս

ԴուԻմ

վերջի նի` թյուրիմացաբար

Եվիմ միա՛ կը՝ ճակատագրով: շրթունքներից Կախվածէ հիմա մի ամբո՛ ղջ աշխարհ` Մի գունդուկծի՛կ, Բառերի մի պա՛ րս: Որ իր բզզոցով գլխապտույտէ հարուցում իմ մեջ: Եթե երբնէ բառերն այդ պիտիիմ բերնից թոչեն՝ Թող թռչեն սիրով, սիրով Մի՛միայն Եվ մի ճախրանքովատրվածաշնչյան, Որի մեջ կա գոլ անապատային Ավազներիսողք ու մրապատրանք: Իմ

Իր քննադատության տեսական նշանաձողն,այնուամենայնիվ, Մահարինհայտնաբերումէ, ն դա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ Սնակիբանաստեղծականռացիոնալիզմը:Նա ուղղակի այդպես էլ դնում է հարցը. «Իհարկե,- գրում է Մահարին,- նման մտքեր չեն ծագում ընթերցողի գլխում, երբ ճա ընկնում է, ասենք, Տերյանի անձրնեիտակ, բայց Պարույր Սնակի պոեզիան, որը շատ բանով ռացիոնալ է, ընթերցողին մղում է շարունակ վիճելու նրա դեմ, առարկելու...»: Ահա ն վեճի առարկան.Պարույր Սնակը ասում է «Անխտրականեմ նվագի նման», քննադատնառարկում է, «Հատկապես«նվագ» կոչված հասկացությունը չափազանցխտրական է, նույն նվագը լսելիս մեկը լցվում է բերկրությամբ,մյուսը` տխրությամբ,երրորդն՝անտարբերությամբ»: եմ». քննաՊարույր Սնակն ասում է «Անձրնինման հավասարատես դատը առարկում է. «Այդ ո՞րօրվանիցանձրնեը դարձավհավասարատես... Մի՞թեանձրնը հավասարատես է այն հողվորի նման, որն աչքը երկնքին անձրն է սպասում, որպեսզի բերքը չչորանա,ն բրուտի` որն իր շինած ամաններըշարել է անձրնեիտակ չորացնելու...»: Բանաստեղծական ռացիոնալիզմը երեի դժվարահաճ բան է, բայց այս տիպի քննադատական «ռացիոնալիզմը» պակաս անհրապույր չէ: Եվ այսպես, ռացիոնալիզմը ներկայանում է որպես Պարույր Սնակի ստեղծագործությունը գնահատելու չափանիշ, իսկ հետնող տրամաբանությունն արդեն ինքնին հասկանալի է` Սնակի

'

ՊԱՐՈՒՅԸ

նույնիսկ եթե հոյակապ քերթվածները

ՍԵՎԱԿ

պոեզիա չեն, ուրեմն, եթե հրանց մեջ պիտի փնտրել միայն միտք ն դատողու-

պոեզիա չե թյուն: Նթե այպես լիներ,

են`

դա աններելի բաց կլիներ Սնակի ստեղհազիվ թե այն արժանի լիներ լուրջ քննության, քանի որ բանաստեղծություն հասկացությունը, ինչ ձեով էլ նա արտահայտվի,անբաժանելի է պոեզիայի ըմբոնումից: Այս իմաս-

համար, ծագործության

ապա ն

տով մենք սխալ ենք դիտում այն բնորոշումը, թե «Սնակի պոեզիան է» ն հակված ենք ենթադրելու, որ այստեղ պարռացիոնալիսւուսկան շփոթվել կամ նույնացվել է ռացիոնալիզզապես ինտելեկտուալիզմը մին, իսկ դրանք էապես տարբեր հասկացություններեն: Առոհասարակ մեր քննսդատության մեջ նկատելի է ոչ միայն մի մերժող նախապաշարմունք ինտելեկտուալ պոեզիայի նկատմամբ, այլն մի թյուր ըմբոնում, որպես թե ինտելեկտուալիզմըբացառում է արվեստի զգացական,հոգեբանականերակը: նրանք ինտելեկտուալիզմըուղղակի նույնացնում են կլասիկական ռացիոնալիզմին ն նրա իմացաբանական ելակետը հանգեցնում բանականությանբացարձակ մենաշնորհին,որն իբրն թե պոեզիանկտրում է զգացականվերապրումներից ն նետում տրամաբանականդատողությունների ոլորտը: Հենց այս մտայնությանն է տուրք տալիս Մահարին` Սնակի պոեզիայի գնահատությանհարցում, ստիպելով իրեն դրույթն ապացուցելու համար վկայակոչելու այն, ինչը «Մարդը ափի մեջ» գրքում արդեն հաղթահարված է ն ինչը հանդես է գալիս միայն որպես անցողիկ նախապաշարմունք: Հիրավի, մի շարք բանաստեղծություններում` «Դու», «Քո պատճառով», «Քո անունը», «Ձեռքերը նեղուց» «Երբ Մարսի վրա զբաղված էի» ն այլն, Պարույր Սնակը մեղանչումներ է թույլ տալիս բանաստեղծական արվեստի ներդաշնակության հանդեպ, ման մ կորցնում պռեզիայիբովանդակությունը, բառի ու տեղի էսթետիկական չափանիշը. ,

րված ցավից Դու լաց ես լինում, Իսկ ես՝ ամոթից` Տաք-պաղքրտնում Իմ

եմ:

Ի՞ճչ ասեմ հիմա, Գեթ մխիքարվիր, Որ նույն Քրրինք

համն ու

ունեն

արցունբ...

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՍԵՐԳԵՅ Կամ`

Մեր չեռքերը միացան

Միայն երկու չեռքերը: Եվ մեր չեռքերը կարծես Ձեռքեր չէին, Այլ... նեղուց... Ու խառնվեցինք մենք իրար,

Ռրես երկու մուրիկ ծով, Որ անջատվածեն վաղուց... Ինչ-որ մտահղացում կա, ինչ-որ բան կարծես նկատված է այստեղ, բայց չի գտնվածպոետականը,ենթիմաստը ուղղակի կառչումէ դրույթին, պոեզիայի համար ներքին տարածությունչկա, չկա նույճիսկ հանելուկայինկոահումը, որ առհասարակբնորոշ է Սնակի բաճաստեղծականմտածողությանը: Կրկնում եմ` այս կարգի մեղանչումներկարելի է գտնել «Մարդը ափի մեջ» գրքի ինչ-ինչ տողերում, սակայն դրանք սոսկ մնացուկներ են, ինչ-ինչ նախասիրությունների հետքեր, իսկ իր ամբողն ջության մեջ նոր ժողով գեղարվե կան փայլուն հաղթանակ է, որ ժամանակակիցհայ պոեզիան մղում է դեպի դասական բարձունքներ: ոճական

Պոեզիայի իմանենտօրենքների ժամանակակիցորոշ տեսական են տալիս, բանաստեղծուու որպես հավիտենական անփոփոի թյան թե քնարերգությունըքիչ է հակված իր յությունը կախմանմեջ սոփայական ու նման -իյությունն ու սոցիոլոգիան դեալիստական այն ճշ կերացումներըն հիմն ու որ գրականության ոճը սերտորեն առնչվում են մարդկային մտածողության ընդհանուր արդյունքներիհետ ն յուրաեն աշխարհի գիտականիմացություհատուկ ձեով անդրադարձնում նը: Գեղարվեստականն գիտական մտածողության պատմականությունը օբյեկտիվ օրենքների ու օրինաչափությունների բացահայտման ելակետ է ներկայանում այնտեղ, ուր արվեստի անկախության տեսաբանները հայտնություն են գուշակում ինչ-որ հավիտենական անշուշտ թույլ պաշտպաններ մի' վրիպանք սու

մեծություն, որպես ինքնակ դնելու բնափի մարդկային մտածողությա վաղուց. ենհերքել սուբյեկտի թյունը, արվեստի դիտելով

փիլի

բ

ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅԸ

ու

մեջ: համամարդկային անձեոնմխելիության կատեգորիաների

Գեղարվեստական զարգացումը առնչելով գիտական ու տեսական մտածողության հետ, ֆիզիկայի տեսաբան Բ. Կուզնեցովը այսպես է բնութագրում 18 ն 19-րդ դարերի գրականության ոճական փոխակերպումները. «Տարբերությունը18-րդ դարի ռոացիոնալիստական «միագիծ» մտածողության ն 19-րդ դարի մտածողության միջն, որն բարդությունը, նկատելի է ոչ ընդունումէր աշխարհի անսահման միայն գիտության ն փիլիսոփայության մեջ, այլն այդ երկու դարերի ամբողջ կուլտուրայում, մասնավորապեսգեղարվեստական գրականության մեջ: Հանրահայտ է, թե ինչպես էր վերջինս սերտորենկապված 17-18-րդ դարերի գիտության հետ: Իտալիայում` պարզ ն ճշգկան արձակընշանակալից չափով պարտականէր րիտ Գալիլեյին: 18-րդ դարում գրականությունը էլ ավելի լայն էր արտանոր որակը: ցոլում ն դեյի նպատակ դարյան սխոլ կաուզալ պի միանշանակ, գծային (պատճառակցական)նկարագիրը, ներգործում էր ոչ միայն հասարակականփիլիսոփայական մտքի վրա: Ամենօրյա կյանքը, մարդկանց առօրեական մտածողությունը նշանակալիցչափով փոխել էր գեղարվ

Հեղափոխական անցումը միջնամտածողության կապերի էլեմենտար պրոցեսների, ի

րից

իր բնույթը...

Շուտով պարզվեցբացարձակմիանշանակությանպատրանքայնությունը: Այն գեղարվեստականստեղծագործությունը, որի մեջ արտացոլվեց նորը, 18-րդ դարին դեռնս անհայտ իրական, բազմագունեղ աշխարհի անսահմանորեն բարդ զգացողությունը, կապակցությունների ոչ գծայնությունը, փոփոխական հարաբերությունների անհամար փոխազդեցությունը՝ «ընդլայնական» կապերի «Ֆաուստն է: Գյոթեի հականյուտոնյան գրոհը ազդարարում էր նոր հայացք բնության նկատմամբ: Դեռ երբեք այդքան ավյունով ու գեղարվեստականուժով չէր արտահայտվել բազմերանգ աշխարհի զգացողությունը: Գյոթեն, որ Էմերսոնի խոսքերով ասած, տեսնում էր «նույնիսկ մաշկի ծակոտիներով», ձգտում էր ընդգրկել աշխարհն իր անմիջականբարդությամբ, առանց մասնատելու գծային կախվածության աբստրակտ օղակները» (Ե. Բ53161օո,11քյումյուծ1ՅՇՇԽՎԵՇեօն Փոոտաւ, հ/., 1958, օք. 18): Նրանք, ովքեր Թումանյանի պոեզիայի ինչ-ինչ նստվածքներում չեն կոահում 19-րդ դարի բնափիլիսոփայությսն հայտնությունները, իսկ Չարենցի բանաստեղծականմտածողության թելերը որոնում քվանտային ֆիզիկայի ու Էյնշտեյնի հավանականությւսն տեսության մեջ, նրանք միննույն է, չեն կարողաճա բացատրել ոչ պոեզիա35

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

յի զարգացմանպատմականանհրաժեշտությունը ն ոչ էլ ըմբռնել գեղարվեստի ու փիլիսոփայության կապը: Խնդիրն այսպիսով հանգում է այն հանրահայտ ճշմարտությանը, որ որնէ դարաշրջանիգրականություն սերտորեն կապվածէ նույն դարաշրջանիտեսական մտւյծողության հետ ն աշխարհի մասին սրա տված պատկերացումների հիման վրա է նա ստեղծում պատկերներիիր սիստեմը, զգայական ընկալումներնու մտածական կառուցվածքը:

Գրակաճագիտություննու քննադատությունըկոչված են երնույփիլիսոփայականիմաստը հայտնաբերելուն ոչ թե զարմացճելու հոգեբանականվերլուծություններ անելու ու պատկեր-մակդիրներ քաղելու հնարամտությամբ ու դեռ հավաստիանալու,թե իրենք սոցիոլոգիզմը փոխարինում են էսթետիզմով: գրականագիտական Բայց ի՞նչ է տալիս այդ անճարակ«էսթետիզմը»,գեթ կարողանո՞ւմ է տեղադրելՊարույր Սնակին հայ պոեզիայի զարգացմանշղթայում: Այլապես ասպարեզ չէր ունենա այն արտառոց պնդումը, թե Պարույր Սնակը քանդում է հայ պոեզիայիազգայինավանդները,թե ապարդյուն են «ինքնատիպության» նրա ճիգերը, քանի որ ճշմարիտնայն է, ինչ հավիտենականէ ն ինչ հաստատվելէ պապերիփորձով: Եվ ի՞նչ կարիք կա պոեզիան հանել իր մշտականհունից, չէ՝ որ Նիագարան պահպանում է իր հավերժականգեղեցկությունը,իսկ այժմ ցանում ենք նույն ցորենը, ինչ Խորենացու ժամանակ: Գեղագիտականվեճը հանձն է առնում ճան պոեզիան,ն Համո Սահյանը ավանդականիգեղեցկության փիլիսոփայությունն էերգում: թի

այս

Ի՛նչ շքեղություն, Թռիչքի, անկման Ի՛նչ անկարելի համատեղություն, Գույնի, հնչյունի Անբաժանելիհամաստեղություն. քո անկրկնելի Կրկնությունները Ինչքան ականջներ Եվ ինչքան աչքեր դեռ պիրի թովեն.. Հայրենի ջրվեժ, Դու քո վայրենի երաժշտությամբ Ու պաղ թեժությամբ` ՛Քո սպի վաղեմությունը րակած Հավխրյան հերքող մանուկ Բեթհովեն:

Պարույր Սնակի գեղագիտականհավատամքնայլ տենական օրենքներ չի ընդունում`

է. ճա հավի-

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

Օրենքներ չկան, կա լոկ իրավունը նրա համար չկա հաստատում,

այլ

լոկ որոնում`

Նրանք զարկել են. հարվածել, ժեծել Ռչ թե ինֆ Այլլոկ այն րեղը, ուր ես կանգնած եմ եղել մի վայրկյան առաջ, Մի վայրկյան առաջ.. առաջ եմ անցել:

Փույթ չէ թե որոնումը ենթակաէ վրիպման:Իսկ եթե դա անխուսափելի է, ապա իմաստությաննանհարիր չեն անգլիացիռոմանտիկ Ջոն Կիտսի այն խոսքերը,թե «ավելի լավ է աճիմաստշարժումը, քան իմաստունանշարժությունը»: Բանաստեղծականարտահայտությամբդրսնորված այս բանավեճը տեսականքննության ենթարկելու դեպքում, կարելի է վիճարկել երկու ըմբոնումների ծայրահեղությունը, որոնցից մեկը փորձում է անխախտ պահել ավանդականը, իսկ մյուսը հավակճում է փակել ավանդականի հետ կապող ուղիները: Սակայն խնդիրն այն է, որ Պարույր Սնակի հարցադրումը բնավ էլ այն չէ, ինչպես թվում է առաջին հայացքից ն ինչպես մեկնաբանում են որոշ քննադատներ:Պարույր Սնակը ոչ միայն միտում չունի բացառելու հայ ազգային պոեզիայի ավանդները,այլն իր ստեղծագործությամբ,թերնս ավելի լայն ու համակողմաճիէ իրացնումհայ դասականպոեզիայի գեղարվեստական ավանդույթները,քան ժամանակակիցբանաստեղծներիցորնէ մեկը: Եվ իրոք, մի՞թենրա պոեզիայի մեջ չի զգացվումՆարեկացուն Թումանյանի, Սիամանթոյի ն Վարուժանի բանաստեղծական շունչը, մի՞թեՍնակը այն բանաստեղծըչէ, որ փորձում է հայ պոեզիային վերադարձնել այն համապարփակ մասշտաբները, ներշնչման այն թափն ու նորարարականայն մղումը, որպիսին էր Չայուրահատուկ րենցի ստեղծագործությանը: Սնակի ստեղծագործության պատմաէ է, կան նշանակությունը հենց այն որ վերականգնում սյյն խզումը, վերադարձնումէ այն կորուստները, որ ունեցավ հայ պոեզիան Չարենցից հետո: Բայց Սնակի համար արժեքների գնահատությունըչի նույնանում այն կրկնելու հետ: Նման հայացքը նա մերժում է ն տեսակաճորեն,ն հոգեբանորեն ն այստեղ է, որ սկզբունքայինիմաստ է ստանում ազգային ավանդներին գեղարվեառական զարգացման համաշխարհայինընթացքի հարաբերակցության հարցը, մի հարց, որը կարող է մտահոգել միայն մեծ անհսւտականություններինն որն իրավասուեն լուծելու միայն մեծ անհատակաճությունները: ,

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՍԵՐԳԵՑ

ազզային-

Որնէ վերապահության չենթարկելով պոեզիայի սուբստանցիոնալ կատեգորիաները,Պարույր Սնակը, սակայն, ամբողջ սրությամբ էր դնում գեղարվեստական մտածողության համաշխարհային առաջընթացին ունկնդրելու պահանջը, հայ բանաստեղծությունը համաշխարհային պոեզիայի գեղարվեստական որոնումներին հաղորդակցելու անհրաժեշտությունը:Այստեղիցէլ սկիզբ է առճում կրքոտ բանավեճը,ն հախուռն որոնումը: Նա որոնում է ժամաճակակիցպոեզիա, դարաշրջանիռիթմն զգացող պոեզիա, ինտելեկտուալ պոեզիա, որը գիտելիքներըի սպաս է դնում բանաստեղծությանը, իսկ վերլուծութունը` զգացմունքի ծառայությանը: Դա թերնես ենթադրում է զգացմունքիմիագծությունից դեպի աշխարհի պոլիֆոճիկ ընկալումներ, պարզությունից դեպի բարդն ու հանելուկայինը, է դեպի մեծ պոեզիանն ինչը կարող է բայց դա այն է, ինչը տանում «Ժամահայ դեպի համաշխարհային կակից պոեզիան բարդ կան «Լիտեպոեզիաէ,- գրում է բու րատուրեն ֆրոնտ» թերթը,- պոեզիան,որը մի լայնանում էր, այսօր վերափոխվում է պոեզիա-խտացմանն որոճում է ապրումխիտ ու հայեցված Ընթերցողը հաճախ է այդ որպես հանելուկ, որը պռեզիանմեկնաբանել է, խիտն քան բյուրեղացած ոգնորությունն ներշնչանք» (Հխոօքույքօո Փքօո», 1964, Վ 4): Այդ պոեզիան,թերնս ինչ-որ «թարգմանության»կարիք զգում է, ու միջնորդված զուգորքանի որ գործ ունի բարդ ասոցիացիաների լայնատեսուդումճերի հետ, բայց ն զարմացնումէ փիլիսոփայական ն ու Ահա թյամբ մտքի վերլուծական լարումով: Պարույր Սնակի բաճաստեղծականխոստովանանքը.

պոեզիան մղել

ների

բարձունքներ ժամանակ

արտահայտություն: ավելի գիտելիքներ

իպված

Արտառո՞ցեմ ես Առհասկամալի՛, Ոչի՛նչ Քեզ կօգնեն, Եվ կհասկանաս: ն: Հավապրա, կօգնե՛

Չէ՞որ

ամեն ծառ

արմալրաշատբացափրումն է Եվ իմ ճյուղառատ լուսաբանումը: Սմե՛ ն արարած, Նույնիսկ բզեզը Իմ բնագրի մեկնությունն է հենց: Իմ

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

Ամեն մի կացին, Ամեն բահ

ու

մուրճ,

Սարից թավալվող ամեն քարաժայո, Ափերը թակող ու եւի ընկրկող Ամեն մի ալիք հմ իսկ խոսքերի արչագանքումն են.

Ա խոսքերն են արչագանքումը Նրանց բոլորխ.. Այնպես որ` կօգնեն, Ու կհասկանաս:

Իմ

՝

Չարենցի «Գիրք ճանապարհից» հետո Հ. Շիրազի «Լիրիկա» ժողովածուին էր վիճակված կրելու հայ պոեզիայի պատմության որանամյակկական նոր իճանը: Ժանրի զարգացմանհաջորդ ները արգասավորվեցիննոր տեղաշարժերով ու բանաստեղծական գրական այն դեմանհատականություններիինքնորոշմամբ, սակայն քը, որ կոչված էր ստեղծագործական հնարավորություններիավելի բուռն դրսնորման, Պարույր Սնակն էր, որի «Անլռելի զանգակատուն» պոեմն ու «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն նշանավորեցինհայ բանաստեղծական արվեստի նոր որակը: Ո՞րն էր գաղտնիքը, ի՞նչ հատկանիշներեն Սնակի քնարերգությունըբարձրացնումդասական կատարելության, ձեռք բերում հասարակական հնչեղություն ն համընդհանուրարձագանք: Ամենից առաջ դա դարաշրջանիոիթմի մեծ զգացողությունն է: Բայց արդի դարաշրջանի ռիթմը բարդ ոիթմ է, նա չունի դասական ռիթմի միագիծ հաջորդվածությունը, երնույթների դասավորության արտաքին համաչափությունը: Դա սինկրետիկ ոիթմ է, բարդ ու հակասական, հաճախ է ոիթմ, որն ինտելեկտուալ կան ու փիլիսոփայականաշխարհիբարդ Այս իմասէ տով Սնակը ընդլայնում հայ պոեզիայի գեղարվեստականհնարավորությունները, բանաստեղծական մտածողությունը դնում համարձակ ու աներնակայելի փորձության առաջ, ստիպում նրան ընկալելու երնույթներ, նկատելու իրողություններ, վերապրելու տրամադրություններ, որոնք սովորապես բանաստեղծական չեն համարվում: Սնակն ընդլայնում է բանաստեղծական ընկալումների սահմանը, համարձակփոփոխությունների ենթարկում բանաստեղծականի ու ոչ բանաստեղծականի ավանդական պատկերացումները, վերանա-

մի

անդ

ձնում

խախտող համաչափությունը կառուցվածքը: անէ

գեր

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ատրիբուտները, փոփոխո իրերի.

յում պոեզիայի առարկայական

երնույթների թիվն ու դասավորությունը պոեզիայի գեղարվեստական համակարգում: Տեսեք թե «Աղաչում եմ» բանաստեղծությա մեջ Պ. Սնակն ինչ ուղիների վրա է հայտնաբերումպոեզիայի առարկան. Աղաչում եւՄի վրդովվեք, եթե ասեն Փառասերին հենց փառասե՛ր. Ոչ թե համետխ Սրիկային՝ հենց սրիկա՛, Ո՛չ թե ազնիվ Հեռակային՝ հենց հեռակա, Ռշ թե ներկա... ԱղաչումեմՄի՛ վախեցեքանկեղծ խոսքից, Անկեղծխոսքը չի սպանում, Փակ խոցեր է միայն բանում... Սի վախեցեք Ժանգու քասից ժանգ քերելուց. Նա դրանիցչի փչանա... Մի վախեցեք

Կեղծի մասին ճիշչր գրելուց. դրանից կքչանա: Աղաչում եմԵվ թվաբա՛ եղեք մի քիչ, Բայց պայմանովայս ամոքիչ Ոչ թե ճշւրին սուր գումարեք, Այլ բաժանեք սուրր ճշտին... Ոչ թե վշրին գութ գումարեք, Այլ բաժանեք գուքը վշտին: Եվ պարծեցեքոչ թե հարցով, Հպարպացեք լոկ լուծումով. Փակագծի ճիշտ բացումով, Մնացորդով Ու քանորդով... Նա

ն

«Մարդը ափի մեջ» բովանդ ընդգրկել ԱյդհԳրքի ել նրա փատրաչունի ներքինմիագծություն, որովհետե.

Փորձեք մտովի թյունըԿպ ել անհնար է,

է,

սահմանները:

ճա

նա

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

բանաստեղծականձների ճմանության պատրանքը, այլն պոետական աշխարհի առարկայական հնարավորության եզրագծերը:Պարույր Սնակի բանաստեղծականինտոնւսցիային յուբահատուկ է զարմանալի զգայնություն. ճա նկատում, տեսնում, հայտնաբերումէ անհավանականը, անորսալին, ն այն, ինչ ամենից ավելի է զարմացական,կյանքի հարուստ փաստերըպոետականացճելու շռայլ կարողությունն է: Հենց միայն «Մարդը ափի մեջ» շարքը՝ «Խոստովանում եմ», «Չեմ հարգում», «Վիճում եմ», «Սարսռում եմ», «Հիանում, հրճվում եմ», «Ենթադրումեմ», «Արդարացնումեմ», «Հաեմ» ն այլն, վաստումեմ», «Մխիթարում եմ», «Մի պահ մեծամտում ն այլն, կամ «Վերնագիրը վերջում» շարքի հանելուկային հայտնությունները՝ «Այդ... իմ քայլերն են», «Այդ... իմ խոսքերն են», «Անքնությունս է», «Իմ... լռությունն է», «մրհամարհանքս է», «Այդ... իմ խոմ լծական ներքն հերն են» զարմանք թյամբ, պոեզիան անեզր տարածություններիվրա զբաղեցնելու ազատությամբ: Սնակի պոեզիայի մի այլ առանձնահատկությունն այն է, որ համատեղում է բոլոր զգայությունների գործակցությունը, ճա ոչ միայն իր գիտելիքներն է ի սպաս դնում պոեզիային, այլն տեսողականու զգացական էներգիան: Սա բերում է բանաստեղծական մթնոլորտի թանձրացումներ, պատկերներին տալիս փիլիսոփայական ենթիմաստ: Բերենք մի օրինակ «Վերնագիրը վերջում» շարքից.

տում

է ոչ միայն

են

բան

հալ

Եր-ետ են գնում պատերը հանկարծ, Աճվերջ հեռանում, Դառնում

հորիզոն, մուրենում, Որ, եթե ուզեմ, Որպես նոր կախարդ, Իմ զույգ չեռքերով կարող եմ հունցել Նրա կապույփը՝ Խմորի նման.. Աղմուկ ու ժխոր ողողում են ին» Բայց ինչ չեն կպչում, ինչպես չկանը` ջուրը օվկիանի... Իմ.. լռությունն է:

է այնքան Թե՞հորիզոնն

-

Առկա է մտածողության այն վերացարկումը, այն բարդ ասոցիացիան, որը պարտադրում է ենթիմաստի կոահում: Հոգնած լռության բանաստեղծականմտապատկերը, որը համենայնդեպս միջնորդված

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

է ն ուղղակի կառչածչէ բառի հասկացողությանը,ինչքան անհամա.

տեղելի,անհասկ լի է քին, առարկայական տրամաբ թյան սահմաններում,ճույնքան ներքին ռեզոնանս է ձեռք բերում մտապատրանքի ոլորտներում: փիլիսուիայականվերացության Պոեզիայի բովանդակության, գեղարվեստականհնարավորությունների ընդլայնումը Սնակի բանաստեղծական սիստեմում չպետք է ըմբռնելսոսկ թեմաներիբազմազանության,կյանքի համապարփակ ընդգրկումներիիմաստով: Էականն այն է, որ նա համապարփակությանէ հասցնում կոնկրետ բանաստեղծության բովանդակությունըն եթե նրա պոեզիանիր ընդհանրության մեջ հատկանշվում է տրամադրությունների, մոտիվների, թեմաների հարստությամբ, ապա կոնկրետբանաստեղծություննէլ, նույն տրամաբանությամբ, ներառնում է հարուստ բովանդակություն: Իր բնույթով Սնակի պոեզիանբազմաձայն է, նրա բովանդակությունըեզակի զգացումի արտահայտություն չէ, այլ ապրումների սինթեզ, կապակցությունների հանգույց, զեղումների համադրություն: Նա փաստը, երնույթը, ար

այն, ինչ բանաստեղծության«նյութական» տարրն է, չի առանձնացնում կյանքի ընդհանուր կապակցությունից, այլ վերցնում է բազմակի առնչություններիմեջ, դնում բոլոր հնարավոր ն անհնար կապերի հանգույցումն ազատություն տալիս փիլիսոփայականմտորումների իր տարերքին: Սնակի պոեզիան չի որոնում զգացմունքի պահը, այլ նրա պատմությունը, չի վերապրում տրամադրությանանշարժ դրությունը, այլ ճրա շարժումը, չի հոգեբանությանավարտվածութունը, այլ նրա դիալեկտիկան. սպառում

Հանգափացրու ինֆ»

Հաւնգատացրո՛ ւ... Օգնի՛ր, որ ցավա.. Չի անցնի ցավս: Գուցե պեւրք էլ չե որ անցնի ցավը: Նա էլ է ծնունդ, Ինչ-որ երեխա Եվ.. իր ապրելու իրավունքն ունխ.. Օգնիր, որ ցավիս եւրնում պահվեմ Հանգափացրու ինֆ Հանգարացրու..

Թվում է, թե սա

ն

սկիզբ է,

ցում, կամ մի թախանձանք.

ն

ավարտ, գուցե

նս

մի հավաստիա-

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

է այս երկմրանքը, Իճչի՞ համար

Չէ՞որ

փանջվել եմ ես ազնվորե՛ ն: Թող որ ամեն բան բաց պատկերվածչէ, Սակայն ամե՛ ն բան պատկերացված է: Ինչ-որ հնարքով կողպիր միքերա Հանգարացրու ինֆ Հանգարացրու..

եմշատ

Աճչափ կարուր

պարզ

Տափա՛ կ-կրկնված,

խոսքերի՝

ողո

Շատ զործածվելուց րկ-լպրծո՛ւն, Բայց նան միակ,չփոխարինվող Շատ րզ խոսքերի: Թող որ այցելեն ինչ այդ խոսքերը: Եվ այնժամ գուցե ես ժպտամ նորից ինչ հանգստացնեմ: Եվ իմ ժպիտով Սակայն մինչն այդ ի նչ խոսքով կուզես

պա՛

Հայնգարացրուինֆ Հանգարացրու..

Բայց սա էլ դեռ ավարտչէ. այնտեղ, ուր վերջանում է բանաստեղծական կոմպոզիցիայի մի որոշ ըմբռնում, Սնակի համար սկսվում է պոետականորոնումների ասպարեզը: Եվ ահա տարածվում է բաճաստեղծությունը՝մտորումներ են փոխանցվում, դրույթը փոխվում է հակադրույթի, ապա հանգուցվում համադրույթով, նոր խոհեր ու հարցումներ են ծագում, որոնք մտքի ու երնակայության հզոր տարերքով բացում են փիլիսոփայական թափանցումների անափ հորիզոններ. Հանգստացրուինչ՝

Չգիտեմ ինչով: Գուցե՝ ոչնչով:

Էլ չկա՞ հրաշք: ես

Իսկ դու կարող հրաշք արեղծել Թաքուն երիզված կետկետուն քայլիդ հնչուն նազանքով` իմ շրջակայքում.Փոշով խավապատ հայելու վրա` Քո փորագրիչ-նկարիչ մատի մի խզբզանքով, Ռր

ճմաւն

Իսկ սա

լինի անհայտ մի լեզվի նշանագրի: միշտ ունի թալիսմանի ուժ...

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՍԵՐԳԵՑ Տուր ինչ մի խորհուրդ, Խորհուրդայնպիսի, Որ

ոչ

մի բառով չի բռնադատվում:

Էլեկտրագիրմի գալարագիծ կամ մի լուսալիք, Ինչպես անում են ճշգրխր կոչված սարքերը միայն: Թարգմանությունը մի՛շփ սպանումէ: Քեզ մի թարգմանիր. Ինչ հանգափացրու Հանգարացրո ւ..

ն կոնկրետզգացականի սահմաններումՊաԿոնկրետ-իրականի Սնակըանակնկալներչի ցուցադրում:Բայց երբ այդ սկզբի վրա ն երիզվում համամարդկային դրվում է փիլիսոփայական հասնում է զարմանալիխորուխոհերի հետ, ապա նրա պոեզիան թյան ու երեակայությանանակնկալ թռիչքների: Որքան սիրո երգը է հնչում, թույլ նույնքան«Երգ պահի քնարականվերապրումներում երգոց» պոեմում, ուր այդ սերը բարձրացվում է խոհական-փիլիսոփայականիմաստի,բանաստեղծիտարերքը հորդում է, իր հոսանքի հետ բերում անչափելիզգացումների պոետիկականհրապույրը:Դա սիրո դիֆերամբ է, գեղեցկությանապոթեոզ, վայելքի ձգտում, երնակայության ռոմանտիկպատրանք, որը ն կա, ն չկա: Բիբլիականսերը միստիկա է, այստեղ նա երազանք է, եղելության պատրանք,որ չքանում է, ն չքանում է առհավետ.

երնույ

րույր

Հեռու եւ, հեռու,

այն չես տա ինչ` որքան էլ չայն փամ: Գիտեմ որ չկաս, չեմ գտնիքեզ` որքան էլ փնրրեմ:

Ու Ու

է միայն տվայտանքը ն հավերժաացումը այդ անհաս սիրո: Փիլիսոփայականհայացքն ավելի լայն տարածություն է չափում «Եվ այր մի՝ Մաշտոցաճուն» պոեմում: Զարմանալ կարելի է միայն. թե ինչպես է բանաստեղծըկամուրջ ձգում պատմության դարերի վրայով, մի տեսանելի հարթության վրա իրար կապակցում անցյալը, ներկան ու ապագան ն պատմության քառուղիների հանգույցումուրվագծում այն մարգարեին, որը կոչված էր խորհրդանշելումի ամբողջ ժողովուրդ: Ներշնչման տարերքի հորձանքում Պարույր Սնակի բաճաստեղծականերնակայությունը ապշեցուցիչ սահմաններ է թնակոխում. մտքի ինչպիսի թռիչք, երնակայության ինչոդիսի՝ սլացք: ինչպիսի` անչափելի տեսահորիզոն ն այս ամենի մեջ գիտականին բանաստեղծակունի ինչպիսի՞ միահյուսում. Մնում

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

Այո, մենք կայինք նրաւնից առաջ:

Սակայն աշխարհի լայնքի վրայով Սի չտեսնված մրրիկ էր անցել: Հրեա մի գունափ` "Քշվածիր երկրից, Օտարականին հյուրի փեսքով, Ինքն իրեն րարավ աշխարհից-աշխարհ: հին, Զորավոր էին ատրիվածները

Այնքան զորավոր, Որ անկեղժ էին ու չէին արում: աղքափ այս եբրայեցին Եկավ շաղ տալով խոտրումներ օդում, Եկավ` զինավառգեղեցիկ արով..

Իսկ խեղճ ու

Սիամխր էին աստվածները հին, Սիամիտ այնքան, Որ ծարավն իրենց հագեցնում էին լոկ արյամբ զոհի Եվ իրենց քաղցը՝ նույն զոհի մսով: Իսկ եբրայեցին եկավ ասելու «Այս է մարմինն իմ, առեք ու կերեք: Այս է արյունն իմ ըմպեցեք սիրով»:

Պատմափիլիսոփայական այս նախերգանքը, որ ժողովրդի պատմությունը իմաստավորումէ մարդկության որոնումների համաշխարհայինընթացքով,դիպուկ պիտի գտներ շրջադարձային այն կետը, որը պիտի նշանավորեր հայ ժողովրդի ինքնության ու հարատնության մաքառումը: Մենք մեհյաններ ենք կառուցել, երկրպահին աստվածների, մենք կործանել ենք ճան հին աստվածներն հավ լովնրա դելնոր ելությունը: Բայց հին աստվածների կործանումը քմահաճություն չէր ն ոչ էլ ճակատագրական սխալ: Նրանք պիտի կործանվեին, որովհետն կորցրել էին իրենց ամենազորությանգեղեցիկ հավատը.

գել

ն`

Ուղղամիտ էին ատրվածները հին. Ուղղամիտ էին Պարզ դերչակի պե Իրենց հավատի հանդերչը նրանք Միշտ ֆնում էին ճիշտ կյանքի վրա:

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Իսկ եբրայեցին եկավ կարելու հանդեր» Մի համընդհանուր-կախարդիչ Որով պիրի որ հավասարվեին ու Եվ վտիտ գեր, Եվ հաար ու բարակ... ճշտախոս էին ատրվածներըհին, ճշտախոս էին՝ երեխայի պես Մարդկանցմարդ էին նրանք անվանում, Իսկ իրենց՝ ատրված: Իսկ եբրույեցին ասաց. «Սարդ եմ ես», Եվ.. դարչավ աարված՝ «Մարդ եմ» ասելով... հին, սՉորավոր էին ատպրվածները Այնքանզորավոր, ու Որ անկեղծ էին չէին արում, Իսկ պատմության մեջ կան ժամանակներ, Երբ ով չի արում՝ պխրի կործանվի... Եվ կործանվեցինաստփվածները հին: Նոր աստծու առաքելությունը, սակայն, Հայաստան աշխարհին փրկություն չբերեց: Նրա քարոզած պատվիրաններընույնպես պիտի դառնայինգեղեցիկ սուտ, իսկ մարգարեն իր զորությունը պիտի հավաստիացներ այդ գեղեցիկ սուտը հատկացնելովհանդերձյալին: Իսկ պատմությունն իրենն անում էր. ուժի ն բռնության, օրենքի ու իրավունքի գոյամաքառումը գործում էր դաժան անհրաժեշտությամբ ն պետք էր որոնել մի զենք, որ իր հզորությամբ կարողանա դիմագրավել պատմության դաժան փորձություններին: Վարանումի, տարակուսանքի, սպասումի այս անորոշությունն էր, որ ծնունդ տվեց պատմության մարգարեին.

ամապատելի ճ: ոպայն պատճառ

Նրանց ծնունդը միշտ էլ թվումէ դարեր կզ Բայց նրաւնքկյանքում միշ էլ ծնվում են են Որ անչափ շափ սպասել նրանց:

Եվհեւրո

շալ

են նրանք, Ժողովրդիմեջննջում Ինչպես ջրի մեջ՝ ահեղ գոլորշին, Ինչպես ընփանի աքաղաղի մեջ՝ Իր իսկ երբեմնի թռչունությունը,

է

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

Ինչպես մանուկի Ակռա-ափամը: Նրանք ծնվում

են

պարապ

ՍԵՎԱԿ

բերանում`

իրենց ծնողի անօգնությունից,

Որպեսզի դաոնան նոր զորեղություն: Նրանք ծնվում են ինչ-որ հանճարեղ մի հոգնությունից, Որպեսզիդառնան հանճարեղություն: Նրանք ծնվում են, որ ապացուցեն Որ վերջը մի տեղ դառնում է սկիզբ: Նրանք ծնվում են որ ապացուցեն, հրաշք չկա, Կա միայն կարիք: Նրանք ծնվում են, որ ապացուցեն, Թե այնտեղ է լոկ սխրանքն սկսվում, Ուր վերջանում է ամեն մի հնար... Թե

Եվ այսպես, մեծ լուսավորչի քաղաքակրթականհւսյտնությունը՝ գրերի գյուտը, խորհրդանշեց հայոց պատմությանիմաստությունը, հոգնոր հանճարի այն ներքին տրվածքը, որ պիտի դիմագրավեր ապագա դարերի դաժան փորձությանը ն հայ ժողովրդի մտավոր լարումը հասցներ գիտության հրաշքների համաշխարհայիներկունքին.

Կանգուն առ կանգուն թաղվելով հողում` Հառնեցինք դարչյալ, Մճացինք կանգուն. Աճվերջ ընկնելով` Վերաթնեցինը.

Մեռնելով անվերջ՝ Գոյատնեցինք.. Եվ հիմա արդեն այդ մե՛զ չեն պեղում, Այլ մենք ենք պեղում Այդ մեզ չեն հիշում, Այլ մենք ենք հիշում Մե՛զ չեն վկայում, Մե'ճք ենք վկայում՝ Հասնելով ուրիշ ժամանակների, Երբ մենք՝ րառապած միշտ քանակներից, Հպարտ ենք արդեն մեր նոր որակով Մենք բռնադատված արբանյակության Հպարտ ենք հիմա այն արբանյակով,

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Որի ծիրի մեջ կա ն վազքը մեր. Եվ հպարփ` ճան հրթիռով այն նոր, Որի թիռի մեջ կա հրաշքը մեր...

«Նվ այր մի` Մաշտոց անուն» պոեմը հզոր տաղանդի ստեղծա գործություն է, ուր ամեն մի տող, ամեն մի պատկեր ցուցադրումէ Սեակի բանաստեղծականերնակայության մեծ թռիչքը, ինտել թյունն ու փիլիսոփայական թանձ մը: տուալ կ Սակայն, Պարույր Սնակի պոեզիանբավականությունչի գտնում միայն փիլիսոփայական խոհի ու առեղծվածների ոլորտում: Նրա բանաստեղծականտարերքը նույնքան հզոր ու անեզը է, երբ քննում է մարդուն իրերիբնությունը, կյանքը զննում սոցիալականու էթիկական ճշմարտությանտեսակետից:Այստեղ նրա ռեալիզմը ձեռք է բերում վերլուծական զարմանալի կարողություն ն քաղաքացիական ազնիվ պաթոս: Եթե ճշմարիտ է, որ Սնակի գեղագիտական իդեալը ելնում է սոցիալական օրինաչափություններիգիտական ըմբռնումից, ապա ակներն է ճան, որ նա հակված չէ գաղափարըհանգեցնելու մերկապարանոցներբողի կամ թմրեցնող գոհության: Մարդունառնելով իր ափի մեջ, բանաստեղծըթափանցում է ճրա հոգու խորքը, քրքրում նրա էությունը, որպեսզի անտես չթողնի մատնող ոչ մի գալարում: Նա մարդու շահախնդրությունները դուրս է բերում իր եսի սահմանական հետաքրքրություններիցն չափում այն կյանքի մեծ ն այրում այն ինչ մանը է, չնչին, մն է ու մարդկայինը: Ճիշտ ապրել Սնակը: Հիրավի մաքառո՛՞ւմ,քանի որ առաքինության բարոյականը դատարկ խոսք է, երբ միայն ինքնաբավ հավաստիացումէ: Եթե սեր է, ապա այն պետք է լինի անձնազոհ, եթե հայրենասիրությունէ, ապա այն պետք է լինի համոզմունք, եթե քաղաքացիություն է, ապա այն պետք է լինի ազնիվ ու մարդասիրական: Իդեալ-մարդուն մարդ-իդեալի տեսակետիցՍնակը ն դրժում է, ն հրաժարվումէ, ն ցասկոտ է, ն անողոք, ն ատում է, ն արհամարհում, ամենուրեք բանաստեղծական կեցվածքի մեջ ի հայտ բերում ճշմարտության պատգամախոսին: «Ատում եմ», «Չեմ հարգում», «Վիճում եմ», «Ողբում եմ», «Խուսափում եմ» ն նման քերթվածքները իսկական բանաստեղծականպատգամախոսություններեն, բայց ոչ երբեք վերացականքարոզի հանգեցված տիրադներ: Եվ այսպես, բանաստեղծմ ատում է.

ամենը, մարգուներով»

ոետականանում լեհ

ձրն

Արո ւմ Թե նա

եմ չյունը՝ փեղում ամառվա կեսին.

է

կաշկան ք

ՊԱՐՈՒՅԸ

Եվ Թե

մահճ

եմ

ՍԵՎԱԿ

ափում

հյուր է գալիս աղջկարեսին..

Ֆրան ու նրանց... Ովքեր համայնքի ծովից են խոսում, Բայց դեպի իրենց լճաւկն են հոսում...

Արում եմ նան այն խելոք սուսիկ-փուսիկությունը, Որտեղ դժվար է անգամ տարբերել երեսն ատրառից... Բանաստեղծը չի հարգում նրանց.

Ովքեր սերտում են ն ոչ թե դատում, են բնավ չեն կշռադատում ճառում Ովքեր չեն ջոկում ո՛չ թացը չորից, Ոչ էլ տարբերումանդունդը չորից. Ովքեր գրածի տառն են ընթերցում. Ովքեր քնածին մեռած են կարծում.. նան Չեմ հարգում

այն նորությունը, Որ վաղեմության նոր փարբերակնե

Այճ չորությունը, Որ չի տարբերվում անգթությունից, Աճհուն թվացող այն խորությունը, է եղեգն ու ջրմուռ Որտեղաճում Եվ հիմարավունայն բարությունը Որ մոռանում է կսկիծ ու մրմուռ...

Բանաստեղծըվիճում է, վիճում այն ամենի հետ, ինչը դուրս է բնականէությունից, ինչը շեղում է, ինչը խաբուսիկ է կամ վրիպանք. Ես վիճում եմ.

Մոկ

է՝ ում հեւ, Ինքսի՞նչ հեր Թե՞ ուրիշի..

վիճում եմ ն ատրղերիցլավերի հեւ, Եթե նրանք տալիս են քեզ աղուր մի լույս, Բույց ո՛չ կրակ... Ես

վիճում եմ կանաչների, ծովերի հետ. Եթե նրունք դաշրում փտում, Բայց չեն մրնում Ոչ մի մարագ.. Ես

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Կյանքը ն մարդը իրենց բոլոր շարժումներով ու դրսնորումներո բանաստեղծիքննախույզ հւսյացքի առաջ են ն նա տեսնում, ունկնդրում է ամեն բան, չափում ամեն ինչի իմաստն ու խորհուրդը,մերժում ստորճ ու արգահատելին, վեհացնում ազնիվն ու գեղեցիկը, կասկածում ու տարակուսում ն փարատում դրանք փիլիսոփայական հավատով.

Ինչո՞ւ թաքցնեմ Ես

ճանաչում

Ի՛նչ

ասես

եմ ն

գիտեմ մարդուն:

չկա նրա փակ սրտում:

նրան հաճախ դափափեպումեմ, Երբեմն նրան նույնիսկ ատում եմ, "Ես

Բոաւյց, ամենից շավ, խոր հավատումեմ: Ես հավաղրումեմ հավատի մարդու ն Իմ ա՛յս հավարին...

ա.

նան

Պոեզիան վերլուծությանը ասպասկզբունքը Սնակի հայտնությունն է հայ րեզում: Նրա նախորդըԵղիշե Չարենցն է, ն, շարունակելով չարենցյան ավանդները,Սնակը նոր աստիճանիէ բարձրացնումայն, ամբողջական ձն տալով այդ թե նրա բովանդակությունը ն թե գեղարվ չական հնարավ կյանքի

ե

լ

ե

բանաստեղծու

ուղղությանը, ընդլայնելով վերլուծու ասպարեզ պայն տալիս կայդուղղությանը թյանը, է կենազատագրում շեշտին, իսկ մյուս կողմից բանաստեղծություն առաջ նա րությունները: Ամենից

է

հակ

ն մղում դեպիընկալումներիփիլիսոփայականոցաղագրությունից առլորտը: Վերլուծությունն ու էթիկականպատգամախոսությունը, հասարակ, հայ դասական պոեզիայում քիչ է ներդաշնակվելարվեստի կատարելությանհետ: Թեմայի գեղագիտականլուծումը կամ րում, կամ ելք որոնել փակվելէ ու դեպի (Պատկանյան, Ծատուն՛ ն՛ Նա րյան): Սնակը բացառում գեղարվեստական է մեկը, մյուսը: լայն հնարավորություններէ բացում բանաստեղծականայդ ուղղության առաջ, հայտնագործում կակերային նոր ռուցվածքային նոր լուծումներ, ստեղծում թեմայի գեղագիտությունը: Եվ էլ արտաքուստ սովորական ու հասարակ թվան ն

կեն

խրատաբանությունն երգիծանքը ւ

հ

խուինչքան հարուցի ը, ինչքան էլ մինճնույննէ, Սնակը թտահան ազատությունը, ամենու մբ ղծորեն, պռետիկականը երնույթի մեջ.

քերն ու թյունների մնում է բան

սանք

Լ

հարց

հայտաբել

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

ավելորդ գորով ունեք Տարեք շուկա՛, Թե

Ես

Թե

ծախող եմ, ոչ թե առնող: ավելորդ կորով ունեք ու կամ,

Ես կամ

Էլ ինչանից էլ լավ ֆեռք բռնո՞ղ: Խե՞լք եք ծախում Առճողը չեմ, Թե գինն ջրի գին եՀաջողությա՛ համն եմ անգամ ես մոռացել, Ահա թե ի՛նչ: Ելք չե՞ք ծախում Հազար աիսու, Թե չէ մուրքը իմ կողքին Ե Չի պահանջվումն մուտքի փոմսՔիչ է մնում քաշեն թնից..

անգամ

ն

Մենք տեսանք, որ Պարույր Սնակի պռեզիան մի դեպքում թամ է փիլիսոփայական կային կռահումների ոն խոհի ու էթիկական մի այլ դեպքումզբաղվում կյանքի իրողությունների խորազնին վերլուծությամբ: Այս երկու էական հատկանիշների միասնության ճրա բանաստեղէլ մ լության Այն, ինչ յուրահատուկ է մն է առարղությանը, թյան կայի ն բանաստեղծության միջն: Պոեզիայի առարկայական ու պատկերային սկզբին ճա հակադրում է մի վերացություն, ուր արդեն գեղագիտականչափանիշ է դառնում փիլիսոփայականվերլուծությունը: Սնակի պռեզիանբացառում է նկարագրությունը,«Մարդը ափի մեջ» գրքի շուրջ հարյուր հիսուն բանաստեղծություններիցչկա գեթ մեկը, որ ծնված լիճի ներշնչման առարկայական ազդակից,իբրն բնությանայսինչ երնույթի՝ անտառ, առու, աշուն, ծաղիկ ն այլն՝ ինքնակա նկարագրություն: Բացառելով նկարագրությունը ն հանդես է գալով որպես վերլուծող ն փիլիսոփա, Պարույր Սնակը հասնում դասական բանաստեղծության այն մեծ հայտնությանը, որը կոչվում է պատմողականություն,ն որը առերնույթ հասարակ թվալով. էապես ի

է

լորտը,

կան

ծական

զեղարվ

ր

մեծ

ճեջպիտի որոնել գեղարվեստա Պարույր Սեակի ջ

տաղանդներիբացառիկտրվածքն է:

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ԶԵՐ ՀԵՏՅ

9--------

Ո

ն Պարույր Սնւսկի պոեզիայի գեղագիտական իմացաբանա կառուցվածքը իր բարդության մեջ արտացոլումէ հասարակու բնության, նյութի, աշխարհի ու տիեզերքի վերաբերյալ 20-րդ դարի հայտնություններիանսահման ու հարաբերականկախվածություն Ֆրանսիացի նշանավոր բանաստեղծՊոլ Վալերին, որն ի դեպ ձգտում ուներ պռեզիանմերձեցնել գիտությանը, այսպես էր բնորոեղծությունը հանը լծությունը. «Բ շիվ է, շում ինչ-որ ճշգրիտ ռիթմի վարիացիաներիմասին րրերի որոշակի նշանակուայն կազմավորող խան եհավասարումէ, որը կարող է լուծում համարվել, թյան: թե նրա լուծումը հավասարություն է, այսինքն սիմետրիա (համաչափություն)»: Ապներնէ, որ սա գեղարվեստիմի ըմբռնում է, որի իմացաբանական հիմքըդասականբնագիտությունն է, աշխարհի ճանաչողության դասականօրինաչափությունը: Ըստ գեղարվեստի այդ ըմբռնման, ոչ ն մի երնույթ չի կարող մուտք գործել գրողի պատկերացումների զգացմունքների աշխարհը, որ ենթակա չլինի չափման: Բայց ֆիզիկայի ու բնագիտության,այսինքն աշխարհի իմացությանդասական օրինաչափությունները 20-րդ դարի գիտական հայտնագործությունների հիման վրա արմատականհեղաշրջումների են ենթարկվում, ընդլայնում աշխարհի իմացության սահմանները, փոխում մատերիայի, ժամանակի, տարածության նախկին պատկերւսցումները, բարդ ու հակասական առեղծվածներիեն ընդառաջումմարդկության բան

այսինքն գիտության

Ք.առատողը

հասարակականզարգացման վերաբերյալ տեսական ուսմունքները: Երկու համաշխարհայինւվատերազմները,Հոկտեմբերյան սռցիալիստական մեծ հեղափոխությունը,կոմունիստականգաղափարաբանության հզոր վերելքը, կոմունիստականֆորմացիայի հասարակական կառուցվածքի ստեղծումը, որոշակի տեղաշարժերեն առաջ բերում պատմությանզարգացման համաշխարհայինընթացքի մեջ, սուր կետի վրա դնում երկու աշխարհներիգաղափարականբախումը: Եվ որովհետն հին աշխարհը դեռես սոցիալական, քւսղաքական, ռազմականու գաղափարականուժ է ներկայացնում ճիգեր է անում պահպանելու իր գոյությունը պատմության ասպարեզում, ուստի ն

ն

երկու աշխարհների հակասությունըմարդկությանճակատագիրը ենթարկում է սուր հակասությունների կատաստրոֆիկգուշակությա Պատմահասարակականու իմացաբանական այս բարդ մտապումները իրենց կնիքն են դնում 20-րդ դարի գեղարվեստական ծողության վրա, փոխում նրա ներքին ու արտաքինպեյզաժը, կան ու փիլիսոփայական համակարգը:

փոխակե

ոճա-

ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ մտածող գեղագեւղ Որպես Սնակըիր իդեալը Պարույր որոնում ու

կյանքիհամաշխարհային կառուցվածքիփիլիսոփայականտարածություններում:Մարդը նրա գեղագիտության համակարգում սոէ

կոնկրետությունից վերաճում է փիլիսոփայական հասկացիալական ցության:Եվ որովհետն նրա գեղագիտականիդեալը վերջին հաշվով է ապաստան գտնում մի նորաձն էթիկական հուփիլիսոփայական

՝

մանիզմիհանգույցներում,որը անզոր էլուծելու կյանքի համաշխարուստի ն բանաստեղծիներաշխարհը ենհային հակասությունները, է հակասական դեգերումների, կրքոտ ու անհանգիստ թարկվում Եթե այդ այդպես է, ապա միաժամանակ,ակներն է, ջղաձգումների: որ նույն էթիկականհումանիզմը ի հայտ է բերում իր ենթակայությունը բանաստեղծիստեղծագործության օբյեկտիվ բովանդակության հանդեպ, որը իր համապարփակ ընդգրկումներով,տաղանդիլայնատես, կրքոտ ու ակտիվ խառնվածքի ուժով ձեռք է բերում քաղաքացիական պաթոս: Փիլիսոփայական ու իմացաբանականայս բարդ հանգույցներում ձն է առնում Սնակի բանաստեղծականմտածողության բարդ ու ինքնատիպ կառուցվածքը: Սնակը, հիրավի, համարձակորեն փոխակերպում է պռեզիայի գեղարվեստական համակարգն ու ներքին պեյզաժը: Խախտելով կառուցվածքային համաչափության սովռրական չափերը, նա նոր ստուգության է ենթարկում աշխարհի իմանալիության ն անիմանալիությանբանաձները:Նա իր բանաստեղծական մտորումների ոլորտն է առնում երնույթներ, որոնք ենթակաչեն չափման, նա պաշարվում է մտորումներով, որոնց խորհուրդնիսկ չի կարողանում կռահել.

Մրքովս հաճախ բաներ են անցնում, Որ շատ նման է խելագարության:

Մարդուն շրջապատող ընդունվածի թարկվում. պես

ն ուղեկցող իրերի ու երնույթների մշտաերն անգամ կասկածող հարցումի են են-

Չորից թռչելի ժայռից ցատկելիւ Որպես կենդանի-շնչող արարած, Նա խեղանդամվում Ու փնքտճքոցով քարշ տալով ուրը Փոշի է հանում ճանապարհներին... Իսկ մենք պարզապեսկոչում ենք... քամի -

Եվ ուրիշ ոչի՛նչ: Նա էլ մարդու պեւ,

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Ունի ամոթի զգացումը նույն, Դրա համար էլ Հագուար է գորժում խուրից ու թիից, Որպեսզի ծածկի իր մերկությունը... Մենք ընդամենը կոչում ենք.. առու Եվ ուրիշ ոչի՛ նչ:

-

Ապներնէ, որ բանաստեղծըչի բավարարվում երնույթների միանշանակ իմացությամբ,նա փորձում է կռահել իրերի բազմանշանակ էությունը՝ իր անսահման կապերի մեջ: «Ֆիզիկայի տեսության զարգացման մեջ,- գրում է ժամանակակիցտեսաբանը,- նկատվում է բազմանշանակմի առանձնահատկություն,որի կողքով չի կարելի անցնել: Ֆիզիկայի գիտության առաջընթացի հետ՝ մշտապես աճում է ֆիզիկայի տեսության օրենքների ու հասկացություններիվրա հենվող ինվարիանտությանպահանջի ն համաչափության պայմանների քանակը: Տեսական ֆիզիկայի զարգացմանընթացքում գիտնականը ստիպված է ավելի ու ավելի շատ գործ ունենալ համաչափության պայմաններիու ինվարիանտությանպահանջներիքանակիհետ: Մի խոսքով, դա վկայում է այն մասին, որ դեպի մատերիայիխորքը իմացության առաջընթացիհամեմատ, գիտությունը բացում է ավելի ու ավելի շատ անհամաչափություն (1օօքոօթոյ նյութական օբյեկտների ներքին կառուցվածքի մեջ...» («ՓողօօօՓճատծ ոքօծոծուծւՓու

ՖՈՇԵԹՈՅՔԻԵՈ: ՎոՇոու»,

հ/., 1963, օք.

13):

Հարցի փիլիսոփայական դրվածքը, անշուշտ, առնչվում է արվեստի իմացաբանությանհետ: Եթե գիտությունը նյութի ներքին կառուցվածքիմեջ հայտնաբերումէ անհամաչափության դրսնորումներ ն եթե արտաքին աշխարհի երնույթները բացում են ինվարիանտության ու համաչափությանբազմաթիվ քանակներ, ուրեմն արվեստն ու գրականությունը գեղարվեստական պատկերի օբյեկտիվ կառուցվածքի մեջ նույնպես կարող են հայտնաբերել ինվարիանտությանու բազմաթիվ քանակներ: համաչափության Այս տեսակետիցՍնակի պոեզիան գեղագիտական լուրջ հետաքըքրություն է ներկայացնում ն առիթ տալիս տեսական ընդհանրացումների: Նրա պռեզիան երնույթների օբյեկտիվ կառուցվածքի մեջ նոր նշանակություններէ հայտնաբերում, ուստի ն իրերի պատկերային սահմանումներըհանգեցնում է բազմանշանակադեկվատների: Բանաստեղծական այս մտածողությունը թելադրում է իր պոետիկան, բառի, տողի, պատկերի, համեմատության,վերադիրի իր համակարգը: Տեսեք թե «գժվում եմ» հասկացությունը նրա բանաստեղծության մեջ իմաստային ինչ նշանակություններ է բացահայտում.

ՊԱՐՈՒՅԸ

Իսկ

գժվելով չե՞նսիրում ու

ՍԵՎԱԿ

ատում:

Իսկ գժվելուց չէ՞ փայտը ճարճատում: Առանց գժվելու չկա շահած մարվւ Առանց գժվելու չե՛ն ծնի նոր մարդ: Միճչն չգժվի՝ ջուրը չի եռա, Կկեղնչի պափռի հատիկը նոան: Ծառե՞րնեն փթթում Գժվա՛ծ են անշուշվ, Երկի՞րնէ պրտում Գժվա՛ծ է անշուշտ... Սերմերը մինչն կարգին չգժվեն

Բե՛րք չեն դառնալու: Թաթերը մինչն Ձե՛ռք չեն դառնալու: Բառերն էլ մինչն կարգին չգժվեն Ե՛րգ չեն դառնալու...

կարգին չգժվեն

Վերադիրների այսպիսի կուտակումները, պատմողականազատ ծավալումները առաջին հայացքից չեն ցուցադրում հղացումների մտածականկոնկրետության ու խոսքի ավարտվածության պատրանք ն քիչ չեն կշտամբել Սնակին չափի զգացումը երկաՊարույր բաբան մեղանչումին ու ավելորդաբան գայթանքին ենթարկելու համար: Սակայն դա կանխակալ տպավորություն է միայն, որը նույնքան անհամատեղելիէ տեսական ստուգության հետ, որքան տարակուսանքը` տերյանական ստանդարտի հանդեպ: Բոլոր դեպքերում ձնի ու կառուցվածքի որոշիչը բռվանդակության ավարտվածությունն է, իսկ գեղարվեստականլուծումը ոճի ու մտածողության անհատականենթակայությունը: Մի բան ակներն է, որ կարճ տարածության ու զգացմունքի համառոտ ասպարեզի վրա Սնակի պոեզիան անակնկալներչի ցուցադրում: Պատկերավոր ասած, իր ներքին տառերքն ու էներգիան նա լարում է մի երկար թռիչքի համար, որի մեկնարկնու վայրէջքը պահանջում են լայն տարածություն: Եվ տարածության այս լայն սահմաններում, Սնակը բանաստեղծությունը է ն «ճյութական» ն՛ «ձնական» տարրերի համալրումհարստացնում ներով:Ամենից առաջ նկատենք, որ Սնակի պռեզիան հատկանշվում է հարստությամբ, կարելի է հեշտությամբ նկատել, որ բառապաշարի ճա պոեզիայի բնագավառն է բերում հին ու նոր բառեր, բառակապակցություններ,դիմում բառաստեղծումների, գտնում բառի իմաստային ճոր երանգներ:

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Ընդլայճելով բանաստեղծությանիմաստային-ֆունկցիոնալնշանակությունը, Սնակը առաջադրումէ տողի, հատվածի, պատկերային կառուցվածքիգեղագիտականուրույն լուծումներ: Նրա քերթվածքներում տողը ն հատվածը նկատելիորենազատ են, անկախ ն ինքնուրույն, բանաստեղծությանընդհանուրհյուսվածքում նրանք օգտվում են նան իմաստայինինքնուրույնճշանակությունից. «Ամենից դժվար բանը սիրելն է», «Մենակություն բառից դողդողում է օդը իմ սենյակի», «Սուտ կա, որ ճիշտ արժե», «Ոսկին վերստին ոսկի է մնում», «Հեշտ է, գուցե գրքեր գրել, ոչ թե կարդալ...», «Ճրշալույսից առաջ քունն ավելի խորն է», «Եվ կործանվեցինաստվածներըհին», «Հենց այսպես էինք մենք ապրում այնժամ» ն այլն: Սրանք բանաստեղծության մեջ հանդես են գալիս որպես ինքնուրույն միավորներ ն իհարկե, հենց ընդհանուր հյուսվածքի շղթայում ավելի են հասկանալի դարձնումիրենց անկախությունը:Տողը վեր է ածվում ինչ-որ պատգամի, ստանում ասացվածքի իմաստ, դառնում հանգույցի ելակետ ն, լուծող: Նույնպիսի իմաստային ինքնություն են ստանձնում ճան բանաստեղծության հատվածները,ճրանք ամբողջի մի մասն են, որ առանձինվերցրած ունեն ինքնուրույն իմաստ: Այս իմաստով էլ Սնակը շատ հաճախ խախտում է բանաստեղծականկառույցի գծային օրիճաչափությունըինչ-որ անակնկալ անցումներով: Նա փոխում է բանաստեղծությանսկզբի, միջինի ն վերջինի համաչափությունը, շարժում դրանց տեղերը,ջնջում դրանցսահմանները: Տեսեք, թե, օրինակ,կառուցվածքիու տրամաբանությանինչ ներդաշնակմիասնություն է ստեղծում «Հրաշալի այգեպան»` հիրավի բանաստեղծականգեղեցիկ շարքի հեղինակը. մ-ի: կանցնիքարավանն օրերիս ձյունը կմաղի իմ ճամփին,

Ու

Եվ գուցե չորաւնաշեն այգի Տապալվի ուռենիս գետափին:

Գուցե վայր շառաչեն հողմերից, րս ոսկեվոր, Սիգե՛ րս, մրգե՛

Եվ գուցե իմ այգու ծառերից լոկ մացառներսգավոր...

Սրան

Բայց ջուրը կժայթքի լեռներից Ու հովտում նո՛ր այգի կոսն, Կծաղկեն ուռիները նորից, Կզնգան առուներն հայրենի:

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

կիջնեմ դառնալու մի բուռ հող, Այգիս էլ կդառնա հողմատար, Դու կապրես դարերում հավերժող, Հայրենի` իմ երկիր, իմ րհ: Ես

աշխա

Ինչպես ասում են, սմեն բան իր տեղումն է՝ տողը ծճվում է ւռողից, քառատողը իր բաժինն է աալիս հաջորդին ն չկա համաչափությունը խախտողոչ մի բառ, ոչ մի «հակասություն»: Մտորող բանաստեղծն իր որոշակի տեղն ունի, խոհերի իր սահմանը,ամեն ինչ նրան որոշ է ներկայանում,նա շոշափելիորեն տեսնում է այն իրերն ու առարկաները, որոնք պետք է ձն տային այդ խոհերին:Բայց այդ իրերն ու առարկաներն ունեն նան դասավորության բնական հաջորդվածություն, որը ն բանաստեղծությանըբնական կառուցվածք ու տրամաբանություն է թելադրում: Պարույր Սնակը խախտում է բանաստեղծության այս դասական համաչափությունը ամենից առաջ քանդելով հեճց տրամաբանական ուղղագծության ու առարկայականհաջորդվածության սկզբունքը. Լռություն է: Խորունկ: Խորհրդավոր: Ամե՛ն ինչլռել է: Եվ լռել է այնպես Ինչպես բառարանում բառն է լռում: Եվ գիշերը չունի փասներկու ժամ Այլ կրկնակի: Խուրի թարմ բուրմունք է գալիս Այս ասֆալտի՞ցարդյոք, Թե՞ այս

փրամվայից, է հիմա լուռ փողոցում Ինչ-որ հեքիաթական թրթուռի պես: Ուրեմն անջատված է հոսանքն էլեկփրական:

Որ չգվել

Բազմաթիվհասկացություններ են կուտակվում մի պահի ընկալումներում, երնույթներ են համատեղվում, որ գուցե կարողանան պատասխանորռնել ինչ-որ անհանգիստ ու անորոշ մտորումների. «Անջատված է»: Այս բառն ինչ դարչրել կշեռք Եվ ուզում է իր ճիշփ քաշն իմանալ: Սակայն հմ խեղճ թվացույցին այդքան թվեր չկա՛ 6..

Ո՞ւր եւս, ի՞նչ ես անում: Անջատվա՛ծ ենք: Մագնիսականդաշփ կա: Անջատված ենք:

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Խնչորն էլ են քամում-հյութը հանում միջից: Այդպես էլ մենք ահա... անջատված ենք...

Ոչ մի հասկացությունայստեղ վերջավորվածու բացարձակթվահավաբանականմեծություն չէ: Եվ եթե առկա են տրամաբանական սարումներ,ապա դրանք միայն անհայտներով հավասարումներեն, ուր մեկ անհայտը պատասխան է որոնում մի այլ անհայտի մեջ, իսկ առեղծվածների փիլիսոփայականկռահումներըենթարկվում են իմաստավորպարադոքսների. Ֆուփքբոլասերչեմ ես: Բայց աչքերիս դիմաց Ինչ-որ մի գնդակ է անվերջ կաղում խաղում: Խենթանում են այսպե՞ս:Գնդակն ի՞նչ գործ ունի ն ի՛շչ հեւ, լռությա՛ն հեւր մեր անջատմանհեվւ.. Եվ այս սեր կոչվածը գուցե սեր չէ բնավ Այլ շչակի այն ե կայարանի աղմուկ, Եվ կանացիչեռք է ճյուղի նման ջարդված... թե աշխարհում կա՞ գեթ մի կենտ լեզու Որ չունենա իր մեջ այս «անջատվել» բայը: Թե կա ես փոխում եմ ազգությո՛ ւնա... Տեսնես

Կկա՞: Պատասխունչկա: Լռություն է: Ճիշտ ե որ պարասխան իրոք չկա, Բայց ն լռությո՛ւն չէ: Համատարած ճի՛չ է: Համատարածկանչ է: Համատարածգոռո՛ ց...

Ինչպիսի անակնկալ համադրություններ. ն ո՞վ գիտե, ենթագիտակցական ի՛նչ հեռավոր գրգիռներ են առիթ տալիս ֆուտբոլի գնման» դակը նշելու «լռության» ու նջ գաղափարով, սեր հասկացության արձագանքըլսելու «շչակի ձայնի» ն «կայարա«համանի աղմուկի»մեջ, կամ բառարանի լռության մեջ րած կանչ» ն ճիչ», «Մարդը ափի մեջ» գրքի արվեստըարժանի է ու համակողմանի քննության, այնինչ մենք անդրադարձանքնրա միայն մի քանի առանձնահատկությունների բացահայտմանը: Մեր խորէ

«համ:

ր

«է

ունկնդրելու

ավելի խորակր

գլխավոր միտումն էր ցույց տալ, որ Պարույր Սնակը, իր տաղանդի մեծուժով, ստեղծում է մեր դարաշրջանի պռեզիան, հայ բանաստեղծությունը տանում դեպի դասական բարձունքներ:

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

ՍԵՎԱԿԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Բանաստեղծություններ սկսել եմ գրել մանկական հասակից, տասնմեկ տարեկանից,բնավ որնէ իմաստչդնելով դրանց մեջ»: Ժամանակի ընթացքում ներշնչումներիտարերային գրգիռները տեղի են տալիս գիտակցված որոնումներին ն ձնավորում գրական ուրույն

նախասիրություններ.«Ես նորից սկսեցի ոտանավորներ գրել ն տեբոլորովին ուրիշ որակի են: Եվ իմ առաջին լուրջ փորձերը գալիս են Չարենցից, ապա՝ Սիամանթոյից ու Վարուժանից...» («Սովետական գրականություն», 1971, Վ 2, էջ 11): Այդ փորձերինմուշներով էր, որ առաջին անգամ բանաստեղծ Պարույր Սնակը հանդես եկավ մամուլի էջերում ն իր վրա բնեռեց գրականշրջանների հետաքրքրությունը: Պատերազմիծանը օրերն էին՝ տագնապներով ու զրկանքներով, հույսի ու հավատի սպասումներով, որոնք արձագանք էին գտնում բանաստեղծի խոհուն հոգում, առաջ բերում ներքին դեգերումներ, իրարամերժ խոհեր, կյանքի, աշխարհի, մարդկության ապագայի թախծոտ մտորումներ.

սա, որ

Եվ չհիշել բախտը այս աշխարհի, Չհիշել երգ ու սեր, երջաւնկություն, կանանց. Թովչությունները սին.. երբ որ պիտի Այդ ամենը արյան ումպով կուլ տալ Երբ նախճիրով պիտխ մահով, պատերազմով, զենքերով հոխորփալ Եվ գրկել կնոջը մի կտրված թնով,

Այճ էլ եթե, եքե, բախտը եթե ժապրրա... Լավ չէ՛, արդյոք լռել, լոել հավեր Եվ չլինել այդպես մուրիկ ու մերչ Այս աշխարհիբախորին, այս մարդկության:

Բայց կար

նան

սեփական«եսի» ինքնորոշմանտագնապը,«լի-

վճիռը: Նրա էությունը համակցվում ճնել-չլինելու» ճակատագրական

ռոմանտիկականմեծության մտորումներով,դեմ առնում անհայու անորոշությանը, վերապրում վարանումի ու կասկածանքի ներքինդրաման, մերթ գտնում գաղտնիքը ն իմաստավորում խորհուրդներ, մերթ, կորցնում ուղեցույցը ն խաղաղվում հաշտությամբ:

է

տին

ՍԵՐԳԵՅՍԱՐԻՆՅԱՆ

բանաստեղծը,թվակա -

այն «Նշանավոր 1942-ին էր դա,- գրում է երբ բեկում սկսվեց պատերազմիմեջ: Իմ սեփականբեկումն էլ կատարվեց նույն թվականին:Առաջին լուրջ բանաստեղծությունս,որ անտիպէ, ինչպեսսւյդ տարիներինգրածիմ համարյա բռլոր բանաստեղծությունները,հենց այդպեսէլ կռչսլումէ՝ «Լինե՞լ, թե չլինել»: Ես գիտակցաբարորռշել էի «չլինել», իմ «եսի» տակ գտնվող «եսը» վճ-

ռել էր «լինել»: Քննում, վերլուծում է ինքն իրեն, իր «եսը» չափում մարդկության ու աշխարհի անսահման մեծությամբ, թախանձումմեռած հանճարճերին իրենց «ոգու ցոլքը» շնորհելու իր երգերին, զրույցի բռնվում մուսաների արքայի հետ, «գուցե աղոթող պատանինդառնա, հենց վաղը թեկուզ, երգի նոր Արքա...»: շարքերը, գրառումները, նաՍդ ու գրական կան հե ւթյունները բացահայտում են մի քանի գծեր, որոնք իրենց մեջ արդեն կրում են ապագա որոնումների իներցիան:Այս տեսակետից բացառիկարժեք է ներկայացնում1942 թվականիօգոստոսի 6-ին գրւսծ Սնակի ճւսմակը Հովհ. Ղազարյանին: Ըստ էության, դա մի ծրագիր է, որ զարմանք է պատճառում ոչ միայն տասնութամյա պատանու համար անսովոր, կամ ինչպես ասում են «վտանգավոր» հասունությամբ, այլն մտքի փիլիսոփայականլիցքով, գեղագիտականու գրական-պատմական ըմբռնումների ավարտվածությամբ, պոեզիայի ազգային ու համամարդկայինսահմանագծերի, հայ ն համաշխարհայինդասականների ստեղծագործությանգեղագիտական արժեքի խոր ն ինքնատիպ դիտարկումներով:«Երեկ կարդում էի Դոստոնսկուն(«Խաղամոլը»): Ինձ ապշեցրեց նա: Այո, սա ինձ ավելի հարազատ է: Ուրիշների մոտ հաճախմեծությունը երնում է, ասենք, այն բանում, որ մի տող ջնջել չենք կարող, նույնիսկ մի բառ, ամեն ինչ չափված-ձնված է, ամեն ինչ հղկված: Այդ ապշեցնում է մարդուն: Սրա մուտ այդպես չէ: Սա հենց այն է, ինչ որ կյանքը խառնիխուռն, վայրի, անդասդաս,անկարգ: Բայց այդ անկարգությանմեջ կա մի ներքինամենախիստկերպովիրար աղերսված կարգավորություն:Այդ իսկական կյանքն է արտաքինից անտակտ,ներքուստ սակայն ամեն մի չնչին մանրամասնովիրար հետ պայմանավորված»(6, 404): Այստեղ է Պարույր Սնակը, ն հետաքրքրականէ, թե, տակավին խանձարուրի մեջ, բանաստեղծի ներքնատեսությունն ինչպես է ճանաչում իրեն, հայտնաբերումիր խառնվածքիբաղադրությունը: «Իմ որոնումները ինձ հաճախ փակուղիի առաջ են կանգնեցնում, հաճախ ազատվելով նրանցից իմ առաջ բացվում են նորանոր հորիկներն

տարիների բանաստեղծական էական.

ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅԸ որոնք, սակայն, են լինում: Այդ ամենի զոններ, հաճախ "ամպածածկ

մասին բացի ինձնից ոչ ոք չի կարող իմանալ, զի անհնտրին է այդ մասին հաղորդակից դարձնելմի այլին: Նրանք նման ամեն մի չնչին փորձից հօդս կցնդեն»: Ստեղծագործականհոգեբանության այս րկումը, որ պատկանումէ միայն ենթագիտակցության նուրբ դի գաղտնիքին,երկունքի տառապանքիայն ճախազգացումնէ, որ մշտապես պիտի ուղեկցեր Պարույր Սնակին, ինքնճահաղթահարման լարումներնուղղելով նոր հորիզոններիհայտնության: «Անշուշտ, անտարակուսելիէ, որ ես բանաստեղծեմ, ն որ ես ինձ հետ մի անտես նետ եմ բերել: Այդ մի հանգամանք, մի առաջնային, բայց տվյալ դեպքում խնդրից դուրս հանգամանք է: Երկրորդհանգամանքը հարվածի ահագնությանն այն դեպի ո՞ւր ուղղելու հարցն է: Այդ է հարցերի հարցը ինձ համար այժմ» (6, 405): Բնության բացառիկ ընտրյալները միայն կարող են այսքան անկեղծ լինել, այսպես գիտակցել իրենց կոչումը ն ունկնդիր լինել առաքելության խորհրդին: Իսկ այն ծրագիրը, որ առաջադրում է բանաստեղծը, հիրավի, աննախադեպմտահղացում էր «Խռովքի երգեր», «Մահվան Վեներա...», «Խաչելության երգեր», «Հոգեվարքի երգեր», «Խօզսճո», «Վերադարձի կարոտ»: Այստեղ նորը ոչ միայն շարքերի անսովոր անվանումն է, որպիսին դժվար է գտնել ժամանակի հայ պոեզիայի բառապաշարում, այլն ստեղծագործական հեռանկարի ծրագրվածությունը, որի օրինակները նույնպես բացառիկ են հայ բանաստեղծության պատմության մեջ: Այն ներքին կապը, որ Սնակը հայտնաբերում է շարքերի միջն, փիլիսոփայականայն հեռավորությունը, որ խոստանում է բանաստեղծի երնակայության լարումը խոհերի ոլորտն առնելով դարի ու մարդկությանճակատագիրը, որոշակիորեն միտվածէին պոեզիայի հնարավորություններն ու ֆունկցիոնալ սահմաններնընդլայնելու անհրաժեշտությամբ.«Այստեղ իմ մոտիվները կլինեն միջազգայինն իմ հորիզոնը կլինի համաշխարհը:Ոչ մի սահմանափակություն:Ինձ առաջին հերթին կհետաքրքրի համայն աշխարհիբախտը, որն ինձ կթվա մի չնչին գնդակ տիեզերական հաստատությանմեջ, մարդկանց բախտը, որպես շնչին ն դժբախտ արարածների:Կարծես երկրի վրա կատարվող անցուդարձինկնայեմ վե411): կամ տեղից, ինչրերկրային որ ն Այս մտահղացումը, իհարկե, չիրակ այն, ինչպես ինքն էր գուշակում, մնաց որպես երազ», անձին շարքերի մեջ միայն թողնելով որոշ իկներ: Սակայն դեռ կզբաղեցնի այն հարցը, թե, արդյոք, բանասհետազոտողներին տեղծականհետագա շարքերում ինչ-որ փոխաձնությամբ չեն ներ-

ինչ-որ

6. Սատուրնից» Մարսից եղծը «գեղեցիկ սլ

ՍԵՐԳԵՅՍԱՐԻՆՅԱՆ

մտահղացումների ճստվածքներ «Այսօ

րը: թափանցվել նախնական ավելի հմայիչ է բարդը... քան պրիմիտիվը»,«իմ գործը հիշեցնում է եայսպիսի հասկացություն«ոեքվիեմ», րաժշտականմի սիմֆոնիա», ներ է օգտագործում 18-ամյա բանաստեղծը:Արդյո՞քկապ չկա այդ սահմանումների ն տասնամյակներհետո գրված «Հանուն ն ընդդեմ ռեալիզմի ճախահիմքերի» հոդվածի դրույթների միջն, հասկացությունների բնավ էլ ոչ պատահականնույնությամբ՝«Արդի բանաստեղծությանհիմնականտիպարը... Ես համարում եմ... համանվագայինը (սիմֆոնիզմը)», «ռեքվիեմների կարիքն է մեզ տանջում», «մենք պարտավոր ենք միշտ էլ լինել մակարդակիվրա համաշխարհայինի», «արդի բանաստեղծությունըինձ պատկերանումէ ոչ թե հարթությամբ, այլ փլվածքներով», «գրողի գերագույն նպատակն է լինել պարզ, բայց ոչ հասարակ»: Ինքնին հետաքրքրական է, որ արդեն ստեղծագործությանփորձով հաստատվածայդ դրույթները առկայծել էին տակավիներիտասարդբանաստեղծի կռահումներով: Իսկ «երկրի վրա կատարվողանցուդարձինկնայեմ վերերկրային ինչ-որ տեղից, ինչ-որ Մարսից կամ Սատուրնճից»մտահղացումըենթագիտակցական այն գրգիռը չէ որ տասնամյակներ հետո ձն պիտի ստանար «Երբ Մարսի վրա զբաղված էի երկրագործությամբ» ն «Լուսնային սոնատ» բանաստեղծություններում: Սնակի բանաստեղծականանհատականությանձնավորմանընթացքը լուսաբանելու տեսակետիցարժեքավոր գրառումներ է պարունակում 1945 թվականինգրած «Վարուժանի պոեզիան» ուսումհմուտ վերլուծության այդ հազվանասիրությունը: Տիպաբանական գյուտ փորձը, որ այսօր էլ ընկալվում է թարմությամբ ն գրականագիտական արժեքայնությամբ, ներհյուսված է պոեզիայի առանձնահատկությունների ն կոչման վերաբերյալ տեսական ներով, միաժ ինքնավերլուծում է, անդրադարձված «Յու հաչում նչյուր բան եղծ, յուրաքանչյուր իսբանաստեղծինքնին ներփակ մի ամբողջոթյուն է, ինքն իր մեջ յուրահատուկ մի աշխարհ,որտեղ առերնույթ չպայմանավորված կամ պատահական թվացող ամեն մի երնույթ, ըստ էության, սերտորեն առնչված է այդ յուրօրինակ աշխարհինն գործում է նրան հատուկ օրենքներով» (6, 243): Սա ստեղծագործականպրոցեսի օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ գործոններիայն միասնությունն է, որով ինքնորոշվում է գրողի անհատականությունը: Երբ «ինքն իր մեջը» հանդիպադրվում է իրականությանը,անխուսափելիորեն հառնում է «հոգեկան ճերհակությունը» կամ «երկպառակտումը», որը պայմանավորում է ներշնչման հոգեբանական լիցքը: «Նայած թե ինքը, բանաս-

դրույթ

կական

բանաստեղծի կ|

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

տեղծը, ինչպիսի հայացք ու վերաբերմունքունի կյանքի, տվյալ համիջավայրի նկատմամբ,ըստ այդմ էլ որոշվում է նրա սարակական արվեստիբնույթը, նրա բանաստեղծական աշխարհի ինքնատիպու(6, 296) թյունը»

Կասկած չկա, որ «հոգեկան ներհակության» ու «երկպառակտհոգեբանականինտենցիան սոսկ տեսությունից ելնող բնորոշում չէ, այլ ներքնապես զգացված շարժում, որը ի սկզբանե հատուկ էր Սնակի բանաստեղծական խառճվածքին`պայմանավորելով, իր իսկ արտահայտությամբ ասած, այն «տրագեդիան», որ կոչվում է ն երկունք որի ստեղծագործական սոցիալականու պատմական հիմքը երկրորդ համաշխարհայինպատերազմն էր՝ իր ազգային ու հաու կանու մաշխարհային,անէ րդկային, երկրային ու տիեզերական հեղաբեկումներիճաբարոյաէթիկական, տագնապներով:«Մեր երկրի վրա կախվել են ահեղ օկատագրական րեր մառ ու մութ ն դաժան կարի». այս տագնապալիցխոհով են թաթախվելբանաստեղծիառաջին ներշնչանքներըն ճրա էությունը համակել«երկպառակտման» ցավագինզգացումով, թե այս տիեզերքը, որ կյանքի գեղեցկությամբ պիտի փթթեր, ինչո՞ւ է մատնվել մահի ավերող «խրախճանքին»: «Լինել, թե չլինելու» հարցը հառնում է ամբողջ սրությամբ, բարդ խնդիրներիլուծման առաջ դնելով նրա տաղանդի ուղղությունը, թե «Պիտի երգեմ նորը բոլորովին»: Սակայն մտահղացումից մինչն իրականացում մի երկար ճանապարհ էր բաժանում: Կար գաղափարը,կարծես թե գտնված էր նան արտահայտության ձնը, բայց, երնի, դեռ պակասում էր գրական ազդեցություններիցպոկվելու «թռիչքի ահագնության» էներգիան: Տիպաբանականվերլուծությունը ցույց է տալիս, որ «Անմահները հրամայում են» (1948) ն «Սիրո ճանապարհը» (1954) ժողովածուներում Պարույր Սնակը չլուծեց բանաստեղծական սիմֆոնիզմի գեղագիտականայն ծրագիրը, որ առաջադրում էր իր հանգանակներում: հաղթականավարտըխաղաղել էր Հայրենական պատերազմի բանաստեղծի ճերաշխարհը: Հոգու դեգերումները տեղի էին տվել գաղափարականճվիրումին, ն ճա քաղաքացիականխանդով արձագանքում է ժամանակի ձայնին: Ներքին մաքառումները լուծվում են գալիքի հանդեպ պայծառ հավատով: Բնության գեղեցկությունների, գարնանշոայլ պարգնների, սիրո ն կարոտի նվիրական մաքրության մեջ կյանքիհրապույրն է զգում, ոգեշնչվում ջահելության չծախսված ուժերի հրով. ման»

է

լ

քաղ

Թարմությամբ է շնչում մեր մարմինը կայտառ, Տանջում է մեզ հաճախ ավելցուկ կորովից.

ՍԵՐԳԵՑՍԱՐԻ:

ԵՅԱՆ

ենզգում Մկանների ուղից սուրխորուր ր

Մերբազուկներնառողջ...

Ուրիշ այդ որ դարում Ուրիշ որ աշխարհում Կար, կարողէր լինել մի այսպիսիսերունդՀավերժականկայփառ, երիտասարդ, Եվ միննույն պահին հարուար.. փորչով, փառապանքով Իմատտրնությամբ, դեռես իր խորհուրդնունի, իր մեծ մաքառուԲայց պատմությունը մը: Դեռ աշխարհըբզկտվում է ներքին հակասություններից,ինչ-որ են ահեղ տեղ դեռ ռումբեր են պայթում, մութ ամպերը դեռ գուշակում փոթորիկներ,գաղափարիմի սուր կոիվ դեռ շիկացնում էր երկրագնն երկրադի մթնոլորտը: Կիսվել է դարը, կիսվել է ատոմը, կիսվել է գունդը սահմանագծելով«մերոնք ն նրանք»: Մենք ապագայի պատգամն ենք կրում ն պատմությանգալիքն է մեր խորհրդատուն. Կիսվել է դարը, Եվ դարամիջյան այս տարիներին Ինչ քաղցր է զգալ, գիտակցել հիմա, Որ նա կիսվում է ոչ գրքի նման. հ՞նչ քաղցր է զգալ որ այստեղ մենակ Մենք ընթերցող չենք, այլն հեղինակ, Որ անգիր գիրի երկրորդհատորի Ընթացքն ու վերջը, Եվ որ հատորն այդ մեր իսկ չեռքերով Լույս ընծայվելու ընթացքի մեջ է..

Սնակի այս շրջանի պոեզիան ներարկվածէ հռետորական պաթոսով: Որքան էլ բանաստեղծըցուցադրում էր պատկերների, բառերի, ընկալումների ինքնատիպ երանգներ, այնուամենայնիվ, դրանք դեռես չեն հասնում ոճի անհատական որակափոխության: Հարցերի, նրա հոլովումները տեղակայվումէին լության ոլորտներում: Քնարական գերիշխում է կամերային ակադեմիզմը, հանգն ու քառատողը նախապատվություն ունեին ազատ չափի հանեղծության պատկե՛ դասավորում էր այն համաչափությամբ,ինչ թերային լադրում էր իրերի առարկայական շարժումը.

մտորումների արծարծումների, հատվածներում

դեպ,

թյունը

միավորները

ՍԵՎԱԿ

եմսիրում ժեռ Ախ.ինչպես

ՊԱՐՈՒՅՐ քարերի վրա

Իճքնամոռացումըմեր խենթ ջրվեժների, Մեր չորերը անտակ, մեր ծերպերը մռայլ, կենդանակերպ տեսքը մեր ապառաժների..

Այսպիսինէ Պարույր Սնակի բանաստեղծությանկառուցվածքը:

Կար բանաստեղծը,կար ասելիքը, բայց սեղմված, միագիծ նկարագրականչափի մեջ: Տակավին չկար փիլիսոփայականայն տարածու-

թյունը, մտածողության այն սիմֆոնիզմը, որ պիտի նշանավորեր պոեզիայի նոր որակը: Տեղ-տեղ միայն բանաստեղծը գտնում է իր տարերքը ն զգում ներշնչման գեղեցկությունը «ժամանակի ու տարածության»լայն հորիզոններում. երբ իրիկունն է վար իջնում, մութն է խայտում ալիք-ալիք աշխարհի վրա խաղաղ, Լապտերները երբ վառվում են, ասես իբրն զգոնություն Ու լուռ թարթվում նվիրական սրրադողով, Մինչդեռ, կարծես թե, զգալով խոսքի կարիք, Խռովահույզ մի րագնապով սկսում է սիրտս խաղալ Ես թողնում եմ թուղթ ու գրիչ Ու ելնում եմ կրկին փողոց... Իմ

Ապա հաջորդեցին ստեղծագործական ճգնաժամի տարիները, չգտնված ձայնի որոնումները բանաստեղծինհամակել էին հոգեբանական օտարմամբ:Իսկ երբ նա վերստին գտավ իրեն, արդեն մի էական բեկում էր կատարվել իր գեղագիտականըմբռնումներում: Այս տեսակետիցուշագրավ է «Նորից քեզ հետ» ժողովածուի խորագրի մեկնաբանությունը, «թե դա առավելապեսվերաբերում է իմ էության ճը, որ փախստականէր փոխել ցել»: Իսկ թե ո՞րն էր ծերը բացում է, նույն ժողովածուի

իմձայնին, ի ջանաոր դարձել, «Նախերգանքը»:

շրջադարձի

Ես լեռներից իջնում եմ ցած Պղփտորությունսպարզելով, Ինչ-որ չափով հարարացած, Ինչ-որ չափով նվազելով,

Ելման գետնիմ ջահելության Սահանքները իր փոթորկուն Փոխարկում է մի մեղմության, Որ խռովքն է պահում խորքում.

Սղ

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ատ

ռա

դաշւրն է, հովիլրն արչակ, Կանաչապատ ն ժառալխ Չուր վատնումըէ արդեն հանցանք, Դեմս

Աղմկելը՝ ծիծաղելի:

Քնճադատների ուշադրությունիցժամանակինչվրիպեց այս նախերգանքը,սակայն նրանց համար հայտնություն էր թվում միայն «պղտորությունս պարզելով» խոստովանանքը,որը առիթ էր տալիս եղծի դարձը, մտածողության բարդությունից դեպի պարզ ու հասկանալի քնարականությունը: Չենք ժխտում, որ այդ երակը իրոք ինչ-որ թարմություն բերում էր, սակայն կարծում ենք, որ բանաձներնիրենց ամբողջության մեջ ավելի բարդ են ու հակասական:Անշուշտ, մի որոշ բան հուշում են «պղտորությունս պարզելով»ն «ինչ-որ չափով հարստացած»սահմանումները, բայց երնի անիմաստ չեն ճան «ինչ-որ չափով նվազելով» ն «ելման գետի» փոթորկուն սահանքները «մեղմությամբ փոխարկելու» զղջանքը, որ կորստի ցավագին շեշտ է կրում, թեկուզ այն ափսոսանքով, «որ խռովքնէ պահում խորքում»: Մենք էական նշանակություն ենք աալիս այս բնորոշումներին, քանի որ Սնակի համար հազիվ թե դրանք լինեին պատահական նցումներ:Ժ ին քչերը նկատեցինՍնակի «Նորից քեզ հետ» գրքում: Եվ դա հավաստի է այն իրողությամբ, որ նա փորձեց հեռանալ սիմֆոնիզմից ն ճախընտրել միանվագությունը, այսինքն բանաստեղծական լության սինկրետիզմը լուծել քն կ միագիծ իվճների,հանգամանք,որ նրա պոեզիայի մեջ ներքաշեց էմպիրիզմը, հասարակացումը, իսկ փաստագրական- կենցաղայինտարրը արտամղեց բանաստեղծությանփիլիսոփայականմտակառուցումը: «Բայց դեռ ճա չէ բանաստեղծը,-մի նամակում գրել է Սնակը, որ կատարելագործումէ ինքն իրեն (իր լավը), այլ նա, ով հաղթահարում է ինքն իրեն (իր վատը)» (6, 432): Սա Պարույր Սնակի ստեղծագործական ինտուիցիայի բնակերտ զգացողությունն է ն ինքնահաղթահարման այս տարերքի պոռթկումը եղավ «Անլռելի զանգակատումի խիզախում, որն ամբողջ ուժով դրսնորեց ճը», ստեղծագործական հոճրա տաղանդիհամապարփակունակությունը: Փույթ չէ, թե այդ յակապ ու անկրկնելիսիմֆոնիան երբեմն տողանցվում է հոգեբանոէմպիրիկ հանգերով: Էականն այն է, որ գտնրեն չհաղթահարված հետամուտ էր բաված է սիմֆոնիզմիայն բարդ կառուցվածքը,որին էր նաստեղծը ավելի քան մեկ ու կես տասնամյակ: Կատարված չրվատելու

մթ

բ

նահանջը

մ

ՍԵՎԱԿ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ն բնությամբ բացառիկ շնորհվածը մի կարճ հայտնությունը,

ժամա-

ճակում ստեղծեց պոեմներ «Եվ այր մի Մաշտոցանուն», «Եռաձայն պատարագ», «Երգ-երգոց», «Նահանջ երգով», «Ֆրանչեսկա դա Ռիմինի», բանաստեղծականշարքեր՝«Մարդը ափի մեջ», «Նույն հասցեով», «Ականջդ բեր ասեմ», «Անձրնային սոնատ», «Վերնագիրը

վերջում», «Եղիցի լույս», «Դիմակներ», «Դարակեսի պարգնները», «Ողջույնի քմայքները», «Նորից չեն սիրում, սիրում են կրկին», «Աստծու քարտուղարը», որոնք նշանավորեցին հայ պոեզիայի «անցման հասակի» գեղարվեստականպատմությունը:

Պոեմը Պարույր Սնակի նախասիրածժանրերից է: Առաջինփորձը, որ հեղինակն անվանել է «չափածո վեպ», լույս է տեսել 1953 թվականին«Անհաշտ իրավերնագրով: հության կանությունը ձն սյուժեով գրված մի երկ է դա, որը էր տալիս թյան» տեսությանը ն այս սահմաններում էլ լուծում գյուղում կատարվող փոխակերպություններիսոցիալական ու հոգեբանական անդրադարձումները: Հաջորդ պոեմը՝«Ուշացած իմ սեր» (1956) բացում է անձնական է բարոյական սկզբունքին ն խոհերի մի աշխարհ, ուր:սերը է կ եղծումիր դրամ թյամբ լուծել դրաման, բարոյական օրենքով չափել «ուշացած սիրո» էթիկական իրավունքը, բայց զգացմունքի բնական գեղեցկությունը հաղթում է ամեն մի պայմանակաճնություն:Վերհուշերի գեղեցիկ մտանա վերապրում է ջերմ խոսքերի, հոգու թրթռումների պատկերներում մ այն, ինչ ու է, անփոխարինելի ամենազոր ներկր

մտերմություն»Գյուղական «անկոնֆլիկտա բախվում եղծը փորձում բ

լ

հավիտենական: ը

«Նահանջ երգով» (1961) ն «Երգ երգոց» (1960) պոեմներում սիրո էթիկականպլանը տեղի է տալիս փիլիսոփայականին: Քնարական խոհերիվերհուշերում հյուսվում է գեղեցիկ սիմֆոնիան ապրումների հուզաթաթավ ալիքներով՝ մերթ զգացմունքի ոռմանտիկականգեղեցկությամբ, մերթ անջատումի ցավով, մերթ որպես իրական ու մերթ որպես պատրանք: Երանության վայրկյանները հերքում էին առեղծվածներըհանդերձյալի, ն երազների գեղեցկությունը մշուշում մերհաժումի քներով: Բայց երջանկության տվայ անամոք

պահերը

վերժության խորհուրդն ունեն,

ու թեն տեղի է ունենում անջատումը, սակայնհարատնում է սերը որպես աճանց հիշողություն:

Ս ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

իսկապեսհանդերչյալն

ունի՝ Բայց սերը իր Ուրիշ-անդըրսերյան-երկրորդմի կյանք, Որ կոչվում է կարծեմ հիշողություն, Եվչի գնում փութանց, Ինչպես առաջինը, Այլ տնումէ այնքան, Որքան ինքը կյանքը: իմ սերն արդեն Այդ կյանքովէ ապրում Նորից նորոգելով, Ապրեցնելով Այն ամենը, որ կար ն չի լինի..

արդեն անդարձ է, իսկ անջատումն՝իրական, անցյալն Երբ խոսքն կասեցնում, որպեսզի հույզերի լծը

է

կշտամբանքի

բա-

մե-

ղեդին հնչի, ն սա փառաբանումէ սերը, խաղաղում իր հոգին ն հոգու խռովքը փարատումհաշտության երգով: «Երգ երգոց» պոեմում Սնակը հյուսում է սիրո հավերժությանլեէ գենդը: Բանաստեղծըկարծես նոր բիբլիական՝ մ վերհուշերի երանությամբ հերի այրող ն կարոտը պատրանքի հավերժությունը.

ստեղծում սիրո մի մեջվերապրում վայրկյանների ճվի

գուն

Դու կարծես չկաս

չես լինելու, Այլնս ինչ համար մեռած ես կարծես: Սակայն ես գիտեմ, Որ դու անմահ ես, Ինչպես անմահ է կրակն աշխարհում, Ու

Այարեղ կհանգչի Կվառվի այլուր: Եվ դու- ինչ համար- չես մեռնի երբեք, Ինչպես չի մեռել Քո նախա-նախա-նախամայրիկը, Որ քո սիրելի անունն էր կրում, Իմ Սուլամիթա: Սնակի ստեղծագործական (1959) գտավ զանգակ է մասին,վերջին ու քով ու երազանքներով, երքը

ն»

«Ա

բ

մեկնաբանում

ժողովրգի

է

իր լիակ դրսնորում| պոեմում:«Գրել հավասարազոր գրել հայ կյաներդով ու լացով, ր

Կ

ի

լծը,Կորամարտու կենցաղով ե

լ

է

հ

ճը,

ժողովրդի

ՊԱՐՈՒՅՐ

դիվանագիտությամբ.

ՍԵՎԱԿ

ու եվրոպական թուրքական բարբարոսությամբ, ազգագրությամբ ու ազգագիտությամբ,անցյալով ու ապագայով»: Այն խոստովանանքը,թե «իմ գիտակցական ամբողջ կյանքում ես տառապել եմ... «կոմիտասասիրությունից», թե «իմ ողջ կյանքում ես մտքիս մեջ գրել եմ «Զանգակատունը», պետք է պայմանավորեն պոեմի ներքին հարստությունը,պատմականի ու գեղարվեստականի փիլիսոփայական ներհյուսումը, մտորումների անափ

բազմերանգ կյանքի "պատմություն` որոնումնե երազներով,

հոսքն ու պատկերների կուտակումը: է Պոեմի սյուժեն ղձի գրական է վրա: Սկսվում մի մեծ րով, ձգտումներով լեցուն, որը իմաստ պիտի տար մի հայտնումի նախակոչված թյան ն Այդ առաէ ի հայտում դրումը ուքելության նե՞նք մենք սեփական ազգային էլ նա գտավ իր կյանքի մարտիրոսական նվիրումը: Գնաց Եվրոպա, որպեսզի սովորի համաշխարհայինըն որոնի հայկականը: Նա իր կյանքը ձուլեց ժողովրդի պատմությանը, պեղեց այդ պատմության հոգնոր արժեքները, տարրալուծեց բաղադրությունը ն զատեց այն, ինչ իրենն է, իր սեփականը: Սակայն հայկական մեղեղին սոսկ երաժշտականգյուտ չէր, այլ ոգու հայտնություն: Եվ այդ հայտնությամբ նճա ապշեցրեց Եվրոպան ստեղծագործ հանճարի անկրկնելի, ինքնատիպկերտվածքով: Հնչում է ագգային մեղեդին, ն կոմիտասյան երգերի մեջ ժողովուրդն իր ամբողջ պատմությունն է վերակերտումաշխատանքի ու վաստակի,կարոտի ու տխրության, հեռացումի ու պանդխտության, մաքառումի ու գոյության երգը, որպես դարերի իմաստության լեգենդ, որպես պատմության հարատն ընթացք: Բանաստեղծական սքանչելի խորազգացությամբ է Սնակը ստեղծել երգ-ժողովուրդ-Կոմիտաս եռանկյունին ն հենց այդ եռանկյունու մեջ բեկել ժողովրդի Ու մինչդեռ ժողովուրդը իր հոգու գանձերն է բացաճակատագիրը: հայտում,հայացքը հառում ապագայի երազանքին, ճակատագրի դաժան արհավիրքները ճյութում են բարբարոսական սպանդը: Մարդկության, աշխարհի առաջ կատարվումէ սարսափելի ոճիրը ն այն, ինչ իրական էր, գեղեցիկու հավիտենական,դառնում է անցյալ խված

ի

պ

խորհրդավորեր առաքելության: երաժշտություն: Այստեղ

ն

բ

ար

անդարձկորուսյալ: Սպանվումէ մի ժողովուրդ, սպանվում է երգը ն նրա երնակայումեջ հառնում է ամայացած մի երկիր, ուր ագռավներն են կռնչում չարագուշակ, ն գայլերն են հագենում դիահոշոտման նախճիրից.

ու

թյան

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Հիճ Ծովառարիքարերի վրա Գառնարած Դավթիերկաթ տրեխի թողաժ հեւտքերում, ինչպես խաղալիք- փոքրիկ գուռի մեջ, Առչրնաջուրն է քմծիծաղ տալիս Պաղ կիսալուսնի ներում ակնարկողբառերի վրա... Սասնա վիպական Մարութա վանքում Ուիորավորի տեղ բուերն են տնքում Այս փուչ աշխարհիբանը խորհելով... Մշո լայն դաշտում,

Շայրից մինչն ծայր, Առվերջ կսուրա կարուրյալ քամին գտնի, Եվ մեն մի հատիկ Որ դուրս պոռթկացողծուխը խլելով Վայրի կատվի պես քինուր գզգզի կծիկը ճրա... Դե, ե՛կ, վարդաւղե՛փ, Եկ ու մի՛ գժվիր...

երդիկ չի

-

Զգայուն հանճարի գիտակցությունը մթագնվում է հետապնդող ուրվականներիչարագուշակ տեսիլներով ն այն, ինչ իրական էր, դառնում է պատրանք, ընդհատված պատմության մի վերջին հուշիկ... Իսկ այնտեղ, մայր հայրենիքի մի բեկորի վրա ժողովուրդն էր հարատնում, երգում իր սիրած մեղեդին, լուծելով անհայտ առեղծվածները պատմության ն հերքելով անեծքը կործանումի: Այստեղ էլ մեծ ճահատակըգտնում է իր փառքի պանթեոնը: (1965) պոեմում Սնակը նորից անդրա«Եռաձայն պատարագ» դարձավ ազգային եղեռնին: Սն ներկելով հայոց պատմության ողբերգական թվականը ն տիեզերականաէ ձոնում ժորության դեմ, բան ղովրդի վերածնության, մեջ գուշակում պայն

ծառ

գալիքը:

ազգային բողոքը ճչալով ստեղծագործ ներկայի

Սնակի էպիկական ստեղծագործություններիշարքում գեղարվեստական բացառիկ արժեք է ներկայացնում «Եվ այր մի՝ Մաշտոց անուն» (1962) պոեմը: Զարմանալ կարելի է միայն, թե պատմափիլիսոեղծը փայական ինչպիսի խոր| այլաբ թյամբ է կամուրջ ձգում պատմության դարերի վրայով, մի տեսանելի հտրթուն թյան վրա կապակցում անցյալը ճերկան, պատմության քառուղիճերի հանգույցում հայտնաբերելով այն մարգարեին, որը կոչված էր խորհրդանշելումի ամբողջ ժողովուրդ: բ

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

Եվ այսպես, Սնակն ստեղծում էր իր «պոեզիայի գիտությունը» քննադատությանն զբաղեցնելով նրա օրենքների մեկնաբանությամբ: Ողջամիտների ընկալմամբ հայտնությունը կատարյալ էր, կասկածամիտները չէին թաքցնում ասելու, թե Սնակը օտարում է զգացմունքըհանուն դատողակաճնության, թե նա բացառում է ազգային ավանդների ժառանգորդությունը, վերջապես, թե նա ջնջում է հմանը բանաստեղծականին ոչ եղծականի միչն, պոեզիայի թեման ու բառապաշարը մղելով խրթին ոլորտներ: Ու մինչդեռ գրական ասուլիսներում շարունակվում էր բանավեճը, 1963 թվականին լույս է տեսնում «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն, հայ պոեզիայի պատմության շրջադարձայիներնույթներից մեկը, որը լուծում տվեց Սնակի ոճի գեղագիտականու փիլիսոփայականորոնումներին ն նոր ուղղություն տվեց հայ բանաստեղծության զարգացմանը: Ո՞րն էր գաղտնիքը, ինչ հատկանիշներեն այդ պռեզիան բարձրացնում դասական կատարելության: Ամենից առաջ դարաշրջանի ռիթմի զգացողությունը: Բայց արդի դարաշրջանիռիթմը բարդ ռիթմ է, որքան անդրադարձնում է ինտելեկտուալ անհատի հոգեբանական ու փիլիսոփայական աշխարհի բարդ կառուցվածքը: Այս իՍնակը ընդլայնում է գեղարվեստական թյունները, բան ղությունը դնում ու համարձակ ստիպում նրան աներնակայելի առաջ, ընկալելուերնույթներ, նկատելու իրողություններ, վերապրելու տրամադրություններ,որոնք սովորաբար բանաստեղծականչեն համարվում: Նա համարձակորենփոխակերպում է բանաստեղծականի ու ոչ ընդլայնում բանաստեղծականի վերաձնում իրերի, տարածակ ժամանակայինն երնույթներիթիվն ու դասավորությունը պոեզիայի գեղարվեստական համակարգում: Այս տեսակետից«Մարդը ափի մեջ» գիրքը ուղղակի զարմացնում է բովանդակության անհամատեղելիլայնությամբ, բանաստեղծական աշխարհի ժամանակային ու տարածականչափումներով: Շարքերը հաջորդում են միմյանց, որոնցիցյուրաքանչյուրը բացում է ճերաշխարհի մի բոլորովին նոր ոլորտ. «Նույն հասցեովը»՝ սիրո, կարոտի, ձգտման ու երազանքի փիլիսոփայական արձագանքներ. «Թռուցիկերգերը»՝ անակնկալ հանդիպումների արթնացնող հուշը. ափի մեջը»՝ մարդկային էթիկայի պատգամախոսությունը. «Մարդը բեր ասեմը»` հոգու բաղադրությունից պոկված անհայտ «Ականջդ ինչուներ. «Անձրնային սռճատը» տիեզերականազդանշանի մեկնուբ

մաստով

հա)պոեզիայի

փորձության

պատկերացումները, ավանդական ըը,

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

թյուն. «Վերնագիրը վերջումը» ենթագիտակցությամբ կռահվող մտապատրանքի հանելուկային լուծումներ. «Հարկ հոգեկանը» հավատի ու նվիրումի երգը: Խոհերի, մտորումների այս անսահման կապերի ու բարդ շարժումների մեջ Սնակի բանաստեղծական մտածողությունը զարմացնում է անկրկնելի գյուտերով, երնակայության հեռաձիգթռիչքներով: «Մարդը ափի մեջ» շարքի մտահղացումը արդեն տասնամյակի պատմություն ուներ, ն նրա նախնականտարբերակները լույս էին տեսել դեռնս «Նորից քեզ հետ» գրքում: Որքան էլ առաջին հայացքի տպավորությունը կարողէ նշմարել բանաստեղծական խոսքիհասարակացումներ, այնուամենայնիվ, այս շարքով Սնակը գեղագիտական նոր խնդիր է լուծում` պոեզիան հանձնելով կյանքի անհայտ ոլորտներիքննությանը: «Հոռետեսության համար չեմ ծնվելն դեմ եմ հիմար լավատեսության»,սա գիտակցված սկզբունք է, որ պայմա-

ճավորում է շարքի քաղաքացիական պաթոսը: Մարդուն առնելով «ափի մեջ», բանաստեղծը թափանցում է նրա ներաշխարհը,տարրալուծումնրա հոգու բաղադրությունը ն նրա շահախնդրությունները դուրս բերելով «եսի» սահմանափակ մղումճերից, չափում կյանքի մեծշարժումներով, այրում է այն ամենը, ինչ մանը է, չնչին, կաշկանդող ն վեհացնում բարձրն ու ազնճիվը,պոետականացնում ճիշտ ապրելու բարոյականը: նրանց, Եկեք միասին չհարգենք Ովքեր սերփում են ն ոչ թե դատում, են ճառում կշռադատում, չ են բնավ Ովքեր չեն ջոկում ոչ թացը չորից, Ոչ էլ տարբերում անդունդըչորից. Ովքեր գրածի փառն են ընթերցում, Ովքեր քնածին մեռած են կարծում... -

«Մարդը ափի մեջ» գրքում նոր ուժով դրսնորվեց Սնակի բանաստեղծական մտածողության փիլիսոփայականլարվածությունը:Բանաստեղծությանմեջ ճա համատեղեց բոլոր զգայունություներիգործակցությունը ն գիտելիքներն ի սպաս դրեց պռեզիայի ծառայությանը: Այսպես, նա ստեղծում է բանաստեղծական մթնոլորտի այն մը, որ թանձ դրում է ենթի ի հանելուկայինկոահումը. պար

Կանաչ մամուռից արցունք է ծորում, ծորում է դանդաղ

ՍԵՎԱԿ

ՊԱՐՈՒՅՐ

Ծորում է անչայն Ու մեղմիկ ճիթում Այճ քարաժայռի փոքրիկ սանդի մեջ,

Որ ինքն է փորել որթում է մեղմիկ, Իսկ իմ ականջում Դա -

փոխարկվածէ ահեղ դղիրդի.. Առքնությունս է:

Սնակը համարձակորեն փոխակերպումէ պոեզիայի գեղարվեստական պեյզաժը: Խախտելով կառուցվածքային համաչափության սովորական օրենքները, բանաստեղծըճոր ստուգության է ենթարկում աշխարհիիմանալիության ու անի լիության բանաձները, մեջ նոր նշանակություններ երնույթների հայտնաբերում: կան մտորումների ոլորտնեն առնվում հասկացություններ, ենթակա չեն չափման, կասկածող են հարցումի ենթարկվում առարկայական աշխարհիմշտապես սահմանված իմաստները: «Արդի բանաստեղծության հիմնալլան տիպարը,- գրում է Սնակը,- երաժշտականտերմինով ասած, ես համարում եմ ոչ թե երգային մտածողությունը,այլ համանվագայինը (սիմֆոնիզմը): Ոչ թե մենաձայնությունը, այլ բազմաձայնությունը...Իսկ սիմֆոնիկ զարգացած երաժշտությունըոչ թե բացառում, այլ ենթադրումէ ճան այն, ինչ կոչվում որ բանաստեղծության վոր ն գնահատողներըհաճախ կոչում են «կռպիտ տեղեր» կամ «արձակայնություն»... Իսկ ինչո՞ւ ն աճպատճառ սիմֆոնիկ,- կարող են հարցնել իրավամբ: Պատասխանիհամար պետք է դիմել ոչ թե ինձ, այլ դարին, ավելի ճիշտ` դարի ժամաճակակից պատգամախոսին,որ կոչվում է քվանտայինտեսություն, հարաբերականությանտեսություն, ատոճային էներգիա, հրթիռ կամ արբանյակ, ինչպես կուզեք» (5,258-259): Այս տեսակետիցՍնակի պռեզիան գեղագիտականլուրջ հետաքրքրություն է ներկայացնում ն առիթ տալիս տեսական ընդհանրացումների:Նրա պռեզիան երնույթների օբյեկտիվ կառուցվածքիմեջ նոր նշանակություններ է հայտնաբերում, ուստի ն իրերի պատկերային սահմանումներըհանգեցնում է բազմանշանակ ոբացառիկ Սնակը պատկանումէ այն է»հանդիսարոնց յուրաքանչյուր նոր գիրքը ճախորդի ասել է թե՝ ստեղծագործականինքնահաղթահարումը: Եվ այն, նում,

օբյեկտիվ. կառուցվածքի որոնք

է

դիսոնանս,

անտիտղ

-

իմաստների «հերքումն, կարգին,

ՍԵՐԳԵՅՍԱՐԻՆՅԱՆ

«Մարդը. աներնակայելի. ափ

ինչ գրական շրջանակներում էր թվում մեջ» գրքից հետո, Սնակը լուծեց այնպիսի համարձակությամբ,որ է կարող բացատրվել միսւյն անհավանականությանօրենքով: «Եղիորակական նոր աստիճանիէ ցի լույս» (1969) ժողովածուն մի ծական արվե բարձրացնում Սնակի ջադրում հայ քնարերգությանը: Իր նակ ծրագիր-հանգանակէ գրական-պատմականնշանակությամբ դա թերնս նախօրինակկարող է ունենալ միայն Եղիշե Չարենցի «Գիրք ճանապարհին»: ԻնչՍնակի «Եղիցի լույսը» նույնպես պես Չարենցի գիրք-պատվիրանը, իր հարցասիրություններովդուրս է գալիս պոեզիայի լոկալ շրջանակներից ն ակնկալում հասարակականու իմացաբանականհամապարփակոլորտներ, բանականության որոնումները նետելով դեպի տիեզերականանհայտը: Կարծես արարիչը բանաստեղծիճակատին խարանել էր կիկլոպյան աչքը՝ տեսնելու աներնույթը, կռահելու անհայտը, քննելու իրերի բնությունը: Հղացումների որպիսի համարձակություն, մտածողության ինչպիսի զանգվածային կուտակումներ, թափանցումներիորպիսի անհատակ խորություն: Մտքի ն զգացմունքների տարերքն ամենուրեք քանդում է չափի ու ձնի ամեն մի ստանդարտ,ստեղծում «անբանաստեղծականպարադոքսներ», որպեսզի ի հայտ բերի ճշմարիտբանաստեղծությանհմայքն ու գեղեցկությունը: Երնի այստեղ պիտի որոնել հայ քնարերգության «անցման հասակի» այն որակը, որ Սնակը անվանում է «անբաճաստեղծական բանաստեղծություն»: «Իսկ բանաստեղծական անբանաստեղծության մասին խոսելիս,- գրում է ճա,- ես նկատի ունեի հույզի ու մտքի այն հմանազ թյունը, որ նամյակներ շարունակ թագավորելէ մեր բանավոր ու խոսքում՝ լովպ այն բանաստեղծության, րեն ծության ոչ մի կապ չուներ... «Անբանաստեղծական ծության» իմ պահանջը, այսպիսով, այլ բան չէ, քան ճշմարիտ բաճռճոան, եղծության պաշտպանություն, ընդդեմ փուչ ն գանգրահեր ու ուռուցիկ բառերի ոտանավորչության» (5, 406-407): Մեկ անգամ չէ, որ Սնակը բանաստեղծիիր կոչումը իմաստավորել է պատմաբանիխորհրդով: Նա, հիրավի, պատմարան էր ն իր պռեզիայում արտացոլել է «հետսլատերազմյան սերնդի» ճակատագիրը բարդ ու հակասական որոնումներով: Լինելով մեծ անհատականություն, ճա իր մտորումների ոլորտն առավ ժամանակի մեծ անդրադարձումները ն դարձավ դարաշրջանի բանաստեղծը այս հասկացության ն գրական-գեղարվեստական, ն քաղաքացիական նշանաէ կությամբ: Գեղագիտական իր հանգանակը Սնակը ձնակերպել բան

ոչ, ճիայն

այլն յուրօր տը,

ալ

հետ ո

ն

ը

գրավոր ստեղ բանաս

որ

վ

բ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

դեռնս «Աճմահները հրամայում են» գրքում` «Կյանքին նայել միայն ապագայի»: Այս տեսանկյունիցմիայն կարելի է բարձունքներից մեկնաբանելՍնակի պոեզիայի Ֆիզիկականու քաղաքական քարգրքում Սնակի ներաշխարհը, տեզը: «Եղիցի լույս» հիրավի, ցուցադրում է անհամաչափություններ,լույսերի ու ստվերների խտացված ու արձակումներ,տագնապներ ջղաձգումներ,սակայն դա բացատրելի է այնքան, որքան մեծ տարածություններիվրա անխուսափելիէ ռելիեֆի անհամաչափությունը: Բանաստեղծն աստված, ուրեմն ն արարող չէ, բայց աստվածները ճրան կարգել են իրենց քարտուղար, որպեսզի թարգմանի արարողի խորհուրդները:«Աստծու քարտուղարը» շարքում Սնակը խոստովանություններէ անում, ինչ-որ տեղ գտնում բանաստեղծիծնունդը «փրկություն հայցող» այն երկտողի ավանդով,«որ ծով է ճետում նավորդը մեռնող», կոչում ճրան «ժողռվրդի ինքնակամ ծառա» ն «սու-

հերքուլ» ճշմարտության մունետիկ: Բայց բանաստեղծներընան նրանք են՝ «ութ հազար ն ութ հարյուր տարի» ճառագայթային ախտը

տով այդ հիվանդները. Ովքեր մենակության մեջ Միանգամից են ողջ մարդկության հեփ նարիումզրույցխ Լոկ նրանք, Ովքեր այս երկրագնդի պտույվւն զգում են կրունկով իրենց Եվ արմըրտիքիաճումը են զգում իրենց ափերով...

Ճառագայթային այս ախտով էր հիվանդ Պարույր Սնակը: Նրա զգայարանները գործում էին գերագույն լարումով, ուր հրնակայության բորբոքը հասնում է հայտնատեսության(«Ես` անվավեր խլիրտճների թվացույց ն մասնագետ հոգեհարցման»), վերծանում անքննելին(«Ես հեղինակ պարականոնգրքերի, ն չգրված օրենքների վերածնող»), գուշակում իրերի հարաբերականկախվածությունը («Ես` ճոր գուշակ ըստ ստվերի ն շուքի») ն մարգարեանումորպես արդարության ավետաբեր («Ես` այդ ստի սխալների սրբագիր ն ուշացող արդարության խմբագիր»): Որպես մտածող ու գեղագետՍնակը բարդ երնույթ է ն անշուշտ հակասական: Նրա հայացքների սիստեմը երբեմն դեմ է առնում փակուղիների,աճորոշ դեգերումների, վարանումնճերիու կասկածների: Սնակը կյանքի փիլիսոփանէ ն ոչ նրա տարեգիրը, ուստի ն Սակայն նրա ներքին հակասությունները կարելի է բացատրել միայն նույն

բոլոր

տեսադաշտի վրա: փիլիսոփայական

«Դարակեսիհիմնը» բանաստեղծության մեջ Սնակը ուրվագծում

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

պատմությունը,

խոսում

է իր սերնդի կեսդարյա հպարտությամբ ճրա անցած ճանապարհի մասին, սերունդ, որ դժվար փորձություններու իր լինելիությունը հաստատեց բարոյականմաքրությամբ ու Գաղափարական հավատով.

Մենք ծնվել ենք, աշխարհ եկել Ոչ թե թվալ-երնալու խաբեությամբ, Այլ լինելու Այճ լինելու, ինչ կանք իրոք: Մենք ծնվել ենք, որ մարդկության Հազար ու մի «ինչու»-ներից գոնե մեկի Հարցապնդող աչքում մխենք Մեր գոնե մեկ պափաւսխանը Եվ դրանով գոնե մաս-մաս վերադարչնենք Օտարացվողէությունը մեր մփքերի, Որ չխամրեն սրանք այնպես, կարծես իսկույն Չորացնումեն ծծողական կոչվող թղթով Եվ մեզ փրված մեծությունից Թողնում միայն մի ճմռթված թղթի կտոր, Որ կոչվում է «Սփացական»..

Պի հաղթանա երկրա

Սնակի իդեալը բանական մարդն է: Իր սերնդի է ճա որպես բանականության կ, այնբ թյունը, որ հերքեց աստվածներիառասպելը ն հեգնեց երկկուռքերի ամենազորությունը: Բայց նույն բանականությունը րագնդի մակերեսի վրա տակավին ենթակա է բռնադատության: Եվ հակասությունների, կրքերի, նյութապաշտ մղումների աշխարհը խախտում է բանաստեղծիհոգեկան անդորըը, համակում նրանծանը տում

հաղթ

թախիծով.

Սի ժանիքավորթախիծ էլ հիմա Միչվել է իմ մեջ, ինչպես անչավում, Եվ հոշուրում է իմ էությունը:

Իրերն ու առարկաներըկորցնում են իրենց համաչափութ Բանաստեղծը փորձում է ստուգել նրանց կառուցվածքը, բացել երնույթի ու էության, արտաքինի ու ներքինի ողբերգականխզումը կարդալնրանց ճշմարիւո բնույթը.

ն

Իրերի դեմքը:

Իրերի դեմքը... Իրերն ապրում են մի բոլորովին անծանոթ կյանքով, Լոկ իրենց համար,

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

Միմիայն իրենց. Մինչդեռ մեզ համար Նրանք պարզապես թափրոն են խաղում Հենց որ, քանի դեռ նայում ենք նրանց: Իսկ երբ չենք նայում, Հենց որ չենք նայում Նրանք հանում են դիմակներն իրենց Ու ծաղրում են մեզ լեզու հանելով: ու Իմացությունը հարաբերականի բացարձակի սահմաններում առնում անհասկանալիությանը, առիթ տալով կանուհանդեպ անզոր է դառնումնույնիսկ ինչուների,որոնց թյան հրաշքը՝«հաշվիչ մեքենաներն» ու «ճշգրիտ սարքերը», չէ` որ են չափելու սիրած աղջկա շիկնանքի սրանք տակավին անկարող բոնկումը», մայրական գգվանքի էներգիան, կա«ջերմամիջուկային րոտիբաղադրությունը, հիասթափության գիծը ն այն խորհուրդը.

առեղծվածայ

դեմ է

բ

Թե

բեթհովենյան խլությունն արդյոք Չի՞ կապվում բնավ Այճ ահագնացող պայթյունների հեվ, Որ կափարվում են հիմա աշխարհում Եվ վեր աշխարհից:

«Ի՞նչ է սպասվում այս մոլորակին», «Ի՞նչ է լինելու այս աշխարհի հետ», այս տագնապալիցհարցերիհանդեպ հումանիստ բանաստեղծիներաշխարհըտոգորվում է ողբերգականտագնապներով. Եվ ամենքս ենք հիմա կիսով մենակ Եվ ամենքս ենք հիմա, կիսով փխուր՝ Հոգնած մեր իսկ բոլոր շարժումներից, Եվ չներից ամեն Եվ մփքերից բոլոր...

«Եղիցի լույս» շարքում բանաստեղծընոր արարչության է կոչում տիեզերքը ն լույսի «նորօրյա աղոթքով» ավետում ճրա վերստին նորոգությունը. Արդեն 10 փարի, 110 փարի

փարի

Ես վախենում եմ,

Շափ եմ վախենում Բյուրավոր ու բութ հավատացյալից,

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Բյուրափեսք ու սուր հավափտացյալից, Եթե ատիված եք Փչեցեք նրանց բոլոր մոմերը, Մարեցեք նրանց կանթեղներնամեն, Հանգցրեքնրանց ջահերն այլազան, Որ... Եղիցի լույս: Արարողի իրավունքով բանաստեղծըվերակերտում էմի նոր աշխարհ («Եվ ճոր աշխարհ եմ ստեղծում հիմա») ներդաշնակ ու բարի, մ մարդկայինբանակ ջին կապը «Այբբեջ», թյան բարբ

ն սուրբ միացնում մարդկանց հավատով «շաղաոտն

վոտի

զվարթ լույսի թարմությամբ ողջունում արեգակի ծագումը: «Ողջույնի քմայքները» շարքում բանաստեղծը մաղթանքներէ շնորհում աշխարհին, միացնում մարդկանց սուրբ մտերմությամբ: Հնչում է «բարնը»` աշխարհը ներդաշնակող բարության շաղկապը, ծագող արշալույսների հավիտենական առասպելները հաստատում «բարի լույսով», բնության հարաշարժ ն ինքնակերտվող նորոգումը պսակում «բարի աջողումի» մաղթանքով: «Բարի իրիկունը» արձագանքում է հեռավոր մտերմի կարոտը, «բարի գիշերն» ավետում ալեկոծ ու անհանգիստ հռգիների խաղաղությունը, երազանքներիու սպասումների տվայտանքը փարատում «բարի գալուստով», հավիտենության անդարձ ուղնորի անհայտը խաղաղում փիլիսոփայական «բարի ճանապարհով»: Լույսի, բարության շռայլ պարգններով նորոգելով տիեզերքը, Սնակը մաքրության է կոչում աշխարհը, այն մաքրությունը, որ ժպիտի ջերմությամբ է գեղեցկացնում, թարմանում մեխակի բուրմունքով լոկ մի այբուբենով երկնային ազդանշաճիառեղծվածը թարգմա-

ն

նող սոխակի պարզությամբ. Մաքրություն է պետք, Որ քարերն անգամ Ներքնապես զգան Իրենց երբեմնի հեղուկ վիճակում, Որ արտաշնչենբույսերն էլ... արն Եվ ոչ թե միայն անտես թթվածին, Որ մարդն էլ իրեն լավ զգա այնպես, Ինչպես մեղեդին վսեմ փաճարում, Գույնը` հանճարեղ կփավի վրա, Եվ խաղալիքը՝մանկան ֆեռքերին..

|

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

«Նորից չեն սիրում, սիրում են կրկին» շարքում Սնակը ամփոփում է իր սիրերգության մատյանը: Նախորդ շրջանի պռեմներում ու շարքերում նա արդեն ստեղծել էր սիրո բիբլիաբանաստեղծական կանը: Այս ճռր շարքում բանաստեղծը արտասանում է չասված խոսքը, որոնում անհայտ մնացած թրթիռը, ձգտում է պարզ տեսնել այն, ինչը սովորական էր թվում, բայց անբացատրելիէ էապես, ինչը բնականգրգիոովէ արտահայտվում, բայց լուծում է «հոգեկան ժամանակի» անհայտը: Իմ

ուզածը...

հմ

ուզածը կարծում եք թե մի մեժ բա՞ն ե չեմ հայցում երջանկություն,

Ես

Չէ՛.

Տանջում է ինչ հասարակ մի ցանկություն Պարզ տեսնելու Պա րզ փեսնելու ցանկությունը... Ամբողջ տիեզերքը շաղկապվում է սիրով, առարկաների շարժումը գոյանում է սիրով, նպատակը սկիզբ է առնում սիրուց, ձգտումը ինքը սերն է: Այն, ինչ տիեզերականէ ն ծնունդ է առել բնության հետ, որպես հյուլեի ներքին գրգիռ, ինքնին հավիտենական է ու մշտահոլով, ուստի ն «նորից չեն սիրում, սիրում են կրկին». Սիշփ, ամեն անգամ պաշարումէ քեզ Նույն զգացումը անճեղք ու անդուռ, Եվ հասկանում ես, որ մարդն, ի վերջո, չի սիրում, սիրում է կրկին, Նորից Քանզի կա մթին մի կախյալություն Ջրի ն արյան, հոգու ն կրքխ..

Բանաստեղծըձգտում է սիրո մեջ որոնել հավիտենականը, նա թախանձում է սիրած էակին թողնել քմայքները, վանել իրենից այն, 40-ը 4000բաժանող տարածություինչ է, ամէ նըն վե նճախնականի մտերմությունը. զգալ

պայմանական միացնել ից ն

Եվ այնփեղից նոր սկսենք Ճանապառհը մեր նոր սիրո, Վերադառնանքմենբ.. դեւպիմեզ, Մենք... դեպի մեզ...

Բանաստեղծը նորից դիմում

է Բիբլիային: Մի ժամանակ Սուլամիթանէր անձնավորում սիրո իր տենչանքը, այժմ նա որոնում է Մարիամինորպես սփոփանքի,հաշտության ն ալեկոծ հոգու խաղաղու79

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

թյան բարեխոս. Դժգոհութսունիցես շա՛ ի եմ դժգոհ: Օգճիր ին» Մարիամ Եվ ասեմ ինչով Բարեխոս եղիր իմ ն իմ միջն, Որ բանն ավարփվիինքնահաշփությամբ: Ես խռովել եմ նան աշխարհից. Եկ ու վերարին հաշտեցրուդու մեզ, Թե

չէ

ես

այսպես ապրել չեմ կարող:

Պարույր Սնակը բանասեր-հայագետ է: Մի հանգամանք, որ առանձնահատուկնշանակություն է ստանում նրա անհատական կարողություններում, դա հայոց լեզվի հմուտ իմացությունն է: Նա գիտեր մայրենի լեզուն ոչ միայն գեղարվեստորեն,այլն գիտականորեն, գիտեր ճրա պատմությունը, կառուցվածքը, զարգացման օրենքճերն ու օրինաչափությունները: Դասական գրաբարին, միջին հայերենին, արնելահայ ն արնմտահայ գրական լեզուներին ճա տիրապետում էր կատարելապես,ռըը նրան անդէր

տալիս հնարավորություն «Բաց վերաբերյալ: խնդիրների

եո հայագի թյան ամեն ներ առաջադրելու ամենատարբեր նամակ բառարանը կազմողներին», «Հայ լեզվի մաքրության մասին», «Պահպանենքն հարստացնենքմայրենին», «Արժեքավոր, թե՞ խոտելի դասագիրք» ն այլ հոդվածներում Սնակն արծարծում էլեզվի տերմինաբանության,քերականության ն բառապաշարի գիտական մշակման հարցերը: Սնակի գիտական հետաքրքրությունները առավել արգասավոր եղան հայոց հին ն միջնադարյան գրականության ասպարեզում: «Հանճարեղ սիրերգեր»,«Եղավ, որ լինենք», «Թրի դեմ՝ գրիչ», «Գրիգոր Նարեկացի» հոդվածներն ու «Սայաթ-Նովա» (1969), ծավալուն մենագրությունը ցույց են տալիս Սնակի խորիմացությունը հայ միջճադարյան մշակույթի բնագավառում: Գրակաճագիտականբացառիկ արժեք է ներկայացնում «Սայաթ-նովա» ուսումնասիրությունը, ուր հետազոտողըբանասիրականու գեղագիտականքննության է ենթարկում հանճարեղ բանճաստեղծ-աշուղիստեղծագործությունը: «Որքան Արնմուտքում, առավել Արնելքում,- գրում է Սնակը,- սկսած անհիշելի ժամանակներից,բոլոր դասերի ու դասակարգերի հատուկ սերն էին վայելում ժողովրդական երգիչները:Հունական ռապսոդնենէ

րադ

լու

ք

|

-

ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅԸ

տրուֆրանսիական գերմանական բադուրների, ու կելմայստերզինգերների րի

ու

տականբարդերի արնելյան էլ իրենց բախտակիցներն սրտաբուխու ջերմ, սուր ու նան արխայթիչ, ինչպես իմաստուն խոսքն դար ու տարածում էին սեփական երգ ու նվագով, մրցում էին իրար հետ ժողովրդական հանդեսների ժամանակ, հրապարակներում ու հասարակաց վայրերում, խրճիթներում ու պալատներում: Արնելյան համարյա թե բոլոր երկրներում էլ ուշ միջնադարում նրանք կոչվում էին մի շատ հատկանշական բառով աշուղ, որ 1968թ., Ֆրանսիա կում էր սիր նշ Հանրահայտ է, որ սերն էր նրանց երգերի հիմնական մոտիվը: Հիմնականը,բայց ոչ միակը: Այդ «սիրահարները» սիրահար էին ճան ճշմարտության ն արդարության, բարու ն գեղեցկի: Ժողովրդի լեզուն ու բերանն էին նրանք անարդարություններին չարությունների այն ժամանակաշրջանում, որ մի բառով միջնադար է կոչվում, բայց որ երկարաձգվեց հազարամյակից ավելի» (Պ. Սնակ, ՍայաթՆովա, էջ 131-132): է Սայաթ-Նովայի Այս տեսադաշտի վրա Սնակը կան, կան, փիլիսոփայաստեղծագործությունը կան ու էսթետիկական միասնությամբ, առաջադրելով սկզբունքներու ընկալումներ, որոնք գիտական կարնորություն են ստաճում հայ միջնադարյանպոեզիայի ուսումնասիրության տեսակետից: Սնակը բազմիցս անդրադարձելէ հայ դասականն ընթացիկգրականությանհարցերին, հոդվածներ ու հետազոտություններ նվիրել Գրողներին, բնութագրել նրանց ստեղծագործությունը: «Տերյանը պահանջում է», «Հայ քնարերգության Վահագնը» (Դուրյանի մասին), «Հայ ճոր քնարերգությանհիմնադիրն ու առաջին դասականը» |ք

Բոլ

լ

լուսաբանում

համարժեքների պ

հոգեբ

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

(Պեշիկթաշլյանի մասին), «Թումանյանի հետ», «Չարենցը ն արդիա(ՄՍ. Կապուզրույցը» կանությունը», «Բանաստեղծուհու սրտաբաց տիկյանիմասին), «Գիրք լինելության» (Վ. Խեչումյանի մասին) ն այլ ճա ն խոր գիտականորենըմբռնված մեկնաբանուհոդվածներում թյուններ է տալիս հայ գրականությունանվանի դեմքերի ստեղծաԳործությանը, առաջադրում ինքնատիպ տեսակետներ, բնորոշում նրանց արվեստի առանձնահատկությունը: 5. Բացառիկհետաքրքրություն են ներկայացնում Սնակի հրապարակախոսականու տեսական-քննադատական հոդվածները: «Դանիել Վարուժանի պոեզիան», «Ամենաերջանիկ մարդը» (Լենինի ծննդյան 90-ամյակի առթիվ),«Ինչպես մի կաթիլի մեջ», «Դեպի մեծ ուղեծիր», «Հայկական ոռմանտիզմը ն իր մեկնաբանը», «Ազգային սճապարծությունն ազգային հպարտություն», «Հանուն ն ընդդեմ «ռեալիզմի ճախահիմքերի»,«Քննադատությունն այլես հավելված չէ», «Ինչը, ինչպեսը ն որպեսը» ն մի շարք այլ հողվածներումու ելույթներում Սնակը արծարծում է կյանքի ու գրականության, գրականության պատմության ու տեսության, գեղարվեստականձնի ու բովանդակության,տաղանդիու արդիականության խնդիրներ,հանդես բերելով հարցերի խոր ըմբոնողություն, ճիշտ կողմնորոշվածություն ն ձնակերպումներիստուգվածություն: Արժե թեկուզ վկայակոչելմեկ դիտարկում, թե ինչպես է Սնակը համատեղումազգայինն ու համազգայինը գրականության մեջ, «Անկարելի է չպատկանել որնէ ժողովըդի ն դառնալ միջազգային:Եվ անկարելի է երնակայել որնէ ազգային մեծ գրող. որը չունի միջազգայինարժեք: Չէ՞ որ սա նույն ինքնակենսագրությանու դարի «հիվանդությանպատմության», նույն անձնականգաղտնիքին արխիվային գործի հարցն է: Եվ ինչպեսփոքր են մնում կամ բնավ բանաստեղծ չեն դառնում այն օժտվածմարդիկ. ովքեր իրենց անձնականըչեն հասցնում համընդհանուր հնչեղության, ճիշտ նույն ձնով էլ չի կարող միջազգային հեղինակություն վայելել այն ազգային գրողը, որն իր ազգային ինճքնակենսագրությունը չի բարձրացրել միջազգային կենսագրության» («Սովետական գրականություն»,1971, Վ 2, էջ 14):

ՊԱՐՈՒՅՐ

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅԱՆ

ՍԵՎԱԿ

ՊԱՏՄԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գրականության տեսական լուսաբանությունը ընդունված ստորաբաժանմամբներառնում է երեք գլխավոր խնդիր՝գրական-գեղարվեստական ստեղծագործության հիմունքների հետազոտություն, գրական-պատմական պրոցեսն ուղենշող օրենքներիբացահայտում ն առանձին գեղարվեստական երկի վերլուծության սկզբունքների մշակում: Գ. Ֆրիդլենդերը ճկատում է, որ «վերջին տարիներին մեզանում ն արտասահմանում ավելի ու ավելի լայն ճանաչման է արժաճանում գրականագիտական (ինչպես ն գրական-քննադատական) ժանըը, ճվիրված առանձին գեղարվեստականերկի վերլուծությանն իր օրգանականամբողջության` բովանդակության ն կառուցվածքի 11,1973,օ. միասնության մեջ» («ԱՇՏԿՇԾԾւՆ օ1քօմքյօճւօհ ,ուքյու», 3):

Արդենհրապարակիվրա են գրականագիտականնոր ժանրի ուղղությամբ կատարված առաջին, ի դեպ, արժեքավոր փորձերը՝ «Գեղարվեստականերկի վերլուծություն» (1976), «Ռուս քնարերգության պոետիկականկառուցվածքը» (1973), «Պուշկինի 1820-1830 թվականների բաճնաստեղծությունները» ժողովածուները, Յու. Լոտմանի «Բանաստեղծական տեքստի վերլուծությունը» (1972), Մ. Ալեքսենի «Պուշկինի «Ես ինձ հուշարձան կանգնեցրի...» բանաստեղծությունը» (1974) ն այլ հետազոտություններ: Սրանց հեղինակները հետամուտ չեն գրական-պատմականընդհանուր օրինաչափությունների քննությանը. ուսումնասիրության առարկա դարձնելով գեղարվեստական մի կոնկրետ ստեղծագործություն,մի ավարտված, ինքնուրույն միավոր բանաստեղծություն, պատմվածք, դրամա, նրանք փորձում են ճանաչել գեղագիտականարժեքայնությանհատկանիշները տվյալ երկի ճերքին համակարգում, դիտելով այն որպես իմաճենտ ամբողջություն: Հետազոտության այդ եղանակը արդարացվում է ինքնին. «Չէ՞ որ հենց առանձին գեղարվեստականերկը այն բջիջն է, որն ունի չափազանց բարդ ու դինամիկ կառուցվածք: Այդ «բջիջներից» է գոյանում գրականությունը,որսլես չափազանց բազմազան,բազմակողմանի ն ներքուստ կուրգավորված օրգանիզմ, մի «միկրոաշխարհ»,ուր գործում են գեղարվեստական ստեղծագործուՒՈՇթյան «մակրոաշխարհը» բնութագրող օրենքները» («Ճո ք2ր/թմօ1օ Ոքօտ386յ16850»,

81,

1976,

6.

3):

Ինչպես ն պետք էր սւվասել, նորագույն ժանըը առիթ տվեց

տեսա-

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

կան բանավեճի:Հարցը դրվում է ուղղակի, եթե կոնկրետ գեղարվեստական երկը կւսրող է լինել գիտականհետազոտությանառարկա, ապա մեթոդաբանականի՞նչ եդանակ է ենթադրում այդ վերլուծուեն ճոր ժանրի հետազոտաթյունը: Ոմանք առհասարակ են երկրորդները հակված կան արգասավորությանը, նախընտրել

կասկածում սկզբունքը` գեղագիտական ստորաբաժանման մեթոդաբանական իսկ պատմական-բովկային, վածքային կամ իմ կարծիքով, ավելի հարրը,որոնք, գիտականորեն ե

երրորդ

են մոտենում

ցին,

կան ու գեղագիտական վերլուծության միասնությունը: Այս վերջին տեսակետի կողմնակիցներն են Գ, Ֆրիդլենդերը, Ա. Բուշմինը, Լ. Եմելյանովը ն ուրիշներ: Ընդունելով, որ կոնկրետերկի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հիմնավոր քննել գեղարվեստականխոսքի ներքին հարստությունը, Ֆրիդլենդերը զգուշացնում է րավոր ծայ ղությունից «առանձին գրական երկի անջատումըգրական-պատմականն սոցիալ(«110014Կ66ամ պատմական ավելի լայն ենթատեքստից» 61քօմ օ. 4), իսկ Եմելյանովը պատմական ու գեղագիտաքօօաօմ աքյում», անբաժանելի կան վերլուծության լոր նը պայման րում է հենց «հետազոտության օբյեկտի գեղարվեստականգրականության բնույթով» («Ճո որոօքճքոօօ ոքօ8366յ161ո864», Շ 21): ու Հարցն ավելի լիճային յամբ է դնում Բուշմինը: Տարբերակելովգեղարվեստական երկի վերլուծության մեթոդաբանականառկա ուղղությունները«բնագրային-ընթերցողական», կառուցվածքային,էմոցիոնալ-տպավորական, նա սուր քննադատությանէ ենթարկում այդ սկզբունքների էմպիրիկ առանձնացումը, անվերապահորենընդունելով տրամաբանական վերլուծության («ՈՕՐԱՎՇՕԺՅԼ Օօ») գիտական արգասավորությունը: է Բուշմինը, Ճիշտ է, նկ «գեղարվե չի կարելի հանգեցնել տրամաբանական հասկացության»բայց այն կարեէ լի «թարգմանել տրամաբանական հասկացությունների լեզվով»: Կշտամբելով այն գրականագետներին,որոնք ինչ-որ անվստահություն են տածում իրենց գիտության հնարավորությունների ճկատմամբ ն «արվեստագետի դիրքորոշումըշփոթում են հետազոտողի դիրքորոշմանհետ», նա պնդում է, թե «գիտությունը կարող է արվեսեն

ջադրում

սլ

երի

րի

բ

վ

Մութ

կ

բ

մ

վ

|

|

|

ճանաչել իրպատկերավոր երնույթները մտածողութ միայն տարբերվ գրում Բուշմինը»սահմա- | տերմինները, հասկացություննե

տի

նից ըը,-

|

րը

ի

է

։

պատկերի ճանաչման պարագայակա նումները գեղարվեստական էությունն են: Նրանք առանձնացնում, որոշում են գլխավորը, էակա-

|

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

ճը,օրիճաչափը ն

նում, հալ նում դրանով իսկ լրացնում, ի են մեր պատկերացումները երկի մասին՝ ճրա անմիջական, կոնկրետ

զգացականթյունն ղում, էջ ւ

ընթերցողականընկալման ու

կ

համեմատ: իտությունը

Այլապես ինչի՞ (Նույն տե-

Այստեղից արդեն հետնում է գիտության փորձով հաստատված կատեգորիաների,սահմանումներին հասկացությունների տեսական ու պատմական գոյության հարցը: Որ գրականագիտության զարգացման ընթացքի հետ որոշ կատեգորիաներ,սահմանումներ հնաճում են, որ առանձին կատեգորիաներու հասկացություններ ենթակա են ճշգրտման,խորացման, սահմանների լայնացման ն ռր գիտության առաջընթացը լրում է նոր կատեգորիաների ստեղծում, թերես անվիճելի է: Սակայն անտեղի ու հապճեպ է որոշ «ճնորասերճերի» այն պնդումը, թե, օրինակ, այնպիսի կատեգորիաներ,ինչպիսիք են թեման, գաղափարը, բովանդակությունը, կոմպոզիցիան ն այլն, գեղարվեստականերկի էությունը խեղաթյուրող «վարժապետական հասկացություններ» են ն պետք է փոխարինվենկիբեռնետիկայից, սեմիոտիկայից, ֆիզիոլոգիայից ն գիտության այլ ճյուղերից

պ

առնված համարժեքներով: Իմ ճպատակից դուրս է մեկ առ մեկ անդրադառնալժանրի մեթոդաբանությանն առնչվող բոլոր հարցերին: Էականն այն է, որ տեսական գրականագիտությունն առաջադրում է հետազոտության մի նոր որի յուրացումը, կարծում եմ, հետաքրքիր որոնումճերի կան րամադրի հայ գրականագետներին ն ի քնն մտքի վերլուծության Սույն հոդվածը, որ տրամաբանականվերլուծության մի փորձ է, ճպատակ ունի

բնագավառ, խորացմանը: կարողությունների կնպ

գրական կոնկրետ երկը քննել պատմականության կատեգորիայի տեսանկյունից, որպես օրինակ առնելով Պ. Սնակի «Անորոշություն» բանաստեղծությունը:

Պոեզիայի պատմականությանհարցը տեսականորեն քննելի է ն, որպես հասկացություն, վավերացվել է գրական- քննադատության բառապաշարում: Առաջին հայացքից պայմանական կարող է թվալ նման ստույգ ու ակադեմիական հասկացության խստիվ կիրառումը մի այնպիսի «սուբյեկտիվ» ժանրի նկատմամբ, ինչպիսին քնարական բանաստեղծությունն է: Եվ իրոք, ինչ պատմականճությւսն մասին կարող է խոսք լինել բնության, սիրո ն «հավերժական» կոչված այլնայլ մոտիվների վերաբերյալ, երբ այնքան անմիջականորեն են

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ.

ճրանք կախվածբանաստեղծի անհատական ընկալումներից: Նման հարցադրումը,եթե չի էլ հերքում տվյալ կատեգորիայի տեսականիմաստը, այնուամենայնիվ, առիթ կարող է տալ ընդհանուր բաճաձնումների, թե յուրաքանչյուր դարաշրջանի բանաստեղծ իր հայեցակետով է վերապրում «հավերժական» թեման ն այդ հայեցակետի մեջ էլ արտացոլվում է պատմականությանիներցիան: Մի այլ դեպքում չափանիշ են ընդունում եղելության, փաստի կոնկրետպատմական ճշմարտացիությունը կամ գիտական ու տեխնիկական գյուտերի առաջադրած հասկացությունների «էսթետիզացիան», որոնք պատկերույին համակարգի մեջ հանդես են գալիս որպես ոճի ժամանակային երանգներ: Անտարակույս, բանաստեղծությաննյութական ատաղձի բոլոր այդ տարրերը պատմականությանբաղադրիչներ են, սակայն որպես այդպիսին, դրանք սոսկ ֆունկցիոնալ

կախման մեջ են տվյալ կատեգորիայի գեղագիտական համարժեքից, քանի որ փաստականճշմարտությունն ու բանաստեղծությանպատմականությունը համընկնողհասկացություններ չեն: Պատմականճությունըգեղագիտական կատեգորիա է, որ գոյանում է կառուցվածքային բոլոր տարրերի, ձնի ն բռվանդակության

բաղադրիչների միասնությունից: Դա բանաստեղծության ճերքին տրամաբանությունն է, սիմվոլ-գաղափարի ծագումը, ընթացքն ու վերջավորվածությունը,որ գոյանում է պատկերային միավորների ժամանաբազմակի կապերից ու պատճառական մՄերհյուսումներից, կի ու տարածության հարաբերումներց: Այս տեսակետից պատմաէ գեղագիտականկարնոր ֆունկցիա նմեկանությունը ստանձնում ծապես պայմանավորում բանաստեղծության գեղագիտական-փիլիսոփայական տարողությունը: Բանաստեղծությունը մի ամբողջական, ավարտուն հռոգեկան-զգացականու մտածական միավոր է: Այսինքն, իր էությամբ նա մի պատմություն է, անկախ ույն բանից վայրկյանի խորհուրդն է թարգմանում, թե՞ դարի առեղծվածը:Սակայնամեն մի պատմություն լինելիության կոնկրետ ընթացքի մեջ հարաբերված է մարդկային կենսափորձիհազարամյա նստվածքներինն հենց այդ հարաբերության զգացողության մեջ է թաքնված բանաստեղծության պատմականության գաղտնիքը: Դիտենք, օրինակ. Պարույր Սնակի «Անորոշություն» բանաստեղծությունը:Սկսենք հենց վերճագրից: «Առանձնապես ինձ համար,- մի առիթով ասել է Սնակը.մեծ նշանակություն ունի բանաստեղծության վերնագիրը: Մեծ մասամբ վերնագիր եմ հղանում, հետո, դրա տակ Սա, իհարկե, հազվադեպ բացառություն է, ն այս իմաստովնրա վերվերլուծեճագրերը ոչ միայն բանալի են տալիս բանաստեղծությունը

բանաստեղծությ

ծ6

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

ինքնին կարող են առանձին ուսումնասիրության նյութ դառնալ:Պատմականությանզգացողությունը սկիզբ է առնում հենց վերնագրից,հուշելով, որ բանաստեղծն իր մտահղացումը ստուգում է ստեղծագործական պրոցեսի տնական ընթացքով, մինչն որ այն ձնավորվում է որպես մտածական ու զգացական ավարտված Աւմբողջություն: «Ես շատ բանաստեղծություններ ունեմ,- խոստովաճում է Սնակը,- որոնք ձն ու կերպարանքեն ստացել իրենց առաջին տողերի ծնունդից տասնհինգ-քսան տարի հետո... Ես չեմ կարող բաճաստեղծություն գրել մեջւտեղիցկամ վերջից: Եթե առաջին տողերը պատրաստ չեն կամ դուր չեն գալիս ինձ, բաճաստեղծությունըշարունակել չեմ կարող» (Պ. Սնակ, Երկերի ժողովածու, հ. 5, էջ 391): «Անորոշություն» վերնագիրը ջադրում է մի գաղափար-սիմ: վոլ, որ արդեն ենթադրում է բանաստեղծության փիլիսոփայական սկիզբը: Տիպաբանականառումով այն ունի Սնակի բաճնաստեղծական ճախասիրությանը բնորոշ ուղերձ-ասքայինկառուցվածք: Դիմելով 20-րդ դարի քաղաքացուն, բանաստեղծն ասում է. լու,

այլն,

Աճորոշության ցավով ես հիվանդ, Առորոշության անդարմանցավով Որ բողբոջում է բջիջներիդ մեջ, քո զույգ բիբերում, Ծաղկում է անգամ Նյարդերդ է խեղդում ճյուղերով իր պիրկ Եվ իր թունավոր սաղարթն է բերում Խառնելու, գլխիդ մազերին անգամ:

Ինքնին ուշագրավ է ժամանակի ու տարածության ընկալումը բանաստեղծության մեջ: Առհասարակ դար հասկացություն-գաղափարը Սնակի պռեզիայում մշտապեսհանդես է եկել որպես մի յուրօրիճակ փիլիսուիայական խորհրդանիշ:«Օ՛, չեմ կարող երբեք, իմ բարեկամ, հեռու մնալ ցավից իմ այս դարի»,- գրել է Սնակը 1942 թվականին, «Լինել, թե չլինել» բաճաստեղծական ասքում: Հետագայում դար-խորհրդանիշնավելի ու ավելի է ընդգծվում բանաստեղծական պատկերների համակարգում, իսկ մի շարք բանաստեղծություններում «Դարը», «Դարակեսի երգը», «Դարը ն ժամը», «Դարակեսի հիմնը», Սնակճ արդեն խոսք է բացում դարի հետ, քննում ճրա անմեկնելի խորհուրդները: Այստեղ արտացոլվում է Սնակի մտածողության մի էական առանձնահատկությունըժամանակի ու տարածության չափումը մեծ միավորներով:Սնակը, այսպես ասած, վայրկյանի թարգմանըչէ, այլ Երնույթի իմաստը նա քննում է ոչ թե պաշարժվող հավիտենության:

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

հի նշանակությամբ,այլ տնողությանանսկիզբ ու անվերջ հարաբերության մեջ: Տեսեք, օրինակ, թե «Ճամփորդություն դեպի ետ» բաճաստեղծության մեջ տարածականինչ սահմաններ է գծում սիրո

խոստովանանքը. Իսկ ինչանից

Ինչո՞ւ ես դու այսպես քաշվումն ամաչում, Ի՞նչ Ե, մենք նո՞ր ծանոթացանք, Իրար դեռ լավ չե՞նքճանաչում: Բայց ամաչկուրիմ սիրելի, ես քեզ գիրեմ Ու եմ առնվազն մի 40 սիրում Կամ..

Կամ` ահա

կարճլիկ րարի..

շարժման տնողությունը մի

այլ

բանաստեղծությանմեջ.

Սրդեն 10 փարի, 110 փարի, 1010 փարի Ես վախենում եմ.. Ժամանակի ու տարածության այս ըմբռնումը Սնակի բանաստեղծական մտածողությունը լիցքավորում է խոր պատմականությամբ, երնույթների լինելիությունն ստուգում հոգեբանականգոյության բազմակի կապերի ու առնչությունների հանգույցում: են երեք ֆենո«Անորոշություն» մեջ

բանաստեղծության գործում Սրանցից ուրույն առաջադրվա գեղարֆունկցիս` դրույթում, միաժամ կապի հարակցում (անորոշության) նախապես տրված գաղափարի

մեն-միավորներդ̀ար,

քանչյուրը

ստանձնում

քաղ

ծ:

յուրա-

է

վե մեջ շարժման տրամաբանությունը:Դարը ն քաղաքացին օբյեկտն են, իսկ բանաստեղծը՝ճանաչող սուբյեկտը: Ճանաչող սուբյեկտը հայտճաբերում է օբյեկտի ներհատուկ էությունը, դարը` «հյուլեական», «էական», «բանական», «բայց ն նույնքան խելագար», իսկ քաղաքացին՝ «անզոր ու հզոր»: Այս սիմվոլիկ վերադիրներն արդենկրում են մի մեծ ճերհակություն, որից զատվում է, «անորոշություն» գաղափարը, ն որն, իբրն կրկնվողլեյտմոտիվ, սրում է բանաստեղծության ողբերգականհնչերանգը. ն

Անորոշության ցավով ես հիվանդ, Աճորոշությանահարկու ցավով... Այսպես ավարտվում է բանաստեղծությանառաջին դրվագը՝կաոուցվածքային մի միավոր, որ կարծես վերջավորված է տրամաբաճորեն: Բայց դա միայն նախերգանք է, որ ավելին չի խոստանում, քան գւղափար դրույթի ընդհանուր բանաձնը: Եվ ահա հաջորդ դր44

տարրալուծում վագում բանաստեղծը

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

է բանաձնը, գաղափարը

հանձնելովբազմաթիվ ինչուների առեղծվածին.

Եվ ինչպե՞ս

ապրես միայն անցյալով, Եթե ներկադ էլ Արդենչի ծախավում այլ բանի վրաւ Քան վաղվա մասին պարապ խորհելու... Ի՞ճչ է սպասվում այս մոլորակինԻ՞նչ պատասխանես: Ի՞նչ է լինելու այս աշխարհի հեփԻնչպե՞ս իմանաս: Ի՞ճչ է բուսնելու այս թշվառ հողին Եվի՞նչ լեզվով են խոսելու այստեղ:

Առաջադրվածինչուներն առկախեն թողնում առեղծվածի լուծումը: Սակայնհաջորդ դրվագում բանաստեղծըչի առաջադրումինչ-որ ուղղագիծ պատասխան: ինչուների իմաստը չարձակի հմաճությամբ, անոլ ու փումէ շության գաղափարնանջատում իմանենտկան խումից որոնում ճրա խորհուրդը տիեզերքի կառուցվածքում, իրերի նախակերտբնույթում, էլ ավելի ընդլայնելով բանաստեղծության փիլիսոփայականարձագանքը.

Վերլուծող միտքը հոգեկան-զգացական հարաբերակ

Կա մի վիթխարի անորոշություն, Որ փորիչելյան դատարկության պես Երբեք չի լցվում.. Եվ ինչպե՞ս ապրել Թունուր ու կարծր գաղափարների Սռշունչ արանքում, Էլ ինչպե՞ս ապրել...

Բայց բնության մեջ կարծես ինչ-որ ներդաշնակություն կա, իրերն ձգտում են ազատության երանելի վիճակի: Սակայն ւթյան չի հուշում, որովօրենքնիսկ ոչ մի ն ինքնաբացասող:Հաջորդ դըհետն չէ , այլ իր պարավագում անորոշության տիեզերական նճախապատճառը

ուերնույթները ու

կամայինտարերային պատրանք

դոքսներն է ի հայտ բերում առանձին երնույթների ներհակ կառուցվածքում: Հակասությամբ է լեցուն տիեզերքը, հակասությունը դրված է յուրաքանչյուր առարկայի ու երնույթի բուն էության մեջ, ամեն մի կացություն ունի իր բացասումը: Պատկեր համեմատություններում մարդը համադրվում է բնության երնույթներին ն անորոշուծ9

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՍԵՐԳԵՅ

նույն երնույթ ա

այդ թյան իր հոգեկան տվայտանքը մելնում սկզբնականկացությամբ: Ամեն մի իր ձգտում է ներդաշնակվիճակի, ու մեծ անքննելի խորհրդով այդ ձգտումը սակայն տիեզերականմի

անջատվում է լինելիությունից.

Աղճ էլ է ծանոթ արցունքուրվելուն Ու

կուրանալուն

Խոճնավությունից, ինչպես որ մարդը անորոշության Օվկիանին անափ:

Իսկ ո՞ւր է ցամաքն ու չորությունը...

Պատմության գեղագիտականկատեգորիան սնակյան բանաստեղծության մեջ արտահայտվում է կառուցվածքային միանգամայն ինքնատիպձնի մեջ: Սնակը տրամաբանականմիավորներ է ստեղծում դրվագներով,որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր «ինքնուրույնությունը», իր ամբողջությունը, իր գաղափարն ու լուծումը: Սակայնդա միաժամանակ հանդես է գալիս որպես միավոր, որպես ընդհանուրամբողջի մի մասը, նրա լրացումը: Այս իմաստով բանաստեղծություճը Սնակի կերտմամբ երկակի նշանակություն է ստանում: Զգացական սկիզբը երկրորդվում է մտածական-վերլուծական ընթացքով, բանաստեղծությունը դարձնելով մի յուրօրինակ տրամաբանական հավասարում: Այստեղ արդեն «անորոշություն» գաղափարը ոչ միայն հոգեկան զգացական կացություն է, այլ տրամաբանական կատեգորիա: Այդպես է Պարույր Սնակը հայտնաբերում բանաստեղծության գիտությունը: Ինչպես տեսանք, Սնակը, անորոշության որպեսմարմեջ է դու հոգեկան կաի կ էություն, Սակայն այդ զուդնում համընդհանուր գահեռը պայմաճական է ինքնին, քանի որ իրերի իներտ վիճակի որ հանդեպ ասպարեզ է գալիս բանականության ինքնաճանաչումը, գիտակցում է անլուծելի առեղծվածի ողբերգականությունը.

իներցիան, տիեզերական օրենքի հետ: ճ

ճ

պ

Թե

ծառ

լինեիր կարփասվեիր սեփական խեժով Եվ քո կեղնով քեզ շրջափակաժ Քեզ կբուժեիր: Բայց քո արցունքը Քեզ կրծուրում է.. սնդիկի նման. Եվ այս աշխարհի ցավերի դիմաց Դու

ն

ն

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

Դու

կեղնահան ծառ ես մարդաչն, Եվ կեղնահան այդ ծառի վրա մնում Քիչ թե շատ առողջ այս քո աչքերը,

են

հիմա

Լեցո ւն-լեփ-լեցո՞ւն անորոշությամբ...

Բանաստեղծության տրամ ւթյունը ինքնաբերաբար ենվերթադրումէ որոշակի եզրահանգում: Երնույթի փիլիսոփայական լուծությունըթելադրում է նույնպիսի մի փիլիսոփայականհարց՝«Ուրեմն ի՞նչ անել»: «Դարակեսի պարգնները» շարքում Սնակը հայտխորհուրդ է իր քէ եսության բ եղծական լությանը՝«Ես, հեղինակ պարականոն գրքերի ն չգրված օրենքների վերծանող»: Նա, հիրավի, վերծանողն է այն օրենքների, որոնք /

վերագրում

անթաքնված են իրերի արտաքին կեղնի մեջ ն ենթագիտակցական քննելիգրգիռներում:Եվ որքանայդ օրենքները չգրված են, նույնքան անսովոր ու անակնկալ են ճրանց մեկնության բանաձները: Որ Սնակը 20-րդ դարի «հոգեկան սուբստանցից» անջատում է «անորոշության» հանելուկը, բնավ չի նշանակում, թե նա բացառում է մարդկատարերքյին գործունեության մտավոր ու պատմահասարակական վերադիրները: Հոգեբանականկոմպլեքսի անբարդությունից րած ածանցումը միտված է ճակատագրային այն հարցով, թե «ի՞նչ է սպասվում այս մոլորակին», «ի՞նչէ լինելու այս աշխարհի հետ»: Բայց սա պատահականհարց չէ անհուն, խոր երի» սուր տագնապները Սնակը վ ել էր դեռնս Մեծ հայն ապագան կատարիներին, պելով «լինել, թե չլինելու» ճակատագրականհարցին, ապա ճչացել ն նույն տագնապը«կիսված ատոմի» «ճառագայթային ախտի» խելահեղ դարում՝ «Սուր է դրված հարցը լինել-չլինելու»: Հենց այստեղ էլ թաքնվածէ «Աճորոշություն» բանաստեղծության բարոյաէթիկական միտումըն այստեղ էլ պետք է որոնել «Ուրեմճ ի՞նչ անել» հարցի փիլիսոփայականպատասխանը: «Դարակեսիհիմնը» բանաստեղծությանմեջ Սնակը մի այսպիսի էթիկական խորհուրդ է առաջադրում.

ները խորհրդանշող ի

կ

«Անորոշություն» բանաստեղծության մեջ: «Տիեզերքի մարդկության րենականի երկրագնդի

Մենք ծնվել ենք, աշխարհ եկել Ոչ թե թվաբ-երնալու խաբեությամբ, Այլ լինելու, Այճ լինելու ինչ կանք իրոք: Մենք ծնվել ենք, որ մարդկության Հազար ու մի «ինչու»-ներից գոնե մեկի

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Հարցապնդող աչքում մխենք Մեր գոնե մեկ պատասխանը:

Թվում է, թե մարդկային գործունեության դրական ուղղությունը բացարձակ էթիկական չափանիշէ: Սակայն, ահա, «Անորոշություն» բանաստեվծության մեջ Սնակը այլ խորհուրդ է կարդում. Եվ

զուր

մի հարցրու, «Ուրեմն ի՞նչ անել»:

Այս պատասխանը ես քեզ չեմ փալու: Ինչ նմանները եկել են աշխարհ Եվ այսուհեւին աշխարհ են գալու, Որ իրենց կյանքով ցույց ան ինչ չանել Այսքանը, միայն: Իսկ մնացածի համար դիմեցեք

Դուք դարձյալ ցավին Անորոշության անորոշ ցավին.. է, ապա ճան գեղեցիկ է ինքնատիպությամբ, Եթե սա պարադոքս որի փիլիսոփայականենթաիմաստըպետք է միայն կռահել: Խնդիրն այն է, որ առաջին հայացքից հակադիր թվացող երկու խորհուրդները նույնություն են ն ելնում են միննույն սկզբից: Հիրավի, էթիկական մեծ լիցք ունի «ինչ անելու» խորհուրդը, բայց նույնքան իմաստավոր է նան «ինչ չանելու» բարոյականը: Սա է, որ ի հայտ է բերում գործունեության, իբրն ճպատակային շարժման, դրական կամ բացասական ուղղվածությունը: Իր այլաբանության մեջ սնակյան պատգամ-հարցը,ի վերջո, աղերսվում է մարդկային բնույթի հակոտնյա ուժերի չարի ու բարու հավիտենական պայքարի առեղծվածին, մի հակասություն, որից կախվում է «այս աշխարհի ահագին ցավը» ն մթագնում բանականությանաչքը «լեցուն-լեփլեցուն անորոշությամբ»: Չարիքի ողբերգական զգացողությունից ծնունդ առնող բանաստեղծի խռովքը, որպես սկիզբ, մշտապես ունի «բարու, լույսի ն ազատության փիլիսոփայակւսնեռանկյունու» (Մեժելայտիս)էթիկականդավանանքը:

ՊԱՐՈՒՅՐ

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԻ

ՍԵՎԱԿ

ՀԱՅՏՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ավարտվեց Պարույր Սնակի երկերի վեցհատորյա ժողովածուի հրատարակությունը: Ամբողջական համակարգի է բերվել մի բարդ ու ինքնատիպ աշխարհ, առանց որի դժվար է պատկերացնել հայ գեղարվեստական խոսքի զարգացման նորագույն շրջանը: Հայտնի է, որ Սնակը ոչ միայն հակում չուներ հատընտիրներիկամ կրկնահրատարակությունների, այլն պլզբունքթորենմերժում էր առանձին բանանստեղծական շարքեր հաջորդ ժողովածուների մեջ փոխանցելու անհրաժեշտությունը: Բավական է ասել, որ 1948 թվականին լույս տեսած (ն այն էլ այն ժամանակվա սահմանափակտպաքանակով) «Անմահները հրամայում են» ժողովածուն ոչ մի անգամ չի նորոգվել կրկնահրատարակությամբ:Նույնը վերաբերում է ճան «Սիրո ճանապարհը» (1954), «Նորից քեզ հետ» (1957), «Մարդը ափի մեջ» (1964) ժողովածուներին: Վեցհատորյակը փաստորեն առաջին անգամ հասարակական լայն ճանաչման է հանձնում Պարույր Սնակի ստեղծագործությունը, լրացնելով այն անտիպ էջերով, քննադատական, բանասիրական, գրականագիտական հոդվածներով ն ուսումնասիրություններով, միաժամանակ հայտ ներկայացնում հետազոտողներին լուսաբանելու գեղարվեստական այդ հարստության գրական-պատմական նստվածքներն ու տիպաբանական առանձնահատկությունները: Այս իմաստով, անհրաժեշտ եմ գտնում առաջադրել մեթոդաբանական բնույթի որոշ նկատառումներ,մասնավորապես առանձնացնելով ստեղծագործական որոնումների երկու գլխավոր հանգույցներ, որոնք ելակետային նշանակությունունեն Սնակի պոեզիայի տիպաբանությունը ուսումնասիրելու տեսակետից:

Պարույր Սնակի ստեղծագործությունըմշտապես եղել է գրական քննադատությանտեսադաշտում: Նրա յուրաքանչյուր նոր գիրք առիթ է տվել կարծիքների բւսխման, հարուցել բանավեճ, իրարամերժ տեսակետներ:Այժմ բանաստեղծըշարունակում է մնալ գրական ընթացիկ շարժման մասնակիցը, իր ստեղծագործության արդիական նշանակություննարգասավորելով ւվոեզիայի պատմության ու տեսության վերաբերյալ գիտական մտքի արծարծումներով:Ինչ խոսք, այն ամենը, ինչ արել է քննադատությունը, տակավին հեռու է Սեւսկի ստեղծագործական բարդ աշխարհի հարստությունը գիտական լուսաբանության ենթարկելու տեսակետից ն շատ բան դեռ պետք է սկ93

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

սել սկզբից: Սւսկայն անտեղիէ նան որոշ հոռետեսներիպնդումը,թե ոչինչ չի արված այդ ուղղությամբ ն թե գրականագիտականու քննադատականմիտքը չի կռահել այն, ինչն այժմ թվում է առեղծված: Վերջին տարիներիփորձըցույց է տալիս, որ Սնակի ստեղծագործության հետազոտությունըհեռանում է քննական-վերլուծական ուղղությունից ն ստանում, այսպես ասած, հաճոյախոսական բնույթ: են ոչ այնքան բանաստեղծիարվեստի հետամուտ Հոդվածագիրները տիպաբանությանգիտականվերլուծությանը,որքան ընդհանուրվերադիրճերով այդ արվեստը պիտակավորելուն:Նրանք պարզապես են համարում պոեզիայի վերաբերյալ արդի քննադատուպարտք

մները, րբեր խառնշարի բոլոր սա վածքի բանաստեղծներինհատկացվածկոնկրետ բնութագրումները վերագրել Պարույր Սնակին, ենթադրելով, թե կռահում են նրա արվեստիգաղտնիքները:Մոռացվում է, որ խնդիրըբնավ էլ մակդիրների ու սահմանումների մեջ չէ, քանի որ մի տաղանդավորբանաստեղծի այսինչ առանձնահատկությունըբնավ էլ պարտադիր չէ մեկ այլ տաղանդավորբանաստեղծիհամար ն որ Պարույր Սնակը կոնկրետ պատմականերնույթ է, ուստի այդ կոնկրետի բացահայտմամբ միայն կարելի է վերլուծել նրա ստեղծագործության ներքին կառուցվածքը: Մի այլ իրողություն էլ է հուշում վերջին տարիներիգրականբանավեճերիփորձը: Գրական մեծությունները հուսալի խորհրդատուներ են ն շատ անգամ են ցուցադրում իրենց ներկայությունը հետնորդներիհարուցած բանավեճերում` հերքելու կամ հաստատելու այս կամ այն դրույթը: Այդ խորհրդատուներիցէ ճան Պարույր Սնակը, որին չշրջանցեցընթացիկշրջանի գրականասուլիսներիցոչ մեկը: Այս պարագայում է ահա, որ չարաշահվեցքննադատականմտքի անցյալումՊարույր Սնակի գնահատության հարցը: Կոնկրետ բական դրվածքը հաճախ բեկվում է սալ կշտամբանքով, թե սա այն գրականագետնէ, որ 50-ականթվականներինհանդգնելէ քննադատականխոսքասել «Նորից քեզ հետ» Գրքիմասին, չկոահելով, որ ւռասնամյակներհետո Պարույր Սնակը պետք է գրի «Անլոելի զանգակատունը», «Մարդը ափի մեջ», «Եղիցի ն այլն: Պատահական լույսը» չէ, որ որոշ քննադատներխմբագրում են իրենցանցյալը, փորձում հետին թվով Սնակի հայտնությունը վերագրել իրենց, նույնիսկ չակնարկելով նախկինում արտահայտած տեսակետներիմասին: Իհարկե, պատմության ընթացքն ուղեկցվում է օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ սխալներով, որոնք ենթակա են ժամանակի քննությանը ն, իհարկե, Սնակի առանձին ժողովածուներիժամաթյան

ամե

ն

նավեճի

պար

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

նճակային-կոնկրետ ընկալումն ւոյլ է, քան նույն ժուղովածուների հետադարձ ընկալումը ստեղծագործական պատմության ընդհանուր է տեսականշղթայում, սակայն պարզապես հակատրամաբանական քննադատականմիտքըզրկել ճանաչման որոնումից ն նրա վրիպումները վերագրել առեղծվածը չկռահելու մեղադրանքի: Միաժամանակ, իմ համոզմամբ, տարիներ առաջ տեսական միտքը Պարույր Սնակի ստեղծագործության վերւսբերյալ առաջադրել է քննադատական ուսանելի ու արժեքավոր դիտողություններ, որոնց ճշմարտացիությունը հաստատվում է բանաստեղծի ստեղծագործությանփորձով ն տաղանդի ուղղությամբ: Վերջապես անհրաժեշտ է նկատի առնել, որ Պարույր Սնակը կենդանի անհատականություն է ն շարժվող պատմություն՝ իր ներքին բնական օրենքներով, վերելքներով ու տեղատվություններով, փորձերով ու որոնումներով, հաստատումներով ու բացասումներով, օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ գործոններով պատճառակցվածմի բարդ ու միասնականամբողջություն, որ ենթակա է քննական վերլուծության: Այստեղից արդեն հետնում է Սնակի ստեղծագործության գիտական ուսումնասիրության մեթոդաբանական գլխավոր սկզբունքը` շարժման անընդհատության օրենքը, որպես նրա տաղանդի ներունակ գոյություն: Դա ստեղծագործության զարգացմանընթացքի իմաստով գործածվող սովորականհասկացություն չէ, որ թվում է, թե պարտադիր է ամեն մի գրողի համար: Մենք նկատիունենք «անհատականության իներցիան», որ տաղանդներիմեջ դրսնորվում է յուրովի: Լինում են հանդարտ տաղանդներ, որոնք իրենց ստեղծագործական սկիզբը գտնում են կայուն կետում, լինում են ն անհանգիստ տաղանդներ, որոնց ստեղծագործությունը ուղեկցվում է տառապանքով, վերապրումներով, ներքին ջղաձգումներով, ինքնաբացասմամբ ու ինքնաօտարմամբ: Պարույր Սնակը վերջինների դասին է պատկանում: Այս իմաստով նրա պոեզիայի ներքին դինամիկայի տիպաբաանհասկանալի կլինի ստեղծագործական թյան պարբերացմ

նական հետազոտությունը Ը

:

պ

գ

կան

առանց

Երկերի վեցհատորյա ժողովածուի հրափարակության առիթով արդեն փորչ արել եմ հենց նույն այս վերնագիրը կրող հոդվաանդրադառնալու Պարույր Սնակի ստեղծագործական վաղ շիջանի որոնումների բնութագրմանը ն «սկիզբ» գաղափարը մեկճելու «հայտնություն» հասկացությամբ, քանի որ իմ համոզմամբ բանատրեղծի սկիզբը միաժամանակ իր հայտնությունը եղավ: Այժմ երբ հրապարակի վրա լինելիության սկիզբը ներկայացնող ես

ծում

է

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

տակավին անհայտ էջերի «Մուփք» ժողովածուն արժե ընչեռած գրական նյութի թելադրանքով մի անգամ նս հայացք նետել Սնակի բանաարեղծական աշխարհի չնավորման ընթացքին, որվ, ինչպես ինչ թվում է, միանգամայն սկզբունքային նշանակություն ունի Քրա ամբողջ ստեղծագործության փիպաբանությունը քննելու փե-

սակետից: Եվ հենց սկզբից ասենք, որ շնորհակալության արժանի է գրականագետ Հովհաննես Ղազարյանը չեռագրերը պահպանելու ն հրատարակությանպատրատրելու համար, թեն պիտի ասել, որ բնավ իմաստրչուներ Պարույր Սնակի գրական մուտքը ներկա-

յացնող գիրքը կաղապարել առաջաբանի ու հուշերի երկարաբան էջերով ն այարեղ իսկ «խմբագրելով» պատմության հիշողությունը, նրա կենսագրությունը պաճուճել ինչ-ինչ անչերխ դեպքերի կասկածելի նշանակությամբ: Ինչնէ «Մուտքի» փպագրությունը խրախուսանքի արժանի չեռնարկում է, որը հետագայում լրացվելով ճոր նյութերով կամբողջացնի Պ Սնակի բանաարեղծական աչ խարհի սկիզբը: Սպասելի է ն անհրաժեշտ բանատրեղծի արդեն փպագրված այս ֆեռագրերի ներկայությունը գրականության ն է

ման

ո

Լ

գի

ն

համ,

հ

օգ

Ժ-

համար:

«Մուտք» ժողովածունընդգրկումէ հինգ բանաստեղծություն(երկուսը տպագրվում են առաջինանգամ, մյուսները` բնագրային ճշգրտումներով),«Սոնեւոներ» ն «Քշզս ճառ» բանաստեղծականշարքերը, «ՃԱօ Մայակովսկի» ն «Լուսին» պոեմները, ինչպես նան երկու նամակ: Ինչպես տեսնում ենք, առկա է որոշակի ծավալ ներկայացնող գրական փորձ, որը թույլ է տալիս ավելի հիմնավորպատկերացումներ առաջադրելու բանսատեղծիհայտնության ներքին շարժառիթների մասին: Այս տեսակետիցարժե մի անգամ նս վերընթերցելնրա նամակ-հանգանակը: Այստեղ ամենից առաջ ուշադրության է արժանի ինքնազգացման հոգեբանականվիճակը.«Սոսկալի տխրություն է իջել վրաս, մի ինչ-որ թախիծ, մանավանդօրվա այս պահին: Առավոտ է, արնը դեռ նոր է ծագում, լեռնալանջերը դեռ ընկղմվում են ստվերի մեջ... Ինչ-որ բան ճնշում է կրծքավանդակս, կարծես փակված մեծ եմ վանդակում: Բայց, չնայած դրան, զգում եմ ստեղծագործելու կարողություն ն անհրաժեշտություն»: Թախծի այս համակումներըոր առհասարակ յուրահատուկ են նան այդ շրջանի բանաստեղծություններին, իրենց մեջ կրում են որոնումների ու հայտնությաներկունքի հոգեբանականլարման զգացողությունները:Եվ արդենպա-

Հ

-.

Ը Ը

ՍԵՎԱԿ ՀՄՐՄԵՑԼ ՆԵՎԵԿ ՊԱՐՈՒՅՐ

տահականությամբչի կարելի բացատրել այն ուժեղ բոնկումները, որ Պարույրի մեջ արթնացնում էին հապոեզիան հեղավ մոզումները ն այն հավատը, որով նա ազդարարում էր իր առաքելությունը. «Նախ գիտես, թե որքան լրջորեն եմ վերաբերում ես առհասարակ պոեզիային ն բանաստեղծհասկացությանը»,- գրում էր Պարույրը ն մի աներնույթ հավատովձեռնոց նետում աշխարհին, թե «ես մեր հաջողության վրա չեմ կասկածում, ես ծիծաղում, արհամարհում եմ նրանց, պատրաստ եմ արհամարհել նույն կերպ ողջ աշխարհը, եթե այդ աշխարհը նույն կերպ (բացասաբար-Ս.Ս.) կվերաբերվիինձ հետ... քանզի ես գիտեմ, որ ուժեղ եմ, ուժեղ եմ, հասկանում ես...» ն եթե հայտնության խորհուրդը գոյանում է «հարվածի ահագնությամբ, որ հանճարներ է սերում», ապա «ես շատ ավելի իրավունք ունեմ այդ մասին մտորելու, քան ոչ ոք»: Ծրագրերն ու մտահղացումնեըը անհանգիստ են անում որոնումներիտենդով բռնկված նրա ներաշխարհը(«Ինչպես կուզեի այս րոպեին խոսենք բոլոր ծրագրերիս մասին: Գիտե՛ս որքան շատ են ն որքան վառ են նրանք»), ն նա բախվում է դեգերումների անակնկալ ինչուներին, մերթ կանգնելով փակուղու առաջ, մերթ փորձելով կռահել ծառացած խոչընդոտների պատճառը՝«Իմ որոնումները ինձ հաճախ փակուղու առաջ են կանգնեցնում», «բայց ինքս ինձնից անբավականեմ: Պատճառը- դեռ չեմ գտել... շապիկ իղձերիս ն մտքերիսշապիկ հագցնելու համար»: Ինքնին ուշագրավ է, որ վաղ շրջանի բանաստեղծականմենախոսություններում Սնակը գերազանցապեսմտորում է իր անհատականության ն տաղանդիուղղության վերաբերյալ, ձգտում հասկանալ իրեն, մեկնել իր առաքելության խորհուրդը, բանաձնել այն հասկացությունը, ինչի համար ճախակոչված է պոետական իր ձայնը: «Գարնանային» խոհ մեներգությունում խռովքի ու արթնացող հույզերի տարերքից խենթացած պատանինիր մտորումներն է թարգմաճում բնության հեքիաթով ն, ինչպես տեսիլքի մեջ, «արեգական հուրը» նրան նվիրում է «մի ոսկե ջութակ», որի «նրբանուրբ լարերին» զուգորդված է ճան լացի ու վհատությանհնչյունները մարող «գոռ, ամպրոպածինմի լար», ն որը նրա լինելիության խորհուրդնէ ստուգում կյանքի անհամար առեղծվածների ու գարնանային գետի հեղեղատի մեջ խեղդված աղջկա ճակատագրի հանդեպ: «Փնտրումներ» ու քնարների, տավիղների, քերթվածում լաբիրինթոսում» նախընտրում է իր դավանանքը «Պիտի որ դառնամ կյանքի բանաստեղծ», իսկ «Վակխանալիա», «Էինել, թե չլինել», խոհափիլիսոփւսյական ասքերում մտորում է «դարի տառապանքի», չարի ու բարու ճակատագրական բախման, ու

բանաստեղծը

մտքերի «բազմուղի

ներքին

ենչյունների

ՍԵՐԳԵՅ

մահվան

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

իի, մարդկությանն

սպառն

ն աղետի մասին

«անհայտ պռետ մի երիտասարդ», զինվորագրվում որպես ազատո լ

խղճի գաղափարին: Սակայն կյանք հասկացությունը ՊաՍնակի ընկալումներովբնավ չէր նույնանում սովորական,էմպիրիկ ըմբռնմանը:Նա փորձում է սահմանել կյանքը, տարրալուծել նրա բաղադրությունը,ճանաչել այն որպես փիլիսոփայականկատեգորիա: Բնութագրելով Դոստոնսկուն, Սնակը նկատում է, թե «սա հենց այն է, ինչ-որ կյանքը, խառնիխուռն, վայրի, անդասդաս, անկարգ: Բայց այդ անկարգության մեջ կա մի ներքին, ամենախիստ կերպով իրար աղերսվածկարգավորություն»: «Փնտրումներ» բանէ սկիզբը բազմատը քում նա կյանքը համարում անընդգրկելի, փյուն, ճերկան՝ մահվան պես անհերքելի,իսկ առօրյան՝ «պայքար ու կոփում»: «Վակխանալիա» քերթվածում կյանքը իմաստավորվումէ որպես «կենաց ու մահվան», «գոյության ու անգոյության», «խավարի ու լույսի» հավերժականբախում, ն «այդ բախումով է լի ուղին կյանքի», քանզի «կյանքի ուղին ինքնին բախում է»: «Կյանքին» սոճետում՝ Սնակը ձգտում է ընդգրկել անպարփակաշխարհը ն զգալ նրա գերագույնխորհուրդը`Ազատությունը. թյան

ու

րույր

Սիրել եմ քեզ որքա՛ ն, որքա՛ն խոր սիրով, Հրկեզ սիրով տենչանքներս երիզող... Մուրիկ այսքան- թվացել ես հորիզոն, Ջահել այսքան- կնճիռներով, խորշերով.. Գրկել կուզեմ, պրկել կուզեմ իմ գրկում, Քամել կուզեմ հյութը մեղրափեթակիդ, թողնես մի աստղահուռ հետագիծ Կուզեմ Իմ լիոթորկուր հոգում, խորունկ իմ սրփում:

Կյանքի այսպիսի համապարփակ ըմբռնումը անկարելի է ենթադրել առանցհոգնոր փորձի յուրացումների: Ինքնին արդեն ուշագրավ է, թե ստեղծագործական մուտքը նշանավորուլ ներկա մատյանում Սնակը ինչպիսի շառավիղների վրա է գծում իր իմացությունների սահմանը, ի հայտ բերում խորունկ թափանցումներ հայ ն համաշխարհային գրականության ու դիցաբանության ոլորտներում: Եվ պետք է դիտել միայն, թե դասական գրականությանգեղարվեստական փորձի յուրացումները ինչպիսի հստակ ու գիտականորենըմբոնված տեսակետներ է արտածում ւսրվեստի քաղաքացիականկոչման, կի ու թյան նրա արժեքայնության չափանիշների վերաբերյալ: «Ժամանակ ն տարածություն» կապակցությունը իմ վերագրումը չէ, դրանք իրենն են Պարույր Սեակինը ն է

ր

դեպ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

մեկնում էր այդ կատեգորիաներիհանդեւվ գրական ստեղծագործության գեղարվեստական համարժեքի հարաբերվածությունը: Իր հսւյտնի նամակում Սնակը միանգամայնդիպուկ բնորոշումհայ եղծության րավոր դեմներէ քերի Պեշիկթաշլյանի, Պատկանյանի,Դուրյանի, Չարենցի ստեղծագործության գեղարվեստական արժեքի մասին, մեկնում «ժամանակի բանաձնի այն դառնալու» թե «ժ կին թյան ոչ յական, այլ ը, իրաւ գեղարցողությունը է, այն անհերքեվրա», քանզի դա ն լի հարամնճագործոնը», որ պայմանավորումէ գրականերկի հարատնությունն ու համամարդկային արժեքը: Չափազանց բնորոշ փաստ է, որ Սնակը այս դրույթն առաջադրում է ոչ միայն իբրն տեսականգաղափար,այլն իր ստեղծագործական անհատականությունը խորհրդանշողսկզբունք: Արվեստի այսպիսիըմբոնումներովէ Պարույր Սնակը գիտակցել կան իր անէ կանության սկիզայդ սկիզբը եղել է խորապես ըմբոնբը ն միանգամայն ակներն է, ված ու նախապեսծրագրված գեղագիտականմի անսովոր ու հոյանվագնեկապ համակարգդեպի Անհայտը ձգտող փիլիսուիայական րով՝ «Խոովքի երգեր», «Մահվան Վեներա», «Խաչելության երգեր», կարոտ»: երգեր», «Ճշզսօռ», «Վերադարձի «Հոգեվարքի նա է, որ

նցում

դ

Շահազիզի, լ

շունչը

իմ

հաս

վեստական գործի

ր

գեղագիտական

փ|

հանան «այն նա

փիլիսոփայության բ որ

թվականիօգոստոսի 6-ի նամակում Պարույր Սնակը հայտիր առաջին գիրքը, որ կոչվելու է «Մահվան Վեներա», ընդհանրության մեջ տակավինմտահղացում-գաղափարէ միայն: Մասնավոր հաղորդումներիցերնում է, որ գիրքը բացվելու է «Լինել, թե չլինել» արդենգրված բանաստեղծությամբ,թե վաղը գնալու է սար ն հավանաբարիր հետ կբերի «Խռովքի երգերը», ապա` թե արդեն գրված է «Քօզաճտ» շարքը: Ինքնին հասկանալի է, որ «Մուտք» ժողովածուում ընդգրկված«Սոնետներ» շարքը, որ գրվել է նամակից մեկ տարի առաջ, այսինքն 1941 թվականիօգոստոսին, դուրս է «Մահվան Վեներա» գրքի ընդհանուր կառուցվածքից,ն ըստ էության Պարույրի բանաստեղծականաշխարհը կազմավորող առաջին գեղագիտական համակարգնէ: Եվ այս փաստն ինքնին ցույց է տալիս, թե նրա մեջ ինչքան վաղ է ձնւսվորստեղծագործականենթագիտւսկցության վել բանաստեղծությանգիտությունը: Եվ, իրոք, սովորաբար սկիզբը ու լինում է ազատ որոշ իմաստով անսիստեմ, մինչդեռ ահա այստեղ

նում է, թե

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

մենք ականատես ենք բանաստեվզծությանդսւսական ն նույնիսկ ակադեմիական ենթաժանրիմի ամբողջ շարքի ծրագրային իրացմանը: Առաջինսռնետը վերնագրված է «Ինձ պոետիս», որն ունի Գ. Հերվեզից առնված հետնյալ բնաբանը, «Ծովասույզի նման կյանքդ վտանգած Դու հազվագյուտ մարգարիտներես հանում Զարդարելու ժամանակըքո ապրած»: Այսպես էլ բանաստեղծըհավատ է ներշնչում, թե իր «ահեղ անդարձության հորձանքն է նետել «հազար պոեն ու է տի», սակայն ինքը դեմքը» իր դարի: են արձագանքում նան այլ սոնետներ ռոմանտիկական -

«զորեղ կանգուն» պիտի զարդարի «ահեղ «ո, խոհեր կեցվ

Մ, ՄՍ,որոնք հուշում են, թե ասպարեզ է գալիս «կյանքի պոետը», հարթելով իր երգերի «նոր ու ինքնուրույն հունը» ն արհամարհելով վհատություն ու զրկանք,գալիք օրերին է նետում իր պայծառ հավատը. Դեռ

նոր բացած ակունքը իմ երգերի,

Հարթելով նոր ու ինքնուրույնիմ հունը, Դրոշմելով դարերումիմ անունը, Չեմ կասկածում, թե լինելու եմ գերի... հատկապես շեշտում եմ գաղափարիսնեռումը, քանի որ երկբախման համաշխարհային անէ թյունը հանգույցում ձնավորվ ղծական ն ավելի քան խոր նրա քնապատմության դրաման, որը ու անխառն րը լարեց գաղափարի կրք թյամբ ամբողջշարքի միջով որպես լեյտմոտիվհննվիրումով: չում է մահի հերքման ն կյանքի հաստատման գաղափարը «Սակայն թեքվել մահվան առաջ... երբե՛ք, երբե՞ք...», որ կարող է առաջին հայացքից ընկալվել որպես պատանեկան կորովի ռոմանտիկականխոյանք: Սակայն պատկերայինայդ կոնստրուկցիայի մեջ արտացոլվե է պա կան ու հոգեբանական որոշակի բովանդակություն: Խնդիրն այն է, որ երկրորդ համաշխարհայինի կիզակետում աշխարհը Սնակի պատկերացմամբ ներկայանում է որպես երկու հավերժական ուժերի` չարի ու բարու, կյանքի ն մահվան ճակատագրականբախում ն այդ իրողությունը նրա պոեզիայում անդրադարձնում էլույսի ու ստվերի պատկերային իր սիստեմը: «Սոնետների» հիմնական մոտիվներից է փիլիսոփայականիւտհր, որ կարծես միտում ունի բացելու բանաստեղծի «հոգու ալեկոծ օվկիանի» անհատակ խորությունը ն մեկնելու տիեզերականառասպելճերի առեղծվածը: Մենության մտորումների մի պահում բիբլիական Ես

րորդ

պատերազմի ճակատագրակա վերապրեց Սոնետների, լ

իական

քաղ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

Արարատը «հարյուր տարի առաջ» կորցրած լավայի մի կայծն է պոետի «հոգու մեջ» (Ճ), այլ պահերում հայտնվում է հայտնաբերում

Դուրյանի տեսիլքը ն բանաստեղծիհոգին տոգորում տառապանքի,

ու հանճարի անդարձության ունայն խոհերով (ՃՐ7, թշվառության

ՃՄ, ՃՄՍ, վերջապես մի երրորդ պահում «մտքերի մաճարանն ընկած» պոետին պաշարում է խորհուրդն ինչուների «Ի՞նչն է էական, ի՞նչնէ հրատապ ն ի՞նչը անպետք.» ն հեռու-հեռավոր հորիզոնից գողիաթյանմի ձեռք հղում է նրան «միշտ առաջ ն բարձր» ճայելու պատգամը(ՃԷՃ): Այլ սռնետներում պոետն ունկնդրում է «Մայր բնության» ձայներին ն որոտի ու կայծակի զորություն աղերսում թույլերից(ՃՃ), կամ «չոր քարափին ճստած» երկնքի սն ամպից բարեբերանձըն է հայցում, ն ամպրոպնարձագանքումէ, թե բնության դաշնությունը ծնվում է պայքարով (ՃՃԽՍ, վերջապես կյանքի իմաստն է քննում տառապանքիու մահվանպարադոքսիհանդեպն իր տարակուսանքներըփարատում պապի խորհրդով, թե կյանքը անիմաստ է առանց տառապանքի(ԿՃՃ): Ես որոշակի միտումով ներկայացնում եմ սոնետների գլխավոր մոտիվները, որպեսզի ցույց տամ, թե ինչ մտորումներ էին գբաղեցճում բանաստեղծիառաջին ներշնչանքները,ինչ տրամադրությունների էր ճա կառուցում պոետականիր առաջինմիկրոաշխարհը: մԵվ որպեսզիավելիէ եղծական կ երնա ճրա ների բառապատկերային համակարգը, արժե վերջին սոնետը,որի խոհափիլիսոփայական միտումը արտահայտումէԳյոթեից առնված բնաբանը՝ «Թշվառ Ֆաուստ, ես քեզ էլ չեմ ճանա-

վրա

կ

բան

վկայակոչել

չում...».

կյանքի դեմ օրերն ահա նահանջում, Օրերն ահա նահանջում են անշտապ. Առցնում են իմ երազները ջերմ ու տաք, Ու ես նոր եմ, ես նոր եմ քեզ ճանաչում... Նարել եմ արդ հասունության իմ գահին, (Թեկուզ դեռ չեմ տեսել տասնինըգարուն) Սակայն արդեն ճանաչում եմ հսկայիդ.. Իմ

Այս սոնետը ավելի քան որոշակի է արտահայտումոռմանտիկաական հասակի մաքսիմալիզմը, որի իմացական-փիլիսոփայական է քին տպավորական տեսսդաշտի տաղձը ավելի ձնաբանված Ուստի ն բանաառեղծուվրա, քան խորքային-կենասզգացողության: թյան քնարական հնչերանգին առավել ներհատուկ է դատողականքան կենսափորձիցելնող վերլուծուկամերային խորհրդածությունը, ալ

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

թյունը: Այս իրողությունը ինքնաբերաբար բանաստեղծական ընկալումների վրա դնում է իմպրովիզացիայի կնիքը, բառերի սեմանտիկական միանշանակությամբն պոետական գաղափարի էմպիրիկ վերջավորությամբ,որոնք երեի անխուսափելի էին ամեն մի սկզբի համար:

«Մահվան Վեներա» գիրքը ըստ բանաստեղծի մտահղացման, բաղկացած էր լինելու վեց շարքից, որոնք միմյանց նկատմամբունեն «օրգանական շարունակության» իներցիա: Առաջին շարքը, որ կոչվում է «Խոովքի երգեր», պատմության դրամայի սկիզբն է. «Ամեն ինչ խաղաղ էր: Եվ երկիրը,ն հոգին: Կար ինչ-որ կախարդանքինման բան, ասենք ինչ-որ սիրո Վեներայի թագավորության շրջան: Բայց ահա երնաց մի մութ ն անըմբռնելի ուժ ն հօդս ցնդեց այդ խաղաղ կյանքը...»: Երկրորդ շարքում, որ կոչվում է «Մահվան Վեներա», սիրո Վեներայի թագավորությունը տեղի է տալիս Մահվան Վեներայի թագավորությանըն տիեզերքն ընկղմվում է թանձր խավարի մեջ: «Այս ցիկլի վերջում,- գրում է Սնակը,- դրված կլինի նույնանուն պոեման... Նա ավելի կոնկրետ կերպով է կապված պատերազմիհետ: Նա մի յուրատեսակ «Ամե լռեմ» է, մի յուր եսակ «Թօտոռ ո հՈւք», մի նոր յուրատեսակ «Լուսին»: Այստեղ իմ մոտիվներըկլինեն միջազգային ն իմ հորիզոնըկլինի համաշխարհը... Ինձ առաջինհերթին կհետաքրքրի համայն աշխարհի բախտը, երկրագնդի բախտը, որ ինձ կթվա մի չնչին գնդակ Տիեզերական հաստատությանմեջ, մարդկանցբախտը,որպես չնչին ն դժբախտ արարածների:Կարծես երկրիվրա կատարվողանցուդարձերինկնայեմ վերերկրային ինչ-որ տեղից, ինչ-որ Մարսիցկամ Սատուրնից»: Յուրովի մեկնաբանելով Նալբանդյանի «Երկրագործության» այն գաղափարը, թե մինչն այժմ մարդըգիտակցվել է միայն ազգությամբ, բայց ոչ երբեք Մարդ բնական հասկացությամբ, Սնակը ենթադրում է, թե ազգությունն իբրն պատմական կատեգորիա չի կարելի ժխտել, սակայն «ինտելեկտը, բանականությունը այն արդարացնելչի կարող», այսինքնթե այն հավիտենականչէ, ն իր տեղը պիտի զիջի Մարդ կատեգորիային. որն ինքնաբերաբար տանում է դեպի «կոմունիստականգաղափարախոսության» հաստատմանը:«Մահվան Վեներա» շարքի այս ընդհաճուր կառուցվածքի մեջ է դիտելի «Լուսին» քնարականէպիկական անավարտ պոեմը: Իբրն մտահղացում ն բանաստեղծական հյուսվածք, սա մի նշանակալիցերնույթ է Սնակի հայտնությաննախերգանքում ն շատ կողմերով հուշում է նրա ստեղծագործական

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

տարերքն ու ոճի առանձնահատկությունը: խառնվածքի Պոեմն

ամե-

աչքի է ընկնում սիմվոլիկ-այլաբանական պատկերավորությամբ, տեսիլային-երնակայական սնեռումներով ն զգացմունքճերի չափազանցվածարտահեղությամբ:Սյուժեի հիմքում կա պատմական որոշակի ժամաճակագրությունն արտացոլում է 1942 թվականի պատերազմական վյան ռազմ կատի սովե հակագզորքերի րոհն ու քաղաքի գրավումը: ընթացք են տալիս անձնավորվածխորհրդանիշերը՝Լուսինը, որպես իրադարձություններիերկնային ականատես, Բուն, որպես չարության ոգի, Կկուն, որպես ավետաբեր, ն սրանց քննող բանաստեղծը, Բ որպես ժա կների պատգ եղծիինտելեկտնէ, է որ դիտում ոչ միայն անցողիկ այլն գուշակում է ապագան ն քանի որ գիտե կյանքի տիեզերականձգտումը, ուստի ն, հավատում է լույսի ու բարությանհաղթանակին:Ահա այս տեսակետից էլ ճա կրքոտությամբ դատափետում է Լուսնի անտարբերությունը,որ, խուսափելով մահվան ճախճիրի սարսափից, թաքնվում է ամպերի ետնում, Բուի կոինչը, որ ազդարարումէ չարության հավիտենական հաղթանակը, Կկուի մեղկությունը, որ անորոշության տագնապից հազիվ միայն կարողանում է մեղկ ձայնով արտաբերել հաղթանակի կանչը: Այստեղ արդեն ամբողջ վեհությամբ հառնում է պատգամախոս բանաստեղծի կերպարը: Մռայլ գույներով պատկերելով Մահվաճ Վեներայի թագավորության սարսափները,երբ մահը իր թներն է փռում աշխարհի վրա, ամայանում է բնությունը, ն դալկանում է գարնան զարթոնքը, նճա «առաջին հաղթանակի» գաղափարի մեջ գուշակում է «ավարտված պատկերը ռազմադաշտի», ուր «Մարդը` տիեզերքի ոգին», վերստին գտնում է մը եղծումի, նքի ուՎ ճից առաջ

իրադարձությունները, մասնավորա զարգացմանն Գործողությունների ն

վարքը ներկան, ի

կենտրոնը, Կյանքի Գոյության լ

Աշի

լի

Կ

վ

անգամ, ինչպես մոխրակույտից Ֆենիքսր առասպելական, Եվ

այս

Մեր գոռ ամրոցից կծագի արնը դյութիչ, ՍԱրնըն մուրիկ այնքան, ն այնքան հեռակա... աինը զենիթում, որպես Հույս, կբարչրոաւնա Որպես հաղթանակ անմահ Բարու խնդություն ու Լույս Ցրելով բերկրանք, Աշխարհի բոլոր հեռուներում... Ու

«Լուսին» պոեմի պոետիկայում միանգամայն տեսանելի են ն նարեկացիականշրջադասությունների,ն թումանյանական էպիզմի, ն

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

չարենցյան դեկլարացիայի,ն մեր ագգային վիպերգի կրկնապատումների(«Ու հնչեն թող իմ հայրենիքի Թմբուկները բոլոր-միլիոն ն ավել. Ու թնդան թող իմ հայրենիքի Թմբուկները բոլոր-միլիոն ն ավել...») ոճական նստվածքները.որոնք ներհյուսված փիլիսոփայական խոհականության,միֆոլոգիական կոնստրուկցիաների ն տարածականությանհետ, րդեն իրենց մեջ կրում էին Պարույր Սնակի պոետականնորարարությանտարերքը: իր առաջին գրքի երրորդ շարքը Սնակն Բանաստեղծությունների անվանել է «Խաչելության երգեր», որ օրգանական շարունակությունն է «Մահվան Վեներայի» ն ցույց է տալիս հոգիների խաչվածությունը Մահվան հանդեպ: Ապա հաջորդում է չորրորդ շարքը «Հոգեվարքի երգեր», քանզի խաչելությանը հետնում է Հոգեվարքը: Հոգեվարքին հետնում է մահը, որի արարողությունն է ներկայացնում «Խշզածշո» շարքը (թվով ինը որը ժողովածուի վարտված տեսքովզետեղված սույն մեջ: օրինակ ծառայի... մնացած ցիկլերի լը.- գրում է Պարույրը,մասին գաղափար կազմելու համար: Ինչպես սա, այնպես էլ մնապարտադիր որ նույն իդեան արտահայտեն կոնկրետ ցածները չէ, կերպով այնպես, ինչպես այս ցիկլը բնավ կոնկրետ կերպով չի արտացոլում մահվան արարողությունը...»: Այսինքն, Սնակը նորից է անցնում է գծում այն րածության իսահմանը, որ կի ու րականն փիլիսոփայականհասկացություններիմիջն: Եվ այս իմաստով բանաստեղծականայս շարքը թե կառուցվածքով ն թե գաղափարով, իրոք մի գեղեցիկ ներդաշնակություն է, մի վերջավորված սիմֆոնիա, ուր հոգեհանգստի ու հրաժեշտի թախծոտ հնչյունների շարունակության վրա արձագանքում է հարության ու զարթոնքի զվարթ կենսազգացողությունը,որ արդեն ազդարարում է «Նախեր-

հինգերորդ

բանաստեղծութ «Այս ցիկ-

է

պիտի

ժ

գի» պաթետիկ հանդիսավորությունը: Իմ հոգու

մեղկության, առօրեական ճղճիմ Սին հոգսերի վրա թագավորող հավետ Ով առնական ոգխ Արհամարհիրմահը այն դալկամիւլր խեղճի Որ հագած ֆարաջան փերտերականխղճի Կզրանիքեզ դժոխք, կամ դրախր երկնավետ:

Այսպես սկիզբ է առնում արարողությունը օրվա պահերիմեջ արտացոլված պատկերներով «Գիշերերգ», «Ցայգերգ», «Այգերգ»» «Սիրերգ», «Միջօրեի երգ», «Երեկոյան երգ», «Պարերգ»: Երկնածին տաճարում վառվում են ջահերը, մեռյալը, որ ջահելէ ու քնքուշ. ինչ104

պես գարունը, մարել

ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ էր Երբ է սաղմոսը ն առհավեւո: ավարտվում

ցայգալույսին մահվան բոթն է տարածվում աշխարհի վրա, «հոգեհանգիստ, հոգեհանգիստ»է ղողանջում ամբողջ բնությունը: Սակայն ահա պարզվում է երկինքը, «բնությունը աչքերն է ճմլում» ն թվում է հոգու խաղաղությունէ ամենուրեք, բայց կասկած են արձագանքում խոհերը,թե «ինչո՞ւեն կարապներըմահվան երգ երգում...»: Ապա ն խնդություն է ցողում երկինքը, վարդենին դողում է զեփյուռից, իսկ արնը իր կենսատու վարսերն է ցրում երկրի վրա ի՛նչ խնդություն ն ի՛նչ պահ սիրերգության... Բայց ահա վրա է հասնում բոթը` թե «գետում խեղդվեց սիրածդ..»: Միջօրեինթեն արնը ջերմու-

թյուն է շնչում, բայց տափաստանումկյանքը մեռած է, օդում ոչ մի թռչուն, լճում ոչ մի կարապ ն եթե տեղի ունենա հրաշքը ու երկունք լիճի բնության մեջ, ապա մեռնելը մխիթարությունէ, քանզի օրենք է վերուստ, «որ ծնվողը մեռնողին կարդա հոգեհանգիստ»: Երեկոյան, երբ արնը գլորվում է «դեպի մահվան մահիճը» ն ճրա շողերը կարմիր են ներկում երկիրը, արդեն անկասելի է «խավարը դաժուն», քանզի հեռու ն օտար աստղերը անկարող են «պարգնել հուր ու կրակ»: Եվ երկիրը բռնվում է խելահեղ պարով, քամին հռնդում է անծայր դաշտերով ն ոգեկոչում լեռ, քարափ ու մարգագետին,թվում է, թե տիեպարն է «դա զերքն արթնանում է պարերգով, բայց ու հոգե միայն»: Այսպես ավարտվում է հվ ու հոգեվարքը վերջ ղությունը: Բայց քանզի կա ճան համբարձումիու հարության խորհուրդը: Եվ ռեքվիեմի վերջերգ-օրատորիայումվերստին հնչում է «հավիտյան կենդանի, հավիտյան նոր» կյանքի հաղթանակը:

ավաղ,մահվան չեն տակավին խաչելությունն

Եվ դու, պոետ, որ քնել, արթնացել ես արդեն, Ինչո՞ւ ես շվարած կանգնել... Երգիր հարության քո երգերը, Երգիր անկաշկանդ,անարգել..

մոտիվը գեղարվեստական-

շարունակությանմեջ ձն է տալիս «ՎեՀարության այս որով ն ավարտվում է «Մահվան շարքին, րադարձի կ րա» գրքի փիլիսոփայականսիստեմը: Թե ինչպիսին կլիներ այդ սիստեմիբանաստեղծականավարտվածհամանվաԳը, դժվար է գուշակել, սակայն «Լուսին» պոեմն ու «Քօզածո» շարքն ի հայտ են բերում ձնավորումը մի հզոր անհատականության, որը կոչված էր փոխելու հայոց կան ն ուղենշելու նրա հեւտագազարգացումը: որ

բ

Վենե-

մ

ՍԵՐԳԵՑ

ԽՈՍՔ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿԻ

ՄԱՍԻՆ

Եթե իմ այս կանի համար վեր ընտրել լիճեի «Բանաստեղծի ապա առանց ճան նության «հայտնություն» բաոր կփոխարինեի «սկիզբ» արտահույտությամբ,քանի որ ՊարույրըՍնակի սկիզբը միաժամանակնան հայտնությունեղավ: Դա 1942 թվականիամռանն էր: Երնանից գյուղ էր վերադարձելպատանիերազողը: Ճանապարհը Վեդիից անցելէր ուռքով, «ոչ թեքն բեռ շալակած» ն Քրիստոսի խաչելության չարչարանքներըկրելով: Եվ ահա, երբ հազիվ ապաքինվել էր ֆիզիկական 6-ին մի ընդարձակ նամակ ուղջարդվածությունից,ճա, ղում իր գրական բարեկամին: Պարույրի ծրագիրը,որ թյունն էր, մտորումների թերնս հասկանալի եղավ իրեն: «Իմ որոնումները ինձ փակուղիի առաջ են կանգնեցնում,հաճախ ազատվելովճրանցից իմ աոաջ բացվում են նորանոր հորիզոններ, որոնք սակայն հաճախ ամպածածկ են լինում: Այդ ամենի մասին բացի ինձնից ոչ ոք չի կարող իմանալ, զի անհնար է այդ մասին հաղորդակից դարձնել մի այլին: Նրանք նման ամեն մի չնչին փորձից հօդս կցնդեն»: Հիրավի որ այդպես էր: Բայց 18-ամյա Պարույրը գիտակցե՝ցարդյոք, որ ինքը, հենց այդ օրը, այդ պահին կատարել էր իր հայտնությունը, բայց կատարել էր երնի հայտնատեսությանօրենքով, քանի որ իրոք անհնարին է ժամանակին տարածության այն օրերի մտավոր փորձիտրամաբանությամբբացատրել գեղագիտականնման մի անսովորսիստեմիհավանակաճնությունը: Ժամանակն տարածություն հասկացությունները ես չեմ օգտագործում իմ խոսքին իմաստ տալու համար: Դրանք իրենն են՝ Պարույրինը ն ճա էր, որ այն ժամանակ փորձում էր բանաձնել կատեգորիաների գեղագիտական համարժեքը, գտնել հարաբերականիու բացարձակիայն սահմանը, որ ձգվում է ժամանակի ու տարածության ն ճշմար| մնայուն, միջն: Եվ դկային արվեստի պետք է դիտել միայն, թե դասականգրականության գեղարվեստական փորձի սրամիտ ընկալումըինչպիսի հստակ ու գիտականորե ըմբռնված տեսակետներ է գրանցում արվեստի քաղաքացիական կոչման, ազգային ու համամարդկայինշերտերի արժեքայնության հակի

իր

ե

պայման հայտնությունը».

է

ի

Դա

օգ.

միայն

ջին

առաջին խորհրդ ժամանակին

հաճախ

համ

վերաբերյալ ն ինչ փոխաձնություններկռահում պոեզիայի համաշխարհայինձգտման մեջ: «Այսօր վելի հմայիչ է բարդը (ոչ խճճվածը ն անիմանալին,այլ խորիմաստը),քան պրիմիտիվը, խորը ն նս106

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

քան զգացմունքայինը,ռեալիստականը, քան ոոմանտիկակաճը, Շեքսպիրը, քան Շիլլերը, Գյոթեն, քան Հայնեն...»: Չմոռանալով ճշգրտել, թե այդ բնավ չի նշանակում, թե իր համար «անհարազատ է զգացմունքային,ռոմանտիկ լիրիկան, մեղմությունը, պարզությունը, կոնկրետՇիլլերը, Հայնեն, Տերյանը, Եսենինը...»: Եվ ճա կառուցեց իր կյանքի գիրքը, բանաստեղծականմատյանի մեջ առնելով ամբողջական շարքեր դեպի Անհայտը ձգտող փիլիսոփայական նվագներով «Խռովքի երգեր», «Մահվան Վեներա», «Խաչելության երգեր», «Հոգեվարքի երգեր», «Ճօզս օո», «Վերադարձի կարոտ»: «Ամեն ինչ խաղաղ էր: Ե՛վ երկիրը, ն՛ հոգին: Կար ինչ-որ կախարնման մի բան, ասենք ինչ-որ սիրո Վեներայի թագավորության դանքի շրջան: Բայց ահա երնաց մութ ն անըմբռնելի մի ուժ, ու հօդս ցնդեց այդ խաղաղ կյանքը: Այստեղից էլ սկսվում է «Խռովքի երգը»: Ե՛վ կյանքը, ն՛ մարդը ապրում են խռովք՝խաղաղության փոխարեն: Քաղաքականլեզվով ասած ֆաշիստներըխանգարեցինմեր կյանքի անդորրությունը: Այս ամենատիպականն է այս ցիկլի համար: Բայց «Ժամանակի շունչ» լրիվ դառնալու համար կաշխատեմ մատուցել մի այլ տարբերակ, միայլ նուրբ շտրիխ, խռովք՝այն բանի համար էլ, որ ինչի ձգտում էինք, նրան չհասանք»: Այդպես հաջորդում են մյուս ճվագները, շարունակող, բայց միաեն հանում ժամանակ ամբողջական, որոնք տիեզերական ոլորտ մարդկային տառապանքի,խաչելության, հոգեվարքի ն վերադարձի ողբերգական դեգերումը: «Իմ գործը հիշեցնում է երաժշտականմի սիմֆոնիա, որ բաղկացած է վեց մասից»,- մեկնաբանում է Պարույր Սնակը:- Այստեղ իմ մռտիվներըկլինեն միջազգային ն իմ հորիզոնը կլինի համաշխարհը: Ոչ մի սահմանափակություն: Ինձ առաջին հերթին կհետաքրքրի համայն աշխարհի բախտը, երկրագնդի բախտը, որն ինձ կթվա մի չնչին գնդակ տիեզերական հաստատության մեջ, մարդկանց բախտը, որպես չնչին ն դժբախտ արարածների: Կուրծես երկրի վրա կատարվող անցուդարձինկնայեմ վերերկրային ինչ-որ տեղից, ինչ-որ Մարսից կամ Սատուրնից»: տողը,

Այսպես լուծած ն լուռ թողած ետն Առնկումներնիմ, որպես կանգուն, պահակ Իմ փոթորկուր կյանքի անցյալ օրվա. Այսօր ահա, որպես վաղվա Գալիք փորչանքների անմահ գուշակ Ես նետվում եմ առաջ, որպես բուժակ Տիեզերքի անհուն, խոր վերքերի..

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Բայց գաղափարիհայտնությունից մինչն ստեղծումը մի դժվարին ճանավարհ էր ենթադրում ն Պարույրը շվար մնաց իր իսկ հայտճության առաջ: Վրա է հասնում խաչելության չարչարանքների սարսափը. որ ուղեկցում է նրան ամբողջ տասնամյակներ, ճրա հոգեկան աշխարհըհանձնելովխռովքի ու մաքառման,հավւուռի ու օտարման, հրաժարումի ու հաշտության,լինել թե չլինելու ողբերգական քննությանը: Եվ ահա, տասնամյակներ հետո, երբ նա արդեն ստեղծողէր ու կատարյալ էր իր հաղթանակը,վերստին անդրադառնում է հայ բանաստեղծության«անցման հասակը» խորհրդանշողհատկանիչշների բանաձնմանը.«Արդի բանաստեղծության հիմնական տիպարը... ես համարում եմ համանվագայինը(սիմֆոնիզմը)». «ռեքվիեմճերի կարիքն է մեզ տանջում», «մենք պարտավոր ենք միշտ լինել մակարդակիվրա`համաշխարհայինի»,«արդի բաճաստեղծությունը ինձ պատկերանումէ ոչ թե հարթությամբ, այլ փլվածքներով»: Այս հասկացությունները, բնորոշումները կապ չե՞ն հայտնաբերում սւրդյոք սկզբնականիհետ: Ապագահետազոտողներինանշուշտ կզբաղեցնիայն հարցը, թե արդյո՞քՊարույրի ստեղծագործությունը ն իրացումը չհանդիսացավ ավարտը մի յուր հետաարդյո՞քնրապ դարձ չէր դեպի ճերքին այն որ պիտիպարտադրեինկյանքի համաշխարհային անցուդարձերնու իր իսկ անհատականկարողությունների,«հարվածի ահագնության» հզորացող իներցիան: Եվ դա չի՞ հուշում արդյոք, որ դեռ այն ժամաճակ Չանախչիի միածինն արդեն գճացել-եկել էր, ն այդ գնացած-եկածըտասնութտարեկանումարդեն «ութ հազար ն ութ հարյուր տարի» հիվանդ է եղել ճառագայթայինախտով, ւսյն ախտով, որով հիվանդաճումեն միայն ճրանք՝

նախնական հայտնության փորձնական եմի

եսակ

ելման. կետը, անշուշտ փոխաձնո

Ովքեր մենակության մեջ Սիանգամիցեն ողջ մարդկության հեւր նարում զրույցի, Լոկ նրանք, Ովքեր այս երկրագնդի պտույտն զգումեն կրունկով իրենց Եվ արմտփքիաճումն են զգում իրենց ափերով..

«Դեպի մեծ ուղեծիր», այս էր Պարույր Սնակի առաջադրանքը հայ պոեզիային ն այդ առաջադրանքընճա ձնակերպեց այն օրերին, երբ մարդկայինհանճարը հաղթահարել էր մոլորակի ձգողականուժը ն նվաճել վերմոլորակային տարածությունը: «Վիթխարի հեղաչր108

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

ջումներինախադոանն էր փոքրիկ ու մեծ մոլորակը,- գրել է նա,- ն մարդկայինմտքի էպիկենտրոնումէ գտնվում այն երկիրը, որի զավակը լինելու պարտավորությունն ունենք:

Այդ մենք ենք, որ գագարինների ն տիտովներիաչքերով համայն աշխարհին ենք նայում մի բարձունքից, ուր միայն մենք ենք հասել: Կոսմոդրու ունենալով մեր հայրենիքը պոեզիայի մեջ էլ մենք պիտի դուրս գանք այն ուղեծիրը, որտեղից երնում է ողջ երկրագունդը. ողջ

մարդկությունը...»: Այս դիտակետից նրան տեսանելի եղավ, որ «պոեզիայում մենք երբեմն ավելի զբաղված ենք «աշխարհագրությամբ», քան «երկրաբանությամբ»: Բայց բանաստեղծըաշխարհագրագետչէ, այլ «եղբայրն է նրա հորեղբոր որդու երկրաբանի: Ուրեմն ճա ոչ թե պիտի նկարագրի երկրագնդի կեղնի ծալքերն առանձին-առանձին,այլ պիտի մտնի այդ կեղնի խորքը անցնելով այն շերտերին,ուր ամեն ինչ դեռ եռում է, լինում է, բայց դեռ չի եղել: Մեզ պակասում է ահա հենց այդ «ընդերքի պոեզիան», «հոգու երկրաբանությունը»: Ուստի «Պոեզիայի ոլորտը չափազանց սեղմում, երբեմն պոեզիան «կուսանոց» են դարձնում բոլոր նրանք, ովքեր ճամարտակում են «սրտից» ու հույզից միայն` բանականությանը վերապահելով լոկ «մայրապետի» պաշտոն: ...Իսկական-իրավ-ճշմարիտ պոեզիան ոչ միայն ն ոչ այնքան սրտալից զեղում է, որքան հոգնոր հայտնություն»: Հոգնոր այս հայտնությունն է, որ կատարեց Պարույր Սնակը, վեճ բացելով մարդու հետ, փիլիսոփայական այն վեճը, որ Նարեկացին բացել էր Աստծո, իսկ Թումանյանը Անհունի հետ: Եվ երբ արդեն «մասնագետ էր հոգեհարցման» ն «հեղինակ պարականոնգրքերի», «չգրված օրենքների վերծանող էր» ն «ուշացող արդարության խմբագիր», իրեն կարգեց «աստծու քարտուղար», որպեսզի վերին կան տարելության խորհրդով քննի «իրերի բնույթը» նորոգության կոչի վերադարձաշխարհը«Եղիցի լույսի» աղոթքով, որ մենք «մաս-մաս նենք օտարացվող էությունը մեր մտքերի»: իր Այսպես Պարույր Անակն ստեղծեց պոեզիայի գիտությունը ն այդ գիտությամբ հոգնոր զարգացման մակարդակ տվեց հայ ժողովրդին: Այժմ խնդիրնայդ գիտությանյուրացումն է, իր ամբողջ խորությամբ ու բարդությամբ: Պարույր Սնակի ստեղծագործության կառչած մեկնությունը տակավին

նին, ուր

ունեն

է

սահմաճախնական ընկալման,

պաթետիկ-հր

ն զեվերադիրը վերհուշի գովությունը, զգացմունքի սենտիմենտա ասպ

զ

ղումը: Ժամանակն է հաղթահարել այդ սահմանըն որոնել գիտական վերլուծությանարգասավոր ուղիներ: Ժամանակն է, որ ոչ միայն մեր

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

գիակաճագետները,այլն ասմունքողները վերանայեն Սնակի պոետական ռեալությունների կազմն ու քանակը ն սոցիալական ռելիեֆի էմպիրիկ փաստերն ակնարկող տողերի կրկնությունից անցում կատարեն դեպի ճրա փիլիսոփայականաշխարհիռեալություններիվերծանումը: գիտե՛մ չէի ր սիրում, ես անկասկաժ... Վազվզում ենք մենք սեզերում, Խուրերի մեջ խոնավ ու թաց: Մի.

ես

Հիմա գիրեմ

ուրախ ու գոհ, նարում Երեքնուկի թուի ենք քաղում Եվ այդ ծանոթ երեքնուկով «Սիրեմ-սիրեմ» անվերջ խաղում:

Հեւիո

Սճուններում երեք հոգու

միչ կամ. Եվդու՛կաս միշտ միշւր պոկում, ն ե՛ս

՛Քո անունն

եմ ես

Իսկ դու իմը՝ ո՛չ մի անգամ: Որքա՛ն անգամ

եմ ես վանել Տխուր մփքերն, ինչնից հեռու Եվ վախեցել եմ միրք անել Որ դու.. որ դու ինչ չես սիրում:

ՉԷ,

չէիր ինչչէիր,

սիրում...

է բա՞րդ էր այդքան, չէ ի՞նչ Գնել երեք

Թե

անուններում

Իմ

անունը գեթ մի անգամ:

Այժմ հերթը մերն է ն կարծում եմ, որ մեր գրականագիտություն աճվրեպկգտնիՊարույրի անունը հայ բանաստեղծությաներիցուկի թերթիկներում:

Ի

ՀԵՃՈՒԿՍ

Պատմությունն առաչոք միրաժներունի, ասում է Րաֆֆին, որ անփորձդիտողին կարողէ ձգել օպտիկական խաբեությանմեջ: Օպտիկականլխաբեության այսպիսի մի միրաժում է հայտնվել Սեյրան Գրիգորյանը«Վարուժանի» 1992-ի թիվ 6-ում տպագրած «Ավագը ն «ամենից կրտսերը» հոդվածում` փորձելովընդհանուր հայտարարի բերել Գուրգեն Մահարու ն Պարույր Սնակիանձնականփոխհարաբերություններիիրավաբանականհետազոտումները:«Իր գրական ն մարդկային պարունակներով,-փակում է նա իր եղերգության վարաայս պատմությունը իսկական դրամա է: Հոգեհոր ու հոգեզագույրը,վակի դաժան գուպարը, հզոր ցնցումներովու ներքին ջղաձգումներով ավերեց մի մեծ բարեկամություն, որի փլատակներիտակճզմվեցին ն մեկի, ն մյուսի հոգիները: Իսկ ավագին, երբեմնի մեծավորին հրահրած, ավագի ներումնալի հավասարակշռությունից հանած ճիվաղակերպ էակները ցնծագին վայելեցին այդ ահեղ փլուզումը»: Ավա՛ղ: Եթե Գրիգորյանը իր հետազոտություններիսյուժեով հորիներ մի մելոդրամա, ապա թերնս առիթ չէի ունենա կասկածի ենթարկելու հերոսների հոգեբանականգոյության հավանականություննըստ գեղարվեստականխոսքի պայմանականության:Բայց գիտությանմակարդակներումմտքի վերլուծական գործողությունը շարժվում է այլ օրենքներով, ն տրամաբանությունը հանգում է փակուղու, երբ անստույգ են նախադրյալները: Այս է, որ չկռահեց բանասերը, քանզի իր հորինած հեքիաթում ո՛չ բարեկամությունն էր մեծ, ոչ փլուզումը ողբերգական: Եվ դա հավաստի է ոչ միայն պատմության հիշողությամբ, այլն երկու գրողների կենսագրության հատույթների արժեքաբանականգործակիցներով: Ես, որ այդ «փլուզման» հատվածում բազմիցս ունկնդիր եմ եղել Մահարու մասին Սնակի խորհրդածուկորստի թյուններին, վերջինիս պահվածքում ները: Ինչ ճակ ցավը ն ոչ էլ ատելության հայելինեուռուցիկանհրաժեշտությունկա իրերը րում ն իրականը ներկայացնել անդրադարձվածպատկերների խեղաթյուր ստվերներում: Սեյրան Գիրգորյանի մտակառուցմանտրամաբանականբացառումները սկիզբ են առնում հենց դրույթից: «Եվ այդուհանդերձ,գրում է նա.- Մահարին առաջին մարդն է Հայաստանում, որ լիաբերան արժեքավորում է Պարույր Սնակի բանաստեղծական երնույթը: Գրականայս արարքն ուներ ճան բարոյական արժեք: Սնակը տագ-

չեմզգացել ոչ բնավ Գր գոգավոր բեկել

ա1

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

վերահաստա

ճապով էր հետնում իր «փաիւստական»էությունը այդ Գրքի շուրջ տիրող «քար լռությանը», երազում, որ գոնե Հգրվի հաջորդ գրքի տպագրությանն սպառնացողորնէ կարծիք: Մահարին ոոչ միայն խախտում էլռությունը, այլն կանխումջախջախումները, րոնք փոքր-ինչ ուշ իրոք հայտնվեցին: Մահարին, ապա ն Սարինյաեն ճին հակահարվածտված Համո Սահյանը բարոյապեսնեցուկ լիհետո սկզբնանում Սնակին: Իսկ վերջինիս Երեան վերադառնալուց վորվում է մի մեծ եղբայրություն»: Ի՞նչ երեակայական բանդագուշանքէ սա: Ի՝նչ «ջախջախման» ն ի՞նչ դարանակալ«ջախջախողների» մասին է խոսքը: Ինչի՝ց էր տագնապումՊարույր Սնակը` իր գրքի հանդեպ ունեցած կասկաքննադատությանհետապնդողուրվածանքի՞ց,թե` պաշտոնական կանից: Ո՞վ է նախասահմանել,թե Պարույր Սնակիպոեզիան ենթակա չէ քնն թյան, ն վերջապեսինչո՞վՄահարին ու Սահյանը «կանխեցին» ջախջախումները, եթե նրանք, այնուամենայնիվ, «փոքր-ինչ ուշ իրոք հայտնվեցին»: Ասում են` այսպիսի անջատական ոճով ու բառապաշարով Պարույր Սնակի կենսագրությանառեղծվածներըմեկ էլ «լուսաբանում է» ոմն Վաչե «սնակաբան» Սաֆարյան: Եվ քանի որ պատշաճչէ ինձ բանավեճ վարել այս մակարդակներում, իսկ «Վարուժանին» հաճելի են «պաճույճ ու անպաճույճ ես էլ իմ խոհերի» սահուն նախընտրելուեմ գրանցմ թյունների լուսանցանշումը: Սակայն մինչ այդ պատրանքը,թե ինքն օբյեկտիվ պատմաբան է ն իրերը ներկայացնում է առանցանձնականխմբագրումների: Ինչ-ինչ, ես գոնե լավ գիտեմիմ ժամանակի գրական անցուդարձերը,առավել ես` թե ով ն ինչ է գրել Պարույր Սնակի մասին: Եվ ահա, երբ նա մեղանչում է ճշմարտությանդեմ, անտեսում անուներ, էականըթաքցնում անէականիստվերում, ապա ես չեմ հավատում նրա գրչի ազնվությանը, ն այստեղ էլ վերջանումէ իմ քրությունը նրա բանասիրականփորձերի հանդ Նիցշեն բանականությանհամար վտանգավոր էր համարում չորս մեծ մոլորություն՝ պատճառըե հետնանքը խառնելու մոլորություն. կեղծ պատճառականության մոլորություն, երեակայյական պատճառն ների մոլորություն ազատ կամքի մոլորություն: Երբ մոլորությունների այս ծուղակում փաստըչի անջատվում զգացմունքից. պատմուհաթյունը վերաճում է կեղծիքի: Հետն աբար, ասում է փիլիսոփան. վատալ զգացմունքին ու պատմությանը, նշանակում է ապավինել ստին: Ոսլղակի ասեմ, որ Սեյրան Գիրգորյանի շարադրանքումժամա-

տողանցումները, հերթին ծ

ե

կցանկանայի փարատել բանասերի ր

հե

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ճակի հոգեբանական, գաղափարուկան, բարոյական

ՍԵՎԱԿ

գեղագիտական հասկացություններըդեգերում են բոլոր այս մոլորությունների ն հատկապես երնակայական պատճառների մոլորության մշուշում: Ըստ իրավագիտության՝ փաստը դեռես փւսստարկ չէ, ն հաճախ մեկ հատիկ փաստը ավելի ճշգրիտ է արտացոլում պատմության փիլիսոփայությունը, քան մթնոլորտում թափառող տասնյակ փաստեր, ն փաստերնինքնին կորցնում են իրենց իմացաբանականարժեքը, երբ անջատվում են գիտության փորձի տրամաբանականհետագծից: Այսպես, ուրեմն, ստացվում է, որ «Նորից քեզ հետ» գրքի հանդեպ «քար լոությունը» տագնապ էր հարուցում Պարույր Սնակին պաշտոնականքննադատության հնարավոր «ջախջախումից», ն «քար լռությունը» փարատող Սահարին ու «ջախջախողներին» «հակահարված» տվող Համո Սահյանը «բարոյական նեցուկ են լինում Սնակին»: Դրույթը ինքնին կեղծ է: Ո՛չ այս ժողովածուին ոչ էլ նախորդ Գրքերի («Անմահները հրամայում են», «Սիրո ճանապարհ», «Անհաշտ մտերմություն») առիթով Պարույր Սնակը պատճառ չուներ ապավինելու «բարոյական նեցուկի», քանի որ նրա պոեզիան այնքան է հագեցած կոմունիզմերգությամբ ու սովետական ապրելակերպի փառաբանությամբ, որ միայն հաճույք կարող էր պատճառել «պաշտոնական քննադատության» գրական ճաշակին: Ուրեմն բանի էությունը բոլորովին այլ է, ն մնում է ենթադրել, որ բանասերը կամ խորապես գիտակ չէ Սնակի ստեղծագործությանը, ն կամ միֆը պարզապես մթագնել է նրա տեսունակությունը`բանաստեղծի ուղին դիտելու ներքին ինքնազարգացումի, ճգնաժամի ու հաղթահարման, որոնումների ու հայտնության դրամատիկ, հաճախ ողբերգական մաքառումների մեջ: Այս կետում պետք է ստուգել «Նորիցքեզ հետ» գրու

քի իմ քննադատությունը: Էական եմ համարում նշել, որ ես այդ տարիներին առանձին ն հատուկ հոդված չեմ գրել ոչ «Նորից քեզ հետ» ժողովածուին ոչ էլ առհասարակ Պարույր Սնակի մասին: 50-ական թվականների երկրորդ կեսին ես հանդես եմ եկել ժամանակակից պռեզիայի վերաբերյալ մի շարք հոդվածներով («Պոեզիայի մեծ բովանդակության համար», «Ինչից պետք է խուսափել» ն այլն), որոնց մեջ ընդհանրացնելով ժանրի գեղարվեստականփորձը, նկատում եմ, որ նրանում տակավին չի հաղթահարված սիեմատիզմը, կենցաղագբական էմպիրիզմը, նկարագրականությունը, հասարակացումն ու սենտիմենտալ ինքներգությունը: Այստեղ են Գրաշին, Տարոնացին, Սարմենը,Էմինը, Կապուտիկյանը, Սնակը ն ուրիշներ: Հիմա հարց է ծագում` ինչո՞ւ բանասերը «բարոյական նեցուկի» շնորհը հատկացնում է միայն Սնակին, մի՞թեմյուսները մեղավոր արարածներ էին:

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Բայց միտումը միանգամայն հասկանալի է, քանի որ ։սյս պարագային «բարոյական նեցուկի» կնճիթը կկորցներ իր հուզական ու մելոդրամատիկ շեշտը: Ինչպե՞ս հարգանքով չհիշեմ Գնորգ Էմինի պահվածքը, որ առանց «երդվյալ թշնամիներ» որոնելու ջղաձգումների, խոհամտորենընկալեց իմ քննադատությունը (անկախ այն բաւնից՝ էր, թե՞ ոչ), ն այն պարագայում, երբ նրա ճա-

յն համաձա",

դա

«Նոր խորհելու

ժողովածունբ եղծականիրմակարդակով ավելի աբարձր էր, քան «Նորից քեզ հետը»: Բանասերին գոնե «մեծ ռիթ պետք է տար բովանդակության համար, քննադատիհարմեծ ցադրման ենթիմասսոը,թե ի՞նչ ավելի բովանդակությունկարելի էր ակնկալել, քան կոմունիզմի երգն ու խորհրդային կարգերի հրաշ«պատմելու բան չէ», քանի որ «բալլադի է նման»: քը, որ ըստ Սնեւսկի Եվ ահա, առանց բնագրային վերլուծության, առանց փաստի ստուգման, խոսք են նետում, թե Սարինյանըքննադատել է Պարույր Սնակին, անգիտանալով,թե ինչը ն ինչու է քննադատել ն ճի՞շտէ այդ քննադատությունը,թե ոչ: «Իմ քաղցրանուն, իմ բարձրանուն, իմ իմ փառապանծ, Հների մեջ դու ալեհեր, նորերի մեջ նոր ու ջահել, Դու խաղողի չխամրած վազ, Վշտերդ ջուր, ինքդ ավազ, Դու՝ բարդենիսաղարթաշատ, Առուն ի վար փռվածփշատ... Դու հին ու նոր իմ Հայաստան...»: պարհ»

ծ,

ինչից շափ, ամեն ինչից վեր պատմություն մեջ իր դարն է սիրում... Սուտ է: Նա դարի ավարն է սիրում: Ամեն ինչից շափ, ամեն ինչից վեր Մեր կյանքն է սիրում, մեր նորճ է սիրում: Սուտ է: Նա միայն իր փորն է սիրում.. Ամեն Նա

ն Քննադատելովմակերեսային ներբողի, չափածոյախոսության կացմա այս մաներան՝ես գրելեմ.«Մի՞թե սւս պոեզիա է, ի`նչ առնչություն ունի այս էժանագին բառախաղությունը իսկական բանաստեղծության հետ», ն Համո Սահյանը «տեսաբանական» իր բարձունքից արձակում է «հակահարվածի» ճնետը`«Իսկ մի՞թեսա քննադատություն է»: Իսկապես որ քննադատություն չէ, քանի որ մենք` քննադատներս, մեր ճաշակը դաստիարակել էինք բանաստեղծության այս մակարդակիվրա.

հանգաբանական է

-

է չեխը, Լեճին.- կամացուկասում Եվ հետո ինչ-որ մի քանի բառ. Այտրեղ չինացին շոյում է բեղը. Գլխով է անում մտերմաբար... (Համո Սահյան)

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

Ինքնին հատկանշականէ, որ մինչդեո իմ հոդվածում ես միանգամայն գիտակցաբարշեշտում էի, թե «մեր պոեզիայում չկան գաղափարական սսւյթաքման, անկումայնության տենդենցներ» (իսկ սրանք պաշտոնական քննադատությանուղեկից հասկացություններ էին), մի քանի օր հետո նույն թերթը խմբագրականում,ընդգծելով գաղափարականնահանջի միտումները, քննադատում է իմ «անհետնողականությունը»՝ «Մի՝թե սենտիմենտալիզմը գաղափարականսայթաքում չէ»: Հազիվ ազատվել էինք ռոմանտիզմիհալածանքից, հիմա էլ՝ սենտիմենտալիզմը: Տարօրինակն ու արտառոցն այն է, որ հոդվածագիրն իրերն ու երնույթները չի ստուգաբանում հետադարձ հայացքի քննական վերլուծությամբ, թե վերջապես ««Նորից քեզ հետը» ինչ արձագանք ունենցավ գրակ գիտական մտքի փորձերում: Չէ՞ հե

պոեզիայի պատմությա լ

փաստ է, որ 50-60-ական թվականների ուսումնասիրողներըկամ շրջանցում են այն, կամ սոսկ հիշատակում, նշում նրա գրականարժեքը ն կամ ուղղակի մ «փախ կան էության» վերադարձի նքայմա ականավոր քննադատ ն Սնակի նությունը: թյան երկրպագու Սուրեն Աղաբաբյանի բնութագրումը.«Նորից քեզ որ

կամ վերապահությամբ

անհատակա

ժողովածուի կապակցությամբ թեն Սնակն ասում է, որ այդ արտահայտությամբ ակնարկում է իր «փախստական էության» վերադարձը, բայց իրականում էությունը դեռ փախստականէր: Գրքում ավելի շատ էր հրապարակախոսությունը, քան բանաստեղծությունը, նկարագրականությունը, քան վերլուծումը, ցուցադրումը, քան թափանցումը, իրականության հասարակացումը, քան խորացումը» թյանպ (Ս.Աղաբաբյան, Արդի հայ հ.2,1993,էջ296): հետ»

ն,

գրակ

Սնակի մասին իմ հետագա ուսումնասիրություններում ես առիթ եմ ունեցել մի քանի անգամ անդրադառնալու«Նորից քեզ հետ» գրքին: Բնագրային խորազնինվերլուծությունն ինձ բերել է այն համոզման, որ քննադատական իմ վաղ դիտարկումները միանգամայն ստույգ էին, որ բանաստեղծն իրապես չի գտել «փախստական էության» հանգրվանը, որ վերադարձիարահետներում կորցրածն ավելի շատ էր, քան գտածը, ն որ գտածն ընդամենըմի պարզ թվաբանություն է՝ լինել մեղմ ու անաղմուկ, մինչդեո կորցրել է լեռների բարձունքը (տեսահռրիզոնը), փոթորկուն սահանքների խոովքը, այսինքն` հակառակ իր տաղանդի կոչման, ձգտել է ավելի քնարական քան թե դարբին»): «Եվ հիրավի, երբ քան սիմֆոնիկ, ես երեք շարքերի էության մեջ, ժողովածուն ընդգրկ թափանցում է որ բանաստեվծըչունի փիլիսոերնում, ակնհայտ ամենից առաջ

փնել,

(«ոսկերիչ.

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

այլ

փայական հայեցակետ. խոհերը պատմություններ չեն հյուսում, սոսկ տպավորություններ են արձագանքում առօրեականաշխարհի անցուդարձերից... Չկան ուժեղ բոնկումներ, չկա չկան բան հասկ լի է ու հասկացված... Ամեն Գ վե ն ու սերը կյանքն սպառված արդեն աշխարհի պարզունակ հավափիլիսոփայական բանաձները սարումներ` «Ինչ էլ ռր անես-հարյուրը` հարյուր, հազարն էլ հազար է մնում: Հա գույգ փռշտա-մըսելը`մրսել, հազալն էլ հազալ է մնում («Սնակի բանաստեղծության պատկերի դիալեկտիկան», «Նորք», 1991, հ. 1): Ինչո՞վեն այս բանատողերնավելին, քան աշուղանաղլա-

դրաման: ընդվզում. կյանքի ինքնին անհետաքրքիր մակերեսային, րը

յին այն նեյնիմը, որի դեմ Սնակը պիտի ընդվզեր տարիներ հետո ն խորհրդանշականչէՐ, որ «Մարդը ափի մեջ» գրքում հեղաշրջելով նաւ հր րվում է երգային հայոց ղծության պոետիկան, միաձայնությունից` հակադարձելովպոետական խառնվածքի գործակիցները` «Լավէ լինել հմուտ դարբին, քան ոսկերիչ»: Թող այն տպավորությունըչստեղծվի, թե քննադատական իմ դիտողությունները հակված են չնչին իսկ ստվերագիծդրոշմելու Սնակի բանաստեղծականկերտվածքի բարձր ներդաշնակությանը: Բնավ: Գրականությանպատմաբանիհամար դրանք ավելին չեն, քան տաղանդի ինքնակայացմանմաքառումներըխորհրդանշող«նյութի դիմադրության» անխուսափելի դրսնեորումներ: Ընդհակառակը,արդի սնակագիտությանգլխավոր թերությունն այն է, որ բանաստեղծի պռետականաշխարհըվերագրում է սոցիոլոգիականոլորտին ն քաղաքական հրապարակախոսությանմեջ ներսուզում արվեստի փիլիսոփայականը, ուր նա ձգտում է մոլորակային արժեքի: Եվ այսպես, ավարտելով «մեծ բարեկամության» հեքիաթի դիպաշարը, Սեյրան Գիրգորյանն անցնում է փլուզման դրամայի բեմադրությանը, նորից ու դարձյալ պատճառի ու հետնանքի մոլորության մեջ համահարթելով գրականմթնոլորտի ներքին այն լարումնեըը, որոնք հաջորդեցին «Մարդը ափի մեջ» գրքի հայտնությանը:Պականգնած էր ճակատագրական քննության առաջ: Գրական րույրը ասուլիսները շիկանում էին կրքոտ բանավեճերով,արձագանքները հախուռն էին ու լայնատարած, մամուլը ընթացք էր տալիս ամենատարբեր տարիքի, ճաշակի, մասնագիտության ընթերցողների իրարամերժ, հակասական,բնեռաձիգկարծիքներին: Ի՞նչ եղսւն Պարույրի «բարեկամները»,ո՞ւր էր նրա ջախջախողներին«հակահարված» տվող Համո Սահյանը ն արդյո՞ք միայն անձնական հարաբերությունների խաթարման հանգամանքով էր թելադրված Մահարու բ

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

«ՄնայունԽալթանակներն ժամանակավորպարտություններ», ըստ էության,ժխտականհոդվածը: Պաւրույրն,ըստ էություն, օտարվել էր գրական միջավայրից, ն դիմադարձություննընդհանուր էր` երբեմնի կամ իսկ «Մարդը ափի մեջն» դուրս էր բացահայտ կանության միկրոկ շրջանագծից եկել բանաստեղծի ն վերաճելպոեզիայի մայրուղին նաիւանշող«գիրք հավատամքի»: Հետաքրքիր է իմունալ, թե բանասերն ինչո՞ւայս անգամ անտեսում է նեցուկի» խայծը, չէ` որ հոգեբանական ժամանակիթն«բարոյական ջուկն այստեղ ավելի բարդ էր, լուծմունքն առավել ճակատագրական,քան երբնէ: Ահա այս հանգամանքներումէ, որ տեղի ունեցավ «Մարդըափի մեջ» գրքի քննարկումըգրողների միության մեծ դահլիճում, 1964-ի փետրվարի 15-ին: Թող բանասերինչթվա, թե դա գրքի սովորականքննարկում էր ն թելադրված էր միայն Պարույրի կամ իմ ցանկությամբ:Եվ կամ օրընթաց միջոցառում էր մեկ ամիս հետո դրանհաջորդած ԳՄ վարչության պլենումը «Մեր ժամանակը ն նրա արտացոլումը գրականության մեջ» օրակարգով: Իրականում գրական շարժման առանցքում դրված էր Պարույր Սնակի նորարարական փորձի գեղագիտական ընտրության խնդիրը,այնպես որ ես խորասլես գիտակցում էի իմ զեկուցման նշանակետնու գրական մթնոլորտի արձագանքը:Այս քննության մեջ է, որ շրջադարձ նշանավորվեց սնակագիտությանասպարեզում` փոխակերպելով նրա բանաստեղծության պոետիկայի բանաձները, ընկալման ռիթմն ու արժեքայնության չափանիշները: Հոդվածագիրը ակնհայտ միտումնավորությամբ անտեսում է այս իրադարձությունը նս, մինչդեռ չի մոռանում իր մելոդրամայի սյուժեում փսիխոֆիլոլոգիական «Հքսիոմատիկ նախահիմքի» արժեք վերագրել «խնջույքների», «գորովալից լուսանկարների»ն «բերկրալից օրերի» ունայն ակնթարթներին: Գուցե բանասերինխուճապի է մատնել իմ զեկուցումը ժամանակին չտպագրվելու փաստը,բայց չէ՝ որ նա իր շարադրանքը ամբողջապես հյուսում է արխիվային անտիպ նյութերից ն չէ՞ որ իմ հոդվածն, այնուամենայնիվ,տպագրվել է ու դարձել գրական փաստ: Վերջապես, ի՞նչ էական է տպագրությունը, երբ լեփ-լեցուն դահլիճում ներկա էր մայրաքաղաքի ողջ գրականմտավորականությունը, այսինքն այն խավը, որի դատին ենթակա էր Պարույրի պոեզիայի գնահատությունը: Մի՞թե որնէ չափով նվազում է Վահան Տերյանի «Հայ գրականությանգալիք օրը» դասախոսության փորձառականնշաճակությունը լոկ այն պատճառաբանությամբ,թե լույս է տեսել տասճամյակ հետո: Իսկ ինչո՞ւ չտպագրվեց իմ հոդվածը, ինչո՞ւ այն ամիսներ շարունակ մնաց «Սովետական գրականություն» հանդեսի խմ-

ճերքուստ,

արդեն ի

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

հետամտումներըկանխելով կտրուկ բագրի դարակում հեղինակի պայմանով`կամ երրորդովն սրբագրելայն հատերկու վածները, որոնք «անջատում են» բանաստեղծներիընդՊարույրին կրճատել

հանուր շղթայից, կամ... Սա նույնպես հարց է, որ երնի կմտահոգեր բանասերին,եթե չհայտնվեր «ազատ կամքի մոլորության» ծուղակում: Եվ պատահականորենչէ, որ նրա հետախույզ հայացքիցվրիպել են ԳՄ վարչության 1964-ի մարտի 16-ի պլենումի նյութերը(որոնց սղագրությունը երեի պահպանվում է գրողների միության արխիվում), որոնք հուզիչ տվյալներ կտայիննրան ըմբռնումների կուսակցականգործիչների ու կան բարոյական վարքագծի մասին: Ասեմ, որ բոլոր ելույթների կիզակետումՊարույր Սնակն էր (որը ներկա չէր), իսկ թիրախին՝ես ե ինքնին իրադալ որպես նրա բանաստեղծական միֆն ստեղծողի, ձությունն իր ամբողջության մեջ ուսանելի է հենց Մահարի-Սնակ հարաբերություններիաշխարհայացքային հոգեբանական դրդումները մեկնաբանելու տեսակետից: Կա մասնագիտական կոչման մի էթիկետ, որը ենթակա է գիտակցական ն բարոյական ճանաչման: Քննադատությունը մնում է քննան դատություն ունի իր օրենքներնու ինքնաբացահայտմանեղանակբառաները: Ի՞նչ վայել «ջախջախում», «հակահարված» պաշարով կանությանոլորտի արժ է նը: Ով չի ճանաչում այս սկզբունքը, ուրեմն սխալ տարել: Սեյրան Գրիգորյանը տեսաբանում է, թե «Մարդը ափիմեջ» գրքի գնահատությանհարցում Մահարու վրիպանքըայն է, որ «նրան բավարարումեն ավանդականինհարող գործերը, մինչդեռ դարիհամաշխարհային բանաստեղծությսւն նոր մտածողությանն առնչվող գործերը վանում են», ն որ «Մահարին ներկայանում է իբրն հնադաորի դատողություններում դժվար չէ նկատել վան-պահպանողական, 20-30-ական թվականներիքնարերգուին ն դասականբանաստեղծության «հին բարի» կաղապարները»: Շատ բարի: Բայց ահա հետաքէ րքիր է իմանալ, թե այդ դեպքում ո՞ր թվականների հայեցակետով ճույն Մահարին վերլուծել նույն Սնակի «Նորից քեզ հետ» ժողովանա` ծուն ն այդ ինչպե՞սէ, որ «պարզուՄահա«էմպիրիկնկ նակ Գր 20-30-ական րին դատափետել է «Մարդը ափի մեջը», բայց անգերազանցելի հմտությամբ արսահմյսժեքավորել է «Նորից քեզ հետը», ն եղծության գլխավոր նել սնակյան

չափազանց

գրակա

մթնոլորտի, գեղագիտական նամբիոն գրողների, քննադատների, թաղաքա

աղ

եր»,

զ

խղճուկ կաընտրություն

է

լբ

-հաշվետար», «վիճակագիրչափանիշներով թվականների գրական նակի»

բան

«գիտական ճշգրտությամբ օրենքը»

«գ

Լ

ՍԵՎԱԿ

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

կաններիհստակությամբսկզբնավորելսնակագիտությունը»: Գուցե այս ներդաշնակությանհիմքն այն է, որ «Նորից քեզ հետ» ժողովածուն իր պոետիկայով իրո՞ք հարում էր 20-30պոեզիայի ականների մակարդակին: Ո՞րն է տրամաբանությունը, ն ո՞ւր է այստեղ քննադատության գիտությունը: Վերապահություն չունեմ գրողներիանձնականկյանքի ու փոխբանասիրական հետազոտության Բայց դրա թյունը ճանաչ: եմ գրական մակարդակի վրա, երբ ուսումնասիրություննուղղվում է պատմական երնույթի գիտական լուսաբանության նպատակին: Վերջին հաշվով Մահարինմնում է Մահարի,Սնակը՝ Սնակ, ն հազիվ թե կրքերի բռնկումների պարագայում անգամ ճրանք բնազդի մեջ տարրալուծեն ամեն մի բարոյական սկզբունք: Բայց տեսեք, թե Սեյրան Գրիգորյանի կենցաղագրական մելոդրամայում ինչ դերեր են խաղում Մահարին ու Սնակը: Ստացվումէ, որ Մահարինհենց այն-

հարաբերությունների

հանդեպ: ՛գրականն

արգ

պես, քմահաճորեն «նենգ» դիտավորության մղումով հետամուտ էր այլն ոչ միայն Սնակի հետն դրոշմելու րում էր նրա կե «խարան հերթին«Այրվող այհերետիկոսականարշավանքին», իսկ գեստանների» լուսանցանշումներումհիշոցի բառեր չի խնայում պիտակավորելու Մահարուն, ընդհուպ մինչն ճրա գրչի պարսավանքը` «սենց էլ վե՞պ», «Հալածանք, քաղաքականռեֆերատ, բայց նան... վե՞պ»: Չի` փոշիանում արդյոք գրողի ն գրականության կոչման պատրանքը:Եթե սրան են ընդունակգրականմեծերը, ի`նչ կարելի է երկրորդայիններից: Այստեղ արդեն գործում է «կեղծ պատիմ գիթյան մոլորությունը», մեր տության փոխարինումը բարոյագիտությամբ, իսկ թյունը գիտության համար վաւտ խորհրդատու է: Այլապես ուսանելի գույների հետնում գործել է կլիներ նկատել, որ թվացող-անձնական գրական սկզբունքներիբանավեճը, ն Մահարին Սնակի պոեզիան քննել է ըստ իր գեղագիտականսկզբունքի, ինչը որոշակի է երնում նրա դիվանի «Անժամանակ կեցությանն հարակից խնդիրների մասին» ձեռագիր տարբերակից:Այս զուգահեռի վրա նրա բարոյական կերպարըերնակվում է այն նեգատիվից, իճչւպիսինձգտում է ներկա-

կուռքը, ոչնչացնելուբանաստեղծական Սնակն հր

կան

հուսալ կ

ին

|

բարոյախոս

յացնել բանասերը: Վերջապես մի լուսանցանշումնս: Ի վերջո ի՝նչ ասաց բանասերը, ի՞նչ մնաց ճրա հավատաքննականարձանագրությունից, բացի բաբոյականության քայքայման ունայնամիտ հուշերից: Եթե նա իմ ժամանակի պատմությանդասերում ներկա սերնդին զգուշացնում է ան119

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ցյալի սխալներից, ասպա թերնեսարժե նրսւն հիշեցնել նան իր ժամաճակի պետքերը: Մի՞թեարդի գրականբարքերում ամեն բան կատարյալ է, մի՞թեկարգավորված են գեղարվեստական չափանիշներնու տաղանդի հասարակականճանաչման սոցիալական ու բարոյական հարույցները:Հաճելի կլիներ, հթե երիտասարդ բանասերը ապագայի սերնդին մոլորությունից փրկելու համար իր հնարամտությունը փորձեր քննադատության ասպարեզում, որի ճգնաժամն այսօր միանգամայնկատարյալ է: Անցյալի վրա դատավճիռ կարդալըդյուրին զբաղմունք է, դժվարն իր ժամանակն ստեղծելն է: Իսկ թե ինչո՞ւ «Ի հեճուկս», կներկայանամհաջորդ հոդվածում, որն անկասկածենթադրվում է:

ԲԱՆԱՎԵՃԻՑ

ԴՈՒՐՍ

Հոդվածի ձնով սույն նամակը գրվել է վաղուց, «Գրական թերթի» 1995-ի հ. 3-ում լույս տեսած «Ի հեճուկս» հոդվածից անմիջապես հեՏպագրությունը չկայացավ ինքնաբերաբար` պարզապես ճախապաշարված եմ մամուլի օրգանների ընտրության հարցում: Այդ ընթացքում դու «Գրական թերթում»»հանդես եկար պատասխանհոդվածով: Ես քո հոդվածը չեմ կարդացել ն պետք չունեի կարդալու խմբագրի հաղորդումից հետո, թե այն կառուցված է իմ տեսակետների հակասականությունը ցուցադրող փաստերի թվաբանության սկզբունքով: Բանավեճիայդ ձեր ինձ վաղուց է հայտնի ն գոհունակությունս կատարյալ էր` մի անգամ նս համոզվելու համար, որ իմ ընդդիմախոսները,ընկրկելով իմ դրույթի գիտական տրամաբանության հանդեպ, ոչինչ ասելիք չունենալը շղարշում են բնագրային ամբողջությունից անջատված ասույթների սխոլաստիկ վարժանքներով: Դա էլ մի յուրատեսակ հաճույք է ն թող քեզ զարմանք չպատճառի,եթե ասեմ, որ ես մինչն օրս էլ չեմ կարդացել 1973-ի «Գարուն» հանդեսում Հովհաննես Մելքոնյանին այլոց ելույթներն իմ դեմ՝ գռեհկաբանության այդ ընտիրնմուշները: Թերենսչանդրադառնայիանցյալին ն իրերի ընթացքըթողնեիհոգեբանականժամանակիհարմար առիթին: Սակայն առիթը ներկայացավ ինքնաբերաբարն ի նպաստ քեզ: Քո վերջին հրաապարակումճերը ն հատկապեսպոեզիայի, արձակի ու քննադատությանտարեկան տեսությունները«Գրական թերթում», որոնք միանգամայնարտո:

Ն

ՀՀ----------

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

ժանի են դրական գնահատականի, ի հայտ են բերում նոր գծեր քո ոճին ըմբռնումների մեջ: Նախ` որոշ վերանայումներն շտկումներ ու արտահայտած կտրուկ ձնակերպումներում նախկինում բնութագոր ինքնին ցուցանիշ է խոհամտությանն ամենուգլխարումճերում, վորը`քո մեջ ձեավորվում է քննադատի անհատականությունը: Իսկ

ճգնաժամի քննադատության

այս պարագայում, երբ գրականագիտականմիտքը, քո բառով ասած, տարտղնում է մտավոր կարգապահությունից զուրկ էսսեագրությանու մակերեսային հւարցազրույցների ծանծաղուտում, դա մեծ բան է: Քննադատությունըգիտություն է ն փիլիսոփայականգիտություն, որը քննադատի կոչման հեւո միացնում է կամքի ուժը, հետնողականությունը,համարձակությունը, հայացքի որոշակիությունն ու էթիկական ընտրությանզգայնաչափը: Քչերին է վիճակված այս հատկանիշներիհամատեղությանշնորհը: Ով հանձն է առնում կրելու քննադատի ծանր խաչը, նա տրդեն նախապես կատարում է իր ընտրությունը զգացմունքի ն բանականության միջե: Սա մեթոդաբանականհարց է: Հոդվածներից մեկում ընդհանրացնելով«պարույրսնակյան առեղծվածի» վերաբերյալ քո բանասիրականհոդվածների բանավիճական արդյունքները` դու գոհանում ես, թե դիպուկ հարվածներես հասցրել հակառակորդի բոլոր կրակակետերին,իսկ Հախվերդյանին ու Սարինյանին հատկացրել ես իրենց անհրաժեշտ բաժինը: Զգացմունքային այս զեղումը ես վերագրում եմ քո երիտասարդական ոգեորությանը: Իրականում Սարինյանն ու Հախվերդյանը ընթացք չտվեցին բանավեճինոչ թե այն սլատճառով, որ ասելիք չունեին, այլ որ պատշաճչէին համարում բանավեճվարել այդ մակարդակներում: «Ի հեճուկս» հոդվածում ես բանասիրականքո մեթոդը քննաբանել եմ, այսպես ասած, «մաքուր բանականության»տեսակետից` ի ցույց դնելով պատճառի ու հետնանքի մոլորություններումխճողված տրամաբանության դեգերումները ժամանակի պատմահասարակական ու գրական երնույթների գնահատմանհարցում: Այժմ ահա ինձ առիթ է ներկայանում հետազոտությանքո մեթոդը ստուգել նան «փորձնականբանականության» դիտակետից:Այստեղ հարցի դրվածքը ավելի պարզ է՝ փաստի գիտակցմանդրույթը «ուղիղ խնդիր» եղանակի լուծմունքով: քո ելույթներում դու փորձում ես բարոյական Բանավիճական վիճակ ստեղծել քեզ համար, թե տեսեք, դու հետահարմարավետ մուտ ես մշուշապատ անցյալի գրական բարքերը մաքրելուն, մինչդեռ քո ընդդիմախոսները (օրինակ, Լնոն Հախվերդյանը) խեղաթյուրում են այն անվանարկող վերադիրներով` ոմն, կեղծիք, զրպարտություն,

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

անտրասմաբան,անմիտ ն այլն: Թող որ արդարացի լինի քո դժգոհությունը, սակայն դու ոչ միայն վերացարկում ես պիտակը այն փաստականհիմունքից, այլն սպառնալիք ես պարզում այնպի-

անջատելո

սի մի հզոր կռվան, ինչպիսին «սովետական կոդեքսի տառով սնված գրականագիտության» մղձավանջն է, որից ի դեպ, սարսափում են

դրան «տուրք աված» ավագ սերնդի գրականագետները: Բայց թույլ տուր հենց այստեղ մի նուրբ դիտարկումանել, երբ դու «սովետական կոդեքսի» գրականագետներինմեղադրում ես «պատեհապաչտության» մեջ, գիտակցո՞ւմ էիր, որ դեռ երեկ, 1989 թվականին,երբ արդեն բացահայտ էր սոցռեալիզմի քննադատությունը, ն նվաղել էր «մարքսիզմի կլասիկների հիմնարար դրույթների» հրապուրանքը, դու գրում էիր, որ քո «դիսերտացիայի մեթոդաբանական հիմքը մարքսիզմ-լենինիզմի կլասիկների աշխատություններն են, նրանց հիմնարար դրույթները գրականությանն արվեատիմասին»: Սա չեմ հիշատակում ինչ-որ հետին միտումով, ն որպեսզի համոզվեսդրանում, ասեմ, որ ես գիտական անվերապահարժանապատվությամբ եմ ընդունում սոցռեալիզմի, կուսակցականությանն «սովետական կոդեքսի» քննադատության տեսականհարցերի վերաբերյալ իմ հոդվածներն ու ուսումնասիրությունները: Այդպիսին է գրականության պատմաբանիիմ կոչումը: Բայց արդյո՞քհետինմիտումի խայծըչկա քո բնութագրմանմեջ, թե իմ ն ԳրիգորՀակոբյանի«Գրական երկխո1995, հ. 5-6, 7-8) «ավելի շոշափելիէ սությունում» («Եղիցի լույս», անցյալիերնույթների (մասնավորապեսայսպես կոչված «սոցիալիստականռեալիզմի»), գնահատականը,քան արդի իրականություններին առնչված հատվածներում» («Գրական թերթ», 1996, հ. 8), ն դա այն պարագայում, երբ նշված հարցը սոսկ նախաբան է արդի գրականության ու քննադատությանմեթոդաբանությանն առնչվող արընդհանուր դրվածքում: Այստեղ է ահա «փաստի գիկցման»բարդույթը, որի շրջանցումը քո հետազոտականփորձերում առաջ է բերում ներքին խզում դրույթի ն ճշմարտությանմիջն: Դու հաճախ ճշմարտություն ես հայտնաբերում ոչ թե փաստի տրամաբանությամբ,այլ փաստերը դասավորում ես ըստ նախապեստրված ճշմարտության: Դրա բնորոշօրինակն է քո «Պարույր Սնեակըանուններ է տալիս» հոդվածը: Ըստ էության` դու այստեղ ճշմարսություն չես ապացուցում, քանի որ արդեն նախապեսունես ժամանակի գնահատականը՝«դաժան որոգայթներ», «քստմնելի գրականձիջավայր», «ճւսհիճ», «աղքատամտություն» ն այլն: Հետնաբար թեզ այլ բան չէր մնում, քան կարդալ Պարույրի նամականին ն առանց կասկածելու էպիստոլյար ժանրի արտահայտչական քմահաճությա-

ծարծումների

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

չի բացառվում անձնական կրքերի բնազանցշեղումը, նեգատիվի վրա դրսշմել ժամանակի հայտնի թե անհայտ անուններ` Մաճը.

ուր

հարի, Աս. Մնացականյան, Մկրոիչ Ներսիսյան, Մկրտիչ Մկրյան, ԱՄկրտչյան ն ուրիշներ: Որնէ արժեք չունի արդարցումը, թե դու սոսկ արձանագրել ես փաստը ն հրատարսսկել այն, ինչ ասել է Պարույր Սնակը: Այստեղ արդեն փաաոիհեղինակը Պարույրը չէ, այլ դու, քանի որ հենց դու ես, որ փաառը ենթարկում ես բարոյական գնահատականի: Այն, ինչ ես անվանում եմ «փաստի գիտակցում», բառերի էմպիրիկ կապակցություն չէ: Դւս գիտական կատեգորիաէ ն էապես ունի մեթոդաբանականածանցում: Այս ածանցումնէ, ահա, որ մի ուրույն դիդակտիկ երանգ է պարտադրում դասախոս-գրականագետի ոճին: Նրա խոսքը մշտապես ենթարկված է լսարանի ընկալչությանը ն հակված է երնույթների մեկնությունը մտահանգելու հստակ, վերջավորված, ուղղագիծ ճշմարտության` կամ այո, կամ ոչ, կամ այս, կամ այն, արդենչկասկածելով, որ եթե այսինչ կամ այնինչ երնույթը սխալ չէ, այդ դեո բոլորովին չի նշանակում,թե ճիշտ է: ուժ ունի ն որքան էլ ստույգ թվա փաստի Մեթոդը պարտադրող տրամաբանությունը,միննույն է, դրույթի ն ճշմարտության ներքին Ահա է խզումը մնալու անկասելի: «Գարուն» ամսագրի 1995-ի հ. 1ում տպագրված քո «Հայելի ն ամալգամ» հոդվածը: Այստեղ դու փորձում ես գիտական լուծում տալ, այսպես կոչված, «գրագողության» վարկածին,որ Ալեքյանն ու Մահարին վերագրումեն բանաստեղծին: Մահարու տեսակետը այսպիսին է. «Պարույր Սնակը ինքնուրույն ն տաղանդավոր դեմք է մեր պոեզիայում, այս մասին ն այո ն ոչ ասողներըչեն կասկածում, բայց պիտի ասել ն այն, որ նա պիտի ազատվի ուղղակի ազդեցություններից: Ուիթմենին, Էլուարին, Ռուբեն Դարիոյին, Եվտուշենկոյին թերթելիսչես կարողչնկատել որոշակի արձագանքներՊ. Սնակի մոտ» («Վարուժան», 1994, հ. 8): Եվ ահա դու, զինված «համեմատական գրականագիտության» վերլուծական եղանակներով, փորձում ես Էլուար-Սնակ համադրական քննությամբ հերքել գրագողության վարկածը: Բայց տեսեք, թե իրողությունն ինչ պատկեր է գծում քո մեկնությամբ. «Էլուարի շարքերի ն Սնակի գործերի միջն աոկա են ինչպես մտածողության ընդհանուր օրենքներ (տիպաբանական նմանություններ), այնպես էլ ուղղակի ծագումնաբանականկապեր»: կան կաւվերի ջին խումբը վերաբերում է «Ծագումն «Ականջդբեր ասեմ» պոեմ-շարքում մարմնավորված աշխարհիմացությանը: Իր քնարերգության զգայական ն իմացական կոնցեպ-

շոտ

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ցիան ամփոփող այդ ստեղծագործության մեջ Սնակը հաճախ է փոխկանչի գնում որոշ գերնորարարների` առաջին հերթին Ուիթմենին ն Էլուարին»:

«Խիար ծրագրային այդբ տեղծության պատկերներից մի քանիսը հստակորեն հիշեցնում են Էլուարի «Անլռելի երգ» ն «Բանաստեղծի աշխատանքը» նույնքան ծրագրային գորժերի առանֆին պատկերներ»: «Բայց հատկապես Էլուարի ընկալումներն են ազդել Սնակի վրա, ընդ որում, ոչ միայն ընդհանուր ոգով. այլն ուղղակի վեցեզգայարանի սահմաններով»: «Այս պատկերը հիշեցնում է կյանքի դատարկությունը հայելիներով լցնող մարդու էլուարյանճ փեղծության պափկերաշխարհով ն «Այս հայելու պոետիկայով Սնակը հարում է նան Լորկայի րի սյուիւ» շարքին»: «Մրուգապես էլուարյաւն ժագում ունի նան հայելու ն ամալգամի փոխաբերության մյուս կիրառությունը Պ Սնեակիպոեզիայում»: «Բացահայտ ճշմարվություն ե որ բնագրային մերչավորու թյան չափանիշով «Երգ երգոցի» այս պատկերը այսպես ասած «Է ըսարյան» է: Իսկապես Սնակը ֆրանսիացի բանաարեղծից վերցրել է հայելի-ամալգամ զույգը ն մեկնաբանել այն ընդհանուր առմամբ Էլուարի ոգով»: «Այժմ էականը այն հավաարումն է, որ Սնակի սիրերգության որոշ միավորներ նույնպես ապրում են Էլուարի բանաարեղժական դաշտում»ն այլն, ն այլն: րորդ

պատկերացումը»:

«Հայելինե

Ի՝նչ ատացվեց`գրագողության վարկածի հերքո՝ւմ, թե` փաստարկված ապացուցում ն արդենի՞նչ կասկած, եթե շարքերի գեղագիտական կոնցեւվցիան, աշխարհընկալմանմոդելները, մտահղացումների սիմվոլիկան էլուարյան են: Այսքանը դեռ Էլուարից: Իսկ

Մայակովսկին, Բլոկը, Լորկան, Ռիլկեն, Արագոնը, Ուիթմենը(գուցե ճան Հոմերոսը), ինչպիսիփորձեր անում են ւսյլ բանասերներչգիտես ինչ փշրանքներթողնելով Պարույր Սնակիճ։ Առհասարակվերլուծության ի՞`նչմեթոդ է սա, ի՞նչ է տալիս ե ի՞նչ կարող է տալ «համեմատական գրականագիտության» այս թվաբանությունը, որ ոմանք ճերկայացնում են որպես գիտական հայտնագործություն: Արդարամիտլինելու համար ասեմ, որ դու առանձին դեպքերում փորձում ես հավասարակշռելհամադրությունը ն ազդեցությունների

ՊԱՐՈՒՅԸ

լրրատտաա.ն

ՍԵՎԱԿ

Սեակի անհատականության տարրերը,սակայն բանաձեումներնայնքան թմահաճորենածանցական են, որ զարմանք թե որնէ երրորդ հազիվ եղծի: Ես գիտակցաբարդիմում եմ ընդարձակ ոչ համար քո բնագրերի միտունավորմեկնության կասկափարատելու ծանքը, սր սովորաբար առիթ է տալիս բանավիճականփաստարկնեքննականհարի, այլե քո ուշադրությունը սնեռելու ինքնաստուգման նշմարել ոլորտում

նան

են

մեջբերումների միայն

պ

յացքին:

Դիդակտիկ մեթոդը ճշմարտություններիիր համակարգնունի, որ ինչ-որ տեղ վերաճում է միֆի: Հարյուր տարի էլ անցնի, մինճույն է, մտածողությանկաղապարը չի անջատելու «սոցիալական մոտիվի» անեծքը Ֆրիկի ստեղծագործությունիցն կռահելու, որ հասկացության գիտակցականաբստրակցիանտվյալ դեպքում անհարիր է պատմությանաստվածաբանական աշխարհայեցությանը,ն որ բանաստեղծիհանճարըճիշտ ն ճիշտ նույն հարաբերությանվրա է քննում աշխարհի բանը, ինչպես ն Նարեկացին: Իսկ ինչքան այդպիսի կաղապարներկան, որոնք ճակատագրիպես կախվել են մեր դասակաճ գրողների լուծմունքին: Սոցիալականը մաւռչելի է, փիլիսոփայականը՝ խրթին, ն կարծում եմ՝ համաձայնկլինես, եթե ասեմ, որ մեր գրականագիտությունը տառապում է փիլիսոփայականաղքատու-

է էլ սկիզբ թյունից: անհամաչափո Հենց այստեղից ընկալրգացման ման հետ միջն: գրական Արդի մերքննադատությունը առնում ն

ք

'

կան

է մնում

պրո-

ցեսից: Գրականությունը գեղարվեստական նոր ոճեր է հայտնաբեմ է այն հնարում, այնինչ քննադ տեսական թյունը գնահ մենի չափանիշներով: Նրանք, ովքեր փորձում են արդի գրականության արժեքայնությունը դատել՝ հայացք նետելով ներսից, միննույն է, այլ ճշմարտություն չեն ասելու, քան այն, թե գրականությունըանբավարար է արտացոլում ժամանակակից իրականության էակաճ տեղաշարժերը:Բայց նման պատկերացումը,գոնե գրականությանու արվեստի ւսյս դարավերջի մակարդակներում,ավելի քան անախրոճիզմ է: «Ասել, թե գրականությունը արտացոլում է կյանքը, նչամակում է վերջճականապես խճողել հարցը... արտագրական գիտելիքներ պետք է ունենալ. գճահատելու համար, թե արվեստի այս կամ այն ստեղծագործությունը ինչպես է հարաբերում իրականությունը». դեռնս կես դար առաջ այսպես էին գրում գրականության ամերիկյան տեսաբանները(Ի. Ֆշղոօա հ Օ Ֆօքթօս, Ղծօքայ ուոօքու»քու, Հ 108. 229):

Այս տեսակետից ես քեզ կշտամբելու առիթ չունեմ

ն քո

հայացքի

ՍԵՐԳԵՅՍԱՐԻՆՅԱՆ

առմամբ

զգացող

ուղղությունը ընդհանուր գործում է արդիական թյամբ: Եվ սակայն պարզապես տարակուսանքէ հարուցում բնու. որ ի հայտ են բերում քո թագրումների այն անհամաչափությունը, վերջին հոդվածները արդի գրականշարժմանգնահատությանհարցում: «Գրականկյանքում առկա գահավեժ անկում», այսպես ես դու որոնումների արդի ժամանակը:Եթե բնորոշում գեղարվեստական սա ընդհանուրմեկնակետ է. ապա գրեթե տեղ չի թողնումերնույթի դրականվերլուծության:Եվ իրոք, որքան էլ դու փորձում ես վերլու որոշակի է երնում բացասմանմիտումը: ծող լինել, այնուամենայնիվ արձակի վերաբերյալ դիտարկում ես, թե «անկաՄասնավորապես խությանշրջանում,նույնիսկ մի քիչ էլ ավելի վաղ, Հայաստանիարձակում խախտվեցմտածողության ժառանգորդականշղթան», որի միտումները» եղան«վերլուծական կարելիություննե«բացասական րի ակնհայտթուլացումը», «ձնի աղքատացումը», վիպականժանրի «ճերսում ընթացող քայքայման նշանները»: Կարճ հատվածի վրա է կատարվածընդհանրացումը:Անձամբ ինձ համար Հր.Մաթնոսյանի, Աղ.Այվազյանի, Վ.Պետրոսյանի, Պ.Զեյթունցյանի, Զ.Խալափյանի, Վ.Մուղնեցյանի, Լ.Խեչոյանի, Վ.Գրիգորյանի, Գ.Խանջյանի, նր.Գյուլբանգյանի ուղեգծի վրա այնքան տեսանելի է ներկայանում ն ժառանգորդությանշղթան վերլուծական կարելիությունների փիլիսոփայական խորացումը, որ տիպաբանորենկարելի է հաշվարկել նույնիսկ մաթեմատիկականճշգրտությամբ: Հայացքի այս ընդհանուր ենթաբնագրումինքնին հասկանալի է դառնում քո վերապահությունը Գր.Խանջյանի ն Ա.Գյուլբանգյանի արձակի հանդեպ` «ախտաբանականպատկերներ», «աղքատիկ բովանդակություն»,«հակագեղագիտականլուծումներ», «արդիապաշտ ձներին ապավինելու» վտանգավոր միակողմանիություն` արատավոր երնույթներ,որոնք Ալ. Թոփչյանի ն այլոց պարագայում վատ ազդեցությամբ» գրակաճություն են ներբերում ամը», «վատորակ սեքսոլոգիգմը», «անհատի ն ղավաղումը» այլն: Ոչ մի տարբերություն չկա քո այս դատողու-

մշակու «արեմտյան հոգեֆիզիոլոգ «պ

թյունների ե դարասկզբի ազգային մտայնության դիրքորոշման միջն, որը փորձում էր հայ գրականությունը պատնեշել սիմվոլիզմի, իմպրեսիոնիզմի, ճատուրալիզմին արդիապաչշտ այլ ուղղություններից` համարելով դրանք արնմտյան մշակույթի վատ ազդեցության հետնանք: Ահա այս բնազդից է, որ չի կարողանում ազատագրվել առիթ հայ քննադատությունը: Բայց քս դրույթը այլ հակադրույթների նույնպես տալիս է: Նախ պետք է ենթադրել,որ դու, ընդունելովմոլոր մի տեսակետ, մեր մշակույթը դիտում ես իբրն արնելյան մշակույթ:

`

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

այլապեսանիմաստ է խոսել «արնմտյան մշակույթի» վատազդեցությաներնույթի մասին: Եթե ոչ, ապա ինքնին առկաիս է մնում հաճելուկը` թե որտեղի՞ց են հայտնվել արատավոր այդ երնույթները արեմտյանմշակույթում, ն ինչո՞ւ բանականությանհրաշքներ գործած ֆրանսիացին չի գիտակցում արատավոր երնույթների աղետը,

իսկ մենք՝ հայերս, այնքան զգաստ ենք, որ կարող ենք նույնիսկ ողդասեր տալ աղավաղվողարնմուտքին։ Վերջապես ինչ ջամտության անհրաժեշտությունունեն Խանջյանը, Ալ. Թոփչյանը կամԳյուլբանգյանը ընդօրինակելուարնմտյան մշակույթի հենց հռռի կողմերը: Ինչ էլ լինի, քո գրական հայացքներումտակավինգործումէնույն դիդակտիկմեթոդի հուշը, գրականության ու արվեստի երնույթները ոլորտում քննելու մոտեցումը, այսինքն՝ այն, ինչ բարոյականության ճգնումէր անխախտպահել սոցռեալիզմը, չգիտակցելով 20-րդ դարի պատմությանն բնության միջն: Այժմ բնությունն շրջադասությունը իշխումէ պատմությանվրա, ն պատմությունըգործում է բնության ոլորտում,այսինքն` բարոյականությունիցդուրս: Սրանիցէ ելնում գո-

կամ արդիապաշտ հեղափոխությունը համաշխարհային մեջ ն արվեստում: Տես, թե երնույթն ինչպիսի ճշգրգրականության տությամբ է անդրադարձվումմեր անվանի արձակագիրԱղասի Այվազյանի ներզգայություններում. «Գոյության սկիզբը` Ես-Ազգ-

յապաշտ

Մարդկություն-Տիեզերք: Ուրիշ բան չի կարող լինել: Չասեմ հայրեճամիրություն,որ ինձ համար անկշիռ արժեզրկված բառ է... Ես չեմ ընդունում դասակարգը, ես ընդունում եմ կենսաբանությունը»(«ՀայաստանիՀանրապետություն», 1996, հ. 132): Ուշադրություն դարձրու` մեծատառերով խորհրդանշված բոլոր հասկացություններիսկիզբը բնությունն է, տեսակը, կենսաբանությունը` ի հակադրությունհայրենասիրության,այսինքն` բարոյաէթիկականընտրության: Այսպիսին է արդի գրականությանու արվես21տի փիլիսոփայական հանգանակը: Թե ինչ անակնկալներ վերածնո՞ւնդը, թե՞ պատմության դարը, պես կսուզի այն բնության ոլռրտը, ըստ այդմ փոխակերպելով արվեստիու գրականության արժեքայնությանէթիկականչափանիշները, դժվար է գուշակել: Քեզ ն քո սերնդին է վիճակված լինելու այդ երնույթիականատեսնու մեկնաբանը: Եվ իմ նամակը, որ բանավեճ այլ երկխոսություն, հակված է քննադատության գիտություրելագործելու միարդի եղանակներով եթոդաբ կ

րդ

էՍոխ

ար"

կ

կազդարարի

կբերի րել

կան

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՍԵՎԱԿԻ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏԿԵՐԻ ԴԻԱԼԵԿՏԻԿԱՆ

Առաջադրվածխնդիրնավելի բարդ լուծումներ է ենթադրում,քան

է

կարող է թվալ առաջինհայացքից: Եվ դա հավաստի ոչ միայն գիտական տեսակետից, այլն հոգեբանական առումով: Հոգեբանականը պահանջումէ Պարույր Սնակի ֆենոմենն անջատել կռապաշտա-

կան ջատագովությունից,իսկ գիտականը պարտադրում է վերլուծաձեավորման քննել նրա բանաստեղծականաշխարհայեցության ու զարգացմանընթացքը`ներքին մաքառումներով, վերելքներովու անկումներով, ինքնահրաժարումի ու հայտնության հակասական. կարելի է ասել նույնիսկ ողբերգականդեգերումներով: Սակայնմեէ ներկայաթոդաբանականւռեսակետից սա դժվար առաջադրույթ նում հատկապես գրականագիտության ճգնաժամի արդի պայմաններում, ճգնաժամ, որ միանգամայնհամանշանակէ գրականությանմեթոդի՝ սոցիալիստականռեալիզմի ճգնաժամի հետ: Մեթոդիծագման ու ձեավորման պրոցեսի ուսումնասիրության արդի փորձերը բացահայտում են, որ սոցիալիստականռեալիզմըոչ այլ ինչ էր, եթեոչ նիցշեակաճությանն պոզիտիվ էսթետիկայի ուտիլիտար սկզբունքներից ուտոհյուսված «սոցիալիզմի կրոնի» աստվածաշինարարական պիայիկուլտուրծրագիր, որը հետագայում ուղիղ հեղափոխական գծով միացավ ստալինիզմիգրական քաղաքականությանը: Գրականագիտությանճգնաժամը որոշակի է արտահայտվում նան Պարույր Սնակի ստեղծագործության հետազոտությանբնագավառում: Համենայնդեպս, 80-ական թվականներն այս ուղղությամբ որնէ էական ներդրում չունեցան ն այժմ Սնակի պոետականհամակարգը գիտակցվում է այն բանաձներով,ինչ առաջադրել է 60-70-ական թվականներիքննադատությունը:Ավելին, նույնիսկ որոշ նահանջ է նկատվում՝ մի գծով քննական-վերլուծականմոտեցումը փոխարինելով պարզունակ համահարթմամբ, ասպարեզ տալով ոչ միայն մերձգրականդիլետանտների,այլն ոչ գրական փերեզակների տգետ շաղակրատանքին,մի այլ գծով` բանաստեղծությանփիլիսոփայությունը տարրալուծելով քաղաքական հրապարակախոսությ մեջ, որն ինքնաբերաբարնրա պոեզիայի իմացաբանությունըհատկացնում է սոցիալական ոլորտին, այնինչ նրա ձգտումը բանականուէ մոլորակային իմատո: Ահա այս թյան ոլորտն է, ուր նճա առանում ձգտման բարդ ուղիներում է գծագրվում Պարույր Սնակի բունաստեղծական պատկերի դիալեկտիկան, խնդիր, որի գիտականիմա-

բար

կաա

Ո

ՀՀ

ՀԿԵԵԿԵԵԻԻ

ԻԻ

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

-........«...-շ-

ցությանտեսակետից միանգամայն բացառիկ նշանակություն

է

Մինչ 1985 թվականըայդ սկիզբն անհայտ էր, համենայնդեպսհայտնի էր միայն «Լինել, թե չլինել» ն մի քանի այլ թեն նրա մասին ընդհանուրգաղափար էր տալիս քերթվածներով, 1942 թվականիօգոստոսի 6-ի նամակը: Այժմ մեր տրամադրության տակ է «Մուտք» ժողովածուն, որն ընդլայնում է պատկերացումները բանաստեղծի հայտնության ժամանակի Ինչպես հայտնիէ նես նախկինում անդլ րձել եմ` ջի տաու մենախոսություններում Սնակը մտորում է իր ղանդիուղղությունը, ձգտում հապկանալիրեն, մեկնել իր առաքելության խորհուրդը: «Գարնանային» խոհ-մեներգությունումխռովքի ու արթնացնողհույզերի տարերքից խենթացած պատանինիր մտորումներն է թարգմանում բնության հեքիաթով, ն տեսիլքի մեջ «արեգականհուրը» նրան նվիրում է «մի ոսկե ջութակ», որի «նրբանուրբ լարերին» զուգորդված է նան լացի ու վհատությանհնչյունները մարող «գոռ, ամպրոպածին մի լար» ն որը նրա լինելիության խորհուրդն է ստուգում կյանքի անհամար առեղծվածների ու գարՂանային գետի հեղեղատի մեջ խեղդված աղջկա ճակատագրի հանդեպ: «Վակխանալիա», «Լինել, թե չլինել» խոհափիլիոփայականասքերում մտորում է «դարի տառապանքի», չարի ու բարու ճակատագրական տրվածքի, մահվան սարսափի, մարդկությաննսպառճացող աղետի մասին ն որպես «անհայտ մի պոետ» զինվորագրվումազատության ու խղճի գաղափարին: «Սոնետներ» շարքի հիմնական մոտիվը դարձյալ փիլիսոփայական խոհն է՝ բանաստեղծի«հոգու ալեկոծ օվկիանի» անհատակ խորությունը, տիեզերական առասպելների առեղծվածը,գոյի իմաստը, կյանքի ու մահվան պարադոքսը: Մենության մտորումների մի պահում բիբլիականԱրարատը«հարյուր տարի առաջ» կորցրած լավայի մի կայծն է հայտնաբերում պոետի «հոգու մեջ» (Ճ), այլ պահերում ն հայտնվում է Դուրյանի տեսիլքը բանաստեղծի հոգին տոգորում տառապանքի, թշվառության ու հանճարի անդարձության ունայն խոհերով(ՃԼՄ, ԿՄ, ԿՄՍ, վերջապեպ մի երրորդ պահում մտքերի մեճարաննընկած, պոետին պաշարում է խորհուրդնինչուների` «Ի՞նչն է էական, ի՞նչն հր ն ի՞նչը պետք»ն հեռու-հեռւվոր հոէ րիզոնից գոյության մի ձեռք հղում է նրան «միշտ առաջ ն բարձր» նայելու պատգամը (ՃԱ): Այլ սռնետներում ունկնդրում է «Մայր բնության» ձայներին, ն ամպրոպն արձագանքում է, թե բնության դաշնությունը ծնվում է պայքարով (ՃՃ): Ես որոշակի միտումով ներկայացնում եմ մոտիվների այս հոսքը, ստանում նրա սկիզբը:

վերաբերյալ: լինելիության րակ

ը

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻ

ՆՅԱՆ

էին մտորումներ.

որպեսզի ցույց տամ, թե ինչ զբաղեցնում բանաստեղծի առաջին ներշնչանքները,ինչ տրամադրությունների վրա էր նա կառուցում պռետական իր միկրռաշխարհը: Եվ ինքնին արդեն ասում է՝ խորհրդանշականէ, որ եթե Գյոթեն «Թշվառ Ֆաուստ,ես քեզ էլ չեմ ճանաչում», ապա 17-ամյա Պարույրը հավատում է, թե ինքն արդեն ճանաչում է Գյռթեին: Նարել եմ արդ հասունության իմ գահին

(Թեկուզդեռչեմ տեսել փասնինըգարուն), Սակայնարդեն ճանաչում եմ հսկայիդ..

Միանգամայանակներն է, որ Սնակը նախապեսգիտակցել է բաեղծական իր կանության փիլիսոփայականսկիզբը, այն կապը, որ պոեզիան հայտնաբերում է տիեզերական Անհայտի հետ: Այս իմաստով նրա առաջին նվագները` «Խռովքի երգեր», «Մահվան Վեներա», «Խաչելության երգեր», «Հոգեվարքի երգեր», «Խշզածո», «Վերադարձի կարոտ» միանգամայն նորույթ էին ժամանակի հայ բանաառեղծության պոետիկայում: Տեսեք, թե բանաստեղծը ինչպես է ուրվագծում «օրգանականշարունակությամբ» ներհյուսված շարքերի պատկերային համակարգը.«Ամեն ինչ խաղաղ էր: Եվ երկիրը, ն հոգին: Կար ինչ-որ կախարդանքինման բան, ասենք ինչ-որ սիրո Վեներայի թագավորության շրջան: Բայց ահա երնաց մի մութ ն անըմբռնելիուժ, ն հօդս ցնդեց այդ խաղաղկյանքը...»: Երկրորդ շարքում («ՄահվանՎեներա») սիրո Վեներայի թագավորությունը տեղի է տալիս մահվան Վեներայի թագավորության նը, տիեզերքն ընկղմվում է թանձը խավարիմեջ. «Այստեղ իմ մոտիվներըկլինեն միջազգային, ն իմ հորիզոնը կլինի համաշխարհը... ինձ առաջինհերթին կհետաքրքրիհամայն աշխարհի բախտը, որ ինձ կթվա մի չնչին գնդակՏիեզերականհաստատության մեջ, մարդկանց բախտը, որպես չնչին ն դժբախտ արարածների:Կարծես երկրի վրա անէ

կատարվող անցուդարձերին կնայեմ վերերկրային ինչ-որ տեղից, ինչ-որ Մարսից կամ Սատուրնից»: Շարքերիայս ընդհանուրկառուցվածքի մեջ է առնվածնան «Լուսին» քնարական-էպիկականանավարտպռեմը: Իբրն մտահղացում ն բանաստեղծական հյուսվածք՝ սա մի նշանակալից երնույթ է Սնակի ճախերգանքում ն շատ կողմերով կրում է նրա թյունը: կան նվածքի ոճական հենվում է կոնկրետ-պատմական եղելության վրա (խորհրդային բանակի առաջին հակագրոհը 1942 թվականի Ռոստովյան ռազմաճակատում),հատկանշվում է սիմվոլիկ-այլաբա-

հայտնության Պոեմը, որի սյուժեն ի

նձ

ԻԿ----------------...Հաաա Ն

Ն 09090 Հ Հ ՀՀՀ

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

պատկերավորությամբ, արտահեղությամբ: Գործողությունների տալիս անձնավորված ընթացք խորհրդանիշնե զարգացմանն նական չափազանցված մունքների

ն տեսիլային սնեռումներով

զգաց-

են

Լուսինը` որպես իրադարձություններիերկնային ականատեսԲուն` որպեսչարությանոգի, Կկուն՝ որպես ավետաբեր,Բանաստեղծըո̀րպես ժամանակներիպատգամախոս:Բանաստեղծ ինտելեկտնէ, որ ճանաչումէ ոչ միայն անցողիկ ներկան, այլն գուշակում է ապագան ն քանիոր գիտե կյանքի տիեզերականձգտումը,ուստի ն հավատում է լույսի ու բարությանհաղթանակին:Ահա այս տեսակետից էլ նա կրքոտությամբդատափետումէ Լուսնի անտարբերությունը,որ, խուսափելով մահվան ճախճիրի սարսափից, թաքնվում է ամպերի հետնում, Բուի կոինչը, որ ազդարարում է չարությանհավիտենական հաղթանակ,Կկուի մեղկությունը,որ անորոշությանտագնապիցհազիվ միայն կարողանում է մեղկ ձայնով արտաբերել հաղթանակի կանչը: Այստեղ արդեն ամբողջ վեհությամբ հառնում է պատգամախոս բանաստեղծի կերպարը: Մռայլ գույներով պատկերելովմահվան Վեներայի թագավորությանսարսափները`նա «առաջին հաղթանակի» գաղափարի մեջ գուշակում է «ավարտված պատկերը ռազմադաչտից»,ուր «Մարդը` տիեզերքիկենտրոնը,Կյանքի Գոյության ոգին», վերստին գտնում է ստեղծումի, աշխատանքիու Վաստակիկենսապատումը. Եվ այս անգամ, ինչպես մոխրակույտից Ֆենիքար առասպելական, Մեր գոռ ամրոցից կծագի արեը դյութիչ, Սրնը ն մոտիկ այնքան, ն այնքան հեռակա... Ու կբարչրանա արնը զենիթում, որպես Հույս, Որպես հաղթանակ անմահ Բարու, Յրելով բերկրանք, խնդություն ու Լույս Աշխարհի բոլոր հեռուներում..

«Լուսին»

պոեմի պոետիկայում միանգամայնտեսանելի են նաէպիզմի, չաեկացիական թյունների, թուման. շրջ րենցյան պատգամի ն մեր ազգային վիպերգի կրկճապատումների («Ու հնչեն թող իմ հայրենիքի թմբուկները բոլոր-միլիոն ն ավել. Ու թնդանթող իմ հայրենիքի թմբուկներըբոլոր-միլիոն ն ավել...») ոճական նստվածքները,որոնք ներհյուսված փիլիոփայական խոհականությանն միֆոլոգիական կոնստրուկցիաների հետ, արդեն իրենց ճեջ կրում են Պարույր Սնակի պոետական նորարարության սաղմեհը: Եվ այսպես, Վեներայի թագավորության մեջ կատարվումէ մահլ

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

վան արարողությունը` խաչելություն, հոգեվարք ն մահ` տիեզերքը ղողանջելով ռեքվիեմի ինը ճվագների արձագանքով`«Գիշերերգ», «Ցայգերգ», «Սիրերգ», «Միջօրեի երգ», «Երեկոյան երգ», «Պարերգ»: Երբ երկնային տաճարում ավարտվում է սաղմոսը ն ցայգալույսին մահվան բոթը տարածվում է աշխարհի վրա, հնչում են ռեքվիեմի նվագները,ն հոգեհանգիստէ ղողանջում ամբողջ տիեզերքը: Բայց խաչելությունն ու հոգեվարքը վերջ չեն տակավին,քանզի կա նան համբարձումիառասպելը: Եվ ռեքվիեմի վերջերգ-օրատորիայում վերստին հնչում է կյանքի հաղթանակի ու հարության հիմնը: Այսպես էր Մնակիսկիզբը:

Բայց ահա 1948-ինլույս է տեսնում «Անմահները հրամայում են» ժողովածուն: Սա բանաստեղծիառաջինգիրքն էր, առաջին հանդիպումը ընթերցողիհետ, գրականառաջինլուրջ քննությունը: Հետաքրքրական է դիտել,որ, ժողովածուի գրեթե բոլոր բանաստեղծությունների ժամանակագրությունըվերաբերում է 1947 թվականին:Տեղի էր չորսից-հինգտարիներիընդհատում,ն որքան էլ տարօրինակ ունեցել է, առայժմ չի հայտնաբերվածբաց տարածությունը լրացնող որնէ բանաստեղծություն: Թե այդ բաց տարիներին ինչ խոհերով է ապրել ու նաստեղծը, երնի կլուսաբանեն հուշագիրներն կե իրները, բայց որ տեղի էր ունեցել բանաստեղծականմտածողության որոշակի որակափոխություն,միանգամայն ակներն է: «Անմահները հրամայում են» գիրքը բանաստեղծին բերեց գրական ճանաչում: Հիրավի ասպարեզ է գալիս ըստ ամենայնի գրագետ մի բանաստեղծ`՝լեզվական բարձր կուլտուրայով, կսզմակերպված մտածողությամբ ն համենայնդեպսպահպանում է ժամանակիբանաստեղծությանընդհանուր ոգին ու մակարդակը: Բայց ոչ ավելին: Կա՞ արդյոք կապ սկզբնականիհետ: Անշուշտ կա, քանի որ պոետական ռեալությունները առնված են երկրորդ համաշխարհայինպատերազմի ընդհամայն որոշ է: նուր ից: Սակայն տեղ լությունը Բանաստեղծականփիլիսոփայական խոհականությունն ու միֆոլոգիականկոնստրուկցիաները տեղի էին տվել գաղափարի հրապարակախոսականմեկնությանը ն միանգամայն էմպիրիկ աշխարհընկալու մանը, իսկ ժամանակի տարածության կոսմոգոնիկ սահմանները սեղմվել են չափման առօրեական միավորումներում:Մենք ստեղծել ենք մեր լեգենդը պատերազմի դաժան արհավիրքներում ն նվաճել մեր տեղը հաղթական դրոշի ներքո, մենք դարի պատգամն ենք կրում. ն ապագանէ մեր խորհրդատուն: Երկինքը ջինջ է, խնդությունը վակոնտէ

մի

ՊԱՐՈՒՅԸ

րար, բայց

ՍԵՎԱԿ

սիրո բերկրանքը սպասումի է կարոտ, քանի որ այնտեղ՝ Արլանտյան մյուս ափում, Դոլլարներով ն արյունով ճարպակալած Ինչ-որ անհագ կենդանիներ,որ ի՞նչ արաժ-

Սովորույթով դեռ կոչվում

Ջանում

են

նույնիսկ մարդիկ.

են, որ չապրենք մեկտեղ,

Չզգանք իրար... աշխարհի քարտեզը, գույների մի իրական սարդոստայն՝ դեղին, մոխրագույն, մեկը դժգույն, մյուսը` գունատ: Եվ «գույների, բոլոր երանգների ծովում, իմ երկիրն է շողում, իմ երկիրը բոԿրեմսոր, կարմրահանդերձ,որպես արդարությանու խղճի նոտա»: լի լույսերն են մեզ ուղեցույց, գարուններն այսուհետն գալու են ոչ միայն իբրն բնության զարթոնք, այլ որպես Հաղթանակիտոն, մայիսի ինը, ուստի ես, որ իմ սեփական բազկի երանգներով զգում եմ շունչը դարի, ուզում եմ «ապրել այնքան տարի, ու չմեռնել այնքան, մինչն որ աշխարհում` Հիմալայից-Անդեր ն Անդերից-Մասիս...պարզեմ մի բորբ դրոշ...»: Այսպիսին է Պարույր Սնակի մտորումների ուղղությունը, աշխարհիմացության գաղափարականելակետը, որը ն նրա բանաստեղծական պատկերն զգեստավորում է բառերի, վերադիրների, հասկացությունների պաշտոնականստանդարտով, որքան մակերեսային, նույնքան պաթետիկ ն որքան միօրինակ, նույնքան երկվությունից, կասկածանքիցու խոհականությունիցզատված: Հետազոտականիմ մեթոդին անհարիր է պատահականփաստերի վրա ընդհանրացումներ կատարելու սկզբունքը: Այն մշտապես գործ ունի օրինաչափության հետ: Եթե տվյալ պարագայում խոսքը վերաբերեր մեկ, երկու, տասը, նույնիսկ ավելի բանաստեղծությունճերի, թերես կարելի կլիներ ճան շրջանցել դրանք, առանձնացնելով «ԱՍգլխավորը, մնայունը, խոհականը: Սակայն ուղղափառությունը մահները հրամայում են» գրքում գրեթե միասնականէ, առանց գակասկածի, առանց ներհակուղափարի ճշմարտությունն ստուգող թյան դիալեկտիկայի: Նույն այդ ուղղափառությունը բանաստեղծին դեո պիտի ուղեկցեր մի ամբողջ տասնամյակ, երբ նա 50-ականների սկզբին հայտնվում է Մոսկվայում ն հաղորդակցվում մայրաքաղաքի ղողանջներով արթնացող համաշխարհային կյանքի անցուդարձեԱհա ն

գորշ,

րին:

1953-ին Սնակը հրատարակումէ «Անհաշտ մտերմություն» ագրոպռեմը, որը մի տուրք էր ժամանակի, այսպես կոչված, «անկոնֆլիկ133

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՍԵՐԳԵՑ

բանաստեղծ տեսավ

տային» սյուժեի տեսությանը, իսկ երբ լույս (1954) ժողով ն, ապա թյունների երկրորդ` «Սիրո ճգնաժամը միանգամայնկատարյալ էր: Անտիպ ստեղծագործական մնացած էջերից շարքեր կազմեց ն լրացրեց դրանք մի քանի քերթվածներով, որոնք սակայն չեն խախտում պոետական մտածողուխոսում թյան ստանդարտը:Խոսում են աշխարհիռադիոկայանները, են խռպոտ, ոստնճում են ստերը` այս Ամերիկայի ձայնը, այս Բի-Բիես հասկանում եմ, որ «Հիմա ապրում ենք մի դարում, Երբ ուՍին, ու ղիներն ամեն կոմունիզմ են տանում»: Բայց ինչ փույթ, թե սարսափահարաղմկումէ մի այլ աշխարհ՝«Ես ալիքն եմ փոխում, Եվ ճիչերի, ստի աղմուկիմեջ, ծավալվում է, փռվում ալիք մի նոր՝ Խաղաղության ալիքը ոսկեթել»: Եվ ծանոթ ու քաղցը, իբրն ողջույն սիրած ու լավ բարեկամի,հանդիսավոր`իբրն երդումի խոսք, խոսում է Մոսկվան: Այստեղ, որ բարձրէ ավելի, քան Մասիսն ու Հիմալայը, լավ ես տեսնում ծագերը երկրագնդիու ավելի խոր հավատում, որ չի կարող ազատությունըփակվել բանտում: Մենք արդեն սերտել ենք այս կիդասը ն կուզեինք հիշեցնել«ամերիկյան սագնդիաշխարհագրության քեռուն», որ եթե նորից փորձենպատերազմ հրահրել, ապա մեր այն սերունդը,որ աշխարհը գիտի միայն քարտեզով, «մյուս կիսագունդն էլ այնպես անգիր կանի, ինչպես մենք այս մեկը»: Եվ Մոսկվան,որ նավահանգիստէ հինգ մայր ցամաքների, մարդու ն մարդկության վառ գալիքի, պատմությաննավի խարիսխներըպիտի ձգի մրրիկիու փորձանքներիմեջ, որպեսզիայնուհետն իր արշավը շարունակի«դեպի լուսե կոմունիզմի կապույտ հեռուն»: Այսպես ն «Սովետականիմ Հայաստանը»,որ իր երջանկությամբ ու նոր բախտով նայում է գալիքին ն աշխարհի տված հարցին ունի իր պատասխանը.«Ես՝ սովետական նոր Հայաստանը»: Եվ սա պատմելու բան չէ, սա զգալու բան է, թե «ինչպես հեքիաթներում»«ցնծում է Երնանը», ն «խենթ հրճվանքից» խայտում է սիրտդ, «Շունչ ես քաշում ազատորեն-կարծես կուրծքդ երգ է գրում` ռիթմիկ մի երգ` ազատ չափով, առանց ճնշիչ բռնահանգի»: Խոհականությանորնէ շող չի թափանցում բանաստեղծի հուզաշխարհը: ժամանակի դրաման, կյանքի ողբերգականիռացիոնալիզմը ոչ մի արձագանքչի դրոշմում նրա տրամադրությունների հնչերանգին, քանզի կիսվել է ատոմը, կիսվել է աշխարհը, «Կիսվել է դարը Նազիմ Հիքմեթի մեծ սրտի նման» ն հիմա աշխարհին այլ հարցէ հուզում. «Անմահ Լենին» առաջին գրքով սկսել է դարը «Ինչից սկսել» ու «Ինչ անել» պատգամով, այժմ մի այլ հանճար խորհում է հարցը, թե «այս ահեղ դարը ինչով ավարտել» ն բերկրալի է գիտակցել, որ մենք հը»

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

ընթերցող պատմությաներկրորդ չենք, այլ գրվելիք հատորի սոսկ հեԼ

ղինակ: Սակայն ահա այս ճգնաժամի մշուշից ն կարծես հենց որպես այդ ճգնաժամի յուրատեսակ վերապրում, Պարույր Սնակը իր վաղորդյան հուշերի բեկորներիցհյուսում է սիրո մի լեգենդ, որը միանգամայն նոր նվագներէ արտազեղում նրա պռետական զգացողությունճերում: Քնարական միանգամայն գեղեցիկ ու հուզիչ նվագներ, որոնք այսօր էլ պահպանում են իրենց հմայքը: Եվ տարօրինակնայն է, որ մեր ասմունքողներնու հետազոտողներըգրեթե բոլորովին անտեսում են պոետական աշխարհի այդ հատվածը,այնինչ դա միանգամայն գրավիչէ ոչ միայն իբրն արտասանականտեսիլք, այլն խորապես ինքնատիպ պոետիկականհամակարգ: Այստեղ սակայն մի էական դիտարկում: Հետազոտողներըսովորաբար Սնակի ստեղծագործությունըվերլուծում են ըստ ժողովածուների` ժամանակագրական հաջորդականության: Մինչդեռ թերես անհրաժեշտ է բանասիրական ստույգ մոտեցում շարքերիժամանակագրական ճշգրտությանը, որը հաճախ անհամաչափություն է ի հայտ բերում ստեղծագործական ու հրատարակչականժամանակների միջն: Խնդիրն այն է, որ «Միրո ճանապարհ» շարքը, որ լույս է տեսել նույնանուն գրքում 1954-ին, որպես մտահղացում ու ստեղծագործական փորձ, ձնավորվել է 1946 թվականին, այսինքն ավելի առաջ, քան «Անմահները հրամայում են» ժողովածուն, որի քերթվածները վերաբերում են 1947-ին: Բանաստեղծությանպոետիկայի պատմական հետագծի գիտականիմացության տեսակետիցնման ճշգրտումը միանգամայն ուսանելի է: Եվ առհասարակ Պարույր Սնակի ստեղծագործությունը կարիք ունի ակադեմիականհամակարգման: Ինչնէ, «Սիրո ճանապարհ» շարքը պոետական կենսագրության մի գեղեցիկ հուշ է, առաջին սիրո անկրկնելի պատմություն. հենց քեզ հետ եմ խաղացել «ունդղյակ շինել կավից ու քարից: Քեզնով է լցված մի մեժ մանկություն, Ես

Ու

տուն»

Երազներով լի մի պատանություն Եվ ջահելություն մի փոթորկալից:

Եվ այսպես, երեք հասակի հետ հյուսվում է սիրո լեգենդը՝ բոլորովին հեռու հեթանոսականմերկությունից, տարերայինու ինքնաբավ, ինչպես ճահապետական մաքրությամբ ելնող օջախի ծուխ ու դաշտ իջնող նախիրի հովվերգականմեղեդի.

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Աստղերն էին ելնում մեկ-մեկ, լուսինն արծաթ Լեռան ժայռուր պռունկին էր հոգնաժ նսպում: Մութը լուսնից հալածվելով` իջնում էր ցած, Բույց զուր էին, իզուր էին կանչում մեզ տուն..

ինչ մի մթին իրիկուն է կարծես պատում. Մոռացել եմ, ն չեմ հիշում շատ բան հիմա, Բույց հիշում եմ` սիրում էի խաղալ «տունտուն» Միայն քեզ հետ, չեր փան բակում, մեր տան դիմաց:

«Մանկությանանմոռուկների» հուշերից հառնում է սիրո առաջին խոստովանությանքմայքը, որ հին-հին սովորույթով գուշակում էերեքնուկի թերթիկներիվիճակախաղը: Ու քանի որ ինչ-որ չգրված օրենքովսերը տառապանք է, իսկ երջանկությունը՝ պատրանք,ուստի ն «տխուր մտքերի» կասկածը արձագանքում է մերժումի ցավը. Առուններում երեք հոգու

Եվ դու կաս միշ

ն ես

միշտ կամ

միշտ պոկում, Իսկ դու իմը ոչ մի անգամ:

Քո

անունն

եմ ես

չէիր սիրում... ինչչէիր. չԷ ինչ է բա՛րդ էր այդքան, Գլրնել երեք անուններում Իմ գեթ մի անգամ: անունը Չէ, Թե

«Պատանությանծաղիկներում» կենսաբանական արթնացումնեռոմանտիկականկարոտովեն թրծում «սիրո գաղտնիքը»,որ «ծով աչքերի» կանչով անհանգիստ է անում «արբունքի գարնանն» զգացող պատանու տվայտանքները: Իսկ երբ վերջանում է անցմանհասակը, ն հռվվերգության հուշերը աղոտանում են կյանքի բարդ ու խրթին անցուղիներում, «երիտասւսրդ սիրտը» բախվում է անակնկալի ն վաղորդայնի պատրանքներըփշրում անջատման դրամայով. րը

Ոչինչ ոչինչ չի պարահել արտասովոր, Դու նույն աղջիկն ես հմայիչ, ես` նույն փղան, Միայն` ժպտում են աչքերդ կարծես ցավով. Եվ այս ճամիան էլ չի թվում այնպես խաղաղ... Եվչի փոխվել ոչինչ նան կյանքո՛ւմ կարծես Ամառային նույն արեն է ն նույն փոշին: Ես զգում եմ` ինչ չգիտես ինքդ էլ գուցե. Դադարել ես ինչ սիրելուց, Բայց... չեւ սիրում դեռ ուրիշին: -

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

քնարական ճվագներում Եվսակայն

այս Պարույր Սնակը չգիտակցեց ստեղծագործականիր ճանապարհի հետագիծը: Դա միայն մի պահ էր, հուշերի մի բեկոր, որ չմիացրեց հռգեկան աշխարհի ող-

բերգականճեղքվածքը: Անդարձությունըարահետ չուներ, խզվել էր կապը անցյալի հետ, կարծես նույնիսկ կորսվել էր անցյալը ն օտարվել կենսագրությունից: Իսկ երբ տեղի ունեցավ վերադարձը,ինչ-որ շւստ էական տեղաշարժ կատարվել էր կյանքում, փոխվել էր ճան ինքը: Վերադարձի այս իրողությունն է, որ հավաստեցՍնակը «Նորից քեզ հետ» գրքի հայտնությամբ: Մեկնաբանելով գրքի վերնագիրը` բանաստեղծը ճշգրտում է, թե այն «առավելապես վերաբերում է իմ էությանը, որ փախստականէր դարձել ն իմ ձայնին, որ փոխել էի ջանացել»: Եվ սակայն, իմ համոզմամբ,այս վերադարձը առավելապեսհոգեբանական զգացողություն էր, քան ստեղծագործական փաստ: Նախորդ անդրադարձներում ես առաջադրել եմ գրքի «նախերգանքի» իմ մեկնաբանությունը, թե ինչպես են հարաբերում «գտածն» ու «կորցրածը»: Վերստին պիտի հավաստեմ, որ գտածը միայն մի հասարակ թվաբանություն է` պղտորությունն է պարզել ն դարձել է մեղմ ու անաղմուկ: Իսկ կոռրցրածնավելին է. նախ՝ լեռներից իջել է ցած, այսինքն՝ կորցրելէ տեսահորիզոնը,ապա՝ հրաժարվել է պղտորությունից ն զսպել փոթորկուն սահանքների ներքին խռովքը: Սակայն ի՞նչ Պարույր առանց պղտորության, առանց փոթորկուն սահանքների ն առանց խոովքի։ Եվ հիրավի, երբ թափանցում ես ժողովածուն ընդգրկող երեք շարքերի էության մեջ, ամենից առաջ ակնհայտ է երնում, որ բանաստեղծըչունի փիլիսոփայական հայեցակետ, խոհերը պատմություններ չեն հյուսում, այլ սոսկ տպավորություններ են արձագանքում առօրեական աշխարհի անցուդարձերից: «Ծխանի ծուխը» ոչ այնքան մեր էթնիկական ոգու հայտնությունն է, որքան ինչ-ինչ վերադիրներովպճնված «Սովետական Հայաստանի» ներբողը՝ «Իմ քաղցրանուն, իմ բարձրանուն, Իմ տառապած, Իմ փառապանծ»: Ինչ վերաբերում է մեր ազգային ուտոպիային, ապա այդ երազանքով նա այցի է գնում Ստամբուլ կամ Վան՝ Նազիմ Հիքմեթի վիշտն ամոքելու «ներողամիտ, բարի, անհիշաչար» հայ ժողովրդի մաղթանքով. Չկա

ոչ

մի սահման,

չկա ատելություն

ու

բանտ չկա կյանքում, Լոկ գրքերն են հիշում կուրորածի, մահվան, բանրի մասին, Սպիտակփուն չկա, չկա Սեյմ ու Մեջլիա կա երկրագունդ Ազա, միասնական, բռնի չբաժանված հազար մասխ..

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Մենք հպարտ ենք մեր փառահեղ ու հին պատմությամբ, այլն մեր լուսավոր ու պայծառ ներկայով, ուր լույսերի ցնծությունն այնքան է աներնակայելի,«որ նման է բալլադի», ն «հաճույքից սիրտդ խենթորեն ուռչում է... որ այս կյանքում չես ծնվել օրապակաս, որ ապրում ես, որ կաս»: Եվ հպարտենք, որ «այս ահեղ ու մեծ դարի ճանապարհին» «առաջնեկն ենք ճոր պատմության»: Այսպիսին է «Նորից քեզ հետ» ծոդովածուի բանաստեղծական պեյզաժը: Չկան ուժեղ բռնկումներ, չկա ընդվզում, չկա ն կյանքի դրաման: Ամեն բան հասկանալիէ ու հասկացված, ն ներքին մի գոհություն նույնիսկ նշմարում է երջանկության արահետը՝«Շա՞տ բան է պետք արդյոք երջանկությանհամար»: Ոչ մի էպիկականբան չի մնացել նան սիրո հեքիաթներում,նույնիսկ կռրցրելէ իր բանաստեղծականությունը:Սրբազան այն հուշիկները. որ ռոմանտիկականվաղ արթնացումներում բանահյուսական գեղեցկությամբ էին թրծում գեղջկականսիրո հովվերգությունը, այժմ ներփակվել են քաղաքային փակ դռան ն թանձր վարագույրների հետնում, ուր մերկությունն է անարգել ն ընծայաբերումը` ինքնակամ: Բայց քանի որ Պարույրը տակավին չէր շոշափել ռոմանտիկական այն հաճույքը ն այն սպռեզիան,որ բերում էր քաղքենիությունը սիրո վայելքում, ուստի ն նրա զգացողությունները բախվում են քմահաճության պրոզայիկ խաղերին. Անկեղծ առաժծ՝ դու բնավ էլ այն չես եղել, Այն չես եղել, ինչ որ ես եմ կարծել երկար: Ո՞ւր եւ առա, դու ինչ մղել: ճիշր ճամփից ես միայն շեղել: Սուտ խուսրումով կապել ես ինչ Սանկաննման խաբել ես ինչ» Ու չես տվել ոչինչ ոչինչ: Իսկ այն. ինչ որ ինչ ես տվել, Արժանիչէր ոչ քեզ, ոչ ինչ Անկեղծ ասած, քո տվածից ես հոգնել եմ: Եվ այսպես` գաղսւփարը` վերացական, սերը` մակերեսային. կյանքը սպառված ու անհետաքրքիր, ն ինքնին արդեն աշխարհիփիլիսոփայականբանաձները`պարզունակ հավասարումներ. Ինչ էլ որ անես հարյուրը հարյուր, Հաւզարնէլ հազար է մնում: -

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

փոշփա մրսելը մրսել, Հազալն էլ հազալ է մնում ինչքան սիրտդ տա` սաղարթից խոսիր Հա զույգ

-

Ու վարդից խոսիր

մայիսյանաշունը աշուն, Խազալն էլ խազալէ մնում: Ախար ի՞նչ

օգուտ

-

Եվ սակայն «Նորից քեզ հետ» գրքի «Նախերգանքում» կա մի ակնարկ, որը խորհրդանշական է` «Ելման գետն իմ ջահելության, Սահանքներըիր փոթորկուն... Որ խռովքն է պահում խորքում»: «Ելման գետի» այս հուշի արթնացումնէ ահա, որ պիտի նշանավորերմի ամբողջ հեղափոխություն Սնակի պոետականաշխարհում: Եվ ըստ էության` բանաստեղծական պատկերի դիալեկտիկայի իմ հարցադրումը հանգում է այն առեղծվածին, թե հոգեբանական բնազդիի՞նչ դրդումով Պարույր Սնակը ավելի քան մեկ ու կես տասնամյա դեգերումներից հետո վերադարձպիտի կատարեր դեպի իր սկիզբը,դեպի իր տաղանդինախատիպը: Սակայն դա պարզ մեխանիկական վերադարձչէր: Ներքին էմիգրացիայի տարիները հսկայական կենսափորձ էին տվել բանաստեղծին ն աշխարհում կատարվել էին խոր ու արմատականտեղաշարժեր` գաղափարական,սոցիալական, քաղաքական: Խրուշչովյան

ռեֆորմացիանփշրել էր ստալինյան դիկտատուրայիմիֆոլոգիան,ն Պարույր Սնակը, որ արդեն անցել էր քավարանը,կրկես է հանում դիմակների խաղը ն իրերի բնույթը վերծանում բանաստեղծականանկրկնելիշարքերով: Ունե՞ր արդյոք այս շրջադարձըիմացաբանականհիմք, թե՞ամեն բան պետք է վերագրել հասարակականտեղաշարժերիգործոնին: Անշուշտ ուներ, ն դա ավելի քան սկզբունքային հարցադրումէ, որ կարելի է հիմնավորել ոչ միայն տիպաբանականքննությամբ, այլն աշխարհայացքայինորոշ հիմքերի լուսաբանությամբ: 1942 թվականի նամակ-հանգանակում յուրովի մեկնաբանելով Նալբանդյանի «Երկրագործությունը»,թե մինչն այժմ Մարդը գիտակցվել է միայն ազգությամբ,բայց ոչ երբեք Մարդ բնական հասկացությամբ, Անակը ենթադրումէ, թե ազգությունն իբրն պատմականկատեգորիաչի կարելի ժխտել, սակայն «ինտելեկտը, բանականությունը այն արդարացնել չի կարող», այսինքն` թե ճշմարիտն ու հավիտենականը մարդկությունն է, իսկ ազգությունը՝ անցողիկ ու պայմանական, հետնաբար կատարյալի գաղափարը ձգտում է ազգություն-կոնկրե139

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

տից դեպի մարդկություն-ընդհանուրը, որն ինքնաբերաբարհանգում է «կոմունիստականգաղափարախոսության» հաղթանակին:Այստեէ ժամանակի ու տարածության հասկացուղից էլ ճա սահմանում թյունների իրական ու փիլիսոփայականհարաբերվածությունը գեղարվեստականությանչափանիշիհետ ն առաջադրում իր սկզբունքը, թե «իմ մոտիվները կլինեն միջազգային ն իմ հորիզոնըկլինի համաշխարհը... Ոչ մի սահմանափակություն: Ինձ առաջինհերթինկհետաքրքրի համայն աշխարհիբախտը, երկրագնդի բախտը...»:

Իր տեղում ես արդեն ցույց եմ տվել աշխարհայացքայինայս ելակետի նշանակությունըՍնակի պոետական մտածողության կազմավորման գործում: Այժմ արդեն հետաքրքրական է դիտել երնույթի փոխաձնությունը ստեղծագործականզարգացման հետագծի վրա: հենց այն անհրաժեշտությամբ,որ ՍնակըգեԲեկումը նշանավորվեց ղագիտականիր իդեալը մարդկություն-ընդհանուրիցփոխադրեցազգություն-կոնկրետիվրա: Եվ եթե մարդկություն ու համաշխարհհասկացությունները բանաստեղծականպատկերը կառուցում էին ըստ վերացական գաղափարի, ապա ազգայինը հայտնաբերում է պատմության, էթնիկական ոգու, բանահյուսության փիլիսոփայականարժեքները: Այս անցումն է ահա, որ Պարույր Սնակը նշանավորեց «Անլռելի զանգակատուն» (1957) պոեմով, ստեղծագործականմի իսկական հայտնագործություն, որը ոչ միայն բացահայտեց բանաստեղծական տաղանդի ներքին հնարավորությունները,այլն գեղարվեստական նոր մակարդակի վրա դրեց ժամանակակից հայ պոեզիայի զարգացումը: Էպիկական համապատկերիմեջ առնելով հանճար-ժողովուրդ կերպարովխորհրդանշվածհայոց պատմությանամենաողբերգականժամանակաշրջանը Սնակը բանաստեղծական պատկերըներարկեցհուզական ու հոգեբանական բարձր լարումներով, իսկ մտավոր հոսքը տրամադրեց խոհափիլիսոփայական վերլուծումներին, հատկանիշներ,որոնք նրա պոետիկան երանգավորեցին ազգային բանահյուսության(Նարեկացի, Թումանյան) ավանդներով. Եվ կույսեր, որոնց ծոցի մեջ լուսե Լուսնի լույսն անգում ծածուկ չէր հոսել, Որ երկչուր էին, ինչպես եղջերուն, Որ աննյութ էին, ասես հորինված Մի հովվերգական վեպի էջերում Մղջիկճեր, Որոճք անպարկեշտբառից ու շոյիչ խոսքից

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

Երկնքի

ՍԵՎԱԿ

նման

բռնկվում էին շիկնանքովոսկի, Սմոթխած, մաքուր, լուսավոր կույսեր, Որ ֆրանսերեն անգիր գիտեին Լամարթին, Վեյոն, Ալֆրեդ դր Մյուսն Եվ անգլերեն Խենթ Օֆելիայի փրտում երգն էին արցունքով ջրում,-

Օֆելիայի պես այժմ ցնորված՝ Խելագարվածիիրենց ճիչերում Դարչյալ մոռանալ չէին կարենում այն դժոխքը ոն Եվ բռնաբարող այն ասկյարներին, Այճ ենիչերուն,

Այն անասունին ասուն, բայց անբան, Որի բութ գլխի կեղվոտ փոռչերում Եթե խլվլում - շարժվում էր մի բան, Ապա մարդկային միտքը չէր, օ, ոչ, մյԼ.. միայն ոճիր:

Պատմական ու կենսագրական պատումները, դեպքերի հոգեբանական անցումճերը, ժողովրդականկենցաղի արարողությունները` ներհյուսված ազգային երաժշտության մռւտիվներին,միանգամայն նոր ձնի մեջ են առնում բանաստեղծության տաղաչափությունը, պոեմի կառուցվածքը շերտավորում տողի, հատվածի, պատկերային միավորի բազմանշանակ տարբերակներով: Ամենաէական նորույթը թերնս, այսպես ասած, արնելյան չափի հռսքն էր Պարույր Սնակի պոետիկայի համակարգում, որ երնի միտված էր դասական պոեզիայի մետաֆիզիկ կառույցները ժողովրդականմոտիվների հուզականությամբ թարմացնելու ձգտումով, հանգամանք,որ վերաճեց չափազանցվածգայթակղության՝ասպարեզ տալով գեղարվեստականհամաչափությունը խախտող հանգաբանականհասարակացման` «Եվ զնդանում նեղ ու անձուկ, պղպջում է մի լայն փղձուկ...Որ եղեգան իրենց փողով Թունդ են հանել սիրտը դողով. Որ սրտառուչ իրենց տողով»:

Սակայն էականը բանաստեղծի հայտնությունն էր, որ միանգամայն նոր սկզբի վրա է դնում նրա տաղանդի ուղղությունը` բացահայտելովորոնումներիու ստեղծման անօրինակ աշխարհ: Այսպես հայտնվեց«Մարդը ափի մեջ» (1963) ժողովածուն, որը լայն արձագանք գտավ գրական ասուլիսներում ն յուրատեսակ քննության առաջ դրեց ոչ միայն Սնակի տաղանդի անհատակաճությունը,այլն

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

կ

ք

ժ

հայ բանաստեղծության

Սակայն մինչն այդ ինքնությունը: մլ

ետ|

յական

խնդրինանդրադառնալը անհրապատկերիդիալեկտի ժեշտ եմ գտնում դիտարկել գեղարվեստական կայի տեսակետից մի էական հանգամանք: Առհասարակ Պարույր Սնակի բանաստեղծականմտածողությանը ներհատուկ է շարային նա (ցիկլային) կառուցվածքը: Այս իրողությունը գիտակցելէ ոչ միայն տաղանդիսկզբնավորմանշրջանում՝«Մահվան Վեներա»գրքի մտահղացումը ստորաբաժանելով վեց շարքերի, այլն հետագա բոլոր ժողովածուներում` ամբողջացնելովքսան բանաստեղծակա շարքեր: Ստեղծագործականհոգեբանությանտեսակետիցբացատրելի այս երնույթը վկայում է, ռր բանաստեղծիմտահղացումները մշտապես դրդում են առել ծրագրային որոշակի մտապատկերով նիրենց հիմքում ունեցել են որոշակի փիլիսոփայականգաղափար, հանգամանք, որ նրանց տալիս է ներքին միասնություն ու գեղարվեստական վերջավորվածամբողջություն: Ի հայտ է գալիս նան ժամանակագրականմի ուշագրավ իրողություն` շարքերիմիաժամանակյա ձնավորումը: Այապես, օրինակ, «Մարդը ափի մեջ» շարքի քառասունչորս բանաստեղծությունները (բացառությամբ 4-ի) գրվել են 1957 թվականի մայիս-հունիս ամիսներին Մոսկվայում, «Անձրնային սոնատ» ն «Վերնագիրը վերջում» շարքերը` 1959 թվականիդեկտեմեն բերին Թիֆլիսում ն այլն: Գրեթե բոլոր շարքերը տեղակայվում ժամանակայինկոնկրետհատվածիսահմաններում` հյուսելովմտավոր զգացականորոնումներիու հայտնության ճշգրիտ մի տարեգրուփորձթյուն: Այդ տարեգրությունը տաղանդի անհատականության ճական մի բացառիկիրողություն է գծում «Մարդը ափի մեջ» գրքում: իր Այստեղ յուրաքանչյուր շարք ի հայտ է բերում պատկերային բնանկարըն ներքին գեղագիտական կոնցեպցիան: Եվ գլխավորը» էականը,ռր բեկում նշանավորեց Սնակի բանաստեղծականմտածոէ: ղության մեջ, դա իրերի բնույթի վերծանումն ու վերլուծությունն «Մարդը ափի մեջ» շարքի հետազոտությանաուսրկանարդենկոնկաէ րետ մարդն է, իբրն կենսահոգեբանականֆենոմեն: Եվ կարելի սել, որ բանաստեղծնապշահար մնսս այդ ֆենոմենի անսպառ ու անկռահելի առեղծվածի հանդեպ: Պարզվեց, որ մարդու միկրոաշխարհն ավելի գունագեղ ու զարմանահրաշ է, քան տիեզերա մակրոաշխարհը: Բանաստեղծականպատկերն ստանում է նոր կառուցվածք, հաղորդակցականնոր ճշանակություն: Հրապարկախոմի յուրասական տիրադճնիր տեղը զիջում է պատգամախոսությանը, տեսակ դիդակտիկ նովել, որի նմանը գրեթե չկա հայոց բանատտելծության մեջ.

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

լ.

Ապրե՛ ապրել, այնպես ապրել, Որ սուրբ հողրդ երբեք չզգա քո ավելորդ ժանրությունը. Ապրել, ապրել. այնպե՛ս ապրել, Որ դու ինքդ էլ երբեք չզգաս քո սեփական մանրությունը: Ու թե հանկարծ անպեւբքությունքեզ համարես Թե

ինքդ քեզ արհամարհես

Ու համառել

քեզ հետ վիճի,

քեզ չզիջի, Համբերատար քեզ հեւր խոսի, հակառակումքեզհամոզի ինքը... հզոր հանրությունը: Ափի մեջ առնված մարդու կենսաբանականոչ մի ռեֆլեքս չի վրիպում բանաստեղծի քննախույզ հայացքից, որն արդեն տարրալուծում է ոչ միայն նրա հոգեբանական արտահայտությունը, այլն բարոյաբանական կարգախոսությամբ իմաստավորում է նրա գոյության խորհուրդը` «Խոստովանում եմ», «Նախանձում եմ», «Ինքս

ինձ հերքում եմ», «Վիճում եմ», «Գժվում եմ», «Խանդում եմ» ն այսպես անընդմեջ: Որպես գեղարվեստականհամակարգ՝ «Մարդը ափի մեջ» շարքն, իհարկե, չի ձգտում կատարելության: Բանաստեղծըհանդես է գալիս լսարանի առաջ, ճրա ն ընթերցողիհանդիպումըուղղւսկի է, անմիջահղում: Այկան, որը ճրա խոսքին տալիս է գործնական-կիրառական սինքն` կամա թե ակամա, ժամանակի ու տարածության փիլիսոփայական ըմբռնումը տեղի է տալիս իրական չափումներին, հանգամանք, որ ինքնին, բանաստեղծի բնորոշմամբ, հակադարձհամեմատական է գեղարվեստական արժեքայնությանը: Այստեղ հատկապես վիճարկմանառիթ է տալիս հանգի տաղաչափությունը: Ինչպես հայտնի է, Պարույր Սնակը մեր գրաբար բանաստեղծության, այսինքն` մեր տոհմիկ պոեզիայի ժառանգորդնէ ն իր տաղանդով հակված է դեպի դասականությունը: Սակայն, ահա, 50-ական թվականներիառաջին կեսին տեղի է ունենում մի անակնկալ իրողություն: Չգիտես, գրական միջավայրի ներազդեցությամբ,թե ինչ-որ միայլդրդմամբ, երնի ինչպես ինքն է դիտում, «պղտորությունը պարզելու» մղումով, Սնակը բանաստեղծության դասական կառույցը բա143

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ղադրում է ժոդովրդականմտածողության հոսքով, որն ինքնաբերաբար

Դա բոլորովին ատպարեզէ տալիս հանգախոսությանը:

այլ բան

էր, քան դասական հանգավոր բանաստեղծությունը:Դա մի

յուրա-

է, որ կարելի է անվանել կլասիկականբռտեսակ հանգաբամճություն ճահանգի փոխաձնություն. Ես

ուզում եմ, որ ՊԱՐԱՊԸ լցվի լացով, ոչ թե մոր, այլ մանուկի: ուզում եւ, որ ԿԱՐԱՊԸ ոչ թե մեռնի, կարաւվը ապրի երգով: ուզում եմ, որ ՏԱՐԱՓԸ տեղա արտի,

բայց

Ես որ Ես

իգուր ծովի վրա: ուզում եմ, որ ՔԱՐԱՓԸ թե օջեր ն մողեսներ:

ոչ թե Ես ոչ

քարայծ պահի,

Դժվար չէ նկատել, որ բանաստեղծությանկառույցը հենվում է րափ, քարափ հանգերի վրա, ռրոնք ակարապ, ռարկայական իմաստ են տալիս բանաստեղծական պատկերին: Ինքնին արդեն այս կաղապարը մտահղացումը զրկում է ինքնաբացահայտմաններքին ազատությունից ն հնարավոր է դարձնում խոսքի հասարակացումը:Սակայն այդ գայթակղությունը աստիճանաբար տեղի է տալիս ազատ չափինն գրեթե ավարտվումէ «Մարդը ափի մեջ» շարքով: Տակավին ավարտված չէր ստեղծագործականու հոգնոր վերելքի իներցիան:Ավելին, կարելի է ասել, որ Սնակը դեռ լիապես չի հայտնագործելիր տաղանդի ինքնությունը: Եվ ահա 50-ակամճթվականների վերջերից ճա ներառնվում է ազգային ու գրական մտայնության խմորումների ոլորտը: Տեղի է ունենում ստեղծագործականբուռնվեբելքի մի աննախադեպպոռթկում, որի սեյսմիկ տարերքըանընդմեջ գործում է գրեթե մի ամբողջ տասնամյակ: Ձնավորվում են գեղագիտական միավորներներկայացնող բազմաթիվշարքեր «Նույն հասցեռվ», «Թռուցիկ երգեր», «Ականջդ բեր ասեմ», «Անձրնային սոճատ», «Վերնագիրը վերջում», «Հարկ հոգեկան», «Եղիցի լույս», «Դիմակներ», «Դարակեսի սլարգններ», «Ողջույնի քմայքներ», «Նորից չեն սիրում, սիրում են կրկին», «Աստծո քարտուղարը», ասրս նան պոեմները՝ «Երգ երգոց», «Նահանջ երգով», «Եվ այր մի՝ Մաչտոց անուն», «Եռաձայն պատարագ», «Հավատարմությունը սրտի արատ չէ», «Ֆրանչեսկա դա Ռիմինի»,- պոետական մի անկրկնելի գանձարան: Միանգամայն դժվարին խնդիր է բացահայտել այս ամենի տիպաբանական համակուրգը, բարդ ոչ միայն բովանդակուկարապ,

բ

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

թյամբու մոտիվների բազմազանությամբ,այլն ձների անկրըկնելիությամբ, ուր յուրաքանչյուր շարք, յուրաքանչյուր պոեմ բերում է ոչ միայն իր մոտիվը, այլն իր չափը, ձեր, կառուցվածքը: «Փորձը փորձանք չէ», սիրում էր կրկնել Սնակը ն մի ճերքին ազատությամբ փոխաճձնումավանդական չափերը, փույթ չէ, թե փորձարարությունը իր հետ կարող է բերել նան վրիպումներ: Էականն այն է, ռր կւսռուցվում է բանաստեղծության այն նոր տիպը, որ արտացոլում է այս դարի հոգեբանական շարժումը, ժամանակի բարդ բառիթմը: Այսպես ստեղծվում է բանաստեղծություն-սպատգամը, նաստեղծություն-օրատորիան, բանաստեղծություն-սոնատը, բանաստեղծություն-այլաբանությունը, փիլիսոփայական մենախոսությունը

ն

այլն. Մի քիչ զարմանք են պափճառում մարդկանց Բայց ավելի շատ` անախորժություն... Փակ

Հին

դուռ

դուռ

բացելու

ճռինչ ունեն,

սուր

փակելու ցավալի թակոց...

Ուրիշի շրթին պաղած թվում Մինչդեռ այրում են իմ բերանը միշպո.. են: Այդ... իմ խոսքերն են

-

Բորբորքված երնակայության թաքուն ռեֆլեքսների ասոցիաձն է տալիս անհամատեղելի զուգորդումների, որոնք կարող են թարգմանվել միայն հոգեբանականպահի զգացողություններով: Այսպես կառուցվում է բանաստեղծության հանելուկը` պատկերի տրամաբանությունն ուղղելով դեպի ծածկագրի վերծանումը («Վերնագիրըվերջում»): «Նույն հասցեով» շարքում բանաստեղծը վերլուծում է սիրո առեղծվածը ն որովհետն մարմնականը սոսկ թվաբանական գործողություն է, ուստի ծանոթ արահետների այցելուն որոնում է անհայտ մնացած ինչուների պատասխանը. ցիան հաճախ

Թույլ փուր փամ մի հարց, Բայց շատ եմ խնդրում, Ռր դու չհաշվես բնավ հաճո խոսք: Առցել է ահա ուղիղ մի շաբաթ, Եվ ողջ մի շաբաթ ժպրացել ես ին» Աճվերջ- անդադար ժպտացել: -

Ինչո՞ւ:

սերը, ու թեն չմերժված, բայց ցավագին ու տառապագին: Կա մի վերին խորհուրդ «թախծի երկարության» մեջ, ասկայն սիրո Հեռու

է

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

տառապանքըգեղեցիկ է միայն կամքի գիտակցությամբ, մինչդեռ իրերը միմյանցից անջատվածեն ողբերգական անխուսափելիությամբ, երբ միացումը միայն ճակատագրականփլուզում է գուշակում: Այսպես էլ երանելի է թվում հեռավորությունը,ն ցավի քաղցը զգացումներով է պարուրում կարոտիհարցումը. Գարունը անցավ՝ քեզ չփեսա, Ամառըանցավ` ես քեզ չտեսա, Աշունը անցավ՝ չփեսա ես քեզ: եռ

էլ կանցնի՝ չեմ փեսնի ես քեզ: Թմեռճ

Իսկ ո՞ւր է փարվա մեր եղանակը,

Այն հինգերորդը...մի՞թե չի

եղծականներհում

գալու.

կարելի է միավորկարող է լինել մեկ տողը, մեկ քառատողը, մի հատվածը, մեկ ն նույնիսկ ամբողջ շարքը: Նայած թե կոնկրետ բանճաստեղծությունը է դիտվում երնույթը: Եվ արդեն պարագայում ինչ տեսադաշտի կարելի է կռահել, որ բանաստե պատկերի դիալեկտիկայիիմ ն ակնհարցադրումըչի ձգտում կալում է տիպաբանականավելի ընդհանուր առանձնահատկությունճերի լուսաբանում: Այս պարագայում արդեն քննության առարկան թե բանաստեղծությունն է, այլ շարքն իբրն | դեղագիտական-փիլիսոփայական «Նորից հետ» գրքի համեմատությամբ աշխարհի բնանկարը «Մարդը ափի մեջ» գրքում փոխվում է կատարելապես: Գույները դառնում են ավելի մուգ ու անթափանց,որոշակի է ընդգծվում բաեղծի անէ թյան կանության ներհակությունը իր է հանգամանք, որ նրա թյունները կասեցնելով դեռ երեկ ներշնչող հավատի լուսավոր տրամադրությունները: Այս բեկումը ավելի քան որոշակի ընդգծվում է «Թռուցիկ երգեր» ն «Ականջդ բեր ասեմ» շարքերում: բ

թյունն Այն իբրն

կ

առհ

կտրվածքներով: գեղարվեստ ըմբռնել տարբեր վրա ն

կոնկրետ բնագրային վերլուծության

ոչ կոնկրետ քեզ

ն

ամբողջական

կ գաղափարա Ը

հանդեպ,

ն

թախծոտ խոհերով՝

Մտքեր խա՞կ, թե հասուներգի մեջ: (Մի կտոր հանածո ոգի է հարկավոր,

Ում է պեւք

կում

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

.

լ

ՍԵՎԱԿ

Սի պատառ կախարդանք, Մոգության մի պճեղ, Մի բացվող փակագիծ, Աճհայփի մի լուծում)...

Մի ժամանակ աշխարհը հասկանալի էր, ճիշտն ու սխալը սահմանված, իսկ այժմ օթնան ու անուն չունեցող սապատված«ինչունեեն «մթության երանգների... քղանցքում», իրերի ստրը» թափառում վերներըձուլելով խավարիմղջավանջին` ուրեմն «Ի՞նչ անել ն ինչպե՞ս.Հաստ մանել, թե բարակ»: Տեղի է ունենում մի յուրօրինակ հոգեբանական անջատում բանաստեղծի ն հասարակության միջն, ճիշտ այն միայնակ ծառի նման, որ «պոկված անտառից` մենակ ու մռայլ» ունկնդրում է անտառի ծաղրող քրքիջին, գեթափսոսալով հիմար թզուկների մոլորությունը, որ չեն հասկանում, «թե ծառն այդ ինչ է անտառի համար»` «Անտառի կանաչ շանթարգելը...»: Փոխվել են աշխարհի իմացության բանաձները, վաղնջական առասպելներիվիպասանճությունըբանաստեղծի հոգու մեջ արթնացնումէ «անհայտ կարոտ», որոնց արահետով մի թախիծ» ու «հազարամյա անանուն ճրա միտքը ձգտում է դեպի խորքի ճանաչումը` ինչպես միայն արու են «Հիմա հավատում են եհողը». ճանաչում «ընդերքն մատներն րազներին շատ քչերը կյանքում: Ես նրանցմեջ չկամ»: «Ականջդ բեր ասեմ» շարքում ներքին օտարմանընթացքըվերաճում է հոգեբանորեն գիտակցված փաստի: «Հայտնություն» ճախերգանքում բանաստեղծըորոշակի է նշմարում իր աճհատականության վերադարձի սահմանը. Բոլոր օրերից գուցե առավել անգույն-փարփամը Այս օրն էր որ կար, Իսկակա՛ն միջակ ու փափակ մի օր, Բայց նա ինչ համար Մի արքիմեդյան օր դարչավ հանկարծ. Ռչ այն է կարծես նորից ծնվեցի, Ոչ այն է հանկարծ (Առաջի ն անգամ) Գլա ինքս ինչ.. Այսինքն` սկսեց հասկանալ աշխարհն ու իր մարգարեությունը՝ «Ես, որ կարող եմ ինքս ինձ կոչել Եկած ապագա ն Հիշողություն Ապրող պատմության»: Այստեղ արդեն բանաստեղծությունը նույնաճում է «գաղտճնաբացության» խորհրդի ն «թաքուն երազանքի» մեկճությանը:Սակայն ինքն արդեն նախկին միամիտ հավատացյալը չէ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՍԵՐԳԵՑ

ր

կոչված լինելու: բանաստեղծ

է խանդավառներբողի համար չէ, որ Իր մասնագիտությամբ նա այժմ «բառերի լվացարար է», մաքրում է նրանց դարավոր փոշին, «ազատում նրանց կեղտ ու բորբոսից» ն ստույգ որոշում այն սահմանը, ուր անջատվում են սուտը կեղծիքից, գութը հանցանքից.

ն

Կասեք` ապրում ենք, Այնինչ ես կասեմ, Որ վենք ճարել ենք մի մեժ կարուսել` Նույն ուղեծիրով անվերջ պվարվող Այս երկրի վրա: Եվ դուք դրանիցչեզ վատ չե՞ք զգում: Իսկ ես, ճիշտն առած, այդ կարուսելից Գլխապվույտ եմ ունենում հաճախ...

Ինքնաճանաչմանհայտնությունը միաժամանակնան բնաշխարհային նոր հանգրվաններիհայտնություն եղավ: Միություն-հայրենիք աշխարհաքաղաքացիականանեզրությունը տեղայնանում է հայրենիք-բնօրրանի եզերքներում՝ Սնակի բանաստեղծականպատկերների մեջ ներառնելով հայոց պատմության խորհրդանիշները: «Երգ եռաձայն», «Մայրենի լեզու», «Խոսք հավաստիքի» ներբողականներում, «Եվ այր մի` Մաշտոց անուն» պոեմում Սնակը հոգնոր հանճարի արարչությամբ է իմաստավորումհայոց պատմության փիլիսոփայությունը՝ մեսրոպատառանջնջելի այբուբենի հայտնատեսության ու բանականության մաքառող ոգու մեջ հայտնաբերելով ու մեր մաքառման նության տիեզերական խորհուրդը: հալ

«Մարդը ափի մեջ» գիրքը ռրոշակի ուղղություն տվեց գրական շարժման ընթացքին: Գրական ասուլիսների խոսակցության առարկան էր ն կարելի է ասել նույնիսկ հասարակականմտայնությանօրակարգի հարցը: Մամուլը լայն ասպարեզտվեց ընթերցողիարձագանքներին, տեղի էին ունենում երեկույթներ, հանդիպումներ,քնճարկումներ, որոնք բանավեճի առաջ էին դնում ոչ միայն Սնակի հայտնությունը,այլե առհասարակժամանակակիցհայ պռեզիայի զարգացման Առավել նշանակալից եղավ «ռեալիզմի ճահիմքերի» վերաբերյալ ընդգրբանավեճը, որի արծարծումներն էին ընթացիկգեղարվեստականփորձի ն պոեզիայի տեսության ու պատմության բազմաթիվհարցեր: Բանավեճերի ու ասուլիսների այս ընդհանուր շարժման մեջ իր ասելիքն ուներ ճան բանաստեղծը:

կում

միտումը:

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

«Մարդ»-ի մեջ «գրանցված» են այնպիսի «բնակիչներ»,«որոնց տեն որ «գրքում կան տեղեր, ղը պիտի լիներ իմ արկղը կամ գզրոցը» տողեր, նույնիսկ առանձին բանաստեղծություններ, որոնց կամ «թթխմորն»է պակաս... կամ «աղն» է ավելի... կամ էլ պարզապես «կուտ են գնացել» (7, 228): Դիտողությունը հուշում է,

որ բանաստեղծըհակված էր որոշ ն ժամանակիռիթմի այն զգացողությանը,որին պետք վերստուգման

լինի «անցման հասակի հայ պոեզիան»:Տեսականայս դրույթն է, որ նա առաջադրեց«Հանուն ն ընդդեմռեալիզմի նճախահիմքերի» հոդվածում: «Արդի բանաստեղծության հիմնականտիպարը.- գրում է Սնակը,- երաժշտականտերմինովասած, ես համարում եմ ոչ թե երգային մտածողությունը, այլ համանվագայինը(սիմֆոնիզմը): Ոչ թե մենաձայնությունը, այլ բազմաձայնությունը... Իսկ ինչո՞ւն աճպատճառ սիմֆոնիկ,- կարող են հարցնել իրավամբ: Պատասխանի համար պետք է դիմել ոչ թե ինձ, այլ դարին,ավելի ճիշտ` դարի ժամանակակից պատգամախոսին, որ կոչվում է տեսություն, ատոքվանտային տեսություն, հարաբերականության մային էներգիա, հրթիո կամ արբանյակ,ինչպեսկուզեք» (7, 259): Այստեղ արտացոլվում է ոչ միայն «Մարդը ափի մեջ» գրքի գեղարվեստականփորձը, այլն մտահղացումներիայն նոր ռրակը, որի հայտնությունն արդեն տեսանելի էր իրեն, ի հեճուկս գրականասուլիսներում նրա տաղանդիուղղության վերաբերյալ արտահայտվող գեղագիերկընտրանքների:Սակայն «դարի պատգամախոսության»» տական այս դրույթն ավելին էր, քան այն ընդհանուր բանաձները, որ բանաստեղծըառաջադրում էր ժամանակ առաջ՝ գրական ըմբոնումների բեկման ընթացքում: «Դեպի մեծ ուղեծիր» (1961) հոդվածում Սնակըգրում է, թե «պոեզիայում մենք երբեմն ավելի զբաղված ենք «աշխարհագրությամբ», քան «երկրաբանությամբ», մինչդեռ մեզ հարկավոր է «ընդերքի պոեզիան», «հոգու երկրաբանությունը», քանզի «իսկական-իրավ-ճշմարիտպռեզիանոչ միայն ն ոչ այնքան սրտալից զեղում է, որքան հոգնոր հայտնություն» (7, 142, 144): Գրական այս ըմբռնումները աշխարհայացքայինիրենց հիմքով առնչվում են մոսկովյան շրջանի հետ: Հակասականության, հոռետեսության տարերայինզգացողություններըտակավինմճում էին խանձարուրիմեջ, քանի դեո կանգուն էր Միության կերպարովզգեստւավորված կայսերական միֆը: «Բայց սռվետական մարդը,- գրում է Սնակը 1961-ին,- ամենից առաջ մարդ է, ապա միայն այս կամ այն է հետամուտ

-

ՍԵՐԳԵՅՍԱՐԻՆՅԱՆ

աշխարհում. պոեզիայո

աուրեմն ն ազգի ներկայացուցիչ: Հոգնոր մեն տեսակի «ւտեղայնությունը» անբնական է: Իսկական բանաստեղծը, թող որ նա ամբողջ կյանքը անցկացնիորնէ գյուղում, պեւտք է ապրի ամենուրեք» (7, 125): Հոգնոր աշխարհի «ամենուրեքություունի, որ ինքնին արդեն ճշքաղաքացիականիր

կոորդինատներն

նր» րտության

իկական թելության գաղաէ հանգեցնում ճախադռանն է մեր փոքրիկ ու փարը. «Վիթխարի մեծ է մոլորակը: Եվ մարդկային էպիկենտրոնում ունենք: Այդ մենք երկիրը, որի զավակը լինելու ենք, որ գագարիններիու տիտովներիաչքերով համայն աշխարհին ենք նայում մի բարձունքից, ուր միայն մենք ենք հասել: Կռամոդրոմ ունենալով մեր հայրենիքը`պոեզիայի մեջ էլ մենք պիտի դուրս գանք այն ուղեծիրը, որտեղից երնում է ողջ երկրագունդը, ողջ մարդկությունը...» (7, 145): Խորհրդային Միության կայսերական այս միֆն է, ահա, որ փլուզվում է 60-ականների երկրորդ կեսին` Սնակի աշխարհայացքը տոգորելով մռայլ հոռետեսությամբ: Համենայնդեպս միանգամայն հեղափոխականնշանակությամբ էին ընկալվում նրա փիլիսոփայորեն ընդհանուր, բայց էապես կոնկրետ ասույթները, թե «Ինչքան վատ, այնքան ավելի լավ», «Միննույնն է, Բյուզանդիանպիտի կործանվի»: Կործանվում են հավատի կուռքերը` ներքին ճգնաժամիանուրջներըհղելով դեպի տիեզերական անհայտը: Աշխարհայացքային անցման այդ դիտակետիվրա է քննելի «Եղիցի լույսի» հայտնությունը: Անցումը, իհարկե, չկատարվեց միանգամից: Անցյալի մտորումներումկասկածանքի,ընդվզմանու խոովքի երգեր կային, որոնք տակավին մնում էին անձնականխռհերի թաքուն էջերում: Եվ ահա են հուշերից, գտնում իրենց այդ էջերը հառնում ճոր մեջ կազմավորում բ հոգու լեկտիկ յի պատմությունը: «Սիրո ճանապարհը»գրքում Սնակը տեղադրել է մի բանաստեղերգը» (1952) Տասնամյակ հետո ծություն՝ նում նա վերստի թյանը՝ գրելով մի ամբողջ շարք՝ պարգնները» խորագրով: Այս շարքում հատկապես ուշագրավ է «Դարակեսիհիմնը» եղծությունը, որի վերնագիրըըստ էության տասնամյակ ստաջ գրսւծ բաէ: նաստեղծության հոմանիշն Հազիվ թե այս անդրադարձըհիշողության վրիպանք լինի, եթե չասենք որոշակիորեն գիտակցվածինքճաքննություն: Եվ իրոք, համադրութունը ի հայտ է բերում աշխարհայացքային հեղաբեկման մի ամբողջ դրամա: Մինչդեռ կռապաշ-

հեղաշրջումների մտքի գտնվում այն պարտավորությունն

շարքերի

ն

եղծի

տեղը: ձնավորվ դ|

«Դարակեսիվերնագրով:

«Դարակեսի րակեսի

բ

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

հավատիքննություն կար, գալիքի օրերում երազանք, ության

ն հս-

տակ էր դրված «Ինչ անել» հարցի պատասխանը, հետադարձ հա-

յացքովմերկացված կուռքերը արձագանքումեն մեր խաբված գոյության կծու հեգնանքը: «Սուտ ծամելուց մենք զզվել ենք» ն եթե աշխարհենք եկել «ոչ թե թվայ-երնալու խաբեությամբ», այլ լինելու ուրեմն հարկ է, հանդգնությամբ, մարդկության Հազար ու մի «ինչուներից» գոնե մեկի Հարցապնդող աչքում մխենք Մեր գոնե մեկ պատասխանը

«որ

Եվ դրանով գոնե մաս-մաս վերադարչնենք Օտարացվող էությունը մեր մրքերի.. Մենք ավելի շատ «ալելուիա-Օվսաննճա»-ովենք սնվել, քան հացով, մուժը վարագուրում էր մեր կիսաքաղցաչքերը, ն «փայտոջիլճերն էին կծում երազները մեր անմարմին»: Եվ սակայն մերպեսները «նախընտրումէին զրկվել գլխից»,- քան խոնարհվել կուռքի առաջ: Ու գալու է մի մերպե որ մարդիկ երկրպագելուեն նան ներին, որովհետն մենք լավ գիտենք, որ շատ հաճախ մուրճի փոխարեն մենք բռունցքով ենք զարկել մեխին ն գիտենք նույնպես, որ կան «խայտառակ ժամանակներ», երբ մարդ եթե կապ չի դնում իր բերաճին, «Ապա ճրա ձեռք ու ոտքին ուրիշներն են դնում կապանք», ու եթե քամին մեր մազերի հետ է խաղում, «ապա ինքը եղանակըխաղ է անում... մեր գլխի հետ». ժ

կ,

Այս հավատով ու հույսով ե բարեկամ Որ աշխարհում մերպեսները ամեն գիշեր Աղքատքնում ու զարթնում են խարարացած...

«Օտարացվող էության» խռովքը«Դարակեսի ւվարգնները»շարքի բանաստեղծական պատկերներըճերարկում են թախծիէլեգիական նճվագներով:Անհատի ու հասարակությանայսպիսի ներհակությունը թերնս բնորոշ էր միայն ռոմանտիկականարվեստին: Այնքան սուր է ընդվզումը, որ ճույճիսկ վերաճում է մաղձոտության՝ կերպարի մեջ հայտնաբերելով դեմոնիզմի ու մոգության երանգներ: «Պարականոն գրքերի հեղինսպ», «չգրված օրենքների վերծանող», «տնվավեր խլիրտների թվացույց», «մասնագետ հոգեհարցման», «ճոր գուշակ» ն «խեռորեն խռովարար խռովիչ»՝ քրմական այսպիսի կեցհավաստելու համար, թե «երվածքէ վերագրում իրեն բաճնաստեղծը՝ իրոք չկան աստվածներ, ճրանք վաղուց երկրի վրա են բազկնքում

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Եվ սակայն թվացող պատրանք է միւսյն այն հավատը, թե «Երբ աստվածներն են խռովում իրարից` Մարդիկ իրար հասկանա են սկսում»: Բարոյականությանքայքայումն անդառնալիէ հավատազրկության համատարածախտի հանդեւվ: Ինչ փույթ, թե համայն աշխարհի հաշվիչ մեքենաճերը աստղաբաշխականթվերով ճշգրիտ հաշվարկում են տիեզերական մեխանիկայի օրենքները, երբ մարդկային հոգու ճուրբ զգացողությունների թրթիռը, սրտի տրոփը, երազանքն ու անուրջը տակավին մնում են անհայտ բանաձներ: Եվ ինչպե՞սապավինել ճիշտ թվականի, երբ հին աստվածների խաբկանքի հանդեպ սուտ դուրս եկան ճան նոր աստվածները՝«Դուք, նոր աստվածներ նոր ժամանակի, Սուտ դուրս չգայիք գեթ դուք, գոնե դուք...»: Եթե աստվածները սուտ են, ուրեմճ, մարդը կռրուսյալ է ինքնին:Եվ անպ խան ինչուների ողբերգականվերջաբանում Դնապի պես կախվում է մի վերջին հարց. մած»:

այդ ի՞նչ նով, Ինչ մեքենայի օգնությամբ բարի Դեռ կարելի է մարդուն մարդ պահել Եվ կամ նոր միայն մարդուն դարչնել մարդ...

Թե

Կորսված են մարդկային արժեքները, ն գուշակությունն աղետաչի է, քանի որ «դարակեսի պարգններից» մարդուն բաժին հասավ անտարբերությանհամաճարակը («Ախ այս մշտափոփոխ-ինքնաբեկող Անտարբերությունը»), անորոշության ունդարման ցավը ն այս համատարածձանձրույթը, որ մեկ-մեկու հետ «դաշնագիր կնքած»՝ աշնանային վալս են պարում նեղլիկ սենյակում ու շաղ տալիս տաղտուկ. Եվ ամենքս հիմա վատ բաներ ենք հիշում, Եվ ամենքս հիմա հոռետես ենք դարչել, Ամեն ինչից զզված, Ձզված նան մեզնից:

Շեղումը տիեզերական է: Ոչ թե «ինչ-որ տեղ ինչ-որ բան սխալ է», այլ

սխալը դրված է «հենց երկրի առանցքում», ն երբ ամեն ինչ սիւալ ճան անհայտի քրմական գուշակությունը.

է, ուրեմն անիմաստ է

Եվ զուր մի հարցրու «Ուրեմն Ի՞նչ Անել»: Այդ պատասխանը քեզ ես չեմ տալու: Ինչ նմանները եկել են աշխարհ Եվ այասհեւլրն աշիսսրհ են գալու

.,աշ

Վ

Ը

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

ՅՏԼՄԻՉԼԸ ԿԵՎԱԿ

Որ իրենց կյանքով ցույց փան ԻՆՉ ՉԱՆԵԼ: Այսքանը միայն: Իսկ մնացածի համար դիմեցեք

Դուք դարչյալ ցավին, Աճորոշության անորոշ ցավին..

Աշխարհայացքային բեկումը էական փոխակերպումներ գծեց մ պռետակասն լության կ ցվածքում: Եթե բան տեղծությունը «դարի հիվանդության պատմությունն է», ուրեմն երնույթը պարտադրում է ախտաբանականզննում: Այս պարագայում բանաստեղծությունը նույնանում է գիտությանը, ընկալում ոչ այնքան իրերի գունային անդրադարձը,որքան վերծանում նրանց բնույթը, տարրալուծումթախծիերկարությանու կարոտի բաղադրությունը. Սնակի

Ես կարուրն եմ ուզում տարրալուծել -Քիմիկոսի նման, որ հասկանամ Բնությունը նրա ն խորհուրդը խորին:

Բանաստեղծական պատկերը նույնանում է փիլիսոփայական խոհին, փոխվում են խոսքի տրամաբաճականմիավորները,տարածականությունը ուրույն ռիթմ է հաղորդում հոգեբանականժամամճակին, ն ազատ չափի տարողությունը ասպարեզ է տալիս պատմողականությանը. Իսկ ինչանից

Ինչո՞ւ ես դու այդպես քաշվումն ամաչում, Ի՞ճչ է մենք նո՞ր ծանոթացանք, Իրար դեռ լավ չե՞նք ճանաչում: Բայց ամաչկուր իմ սիրելի, ես քեզ գիտեմ Ու սիրում եմ առնվազնմի 40 Կամ...

կարճլիկ փարի:

ինչպես ես դա մոռանում քեզ պահում այնպես քաշված ն ամոթխած, Կարծես նոր ենք ծանոթացել Ու դեռ կարգին չենք ճանաչում մեկս մեկին: Դու

Ու

Սա ճախերգանք է մի «սյուժեի», որ պատմում է սիրո երանավետ հուշերի ավանդավեպը: Պատկերիփիլիսուիայականկառույցը վերին համադրությանմեջ է առնում զգացմունքիու բանականության հոսքը: Ասում են, թե Սնակի պոեզիայում միտքը իշխում է զգացմունքի վրա ն բանաստեղծու153

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

թյան հուզական երանգը կասեցնում դատողական գործողությա Սակայն դա բնավ էլ ստույգ դիտարկումչէ: Ամբողջ հարցը զգացմունքի մեներգային ու բազմաձայնայինհաղորդիչների տարբերա ման մեջ է ն հենց այստեղ էլ Սնակը որոնում է հայ բանաստեղծու-

Դա զգացմունքիինտեթյան սիմֆոնիկ որակի անհրաժեշտությունը: լեկտուալ-հոգեբանականայն բարձր համադրությունն է, որ գոյաճում է բոլոր զգայարաններիգործակցությունից`ճանաչմանպրոցեսը դարձնելովառավել խոր ու ճերըմբռնելի: Ուրույն տեսադաշտի վրա են գծագրվում իրերն ու երնույթները: Նրանք գործում են ոչ թե եղծական իրականության նելի իրակ թյան, այլ բան ե

իրենց նյութական կեղնից՝ ձնափոխվում մեջանջատվելով կան» հասկացության: «Նեռսիմվոլի պոետիկ հեղաշրջում է կատարում Սնակի գեղարվեստական ամբողջ մի են գա-

ն

այս

ի

մտա-

ծողության մեջ` բանաստեղծականպատկերը անջատելովսոցիումի ռեալություններից:Այս տեսակետը կարող է առաջին հայացքիցտարօրինակ թվալ, անհավանականն անգամ անհասկանալիթվալ, սակայն հենց դրա մեջ է Պարույրի գաղտնիքը, ճրա առեղծվածը, բաճաստեղծության նրա գիտությունը: Սակայն անակնկալնայնէ,որ օտարելով առղցիումի ռեալությունները, Սնակը չի փոխարինում այն բնության, սիրո կամ անանձնական այլ մոտիվներով: Նա հայտնագործում է իր կոդերը, սիմվոլների իր լեզուն: Ինքնին ուշագրավ է, որ Սնակը ոչ մի հատիկ բանաստեղծությունչունի` նվիրված բնությանը, հետաքրքրականէ ճան, որ ճա գրեթե չունի գույնի զգացողություն, ե աշխարհիբնանկարընրա պոեզիայում ավելի շուտ գծագրվում էլույսի ու ստվերի հարաբերությամբ, քան գույների խաղով: Սնակի բաղծությունը փիլիսոփայական թյուն է. մեն

Որ մեզ կապումէ անտես կապերով Ատրվածներիհեր, Դարչնում նրանց հետ մեզ հարաբերող,

Բայց ն առնչում մեզ օվկիաններին, Ռրոնց անվախճանու րարուբերող Մակընթացություն - փեղապտվությունն Այլ բան չէ արդեն, Քանի թե աննշան մեր զարկերակի Նշանակալիցարչագանքը մեծ Մեզնից սկսվող փարածության մեջ... են

չեզոքան

Խոհափիլիսոփայական այս մակարդակումինքնին զգացմունքի էմպիրիկ գրգիռները` սուզելով դրանք բանաստեղ-

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

ծության գաղափարի համապարփակ ոլորի մեջ: «Նորից չեն սիրում, սիրում են կրկին» շարքում Սնակը երգում է սիրո պատմության մի նոր դրվագ: Սակայն ճրաքերթվածներըըստ հղումի են միայն բացահայտում,այսպես ասած, մոտիվի սիրային երանգը, իսկ էապես մտորումներիհոսքը տանում է դեպի «աշխարհի ցավերի դիմաց» անհատի ողբերգական տառապանքը:Եվ այս տառաշվար պանքիմիջից հառնում է Մարիամը,գթության բիբլիականխորհրդաճիշը, որ խռոված հոգու աղերսը պիտի օրհներ վերադարձիհաշտությամբ. մն

ծ

Օգճիր ինչ Մարիա՛մ. Եվ ասեմ ինչու,

Բարեխոսեղիր իմն իմ միջն, Որ բանն ավարտվիինքնահաշտությամբ: խռովել եմ նան աշխարհից. ու վերստին հաշվեցրու դու մեզ, Թե չէ ես այավես ապրել չեմ կարող: Ես

Եկ

սինկրետիկ կառուցվածքը ի հայտ է բեԳաղափար-պատկերի րում իրերի ճանաչման մի յուրատեսակ զուգորդականություն: ասում է, թե իր համար «առանձնապես մեծ նշանակություն Սնակն վերնագիր եմ ունի բան ղծության վերնագիրը: Սեծ հղանում, հետո դրա տակ բանաստեղծություն»: Սա ուշագրավ դիտարկում է նրա բանաստեղծությանպոետիկան մեկնաբանելու տեսակետից: Վերնագիրն առաջադրում է գաղափար-հասկացություն, որն ընտրումէ այդ գաղափարըբացահայտող իրերի կազմը ն ուղղություն տալիս «սյուժեի» տրամաբանությանը: Ստացվում է գաղափար-հասկացությունը«մեկնող» մի ամբողջականպատկեր, որը հաճույք է պատճառում ճանաչման մտավոր-զգացական ու հոգեբանական ավարտվածությամբ: Եվ սակայն իմացության ներզգայական հմայքի գաղտնիքը, որով բանաստեղծությունը ներդաշնակում է մեր բզկտված էությանը, «մեկնության» սիմվոլիկայի համակարգն է: Այստեղ Սնակըիրավամբ հիմնադիր եղավ ժամանակակից մետաֆորային պոեզիայի ուղղության: Սակայն Սնակը գեղագիտական այլ նշանակություն տվեց մետաֆորին: Այլաբանության այդ եղանակը ճա կիրառեցոչ թե որպես տարը, այլ որպես ներքին ձնի հատկանիշ, ոչ թե որպես «դեկորացիա», համեմատական վերադիր, այլ պատկերի բովանդակության ինտելեկտուալ-փիլիսոփայական հեռարձւսկում: Տեսեք, թե «անորոշության» գաղափարը այլաբանական ինչ զուգորդությունճներիմեջ է հայտնաբերում իր իմաստը. բ

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Թե

ծառ

լինեիր՝

կարտասվեիր սեփական խեժով Եվ քո կեղնով քեզ շրջափակած՝ Դու

Քեզ կբուժեիր: Բայց քո արցունքը Քեզ կրծուրում է.. սնդիկի մնան, Եվ այս աշխարհիցավերի դիմաց Դու կեղնահան ծառ ես մարդաչն, Եվ կեղնահան այս ծառի վրա մնում են հիմա Քիչ թե շար առողջ այս քո աչքերը՝ Լեցո՛ ւն-լեփ-լեցուն անորոշությամբ...

Երնակայությանասոցիացիանհաճախ միատեղում է երնույթներ առարկաներ, որոնք ունեն ոչ միայն հեռավոր դասավորություն, այլն պատահականու մոտավոր նմանություն: Եվ հենց այդ հարաբերականությանմեջ իմացությունը սուզվում է անիմանալիության ու անվերջության ոլորտը` վերջնականըթողնելով առկախ, այնպես որ ներդաշնակությունըհենց անհասկանալիությանմեջ է, երբ «հաճելի է մտածել,որ պոեզիայի իսկությունը բանականության սահմաններից դուրս է» (Ա. Մեժիրով): Մետաֆորըուրույն երանգավորումէ տալիս բանաստեղծության ներքին բնանկարին,աշխարհը գծագրում լայն մեջ, փոխակապերի կերպում բանաստելծության բառապաշարը, պոեզիայի ծառայությանը ւռրամադրում միանգամայն ճոր իրեր ու առարկայություններ՝ «Մի քաղքենի թռչուն հեղուկ գեղգեղանքով, Իր խեղճ գոյություննէ երգ դարձնումանբառ», «Այսպես... մեռնում են մի դանճդաղությամբ, որով փւոում են հին ճտվակները ծովախորշերում»,«Գիտությունները սիրով լուծվեցին աչքերում քո թաց, Ոտներդ իրենց դրոշմը դրին պատմության դեմքին, Շարժումըձեռքիդ օդի ձները քանդեց ու սարքեց հարստացնելովերկրաչափությունն այն օրենքներով», «ճառագայթային այս հիվանդությամբ տանջվում են նրանք, Ովքեր այս երկրագնդի պւռույտն զգում են կրունկով իրենց Եվ արմտիքի աճումն զգում են իրենց ափերով», «Տերնները կրկին գործադուլ են անում, Եվ ծառերի կանաչ գործարաններն արդեն էլ չեն արտադրումոչ թթվածին, Ոչ էլ դեղիճ շրշյուն», «Առաջ բերելով այն բռնկումը ջերմամիջուկյան, Որ մինչն այսօր, միամտաբար,շիկնանք ենք կոչել»: Մետաֆորի ինտելեկտուալ իներցիայով Սնակը բանաստեղծական ռեալությունների համակարգի մեջ է առնում գիտական,տեխնիմիկական կլսմ մշւսկութաբանականբազմաթիվ հասկացություններ, ու

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

միֆոլոգիական տեղում արխետիպեր:

ես արդեն ցույց եմ իր ֆեր ու տվել միֆոլոգիզմի առկայումները Սնակի հայտնությանարձագանքներում: Հետագայում այդ շերտերը գրեթե ամբողջապես մաքրվում են` տեղի տալով ժամանակի պոետական մտածողության կաղապարներին:Եվ ահա, 60-ական թվականներիննա վերստին դիմում է միֆոլոգիականկոնստրուկցիաներիգեղարվեստական այլաբանությանը: Ի դեպ, տեղին է նշել, որ միֆոլոգիզմը առհասարակ ճախապես մերժվում էր այսպես կոչված «սոցիալիստական ռեալիզմի» գեղագիտականսկզբունքներով ն միայն 60-ական թվականներինէ, որ այն մուտք է գործում խորհրդային գրականության ոճական համակարգը: ճշմարտության, կատարյալի որոնումներում Սնակը վկայակոչում է բիբլիական կերպարներ, որոնք ճրա խռովքը հղում են դեպի Վերինը, ճիշտ նույն բաղձանքով, ինչ 10-րդ դարի հայոց հանճարի երկնասույզ աղոթքը: Սուլամիթան«Երգ երգոցի» մոտիվներով հյուսում է սիրո հավերժության լեգենդը, դանթեականՖրանչեսկա դա Ռիմինին գուշակում է սիրո ողբերգական կործանումը, իսկ Մարիամը սրբություն սրբոցով մաքրագործում է ներքին խռովքի անչար ինքնահաշտությունը: «Եղիցի լույս» շարքում աշխարհն այլաբանվում է աստվածային արարչության աղոթքներով: Բանաստեղծական պատկերներին երանգ ու իմաստ են տալիս աստվածաշնչյան ռեալությունները, ն բաճաստեղծը, որ փորձում է ճորակերտել աշխարհը(«Եվ... նոր աշխարհ եմ ատեղծումհիմա»), աղերսում է հանգցնել ճռրօրյա հավատքի կանթեղներն ամեն ու ջահերն այլազան՝ «Որ... Եղիցի լույս» հոգնոր լույս մաքուր ու վսեմ, անկեղծ ու անսուտ: Աստված արարեց տիեզերքը ն համատարած Խավարի տաղտուկը փարատելու համար վառեց աստղերի ու արեգակի կանթեղները ն եղավ լույս: Սակայն աշխարհը տակավին սուզված է խավարի մեջ, ն խավարի այդ մղձավանջում ճյութվում են խարդավանքներըբոլոր ու դավերնամեն: Եթե արարիչ ես, աստված, ուրեմն «թողություն տուր ծանը խավարին», որ ճա հեռանա ու «աշխարհի մաքրությունն» իրականանա«շաղաոտըն առավոտի... զվարթ լույսով».

Լույս, լո՛ւյս զվարթ, Այնպես գործի, Որ նկարիչ քո մատներով Վառեկներն իսկ, գունազարդված, Դառնան կարծես աքաղաղներ

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

վերերգենյուրապեսակ` ծուղրուղուտվ Այճ եղանակը պարզ ու բարդ, Որ հնչել է ասրվածների ծննդի հեվւ «Լույս, լո՛ւյս զվարթ».. Ու

Քրիստոնեականաստվածապաշտությունըեկեղեցական արարողություններում ստեղծել է ծիսակատարմանմի ամբողջ ներկայացում, որն ունի ամենակարողինհաղորդակցվելու իր ձներն ու հասկացությունները: Եվ որովհետն բանաստեղծըկարգված է «Աստծո ուստի ն հաղորդությաննրա ուղերձները ճմանակվում քարտուղար», են աղոթքի, շարականի,օրհներգության ու մաղթանքի`բանաստեղծության բառապաշարի մեջ առնելով ավետարանականհասկացություններ` առավոտլուսո, արեգակ արդար, եղիցի լույս, շաղաոտն առավոտի, ծնրադրյալ բնություն, լույս զվարթ, ձայնիվ երկրորդ առ Տեր կարդամ, Տեր Աստված,դու բարինկատարեսն այլն: Արարողականնույն պռետիկայով է հյուսված «Ողջույնի քմայքճեր» շարքը, այստեղ արդեն մաղթանքի կենցաղային շնորհներով,որ շռայլէ նույնքան, որքան ունայն է կյանքի իմաստը: «Բարնը»՝ աշխարհը ճերդաշնակողբարության շաղկապը. «Բարի լույս»` ծագող արշալույսների հավերժության առասպելը. «Բարի աջողում»` բնության հարաշարժ նորոգությունը, «Բարի իրիկուն»՝ հեռավոր մտերմի կարոտի արձագանքը. «Բարի գիշեր»` ալեկոծ ու անհանգիստհոգիների խաղաղության ավետաբերը, «Բարի գալուստը»` երազանքների ու սպասման հանգրվանը. «Բարի ճանապարհը»` հավիտենության անդարձուղնորի փիլիսոփայական հաշտությունը: «Հասարակ պահանջ» վերնագրով մի բանաստեղծությունունի Պարույը Սնակը,որն սկսվում է այսպիսի հարցով. Իմ Ես

ուզածը կարծում եք քե մի մեծ բա՞ն է: չեմ հայցում երջանկություն,

Չէ-

Տանջումէ ինչ հասարակ մի ցանկություն... Պարզ տեսնելու ցանկությունը:

Պահանջն իրոք հասարակ կլիներ, եթե իրերը ներկայանայինիրենց բնական տեսքով, մինչդեռ նրանք «ապրում են մի բոլորովին անծանոթ կյանքով, Լոկ իրենց համար, Միմիայն իրենց», իսկ մեզ համար «նրանք պարզապես թատրոն են խաղում»: Կյանքը դիմակճերի խաղ է, վարագույրի հետնում կատարվող կրկես: Եվ ահա, «իէ րերի բնությունը» ճանաչելու համար Սնակը բանասթյան տեղծությունը, դիմակ վ ուկ վալի նդեսի

հանում կրկես խոլ

ԱԱ

ՀՀ.

Ը

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՐՈՑ

ՍԵՎԱԿ ՍՄԵՅՅ

տակ հայտնաբերում թվացող պարադոքսը: Եվ բացահայտվում է («Ծաղրածուն», «Խաղալիքասրքողը», «Դիմակահանզարմանալին դեսի գլխավորը», «Իրերի բնությունը»): Թվում է, թե մենք ազատ ենք իրերի հանդեպ: Բայց իրականում նրաճք կուռքեր են, որ իշխում են մեզ վրա, թաքուն «ծաղրում են մեզ` լեզու հանելով», համատարած լռության մեջ անխոս զրուցում են մեզ հետ ն ստիպում, որ «Մենք էլ իրենց պես դառնանք իր, այսինքն` իրակաճանանք»:Այսպիսի իրֆետիշներ են Աթոռը, Գլխարկը, Թերթը, որոնք բանականության օրենքով ենթակա են դատաստանի՝ «Մինչն հասկանան, Որ մեր իսկ սարքած Իրերն իրավունք չունեն իշխելու Գոնե մեզ վրա»: ՔՈճադատ Երմիլովան մետաֆորին բնոհամարում րդարացումը», որն ինքրոշ էր անում է բարոյական-էսթետիճին մատնացույց կական ընտրությունը: Որոշ իմաստով, իհարկե, Սնակի մետաֆորը նույնպես կրում է այդ հատկանիշը, թեն ճիշտ է, որ «Մարդը ափի «արտաքի

60-ական թվականների բանաստեղծության

հանգամանյն բացահայտ ճն է կիր մինչդեռ «Եղիցի լույսում» արդեն այն վերացարկվածէ փիլիսոփայական համարժեքի: Այսպես թե այնպես, մետաֆորը մ: կոառաջ բերեց բան եղծության պոետիկ ստացավ որ լուրջ մուճնիստական միֆոլոգիայի ստալինյան կռապաշտության անկումից հետո, ն վերահաս ազատամտությունը, որ մի կողմից` արթնացրեցազգային ինքնագիտակցությունը, մյուս կողմից` խթան հանդիսացավ անհատի ներարժեքուհայտնությունթյան դրսնորմանը, վերջապես գիտատեխնիկական ճերը, որոնք իրենց ընդհանրության մեջ փոխակերպումեն պատկերացումներն աշխարհի մասին ն քանդում ճախկինհւսրաբերությունների պայմանական կապերը, լուրջ ճեղքվածքներ են առաջ բերում մեր հոգնոր ամբողջության մեջ: Ինտելեկտուալ մետաֆորը, որ ձգտում է միատեղել աշխարհի երնույթները, անխուսափելիորենքայքայում է բանաստեղծության ձեր` ճոր ճշւսնակությունտալով նրա կառուցվածքային միավորների` բառի, տողի, հաւովածի ֆունկցիոճալ արժեքայնությանը: Ձնի քայքայման այս իրողությունն է, որ Պարույր Սնակն անվանեց «Բանաստեղծականանբանաստեղծություն» կամ «աճբանաստեղծականբանաստեղծություն»: Այս հոդվածում ես ներկայացնում եմ Սնակի բւսնաստեղծական պատկերի դիալեկտիկայի ուրվագծերը միայն: Էւտսպեսխնդիրը ենթակա է պոետիկայի համակարգում ենթադրվող բազմաթիվտեսանկյունների ավելի հիմնավոր հետազոտության:

միանգ մեջ»շարքում քը,

հեղաշրջու հանդեպ,հարված Կաս

քը

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ԶՈՒԳԱՀԵՌԻ

ՍԵՎԱԿԸ

ՎՐԱ

Հուշեր չեմ պատմելու, վարժ չեմ պատմելու արվետոի մեջ: Ուբեմն ճան չեմ հորինելու. դրա համար էլ հւստուկ շնորհք է պետք: Ինչ վերաբերում է գայթակղությանս, սպա այն բնավ էլ տուրք չէ ժամաՊարույրի մասին հուշագրությունները նակի մոդային: ուր ճա իմ մեջ արթնացրին կե ստեղծագործում էր հեռը, բանավոր: Իսկ որՊարույրը իմաստով մի բացառիկ հարստություն է թողել շրջապատի, ընկերների, ունկնդիրների հիշողության մեջ, կասկածիցվեր է: Եվ հնարավորէ արդյոք պատկերացնել որնէ զրույց, հանդիպում, երկխոսություն: որտեղ նա չասեր իր խոսքը,չվիճեր, չտրամաբաներ,չզարմացներիր պարադոքսներով,անսովոր,աճակնկալ մեկնություններով: Ահա այս բանավոր ստեղծագործությունն է, որ պետք է գրանցվի ժամանակակիցներիհուշերում ն գրանցվի առանց խմբագրման,ճշգրտման, առանց պարզունակացված անսխալականության:Թող լինի նրա ազատ խորհրդածություճը, անկախ այն բանից, ընդունելի է, թե անըճդունելի, ճշմարիտ է, թե վիճելի: Հիրավի, այդպես, քանի որ ոչ մի բան այնքան աճնհամատեղելի չէ Պարույրի բնույթին, որքան միջին թվաբանականիհավասարակշռությամբ չափված ճշմարտությունը: Թող որ նրա ասույթները հայտնություններ չլիճեն, ճույնիսկ լինեն սովորական, հասկանալի, անգամ հանրահայտ:Էականն այն է, որ դրանք արտասանել է ինքը, իր միտքն զբաղեցրել է դրանցով, այդպես մտռրել է տվյալ պահին,

Պարզապես այս ր

տվյալ հանգամանքներում: Այսպես է, ահա, Պարույրը ճերկայանում իմ գրառումներում:Խոսում է ինքը, խոսում է որպես ներկայություն, իսկ ես պարզապես գրի եմ առնում ճրա մտավոր ու հոգեկան այն բռնկումները, որ չպիտի կրկնվեինոչ մի տեղ ն երբեք: Պետք չունեմ երդումճերով հաստատելու գրառումներիս ճշմարէ, որ ցիությունը: Հ առանձին բառեր փոխարկվելիրենց հոմանիշով, հնարավոր է ճան, որ հիշողությունը «խմբագրել»է ինչ-ինչ շարադասություններ կամ մտքերի ընդհանուրշղթայից անջատել որոշ կապակցություններ:Սակայն էականն այն է, ինչ պահեն` իր մւռածումները, իր դատոպանվել է, իսկ դրանք նության հայտությունների, տր ղությունները, երի իր սիստեմը,խոսքի իր եղանակը, իր մտքի գործողությունը: Երբ ես ընդունվեցի պետականհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, Պարույր Սնեակըհինգերորդ կուրսի ուսանող ր

խորն

Երեանի

են

ես.նրան չեմ հիշում, էր:Համալսարանից: կուրսի

Պ

ՍՐՈՒՅԸՍԵՎԱԿ

լսել էի նրա անունը աերնելիների շարքում: Առաջինանգամ ես նրան վարտական եմ 1947-ի գարնանը,այն ժամանակՍտալինյանկոչվող պողոտեսել տայի վրա գտնվող հանրակացարանում, ուր նա այցի էր եկել Աշոտ Սուքիասյանին(այժմ համալսարանի հայոց լեզվի ամբիոնիվարիչ): Կարծեմ ճրա հետ էր նան Սուրեն Աղաբաբյանը: Մենք ծանոթացանք, էության ծանոթներ չդարձանքն այդպես էլ մնացինք հեբայց ըս է Մոսկվա տագա սկզբին նա 50տում ն հանգամ ի ի սովորելու ընթացքով գրողների պայմաննեայստեղ մնում է շուրջ տասը տարի: Իր մեր հանդիպումը,սակայն զուտ է, տեղի կան Առաջին առիառումով՝ հետ» ժամանակինարժանաքեզ ժողովածունէր: թը ցավ տարբեր մեկնաբանությունների: Մահարին գտնում էր, որ Սնակը վերջապես հրաժարվելէ նորարարականմարմաջներիցու վերացական տրամախոսություններից ն գտել ճշմարիտ պոեզիայի ուղին շոշափելովկոնկրետ-իրական փաստն ու զգացմունքի շարժումը, այլ քննադատներորոնում էին գաղափարականինչ-ինչ խոտորումներ: «Պոեզիայի մեծ բովանդակության համար» հոդվածումես բավակաէմպիրիզմը, հաննաչափ խիստ քննադատում եմ բանաստեղծական ճեղ ոլորտը ն նկատում նրա գաբանական հակումը, փիլիսոփայական իր իսկ պոետական բայց

տարիներին: -ականներիմեկնում բացակայության իսկական որ ունեցավ բում «Նորից Գիրքը րի

:

բ

հանջը

մտորումների տալ տարերքի

կանությունից: Իմ հոդվածը խիստ զայրույթ է պատճառել Պարույր Սնակին: Վադիմ Մելիքսեթյանը հետագայում, մի առիթով ասաց, որ Պարույրը բառեր չէր խնայում որակելու իմ ձախությունը, ն համենայն դեպս նակին, չէր որոշակիորեն ինձ հատկացնելով «այլախոհների որ տարիներ փորձում գտնել հաշտության որնէ եզր: Ի դեպ, ասեմ, ու հետո, երբ մենք մտերիմ ընկերներ գրական համախոհներ էինք,ն ես Պարույրին ասացի, թե Պետհրատը հրատարակումէ իմ քննադաժողովածուն, ուր զետեղված է ճան «Նորից քեզ տական հետ» հոդվածը, նա միանգամայն անկեղծ հաշգրքին վերաբերող տությամբ ասաց, «Ինչ կա որ, թող լինի, դա պատմություն է: Այդ գիրքն ինձ համար անցած էտապ է, բայց դա ժամանակիննորություն էր: Պետք էր սա հասկանալ: Մի կարծիր, թե ես դեմ եմ քննադատությանը, նույնիսկ սխալ քննադատությանը: Պարույր Սնակն այդքան սահմանափակչէ: Ես զայրանում եմ, ավելին, ես պայթում եմ, որ քնճադատներիցոչ ոք չի ձգտում հասկանալ, թե ես ինչ եմ ուզում: Թող ասեն, որ Պարույր Սնակը փորձում է այս անել, կամ հետամուտ է այ-

հոդվածների

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ճինչ բանին, հետո թող հայհոյեն, իմ փույթը չէ: Իսկ ես միայն մի բան էի ասում, որ այսպես շարունակել չի կարելի, որ ժամանակն է հայ բանաստեղծություննազատագրել նեյնիմճերից:Այսքանը»: Երկրորդ «հանդիպման» առիթը «Անլոելի զանգակատուն» պոեմն էր: Կարծեմ 1959-ի գարնանն էր: Պետական հրատարակչության գլխավոր խմբագիր Վահագն Մկրտչյանն ինձ կանչեց իր մոտն

թե Սնակի պոեմի շուրջ ինչ-որ խոսակցություններ են սկսվել, խնդրեց պոեմը վերստին գրախոսել: Դժբախտաբար իմ ձեռքի տակ չկա գրախոսությանս օրինակը, որպեսզի բառացի մեջբերումներ կատարեմ, բայց հավաստի է, որ արժեքավորելով պոեմը, ես այն գնահատում եմ որպես մի անկրկնելի երնույթ, իսկական հայտնություն` թե մտահղացմամբ ն թե ձնով, որը զարգացման նոր աստիճանի է բարձրացնում հայ բանաստեղծականխոսքը: Նշելով մի շարք թերություններ, մասնավորապես պոեմի գեղարվեստական հյուսվածքի մեջ մի որոշակի շերտ կազմող հանգաբանական մաներայի վերաբերյալ, ես միաժամանակ ընդգծում եմ, որ դրանք սովորական վրիպումներչեն, այլ ստեղծագործականկոնցեպցիայի գիտակցված ըմբռնում, որի շտկումը ենթակա չէ կողմնակի միջամտության, հետնաբար պոեմը պետք է տպագրել անփոփոխ, այնպես, ինչպես այն կա: ԱլբերտԱրիստակեսյանն ասում էր, որ իմ գրախոսությունը Պարույրին անակնկալի էր բերել: Մոսկվայից գրած մի նամակում ճա կշտամբում է իր գրական համախոհներին, թե նույնիսկ «իմ երդվյալ հակառակորդՍերգեյ Սարինյանը» բարձր կարծիք է հայտնել «Անլռելի զանգակատան» մասին, մինչդեռ նրանք բոլորովին անտարբեր են գրքի տպագրությանքաշքշուկի հանդեպ: Բայց պոեմի վերաբերյալ մի սուր բանավեճ դեռ ենթադրվում էր: 1960 թվականին ես «Գրականթերթին» ներկայացրի մի հոդված «Ինչից պետք է խուսափել» վերնագրով, ուր քննադատության ենթարկելով պոեզիայի մեջ դրսնորվող ինչ-ինչ միտումներ, անդրադառնում եմ նան «Անլռելի զանգակատուն» պոեմին: Ըստ ամենայնի գնահամեմ տելով երկի գրական-պատմականնշանակությունը,ես նրա շերտը կազմող հանգաբանական մաճներան:Հարցի դրվածքը այսպիսին է. «Որպես գրական երնույթ «Անլռելի զանգակատունը»ի հայտ է բերում մի տարօրինակ պարադոքս, ուր ամենուրեք հոյակապ պոեզիան համախառնված է սովորական հանգաբանությանը: Այս երկու գծերը ձգվում են պոեմի ամբողջ ընթացքով, փայլուն պոետական դրվագներըլրացվում են անարվեստ, ձանձրալի էջերով, դիպուկ բառի կողքին հայտնվում է անճաշակը, իմաստալից պատկերինհաջորդում շինծու-արհեստականը, պոեմի ուժեղ տողը հոյակապ է աասաց,

ն

բաց

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

չափ, ներնակայելիության

ՍԵՎԱԿ

թույլն էլ տարտամ է անհավանակաաստիճանի: Բամյցպատահական վրիպո՞ւմէ այս, անցողիկ նություն թե` բանաստեղծականարվեստի գիտակցված սկզիրողությո՝ւն, բունք:Ցավոք սրտի՝ վերջինը,ն այս է մեր բանավեճիդրդապատճաբայց

ռը»:

Ինչնէ, «Գրական թերթի» խմբագրի սենյակում ես միայնակ հոդվածի նախօրինակն էի կարդում, ն ահա ներս է մտնում Պարույր Սնակը Վրույր Բալասանիհետ: Խոսքն սկսում է Վրույրը, թե այդ հոդվածըչպետք է տպագրվի, քանի որ «շոշափում է մեր ազգային վերջապես,թե ժամանակն է թոթափել հետամճասրբությունները», ցությունըն ճանապարհտալ նորարարությանը,«11ռքյքքոճում ոօ, ԷՇ 102010 31010 ԾԵՈ», 8 ոքօուտ». Ես պարզապես բացում եմ գիրքը ն կարդումորոշ հատվածներ, ցույց տալու համար, թե ինչպիսի թոիչքների է ընդունակ Պարույրի բանաստեղծականերնակայությունը ն միաժամանակինչպիսի հասարակացման կարող է հանգեցնել անփույթ հանգաբանճությունը. Եկավ փրկեց, Որբիդ գրկեց Քո թուլացած գուրին պրկեց, ՛Քո ցիրուցան ուժը բրգեց...

«Մի՞թե սա պոեզիա է, սա անճաշակությունէ, բանաստեղծության հասարակացում,բանաստեղծությանոչնչացում», ասում եմ ես,

մի պահ մոռանալով,որ պարզապես միամտություն է նման արտահայտություններով անակնկալի բերել Պարույր Սնակին ն ազդել նրա համոզմունքի վրա: Եվ պետք էր դիտել միայն, թե ինչպիսիկրքոտությամբ,անզուսպ ազատությամբ, մտքի փայլում տրամաբանճությամբ էր նա հերքում իմ փաստարկները, բանաստեղծության դասեր էր բատալու իմ հավակնությանը, կարծես թե ճախապատրաստվել ճավեճի,կարծես թե գիտեր, թե ինչ էր ասվելու, ն ինքն ինչ պատասխանպիտի տար: «Այն հատվածը,- ասում է Պարույրը,- որ դու կարդացիրորպես իսկական բանաստեղծությաննմուշ, ինձ համարորնէ արժեքչունի: Այդպես կարող են գրելշատերը: Իսկ այն, ինչ դու հանգաբանությունես համարում, բարձրագույն պոեզիա է ն հենց այդտեղէ Պարույր Սնակը: Ճիշտ ես ասում, որ ես ոչնչացնում եմ բաես առանց հասկանալու դրա իբայց դու ասում մաստը, դրա ժամանակակից նշանակությունը: Այո, ես ոչնչացնում եմ բանաստեղծությունը, որովհետն 20-րդ դարի 60-ականներին բագրելը պարզապես հետամնացություն է, խիաշնարա-

նաստեղծությունը,

ճաստեղծություն

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ծություն, ֆոլկլոր: Ժամանակակիցպոեզիան չի կարող չլինել անտիպոեզիա: Բայց ես իզուր էլ ասում եմ այս բաները, միննույն է թե «ձայն բարբառոյ յանապառի», քանի որ մինչն այսօր դուն քո ընկեր քնճադատճերդհազիվ հասցրել եք սովորել հաշվապահություն,բայց չգիտեք, որ գոյություն ունի ճան կիբեռնետիկա»: Անկեղծ ասած, որքան էլ բանավեճի ընթացքը սուր էր ն անզիջում, այնուամենայնիվ, Պարույրի հեռանալուց հետո իմ մեջ կատարվեց տրամադրության սարսափելի անկում: Ըստ էության ես պարտված էի, եթե ոչ կոնկրետ փաստական առումով, ապա ընդհանրապես, տեսականորեն:Ճշմարտության իմ ըմբռնումը արդեն չափազանց էմպիրիկ էր թվում Պարույրի փիլիսոփայական ճշմարտության հանդեպ: Ես վճռեցի հոդվածը չտպագրել, բայց խմբագիր Մկրտիչ Սարգսյանը պնդեց, որ արդեն ուշ է, համոզելով, որ հոդվածում որնէ բան չկա, քանի որ խոսքը բնավ չի վերաբերում պոեմի արտառոց արժեքը թերագնահատելուն,այլ մի մասնավորհարցի, որն ըստ էության սխալ էլ չէ: Տարիներ հետո միայն պարզ դարձավ, որ «անտիպոեզիայի», «ֆոլկլորի» վերաբերյալ Պարույրի արտահայտություններըբնավ էլ բառախաղերչէին, ն հավանաբար, հենց այդ բանավեճի ընթացքում է ճրա ուղեղում ծլարձակել ժամանակակիցպռեզիայի «անցման հասակի» այն բնորոշումը, որ նա անվանեց «բանաստեղծական անբանաստեղծություն»: Ես նկատի ունեմ «Հանուն ն ընդդեմ ռեալիզմի նախահիմքերի» հոդվածը, ուր կան այսպիսի ձնակերպումներ. «Արդ` հարաբերականությանտեսության աղը ծամած, քվանտային տեսությունը համտեսած, կիբեռնետիկայով կոկորդը ողողած ընթերցողիս ն ընթերցողիդինչպե՞սպիտի հոգեպես գոհացնեսքո ֆոլկլորային մրածելակերպով: Գրականությունը երգի ն պարի ազգային անսամբլչէ, ոչ էլ համերգային դահլիճներում օր ու գիշեր ելույթ են ունենում նմանատիպ ամսամբլները միայն... Այսպիսի մի «անցման հասակի» ժամանակաշրջանէ ապրում ճան արդի բանաստեղծությունը (այլուրեք` վաղո՛ւց, մեզանում` նոր-նոր), որ «գիտականանգիտության» դեմ կարող է դնել իր «թանասրեղծական անբանաստեղծությունը» (եթե կարելի է այդպես ասել): Եվ դա էլ` այս «բանաստեղծական անբանաստեղծությունն» էլ ոչ անիմաստ բաուսխաղ է, ոչ էլ ունի| «անբ լրեղծականբ տեղծության»: Դա նույնպես այլ չի նշանակում, քան «վերջ այն սխոլաստիկային,օրինակի համար, որ սկսել է բանավիճել (հին

բան ը

սխոլատտի

եմ այդպիսի մի «լուրջ» բանավեճ), թե կարելի է ծել... իգական հանգը» (5, 260, 268):

շում

արդյոք

գործա-

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԵՎԱԿ

Ինչնէ, միջադեպը ստեղծեց հոգեբանականանջատում, ն Պարույրը մի անգամ նս իմ մեջ գտավ «գրակաճ հակառակորդին»:Այդ ժամանակ նա արդեն Երնանում էր ն երկուսով ապրում էինք Կասյան փողոցիվրա գտնվող գրողների բնակելի շենքում: Պատեհ առիթներով հանդիպում էինք, իսկ ավելի հաճախՀամո Սահյանի բնակարաճում ն, անկեղծ ասած, ես խուսափում էի առհասարակ որնէ նոր վեճի առիթ տալ: Բայց պատահեց մի դեպք, որը որքան էլ անհաճո էր, այնուամենայնիվ, պարպեց Պարույրի զայրույթի բաժակը ն վերջ դրեց հոգեբանական ներքին հակասությանը: Մի օր ԳարիկՀովհանճիսյանը զանգեց, թե Պարույրն ու Սուրեն Աղաբաբյաննիրենց տանն են ն ցանկալի է նան իմ ներկայությունը: Զրույցի ընթացքում,իհարկե, զուսպ մարտահրավերի նման մի բան զգացվում էր Պարույրի պահվածքում, բայց չէի ենթադրում, թե տեղի կունենար պայթյունը: Այժմ նույնիսկ չեմ հիշում, թե կոնկրետ ինչի մասին էր խոսակցությունը ն թե ինչ ասացի ես, երբ Պարույրը վագրի նման ծառս եղավ ն հարձակվեցվրաս, ուր է, թե պիտի հոշոտեր: Եվ քանի որ ես բնավ չէի փորձում դիմադրել, ճա տեղի տվեց` .»

արդեն զգալով միջադեպի անհեթեթությունը: Այսպես չբացատրված, չամփոփված էլ վերջացավ հանդիպումը: Երբ իջնում էինք աստիճաններով, Աղաբաբյանն ասաց. «Սրտիդ մոտ մի ընդունիր եղածը, մեր Պարույրն է էլի, չգիտե՞ս:Նույնպիսի բան եղել է նան ինձ հետ: Կոկորդս բռնել ու խեղդում էր, թե պիտի ասես, որ Կ-ը բանաստեղծ չէ»: Փողոցում ես անջատվեցի նրանցից: Բժշկական ինստիտուտիաոաջ, մայթի մոտ կանգնում է ավտոն, ն ես լսում եմ Պարույրի ձայնը` «Սերգեյ, մենք նույն տեղն ենք գնում, նստիր ավտոն»: Ես հրաժարվում եմ, Պարույրը թե՝ «Ա՛յ տղա, հայ տղամարդիկ ենք, հավտքվեցինք, կերանք, խմեցինք, պիտի կռվեինք, ի՞նչ է եղել: Որ քեզ հետ չկռվեմ, գնամ ո՞ւմ գտնեմ հետը կռիվ անեմ»: Այո՛, այդ կռիվը դրված էր Պարույրի բնույթում: Բայց դա կոիվ չէր սովորական իմաստով, այլ վեճ` փիլիսուբայական ըմբռնմամբ: Կոիվն ինձ հետ էր, բայց վեճը մի ուրիշ տեղ, մեծատառ այն Վեճը, որ Նարեկացին բացեց աստծու, Թումանյանը` տիեզերքի, իսկ Պարույրը` մարդու հետ. Ես

եմ, վիճում

ումհետ,

Մեկ է՝ Ինքս ինչ հեւ, Թե ուրիշի:

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՍԵՐԳԵՅ

ո ազատությունը,

որ անխտրականության Առաջին հայացքից այն պատրանք էր ստեղծում ամենատարբեր որակի ու բնավորության հետ ունեցած Պարույրի մտերմության, ներքուստ ենմարդկանց թարկված էր համակրությունների ու հակակրությունների խիստ ընտրությանը: Չճանաչված, չստուգված անձը նրա համար մշտաքանի դեռ չէին մաքրվել ներքին պես ենթակա էր վերապահության, կասկածի բոլոր շերտերը: Այս իմաստով ընկերություն, մռտիկուՊարույրի համար բոլորովին թյուն, մտերմություն կատեգորիաները

որակներ ու աստիճաններունեին: Մեր շենքի բակում հանդիպեցինրան: Նոր էի կարդացել «Եվ այր մի՝ Մաշտոցանուն» պոեմը «Սովետականգրականություն» ամսագրում: «Կարդացել եմ պոեմդ,- ասացի ես,- դա հանճարեղ ստեղծագործություն է, ահա թե ինչ ասել է իսկականբանաստեղծություն: Եվ

այլ

պատմափիլիսոփա խորուդեպ,

չգիտես ինչն է այդտեղ հոյակապ առնվ թյո՞ւնը,զուգահեռների մեջ դու հասկացե՞լ թյո՞ւնը, թե՞ ներքին ձեի կատարելությունը: Ի ես, թե ինչ ես գրել...»: Իմ խոսքն իրոք հենց այդպես էլ պաթետիկէր: Պարույրը ոչ մի արձագանքչտվեց ն մեր զրույցը շարունակություն չունեցավ: Միայն մի խորհրդավոր անտարբերությամբ ասաց, թե շնորհակալէ պոեմի մասին իմ բարձր գնահատականիհամար: Շարունակելովիր խոսքը, Վադիմ Մելիքսեթյանը ասում էր, թե այդ զրույցից հետո Պարույրը տարակուսանքովասաց, թե՝ «Ես այդ մարդուն պարզապես չեմ հասկանում, ի՞նչ է իր ուզածը: Ասել, թե Գրականայս ինչ խմբակցության հետ է, ճիշտչէ, ասել, թե այնինչ խմբակցության հետ է, դարձյալ ճիշտ չէ: Մի խոսքով չեմ կարողանում որսալ նրա բնույթը, ինքն է ու իր սիստեմը»: «Ծննդյան տոնի օրերն էին` 1964 թվականի: Մեր տանը հավաքվել էին Գրականությանինստիտուտիհայ նոր գրականության բաժճի աշխատակիցները: Բարիքնառատ էր, մթնոլորտը ջերմ, տրամադրությունը համակող:Ուրախանում էինք, սրամտում, երգում, արտասանում, կարծիքներ հայտնում աշխարհի, մարդկանց, գրականության, կյանքի անցուդարձերիմասին: Եվ ահա ԿառլենԴանիելյանն մ էմի եղծություն, բոլորովին ճոթ, բայց հոյակապ ու անընդգրկելի:Ավարտելովարտասանությունը, ընդհաճուր տարակուսանքը փարատելու համար, ճա ասաց` «Պարույր Սնակի բանաստեղծությունն է` «Հանգստացրու ինձ»: «Չի կարող պատահել», ասացի ես: «Մի՞թե չեք կարդացել «Մարդը ափի մեջ» գիրքը, նոր է լույս տեսել», ասաց Կառլենը ն սկսեց արտասանել մի այլ բանաստեղծություն:Դարձյալ տպավորությունը ապշեցուցիչ էր: յլաբ

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

ինչ-որ չէի հավատում: «Մարդը ափի մեջ» գիրքը ես գնել էի, սկսել էի կարդալ, բայց մի քանի էջերից հետո փակել էի ն դրել դաԱռաջին բանաստեղծություններնինձ բոլորովին դուր չերակում: Ես

կան, ն ես պարզապես չուզեցի շարունակել, որպեսզի պատճառ չունենայի մի անգամ նս նորոգելու հին վեճը, մանավանդոր Պարույրի նիմ հարաբերություններն արդեն կարգավորվել էին ներքին հաշտությամբ: «Եթե դու կարողանաս ցույց տալ նույն որակի թեկուզ մի երրորդ բանաստեղծություն նա- ասացի եպ- ապա ես խոսք եմ տալիս գրել այդ գրքի մասին»: Դարակից հանում ենք գիրքը, ն Կառլենը կարդումէ «Գլխապտույտը», ապա «Անջատումը» ն այլ բանաստեղծություններ: Այո, իսկապես կատարվել էր հայտնությունը... Գաղափարն արդեն ինձ հանգիստ չէր տալիս: Ինձ ներշնչում էր ոչ միայն բանաստեղծականգյուտը, այլն Պարույրի ստեղծագործության վերաբերյալ իմ դրույթների ստուգումը: Հարցի լուծման բանալին տալիս էր հենց ինքը բանաստեղծը,ն ես ուզում էի ապացուցել, որ իմ քննադատական դիտողությունները «Նորից քեզ հետի» ն «Անլռելի զանգակատան» վերաբերյալ ճիշտ էին, որ ես Պարույրից ն ժամանակակից հայ պոեզիայից պահանջում էի այն, ինչ տալիս էր «Մարդը ափի մեջ»-ը: Այդ օրերին «Ավանգարդ» թերթը բաց քննարկման էր ներկայացրել «Մարդը ափի մեջ»-ը: Բազմաթիվընթերցողներ իրենց կարծիքն էին հայտնում գրքի գեղարվեստականու գաղափարականլուծումների վերաբերյալ, ժխտում էին կամ հաստատում, բանավիճում կամ տարակուսում, ոգնորվում կամ հիասթափվում: Որքան էլ ընթերցողի տպավորականէր, տարերային ն ոչ կարծիքը լում էր բա իոնալ-գիտական, այնուամենայնիվ, ծության վերաբերյալ ժամանակի պատկերացումները, ճաշակն ու ըմբռնումները, որոնք տատանվում էին տրամագծորեն հակադիր բնեռներում մի կողմից անվերապահհիացմունք, այսինքն` նոր ոճի ընդունում, մյուս կողմից բացասում՝ այսինքն բանաստեղծությանավանդականձնի սրբագործում: Սրանք արդեն տեսական լուծում պահանջող հարցեր էին, որոնք որոշակի ուղղություն էին թելադրում իմ հարցադրումներին:Սակայն բանը միայն շարքային ընթերցողի կարծիքը չէր: Առավել կարնորն այն է, որ Պարույր Սնակի ճոր ժողովածուն սուր կետի վրա դրեց նան գրական շրջւսնների կարծիքը, այս անգամ արդեն ստուգման առաջ դնելով նրա բանաստեղծական կոնցեպցիայիճոր հայտնությունը: Այժմ շատացել են պարույրասերներն ու պարույրապաշտները ն հետին թվով որոշ իմաստնացածներիրենց հուշերում ու հոդվածնե-

անհատական-

ար

պրոֆե-

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

բում փորձում են մթագնել պատմության հիշողությունը ն երնույթները համահարթել ըստ իրենց մարգարեական «կանխատեսության»... Բայց պատմության հիշողությունը չի կարելի մթագնել, քանի որ այն չի արտացոլվում միայն մեկ անհատի ուղեղում, այլ գրանցվում է ժամանակի վավերագրերում,տարեգրություններում, հիշատակարանճերում, դառնում օբյեկտիվ փաստ: Իսկ այդ փաստն ասում է, որ «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն որոշակի տեղաշարժերառաջ բերեց Պարույրի գրական համախոհների հայացքներում, փոխեց դիրքորոշումներ, առիթ տվեց վերանայումների, դիմադարձության,կասկածանքի: Կասկածի ենթարկվեց այն, ինչը Պարույրի ուժն էր, նրա պոետական գյուտը ն, ընդհակառակը, արժեքավորվեց այն, ինչը Պարույրի համար արդեն անցած էտապ էր: Այս տեսակետից հատն ժամանակ «Մնայուն կանշականէրԳ. Մա վոր պարտություններ»հոդվածը («Գրական թերթ», 1964, Հ 4) ուր «Նորից քեզ հետի» անվերապահ դրվատողըքննադատականմոտեցում է պարտադրում«Մարդը ափի մեջ» գրքի հանդեպ, ըստ էության բացասելովՊարույրի պոետական հայտնությունը: Այդ օրերին հս համարյա ամեն օր հանդիպում էի Պարույրին: մտերմությունը, փար վում էին կասկածները, ձնեաՍտեղծվում էր վորվում էր հոգեկան այն կապը, որ անձնական համակրանքի մեջ ներամփոփումէր բարեկամության անխառն նվիրումը: Պարույրի հոգեկան վիճակը սպասողական-դրամատիկ էր: Ուշադիր հետնելով գրական ասուլիսներին,նա կարծես դրված էր մի ճակատագրական ն ու որքան վստահ հավատացած էր իր իրավաքննության առաջ ցիությանը, նույնքան պարզ ու հասկանալի էր ներկայանում իր երգրական բեմնի համախոհների դիմադարձությունը: Մահարու հոդվածը նա ընդունեց դժկամությամբ. «Չեմ ընդունում նրա քննճադատությունը, իսկ առավել համաձայն չեմ գովեստին,որովհետն երկու դեպքում էլ հիմքն է սխալ: Նա չի էլ կարող հասկանալինձ: Գրական կյանքից տասնհինգ տարի կտրված լինելը չէր կարող իր հետնանքճերը չունենալ: Նա իմ ժամանակակիցըչէ ն բնավ չեմ զարմանում, որ ինձ չի հասկանում: Պոեզիայի մասին նա դատում է 30-ական թվականներիչափանիշով, այնպես որ մենք պարզապես տարբեր մոլորակաբնակներենք»: Փետրվարի 15-ին գրողների տանը տեղի ունեցավ «Մարդը ափի մեջ» գրքի քննարկումը: Դա հազվադեպ քննարկում էր` լեւի-լեցուն դահլիճովն արտասովորհետաքրքրասիրությամբ: Շուրջ երկու ժամ տնած իմ զեկուցումից հետո ծավալվեց մտքերի փոխանակություն, որին մասնակցեցին Ս. Կապուտիկյանը, Վ. Առաքելյանը, Աս. Մնահաղթ

կներ

ՊԱՐՈՒՅԸ ՍԵՎԱԿ

Լ. Հախվերդյանը, ցականյանը, ուրիշներ: Դանիելյանը փոքր-ինչ Կ.

ն

Թեն

անտրամադիրէր (դեռ լրիվ չէր ապաքինվել «խոզուկ» մանկական հիվանդությունից), այնուամենայնիվ, վերջում արտահայտեցիր մի քանի նկատառումները քննարկմանընթացքում արծարծվածհարցերի վերաբերյալ: Իմ զեկուցումը նախապես չէր կարդացել,ուստի ն առաջադրված դրույթներն ու վերլուծությունները նրա համար որոշ իմաստովանակնկալ էին: Երնի ասվել էր այն, ինչի ճա սպասում էր: Ահա թե ինչու ճրա ելույթը հակիրճ էր, չափավոր, սրություններից զերծ ն նույնիսկ քննադատական դիտողությունների հանդեպ հանդուրժող: Հոգու ներքին խաղաղվածություն կար նրա պահվածքի մեջ, ճա հաղթանակել էր, ն իր հայտնությունն արդեն կատարյալ էր: Քննարկումից հետո մենք Պարույրի հետ էինք: Վերլուծում էինք արդյունքները, անդրադառնում այս կամ այն ելույթի դրույթներին, գնահատումգրական պրոցեսիխմորումները:Նա արդեն նոր համախոհների միջավայրումէր ն պետք է ասեմ, որ որոշ իմաստով ցավ էր զգում իր նախկին համախոհների դիմադարձությունից:«Ինձ համար.- ասաց Պարուրը,- տարօրինակէ Լենոն Հախվերդյանիդիրքորոշումը: Մենք վաղուցվա ընկերներ ու մտերիմներենք ն թվում է, թե իմանալով իմ գրական ճակատագիրը, նա կհասկանարինձ: Սակայն ստացվեցհակառակը: Նա պարզապես կրկնում է Մահարու կարծիքճերը: Նրանք ինձ գտել են մի կետում ն ուզում են իմ թաթերըմեխել այդ կետի վրա, որպեսզի առաջ չքայլեմ։ Այդ կետի վրա ես հասկաճալի եմ նրանց, իսկ դրանից դուրս` օտար: Բայց ես չեմ ընդունում անշարժ կետի գաղափարը»: Պարույրը

Ես միջամտում եմ խոսակցությանը, փորձելով իրողությունը բացատրել գիտականորեն,ասել է թե, գեղարվեստականերկի տպավորական-էմպիրիկ ըմբոնման սահմանափակ մեթոդով: Պարույրը փոքր-ինչ կրքոտ ընդհատում է. «Դու հակում ունես ամեն բան ենթարկել մեթոդի ու սիստեմի: Ես հարգում եմ մեթոդներն ու սիստեմները, սակայն դրանցից պետք է օգտվել իմանալ: Դասագրքերից սովորում եք, թե պոեմը այսպիսի կամ այնպիսի կառուցվածք, սյուժե, կոմպոզիցիան այլ զիրթուզիբիլներ պիտի ունենա ն որովհետն «Աճլռելի զանգակատունը»չի բռնում այդ օրենքներին, ուրեմն պոեմ չէ: Չունենա՞մ այդպիսի սիստեմը: Սիստեմը ոչ թե պիտի փաթաթել դրսից, այլ հայտնաբերել ներսից: Իսկ դրա համար համարձակություն է պետք: Ավելին, խիզախությունէ պետք: Ես լավ հասկանում եմ այս բոլոր պատմությունների հոգեբանականկողմը: Իմ պոեզիայի ընդունումը նրանց ակամա դնում է բսւմաստեղծների մի ամբողջ սերնդի

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՍԵՐԳԵՅ

պարտադրելով

գնահատության փաստի առաջ, որոշակի ընտրություն: Իսկ մենք ապրում ենք այս փոքր մոլորակիմի փռքր հողակտորի վրա, ուր բոլորս ճանաչում ենք միմյանց, առնչվում ենք ամենօրյա հտրաբերություններով, անձնական կապերով, անհատական հաԱհա թե ինչու գերադասում են հավասարակշռումակրություններով: թյուն ստեղծել, համահարթել բոլորին` «նա շիշ, նա քյաբաբ»: Հիմա հասկացա՞ր,թե ինչու «Նորից քեզ հետը» երկինք բարձրացնողՄահարին իմ պարտությունն է տեսնում «Մարդը ափի մեջ» գրքում: Ավելի ճիշտ ճա պարտություն չի էլ տեսնում, այլ, պարզապեսուզումէ հավասարակշռել,հավասարակշռություն` իմ ն իմ միջն: Այսինքն, տես, Պարույր, առաջ չանցնես: Այն կետը, որ նվաճել ես, մեզ լիապես գոհացնում է, իսկ երբ փորձում ես առաջ շարժվել, ապա դա մութ աշխարհ է, անծանոթ, անսովոր ն խրթին»: Կրկնվում ու Ջրույցը երկար տնեց, համարյա մինչն լուսաբաց: վերակրկնվում էին հարցերը, անողոք հանձնելով ամեն է հաստատապես մի բան առաջ բան «Մարդ նի,- ասում է Պարույրը:- Մի քիչ միքիչ կախոս, սա արդեն դիլետան ճի քիչ մի քիչէլ հ տություն է: Իսկ երբ հաստատապեսմի բան ես, ապա մյուս բոլոր բաները իմաստավորվումեն ն դառնում հասկանալի: Ամեն բան կարողաճալըշնորհքի առավելությունչէ, պետք է նան չկարողանալ ինչ-որ բան անել: Սա դաստիարակությանհարց է: Այդպես չե՞ն վարվում մեր հայ մայրերը: Երեխայի ձեռքը տալիս են ջութակ, կամ նստեցնում դաշնամուրիառաջ ն բամփում գլխներին, թե նվազիր: Տո՛, ո՞նց սովորի նվագել, երբ ամենակարող Աստվածըայդ շնորհքը չի տվել: Եվ ինչքա՞ն պատահականմարդիկ են այսպիսի սխալ դաստիարակությունիցմուտք գործում թատրոնիբեմ, գրականությանասպարեզ, կոնսերվատորիա ն հետո դառնում չարիք հենց իրենց համտր: Իսկ գիտական քննադատություն, մեթոդ, սիստեմ: Դրանք դու հա ասա փուչ բաներ են: Պիտի մեջդ ունենաս, որ սովորես: Ես ո՞նցհասկացնեմ պրոֆեսոր Մ.-ի աշակերտ-քննադատին, որ այսօրվա բանաստեդծությունը չի կարող երգային լինել: Բելինսկին ուղիղ հարյուր քսանհինգտարի առաջ ասել է. «Մտածական տարըը այսօր ձուլվելէ Ուրեմն, եթե այդպես էր այն ժամանույնիսկ գեղարվեստականին»: նակ, առավել նս այդպես է այժմ, 20-րդ դարում, կիբեռնետիկայի, քվանտին ատոմի դարում: Այժմ բանտստեղծություննանջատվում է երգից ն գրկախառնվումգիտության հետ: Այո, ժամանակակից բաճաստեղծությունըգիտություն է, ն ես պարզապես խղճում եմ նրանց

կարծիքների ստուգմա լինելուցպետք թատերագետ, Գրականա եռծճեռի

լ

րի,

քն

Ք

րի,

գրակ

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

ովքեր ընդունակչեն սովորելու բանաստեղծության գիտությունը»: Սակայն քննարկումները, վեճերը, հանդիպումները շարունակվում էին: Արժե վերհիշել Հայաստանի գրողների վարչությանպլենու1964 թվականի մարտի16-ին: «Մեր ժամանակըն նրա արտացոմը

լումը գրականության մեջ» թեմայով զեկուցում կարդաց գրողների միության վարչության առաջին քարտուղար Էդ. Թոփչյանը: Ապա տեղի ունեցավ մտքերի փոխանակություն՝բավականսուր րումներովու կրքոտ ելույթներով: Պիտի ասեմ, որ պլենումի մթնոլորտը հօգուտ Պարույրի չէր: Որոշ քննադատներբանաստեղծին մեղադրում էին մեր ժամանակը ծուռ հայելում ներկայացնելու մեջ, մյուսները նրա պռեզիան դիտում էիե որպես նորարարությանչհաղթահարված փորձեր, որոնք հարում են բառի «ստիլյագությանը», ն նման ինչ-ինչ վերագրումներ:Քննադատությանմի պատկառելիբաժին հասավ նան ինձ, որպես թե «Մարդը ափի մեջ» գրքի մասին իմ զեկուցման մեջ ես անտեսել եմ Պարույրի պոեզիայի լուրջ սայթաքումները, փորձել եմ նրան առանձնացնել գրական պրոցեսից հակադրելով պոեզիայի ընդհանուրուղղությանը ն այլն: Պարույրը ներկա չէր պլենումին, այդ ժամաճակ նա հանգստանում էր Դիլիջանի առողջարանում: Որոշ ժամանականց վերադառնալովԴիլիջանից, հենց նույն օրը երեկոյան Պարույրը հրավիրում է իրենց տուն: Ներս մտնելուն պես նա թե «Հը, ախպերտղա, ո՞նց է, ասում են իմ պատճառովդու էլ բավական քոթակ ես ստացել, այդպես է, է՛, բա իմ ջանը քար է՞»: Ինչպես պարզվեց, նա արդեն լրիվ ինֆորմացիա էր ստացել պլենումի անցուդարձից:Տրամադրությունը արտակարգբարձր էր, վիրավորվածության կամ անհանգիստ ապրումներիոչ մի նստվածքչնշմարեցի ճրա պահվածքի մեջ: «Ես ձեզ սյուրպրիզ եմ անելու»,- ասում է նա, ծալապատիկ նստում բազմոցին, ծնկներին առնում հաշվապահական մի մատյան, որը ծայրեծայր լիքն էր բանաստեղծություններով պարույրյան չափազանց գեղեցիկ ն համակրելի ձեռագրով: «Շուտով հրատարակության եմ հանձնելու բանաստեղծությունների իմ նոր գիրքը, որի վերնագիրը դեռ չեմ որոշել: Սա արդեն բոլորովին ուրիշ բան է, քան «Մարդը ափի մեջ»-ը: Միանգամիցհասկանալի դարձավ նրա բարձր տրամադրության պատճառը` նա ստեղծել էր ն գոհ էր իր ստեղծածից: Սկսեց կարդալ իր նոր բանաստեղծությունները` «ճամփորդություն դեպի ետ», «Ագահության գինը», «Հասարակպահանջ,«Աշնանայինվալս»... Տպավորությունը ցնցող էր, ն մենք պարզապես բառեր չէինք գտնում մեկճաբանելունրա քերթվածների անսովոր հղացումներնու փիլիսոփա-

է

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

յական ընդգրկումները:Սա արդեն բոլորովին այլ աշխարհ էր, մտածողության նոր որակ:

«Դե այժմ պատմեք տեսնեմ ինչ է եղել», ասում է Պարույրը երեկոյի «հանդիսավորմասի» ավարտից հետո ն ինքը շարունակում է մեկ առ մեկ անդրադառնալպլենումի ելույթներին. «Ինչքան վատ,

այնքան ավելի լավ: Մինճույնն է, Բյուզանդիան պիտի կործանվի: Հավատացած եղեք, որ դա կուլմինացիանէ, որից հետո սկսվելու է տեղատվությունը:Անճկատելիորեն,ինքնաբերաբարկհարթվի ամեն բան ն ամեն ինչ կդառնա բնական, հասկանալի: Պատմությունըբացառություն չունի, բայց ես էլ նահատակ չեմ: Կարնորն այն է, որ ես արել եմ այն, ինչ կարող էի անելն ինչ պետք է անեի: Եթե իմ գիրքը աղմուկ չհաներ, ես ինձ բավարարված չէի զգա: Այս վիճակը ինձ դուր է գալիս: Նշանակում է ես հասել եմ իմ նպատակին: Հիմա ես արդեն չեմ ասի, թե ինձ քննադատում են չհասկանալուց: Ոչ: Շատերն այժմ այդ անում են ճի շտ հասկանալուց: Այո, ինձ հիմա ճիշտ են հասկանում,հաղթահարելնէ դժվարը, հաղթահարելոչ թե ինձ, այլ իրենք իրենց»: Մի միտք շարունակ զբաղեցնում էր ինձ, շարժելով իմ զարմանքը, թե ինչպե՞սճա, Պարույրը, դեռ տակավին չազատագրված «Մարդը ափի մեջ»-ի մտապատկերներից,գրքի շուրջը ծավալված աղմուկից, վեճերից, կարողացել է միանգամից անցում կատարել դեպի մի այլ աշխարհ, հաղթահարելինքն իրեն, գտնել մտածողության, պատկերի, բառերի բոլորովին նոր մոդելներ: Եվ ոչ միայն առանց կրկնելու ինքն իրեն, այլն հերքելով կրկնությունն իբրն ստեղծագործականիներցիա: Տաղանդի սինխրոն գործունեության գերլարված այդ հատկանիշով է, որ Պարույրը մշտապես առաջ էր անցնում ինքն իրենից` ստեղծելով իր ներքին ժամանակի ն արտաքին ժամանակի մի հետաքրքիր զուգորդականչափում: Երբ լույս տեսավ «Նորից քեզ հետ»-ը, արդեն ուներ «Անլռելի զանգակատուն»-ը, երբ ավարտել էր պոեմը, արդեն ուներ «Մարդը ափի մեջ»-ը, երբ սա լույս տեսավ,արՍտեղծագործականպրոցեսի դեն ձնավորված էր «Եղիցի լույս»-ը: պիտի վերագրել այն փաստը, որ իր կենդաայս անճընդհատությանը ճության օրոք Պարույրը չհրատարակեց որնէ հատընտիր կամ միջանցիկ ժողովածու, գրքից գիրք չփոխանցեց որնէ շարք կամ բաճաստեղծություն, ն ճրա երկերը մնացին եզակի հրատարակության օրինակներով (միակ բացառությունը «Անլռելի զաճգակատունն»է, տեսավ մրցանակայինիրավունքով): Եվ իոր երկրորդ անգամ լույս երբ արդեն կար րոք, ի՞նչ իմաստ ուներ կրկնվել ընթերցողի առաջ, նորը, անհայտը:

ՊԱՐՈՒՅՐ

Եթե ճշմարիտ է,

ՍԵՎԱԿ

կրքերի սուր լարումը միշտ էլ նախանշան է տեղատվության,ապա իրավացի էր Պարույրի կանխատեսությունը իրերի ընթացքի վերաբերյալ: Ժամանակի հետ կրքերի սրությունը տեղի տվեց զգաստ վերլուծությանը, հասկանալիդարձան շատ անհայտներ, անսովորը դարձավ ըմբռնելի, ն ճանաչվեց համազգային բանաստեղծը,երնելի մտավորականը,գրական ու հասարակական գործիչը, մի խոսքով՝ «Այր մի` Պարույր անուն»: որ

Այդ օրերից հիշողությանս մեջ մնացել է Համո Սահյանի ն Պարույրի բանավեճը, որ սկսվելով Համոյի բնակարանում,շարունակվեց Բարեկամությանփողոցի ամբողջ երկարությամբ,մուտք գործեց Պուշկինյան այգու ճաշարանը ն այնտեղից ձգվեց դեպիօպերայիշրջակա այգիներն ու անէացավմայթերի շարժման նում, որպեսզիկաՆրանք հռետորակ իրադներ չէին րողաճայի հիշողությանս մեջ կահել որոշակի ձնակերպումներ,ամբողջական դատողություններ, վերջավորված բնութագրումներ:Համոն փաստարկում էր Պարույրի բաճնաստեղծությունների երկարաբանությունն ու չավարտվածությունը,մտքերի ու պատկերներիխճոու զ գեստավորուանբանաստեղծական ղումը, բառերի կուտակումն մը, հրապարակախոսականպատումը, որ նրա կարծիքով ավելի հարմար է արձակշարադրանքին:«Վերճագիրը վերջում» շարքը ռեբուսներ են, որ կարող են տեղադրվել հանելուկներիգրքում, բայց ոչ անվան տակ: Հեգնում էր «Երբ Մարսի վրա բանաստեղծությունների զբաղված էի երկրագործությամբ»բանաստեղծությունը՝«Եթե Մարսի վրա ես, ուրեմն պիտի զբաղվես մարսագործությամբ, իսկ երկրագործությամբ զբաղվում են երկրի վրա»: Նույնը ճան «Մարդը ափի մեջ» շարքի վերաբերյալ՝ «Գժվում եմ», «Վիճում եմ», «Աղաչում եմ», «Պաղատում եմ», «Սատկում եմ», «Փսխում եմ», հետո ի՞նչ... Սրանք ճախապես ծրագրված ն մտքով սարքված չափւսծո տողեր են, որ կապ չունեն բանաստեղծությանհետ: Պարույրն իր հերթին հեգնում էր ավագ գրչակցին՝ նրա պլատկերացումներըվերագրելով«սուսան-սմբուլային», «վարդ ու սոռխակային», «աշուղանաղլային»պոեզիայինկառչած մնալու հետամնացությանը: Վեճն ինչպես ն ինչ կետի վրա սկսվել էր, ճույն կետի վրա էլ վերջացավ, առանց հաղթանակին առանցպարտության: Այլ կերպ չէր էլ էր դա, որ հեկարող լինել, քանի որ ըստ էության մի պարադոքս տաքրքիրէր հենց Համո-Պարույր հարաբերության մեջ, իսկ այլ հարաբերության մեջ կլիներ պարզապես անհեթեթություն: Բանն այն է, որ Համոն ոչ միայն պաշտելու չափ սիրում էր Պարույրին, այլն խո-

ձուլվեց,

ար

ընթացքին

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

րապես գնահատում էր նրա արտակարգ տաղանդը,իսկ Պարույրի համար սովորականչափանիշներից վեր էին Համո մահյան ն Վահագն Դավթյան բացառությունները: Ես հատուկ ուշադրություն եմ հատկացնում այդ վեճին, քանի որ աններելի սխալ թույլ տված կլիներ գրականության պատմաբանը,եթե փորձեր կամ ավանդականության, միանվագության բազմանվագութ) եսական ինչ-ինչ կներով կամ գիտական թյան ինչ-ինչ օրենքներով մեկի կամ մյուսի թյունը, դարձնելովայն նրանցպոեզիայի գնահատությանչափանիշ: ու բանաձներըմիանԱյդ կարգի բոլոր օրենքներն տրամաբանական գամայն էմպիրիկ են ֆենոմենալ այն ճշմարտություններիհանդեպ, որոնք կոչվում են սահյանական ն պարույրսնակյան` համաժամանակյա, անկրկնելի,անձեռնմխելիճշմարտություններ,որոնց օրենքճերըքննելի են միայն իրենց բնույթի մեջ: ..Որտեղ Պարույրն է, այնտեղ էլ վեճը: Իսկ առիթներինչքան ասես: Կառլեն Դանիելյանը հրավիրել էր իրենց տուն: Պարույրն է ն ես: Զրույցի ընթացքումխոսք է բացվում Հակոբ մասին: նը ՊաՆրա «Հ. պատկերի»վերաբերյալիմ թերահավ րույրին ոչ միայն զարմացրեց,այլն զայրացրեց: Եվ այսպես,սկսվեց մի երկարու ձիգ պատմություն,որի մի մասը Կառլենըգրանցելէ ժապավենի վրա: Այդ ձայնագրությունը հիմա էլ պահպանվումէ, որից օգտվելով ես մեջբերում եմ Պարույրի ռրոշ ասույթներ: Գրանցվածը ըստ էության վեճի ավարտնէր: Մինչ այդ արդեն ասվել էր հիմնականը` շարունակությանմեջ ստանալով սովորական լեզվակոռվի բնույթ: Ես պնդում եմ, որ վերլ թյան սոցի մեթոդը գեր սելի է Օշականի մեթոդից,Պարույրըհամաձայնումէ, որ ինքը սոցիոլոգիանընդունում է «հարյուր տոկոսով. ասում բայց եթե սոցիոլոգիան է, թե Ղնոնդ Ալիշանը(միայն բանաստեղծիմասին է իւոսքը) վիթխարիբանաստեղծէ, իսկ Վահան Թեքեյանը բանաստեղծչէ, այդ սոցիոլոգիան ոչ միայն ես չեմ ընդունում, պարզապեսմտքիս մեջ առայժմ ծիծաղում եմ, որովհետն ձեզ գիտեմ, եմ, որ լրջորեն եք ասում, ապա ձեզ հետ թյուֆթա էլ է գրականության չեմ ուտի... պատմություդա նշանակում էն նից ոչինչ չհասկանալ... Այսինքն զբաղվել մենակ սոցիոլոգիայով, վատ սոցիոլոգիտայով, որից զզվել ենք...»: Ես նրան վերադարձնում եմ ճիշտ հակառակ պատասխանը,նսւ ավելացնում է. «Պարզապես, եթե տասը տարի էլ ապրեմ, էդ քո խոսքի վրա կգնամ ինքնասպանություն կգործեմ... քո փոխարեն...»: Եվ ապա. «Դուք կարդացե՞լեք ճրա էն հատորը, որ Գրիգոր Օտյանինէ

նորարարութ

փ

կամ

ապացուցել

մաբան

իրավաց

Օշականի

իական

սուբյեկտիվ տպավորական

հասկանում դուք |

ի

լ

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎոս

ԱԱՀ.

Դա գրական մի հուշարձան է վերաբերում: հայ գրականությանմեջ,

միայն քննադատության մեջ, որին մենք կարողենք հասնել90 տտրի հետո, միայն 90 տարի հետո... Եթե դու ոչ գրող Գրիգոր Օտյանի մասին նրա գրածը կարդալիսչես մտածել,որ դու իզուր ես ծնվել աշխարհում, ուրեմն քեզնից երբեք իմ ուզած գրականագետը դուրս չի ոչ

գա...»:

Թող տարակուսանքչհարուցի փոխադարձաբար ասվող արտահայտություններիսրությունը, դա արդեն հանդուրժում էր մեր մտերմության սահմանը: Ավարտվումէ վեճը ն սկսվում է ընթերցանության ժամը: Երեքով կարդումենք Պարույրի բանաստեղծությունը՝Կառլեճը փափազյանականերանգով, Պարույրը` պարզ վերարտադրությամբ, ես իմ առոգանությամբ:Ապա լսում ենք ձայնագրությունը, ն միաձայնընդունում է, որ իմ ընթերցումըավելի ճիշտ է ար«Ժյուրին» ու ենցոլում զ յական թիմաստը: Հ. Գ. իմ հուշերի վերաբերյալ Սեն Մարտիկյան անհայտ անունով մեկը դրվատական իր կարծիքը վերապահում` է մի դիտողուարթյամբ, որպես թե«Սարինյանի մոտ նուրբ հետնողականությամբ տահայտված որոշ ձգտում է զգացվում «քաղցրացնելու» իր ն Սնակի հարաբերություններիպատկերը, երբ, երնի թե, դա իրականում «այդպիսին չի եղել», թե Սարինյանը փորձում է «սահմանազատվել» գրական որոշ դեմքերից ն «ընթերցողինդուրեկան մի դիրք գրավել, ճիշտ է` Սնակի օգնությամբ» («Գրական թերթ», 1982, Պ 25): Պիտի ասեմ, որ իմ բնույթին, առհասարակ, օտար է հարաբերություններ քաղցրացնելու ն օգնություն հայցելու հոգեբանական ենթակայությունը, ուստի խորհուրդ կտայի կարծիք հայտնելուց առաջ սուբյեկտիվ-տպավորական ընկալումը ստուգել փաստերի տրամաբանությամբ, որը տվյալ պարագայում ն բազմաթիվընթերցողներիանբացառ հավաստմամբհուշում է «ճիշտ բոլորովինհակառակը»: Ես հակում չունեմ պատմությունը խմբագրելու իրավացիներին ոչ իրավացիների` միանգամայնպայմանական հասկացողությամբ, առավել նս արդարացնելուՊարույր Սնակին քննադատելը հանցանք դիտելու մտայնությունը, որ հաճախ շահարկվում է գրական բանավեճերում: Եվ միայն այս կարգի խծբծանքներըհերքելու նկատառումով է, որ ես վկայակոչում եմ Պարույրի Գրչի զեղումները: Եվ սակայն մի բանում իրավացի է Սեն Մարտիկյանը, որ առաջին հայացքիցանձնականթվացող հուշիկները «մանը հարցեր չեն», այլ եր», որոնք օգնում են թյան փ թյան լուծելու գրողի կյանքի ու ստեղծագործությանինչ-ինչ անհայտներ:

|

րդ

կան

լծության

փիլի

պ

ՍԵՐԳԵՑ

ՄԱԸՐԻՆՅԱՆ

Այս իմաստով, իրոք որ, Պարույրի կենսագրությանորոշ կետեր ճշգրիտ լուսաբանության կարիք ունեն: Ես վերն ակնարկել եմ, որ «Մարդը ափի մեջ» գրքից հետո Պարույր Սնակի միջավայրը ինչ-որ չափով փոխվում է, ն նա ցավ էր զգում իր գրական համախոհների դիմադարձությունից: Սա աճառարկելի իրողություն է ն իր ճշանակությամբ կարնոր: Ի դեպ, Լենոն Հախվերդյանն իր հուշերում հատուկուշադրություն է դարձնում այս փաստին, ըստ որում, կշտամբելովբաճաստեղծին, թե նա, ակամա տուրք տալով ինչ-ինչ էմպիրիկ թուլությունների, անձնատուր եղավ գործարարմարդկանց միջավայրիհետաքրքրություններին, որոնք շատ կարելի է հենց ճակատագրական էլ եղան նրա համար: Գուցե դա բնավ էլ այդպես չէ: Բայց արդեն բոլորովին այլ բովանդակությունուներ բանաատռեղծիմտերմությունը ՍարգիսՄուրադյանի, Ջիմ Թորոսյանի ն Արամ Արամյանիհետ, իրենց իսկ մականունով ասած` «Մխոների» այդ ընկերակցությունը, որի մասունքներին առիթ եմ ունեցել ականատես լինելու Սարգիս Մուրադյանի արվեստանոցում ն որը ճրա համար հոգեկան ու ինտելեկտուալ բավականություններիապաստանէր: Կարծում եմ, որ մեր հարգարժան«Մխոները» պարտք ունեն` լրացնելու Պարույրի կենսագրության այդ գեղեցիկ էջը: Այնպես որ, անջատումներ, սահմաճազատումներ,վերանայումներ նույնպես եղել են ն պետք չէ համահարթել պատմության ռելիեֆը): Պարույրը մեր խոհերի, զրույցների, մտորումների առարկանէրն որքան անսպառ ու անընդգրկելի էր ճա իբրն օբյեկտ, նույնքան հետաքրքիր, հարուստ ու անկրկնելի էր իբրն սուբյեկտ: Հենց այստեղ մենք ճանաչեցինք նրան որպես մարդկային բնավորություն, որպես բնության մի հազվագյուտ-ստեղծագործություն: Ամեն ինչից տեղյակ, ամեն բան իմացող, նա իմաստ էր տալիս մեր զրույցներին, երնույթները դիտում մի բոլորովին այլ տեսանկյունից, բացատրում, հասկանալիդարձնում աշխարհը, մարդկային հարաբերությունները, փիլիսոփայականսիստեմները:Եվ այդ բոլորը առանց սովորովիբաճաձների, առանց գրքային ընկալումների: Խաղում էր պարադոքսների վրա, պարադոքսներից հանում միանգամայն հավաստի ճշմարտություններ ն ամենուրեք փայլում մտքի անսովոր բռնկումներով: «Ամենաճիշտ բանը սխալն է»,- ասում է Պարույրը, ն ծիծաղումէինք մենք: «Բոլորովին էլ մի ծիծաղեք,- ընդհատում է նա,- ես ասում եմ ամենայն լրջությամբ: Բոլոր ճշմարտությունները նախապես եղել են սխալ ն բոլոր գյուտերը ծագել են սխալից: Հիմա պարզեմ միտքս: Ի՞նչ է ճշմարտությունը, եթե ոչ իմացության մի որոշ փորձի ընդհանրացում: Դասական մեխանիկանուներ ժամաճակի ու տարածության

ՍԵՎԱԿ

ՊԱՐՈՒՅՐ

վերաբերյալիր հաստատուն տեսությունը: Սա ճշմարտությո՞ւնէ: Այո: Ասպարեզ եկավ մի Էյնշտեյն ն դրան հակադրեցիր «սխալը»: Բայց բանից պարզվում է, որ այդ սխալը ճիշտ է ն այդ ճշմարտություճը կմնա այնքան ժամանակ,մինչն հայտնագործվիմի այլ «սխալ»: Ուրեմն տեսնո՞ւմ եք, որ ամենաճիշտբանը սխալն է: Ես ինքս էլ հիմա այդպիսի մի սխալ եմ»: Մենք այս անգամ իսկապես ծիծաղում ենք պարադոքսիփայլուն լուծումից: Ափսոս որ հիշողությունս քիչ բան է պահպանելգրեթե ամենօրյա մեր զրույցներից ու բանավեճերից,որոնք երնի մի ամբողջ գիրք կարող էին կազմել: Ընդհանուրտպավորությամբ եմ հիշում, օրինակ, ռուս անվանի բանաստեղծ Եվգենի Եվտուշենկոյի այցելությունը Մինաս Ավետիսյանիհետ: Եվտուշենկոն, որ Մինասի արվեստի երկրպագուներից էր, միաժամանակակնածանքով էր խոսում Պարույրի պոեզիայի մասին, ընդգծելով, որ ինքն ըստ էության ճաճաչման է արժանացել Պարույրի «Ուշացած իմ սեր» («ԷՏոօուն քո3Բժոօք»)պոեմի թարգմանությամբ, որը լույս է տեսել «ԷԼՕՑ5ոք Խոլք» ամսագրի 1956-ի Վ 6-ում, առիթ տալով գրական լուրջ խոսակցության: Առհասարակ, նա ընդունում էր Պարույրի պոեզիայի ոգու ն ձնի հարազատություննիր բանաստեղծականխառնվածքինն որոշակի տեղ էր հատկացնում նրան սովետականպռեզիայի զարգացման գեղարվեստականնոր միտումների ձեավորմանգործում: Եվ այսպես, անցնում են օրեր, ամիսներ, տարիներ, ն Պարույրի մտերմությունը ձուլվում էր մեր էությանը, մեր կենսագրությունը հարստացնում ճրա հետ կապված ն նրանով իմաստավորված հուշերով, հանդիպումներով,զրույցներով: Այդ հուշերի արձագանքներից մում են այժմ մեկ-մեկ որոնք ջատվում են եղելու Պարույրի խոսքը, նրա արտասանածբառը, ժպիտը, մտքի շարժումը. ճա «Ով չի կարդացել Աստվածաշունչը, չի կարող իսկական իմասնս գրականագետ: Իսկով չի սերտով գրագետ մարդկոչվել, առավել տել «Երգ-երգոցը», ճա չի կարող գաղափար ունենալ պոեզիայի սկզբնականի մասին: Ամբողջ համաշխարհային գրականությունը դուրս է եկել Աստվածաշնչից,այստեղ է բոլոր ժանրերիու սյուժեների սկիզբը: Նրա հիման վրա են ստեղծվել համաշխարհայինգրականության ու արվեստի գլուխգործողները:Վկւս` «Աստվածային կաՆարեկը, Ռաֆայելը: Հիմա արդեն սկսելէ զբաղվել Աստվածաշնչի մականուա կան հիմքերի բացատրությամբ: Բանից պարզվում է, որ համարվածհրաշապատումներըբճնւսվէլ ցնդաբանություններչեն ն անցած քաղաքակրթության ուսումնասիրությունը դեռ շատ առեղծր,

տակերգությունը», լրջորեն

պ

պ

գիտություն մտացածի

ԾԵԼ

ԻԵԺ

Ս6ԱՒԻԾԺԱՄԾ

վածներ կբացի Աստվածաշնչիէջերում: Սա ի միջի այլոց: Առանց Աստվածաշունչը կարդացած լինելու ինչպե՞ս կարելի է վերծանել Տոլստոյին, Դոստոնսկուն, Շեքսպիրին: Համլետն ասում է՝ «Հեկուբը նրա ինչն է կամ ճա Հեկուբի, որ նրա համար արտասուք թափի», խնդրեմ բացատրեք: Հիմա գանք հիմնականին: Կարդացե՞լեքԲուլգակովի «Վարպետը ն Մարգարիտան» վեպը: Եթե չեք կարդացել, անպայմանկարդացեք, դա 20-րդ դարի ռուս գրականությանամենամեծ գյուտերից է: Իսկ եթե կարդացել եք առանց Կտակարանի,ուր պատմվում է Քրիստոսի խաչելությունը պոնտացիՊիղատոսկուսակալի թողտվությամբ, ուրեմն ոչինչ չեք հասկացել»: Եվ երնի մտածելով, թե մենք ուր, Ավետարաննուր, Պարույրըդարակից հանում է Նոր կտակարանը,բացում համապատասխանէջը ն կարդում. «Սակայն կուսակալը սովորություն ուներ տոնի առիթով ժողովրդի համար արձակել մի բանտարկյալ, ում նրանքկամենային: Այն ժամանակ ունեին մի ճշաճավորբանտարկյալ,որի անունըՀեսու Բարաբբաէր: Երբ հավաքվեցին, Պիղատոսընրան ասաց. «Այս երկուսից որի՞նեք ուզում, որ ձեզ համար արձակեմ. Հեսու Բարաբբայի՞ն, թե Հիսուսին` Քրիստոս կոչվածին», քաճի որ Պիղատոսը գիտեր, որ նախանձից մատնել էին ճրան... Եվ նրանք ասացին՝ Բարաբբային: Պիղատոսը նրանց ասաց. «Իսկ ի՞նչ անեմ Հիսուսին՝ Քրիստոս կոչվածին»: Ամենքը ասացին` թող խաչվի: Եվ ճա ասաց. «Ի՞նչ չար բան արեց»: Եվ նրանք առավել նս աղաղակում էին ու ասում` թող խաչվի։ Եվ Պիղատոսըտեսնելով, թե ոչինչ չի օգնում, այլ է՛լ ավելի խռովություն է լինում, ջուր վերցնելով` լվաց ձեռքերը ժողովրդի առաջ ու ասաց. «Այդ արդարի առաջ ես անմասն եմ, դուք գիտեք»: Ամբողջ ժողովուրդը պատասխանեցու ասաց. «Դրա արյունը՝ մեր ն վրա մեր որդիների վրա»: Այն ժամանակ Պիղատոսը նրանց համար արձակեցԲարաբբային ն Հիսուսին գանակոծել տալով` թույլ տվեց, որ խաշվի»: Տեսնո՞ւմ եք աշխարհում ինչպես են կատարվում մեղսագործությունները ն ինչի է ընդունակճորին մեծության թողտվությունը`«Ես ձեռքերս լվանում եմ, չեմ տեսել, չի եղել, մեղք չունեմ»: Դե հիմա գնացեք ն կարդացեք Բուլգակովի վեպը, հետո կխոսենք»: «Մի երեկո այցելեցի Պարույրին: Պառկած էր անկողճում ն ինչայոր բան էր գրում: Հիվանդ չէր, պարզապես հիվանդ էր ձնանում ցելուներից ժամանակ կորզելու համար, գումարած դրան նան անամեկողնում ստեղծագործելու սովորությունը: «Սա աշխատելուիմ մեծ ճասիրած վիճակն է,- ասաց ճա,- իմ բանաստեղծությունների մասը ես գրել եմ այսպես, կեսգիշերայինմիայնության մեջ, ծնկներիս

ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ

եսինքս եմ, իմ մտքերի, երազների, խանգարում,

վրա: Ոչ ոք չի րումներիաշխարհում»: Հետս

վերցրել էի իմ նոր լույս

տեսած

մտո-

«Հայկական ռոմանտիզմ»

գիրքը` նրան նվիրելու: Վերցրեց գիրքը, շուռումուռ տվեց, կարդաց բովանդակությունը ն «Ինչպես Կարինյանը կասեր` «օքօուոտ

անպայման կկարդամ»: հայտնի էր, որ Պարույրն առհասարակթերահավատ էր հայ գրականագիտության հանդեպ ն քանի որ առիթը կար, ասաց. «Ես ընդունում եմ, որ գրականագիտությունը գիտություն է, բայց չպետք է մոռանալ, որ նա գրակաճագիտություն է: Սա պետք է հասկանալ ոչ միայն գրականության մասին գիտության առումով, այլ մի որոշ չափով նան գիտության մասին գրականության իմաստով: Գրականագետը մի քիչ էլ պետք է գրող լինի, եթե ոչ պրոֆեսիայով, ապա գոնե ներքին զգացողությամբ: Այնպես որ, եթե գրականությունն ու գրակաճագիտությունը երկվորյակներ էլ չեն, ապա հորեղբոր տղաներ

դօքօոյւօ1», Ինձ

են»: Ես առանց վերապահութեանառարկում եմ նրան հօգուտ ակադեմիզմի, ճա պնդում է իրենը, օրինակ վկայակոչելով Մորուայի ն Օշակաճի գրքերն ու Ցվեյգի գրական էսսեները: Ես նորից առարկում եմ, թե Ցվեյգի էսսեները ինձ հիացնում են, բայց չեմ ընդունում Մորուագրականագիտությունը, իսկ ինչ վերայի գեղարվեստակաճացված բերում է իր պաշտած Օշականին, ապա իմ այդ գրքում կա նրա մեթոդի քննադատությունը: «Քննադատելուց առաջ,- խեթում է Պարույրը,- պետք է սովորել ու հասկանալ: Ես գիտեմ, թե ձեր պորտաթելըով է կապել, այնպես որ դժվար է միանգամիցփոխվելը»: Առհասարակ Պարույրը շատերի պես թյուրիմացաբւասրինձ համարում էր սոցիոլոգիականմեթոդի հետնորդ: Հիշում եմ «Մուրացաճի ռոմանտիզմի սոցիոլոգիան» հոդվածի վերբերյալ նրա կշտամբանքը. «Զարմանալի տիպ ես ն իսկական հաստակող ղարաբաղցի. գիտես, որ այժմ սոցիոլոգիզմը մոդայից դուրս է եկել ն բոլորն էլ աշխատում են թաքցնել իրենց մոլորությունը, մինչդեռ դու ոչ միայն չես թաքցնում, այլ վերնագրերիմեջ էլ բացեիբաց ուշադրություն ես հրավիրում քո հնարամտության վրա: Կարծում ես չգիտեմ, որ դիտավորյալ ես անում, որպես թե քեզ համար ոչ մի արժեք չունի, թե ով ինչ

կմտածի»:

1966-ի սեպտեմբերի վերջերին էր: Պարույրենց տանն Երնի էինք: «Ես քո «Հայկական ռոմանտիզմ» գիրքը կարդացել վերջացրել եմ, ահա սեղանիս վրա է», ասաց Պարույրը: Ես գիրքը վերցրի արագ թերթեցին շփոթված փակեցի այն ու դրեցի ոեդանին, փորձելով շր179

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ջանցել թեման, ինչ-որ խոսակցության առիթ չտալու համար: Պարզապես զարմացած էի: Երբեք չէի ւռեսել գրքի այդսյիսի ընթերցում, տեղ չկար լուսանցքներում` հարցականներ, նշումներ, ոչ մի ազատ ինչ-ինչ պայմաճական նշաններ, ընդգծումներ անընդհատ ու անընդմեջ: Պարույրը երնի նկատեց իմ այլայլվածությունը ն իսկույն կանխեց. «Դու լավ ես պրծել, բարեկամս, ւս յ նայիր իմ ու քո ընկերոջգրքին,- ն ցույց տվեց երկու օրինակ «Թումանյանի աշխարհը» մենագրությունից,- մեկը ինքն է նվիրել, մյուսը` ես եմ գնել, որովհետն դիտողությունների համար մեկ օրինակի լուսանցքները չեն բավարահել»: Ապա ավելացրեց. «Չզարմանաս, եթե ասեմ, որ ես քո գրքի մասին հոդված եմ գրելու»: Ես չէի ասի, թե տվյալ պահին դա ինձ ուրախություն պատճառեց, ավելի ճիշտ` հակառակը:Նախ ես չգիտեի, թե ճա ինչ կարծիքի է գր-

քիս վերաբերյալ ն ապա դատելով գրքի լուսանցքանշումներից մտածում էի, թե ով գիտի, ինչ բաներ կարող է նկատած լինել Պարույրի եք,- ասում է քմծիծաղով,- թե Պարույրը սուր աչքը: «Երնի մտածում իր քիթը խոթում է ամեն բանի մեջ ն հիմա էլ համարձակվում է վիճել մասճագետների հետ: Ոչի՛նչ, մի բան էլ մենք կգտնենք ասելու»: Կգրեր, թե չէր գրի, այլ հարց է, բայց փաստը այնուհետն սկսեց մտահոգել ինձ: Ես շարունակ մտորում էի, թե ինչ պետք է ասեր Պահաճախ ձեռքս էի վերցնում գիրքը, ընթերցում ու վերընթերրույրը, ցում էջեր, ստուգում իմ առաջադրած դրույթները, վիճարկում ամեն մի առարկություն ն ամեն ինչ ինձ թվում էր անթերի, կատարյալ ու վերջավորված: Մտովի կառուցում էի Պարույրի հոդվածի ձնն ու բովանդակությունը ն հանում հնարավոր ելքը, թե երնի գրողի խոսք պետք է լինի (ինչպես սովորաբար լինում է) թեմայի գիտական կարնորության, այս կամ այն գրողի գնահատության, առանձինթերությունների մասին ն այլն: Եվ ահա մի որոշ ժամանակ անց Պարույրը զանգում է ինձ. «Քո գրքի մասին իմ հոդվածը ես հանձնել եմ «Սովետական Հայաստան» թերթին, արի մի օրինակը տամ քեզ` կարդա»: Ես իսկույն հայտնվում եմ նրա բնակարանում ն պատճառաբանելով, թե կարնոր գործ ունեմ, վերցնում եմ հոդվածիմեքենագիր օրինակներիցմեկը ն դուրս գնում: Կարդում եմ մեկ, երկու, երեք. ավելի անգամ,ն ո՞վ զարմանք, Պարույրի հոդվածի ոչ ձնընոչ էլ բովանդակությունը նման չէին բոլոր այն սխեմաներին, որ ես երնակայությամբ գուշակում էի: Հոդվածը լույս տեսավ թերթի 1966-ի դեկտեմբերի 8-ի համարում` «Հայկական ռոմանտիզմը ն իր մեկնաբանը» վերնագրով: Չեմ թաքցնում զգացմունքս, թե ինչքան թանկ ու անփոխարինելիէ Պարույրի խոսքն ինձ համար, սակայն տեղինեմ գտ180

Հ.

Ս

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

ՈՆՈՐՑԸԿՌԿԱ

ռ

վկայակոչել մի հատված, հավաստելու,թե ինչքան ինքնատիպ է Պարույրը իր բնութագրումներիմեջ ն ինչպիսիլուծում է տալիս նա Օշականիվերաբերյալ մեր բանավեճին,«Երնի տեղն է հասել շեշտելու, որ Սարինյանըհայ ռոմանտիկ դպրոցի դրսնորումները դիտում է երկու երեսիցընդհանուր ն մասնավոր:Ընդհանուրը,որ է` գաղափարաբանական-տեսականը, հանձին Սարինյանիգտել է իր զորավոր արտահայտչին,որի հետ մրցել ցանկացողըառնվազն պիտի շատ զգույշ լինի: Ոմանք (ըստ ծանոթ առածի) ծառերի ետնում չեն տեսնում անտաոը,իսկ Սարինյանըգերազանցանտառատես է (եթե կաՈւ է բելի այսպես ասել): եթեմտրդիկ,ըստ տեսողությանտեսակի,լինում են հեռատես ու կարճատես, ապա պետք է ասել, որ Սարինյանը զարմանալի սուր է տեսնում հեռվից, նախանձելի ընդգրկումով է աոնում խոշորն ու ամբողջականը, ընդհանուրն ու էականը: Բայց մինչն վերջ արդար լինելու համար ավելացնեմ, որ լայնաթիկունք «անտառագետ» Սարինյանիհանդեպփոքր-ինչ խեղճանում է Սարինյան-«ծառագետը» ն «հեռատես» Սարինյանիկողքին փոքրինչ ճնշված է տեսնում իրեն Սարինյան-«կարճատեսը»:Այլ կերպ ասած, եթե գաղափարաբանական-տեսականը Սարինյանի գրչով բարձրանումէ մի այնպիսի մակարդակի,որին հասնելու համար դեռ ընդհանրապես,ապա շատ պիտի ջանա մեր գրականճագիտությունն երբեմն` մնում է անկատար: Այս է տիպաբանական-վերլուծականը նան պատճառը այն վեճի, որ Սարինյանն իր գրքի էջերում մղում է արնմտահայ գրականության բազմահատոր պատմությանհեղինակ Հակոբ Օշականի դեմ» (Ճ, 312): դիսերտացիաԵրկու ամիս հետո տեղի ունեցավ իմ դոկտորական յի պաշտպանությունը: Պարույրը ներկա չէր, բուժման էր գնացել եմ ստանում Պարույրի նամակը. Արզնի: Հաջորդ օրը ճում

«Սերգեյ ջան, ախպե՛՞րա Տեսնո՞ւմ եւ, թե ինչեր են լինում կյանքում ՔՈ պաշտպանուն աններելի է, բայց հույս ությանը ԵՍ ներկա չեղա: ու ֆիզիովիճակա որի նեմ. որ կներես՝ քեզ համար ու քեզ հե: արիպմամբ էլ չկարողացա ՍԱրժի՞ասել, անչափ ուրախ եմ պաշրպանությանդ փայլի հան լիաբե Շ լիաշուրթ լորումեմ, րում եմ Հայ ռոմունտիզմի մեկնաբանիդ ն գրվելիք Հայոց Գրականության պատմության Ամոլիդ: Ողջ լեր, եղբայրա ն մի քիչ էլ կարուրիր ինչ: Հա՛, այ տղա, շնորհավոր լինի նան նոր պաշտոնա:Հիմաիմեն-

Անհավատալի կս

ուրախանաք

մար:

սիրելի

համ)

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

թական եւ, իմացած կաց, ն հեւրս վարվիր իբրն... Էէ1ո«այադու-ի: Համբուրում եմ կրկին ու կրկին: Միշտ.քո` Պարույր

Արզնի» 18.02. 1967թ.

Մեր հանդիպումները Պարույրի հետ միշտ էլ արգասավորվելեն գիտության, գրականության ն հասարակական այլնայլ խնդիրների վերաբերյալնպատակայինն ես կասեի նույնիսկ ծրագրված զրույցներով: Կառլենն,օրինակ, միանգամայն հիմնավոր ու հետնողականորեն Պարույրի հետ հաղորդակցվում էր սոցիոլոգիականն բնական գիտություններինորահայտ տեսություններիվերաբերյալ: Թեն Պարույրն ասում էր, որ ինքը համալսարանում մշակել էր Մարքսի«Կապիտալը», բայց դա չխանգարեց, որ Կառլենը «Կապիտալի» կարմրակազմ չորս հատորները հայթայթեր նրա համար ն պարտադրեր, որ նա վերստին կարդար դրանք: Հիշում եմ, որ մի օր նա գրքերի մի ամբողջ կապոցբերեց Պարույրենց տուն, որոնք վերաբերում էին ժամանակակից բնագիտության փիլիսոփայական պրոբլեմներին: Դրանց մեջ էր նան Դարվինի «Տեսակների ծագումը» գրքի հայերեն կանաչակազմ նոր հրատարակությունը: Նրանց միջն տեղի ուներ երկխոսություն պատմասոցիոլոգիականթեմաների շուրջ, որն առիթ տվեց Կառլենին գրելու նամակներիմի ամբողջ շարք «Հիսուն նամակ բանաստեղծՊարույր Սնակին» ընդհանուր խորագրով: Ես նամակների կոնկրետ բովանդակությանը ծանոթ չեմ, սակայն գիտեմ, որ գրվել է այդպիսի երեք նամակ, որոնք հավանաբարպահպանվումեն Պարույրի արխիվում: Ես վկայակոչում եմ այս փաստերըհավաստելու համար, որ Պարույրի հետ մեր ընկերակցությունը որոշակի ուղղություն ուներ, տրամադրում էր ինչ-ինչ որոնումների, մտավոր հետաքրքրությունների, տեսակետների փոխադարձստուգման: Տղաներ,ես գյուտ եմ արել,- մի առիթով ւսսաց Պարույրը,- Դարվինին պիտիչափազանց հիմնավորուսումնասիրել: Նա էլ մի յուրատեսակ Մարքս է, բայց կենդանական աշխարհի վերաբերյալ: Այնտեղ էլ կա հեղափոխություն,դիալեկտիկա, մատերիալիզմ: Եվ պատահականչէ, որ դարվինիզմն ն մարքսիզմը ձնավորվել են համարյա միաժամանակ: Բնագիտության հետագա բոլոր հայտնագործությունները կապվում են Դարվինի ուսմունքի հետ: Մենդելենի պարբերական աղյուսակը նույնպես: Սա էլ էլեմենտների տեսակն է որոշում ու դասդասում: Բայց սա իր հերթին: Ես հիմա հաստատ համոզված եմ, որ ազգությունները չեն վերանալու, եթե նույնիսկ լեզուները ձուլվեն ու վերանան: Ազգերը մարդկության տեսակներնեն, իսկ տե-

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

սակները չեն ոչնչանա, քանի գոյություն ունի մարդկությունը:Կարող է մենք չխոսենք հայերեն, բայց մեր հայկականտեսակըմնալու է: Ազգնէլ իր ենթատեսակներնունի, ինչպես օրինակ ղարաբաղցի, լենինականցի,վանեցի, սասունցի, մշեցի... Երեք հազար տարի է անցել, եթե հրկու այդքան էլ անցնի, էլի չհավատաք, թե՝ գյումրեցու կամ

տեսակըկարողէ վերանալ: Պարույրի «գյուտն» իհարկե վաղուց էր հայտնի, սակայն հետաքրքիրնհենց այն էր, որ նա այդ անում էր տարերային իր ներքին ղարաբաղցու

այդ

մղումով, Դարվինին վերընթերցելու անմիջական տպավորության տակ:

Մի այլ առիթով ոգնորված խոսում էր բնության օրենքների նպատակաբանվածության մասին: Երկրագունդըմտածում է, ասում էր Պարույրը, հողը բանականությունունի, որպես թե, եթե մարդը, կենդանիները,բուսական աշխարհըհողից են ծագում, ուրեմն սա չի կարող իրենից ստեղծել մի այնպիսի բան, որ ինքը չունի: Այս կարգի մի խոսակցության ժամանակ ես հենց այնպես ասացի, որ Էնգելսը ժամանակինհեգնում էր «Վոլֆյան տափակթելեոլոգիան»,ըստ որի մկները ստեղծվել են ճրա համար, որպեսզի կատուները խժռեն նրանց: Իսկ ինչո՞ւ ոչ,- պարադոքսի է դիմում Պարույրը,- եթե խորը մտածես, կտեսնես, որ հենց այդպես էլ է: Դարվինի «գոյության կռիվը» հենց այդպես էլ պետք է հասկանալ: Եթե վերանա այդ կռիվը, կվերանան նան կռվող ուժերը: Հիմա արդեն պարզվում է, որ գայլերի գոյությունը ոչ թե խանգարում է եղնիկների բազմացմանը,այլ նպաստում է դրան, որովհետն առանց գայլերի եղնիկներըկորցնում են իրենց բնական հատկությունը, այսինքն սովորում հն հանգիստ, նստակյացկյանքի, ճարպակալում են, ամլանում, դառնում դեգեներատներ:Բնությունը իր օրենքներն ունի, որոնք միջամտությունչեն ընդունում: Չինացիներըոչնչացրին ծտերին` դրանից նրանց բերքն ավելացա՞վ:Հակառակը: Ծտերն ինչքան շատ ուտեն սերմը, այնքան բերքը առատ կլինի: Էդպես է: Բնության գաղտնիքը գիտի: Լինում է տարի` ագռավներով լցվում է երկինքը, հաջորդ տարին կռավում են հատուկենտ մնացած ագռավճեր: Ի՞նչ եղան, ո՞ւր կորան: Անցյալ ամառ Երեանի բնակարաններումփրկություն չկար տարականկոչված միջատներից,վխտում էին խոհանոցներում,սեղանի դարակներում: Այս տարի դրանց հետքն անգամ չկա: Ինչպե՞սեղավ: Բնության գաղտնիքը գիտի: Բնությունն ինքը ամեն ինչ իմաստուն ձնով կարՀ

գավորում է:

«Պետական մրցանակի արժանանալու կապակցությամբ «Անլռելի զանգակատունը» պատրաստում էր վերահըստարակության:

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Մի քանի մտերիմ մարդկանց խնդրել էր կարդալ պոեմը ստուգող աչքով ն առաջարկել հնարավորփոփոխություններ ու շտկումներ: Իհարկե, դա Պարույրի համար անսովոր բան էր, քանի որ նա ոչ իր մեկ

տողիցկամ բառից կհրաժարվեր առանցճակատամարտի նոչ էլ առհասարակ ընդունում էր կողմնակի որնէ միջամտություն իր ստեղծագործական տիրույթին: Թվում էր, թե նա տրամադրված էր վերամշակելու պոեմը, համենայն դեպս սեղմելու այն երկարաբանություննեըը, որ կարծես նկատելի են առաջին հայացքից: Բայց դա սոսկ հոգեբանական թյուրատեսություն է: Խորազնին ընթերցումըցույց է տակառուցված է ներքին ու արտաքին լիպ որ նրա բանաստեղծությունը ձնի այնպիսի համաչափությամբ, որ վիրահատականամեն մի փորձ ամբողջ շինվածքը փլել է նշանակում: Ամբողջ հարցը բնագրային օրենքների ճիշտ ըմբոնմանմեջ է: Ահա թե ինչու, իր իսկ ցանկությամբ հանդերձ, Պարույրը չկարողացավ ինչ-որ էական փոփոխություն մտցնել պոեմի նախնական տարբերակի մեջ: Իսկ իր այդ նախնական ձնի մեջ պոեմը, հիրավի, կատարյալ էր ն իր ներքին «անձնությամբ» վավերացրել էր մի անկրկնելի ձն, որի փոփոխությունն արդեն անհնարին է հոգեբանորեն: Իմ գործն, ինչպես ասում են, հեշտ էր: Պոեմի վերաբերյալես արդեն իմ տեսակետնունեի ն նորից առաՊոեջարկեցի, որ հնարավորինչափ սեղմի հանճգաբանճությունները: մը լույս տեսավ Գր. Խանջյանի նկարազարդումներով: Վերստին ընթերցելով պոեմը, ես նկատեցի, որ իմ դիտողությունները որոշ չափով հաշվի են առնվել: Այսպես, օրինակ, «Ղողանջ թաղման ն հարության» հատվածի «Արտը մեզնից` դու ես մաճկալ» տողով սկսվող հանգերգության 37 տողից մնացել է ընդամենը8-ը: Պոեմի մասին ովքե՞րեն գրել ն ինչպե՞սեն մեկնաբանել այն,հարցնում եմ ես: Դու էլ հետները ոչ ոք ըստ էության դեռ մի կարգին բան չի գրել: Եվ առհասարակ իմ գրքերը դեոնս մանրազնին,ուշադիր քննության չեն արժանացել:Եղած-չեղածը էլի Մահարու հոդվածներնեն, մեկ էլ «Ուշացած իմ սերի» վերաբերյալ ռուս քննադատների հոդվածները: Քո ընտրած նվեց էլ հետաքրքիր նատիպ ն իրենց ամբողջության մեջ զարմանալիորեն իմաստավորի՞նչ ված: Բայց ինձ համար պարզապես անակնկալէր, թե ինչպե՞ս, հրաշքով է քո ուղեղում ծագել «Միջակության ղողանջը»: Դա իսկական գյուտ է ն ում մտքով կանցներ նման մի գաղափար տեղադրել պոեմի պատմափիլիսոփայական կառուցվածքիմեջ: Կարո՞ղեմ ասել, որ ես կռահում եմ նրա աղբյուրը... Հ

-

-

ք

ղողանջներն

են,ինք-

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

Լ

ՍԵՎԱԿ

Ակնարկցչեմ հասկանում: «Նկատի ունեմ Նիցշեին: Բայց ինչո՞ւ անպայման Նիցշեին: Այդ տրտունջը ես լսում եմ նան Նարեկացու ողբում ն բոլոր մեծերի ճակատագրում:Վերջապես ամենահայտնին`Մոցարտն ու Սալիերին: Դա բոլոր հանճարների է, ն Կոմիւռաս հանճարը չէր կարողիր մեջ չկրել այդ ողբերգությունն Բայց պոեմիս մեջ դա միայն անհատ-հանճարիողողբերգությունը: չէ, այլ ազգ-հանճարի ողբերգություն: Մի՞թեմեր ազգը բերգություն միջակությանքենի, այդ ողբերգությանզոհը չէ նան, մի բարբարոս նախանձի,անկարողության զոհը: Ես Նիցշեին առանձնապեսչեմ սիրում: Չկարծես, թե պաշտոնական կարծիքը նկատի ունեմ` ֆան այլն: Պարզապեսնա մի քիչ հասաշիստ, մարդատյաց, է աշխարհը,խաղում ճշմարտությունների րակացնում է սովորական Իսկականփիլիսոփային ես այդպես չեմ պատկերացնում,ասենք Պլատոնը,Կանտը,Հեգելը: Բայց դե դու էլ իմ ասածըչհասարակացնես նրա մասին: Բոլոր հոռետեսներին կարելի է հասկանալու բացատրել,բայց դե ինչի նման է միշտ դեպի ետ նայելն երկրագունդը գլորել դեպիխավարը, կործանումը: Հա, գիտենք,որ վերջը մահն է, հիմա ինչ անենք, գնանք մեզ կամրջից գցենք ցա՞ծ...Իսկ այդ Նորին Մեծություն Միջակությու՛ նը...Ինչպե՞սէ նա խեղդում բոլորիս, իսկ ինքը աճում, բարգավաճում, բազմանում... -

-

դեկադենտ

վրա:

Թե

Այճ Թե

թռչուն է նա՝ ապա թութակ է, է կրկնում, ինչին վարժել են:

կենդանի է՝ կապիկէ միայն, այն, ինչին մարզել են:

է լոկ Աճում

Եթե ուժեղ է` ապա իրենը չե

ջորու

պես

Ուժն

Այլ ծնողների զորեղությունն է, Այն ծնողների, որ- ավա ղ- նրան Մի բան չեն տվել, Հասարա՛կ մի բան՝ Ծնող դառնալու կարողությունը:

Բայց հետաքրքիրէ, ինչո՞ւառաջ այդ բաներիվրա ուշադրություն չես դարձրել, չէ՞ որ պոեմը ոչ միայն կարդացել ես, այլն նույնիսկ Գրել ես նրա մասին: Հավատացածեմ, եթե նորից կարդաս,էլի ուրիշ բաներ կնկատես: Այնտեղ շատ բան կա: Դժբախտաբար,սլոեմը ընկալվումէ միայն զուտ ազգային տեսանկյունով: Մինչդեռպատմու185

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

թյունը սոսկ ֆոն է: Ես գրել եմ ավելի շուտ փիլիսոփայական պոեմ, քան ազգային-պատմականն իմ ղողանջներում լսելի են աշխարհի, մարդկության հետ ւսոնչվող շատ հարցեր: Եթե Կոմիտասի ինքնակենսագրության մեջ արտացոլել եմ ազգի կենսագրությունը, ապա ազգի ինքնակենսագրության մեջ իր հերթին արտացոլել եմ մարդկության կենսագրությունը: թվականի մայիսի 28-ին Հայաստանի մի խումբ քննադատճեր մեկնում են Բաքու, մասնակցելու անդրկովկասյան հանրապետությունների քննադատների ու գրականագետներիզոնալ խորհրդակցությանը, որը կազմակերպվել էր Սովետական գրողներիմիության քննադատների ու գրականագետների խորհրդի ճախաձեռնությամբ: Մոսկվայից ժամանել էին Վ. Օզերովը, Լ. Յակիմենկոն, Յու.

Սուրովցնը, Ալ. Դիմշիցը ն ուրիշներ: Հայաստանի պատվիրակության կազմի մեջ մտճում էին Խորեն Սարգսյանը, Արամ Գրիգորյաճը, Սնակ Արզումանյանը, Սերգեյ Դարոնյանը, Ստեփան Թոփչյանը, ես ն էլի մի երկու երիտասարդ քննադատներ: Պատվիրակությունը ղեկավարում էր Հայաստանի գրողների միության վարչության քարտուղար Պարույր Սնակը: Խորհրդակցությունը տնեց երեք օր մայիսի 29-ից 31-ը: Ժամանակակից քննադատության վիճակի ն խնդիրճերի վերաբերյալ Վ. Օզերովի զեկուցումից հետո օրակարգի քննությանը դրվեցին երեք հաճրապետություններիճերկայացուցիչների զեկուցումները` Ադրբեջանից Ս. Առադուլլանը, Վրաստանից` Բ. Ժղենտին,Հայաստանից` ես: Նպատակ չունեմ մեկնաբանել խորհրդակցության ընթացքն ու

արդյունքները: Իրողությունն այժմ ես վերհիշում եմ լոկ այն ճկատառումով, որ գրանցեմ մի քաճի «կենցաղային» մանրուքներ Պարույրի անձի վերաբերյալ: Մեր պատվիրակությունը տեղավորվեց Բաքվի կենտրոնական հյուրանոցներից մեկում: Համարները բաշխվեցին ըստ անհատականնախասիրության: Խորեն Սարգսյանը, Պարույրը ն ես տեղավորվեցինքմի լյուքս համարում` ընդունարանով,ննջարանովն այլ հարմարություններով: Տեղավորվելուցհետո բոլորը հավաթվել էին մեր համարում: Եվ որւռեղիցորտեղ իմ խելքին փչեց կատակել: «Տղաներ,-ասացի ես,- ամենից առաջ մենք պետք է կազմենք մեր անձնակազմիցուցակը ըստ Արամ Ղանալանյանի աղյուսակի: Թող խելառները առաջ գան, հետո կմտածենք նորմալների մասին»: Իմ այդ կատակըշատ դուր եկավ բոլորին ն վերցնելով թուղթն ու մատիտը, գործի անցանք: Բանիցպարզվեց, դա այնքան էլ հեշտ չէր: քանի որ միանգամիցդժվար էր համեմատությանմեջ որոշել սրա կամ նրա «խելառության» աստիճանը:Պարույրի միջամտությունը

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

հեշտացրեց գործը: Վերցնելով մատիտը, ասաց. «Ես իմ անունը գրում եմ առաջինը, որովհեան այդ տեղը ես ոչ ոքի չեմ զիջի, հետո դուք ինչպես ուզում եք դասավորվեք»: Այդ օրը Ադրբեջանի գրողների տանը եղավ կազմխորհրդակցություն, որոշվեցին աշխատանքների ծրագիրը ն արարողական այլնայլ հարցեր, ապա երեկոյան հավաքը հյուրանոցի մեր համարում սրամտություններով,Արամ Գրիգորյանիանընդմեջանեկդոտներով, զվարճալի հուշերով ն խաղաղություն ավետող բարի գիշերով: Ահա հենց այդ «բարի գիշերվա» կեսին արթնանում եմ ինչ-որ բանից ն դիմացս կանգնած է Պարույրը` այլայլված, հուսահատ. Այ տղա, ինչքան ժամանակկանգճածքեզ եմ նայում, ի՞նչ մանկականանմեղ քուն ունես... Երանի քեզ... Ի՞նչէ պատահել,Պարույր ջան... Գժվում եմ, խենթանում եմ, սավանով փաթաթել եմ ականջներս, գլուխս դրել բարձի տակ, վերմակնէլ վրան, չի լինում, չեմ կարողաճում քնել: Ծանը շնչառությունն անգամ գրգռում ինձ, էլ ո՞ւրմնաց... է Դե դու իմ տեղը քնիր, ես կգնամ քո տեղը... ՀԲա դու ո՞նց պիտի քնես... Թեկուզ զուռնա էլ փչեն, ինձ համար միննույնն է... ՀՏես է, քեզ հեռվից նայողը կկարծի, թե ջղային ես, զգայուն, բորբոքված... բանից պարզվում է՝ ըսկի ճերվեր էլ չունես.-. Լռավոտյան արթնանում եմ. Պրիվետ, Խորեն Սերգեյիչ... ես... Ա, պրիվետ, Պարույր ջան, արդեն արթնացե՞լ Պարույրը չէ, Խորեն Սերգեյիչ, ես եմ... -Վա՞յ Սերգեյ, մատաղ, դու ե՞ս, բա ինչո՞ւինձ թվաց, թե Պարույրը պիտի քներ էստեղ... Պարույրին եկան կանչեցին, գնաց: Ասաց` գիշերը կարող է Հգամ, ես էլ որոշեցի էս լավ մահճակալին քնել: Եթե կգա, թող ճարը -

-

-

-

-

-

-

-

-

տեսնի:

Խորհրդակցությանընթացքին զուգահեռ Պարույրը հանդիպում-

ճեր էր

ունենում ադրբեջանցի ն հայ գրողների հետ: Խորին մտահոգությամբ էր խոսում Բաքվի հայությանը ազգային մշակույթի հետ կապելուանհրաժեշտությանմասին: Բաքվում ն մերձակա շրջաններում,- ասում է Պարույրը,- ապբում է շուրջ երեք հարյուր հազար հայություն ն սա ըստ էության Հաաստանից դուրս գոյություն ունեցող ազգային ամենամեծ զանգվածն է ն սակայն ոչ մի համեմատություն սրանց ն Վրաստանի հայերի միջն: Այստեղի հայերի հոգնոր կյանքը աղքատ է, երնի նույՀ

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ճիսկ չգիտեն էլ մեր ժամանակակիցհայ գրողներին: Հետաքրքիր է, նրանք Կոմիտասին կամ ՄարտիրոսՍարյանին գիտե՞ն,սիրո՞ւմ են: Մի թերթ ու մի գրականամառգիր ունեն ն, ինչպես ինձ ասացին, մի

կարգինչեն էլ բաժանորդագրվում,որ արդարանադրանց գոյությունը: Հետո էլ մեղքը գցում են ուրիշների վրա: Այս իրողությունը ավելի քան որոշակի ների հետ նում կազմակերպվ: քաղաքային ջերմ, բայց ընթացքում: Դահլիճը լեփ լեցուն էր ն ավելի շուտ խթանել էր Երնանիցժամանած անվանիբանաստեղծին տեսնելու պարզ ցանկությունը,քան նրա ստեղծագործությանն առհասարակժամանակակիցհայ գրականության հանդեպունեցած հետաքրքրությունը: Պարույրը ներկաներին պատմեց իր անձնական կյանքի ն ստեղծագործականաշխատանքիմասին: Իսկ հիմնականում անդրադարձավտեղի հայ բնակչության ն ադրբեջանցիների փոխհարաբերությանհարցերին: Մենք հարնան ժողովուրդներ ենք ն այդ հարնանությունը աշխարհագրական,բնական, պատմական օրենքներովէ հաստատվել, որոնք չես կարող փոխել: Ուրեմն միակ ելքը մնում է լավ հարնանությունը, իսկ լավ հարնանությունից շահում են երկուսն էլ: Եթե ձեր տան մուտքի այսինչ հարնանը անտանելի է, ապա քո գործն է, կարող ես չխոսել հետը կամ ծայրահեղ դեպքում փոխել բնակարանդ:Բայց ազգերի, պետությունների, երկրների հարնանությունն ուրիշ է, հո չե՞ս կարող երկիրդ պոկել ն տեղափոխելմի ուրիշ տեղ: Երկրագնդի վրա այդպիսի ազատ տարածություն չկա, իսկ այլ մոլորակի վրա փոխադրվելու հույսն ապարդյուն է: Մայիսի 31-ին ԱդրբեջանիԿենտկոմըն գրողների միությունը ընդունելություն կազմակերպեցինխորհրդակցության մասնակիցների համար` Բաքվի մերձծովյա մի հոյակապ ռեստորանում: Ամեն ինչ շքեղ էր, ճաշակով` արնելյան էկզոտիկայով երանգավորված:Ներկա էին Կենտկոմի քարտուղարներ, հանրապետության ճանաչված գրողներ ՄիրզաԻբրահիմովը,Ռասուլ Ռզան, Սուլեյման Ռուստամը, ԻմրանԿասումովը ն ուրիշներ:Ներկաներին ողջույնի խոսքովդիմեց Ջաֆարովը, մի չափազանց համակրելի ու Կենտկոմի վորական, մասնագիտությամբ բան-գրաարվ ը Ընդհ կանագետ: մթնոլորտըբարեկ էր ն այդ տում արտակարգ փայլ էր տալիս Պարույրի անձը իր սրամիտելույթներով, խելոք բաժակաճառերով,առավել ես իր ներշնչվածպարով, որով նա հետաքրքիր զույգ էր կազմում թափանցիկմեսոսքսաշորով հայտնվող պարուհիների հետ: Եվ պարում էր երկար, ոգնոր-

զգացվեց հայը ընթերցո դրան հանդիպումը

-

քարտուղար

զարգաց

մի

կան

մթ

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

: Անկեղծ սասածաինձ առանձնապես էլչէր

ված,անընդմեջ: լիս: «Դա ի՞նչ բան

դա

է, գաստրոլների

դուր

գա-

ես

եկել այստեղ,- ասում եմ նրան,- քեզանից բացի ով է ւայդպիսիբան անում: Դե հրավիրիրՋաֆարովինկւսմ Միրզա Իբրահիմովին,թող նրանք էլ պարեն»: Բայց նա, իհարկե, բանի տեղ չէր դնում իմ ասածըն նույն ոգնորությամբ էր իր պարը: Հետո ճա պատասխանգտավ իմ խոսքեշարունակում րի համար: Բանից պարզվեց, որ դա հարկադրականցույց չէր, այլ Պարույրը պարզապես սիրում էր պարելն պարը ճրա համար ներքին պահանջէր: «Բոլոր մարդիկ էլ պարում են,- ասաց Պարույրը,- բայց

քչերը գիտեն իսկապես պարել: Դա բացառիկ ունակություն է: Չզարմանաս,եթե ասեմ, որ մենք ավելի շատ գրողներ ունենք, քան պարողներ,իսկ տաղանդավորպարողներ՝ավելի քիչ: Նա, ով պարել չգիտի, երբեք չի կարող հասկանալ, ըմբռնել, զգալ այն արտասովոր շարժումը, որ կատարվում է իսկական պարողի մեջ: Դա ներշնչման ճման մի բան է, որ պիտի ստեղծագործես: Եվ վերջապես դու ի՞նչ ես ուզում ինձնից քո էդ լրջությամբ... պարելս եկավ պարեցի, քեզ ինչ: Էն աղջիկը որ եկավ պարելու, քիչ էր մնում ցնդեի, որոշեցի անպայման հետը պարել ն պարեցի: Հենց այդպես, դե գնա»: Ուրիշներին խորհուրդ տալը հեշտ է, դժվարը սեփական վարքի օրինավորությունըպահպանելն է: Այլապես չէր լիճի այն անխուսափելի պատիժը, որ վիճակվեց ինձ: Բաքվում ես համագյուղացիներ, բարեկամներ, ընկերներ շատ ունեի: Եվ ահա մի երկու այցելությունից հետո ես ն Սնակ Արզումանյանը հայտնվում ենք մանկության տարիներիմեր ընկերոջ՝ անփոխարինելիՇամոյի ն անչափհամակրելի տիկին Էմմայի բնակարանում:Այնքան հարազատ, այնքան սըտաբաց մթնոլորտում, մանկության հուշերի, կարոտներիուրախալի ն թախծոտ զգացումների ժամանակը ինչպե՞ս վայելհարմարեցնեի քի չափավորությանը... Եվ արդյունքը եղավ տհաճ արկածների մի նաամբողջ պատմություն: Պարույրը հազիվ էր զսպում զայրույթը խատինքիխոսքերի մեջ, թե նման բանի կրկնությունը կարող է վերջանալ չափազանց աղետավոր հետնանքներով: «Ինչնէ, անցած ըլլայասաց Պարույրը, դիմելով վերադարձիպատրաստված մեր պատվիրակությանը,- եկանք, կատարեցինքմեր պարտականությունը ն կատարեցինք պատվով: Մենք պահպանեցինք պատշաճ մլսկարդակն պիտի ասեմ, որ Վ. Օզերովը, ինձ, որպես պատվիրակության ղեկավարի, հատուկ շնորհակալություն է հայտնել: Ամեն ինչ լավ է, բոլորից էլ գոհ եմ, բայց կարծում եմ, որ տուն վերադառնալուց առաջ պետք Ղանալանյանի աղյուսակում: է որոշ ճշտումներ մտցնել Ես գտնում եմ, որ Սերգեյի անունը պետք է տեղաշարժվի դեպի ա-

շատ

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ռաջ»:

Ընդհանուր ծիծաղը միաձայն որոշում էր: Մի քանի ժամից մենք արդեն Երնանում էինք: «Պարույրը մի անկրկնելի մարդկային ֆենոմեն էր: Անհանգիստ, հախուռն, կրքոտ, տարերային` նրա բնավորությունը դժվար է ենթարկել սովորական չափումների: Պաշտամունքիհասնողծնողասիրություն, անձնուրացության աստիճանի ընկերասիրություն, երկըպագության պես կնասիրություն, մանկական միամտություն, անկշռելի խոհականություն, լացի հասնող սենտիմենտալություն, սահման չճանաչող հայհոյանք: Հիրավի, որ էքսպանսիվ էր, ծայրահեղուոթյունների վրա խաղացող, բայց ես քիչ մարդկանց եմ հանդիպել, րոնք լինեն այնքան կիրթ ու ազնվական,որքան Պարույրը: Մաքրասեր, ճաշակավոր, հավաք, մշտապես կեցվածքի մեջ, թվում է, թե նա հենց այդպես էլ ծնվելէ ն բնությունն ստեղծելէ նրան մտածված,հատուկ օրինակի համար, որպես կոմպլեքս, փորձնական գյուտ: Եվ երնի հենց ճույն այդ բնության իրավունքով նրան վերապահվածէր անելու այն, ինչ ուրիշների համար կլիներ անթույլատրելի: Փորձեք ընտանիքում, կենցաղում, առօրյա հարաբերություններում անելայն, ինչ Պարույրն էր անում, ապա դա կլինի կամ աններելի շեղում, կամ սովորական գռեհկություն: Բայց նրան կարելի էր, որովհետն նա անում էր իր ձնով, անում էր արվեստով, գտնում էր փաստի տրամաբանությունը, արարքի օրինականությունը: Եվ դա այդպես էր, որովհետն նա այն բացառիկներիցէր, «որին աստվածներն են համբուրել»: Հիշում եմ, անվանի պատմաբան Աշոտ Հուլհանճիսյանի տանն էինք: Երբ հասավ հրաժեշտի պահը, տիկիններից մեկը տրտնջումէր, թե չի կարող կռանալ ու հագնել կոշիկները: Ո՞ւմ մտքով կանցներն ո՞վթույլ կտար իրեն` վերցնել կոշիկները, չոքել հատակին,խնամքով հագցնել, մաքրել խոզաճակով ն վերջում էլ համբուրելով տիկնոջ ձեռքը, արտիստական գեղեցկություն տալ քաղաքավարականայդ ժեստին: Այդպես կաներ միայն Պարույրը: «1968 թվականի նոյեմբերի վերջերին էր: Հայաստանիգրողների միությունը Կիրովականում անց էր կացնում երիտասարդ ոտեղծագործողների հանրապետական խորհրդակցություն: Երնանից այստեղ էր ժամանել գրողների ու քննադատների մի բավականինմեծ խումբ: Լսվեցին զեկուցումներ պոեզրայի ն արձակի մասին, ապա ծավալվեց մտքերի աշխույժ փոխանակություն: Հենց այստեղ էր, որ առաջին անգամ ամբողջ սրությամբ արտահայտվեց «նոր սերնդի» այն կրքոտ բանավեճը, որ պիտի դառնար հաջորդ տասնամյակի գրական շարժման գլխավոր հարցերից մեկը: Ես ն Պարույրը զբա190

ՊԱՐՈՒՅԸ ՍԵՎԱԿ

էինք կենտրոնական հյուրանոցի երրորդ հարկի համարնեզեցնում մեկը: Քննարկումների ընթացքի

րից վերաբերյալտպավորությունների փոխանակմանընթացքում պարզ դարձավ, որ Պարույրը չէր «երիտասարդականպոեզիայի» ուղղությունը ն կասկաընդունում վ էր նայում փոխարինող սերնդի ապագային: Նրան հատկապես զայրույթ էր պատճառում որոշ երիտասարդների անհարգալից,

անպատկառ տոնը ավագների նկատմամբ:«Մի՞արհամարհական, թե սրանք պիտի փոխարինեն մեզ,- դժգոհում էր Պարույրը,- ծառի վրա թառել են ն ուզում են կտրել արմատից: Իրենք էլ չգիտեն, թե ինչ է իրենց ուզածը: Ոչ սկզբունք ունեն, ոչ կարգին մարդկային պահվածք: Ափսոսչե՞ն մեր մեծերը: Եթե նորն այն է, ինչ նրանք են պատ-

մ եմ կերացնում,ապա ես հազար անգամ Համոյին»: Պարույրը շատ էր առնված, պարզապես վիրավորված էր: Ըստ երնույթին հենց հոգեբանական այս նստվածքներնէին, որ կրքոտության երանգ տվեցին ժամանակակից պոեզիայի հարցերին նվիրված Հայաստանիգրողների միության վարչության 1969 թվականիապրիլի 3-ի պլենումում ունեցած ճրա ելույթին, որը լույս տեսավ«Սովետականգրականություն» ամսագրի 1970-ի Վ 5-ում՝ «Դժվարը իրենից հասուն լինելն է...» վերնագրով: Հոդվածն անշուշտգրված է Պաբույրի գրչին յուրահատուկ փայլով, գեղեցիկ ու իմաստավորպարադոքսներով, անհերքելի տրամաբանությամբն խորիմաստ դիտարկումներով:Որպես արժանիք նշելով թարմությանն «սովորույթի ուժի» հաղթահարման միտումը, նա, սակայն, ըստ էության, ժխտում է երիտասարդականպոեզիան, այնտեղ նշմարելով մեծամտություն ն ինքնահիացում, ասելիքի պակաս, ձնի քայքայում, արձակայնություն, մտավոր ծուլություն, շատախոսություն,սղտորություն,հանգ ու կշռույթի ու չափի, մարմին-օրգանիզմիբացակայություն, իճան աղքատ անփույթ, անխնամ, ծայլ շարնայլն: Գրականության ինստիտուտի հայ նոր գրականությանբաժնում առիթ եղավ խոսելու իր հոդվածի մասին: -Որ պլենումում ելույթ ես ունեցել,- ասում եմ եւ,- այդ թերնս տեղին էր ու հասկանալի,բա յց ի՞նչիմաստուներ այն տպագրելմամուլում, չէ որ քո խոսքը նշանակություն ունի նան հետնորդներիհամար: Պարզապես,ինչպես միշտ, հակադրվելու ցանկությունն է խոսումքո մեջ: Շնորհակալեմ, որ իմ` խի ին այդպիսի նշանակություն ես տալիս, ուրեմն հենց դրա համար էլ գրել եմ, որպեսզի նրանց ետ պահեմ սխալ ճանապարհից: գե

:վանկի,

բ

ր,

կ

-

-

Ժամանակ

առաջ

մի|

ն

մարդ

ապ

մ

էր, որ «ամե191

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

նաճիշտ բանը սխալն է»: Այդ իմաստունըհիմա էլ պնդումէ նույնը,- ժպտում է Պարույրը,բայց դա հո չի նշանակում, թե աշխարհում սխալներ չեն լինում: Իրենք քիչ են մեծամիտու հավակնոտ, դու էլ մի կողմից ես վրա տալիս... Կարծես չի կարելի որնէ քննադատական խոսք ասել: Եթե կուզես, դա ձեր` քննադատներիդպարտականություննէ: Դուք չեք անում, ուրեմն շնորհակալ եղեք, որ մենք ենք անում: Դու չես քննադատում,դու պարզապեսժխտում ես: Եվ հենց դու, Պարույր Սնակդ չպետք է այդ անեիր: Թող որ դիտողություններդ նույնիսկ ճիշտ լինեն, միննույնն է, քո արածը տակտիկական սխալ է, իսկ Պարույր Սնակը այդպիսի տակտիկականսխալ չպետք է թույլ -

-

տար:

Բանե՞ր ես հորինում: Ուրիշ նյութ չունե՞ս հակաճառելու: Տակտիկական սխա՛լ... Հիմա էլ կասես ստրատեգիականսխալ: Իսկ ո՞րն է իմ սխալը, իմ ո՞ր ասածինես դեմ: Վերջացնե՛նք: Տրամադրությունս վատ է, եթե կարող ես ուրիշ բան մտածիր: Միասին բարձրանում ենք Հաղթանակի այգին ն առանձնանում ռեստորանի մի տաղավարում:Պարույրը վերսկսում է ընդհատված խոսակցությունը: Էդպես էլ չիմացա, թե ինչից ես դժգոհ ն որն է իմ տակտիկական սխալը: Հենց այն, որ դու կրկնում ես պատմությունը: Ասա խնդրեմ, քո մեղադրանքներիցո՞ր մեկն է, որ ժամանակին չեն ասել քո հասցեին: Չէ որ դու բառացիորենկրկնում ես այն, ինչ ասել են քո մասին: Ի՞նչ ստացվեց: Ստացվեց, որ դու հանդես ես գալիս այն դերում, ինչի դեմ ծառանում էիր ժամանակին: Դրա համար եմ ասում, որ դա տակտիՀ

-

-

կական սխալ է, որ Պարույր Սնակը այդպիսի հոդվածով չպետք է հանդես գար: մԹ՛..- հառաչանքով ասաց Պարույրը,- մտքովս չի անցել: Թերնս դու ճիշտ ես: Ուրեմն իմ կամքից անկախ իմ մեջ ինչ-որ բանէ -

կատարվում: Երնի այդպես է սկսվում ճգնաժամը, ն մենք չենք գիտակցում, որ աննկատելիորենդառնում ենք պահպանողական: Երկուսիս մեջ էլ մի ծանը թախիծ էր նստած: Այդ օրերին ես տառապում էի մահվանսարսափիհիվանդությամբ: Դւս իսկապես վախ էր հետապնդող մի ուրվականի հանդեպ, որն ինձ հանձնել էր չարագուշակ ստվերների ն մղձավանջայինտեսիլների հալածանքին,որից պարզապես փրկություն չկար: Պարույրը փիլիսոփւսյորեն հաշտեցնում էր իմ էությունը «բիոլոգիական ճգնաժամի» անխուսափելի ջղաձգումներին.«Բնությունը քեզ ստեղծել է ն հիմա էլ պահանջում

ՊԱՐՈՒՅԸՍԵՎԱԿ

իրավունքի գոյության քննությունը ս Բայց

է, որ դու քո

տամ:

դա

քննու-

թյունչէ թվանշանով, այլ ստուգարք առանց գնահատականի:Ստուգարքիցքչերն են կտրվում, այնպես որ կանցնես: Բոլորիս հետ էլ

ճույնը պատահում է, ինձ հետ` մի քանի անգամ:Այնպեսոր այս հարցում էլ Աստծու պատժվածներիցեմ: Այդ պատահել է Մոսկվայում... Ինչե՞ր ասես, որ չէին անցնում մտքովս»: -«Մտքովս հաճախ բաներ են անցնում, որ շատ նման է խելագարության»,- արտասանում եմ Պարույրի տողերը: Հիմա էլ հոգեկան վիճակս առանձնապեսկարգին չէ: Պատճառճերի մասին ի՞նչ ասեմ, դու ինձնից լավ գիտես... Հիմա հաշտվել եմ ամեն ինչի հետ ն դրա համար էլ երենիանպատճառ թախիծ իջել է վրաս: Հոգեկան այդ վիճակներըես սիրում եմ, ինձ դուր է գալիս ն լացս գալիս է: Կուզե՞սլաց լինեմ... Ինչ-որ դատարկությունես զգում ն հոգնածություն, բայց կարծես լցվում ես մի անորոշ ցանկությամբ կորցրածմի բանի ափսոսանքով: Ափսոսումես աշխարհը,ափսոսում ես ինքդ քեզ ն ուզում ես լաց լինել... Ախր ինչո՞ւ ծնվեցինք... Ես Պարույրին քիչ էի տեսել այդպիսի վիճակներում:Եվ այնքա՛ն հմայիչ ու համակրելի էր նա այդ պահին` մտերիմ, հարազատ, քաղցը, հաշտ, անդիմադիր,որ կարծես չափում էր այն տարածություճը, որ կարող է ձգվել փիլիսոփայականհաշտություն ն բորբոքված, հախուոն, ջղաձիգ, դիմադիր լարվածության միջն: «Հոկտեմբերի սկզբներին էր, Արարատյան դաշտը հրճվում էր տում ի «ոսկե աշնան» հրապույրներով: Գրականության ի Պարույրը մոտեցավ ինձ թե գնում ենք Մխչյան իր քեռու տուն խաշ ուտելու: «Այս շոգին ն այն էլ այս ուշ ժամին ի՞նչ խաշ», ասում եմ ես: «Սուտ նախապաշարմունքէ,- ասում է Պարույրը,- խաշը հենց երեկոսովորույթն է յան են ուտում: Պարզապես պարապ քաղաքացիների առավոտվախաշը, մեր պապերը ոչ մի հիմք չունեին առավոտյան խաշ ուտելու ն բքնած փորով գործի գնալու: Գնացինք»: Ինստիտուտիմուտքի մոտ կանգնած էր Պարույրի Վոլգա-21» ավտոն: Նոր էր գնել: Ղեկը վարում էր քավոր Վագգենը, Պարույրի մտերիմմարդկանցիցմեկը: Երբ դուրս էինք եկել քաղաքից, Արտաշատիճանապարհին ավտոն կանգ առավ ն ղեկի մոտ նստեց Պարույրը: Դա ինձ համար անս-

պասելի էր:

-Բայց քո վարած ավտոն նստելուց առաջ մարդ պետք է նախ իր կտակըգրի,- ասում եմ ես: Մխիթարվիր նրանով, որ կտակելու ոչինչ չունեսչ- պատասխանում է Պարույրը,- իսկ եթե մի բան լինի, էլի քո օգտին է՝ քիչ բան է` Հ

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Պարույրի հետ զոհվելը: Այդպես գոնե միշտ կհիշվես... Ամեն բան եղավ ըստ կարգի... Պարույրի հետ շախմատխաղացինք, ն իհարկե ես նրան մի քանի անգամ պարտությանմատնեցի: Սուտ բան է,- ասում է նա,- սա միակ խաղն է, որտեղ մարդիրենն առնելուց հետո այլես ոչ մի քայլ չի առաջադիմում: Սակայն այդտեղ ես ականատեսեղա ճան մի այլ հայտնության: Պետք էր դիտել միայն, թե քեռու ծաղկանոցումՊարույրը ինչ դասեր էր տալիս: Կարծես բանաստեղծըչէր, այլ մի բնագետ, որ ճանաչում է բույսերի, ծառերի ու ծաղիկներիգաղտնիքները,դատողություններ անում նրանցտեսակների, պատվաստմանժամանակիու ձների մասին: Բնության նկատմամբ նրա սերը հասնում էր պաշտամունքի, «Մինչն հիմա ինձ ճանաչել են որպես բանաստեղծ,բայց կգա ժամաՊարույնակը, որ երեի ոչ պակասհայտնի կդաոնա նան ծաղկագետ րը: Ես հսկայականգրականությունեմ ուսումնասիրելն գիրք եմ գրելու ծաղիկներիմասին: Այն ժամանակ նոր կզգաք, որ կա նան մի ուրիշ, հետաքրքիր, անծանոթ աշխարհ: Ես կգրեմ, թե ծաղիկներնինչպես են սիրում, թախծում, քնում, արթնանում, ժպտում, խոսում մարդկանցհետ: Մինչն այդ բոլորը չիմանաս, բնությունը չես սիրի»: Մեր այդ փոքրիկ ճամփորդությունն,իհարկե, շատ հաճելի էր, բայց դա չխանգարեց,որ ես Պարույրին ասեի, թե այնուամենայնիվ, մի իմաստուն խորհուրդ կա այն բանի մեջ, որ մարդիկ խաշը առավոտներն են ուտում: «Կարծում ես չգիտե՞մ,-ծիծաղում է Պարույրը,բա ուրիշ կերպ քեզ ո՞նցհամոզեի, որ գաս»: Անչափ ոգնորված էր վարորդականիր հնարամտությամբ. Սուտ բան է, ոչ մի առեղծված էլ չկա մեքենավարելու մեջ: Հենց այն փաստը, որ ամեն ոք, ով մի կարգին պրոֆեսիա չի կարողանում ձեռք բերել, վարորդ է դաոնում, նշանակում է առանձին շնորհք պետք չէ վարորդ դառնալու համար: Հեռվից է միայն դժվար երնում: Մեկ ժամ, ընդամենըմեկ ժամ է հարկավոր սովորելու համար, մնացածը վարժության հարց է: Վարորդ դառնալըլողալ սովորելու պես բանէ, սովորում են միանգամից, բնազդով: Չգիտեմ ով ինչպես,- ասում եմ ես,- բայց իմ փորձիցգիտեմ,որ դա այնքան էլ հեշտ բան չէ: Աշակերտ ժամանակ ընկերներուլգնացինք հեծանիվ քշել սովորելու: Բոլորը մեկ ժամում, տառացիորեն մեկ ժամում սովորեցին, իսկ ես երեք ամիս շարունակ չարչարվեցի, բան չստացվեց: Եվ այդպես, ամբողջ կյանքում ինձ համար երազ մնաց հեծանիվ քշելը ն ոչ մի կերպ գիտակցությանս մեջ չի տեղավորվում, թե ինչպես կարելի է երկու անիվի վրա հավասարակշռված մնալ, առանց ընկնելու: Ուշադրությունս դարձնում եմ ուղքերիսվրա, -

-

-

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

ձեռքերս եմ մոռանում, ձեռքերովպահում եմ շարժման ուղղությունը, ոտքերս եմ մոռանում ն ոչ մի կերպ չի ստացվում: Այդպես էլ ոչ հեծանիվքշել սովորեցինոչ էլ լողալ... Ասածս բավական էր, որ Պարույրըզարգացներ բնազդիվերաբերյալ մի ամբողջ տեսություն. Նշանակում է դու պարզապես չունես բնության այն մեծ պարգեր,որ կոչվում է բնազդ: Երնի հեծանիվ ես քշում, կամ լողում ես մտածելով, բա մտածելով կլողա՞ն, մտածելով միայն խեղդվում են: Ի միջի այլոց բնազդիդերըշատ է թերագնահատված: Եթե կուզես իմանալ,բնազդին ավելի մեծ նշանակություն պետք է տալ, քան գին է Ա մբողջ տիեզերքը տակցությանը: լցված բնազդով միայն մի չնչին տոկոս է տրված բանականությանը:Նույնիսկ բանական արարածները՝մարդիկ ավելի շատ բնազդով են գործում, քան գիտակցությամբ: Սիրում են բնազդով, զգում են բնազդով,հերոսություն են անում բնազդով, հանցագործություն են կատարում բնազդով, բոլոր մեծ գյուտերըհայտնագործվել են բնազդով: Գիտակցությունըսոսկ ճանաչում է այն, ինչ հայտնագործում է բնազդը: Դա նույնիսկ այն չե, ինչ անվանում են վեցերորդ զգայարան: Դա յոթերորդ, ութերորդ ն քանիերորդզգայարանն է, որ մենք չենք իմանում: Վեցերորդ զգայարանը կապող օղակ է բնազդին բանականության միջն: Ուրեմն որքան էս կողմից ես հաշվում, էնքան էլ հաշվիր էն կողմից ն գուցե ավելի շատ: Դու գիտե՞ս,որ էդ գործարար ամերիկացիք կապիկներեն վարժեցնում արտադրության մեջ «աշխատելու» համար, նրանց բնազդըվարժեցնելով մեկ, միմիայն մեկ շարժման համար, որն ավելի ճշգրիտ ու անսխալ է գործում, քան մարդը կարող է: Հիմա մի նոր -

գիտությունգիտություն է ստեղծվել` բիոնիկան: Ամենաիմաստուն ներից է, եթե ուշ չլիներ, ես մեծ. հաճույքով մասնագիտությունկընտրեի ինձ համար: Վերջապես մարդիկ գլխի ընկան, որ մենակ իրենք չեն իմաստուն ն այդ կենդանականու բնական աշխարհումկան ավելի խելոք բաներ, որոնցից պետք է սովորել: Սարդը, մեղուն, մրջյուճը, ճռիկը հիմա ճարտարապետությանդասեր պիտի տան մարդ-

կանց...Էնպես որ բնազդի խորհուրդը շատ մեծ է: Իմ լավագույն բաճաստեղծություններըես գրել եմ բնազդի թելադրանքով: Խելքով գրածներս էն չեն, ինչ որ բնադդով գրածներս: Օրինակ, իմ «Վերնագիրը վերջում» շարքի բանստեղծություններում ես խոսում եմ մարդու բնազդներիհետ: Ուրեմն եթե բանաստեղծություններ եմ գրում բնազդի ներշնչանքով, ի՞նչ մեծ բան է ավտո վարելը, որ չկարողանամ վարժվելդրան: Մեկ ամիս, ընդամենըմեկ ամիս հետո ես ձեզ ցույց կտամ,թե ինչ ասել է ավտո վարելը: Իսկ մեկ տարի հետո մասնակցե195

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

վարորդականմրցումների ն հատտատ իմացեք, որ մրցանակ եմ շահելու: «Արտակարգ սեր ուներ բառարանների նկատմամբ:Նրա սեղաճի անփոխարինելիգրքերից էր «Հայկազյանը»: Նա սովորական իմաստով չէր օգտվում բառարանից,այլ կարդում էր այն, կարդում էր որպես գիրք, ստեղծագործություն: Սովորություն ուներ բառարաննեբից բառեր արտագրելու: Ամբողջ էջեր էր լցնում ընտրած բառերով խմբավորվածաղյուսակների մեջ: Թող տարօրինակչթվա,- ասում էր Պարույրը,- եթե ասեմ, որ բանաստեղծականիմ ներշնչանքների հիմնական աղբյուրներիցմեկը բառարանն է: Բառերըխոսում են ինձ հետ, հուշում վերնագրիգաղափարներ, իսկ վերնագրիընտրությունը ինձ համար հղացմանսկիզբն է, որին հաջորդում բս եղծության կ վածքը:Բաէ ռարանից ես գեղագիտականհաճույք եմ ստանում: Բառարանիմեջ արտացոլվում է ժողովրդի պատմությունը, քաղաքակրթության աստիճանը,ոգին, մտածողությունը,ճաշակը: Տեսեք, թե մի հատիկբառը քանի-քանի իմաստավոր ձնափոխություն կարող է ունենալ, ճառագայթ, ճառագայթաբար, ճառագայթաբեր, ճառագայթագիր, ճառագայթադրեմ, ճառագայթազարդ, ճառագայթազգեաց, ճառագայգայթաձիգ, ճայթակերպել, գայթաձն, թալոյս, ռագայթայեղց, ճառագայթանամ, ճառագայթանշոյլ, ճառագայթաջահ, ճառագայթատարած,ճառագայթատեսակ, ճառագայթատուր, ճառագայթարձակ,ճառագայթացուցանել, ճառագայթաւէտ, ճառագայթաւոր, ճառագայթափայլ, ճառագայթափայլել, ճառագայթելի, ճառագայթեմ, ճառագայթումն (Առձեռն բառարան հայկազեան լեզուի, 1865, էջ 526): Սա հարստություն է, իսկ մենք այս հարստության մասն ենք իմանում, դրա համար էլ մեր հարուստ լեզուն մեր գրագետճերի գրչի տակ աղքատանումէ, դառնում միօրինակ,տափակ, ձանձԱպա ըալի: Նարեկից հետո ո՞ւր հասավ մեր բաճաստեղծությունը... վերցնում է Նարեկը ն կարդում. լու

եմ

-

ամբողջ

ճ

Տէր իմ տե՛ր, Տուիչ պարգնաց,ինքնաբուն բարխ Ամենից փիրող հաւասարապէս, Միայն արարիչ զբնաւայոչէից, Փառաւորեալ, անքնին, ահեղ, ահարկու Սոսկալխ հզոր, սսարիկ, Անտանելի, անմերչենալի, անըմբռնելի, Աճնիմանալի,անճառելխ անտեսանելի,

տտատտտտարաատայրթթի......7.....

Անզճնելխանշօշափելի,աճորոնելխ Աճակիզբն անժամանակ,աճշամանդաղ գիտութիւն, Առերկնաճ փեսութիւն ճշմարիտ էականութիւն, Բարի ն խոնարհ, օրհնաբանեալգոյութիւն... (ԲԱՆ Գ)

Տեսնո՞ւմ եք, թե մի հատիկգոյականը քանի վերադիրներով է իմաստավորվում, իսկ մենք «չքնաղ, վառ ու պայծառից» բացի այլ հատկանիշչենք ճանաչում: -

Զրույցի իներցիայով Պարույրը խոսք է բացում հայկական քաղաքակրթության զոնալ տարբերակներիմասին: Նա ափսոսանքով էր նշում երկրորդհազարամյակիմեր, քաղաքակրթությանանկումը. Նարեկացին ն Թումանյանը տարբեր քաղաքակրթություններ են ն այստեղ էլ պիտի որոնել նրանց մեծության աստիճանը:Նարեկացու ողբի մեջ լսելի է ճան քաղաքակրթությանանկմանտագնապը, այսինքն այն, թե արնելքի քաղաքականու հոգնորներթափանցումը ինչ հետնանքներ պիտի ունենա ազգի համար: Նարեկացինավարտում է մի քաղաքակրթությունայնպես, ինչպես Թումանյանն ավարտում է վերջին հազարամյակիմի այլ քաղաքակրթություն: Հենց այդ մշտապեսեղել է երկու մեր մեջ՝ մի կողմից ղաքակրթությունների ընդօրինակել արնելյանը: տոհմիկը, մյուս Արնելքը մեզ հետ գցեց: Մեր Թումանյանը բոլորովինուրիշ կլիներ,եթե քաղաքակրթությանայդ խառնածինըչլիներ: Ի դեպ պիտի ասեմ, որ մեր այս տարօրինակ ն հանճարեղ ազգը մի տեսակետիցբացառիկ է: Ոչ մի ազգ իր հոգնոր արժեքների մեջ այնպես չի ձուլել երկու քաղաքակրթություններիտիպը, որքան մենք՝ հայերս: Ես միջամտում եմ` թե նախ չի կարելի արնելքի քաղաքակրթությունը այդպես հասարակացնել, քանի որ բանական արնմուտքից պակաս խորհուրդ չունի նան իմաստուն ու փիլիսոփա արնելքը ն արնմուտքն ինքը քիչ դասեր չի առել արնելքի քաղաքակրթություճից: Եվ ինչո՞ւ ենթադրել, թե արնելյան շերտերը ոչ թե հոգնոր հարստության ցուցանիշներեն, այլ աղքատության, հետնաբար, եթե մենք մեր հոգնոր բաղադրությունիցօտարենք արնելյանը, ինչ-որ գեղեցիկ բանի կորուստ կլինի... Այն, ինչ ես ասում եմ,- տրամաբանում է Պարույըը,- օտարին ավելի տեսանելի ու հասկանալի է, քան ինձ ու քեզ, որպես հայի, որովհետն մենք չենք կարող մեր հոգու ամբողջությունը տրոհել մասերի ն գիտակցել, թե սա արնելյան է, սա բյուզանդական:Դրանք ձուլված են մեր էության մեջ, մեր միսն ու արյունն են: Դրա համար ամեն ինչ -

հազարամյակում քաղաքակրթությունը պահպանել կողմից` ներհան

նների

-

ՍԵՐԳԵՑ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

մեզ թվում է բնական, օրգանապես ձուլված: Բնությունը մի հանճարեղ գյուտ ունի, որ համեմատության համար ուզում եմ վկայակոչել. ջորին կարո՞ղ է իր էության մեջ «գիտակցել», թե որտեղ է սկսվում ձին ն որտեղ ավանակը: Նա, իհարկե, ավելի ուժեղ ու դիմացկուն է, քան իր ծնողները, բայց արի տես, որ Աստված այնուամենայնիվ, ինչ-որ տեղ ն շատ էական հարցում պատժել է նրա «անօրինական»

ծնունդը: Ես խոնարհվում եմ բնության մեծ գիտակՄիչուրինի առաջ, որը ձգտում էր կանխել բնության ծերացումը, թարմացնել այն նոր տեսակներով: Բայց արի ու տես, որ բնությունն, ինչ-որ բան դրանից շահելով, այնուամենայնիվ, ինչ-որ բան կորցնում է: Կորցնում է իր նախնական համը, հոտը, բույրը: Մեր քիմքը այդ զգում է: Ուզում եմ ասել, որ արհեստական միջամտությունը, պատվաստը ինչ-որ բան կորցնում է բնությունից: Նույնը վերաբերում է նան հոգնոր պատվաստին: Արնելքը գուցե ն ինչ-որ երանգ տվել է մեր մշակույթին, բայց ն զգալի չափով հասարակացրելէ այն, մեր գողթան երգերըիջեցրել է ջանգյուլումների մակարդակին,գուսաններին փոխարինել է աշուղներով, Նարեկացու բանաստեղծական մտածողությունը իջեցրել է արնելյան հանգի: Սա կորուստ է... Անկախ Պարույրի եզրահանգումների տրամաբանականհավանականությունից, որոշ ճշգրտում է պահանջում հարցի դրվածքն ընդհանրապես: Ես այն կարծիքն եմ հայտնում, որ այնքան էլ ճիշտ չէ հայ մշակույթի պատմությունը ենթարկելերկու քաղաքակրթությունների հաջորդափոխությանը, քանի որ նման ընդհատումըստ էության տեղի չի ունեցել, ն մենք մշտապես ունեցել ենք արեմտյան կողմնորոշում: Դրա ապացույցը մեր գրականության զարգացման ընթացքն է, որ ըստ դպրոցների հետնել է եվրոպական գրականության զարգացման օրինաչափություններին` կլասիցիզմ, ռոմանտիզմ, ռեալիզմ, սիմվոլիզմ, մի օրինաչւափություն,որ բնորոշ չի եղել արնելքի գրականություններին: Այս իմաստով, մենք հետնել ենք եվրոպական ստանդարտին, ն մի որոշ պատմական անհամաչափությամբ հանդերձ, մեր զարգացումը, ինչպես ասում են, եղել է նորմալ: Ի դեպ, այս իրողությունը նկատել են դեռես 19-րդ դարի հայ գրականության պատմաբանները: Տեղի չտալու մաքառումը,- իր խոսքն առաջ է տանում Պարույրը,- իհարկե, մշտապեսեղել է, դա ճիշտ է: Բայց դա չի հերքում երկն 18-րդ վության փատոը: Մխիթարյանների դարի նորոգիչներիամեճախոշոր ծառայությունը թերնս այն է, որ նրանք ձգտում էին վերտդարձնել հայերին իրենց հին քաղաքակրթությունը, լեզուն, մշտկույթը ն նկատելի չափով պատնեշ հանդիսացան արնելքի ներթափանց-

Ը

Ը

ՊԱՐՈՒՅԸ

ՍԵՎԱԿ

մանը: Հետագայում այս հարցում վճոական դեր խաղացին ոուսները: Ռուսական քաղաքակրթությունը մեզ դուրս բերեց արնելյան ազ-

դեցությունիցն դարձրեց եվրոպականազգ: Բայց երկվությունն, այնուամենայնիվ, դարերի նստվածքով շարունակում էր պահպանվել: Աբովյանը որքան տիպիկեվրոպացի էր, այնուամենայնիվ, իր բայաթիներով ու աշուղական խաղերով մնում էր արնելցի: Նույնը կարելի է ասել նան Թումանյանի ու Իսահակյանի մասին: Ժամանակէր պետք գիտակցելու ն հաղթահարելու այդ երկվությունը:Եվ այդ ժամանակը հասավ մեր դարի սկզբին: Հանդես եկան մի Կոմիտաս, մի Թորամանյան, մի Աճառյան, մի Տերյան, մի Վարուժան, մի Աբեղյան ն ձեռնամուխ եղան հայ լեզուն, երաժշտությունը, բանահյուսությունը, ճար րապետությունը, բա եղծությունը եկամ շերտերից մաքրելու, տոհմիկ հայկականը վերականգնելու գործին: «Անլռելի զանգակատան» հիմքում այդ գաղափարը կա: Այդ պրոցեԱյդ մասին ես սը դեռ չի ավարտվել ն շարունակվում է նան այսօր: գրել եմ տարիներ առաջ՝ «Տերյանը պահանջում է» հոդվածում: Որպեսզի ավելի հստակ երնա Պարույրի միտքը, տեղին եմ գտնում ճրա ասույթը լրացնել նույն հոդվածից առնված գրավոր խոսքով. «Այս «մերի», «հայկականի» անվերապահ` գովերգումը մինչն այսօր էլ մեր բանաստեղծության խոցերից մեկն է: Մասիսներնու Աբագածը եթե լեզու ունենային վաղուց էին որոտացել. «Հանգիստ թո-

ղեք մեզ»: Հրազդանը թերես, հենց այդ է անվերջ գոռգոռում: Այդ են պահանջում նան երնանյան մարկայի ժամացույցներնիրենց արթնացնող զանգով` դիմելով այն բանաստեղծներին,ովքեր ամբողջ կյանքում ապրելով քաղաքում, ժամանակի գաղափարըչեն կարողաճում անջատել աքաղաղների կանչից: Արբանյակներ են պտտվում երկրագնդիշուրջը, իսկ ոտանավորներիշատ ժողովածուներում` ավանդական ջրաղացքարը, տուֆքարից նեյլոններ են պատրաստում, է թանգարանայինճախարակը: իսկ ոտանավորների մեջ ճոճռում

Այդ ոտանավորներիհեղինակներիցշատերը կյանքում ստիլյագճներ ծերունիներ չիբուեն, իսկ թղթի վրա չուխա-կապա-սւրխալուղավոր խի ծխից ժանգոտած բեղ-մորուքով» (Ճ, 61): Եվ որպեսզի ավելի որոշ երնա Պարույրի մտքի հետնողականությունը,թերես արժե որոշ ձնակերպումներվկայակոչել զրույցից տարիներ հետո գրած «Թումանյանիհետ» հոդվածից. «Մեկ որ հիշել ենք Աբովյանին, չենք կահող զուգորդաբար չմտածել, որ աստծու սիրելի Թումանյանն ուներ ն մի պատժվածություն, որ իրենը չէր, այլ իր ազգինը: Այն, ինչ արեց Թումանյանը, պիտի արվեր գոնե 100 տարի առաջ (Աբովյանիօրերին` թումանյանականմակարդակով):Այս դեպքում

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

բոլորովին այլ ընթացք ու շարունակություն կունենար մեր նոր գրականությունը, մանավանդբանաստեղծությունը: Բայց Թումանյանըչէր, որ չշտապեց, ազգն էր, որ չէր կարողչուշանալ՝ պատմական իր այն վիճակի պատճառով, որ գիտենք բոլորս, ուստի ն ծավալվելու հարկ չկա: «Նա էր, որ եկավ փրկելու մեր հազար տարվա կան ու չկան՝ արձանագրելովու հուվերժացնելով: Ըստ այսմ` նա դարագլուխ չսկսեց, այլ դարագլուխ փակեց...» (Պ, 352, 353): «Առիթներ շատ էին լինում խոսք բացելու իր իսկ պոեզիայի մասին: Մի անգամ ես այն կարծիքը հայտնեցի, թե անկախ թեմայի բնույթից, գուցե ն եզակիության ու անկրկնելիության փաստից կամ ճույնիսկ մնայունության հանգամանքից, «Անլռելի զանգակատուն» պոեմն, իբրն բանաստելծականմտածողությանաստիճան, զիջումէ «Մարդը ափի մեջ» գրքին: Ըստ էության չառարկեց. Միորոշ իմաստով՝այո, մի ինչ-որ չափով` ոչ: Ուշադիր կարդալու դեպքում երկու գրքերում էլ կարելի է տեսնել այն, ինչի մասին դու ակնարկում ես: Բայց ցավը դա չէ: Ցավն այն է, որ ընթերցողըըստ էության դեռ ճիշտ չի ընկալում «Մարդը ափի մեջ» գիրքը: Եվ ոչ միայն ընթերցողը: Քո զեկուցումը ինձ դուր եկավ հենց նրա համար, որ դու մատդ դնում էիր այն բանաստեղծություններիվրա, որտեղիսկական Պարույրն է: Ես նույնիսկ զարմանում էի այդ ընտրությունից` ոնց որ ես լինեի թելադրած: Բայց արի ու տես, որ մեծամասնությունն այդպես չի ընկալում իմ գիրքը: Նրանց քիմքին դուր է գալիս այն, ինչը ես չեմ, այլ իմ երկվորյակը: Ոչ մի գրող, առավել նս բանաստեղծ, հենց որպես ստեղծագործողչի կարող մշտապեսչտատանվել փորձնականի ն փիլիսոփայականի միջն: Եթե փորձնականը նրան չի էլ բերում մնայուն արժեքներ, այնուամենայնիվ, հարստացնում է նրա -

կենսագրությունը, կյանքի իմացությունը, որոշում կայի ու չկայի սահմանը, իսկ առանց դրա անհասկանալիկլինի այն Անհայտի որոնումը, որին ձգտում է բանաստեղծը: Իսկ առանց Անհայտի չկա բանաստեղծություն: Անհայտի գաղափարը հանիր Նարեկացու ն Թումանյանի հանճարից, ն նրանք կդառնան իմ ու քո նման սովորական մահկանացուներ: Հիմա մեր քննադատները, ասմունքողները, շարքային ընթերցողներըմի գլուխ հա բոնել են «Մարդը ափի մեջ» շարքի պոչից դրվատում են, արտասանում, դահլիճները բացականչություններ են արձագանքում ն նման բաներ: Չասե՞մ արդյոք, որ ես այդ շարքը այնքան էլ չեմ հավանում, այսինքն դա ես չեմ: Այդ շարքի բանաստեղծությունները, եթե կարելի է ասել, կիրառականնշանակություն ունեն: Դրանք իսկական իմաստովբանաստեղծություններ

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

չեն, այլ պատգամախոսություններ,բարոյական դասեր, վարքաբանականուղերձներ: Բնավ այն կարծիքին չեմ, թե նման բաներչպետք է գրվեն,թե դրանք սոսկ փորձեր են: Ո՛չ Բանաստեղծկոչվածը մի քիչ ավելին է, քան հաճախ կարծում են: Նա պատասխանատու է ն նրա պարտքն է մարդկանց ասելու շատ ճշշատ բաներիհամար Ես չէի կարող չգրել «Մարդը ափի մեջ» շարքը, ոմարտություններ: րովհետնմենք պետք է անկեղծ խոստովանություն անեինք միմյանց, ճանաչեինքմիմյանց: Գրելով այդ շարքը ես ազատվեցիինքս ինձանից, ն հետո ինձ իրավունք վերապահեցի մարդուն դիմելու «Ականջդ բեր ասեմով»: Իսկական Պարույրին հենց այստեղ պետք է փնտրել: Տեսնո՞ւմ ես, բարեկամս, ինչպիսի գաղտնիքներ կան բանաստեղծի աշխարհում, ռրոնք այնպես էլ մնում են անհայտ ու անիմանալի:

Մինչդեո շատերը կարծում են, թե ամեն ինչ կատարվում է հենց այնպես, հեշտ ու հանգիստ, որպես թե բանաստեղծ է էլի, խելքին փչեց, վերցնում է թուղթն ու մատիտը ն հանգեր հորինում... Այնուամենայնիվ, ես ասում եմ, որ նա շատ խիստ է մոտենում «Մարդը ափի մեջ» շարքին: Այնտեղ շատ նորություններ կան, ն հայ բանաստեղծությունըերբնէ չի հասել այնպիսի ռեալիստականվերլուծության, որքան այդ շարքում: Վերջապես չպետք է նշանակություն չտալ հենց նրա համընդհանուր ընդունելության փաստին: Նշանակում է դրա կարիքը կա ն դա արտացոլում է ճան ժամանակի

ճաշակը: Բանաստեղծի ժամանակը,- բացատրում է Պարույրը,- ուրիշ հասկացություն է: Այն չի կարելի չափել օրացույցի թերթիկներով: Ինչ վերաբերում է ժամանակի ճաշակին, ապա այն երբեք նպատակ չի եղել ինձ համար, եթե չասեմ հակառակը: Ես հենց չեմ հավանում այդ շարքը, որովհետն այն ինչ-որ չափով տուրք է ժամանակի ճաշակին: Այդ հակասությունն իմ մեջ միշտէլ եղել է: Առաջ եմ նայել, բայց գրեթե միշտ կամա, իսկ ավելի հաճախ ակամա տուրք եմ տվել ժամանակի ճաշակին: Դա այդպես էլ պիտի լիներ: Մենք ապրում ենք երկիր-մոլորակիվրա ն պատասխանատուենք նրա առաջ: Գալով ռեալիզմին, պիտհ ասեմ, որ ես առհասարակ չեմ հասկանում պոեզիայի ռեալիզմը:Ինչ ուզում ես ասա, բոլոր ուղղություններն էլ` կլասիցիզմ, ռոմանտիզմ,սիմվոլիզմ` բանաստեղծությանըսազում են, իսկ այդ ռեալիզմըչի սազում: Այն չի սազում նույնիսկ ամենառեալիստճանաչվածբանաստեղծին՝ Թումանյանին: «Հառաչանքում», «Սասունցի Դավթում» թերնս, բայց ինչքանո՞վէ ռեալիստական «Անուշը» իր «Նախերգանքով»,«Կանչում է կրկինով»,էլ չեմ խոսում «Դեպի անհունի», «Թմբկաբերդի առումի», «Փարվանայի» ն քառյակների մա-

ՍԵՐԳԵՑՍԱՐԻՆՅԱՆ

ռեալիստ

իսկ

սին: Փոքր բանաստեղծները կարող են լինել, մեծերը` երբեք: Չէ՛, ուրիշ բան պիտի մտածել: Իսկ եթե ռեալիզմը պարտադիր է, ապա բանաստեղծությանվերաբերյալ այն պետք է օգտագործել բոլորովին այլ նշանակությամբ: Ես այստեղ փոխում եմ խոսակցությանուղղությունը` Պարույրին տրամադրելով իրեն արդեն հայտնի իմ քամահրանքին բանաստեղծության վերաբերյալ.«Բանաստեղծությամբազգ չես պահի: Ինձ ավելի շատ դուր են գալիս բանական ազգերը, քան` բանաստեղծաազգ ենք, իսկ ես կան: Պարծենում ենք, թե մենք բանաստեղծական դա համարում եմ մեր ազգի հիմնականթերություններից մեկը: Բոլոր են գրագետ հայերը բանաստեղծություններ գրում, ինչի՞նման է սա: Ավելի լուրջ բաներով պիտի զբաղեցնելազգը: Այդպես ենք մենք՝ ղարաբաղցիներս,բանաստեղծությանհետ գլուխ չունենք»: Պարույրն իմ խոսքերին վերաբերվում է հանգիստ, առանց սուր ռեակցիայի: Ես լսել եմ,- ասում է ճա,- որ դու արգելում ես քռ երեխաներին հանկար անգիր եղծություն: Վախենումես` չլինի սովորել մեկն ու մեկը բանաստեղծդառնա: Տա՛ աստված, որ քռ ուզածը լինի: Առաջինանգամըչէ, որ դու այդ մասին խոսում ես: Հիմա ես քեզ ասում եմ, որ կտրականապեսմերժում եմ քո տեսակետը, եթե դա կարելի է տեսակետհամարել, հենց ճրա համար, որ քո տոնի մեջ կա ինչոր գրգռող չարախճդություն: Այլ պարագաներում, ինչո՞ւ չէ, կարելի է նան խորհրդածել քո ասածներիմասին: Որ մեր ազգը բանաստեղծացավ ունի, այդ գիտենք բոլորս: Եվ դա մի տեսակետիցբոլորովին էլ վատչէ: Ինչ կա որ, մարդիկ են, փոխանակ այլ կրքերով տարվելու, թող զբաղվեն բանտստեղծությունգրելով, իսկ բանաստեղծությունը միշտ էլ գործ ունի ազնիվ ու գեղեցիկ բաների հետ: Չարիքը դա չէ, չարիքը հանճարացավնէ, որ կպչում է բոլոր նրանց, ովքեր մեկ-երկու ոտանավորեն տպում այս կամ այն թերթի լուսանցքներում ն տզրուկի պես կպչում խեղճ ազգի ջանին: Գալով ձեզ` բանաստեղծամերժ ապա, այնուամենայնիվ, խորհուրդ կտայի, մի ն քիչ սիրեիք:Մանավանդ ներկա վիճակումդա շատ է պետք: թե մեր ազգը էնգլխից էլ եղել է բաճաստեղծական,ճիշտ չէ: Մեր հոգնոր սկիզբը եղել է բանական ու պատմող: Վկա Եզնիկ Կողբացին, Խորենացին ն հինգերորդ դարի պատմիչները:Արնելքն է մեզ դտրձրելբանաստեղծականազգ: Դա ն լավ է, ն՛ վատ: Լավ է, որ բանաստեղծությունը մեզ տվեց համաշխարհային ճանաչում, վատ է՝ ռր հետ մնացինք պատմողական ն իմաստասիրականճյուղի մեջ: Դրանով էլ պետք է բացատրել. որ մենք -

բ

ղարաբաղցիներիդ, է

բ

Լն տեսակետը,

որ

ՊԱՐՈՒՅՐԸ

ՍԵՎԱԿ

մինչն հիմա էլ կարգին արձակ չունենք: «Պարույրի ստեղծագործական անհատականությունըյուրովի էր տեղաբաշխված գիտության ն բանաստեղծությանմիջն: Այս ինա մաստով ամբողջ հայ գրականության շատ քիչ բացառություններից էր: Խոսքը բնավ չի վերաբերում գրականության կամ հայագիտության վերաբերյալ հոդվածներ գրելուն: Այդպիսիները համարյա բացառությունչեն: Խոսքը հետազոտող գիտնականիմասին է, այսինքն իր մեջ գիտնականի պրոֆեսիոնալ ունակությունը գիտակցելու մասին: Սակայն խորապես սխալվում են ճրանք, ովքեր փորձում են ինչ-որ սահման գծել գիտնականի ն բանաստեղծի միջն, որպես միմյանց խանգարողհակումներ, ըստ այդմ հետնություն անելով, թե հատկապես վերջին տարիներին գիտնական Պարույրն առաջնուհանդեպ,հանգամանք, որ թյուն էր ստանում բանաստեղծ-Պարույրի նախանշում էր բանաստեղծականլիցքի նվազում: Իրականում, թվացող «ճգնաժամը» ստեղծագործական նոր երկունքի սկիզբն էր գուշակում: Իսկ դա միակ ճգնաժամը չէր: Մի առիթով նա խոսում էր իր ստեղծագործականճանապարհի մասին ն նշում էր ճգնաժամային պահեր, որոնք պարզապես ճակատագրական վճռի առաջ էին դնում «զինել թե չլինելը»: Եվ տարօրինակէ,- ասում էր Պարույրը,- որ ես ճգնաժամի առաջ եմ կանգնել դեռես չսկսած: Մի քանի բանաստեղծություններգրելուց հետո կորցրել էի հեռանկարս: Ծրագրել էի բանաստեղծական շարքեր, բայց չէի գտնում իրականացնելու բանաձները: Եվ գրեցի բոլորովին ուրիշ բան՝ «Անմահները հրամայում են»: Առաջին ճգնաժամից դուրս գալու փորձն էր սա: Շուտով վրա հասավ մի երկրորդ ժգնաժամ, ն դրանից դուրս եկա՝ գրելով «Սրտաբաց զրույցը»: Վերջապես կանգնեցի մի ավելի սուր ճգնաժամի առաջ, ն արդյունքը եղավ «Նորից քեզ հետը»: Ի դեպ պիտի ասեմ, ռր հաղթահարելովճգնաժամը, ես ավելի շատ կորցրել եմ, քան գտել: Այռ՛, միշտ էլ կորցրածս ավելի շատ է եղել քան գտածս, բայց գտել եմ կորցնելով: «Կորցրեցի ն գտա» բանաստեղծությունս դրա խոստովանություննէ: Այսպես եղավ մինչն «Անլռելի զանգակատունը», որից հետո արդեն ամեն բան ձեզ հայտնի է: Ուրեմն վերջին տարիների ստեղծագործական թվացող հապ տեղատվության գաղտնիքն ղումները որոնումների ունեին իրենց մեջ ն որնէ առնչություն չունեն գիտության բնագավառն անցճելու իրողության հետ: Իսկ նոր մտահղացումներիճերքին խմորումներնարդեն կային նրա մեջ: Հաճախ խոսում էր հայկական էպոսի ամբողջական մշակման մասին, միտք ուներ գրական մշակ-

հոգեբանական

ՍԵՐԳԵՅ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ման

ենթարկել «Երգ-երգոցը», վերջապես, ծրագրել էր ստեղծել պարականոն երգերի մի զիրք, որ պիտի լիներ «Եղիցի լույսի» օրգանական շարունակությունը: «Սայաթ-Նովա» ուսումնասիրությունն ավարտելուց հետո ձեռճնամուխէր եղել թեմայի շարունակությանը«Սայաթ-Նովան ն միջնադարյանհայ տաղերգությունը»: Ինձ անհասկանալի է քո նախասիրությունը Սայաթ-Նովայի հանդեպ,-մի առիթով ասացի ճնրան,-ամբողջ կյանքում պայքարել աշուղաֆոլկլորային բանաստեղծության դեմ ն հանկարծ այդպիսի ոգնորությամբ տրվել Սայաթ-Նովայի ստեղծագործությանհետազոտությանը, առնվազնտարօրինակէ: Այլ բան է, եթե գրեիրՆարեկացու մասին: Դա արդեն միանգամայն սազականկլիներ քեզ: Հանճարեղ բացառությունները դուրս են սովորականօրենքներից,- ասաց Պարույրը:- Իմ նպատակըբոլորովին այլ է: Ես ուզում եմ լուծել Սայաթ-Նովայի հայկականությանառեղծվածը: Շատ բան պարզ կդառնա իմ երկրորդ ուսումնասիրությունից հետո: ՍայաթՆովային ես պիտի դնեմ իր իսկական եմ, որ իրության ստույգ օրենքները: հարգող անտեսում ես կարելի է Սայաթ-Նովայինտեղադրել միջնադարյանտաղերգության շարունակության վրա ն որոնել տիպաբանական ընդհանըություններ: Դրանք տարբեր երնույթներ են, ունեն բոլորովին տարբեր սկիզբ: Մայաթ-Նովան գրականություն չէ բառիս գիտական իմաստով, ն չի կարող տեղադրվել հայ գրականությանպատմության շղթայի մեջ: Երնի Աբեղյանը ն գրականության դասական պատմաբաններըմի բան հասկանում էին, որ նրան առանձնացնումէին գրականության պատմության պրոցեսից: Ի՞նչ է ուզածդ,- առարկում է Պարույրը,- որ հանուն գիտության օրենքներինրան դուրս դնենք հայ մշակույթիպատմությունի՞ց: Լավ հայրենասիրություն է: Եթե այդպես է, ապա ես չեմ ընդունում քո այդ գիտության օրենք ասածը: Երնի համեստությանդեմ մեղանչած չեմ լիճի, եթե ասեմք որ ես մի քիչ ավելի գիտեմ միջնադարն ու դասական բանասիրությունը, քան դու: Ուրեմն սպասիր ես իմ գործնավարտեմ, հետո կխոսենք: Եվ, այնուամենայնիվ, տեղի ունեցավ այն, ինչ ենթադրում էի: Պարույրի ճշգրիտ մտածողությունըհազիվ թե չբախվեր այն հակասությանը, որ առկա էր կանխակալ գաղափարի ն փաստերիօբյեկ-

-

-

մ

մեկդ

տեղը: գիտության

ՊԱՇՈՐԵ

Ինչպե

-

տիվ տրամաբանությանմիջն: Հուշագիրներն ու հետազոտողները հետին թվով ափսոսանք են արտահայտումուսումնասիրության ան204

կատար մնալու

ՊԱՐՈՒՅՐՍԵՎԱԿ

փաստի կապակցությամբ, հուսալով, թե երեի մենք

կունենայինք միջնադարյանպոեզիայի գեղարվեստական ավանդճերի ժառանգորդությունըլուսաբանող մի արժեքավոր գրականագիտական ուսումնասիրություն: Պիտի փարատեմ այդ ակնկալիքների ափսոսանքը, հավաստելով, որ Պարույրը չէր գրելու այդ աշխատությունը, քանի որ իր իսկ խոստովանությամբ,հարցադրումը չի հաստատվում գրական պատմական օրինաչափությամբ:Եվ ինձ թվում է, որ այստեղ դեր է խաղացել նան մի այլ հանգամանք: Բանն այն է, որ ենթադրվող դրույթները կամա թե ակամա պետք է առնչվեին Նարեկացու, միջնադարյան պոեզիայի ն առհասարակհայ բանաստեղծության զարգացման օրինաչափությունների վերաբերյալ այն ըմբոնումներին, որ տարիներ շարունակ արտահայտել էր Պարույրը իր հոդվածներում, ուսումնասիրություններում ն ելույթներում: Իսկ այդ ըմբռնումներն այնքան կայուն ու հետնողական են, որ հազիվ թե հաշտեցնեին նրան վերանայման գաղափարիհետ: «Ես այսքանը գրի առա, որովհետն առայժմ այսքանը միայն կարելի էր գրի առնել: Իսկ պարականոնմտքերի դատողությունների, կարծիքների այն շերտը, որով հագենում էր Պարույրի բանավոր զուգահեռը, երեի կբացահայտվի ժամանակի ընթացքում, երբ եղելությունները պատմություն կդառնան,իսկ իր անձը` առասպել: Նրա կյանքի վերջին էջերի վրա ձախորդություններ գրանցեց 1971 թվականը: Դարձել էր ներամփոփ,հուսահատ, հոգեբանորեն օտարված: Այդպես էլ նա երնաց Հայաստանի գրողների վեցերորդ համագումարի նախագահությունում` սն հագած, լուռ, անջատված, տխուր, ինքն էր ու իր ծխախռտը, որ կարծես խորհրդանշումէր Մեծ Հրաժարումի փիլիսոփայական վիճակը: Հունիսի սկզբի օրերին երնաց գրականության ինստիտուտում: Շտապում էր ու խուսափող: Միջանցքում ներկաներինհապճեպ մի քանի խոսք ասաց ն արագ իջավ աստիճաններով, որպես մասունք թողնելով հեռացող կարոտի ձայնը: Իմ արժեքը դուք հետո կզգաք, իսկ հիմա Պարույր Սնակ այլես չկա, կա միայն մի ծաղկավաճառ,որին եթե ուզում եք, կարող եք -

տեսնել այնտեղ, Չանախչիում: Ումիշտ ինձ թվում է, որ վերջին հրաժեշտի այս արձագանքնէ, ճրան տարավ դեպի այնտեղ, մի ուրիշ աշխարհ...

որ

Դեպի անմահություն...

Ապրիլմայիս

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Նախաբեամ Պոեզիայի մեծ

աաա

ենե

համար բովանդակության

Ինչից է պետքխուսավիել

աաա

Պղեզիան մեծ ճանապարհիվրա

Պարույր Սնակի ստեղծագործությունըը Լենա

Բանաստեղծությանպատմականությունը

Բանաստեղծիհայտնությունը

աաա

Խոսք Պարույր Սնակի մասին

Լենա

Ի

հեճուկս

Բանավեճիցդովրմ...11

սաա

21.

կաապկասապապապաաարաանը

Սնակի բանաստեղծության պատկերիդիալեկտիկան

Պարույր Սնակը զուգահեռի վրա

.

ՍԵՐԳԵՅ

ՆԵՐՍԵՍԻ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՍԵՎԱԿ

Բաճաստեղծության գիտությունը (Հուշեր, գրակաճագիտականհոդվածներ)

ԸԻՔՒԻԱ

ՇՃՔԱՒՆԱԼ

ՈՃՔՅՈԹ (ԹօՇոօոՒԱԾ,

ՒԼ

ւ

ՒԼ:

ւռ

ԷԼԵՔԸԲԸՕՏՔՎ

ԸԷՏՃԻ 033:

ՃոՂ6ՔՅՂՄ ՔՕԲՇՈՎՇԸԽԱՇ

Շ181Ե1ւ)

քույ տօու

Էքշոռու "Ճեռռու"

25566

Հրատ. խմբագիր` Սրբագրիչ`

Արմինե Կարապետյան Ելենա Դավթյան

Համակարգչայինմակետը` Կազմի ձնավորումը`

Միսակ Գեորգյանի Ֆենյա Խաչատուրյանի

«ԵԳԵԱ» Տպագրությունը՝

հրատարակչատան

Ստորագրվածէ տպագրության`՝24.03.2006թ.: Ծավալը` 13.0 տպ. մամուլ: Չափսը՝ 60:84 1/16: Տպաքանակ5̀00:

Գինը` պայմանագրային:

«Գրականհայրենիք» հր

թյուն. Երեան 9,

Ի

ն

28: