Սիդհարթա - Հերման Հեսսե

հերմանհեսսե

սիդհարթա

հերմանհեսսե

սիդհարթա Հնդկականբանաստեղծություն

թարգմանությունը գերմաներենից

ԱշոտԱլեքսանյանի

ՍՍՃԻԵԻԸԻԵՆՃԱ

Քյուրքչյան, Երնան, 2017 Ւ

ՀՏԴ 821.112.2-31

Հեսսե

ԳՄԴՅ4(4Գերմ)44

.:

Հ 546

ՀերմանՀեսսե «Սիդհարթա» եր.: «Քյուրքչյան» ՍՊԸ, 2017

ՏՕժիճոհք.

Էյոճ /ոժլտշհճ

Օլ:Շիխոց.

թարգմանությունըգերմաներենից

Աշոտ Ալեքսանյանի

դիզայնը ԱրմենՔյուրքչյանի լուսանկարը՝Հրայր Բազէ Խաչերեանի

(Օ 1922 ԵՄՒԹոոճոո

Ւ|ՇՏՏ6

ՃԱ ՈցհէՏԷԹՏ6Բ/6ԺԵՄՁոժմՇօՌԱԾԱՇՑէհ՛ՕսցիՏսհո ոք

(Օ «Անտարես»,2017 (Օ ԱշոտԱլեքսանյան (Ձ «Քյուրքչյան» ՍՊԸ, 2017 |ՏՑԻ| 978-9939-9122-9-5

ԱՄՄՈՄ.ԵՄԱՒԼԿՇԻՄՁՈ.Օց

Կ6ՈՅց86ղո.

Բովանդակություն

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ

Բրահմանորդին

մոտ Սամանաների

Գոթամա Արթնացում

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ

Քամալա մոտ Երեխա-Մարդկանց Սանսարա Գետափին Լաստավարը

9/

Որդին

Օմ

Գովինդա գրությանհանգամանքները16/ «Սիդհարթայի»

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՄԱՍ

ԱՌԱՋԻՆ

Բրահմանորդին ստվերում, նավակներին մերձգետափնյա արնիներքո, խեժառատ անտառիստվերախիտ թավուտներում, թզենու հովանուտակհասակառավՍիդհարթան՝ բրահմանիգեղեցկատեսորդին, պատանիբազեն, Գովինդայիհետ միասին՝ իր ընկերոջ,բրահմանորդու: Արննիր շառագույննէր տալիս նրա ճերմակափառուսերին՝լողանալիս,սրբազանլվացումների ժամանակ,սուրբ զոհաբերում ներ մատուցելիս:Մանգոյի այգեստանումստվերնէր ծորում նրա սնաթույրաչքերիմեջ՝ մանկահասակ տղաներիհետ խաղալիս,մորերգեցողության, սրբազան զոհաբերությունների ժամանակ,իր ամենագետ հոր խրատաբանությունների միջոցին,իմաստունների զրույցներն ունկնդրելիս:Արդենվաղուցէր Սիդհարթան մասնակցում իմաստուններիխոսք ու զրույցին, Գովինդայիհետ խոսքարվեստի մրցույթներումվարժվումէր նա, Գովինդայի հետ միասինվարժվում էր հայեցողությունների արվեստում՝ ինքնախորասուզմանն ի խնդիր:Նա, արդենգիտակցելովու համրաձայն, կարողանումէր Օմ՛ն արտաբերել՝ բառերիբառը, Տան

այն համրաձայնարտասանել իր ներսում`շունչը պահելով, արտաշնչումով իրմիջիցի դուրս արտաբեապա ն համրաձայն

սնեռուն հոգով,ճակատըլուսաճառագած րել՝կենտրոնացած,

հստակմտածության ոգեփայլիմեջ: Նա արդենկարողանում ու էր իր էությանխորքերումԱթմանըգիտակցել,անխաթարն անանցը,տիեզերքիհետ մեկտեղվածը,մեկդարճածը: Հրճվանքնէր ծփումնրա հոր սրտումիր որդու համար,

գիտությանծարավիխորագետմի իմաստունու քարոզիչ էր նա տեսնում որդու մեջբնավորված,մի իշխան՝բրահմաններիմեջ: Օրհնանքնէր ճախրումնրա մոր կրծքիտակ,երբ նա որդունէր նայում, տեսնում նրան քայլ գցելիս,նրա նիստուամրակազմու գեղեցիկ,իր բարալիկ կացը, Սիդհարթային պատոտքերիվրաամրաքայլընթացողին,ամենակատարյալ իրենողջունողին: վարժանությամբ նորատիդուստրերի Սերնէր բորբոքվումբրահմանների սրտերում,երբ Սիդհարթանընթանումէր քաղաքինրբափոճակատով,արքենական ղոցներով՝ լուսափայլող հայաց քով, բարալիկկոնքազդրերով: Սակայնբոլորից ավելի նրան սիրում էր Գովինդան՝ Նա սիրում էր Սիդհարթայի իր բարեկամը,բրահմանորդին: հայացքնունրբագեղձայնը,սիրումէրնրաքայլվածքնու շարու արժանապատժուձներիկատարյալվայելչագեղությունն վությունը, սիրում էր այն ամենը,ինչ Սիդհարթանասում էր ու անում, բայց ամենից ավելիսիրումէր նրա հոգին,նրա վեհ ու վառվռունկամքը,նրա բարճր կրակոտգաղափարները, կոչումը: Գովինդանգիտեր, որ սովորականբրահմանչէր կատարող կամ զոհաբերություններ դառնալուիր բարեկամը ծույլ պաշտոնյա,անեծք ու նզովք շռայլող գծուծ առնտրաճառասագց, ոչ իսկչարամիտ կան, սնափառու դատարկախոս ու խարդավանող քուրմ, ինչպեսոր նա չէր լինելու բարեմիտ ու տխմարմի ոչխար՝բազմագլուխհոտիմեջ: Ոչ, ն սակայն ուսյալ,

ինքը՝Գովինդաննս չէր ցանկանումայդպիսինդառնալ,սովորականմի բրահման,որպիսիքհազարավորները կան: Նա ցանկանումէր հետնելՍիդհարթային՝ իր սիրելիին,սքանչելիին: Եւ երբ Սիդհարթան օրերիցմի օր աստվածդառնա,երբ նա երբնիցեմուտքգործիճաճանչափայլների մոտ, այդժամ Գովինդանկուզենարհետնելնրան՝որպեսնրա բարեկամը, ու նիզակակիրը, նրաուղեկիցը,որպեսնրասպասավորն նրա ստվերը: Այսպեսբոլորը սիրում էին Սիդհարթային: Բոլորիննա երջանկացնում էր, բոլորինմխիթարումէր նա: Բայց ինքը՝ Սիդհարթան,երջանկությաննանհաղորդ էր, անմասն՝ մխիթարություն ասածին:Թափառելովթզենյաց այգու վարդագույնկածաններում, նստոտելովհայեցության մարգագետնի լուրթ ստվերներում, ապաշխարության լոգարանում ամենօրյա ներ կատարելով, զոհաբերություններ լվացում մատուցելով մանգոյիայգեստանի ստվերահեղցխորաստաններում,շարժուճներիմեջ'կատարյալ առաքինությամբ, բոլորի կողմիցսիրվածլինելով ն բոլորիներջանկացնելով՝ իր սրտի մեջ, սակայն,նա երջանկություն չէր գտնում:Գետիհոսանուտ ջրերից,գիշերայինլուսատուների ներում,արեգաառկայծում կի ճառագայթների փայլատակում ներումայցելում էին նրան երազները,գրոհում անդուլ,հուզախռիվմտքերը:Անուրջներն ու հոգու տագնապներն այցելումէիննրաննան խնկարկման զոհաբերության ծխաքուլաներից, Ռիգ-Վեդայիընթերցանություններիշնչառությունից,հին բրահմայական ուսմունքների կաթիլքներից: Սիդհարթան սկսեցտառապելիրմեջբնավորված անբաՆա սկսեցզգալ ն հասկանալ, վարարվածությունից: որ իր հոր սերը,իրմորսերըունան իր ընկերոջ՝ Գովինդայի սերըբավաու կանչեն, որպեսզիմշտնջենապես մեկընդմիշտ երջանկացնեն իրեն, խաղաղեցնեն ու բավարարենիրեն: Նա արդեն կանխազգալու պեսսկսելէր հասկանալ,որ իր հարգամեծար

ու հայրնու իր մյուսուսուցիչները՝ իմաստուն խորագետբրահմանները,իրեն արդենիսկ հաղորդելեն իրենցիմաստնության մեծագույնու լավագույնմասը, որ նրանքարդենլիուլի, բերնեբերան լցրել են իր անհագուրդանոթը,բայց անոթն այդ ամբողջությամբ դեռչէր լցվել, միտքըբավարարված չէր, հոգին`խաղաղված,սիրտը մխիթարվածչէր: Լվացում ները հիանալիէին, բայց եղածը սոսկ ջուր էր, որով մեղքերը չես մաքրի,նրանքչէին հագեցնումհոգուծարավը,չէին բուժում սրտիտագնապները: Հրաշալիէին սրբազանզոհաբերություններնու աստվածներին ուղղվածաղոթքները,բայց արդյոքայդ ամենըբավարարէր: Արդյոքզոհաբերությունները երջանկություն էին պարգնում:Եվ կամ աստվածներին ուղղվածաղոթքները:Իսկապես աշխարհիարարիչըՊրաջապատինէր: Թե դա Աթմաննէր՝ Նա, Միակը,համընդգրկուն Եզակին:Արդյոք աստվածներն էլ արարածներ չեն՝ստեղծված ինչպեսես ն դու, ժամանակին ենթակա,հպատակու անցավոր... Այդ դեպքում արդյոքհարիրէր, արդարացի էր արդյոք, իմաստուներկամ արժեր արդյոք աստվածներին զոհեր մատուցանել:Ուրիշէլ ռմ զոհաբերումմատուցել,ւմ երկիր պագանել,եթե ոչ ՞Նրան՝Միակ-Եզակիին,Աթմանին:Իսկ որտեղփնտրելՆրան, որտեղէր բնակվումԱթմանը,որտեղ էր տրոփումնրա հավերժականսիրտը,որտեղ, եթե ոչ սեփականԵսի մեջ, այն ծածուկ,նվիրականխորքիմեջ պարփակ, այն անոչնչացնելիի,այլն անխորտակելիի տիրույթում,որ յուրաքանչյուրոք կրում է իր մեջ: Բայցորտեղէր, որտեղէր այդ ներքինը,այդ ամենավերջինը, որ նան Եսը, այդ սրբազնական սկիզբնէ ամենայնինչի: Այն ոչ մարմնումէ, ոչ արյանմեջ, ոչ մեջ, ինչպեսամենիցիմաստմտքումէ, ոչ էլ գիտակցության նագույններնեն ուսուցանում:Ուրեմն որտեղէ այն: Կա արդյոք մեկ այլ ճանապարհ ներթափանցելու այնտեղ՝այդ Եսի որնարժերորոնել: մեջ, իմ մեջ, Աթմանիմեջ, միճանապարհ, անել,նշել այդ ուղին,ոչ Ավաղ,ոչ ոք չէր կարողմատնացույց

չգիտերայն, ոչ հայրը,ոչ ուսուցիչներնու իմաստունները, ոչ էլ սիբազան զոհաբերության երգեցողությունները: Նրանք ամեն ինչ գիտեին՝ ու նրանցսուրբ գրությունբրահմաններն ները, ամեն, ամենայնինչ, նրանքամեն ինչիցքաջատեղյակ էին, նույնիսկավելինգիտեին,շատ ավելին,քաննույն այդ ամեն ինչն էր, աշխարհիարարչագործումը, խոսքիծագումը, կերակուրների, շնչելու ն արտաշնչելուառաջացումը, զգացմունքներիկարգն ու հարաբերակցությունը, աստվածների արարքները, այսպեսնրանքանսահմանորեն շատ բանգիտեին, բայց ինչ արժեքուներնրանցայդ գիտցածը,եթե չգիտես, չեսճանաչումՄիակնու Եզակին,կարնորագույնը, միակ կարնորը: Ճիշտ է, սուրբ գրքերի բազմաթիվքերթվածներում, հատկապեսՍամավեդայիուպանիշադներում,խոսվում է այդ ծածուկ,նվիրականի մասին,նախասկզբնականի, որքան «Քո հոգինամբողջաշխարհն հրաշալիեն այդ քերթվածները... է», գրված է այնտեղու նան ասվում է, որ մարդսքնի մեջ, խորըքուն մտած միջոցինմուտք է գործում իր նվիրական իղձերիխորխորատը՝ իր Եսի մեջ ու այնտեղապրումԱթմաէ պարփակված նի մեջ: Հիասքանչիմաստնություն այդ քերթվածներում,ամենագիտունների ողջ իմաստնությունն առկաէ այստեղ՝ ի մի ժողովված,մոգականխոսքերիմեջարտահայտված, մաքրամաքուր՝ ինչպեսմեղուներիհավաքածմեղրը: ՈՌ, ն մեծագույնհարգանքով չի կարելիթերագնահատել չվերաէ բերելգիտելիքիայն հսկայական պաշարին,որ ամփոփված այստեղ՝իմաստունբրահմանների անթիվ-անքանակ սերունդների կողմիցժողովվածու պահպանված: Բայցորտեղեն այդ բրահմանները, որտեղեն այդ իմաստնության քուրմերը,բոլոր ու անճնվեր այդ իմաստուններն ճգնավորները,որոնցհաջողվել է ոչ միայնհասու լինել այդ բարձրագույն գիտելիքին,այլն կյանքի կոչել այն: Որտեղէ այն հրաշագործգիտունը,որն ի զորու էր քնին անձնատուր եղած միջոցինԱթմանինիր այդ ոք

տրվածությունը նի գոյավիճակիմեջ,կյանքի փոխադրել արթմ կոչել, գործողությանմեջդնել այն,վերածելխոսքիու գործի: Շատուշատ արժանապատիվ բրահմանների էրճանաչումՍիդհարթան,ամենիցառաջ՝ իրհորը՝մաքրության մարմ նացումին, ամենագետին, արժանապատիվների մեջամենապատվարժանին: Երկրպագության արժանիէր իր հայրը,նրանիստուկացն ու վարքը ներշնչվածէին հեզությամբու առաքինությամբ, նրա կյանքը մաքուրէր, խոսքը՝իմաստուն,նրբանուրբու ազնվական գաղափարներն էին բնավորվածնրա ճակատիներքո, սակայննա նույնպես,այդ ամենագետը, արդյոքերանության մեջ էր ապրում,հաշտէր արդյոք ինքն իր հետ, միթենա էլ նա նույնպես,իր իմացուորոնողու ծարավմեկըչէր: Արդյոք թյանծարավըհագեցնելուհամար,ժամանակառ ժամանակ չէր դիմում սրբազանսկզբնաղբյուրներին՝` զոհաբերում նեհետ մտքերի րին, սուրբ գրքերիմասունքներին, բրահմանների փոխանակումներին: Ինչուէր նրան՝այդ անբասիրու անպարսավելիմարդունանհրաժեշտամեն օր մեղքերըքավելունի խնդիրլվացում ներիհամարհոգ տանել,ամեն օր ողջը նորից ու նորից վերսկսել:ՄիթեԱթմանը չի ապրումնրա մեջ, միՀենց նրան, թե նրա իսկ սրտումչի հոսում սկզբնաղբյուրը: է անհրաժեշտ այդ սկզբնաղբյուրն գտնելսեփականԵսիմեջ, նրա նկատմամբէ հարկավորտիրապետություն հաստատել: Ողջ մնացյալը սոսկական որոնումէ, զարտուղիոլորանների փնտրտուք,մոլորություն: սրանք Այսպիսինէին Սիդհարթայիմտածությունները, էիննրանմտատանջում, տառապանք պատճառում: Հաճախէր նա արտասանումՉհանդոգյայիմի ուպանիշադի խոսքերը.«Ճշմարիտեմ ասում, բրահմանիանունը Սատյամէ, ճշմարտապես, ով հասու է դրան,նա ամենայնօր մտնում է երկնայինթագավորությունը»: Հաճախայդ երկնանրանշատ մոտիկէր թվում, յին աշխարհը,թագավորությունը սակայնոչ մի անգամ իրեն չէր վիճակվում ամբողջապես

հասնելնրան, լիուլիհագուրդտալ իր ծարավին:Եվ բոլոր իր ու իմաստնագույնների գիտցածու ճանաչածիմաստունների ու անսում էր ինքը, խրատներին մեջ, որոնցուսմունքներին չկար մեկը, որ ամբողջովինհասած լիներ այդ երկնային թագավորությանը, լիուլի հագեցրածլիներիր այդ հավերժականծարավը: ասաց իր ընկեԳովինդա,-մի անգամ Սիդհարթան րոջը,Գովինդա,սիրելիս,հետնիրինձ, գնանք բանանի ծառի տակ միասինինքնախորասուզման վարժությամբ պարապենք: Եւ նրանք ուղնորվեցինդեպիբանանիծառը,նստոտեցին նրա տակ,այստեղ,ահա՝ Սիդհարթան, նրանիցմիքսանքայլ նստելովծառի հեռավորության վրա՝Գովինդան:Սիդհարթան, արտասատակ, Օմն արտաբերելուն պատրաստ, 22նջաձճայն նեց բանաստեղծությունը. Օմ՛ն աղեղնէ, հոգին՝նետը, Բրահման՝ նետինպատակը, Թիրախինդու պետքէ անվրեպխփես: Երբ ինքնախորասուզման վարժանքին հատկացված ժամանակնիր լրումին հասավ,Գովինդանոտքի կանգնեց: Արդեներեկոնիջել էր, նե ժամանակնէր անցնելուերեկոյան որնէ ներին:Նա ձայնեցՍիդհարթային: Սիդհարթան լվացում կերպչարձագանքեց:Նա նստած էր՝ ամբողջովինինքնախորասուզված,նրա հայացքն անշարժացած,սնեռվածէր հեռու-հեռավոր մի կետի,նրա լեզվի ծայրըդույզն-ինչդուրս էր ցցվածատամ ներիարանքից,ն կարծեսչէր շնչում:Այսպես նստած էր նա՝ խորասուզված հայեցումիմեջ, Օմն առմտածելով, նրա հոգինորպեսմի նետ նպատակաուղղված էր դեպի բրահման: Օրերիցմի օր սամանաներն էին անցնումայն քաղաքով, ուր Սիդհարթան էր ապրում:Դրանքուխտագնաց ճգնավորներէին, երեքչորացած,հանգածտղամարդիկ՝ ոչ ծեր, -

երիտասարդ,փոշեծածկու արյունամածուսերով,գրեթե մերկանդամ,արնից շոգեվառված,մենակությամբշուրջառլեցուն,Օտաված, աշխարհիհանդեպօտար ու թշնամանքով մարդկանցաշխարհում:Համրարոտիու վտիտշնագայլեր՝ խոս կրքի տաք շնչառություննէր փչում նրանցից,հյուծախու տավոր աշխարհաթողությունն անկարեկիցինքնահրաժարումը: ժամից հետո, Սիդհարթան Երեկոյան,ինքնահայեցումի խոսքնուղղեցառ Գովինդան. Սիդհարթանկմիանա Առավոտյանվաղ, բարեկամս, Նա ինքնէլ սամանա կդառնա: սամանաներին: այդ խոսքերըլսելուն պես ն իր Գովինդանգունատվեց՝ հայացքում կարդացանտեղիտալի բարեկամիանշարժացած նետը:Անմիջավճիռը,անկասելի՝ ինչպեսաղեղիցարձակված հասկապես,առաջինիսկհայացքից Գովինդանմեկընդմիշտ ոտք է կոխում ցավ. ահա, սկսվեց.հիմաարդենՍիդհարթան արդենիր ընթացքիմեջ իրճանապարհը, նրաճակատագիրն է մտնում, նրահետ էլ՝ իմը: Եւ նա գունատվեց,ինչպեսբանանի չորուկ կեղնամաշկը: Ո՛վ Սիդհարթա,-կանչեցնա,-- թույլ կտաարդյոք քո հայրը: Սիդհարթանհայաց քը նրան ուղղեց՝ասես քնիցնոր-նոր նա կարդաց,թե ինչ Նետընթացարագությամբ արթնացած: էր կատարվումԳովինդայիհոգում,կարդացնրան պաշարած նրա հնազանդհամակերպությունը: սարսափը, Ո՛վ Գովինդա,--ցածրաձայնխոսեցնա,- եկ դատարկ լույսը բաներիվրա խոսքերչշռայլենք:Վաղն առավոտյան՝ ծագելունպես,ես կսկսեմիմ սամանայական կ յանքի շրջանը: Այդ մասինայլնսոչ մի խոսք: մտավայն սենյակը,ուր կեղնաթելիցհյուսՍիդհարթան կեն խսիրիվրա նստած էր իր հայրը, անցավհոր հետնըն մնաց այնտեղկանգնածայնքանժամանակ,մինչն որ հայրը ոչ

-

-

-

զգաց,

որ

ինչ-որ մեկը կանգնածէ իր թիկունքում:Ու բրահ-

մանն ասաց. -

Դդ ես, Սիդհարթա: Դե

խոսիր, ինչիհամարոր եկել ես:

Սիդհարթան ասաց. Քո թույլտվությամբ, հայրիմ: Ես եկել եմ ասելուքեզ, եմ առավոտյան որ ես ցանկանում լքել քո տունըն ընկերանալ Իմ սիրտնինձ մղում է սամանա դառնալ:Ես ճգնավորներին: շատ կուզենայի,որ հայրսդրանչընդդիմանար: Բրահմանըլռեց, լռեց այնքան ժամանակ,որ փոքրիկ պատուհանի մեջ առկայծողաստղերըտեղաշարժվեցին ու փոխեցինիրենց դասավորությունը, մինչն որ սենյակում շարունակվողտնական լռությունն իր ավարտինհասավ: Համրացածու անշարժկանգնածէր որդին՝ձեռքերըկրծքին խաչած,համրացածու անշարժնստած էր խսիրիվրա հայրը, ն աստղերը շարունակումէինիրենցհամրաքայլ ընթաց քը երկնակամարում: Հանկարծհայրըխոսեց. Բրահմաններին վայելչէ խիստու զայրացկոտ խոսքեր ասել: Սակայնանկամորդ զայրույթնէ ցնցում իմ սիրտը:Ես չէի ցանկանաայդ խնդրանքըերկրորդանգամ լսել քո շուրթերից: Դանդաղ նստած տեղից վեր բարձրացավբրահմանը, Սիդհարթանլուռումունջկանգնածէր՝ ձեռքերըկրծքին խաչած: Էլ ինչիես սպասում,-հարցրեցհայրը: Սիդհարթան վրաբերեց,--Դու շատ լավգիտես... Զայրույթըսրտում ` հայրըդուրս եկավսենյակից,մոլեգնությանմեջ որոնեց-գտավ իր անկողիննու պառկեցվրան: Մեկ ժամ անց, քանի որ այդպեսէլ քուն չիջավ նրա աչքերին, բրահմանըվեր կացավ,ետուառաջքայլեր գցեց ու դուրս եկավ տնից: Սենյակիփոքրիկպատուհանի միջից նա ներսնայեց, այնտեղնա տեսավՍիդհարթային՝ նախկին դիրքովկանգնած,ձեռքերըկրծքինխաչած,անդրդվելիորեն -

-

-

անշարժացած: Մթնշաղիմեջգունատկայծկլտումէր նրա լուսավոր վերնազգեստը: Զայրույթըսրտում`հայրըվերադարձավիրննջատեղին: Մեկ ժամ էլ չէր անցել,քանիոր այդպեսէլ քուն չիջավ քայնրաաչքերին,բրահմանը նորիցվեր կացավ,ետուառաջ լեց, տնիցդուրս եկավու տեսավ,որ լուսինըհայտնվելէ: Սենյակիպատուհանի միջիցնա ներսնայեց,այնտեղկանգնածէր ու Սիդհարթան՝ անշարժացած անդրդվելի,խաչածձեռքերով, Մտալուսնիլույսնէլ վետվետումէր նրա մերկսրունքներին: հոգ սրտովհայրըվերադարձավ իր քնարանը: Այսպեսնա նորից եկավ մեկ ժամից, հետո էլ` երկու ժամից,նայում էր պատուհանի մեջ, ուր կանգնածէր Սիդհարու խավարի թան՝լուսնաթաթախ, մեջողողված: աստղալույսի Հետո ժամերանց շարունակգալիս էր նա, լռելյայննայում սենյակիցներս, տեսնում անդրդվելիորեն կանգնածին,նրա սիրտըզայրույթովէր լցվում, տագնապումէր նրա սիրտը, լցվում ցավ ու կարեկցանքով: Եվ տվնջյանընախորդողվերջինգիշերաժամին,մինչ օրը կսկսվեր,նա կրկինվերադարձավ, ներխուժեցսենյակու տեսավպատանուն նույնդիրքումկանգնած,որն այս անգամ նրանթվացավելիմեծացածու օտարոտի: Սիդհարթա,ասաց նա,- էլ ինչիես դու սպասում: Դու լավգիտես: Դու այդպեսմնալու ես կանգնածու սպասելուես մինչն օրը բացվի,հետո կեսօրլինի ու երեկոնիջնի: Ես կանգնած կմնամ ու կսպասեմ: Դու կհոգնես,Սիդհարթա: -

-

-

--

-

-

-

-

-

-

Կհոգնեմ:

թմբիրիմեջ, Սիդհարթա: կհանգչեսմահագուշակ Ոչ, ես թմբիրինչեմ տրվի: Դու կմահանաս, Սիդհարթա: Դու

Ես

կմահանամ:

-

Դու

նախընտրումես մահանալ,քան թե հորդհնա-

զանդվել: Սիդհարթան միշտէլ հնազանդէ եղել իր հորը: ես քո նկրտումից: Ուրեմնդու հրաժարվոռմ Սիդհարթան կանիայնպես,ինչպեսհայրըկկարգադրի: ներս:ԲրահՕրվաառաջինլույսիծվեննընկավսենյակից մանընկատեց,որ Սիդհարթայի ծնկներըթեթնակիդողում են: ԲայցՍիդհարթայիդեմքիննա դող չտեսավ,աչքերընայում էին հեռուն: Հանկարծհայրըհասկացավ,որ Սիդհարթան այս պահից ի վեր այլնս իր հետ չէ ն հեռացելէ հայրենիտնից,որ նա այլնսլքելէ իրեն: ուսին: Հայրը ձեռքովդիպավՍիդհարթայի Դու անտառ կգնաս,--ասաց նա,- ու սամանա կդառնաս: Եթե անտառում դու երանությունգտնես,եկ ն ինձ էլ սովոն րեցրուայն: Եթե հուսախաբություն ճաշակես,վերադարձիր Դե մենքնորից միասինզոհեր կմատուցենքաստվածներին: հիմագնա,համբուրիր մորդ,ասա նրան՝ուր ես գնում:Իսկինձ համարժամ է արդենիջնելուգետափու առաջինլվացումը Նա ձեռքըետ տարավորդու ուսիցու դուրս եկավ: կատարելու: Սիդհարթանմի պահ երերաց,երբ փորձեցառաջինքայլն անել: Բայցնա տիրապետություն հաստատեց իր անդամների վրա, խոնարհվեցհոր առաջ ն ուղնորվեցմոր մոտ՝ անելուու ասելուհամարայն, ինչ որ հայրնէր կարգադրել: Երբ օրվա առաջինլույսի բացվելունպես՝ անզգայանա ցածու ընդարմացած ոտքերով,դեռնսքնի մեջ ընկղմված՝ քաղաքնէր լքում, վերջինխրճիթիստվերների միջիցպոկվեց ու ոոխտավորին միացավմի աղոտ նշմարելիկերպարանք, որ Գովինդանէր: ու ժպտաց: Դու եկար,--ասաց Սիդհարթան Ես եկա,--ասաց Գովինդան: -

-

-

--

-

-

մոտ Սամանաների Նույն օրվաերեկոյաննրանքհասան ճգնակյացներին՝ ն առաջարկեցին չորացածսամանաներին, նրանցուղեկիցն ու հնազանդաշակերտները դառնալ: արժանացավ: Նրանց առաջարկնընդունելության Սիդհարթանիր հանդերձանքը նվիրեցփողոցումհանդիպածմի աղքատ բրահմանի: Իր մարմնիվրա Սիդհարթան կրում էր միայն ամոթույքիծածկագոտինն որպես պարզ ծածկոց ծառայողհողագույն, ցանցկենմի ձորձ: Նա այժմ օրական միայն մեկ անգամ էր սնվում, ընդ որում` եփած կերակուրբնավ չէր ընդունում:Տասնհինգօր շարունակնա ծոմ պահեց:Հետո էլ քսանութօր անընդմեջ ծոմ պահեցնա: Նրա մարմինընվաղեց-հյուծվեց,այտերըներս ընկան:Կիզիչ անուրջներըկրակի քուլաների պես դուրս հորդացիննրա լայնացած ակնախոռոչներից, չորությունիցճաքճքածնրա մատներիներկարուկեղունգներէին աճել, կզակըպատվել էր չորուկ, գզգզվածմորուքով:Նրա հայացքը կարծրանում էր կանանց հանդիպելիս,շրթունքներըծամածռվում էին

նողկանքիզգացումից,երբնա անցնումէր քաղաքիփողոցներով գեղեցիկ հագնված մարդկանց հարնանությամբ: Նա տեսնում առնտուր անելիս, էր վաճառականներին իշխաններին՝ որսի շտապելիս, մահացածներիվրա սգաառաջարկող ցող հարազատներին, իրենցփաղաքշանքներն հիվանդիհամարհոգացողբժիշկների,քուրպոռնիկներին, մերի, որ հունձքիժամանակնեն որոշում,իրարսիրատածող ու կերակրողմայփաղաքուշսիրահարների, նորածիններին րերի, ն ոչինչ, ոչինչ նա արժանիչէր համարումիր հայացքին, այդ ամենըսուտ էր, խաբեություն,ողջը գարշահոտող կեղծիք էր, ողջը միայնթվացյալիմաստէր պարունակում, կեղակարծերջանկությունու գեղեցկություն,ողջը բուրումէր ու նեխահոտությամբ: Դառնապաանգիտակից փտախտով տիր համ ուներաշխարհը:Ողբ ու տառապանք էր կյանքը: Մի նպատակէր կանգնածՍիդհարթայիառաջ, միակ մի նպատակ.դատարկվելամեն ինչից,իր միջիցդուրս մղել ամենայնձգտում ու ցանկություն,ձերբազատվելերազներից, հրաժարվել ուրախություններիցու տառապանքից: Ինքն իրենիցհեռանալ-անէանալ,դադարելսեփականեսն զգալուց, դատարկված սրտիհամարհանգիստգտնել,ինքու նաձերբազատված ինքնՕտարված մտքի մեջ պատրաստ լինել ընդունելուհրաշքը, սա էր նրա նպատակը:Երբ ողջ եսը հաղթահարվածու մահացածլիներ, երբ սրտումբույն ու դրած բոլոր ցանկություններն մղումներըմարածլինեին, այդժամ արդենպետք է ծնունդառներայն ամենակատարյալը, այննվիրականբանը,որն այլնս եսը չէ, այն մեծահսկա գաղտնիքը: Լռելյայն կանգնածէր Սիդհարթանարեգակիուղղաձիգընկնողճառագայթների ներքո՝ցավիցայրվելով,ծարավից տոչորվելով, ն կանգնածմնաց այնքան ժամանակ, մինչն որ դադարեցայլնս ոչ ցավ զգալ ն ոչ էլ ծարավ:Լուռումունջկանգնածէր նա հորդառատթափվողանձրնների

տեղատարափի տակ,նրամազերիցջուրնէր ծորում՝սառցակալողուսերնի վար,ցրտահարված կոնքու ոտքերիցսահում ցած, ապաշխարողնանշարժացածկանգնելէր, մինչն որ ուսերնու ոտքերնայլնսդադարեցին մրսել, ասես պապանձվեցինու խաղաղություն իջավնրանցվրա:Լռել յայն պպզում էր նա փշատատասկավոր թփերիմեջ, շոգեխաշվածմաշկից արյուննէր կաթիլ-կաթիլծորում, թարախակալած պալարներից շարավն էր արտասորում,բայց Սիդհարթանշարունակումէրնույն դիրքումնստած մնալ, ասես քարացածլիներ ու անշարժացած,մինչն որ արյուննայլնս դադարեցհոսելուց, ոչինչայլնսչէր ծակում,ոչինչչէր այրում: Սիդհարթաննստել էր ուղղաձիգդիրք ընդունած ն սովորումէր շնչառությունըխնայել,սովորումէր նվազշնչառությամբբավարարվել, ապա ն ընդհանրապես կանգնեցնել շնչառությունը:Շնչառությանըզուգահեռնա միաժամանակ վարժվում էր հանգստացնելսրտի խփոցները,պակասեցնել դրանքհասցնելովնվազագույնի,մինչն որ սիրտըգրեթե կանգառնելուաստիճանդադարերտրոփելուց: Ավագսամանաներից ուսանելով՝ վարժվումէր Սիդհարթան ինքնահրաժարման արվեստին,ինքնախորասուզմանը, սամանայական նոր կարգերին:Մի ձկնկուլ թռավ բամբուկի անտառիվրայով, ն Սիդհարթանընդունեցձկնկուլինիր հոգու մեջ, թռավ-անցավանտառիու սարերիվրայով, դարձավ ինքն էլ մի ձկնկուլ, որ խժռումէր գորտերին,տառապում էր ձկնկուլներիսովով, խոսում էր ընդօրինակելովձկնկուլների կռկռոցը,մահանում ձկնկուլներիմահով:Մի սատկած շնագայլէր պառկածավազուտափինն Սիդհարթայիհոգին սահեցնրադիակիմեջ,դարձավշունչըփչածմի շնագայլ,որ պառկելէր ծովեզրին,ուռչելփքվելէր, գարշահոտումէր ու կողմիցպատաապականում շուրջբոլորը, հետո բորենիների կողմիցմաշկազերծարվեց,կմախռոտվեց,ցին-ուրուրների քի վերածվեց,դարձավփոշիու տարածվեցարձակդաշտերի

մեջ: Հետո Սիդհարթայիհոգին վերադարձավ,մահացավ, սփռեց,փոշիացավ,շրջապտույտիպղտոր ապականություն հափշտակությանմեջ բույրն իր արձակեցն դարանակալ սպասումէր նորանորբացահայտումների կարոտ,ինչպես որսորդնէ դիրքավորվում՝ դատարկսպասումինտրված,ուր հարկէր շունչը պահելու արյանշրջանառությունը կանգնեցու տառապանքից նել, ուր սկիզբ էր առնում պատճառներից Նա սպանումէր իր մեջծնունդառնող զերծհավերժությունը: մտքերը,սպանումէր իր հիշողությունը,նա ճողոպրումէր իր եսից՝հազարավորօտար կերպարանքներ ընդունելով,դառնալով մեկ գազան,մեկ մեռելոտի,քար ու փայտ,դառնում էր ջուր, ն ամեն անգամարթնանալովվերագտնումէր իրեն, թվում էր մերթ արն ու մերթ էլ լուսին, հետո վերադառնում էր իր եսին, տարուբերվում էր շրջապտույտիոլորաններում, ծարավից տոչորվում,հաղթահարումէր այն, հետո նորից ծարավիմատնվում: Շատ բան սովորեց Սիդհարթանսամանաներիմոտ, ուսանեց շատուշատ ճանապարհներ,որ մարդուս սովորեցնում էին հեռանալ սեփականեսից: Ինքնահրաժարման ճանապարհընա անցնումէր ցավի միջով, կամավոր տառապանքիտրվելու ու ցավի հաղթահարմանմիջոցով՝ հաղթահարելովսովը, ծարավնու հոգնությունը:Եսից հրաժարմանճանապարհընա անցնումէր հայեցողականվարու ժանքներիմիջոցով,բազմատեսակ պատկերացումներին մտահասու էր լինում սնամեջառմտածումնեիմաստներին նա սովորին ապավինելով:Այս ն մյուս ճանապարհներով րում էր ընթանալ,հազարավորանգամներնա լքեց իր եսը, ժամերու օրերշարունակնա տնականորեն մնացոչ-եսիմեջ: Սակայնորքանէլ ճանապարհները հեռացնումէինեսից,վերջիվերջոնրանք մշտապեսգալիս-դեմէին առնում այդ նույն եսին: Որքանէլ Սիդհարթանհազարավորանգամներխուսափերիր եսից՝միառժամանակ բնակությունհաստատելով

ոչնչի մեջ, կենդանուկամքարիմեջ, վերադարձնանխուսափելի էր, անխուսափելի էր ժամը, երբ նա վերագտնումէր ինքն իրեն արեգակիկամ լուսնի ճառագայթներիներքո, ստվերներումկամ անձրնիտակ, վերստինվերստանալով ինքնիրեն,դառնալով վերստինզգայելով նույնՍիդհարթան, նախասահմանված շրջապտույտիտառապանքների շղթան: Նրա կողքինապրումէր Գովինդան՝ իր ստվերը,անցնում էր նույն ճանապարհը, ենթարկվումմիննույնկտտանքներին: Հազվադեպէին նրանք իրար հետ զրուցումայնպիսի բաների մասին, որոնք ծառայությանու վարժանքների պահանջներիցանդին էին: Երբեմն-երբեմներկուսով անցնումէին գյուղերի միջով՝իրենց ու իրենցուսուցիչների համարկերակուրմուրալունպատակով: Ի՛նչ ես դու մտածում, Գովի՛նդա,-իրենց այդ մուրացկանությանուղնորություններիցմեկի ժամանակհարցրեց Սիդհարթան,-ի՞նչես կարծում՝ արդյո՛քմենք առաջ ենք գնացել:Հասե՛լենք մերնպատակին: ու ասաց,Մենք սովորեԳովինդանպատասխանեց ցինք ն շարունակումենք սովորել: Դու մեծ սամանա կդառԴու շատ արագ յուրացրիրբոլոր խստանաս, Սիդհա՛րթա: վարժանքները,ծեր սամանաներըհաճախակիզարմացք ապրեցինքո առիթով:Դու սուրբ կդառնաս,ո՛վՍիդհարթա: Խոսեց Սիդհարթան. Ինձ այդպես չի թվում, բարեկամս: Այն, ինչը ես այս օրերին սովորեցի սամանաների մոտ, ո՛վ Գովինդա,այդ ամենըշատ արագ ու հեշտությամբ կարողէի ինքնուրույնէլ սովորել: Պոռնկականթաղամասի կառապաններիու յուրաքանչյուր պանդոկում,բարեկամս, ես այդ ամենըկսերտեի: վեգ խաղացողների շրջապատում ԽոսեցԳովինդան. Սիդհարթանանշուշտկատակում է շնչադու կարողէիր ինքնախորասուզումը, ինձհետ: Ինչպե՛ս ռությանպահումը,սովի ու ցավի նկատմամբանզգայունամոտ: կությունըսովորելայդ տառապյալների -

-

-

Եվ Սիդհարթանկամացուկասաց, ասես ինքն իր հետ խոսելիսլիներ. Ի՛նչ է ինքնախորասուզումը: Ի՞նչասել է մարմնից հրաժարումը:Ի՞նչէ ծոմ պահելըկամ ի՞նչասել է շնչառության կանգառումը:Դա փախուստէ եսից, դա մի կարճատն փախուստէ սեփականեսի կեցությանտառապանքներից, ու ցավի հանդեպմի կարճաժամկյանքի անիմաստության կետինքնաթմրեցում: Այդնույն փախուստը, այդ նույն ժամանակավորընդարմացումը եզնարածըգտնումէ իջնանատանը, երբ նա մի քանի գավաթ բրնձագինիէ ըմբոշխնումկամ էլ եփ գալուց թթվեցվածկոկոսիկաթ: Այդժամնա այլնս իր եսը չի զգում, այդժամնա այլնս չի զգում կյանքի տառապանքները,այդժամ նա ժամանակավորապես ընդարմացում է գտնում:Բրնձագինուգավաթիվրա նիրհածմիջոցին նա գտնում է նույն բանը,ինչ Սիդհարթան ու Գովինդանեն գտնում,երբ երկարատնվարժանքներիարդյունքումնրանք հեռանում են իրենց մարմնավորթաղանթից ն բնակություն հաստատում ոչ-եսի մեջ: Այսպեսէ հարցըդրված,ո՛վ Գովինդա: Եվ ասաց Գովինդան. Հիմա դու այդպեսես խոսում, ո՛վ բարեկամ,սակայն շատ լավ գիտես, որ Սիդհարթանբնավ էլ եզնարածչէ ն ոչ էլ սամանան՝ հարբեցող:Ճիշտ է, հարբեցողըընդարմացում ու է գտնում,ճիշտ է, որ նա ժամանակավոր ապաստարան հանգիստ է գտնում, բայց նրա ինքնախաբկանքը շուտով ցնդում-անցնումէ ու նա վերստինհայտնվումէ իր նախկին վիճակում,դրանիցնա ավելիիմաստունչի դառնում,ճանաչողականգիտելիքներչի հավաքում,ավելիբարձրաստիճանի չի բարձրանում: Եվ Սիդհարթանժպիտովպատասխանեց դրան. Ես չգիտեմ,ես երբեքհարբեցող չեմ եղել:Բայցայն, որ ես՝ Սիդհարթաս, ու ինքնասուզումներում իմվարժանքներում -

-

-

միայնկարճժամանակովեմ ընդարմացումգտնում Ա նույնու քան հեռու եմ գտնվումիմաստնությունից փրկությունից, ինչպեսոր մորսորովայնումպահտվածերեխայության միջոցին, դա ես գիտեմ,Գովինդա,ես դա գիտեմ: Մեկ ուրիշանգամէլ, երբՍիդհարթանԳովինդայիհետ լքեց անտառը գյուղերիցմեկումիրենցեղբայրներիու ուսուցիչներիհամարմիքիչ կերակուրմուրալունպատակով, Սիդհարթանսկսեցխոսելն ասաց. Հիմա՞ինչ կասես, Գովինդա,հիմամենք ճշմարիտ ճանապարհիվրա՛ ենք: Այժմ արդենմենք ընդհուպմոտեցել ենք ճանաչողությանը,բարձրագույնգիտակցությանը: Մոտեցե՛լենք մենք արդյոք փրկությանը:Իսկ գուցե մենք բնավէլ շրջանակիմեջչենք ընթանում,մենք, որ շրջապտովտից ազատվել,փախչելէինք մտածում: ն ասաց. Գովինդանպատասխանեց բայց դեռ Մենք շատ բան սովորեցինք,Սիդհա՛րթա, շատ բաներ էլ կան սովորելու: Մենք շրջանակիմեջ չենք ընթանում,մենք դեպի վերն ենք ընթանում,շրջանակըմի մենք արդեն ոլորապտույտ պարույր է, որոշ աստիճաններ բարձրացելենք: Պատասխանեց Սիդհարթան. Ի՛նչտարիքիկլինի,քո կարծիքով,մեր ամենատարեց սամանան,մեր պատվարժան ուսուցիչը: Խոսեց Գովինդան. Ամենածեր սամանան գուցե կլինի մի վաթսուն տարեկան: Սիդհարթանվրա բերեց. Նա արդենբոլորել է իր վաթսունտարին,բայց Նիրյոթանասունտարեկան, վանայինդեռչի հասել:Նա կդառնա ու կշարուապա ն ութսուն,ես ու դու էլ, մենք նս կծերանանք նակենքվարժանքներկատարել,ծոմ պահելու մեդիտացիաներ անել: Բայց Նիրվանայինմենք չենք հասնի, ոչ նա, ոչ -

-

-

-

-

էլ մենք: Ո՛վ Գովինդա,ես կարծումեմ, որ գոյություն ունեգուցե ն ոչ ոք, ոչ մեկըՆիրվանացող բոլոր սամանաներից սփոյին չի հասնի:Մենք գտնումենք մխիթարություններ, ուսանում հմուտ փանք,մենքգտնումենք ընդարմացումներ, որոնցով ինքներս մեզ խաբում ենք: ճարտարություններ, Սակայնամենակարնորը ուղիներիուղին, մենք այդպեսէլ

չենք գտնում:

սարԴուչե՞՛ս կարող,-խոսեցԳովինդան,--այդօրինակ սափելիբառերչարտասանել,Սիդհա՛րթա... Ինչպեսկարող -

է պատահել,որ այդքանգիտունայրերիմեջ, այդքանբրահ-

մանների,այդքան շատուշատ կորովի ու արժանապատիվ սամանաների մեջ, այդքանորոնողների,այդքանեռանդուն ինքնասույզների թվում, այդքանսուրբ մարդկանցմեջ ոչ ոք ուղիներիուղինչգտնի: Սիդհարթանսակայնխոսեց մի այնպիսիձայնով,որն իրմեջ այնքա՛նտխրությունու ինքնահեգնանք էր պարունակում, անչափկամացուկ,փոքր-ինչտխուր,մի քիչ էլ ծաղրականու հեգնախառն հնչերանգով. Շուտով, Գովինդա,քո բարեկամըկթողնիսամանաների այս ուղին, որը նա այս էլ այսքաներկարժամանակ քեզ հետ միասինանցելէ: Ես տոչորվումեմ ծարավից,ո՛վԳովինդա, ն այս երկարուձիգսամանայական ուղում իմ ծարավը դույզն-ինչչպակասեց:Ես մշտապեսծարավի եմ եղել առ ես մշտապեսհարցականներով ճանաչձողությունը, լեցուն եմ եղել: Ես հարցուփորձեմ արել բրահմաններին,տարիներ շարունակ, հարցախուզելեմ սուրբ Վեդաներին,նույնպես եմ հարցումտարիներշարունակ,հեզաբարո սամանաներին ներ ուղղել, երկար ու ձիգ տարիներշարունակ:Գուցե, ո՛վ Գովինդա,նույնքանլավ ն ճիշտ կլիներ,նույնքանխելամիտ ու նույնքան կազդուրիչկլիներ, եթե ես ռնգեղջյուր-թռչունին կամշիմպանզեներին հարցախույզարածլինեի: Երկար ժամանակինձանիցպահանջվեց,ն դեռ վերջինչեմ հասել -

մեն-միակ բանը հասկանալուհամար, ով Գովինդա. այն, որ հնարավորչէ որնիցեբան սովորել...Ես կարծումեմ, որ իրականումչկա, գոյություն չունի այն բանը, ինչը մենք Կա, գոյությունունի, բարե«սովորել»ենք անվանակոչում: կամս, միայնմի գիտելիք,որն ամենուրէ, ն դա Աթմաննէ, այն իմմեջ է ն քո մեջ ն յուրաքանչյուրէակիմեջ: Եվ ահա ես սկսումեմ հավատալ,որ ճանաչողությունը,գիտությունըչունի ավելի կատաղիթշնամի,քան գիտենալուցանկությունն է, քան սովորելը: ԱյդժամԳովինդանկանգառավճանապարհիմեջտեղում, բարձրացրեց ձեռքերնու ասաց. Սիդհարթա,դու չես կարող քո ընկերոջը նման ճառերով չվախեցնել... Քո խոսքերն, իսկապես,վախ են արթնացնումիմ սրտում: Դու միայն մտածիր.էլ ո՛ւր մնաց աղոթքի սրբությունը, ուր մնաց բրահմանականդասի ո՛ւր մնաց սամանաներիսրբազարժանապատվությունը, նությունը, եթե այդ ամենն այնպեսլիներ, ինչպես դու ես ասում, եթե ուսուցում գոյություն չունենար... Ի՞նչկլիներ, ո՛վ Սիդհարթա,ի՞նչկլիներ այն ամենի հետ, ինչը սուրբ է երկրիսերեսին,ինչն արժեքավորէ ու մեծարանքիարժանի... Եվ Գովինդանմի հատվածմրմնջացինքն իր համար, Ուպանիշադից մի կտոր. Ով խորհրդածելով,մաքրամաքուրմտքով,խորասուզվում է Աթմանիմեջ, Է նրա սրտիերախոսքերիմիջոցովանարտահայտելի նությունը: ՍակայնՍիդհարթանլուռ էր: Նա մտածում էր այն խոսքերիմասին,որոնքԳովինդանուղղելէր իրեն,ն մտածում էր հնչյունը: այդ խոսքերիմասինմինչնամենավերջին Այո, մտածում էր նա, գլուխը խոնարհածդիրքով կանգնած,ի՞նչէ մեզ մնում այն ամենից,ինչը մեզ սուրբ է այս

-

պատկերանում: Ի՞նչէ մնում: Կա՞ պիտանացու մի բան:Եւնա տարուբերում էր գլուխը: մոտ ապրելուու վարժանքներ կատարեՍամանաների լու երեք տարինլրանալունպես, առաջինանգամըլինելով, ինչ-ինչ դուզնաքյաու զարտուղիճանապարհներով,երկու պատանիներին հասավմի լուր կամ ասեկոսե,գուցե առասպել.հայտնվելէր մեկը,ում կոչումէինԳոթամա՝ Վեհագույնը, Բուդդան,որնիրմեջհաղթահարելէր աշխարհիտառապանքը ն կանգնեցրել էր վերածնությունների, վերամարմնացումների անիվը:Ուսուցանելով,պատանիներով շրջապատված՝ նա թափառումէր երկրովմեկ, աշխարհիցաշխարհ,առանց կայքի, տնանկ,անկողակից,ճգնակյացիդեղին թիկնոցով, ու բայց կայտառճակատով,երանելիմեկը, ն բրահմաններն իշխաններըխոնարհվումէին նրա առաջ ու նրանաշակերտ դառնում: Այս առասպելը,այս ասեկոսեն,այս հեքիաթը տարփողվումէր այս ու այնտեղ՝ հույզ ու խանդսփռելովշուրջբոլորը, քաղաքներումբրահմաններն այդ մասինէին խոսում, անտառներում` սամանաները,ամենուրն մշտապեսհնչում էր Գոթամայի անունըԲուդդայի,պատանիների ականջներում, չարերիու բարիների,դրվատականփառաբանությունների ու պարսավանքի տեսքով: Ինչպես որ մի երկրում ժանտախտնէ տիրապետություն հաստատում, ն լուրը սկսումէ թնածել, այս ու այնտեղ անպայմանհայտնվումէ մեկը, մի իմաստուն,գիտուն մի այր, որի խոսքնու հագագըբավականեն, որպեսզիապաքինենյուրաքանչյուրվարակվածի,ն ինչպեսոր այնուհետն է երկրովմեկ, ն ամեն ոք նրանից այդ լուրը կտրում-անցնում է խոսում,շատերըհավատումեն, շատերնէլ կասկածում, շատերնէլ, սակայն,շուտովճանապարհեն ընկնում՝իմաստունին,փրկչինորոնելու,այդպեսէլ երկրովմեկկտրեց-անցավ այն առասպելը,այն բուրումնավետասքը Գոթամայի՝

Բուդդայիմասին,Սաքյացեղից սերողիմաստունի:Հավաասում էին, որ նա տիրապետում տացողներն էր բարձրագույն նա հիշումէ իրնախկինկյանքը,նա հասել ճանաչողությանը, էր Նիրվանայինն այլնս երբեք չէր վերադառնալուշրջապտույտիմեջ, այլնս երբեք չէր ընկղմվելուկերպարանքների պղտոր հորձանուտը: Շատուշատհիասքանչու անհավատալի բաներէին պատմվում նրա մասին,նա հրաշքներէր գորհետ: Նրա ծել, սատանային հաղթել,խոսելէր աստվածների թշնամիներնու չհավատացողները, սակայն,ասում էին, որ այդ Գոթամանկեղծգայթակղիչէ, նա իրօրերնանցկացնում էր բարեկեցությանմեջ, արհամարհում էր զոհաբերումները, բնավ ուսյալ կամգիտունմեկը չէր, ոջ խստավարժանքների էր տիրապետում,ոչ էլ՝ ինքնաձաղկմանը: Քաղցր էր հնչումԲուդդայիմասինպատմվողզրույցը, կախարդանքն էր բուրումայդ պատմություններից: Հիվանդ էր աշխարհը,ծանր էր կրել կյանքի բեռը. ն ահա, տես, թվացթե ուր որ է մի աղբյուր է ցայտելու,թվացսուրհանդակի կանչն է օդի մեջ հնչում՝սփոփիչ,փխրաբեկ,լի ազնվածին խոստումներով:Ամենուր, ուր էլ որ Բուդդայի մասին պատմողզրույցը հնչելիս լիներ, ամենուրեք Հնդկաստանի բոլոր երկրամասերում, պատանիները սրումէին ականջները կարոտախտի պես մի բանզգայելով, հույսով էին լցվում, ն քաղաքներիու գյուղերիբրահմանորդիների շրջանում յուրաքանչյուր ուխտավորու օտարականմեծարանքիու բարիողջույնի էր արժանանում,եթե նա լուր էր բերումնրա մասին, նրա`Վեհագույնի,Սաքյամունիների տոհմիցսերողիվերաբերյալ: սամանանեՋրույցը թափանցեցնան անտառաբնակ րի շարքերը,հասավնան Սիդհարթային,նան Գովինդային գտավթնածողզրույցը, դանդաղ,կաթիլ առ կաթիլ,յուրաքանչյուրկաթիլըհույսովծանրացած,յուրաքանչյուրկաթիՆրանք քիչ էին խոսում լը ծանրացածտարակուսանքից:

մասին, քանի որ սամանաներիցամենատարեցնայդ առասպելի հանդեպ բարեկամաբարչէր տրամադրված: Նա ենթադրում էր, որ այդ կարծեցյալԲուդդա կոչվածը նախկինումմի ճգնավոր պետք է եղած լիներ, անտառաու աշխարհաբնակմեկը, որ հետագայումբարեկեցությանն յին հաճույքներինէր վերստինվերադարձել,այնպեսոր այդ Գոթամաննրանբնավչէր հետաքրքրում: Ով Սիդհարթա,- մի անգամ խոսեց Գովինդանիր բարեկամիհետ:- Այսօր ես գյուղ էի այցելել, ն բրահմաններից մեկն ինձ իր տուն հրավիրեց, ու նրա հարկիներքո ես հանդիպեցիՄագադհայիցեկած մի բրահմանորդու, որն իր սեփականաչքերովէր տեսել Բուդդայինն լսել նրաքարոզը: Ճշմարիտեմ ասում` կրծքիստակ2շնչառությունս ցավեցնելու չափճնշեց ինձ, ու ինքս ինձ մտածեցի.արդյո՛ք ինձ էլ, ու ինձ, բախտկվիարդյոք մեզ երկուսիսէլ Սիդհարթային ճակվի այդ կատարյալսուրբ մարդուբերանիցնրաուսմունքը լսել... Դե խոսիր,բարեկա՛մ, չգնա՞նք մենքէլ այնտեղլսելու համարԲուդդայիուսմունքընրա իսկ շուրթերից: Սիդհարթանասաց. Ով Գովինդա, ես մշտապեսկարծել եմ, թե Գովինդան կմնա սամանաներիմոտ, ես միշտ հավատացածեմ եղել, թե դա է նրա նպատակը.դառնալվաթսուն,յոթանասուն տարեկանԱ մշտապեսզբաղվելսամանաների մշակած ու ճարտարարվեստով Բայց արի ու խստավարժանքներով: տես, որ ես Գովինդայինլավ չեմ ճանաչել,շատ քիչ բանեմ իմացելնրա սրտիմասին:Հիմա, թանկագի'՛նս, դու ուրեմն ուզում ես մի նոր ուղի բացել ն գնալ այնտեղ,ուր Բուդդանէ իր ուսմունքըքարոզում: Գովինդանասաց. Դու միայնհեգնում ես: Դու դեռ շա՛տպետքէ այդպես հեգնանքովխոսես...Բայց արդյո՛ք քո մեջ էլ ցանկություն կամ փափագչի արթնացելլսելու այդ ուսմունքը:Եվ այդ

-

-

-

դու

չէիր, որ մեկ անգամինձ ասացիր,թե դու այլնս երկար

չպետքէ ընթանասսամանաների ճանապարհով: ԱյդժամՍիդհարթանժպտացմիայնիրենհատուկժպիտով, ընդ որում`նրա ձայնի հնչողությունըտխրությանու հեգնանքիխառընրբերանգներընդունեց,ու նա ասաց. Դու շատ ճիշտ, իսկապեսճիշտ խոսեցիր,Գովի նդա, ն ճիշտհիշեցիրայն,ինչընան ինձհիշեցրիր:Բայցայդ դեպքում դու այնմյուսնէլ կարողէիր հիշել, որ ինձանիցէիր լսել, այն, որ ես թերահավատությամբեմ վերաբերումն հոգնել ն եմ ամեն տեսակուսմունքներիցու ուսուցողություններից, որ իմ հավատըքիչ վստահությունէ տածում այն խոսքերի նկատմամբ,որոնքուսուցիչներիմիջոցովեն մեզ լսելի դառնում: Բայց թող այդպեսլինի, սիրելիս, ես պատրաստ եմ այդ ես իմ սրտիմի անկյունումկարծում ուսմունքըլսելու, չնայած՝ եմ, որ մենք արդենիսկճաշակելենք այդ ուսմունքիլավագույն պտուղը: խոսեցԳովինդան. Քո պատրաստակամությունը է իմ սիրուրախացնում է դա հնարավոր:Ինչպե՛ս կարող տը: Բայցասա' ինձ՝ինչպե՛ս է Գոթամայիուսմունքը, դեռնսայնչունկնդրած,արդենիսկ մեզ պարգնածլինի իր լավագույնպտուղը: ն ասաց. Խոսեց Սիդհարթան Եկ մենք ճաշակենքայդ պտուղը, իսկ մնացյալըթող սպասի,Գովինդա...Այդ պտուղը, սակայն,որի համարմենք արդեն իսկ երախտապարտենք Գոթամային, կայանում է նրանում, որ այն մեզ կտրել-հեռացնել է տալիսսամանանեայնմեզ ուրիշ-ուրիշ,ավելիլավբաներ րից... Թե արդյո՛ք էլ է ե՛կդրանհանգիստսրտովսպասենք: ընծայելու,բարեկա՛մս, ՍիդՆույն օրը նեթ սամանաներիցամենատարեցին հարթանտեղեկացրեցիր որոշմանմասին, այն, որ ինքը սամանայինայդ ցանկանումէլքել նրան:Նա ամենատարեց ու մասին տեղյակ պահեց ամենայնքաղաքավարությամբ -

-

-

ու համեստությամբ, որպիսինպատշաճում է պատանիներին Սամանան սակայնզայրացավ,կատաղուաշակերտներին: էլ ուզում թյան գիրկնընկավ՝լսելով, որ երկուպատանիներն են իրենլքել, բարձրաձայն գոռգոռաց, լուտանքներտեղաց, թույլ տվեց նրանց հանդիմանական արտահայտություններ հասցեին: Գովինդանվախեցավու շփոթությանմեջ ընկավ,Սիդհարթան, սակայն, շրթունքները մոտեցրեց Գովինդայի ականջինու կամացուկ2շնջաց. Հիմա ես ծերունունցույց կտամ,որ ես ինչ-որ բան, սովորելեմ իրենից: համենայնդեպս, Քանի որ նա շատ մոտ էր կանգնածսամանային,հոգին կրծքի տակ հավաքած՝իր հայացքով նա որսաց ծերունու հայացքը, հմայեց նրան, սպանեց,կամազրկեցնրան, ենթարկեցրեց իր կամքին, հրամայելուպես կարգադրեց նրան անձայնանելու այն, ինչ ինքը նրանից պահանջում էր: Ծերունին պապանճձվեց, նրա հայացքը սառեց, կամքը կաթվածահարեղավ, ձեռքերըանուժ կախընկան,այդպես ուժատ ու անզորնա ենթարկվեցՍիդհարթայի կախարդանքին: Սիդհարթայիմտքերն, այսպիսով, տիրապետություն սամանայիվրա, հաղթեցիննրան, ն վերջինս հաստատեցին պետք է կատարերայն, ինչ այդ մտքերնէին կարգադրում: Այսպեսծերունինմի քանի անգամգլուխը խոնարհեց,օրհնության բարեբանյալշարժումներարեց,կակազելովճանաուղղեցպատանիներին: Վերջինպարհիբարեմաղթանքներ ներս էլ երախտագիտությամբ պատասխանեցին, գլխահակ խոնարհումովկրկնեցինիրենց ցանկությունը,հրաժեշտի ետ-ետ քաշվեցինու հեռացան: ողջույններարտաբերելով Գոթամանասաց. Ճանապարհին Ով Սիդհարթա,դու սամանաներիմոտ ավելին ես սովորել,քան ես կարծումէի: Դա շատ դժվար է, անչափ դժվար բան է զառամյալ սամանայինհմայելը: Իսկապես, -

-

եթե դու այնտեղմնալուլինեիր,շատ շուտովկսովորեիրնան ջրերիվրայովքայլել: Ես բնավչեմ տենչումն չեմ երազումջրերի վրայով քայլել,- ասաց Սիդհարթան:-(Թողայդ տարեցսամանաները իրենցայդ ճարտարարվեստով գոհանան: -

3)

Գոթամա Սավաթհի քաղաքում յուրաքանչյուր երեխա գիտեր վսեմափայլԲուդդայիանունը,ն ամեն տուն պատրաստ էր պատանիԳոթամայի՝լռելյայն խնդրարկուիողորմության թասը լցնել: Քաղաքիմերձակայքում գտնվումէր Գոթամայի նախասիրած բնակատեղին՝ Յեթավանակոչվածայգին,որը մեծահարուստվաճառականԱնաթապինդիկան՝ Վեհագույնի հավատարիմերկրպագուն,նվիրաբերելէր նրան ու նրա հետնորդաշակերտներին: բոլոր պատմությունԴեպիայդ վայրնէին մատնանշում ներն ու պատասխանները, որոնց մասինվիճակվեցտեղեկանալերկուպատանիուխտավորներին՝ իրենցորոնումների ճանապարհին:Եւ երբնրանքժամանեցինՍավաթհի,առաջին իսկ պատահածտանը,որի առջննրանք խնդրարկուի կերպարանքովկանգ էին առել, կերակուրառաջարկվեց,ն նրանքընդունեցինկերակուրը,ն Սիդհարթանհարցուղղեց կնոջը,որնիրենցուտելիքըմատուցեց.

Հաճույքով,ո՛վդու բարեգութկին,մեծագույնհաճույքով մենք կուզենայինքտեղեկանալ,թե որտեղէ հանգրվանում Բուդդան Վեհագույնը: Մենք անտառաբնակ երկու սամանաներ ենք ն եկել ենք տեսակցելու նրան՝Կատարելագույնին,ու նրա շուրթերիցընդունելուուսմունքը: Կինը խոսեցն ասաց. Իսկապեսէլ դուք այստեղճիշտ տեղումեք իջնանել, դուքանտառաբնակ Իմացածեղեք,որ Յեթասամանաներդ: վանայում,Անաթապինդիկայի պարտեզումէ հանգրվանում Վեհագույնը:Այնտեղդուք ուխտավորներդ, կարողեք գիշերել, քանզի այնտեղբավարարտեղ կա անհաշվելիթվով մարդկանցհամար, որոնք շարունակայստեղեն գալիս ու գալիս, որպեսզինրա բերանիցլսենուսմունքը: Այս խոսքերիվրա Գովինդանուրախացավու հրճվագին բղավեց. Ցնծությո՛ւն,այսպես ուրեմն մենք մեր նպատակին հասելենք ն հասելենք մեր ճանապարհիավարտին...Բայց ասա' մեզ, ո՛վ դու մայրդուխտագնացների, դու ճանաչո՞ւմ ես նրան`Բուդդային, դու տեսե՛լես նրան քո սեփական աչքերով: Կինն ասաց. Շա՛տ անգամներեմ ես տեսել նրան՝Վեհագույնին: Շատ օրեր եմ ես նրանտեսել,երբնա քայլում էր փողոցներով ունրբանցքներով,լուռ ու մունջ,դեղինթիկնոցըհագին, թե ինչպեսէր նա տնակներիդռների մոտ իր ողորմության թասը մեկնում ն ինչպես էր լեցուն թասն իր շուրթերին մոտեցնում: Հմայվածլսում էր Գովինդանն էլի շատուշատ բաների մասինէր ցանկանումհարցուփորձանել ու պատասխաններ լսել: ՍակայնՍիդհարթանզգուշացնումէր, որ չպետքէ ժամանակվատնել,հարկավորէր գնալ: Նրանք շնորհակալությունհայտնեցինու շարժվեցինն գրեթեկարիքըչունեցան -

-

-

-

ճանապարհըհարցնելու,քանի որ Գոթամայիընկերակցությունից բավականթվով ուխտավորներու հոգնորականներ ճամփաէին ընկել դեպիՅեթավանա:Եվ չնայածերկու ընկերներըմիայնգիշերվակողմ տեղ հասան, երբ խմբվածներից շատերն էին բացականչումու. հարցուփորձանում՝ որնէ իջնանումգիշերատեղիհայցելով,հենց նույն միջոցին էլ նրանց մշտականօթնան տրամադրվեց:Իրենց կյանքն անտառներում անցկացրածու խստավարժերկու սամանաները արագորենխաղաղավետմի օթնան գտան ու մինչն առավոտայնտեղհանգիստվայելեցին: Արեգակիծագելու, պեսնրանք ականատեսըեղան ն ու հետաքրքրասերշատ զարմացան,թե հավատացյալների ներիինչպիսիմի հսկայական բազմությունէր այնտեղգիշերն անցկացրել:Հիասքանչպարտեզիբոլոր ճանապարհներին թափառում էինկրոնավորները դեղինտարազով, նրանքնստոտած էին ծառերիտակ,այս ու այնտեղ,խորասուզված հայեցողությանմեջ կամհոգնորզրույցներիբռնված,ստվերաշատ պարտեզնասես մի քաղաք լիներ լեփլեցունմարդկանցով, մեղուներիպարսի հանգույն:Հոգնորականներիմեծամասնություննօթնաններիցդուրս էր թափվելողորմությանթասերը ձեռքերինբռնած,ն ուղնորվումէր դեպիքաղաքայնտեղ կեսօրվաճաշի համար,օրվամեջ միականգամսնունդընդունելուն հատկացված ժամանակը կերակուրմուրալու:Բուդդան ինքն էլ Վեհագույնը,լույսը բացվելունպես մասնակցումէր կեսօրվահամարկերակուրմուրալուհանդեսին: Սիդհարթանտեսավ նրան ու անմիջապեսճանաչեց, ասես աստվածներից մեկընրան ցույց տվեցիրեն:Նա տեսավնրան՝համեստ ու հասարակմի մարդուդեղինսքեմ հագած,ողորմությանթասը ձեռքումպահած,հանդարտու լուռ ընթանալիս: Նայիր այստեղ,- կամացուկ ասաց Սիդհարթան Գովինդային,-ահա՛,ահա' նա՝ Բուդդան: -

Գովինդան ուշիուշով նայում էր դեղին սքեմազգեաց հոգնորականին, որն ասես ոչնչով չէր տարբերվումհարյուրավորայլ վանականներից: Գովինդաննույնպեսշատ շուտ նա: Եվնրանքհետնեցին ճանաչեցնրան.ահա' նրանն ուշադիրզննումէին: Բուդդան քայլում էր իր ճանապարհով,համեստ ու լուռ, մտածություններիմեջ ընկղմված, նրա խաղաղված դեմքը ոչ այն է ուրախություն էր արտահայտում,ոչ էլ տխրություն, ն թվում էր, թե նրա ներսում մի ժպիտ էր քարացել:Ծպտյալ ժպիտըդեմքին, հանդարտու խաղաղ, երեխայի նմանողությամբշրջում էր Բուդդան առողջ սքեմազգեաց ն քայլերը գցում էր այնպես, ինչպես իր բոլոր վանականներըխստիվ համաձայն հրահանգներին: Սակայննրա դեմքից ու քայլվածքից,նրա խաղաղու խոնարհհայացքից,նրա լուռ կախընկածձեռքից, ինչպես ն այդ խաղաղությանմեջ կախ ընկած ձեռքիյուրաքանչյուր մատիցխաղաղությունէր ծորում, նրանցում խոսում էր կատարելությունը՝ ոչինչ չորոնող, ոչնչի չընդօրինակող, մեղմ ու հեզ շնչում էր անթոշնելի հանգստավետության մեջ անթորշոմելի լուսի մեջ թաթախված, անխաթար խաղաղությաննանձնատուր: Այսպես քայլում էր Գոթամանքաղաքի ուղղությամբ ողորմությունմուրալու, ն զույգ սամանաներըճանաչեցին նրան հենց միայննրան պաշարածկատարելագույնխաղահանդարտությունից,որի մեջ ղությունից,նրա կերպարանքի ոչ որոնումկարելիէր նկատել, ոչ ցանկություն,ոչ ընդօրինակմանտենչ,ոչ էլ՝ ճիգ ու ջանք,բայց միայնլույս ու խաղաղություն: Այսօրմենք ուսմունքըկլսենքնրաշուրթերից,- ասաց Գովինդան: պատասխան չտվեց:Նա քիչէրհետաքրքրված Սիդհարթան այդ ուսմունքով,նա չէր կարծում,թե այն մի ինչ-որնոր բան -

էր սովորեցնելուիրեն, սակայննա նս՝ ինչպեսԳովինդան, այս ու այնտեղիցիմացելէր Բուդդաշատուշատ անգամներ յի այդ ուսմունքիբովանդակության մասին,թող որ թեկուզն երկրորդկամ երրորդձեռքիցստացածտեղեկություններից: Բայց նա ուշադիրնայում էր Գոթամայիգլխին, նրա ուսերին, նրա ոտքերին,նրա հանդարտկախընկածճեռքին, ու իրենթվաց,թե այդ ձեռքիվրա գտնվող յուրաքանչյուրմատի յուրաքանչյուրհատվածհենց ինքը ուսմունքնէր, որ կար, նրանցում խոսումէր, շնչում, բուրում էր ու փայլատակում ԱյդմարդըԲուդդան,ճշմարտացի էր մինչն ճշմարտությունը: իր մատներիծայրը:Այդմարդըսուրբ էր: Սիդհարթաներբեք ոչ ոքի այդպեսչէր հարգել,երբեքոչ մի մարդուայդպեսչէր սիրել,ինչպեսայս մեկին: ԵրկուսովհետնեցինԲուդդայինմինչն քաղաք ու լռելյայն ետ վերադարճան, քանզիորոշելէին այդ օրը կերակուրից հրաժարվել:Նրանք տեսան Գոթամայինվերադառնալիս, տեսան նրան իր հետնորդներիշրջապատումկերակուր ընդունելիս,նրա կերածըթռչուններինանգամչէր կշտացնի, ապա նրան տեսան՝ արդենընկողմանածմանգոյիծառի ստվերներում: Սակայներեկոյանկողմ, երբ կեսօրվատապը տեղի էր տվել ու ճամբարումամեն ինչ կենդանությանշունչ էր առել, բոլորը սկսեցինհավաքվել՝ Բուդդայիուսմունն ունկնդրելու: Նրանք լսումէիննրաձայնը,որը նույնպեսկատարելությամբ էր ճառագում, կատարելապեսհանգստավետու խաղաղ: Գոթամանուսուցանումէր տառապանքի ուսմունքը,տառապանքի ծագման մասին էր բարբառում,տառապանքից ձերբազատման մասին:Հանդարտու պարզ հոսում էր նրա խաղաղարար խոսքը:Տառապանքէր կյանքը,աշխարհըլի էր տառապանքով, սակայն տառապանքներից փրկությունն այլնսգտնվածէր. փրկությունը գտնումէր նա, ով Բուդդայի ճանապարհով էր ընթանում:

Հեզաբարո, սակայնհաստատակամ ձայնովէր խոսում Վեհագույնը, ուսուցանում էր չորս գլխավոր ճշմարտություններիմասին,մեղքերի քավությանութնանդամուղու: Համբերատար անցնում էր նա ուսմունքի մատուցման սովորականճանապարհով՝ օրինակներիու կրկնությունների միջոցով, լուսավոր ու խաղաղճախրումէր նրա ճայնն ունկնդիրներիգլխավերնում՝որպես լույս, որպեսաստղալից երկինք: Երբ Բուդդան,այն պահին,երբ արդենգիշերնիջել էր, եզրափակեցիր ճառը, ուխտավորներից ոմանք առաջ եկան ու խնդրեցինիրենց ընդգրկել ընկերակցությանշարքերը իրենց ապաստանըգտնելովուսմունքիմեջ: Եվ Գոթաման ընդունելովնրանցասաց. Դուք լսեցիք ուսմունքը,լսեցիք, թե ինչ է այն քարոզում: Եկե՛ք,ուրեմն,դեպիմեզ ն ապրեքսրբությանմեջ, եթե ուզումեք վերջ տալ բոլոր տառապանքներին: Եվ ահա Գովինդան,որ միշտ հեզ էր ու խոնարհ,առաջացավու ասաց. Ես էլ եմ ցանկանումհետնորդըդառնալՎեհագույնի ու նրաուսմունքի: Այս ասելով՝նա խնդրեցիրենէլ ընդունելաշակերտների մեջ ու նրախնդրանքըբավարարվեց: Այն բանից հետո, երբ Բուդդան իր գիշերային հանգիստն էր վայելում, Գովինդան դարձավ Սիդհարթայինու ձայնիեռանդունհնչերանգովասաց. Ինձ վայել չէ, Սիդհա՛րթա, հանդիմանելքեզ: Բայց -.

-

-

մենք երկուսս էլ ուշիուշով լսեցինք Վեհագույնինն երկուսս էլ ուսմունքն ընդունեցինք: Գովինդան ունկնդրեց ուսմունքը նե անդամագրվեցայդ ուսմունքի հետնորդներին: միթե դու չես ուզում փրկուՍակայն դու, հարգարժա"'ն, թյան ուղով ընթանալ: Էլ ինչո՛ւ ես հապաղում, ինչի՛ ես սպասում:

Սիդհարթանասես քնից արթնացավ,երբ Գովինդայի խոսքերըլսեց:Նա երկար-երկար նայեցԳովինդայիդեմքին: Հետո հանդարտխոսեց՝ հեգնանքիցզերծ ձայնով. ն հիմադու քայլ կատարեցիր Գովինդա,բարեկամս, քեզ համարճանապարհընտրեցիր:Ո՛վ Գովինդա,դու միշտ իմ ընկերնես եղել, մշտապեսինձանիցմի քայլ ետ ես քայլել: Ես հաճախեմ մտածել.միթեմեկ անգամէլ Գովինդան միայնակինքնուրույնմի քայլ չի կատարելու առանցինձ, սեփականհոգու թելադրանքով:Բայց ահա, հիմադու տղաընտրում:Թող մարդես դարձելն ինքդ ես քո ճանապարհն որ այդպեսդու քոռճանապարհըմինչն վերջգնաս,թող որ դու գտնեսփրկությունը... Գովինդան, բարեկամիխոսքերիցանակնկալիեկած ն ասվածը լավ չհասկանալով,անհամբերությանշեշտով կրկնեցիր հարցը. Դե խոսիր,ես խնդրումեմ քեզ, սիրելի՛ս: Ասա' ինձ, ասա՛,որ այլ կերպչի էլ կարողլինել, ասա, որ դու նույնպես, իմ ուսյալբարեկամ,ապաստանկգտնեսվսեմափայլԲուդդայիուսմունքիմեջ.. ՍիդհարթանձեռքըդրեցԳովինդայիուսին. Դու չլսեցիր իմ օրհնությունը,ո՛վ Գովինդա: Ես այն նորիցեմ կրկնում.Թող որ այդպեսդուքոռ ճանապարհըմինչն վերջգնաս, թող որ դու գտնեսփրկությունը... ԱյդպահինԳովինդանհասկացավ,որ իրընկերըլքելէ իրեն,ու նա սկսեցհեկեկալ: Սիդհա՛րթա,-ճչացնա բողոքավորիձայնով: Սիդհարթանբարեկամաբար ասաց նրան. Մի մոռացիր, Գովինդա,որ դու հիմա Բուդդայի սամանաների թվին ես պատկանում..Դու հրաժարվելես քո հայրենիեզերքից, հայենականտնից ու ծնողներից,հրաժարվելես քո դասիցու սեփականությունից, հրաժարվելես ու քո սեփական կամքից,հրաժարվելես բարեկամությունից -

-

-.

-

-

ընկերությունից:Այդպիսինէ քո ընտրածուսմունքիպահանջը, այդպիսինէ Վեհագույնիկամքը: Դու ի՛նքդես դա ցանկացել: Վաղն առավոտյան,ով Գովինդա, ես քեզանից կհեռանամ: Դեռ երկարժամանակթափառումէին բարեկամները մարգագետիններում,հետո երկար պառկեցինխոտերին, բայց աչքերինքուն չեր գալիս: Եւ նորից ու նորից Գովինդան շարունակ հարցերիտարափէր տեղումիր բարեկամին, խնդրումէր իրեն ասել, թե ինչու նա չի ցանկանում անդամակցելԳոթամայիուսմունքին,ինչ սխալմունքկամ պակասությունէ տեսնում նրա ուսմունքիմեջ: Սիդհարթան, նրան սակայն,ամեն անգամհրաժարվումէր պատասխանել ն ասաց.

Հանգստացիր, Գովինդա...Շա՛տ լավն է Վեհագույես կարողեմ նրա մեջ թերությունկամ նի ուսմունքը,ինչպե՛ս -

պակասություն գտնեմ: Վաղ առավոտյանԲուդդայիհետնորդներից մեկընրա ամենատարեցվանականներից մեկն անցնում էր պարտեզի միջով՝իր մոտ կանչելովբոլոր նրանց,ովքեր,նորեկներ լինելով, անդամագրվելէին ուսմունքին, որպեսզի նրանց դեղին հանդերձանքհագցներ ու տեղյակ պահերնրանց իրենց համքարությանառաջինկանոններիու պարտականություններիմասին: Այդժամ Գովինդան պոկվեց տեղից, մեկ անգամ նս գրկեց-համբուրեցիր պատանեկության ընկերոջնու միացավ նորաթուխանդամներիշարքերին: Սիդհարթան,սակայն,մտասույզթափառումէր պարտեզում: Հանկարծնրա դեմ ելավԳոթաման՝ Վեհագոլնը, ու երբ երկյուղածմեծարանքովողջունեցնրան՝ԲուդՍիդհարթան դային, ն քանի որ նրա հայացքնայնպեսլի էր բարությամբ ու խաղաղությամբ, դրանիցքաջությամբլցվեց ն պատանին

Վեհագույնիցթույլտվությունհայցեց՝իրեն դիմելու: Վեհագույնը, լռելյայն, գլխով համաձայնության նշան արեց: Սիդհարթանխոսեցն ասաց. Երեկ,ո՛վ Վեհագույն,ինձբախտվիճակվեցունկնդիր լինելուքո հրաշափառուսմունքին:Իմ բարեկամիհետ միաուսմունքըլսելունպասին ես այստեղեմ եկել հեռու-հեռվից՝ տակով:Եվ այժմ իմ բարեկամըմնալու է քո աշակերտների հետ, քեզ մոտ է նա իր ապաստանը գտել: Իսկ ես պետքէ վերստինշարունակեմիմ ուխտագնացությունը: Ինչպեսհարմարկգտնես,- քաղաքավարիպատասխանեցՎեհագույնը: Շատ չոր ստացվեցիմ խոսքը,- շարունակեցՍիդհարթան,- բայց ես չէի ցանկանալքել Վեհագույնին՝ առանց որ ինձ պաշարած մտքերն ազնվաբարնրան հաղորդելու: Արդյո՛ք Վեհագույնըմի կարճ ակնթարթմիայն ինձ իր ուշադրությանըկարժանացնի: Բուդդան, լռելյայն, գլխով համաճայնությաննշան արեց: Սիդհարթանասաց. Ո՛վ Վեհագույն,քո ուսմունքիմեջ ինձ ամենիցշատ մի բան զարմանքպատճառեց:Քո ուսմունքումամեն-ամեն ինչ կատարելապես պարզ է ու համոզիչ: Դու աշխարհըցույց ես տալիսորպեսմի կատարյալ,երբեք ն ոչ մի տեղ չխզված շղթա, որպեսմի հավերժական հերթափոխ՝ կազմվածպատճառիցու հետնանքներից: Երբեքն ոչ ոքիկողմիցդա այդպես պարզ չի տեսնվելկամգիտակցվել,երբեքայնայդպեսանառարկելիորեն ապացուցված չի եղել:Յուրաքանչյուրբրահմանի սիրտըկրծքի տակիսկապեսոր պետքէ ոգնորությունից տրոփի,երբ նա քո ուսմունքիմիջով աշխարհինէնայում՝ որպես մի կատարյալ փոխկախվածությունների շղթայի առանցբացթողումների, հստակու վճիտ, ինչպեսբյուրեղը, որը կախվածչէ պատահական դիպվածներից,կախվածչէ -

-

-

-

աստվածներից:Ուրիշ հարց է, թե արդյոք աշխարհըբարի է, թե չար, նրանում ընթացող կյանքը տառապանքէ, թե երջանկություն,այստեղդա կարնորչէ, դա նույնիսկերնի թե էականէլ չէ: Սակայնաշխարհիմիասնությունը,իրադարձություններիփոխկապակցվածությունը, բոլոր տեսակիմեծ ու փոքրիենթակայությունը միննույնհորձանքին,պատճառնեու րի սկզբնավորման վախճանիմիննույնօրենքին,սա է, որ ամենապայծառ հստակությամբճառագումէ քո վսեմաշուք ուսմունքից,ո՛վԿատարելագույնդ: Այժմ,սակայն,համաձայն քո իսկ ուսմունքի՝ պարզվումէ, որ բոլոր իրերիմիասնականությունն ու բնականժառանգորդությունը մի կետումընդհատվել-խզվելէ, մի փոքրիկսողանցքիցայս միասնականության աշխարհնէ ներխուժելօտար մի բան, նորահայտ մի բան,այնպիսիմեկը, որ մինչ այժմգոյությունչի ունեցել, ն որը, հետնաբար,անկարելիէ ցուցանելկամապացուցել. ն դա աշխարհիհաղթահարման,փրկությանու ապաշխարության քո ուսմունքնէ: Այդ պստլիկանցքի պատճառով, այդ աննշան թվացող խզման հետնանքով,սակայն, այդ ու ողջ հավերժական միասնականաշխարհիօրենքը վերստինխախտված է ն ուժը կորցրած:Այստեղես հայցումեմ քո ներողամտությունն իմ այս առարկության կապակցությամբ: Լուռ ու հանգիստԳոթամանլսեց նրան:Իր հեզ, բարեհունչ ու վճիտձայնովայսպեսխոսեցԿատարյալը. Դու լսեցիր ուսմունքը, ո՛վ բրահմանորդի,ն փա՛ռք քեզ, որ այդքանխորըընկալեցիրայն:Դունրանումմի ճեղքվածք, սխալմունք գտար: Շարունակիրավելի խորանալ ո՛վդու հետաքրքրանրամեջ: Բայցզգուշացիր, խուսափիր, ն բառերիկռվից: Խնդիրը սեր, կարծիքներիթավուտներից կարծիքներինչի վերաբերում,ինչպիսինէլ նրանք լինեն գեղեցիկկամ տգեղ, խելացի,թե անմիտ,ամեն ոք ազատ է ընդունելու դրանք կամ մերժելու: Այն ուսմունքը, որը, սակայն,դու ինձանիցլսեցիր,կարծիքչէ, ն այննպատակչի -

Ղ

հետապնդումբացատրելուաշխարհըհետաքրքրասերների համար:Նրա նպատակնուրիշ է. քավությունը,տառապանքից ազատումը:Սա' է, ինչ ուսուցանումէ Գոթաման,ն ոչ թե մեկ այլ բան: Խնդրումեմ դու իմ վրա մի բարկացիր,Վեհագույնդ,ասաց պատանյակը:-Վիճելու համարչէր, բառերիպատճառով քեզ հետ վիճաբանելուհամարչէր, որ ես այդպես խոսեցիքեզ հետ: Հազար անգամդու իրավացիես, խնդիրն իսկապեսկարծիքներին չի վերաբերում:Բայցթույլ տուր ինձ մի բան էլ ասեմ. ես վայրկյանանգամչեմ տարակուսելքո առնչությամբ,ես վայրկյանանգամչեմ կասկածել,որ դու բարձիսկապեսԲուդդանես, որ դու հասել ես նպատակին, րագույն նպատակին,որի համար տասնյակհազարավոր ու բրահմանորդիներ բրահմաններ ճանապարհեն ընկել:Դու գտել, հայտնաբերելես մահվանիցփրկությունը:Դու դրան հասելես քո սեփական որոնումներիմիջոցով,քո իսկանցած ինքնասուզումճանապարհի շնորհիվ,քո մտածությունների, ների, ճանաչողության,պայծառատեսության շնորհիվ:Բայց ոչ երբեքմի ինչ-որ օտար ուսմունքիսերտմանմիջոցով...Եւ այսպիսինէ իմմիտքը,ո՛վՎեհագույն,ոչ ոք չի կարողհասնել փրկությանշնորհիվորնէ ուսմունքի:Ոչ ոքի, ո՛վՎեհագույնդ, դու չես կարողբառերիու խրատուսույցների միջոցովհաղորդել ու արտահայտելայն, ինչըքեզ վիճակվելէ վերապրելքո պայծառատեսության պահին...Շա՛տ բանէ իրմեջբովանդակում պայծառատեսԲուդդայիուսմունքը,շատ-շատերինայն կուսուցանիճիշտ ն արդարամիտ ապրելուարվեստը,չարից խուսափելուգիտությունը:Միայն մի բան կա, որ պակասում է այդ այնքանպարզ ու այնքանբարձրուվեհուսմունքին. այն իրմեջչի բովանդակում, նրամեջբացահայտված չէ այնբանիգաղտնիքը,թե ինչ է Վեհագույննինքըվերապրել, նա՝ հարյուրհազարավորների միայնումիայն մեջ: Ահա' թե ես ինչ էի մտածում ն ինչ հասկացաուսմունքնունկնդրելիս:Սա -

է պատճառը,որ ես որոշեցիվերստինշարունակելիմ որո-

նումներըն ճանապարհընկնել, բնավ ոչ այն նպատակով, որ մեկ ուրիշ,ավելիլավ ուսմունքգտնեմ,քանզի ես արդեն գիտեմ, որ այդպիսինչկա, այլ որպեսզիբոլոր ուսմունքներին ու բոլոր ուսուցիչներինմնաս բարովասեմ ու, միայնակ հասնեմ ն կամվախմնալով,մենությանմեջ իմ նպատակին ճանվեմ:Սակայնշատ հաճախես դեռկվերհիշեմայն օրն ու ժամը,ո՛վՎեհագույնդ,երբիմ աչքերըսուրբիդտեսան: Բուդդանխոնարհհայացքըհառելէր գետնին,խաղաղ, կատարյալանվրդովությամբէր ճառագումնրաանթափանց ու անորսալի դեմքը: Թող որ քո մտքերը հանկարծմոլորություն դուրս չգան,- դանդաղ,ծոր տալովխոսեցՎեհագույնը:- Ես քեզ ցանկանումեմ, որ դու հասնես քո նպատակին Բայց,ասա' ինձ, դու տեսա՛ր իմ սամանաների բազմությունը,իմ բազմաեն գտելիմ ուսմունհազարեղբայրներին,որոնքապաստան սամանա, դու կարքի մեջ: Եվ դու կարծումես, օտարական ծում ես, որ նրանցբոլորիհամարավելիլավ կլինիհրաժարվե՞նայդ ուսմունքիցն վերադառնանաշխարհիկկյանքի՛ն, որ լի է ամեն տեսակիկրքերով: Ես շատ հեռու եմ նման գաղափարից,-բացականչեց Սիդհարթան:-Թող նրանք բոլորը հավատարիմմնան ուսմունքին, թող հասնեն իրենցնպատակին:Ինձ չի պատշաճում դատել ուրիշներին:Միայն ինձ համար, միայնումիայն ինձ համարհարկէ որ ես դատավճիռկայացնեմ.ընտրելմի որոնումենք եսից բան, մերժել մյուսը: Մենք սամանաներս, ազատագրվելուուղին, ո՛վ Վեհագույնդ: Եթե ես դառնամ ո՛վ Վսեմափայլ,ապա ես վախեմեկը քո աշակերտներից, նում եմ, որ իմ եսը միայնարտաքուստ, թվացյալիմաստով միայն հանգիստկառնիու փրկությունկգտնի,իսկ իրականում այն կշարունակի ապրել ննույնիսկ գուցեավելի կմեծանա, կաճի,քանզի այդ դեպքումհենց ինքը՝ուսմունքը,ն նրա -

-

քո հանդեպիմ տածած նկատմամբիմ հավատարմությունը, համայնքայինկյանքը կդառնանիմ սերը ն վանականների եսը... Կիսաժպիտըդեմքին, անվրդով պայծառությամբու բարյացկամությամբ Գոթամաննայեց օտարականիհայացքի մեջ ու հրաժեշտտվեցնրան գրեթե անտեսանելիշարժումով: Խելացի ես դու, ո՛վ սամանա,- նկատեց Վսեմափայլը:- Եվ գիտես խելացի խոսել, բարեկամս:Ջգուշացիր, սակայն,չափիցավելի խելամտություններարտահայտելուց: ԱսելունպեսԲուդդանշրջվեցու հեռացավ,սակայննրա հայացքնու կիսաժպիտըհավերժդաջվեցին-մնացինՍիդհարթայիհիշողությանմեջ: Ես երբեքչեմ տեսել այսպիսիմի մարդու,որն այդօրինակհայացք ու ժպիտ ունենար,որ այդպիսինիստուկացի տիրապետելիս լիներ,- մտածեցՍիդհարթան,--ես ինքս էլ կուզենայինրա հայացքնու ժպիտնունենայի,նրա նման նստել ու քայլել իմանայի՝ այնպեսանբռնազբոսու ազատ, այնպեսարժանապատիվ, ծածուկ ու բացազատ, մանկան նման այնքան պարզ ու խորհրդավոր:Այդպես իրականում կարող է նայել ու քայլել միայն այն մարդը,որին վիճակվել է ներթափանցելիր եսի ամենաթաքունխորխորատները: Ուրեմնես էլ կփորձեմհասնելիմ եսիամենախոր շերտերը: Ես տեսա մի մարդու,- շարունակումէր մտածելՍիդհարթան,- միակ մարդուն,որի առաջ ես պետքէ հայացքս խոնարհեի:Ուրիշ էլ ոչ ոքի առաջ ես այլնս չեմ ցանկանում հայացքսխոնարհել,ոչ ոքի առաջ: Այլնս ոչ մի ուսմունքչի կարողինձգայթակղել,եթե այս մարդուուսմունքըչկարողացավ ինձ իրենենթարկեցնել: Ինձ թալանեց, կողոպտեցԲուդդան,- մտածում էր Սիդհարթան,-նա ինձ շատ բանիցզրկեց, բայց ավելի շատ -

-

--

-

բաներպարգնեցնա ինձ: Նա ինձանիցխլեց իմ ընկերոջը, այն մարդուն,որը հավատումէր ինձ ն որն այլնս իրեն է հավատում,նա, որ իմ ստվերնէր ու հիմաԳոթամայիստվերը դարձավ:Փոխարենը,սակայն,նա ինձ նվիրեց Սիդհարթայիս,նվիրեցհենցինձ:

Արթնացում Երբ Սիդհարթանլքեց պարտեզըթողնելով այնտեղ ԲուդդայինԿատարյալին,թողնելով այնտեղ Գովինդային՝ իր ընկերոջը,այդ պահիննա զգաց, որ այդ պարտեզումնա թողել էր նան իր նախկինկյանքըն հրաժեշտէր տվելնրան՝ իր նախկինկյանքին:Այդ զգացողություննայնպեսհամակեց նրան, որ նա այլնս անկարողէր որնէ այլ բանիմասին նա ցանմտածել: Դանդաղ ընթանալովիր ճանապարհով՝ կանումէր հասկանալինքն իրեն,ինչպեսմի մարդ,որ սուզնա խորացավ էր խորըջրիմեջ, մինչնայդ զգացողության վել հատակը,մինչննրասկզբնապատճառները, քանզիկարծում էր, որ պատճառների ճանաչմանմեջ է հենցմտածողության նպատակը:Միայնայդ պայմանով զգացողությունները դառնում են ճանաչողություն ու չեն կորչում,այլ էություն են ձեռք է բերում ն սկսումեն ճառագելայն լույսը, որ պարփակված իրենցմեջ: Դանդաղընթանալովիր ճանապարհով՝ Սիդհարթան ընկելէր մտածությունների գիրկը:Նա հասկացավ,որ ինքն

այլնսդադարելէր պատանիլինելուց, տղամարդէր դարձել: Նա հասկացավ,որ ինչպեսօձն է իր կաշինփոխում,ինքնէլ իր վրայիցնետել էր մի բան, որն իր ողջ պատանեկության ընթացքումիրուղեկիցնէր եղել, իրենէր պատկանել. ազատվել էր ուսուցիչունենալուն այլոց ուսմունքներինհետնելու ցանկությունից:Իր ճանապարհին հանդիպածվերջինուսուցչին՝վսեմագույնԱ իմաստնագույնն ուսուցչին,սրբազանԲուդդային, ինքը լքել էր, հարկադրվածբաժանվելէր նրանից՝ անկարողլինելով ընդունելունրաուսմունքը: Ավելի դանդաղեցնելովիր ընթացքը, մտքերի մեջ նա ինքն իրենհարցնումէր. խորասուզված՝ Բայցիսկապեսի՞նչէիր դու ցանկանումսովորելուսուցիչներիցու նրանց ուսմունքներից,Ա այդ ի՛նչնէր, որ ինչքանէլ նրանքփորճեցինքեզ սովորեցնել,սակայնայդպեսէլ չկարողացանսովորեցնելքեզ:- Եվ նա գտավպատասխանը,- սեփականեսի, նրաիմաստիու էությանճանաձողությունը, ահա թե ինչի էի ես ձգտում,ինչ էի ցանկանումսովորել: Ես ուզում էի ձերբազատվել նրանից, հաղթահարելիմ եսը: Բայցայդ բանըես չկարողացաանել,ես կարողացա լոկ մոլորեցնելնրան, փախչել նրանից,թաքնվելնրանից:Իսկապես, աշխարհումոչինչայնքանչէր զբաղեցնումիմ միտքը,որքան իմ այդ եսը, այն հանելուկը,որ ես ողջ եմ, ապրումեմ, այն, որ ես բոլոր մյուսներիցտարբերու առանձնակի մի բան եմ ինձանիցներկայացնում,որ ես Սիդհարթանեմ... Եվ աշխարհում ոչ մի բանիմասինես այնքանավելիքիչ չգիտեմ,որքան Սիդհարթայիմասին... Դանդաղորենընթացողնու մտածություններին տրվածը կանգ առավ՝այդ վերջինմտքիցցնցված, ն այդ մտքից անմիջապեսէլ մեկ ուրիշըծնվեց. -այն որ ես ոչինչչգիտեմ իմ մասին, որ Սիդհարթանինձ համարմնում էր օտար ու անծանոթմեկը, գալիս է մեն-միակպատճառից,այն որ ես էի ինքսինձանից,փախչումէի ինքսինձանից...Ես վախենում -

փնտրումէի Աթմանը,փնտրումէի բրահմանը,ես կամենում էի իմ եսը բաժան-բաժանանել, մասերիբաժանել,մաքրել բոլոր թաղանթներից, որպեսզինրա անծանոթխորխորատներումգտնելկարողանայիբոլոր այդ թաղանթներիսրտամիջուկըԱթմանին,կյանքը,աստվածայինը, նախասկզբնատուին:Ընդսմին,այդ փնտրտուքի մեջ, սակայն,ես ինքսինձ կորցրեցի: Սիդհարթանբացեցաչքերըն շուրջբոլորը նայեց, ժպիտը փայլեցնրա դեմքին,ն երկարատն քնից հետո արթնացումի զգացումը հորձանքտվեց նրա մեջ ու ծառս եղավ: Եվ նա սկսեցավելի ու ավելի արագ քայլեր գցել, որպեսմի տղամարդ,որը գիտե,թե ինչ պետքէ ինքըանի: 0՛,- մտածեցնա՝ թեթնացածշունչ քաշելով,--հիմաես այլնս թույլ չեմ տա, որ Սիդհարթանխույս տա ինձանից:Ես այլնս իմ մտքերնու կյանքըչեմ նվիրաբերելուԱթմանինու Ես այլնս ինձ չեմ սպանելուու աշխարհայինտառապանքին: քայքայելուպեսկտոր-կտորանելու,որպեսզիավերակների ետնում ինչ-ինչգաղտնիքգտնեմ:Ես այլես չեմ ղեկավարվելու ոչ Յոգա-վեդայով, ոչ Աթհարվա-վեդայով, ոչ ճգնակեցությամբկամ որնէ այլ ուսմունքով:Ինքսինձ մոտ ես պետքէ ուսանեմ, ես ուզում եմ ինքս իմ աշակերտըլինել, ինքս ինձ ճանաչել,գաղտնիքը,որ կոչվումէ Սիդհարթա: Նա զմայլված իր շուրջն էր նայում, ասես առաջին անգամէր աշխարհըտեսնում: Ի՛նչ գեղեցիկէր աշխարհը, ու բազմազանու գունագեղ,զարմանահրաշ առեղծվածային էր աշխարհը...Մի տեղ կապույտէր, մեկ այլ տեղ դեղին, երրորդումկ̀անաչ,երկինքնէր հոսում ու գետը, զառիվեր խոյանումէինանտառն ու լեռը,ողջը գեղեցիկէր, ամեն-ամեն ն այդ ողջ հրաշինչ առեղծվածային էր ու կախարդական, քի ճիշտ մեջտեղումկանգնածէր ինքըՍիդհարթան,արթնացողը,ինքնիրեն վերադարձիճանապարհին:Այդամենը, բոլոր այդ դեղիննու կապույտը, գետն ու անտառը,առաջին -

անգամըլինելով, մուտքէր գործում Սիդհարթայիմեջ նրա աչքերիմիջով: Այդ ամենն այլնս Մարայիկախարդությունը չէր կամ Մայայիշղարշաքողը, երնույթներիաշխարհիիմաստազուրկու պատահական բազմաբղետությունը, որ այնքան ատելիէր խորագետբրահմանիհամար,որն արհամարհում, անտեսում էր բազմազանությունը որոնելովմիասնականը: Կապույտըկապույտէր, գետը գետ, ն թեկուզ կապույտի ու գետիմեջ, Սիդհարթայի մեջ ծպտվածապրումէր միասնականնու աստվածայինը, սակայն,չէ՞ որ հենց դրանում է աստվածայինիհատկություննու իմաստը.այստեղ դեղին լինել կամկապույտ,այնտեղ՝ երկինք,ահա այնտեղանտառ, իսկ այստեղէլ Սիդհարթա:Իմաստն ու էությունըերբեքինչ-որ տեղ, իրարիցզատ, նրանցիցդուրս չեն եղել, այլ հենց նրանցմեջ ամփոփված,ամեն-ամեն ինչում,ամենագո։ Եվ ինչքա՛նխուլ ու բութ էի ես,- մտածեցՍիդհարթան՝քայլերն արագ-արագ գցելով:- Երբ մեկըմի ձեռագիր է ընթերցումն ցանկանումէ հասկանալնրա իմաստը,նա ու տառերըն նրանց երբեքչի արհամարի կամատինշաններն չի կոչի խաբկանք,մոլորություն,պատահականություն կամ անարժեքթաղանթ, այլ նա կընթեռնիդրանքտառ առ տառ, սիրովկլցվի նրանցնկատմամբ,ամեն տառիու նշանի հանդեպ:Մինչդեռես, որ ցանկանումէի ընթեռնելաշխարհին իմ սեփականէությանգիրքը, մի ինչ-որնախապեսենթադրյալ իմաստիսիրույնարհամարհանքովէի նայում նշաններինու տառերին,երնույթներիաշխարհըես կոչում էի մոլորություն ու խաբկանք,իմ աչքն ու իմ լեզունանվանումէի պատահականու արժեզուրկերնույթներ:Օ՛ ոչ, դա արդենանցյալինէ ես արդենարթնացելեմ, ես իսկապեսոր արթպատկանում, նացել եմ, ես հենցմիայնայսօր եմ ծնվել: ծիրումհասնելովայդ կետին՝ Իր խորհրդածությունների Սիդհարթանանսպասելիորենկանգ առավ, ասես ոտքերի տակպառկածօճիցցնցվելով: -

Բայցհանկարծմի բան էլ նրա համարպարզ դարձավ. ինքը,որ իսկապեսարթնացելու նորից էր ծնվել, հետնաբար պետք է իր կյանքը նս ամենասկզբիցսկսեր: Երբ նա այդ նույն առավոտյանլքում էր Յեթավանայիպարտեզը,այն Վեհագույնի պարտեզը, արդեն կիսով չափ արթնացած, արդենդեպի ինքն իրեն վերադառնալուճանապարհին էր, ինքը նպատակադրվել էր, ինչն իրեն այնքա՞նբնականու ինքնինհասկանալիթվաց, այդքաներկարտարիներճգնակեցությանըտրվելուց հետո վերադառնալհայրենի տուն, իր հոր մոտ: Բայց հիմա,այն նույն պահին,երբ նա կանգէր առել ասես ոտքերիտակպառկածօձիցցնցվելով,նրա մեջ արթնացավ Բայցչէ՛ որ ես այլնս հետնյալգիտակցությունը. այնչեմ, ինչ էի առաջ, ես այլնս ճգնավորչեմ, ես այլնսքուրմ չեմ, ոչ էլ բրահման:Ուրեմնի՞նչպետքէ անեմ տանը,հորս հարկիտակ:Նորից սովորեմ,զոհե՛րմատուցեմ:Ինքնախորասուզմանարվեստիմեջ վարժվեմ:Բայց այդ ամենինես արդենհրաժեշտեմ տվել, այդ ամենն այլնս տեղ չունի իմ ճանապարհին: ասես գետնին ԱնշարժացածկանգառավՍիդհարթան՝ գամված:Միայնմի պահ,շունչ քաշելուչափտնած մի վայրկյան նրա սիրտըկանգառավ,նա զգաց, թե ինչպեսիր սիրտը նման սառչեցու փոքրիկմի թռչունի,գազանիկիկամճագարի կծկվեցկրծքի տակ՝այն մտքիցսարսռած,թե որքա՛նմիայնակ է ինքը: Տարիներշարունակնա ապրելէր անհայրենիք ն չէր զգացել դա: Հիմա նա զգաց դա: Այդ ողջ ընթացքում, իր ինքնախորասուզման ամենախորը պահերինանգամնա միշտեղել ու մնացելէր իր հոր որդին,մնացելէր բրահման, բարձրդասինպատկանող մեկը, ուսյալ ու գիտուն:Հիմանա ընդամենըՍիդհարթանէր, ճիշտ է՝ արթնացած, բայց միայն այդքանը:Նա խորըշունչ քաշեց ն ցրտից սարսռաց: Ոչ ոք այնպեսմենակչէր, ինչպեսինքը: Բոլոր բարձրդասիներկայացուցիչները, բոլոր արհեստավորները պատկանումէին -

իրենցու միայնիրենցդասին,ապաստանէին գտնումիրենց նմաններիմոտ` ազնվացեղներիկամ արհեստագործների, կիսում էին նրանց կյանքը, խոսումնրանց լեզվով: Չկար մի բրահման,որն իրենբրահմանների դասինչհատկացներ ն չապրերնրանցհասարակության մեջ, չկար մի ճգնավոր, որնապաստան չգտներսամանաների միջավայրում,անգամ մարդկանցից մեկուսացած անտառաբնակ ճգնավորնամբողջապեսմենակչէր, նա էլ էր շփվումիրնմաններիհետ, նա էլ էր մի ինչ-որ դասիպատկանում,մի ընկերակցության,որը նրա համարփոխարինումէր հայրենիքը:Գովինդանվանականդարձավն հազարավորվանականներ նրաեղբայրներն էին, կրումէիննույն հանդերձանքը, ինչ ինքը,հավատումէին նույն բանին,խոսումէին նույն լեզվով: Սակայնինքը Սիդհարթան,ում էր նա պատկանում:Ո՛ւմ հետ նա պետքէ իր կյանքըկիսեր:Ո՛ւմ հետ պետքէ ընդհանուրլեզուգտներ: Այդ պահիցի վեր, երբ նրան շրջապատող աշխարհն ասես հալվեց-անէացավ,երբ նա միայնակմնաց, ինչպես երկնքի աստղը, հոգնոր սառնության ու ընդարմացման, հոգեկան անկման այդ ակնթարթին Սիդհարթան դուրս լողաց առաջվանիցավելի ամուր ու կարծրացածեսով: Նա զգաց, որ դա արթնացման վերջինոգորումնէր, ծնվելուվերջին սարսռացող ցնցումը: Դրանից հետո նա անմիջապես ճանապարհընկավ, արագացրեցքայլերը ն անհամբերությամբ առաջ էր սլանում, բայց ոչ թե դեպի տուն, հոր մոտ, այլ հեռանում էր իր անցյալկյանքից:

ՄԱՍ

ԵՐԿՐՈՐԴ

Քամալա Սիդհարթանմիշտ մի նոր բան էր սովորումիր ճանապարհիյուրաքանչյուր քայլափոխին,քանի որ աշխարհը էր: Նա տեսփոխակերպվել էր, Ա իր սիրտնէլ կախարդված նում էր արնիծագումն անտառոտ լեռանթիկունքիցն՝ նրա մայրամուտըհեռավորարմավենիների ծովափիննշմարվող հորիզոնի ետնում: Գիշերները նա տեսնում էր աստղերի ընթացքըերկնքում,լուսնեղջույրը,որ լողում էր կապույտի մեջ որպես մի նավակ: Նա տեսնում էր ծառերը,աստղերը, կենդանիներին,ամպերը,ծիածանը,ժայռածերպերը, խոտասեզերը,ծաղիկները,աղբյուրն ու գետը, վաղորդայնի թփուտներիմեջ փայլատակողցողը, հեռվում երնակվող կապտաթույր ու սպիտակափառլեռները, թռչունների երգեցողություննու մեղուների բզզոցը, արծաթագույն բրնձի դաշտերում թնածող քամու շշնջոցը: Այդ ամենը հազարածալու բազմաբղետ,միշտ էլ գոյություն է ունեցել, նախկիններումէլ արեգակնու լուսինը մշտապեսփայլատակելեն, գետերն աղմկել ու մեղուներնիրենց բզզոցն են

արձակել,սակայնայն երբեմնիժամանակներում այդ ամենը Սիդարթայիհամար այլ բան չի եղել, քան հպանցիկմի երնույթ, պատրանքովբուրող տեսախաբություն, որ ժամանակ առ ժամանակերնակվումէր իր աչքերի առաջ, որոնց կասկածելիգոյությանհանդեպհարկէր լոկ աչք փակել, ն որը հենց միայնայննպատակովգոյությունուներ,որպեսզի խզվեր ու ոչնչացվերմտածողությանկողմից, քանի որ դա էություն չէր, քանի որ էություններըգտնվումէին հասանելիի, տեսանելիիսահմաններիցանդին:Այժմ, սակայն,նրա ազատագրված հայացքըկանգէր առնում այն ամենիվրա, ինչն ընկած էր այս կողմում,նա տեսնում ու ճանաչումէր տեսանելին,հայրենիքէր փնտրումայս աշխարհում,իրերի էություններըչէր փնտրում,չէր ձգտումդեպիայնկողմնայինը: Գեղեցիկէր աշխարհը,երբ մարդսայն ընկալումէ այնպես, ինչպիսինայն կա, այդպես՝առանցորոնելու,այնպես պարզ ու մանկամտորեն: Գեղեցիկէին լուսիննու աստղերը, սքանչելի էին աղբյուրն ու ծովեզերքը, անտառն ու ժայռը, այծերնու ոսկեթնբզեզները,ծաղիկներնու թիթեռնիկները: Որքա՞ն հիասքանչու սիրելիէր քայլել այդ աշխարհով,մանկան պես, արթնացած, հոգին պարզածամենայն մերճավորին, հաշտ ու խաղաղ, առանցտարակույսիդույզն-ինչ նշույլի: Արնն այլ կերպ էր գլուխդ այրում, մեկ ուրիշ կերպ էին զովությունպարգնումանտառիստվերները,ուրիշ կերպ էին բուրում աղբյուրն ու գետնափորջրապահեստը,սեխն ու բանանները:Օրերն ավելի կարճ էին թվում, գիշերներն՝ ավելի շուտանցիկ, ժամերն իրար ետնից թռչում էին ու անհետանում, ինչպեսծովում լողացող առագաստը, ն առագաստիներքոնավն էր գանձերովլի, հաճույքներովլեփլեցուն: Սիդհարթանտեսավկապիկներիմի թափառախումբ, կամարիներքո, որ թրն էր գալիս անտառիբարձրաբերձ բարձրուղեշճյուղերի մեջ, լսում էր նրանց վայրի, վավաշոտ երգեցողությունը:Սիդհարթանտեսավ, թե ինչպես էր

խոյըհետապնդումմաքիինու զուգավորվումնրա հետ: Նա տեսավ, թե ինչպես էր եղեգնուտին սահմանակցողլճակում երեկոյանքաղցը հագեցնելուհամարորսի դուրս եկել շնաձուկը,ինչպեսէին նրա առջնիցփախչումերիտասարդ ձկնիկները,որ, վախըսրտներում,ժամանակառ ժամանակ, ամբողջ վտառներովցատկոտում էին լճակի մակերնույթին՝փայլեցնելովիրենցոսկեթեփուկները:Ուժ ու խանդավառ կիրք էր ճառագումշուրջբոլորը ձկնորսիկատաղիու ինքնամոռացընթացքիցգոյացածջրակոհակներից: Այդ ամենըմշտապեսեղել է, ն ինքըառաջներումչի էլ նկատելդա, նա այդ ամենիններկակամմասնակիցչի եղել: Հիմա ինքն այդ ամենինմասնակիցէ ու ներկա,ինքը պատկանում է դրան: Իր հայացքիմիջով սահում-անցնումէին լույսն ու ստվերը,իր սրտիմիջովանցէին կենումաստղերն ու լուսինը: ՃանապարհինՍիդհարթանմտաբերումէր նան այն ամենը, ինչ ինքը վերապրելէր Յեթավանայիպարտեզներում, ուսմունքը,որն այնտեղ ինքը լսել էր, աստվածային Բուդդային,Գովինդայիհետ իրհրաժեշտը,Վեհագույնիհետ իր ունեցածզրույցը: Նա կրկինվերհիշեցՎեհագույնիհետ իր զրույցի մանրամասները, այն խոսքերը,որ ինքը ասել էր նրան, բառ առ բառ, ն զարմանքովնկատեց,որ այն ժամանակ ասել ու խոսել էր բաների մասին,որոնց վերաբերյալ այնժամինքը հստակ պատկերացում անգամչուներ, նույնիսկչգիտերէլ դրանցմասին:Այն, ինչ ինքնայն ժամանակ ասել էր Գոթամային,որ Բուդդայիգանճն ու գաղտնիքըոչ ու թե նրա ուսմունքնէր, այլ այն անարտահայտելին ուսուցման չտրվողը,ինչը նա երբնէ զգացել ու վերապրելէր իր պայծառատեսության պահին, հենց դա էր, որ ինքն այժմ սկսել էր վերապրել:Նա հիմաինքն իրեն պետքէ վերապնա շատ վաղուցգիտեր,որ իրեսըԱթմանն րեր: Իրականում էր, որը ծագումէր այն նույն հավերժականէությունից,ինչ

բրահման:Բայց ինքը, իրականում,այն երբեքչէր գտել, որովիետնինքն այն մտքի ցանցով էր ցանկացել որսալ: Եթե իսկապեսմարմինըչէր այդ եսը ն ոչ էլ զգացմունքների խաղը,ապա հաստատապես այդպիսիքչէին կարողլինել ոչ միտքը, ոչ բանականությունը, ոչ սովորովի իմաստնությունը, ոչ եզրահանգումներանելուձեռքբերովիարվեստը, ոչ էլ արդենիսկ մտածված բաներիցնորանորմտքերհղանալու կամ հյուսելու ունակությունը:Ոչ, մտածությունների այդ աշխարհնէլ դեռնս այսրկողմնային չէր, ն բոլորովին անիմաստէր սպանել զգացմունքի պատահականության ծնունդ հանդիսացողեսը փոխարենը ուժերըներածիչափով սնուցանելովմտքերի,սովորովի գիտելիքներիպատահականեսը: Երկուսնէլ՝ ինչպեսմտքերը,այնպեսէլ զգագմունքները, գեղեցիկբաներէին, որոնցթիկունքումթաքնվածէր ողջի ու ամենիիրականիմաստը,երկուսինէլ թե մեկին,թե նրանցհետ, նրանց մյուսին,հարկավորէր ունկնդրել,խաղալ ոչ պետքէր անտեսել,ոչ էլ թերագնահատել, երկուսիմեջ էլ հարկավորէրլսել նրանցխորքերումհնչողծածուկձայները: Եվ նա վճռել էր ընթանալդեպի այնտեղ,ուր իրենառաջնորդումէր իրներքինձայնըն չմնալ այնտեղ,ինչիցիրենետ էր պահումայդ նույններքինձայնկոչվածը:Ինչո՛ւէր Գոթաման այն ժամանակ,այն բարձրագույնպահին,նստել Բո ծառի տակ,երբնրանպայծառատեսությունն այցելեց:Նա լսել էր ձայնը, իր սեփականսրտիճայնը, որն իրեն կարգադրելէր հանգիստառնելայդ ծառիներքո, ն նա հետ կանգնեց,հրաժարվեց իր մարմնիինքնաձաղկումից, զոհեր մատուցելուց, լվացումներիցու աղոթքներից,որոշեց ուտել ու խմել, քնանալ ու երազներին տրվել,նա անսացիրներքինձայնին:Այդպես հլու-հնազանդանսալ,բայց ոչ արտաքինհրամանին, այլ միայններքինձայնին,պատրաստ լինել դրան, դա հիանալի էր, անհրաժեշտություն էր դա, մինչդեռողջ մնացյալը բնավանհրաժեշտություն չէր: ն

Գիշերը,երբ նա քուն էր մտած գետն անցկացնողլաստանավորդիծղոտե հյուղակում,, Սիդհարթանմի երազ տեսավ.Գովինդանկանգնածէրնրաառաջճգնավորիդեղին սքեմ զգեցած: Գովինդանտխուրտեսքուներն նույն տխուր շեշտով էլ հարցրեց. «Ինչո՛ւդու ինձ լքեցիր»: Այդժամինքը գրկեց,համբուրեցԳովինդային,ձեռքընրա ուսովըգցեց, ն մինչ նա բարեկամին սեղմելէր իր կրծքինու համբուրումէր նրան,վերջինսայլնսԳովինդանչէր, այլ մի կին, Ա այդ կնոջ հանդերձանքիտակիցդուրս էր ցցվել հասուն ու առլեցուն կուրծքը,որի կողքինպառկելէր Սիդհարթան,խմումէր ու խմում,քաղցր ու ուժգնահամուներայդ կրծքիկաթը:Այնկնոջ ու տղամարդուհամ ուներ,բուրումէր արնով ու անտառով, ու ծաղիկներով, կենդանիներով զանազանտեսակիմրգերով ու հաճույքներով: Այն հարբեցնումէր ու թմրեցնումգիտակցությունը:Երբ Սիդհարթանարթնացավ,հյուղակիդռնակից երնացգետակիգունատ|ուսափայլը, իսկ անտառում բարճր ու զիլ հնչումէր թուխբվեճիարճակածկռինչը: ՕրըբացվելունպեսՍիդհարթանխնդրեցիրհյուրընկալին՝ լաստավարին,իրենգետիհանդիպակաց ափըփոխադրել: Լաստանավորդը նրաննստեցրեցգետափինկապված ու տեղափոխեց բամբուկիցհյուսկենլաստամակույկին դիմացի ափը: Վաղորդայնիլույսերի մեջ թաթախվածկարմրին տվող փայլեր էր արձակումընդարձակփռվածջրազանգվածը: Շա՛տ գեղեցիկգետ է,-- ասաց նա իրուղեկցին: Այո,- վրա բերեց լաստավարը,-անչաՂի գեղեցիկէ, ես այն ամեն ինչիցշատ եմ սիրում:Ես հաճախեմ ունկնդրել նրան, հաճախեմ նայել նրա աչքերի մեջ ն ամեն անգամ նորանորբաներեմ սովորելնրանից:Գետից կարելիէ շատ բանսովորել: Ես շնորհակալ եմ քեզանից, իմ բարերա՛ր,ասաց Սիդհարթան,երբ նա արդենդիմացիափինիջնանեց:- Ես -

-

-

նվեր չունեմ քեզ ընծայելու,սիրելիս,ոչ էլ կարող եմ ուրիշ կերպվարձահատույց լինել քեզ: Ես մի անհայրենիքթափաու սամանա: ռաշրջիկեմ, տնանկմի բրահմանորդի Ես ինքսէլ գլխի ընկա,թե ով ես դու,- ասաց լաստավարը,--ես քեզանիցվարձչեմ ակնկալումն ոչ էլ որնէ ընծա: Դու իմնվերըմեկուրիշանգամկտաս: ես կարծում,--զվարճախոսեց Դու այդպե՛ս Սիդհարթան: Ես դա էլ եմ գետից սովորել.ամենքը Վստահաբա՛ր: վերադառնումեն... Դու էլ, սամանա, մի օր կվերադառնաս: Դե մնաս բարով...Քո բարեկամությունը թող ինձընծալինի: Ամեն անգամհիշիրինձ աստվածներին զոհերմատուցելիս: Ժպտադեմ նրանք բաժանվեցինիրարից:Փայլատակող հրճվանքէր ապրումլաստաժպիտնաչքերում՝ Սիդհարթան ու բարեկամական վարիմերձակցության պահվածքիհամար: «Նա կարծեսԳովինդանլինի»,- ժպտադեմմտածեցնա,ասես «բոլոր մարդիկ,ում ես հանդիպելեմ իմճանապարհին, են ու շնորհակալ, Գովինդանլինեն: Բոլորըերախտապարտ թեն իրենցնկատմամբէ պատշաճումշնորհապարտլինել: Բոլորըհարգանքովեն լցված, բոլորը հաճույքովցանկանում են բարեկամլինել, հաճույքովեն հնազադվումն խորհրդածում են հնարավորինս քիչ: Մարդիկնման են երեխաների»: Կեսօրվակողմ նա մի գյուղակումհայտնվեց:Փողոցներում, կավաշենտնակներիառաջ վազվզումէին երեխաները, խաղումսեխիկճեպներովու խխունջներով,բղավում սամանաէին ու իրարհետ գզվռտվում,սակայնօտարական յին տեսնելունպեսվախվորածմի կողմքաշվեցին:Գյուղակի ծայրում մի ճանապարհէր անցնումաղբյուրիկողքով, իսկ աղբյուրիեզրին մի կին էր ծունկիեկել ու լվացքէր անում: Երբ Սիդհարթանողջունեցնրան,կինը գլուխըբարձրացրեց ն ժպտադեմ նրա կողմը նայեց, այնպես որ Սիդհարթան նկատեցնրա աչքի մեջ փայլատակողսպիտակուցի -

-

-

պեծպեծանքը:Նա կնոջըողջունեցճամփորդողվանականու հարցրեց, ներին հատուկսովորականօրհնաբանությամբ թե դեռ որքաներկար է ճանապարհըմինչն մեծ քաղաքը: Այդժամկինըտեղիցվեր կացավ,ոտքիկանգնեց,մոտեցավ նրան, այնպե՛սգեղեցիկ էին փայլումկնոջ խոնավշրթունքները նրա երիտասարդդեմքի վրա: Դեռատիկինը սկսեց նրա հետ ն հարցրեց,թե արդյոք ճամփորկատակաբանել որ սամանաներըմիայն դը քաղցած չէ, ճիշտ է արդյոք, անտառներումեն գիշերում ն նրանց արգելվածէ կանանց հետ հարաբերվել:Ասելուն պես կինը նրա աջ ոտքն առավ իր ճախ ոտքի մեջ ն այնպիսիմի շարժում արեց, որպիսին կանայքանում են, երբ հրավիրումեն տղամարդունփաղաքուշ սիրախաղի,ինչը դասագրքերնանվանումեն «ծառամագլցման արվեստ»: Սիդհարթանզգաց, թե ինչպես է արյունըեռ գալիս իր մեջ, ն քանիոր այդ պահիննա մտաբերեց իր տեսած երազը,նա փոքր-ինչ խոնարհվեցկնոջ վրա ն շրթունքներովհպվեց նրա կրծքի սրածայրպտուկին:Իսկ երբբարձրացրեցաչքերըու նայեց կնոջժպտացողդեմքին, կրքոտությանկնիքըն նեղացածաչքերում՝ այնտեղ նկատեց ցանկասերկարոտախտը: ՍիդհարթանԱս համակվեցըղձատենչկարոտախտով ու սեռերիմոլուցքով: Բայցքանի որ ինքը դեռնսերբեքորնէ կնոջ մատովդիպածչկար, մի պահ միայն վարանեց,մինչդեռնրաձեռքերնարդենիսկ պատրաստ էին գրկելուկնոջը: Եվ հենց այդ պահիննրա մարմնովսարսուռ անցավ,ու նա ընկալեցիր ներքինձայնը,որն ասում էր «ոչ»: Եվ անմիջապեսէլ դեռատիկնոջԺպտունդեմքընրահամարկորցրեցիր ն նա տեսավմիայնսեռական ողջ գրավեությունը, մոլուցքով, կտղանքովբռնվածկնոջ խոնավությամբբուրող կենդանական դեմքը: Նա քնքշորեն շոյեց կնոջ այտը, հետո կտրուկ շրջվեց ու ճկուն սահքով անհետացավ՝ հուսախաբությանն անձնատուր կնոջիցթաքնվելովբամբուկիմարգագետնում:

Նույն օրը երեկոյան դեմ նա հասավ մեծ քաղաքի դարպասներիմոտ Ա շատ ուրախացավ,քանի որ ձգտում էր մարդկանցհետ շփվել: Երկարժամանակէր նա ապրել ն լաստավարի անտառներում, ծղոտեհյուղակնայդ ամբողջ ընթացքումեղել էր այնմիակծածկը,որիներքոինքըգիշերներ էր անցկացրել: Քաղաքի մատույցներում, գեղեցիկ ցանկապատով շրջանակվածայգեստանիմերձակայքում,ճամփորդիդեմ հանդիմանհայտնվեցզամբյուղներովծանրաբեռնված սպասուհիներիու սպասավորների փոքրիկթափորը:Նրանցճիշտ ն ճիշտ մեջտեղում,չորս ծառաներիուսնած բազմանղետ ու նկարեն պատգարակիվրա, կարմիր բարձերինթիկնեթեկին տված՝արնից պաշտպանող գունագեղգահածածկույնրանցտիրուհին:Սիդթի ստվերումբազմածէր մի տիկին՝ հարթանկանգառավաչք շոյող այգեստանիմուտքի առաջ ն ուշիուշովնայում էր թափորիերթին,տեսավծառաներին, սպասուհիներին,կողովները տեսավ գահածածկույթըն նրաներքո բազմածտիկնոջը:Սնաթույրվարսերիբարճրուղեշ սանրվածքիտակնա տեսավլուսաճառագ,նրբանուրբու խելացիմի դեմք,վառկարմիրբերանըասես նորաբացթուզ բարձհիշեցնող,գեղամշակվածու սնգույրովգծաներկված րաղեղ ունքերը, սնաթույր աչքերըխելացիու զգոն, լուսապայծառերկար պարանոցը,որ վեր էր խոյանումկանաչու ոսկեգույնվերնազգեստից,հանդարտկախընկածլուսավոր ձեռքերըերկարուկու բարալիկ,հոդախաղերին ընդելուզված ոսկեձույլու լայն ապարանջաններով: Սիդհարթանտեսավ նրա գեղեցկությունը,ն նրասիրտը հրճվանքիցուռչեց:Նա խորըգլուխտվեց,երբգահավորակը հայացքըսնեռեցայդ իրենմոտեցավն վերստինուղղվելով՝ լուսավորու նրբենիդեմքին,մի պահնրա հայացքըգամվեց ունքերիտակերնակվող կնոջխելամիտ,բարձրուկամարաճն աչքերին՝ ներշնչելովիրենանծանոթանուշահոտությունների

նրա երկրպազգլխիչ բույրը: Կինըժպիտովպատասխանեց գությանցույցերինն մի ակնթարթանցնա այլնս անհետացավ պարտեզում, նրահետնիցէլ իր սպասավորները: Ահա ես մուտք եմ գործում այս քաղաքը,մտածեց Սիդհարթան,-մի այսպիսիհմայիչնախանշանի ներքո: Նա ցանկությունունեցավանմիջապես ոտք դնել պարտեզի ցանկապատից ներս, բայց զսպեց իրեն ն միայնայժմ նա հասկացավ,թե ինչպեսէին մուտքի մոտ իրեն նայում ծառաներն ու սպասուհիները, որքա՛ն արհամարհանք, ու նողկանքկարնրանցհայացքում: անվստահություն Չէ՞ որ ես դեռ սամանա եմ,-- մտածեցնա,- ես դեռ ճգնավորիու մուրացկանիտեսք ունեմ: Ինձ այլնս չի կարելի ես չեմ կարողպարտեայս տեսքովմնալ, այս կերպարանքով զի մուտքիցներս մտնել: Ու նա ծիծաղեց: Ճանապարհին պատահածառաջինանցորդինհարցուփորձ արեց պարտեզիու այն տիկնոջվերաբերյալն իմացավ, որ դա հանրահայտկուրտիզանուհի՝ դշխո Քամալայի այգեստանիապարանքնէ ն որ այգեստանիցբացիմի տուն էլ նա քաղաքումունի: ԱյնուհետնՍիդհարթանմուտք գործեց քաղաք: Հիմա նա հստակնպատակուներ: Իր այդ նպատակինհետամուտ՝ նա ներքաշվեցքաղաքային կյանքիմեջ, խառնվեցփողոցայինամբոխին,շրջում էր հրապարակներում,հանգիստ առնում գետափնյա քարե աստիճաններին:Երեկոյան կողմ նա բարեկամացավ վարսավիրիմի ենթավարպետիհետ, որին նա առաջին անգամ տեսավ նկուղի ստվերներում աշխատելիս, ապա հանդիպեցՎիշնուի տաճարում՝աղոթելիս, որին ինքը պատմեցՎիշնուի ու Լակշմիի մասինզրույցը: Գիշերը նա անցկացրեցգետափնյանավակներիհարնանությամբ,իսկ առավոտվաղ,նախքանվարսավիրիկրպակում -

-

մոտ կհայտնվեին առաջինհաճախորդները, ենթավարպետի նա սափրելտվեցիր մորուքըն կտրելտվեց վարսերը,հարդարեց ու օծեց նրբանուրբյուղերով: Հետո գնաց ու լողացավ գետում: Երբ ուշ երեկոյանգեղեցկուհիՔամալան, իր գահավորակին բազմած, մոտենում էր այգեստանին,Սիդհարթան կանգնելէր մուտքիդռանմոտ, գլուխխոնարհեցնրա առաջ ն դշխոնպատասխան նշան արեցնրան: Հետո էլ թափորի վերջիցընթացողսպասավորին ակնարկեցմի պահսպասել ն վերջինիսխնդրեցհաղորդելիր տիրոփուն,որ նրա հետ զրուցել է ցանկանումերիտասարդ բրահմանը:Միառժամանակ անց սպասավորըվերադարձավն առաջարկեցնրան հետնելուիրեն,լռել յայն ուղեկցեցնրանդեպիայնտաղավարը, ուր օթոցինընկողմանած էր Քամալանու Սիդհարթային մենակթողեցնրա հետ: Այդ դու չէիր, որ երեկ էլ կանգնածէիր դրսում ու ողջունեցիրինձ,--հարցրեցՔամալան: Այո, ես երեկէլ քեզ տեսա ու ողջունեցի: Բայցերեկդու կարծեսմորուքունեիրու երկարմազեր, որոնքփոշովէին պատված: Միանգամայնճիշտ է, դու շատ ճիշտ ես ամեն ինչ նկատել: Դու տեսել ես Սիդհարթային՝ բրահմանորդուն,որ լքել էր իր հայրենիքըսամանա դառնալունպատակովն երեք տարի շարունակ այդպիսինէ եղել: Այժմ, սակայն, ես թողել եմ այդ ճանապարհըու եկել եմ այս քաղաքը, ն առաջին մարդը,որն ինձ հանդիպեցմինչն քաղաք մտնելը, դու էիր: Եվ ահա թե ես ինչ եմ ցանկանումքեզ ասել, ո՛վՔամախոսումէ այլ լա: Դու առաջինկիննես, որիհետ Սիդհարթան կերպ,քան խոնարհածհայացքով:Ես այլնս երբեքաչքերս ցածչեմ խոնարհի,եթեգեղեցկուհիկնոջ հանիպելուլինեմ: Քամալան ժպտաց ն սկսեց խաղալ սիրամարգի փետուրներից հյուսկենիր հովհարով:Եվ հարցրեց. -

-

-

-

6|

-

է Սիդհարթանինձ մոտ Եվ միայնդա ասելու համա՛ր

եկել: Այո,քեզ դա ասելուհամարու նան շնորհակալություն հայտնելուհամար,որ դու այդքանգեղեցիկես: Եվ եթե դու կընդունես,ապա ես քեզ կխնդրեի,Քամալա,, լինել իմ ընկերուհինու ուսուցիչը,քանզիես դեռնսբնավչեմ տիրապետում այնարվեստին,որիմեջ դու վարպետես: ԱյստեղՔամալանբարձրաձայն ծիծաղեց: Ինձ հետ դեռ երբեքնման բան չի պատահել,բարեկամս, որ անտառաբնակսամանան այցելի ինձ ն ուզենա սովորել ինձ մոտ: Ինձ հետ դեռ երբեք չի պատահել, որ երկար մազերով,մաշված ու պատառոտված ամոթույեն քի կապովսամանան իմ ոտքը գա... Շատ պատանիներ բայց ինձ մոտ գալիս,նրանցթվումնան՝ բրահմանորդիներ, են գեղեցիկհանդերձանքով, նրբաճանրանքներկայանում շակ ոտնամաններով, անուշահոտություններ արձակողվարԱհա այսպիսիպատանսերով ն լիքը դրամապանակներով: յակներեն ինձայցելում, ո՛վսամանա: Խոսեց Սիդհարթան. Ահա ն քեզանիցես սովորեցիիմառաջինդասը: Երեկ էլ ես մի դաս ստացա: Ես արդենմորուքսսափրելտվեցի, մազերս հարդարեցիու յուղերով օծեցի: Հիմա արդեն ինձ քիչ բան է պակասում,ո՛վ գեղեցկուհիդ,գեղեցիկ հանդերձանք,նրբանուրբոտնամաններ, քսակիմեջ փող: Իմացած եղիր, որ Սիդհարթանշատ ավելի դժվար խնդիրներէ իր առաջ դրել ն ոչ միայննման դատարկբաներ,ու հասել է իր նպատակներին:Դե ինչպե՛սէ հնարավոր,որ ես չհասնեմ այննպատակին,որը դեռ երեկեմ իմ առաջ դրել. դառնալ քո ընկերըու քեզանիցսովորելսիրոհաճույքները...Դու կտեսնես, Քամալա՛,թե ես ինչ ընդունակաշակերտեմ, ես շատ ավելիդժվարբաներեմ սովորել,քանայն, որ դու ինձ պետք է սովորեցնես:Ուրեմնասա ինձ. «Սիդհարթա, այն, ինչ դու -

-

-

պահինունես, դեռ բավարարչէ, մազերդթեն յուղերով են օծված, սակայնդու դեռ հագուստչունես, չունես ոտնամաններ,առանցփող... Քամալանծիծաղիցթուլացածբացականչեց. Ոչ, թանկագինս, այդքանըդեռ բավարարչէ: Սիդհարթանպետքէ զգեստներունենա, գեղեցիկհանդերձներ ու ոտնամաններ,գեղեցկակարոտնամաններն շատ փող ն ընծաներՔամալայիհամար:Հիմա դու դրամապանակում ամեն ինչ գիտես,անտառաբնա'կ սամանա: Լա՛վմտապահիր դա ն չմոռանաս: Ես ամեն ինչ շատ լավ հասկանումեմ,-- բացականկարողեմ ես չհիշել մի բան,ինչն չեց Սիդհարթան,-ինչպե՞ս ասվում բերաննասես մինորաբացու է քո շրթունքներից...-Քո թարմթուզ լինի, Քամալա':Իմ բերաննէլ կարմիրէ ու թարմ, այն շատ հարմարկգաքոնին, այ կտեսնես:Բայց ասա' ինձ, գեղեցկուհի Քամալա,մի՛թեդու բնավչես վախենումանտառաբնակսամանայից,որն եկել է սիրոդասերառնելու: Ինչուես պետքէ վախենամմի սամանայից,անտառից եկած մի հիմարսամանայից,որն եկել է շնագայլերի մոտիցն դեռբոլորովինչգիտի,թե ինչասելէ կին: Օ՛ նա շատ ուժեղ է, այդ սամանան,ն ոչնչիցվախչունի: Նա կարողէր քեզ ուժով տիրանալ,գեղեցկուհի աղջիկ: Նա կարողէր առնանգելքեզ, քեզ խորըտառապանք պատճառել... 0՛ ո, սամանա, ես դրանիցչեմ վախենում:Արդյոք որնէ սամանա կամ բրահմանվախենումէ այն բանից, որ կարող է գալ մեկը, որ կբռնինրան ու կառնանգինրանրա խորանից նրա գիտելիքները,ազնվաբարոյությունը, գիտությունը:Բնավ ոչ, քանի որ այդ ամենընրա անօտաէ հանդիսանում,որիցնա բաժինէ րելի սեփականությունն հանում միայնայնքանըու այն չափով, որքանինքն է ցանկանում ն ում որ ինքն է կամենում:Նույնը վերաբերումէ այս

-

-

-

-

-

Քամալայինու սիրո հաճույքներին:Գեղեցիկէ ու կարմիրՔամալայիբերանը,բայց փորձիրմիայնհամբուրելայն Քամալայիկամքինհակառակ,մի կաթիլքաղցրությունիսկ դու չես զգա այդ համբույրիմեջ, որն ուրիշ հանգամանքներում այնքա՛նշատ կարող է պարգնել այդ բարիքից... Դու խելացիես ու ընդունակ,Սիդհարթա, ուրեմնիմացիրն սա. սերը կարելի է մուրալ, գնել, որպես ընծաստանալ,գտնել ընկած,սակայնառնանգելկամուժովտիրաճանապարհին նալ նրան հնարավորչէ: Այդպեսդու սխալուղու վրա կընկնես: Օ ոչ, ափսոսկլիներ, որ քեզ պեսգեղեցիկպատանին, խնդրինբոլորովինսխալկողմիցմոտենար... Սիդհարթանժպիտըդեմքինխոնարհվեցու ասաց. Իսկապեսափսոս կլիներ, Քամալա, դու միանգամայն իրավացիես: Ափսոսանքիարժանիբան կլիներ... Ոչ, ես չեմ ուզումզրկվել քո շուրթերիցծորացողքաղցրության ոչ մի կաթիլից, բայց դու էլ պետք է ճաշակեսիմ շուրթերի քաղցրությունը:Ուրեմն այսպե՛ս.Սիդհարթանկվերադառնա, երբնա կունենաայնամենը,ինչն այս պահինպակասում է նրան՝հանդերձանք,ոտնամաններ,փող: Սակայն,ասա' Քամալա, դու չե՛ս կարող ինձ մի հարցում ինձ, գեղեցկուհի մի փոքրիկխորհուրդէլ տալ: Խորհո՛ւրդ:Ինչի կապակցությամբ:Իսկ ինչո՛ւխորհուրդ չտալ թշվառական,տգետ սամանային,որ գալիս է անտառաբնակ շնագայլերիմոտից: Դե մի խորհուրդտո՛ւրինձ, սիրելիիմ Քամալա. ո՛ւր գնամ,որպեսզիամենաշտապ ձնովկարողանամ ձեռքբերել թվարկածդայդ երեքբաները: Բարեկամ, դա շատ-շատերըկուզենայինիմանալ:Դու պետքէ անես այն,ինչ սովորելես ն դրա դիմացորպեսվարձ փող պահանջես,հանդերձանքու ոտնամաններ:Աղքատ մարդուհամարփող վաստակելուայլ ճանապարհչկա: Իսկ դու ի՞նչկարողես անել: նան

-

-

-

-

կարողեմ առմտածել:Կարողեմ սպասել:Կարող եմ ծոմ պահել: Միայնայդքա՞նը, ուրիշ ոչի՞նչ: Ոչինչ: Ի դեպ, ես կարողեմ նան բանաստեղծությունես, որ ես մի բանաստեղծուներ հորինել: Դու համաձա՛յն ն փոխարենը դու ինձ մի համբույրտաս: թյուն արտասանեմ, Համաճայնեմ, եթե քո բանաստեղծությունը դուր գա ինձ: Դե արտասանիր այն: Եվ Սիդհարթան,փոքր-ինչմտածելուցհետո, արտասանեց այս բանաստեղծությունը. Քամալան: Ստվերախիտ այգինմտավգեղեցկուհի Մուրքի առաջ կանգնածէր այն թուխ պատանին՝ Ես

-

-

-

-

սամանան:

Եվ լոտոսիգեղեցկագույն ծաղիկըհանկարծտեսնելով՝ ու- Քամալանժպտաց Նա խոնարհվեց նրանի ողջոյն: Եվ պատանին խորհեց.Աստծունաղոթելուցավելի Հաճելիէ համբույրքաղելշուրթերիցՔամալայի: ծափ զարկեցՔամալան, Ափերնուժգինիրարխփելով՝ զրնգացին: այնպեսոր ոսկեկուռապարանջանները Քո բանաստեղծությունը շա՛տ գեղեցիկ է, թուխ սամանա, ն ես իսկապեսոչինչ չեմ կորցնի,եթե դրա դիմաց քեզ մի համբույրտամ: Նա հայացքով պատանունիր կողմը գրավեց, վերջինս էլ, իր դեմքը խոնարհելովնրա դեմքին, շրթունքները սեղմեցնրա շրթունքներին,որ նորաբացթուզ լինեին կարծես: Քամալայի համբույրըշատ երկար էր, ն խորադրոշմ զարմանքովՍիդհարթանզգաց, թե ի՛նչ իմաստունձնով էր նա իրենուսուցանում,ի՛նչ խելացիէր Քամալան,ինչպե՛ս էր նա կառավարում իրեն՝մեկ ետ պահելովու մեկ էլ իր կողմը գրավելով,զգաց, որ այդ առաջինհամբույրինդեռհետնելու է հմտորենմշակվածու փորձվածհամբույրներիմի ամբողջ շարք, մեկըմյուսիցբոլորովինտարբեր,որոնքդեռսպասում -

էին իրեն,որոնքինքըդեռ ճաշակելու էր: Խորը շունչ քաշելով՝նա մնացտեղում երեխայիպեսսքանչանալով՝ կանգնած, սովորելուարժանիգիտելիքի այն քանակիառթիվ, որ հենց նոր միայնբացվումէր իր աչքերիառջն: Քո բանաստեղծության տողերըշա՛տգեղեցիկ են,բացականչեցՔամալան,- եթե ես շատ հարուստ լինեի, դրանցդիմացես քեզ ոսկեմետաղադրամներ կտայի:Բայց քեզ համարանչափդժվարկլինիքո այդ բանաստեղծություններովայնքանշատ փողվաստակել,որքանքեզ անհրաժեշտ ես է: Իսկփողքեզ շատ է պետքլինելու, եթե դու գանկանում դառնալՔամալայի ընկերը: Ի՛նչ լավ ես դու կարողանումհամբուրել,Քամալա՛,մրմնջացՍիդհարթան: Այո՛,դա ես կարողանումեմ անել: Դրա համարէլ ես պակասությունչեմ զգում ոչ հանդերձանքի,ոչ ռտնամանն բազմաթիվուրիշ-ուրիշգեղեցիկ ների, ապարանջանների իրերի հարցում:Բայց դո՛ւ ինչ կարող ես անել: Միթե դու բացի մտածելուց,ծոմ պահելուցու բանաստեղծություններ հորիսելուցուրիշոչինչչգիտես: Ես գիտեմ նան զոհ մատուցելուժամանակասվող երգեր,- ասաց Սիդհարթան,- բայց ես այլնս չեմ ուզում երգել դրանք: Ես գիտեմնան կախարդական խոսքեր,բայց ես այլնս չեմ ուզում դրանք արտաբերել:Ես սուրբ գրքերի եմ պարապել... ընթերցանությամբ է,-. ընդհատեցնրան ՔամաԿա՛նգառ, բավակա՞ն լան:--Դու կարդա՛լ գիտես:Իսկ գրե՛լ... ես դա գիտեմ:Շատերըգիտենդա: Իհա՛րկե Մեծամասնությունը դա չգիտի:Եսէլ չգիտեմ:Դա շատ լավ է, որ դու գրելն կարդալ շա՛տլավ է: Կախարդագիտես, կանխոսքերնէլ քեզ կարողեն դեռպետքգալ: Այդպահինմոտ վազեցսպասուհիներից մեկը ն ինչ-որ բանշշնջաց տիրուհուականջին: -

-

-

-

-

-

-

Հիմա ինձ մոտ մարդէ գալու,- բացականչեցՔամալան:- Շուտ հեռացիրայստեղից, Սիդհարթա,ոչ ոք քեզ չպետքէ տեսնիայստեղ,սա լա՛վհիշիր: Վաղը մենք նորից կտեսնվենք: Իսկ սպասուհուն կարգադրեց պատվարժանբրահմանին մի ճերմակ թիկնոց տալ: Չիմանալովնույնիսկ, թե ինչպեսդա տեղի ունեցավ՝Սիդհարթանենթարկվեցսպասուհուն, որը նրան սրահից դուրս ուղեկցեց, զարտուղի ճանապարհներով նրան բերեց այգու մեջ գտնվողփոքրիկ տնակը,նրան մի ձեռք վերնազգեստտվեց, առաջնորդեց դեպի թփուտըթախանձագինսխնդրելով, առանց որնէ ցանկապատայլնայլության,անմիջապեսլքել այգեստանի ված տարածքը: Նա հաճույքով ենթարկվեց հրահանգին: Անտառին վարժված լինելով`Սիդհարթանանաղմուկ կտրեց-անցավ ն ցանկապատի այգեստանը վրայովմյուսկողմնանցավ:Գոհ ու բավարարվածտեսքովնա վերադարձավքաղաքթնքի տակ սեղմած ծալվածզգեստը: Մի օթնանում, ուր եկվորներն են գիշերում,նա կանգնեցդռանառջն՝լուռ խնդրելով կերակրելիրեն, ու լռությամբէլ ընդունեցիրեն մեկնված բրնձեթխվածքը:«Գուցեհենց վաղվանիցսկսած, մտածում էր նա,- ես այլնս ոչ մեկիցուտելիքչեմ մուրա»: Հանկարծ նրա մեջ հպարտությունըճառագեց: Նա այլնս սամանա չէր, ն իրեն վայել չէր ողորմությունխնդրել: նա տվեց մի շան ու մնաց Բրնձեթխվածքըդեռ չճաշակած՝ առանցկերակուր: Ի՛նչ պարզ ու հասարակէ կյանքը,որ վարումեն այս աշխարհումմարդիկ,- մտածեցՍիդհարթան:-Նրանում ոչ մի դժվարությունչկա: Ամեն ինչ շատ ավելիծանրէր, դժվար ն վերջիվերջոանհույս,երբ ես դեռ սամանա էի: Իսկ հիմա ամեն ինչհեշտէ, նույնքանհեշտ, որքանհամբույրիդասը, որ ու ինձՔամալանտվեց:Ես պետքէ ձեռքբերեմհանդերձանք -

-

-

փող, ուրիշ ոչինչ, դրանքփոքրիկու մոտականպատակներ ես ն չեն կարողիմքունըխանգարել: Նա ավելի վաղ էլ հարցուփորձէր արել Քամալայի քաղաքայինտան մասինն հենցհաջորդօրն էլ ներկայացավ այնտեղ: Ամեն ինչ լավ է,-- այս բացականչությամբ դիմավորեց մոտ, նա նրանՔամալան:- Քեզ սպասումեն Կամասվամիի է: Եթե դու նրա մերքաղաքիամենահարուստ վաճառականն դուրը գաս, նա քեզ իր մոտ ծառայությանկվերցնի:Խելասամանա: Ես այնպեսկազմակերպեցի, ցի եղիր, թխամաշկ որ քո մասիննրանուրիշներըպատմեին: Սիրալիրեղիրնրա հետ, նա շատ հզոր է ն ազդեցիկ:Բայց շատ էլ համեստուԵս չեմ ուզում, որ դու նրա ծառան դառնաս, թյուն չխաղա՛ս: դու պետք է նրա հետ հավասարըհավասարիպես լինես, այլապեսես գոհ չեմ լինի քեզանից:Կամասվամին սկսում է ծերանալ,ն նրանհանգիստէ անհրաժեշտ: Եթե դու նրադուրը գաս, նա քեզ շատ բանկվստահի: Սիդհարթան շնորհակալություն հայտնեց նրան ու ժպտաց,Քամալան, իմանալով,որ նա երկուօր է ինչոչինչչի կերել,կարգադրեց նրա համարհաց ու մրգեղենմատուցելն հյուրասիրեցնրան: Քո բախտըբանում է,- ասաց Քամալան հրաժեշտ տալիս,--քո առաջ իրարետնիցբացվումեն դռները:Ինչպե՛ս դա կարելի է բացատրել:Գուցե դու ինչ-ինչկախարդական ես տիրապետում: հնարքների՛ ԻնչինՍիդհարթանպատասխանեց. Երեկ ես քեզ ասացի,որ ես գիտեմառմտածել,սպասել ու ծոմ պահել,իսկ դու ասացիր,որ դրանք ոչ մի բանի համարպիտանիչեն: Մինչդեռդրանք շատ պետքանույնիսկ կանկարողեն լինել, Քամալա՛,դու դեռկտեսնես:Դու կտեսնես ու կհամոզվես,որ անտառաբնակ, հիմարսամանաները շատուշատ բաներգիտենն կարողեն շատ գեղեցիկբաներ -

-

-

անել,որպիսիքդուք չեք կարող:Դեռնս երկուօր առաջ ես մի ցնցոտիավոր,չքավոր մեկն էի, բայց արդեներեկ ես համբուրեցիՔամալային,իսկշուտովես վաճառական կդառնամ, փող կունենամն բոլոր այն բաները,ինչին դու այդքանմեծ կարնորությունես տալիս: Այդպեսէ, որ կա, բայց ի՞նչէր լինելուքեզ հետ առանց ինձ: Ի՞նչէիր դու անելու,եթեՔամալանչօգներքեզ: ՍիրելիՔամալա՛,չասաց Սիդհարթան՝ ողջ մարմնով մեկճգվելով,--երբ ես քեզ մոտ, քո այգեստանը եկա,ես առաջին քայլը կատարեցի:Այն ժամանակես իմ առաջ համառ նպատակդրեցի՝սովորելսիրոգիտություննամենագեղեցիկ կնոջ մոտ: Եվ հենց այննույն վայրկյանից,երբ իմ մեջ ծնվեց եմ այն այդ նպատակը,ես արդենգիտեի, որ կարողանալու իրագործել:Ես գիտեի,որ դու ինճ կօգնես, ես դա գիտեիքո առաջինիսկհայացքից,այն, որ դու ուղղեցիրինձայգեստանի մուտքիմոտ: Իսկեթե ես դա չցանկանայի՛: Բայցդու այդ բանըցանկացար:Նայիր,Քամալա.. երբ դու ջրի մեջ քար ես նետում, ապա այն շատ արագ, ամենակարճճանապարհով ջրի հատակնէ ընկղմվում:Նույն կերպէ վարվումնան Սիդհարթան,երբ նա իր առջնորնէնպատակ է դնում: Սիդհարթանոչինչ չի անում, նա միայնսպասումէ, մտածում, ծոմ պահում,բայց նա անցնումէ աշխարհիիրերի ու գոյացություններիմիջով, ինչպեսոր քարն է անցնումջրի միջով, դրա համարոչինչչանելով,անգամ չնչին միշարժում: Նա տրվումէ իրենձգողուժին, թողնում,որ ինքըցած ընկնի: Նրա նպատակնարդենինքնինձգում-տանումէ իրեն,քանի որ նա չի թողնումիր սրտի մեջ ներթափանցելորնիցե մի բան, ինչը կարողէր հակառակվելհետապնդվողնպատամոտ: կին:Ահա սա է, որ Սիդհարթանսովորել է սամանաների Սա այն է, ինչը տխմարները կախարդանքեն անվանումն երնակայումեն, թե այդ մոգականուժըձեռքէ բերվումդների -

-

-

-

օգնությամբ,սակայնդները,որպեսայդպիսիք,այստեղդեր չունեն,դրանքիրականումգոյությունէլ չունեն:Յուրաքանչյուր ոք կարող է հմայել,յուրաքանչյուրոք կարողէ հասնելիր նպատակին,եթե միայննա ընդունակէ մտածելու,սպասելու ու ծոմ պահելու: Քամալանուշադիրլսումէր նրան:Նրան դուր էր գալիս Սիդհարթայիձայնը,նա սիրումէր նրա աչքերիմեջ արտահայտվածհայացքը: Գուցե այդ ամենըհենցայդպեսէ,- կամացուկասաց նա,- ինչպեսդու ես ասում, բարեկամս: Բայցգուցե դա նան նրանիցէ գալիս, որ Սիդհարթանպարզապես գեղեցիկտղամարդէ, որ նրահայացքըդուր է գալիսկանանց,ն այդ պատընդառաջումէ նրան: ճառովէլ երջանկությունը համբուրեցնրան ու հրաժեշտտվեց: Սիդհարթան Թող այդպեսլինի, իմ ուսուցչուհի: Ես կուզենայի, որպեսզիիմհայացքըմշտապեսդուր գար քեզ, որպեսզիդու ինձ մշտապեսերջանկությունպարգներիր... -

-

մոտ Երեխա-Սարդկանց Սիդհարթանգնաց վաճառականԿամասվամիիմոտ. դա մի հարուստ, շքեղ առանձնատուն էր: (Թանկարժեք ուղեգորգերովզարդարվածսրահներիմիջով սպասավորները նրանուղեկցեցինմինչեւ այն սրահը, ուր նա պետքէ տանտիրոջը սպասեր: Կամասվամիններս մտավ: Նա մի աշխույժ, ամրակազմ տղամարդէր, փայլելուաստիճանճերմակածմազերով, խելացի, զգուշավոր աչքերով, հստակ ընդգծված բերանով: Տանտերն ու հյուրը բարեկամաբարողջունեցին միմյանց: Ինձ ասացին,-սկսեցվաճառականը,-որ դու բրահես ծառայուման ես, գիտունմեկը, սակայնդու ցանկանում -

մոտ: Ուրեմնդու կարիքավոր թյանանցնելմի վաճառականի ես, ինչ-ինչ դժվարությունների մեջ ես, եթե աշխատանքես մոտ: փնտրումվաճառականի ես կարիքիմեջ չեմ ն երբնէ Ոչ,- ասաց Սիդհարթան,-նման վիճակներում չեմ եղել: Ուզումեմ քեզ տեղեկացնել,որ -

սամանաներիմոտիցեմ գալիս, որոնցշրջապատումես ապրելեմ երկարժամանակ: Եթե դու գալիս ես սամանաներիմոտից, ինչպե՛ս կարող ես կարիքիմեջ չլինել: Չէ" որ սամանաներըլիովին զուրկեն սեփականմիջոցներից: Ես էլ եմ չքավոր,- ասաց Սիդհարթան,-եթե դու դա նկատիունես: Ես իսկապեսոչ մի ունեցվածքչունեմ:Սակայն ես կարիքավոր ես դրանինքնակամեմ գնացել, հետնաբար չեմ: Ինչ միջոցներովես դու ուզում ապրել, եթե ոչինչ չունես: Ես ավելի Ես այդ մասինդեռ չեմ մտածել,պարո՛ն: քան երեք տարիշարունակունեզուրկեմ եղել ն երբեքչեմ մտածելայնմասին,թե ինչ միջոցներովեմ ապրելու: Ուրեմն դու ապրել ես ուրիշներիունեցվածքիհաշվին: այդպեսէ: Բայցվաճառականներն էլ են Հավանաբար ապրումուրիշներիունեցվածքիհաշվին: Լա՛վ ասացիր: Սակայն վաճառականնուրիշների ունեցածնանվճարկամ ձրիչի վերցնում,դրա դիմացնա իր ապրանքնէ տալիս: Իրականումդա միայն այդպես թվում է: Բոլորն էլ տալիսեն ու առնում, սա է կյանքը: Բայցթույլ տուր ինձմի բանէլ հարցնել,եթե դու ոչինչ չունես, ապա այդ դեպքումի՞նչես ուզումտալ: Ամեն ոք տալիսէ այն, ինչունի:Զինվորականը տալիս է իր ուժը, վաճառականը իր ապրանքը,ուսուցիչը՝ գիտելիք, գյուղացին՝ բրինձ,ձկնորսը՝ ձուկ: Շա՛տ լավ:Իսկդու ի՞նչկարողես տալ: Ի՞նչէ քո սովորածը,դու ի՛նչկարողես անել: Ես կարողեմ մտածել:Ես կարողեմ սպասել,կարող եմ ծոմ պահել: ես

-

-

-

-

-

-

-

-.

-

-

-

-

Միայնայդքա՞նը, ուրիշ ոչի՛նչ: Իմ կարծիքով՝ այդքանըմիայն: Իսկ ի՛նչ օգուտ կա դրանից:Օրինակիհամար, ի՛նչ օգուտ կա ծոմ պահելուց,ո՛րնէ դրա իմաստը: Այն շատ լավ բան է, պարո՛ն:Երբ մի մարդուտելու ոչինչ չունի, ապա ծոմ պահելը, ժուժկալություննամենախելամիտբանն է, որ նա կարող է անել: Օրինակիհամար, եթե Սիդհարթանսովորածչլիներ ժուժկալությանկամ ծոմ պահելուարվեստին,ապա նա այսօր արդենստիպվածէր լինելու մի ինչ-որ աշխատանքգտնել, մեկի մոտ ծառայության մտնել, քեզ մոտ կամ մեկ ուրիշի, քանի որ այդ քայլին դիմելուննրան քաղցը կստիպեր:ԻսկՍիդհարթանհիմա կարող է հանգիստ սպասել, նրա համար անհամբերություն ասած բանըգոյություն չունի, նրա համարծայրահեղ անհրաժեշտությունասածըչկա, նա կարողէ երկարժամանակ սովին դիմանալն ընդսմինծիծաղել այդ ընթացքում: Դրա համար,պարո՛ն,ծոմապահությունը,ժուժկալությունը լավ բան է: Դու իրավացիես, սամանա: Սպասիր մի վայրկյան: դուրս եկավ ու վերադարձավ՝ ձեռքինմի Կամասվամին թղթափաթեթ,որը նա մեկնեցիրհյուրինու հարցտվեց.-Դու սա կարո՛ղես կարդալ: Սիդհարթանուշիուշովզննեց թղթերի փաթեթը,որում առնտրականմի պայմանագիրէր գրված, ն սկսեց բարձճրաձայն ընթերցելնրա բովանդակությունը: Հրաշալի՛է, ասաց Կամասվամին:-Դու կարողես ինձ համարայս թղթի վրա մի բանգրել: Նա Սիդհարթայինմեկնեց մի թերթոնու մի գրչակոթ,որիվրա Սիդհարթանինչ-որ տանտիրոջը: բանգրեց ու վերադարձրեց Կամասվամինկարդաց.«Գրելը լավ բան է, մտածելն ավելիլավ է: Խելքը լավ է, համբերությունըշատ ավելիլավ բանէ»: -

-

-

-

-

-

հրաշալիես գրում,--գովեցնրանվաճառականը:Մենք դեռ շատ բանկունենանքխոսելու:Իսկ այսօր ես խնդրումեմ քեզ եղիրիմ հյուրըն բնակվիր իմ տանը: Սիդհարթան շնորհակալությամբ ընդունեց հրավերը ն այդ օրվանից նա ապրումէր վաճառականիտանը: Նրան գեղեցիկ հանդերձանքու ոտնամաններտվեցին, ամեն օր սպասավորը նրա համար լոգանքի պատրաստություն էր տեսնում: Օրականերկու անգամնրան հրավիրում էինճոխխնջույքի,Սիդհարթան,սակայն,օրեկանմիայնմեկ անգամէր կերակուրընդունում,ընդ որում՝ոչ միս էր օգտագործում ն ոչ էլ գինի: Կամասվամինպատմումէր նրան իր առնտրական գործերիմասին,ցույց էր տալիսիր ապրանքներն ու պահեստները,տեղյակ պահում իր հաշիվներից: Սիդհարթանշատ նորանորբաներսովորեց,նա ավելիշատ լսում էր, քան խոսում: Եվ մտաբերելովՔամալայիխոսքերը նա վաճառականիմոտ իրեն երբեքորպեսենթակաչէր պահումն ստիպումէր նրանիրենվերաբերվելորպեսհավասարի,անգամավելի, քան հավասարիհետ: Կամասվամին ջանասիրաբար էր զբաղվումիր առնտրական գործարքնեմինչդեռՍիդրով, հաճախ էլ կրքոտ խանդավառությամբ, հարթան այդ ամենիննայում էր որպեսմանկականխաղի, ջանումէր հնարավորինսլավ տիրապետելխաղիկանոններին, բայց բուն խաղինկատմամբմիանգամայն անտարբեր էր: Կամասվամիի հարկիներքո բնակությունհաստատելուց շատ չանցած՝ շուտով Սիթհարթանսկսեց օգնել վաճառականիննրաառնտրական գործերում:Սակայնամեն օր, պայմանավորվածժամին, նա այցելում էր գեղեցկուհիՔաման շուտով լային, լավ հագնվածու նրբենիռտնամաններով, սկսեցնրան ընծաներմատուցել:Շատ բաներսովորեցրին ՍիդհարթայինՔամալայի ալ կարմիր,խելացիշրթունքները: Շատուշատբաներսովորեցրեցնրան Քամալայինուրբ ու ճկուն ձեռքը:Սիրոմեջ դեռնսերեխաու սկսնակլինելով -

Դու

ավելի շատ հակվածկուրամիտու անկուշտհաճույքներին՝ ասես անհատականդունդինտրված,նա Քամալայիցհիմնավորապեսսովորեցայն հիմնարարկանոնը,ըստ որի չի կարելիհաճույքստանալ,առանցոր ինքդ այն կտաս,ն որ յուրաքանչյուրշարժումը,յուրաքանչյուրփաղաքշանք,յուրաքանչյուրշփում, յուրաքանչյուրհայացք, անգամմարմնի վրայի յուրաքանչյուրփոքրիկմասնիկնիրենց գաղտնիքն ունեին, որը կյանքի կոչումը գիտեցողինմեծագույն երջանկությունէ պարգնում:Կինըսովորեցրեցնրան, որ սիրահարները սիրո տոնահանդեսիցհետո չպետքէ բաժանվենիրարից առանցփոխադարձսքանչացումարտահայտելումիմյանց նկատմամբ,յուրաքանչյուրըպետք է հավասարապես ն պարտվածի, ն հաղթողիտպավորություն թողնի,այնպես որ նրանցիցոչ ռքի մոտ չծնվի հագեցումիու դատարկության զգացումը,ն այն տհաճ զգացողությունը,թե ինքն ի չարս է գործադրել կամ օգտվել է դիմացինիթուլությունից ն կամ ինքն է անթաքույց ենթարկվողականություն ցուցաբերել: Զմայլելիժամերէր նա անցկացնումգեղեցկուհիու խելացի դշխոյիընկերակցությամբ: Սիդհարթանդարձավնրա աշակերտը,նրա սիրեցյալը,նրա ընկերը:Նրա՝Քամալայիմեջ էր ամփոփվածիր ներկայիսկյանքիարժեքնու իմաստը,այլ ոչ թե Կամասվամիի առնտրական գորիծերում: Վաճառականընրան հանձնարարեցկարնորագույն նամակներիգրության ու պայմանագրերիկազմման գործը ն կամաց-կամաց ընտելացավբոլոր կարնորագույնհարցերը որ թեն Սիդհարնրա հետ քննարկելուն:Նա շուտովնկատեց, թան քիչ բան էր հասկանումբրնձիցու բրդեղենից,նավագնացությունիցու առնտրից,բայց նրա ձեռքըերջանկաբեր էր, ն որ Սիդհարթանիրեն՝վաճառականին, գերազանցում էր իր հանգստավետբնավորությամբու հավասարակշռվածությամբ,ինչպեսնան մարդկանցլսելու ու նրանցճանաչելու արվեստում: ն

/5

Այս բրահմանը,-մի անգամասաց նա իրմի բարեկաչէ ն երբեքայդպիսինչի դառմին,--իսկականվաճառական նա, նրա սիրտնի զորու չէ կրքոտհետաքրքրվածությամբ վերաբերելգործերին: Բայց նա տիրապետումէ գաղտնիքին այն մարդկանց,որոնց հաջողություննէ հետապնդում կրնկակոխ,դա գուցե երջանիկաստղի տակ ծնված լինեէ տիրապետում: լուց է, կամէլ նա մի ինչ-որ կախարդանքի Հնարավորէ նան, որ այդ գաղտնիքընա սովորել է սամանաների մոտ ուսանելիս:Ես նկատել եմ, որ գործարքները նրա համարասես խաղ ու պար լինեն, դրանքիրեն բնավ չեն գայթակղում,հետաքրքրում,չեն ենթարկեցնումիրենց, անհաջողություններից վախչունի, կորուստներընրան չեն մտահոգում: Բարեկամնայսպիսիխորհուրդտվեց վաճառականին.Նրան մի բաժնեմաստուր այն գործերից,որ նա քեզ համար կատարումէ, ասենքշահաբաժնիմեկերրորդը,բայց ն ասա' նրան, որ ինքըհավասարչափովպատասխանատո. է լինելու նան կորուստների համար,եթե այդպիսիքլինեն: Այդ դեպքում նա ավելիմեծ կրքոտությամբ գործինկկպչի: Կամասվամինհետնեցբարեկամիխորհրդին:Սակայն Սիդհարթան առաջվա պես անհոգ էր: Երբ գործարքը շահութաբեր էր լինում, նա անտարբերությամբվերցնում էր իր բաժնեմասը,իսկ երբ վնաս էին կրում, նա ծիծաղելով ասում էր. «Այ քեզ բա՛ն:Ուրեմնմի տեղ սխալէ տեղի ունեցել»: Թվում էր, թե իրականումնա գործերինշատ անտարբեր էր վերաբերում:Մի անգամնա ուղնորվեցգյուղերից մեկը այնտեղ բրնձի բերք գնելու համար: Բայց երբ գյուղ հասավ,պարզվեց,որ բրինձնարդենվաճառվելէր մեկ այլ առնտրականի:Չնայած դրան`Սիդհարթանմի քանի օր մնացայդ գյուղում,հյուրասիրումէր գյուղացիներին, երեխաներին պղնձադրամներ բաժանում,մասնակցեցգյուղական -

մի հարսանիքին վերադարձավտուն՝ իրճամփորդությունից անչափ գոհ: Կամասվամինհանդիմանեցնրան, որ նա տուն չէր վերադարձել ն իզուրտեղըծախսելէր անմիջապես ժամանակնու դրամը:Սիդհարթանպատասխանեց. Ինձ մի հանդիմանիր, սիրելիդիմ բարեկամ:Հայհոյելով երբեք ոչնչի չես հասնի:Եթե ես քեզ նյութականվնաս եմ պատճառել,ապա ես այն ինձ վրա եմ վերցնում:Բայց անձամբես ուղնորությունիցչափազանցգոհ եմ: Ես ծանոթացա ամենատարբեր մարդկանցհետ, բարեկամացամի բրահմանիհետ, երեխաներըխաղումէին իմ ծնկներիվրա, գյուղացիներնինձ ցույց տվեցինիրենցդաշտերը,ինձ ոչ ոք որպեսվաճառականի չէր վերաբերում: Այդամենըիսկապեսշատ հիանալիէ,-- ակամաբացականչեց Կամասվամին,-բայց չէ՛ որ իրականումդու վաճաես այդպեսեմ կարծում...Թե՞ դու ռականես, համենայնդեպս այնտեղէիրգնացելպարզապես քո հաճույքիհամար: Դե իհարկե,-ծիծաղեցՍիդհարթան,-իհարկեես այնտեղ էի գնացել իմ հաճույքի համար:Ուրիշ էլ ինչի՝համար էի ես այնտեղգնալ: Ես ծանոթացանոր մարդկանցու կարող վայրերիհետ, վայելեցիիմ հանդեպցուցաբերվածբարեկամության ու վստահությանցույցերը,մեկի հետ բարեկամացա: Ահավասիկ,ի՛նքդդատիր, սիրելիս,եթե իմ փոխարեն Կամասվամինլիներ, ապա իմանալով,որ գործարքըկայանալ չի կարող, որովհետնգնելու բան չկա, նա անմիջապես ն այդ ժամաէլ զայրացածու փութովտուն կվերադառնար, նակ փողնու ժամանակըիսկապեսոր զուր տեղըվատնված կլինեին:Իսկ ես այնտեղմի քանիհաճելիօրեր անցկացրի, ինչ-ինչ բաներսովորեցի,երջանկությունըՃաշակեցի,հետո էլ ոչ ինձ, ոչ էլ ուրիշներինչվնասեցինյարդայնությանու պատճառով:Եվ եթե օրերիցմի օր ես շտապողականության նորից այնտեղգնամ,ասենքուշ բերքիգնմանկամորնէ մեկ ապա բարյացկամմարդիկինձ կընդունեն այլ նպատակով, -

-

-

ն ես գոհացածկլինեմ, որ ն ուրախությամբ, բարեկամաբար այն անգամցավ չապրեցի ն չշտապեցիհեռանալ:Ուրեմն ն քեզ մի կեղեքիրկշտամբանքհանգստացի՛րր։, բարեկամս, ների տեղատարափով... Եթե օրերիցմի օր դու համոզվես, որ Սիդհարթան քեզ վնասէ բերում,այդժամմիայնմի բառ ն Սիդհարթանիր ճանապարհովկգնա: Իսկ մինչ ասա, այդ եկ մեկս մեկից գոհանանքու շնորհակալությանմեջ ապրենք: Ապարդյունէին նան վաճառականի փորձերնապացուցելու Սիդհարթային,որ նա իր Կամասվամիիհացն է ուտում: Սիդհարթանառարկեց՝ ասելով,որ ինքնիր սեփականհացն է ուտում, ավելին, որ իրենքերկուսնէլ ուրիշներիհացն են ուտում, այն հացը, որ պատկանում է բոլորին:Սիդհարթան երբեքականջ չէր դնումԿամասվամիի հոգսերին,կարեկցանք չէր ցուցաբերում,իսկհոգսերԿամասվամին շատ ուներ:Եթե նրա ձեռնարկածգործերիցորնէ մեկինճախողվելուվտանգ էր սպառնում,երբ կասկածէր առաջանում,որ ուղարկված ապրանքըճանապարհինկորել է, կամ որ պարտատուներից մեկը կարող է ն վճարունակչլինել, Կամասվամիիներբեք չէր հաջողվումհամոզելիր աշխատակցին, որ նա իր ցավին դարմանկանի, եթե բարձրաձայնիր ցասումն ու մտահոգությունն արտահայտիայդ առթիվ,գլուխը բռնածման գա՝ ճակատը կնճռոտելով,անքուն գիշերներլուսացնի:Երբ մի անգամԿամասվամին նրան 2շպռեց՝ասելով, որ այն ամենը, ինչ ինքըգիտի,իրենիցէ սովորել,Սիդհարթանպատասխանեց. Ի՛նչէ, դու էլ ուրիշհաջողկատակչունեի՛ր ինձհրամցնելու... Քեզանից ես սովորել եմ, թե ինչ արժեմի կողովձուկը, որքանտոկոսկարելիէ վերցնելպարտքովտվածդրամի դիմաց:Սա է քո ողջ գիտությունը:Ես քեզանիցչեմ մտածել սովորել, թանկագի՛ն Կամասվամի,դու ավելի լավ կանեիր այդ բաննինձանիցուսանել: -

ԱնշուշտՍիդհարթայիհոգին առնտրովչէր հրապուրված: Նա առնտրովզբաղվումէր միայնայն պատճառով,որ այն դրամէր բերումՔամալայիհամար,ն այդ դրամըշատ ավելին էր, քան անհրաժեշտէր իրեն: Իսկ ընդհանրապես՝ ու Սիդհարթայիհետաքրքրությունն կարեկցանքնէին շարժում այնմարդիկ,որոնցգործերը,զբաղմունքներն ու հոգսերը, հրճվանքներնու մոլորություններն առաջներումէլ խորթ էին եղելիրենն իրենիցհեռու ինչպեսլուսինը:Որքանէլ իրեն հաջողվումէր բոլորիհետ խոսել,բոլոր մարդկանցհետ միասին ապրել,նրանցիցնոր բաներսովորել,սակայննա շատ լավ հասկանումէր նան, որ կարմի բան,ինչը բաժանումէր ն այդ բաժանարարն իրենայդ մարդկանցից իր սամանայականէություննէր: Նա տեսնում էր, թե ինչ երեխայական կամ զուտ կենդանական կյանքովէին ապրումմարդիկ,որոնցնա միաժամանակն սիրում էր, Ա ատում: Նա տեսնում էր, թե ինչպեսեն նրանքջանքերթափում,տառապումու ճերմակելով-ծերանումեն իրերի պատճառով,իրեր, որ նրա կարծիքով, դրանչարժեին,փողիհամար,մանր-մունրհաճույքնեհամար:Նա տեսնում րի, չնչին պատիվներիարժանանալու էր, թե ինչպեսեն նրանքհանդիմանումու վիրավորումմիմյանց, ինչպեսեն տնքումցավերից,որոնք սամանան ծիծաղելով է կրում, ինչպեսեն տառապումզրկանքներից,որոնք սամանան չի էլ զգում: Նա բարյացկամէր ամեն ինչի հանդեպ,հավասարապես բարյացկամու բաց այն ամենի հանդեպ, ինչ մարդիկ էր իրենէին հրամցնում:Նա անտարբերբարյացկամությամբ որն իրենկտավէր առաջարկում, ընդունումվաճառականին, պարտատուին,որը նոր պարտք էր նրանիցխնդրումկամ պարտքիզիջումակնկալում,չքավորին,որը ժամերովպատմում էր իրենիր աղքատության պատմությունը, որը, սակայն, ամենահետինսամանայիկեսի չափ անգամ աղքատ չէր: Մեծահարուստօտարերկրացիվաճառականիհանդեպ նա

իրեն պահումէր այնպես,որպեսթե նա իր ծառան լիներ, կամ որ սափրումէր իրեն,որպեսփողոցայինմանրավաճառ փերեզակ,որինինքըթույլ էր տալիսմի քանիգրոշովխաբել իրենբանանիգնիորոշմանմեջ: ԵրբԿամասվամին նրա մոտ էր գալիս հերթականանգամիր հոգսերիցբողոքելուկամ հանդիմանելունրան մի ինչ-որ գործարքիմեջ թերանալու նա հետաքրքրությամբ ու երջանիկ կապակցությամբ, այդժամ ժպիտովլսում էր նրան՝զարմանքիարտահայտությունը դեմքին, ցանկանալովհասկանալնրան, մասամբհամաձայնվելով նրա հետ, բայց միայն այնքան, որքանանհրաժեշտէր համարումն շրջվում էր նրանից ու դեմքով դառնումդեպի սեփականկարիքներից հածողհերթականայցելուն:Իսկնրա մոտ շատերն էին գալիս, ոմանք առնտրական գործերով, մյուսներընրանիցմի բան փախցնելունպատակով,ուրիշները իրենցնկատմամբնրա մեջ կարեկցանքարթնացնելու ակնքալիքով,շատերնէլ պարզապեսխորհուրդէին հայցում նրանից:Եվ նա խորհուրդներէր շռայլում, կարեկցում,նվերներ անում, թույլ էր տալիս, որ իրեն մի քիչ խաբեն,ն այդ ողջ խաղն ու այն կրքոտությունը,որով բոլոր այդ մարդիկ տրվումէին այդ խաղին,նույնքանշատ էինզբաղեցնումնրա միտքը,ինչպեսառաջներումաստվածներնու բրահմանների ուսմունքնէր զբաղեցնումիրեն: Ժամանակառ ժամանակիր կրծքիտակնա զգում էր մի շատ թույլ, մահացողձայն, մերթզգուշացնող,մե՛րթէլ հանդիմանող,բայց այնքա՛նկամացուկ,որ նա հազիվմիայն կարողանումէր լսել այն: Այդժամմի կարճառոտժամանակամիջոցնրա մեջ արթնանումէր այն գիտակցությունը, որ ինքըմի տարօրինակ կյանքովէ ապրում,որ այն ամենը,ինչ ինքնանում է, ընդամենըմի դատարկխաղէ, ու թեննա իրեն ուրախէ զգում, երբեմնէլ նույնիսկերջանիկ,սակայնիրական, բուն կյանքնանցնումէ նրա կողքով ն իրեն չի դիպչում: Ինչպեսոր ձեռնածուն է գնդակներովխաղում,այդպես

նա

խաղումէր իր առնտրականգործարքներիհետ, իրեն շրջապատող մարդկանցհետ, նայում էր նրանց, զվարճանում նրանցով:Բայցսրտիխորքում,այնտեղ,ուր իր էության մշտնջենական աղբյուրնէր տրոփում,նա այս կյանքումներկա չէր: Այդ աղբյուրը հոսում էր մի ինչ-որ տեղ, հեռուներում, հոսում էր ու հոսում, նրան բոլորովինանտեսանելի,հոսում էր ու շարունակհեռանում Ա այլնս ոչ մի ընդհանուրբանչուներ իր կյանքիհետ: Այդմտքերըմի քանիանգամվախարթնացրիննրա մեջ, ն սրտիխորքումափսոսանքառաջացավ առ այն, որ ինքնայլնսչի կարողսրտովմասնակիցըդառնալ կյանքիայդ բոլոր մանկականմանրուքներին, նրանցվերան նրա մեջ ցանկություն բերվելկրքոտխանդավառությամբ, արթնացավիսկապեսապրել, աշխատել,այս կյանքի իրականհաճույքըվայելել ն ոչ թե լինել նրա հասարակհանդիսատեսը: Բայց ամեն անգամնա վերադառնումէր գեղեցկուհի Քամալայի մոտ, ուսանում էր սիրո արվեստը,վարժվումու որում, ավելի քան ուրիշ տրվումհաճույքիպաշտամունքին, որնէ տեղ, տալնու առնելըդառնումեն մեկ միասնություն, իրարիցանբաժան:Նա զրուցումէր գեղեցկուհուհետ, սովորումնրանից, խորհուրդներտալիս ու խորհուրդներառնում: Քամալան իրեն ավելի լավ էր հասկանում,քան Ժամանակին` Գովինդան. այդ գեղեցկուհինիրեն ավելի էր նման ու հոգեհարազատ: Մի անգամՍիդհարթանասաց նրան.- Դու ինձնման ես, Դու Քամալանես, դու տարբերես բոլոր մյուսմարդկանցից: ն միայնայդքանը,քո մեջ, քո ներսումկա մի խաղաղապասպահին տարան,ուր դու կարողես մուտքգործելցանկացած զգալ քեզ որպեսքո տանը:Ես նույնպեսդա կարողեմ անել: Շատ քիչ մարդիկունեն այդ ապաստանը, մինչդեռբոլորնէլ կարողէին այն ունենալ: Բոլորմարդիկչէ, որ խելացիեն,- ասաց Քամալան: -

Ոչ,- ասաց Սիդհարթան,--խոսքըխելքինչի վերաբերում: Կամասվամին նույնքանխելացիէ, որքանես, սակայն իր մեջ չունի այդ ապաստանկոչվածը: Ուրիշները,սակայն, որոնքխելքի իմաստովտակավիներեխաներեն, ունեն դա: Մարդկանցմեծ մասը, Քամալա,նման է ընկնող տերնի, նրանքճախրումեմ օդում, պտույտներեն գործումք̀ամու բերաննընկած,բայց վերջիվերջոգետնինեն ընկնում:Մյուսները, սակայն,շատ քչերը,նման են աստղերի,նրանքընթանում են խիստորոշակին ամրակուռուղիով, ն ոչ մի քամի չի կարող հասնելնրանց ն ստիպելշեղվել ճանապարհից: Նրանքիրենցմեջ են կրումիրենցօրենքներնու իրենցուղին: ու որոնցես Բոլորիմճանաչածգիտուններից սամանաներից, շատ եմ հանդիպելիմկյանքիճանապարին, միայնմեկըկար այդ տեսակինպատկանող, կատարյալմեկը, որինես երբեք չեմ կարողմոռանալ:Դա այննույն Գոթամանէ՝ Վեհագույնը, այն մեծագույն ուսմունքիհռչակողնու նախակարապետը: Հազարավոր երիտասարդներամեն օր լսում են նրա ուսմունքը,յուրաքանչյուրժամ հետնում նրա հրահանգներին, բայց նրանք բոլորը ընկնողտերններեն, նրանք իրենց մեջչեն կրումայդ ուսմունքնու օրենքը: Քամալաննրան էր զննում՝ժպիտըդեմքին: Դու նորիցնրամասինես խոսում,--ասաց նա,- քո մեջ նորիցսամանայական մտքերեն: Սիդհարթանլռեց, ու նրանք տրվեցին սիրախաղին, ` այն երեսուն թե քառասուն խաղերիցմեկին, որ գիտեր Քամալան:Նրա մարմինըճկուն էր, ինչպեսհովազիմարմինը, ինչպեսորսորդիաղեղը: Ով նրա մոտ էր սովորելսիրո արվեստը,նրա առաջ բաց էին բոլոր հաճույքները,բոլոր գաղտնիքները:Երկարժամանակնա խաղումէր Սիդհարթայի հետ, փաղաքշումնրան, մերթ գրավումնրան, մերթ վանում,ուժով տիրանալով նրան՝փաթաթվում նրանամբողջությամբ,հրճվումնրա վարպետությամբ, մինչնոր նա իրեն -

-

պարտվածէր զգում ն ուժասպառհանգիստառնում Քամալայի կողքին: Հետերան խոնարհվեցնրա վրա, երկարնայեց նրա դեմքին,նրահոգնածաչքերին: Դու լավագույննես սիրահարներիմեջ,- մտածկոտ ասաց նա,- լավագույնըբոլոր իմ տեսածների մեջ: Դու բոլոԴու շատ լավ ես րից ուժեղ ես, ճկուն ես ու նախահարձակ: յուրացրել իմ ուսմունքը,Սիդհարթա: Մի օր, երբ ես ավելի մեծացածլինեմ, ես կուզենամքեզանից երեխա ունենալ: Սակայն,ամեն դեպքում,դու դեռ սամանա ես մնացել,սիրելիս, դու ինձբնավչես սիրում,դու ոչ ոքիչես սիրում:Այդպես -

չէ՞:

հնարավորէ, որ այդպեսէ,- հոգնածպատասխանեցՍիդհարթան.-Ես քո նման եմ: Չէ" որ դու էլ չես սիրում,հակառակդեպքում՝դու ինչպե՛ս կարողէիր սիրույն որպես արվեստիվերաբերվել:Մեզ նման մարդիկ,հավանաբար,անկարողեն սիրել: Երեխա-մարդիկ դա կարող են անել, դա նրա՛նցգաղտնիքնէ: -

Շատ

Սանսարա Երկար ժամանակՍիդհարթանապրում էր աշխարհիկհաճույքներինտրվածկյանքով՝առանցոր ամբողջովին անձնատուր լինելու նրան:Ջգացմունքները,որ նա սպանել էր սամանաներիհետ բնակությանկրակոտ տարիներին, արթնացել էին, նա ճաշակեց հարստությունը,ըմբոշխնեց ցանկասիրականկիրքը, վայելեց իշխանությունը:Սակայն իր սրտումնա դեռնս սամանա էր մնացել, ինչպեսդա ճիշտ նկատեց խելացիՔամալան: Այժմ նս մտածելուարվեստը, սպասումնու ժուժկալ ծոմապահությունը, որոնցտակավին հակվածէր իր կյանքը,դեռշարունակումէին տիրապետություն ունենալնրա վրա, այժմ էլ աշխարհիսերեսինապրող մարդիկ՝ երեխա-մարդիկ, օտար էին իրեն,ինչպեսոր ինքնէր նրանցհամարխորթու օտարոտի: Տարիներն անցնում էին, առաջ սլանում, ն նա այդ ազատ ու հաճույքներովլեցուն կյանքինտրված՝ չէր զգում նրանց ընթացքը: Նա մեծ հարստությունձեռք բերեց, վաղուցարդենՍիդհարթանսեփականառանձնատոնն ուներ,

սպասավորներն մի պուրակ քաղաքից դուրս, գետափին: Մարդիկսիրումէին նրան, նրանք այցելումէին նրան, երբ կարիքնունեինդրամիկամխորհրդի:Բայցոչ ոք մտերիմչէր նրա հետ, բացիՔամալայից: Այն բարձր,լուսավոր արթնացումը,որը մի ժամանակ՝ իր պատանեկության ծաղկմանշրջանում,ապրելէր նա, այն օրերին,որոնք հաջորդեցինԳոթամայիքարոզինու Գովինդայից բաժանմանը,այն ժամանակվանրա այն հպարտ մենությունըն անկախությունըբոլոր տեսակիուսմունքներից ու ուսուցիչներից,զգոնություննիր սրտումբնավորված ձայնի հանդեպ,այդ ամենըորպեսանցողիկ աստվածային մի բան ներկայացավն կամաց-կամացետ մղվեց դեպի հիշողությանհեռավործալքերը:Հեռվումցածրաձայնխոխոջում էր այն սրբազանաղբյուրը, որն առաջներումայնքա՛ն մոտիկէր ն ժամանակինիր մեջ էր կարկաչում:Այն ամենից, ինչ ինքըգիտեր,շատ բաներնա սովորելէր սամանաներից, սովորելէր Գոթամայիքարոզներից,ուսանելէր իր հորիցու բրահմաններից,որոնք դեռ երկարժամանակմնացել էին նրա մեջ. խաղաղաբարո ապրելաճձնը, սերըմտածողության ժամերը, իր անձի, սեփահանդեպ, ինքնախորասուզման կան եսի մասինգաղտնիգիտելիքները,այն հավերժական եսի, որը ոչ մարմնավորէ, ոչ էլ՝ գիտակցություն:Այսամենից շատուշատ բաներէինմնացելնրա մեջ, սակայնմեկըմյուսի հետնիցսուզվել էին անդնդախորվիհն ու փոշով ծածկվել: մեջ Բրուտագործի բոլորակինման, որ, մեկանգամշարժման է իրենհաղորդդրվելով,դեռերկարժամանակպահպանում վածարագությունըն որոշ ժամանականցմիայնանզգայելի կերպով,կամաց-կամացդանդաղեցնումէ իր ոլորապտույտը մինչն վերջնականկանգառը,այդպեսէլ Սիդհարթայի հոգում երկարժամանակշարունակվումէր պտտվելճգնակեցության անիվը, մտածողությանթափանիվը,ճանաչողությանանիվը:Այն դեռ հիմաէլ շարունակումէր պտտվել,

ն ուր որ է կանգէր սակայնշատ դանդաղ,տատանումներով, Ինչպեսոր խոնավությունն առնելուվերջնականապես: է ներթափանցումմահացողծառացողունիխորքըկամաց-կամաց ներծծվելովնրա մեջ ն փտախտառաջ բերելով, այդպեսէլ Սիդաշխարհնու ծուլությունըկամաց-կամաց թափանցեցին հարթայիհոգու մեջ աստիճանաբար լցնելով այն, ծնունդ տալովծանրությանու հոգնածությանզգացողություններին, քուն բերելով նրա վրա: Փոխարենը նրա մեջ արթնացան զգացմունքներնու ցանկությունները,դրանքկենդանություն ստացան,նա շատ բան սովորեց, շատ-շատերնէլ փորձով իմացավ: Սիդհարթան սովորեց առնտուր անել, մարդկանց նկատմամբիշխանությունբանեցնել,կանանցհետ հաճույք վայելել: Նա սովորեցգեղեցիկհանդերճներկրել, կարգադրություններանելսպասավորներին, լոգանքընդունելանուշաբույր յուղաջրերում:Սովորեցճաշակել նուրբ ու համեղ պատրաստված կերակուրներ,նան ձուկ, կենդանիներիու թռչնի միս, համեմունքներու քաղցրավենիք,ն գինի խմել, որ ծնող-մայրնէ ծուլության ու մոռացության:Նա սովորեց զառ գցել ու ճատրակխաղալ,պարուհիներին նայել, օգտվել պատգարակից,փափուկանկողնումքնել: Բայց, չնայած այդ ամենին, նա իրեն տարբերէր համարումմյուս մարդկանցից,նրանցիցշատ ավելի բարձր,դեռ շարունակումէր նրանց նայել թեթնակիհեգնանքով,դույզն-ինչ արհամարականու նողկանքիզգացումով,այն նույն քամահրանքով, որ սամանան է տածում աշխարհաբնակների հանդեպ:Երբ Կամասվամինվատառողջէր լինում կամ բորբոքված,երբ նա իրեն ինչ-որ մեկի կողմից վիրավորվածէր զգում, գլուխը կորցրած իր վաճառականական հոգսերից, Սիդհարթան դրան միայն հեգնանքովէր վերաբերվում:Սակայն դանդաղորենու աննկատկերպով,անձրններիու հունձքի, քաղհանմանեղանակներիիրարահաջորդող ընթացքների

միասին,նրա հեգնանքըգնալովավելի ու ավելիէր գունատվում,գերազանցության զգացողություննէլ ավելի թուլանում:Կամաց-կամաց, օրըստօրեաճողիր հարստություններին զուգահեռՍիդհարթանինքն էլ երեխա-մարդկանց հատուկբնութագրական գծերիցյուրացրեց,ինչ-ինչբաներ ու անհանգստություններից: նրանցմանկականությունից Եվ սակայնինքընախանձումէր նրանց,այնքանավելի ուժգին էր նախանձում,որքան որ ավելի էր նմանվումնրանց: Նա նախանձումէր նրանց այն բանիհամար, ինչն իրեն պակասում էր, բայց նրանքունեին.այն կարնորությունը, որ նրանք հատկացնելուպես վերագրում էին իրենց կյանքի բոլոր ու տագնապների դրսնորումներին, նրանցուրախությունների կրքոտխանդավառությանը, նրանցհավերժական սիրահարվածությանհեզաբարո,բայց քաղցր երջանկությանը: Իրենք իրենց, իրենցկանանց,իրենց երեխաներին, պատվինկամ փողին,ծրագրերինկամ հույսերինմշտապեսսիրահարված էին այդ մարդիկ:Բայց նա հենց դրանքէլ չյուրացրեցայդ մարդկանցից,հենց դրանք, այդ մանկամիտուրախություններն ու երեխայական խենթությունները չսովորեցնրանցից, այլ յուրացրեցմիայնայն տհաճ գծերը, որոնքինքնատում էր նրանցմեջ:Գնալովավելիհաճախէր պատահում,որ հասարակականմիջավայրումանցկացրածերեկոյինհաջորդող նա երկարժամանակպառկածէր մնում անկողառավոտյան նում՝ իրենմի տեսակճնշված ու հոգնածզգալով: Պատահում էր, որ նա նեղսրտումէր ու անհամբերդառնում,երբ Կամասվամինձանձրացնումէր իրեն իր հավերժականհոգսերով: Պատահում էր, որ նա բարձրաձայն ծիծաղումէր ու քրքջոց արձակում,երբզառախաղում տանովէր տալիս:Նրա հայացքը դեռնսշատ ավելիխելացիէր ու ոգեշունչ,քանմյուսներինը, բայց ժպիտնավելիհազվադեպէր հայտնվումայնտեղ,ն կամաց-կամաց նրադեմքիվրա դաջվեցայննույնարտահայտությունը,որնայնքանհաճախհանդիպումէ մեծահարուստ հետ

մարդկանց դեմքերին. դժգոհության, հիվանդոտության, ընկճվածության, ծուլության,անսրտության ցուցադրությունները:Հարուստներինհատուկհոգու հիվանդություննաստիճանաբարպաշարեցնան Սիդհարթային: Որպեսմի նուրբ շղարշաքող, գերնոսրմշուշի տեսքով հոգնություննիջավՍիդհարթայիվրա, դանդաղ,բայց ամենայն հաջորդ օր դառնալովփոքր-ինչ ավելի խիտ, ամսեամիս՝ավելի պղտոր ու մռայլ, տարեցտարի՝ ավելի ծանը: Ինչպեսոր նոր զգեստն է ժամանակիընթացքումհնանալով մաշվում,աստիճանաբար կորցնելովիր գեղեցիկգույնը բծեր է ձեռք բերում, ավելորդծալքեր ստանալովտեսքից ընկնում՝յուրաքանչյուրպահիպատռվելուպատրաստ, այդպես էլ նոր կյանքը,որ ՍիդհարթայիհամարսկսվեցԳովինդայինհրաժեշտտալու պահիցի վեր, տարիներիընթացքում կորցրեցիր փայլն ու գույնը, նրա վրա բարդվեցինբծեր ու ծալքեր, թեն խորքումդեռնսծպտված,սակայն,այս ու այնտեղ, իրենցնողկալի կերպարանքնարդեներբեմն-երբեմն ու ցոլացնելով,որ մարդուսհուսախաբությունն զզվանքնէին շարժում:Սիդհարթանդա չէր տեսնում: Նա միայննկատեց, որ այն վճիտու ինքնավստահ ներքինձայնը, որը մի ժամանակ արթնացելէր իր մեջ ն մշտապեսղեկավարելէր իրեն իր կյանքիայնշողարձակողժամանակներում, հիմաինչ-որ չի լսվում, լռել է: Աշխարհըկլանեց նրան` հաճույքները,զգայականությունը, ծուլությունը, ն ամենավերջումէլ այն մեծագույն արատը, որը նա ամենաանհեթեթնէր համարումն որին ու ինքը վերաբերումէր մեծագույնարհամարհանքով հեգնանքով.ընչաքաղցագահությունը:Վերջիվերջոնրան կլանեցին նան սեփականատիրության մոլուցքը, ունեցվածքն ու հարստությունը,այդ ամենըդադարեցայլնս նրա համար խաղու մանրուքլինելուց,դարձավշղթա ու բեռ:Տարօրինակ ու նենգմիտխարդավանքով Սիդհարթանընկավայդ վերջին

ամենանողկալի կախվածության ծուղակը,ն դրա շնորհիվ՝ զառախաղի:Այնժամանակվանից ի վեր,ինչ նա դադարելէր հոգովսամանա լինելուց,փողովութանկարժեքզարդեղենով խաղալը,որինսկզբնականշրջանումնա տրվումէր ժպիտով ու անփույթքամահրանքով,որպես թե երեխա-մարդկանց շրջանում ընդունված,դատարկզվարճալիքի,կամաց-կամացնրա համարանդիմադրելիկիրքդարձավ:Նա դարձավ թունդ խաղամոլ,որի հետ շատ քչերն էին համարձակվում մրցասպարեզմտնել, այնքան որ բարձր ու տրամաբանությանը չտրվելու աստիճանհանդուգն էին նրա պատվիրած Նա խաղում էր մի մարդու նման, որն խաղագումարները: ասես խլացնել էր ցանկանումիր սրտի տառապանքները: Պարտություններնու ատելի փողերիմսխումըչարախինդ ուրախությունէին պարգնում նրան,ուրիշկերպնա անկարող էր հստակորենու հեգնականմատուցմամբցուցադրելուիր արհամարանքը հարստության՝ վաճառականական աշխարհի այդ կուռքի հանդեպ:Ինքն իրենից զզվելով, ինքնահեգնա մեծ խաղագումարներ էր դնում, անխնա նանքիտրվելով՝ ու անողորմկերպով հաղթում էր հազարավորների,սնանկացնումնրանց ն ինքն էլ խոշոր գումարներէր տանուլ տալիս,դրամ,թանկարժեքզարդեղեն,տանուլտվեցանգամ իրքաղաքամերձտունը,նորից ետ շահեց այն,նորից տանուլ տվեց: Այդ տագնապալի,սիրտմաշողվախիզգացումը,որ պաշարումէր նրան զառերընետելու պահին՝խոշոր խաղագումարներիհամարպայքարիընթացքում,իր համարանչափ թանկագինզգացում էր, նա սիրում էր դա ու ջանում էր այնիրմեջ,ուժգնացնել,թեժացմշտապեսվերաթարմացնել նել այնավելի ու ավելի,քանիոր միայնայդ սուր զգացողուպեսմի բանգտնում, թյուններիմեջ էր ինքը երջանկության արբեցումիպես մի բան, մի ինչ-որ գերակաինքնազգացողությունիր կյանքիկուշտ, անգույն ու խամրածբավիղներում: Այսպես՝ամեն անգամմեծ գումարներտանուլտալուց ու

հետո, նա ստիպվածէր լինումմեծ հարստությունների ճեռք-

բերելուն հետամտել,հարկադրվածէր զգում ավելի եռանառնտրովզբաղվել,պարտատուների դունջանասիրությամբ նկատմամբավելի խիստէր դառնում,քանի որ ցանկանում էր շարունակելխաղը, փողերը քամուն տալ ցույց տալու համարիր արգահատանքը հարստությանհանդեպ:ՊարտհոգեվելիսՍիդհարթանկորցնումէր ինքնատիրապետումը, կանհանգստությունը, կորցնումէր համբերությունը անպարտաճանաչպարտատուների նկատմամբ,կորցրեցնան իր բարեհաճությունըաղքատներիհանդեպ,դադարեցբավականությունստանալիրեն դիմողներիննվերների տեսքով փողբաժանելուց:Նա, որ մոլախաղիժամանակմիանգամից տասնյակհազարներէր տանուլտալիս ու այդ ընթացքում` ծիծաղում, առնտրականգործերում դարձավ ավելի կծծի ու մանրախնդիր,անգամ գիշերներնէլ երազի մեջ փող էր տեսնում... Ամեն անգամ,երբնա արթնանում էր այդ նողկալխ,չարահմադյութանքներիցու իր ննջարանիպատիցկախ հայելու մեջ տեսնում իր դեմքըծերացածու այլայլված,ու երբնրա վրա արշավումէին ամոթն ու գարշանքը,նա նորից փախուստիէր դիմում,նետվումբախտախաղի որոգայթների մեջ նորից ու նորից տրվելովցոփ ու շվայտություններին, գինարբուքիթմրեցնողխանդին,ու այնտեղիցէլ իրենգցում փող կուտակելու,ունեցվածքդիզելու մարմաջիգիրկը: Այդ անիմաստշրջապտույտիբովում եփ գալով՝նա հյուծվեց, ստասպառեցիրեն, զառամյալու հիվանդոտկերպարանք ցավ: Բայց մի անգամՍիդհարթաներազի մեջ նախազգուշացում-արթնացմանպես մի բան տեսավ: Երեկոյանկողմ նա եղել էր Քամալայի մոտ, նրա հրաշագեղհաճույքների այգում:Նրանք նստել էին ծառերիներքո ու զրուցում էին, ն Քամալան, որ մտքերիմեջ էր ընկղմված,խոսքերասաց, որոնց մեջ տխրությունու հոգնածությունզգացվեց: Նա

ՍիդհարթայինխնդրեցպատմելԳոթամայիմասինն ոչ մի կերպչէր կարողանումկտրվելայդ պատմությունից, նրանից, թե որքա՛նմաքուրէր նրա հայացքը,ի՛նչ խաղաղու գեղեցիկ էին նրա շրթունքները, որքա՛նբարի էր նրա ժպիրը, ի՛նչ հանգստավետէր նրա քայլվածքը:Քամալայիդրդմամբ երկար-բարակպատմումէր ՍիդհարթանվսեմափառԲուդդայի մասին,հանկարծՔամալանհոգոցհանեցն վերջապես ասաց.

Կգա այն ժամանակը,գուցե շատ շուտով, երբ ես նույնպեսկհետնեմայդ Բուդդային:Ես նրան կնվիրաբերեմ իմ այգինն իմ ապաստանը կգտնեմնրա ուսմունքիմեջ: Ասելուն պես Քամալան սկսեց փաղաքշել Սիդհարթային, ներքաշեց սիրախաղիմեջ ն ցավեցնողկրքոտուու կրակոտ թյամբսեղմեցնրանիրկրծքին,արտասուքներով նա կարծեսմի վերջինանգամցանկափաղաքշանքներով նալիսլիներայդ մարմնական,անցողիկ,երանավետհաճույքիցքամել քաղցրության վերջինկաթիլը:Սիդհարթաներբեք այնպեսհստակորենչէր գիտակցել, թե որքանհարազատ ու մահը: Հետո նա պառկելէր էին իրարցանկասիրությունն Քամալայիկողքին,որի դեմքըհանգչումէր իրենինայնքան մոտ, ինքը պարզ տեսավ այդ դեմքը, այնքանպարզ, ինչպեսերբեք,նրա աչքերիտակու շրթունքներիանկյունում նա նրբանուրբգծագրություննեկարդացդաժանգրանշաններ՝ րից ու հազիվ նշմարելի կնճիռներիցկազմված, որ հիշեցնում էին աշնանու ծերությանմասին: Սիդհարթանինքն էլ, որ արդեն չորրորդ տասնամյակնէր ոտք դրել, մեկ անգամ չէ, ինչ այս ու այնտեղճերմակ վարսերէր նկատել իր սն գլխին:Հոգնածություննէր տպվածՔամալայիգեղեցիկդեմքին, անցածերկարճանապարհիհոգնությունը,ճանապարհ, նպատակից,հոգնությունն որ զուրկ էր եղել երջանկավետ ու սկիզբ առած թոշնանքը,թաքուն, դեռնս չարտահայտվող, գուցե դեռ չգիտակցվողտագնապը.վախըծերության -

հանհանդեպ,աշնան,վախըմահվանանխուսափելիության հոգոց արձակելովհրաժեշտտվեցնրան՝ դեպ: Սիդհարթան հոգինլիքը թախիծովու անասելիտագնապով: Սիդհարթանգիշերն անցկացրեցիր տանըպարուհիընդսմինիր զվարճասեր ների ու գինու ընկերակցությամբ, ընկերուհիներիհանդեպիրեն բարձր ու հպարտպահելով, մի կեցվածք,որը, սակայն,այլնս անբնական էր թվում, շատ գինի խմեց ն միայն կեսգիշերիցբավականանց հեռացավ հանգիստառնելուհոգնածու միաժամանակ գրգռված,ուր որ է հեկեկալուու հուսահատության գիրկնընկնելունպատրաստ: Երկարժամանակապարդյուն քնել էր ուզում,սիրտը նվվումէր անտանելիթախծից,ն ինքնամբողջությամբ լցված զգացողությամբ.նրանզզվանք էր նողկանքովու հեղձճանքի էր պատճառումգինու գոլ ու ատելիհամը, երաժշտության անիմաստքաղցր-մեղցրությունը,մերկանդամպարուհիների համրժպիտը,նրանցվարսերիցու կրծքերիցտարածվող դառնաբույրը:Բայց ավելի մեծ նողկանքովէր նա լցված իր անձինկատմամբ,իր անուշաբուրողմազերի,իր բերանից տարածվողգինու բույրի,իր մաշկիթոշնածությանու չորությանհանդեպ:Ինչպեսմի մարդ,որը կուշտուկուռուտել-խմելուց հետո միայն սիրտթափելովկարող է ազատվելիր միջի ավելցուկից,չնայածայդ միջամտության պատճառած ցավին, ուրախանալով դրա արդյունքումվերստացած թեթնությունից, այդպեսէլ Սիդհարթան,անքնությունիցտառապած, զզվանքի անտանելիհորձանքիմեջ խեղդվելով,տենչալովտենչում էր ազատագրվելայդ սովորույթներիցու հաճույքներից,այդ անիմաստկյանքից,ինքն իրենից:Միայն լուսաբացին,երբ փողոցում,ուր կանգնածէր իրքաղաքայինտունը,գործարար կյանքնսկսեցարթնանալու փողոցնաշխույժովլցվեց, նա ընդամենըմիքանիվայրկյանմոռացության գիրկնընկավ,մի տեսակթոթափեցհոգնություննու կարծեսընկղմվեցքնիմեջ: Եվ հենց այդ վայրկյաններին մի երազայցելեցնրան:

Քամալայի ապարանքումդրված ոսկե վանդակիմեջ մի պստլիկ, հազվագյուտթռչուն էր նստած: Նա երազում տեսավայդ թռչնակին,տեսավ,թե ինչպեսայդ թռչունը,որ մշտապեսերգումէր լուսաբացին,հանկարծլռել էր սսկվել: Նա զարմացածմոտեցավվանդակինու տեսավ, որ փոքրիկթռչնակըմահացածէ ու փայտացածընկել է հատակին: Նա դուրս կորզեց թոչնակինվանդակից,միառժամանակ պահեց ձեռքերի մեջ ու նետեց փողոց, ն նույն վայրկյանին սարսափելիմի վախ բնավորվեցնրա մեջ, նրա սիրտը կծկվեցցավից, կարծեսայդ անշնչացածթռչունիհետ միասին նա դուրս նետած լիներ իր միջի ողջ արժեքավորնու լավագույնը: նա իրեն շրջապատվածզգաց Երազից սթափվելով՝ խորըթախիծով:Անմիտու անհեթեթես անցկացրիիմ կյանքը, մտածեցնա, ոչ մի կենդանիբան, ոչ մի թեկուզարժեքավոր կամ պահպանելուարժանիորնէ բան չէր մնացել նրա ձեռքերում: Նա կանգնածէր միայնակ,դատարկձեռքով, որպեսմի վերջինճիգով ափնետվածնավաբեկյալ: Մռայլտրամադրությամբ Սիդհարթանուղնորվեցիրեն փակեցիր պատկանողհաճույքներիայգին, դարպասները ետնից ու նստեց մանգոյի ծառի տակ: Սրտում մահացու թախիծն կրծքիտակվախու զզվանքնա նստելէր ու զգում էր, որ ինչորբանմահանում էր իր մեջ, թոշնում,մոտենում իր վախճանին:Կամաց-կամացնա ժողովեց իր խոհերըն մտքի մեջ մեկ անգամէլ անցկացրեցիր կյանքիողջ ճանապարհը, սկսած առաջինօրերից, որոնց հիշատակներըդեռ մնացել էիննրահիշողությանծալքերում:Այդե՛րբէ եղել, որ նա իրեն երջանիկէ զգացել,եւ արդյո՛քինքըերբնէճաշակելէ իսկականերանությունը:Օ՛ այո, այդ բանընա քանիցսէ ճաշակել: Ճաշակելէ մանուկհասակում,երբ իրենհաջողվելէր բրահմանների գովասանքինարժանանալսուրբ գրքերից հատվածներ արտասանելուարվեստումիր հասակակիցներին

գերազանցելուհամար, երբ ինքն աչքի էր ընկել գիտունների հետ բանավեճերում,կամ որպես քուրմի օգնական զոհաբերություններ կատարելիս:Այդժամնա զգացելէր իր սրտում.«Դու ուղի ունես անցնելու,ուղի, որին դու կոչված են սպասում»:Հետո էլ՝ պատանեկան ես, քեզ աստվածներն ծիրումնա մշտատարիքում,երբ իր խորհրդածությունների պես ավելի ու ավելի բարձրնպատակէր դնում իր դիմաց, որ բարձրացնումէր իրենիր նման առաջ ընթանալցանկացող ընկերներիբազմությունից, երբ ինքը, տառապանքների տրվելով,ձգտումէր մտահասու լինել բրահմային,երբ ամեն անգամձեռքբերածնոր գիտելիքըդրդումէր նրանավելիին հասնելու...Դեռնս այնժամ,չնայածուսման ծարավին,չնայած իր կրած բոլոր տառապանքներին, ինքն ունեցել է այդ զգացումը.«դեպի առաջ, դեպի վեր...»: Նա լսեց այդ նույն ձայնը, երբ լքում էր իր հայրենիեզերքը ն սամանաների հեռանում էր Կատարկյանքնընտրում,երբ սամանաներից յալի մոտ, երբ վերջինիցսէլ հեռացավդեպիանհայտությունը: Եվ արդենորքա՛ներկարժամանակէր, ինչ ինքըչէր լսել այդ ձայնը,որքա՛նժամանակէր, որ ինքընոր բարձունքներ չէր մագլցել, որքանհարթ ու անապատային էր դարձելնրա ճանապարհը,ն որքան երկարտարիներէր նա քայլել այդ ճանապարհով,առանցբարձրնպատակի,առանցտենչանքի, առանցբարձունքներնվաճելուբավարարվելովմիայն ն, սակայն,երբեքլիարժեք մանր-մունրուրախություններով բավարարություն չստանալով...Բոլորայդ տարիներին,ինքն էլ այդ մասինչիմանալով,նա երազումու ձգտումէր դառնալ մի այնպիսիմարդ, ինչպեսբոլորը, ինչպեսայդ մարդ-երեխաները,սակայն իր կյանքըշատ ավելի աղքատիկու անբովանդակեղավ, քան այդ մարդկանցկյանքն էր, քանի որ նրանցնպատակները, նրանց հոգսերնիրենչէին մտահոգում: Քանի որ Կամասվամիինման մարդկանցովբնակեցված այդ աշխարհընրա համարմիայն խաղ էր, պար,

դիտում ես, կատակերգություն: Միայն Քամալան էր իր համարճանապարհ,իր համարսիրելիու արժեքավոր,բայց արդյո՛քնա այդպիսինէլ մնացել է առ այսօր: Պե՞տքէ նա դեռիրեն,կամինքընրան:Գուցեիրենքմիմյանցհետ ընդամենը մի անվերջանալի արդյոք դրա խաղեն խաղում:Արժե՞ համարապրել: Ոչ, դրա համարչարժե ապրել...Այդ խաղը կոչվումէր սանսարա,մանկական մի խաղ,խաղ,որը կարելի էր մեկ, երկու անգամխաղալ,տասն անգամ, բայց մշտապես, անվերջխաղա՛լ կլինի... Կարելի՛բանէր դա... Եվ Սիդհարթանանմիջապեսհասկացավ,որ խաղն ավարտվածէ, որ ինքնի վիճակիչէ շարունակելուայն: Նրա մարմնովմեկ սարսուռ անցավ,նա զգաց, որ իրներսումինչոր մի բանմահացավ: Այդ ամբողջ օրը նա նստել էր մանգոյի ծառի տակ, հիշում էր հորը, հիշում էր Գովինդային, Գոթամայինէր հիշում:Մի՛թեինքըլքել էրնրանցբոլորինմի ինչ-որԿամասվամիդառնալուհամար:Նա դեռ նստած էր մանգոյիծառի տակ, երբ գիշերը վրա հասավ: Երբ գլուխը բարձրացնելով աստղերիննայեց, մի միտք ծագեցնրա ուղեղում. «Ահա ես նստած եմ իմ մանգոյիծառիտակ,իմ իսկպարտեզում»: Նա ծիծաղեցիր այդ մտքիվրա, մի՛թեիսկապեսանհրաժեշտէր, ճիշտէր արդյոք, թե դա անհեթեթմի խաղ էր, այն, որ ինքը մանգոյի ծառ ուներ, որը գտնվումէր իր սեփականպարտեզում: Դրա հետ էլ նա հաշիվներըփակեց, դա նս մահացավ նրա մեջ: Նա տեղից վեր կացավ,հրաժեշտտվեցմանգոյի ծառին,հրաժեշտտվեցպարտեզին:Եւ, որովհետնամբողջ օրը ոչինչչէր կերել,նա խիստքաղցածությունզգացն հիշեց իր քաղաքայինտան մասին, իր ննջարանիու անկողնու, կերակուրներովլեցունսեղանիմասին:Նա ժպտացհոգնատանջժպիտով,ցնցեց մարմինըն հրաժեշտտվեցբոլոր այդ որ

բաներին:

թ«(-ՀՆ-ջՐ ԵԼ

-

(9

(«-ԼոՖօ

0-|ԳԸ

Նույն գիշերն էլ Սիդհարթանլքեց իր պարտեզը,լքեց քաղաքը ն այլնս երբեքայնտեղչվերադարձավ: Երկարօրեր շարունակ Կամասվամիննրա որոնումն էր կազմակերպել կարծելով,թե Սիդհարթանպետքէ որ ավազակներիձեռքն ընկածլինի: ՍակայնՔամալանորոնմանոչ մի փորձչձեռնարկեց:Տեղեկանալով,որ Սիդհարթանանհետացելէ, նա նույնիսկ չզարմացավ:Չէ՛ որ ինքը միշտ էլ սպասում էր այդ օրվան:Քանի որ նա, ինչպեսեղել, այնպեսէլ մնացել Հատէր սամանա, տնանկմի ուխտավորու թափառական: կապեսնա այդ զգացողություննունեցավվերջին տեսակցության ժամանակ:Եվ չնայած կորստյանցավին՝հիմանա ուրախէր, որ այն վերջինանգամինքընրան այնպեսամուր սեղմեց իր կրծքինհավատացածլինելով, որ ամբողջովին նրանէր պատկանում, ներծծվածէր նրանով: Սիդհարթայիանհետանալումասինառաջինիսկ լուրն առնելով՝նա մոտեցավպատուհանին,ուր ոսկե վանդակի մեջ ինքը մի հազվագյուտերգեցիկթռչուն էր պահում:Նա բացեցվանդակիդռնակը,դուրս կորզեց թռչնակինու բաց թողեց նրան: Նա երկա՛ր-երկա՛ր նայեց թռիչքի ցնծությամբ տարվածթռչնակիետնից:Այդ օրվանիցսկսածնա դադարեց հաճախորդներ ընդունելուցն տունըփականիտակդրեց: Միառժամանակ անց, սակայն,նա նախազգացում ունեցավ, հետ վերջին տեսակցությունից հետո ինքը որ Սիդհարթայի է: հղիացել

Այս գիրքը թվայնացրելէ 1915.յոէ6 կայքը: Կայքում կարող եք գտնել բազմաթիվայլ

ն նան ցանկության ինչպես անվճարգրքեր դեպքումկարող եք հնարավորության աջակցելմեզ օգնելովավելի շատ գրքեր

թվայնացնել:

Գետափին Սիդհարթան քաղաքիցհեռացելու թափառումէր անտառում: Նա հասկացելէր, որ ինքնայլնսանկարող է վերադառտարինալ, որ կյանքը,որնինքնապրել է այսքաներկարուձիգ ներ շարունակ,վերջացելէ... Այդ կյանքը նա ճաշակեցու մինչնկոկորդըկուշտերայլնս:Մահացելէր երգեցիկթռչունը, որինինքըտեսելէր երազում:Մահացելէր թռչունըիր սեփամեջ, բոլոր կանսրտում:Նա շատ խորնէր թաղվելսանսարայի կողմերիցնա իր մեջ էր ներծծումնողկանքնու մահը,ինչպես որ սպունգնէ ջուրը ներծծում ՝ մինչն լիակատարհագեցումը: ու մահաԵվ հիմանա լեցունէր այդ ամենով՝տառապանքով սարսուռ նողկանքով,ն աշխարհումչկար ոչինչ, որ կարողէր հրապուրել,ուրախացնել, սփոփել նրան: ցանկությունէրնրամեջ կենդանի Միայնմեկտենդագին մ նացել.չմտածելայլնս սեփական անձիմասին,խաղաղվել, մահանալ:Ո՛ւրէր թե միորոտ պայթերերկնքումու շանթահար ու խժռերիրեն...Ուր աներիրեն...Կամ մի վագրհարձակվեր էր թե գտնվերորնիցե գինի կամ թույն, որ կանզգայացներ

կբերերիր աչքերին,ն բնավերբեք՝ իրեն,քուն ու մոռացություն արթնացում...Քանզի չկար մի աղտեղություն,որով ինքն աղտոտվածչլիներ, գոյությունչուներ մի այնպիսիմեղք ու որ նա գործածկամ կատարած չլիներ,չկար խելագարություն, մի այնպիսիհոգեկանտառապանք, որ նա բարդածչլիներիր վրա: Միթեայդքանիցհետո դեռ կարելիէր ապրել:Հնարավորէր արդյոք առաջվապեսշնչել, քաղց զգալ, նախկինիպես կերակուրընդունել,քնել, կնոջ հետ կողակցել:Արդյոք այդ ու ավարտված շրջապտույտն իրհամարարդենիսկ սպառված չեր: հասավանտառովհոսող մեծ գետին,այն Սիդհարթան նույն գետին,որով մի ժամանակ,երբ ինքը դեռնսերիտասարդ էր ու վերադառնում էր Գոթամայիքաղաքից,իրենայս ափնանցկացրեց լաստավարը:Գետիմոտ նա դադար առավ, ու սովը անվճռական կանգնածէր գետափին: Հոգնածությունն հյուծելէիննրան,ն ռր պետքէ ինքըգնար,ինչոգնար,այդ որ մի նպատակիհամար:Ոչ, նրահամարչկարայլնսորնէնպաու տենդագին տակ,չկարոչինչ,բացիայնխորը,տառապալից ցանկությունից՝ թոթափելուայս ողջ մղձավանջը, դուրս թքելու այդ անգոսնած գինին,վերջ տալու այս խղճուկու ամոթալի կյանքին: Գետափինկախ էր ընկած մի ծառ, մի կոկոսենի,որի ցողունինուսով հենվեցՍիդհարթան,գրկեց այն ն ակնդետ նայում էր կանաչ ջրերին, որ հոսում ու հոսում էին նրա հայացքիառաջ: Նա նայում էր ու նայում ն ավելի ու ավելի էր լցվում սեւմիական հենքիցկտրվելուու ջրերինանձնատուր լինելուցանկությամբ: Սարսափելի դատարկությունն էր ջրերիխորքիցցոլանումիր դեմ, որինպատասխանում էր իր սրտի միջի դատարկությունը: Այո, նա վերջինսահմանինէր հասել:Իրենուրիշոչինչչէր մ նացելանելու,քան ջնջելուիրեն կյանքի գրքից, ջարդուփշուրանելուիր կյանքի ձախողված պատկերը, նետելուայնքմծիծաղտվողաստվածների ոտքերի

առաջ: Ահա

այն՝սիրտթափելուներգործունմիջոցը,որ

որո-

նում

էր ինքը.մահանալ,կոտրելկաղապարը, որ նա ատում էր: Թող ինքը կերաբաժինդառնաձկներին,այդ շուն Սիդհարթան,այդ խելացնորը,թող ձկներըկտոր-կտորանեն այդ զազրելի,փտածմարմինը,այդ նեխահոտողու բռնաբարված հոգին... Թող նրան խժռենձկներնու կոկորդիլոսները, թող դներըմաս-մաս անեն այն...

Այլայլվածու ծամածռված դեմքովնա նայումէր ջրիմեջ, ն թքեց այնտեղ:Ապահոգնածու տեսավիր արտացոլանքը ն փոքր-ինչձգվեց՝ հյուծված՝ ձեռքըետ քաշեցծառացողունից ուղիղ գծով դեպի ջուրը նետվելու ու խորասուզվելու նպատակով:Աչքերըփակ՝նա ուր որ է արդենպատրաստվում էր ընդառաջգնալմահվանը: Բայց այդ պահիննրա հոգու հեռավոր գաղտնարաններից,նրա հոգնատանջու սմքածկյանքի հին-հինխորխորատներիցմի հնչյուն պոկվեց:Դա ընդամենըմի բառ էր, մի վանկ,որը նա դողդոջունձայնովմրմնջացիր քթի տակ՝բնավ չգիտակցելով, բոլոր բրահմայականաղոթքներըսկզբնավորող ու եզրափակիչհնամենիբառը, սրբազան«Օմ»ջը,որը մոտավորապես նշանակումէ «կատարյալ»կամ «կատարելություն: Եվ այն նույն պահին,երբ «Օմ» հնչյունը դիպավ Սիդհարթայիականջին,նրա քնած միտքըհանկարծարթնացավ ն գիտակցեցիր արարքիողջ անհեթեթությունը: Սիդհարթանսարսափիցցնցվեց: Ահա թե ինքը ուր է հասել... Այնքանէր նա շեղվել իր ուղուց, այնպեսէր ամեն ինչ մոռացելիր ամբարածգիտելիքները,որ ինքն արդեն մահ էր որոնում,որ նրա մեջ ցանկություն էր ծնվել, աճել ու հանգստություն հասունացել,երեխայական մի ցանկություն գտնելսեփական մարմնի ոչնչացմանգնով... Այն,ինչըչարեբոլոր այդ տառապանքները, ողջ ցին վերջինժամանակների տեղիունեցավհենց սթափմունքը, այդ ողջ հուսահատությունը, այդ նույն պահին,երբ Օմը ներխուժեցնրա գիտակցության

իր այդ թշվառ մեջ, նա ուշքիեկավ,նրա առաջ փայլատակեց դուրս գալու ելքն ու նա ճանաչեցիրեն պաշաիրավիճակից րածմոլորությունը: 0՛մ,- շշնջացնա.- Օ՛մ... Արտաբերելով այն՝նա վերհիշեցբրահման,գիտակցեց կյանքի անկործանելիությունը, մտաբերեցայն ողջ աստվածայինը,որ մոռացելէր: Այդ ամենըտնեց ընդամենըմի պահ միայն, կայծակի պես մի ակնթարթփայլեցու անէացավ:Սիդհարթանպառկեց հողի վրա, կոկոսիծառի ստորոտին,հոգնածությունից նա գլուխըդրեցծառարմատներին ջարդված,Օմը 2շնջալով՝ ն խորըքուն մտավ: խորն էր նրա քունը, առանցերազների,երկարժամանակից ի վեր նա այդպիսիքուն չէր վայելել: Երբ մի քանի ժամ անց նա արթնացավ, նրան թվաց, թե տասը տարիէր անցել,նա լսում էր ջրերիլուռ քչքչոցը, բայց ոչ մի կերպչէր կարողանումհասկանալ,որտեղէ ինքը, ն ովէ իրենայստեղ բերել: Աչքերըլայն բաց արեց,զարմանքովիր գլխավերնում տեսավծառերնու երկինքըն վերհիշեց,թե որտեղ է ինքը ն ինչպես է այստեղընկել: Բայց միանգամից չկարողացավ հիշել, դրա համար որոշ ժամանակպահանջվեց, անցյալը ասես մշուշովպատված, նրանմիառժամանակ պատկերացավ հեռու, թվացիրեն այնքանհեռու, այնքանանվերջանալիորեն Նա գիտակցումէր միայն,որ իր անսահմանորեն անտարբեր: նախկինկյանքին(արթնացողգիտակցության առաջին պահերինայդ նախկինկյանքընրանթվացորպեսանցած-գնացած ներից մեկը, իր ներկայիսեսինախկինգոյումարմ նավորում թյուններիցմեկը),անցածկյանքինինքըվաղուցհրաժեշտէ տվել, ն որ զզված ու տառապանքով լեցուն՝նա ցանկանում էր նույնիսկվերջ տալ բուն իսկ կյանքին, սակայնմի ինչ-որ գետիմոտ աճողկոկոսիծառիտակվերագտավ իրեն՝սրբազան Օմըշուրթերին,հետո քնեց ու արթնացավորպեսմինոր -

մարդ, որ նոր հայացքովէր աշխարհին նայում: Նա կամացուկ 2շնջացՕմ բառը, որնարտաբերելով ինքըքուն էր մտել, ու նրանթվաց, թե իր այդ ողջ երկարատն քունը ոչ այլ ինչ է Օմն առմտածելու եղել, քան Օմն արտասանելու, երկարատն ու գերկենտրոնացած մի արտաբերում, խորասուզումն լիովի տարրալուծումայդ մի հատիկՕմի մեջ, անանունի,կատարյալի մեջ: Բայցիսկապեսինչ հրաշալիքուն էր դա... Երբեքքնից հետո նա իրենայդպեսթարմ չէր զգացել,այդպեսնորացված ու երիտասարդացած... Գուցե իսկապես ինքը մահացելէր, հանդերձյալաշխարհգնացելն նոր կերպարանքով վերստին ծնունդառել:Բայցոչ, նա ճանաչումէր իրեն,ճանաչումէր իր ձեռքնու ոտքերը,ճանաչումէր այնտեղը,ուր ինքըպառկած էր, ճանաչեցնույն այդ եսն իր կրծքիտակ,այդ Սիդհարթային՝ ամեն ինքնահաճու տարօրինակ, բայց այդ նույն Սիդհարթան դեպքում փոխակերպվել էր, վերանորացվելզ̀արմանալիորեն քունն առած, սքանչելիորեն զգոն ու արթմնի, զվարթատեսիլու հետաքրքրասիրությամբ լի: Սիդհարթան տեղիցվերկացավու տեսավ,որ դիմացըմի էր՝ դեղինհանմարդէր նստած, օտար մեկը,դա միվանական մեջ ընկղմված: դերձանքով,սափրածգլխով, հայեցողության Նա ուշադիրզննեցայդ մարդուն,որի ոչ միայնգլխիմազերն էին սափրած,այլն մորուքը,ն շուտովի դեմս այդ վանակաընկերոջը,այն նի ճանաչեցԳովինդային՝ իր պատանեկության էր գտել վսեմափայլԲուդդայի Գովինդային,որն ապաստան ուսմունքիմեջ: Գովինդաննույնպեսծերացել էր, բայց նրա այն դեմքը պահպանելէր իր նախկինարտահայտությունը, որոհավատարմություն, ջանասիրություն էր արտահայտում, նում, վախվորածություն: Իսկ երբ Գովինդան,զգալով իրեն Սիդուղղվածհայացքը, աչքերըբացեցու նայեցդիմացինին, հարթանհասկացավ,որ Գովինդանչճանաչեցիրեն:Գովինարտահայտեց, որ նա արթնացելէր, դան իր ուրախությունն

ակնհայտորեն Գովինդանվաղուցէր այստեղնստած՝ սպասեթեն չէր ճանաչումնրան: լով նրա արթնացմանը, ես այսԵս քնել էի,- ասաց Սիդհարթան,-դու ինչպես տեղ հայտնվել: Դու քնածէիր,- պատասխանեց Գովինդան,-Լավ չէ այսպիսիվայրերումքնել, ուր օճերեն վխտումու անտառային Վեհագազաններհաճախկարողեն պատահել:Ես, պարո՛ն, եմ ն գույն Գոթամայի՝ ՇաքյամունիԲուդդայիաշակերտներից մի խմբիհետ անցնումէի այս կողմերով,երբ վանականների քեզ պառկածտեսա ու քնած, ահա այստեղ,ուր քնելը վտանգավոր է: Ես փորձեցիարթնացնելքեզ, պարոն,բայց, նկատելով,որ քո քունըշատ խորնէ, ես հետ մնացիմերոնցիցու դադար առա քո կողքին:Բայց,փոխանակ քեզ հսկելու,ինքս էլ, ըստ երնույթին,քնով ընկա:Ես վատկատարեցիիմ պարտականությունը, հոգնածությունըհաղթեց ինճ: Բայց քանի որ դու արդենարթնացելես, թույլտուր ինձ գնալ`հասնելու համարիմ եղբայրներին: Շնորհակալություն,սամանա, իմ քունը հսկելու համար,- խոսեցՍիդհարթան:-Բարիեք դուք, Վեհագույնի աշակերտներդ... Հիմա դու իհարկեկարողես գնալ... Ես գնամ, պարոն:Քեզ միշտ բարիառողջությունեմ ցանկանում: Շնորհակալեմ քեզ, սամանա: Գովինդանողջույնինշանարեցու ասաց.-- Ո՛ղջեղիր: Ցտեսություն, Գովինդա,-ասաց Սիդհարթան: Վանականը կանգառավ: Թոյլ տուր ինձ հարցնել,պարոն,որտեղից դու գիտես իմ անունը: ԱյստեղՍիդհարթան ժպտաց: Ես քեզ գիտեմ, Գովինդա, դեռնսայն ժամանակվանից, երբ դու ապրումէիր քո հայրականհյուղակում,երբ մենք միասինբրահմանների դպրոցնէինք հաճախում,զոհեր -

-

-.

-

-

-

-

-

մատուցելուարարողություններից, սամանաներիմոտ մեր համատեղտարիներիցմինչն այն ժամը, երբ Յեթավանայի մոտ: պարտեզում դու ք. ապաստանը գտար Վեհագույնի Դու Սիդհարթանես,- բարձրաձայնբացականչեց Գովինդան:- Հիմա ես քեզ ճանաչեցին չեմ կարողանում հասկանալ,թե ինչպեսմիայն կարող էի քեզ անմիջապես մեծ է իմ ուրախությունը չճանաչել:Ողջույնքեզ, Սիդհարթա, վերստինքեզ տեսնելուհամար: Ես նս շատ ուրախեմ քեզ տեսնելուհամար:Դու հսկում էիր ինձ քնած ժամանակ,ընդունիր իմ երախտագիտությունը մեկ անգամնս, թեն պահապանի կարիքըես չունեի:Ո՛ւրես ուղնորվում,բարեկամս: Ոչ մի տեղ: Մենք՝ վանականներս, մշտապեսճանապարհինենք, քանի դեռ անձրններիժամանակըչի եկել, մենքանընդհատտեղիցտեղենք փոխադրվում,ապրում ենք համաձայնհրահանգների, ուսմունքնենքքարոզում,ողորմությունմուրումն շարունակառաջ ընթանում:Մենքմիշտէլ այսպեսենք ապրել:Իսկ դու,բարեկամս, դռ ուր ես գնում: Ես, ինչպեսն դու, բարեկամս, ոչ մի տեղ չեմ գնում:Ես գնում եմ ոչ միտեղ:Ես ընդամենը ճանապարհեմ գնում,ես ուխտավոր -

-

-

-

եմ:

Գովինդանասաց. -

Դու ասում

ես, որ ուխտավորես, ն ես հավատումեմ

քեզ: Բայց ներողություն,Սիդհարթա, դու նման չես ուխտավորի: Դու հարուստիհանդերձանքես կրում, ոտնամաններդ էլ թանկարժեքեն, ն քո մազերը,որ բուրում են անուշահոտ օծանելիքով,ուխտավորիմազերչեն, սամանաների մազերն այդպիսինչեն: Ճիշտ է, թանկագինս, դու ամեն ինչ նկատումես, քո սուր աչքն ամեն ինչ տեսնում է: Բայց ես քեզ չասացի,թե ես եմ ու ճամփորսամանա եմ: Ես միայնասացի,որ ուխտավոր դում եմ: Եվ դա այդպեսէ. ես ճամփորդումեմ: -

ճամփորդումես,- ասաց Գովինդան,-բայց քչերն են ճամփորդում նման հագուստով, այսպիսիոտնամաններով, եմ է, ինչ ես ճամփորդում այդպիսիմազերով:Երկարտարիներ բնավհանդիպած չկամ: աշխարհով մեկն քեզ նման ուխտավորի Հավատում եմ քեզ, Գովինդա,որ երբեք չես հանդիպել: Բայց այսօր, հենց հիմա դու մի այդպիսիուխտավորի հանդիպեցիր,ահա այսպիսիոտնամաններ հագած,այսՀիշիր,սիրելիս,ամեն ինչ անցողիկէ պիսիհանդերձանքով: անցողիկեն նան մերհանդերձանքերնույթներիաշխարհում, անցողիկեն մազերնիրենքէլ ները,մեր մազերիսանրվածքը, ու մերմարմինը: Ես հարուստի զգեստներեմ կրում,դու ճիշտ նկատեցիր:Ես դրանքկրում եմ, որովհետնինքսէլ հարուստ եմ եղել, մազերիսօծանելիքեմ քսել՝ինչպեսաշխարհաբնակ սիրահարները, որովհետնես էլ մարդիկու զվարճալիքների նրանցիցմեկնեմ եղել: ով ես դու հիմա: Իսկ հիմա,Սիդհարթա, Չգիտեմ,այդ մասինես գիտեմայնքան,որքանն դու: Ես թափառումեմ այս ու այնտեղ:Ես հարուստմարդէի, բայց այժմ այդպիսին չեմ: Իսկթե ինչ կլինեմվաղը,չգիտեմ: ես քո հարստությունը: Դու կորցրել Ես այն կորցրելեմ, կամ, ավելիճիշտ, նա է ինձ կորցրել: Ես այլնս հարստություն չունեմ:Արագէ պտտվումվերաՈ՛ւրէ բրահմանՍիդհարներիանիվը,Գովինդա: մարմ նացում թան:Ո՛ր է սամանա Սիդհարթան: Ո՛ւրէ հարուստ Սիդհարթան: ինքդէլ գիտես: Արագէ փոփոխվում ողջ անցողիկը, Գովինդա, նայում էր պատանեկության Գովինդաներկար ընկերոջը տարակուսած հայացքով: Հետո խոնարհաբար ողջունեց, ու ինչպեսողջունումեն երնելիներին, գնացիր ճանապարհով: Ժպիտըդեմքին՝ Սիդհարթան նայումէր հեռացողվանականիհետնից,ինքըդեռնսսիրում էրնրան՝այդ հավատարիմ, նա կարողէր այդ պահին, անվճռական մարդուն:Եվ ինչպես իր հրաշալիքնին հաջորդածայս մոգականվայրկյանին՝ -

Դու

-

-

-

-

-

ամբողջովին լցվածՕմով,ինչպես կարողէր չսիրելորնէմեկին կամ ինչ-որբան:Հենց դրա մեջէր ամփոփված կախարդանքը, այնփոխակերպությունը, որ կատարվել էրիրհետ քնիժամանակ ն շնորհիվՕմի,այն,որ ինքըսիրումէրամենքին ու ամեն ինչ, որ ինքըսիրովէր լցվածամենիհանդեպ, ինչիրաչքովնէրընկնում: Եվ հենցդրանումէր, ինչպեսհիմաիրենթվում էր, իրնախկին այն,որ ինքըոչ ոքիու ոչինչչէր սիրում: հիվանդությունը, Ժպիտըդեմքին՝ նայում էր Սիդհարթան հեռացողվանականին:Քունը նրա մեջ ուժ էր ներարկել,սակայնփոխարենը քաղցնէր տանջումնրան,քանզիարդեներկուօր էր, ինչ նա ոչինչ չէր կերել, ն վաղուցանցելէին այն ժամանակները, երբ ինքը անզգայունէր քաղցի հանդեպ:Յավով, բայց նան ժպիտովնա հիշեց այդ ժամանակները: Այնժամմտաբերեց նա՝ Քամալայիառջնինքը երեք բանովէր պարծենում, տիրապետում էր երեքազնվագույնու ամենահաղթ արվեստներին`ժուժկալություն,սպասում,մտածում: Դրանումէր նրա հարստությունը, նրա ուժն ու հզորությունը,նրա ամրակուռ հենապատվարը: Իր երիտասարդության ջերմեռանդ,ջանանա ուսանելէր այդ երեքարվեստները սերտարիներին ն ուրիշ ոչինչ: Եւ հիմակորցրելէր դրանք,դրանցիցայլնս ոչ մեկն իրենչէր պատկանում, ոչ ժուժկալծոմապահությունը, ոչ համբերատար սպասումը,ոչ էլ մտածելուկարողությունը:Նա այդ հանուն ամենըզոհաբերելէ հանուն ինչ-որ տառապանքների, անցողիկի,զգայականհաճույքների, ազատ ու բարեկեցիկ Իսկապեսոր տարօրիկյանքի, հանուն հարստությունների... նակ ընթացքունեցավիր կյանքը: Եվ հիմա, համենայնդեպս է դարձել, երեխա-մարդ այդպեսէթվում, ինքնէլ մի իսկական ինչպեսբոլորը: Սիդհարթան շարունակումէր մտածելիրներկավիճակի մասին:Նրա համարհիմադժվարէր մտածելը,ըստ էության, ինքըցանկությունչուներմտածելու,սակայնհարկադրումէր իրենայդ բաննանել:

Հիմա,- մտածում էր նա,- երբ բոլոր այդ անցողիկ բաներընորիցլքել են ինձ, հիմաես նորիցկանգնածեմ արնի տարիքումեմ ներքո, ինչպեսոր մի ժամանակ՝երեխայական կանգնածեղել, ն ոչինչ իմը չէ, ոչինչ չգիտեմ,ոչնչի ընդուԻնչ հրաշալի նակչեմ, դեռոչ մի գիտելիքիչեմ տիրապետում: ու է դա... Այժմ,երբ երիտասարդությունս արդեն զարմանալի անցելէ, երբվարսերսկիսովչափսպիտակելեն, երբ ուժերս տեղիեն տալիս,հիմաես մանկաննման ամեն ինչ սկսում եմ Ն̀ա նորիցակամա ամենասկզբից... ժպտաց:Այո,զարմանալի էր իր ճակատագիրը... Իր կյանքնարդենզառիվայրէր ընթանում, ն ինքն ահա կանգնածէր աշխարհինդեմ հանդիման՝ դատարկաձեռն, մերկանդամու կատարյալանգիտության նա որնէ ցավ չէր զգում, մեջ: Բայց այդ բանիգիտակցումից օ ոչ, նրա մեջնույնիսկծիծաղելուցանկություն առաջացավ, ծիծաղ ամեն ինչի հանդեպ՝ իր հանդեպ,այդ տարօրինակ, անհեթեթու խելացնորաշխարհիհանդեպ: -Քո կյանքնարդենցած է գլորվումզառիթափ ընթացքով,-- ասաց նա ինքնիրենու ծիծաղեցիր այդ մտքիառնչությամբ: Բայց հանկարծնրա հայացքնընկավգետին ու նա տեսավ,որ գետիջրերնէլ ցած են հոսում, սակայնջրերնայդ խայտալովերգում են՝ ուրախու զվարթ:Դա դուր եկավնրան, նա բարեկամաբար ժպտացգետակին:Բայց չէ որ սա հենց այննույն գետնէ, որիմեջմի ժամանակինքնուզումէր խեղդվել, սրանիցմի հարյուրտարիառաջ, թե դա ինքըերազիմեջ էր տեսել: Իսկապեսոր զարմանալիընթացքունեցավիմ կյանքը,-- մտածում էր նա,-- զարմանալիոլորաններով այն ընթացավ: Երեխաժամանակես գործ ունեիմիայնաստվածների ու զոհերիմատուցմանհետ: Պատանիհասակումես նվիրու վել էի ճգնակեցությանը,խորհրդածություններին ինքնախորասուզմանը,Բրահմայիորոնումներինն երկրպագում էի հավերժականըԱթմանիմեջ: Երիտասարդության -

տարիներինհետնեցիվանականներին, ապրումէի անտառում, տառապումշոգից ու ցրտից, սովորեցիքաղցած մնալ, սովորեցիսպանելիմ մարմինը:Հետո էլ մեծն Բուդդայիուսմունքը աստվածայինլույսով ողողեց իմ իմացությունը.ես զգացի, թե ինչպես է աշխարհիմիասնությանգաղափարը հոսում իմ երակներում՝ ինչպեսիմ սեփականարյունը:Բայց ինձ վիճակվածէր հեռանալնան Բուդդայիցու մեծագույն գիտելիքից:ես հեռացաու Քամալայի մոտ սովորեցիսիրո արվեստը, Կամասվամիի մոտ սովորեցի վաճառականական արվեստը,փող դիզեցի,մսխեցիայն, սովորեցիորկրս հագեցնել, հագուրդ տալ իմ կրքերին:Երկար տարիներես միայն զբաղվածէի իմ միտքըոչնչացնելով,մտածելուցետ մոռացությանմատնելով: վարժվելուն՝միասնականությունը Փաստորենստացվեցայնպես,որ ես կամաց-կամացզարտուղի ու ոլորապտույտ ճանապարհներով նորից վերադարձա դեպիիմմանկությունը, դարձաերեխա,մտածողմարդուց երեխա-մարդու: Սակայն, վերածվեցիմեծահասակերեխայի՝ ամեն դեպքումայդ ճանապարհըշատ լավն էր, իմ կրծքի տակերգողթռչունը,համենայնդեպս,չմահացավ:Բայց ի՞նչ ճանապարհէր դա: Որքա՛նհիմարությունների, արատների, մոլորություններիմիջով ես ստիպվածեղա անցնել,որքան ու ես տառապանքներ նողկալիբաներ,հուսահատություններ վերապրեցի,ն այդ ամենըսոսկնրահամար,որպեսզինորից երեխադառնամու ամեն ինչ սկսեմամենասկզբից:Բայց դա հենց այդպեսէլ պետք է լիներ, իմ սիրտը հավանությունէ տալիսդրան, իմ աչքերն ուրախ են դրա համար:Ես պետք է մեծագույնհուսահատության գիրկնընկածլինեի, պետքէ ինքնասպագահավիժեիմինչնմտքերիցամենախելացնորի՝ նությանգաղափարիանհատականդունդը,որպեսզիընդունակ դառնայիընդունելու ողորմությունը,որպեսզինորից քնել լսեի բառերիբառըՕմը, որպեսզինորիցկարողանայի ու արթնանալ,ինչպեսոր հարկն է: Ես պետք է անմիտու

հիմարմեկըդառնայի,որպեսզիվերստինիմ մեջ հայտնաբերեի Աթմանը:Պետք է մեղք գործեի,որպեսզինորիցապրել կարողանայի:Տեսնես դեռ ո՛ւրէ տանելուինձիմճանապարհը: Անհեթեթու անմիտէ այդ ճանապարհը,այն ընթանում է ոլորապտույտներով, գուցե նույնիսկ պտտվումէ շրջանի ներսում:Թող այդպեսլինի: Ի՞նչէլ որ նա լինի, ես ուզում եմ շարունակելիմ ճանապարհը: Ջարմանալիորեն ուրախզգացումներէին ալեկոծվում նրա կրծքիտակ: է քո է,-- հարցնումէր նա իր սրտին,--որտեղից Որտեղից Գուցեդա այներկարու խորըքնիցէ, մեջ այդ ուրախությունը: որ այնպեսբարեբաստիկ եղավինձհամար:Թե Օմ բառից,որ ես արտաբերեցի: Իսկգուցենրանիցէ, որ ես փախուստի դիմեցի, ն որ իմ փախուստը հաջողությամբ պսակվեց,ն որ ահա ես նորիցազատ եմ ու կանգնածեմ երկնքիներքո՝որպեսերեխա: Օ՛, ինչ հրաշալիէ, որ ես փախուստի դիմեցիու ազատություն գտա... Ինչ մաքուրու գեղեցիկէ այստեղիօդը, ինչ հեշտ է այստեղշնչելը: Այնտեղից,որտեղիցես փախա,այնտեղամեն ինչ բուրումէր քսայուղերով,համեմունքներով, գինով, առատությամբ,ծուլությամբ...Ինչպեսէի ես ատում հարուստների, խրախճացողների, խաղամոլների այդ աշխարհը...Ինչպես էի ես ատում ինքս ինձ այն բանիհամար,որ այդքաներկար ժամանակմնացել էի այդ սարսափելիաշխարհում...Որքան ցավ ու տառապանք պատճառեցի ինքսինճ,կողոպտեցի ինքս ինձ,թունավորեցի ինձ,կտտանքների ենթարկեցի, ծերացաու չարությամբլցվեցի:Օ ոչ, ես այլես առաջվապեսերբեքինքս ինձչեմ երնակայի,թե տեսեք-տեսեք ինչ խելացիէ Սիդհարթան:Միայնմի լավ բանկա, որիհամարես ինձիրավունքեմ վերապահումինզինքսգովելու,դա այն է, որ ես դադարեցի ինքսինձ ատելու չարիքսերմանելիմ անձինկատմամբ,որ ես վերջդրեցիայդ անմիտու դատարկ կյանքին...Փառքքեզ ու պատիվ,Սիդհարթա, որ անգիտակից անցկացրածայդքան

հետո դու նորիցխելամիտ ես ընտրել տարիներից ճանապարհ ն ճիշտ ես վարվել.լսել ես քո կրծքիտակերգողթռչնակինու հետնելնրան... Այսպեսնա գովաբանումէր ինքն իրեն, ուրախություն ապրում, հետաքրքրությամբ ունկնդրումիր ստամոքսին,որ ու գռմռում էր սովից: Բավականաչափ տառապանք ցավեր ու էր նա կրել-տարելայս վերջին ժամանակներում օրերին, մտածում էր նա, որ իրենմինչնհուսահատության դուռը հասցրեցին,մինչն մահվանսահմանը:Բայց հիմա ամեն ինչ լավ է: Ինքըդեռ երկարկարողէր մնալ Կամասվամիի մոտ, փող դիզել, մսխելայն,բավարարել հաճույքներըն իր մարմնական նա կարող ծարավիմատներիր հոգին,դեռ երկարժամանակ էր ապրելայդ խաղաղ,փափուկբարձերիմեջթաղվածդժոխքում, եթե տեղիչունենարայն, ինչը տեղիունեցավ.եթե չլիու տարակուսանքի ներ կատարյալանհուսության պահը,այն սարսափելի ակնթարթը,երբ նա խոնարհվելէր գետիվրա ն Այն, որ ինքը վերապրել պատրաստ էր ինքնիրենկործանելու: էր այդ հուսահատությունը, այդ խորընողկանքըն սակայնչէր ենթարկվելնրան,այն, որ թռչնակը՝մշտազգոնզվարթության այդ աղբյուրնու ներքինձայնը,դեռկենդանիէր իր մեջ, դրանից նա այնքանուրախէր իրենզգում, ահա թե ինչի առթիվ նրա դեմքը՝ էր նա ժպտում,ահա թե ինչուէր լուսաճառագում սպիտակած մազերիներքո... Իհարկելավ է,-- մտածում էր նա,- երբ ինքդ ես ճաշակում այն ամենը,ինչն անհրաժեշտես համարումգիտենալ: լավ բանչեն Որ աշխարհային հաճույքներնու հարստությունը ես այդ մասինարդենիսկ երեխաժամանակէլ խոստանում, գիտեի:Ես դա շատ վաղուցգիտեի,սակայնհամոզվեցիմիայն այժմ: Հիմա ես դա գիտեմ ն գիտեմ ոչ թե սրանից-նրանից լսելով, այլ դրանումհամոզվեցիու տեսա այն իմ սեփական աչքերով,սեփականսրտով, սեփականստամոքսով:Երանի ինձ,որ ես դա գիտեմհիմա... -

երկարխորհրդածումէր նա իր հետ կատարված մասին ն ունկնդրումէր իր մեջ երգող փոխակերպության այդ թռչունըչէր մահացելիր մեջ, թռչունիերգը:Բայցարդյոք նրա մահը:Ոչ, մեկուրիշբանէրնրա արդյոք ինքըչէր զգացել մեջմահացել,այնպիսիմիբան,որը վաղուցծարավիէր մահկրակոտ վան: Արդյոքդա այն չեր, ինչնիր ապաշխարության տարիներին ցանկանումէր սպանելիր մեջ: Միթեդա իր եսը ու հպարտ եսը,որիդեմ ինքը չէր, իրպստլիկ,տագնապահար տարիներ շարունակպայ քար էր մղել, որը, սակայն,մշտապես ու պարտության էր մատնելիրեն,այն եսը,որն անզգայացման փորձիցհետո նորիցու նորից ինքնաոչնչացման յուրաքանչյուր էր առնում, որն արգելում էր ուրախանալ,ն կենդանություն վախովէր լցված: Արդյոք հենցսա չէր, որ վերջապեսիրմահը գտավայսօր, ահա այստեղա̀նտառում, այս սքանչելիգետի ափին:Եւ արդյոքհենց այդ պատճառով,որ նա մահացավ, ինքն իրեն այսօր զգում էր որպես երեխա՝վստահությամբ առլի,վախըթոթափած,ուրախությամբ լեցուն: ՄիայնհիմաՍիդհարթանգլխի ընկավ,թե ինչու ինքը, լինելովբրահմանու ապաշխարող, ապարդյուն կռիվէր մղում իր այդ եսի հետ: Այդ պայ քարումիր ամբարածբազում իմացություններըխանգարեցինիրեն. սուրբ գրքերից սերտած մեծածավալհատվածները,զոհաբերությունների կանոնները, չափազանց շատ ինքնախարազանումը, չափազանցշատ մեծամտուձգտում ները...Այնժամնա լի էր ամբարտավան թյամբ. նա ամենախելացին էր, ամենաջանադիրը, բոլորից մշտապեսմի քայլ առաջ, նա էր ամենիցգիտուննու խորամիտը,միայննրա մեջ էր նստած հոգնորսկիզբնու իմաստնությունը:Հենց այդ հոգնորկոչվածության, այդ գոռոզամտությանու իմացականության մեջէլ սողոսկելէրիրեսը,նա ամուր նստել էր այնտեղն աճելէր, աճել,մինչ ինքը կարծումէր, ու թե սպանումէր այն ծոմապահությամբ ապաշխարանքով: Այժմ, սակայն,հասկացավ,որ իրավացիէր իր միջի ձայնը, Դեռ

որն ասում էր, թե ոչ մի ուսուցիչի զորու չէր իրենպարգնելու ու ապաշխարության փրկությանխորհուրդը:Այդ պատճառով էլ նա պետքէ ինքնակամգնարդեպիաշխարհը,մսխեր իր ուժերըհաճույքներիու իշխանության,կանանցու փողի ու դիմաց,պետքէ դառնարառնտրական խաղամոլ,հարբեու սամանան ցող ու ընչաքաղցմեկը,մինչն որ հոգնորականն չմահանայինիր մեջ: Դրահամարէլ նա տարիներշարունակ պետքէ հանդուրժերայդ նողկալի գոյությունը,գարշանքով կրերդատարկու անիմաստ կ յանքի ողջ ձանձրույթը,կրերայն մինչնվերջ,մինչնդառը հուսահատությունը, մինչնոր նրամեջ չմահանարհեշտասերՍիդհարթան,ընչաքաղցՍիդհարթան: Նա մահացավվերջապես,Անմի նոր Սիդհարթա արթնացավ այնխորախոր քնից: Այս Սիդհարթան էլ մի օր ծերանալուէր, նա նույնպեսմահանալու էր օրերիցմի օր, անցողիկմի արարած էր Սիդհարթան,անցողիկէր աշխարհումամեն-ամեն բան:Այսօր,սակայն,նա երիտասարդ էր, ասես երեխալիներ այդ նոր Սիդհարթան ն լի էր երջանկությամբ: Այս մտքերնէր նա որոճում ն միննույնժամանակնա, ժպիտըդեմքին,անսում էր իրստամոքսիարձակած ձայներին, նայում քով ունկնդրումմեղվիբզզոցը: Ուրախ-զվարթ հաճույ էր նա հոսանուտ գետին,երբեքոչ մի գետ իրենայնքանչէր հրապուրել,որքանայս մեկը, երբեք հոսող ջրի խոխոջյունն ու գեղեցկությունն իրենայնպեսուժգինչէին գրավել:Նրան թվում էր, թե այս գետըկարողէր իրենինչ-որ առանձնահատուկմի բան ասել, այնպիսիմի բան,որն ինքըդեռչգիտեր, բայց որն անհրաժեշտէր իրեն իմանալ, սպասումէր իրեն: Այս գետիմեջ Սիդհարթան ցանկանումէր խեղդամահլինել, հուսաբայց նրա մեջ այսօր խեղդվեցայն ծեր, հոգնատանջ, հատ Սիդհարթան: Նոր Սիդհարթան,սակայն,մեծագույնն խորըսերզգաց այդ հոսանուտ ջրի հանդեպն ինքնիրհամար մեկընդմիշտվճռեց, որ ինքը դեռ բավականժամանակնրա կողքինկմնա:

Լաստավարը ցանկանումեմ մնալ այս գետի ափին,- մտածում էր Սիդհարթան,-սա այննույն գետն է, որի վրայով ես մի մոտ ճանապարհժամանականց կացա երեխա-մարդկանց վելիս, այն ժամանակմի բարյացկամլաստավարինձ այս ափըփոխադրեց,ես ուզում եմ գնալնրա մոտ, գտնելնրան, նրա խրճիթից օրերից մի օր իմ ճանապարհնինձ դեպի մի նոր կյանք բերեց, որը հիմածերացելէ ու մահացել:Թող իմ ներկայիսՃանապարհնէլ, ինձ սպասող այս նոր կյանքն էլ այստեղիցսկիզբ առնի: Նուրբ զգացումներովնայում էր նա հոսող գետին, թափանցիկկանաչին,նրա խորհրդաշատ ուրվանկարի բյուրեղապակուպես մաքուրգծագրումներին:Նա տեսնում էր լուսավորմարգարիտներ, որ բարձրանում էին գետի հատակից, խաղաղավետ օդապղպջակներ էին լողումջրի հայելում, որի մեջ արտացոլվումէր երկնքիկապույտը:Գետն ակնդետ նրանէր նայումհազարաչքերով՝ կանաչ,սպիտակ,բյուրեղափայլ,երկնակապույտ: Ինչպե՛ս էր ինքըսիրումայդ գետը, Ես

ինչպե՛ս էր հիանում որքա՛նէր ինքըերախտապարտ նրանով,

նրան...Նա լսում էր իր սրտիձայնը,որ արթնացելէր իր մեջ ու ասում էրնրան. Սիրիրայս ջուրը, մնա՛ նրամոտ, սովորիր նրանից:Օ՛ այո, ինքըցանկանումէր սովորել ուզում նրանից, էր ունկնդրելնրան:Ով որ կկարողանա հասկանալայս ջրին ու նրագաղտնիքները,-նան խորհումէր նա,- նա կհասկանա շատ ուրիշ բաներ,նրա առաջ կբացվենշատուշատ գաղտնիքներ,բոլոր գաղտնիքները: Այդ գետի գաղտնիքներից,սակայն,նա այսօր միայն մեկը տեսավ, որը Ա ցնցեց նրա հոգին: Նա տեսավ, որ այդ գետը հոսում էր ու հոսում, այն հոսում էր հարատն ն առանց կանգառի, ն, սակայն, մշտապես այստեղ էր, մշտապեսն բոլոր ժամանակներում նույնն էր ու այնուհանդերձ ամեն վայրկյաննոր էր... Բայց ո՞վկարողէր դա հասկանալ, մտահասու լիներ դրան:Նա մտահասու չէր, դեռնս չէր հասկանում,նրա մեջ միայն նախազգացումներնէին շարժվում, հեռավորհիշողությունները,աստվածայինճձայները: Սիդհարթանտեղիցվեր կացավ,անտանելիէր դարձել ու հաննրաորովայնումսաստկացող քաղցը:Համբերատար գիստ՝նա շարունակեցքայլել գետափիերկայնքով,հոսանքին հակառակ,նա լսում էր ջրերիաղմուկը,լսումէր իրներսում գռմռացողքաղցի ձայնը: Երբ նա հասավ լաստանավին,այն արդեն ուր որ է պատրաստվումէր շարժվելու, ն նավակում կանգնածէր այննույն լաստավարը,որը ժամանակինգետնանցկացրեց պատանիսամանային:Սիդհարթանճանաչեցնրան,չնայած լաստավարը նույնպեսշատ էր ծերացել: Դու ինձմյուս ափըկտեղափոխե՛ս,հարցրեցնա: Լաստավարըզարմացած, որ մի այսպիսի երնելի պարոնմեն-մենակգետափ է եկել, նրաննավիմեջ ընդունեց ու ափիցհեռացավ: -

Գեղեցիկկյանք ես դու քեզ համարընտրել,--խոսեց հյուրը:--Պետքէ որ հիանալիլինի՝մշտապեսայս գետիափին ապրելու ամեն օր երթնեկելնրա վրա: Այո,պարո՛ն, ժպիտըդեմքին,գլխով Թիավարողը, արեց-է, դու ճիշտնկատեցիր: Բայցմի՛թե դա սքանձչելի յուրաքանչ յուրի կյանքը,յուրաքանչյուրաշխատանք ինքնինսքանչելիչէ: Գուցե ն այդպես է: Բայց ես նախանձումեմ քեզ քո զբաղմունքիհամար... ԱյսաշխաԲայցայնքեզ շատ շուտով կձանձրացներ: մարդկանցվայելչէ: տանքըգեղեցիկհանդերձանքով Սիդհարթանծիծաղեց.-Ինձ արդենայսօրվաընթացքումմեկանգամէլ են անվստահությամբ վերաբերելհագուսինձնից տի պատճառով:Դու չէիր ցանկանա,լաստավա՛ր, նվեր ստանալ այդ զգեստները,որոնցից ես արդենզզվել եմ: Քանզի, իմացած եղիր, որ ես փողչունեմ տեղափոխման դիմացքեզ վճարելուհամար: Պարոնըկատակումէ,-- ծիծաղեցլաստավարը: Ես չեմ կատակում, Դու մի անգամարդեն բարեկամս: այս նույն նավակովտեղափոխելես ինձ այս գետի վրայովն բոլորովինձրի: Այսօր էլ նույն կերպվարվիրն վարձիփոխարեն ընդունիր իմ զգեստը: է անելու,ո՛ւրէ Իսկ առանցզգեստիպարոննինչպե՛ս գնալու: Ա՛խ, գիտես, ես ընդհանրապեսչեմ ցանկանում այստեղիցհեռանալ:Ինձ համարավելիհաճելի կլիներ,լաստավա՛ր, եթե դու ինձ մի հնամաշթիկնոցտայիրն ինձքեզ մոտ պահեիրորպեսօգնական,ավելիճիշտ՝աշակերտ, քանի որ ես դեռպետքէ սովորեմինչպեսվարվել նավակիհետ: Երկարու քննախույզհայացքովլաստավարը նայումէր օտարականի դեմքին: Հիմա ես քեզ ճանաչեցի,-վերջապեսասաց նա:- Մի ժամանակդու գիշերեցիրիմհյուղակում,դա շատ վաղուցէր, -

-

-

-

-

-

-

-

երնի մի երկուտասնյակիցավելի տարիներառաջ: Այնժամ ես քեզ գետն անցկացրի,ն մենք որպեսլավ բարեկամներ, բաժանվեցինք իրարից:Դու այնժամանակ,կարծեմ,սամանա էիր, այնպեսչէ՞:Բայցհիմաես չեմ կարողանում քո անունը մտաբերել: Ինձ կոչումեն Սիդհարթա,ն ես սամանա էի, երբ վերջին անգամդու ինձ տեսար: Ինձ կոչում Դեուրեմն՝բարիգալուստ քեզ, Սիդհա՛րթա: են Վասուդնա:Հուսամ՝ դու այսօր էլ իմ հյուրը կլինեսն կգիշերեսիմխրճիթումու կպատմեսինձ,թե որտեղիցես գալիս, ն ինչու են քո գեղեցիկզգեստները քեզ այդպեսզզվեցրել: Նրանք հասան գետիմեջտեղը,ն Վասուդնանլարեցիր ուժերնու սկսեցավելիեռանդունթիավարել գետիհոսանքի դեմպայքարելով:Հանգիստաշխատումէր նա իր ուժեղ ճեռքերով՝հայացքըսնեռած նավակի սուրուլիկծայրին:Սիդհարթաննստել ու նրանէր նայում` մտաբերելով,թե ինչպեսայն ժամանակիր սամանայական կյանքիվերջինօրը, իրսրտում սեր առաջացավայդ մարդունկատմամբ:Նա երախտագիտությամբ ընդունեց Վասուդնայիհրավերքը: Երբ նրանք ափիջան,Սիդհարթանօգնեցնրան նավակըկապելուփայտե ցցասյունին,որից հետո լաստավարն նրան առաջարկեց հաճույխրճիթմտնել,հյուրասիրեցհացու ջրով, Սիդհարթան քով ընդունեցհյուրասիրությունը,կերավ-խմեց,ըմբոշխնեց նան մանգոյիմրգերը,որ իրենառաջարկեց Վասուդեվան: Հետո, երբ արննարդենմայրէր մտնում, նրանքնստոտեցինգետափինընկածծառակոճղին,ն Սիդհարթանլաստավարինպատմեցիր ծագմանու կյանքիպատմությունը, -

-

այնպես,ինչպեսոր այն այսօր, իր կյանքի այս հուսահատ ժամիննա տեսնում էր իր աչքերի առաջ: Մինչն ուշ գիշեր տնեցնրա պատմությունը: Վասուդնանունկնդրումէր մեծագույնուշադրությամբ: Նա ամեն ինչ կլանումէր իր մեջ. ծագմանու մանկության

մասին, որոնումներիու ուսման տարիների,ուրախությունմասին պատմությունները:Սա ների ու տխրություններիի մեծագույններից մեկնէր. լաստավարի առաքինություններից նա կարողանումէր լսել, ինչըքչերին է ներհատուկ:Չնայած նա ոչ մի խոսքչէր արտաբերում, սակայնՍիդհարթանզգում էր, թե ինչպեսէր Վասուդնանկլանումիր բառերըլռելյայն, բացահայտու համբերատարսպասումով,բաց չթողնելով ոչ մի բառ, ամենայնհանդուրժողությամբ, ոչ դրվատանքի, ոչ էլ հանդիմանանքի ցույցերով,նա միայն լսում էր: Սիդհարթանզգում էր, թե ինչպիսիմեծագույներջանկություն է խոստովանելմի այդպիսիունկնդրիառաջ, նրա սրտում սեփականկյանքըբացել,սեփականորոնումներնու տառապանքները: ՍակայնՍիդհարթայիպատմության ավարտին,երբնա խոսումէր գետափինընձյուղվածծառի ն իր խորըանկման մասին, սրբազանՕմի մասինն թե ինչպես,արթնանալով, ինքըմեծագույնսեր զգաց գետինկատմամբ,այդժամլաստավարըսկսեց լսել ավելի մեծ ուշադրությամբամբողջապեսգրավվածպատմությամբ, լսում էր աչքերըփակ: Իսկ երբ Սիդհարթանսսկվեց, ն մի երկարատնլռություն իջավ, Վասուդնանասաց.- Ես հենց այդպես էլ մտածում էի: Գետը խոսեցքեզ հետ: Քեզ էլ է նա բարեկամ, քեզ հետ էլ է նա խոսում:Դա լավ է, դա շա՛տլավ է: Մնա' ինձ հետ, Սիդհարթա, բարեկամս: Ժամանակինես մի կին ունեի,նրաանկողիննիմկողքինէր, բայց նա վաղուցմահացել է, ն ես արդենվաղուցէ, ինչ մենակեմ ապրում:Հիմա դու կապրեսիմ կողքին,քնատեղնու ուտելիքըերկուսիսէլ կբավականացնի: Շնորհակալ եմ քեզ,- ասաց Սիդհարթան,-շնորհակալությունեմ հայտնումքեզ ն ընդունումեմ քո առաջարկը: նան այնբանիհամար,որ Շնորհակալեմ քեզ, Վասուդնա, դու այդպեսուշադիրլսումէիր ինձ:Շատ քիչ են այնմարդիկ,

ովքեր լսել գիտեն, ն ես ոչ ոքի չեմ հանդիպել,որ քեզ պես լսել կարողանա:Դա էլ ես պետքէ սովորեմքեզանից: Դու կսովորես դա,- խոսեց Վասուդնան,- բայց ոչ ինձանից:Ես լսել սովորելեմ գետից,դու էլ դա նրանիցկսովորես: Գետն ամեն ինչ գիտի,նրանիցամեն բանկարելի է սովորել: Տե՛ս, դու արդենմի բանսովորել ես նրանից,այն, որ ավելի լավ է դեպի ցած ճգտել, խորասուզվել,խորխորատնընկղմվել:Հարուստու երնելիՍիդհարթանթիավարէ դառնում,գիտունբրահմանՍիդհարթանլաստավարէ դառնում, դա էլ է քեզ գետն ասել: Նա քեզ ուրիշ բաներէլ կսովորեցնի: Երկարատնդադարից հետո Սիդհարթանհարցրեց.Ո՛րնէ այդ ուրիշը,Վասուդն ա: Վասուդնանտեղից վեր կացավ.-Արդենուշ է,- ասաց ես քեզ չեմ կարողասել,որն նա,-- գնանքքնելու: Բարեկամս, է այդ ուրիշը: Դու դա ինքդկիմանաս,իսկ գուցե դու արդեն գիտես դա: Նայիր, ես գիտնականչեմ, ես խոսելչգիտեմ, ես նան չեմ կարողանումմտածել: Ես միայն կարողանում եմ լսել ու հնազանդվել,ուրիշ ոչինչ ես չեմ սովորել: Եթե ես դա ուրիշներինասել ու սովորեցնելկարողանայի, գուցե ես իմաստունմեկըկլինեի,սակայնես ընդամենըմիայնլաստավար եմ, ն իմ խնդիրնէ մարդկանցգետնանցկացնել:Շատերին եմ ես մի ափիցմյուսըտեղափոխել,հազարավորների, բայց նրանց բոլորի համարիմ գետն այլ բան չի եղել, քան Նրանք ուղնորընդամենըխոչընդոտիրենցճանապարհին: վում էին փողի համար ու գործերով, հարսանիքներիու ուխտագնացություններ կատարելու,իսկգետը խոչընդոտէր էլ հենց նրա համար նրանցճանապարհին,ն լաստավարն էր այստեղ,որպեսզինրանց արագ հաղթահարելտար այդ միայն շատ խոչընդոտը,արգելքը: Այդ հազարավորներից քչերի, ընդամենըմի քանիսի,չորս կամ հինգ հոգու համար էր, որ գետըխոչընդոտչէր հանդիսանում,նրանք լսել էին -

գետի ճայնը, ունկնդրելէին նրան, ն գետընրանց համար սուրբ էր դարձել,ինչպեսն ինձ համար: մոտ ն սովորեցկառաՍիդհարթանմնացլաստավարի վարել նավը, իսկ երբ լաստանավիհետ գործ չէր լինում, Վասուդնայիհետ նա աշխատում էր բրնձիդաշտում,փայտէր հավաքումբանանիծառից:Նա սովորեց ժողովում,պտուղներ էր թիերշինել,նավընորոգել,կողովներհյուսել,ուրախանում իր սովորածամեն բանիհամար,ն օրերն ու ամիսներընրա համարանցնումէին չափազանցարագ: Բայց ավելի շատ բաներ,քան որ իրենՎասուդնանէր սովորեցնում,նա սովորում էր գետից:Նա գետիցանդադարսովորումէր: Նախ ն առաջ Սիդհարթան նրանիցսովորեցլսել, ունկնդրելխաղաղ սրտով, բացազատ ն սպասումովլի սրտով,առանցկրքի, ու կարծիքի: առանցցանկության,առանցդատողության Բարեկամությանմթնոլորտումէր նա ապրում Վասուդնայիկողքին,ն երբեմներբեմն նրանքխոսքերէին փոխանակումիրարհետ, շատ քիչբառեր,բայց երկարու խորըմտածված:Վասուդնան բառերիհետ մեծ սերչուներ,հազվադեպէր Սիդհարթային նրանխոսակցության մեջներքաշել: հաջողվում Դու նս,- մի անգամՍիդհարթանհարցրեցնրան,գետից ես իմացել այն գաղտնիքը,որ ժամանակգոյություն չունի: Վասուդնայիդեմքինժպիտըփայլեց: Այո, Սիդհա՛րթա,-ասաց նա-- Դու երնինկատիունես, որ գետնամենուրն ամեն անգամնույնն է՝ իր ակունքումու գետաբերանին, վարարջրվեժիհատվածում,գետանցումին, ծովինհանդիպելիս,լեռներում,ամենայնպահիու ամեն տեղ նույննէ, քանիռր նրահամարմիայններկանգոյությունունի, ոչ թե անցյալիստվերները կամապագայիստվերները: Հենց դա է, որ կա,- ասաց Սիդհարթան:-Եւ երբ ես դա սովորեցի,ետ նայեցիիմ անցածկյանքինու տեսա, որ իմանցածկյանքն էլ նման է գետի,որ երեխաՍիդհարթային -

-

-

տղամարդՍիդհարթայիցն ծերունիՍիդհարթայիցբաժանում են միայն ստվերները,ոչ թե իրականությունը: Այդպես էլ Սիդհարթայինախկինծնունդները,անցած մարմնավորումներըանցյալներումչեն, ինչպեսոր նրա մահն ու վերադարձըդեպիԲրահմանապագայինչի պատկանում: Ոչինչչի եղել, ոչինչ չի լինելու,ողջը է, ամեն-ամենայնինչ իրականէ, միայնու միայններկագոյությունունի: Սիդհարթանխոսումէր ոգնորված,այդ վերջինբացահայտումընրան խորապեսերջանկացրելէր: Օ՛, միթե ողջ տառապանքասածը միայն ժամանակիմեջ գոյություն չի ունեցել, միթեբոլոր հոգեկանկտտանքներնու տագնապնեԱ արդյոքաշխարհիս րը ժամանակիմեջ չէին ամփոփված, երեսինգոյություն ունեցող ողջ ծանրությունը,ողջ թշնամանքըչէր չքանում,հենցոր մարդսհաղթահարում էր ժամանակը,հենց որ նա մտքովվանումէր ժամանակը:Նա խոսում էր ոգեշնչված,Վասուդնան,սակայն,ժպտումէր նրան շողշողուն ժպիտով ն գլխով հաստատականնշաններ անում՝ լռակյաց, հետո ձեռքըգցեց Սիդդհարթայիուսին ու շարունակեցիր կիսատթողածգործը: Մեկ ուրիշ անգամէլ, երբ գետը վարարելէր հորդառատ անձրններիցն հզորաձայնաղմկում էր, Սիդհարթան ասաց.- Այնպեսչէ՞, բարեկամս, գետը շատ ձայներ ունի, չափազանցշատ: Քեզ չի թվում, որ նա մեկ թագավորի ձայն է ունենում, մեկ էլ զինվորի, մեկ ցուլի ու մեկ էլ՝ գիշերահավքի, մեկ երկունքիցավերով բռնված կնոջ, մեկ էլ հոգոց հանող դժբախտի, ն էլի հազարավորայլնայլ ձայներ: Այդպեսէ,-- գլխով արեց Վասուդնան,-բոլոր արարածներիճայներըներկաեն գետիձայնում: Եւ գիտե՛ս,-շարունակեցՍիդհարթան,-թե ինչ բառ է նա արտասանում, երբքեզ հաջողվումէ նրա բոլոր տասնյակ լսել: հազարավորբյուր ձայներըմիաժամանակ -

-

Վասուդնայիդեմքիներջանիկժպիտ էր փայլում,նա խոնարհվեցՍիդհարթայիկողմըն նրա ականջիմեջշշնջաց սրբազանՕմը: Հենց դա էլ լսում էր Սիդհարթանգետի աղմուկիմեջ: Ժամանակառ ժամանակնրաժպիտընմանվումէր լաստավարիժպիտինգրեթե նույնքան շողարձակող, երջանկության փայլատակումովներթափանցված,հազարավոր փոքրիկկնճիռներովլուսափայլող,նույն մանկականությունը, նույն ծերությանդրոշմով:Ճանապարհորդներից շատերը, երբ նրանքնայում էին զույգ լաստավարներին, նրանց եղբայրներէին կարծում:Հաճախնրանք երեկոյանմիասին նստոտում էին գետափինընկած ծառաբնին,լուռ նստում ու երկուսովմիասինունկնդրումէին ջրի ձայնը, որը նրանց համարոչ թե ջրի, այլ կյանքիձայննէր, ապրողներիձայնը, հավերժորենծնվողների:Երբեմնէլ պատահումէր, որ գետին ունկնդրելումիջոցինմիննույնբաներիմասինէին մտածում, երկուօր առաջվազրույցի մասին,իրենցօժանդակությանը դիմած ճանապարհորդողներից մեկի մասին, որի դեմքն ու ճակատագիրը զբաղեցնումէր իրենց,մահվանմասին,իրենց մանկությանմասինն այն մասին,որ իրենքերկուսնէլ նույն վայրկյանին,երբ գետն իրենց մի ինչ-որ լավ բան էր ասած լինում, իրարէին նայում, երկուսնէլ ճիշտ ն ճիշտ միննույն բանը մտածելով, երկուսն էլ երջանկացածնույն հարցին տրվածնույն պատասխանի համար: Լաստանավիցու զույգ լաստավարներից էլ մի ինչ-որ բան էր ճառագում,որն զգում էին ճանապարհորդողներից ոմանք:Երբեմնպատահումէր, որ ճամփորդողներից մեկը լաստավարներից մեկնումեկիդեմքիննայելուցհետո սկսում էր իր կյանքիմասինպատմել,իրճաշակածտառապանքների մասին,խոստովանումէր իր գործածմեղքերը,մխիթարությունաղերսումու խորհուրդհայցում:Երբեմնպատահում էր, որ նրանցիցմեկը թույլտվությունէր խնդրումմի երեկո

նրանց մոտ անցկացնելուհամար,որպեսզիգետի ձայնին ունկնդիրլիներ: Պատահում էր նան, որ հետաքրքրասերներ էին այցելում`լսած լինելով, թե այդ լաստանավիվրա երկու իմաստուններկամ կախարդներէին ապրում, երկու սրբեր: Այդ հետաքրքրասերները շատ հարցերէին տալիս, բայց նրանքորնէ պատասխան չէին ստանում, ն համոզվում էին, որ իրենցառջնոչ կախարդներ էին, ոչ էլ իմաստուններ, նրանք տեսնում էին միայն երկու ծեր ու բարյացկամտղամարդկանց,որ ասես մունջ լինեին, մի տեսակտարօրինակ ու խենթուկ:Եվ ծիծաղումէին ու իրար հետաքրքրասերները մեջ խոսումայն մասին, թե ի՛նչ հիմարամիտու դյուրահավատժողովուրդէ, որ այդպիսիդատարկլուրերէ տարածում: Տարիներնանցնումէին, ն ոչ ոք չէր հաշվումնրանց:Մի անգամուխտագնաց վանականներ հայտնվեցին,Գոթամայի Բուդդայիհետնորդներից, որոնքխնդրեցինիրենցգետիմյուս ափնանցկացնել,ն լաստավարները նրանցիցտեղեկացան, իրենցմեծ ուսուցչիմոտ, որ նրանքշտապումեն վերադառնալ քանիոր լուր էրտարածվել, թե Վեհագույնը մահացուհիվանդ է ն շուտովիրվերջինմարդկային նախքան մահովէ մահանալու Շատ չանհավիտենական ապաշխարանքին արժանանալը: ցած՝հայտնվեցուխտագնացկրոնավորների մի նոր թափոր, հետո Էլ մեկուրիշը,ն, ինչպես վանականները, այնպես էլ մնացու թափառականներն յալ ճամփորդներն այլ բանիմասինչէին խոսում,բայց միայնԳոթամայիու նրա մոտալուտմահվան:Եվ կամթագավորիթագադրման ինչպեսռազմական արշավանքի ամեն տեղիցու բոլոր կողմերից ժամանակ գալիսու գալիսէին մարդիկն, մրջյուններիպես պարսերկազմելով,իրարգլխի հավաքվում,այդպեսհորձանքտալովհոսում էիննրանքասես կախարդանքից դյութված,դեպիայնտեղ,ուր մեծն Բուդդան էր իր մահվաննէր սպասում,ուր մեծագույնիրադարձությունն մեծագույնԿատարետեղիունենալուն տվյալդարաշրջանի լությունըհանգիստէր առնելուօրհնությանգրկում:

Այդ օրերինՍիդհարթանշատ էր մտածում մահամերձ իմաստունիմասին,այնմեծագույնուսուցչի, ում ձայնըխրաու հարյուր-հազարավորների տում էր ժողովուրդներին արթնություն էր պարգնել,որի ձայնինմի ժամանակինքն էլ էր երանությամբանսացել, որի սուրբ հայացքինինքն էլ մի նայել էր: Հաճելի զգացողությունժամանակակնածանքով մասին,իր աչքերի ներով հիշում էր նա այն ժամանակների ճանաառաջ տեսնում էր ուսուցչիանցածկատարելության պարհըն ժպիտըդեմքինմտաբերումէր այն խոսքերը,որոնք մի ժամանակինքը տակավինպատանյակ,ուղղել էր նրան՝ Վեհագույնին:Դրանք, թվաց իրեն հպարտու տարիների հեռվից եկող խելացիխոսքերէին, այսպես՝ժպիտըդեմքին հիշումէր նա: Վաղուցարդեննա հասկացել էր, որ իրենոչինչ չէր բաժանումԳոթամայից,որիուսմունքը,սակայն,ինքըչէր կարողացելընդունել:Ոչ, ոչ մի ուսմունքչի կարողընդունել ճշմարիտորոնողը,նա, որ ճշմարտապեսգտնել է ցանկանում: Սակայննա, ով արդենգտել է, նա կարողէ ամենայն ուսմունքընդունել, ամեն ճանապարհ,յուրաքանչյուրնպատակ,իրենայլնս ոչինչ չի բաժանումբոլոր այնհազարավոր մյուսներից,որոնքհավերժիմեջ են ապրում,որոնքաստվածայիննեն ներշնչում: Օրերիցմի օր էլ, երբ շատերնէին ուխտագնացություն կատարումդեպի մահամերձԲուդդայիօթնանը, նրա մոտ ուղնորվեցնան Քամալան՝երբեմնիգեղեցկագույնը դշխոների մեջ: Նա վաղուցէր հրաժեշտտվել իրնախկինկյանքին, իր պարտեզընվիրելէր Գոթամայիվանականներին, ապաստան էր գտել նրա ուսմունքում,դարձելէր ոուխտագնացներին օժանդակողմեկը, նրանց հոգատարընկերուհինու բարերարը: ՄանուկՍիդհարթայի՝ իր որդու հետ միասին,Գոթամայի մոտալուտմահվան լուրն առնելունպես, Քամալան ճանապարհ ընկավդեպիայնտեղ,համեստագույն զգեստներով, ոտքով:Այսպես՝ որդու հետ միասիննա քայլումէր գետի

ափով,սակայնփոքրիկըշուտովհոգնեց՝ասելով,որ ցանկանում է տուն վերադառնալ,հանգիստառնել, որ ինքը քաղցած է, այսպեսերեխանդարձավկամակորու ձայնըգլուխն էր գցել: Երեխայի պատճառովՔամալան ստիպված էր հաճախակիկանգ առնելճանապարհներին, հանգստանալ, (երեխանսովորէր իր կամքըպարտադրել կերակրել նրան) մանկանը,սփոփել,երբեմնկշտամբելնրան: ՓոքրիկՍիդհարթանչէր հասկանում,թե ինչուինքըպետքէ իր մոր հետ կատարիայս դժվարինու ձանձրալիուղնորությունը,ճանապարհվիմիանծանոթվայր,օտար մի մարդումոտ, որը սուրբ էր ն պատրաստվում էր մահանալ:Մահանում է, թող մահանա, իրենդա որքանո՛վ է վերաբերում: Ուխտագնացներնարդեն այնքան էլ հեռու չէին Վասուդնայիլաստանավից,երբ փոքրիկՍիդհարթանմեկ անգամ էլ ստիպեցմորը կանգառ անել, հանգստանալ:Ինքը Քամալանէլ հոգնելէր, ն մինչ երեխանախորժակովբանան էր ուտում, մայրըպառկեցգետնին,փոքր-ինչփակեցաչքերն ու անձնատուրեղավ խաղաղավետհանգստին:Հանկարծ նա մի սարսափելի ճիչ արձակեց,երեխանզարհուրածնրան էր նայում ն տեսավ,թե ինչպեսէր մոր դեմքը սարսափից գունատվել,տեսավնրա շրջազգեստիտակիցդուրս սողացող փոքրիկ,սնամարմին օձին, որը խայթելէր Քամալային: Անմիջապեսերկուսով վազեցինճանապարհիուղղությամբմարդգտնելուհույսով ն արդենուր որ է մոտեցելէին լաստանավին,երբՔամալանգետնինտապալվեց,քանի որ այլնս անկարողէր առաջ ընթանալ:Երեխան,սակայն,մի սարսափելիճիչ արձակեց՝այդ ընթացքումհամբուրելովու իրմորը,վերջինս գրկելով էլ սկսեցբղավելու օգնությանկանչել, մինչն որ նրանցձայներըհասան Վասուդնայիականջին, որ կանգնածէր լաստանավի կողքին:Նա նետվեցձայների ուղղությամբ,կնոջըձեռքերիմեջ առավ,դրեցլաստանավին, երեխանէլ հետններիցայնտեղցատկեց,ն շուտովնրանք

այն խրճիթը,ուր օջախիկողքին կանգնածէր Սիդհարթանու կրակ էր վառում:Նա բարձրացրեցհայացքըն սկզբում տեսավ երեխայիդեմքը, որն իրեն տարօրինակ կերպովծանոթթվաց, ինչ-որ մոռացվածմի բանհիշեցնող: Հետո նա տեսավ Քամալային ու անմիջապեսէլ ճանաչեց նրան, թեն վերջինսանգիտակից վիճակումպառկածէր լաստավարիձեռքերիմեջ: Հիմա նա հասկացավ,որ այդ երեխան,որի դեմքնիրենայնքանծանոթէր թվում,իրսեփական որդինէ, ու նրասիրտըթպրտաց կրծքիտակ: Քամալայի վերքը լվացին,սակայննա արդենսն գույն էր ստացել,ու մարմիննէլ ուռչելովփքվել էր, նրան դեղամիջոցտվեցինխմելու:Նա գիտակցությանեկավ:Քամալան պառկածէր Սիդհարթայիանկողնուն,խրճիթում,ն նրա վրա կանգածէր Սիդհարթան,որ մի ժամանակայնխոնարհված քա՛ն սիրում էր նրան: Այդ ամենընրանորպեսերազ պատկերացավ,ժպտալով նայում էր.Քամալանիրբարեկամիդեմքին, հետո կամաց-կամացեղելությունըհասկացավ,հիշեց խայթոցիմասինու տագնապածձայնտվեցերեխային: Նա այստեղէ՝ քեզ մոտ, մի անհանգստացիր,-ասաց Սիդհարթան: Քամալաննայեցնրաաչքերիմեջ: Հետո խոսեց՝դժվարությամբշարժելովլեզուն, որ անզգայացելէր թույնից. Դու ծերացելես, սիրելիս,-ասաց նա,- ճերմակելես: Բայցդու նման ես այնպատանի սամանային,որ շատ տարիներ առաջ, հնամաշշորերով ու փոշոտոտքերովինձ մոտ՝ իմ այգինեկավ: Դու նրան հիմաավելի շատ ես նման, քան Քո աչքեայն ժամանակ,երբլքեցիրինճ ու Կամասվամիին: րը նման են նրա աչքերին,Սիդհա՛րթա: Ա՛խ,ես էլ եմ ծերացել, շա՛տեմ ծերացել,ն ինչպե՛ս միայնդու կարողացարինձ ճանաչել: Սիդհարթան ժպտաց.-Ես քեզ անմիջապես ճանաչեցի, հասան

-

-

Քամալա՛,սիրելիս:

Քամալանցույց տվեցերեխայինու ասաց.- Դու ճանաչեցի՛րնրան:Նա քո որդինէ: Նրա աչքերըթափառողարտահայտություն ստացանու փակվեցին:Երեխանլալիսէր, Սիդհարթան նստեցրեցնրան իր ծնկներին,թողեց, որ նա լաց լինի, շոյեցնրա մազերըն, մանկանդեմքիննայելով,նրա միտքնընկավմի բրահմանական աղոթք, որը նա ժամանակինսովորելէր, երբ ինքն էլ դեռ մի փոքրիկերեխաէր: Դանդաղ,երգեցիկձայնով,նա սկսեցարտասանելայն, անցյալիցու մանկությունիցբառերը եկան-հոսեցին նրա միջով: Եւ նրա երգի հնչյունների ներքո երեխանհանգստացավ,մի երկու անգամվեր թռավ ու քնեց: Սիդհարթաննրան դրեց Վասուդնայիանկողնուն: Վասուդնան կանգնելէր օջախիմոտ ու բրինձէր եփում:Սիդհարթանբարեկամաբար ժպտացնրան, որին Վասուդնան փոխադարձեց ժպիտով: Նա կմահանա,-կամացուկասաց Սիդհարթան: Վասուդնան գլխով արեց: Նրա բարյացկամդեմքի վրայովվազեցօջախիկրակիարտացոլքը: Քամալան մեկ անգամէլ գիտակցությանեկավ:Ցավը աղճատելէր նրա դեմքը, Սիդհարթայիաչքը կարդացնրա բերանին,նրագունատվածայտերինխաղացողտառապանքը: Խաղաղ կարդումէր նա Քամալայինպաշարածցավերը, սպասումինտրված,ընկղմվածայդ ցավերիմեջ: Քամալան զգում էր դա, աչքերընրա հայացքնէին որոնում: Հայացքը նրան ուղղելով՝ասաց Քամալան.- Հիմա ես տեսնում եմ, որ քո աչքերնէլ են փոխվել:Նրանք հիմաբոլորովինուրիշ են: Ինչիցեմ, սակայն,ես իմանում,որ դու Սիդհարթանես: Այդ դու ես, բայց նան դու չես: Սիդհարթանոչինչ չխոսեց. խաղաղնայում էին նրա աչքերըՔամալայիաչքերիմեջ: Դու հասա՛ր քո նպատակին,-հարցրեցՔամալան,դու գտա՛ր խաղաղությունը: -

-

Սիդհարթանժպտաց ն իր ձեռքըդրեցնրաձեռքիվրա: Ես դա տեսնում եմ,-- ասաց Քամալան,- տեսնում եմ: Ես էլ խաղաղություն կգտնեմ: Դու այնգտել ես,- 22նջաձայն խոսեցՍիդհարթան: Քամալանակնդետնրա աչքերինէր նայում:Նա մտածեց այնմասին,որ ինքըցանկանումէր ուխտիգնալ Գոթամայի մոտ Կատարյալիհայացքը տեսնելու նպատակով, ներշնչելու համար նրանից ձառագող խաղաղությունըն փոխարենը,ահա, տեսնում է Սիդհարթայիհայացքը, ն դա նույնքանլավ է, որքանեթե ինքըԳոթամայիհայացքըտեսնելիս լիներ:Նա ուզում էր դա Սիդհարթայինասել, սակայն Լուռ նայում էր նա նրա լեզունայլնսիրենչէր հնազանդվում: ն Սիդհարթան Սիդհարթային, նրաաչքերումտեսավ,թե ինչպեսէր նրանցումկյանքնաստիճանաբար մարում:Երբվերջին ցավը առկայծեցՔամալայի աչքերումու հանգեց, երբ վերջինսարսուռնանցավ նրամարմնով,Սիդհարթայիմատներըփակեցիննրա ակնակոպերը: Երկարնստել էր Սիդհարթանու նայում էր նրա՝ ասես քնի մեջ ընկղմվածդեմքին:Երկարզննումէր նա Քամալայի բերանը,նրածերացածու հոգնածբերանըավելինեղացած շրթունքներով,ն հիշումէր, որ ինքը,իր կյանքիգարնանային տարիներին, այդ բերանըհամեմատելէր թարմ բացվածթզի հետ: Երկարնստել էր նա ու կարդումէր նրա գունատդեմքը, հոգնածխորշոմները,ինքնէլ լցվումէր այդ հայացքով,հետո տեսավիր սեփականդեմքը՝նույն դիրքումպառկած,նույնպես գունատ,նույնպեսհանգած,ն միաժամանակտեսնում էր իր ու նրա դեմքերը՝երիտասարդ, կարմիրշրթունքներով, վառվռունաչքերով,ն ներկայիու անցյալիմիաժամանակության զգացումը,հավերժությանզգացումըպաշարեցնրան ամբողջովին:Այդ ժամիննա խորությամբզգաց, շատ ավելի խորը,քան երբնէ, յուրաքանչյուրկյանքի անկործանելիությունը,յուրաքանչյուրակնթարթիհավերժությունը: -

-

Երբ նա վեր կացավ,Վասուդնաննրա համարբրնձի կերակուրէր պատրաստել: ՍակայնՍիդհարթան հրաժարվեց ուտելիքից:Փարախում,ուր իրենցայծն էր փակված,երկու ծերունիներըգցեցինիրենցծղոտեանկողինը,ն Վասուդնան պառկեցքնելու: Սիդհարթան,սակայն,դուրս եկավն գիշերն անցկացրեցխրճիթիառաջ նստած՝ գետիձայնինունկնդիր, շուրջառվածանցյալիհիշատակներով, մի ն նույն պահիմեջ Միայն վերապրելովիրկյանքիբոլոր ժամանակաշրջանները: երբեմն-երբեմննա վեր էր կենումնստած տեղից, խրճիթի դռնակիցներս մտնում ու ականջէր դնում,թե արդյոքքնած էր երեխաս: Վաղ առավոտյան,երբ դեռ արեգակը չէր ծագել, Վասուդնանդուրս եկավփարախիցու մոտեցավիր բարեկամին: Դու չես քնել,- ասաց նա: Ոչ, Վասուդնա:Ես նստել էի այստեղու ունկնդրում էի գետին: Շատ բաներասաց նա ինձ, նա լիուլի լցրեց ինձ միասնությանգաղափարով: իր փրկարար գաղափարներով, Քեզ դժբախտությունէ պատահել,Սիդհա՛րթա, բայց ես տեսնում եմ, որ ցավըչի թափանցելքո սրտիմեջ: Ոչ, սիրելիս,ինչպե՛սես կարող եմ տխրել: Ես, որ հարուստէի ու երջանիկ,հիմաշատ ավելիհարուստու երջանիկ դարձա:Ինձ նվերտրվեցիմ որդին: Ես էլ շատ ուրախեմ քո որդու հայտնությանհամար: մենք պետքէ աշխատանքի գնանք, Բայցհիմա, Սիդհարթա, շատ գործ կա անելու:Քամալանմահացավայննույն անկողնու վրա, ուր ժամանակինիմ կինն էր մահացել:Հենց այն նույն բլրի վրա էլ մենքկվառենքՔամալայիխարույկը,ուր ես ժամանակինիմ կնոջխարույկնեմ վառել: Մինչ երեխանդեռ քնած էր, խարույկնարդեն պատրաստ էր: --

-

-

-

-

Որդին Վախվորածու հեկեկալով՝ որդինմասնակցեցիր մոր խոժոռ ու երկյուղած նա լսում էր հուղարկավորությանը, Սիդհարթային,որնիրենորպեսիր որդունողջունեցու բարի գալուստ մաղթեց նրան Վասուդնայիտանը: Գունատ ու լուռ նա օրերով նստում էր մահացածիգերեզմանաթմբին, ոչինչ չէր ուզում ուտել, դեմքըշրջում էր հորից, սիրտըփակ ու էր պահում՝ պաշտպանվելով բողոքելովիրեն վիճակված ճակատագրից: Սիդհարթան խնայողաբարու ներողամտորեն էր վերաբերումնրան՝հարգանքովլցված նրա վշտի հանդեպ: Սիդհարթանհասկանումէր, որ իր որդին իրեն չի ճանաչում, որ նա չի կարողիրեն սիրել որպեսհոր: Կամաց-կամացնա տեսնում ու հասկանումէր նան, որ այդ տասնմեկձեռամյա տղաներես առած երեխաէր՝ մոր փափկասուն քի տակմեծացած,որ հասակէր առել հարստությանմեջ, նուրբ կերակուրների վարժված, փափուկ անկողնուն սովոր, սպասավորներին կարգադրություններ տալուն

ընտելացած:Սիդհարթանհասկացավ,որ սգացող ու փափկասուն երեխան չի կարող հանկարծակիու ինքնակամ համակերպվել,գոհանալ իրեն օտար ու թշվառ միջավայրին: Այդ պատճառովՍիդհարթաննրան չէր հարկադրում որնէ բանանել,ինքնէր շատ գործերանումնրափոխարեն, միշտ լավագույնպատառնէր նրա առաջը դնում: Նա հույս ու էր փայփայումկամացկամաց,փաղաքշանքով համբերատարությամբնրա սերըշահել: Նա իրեն հարուստու երջանիկէր համարումերեխայի հայտնությանկապակցությամբ:Բայց քանի որ ժամանակն անցնումէր, ու երեխանմնում էր օտարոտիու մռայլ, ի ցույց դնելովիր հպարտու հակառակվող,համառ սիրտը, ոչինչ չէր ցանկանումանել, ծերունիներինկատմամբհարգանք չէր տածում, ամայացնում-փչացնում էր Վասուդնայի մրգատուծառերը, այդժամՍիդհարթանսկսեցհասկանալ, ու որ իր որդինբոլորովինէլ երջանկություն անդորրչբերեց իրեն,այլ միայնցավ ու հոգս: Բայցնա սիրումէր նրան, ն իր համարավելի սիրելի էր իր սիրուցծնված ցավն ու հոգսը, ու խաղաղությունն քան երջանկությունն առանցիր որդու: Այն պահիցսկսած,երբ երեխանիրենցհետ՝ խրճիթում բաժանումկատարեէր ապրում,ծերունիներն աշխատանքի ցին: Վասուդնաննորից միայնակիր ձեռքնառավ լաստաիր որդու նավի կառավարման պաշտոնը,իսկ Սիդհարթան՝ կողքին լինելու նպատակով,ստանձնեցտնայինու դաշտային աշխատանքները: Երկարժամանակ,երկարու ձիգ ամիսներսպասումէր Սիդհարթան,որ որդինկհասկանաիրեն, կընդունիիր սերը, Երկար գուցե նան կպատասխանիփոխադարձությամբ: ամիսներսպասումէր նան Վասուդնան,տեսնում էր ամեն ինչ, սպասումէր ու լռում:Մի օր էլ, երբ կրտսերՍիդհարթան ու քմահաճ նորից շատ տանջեցհորը իր կամակորությամբ համառությամբն կոտրեցնրա բրնձեղենիզույգ պնակները,

Վասուդնաներեկոյանկողմիր բարեկամինմի կողմտարավ ն խոսեցնրա հետ. Կներե՛ս ինձ,- ասաց նա,- սակայնբարեկամիսրտով ես ուզում եմ խոսելքեզ հետ: Ես տեսնում եմ, որ դու տանջվում ես, տեսնում եմ, որ մեծ վշտի մեջ ես: Քո որդին,սիրելիս, քեզ հոգսերէ պատճառում, ճիշտնասած՝ նան ինձ:Մեկ ուրիշ կյանքի, ուրիշ մի բնի է պատանիթռչնակըվարժվել: ու փախար Դու հրաժարվեցիր քաղաքիցու հարստությունից նողկանքիցու գերհագեցումիցդրդված,մինչդեռքո որդին հարկադրվածէր հակառակիր կամքիլքել այդ ամենը: Ես ես շատ անգամներեմ նրան հարցրեցիգետին,բարեկամս, հարցրել: Սակայնգետը ծիծաղում է, ծիծաղում է իմ վրա, իմ ն քո վրա, մեր հիմարամտության վրա: Ջուրը ձգտում է ջրին, երիտասարդությունը ձգտումէ երիտասարդության, քո որդինայնտեղչի գտնվում,որնանհրաժեշտէ իրենծաղկումի համար:Ինքդէլ կարողես գետինհարցնել,լսիր,թե ինչ կասինա քեզ... ԴառնությամբՍիդհարթաննայեցնրա բարեկամական ու դեմքին,որի անհամարխորշոմներիմեջ կայտառությունն ուրախությունն էին մշտապեսբնակվում: Ինչպե՞ս կարողեմ ես նրանիցբաժանվել.--կամացուկ հարցրեցնա ինքն իրեն, հարցրեցշփոթմունքիմեջ ընկած:Ինձ մի քիչ ժամանակտո՛ւր,սիրելի'ս... Տե՛ս, ես կռիվ եմ տալիսնրա համար,ամեն գնով ուզում եմ գրավելնրա սիրես ուզումեմ տը, սիրովու փաղաքուշհամբերատարությամբ կոտրելնրան: Չէ" որ գետըմի օր էլ նրա հետ է խոսելու,չէ" որ նա էլ է դրանկոչված: Վասուդեւայիժպիտնավելիջերմ ու պայծառդարձավ: նա էլ է պատկանում 0՛ այո, նա էլ է կոչվածներից, կյանքիհավերժականընթացքին:Սակայնգիտե՞նք արդյոք մենք դու ն ես, թե ինչի է նա կոչված, ի՞նչճանապարհէ նրան սպասվում,ինչպիսի՞ գործեր ն ի՛նչ տառապանքներ: -

-

-

Նրան քիչ տառապանքներ չեն սպասումկյանքում, քանզի հպարտու դաժանէ նրա սիրտը,շատ տառապանքներ են բաժինընկնելունրան, շատուշատ սխալներ,բազմաթիվ են վիճակվելուիրեն, բազմաթիվմեղանարդարություններ քերի ծանրությունիցկքելու է նա: Ասա' ինձ, սիրելիս,չէ՞ որ դու քո որդունչես դաստիարակում, չես բռնանումնրա վրա, չէ՞որ դու նրանչես ծեծում, չես պատժումնրան: քո թվարկածներից ոչ մեկը ես չեմ Ոչ, Վասուդնա, -

անում:

Այդպեսէլ գիտեի: Դու նրա վրա չես բռնանում,չես ծեծում նրան, նրան չես կարգադրում,քանի որ դու գիտես, որ փափուկն ավելիամուրէ, քան կոշտը,ջուրնավելի ուժեղ է ժայռից, սերնուժեղ է բռնությունից:Շատ լավ է, ես գովում եմ քո այդ վարվելակերպը: Սակայնարդյոք սխալմունքչէ՛ քո կողմից, որ դու նրա վրա չես բռնանում,չես պատժում նրան: Արդյոք դու նրան չես կապումքո սիրո շղթաներով: Արդյոք դու նրան չե՛ս ամաչեցնումամենայնօր, ճնշում չե՛ս բանեցնումնրա հանդեպքո այդ բարությամբու համբերատարությամբ:Չէ՞ որ դու ստիպումես նրան՝գոռոզամիտու բանաններովսնվող երես առած տղային,ապրելխրճիթում` երկու ծերունիներիհետ նույն հարկիտակ, որոնց համար բրինձնանգամանուշահամկերակուրէ, որոնց մտքերըչեն կարողիրենըլինել, սրտերնէլ ծեր են, իրենիցտարբեր,տրոփում են թույլ ու հանդարտ,բոլորովինայլ կերպ:Այս ամենը միթենրա համարհարկադրանք չէ ու պատիժ: Հուզված ու շփոթահար Սիդհարթանաչքերը խոնարհեց: Հետո կամացուկհարցրեց.- Այդ դեպքում դու ի՞նչես կարծում,ես ի՞նչպետքէ անեմ: Վասուդնանասաց.- ՞Նրան ետ տար քաղաք, վերադարձրո՛ւ իր մոր տունը,այնտեղպետքէ, որ դեռ սպասաորդուդ նրանց:Իսկեթե ոչ վորներմնացածլինեն, հանձնիր ոք չլինի, տարնրանուսուցչիմոտ, բայց ոչ բնավսովորելու -

սիրույն,այլ որպեսզինա ընկնիուրիշտղաներիու աղջիկների շրջապատը, այն աշխարհը,որն իրեննէ, որինպատկանում է նա: Դա բնավչի՛ անցելքո մտքով: Դու տեսնում ես բովանդակիմ սիրտը,--տխուրխոսեց Սիդհարթան:- Ես շատ հաճախ եմ մտածել այդ մասին: Բայց ահա, տե՛ս, ինչպեսկարող եմ ես նրան, որ առանց այն էլ փափուկսիրտչունի, հանձնելայն աշխարհին:Արդյոք նա ավելի չի մեծամտանա, անձնատուր չի՛ լինի արդու իշխանությանը, յոք հաճույքներին չի՛ կրկնիարդյոք իրհոր գործածբոլոր սխալները,այդպեսգուցենա ամբողջությամբ ու կործանվիվերջնականապես: կուլ գնասանսարային Ավելի լուսապայծառէր փայլումլաստավարիժպիտը, նա նրբորենդիպավՍիդհարթայի ձեռքինու ասաց. Տե՛ս, թե ինչԱյդ մասինգետինհարցրու,բարեկա՛մս: պեսնա կծիծաղիքո հարցիառթիվ...Չլինի՛թե դու իսկապես մտածում ես, թե քո բաժին հիմարություններն ու սխալները գործելով դու կարողես ետ պահելորդուդ նույնը կրկնելուց: Եւ ինչպե՛ս դու կարողես քո որդունպաշտպանել սանսարայից: Ինչպե՛ս: Ուսմա՛մբ, աղոթքո՛վ, խրատներով կամհորդորներո՛վ:Սիրելիս,չլինի թե դու բոլորովինմոռացելես այն այնխիստուսանելիպատմությունը պատմությունը, բրահմանի որդի Սիդհարթայիմասին,որը դու շատ ժամանակառաջ հենց այս նույն տեղումպատմել ես ինձ: Ո՞վպաշտպանեց, ով ետ պահեցսամանա Սիդհարթայինսանսարայից,մեղքից, ընչաքաղցությունից, խենթությունից:Միթե նրան ետ պահեցինիր հոր բարեպաշտությունը, իր ուսուցիչներիհորդորները,իր սեփականգիտելիքները,սեփականորոնումները: Այդ ո՛րհայրը,ո՛րուսուցիչընրանետ պահեցդրանից,իր սեփականկյանքըվերապրելուց,իր կյանքովկենացաղտեղությունն ընդունելուց,իր սեփականմեղքերը գործելուց, ինքն իր սեփականձեռքով դառը ըմպելիքնընդունելուց,իր սեփականճանապարհըգտնելուց: Մի՛թեդու կարծումես, -

-

սիրելիս,թե

նույն ճանապարհնանցնելնինչ-որ մեկի համար բացառությունէ լինելու, ինչ-որ մեկը խուսափելու է դառնությանթասը պարպելուց:Եվ որ այդ բացառությունը քո որդի՛նէ լինելու,հենցմիայննրա համար,որովհետն ես, որովհետն դու ցանկանումես նրան դու նրան սիրո՞ւմ ե՛տ պահելցավից ու տառապանքից, այլն հուսախաբությունից: Բայց եթե նույնիսկտասնյականգամներհանուն նրա դու մահն ընդունես,միննույնէ՝ դու դրանովչես կարողանա նրանսպասվողճակատագրիդույզն-ինչմի մասնիկիցազաայդ

տելնրան: Վասուդնանդեռնս երբեք այսքաներկարչէր խոսել: Սիդհարթան բարեկամաբարշնորհակալությունհայտնեց նրան, վշտացածսրտովխրճիթըմտավն երկարԺամանակ չէր կարողանումքնել: Վասուդնաննրան այնպիսիմի բան չէր ասել, ինչի մասինինքնարդենմտածած չլիներ ու չիմանար: Բայցայդ իր իմացածընա ի վիճակիչէր գործնականում կիրառել,այդ իմացությունից ավելիուժեղ էր իր սերը որդու հանդեպ,ավելիուժեղէրնրահանդեպիր տածած քնքշանքը, է արդիրենպաշարած՝որդունկորցնելուվախը:Պատահե՛լ իր սիրտընվիրաբերի, յոք, որ ինքըորնէմեկինայդ աստիճան է արդյոք, որ ինքնայնքանշատ սիրիմի մարդու, պատահե՛լ առանցփոխադարայնպեսկուրորեն,այնպեստառապագին, ձությաննշույլի ն սակայնիրենայնքա՛ներջանիկզգա: Սիդհարթան չկարողացավ հետնել իր բարեկամի խորհրդին,նա ի վիճակիչէր բաժանվելորդուց: Նա թույլ տվեց տղային կարգադրելիրեն, անհարգալիցվերաբերվել իր հանդեպ:Նա լռում ու սպասումէր՝ ամեն աստծու օր համր ու մունջպատերազվերսկսելովհամբերատարության մը: Վասուդնաննս լռում էր ու սպասում`բարեկամական զգացումովտոգորված,ամեն ինչ հասկանալով,ներողամիտհամբերատարությամբ: Համբերությանհարցումնրանք էին: երկուսնէլ անգերազանցելիվարպետներ

Մի անգամ, երբ մանկանդեմքն իրեն առավել քան երբնէ հիշեցրեցՔամալային,Սիդհարթանհանկարծմտաբերեցայն բառերը,որ մի ժամանակ,իր երիտասարդության տարիներին,Քամալան ուղղել էր իրեն. «Դու անկարողես սիրել», ասել էր նա իրեն, ն ինքը, համաճայնվելովնրա հետ, իրենհամամատելէր մի աստղին երեխա-մարդկանց Քամալայի էլ ընկնող տերններիհետ, ն այնուամենայնիվ խոսքերումնա որսացել ու զգացել էր հանդիմանության պես մի բան: Իսկապես,նա երբեք ամբողջությամբ,ինքնամոռացությանաստիճանանձնատուրչէր եղել մեկ ուրիշ մարդու, մեկ ուրիշի համարերբեք սիրո խենթությանըչէր տրվել: Նա իրեն դրանանընդունակէր համարում,ն հենց դա էր, ինչպեսայն ժամանակթվում էր իրեն, այն մեծագույն զանազանությունը,որ գոյություն ուներ իր ն երեխամարդկանցմիջն: Սակայնայժմ, իր որդու հայտնությունիցի վեր, հիմաինքն էլ՝ Սիդհարթան,մի իսկականերեխա-մարդ էր դարձել.նա տառապումէր մեկ ուրիշիպատճառով,մեկ ուրիշին էր սիրում` ամբողջությամբտրվելով այդ սիրույն, նույն այդ սիրո պատճառով խենթություններկատարելով: Հիմա նա ինքն էլ զգում էր, թեն ուշացած, իր կյանքում առաջինանգամըլինելով, այդ ամենահզոր ու արտասովոր, այդ տարօրինակկիրքը, տառապումէր նրա պատճառով, անասելիորենտառապում,ն, սակայն, իրեն երջանիկ էր զգում՝մի տեսակասես նորացված,մի ինչ-որբանովավելի հարստացած: Նա անշուշտզգում էր, գիտակցում,որ իր որդու հանդեպ տածած այդ կույր սերն ընդամենըմի կիրք է, մի շատ մարդկայինթուլություն, որ այն... սանսարաէ, պղտոր մի աղբյուր, թանձր ու մուգ մի ջուր: Բայց միաժամանակնա զգում էր, որ այն բոլորովինէլ արժեքիցզուրկ չէր, որ այն նույնիսկանհրաժեշտություն էր, որ գալիս էր իր սեփական հոգու խորխորատներից: Այդ հաճույքընույնպեսհարկավոր

էրքավել, այդ տառապանքները պետքէրճաշակել,այդ խենթություններնէլ պետքէր անել: Ահա այդպեսորդինայս ամբողջընթացքումստիպում էր նրան այդ խենթություններն անել, ստիպումէր, որ հայրն իր քմահաճույքներըկատարի,համակերպվիիր կամակորություններիհետ: Այդ հայր կոչվածըչուներոչինչ, որ գրավեր, շլացներտղայինկամ վախներշնչերնրան: Այդ հայր կոչվածնընդամենըմի բարեսիրտմարդ էր, բարի,քնքուշ, հեզաբարոմի մարդ,գուցե ն շա՛տբարեպաշտ,գուցենույնիսկ սուրբ, սակայնդրանք այն հատկանիշներըչէին, որ կարող էին շլացնել, հրապուրելտղային:Այդ հայրն իրեն ձանձրալիէր թվում, նա իրեն ասես գերի էր պահումիր այդ թշվառխրճիթում:Նա իրենզզվեցրելէր ու ձանձրացրել,իսկ այն, որ իր կատարած զազրելի արարք ժպիյուրաքանչյուր արտահայտուտով էր ընդունում,իր ամեն հանդիմանական թյանըպատասխանում էր սիրալիրխոսքերով,ամեն չարուահա հենց դա էլ երեխաթյանբարությամբպատասխանում, յին պատկերանում էր որպեսայդ խարդախծերունուկողմից խաղարկվողամենաատելի,նենգմիտ խորամանկությունը: Երեխայիհամարավելիհաճելիկլիներսպառնալիքներ լսել արժանանար, թեկուզ նրանից,նրա կոպիտվերաբերմունքին պատիժներկրեր: Բայց ահա եկավայն օրը, երբ պատանիՍիդհարթայի զգացմունքներըպայթեցին ն նա բացահայտկերպով հանդես եկավիր հոր դեմ: Հայրն իրեն ցախ հավաքելուհանճնարարությունէր տվել: Տղան, սակայն,խրճիթիցդուրս չէր գալիս, նա կանգնելէր համառ ու զայրացածտեսքով,ոտքերով դոփում էր հատակին՝ բռունցքներըսեղմած,ու կատաղությանբռնկմանպահինհոր դեմքիննետեցիր ողջ ատելություննու նողկանքը. Ինքդ գնա քո ցախի ետնից,- բղավեցնա մոլեգնած,- ես քո ծառան կամստրուկըչեմ: Ես գիտեմ,որ դու ինճ -

չես ծեծի, դու այդքանհամարձակություն չունես: Ես գիտեմ, ու որ դու քո այդ բարեպաշտությամբ ներողամտությամբ ցանկանումես ինձ մշտապեսպատժելու ստորացնել:Դու ցանկանումես, որ ես էլ քեզ նման մեկը դառնամ,քեզ պես բարեպաշտ, քեզ պեսքնքուշ,քեզ պես իմաստուն...Սակայն ես ավելիշուտ փողոիմացածեղիր, որ հենցքեզ հակառակ՝ ցայինավազակու մարդասպանկդառնամ,դժոխքիբաժին կլինեմ, քան թե քեզ նման մեկր կդառնամ...Ես ատում եմ քեզ, դու իմ հայրըչես, թեկուզ ն հարյուրանգամէլ իմ մոր սիրեցյալըեղածլինես... Հաջորդառավոտյան, սակայն,նա անհետացելէր: Նրա հետ էլ անհետացելէր նան փոքրիկ,երկգույնծառակեղնից հյուսկենկողովը, որին լաստավարծերունիներնի պահ էին տվելիրենցպղնձեու արծաթյադրամները,որ իրենքորպես վարձատրությունէին ստացել գետանցի աշխատանքների դիմաց: Անհետացելէր նան լաստանավը,Սիդհարթան նշմարեցայնհանդիպակաց ափիմոտ: Տղան փախուստիէր դիմել: Ես պետքէ հետնեմ նրան,- ասաց Սիդհարթան,որը տղայիառաջ ունեցածերեկվահանդիմանական ճառիցհետո դեռնս ցավից մղկտալովդողում էր:- Երեխանմիայնակչի կարող անտառում ճանապարհգտնել: Նա կմոլորվի:Մենք պետքէ նոր լաստանավ որպեսզիկարոշինենք, Վասուդնա, ղանանքգետնանցնել: Մենք պետք է փոքրիկ մի լաստ շինենք,- ասաց Վասուդնան,- հասնելուհամարմեր լաստանավին,որ երեխանէ փախցրել:Բայց դու նրան պետքէ թողնեսփախչի, նա այլնս երեխաչէ, մի հետապնդիրնրան, բարեկամս, նա կարողէ իր գլուխըպահել:Նա քաղաքիՃանապարհն է փնտրումն նա իրավացիէ, մի մոռացիրդա: Նա անում է այն, ինչը դու պետք է անեիր:Նա ինքն է հոգ տանում իր մասին,նա ընթանումէ իր ճանապարհով:Ա՛խՍիդհա՛րթա, -

-

ես տեսնում

տառապանքը,բայց դու տառապումես ցավերից,որոնց առթիվ ծիծաղել կարելի է միայն, որոնց կապակցությամբ ինքդէլ շատ շուտովծիծաղելուես: Սիդհարթան չպատասխանեց: Նա անմիջապես ձեռքն առավ տապարը ն սկսեց բամբուկիցլաստ սարքել, Վասուդնանօգնումէր նրանծառացողունները սիզախոտերով հյուսելու գործում: Ապանրանք դիմացիափը հասան, բայց քանի որ գետըցածէր քշում լաստը, նրանքստիպված էին գետափիերկայնքովհոսանքինի վեր հակառակուղղությամբքարշ տալ լաստը: Ինչո՛ւես տապարը հետդվերցրել,--հարցրեցՍիդհարթան: Վասուդնանասաց.- Կարող է պատահել,որ մեր լաստանավիթին կորածլինի: Սիդհարթան,սակայն, հասկանումէր, թե ինչ կա իր բարեկամիմտքին:Նա մտածում էր, թե տղանթին մի կողմ նետած կամկոտրածկլիներիրենցիցվրեժ լուծելուհամարն խանգարելուիրենց,եթե հետապնդումձեռնարկեին:Իսկապես,պարզվեցլաստանավում ոչ մի թի էլ չկար:Վասուդնան մատնացույցարեցլաստանավիհատակըն Ժպիտըդեմքին նայեց բարեկամիկողմը, կարծեսցանկանարասել. «Միթե դու չես տեսնում, թե ի՛նչ է քո որդինքեզ ցանկանումասել: Չե՞ս տեսնում, որ նա չի ուզում, որ հետապնդեն իրեն»:Բայց նա այդ ամենը բառերովչասաց: Նա ձեռնամուխեղավ մի նոր թի պատրաստելուգործին:Սիդհարթան,սակայն,հրաժեշտտվեցնրանու ճամփաընկավ՝փախստականին որոնեառարկության նշաններչարեց: լու: Վասուդնան Երբ Սիդհարթանարդեներկարժամանակթափառում էր անտառում, նրան մի միտք այցելեց,որ իր որոնումնանիմաստ ու անօգուտէ: Նա մտածեց՝ կամտղանվաղուցարդեն անտառիցդուրս էր եկել ու քաղաք հասել, կամ էլ, եթե նա դեռնսճանապարհինէր, ապա թաքնվելուէր իրենից՝իրեն եմ քո

-

Է37

նա հասկացավ հետապնդողից: Այսպեսշարունակմտածելով՝ նան, որ ինքըբնավհոգ չէր տանում իր որդու մասին,նա իր էլ չէր սրտիխորքումգիտեր,որ որդունոչ մի դժբախտություն Բայցնայնպատահել,ն անտառում ոչինչնրանչէր սպառնում: պես նա քայլում ու քայլում էր առանց հանգիստառնելու, սակայնայլնսոչ թե որդունփրկելուհամար,այլ միմիայննրան կրկինանգամտեսնելուցանկությունից դրդված:Այդպեսքայլելովնա հասավքաղաքիմատույցներին: Երբքաղաքիմերձակայքում նաընդարձակճանապարհ ոտք դրեց, հանկարծկանգ առավ,նա կանգնածէր գեղեցիկպարտեզիմուտքիառաջ, այն պարտեզի,որ նախկինում ն որտեղինքնառաջինանգամ Քամալայինէր պատկանում, վրա: Այն ժամանակվա ապրումտեսավնրանպատգարակի ները վերակենդանացան նրա հոգում,նա նորից իրեն տեսնում էր այնտեղկանգնած,երիտասարդու առույգ, որպես մորուքավորու կիսամերկմի սամանա՝ փոշեպատմազերով: Երկարկանգնելէր Սիդհարթանու բաց դարպասների միջով պարտեզիխորքնէր նայում, նա տեսավդեղինսքեմհագած վանականներ, դորքայլումէին գեղեցիկծառերիներքո: Երկարկանգնածմնաց նա՝ մտքերինտրված,աչքերի առաջ տեսնելով իր կյանքիպատկերները,ունկնդնելով անցյալի պատմություններին:Երկարկանգնելէր նա, նայում էր վանականներին, բայց նրանցփոխարենտեսնում էր պատանի Սիդհարթային,տեսնում էր երիտասարդՔամալային՝ ծառերիներքոճեմելիս: Նա կատարյալպարբարձրաբերձ զությամբտեսավիրեն,տեսավթե ինչպեսէր ինքըՔամալաու պատիվներին յի հյուրասիրությանն արժանանում,ինչպես ինքըՔամալայիառաջինհամբույրնըմբոշխնեց,թե ինչպիսի հպարտությամբու արհամարհանքովէր ինքը նայում իր բրահմանականանցյալին, ինչպիսիհպարտությամբու տենչանքովէր ձգտումաշխարհիկկյանքինտրվելուհաճույքին: Նա տեսավԿամասվամիին, տեսավսպասավորներին,

խնջույքները,զառախաղացներին, երաժիշտներին,տեսավ Քամալայի երգեցիկ թռչունին վանդակի մեջ, վերստին վերապրեց այդ ամենը, շնչեց սանսարայիօդը, կրկին զառամյալտեսք ընդունեց ու հոգնածությունիջավ վրան, նորից նողկանքով լցվեց, վերստինզգաց այն ժամանակ իրենհամակածսեփականկյանքինվերջ տալու ցանկությունը, նորիցվայելեցսրբազանՕմի փրկարարազդեցությունը: Բավականտնականժամանակպարտեզիդարպասների առաջ կանգնելուցհետո Սիդհարթանհասկացավ,թե ինչ անհեթեթու խելագարցանկությունէր, որնիրենայստեղ առաջնորդեց,որ ինքը չէր կարողանալուօգնել իր որդուն, որ ինքը պետքէ հանգիստթողներնրան: Նա խորությամբ զգաց փախստականի նկատմամբիր սրտում բուն դրած սիրոզորությունը,որպեսթե կենդանիվերք միաժամանակ հասկանալով,որ այդ վերքն իրեն տրվածչէ այն քչփորելու համար, որ պետք է թույլ տալ նրան ծաղկելու, այնպեսոր նրանիցվերստինլույս ճառագի: Քանի որ այդ պահիննրավերքըդեռչէր ծաղկել,ուստի լույսը դեռչէր ճառագում,նա թույլ էր ու տխրամած: Այնցանկություն-նպատակը, որն իրեն այստեղէր բերել իր ճողոպրած որդու որոնումներում,հիմա փոխակերպվել էր կատարյալ դատարկության:Նա տխուր նստեց գետնին, զգաց, որ ինչ-որ բան մահանում էր իր սրտում,զգաց կատարյալ դատարկությունըն այլնս ոչ մի ուրախությունչէր տեսնում իր ու առաջ, ոչ մի նպատակ:Նա նստել էր խորասուզված սպասում էր: Այդ բանընա սովորել էր գետից, միակ այդ բանը. սպասել,համբերել,ունկնդրել:Եվնա նստելն լսումէր փողոցի փոշիներիմեջ, լսում էր իր սրտիմիջով, որ տրոփումէր այնպեսհոգնածու տխուր,սպասելովինչ-որ ձայնի: Այսպես ժամերշարունակնա նստել ու լսում էր, այլես պատկերներ չէր տեսնում, խորասուզվեցդատարկության մեջ, ամբողջությամբ տրվեց այդ ինքնախորասուզմանը, ճանապարհնէլ

անհետացավ նրա հայացքիառաջ: Եվ երբնա

վերարտաբեքը սկսելէր ավելիուժեղ վառվել,նա բարձրաձայն տեսան րեց Օմը, լցվեց Օմով: Այգումճեմող վանականները նրան, ն քանի որ նա երկարժամեր կքանստածէր ու նրա ճերմակածմազերինփոշիէր դրել, մեկըմոտեցավու երկու բանանդրեցնրա ոտքերիառաջ: Ծերունինչնկատեցնրան: Այդ քարացած վիճակիցնրան արթնացրեցմի ձեռք, որ իր ուսն էր շոշափում:Նա անմիջապես էլ ճանաչեցայդ ձեռքիհպումը՝այնքաննուրբ ու ամոթխած,ն սթափվեց:Նա վեր կացավու ողջունեցՎասուդնային,որ հետնելէր իրեն: Եվ երբնա նայումէր Վասուդեվայիբարեկամական դեմքին, նրա այն մանրիկ, ասես բարձրաձայնծիծաղից գոյացած նայում էրնրակայտառաչքերիմեջ, հանկարծ խորշոմներին, ինքնէլ ժպտաց:Նա հիմանկատեցիր առջնընկածբանանները, վերցրեց դրանք, մեկը տվեց լաստավարին,մյուսն ինքը կերավ: ԱյնուհետնՎասուդնայի հետ նա վերադարձավ անտառ, լաստանավիմոտ: Նրանցից ոչ ոք չէր խոսում այդ օրը տեղի ունեցածիմասին,ոչ ոք երեխայիանունըչէր տալիս,ոչ ոք չհիշեցնրա փախուստը,ոչ ոք չէր խոսում.վերքի մասին:Խրճիթ հասնելունպես՝Սիդհարթանպառկեցիր անկողնուն,ն երբ, միառժամանականց, Վասուդնաննրա մոտ մտավ՝մի թաս կոկոսիկաթ առաջարկելու նպատակով, Սիդհարթանարդենանձնատուրէր եղել քնին:

զգաց,

որ

Օմ երկարվառվումէր նրա վերքը:Շատ ճամփորդների էր նա գետիմյուս ափըտեղափոխում,որոնք,պատահում էր, որ իրենց հետ որդիկամ դուստր էին ունենում, ն նրանցից ոչ մեկիննա առանցնախանձիչէր նայում, այդժամնա մտածում էր. «Այսքանշատ մարդիկ,հազարավորները տեր են այդ ամենաքաղցր երջանկության,բայց ինչո՛ւես դա չունեմ: Նան չար մարդիկ,գողերն ու ավազակները նույնպես զավակներունեն ն սիրումեն նրանցու նրանցկողմիցսիրվում, միայն ես եմ զուրկ դրանից»:Այսպեսպարզ ու վճիտ, այսպես առանցդատողականության շաղախի մտածում էր նա այժմ, նա, որ հիմա այնքանշատ էր նմանվել երեխամարդկանց: Նա հիմա մարդկանց տարբերհայացքով առաջվանից նվազ հպարտությամբ, էր նայում, նվազ խելամտությամբ, փոխարենը ավելի ջերմությամբ,ավելի մեծ հետաքրքրությամբուկարեկցանքով: Հիմա,երբնասովորականուղնորնեառնտրականների, րի էր տեղափոխում՝ երեխա-մարդկանց, Դեռ

զինվորականների, կանանցխմբերի,այժմ արդենայդ մարդիկիրենայնպեսխորթու օտար չէին ներկայանում,ինչպես առաջ. նա հասկանումէր նրանց, հասկանումու կիսում էր նրանց՝թող որ մտքերիու մտահանգումների փոխարենզուտ բնազդայինհակումներովու ցանկություններովառաջնորդվող կյանքը, նա իրեննրանց պես էր զգում`առանցիրեն նրանցիցզանազանելու:Չնայածնա արդենմոտ էր կատարելությանսահմանինն իր վերջինանձնական վերքի պատճառած վիշտնէր վերապրում, սակայնթվումէր, որ այդ երեխա-մարդիկիր եղբայրներնէին, նրանց սնամեջ ու մանրմունր ցանկությունները, ծիծաղելիըղձանքներնու փափագներն այլնս նրա համարդադարելէին այդպիսինլինելուց, կորցրելէին իրենցծիծաղելիությունը,դարձելէին իրենավելի հասկանալիու սիրելի, անգամ`հարգանքիարժանի:Իր մանկանհանդեպմայրականկույրսերը,միակորդու ու նրա թվացյալ արժանիքների հանդեպհայրականհիմարու կույր հպարտությունը, երիտասարդ, սնափառկնոջ կուրամիտու վայրի մոլուցքն առ զարդեղեննու պճնանքի առարկաները, տղամարդկանց հիացականհայացքներիհանդեպնրա տենչանքը,ահա այս ամենը, այս բնազդայինհակումներն ու մանկամտությունները, բոլոր այդ պարզմիտու անհեթեթ, սակայնզարմանալիորեն զորեղ, չափազանցկենսունակու բավարարումպահանջողանհագուրդբնազդներնու կրքերը Սիդհարթայիհամար այլնս մանկամտություններ չէին, նա տեսնում էր, որ մարդիկապրումեն դրանցբավարարում տալու համար, հանուն նրանց անսահման ճիգ ու ջանք են թափում, ուղնորություններձեռնարկում, պատերազմներ ու մղում, անսահման տառապանքներ զրկանքներկրում, ն ինքըհիմակարողանումէր սիրելնրանցայդ ամենիհամար: Նա տեսնում էր կյանքը, կենդանիու անկործանելիկյանքը, բրահմանէր տեսնում մարդկային յուրաքանչյուրկրքի, յուրաքանչյուրարարքիմեջ: Սիրո ու հիացմունքիարժանի

էին այդ մարդիկիրենցկույր հավատարմության ցույցերում, իրենց կույր ուժի ու համառությանդրսնորումներում:Ոչինչ չէր պակասումնրանց,նրանցհանդեպոչ մի առավելություն չունեինգիտուննու մտածողը,բացի մեն-միակ,պստլիկ ու աննշանմի բանից.գիտակցությունից՝ ողջ գոյություն ունեցողի միասնության գիտակցվածմտքից: Մի պահ անց, սակայն,Սիդհարթանսկսեց տարակուսել,թե արդյոք այդ գիտելիքը,այդ միտքկոչվածնավելիբարճրարժեքէ իրենից ներկայացնում, գուցե այդ գիտելիքկոչվածնէլ զուտ մտաարդյունքնէ, մտածող-երեծող-մարդկանց մանկամտության խաներիմանկականխաղերիցմեկը: Մնացածամեն ինչում հաճախ աշխարհիմարդիկհավասարէին իմաստուններին, էլ ավելի բարձր,ինչպեսոր գազաններնեն իրենցանհրաժեշտ կարիքներինհետամուտ համառ ու անկասելիճգտման մեջ երբեմն-երբեմնմարդկանցշատ ավելի գերազանցող թվում: ծաղկումու կամացՍիդհարթայիմեջ աստիճանաբար թե ինչ էր արդկամացհասունանում էր այնգիտակցությունը, յոք գիտելիքը,ինչ էր իմաստությունը, որն իր երկարտարիների որոնումներինպատակնէր եղել: Դա այլ բանչէր, քան ընդունակություն, գաղտհոգու պատրաստականություն, նի մի արվեստամեն պահ, կյանքիկենտրոնումգտնվելով, միասնությանգաղափարնառմտածելու,զգալու ու ներշնչելու միասնությունը: Այդ գիտակցությունըկամաց-կամաց ծաղկում,ճառագումէր իր մեջ Վասուդնայիծերունազարդ մանկականդեմքից արտահեղվելով.ներդաշնակությունը, գիտակցությունը, աշխարհիհավերժականկատարելության ժպիտը,միասնությունը: Վերքը, սակայն,դեռ վառվումէր, կարոտովու մեծագույն ցավով մտածում էր Սիդհարթանիր որդու մասին՝իր սրտումփայփայելովիրեն պաշարածսերն ու փաղաքշանքը, ապա թողեց, որ ցավնինքն իրենխժռի,կատարեցսիրո

խենթությունները:Թվում էր այդ կրակը երբեք չէր հանգչելու: Օրերիցմի օր էլ, երբվերքըսաստիկայրումէր, Սիդհարթանգետիմյուսափնանցավ,ցածիջավայնտեղու, կարոտից բոցավառվելով, քայլեցքաղաքիուղղությամբորդունգտնելու նպատակով: Գետըհոսում էր մեղմորենու հանդարտ,ն, չնայած եղանակըչորայինէր, սակայննրա ձայնըտարօրինակ հնչերանգուներ.նա ծիծաղումէր... Գետը զիլ ու պարզկա, ծիծաղումէր ծերունազարդլաստավարիվրա: Սիդհարթան կանգառավ,խոնարհվեց գետիվրա,որպեսզիավելի լավլսի, ն խաղաղհոսողջրի հայելումեջնա տեսավիր դեմքիարտացոլանքը,ն իր դեմքի այդ արտացոլանքի մեջ կար մի բան, որնիրենմոռացվածմեկուրիշբանիմասինհիշեցրեց,նա մի պահմիայնմտածեցու վերհիշեց.այդ դեմքընման էր մեկին, որիննա ժամանակին ճանաչելէր ու սիրել ն միաժամանակ վախեցելնրանից:Այն նման էր իր հոր բրահմանիդեմքին: Ու նա հիշեց, թե ինչպեստարիներառաջ, տակավիներեխա հասակում,ինքը հարկադրեցհորը,որ իրենթույլ տա ճգնավորներինընկերակցելու,հիշեց, թե ինչպեսինքը հրաժեշտ տվեցնրան,ինչպեսհեռացավու այլնսերբեքչվերադարձավ: Արդյո՞ք իր հայրն էլ իր պատճառովնույն տառապանքները չէր կրել,ինչ որ հիմաինքնէ կրումիր որդու պատճառով: Արդյո՛ք իր հայրըվաղուցարդենչէր մահացելմենակությանմեջ առանցվերստինիր որդունտեսնելու:Այդյոքսա կատակերու անհեթեթ գությունչէ, տարօրինակ մի բան,այս կրկնությունը, այս պտույտնարատավոր շրջանիներսում: Գետըծիծաղումէր: Այո, դա այդպեսէր, ամենը,ինչը մինչն վերջ չես տառապելու չես ապաշխարել,վերստին կրկնվումէ, մի ն նույն տառապանքներն անընդմեջկրկնվում են: Միդհարթան, սակայն,նորիցլաստանավ բարձրացավու ետ թիավարեցդեպիխրճիթ մտաբերելով իր հորը, հիշելով որդուն,գետիհեգնանքինարժանացած,ինքն իր հետ կռիվ բոլոր

տալով, հուսախաբության գիրկն ընկած, պատրաստ՝ ինքն իր ն ողջ աշխարհիվրա բարձրաձայնծիծաղելու: Ավա՛ղ, նրա վերքըդեռ չէր ծաղկել,սիրտըդեռ անհաշտէր ճակատագրիհետ, դեռչէր ճառագումբերկրանքնու հաղթանակը սեփականտառապանքից ծնված:Բայցհույսը բնավորվելէր նրամեջ, ու երբնա խրճիթվերադարձավ, իրմեջանհաղթահարելի մի տենչանքզգաց՝բացելուիր սիրտըՎասուդնայի առաջ, նրան ամեն ինչ ցույց տալու, ամեն ինչ ասելունրան, նրա՞ն՝ունկնդրումիմեծագույնվարպետին: Վասուդնաննստած էր խրճիթումու կողովէր հյուսում: Նա այլնսլաստանավ չէր վարում,նրա տեսողությունըսկսել էր թուլանալ, ոչ միայնտեսողությունը,այլն բազուկներնու ու ծաղկունէր միայննրա դեմքինփայձեռքերը:Անփոփոխ ու կայտառբարյացկամությունը: լող ուրախությունն Սիդհարթաննստեց ծերունու կիպ կողքին, նա դանդաղ սկսեցխոսել:Հիմա նա պատմումէր բոլոր այնբաների մասին,որոնցշուրջ առաջներում իրենքբնավչէին խոսել.իր քաղաք գնալումասին,որ օրեր առաջ էր տեղիունեցել,այրող վերքիմասին,երջանիկհայրերիհանդիպելիսիր մեջ գլուխ նախանձի,ն այն մասին,որ ինքն էլ գիտակբարձրացնող ցում է իր այդ ցանկություններիանմտությունը,նրանց դեմ ու ապարդյունությունը: իր մղածպայքարիանիմաստությունն Նա ամեն ինչ պատմեց,ամեն ինչի մասինհիմանա ի զորու էր ազատ խոսել, նույնիսկ ամենացավոտհարցերի մասին, ամեն-ամեն ինչ ասաց, ի ցույց դրեց ամենայնինչ, շարունակ պատմումէր ու պատմում:Բարեկամիառաջ նաի ցույց դրեց տրամադիր վերքը, պատմեցնան այդ օրվաիր փախուստի րություններիմասին, ինչպեսինքըգետնանցկացավ,մանկականմի ձեռնարկում,ինչպեսկամավորորոշումկայացրեց քաղաք գնալ, ինչպեսգետը ծիծաղեցիր վրա: Երբ ինքը խոսում էր, երկար-բարակպատմություններ պատմում,ու Վասուդնանէլ խաղաղ հայացքովլսում

էր նրան, Սիդհարթանզգաց ավելի ուժեղ, քան երբնէ, թե որպիսիհզոր ազդեցությունէ իր վրա գործումՎասուդնայի լսելու այդ ընդունակությունը,ինչպես էին իր ցավերը, իր ու հոսում դեպի նա, անհանգստություններն տագնապները ն իր ծածուկ հույսը լցվում էր ունկնդրողիմեջ ու այնտեղից ետ դեպիիրենվերադառնում: Այդպիսիմի ունկնդրիառաջ սեփականվերքն ցույց դնելը նույնն էր, թե լվանայիրայն գետիջրերում,մինչվերքըկսառչերու գետիհետ մեկամբողջությունկազմեր: Մինչինքըշարունակումէր խոսել ու խոսել,պատմում էր ու խոստովանություններ անում, Սիդհարթանավելի ու ավելի խորն էր զգում, որ իր առաջ նստածն այլնս Վասուդնան չէր, իր առաջ նստածըբնավ այն մարդըչէր, որ ունկնդրում էր իրեն, որ այդ անշարժացածունկնդիրնայնպեսէր իր խոստովանությունն իրմեջկլանում,ինչպեսծառն է ներծծում երկնքիցթափվողանձրնաջուրը, հասկացավ,որ իր դիմացը Եվ նստածըհենց գետիաստվածնէ, ինքը՝հավերժությունը: մինչ Սիդհարթանդադարելէր խորհրդածելիր ու իր վերքի մասին,Վասուդնայիփոխակերպության այդ գաղափարն ամբողջովինհամակեցիրեն, ն որքանինքն ավելի ու ավելի էր այդ բանս զգում ու խորանումնրա մեջ, այնքան դա նվազ զարմանալիու տարօրինակէր թվում, այնքանինքն ավելի հստակէր տեսնում, որ ամեն ինչ կարգին է ու շատ բնական,որ Վասուդնանարդենվաղուց,մշտապեսայդպիսին է եղել, ն միայնինքնէ, որ դա չէր նկատելու հասկացել, ավելին, որ ինքը Սիդհարթան,նս առանձնապես չի տարբերվումիր բարեկամից:Նա հասկացավ,որ ինքը հիմածեր Վասուդնայինայնպեսէ նայում ու տեսնում, ինչպեսժողոն որ դա այլնս չի կարող վուրդն է նայում աստվածներին, երկարտնել, շարունակվել:Իր սրտումնա արդենսկսել էր նա շարունակ հրաժեշտտալ Վասուդնային:Միաժամանակ խոսումէր ու խոսում:

ի

Երբ նա ավարտեցիր խոսքը,ամեն ինչ խոստովանեցվերջացրեց,Վասուդնաննրան ուղղեց իր բարեկամական, դույզն-ինչ թուլացած հայացքը,չխոսեց, լռելյայն նրա կողմը ճառագեցիր միջի սերն ու կայտառությունը, հասկացողությունն ու իմացությունը:Նա բռնեցՍիդհարթայիձեռքը, նրան գետափիիրենցնստատեղին,նստեցնրա կողտարավ քին ու լայնժպտացգետին: Դու լսեցիրնրածիծաղը,--ասաց նա,-- բայց դու ամեն ինչչէ որ լսեցիր:Ե՛կմիասինլսենք, դու դեռավելինկլսես... Ու նրանք սկսեցին լսել: Մեղմածոր հնչում էր գետի հազարաձայներգեցողությունը:Սիդհարթաննայում էր ջրի մեջ, ն հոսանուտ ջրերում նրա աչքերի առաջ պատկերներ էին երնում. ահա երնացիր հայրը միայնակ,որդու համար ողբացող, հայտնվեցնան ինքը դարձյալմիայնակ,ն ինքն էլ կարոտիշղթաներով կապվածհեռուներումգտնվող իր որդուն, հայտնվեցիր որդին, նա էլ էր միայնակ,այդ երեխան՝հախուռնանձկությամբիր պատանեկան տենչանքների այրվողուղիներովարշավելիս,յուրաքանչյուրնիր նպատակի հետնիցգնացող,համակվածայդ նպատակով,ն ամենքն էլ տառապյալ: Գետը երգում էր տառապագինմի ձայնով, կրքոտկարոտովերգումէր նա, կարոտագին տենդովհոսում էր նա դեպիիր նպատակը,ողբ ու տրտունջէր արձակվում նրաձայնից: Լսո՞ւմ ես,-- հարցրեց Վասուդնայիհամր հայացքը: Սիդհարթանգլխով արեց: Ավելի լավ լսիր,--շշնջաց Վասուդնան: Սիդհարթան ջանքերը կենտրոնացրեցավելի լավ լսելու համար: Հոր պատկերը,իր սեփականպատկերը, որդու պատկերըհոսեցինիրար մեջ, միահյուսվեցինիրար, հայտնվեցնան Քամալայիպատկերը,Գովինդայիպատկերը ն ուրիշ-ուրիշպատկերներ, հետո բոլորնիրարիցբաժանվեցին ու տարրալուծվեցին գետի ջրերում, բոլորը, գետի մեջ -

-

-

կարոընկղմվածու գետ դարձած,ձգտումէին նպատակին՝ ն գետիձայնըհնչում տովբռնված,տենչալովու տառապելով, էր՝ լի կարոտով,լեցունկրակվողցավով ու անհագուրդտենՍիդհարթանտեսչանքով:Գետըձգտումէր իրնպատակին, նում էր նրա շտապողականությունը, գետը,որ բաղկացածէր իրենից,իր յուրայիններիցն բոլոր այնմարդկանցից,ում նա երբնիցեհանդիպելկամտեսելէր, բոլոր կոհակներնու ջրետառարը աճապարանքով ձգտումէին իրենցնպատակին՝ ջրվեժին,լճին, մեծ պելով,իրենցբազմաթիվնպատակներին՝ գետին,ծովին, ն բոլորը հասնում էին իրենցնպատակներին, ն ամեն անգամնոր նպատակներէին ծնունդ առնում, ջուրը գոլորշիէր դառնումու բարձրանումդեպիերկինք,դառնում էր անձրնու երկնքիցներքն թափվում,դառնումէր աղբյուր, դառնումառվակ,դառնումէր գետ, նորից սկսումէր ձգտել իր նորահայտնպատակին,հոսում դեպի այնտեղ: Սակայն կարոտաբաղձձայնըփոխվելէր: Այն դեռ հնչումէր տառապագինտենչանքով,որոնումներիմեջ,սակայն,ուրիշձայներ էին միացել նրան, ուրախությանու տառապանքիձայներ, բարի ու չար ձայներ,ծիծաղկոտու ողբալի, հարյուրավոր ձայներ,հազարավորճայներ: Սիդհարթանլսում էր ու լսում: Նա հիմահամակլսողություն էր դարձել, ամբողջովինխորասուզվելէր ունկնդրումի մեջ լիովին դատարկված,լիուլի ներծծված, նա զգում էր, որ ինքն այժմ մինչն վերջ սովորել է լսելու արվեստը: Արդենհաճախէր նա այդ ամենըլսել, գետիցբարձրացող այդ անթիվ-անհամարձայները, որ այսօր բոլորովին այլ կերպ էին հնչում: Նա արդեն չէր կարողանումայդ բազմաձայնություննիրարից զանազանել, ոչ ուրախը ողբացողից, ոչ մանկականըտղամարդկայինից, նրանք բոլորը հիմաիրարէին միաձուլվել,դարձել մեկ ամբողջ, կարոտյալների ողբն ու գիտուններիծիծաղը,կատաղության ճիչն ու մահացողներիտնքոցը, ամենըմեկ էր դարձել,ամենայն

ինչ իրար մեջ էր ագուցված,իրարուբաղհյուսված,հազարավորթելերովհյուսկեն:Եվ բոլորը միասին,բոլոր ձայները, բոլոր նպատակները, բոլոր կարոտները, բոլոր տառապանքները, բոլոր հաճույքները,ողջ բարինու չարը, այդ ամենը միասինկազմումէին աշխարհը:Բոլորըմիասինվերցրած կազմումէր իրադարձճությունների գետը, հոսանքը,կյանքի երաժշտությունը:Եվ երբ Սիդհարթանուշիուշով ունկնդրում էր գետին, այդ հազարաձայներգեցողությունը,չանսալով տառապանքին, չլսելով ծիծաղը, երբ նա իր հոգին չէր կապումմի որոշակիձայնիհետ ն իրեսովնրամեջ թափանցում, այլ միայնլսումէր բոլորը, այդ ամբողջությունը,իր մեջ ընդունումմիասնությունը,այդժամհազարավորճայներից բաղհյուսվածայդ մեծագույն երգեցողությունըբաղկացած էր լինում մեն-միակբառից, որ կոչվում էր Օմ. ասել է թե՝ կատարելություն: Դու լսո՞ւմ ես,-- հարցրեցՎասուդնայիհայացքը: Պայծառփայլումէր Վասուդնայիժպիտը,այն շողշողալու պեսճառագումէր իր ծերացածդեմքի բոլոր խորշոմներում,ինչպեսոր Օմն էր ճառագումգետի բոլոր ձայների մեջ: Պայծառ շողարձակումէր նրա ժպիտը բարեկամին նայելիս, այժմ պայծառլուսափայլումէր նան Սիդհարթայի դեմքընույն այդ ժպիտով:Նրա վերքը ծաղկումէր ապրում, նրա տառապանքը ճառագումէր, նրա եսը միասնությանմեջ էր ներհոսել: Այդ պահինՍիդհարթանդադարեցկռիվ տալ ճակատագրի հետ, դադարեց տառապելուց։ Նրա հայացքում ծաղկումէր իմացությաներանությունը,որին կամքնայլնս չր հակառակվում,չէր դիմակայում, որը ճանաչել էր հոսահաշտվելէր իրադարձությունների կատարելությունը, նուտ գետի հետ՝ լեցունկարեկցանքով, ուրիշներիուրախուհանձնվածհամընդհանուր հոսանքին, թյամբուրախանալով, միասնությանըմաս կազմելով: -

Երբ Վասուդնանվեր կացավգետափինստատեղից, նայեցՍիդհարթայիաչքերիմեջ ն տեսավնրանցումճառագող իմացությաներանությունը,ձեռքով կամացուկ շփեց նրա ուսն իրեն հատուկնուրբ ու զգուշավորսովորությամբ ու

ասաց.

վայրկյանինէի սպասում,սիրելիս:Հիմա այն վերջապեսվրա հասավ,թույլ տուր ես գնամ: Ես երկարեմ այդ պահինսպասել, արդենտնականժամանակէ, ինչ ես լաստավարՎասուդնանեմ: Հիմա արդենբավականէ: Ողջ լեր, խրճիթ,ողջ լեր, գետ,ողջ լեր, Սիդհա՛րթա: Սիդհարթանխորըկռացավ՝հրաժեշտտալու համար: Ես դա գիտեի,- կամացուկ2շնջացնա:- Դու պատրաստվումես անտառ գնալ, այնպեսչէ՞: Ես գնում եմ անտառ, ես գնում եմ դեպիմիասնությունը,- լուսաճառագելով ասաց Վասուդնան: նա հեռացավ:Սիդհարթան Իրենից լույս արձճակելով՝ նայում էր նրա հետնից:Ուրախությամբ,խորագույնլրջությամբ նա նայում էր հեռացողի հետնից, նայում էր նրա խաղաղությամբ լեցունքայլերին,տեսնում էր նրա լուսաշող գլուխը,տեսնում լույսերովողողվածնրակերպարանքը: -

Ես այդ

-

-

Գովինդա հետ միասինմի անգամԳովինդան Այլ վանականների իր հանգիստնէր անցկացնումայն այգեստանում,որ դշխո Քամալան նվիրել էր Գոթամայի աշակերտներին:Այստեղ նա քանիցսառիթներէր ունեցել խոսակցություններ լսելու մի լաստավարիմասին,որն ապրումէր գետափին՝ մի օրաչափ հեռավորությանվրա, որին շատերըիմաստունմարդ էին համարում:Երբ Գովինդաննորից ճանապարհընկավ, նա ուղնորվեցդեպի լաստանավը՝ ցանկանալովտեսնելայդ լաստավարին:Թեն նա իր ողջ կյանքնապրելէր կանոնադն մեծագույնհարգանք րությանըխստիվհամապատասխան շըրջանում՝ էր վայելում ավելի երիտասարդվանականների շնորհիվ իր ծերունականհասակի ու ամբասիր, համեստ ու որոնումները վարքի, սակայննրա սրտումտագնապներն դեռնսչէին մարել: նա խնդրեցծերունունիրենմյուս Գետինհասնելունպես՝ ափըտեղափոխել,ու, երբնրանքտեղ հասնելով,նավակից ցածիջան,նա ծերունունասաց.

բարիծառայություններես դու մատուցել մեզ՝ ն ուխտագնացներին, վանականներիս մեզանիցշատերինես դու գետն անցկացրել: Արդյո՛քդու նս, լաստավա՛ր, ճշմարիտ ուղինորոնողներիցմեկըչես: Խոսեց Սիդհարթան՝ ծերացածաչքերումժպիտըփայլեցնելով. Դու քեզ որոնողմեկն ես անվանում,ո՛վ պատվարժան, սակայնդու արդենբավականառաջացածտարիքում ես ն Գոթամայիվանականների ես կրում: հանդերճանքն Այո, ես ծեր եմ,-- խոսեցԳովինդան,- ն ես երբեքչեմ դադարելորոնելուց:Ու երբեքէլ ետ չեմ կանգնելուիմ որոնումներից,սա' է, պետքէ կարծել,ինձ վիճակված:Դու էլ, ինձ այդպեսէ թվում, որոնումներիմեջ ես եղել: Ինձ մի երկու բանչէի՛րասի,ո՛վպատվարժան: Սիդհարթանխոսեց ն ասաց.- Ինչ կարող եմ ես քեզ ասել, պատվելի: Գուցե այն, որ դու չափիցշատ ես որոնում: Եվ որ մշտապեսորոնումներիմեջ լինելով՝դու քո փնտրածը չես գտնում: Այդ ինչպե՛ս հասկանանք,-հարցրեցԳովինդան: Երբ մեկըմշտապեսորոնումներիմեջ է,-. ասաց Սիդէ, որ նրա աչքը միայնայն է տեսհարթան,-ապա պատահում նում, ինչփնտրում է ինքը,նա ուրիշոչինչչինկատում,չի կարողանումոչինչ ընկալել,որովհետննա մշտապեսիր որոնածի մասինէ մտածում,քանիոր նա իրառջնդրվածնպատակունի, քանի որ համակվածէ այդ նպատակով: Որոնելնշանակում է նպատակունենալ:Իսկ գտնել ասածը՝նշանակումէ լինել ազատ, բաց լինելամեն ինչիհամար,նպատակ չունենալ:Դու, պատվարժա՛ն, գուցե իսկապեսայդ որոնողներիցմեկն ես, քանիոր քո նպատակին ձգտելով,նրանովկլանված՝ շատ բան չեսնկատում,այն, որ ուղղակիքո աչքերիառաջ է: Ես քեզ լավչեմ հասկանում,-ասաց Գովինդան,-ի՞նչ ես դու ուզումասել: -

Շատ

-

-

-

-

-

Սիդհարթանասաց.- Մի անգամ, ով պատվարժան, շատ տարիներառաջ դու արդենեղել ես այս գետի մոտ ն, գետափինքնած մեկին գտնելով, դու նստեցիրնրա կողքին նրաքունը հսկելուհամար:Բայց դու, ո՛վ Գովինդա,դու չկարողացար ճանաչելքնածին: Սքանչացած ու կարծես կախարդվածվանականը նայեց լաստավարիածքերիմեջ: Միթե դու Սիդհարթանես,- հարցրեցնա անվստահ ձայնով:- Ես քեզ այս անգամ էլ չէի ճանաչի... Ընդունիր ես անկեղծորենշատ սրտագին ողջույններս, Սիդհարթա, ուրախ եմ քեզ վերստին տեսնելու համար... Դու շա՛տ ես ես դարփոխվել,բարեկա'մս: Ուրեմնդու հիմալաստավա՛ր ձել: Սիդհարթանբարեկամաբարժպտաց.- Այո, ես լաստավար եմ հիմա: Գովինդա, շատերին է վիճակված հաճախակիփոխելիրենցկերպարանքը,տարբերտեսակի զգեստներհագնել, դրանցից մեկն էլ ես եմ, բարեկա՛ս: Բարի գալուստ, Գովինդա,այս գիշեր դու կարող ես մնալ իմ խրճիթում: Գովինդանգիշերն անցկացրեցխրճիթումն քնեց այն անկողնում,որն առաջ Վասուդնայինէր պատկանում:Նա Սիդշատ հարցերուղղեցիր պատանեկության բարեկամին, հարթանէլ շատ բաներպատմեցիր կյանքից: Հաջորդ առավոտյան,երբ արդենժամանակնէր վերստինճանապարհընկնելու,Գովինդան,առանց տատանվելու, ասաց հետնյալխոսքերը. թո՛յլ Մինչ ես նորիցճանապարհկընկնեմ,Սիդհարթա, տուր ինձ մի բան էլ հարցնեմ:Դու ինքդ ունես մի ինչ-որ ուսմունք, որ դավանումես: Ունես դու որնէ հավատքկամ գիտություն,որինհետնում ես դու, որնօգնումէ քեզ ապրել, ապրելճշմարիտկյանքով: ն ասաց. Սիդհարթանպատասխանեց -

գիտես, սիրելիս,որ արդեներիտասարդտարիքում, այն ժամանակ,երբ մենք ապրումէինք ճգնակյացների մոտ` անտառում, արդեն այն ժամանակես չէի վստան թիկունքէի դարձրել հում ուսուցիչներին ու ուսմունքներին նրանց: Մինչն օրս էլ ես նույն կարծիքինեմ մնացել: Այնուհանդերձ,այն ժամանակվանիցի վեր ես բազմաթիվուսուցիչներ եմ ունեցել: Մի գեղեցկուհիդշխո երկարժամանակ եղավ իմ ուսուցչուհին, ն մի մեծահարուստվաճառական եղավ իմ ուսուցիչը ու մի քանի զառ խաղացողներ:Մեկ անգամէլ Բուդդայիթափառաշրջիկ մի հետնորդեղավ իմ ուսուցիչը.նա նստել էր իմ կողքին, երբ ես քուն էի մտել ես անտառում, ուխտագնացությանկիսաճանապարհին: նրանից էլ որոշ բաներ եմ սովորել, ես նրան էլ եմ երախտապարտ: Բայց ամենիցշատ ես այս գետից եմ սովորել ու նան՝ իմ նախորդից լաստավարՎասուդնայից:Վասուդնան մի շատ սովորականու հասարակմարդէր, նա մտածողչէր, սակայննա գիտերայն, ինչ անհրաժեշտէ գիտենալ,նույնքան հիմնավոր,ինչպեսԳոթաման,նա էլ կատարյալմեկն էր, մի իսկականսուրբ: Գովինդանասաց. Ո՛վՍիդհարթա,ինձթվում է, որ դու առաջվապես դեռ սիրում ես ամեն ինչումփոքր-ինչհեգնել, Ես հավատումեմ քեզ ն համոզվածեմ, որ կատակաբանել: դու մեկիցավելի ուսուցիչներես ունեցել: Սակայնդու ինքդ արդյո՛ք,եթե ոչ մի ամբողջականուսմունք,ապա գոնե որոշակի ինքնուրույնգաղափարներ,որոշակիիմացություններ ինքդքեզ համարչե՛սգտել, որոնքքոնն են, քո սեփականըն որոնքօգնումեն քեզ ապրել:Եթե դու այդ մասինինձմի քիչ պատմես,դրանովդու կուրախացնես իմ սիրտը: Խոսեց Սիդհարթանն ասաց.- Այո, ես իմ սեփական մտքերն ու գաղափարներնեմ ունեցել, այդպիսիքժամանակ առ ժամանակայցելելեն ինձ: Երբեմն-երբեմն,նույնիսկ ժամերշարունակ,անգամամբողջօրեր ու գիշերներես իմ -

Դու

-

մեջ որոշակիգիտելիքներիզգացողությունեմ ունեցել,այնպես, ինչպես դու քո սրտումկյանքը կզգայիր: Զանազան մտքեր ու գաղափարներէին դրանք, սակայնինձ համար շատ դժվար է դրանքներկայացնելքո առաջ: Ահա, օրինակ, Գովինդա,իմ այն մտքերիցմեկը, որ ես եմ հայտնաբերել. իմաստնությունն անհաղորդելիէ: Իմաստնությունը,որ իմաստունը փորձումէ հաղորդել մեկ ուրիշին,հնչումէ որպես

հիմարություն: -

Դու

ես,-- հարցրեցԳովինդան: կատակում

չեմ կատակում:Ես ասում եմ այն, ինչը փորձովեմ հայտնաբերել:Գիտելիքըկարելի է մեկ ուրիշինհաղորդել, իմաստնությունը,սակայն,ոչ: Այն կարելի է գտնել, կարելի է ապրելնրանով, կարելի է նրա կողմիցառաջնորդվել, նրանով կարելի է հրաշքներգործել, սակայնարտաբերել, հաղորդելայն կամ մեկ ուրիշին սովորեցնելհնարավորչէ: Դեռ պատանիհասակումայդ միտքը ժամանակառ ժամանակ այցելումէր ինձ, որն էլ ինձ հեռացրեցուսուցիչներից: Ես մեկ ուրիշ միտքէլ եմ հղացել, Գովինդա,որը դու կրկին կատակիկամ հիմարությանտեղ կընդունես,որը, սակայն, ես համարումեմ իմ լավագույնմտքերիցմեկը:Այնհետնյալն է. յուրաքանչյուրճշմարտությանհակառակը նույնպեսճշմարիտ է... Բանն այն է, որ ճշմարտություննարտաբերել,բառերով արտահայտելկարելի է միայն, երբ այն միակողմանի է: Միակողմանիէ այն ամենը, ինչը մտածվումէ մտքով ն է բառերով,միակողմանի ամբողջէ, կիսատ արտահայտվում շրջանակայամբողջություն,զուրկ ամբողջականությունից, Երբ վսեմագույնԳոթանությունից, միասնականությունից: ման իր ուսմունքումու քարոզներումխոսում էր աշխարհի մասին,նա այնպետքէ բաժաներսանսարայի ու նիրվանայի, ու փրկության: տառապանքի մոլորությանու ճշմարտության, չկա նրա համար, Այլ կերպհնարավորէլ չէ, այլ ճանապարհ ով ցանկանումէ ուսուցանելուրիշներին:Սակայնաշխարհն -

Ես

ինքը,մեր շուրջը ն մեր մեջ եղող գոյը բնավ միակողմանի չէ: Երբեքչի լինում, որ մարդըկամարարքնամբողջապեսկամ բացառապես սանսարա լինի, մարդսերբեքչի կամ նիրվանա լինումկատարելապես սուրբ կամկատարելապես մեղսավոր: Մեզ միայնայդպեսթվումէ, այդպեսէ պատկերանում, քանի որ մենք ենթակաենք այն մոլորությանը,թե ժամանակը մի ինչ-որ իսկապեսգոյությունունեցողբան է: Ժամանակը գոյությունչունի, Գովինդա, ես հաճախ,շատ հաճախեմ դրա փորձառությունն ունեցել ու հասկացելդա: Իսկ եթե ժամանակն իրականչէ, իրապեսգոյություն չունի, այդժամնան սահմանաբաժանն աշխարհիու հավերժության միջն, տառապանքիու երանությանմիջն,չարիու բարու միջնանջրպետը նույնպեսմոլորությունէ ներկայանում: վախվորածհարցրեցԳովինդան: Այդ ինչպե՛ս,-Ուշադիրլսիր, սիրելիս,շա՛տուշադիր... Ինձ նման կամքեզ նման մեղսավորմեկնիսկապեսէլ մեղսավորկարող է լինել, սակայննա երբնէկարողէ նորիցբրահմադառնալ, նա կհասնինիրվանայի,կդառնաԲուդդա... Եւ ահա, նկատի ունեցիր, այդ «երբնէ»-ն մոլորություն է, պատկերավոր արտահայտություն... Մեղսավորընա չէ, որ դեռնսգտնվում է Բուդդայիկատարելագործմանը հասնելուկես-ճանապարհին, նա չի ընկալվումորպեսզարգացմանմի ինչ-որաստիճանինգտնվողմեկը, թեն մեր մտածողությունն ընդունակչէ իրերնայլ կերպպատկերացնելու: Ոչ, մեղսավորմարդումեջ առկաէ արդեն այսօր իսկ, այս պահիննստած է ապագա Բուդդան,նրա ապագանարդենիսկ ամբողջիմեջ առկաէ, տրված:Եւ դու պետքէ նրա մեջ, քո մեջ ն բոլորի ու յուրաքանչյուրիմեջ տեսնես ու երկրպագեսհնարավոր,ծպտված Բուդդային: Աշխարհը, Գովինդա, բարեկամս,մի ինչ-որ անկատարբան չէ, կամ մի գոյացություն,որ դանդաղորեն շարժվումէ առաջկատարելության ճանապարհով: Բնավոչ, յուրաքանչյուրպահիայն կատարյալէ, յուրաքանչյուրմեղք -

-

արդենիսկ իր մեջ կրումէ շնորհ ու ողորմածություն, յուրաքանչյուր փոքրիկերեխայիմեջ արդենիսկապրումէ ալնորը, բոլոր նորածիններնիրենց մեջ մահն են կրում, ն բոլոր մահացողները հավերժականկյանքը:Ոչ մի մարդի վիճակի չէ տեսնելու,թե որքանէ մյուսնառաջադիմելիր ճանապարհին,ավազակիու խաղամոլիմեջ թաքնված՝ սպասում է Բուդդան,բրահմանների մեջ սպասումէ ավազակը,ներհայեցությանմեջ հնարավորությունէ ընձեռվածվերառելու ժամանակը,վերանալնրանից,տեսնել ողջ եղածը, առկան ն ապագա կյանքը որպեսմիաժամանակյա տրվածություն, այդժամողջը ներկայանումէ որպեսլավագույն,կատարյալ, է որպեսբրահմա:Այդդեպքումողջ գոյուողջը ներկայանում է ինձորպեսբարիու կատարթյուն ունեցողըպատկերանում յալ, մահը՝ որպես ն կյանքը, մեղքը որպեսսրբություննու իմաստնությունը,նույնպես ն հիմարությունը,ողջը հենց այդպեսէլ պետքէ լինի, դրա համարանհրաժեշտէ լոկ իմ համաճայնությունը, իմ բարի կամքը,իմ սիրահոժարվերաբերմունքը,այդժամամեն ինչ ինձհամարբարիէ, օգտակար է ինձ համար,չի կարողինձ բնավ վնաս պատճառել:Ես իմ եմ սեփականմարմնիու սեփականհոգու փորճառությամբ համոզվել,որ ես կարիքնեմ ունեցելմեղքի, ես կարիքնեմ ունեցել ցանկասերվարքի, երկրայինբարիքներիճգտման, սնափառության, ինչպեսոր կարիքնեմ ունեցելայնամոթալի հուսահատության,որպեսզի ի վերջո ընտելանամհրաժարմտքից,որպեսզիսովորեմ վելու, աշխարհինհակառակվելու սիրել աշխարհնայնպես,ինչպիսինայն կա՝ չհամեմատելով այն մի ինչ-որ իմ կողմից ցանկալիիհետ, իմ երնակայությամբստեղծվածաշխարհի,իմ ուղեղումհորինաստեղծված հետ, այլ այն թողնել այնպես,ինչպիսին կատարելատիպի Սրանքեն, ո՛վ որ կա, սիրել աշխարհնու նրանպատկանել: Գովինդա,իմ մտքերիցայն մի քանիսը,որոնքիմ ուղեղում ծնունդեն առել:

Սիդհարթանկռացավ,գետնինընկածմի քար բարձճրացրեցու ձեռքիմեջծանրութեթնարեցայն: Ահա,- ձեռքումքարը խաղացնելով ասաց նա,- սա քար է ն մի որոշակիժամանականցնելուցհետո գուցե այն հող կդառնան հողից բույսի կվերածվի,կենդանուկամ մարդու: Նախկինումես թերնսայսպեսկասեի.Քարն այս ընդամենը է Մայայիաշխարքար է, այն արժեքչունի, այնպատկանում հին, սակայն,քանի որ փոխակերպությունների շրջապտույտում այն գուցե կարող է նան մարդկամ ոգի դառնալ,դրա համարէլ ես նրանարժեքեմ տալիս:Ես այսպեսգուցեառաջներում էի մտածում: Իսկ այսօր ես մտածում եմ. այս քարը քար է, այննան կենդանիէ, այննան աստվածէ, նան Բուդդանէ այն, ես նրաներկրպագումն սիրումեմ ոչ թե այնբանի համար,որ նա երբնէ այս կամմյուսըկարողէ դառնալ,այլ որովհետննա այդ ամենըվաղուց ն մշտապեսիր մեջ ունի, նա այդ ամենն է, թե մեկը, թե՛ մյուսը, ն հենց միայն այն, որ նա քար է, որ այն ինձ այս պահինն այսօր որպեսքար է պատկերանում, հենցդրա համարեմ ես նրանսիրում,արժեք ու իմաստեմ տեսնում նրա բոլոր երակներումու խոռոչներում, դեղնության,կանաչության, կարծրությանմեջ, հնչյունի մեջ, որ այն արձակումէ իր միջից,երբ ես հարվածումեմ նրան՝նրա մակերնույթիչորությանը կամ խոնավությանը: Քարեր կան, որոնցշոշափելիսնրանք ասես յուղ լինեն կամ օճառ, մյուսներըտերնկամ սաղարթ են հիշեցնում,որոշներն էլ ավազ:Յուրաքանչյուրըմի ինչ-որ առանձնահատուկ բան է իրենիցներկայացնում, յուրաքնաչյուրնաղոթելուպեսՕմն ամեն մեկնիրձնով,յուրաքանչյուրը է արտաբերում՝ բրահմա է ն միննույնժամանակնույնքանէլ քար յուղոտ, սպունգանման կամհյութեղ, ն հենց դա է, որ ինձ դուր է գալիս, հրաշալի ու երկրպագության արժանիթվումինձ:Բայցթո՛ւյլտուր ինձ այլեսչխոսելայդ մասին:Բառերըչեննպաստումգաղտնի իմաստներիըմբռնմանը,խանգարումեն դրան:Հենց որ --

մի միտք ես ուզում բարձրաձայնարտաբերել,այն արդեն փոքրինչ այլ իմաստէ ձեռք բերում, հնչում է ավելի կեղծ, ավելիանհեթեթ:Այո,սակայնդա նույնպեսհրաշալիէ ն ինճ շատ է դուր գալիս, ն ես ոչ մի առարկություն չունեմնան այն բանիհանդեպ,որ որնէ մարդուկողմիցիր համարգանձ ու իմաստնություն համարվողըմյուսիականջինորպեսանմտություն է հնչում: Լռելյայն Գովինդանլսում էր նրան: Ինչո՛ւդու քարը ներկայացրիրինձ որպեսօրինակ,հարցրեցնա մի փոքրմտածելուցհետո: Ես դա արեցի առանցորնէ դիտավորության: Կամ գուցե դրանով ես ցանկացաասել, որ ես հավասարապես սիրումեմ ն քարը, ն գետը,ն բոլոր այս բաները,որոնցմենք նայումենք ն որոնցիցինչ-որ բանենք սովորում:Գովինդա, ես կարող եմ սիրել քարը, ինչպեսոր կարող եմ ծառը սիրել կամ կեղնի մի կտորը:Դրանքիրեր են, իսկ իրերըկարելիէ սիրել: Բառերը,սակայն,ես չեմ կարողսիրել: Դրա համար էլ ուսմունքկոչվածներնինձ համարարժեք չունեն,նրանք չունեն ոչ կարծրություն,ոչ փափկություն,ոչ բռնելուտեղ, ոչ եզրեր, ոչ գույն ունեն, ոչ հոտ կամ բույր, նրանք ոչինչ են, բացի բառեր լինելուց: Գուցե հենց դա է, որ խանգարում է քեզ խաղաղությունգտնել, բառերիայդ լիությունը:Քանզի ն առաքինությունը, նան սանսարան ու նիրապաշխարանքը վանանսոսկականբառեր են, Գովինդա: Չկա մի այնպիսի իր, որինկարելիլինի նիրվանակոչել: Նիրվանանկա սոսկ որպեսբառ: Գովինդանասաց.- Նիրվանանմիայն բառ չէ, բարեկամ:Այնմիտքէ: Սիդհարթանշարունակեց.- Միտք է, թերնս, գուցե քեզ, սիրելիս.ես այդպեսէ: Բայց ես պետքէ խոստովանեմ մեծ տարբերություն չեմ տեսնում մտքերիու բառերիմիջն: Անկեղծասած՝ ես մեծ նշանակությունչեմ տալիսմտքերին: -

-

համար ավելի կարնորէ իրը, առարկան:Այստեղ այս լաստանավիվրա,օրինակ,ինճանիցառաջ մի մարդկար, որ նան իմ ուսուցիչնէր, սուրբ մի մարդ, որը տարիներշարունակ հենց միայնգետինէր հավատում,ուրիշ ոչ մի բանի: Նա նկատելէր, որ գետը ձայնունի ն խոսումէ իր հետ, այդ ու առաջնորձայնըուսուցանումէր նրան, դաստիարակում դում, գետընրա համարԱստվածէր, տարիներշարունակ նա չգիտերն չէր էլ մտածել,որ ամեն մի քամի, ամեն ամպ, ամեն թռչուն կամ բզեզ նույնքանաստվածային է, նրանքէլ նույնքանգիտենու կարողեն ուսուցանել,ինչպեսիր կողմից արժանացածգետը: Բայց երբ այդ սուրբն երկրպագության անտառ հեռացավ,նա արդենամեն ինչգիտեր,գիտերավելին քան դու ն ես, առանց ուսուցիչների,առանցգրքերի, միայնայնպատճառով,որ հավատումէր գետին: Գովինդան ասաց.- Բայց այն, ինչը դու «իրեր» կամ Ինձ

«առարկաներ»ես անվանում,իսկապե՛ս գոյություն ունեն, արդյո՛ք դրանքիրականեն: Արդյո՛ք դրանքլոկ Մայայիխաբկանքըչեն, միայնպատկերու տեսիլք:Մի՛թեքո այդ քարը, ծառը,քո այդ գետնիրականումգոյությունունեն: Դա էլ,- խոսեց Սիդհարթան,-ինձ շատ քիչ է հետաքրքրում:Թող որ իրերը լոկ թվացողություն լինեն կամ տեսիլք, բայց այդ դեպքում ես ինքս էլ, իմ կեցությունն էլ թվացյալ է լոկ, ն երկուդեպքումէլ նրանքմշտապեսնման են ինճ ու հավասար:Այդպատճառով նրանքինձհամարսիրելի են ու երկրպագելի,քանի որ նույնականեն ինձ ու համագոյակից:Դրա համարես կարող եմ սիրել նրանց: Այստեղից էլ՝ իմ ուսմունքը,որի առթիվդու գուցեկծիծաղես.սերը, ո՛վԳովինդա,ամենակարնորբանն է աշխարհում:Աշխարհը ճանաչել, բացատրելայն, քամահրել ն ուրանալ այն, ես դա թողնումեմ մեծ մտածողներին, դա նրանցգործն է: Ինձ համար,սակայն,կարնորէ միայնմի բան՝կարողանալ աշխարհըսիրել,չարհամարելայն, չատել այդ աշխարհըն -

ինճ, նրան, ինչպեսն ինձ ու բոլոր էակներիննայել սիրով, հիացումովու հարգանքով: Ես դա հասկանումեմ,- ասաց Գովինդան:- Բայց հենց դա էլ Վեհագույնըմոլորություն էր համարում:Նա ընդունում է բարյացկամությունը,համբերատարությունը, կարեկցանքը,հանդուրժողականությունը, բայց ոչ երբեք սերը:Նա մեզ արգելելէ մեր սիրտըշղթայել սիրովառ երկրայինը: Գիտեմ,- ասաց Սիդհարթան,ն ժպիտը ճառագեց նրա դեմքին:- Ես դա գիտեմ, Գովինդա:Ահա, տե՛ս, մենք մեջ, վիճում հիմա խրվեցինքկարծիքներիմացառուտների ենք ինչ-որ բառերի պատճառով:Ես անկեղծորենընդունում եմ, որ իմ խոսքերըսիրոմասինհակասությանմեջ են, մեջ են գտնվումԳոթամայիխոսքերի թվացյալհակասության հետ: Դրահամարես այնքանէլ չեմ հավատում ու չեմ վստահում բառերին,քանի որ ես գիտեմ, ես գիտեմնան, որ այդ հակասությունը թվացյալէ: Ես գիտեմ,որ ինքսմիանգամայն համաձայնեմ Գոթամայիհետ: Ինչպե՛ս կարողէ պատահել, որ սիրո մասինչիմանարն այն չընդուներՆա, ով, ճանաչելով հանդերձմարդկայինգոյությանողջ անցողիկությունն ու ունայնությունը,այնուհանդերձայնքանէր սիրումմարդկանց,որ իր երկարու դժվարինկյանքընվիրաբերեցբացառապեսմարդկանցօգնելուն,նրանց ուսուցանելուն...՞Նրա՝ քո այդ մեծագույն ուսուցչի պարագայում,նրա կատարած գործնավելիկարնորէ, քան իր խոսքը,նրա արարքներնու կյանքնավելիկարնորեն իրքարոզներից,նրա ճեռքիշարԵս նրա մեծուժումներնավելիկարնորեն իր կարծիքներից: թյունը տեսնում եմ ոչ թե նրա ճառերիու մտքերիմեջ, այլ միայննրա գործերում,նրակյանքիմեջ: Երկա՛րլուռ մնացիներկու ծերունիները:Ապա խոսեց Գովինդանհրաժեշտ տալուց առաջ խոնարհվածդիրք ընդունելով. -

-

այնբանիհամար, -Շնորհակալությունքեզ, Սիդհա՛րթա, որ դու ինձասացիրքո որոշ մտքերը:Դրանքմասամբտարօրինակմտքերէին, ն ոչ բոլորնէինանմիջապես ընկալելիինձ համարու հասկանալի:Բայց ինչ էլ լինի, ամեն դեպքումես եմ քեզ խաղաղօրեր: եմ քեզ ն ցանկանում երախտապարտ (Իսկ իր համարծածուկ՝նա մտածեց.Այս Սիդհարթան տարօրինակմարդ է, տարօրինակմտքեր է արտասանում, անհեթեթէ հնչումնրա ուսմունքը:Այդպիսինչէ Վեհագույնի մաքրագույնուսմունքը,այն պարզ է, վճիտ,հասկանալի, ու արտասովոր տարօրինակ ոչինչչկանրանում, կամ՝ անհեթեթ ու ծիծաղելիբաներ:Սակայնիրարտահայտած մտքերից խիստտարբեր,բոլորովինայլ կերպեն ինճ թվում Սիդհարթայիձեռքերնու ոտքերը,նրա աչքերը,նրա ճակատը,նրա շնչառությունը,նրա ժպիտը, ողջունելու ձնն ու քայլվածքը: Այն ժամանակվանից ի վեր, երբ մեր վսեմափայլԳոթաման Նիրվանագնաց, ես դեռ չեմ հանդիպելորնէ մարդու,որին տեսնելունպես այն զգացումնունեցածլինեի, որ նա սուրբ է... Միայն նա՝ այս Սիդհարթան,իմ մեջ այդպիսիզգացում առաջ բերեց:Թող որ նրա ուսմունքըտարօրինակ հնչի, թող նրախոսքերըանհեթեթու անմիտթվան,բայց նրահայացքն ու ձեռքը,նրա մաշկն ու մազերը, ամեն-ամենընրա մեջ մի այնպիսիմաքրությունէ շողարձակում,այնպիսիխաղաղություն, պարզությունու հեզաբարոյությունէ ճառագում,այնպիսիմի սրբություն,որպիսիքես չեմ տեսել ոչ մի մարդու մոտ այն բանիցի վեր, երբ մեր վսեմափայլուսուցիչը վախճանվեցիր վերջինմարդկայինմահվամբ:) Այսօրինակմտքերովպաշարված՝ Գովինդան,սիրտըլի անհաշտհակասություններով, մեկ անգամէլ խոնարհվեցի դիմացՍիդհարթայի՝ սիրովբռնվածի:Նա խորըխոնարհվեց խաղաղնստածիառջն: Սիդհա՛րթա, խոսեցնա,- մենք երկուսսէլ ծերացել ենք: Հազիվ թե մեզանիցմեկը կտեսնիմյուսին այս նույն -

Ես տեսնում եմ, սիրելիս,որ դու խաղաղուկերպարանքով: եմ, ես այն չեմ գտել: թյուն ես գտել: Իսկ ես, խոստովանում Ասա ինձ, հարգարժա՛ն, մի վերջին խոսք էլ, ճանապարհ ընկնելուցառաջ ինձ մի այնպիսիբան ասա, որ ընկալելի լինի ինձհամար,որ ես հասկանամայն... Ինձ մի բա՛նտուր ճանապարհվելուցառաջ: Իմ ճանապարհըշատ հաճախ անսահման ծանրէ, Սիդհարթա, մռայլ ու խրթին: Սիդհարթանլուռ էր ու նրան էր նայում իր մշտնջենապեսնույն, խաղաղժպիտով:Գովինդանսնեռուն նրադեմքին ու էր նայում վախվորած,կարոտով:Տառապանքն հավերժականորոնումնէր տպվածնրա հայացքում,հավերժչբավարարվածորոնումը: Սիդհարթանտեսնում էր այդ ու ժպտումէր. Խոնարհվիր ինձվրա,- կամացուկշշնջացնա Գովինդայի ականջին:- Խոնարհվիրիմ կողմը... Ավելի, ավելի մոտեցիր...Էլի, մի փոքր էլ... Համբուրիրիմ ճակատը, -

Գովի նդա...

ԻսկերբԳովինդան,հմայվածն պաշարվածմեծագույն սիրովունախազգացումով, հնազանդվեցՍիդհարթայիցանկությանը,նրա վրա խոնարհվելով՝ իր շուրթերովդիպավ նրա ճակատին,մի զարմանալիբան կատարվեցնրա հետ: Մինչնրա մտքերըզբաղվածէին Սիդհարթայիտարօրինակ խոսքերի թողած տպավորությամբ,մինչ նա ապարդյուն ն իր կամքին հակառակջանք էր թափում վերանալ ժամանակից, նիրվանանու սանսարանորպեսմեկ-միասնություն ն մինչնրա մեջ իրարհետ կռիվ էին տալիս պատկերացնել, ու իր բարեկամիխոսքերինկատմամբարհամարանքն նրա հանդեպտածած իր անսահման սերն ու մեծարանքը,նրա հետ հետնյալըկատարվեց. Նա այլնս չէր տեսնում իր բարեկամ Սիդհարթայի դեմքը, փոխարենընա ուրիշ դեմքեր էր տեսնում` բազմաթիվ ու բազմաքանակ,դեմքերի մի ամբողջ երկարուձիգ

դեմքերիհոսանուտ մի գետ, հարյուրավոր,հազարավոր դեմքեր, որոնք բոլորը գալիս էին, մի պահ հայտնվում ու անհետանում էին ն սակայնմիաժամանակբոլորը կարծես մշտառկաէին, նրանք բոլորը մշտապեսփոխվումէին ու նորացվում ու բոլորն էլ, ընդսմին,Սիդհարթանէին: Իր աչքերիառաջ նա տեսնում էր ձկանմի գլուխ՝գետածածանի, անսահմանորեն տառապագին, լայնբացվածբերանով,մեռնող մի ձկան,նրա հանգչողհայացքը,նա տեսնում էր նորաու խորշակահար, ծին մանկանդեմքըկարմրատակած լացից դեմքը,տեսնում էր, թե այլայլված,տեսնում էր մարդասպանի ինչպեսէր նա դաշույնըխրումմեկ այլ մարդումարմնիմեջ, ն միննույնպահինէլ տեսնում էր այդ մարդասպանին շղթայակապծունկի իջած, ն թե ինչպեսդահիճը սրի մի հարվածով բաժանումէր նրա գլուխըուսերից:Նա տեսնում էր տղամարդկանցու կանանցմերկանդամմարմինները մոլեգինու կրքոտսիրո գուպար մտած, նրանցփոփոխական դիրքերը, նա տեսնում էր գետնաթավալդիակներխաղաղված,սառն ու դատարկված:Նա տեսնում էր կենդանիների գլուխներ վարազի,կոկորդիլոսի,փղերի,ցովերի ու թռչունների:Տեսնում էր աստվածների,տեսնում էր Կրիշնային,Ագնիին... ու Բոլորայդ կերպարանքներն դեմքերընա տեսնում էր իրար նկատմամբհազարավորհարաբերակցություններում, մեկ, թե ինչպեսէին մեկըմյուսինօգնումու սիրում,մեկ էլ ատում իրարու ոչնչացնում,հետո նորից վերածնվում:Յուրաքանչյուրը ձգտումէր դեպիմահը,յուրաքանչյուրըներծծվածէր ու ունայնությանտենդագինու տառապալի անցողիկության ն սակայնոչ ոք չէր մահանում,նրանքբոլոգիտակցությամբ, րը փոխակերպվում էին միայն, վերածնվում,վերամարմնավորվումկրկին,մշտապեսնոր դեմք ստանում, ն այդ ամենը կատարվումէր ժամանակիցվերացած.դեմքերնու կերպարանքներըհերթափոխում էին միմյանց,առանցոր ժամանակ ու կանցներայդ ընթացքում:Բոլոր այդ կերպարանքներն շարք,

դեմքերըգտնվումէինհանգստիվիճակում,հոսում էին՝մեկը մյուսին ծնունդ տալով, հորդում էին տարբերուղղություններով ու իրարմիախառնվում,ն այդ ողջ հորձանքիգլխավերնումմշտապեսկանգնածէր մի ինչ-որնրբենի,անմարմին ն սակայնխիստորոշակիմի գոյություն, որն ասես նրբանուրբ ապակիլիներ կամձու' թափանցիկմաշկի,ձվակճեպի կամջրայինդիմակիկերպարանքհիշեցնող,ն այդ դիմակը ժպտումէր, այդ դիմակըՍիդհարթայի ժպտացողդեմքնէր, որին, այդ նույն պահին,Գովինդանդիպչելէր իր շրթունքներով: ԱյսպեսԳովինդանտեսնում էր դիմակինքարացած այդ ժպիտը,հոսանուտ ու հորձանախռիվ կերպարանքների գլխավերնումշողշողացող այդ ժպիտը, միաժամանակության այդ ժպիտըհազարավործնունդներինու մահերին դաջված:Սիդհարթայիայդ ժպիտըհենց ն հենցնույնպիսին էր, ինչպիսինոր խաղաղված,նուրբ ու անթափանց,մերթ բարեհամբույրու մերթ էլ ծանակող, իմաստունու հազարերանգժպիտնէր ԳոթամաԲուդդայի,որն ինքը Գովինդան, հարյուրավորանգամներխորինակնածանքովտեսել էր ու հմայվել:Գովինդանգիտեր,այդպեսԺպտումէր միայն Կատարյալը: Այլնս չգիտակցելով, թե արդյոք ժամանակըգոյություն ունի, արդյոք իր այդ հայեցումըընդամենըմի պահէր միայնտնել,թե ձգվելէր հարյուրավորտարիներ,չիմանալով անգամ,թե արդյոք Սիդհարթանկամ Գոթամանգոյություն ունեին,թե ոչ, գոյությունունիարդյոք ես ն դու-ն, ասես մինչն հոգու խորքըխոցվածաստվածային նետով,որիցստացած վերքը քաղցր է ու հաճելի, մինչն հոգու խորքըցնցված ու սքանչացած՝ Գովինդանմիառժամանակ դեռկանգնածմնաց ոտքի վրա, խոնարհվածՍիդհարթայիխաղաղվածդեմքին, որն ինքըհենց միայննոր էր համբուրել,որնընդամենը մի պահ առաջ դարձելէր բազմատեսակկերպարանքների բոլոր գոյությունների: խաղադաշտը,բոլոր վերածնունդների,

Այդ հայացքնանփոփոխ էր նան այժմ՝այն բանիցհետո, երբ նրա մակերնույթիներքո վերստինփակվել էր հազարավոր բազմաձնությունների խորխորատը: Սիդհարթաննորից ժըպտումէր խաղաղված, ժպտումէր հանդարտու հեզ, մերթ բարեհամբույրու մերթ էլ՝ ծանակողժպիտով,ճիշտ ն ճիշտ այնպես,ինչպեսժպտումէր նա՝ Վեհագույնը: Նրա առաջ խորըխոնարհվեց Գովինդան,արցունքները հոսում էին, ու նա չէր էլ զգում, ծորումէին նրա ծեր դեմքի վրայով:Կրակիպես հրդեհվում,իր սրտումբոցավառվում էր սիրոանշիջանելիհուրը,հնազանդերկրպագության կրակը: նա անշարժնստածիառաջ, խորը, մինչնգետինխոնարհվեց որի ժպիտընրան հիշեցրեց այն ամենիմասին,ինչն ինքը երբնեսիրել էր իր կյանքիընթացքում,ինչը ժամանակինիր կյանքումթանկէր եղել ու սուրբ:

«Սիդհարթայի» գրությանհանգամանքները ՀերմանՀեսսեն «Սիդհարթան» սկսելէ շարադրել1919թ. դեկտեմբերին շվեյցարականՍոնտանյոլայում: Մինչն տարեվերջ գրել-ավարտելէ գրքի առաջինմասը ն երկրորդմասի առանձին գլուխը,որը, գլուխներ,այդ թվում նան «Գետափին» սակայն,նրան թվացել է չհաջողվածու նա մի կողմ է դրել հետագաշարադրանքը:1920թ. օրագրայինգրառում ներից է ստեղծագործության մեկումՀեսսեն մեկնաբանում ընդհատման պատճառները. Հիմախնդիրնինձհամարպարզ է, ն ես կարողեմ պատճառները բացատրել:Իմ հնդկականքերթվածում ամեն ինչ փայլունէր ընթանում,քանիդեռ ես բանաստեղծումէի այն, ինչ ինքս էի անձնապես վերապրել.իմաստնությանըհետամուտ պատանիբրահմանիտրամադրությունէ ենթարկում, նա, ները,որնիրենլլկանքիու ինքնաձաղկման Է իրեն առաջնորդկարգելն այժմ որ պատվախնդրությունն ստիպվածէ այն՝որպեսբարձրագույնին հասնելուճանապարհին խոչընդոտճանաչել:Երբ ես ավարտինհասցրեցիՍիդհարթահանդուրժողիու ճգնակյացիհատվածը,որոնող ու

Սիդհարթայիհետ հաշիվներըփակեցին ուզում ու պարտադրող Սիդէի անցնելհաղթող,ինքնահաստատող այստեղ արդենոչինչ չէր ստացհարթայիներկայացմանը, շարունակելուեմ վում: Սակայնօրերիցմի օր ես անպայման իմ կիսատթողածստեղծագործությունը, վաղթե ուշ ձեռքեմ զարկելունրանե անպայման կերտելուեմ հաղթողՍիդհարթայի կերպարը»: Մեկ ուրիշ տեղ՝ԳեռրգՌայնհարտին ուղղած15.08.1921 թվակինամակումնույն խնդրիառթիվգրում է. «/Թե հետագայում ինչ է լինելու «Սիդհարթայի» ճակատագիրը, ինքս էլ հաճույքովկուզենայի իմանալ:Ես միքիչ ավելինեմ վերապրել, քան նա, բայց ոչ մի կերպինքսինձհամարչեմ կարողանում բացահայտել ն հենցայդ նույն վերջնու վերջնարդյունքը պատճառովէլ` այն ստեղծագործության մեջ ներկայացնել: Անհատականության ճանապարհը, որը մարդուսամենիցառաջ հեռու է պահումհանրայինկյանքից ու ավտորիտարիզմից, ներքինձայնը(նան խիղճը)դարձնումէ: այնքանանձնական ու գերզգայուն ն կյանքնէլ` այնպեսարտակարգ ձնով տարես բերակվածու բազմաբարդ,ահա դրա փորձառությունը ունեցա ու դեռ խրվածեմ դրա մեջ: Տարբերակվածանհատականությանվերստինհամապատասխանեցումը, ներդաշնակեցումըամբողջին,ընկերայինկյանքի ու հասարակական ես միայնայն ժամանակկարողէի կազմակերպվածությանը ներկայացնել, երբինքսէլ այդ ճանապարհին բավականաչափ լինեի»: առաջադիմած 1921թ.ընթացքումշվեյցարական մի շարք պարբերականներումլույս են տեսնում ստեղծագործության առանձին նույն թվականիմայիս ն հունիս գլուխներ:Միաժամանակ Հեսսեն հաճախակի է բերում ամիսներին իրմասնակցությունն հոգեվերլուծական մեթոդիշուրջ ՔյուսնախումԿարլ Յունգի Եւ միայն1922թ.մարտին կազմակերպած պարապմունքներին: նա վերստինանդրադառնում է «Սիդհարթայի» կիսատթողած տառապող

ձեռագրին:Սայիսիվերջին գրողը ստեղծագործության մաքրագիրըուղարկումէ իր հրատարակիչ Ֆիշերին:Գիրքըլույս է տեսնում 1922թ.հոկտեմբերին: Հետագայում ՝ 1931թ.«Ճանապարհդեպիներս»ընդհանուր խորագրի ներքո լույս ընծայածժողովածուի վերջաբանում (ուր հեղինակիմտահղացմամբ ընդգրկվածէին գաղափարական առումովմիավորվածիր չորս ստեղծագործությունները, այն է՝ բացի«Սիդհարթայից»,նան «Սանկանհոգի», «Քլայնը ն Վագները»,«Քլինգզորիվերջինամառը»վիպակները), ն իր անձնական Հեսսեն ավելի է խորացնում«Սիդհարթայի» գաղափարական հասունացման միջն ուղղակիկապիթեման. «Սիդհարթան»սկսելեմ գրել 1919թ.ձմռանը:Առաջինն երկրորդ մասերիմիջնգրեթեերկուտարվադադար է ընկած:Այն ժամանակես փորձառություն էի կուտակում(բնականաբար ոչ առաջինանգամ,սակայնանցյալների համեմատ շատ ավելի է ցանխիսփու հիմնավորմի փորձառություն), որ անիմաստ կանալգրել միբանիմասին,ինչը դու անձնապես չես վերապրել, ն այներկարատնդադարիընթացքում,երբես արդենետ էի կանգնել«Սիդհարթան» շարունակելումտքից,ինձ վիճակու հայեցողական կյանքի փորձառուվեց այդ ճգնավորական որ մանկությունից ի վերհնդկական թյունըճաշակել,նախքան ու ոգու սրբազան հոգեհարազատ աշխարհնինձհամարիսկադառնալ:Այն,որ այդ պեսէլ վերստինհայրենիքկկարողանար աշխարհումհետայնուես չեմ մ նացել,ինչպեսկրոնափոխը' իր նորիցու նորիցլքել եմ ընտրածհավատին,որ ես հաճախակի, այդ աշխարհը,ն որ «Սիդհարթային» հաջորդելէ «Տափաստանի գայլը», դրա համարինձ հաճախագույնս ցավովկշտամբել են «Սիդհարթայի» երկրպագու իմ ընթերցողները, նրանք,որ չեն կարդացել: «Տափաստանի գայլը» բավարար խորությամբ Ես դրանպատասխան գայլն» չունեմ տալու, «Տափաստանի Ինձ համար ինձ համարպակասիմը չէ, քան «Սիդհարթան»: իմ սեփականկյանքը, ինչպես ն իմ. ստեղծագործությունը,

է, որնինքսինձ ապաինքնինհասկանալիմեկ-միասնություն ցուցգելը կամ պաշտպանելը ինձ միանգամայնապարդյունԷ թվում»: «Իմ սուրբը"Սիդհարթան,հնդկականհանդերձանքէ կրում,սակայննրաիմասփտնությունն ավելիմոտ է Լաո Ցզիին, քան ԳաութամաԲուդդային:Լաո Ցզին այսօր շատ մոդայիկ է մերբարիու թշվառ Գերմանիայում, սակայնգրեթեբոլորը, ըստ ամենայնի,նրան համարում են առեղծվածային,մինչդեռնրաուսմունքըբնավառեղծվածային չէ, այլ խստիվերկբնեռ է, այսինքե'մեկչափումավելինունի:Նրա աղբյուրիցես հաճախեմ խմում»(ՇտեֆանՑվայգինգրածնամակից,27-ը նոյեմների1922թ.): «Իմասփտնությունը սովորովիչի լինում, սա մի փորձառություն է, որը ես կյանքում մեկանգամպետքէ փորձեիստեղծագործությամբներկայացնել:Այդ փորձը«Սիդհարթան»է (Վ.Շինդլերինգրածնամակից,14-ըհունվարի1922թ.) ես համարումեմ իմ ամենաարժեքավոր «Սիդհարթան» գիրքը»(Յ-Քլայնպաուլինգրած բացիկից,4-ը հուլիսի1923թ.)

Ա.Ալեքսանյան

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ

Բրահմանորդին Բրահման Հնդկականբարձրագույն կաստայիանդամ: Հնագույն ժամանակներից ի վեր բրահմաններէին համարու քաղավում քուրմերը,բանաստեղծները, գիտնականներն քագետները:Հին օրենսգրքերըսահմանում են բրահմանների սրբություննու անձեռնմխելիությունը: Հինդուիզմըչունի հիմդավանադիր, չունի նան համընդհանրական-պարտադիր նաբանություն:Հինդուները միավորվածչեն միասնական հավահավատամքով, նրանցմեջ կանբազմաստվածության ն աթեիստներ: Այստեղմիակ տավորներ, միաստվածականներ է որնէճանաչվածկաստայի: որոշիչըպատկանելությունն նաԲրահմա Հնդկականկրոնիտեսակ,որը ծագում մոգություն,ապա նան՝ բանորեննշանակումէ կախարդանք, -

-

ուժ, որը ստեղծում է բոլոր

աշխարհները,պահպանումու կործանումդրանք:Բրահմանաշխարհիարարիչնէ, հինդուառաոր է՝ Տրիմուրթիհորջորջյալի իզմի եռաստվածության, ու ջին դեմքը: Շիվայի՝ արարչությանպահապանի Վիշնուի՝ եռակործանողիհետ միասինտղամարդկային արարչության է եռադեմ միասնություն կազմելով,սովորաբար պատկերվում ն քառաձեռկերպարանքով: Ավելի ուշ այս աստվածությունը բուդդայականների կողմիցվերածվելէ Բուդդայիօգնականի ու այն բուղծառայի, իսկ դաոսականներն, ընդհակառակը, դիստներիցփոխառելով,երկրպագելեն նրան որպեսիրենց գլխավորաստվածություն: Գովինդա Այս անունըՀեսսեն քաղել է Բհագավատգիտայից:Գովինդան՝ Արջունայի կառապանը, Արջունային քարոզում է կյանքի իմաստիմասին:Հեսսեի մոտ՝ Սիդհարթան վերջումքարոզումէ Գովինդային: ՍիդհարթաՆշանակումէ՝ «նա, ով հասելէ իրնպատակին», Բուդդային(շուրջ 560-480թթ. ն.Ք.) տրվածմականուններից է: Վերջինս,սերելով ազնվականական Սաքյա կամ Շաքյա ընտանիքից,բնութագրվում է նան Շաքյամունի անվամբ: Հնդկական ազնվականականտոհմաբանության ծիսակարգիհամաձայն`տոհմանուններինհավելադրվում էին նան վեդայականտեսանողների անունները,այստեղից էլ՝ նա կրում է նան Գոթամակամ Գաութամաանունը:Բուդդայի հայրը Նեպալի Հիմալայներիստորոտինտեղակայված Սուդդհոդանայի իշխաննէր, մայրը,որ մահացելէրնրա ծնունդից շատ չանցած,կոչվում էր Մայա:Դաստիարակված լինելով շռայլումիու առատաձեռնության ոգով' ամուսնանում է իր հետ ն ունենում է մի որդի՝ ՌահուզարմուհիՅասոդհարայի լա անունով:29 տարեկանում բարեկեցիկկյանքից հոգնած՝ փրկությանորոնումներումլքում է հայրենիքըն վեց տարի ուսանում շարունակթափառումորպես մուրացիկ-ճգնավոր, է՝ առանցներքինբավարարվածության, տարբերուսուցիչների -

-

մոտ, ն ինքզինքըհանձնում

է խստագույնինքնաձաղկման:

Վերջում`Գայայիմոտ գտնվողՈւրուվելաավանումպայծաէ իջնում վրան: Այնուհետնմեկնում է Բենառատեսություն րես, հիմնում է վանականուխտն, հետագայումքարոզելով ու ուսուցանելով, շրջում է ՀյուսիսայինՀնդկաստանում: Օմ Միստիքականվանկարկություն Հինդուիզմիու Բուդդայականության սուրբ գրքերում՝«Կատարյալը», «կատարելություն»,«իրագործում» նշանակությամբ: «Օմը աղեղն է, հոգին'նետը» Օմը, բոլոր վեդայական գրությունների ուժի» սկիզբնու ավարտը,«աստվածային խորհրդանիշնէ, որով ներծծվածէ ողջ տիեզերքը,ն որն ապրումէ մարդկային սրտիմանրատիեզերքում, մանրաշխարհում՝ որպեսաստծո ապրեցնող,փրկչական ողորմություն,ձն չունեցողկամ անէ մի ուժ, որը, սակայն,սկիզբնէ բոլոր գոյությունունեցածների, եղողներիու լինելիքների(«ՀերմանՀեսսեի «Սիդհարթային»վերաբերողնյութերի ժողովածոժ-ում, 2-րդ հատոր,էջ 99-100): Աթման Սանսկրիտում ծագումնաբանորեն նշանակում է «շունչ», «շնչառություն» (գերմ.՝ Ճէօո, ձետծճո), հետագայում կենսաուժ, հանդեսէ գալիս նան այլ նշանակություններով` ավիշ, անձնավորություն, ինքնություն,ես, հնդկականփիլիսոու կրթվել փայության դաստիարակվել մեջ'հոգի:«Սիդհարթան Նա գիտեն ճանաչումէ Միաէ իրհորենական ավանդույթով: կը՝ Աթմանը,որը ոչ ուսյալ մարդըխորըքնի մեջ միայնկարող է վերապրել,ինչի մասինհիշատակվումէ ՍոնադնայիՈւպանիշադներում: Սակայն բրահմաններիամենագիտությունն անգամ ի զորու չէ արթմնիվիճակում,կյանքում վերապրել Սայնի Աթմանը»(Ա.Հսիա,«ՀերմանՀեսսեն ն Չինաստանը», Ֆրանկֆուրտ1974, էջ 238): Ստվեր «Սրանիցկարելիէ հասկանալ,որ Գովինդան հանդիսանումէ Սիդհարթայի մի տեսակերկրորդեսը, ընդսմին՝ Սիդհարթանգործում է որպես արդեն իսկ առաջինի -

-

-

-

փոխակերպվածեսը, որպես Գովինդայիայնկողմնային գաղափարակերպը կամ մի այնպիսիգիտակցություն,որին Գովինդանդեռպետքէ մտահասու լինի»(ԴեբաՊ. Պատնայկ, վերաբերող «Գովինդա»,«ՀերմանՀեսսեի «Սիդհարթային» նյութերժողովածու»-ում, 2-րդհատոր,էջ 190-193): հնագույն հուՌիգվեդա Հնդկականգրականության շարձանը Պրաջապատի Վեդայական առասպելաբանության մեջ Արարիչըկամ բարձրագույն Աստվածը ՈՒպանիշադներ Հին հնդկականաստվածաբանաու տարբեր գրվածքներա̀նհամարժեք կան-փիլիսոփայական սերող, ամենատարբեր ուսմունքներ ժամանակաշրջաններից պարունակող Սամավեդա Ռիգվեդայիցհետո երկրորդ վեդան է՝ Երգերի վեդա: Ռիգվեդայիօրհներգներիընտրանինէ, որ առաջինիցտարբերվումէ միայնօրհներգներիմատուցման եղանակներով: Չհանդոգյա-ուպանիշադ ԻմաստասերՇանքարայի կողմիցորպեսիսկականն հավաստի ճանաչվածտասը ուպանիշադներիցիններորդը Սատյամ Սայայիշղարշաքողիներքո թաքցվածիրականությունը Բանյան Բենգալերեն՝թզենի Սամանա Թափառաշրջիկ, մուրացիկվանական -

-

-

-

-

-

-

-

մոտ Սամանաների

Սաքյա Բուդդայիտոհմանունը Մագադհա Հին հնդկականթագավորություն,որը մոտավորապեսընդգրկում է ներկայիս հնդկականԲիհար նահանգը: -

-

Գոթամա ԿոսաՍավաթհի ԳոթամաԲուդդայիժամանակներում լայի մայրաքաղաքը, ներկայումսընդգրկվածէ Օուդնահանգի կազմում,որնէլ իրհերթինմաս է կազմումՈւթթարՊրադեշի՝ Գանգեսիպտղատու հարթավայրում: «Սավաթհիքաղաքը, ուր երեխաՎեհագույնի «յուրաքանչյուր անունըգիտեր»,թեթնակի է Շրավասթհիտեղանվան,այն կերպափոխված տարբերակն քաղաքի,ուր Բուդդանվաճառական Անաթապինդիկայի կողմից արքայազնՅեթայի«Յեթավանա»անունովայգինընծա ստացավ,ուր ն նա օթնանումէր այն ժամանակ:(Վ.Գանեշան,ՀերմանՀեսսեիհնդկաստանյան վերապրումը, «Հերման Հեսսեի «Սիդհարթային»վերաբերողնյութերի ժողովածոժում, 2-րդ հատոր,էջ 61) Ութնամասնյա ուղի Ըստ ՀայնրիխՑիմմերի(«Հնդկաստանի փիլիսոփայություննու կրոնը, Մայնի Ֆրանկֆուրտ ուղու առանձին 1973թ.) ազնիվկամ ճշմարիտութնամասնյա են՝ 1. ճշմարիտհայեցումը,2. ճշմարիտմտաաստիճաններն ծումը, 3. ճշմարիտխոսքը, 4. ճշմարիտարարքը կամ գոր6. ճշմարիտ ծելակերպը,5. ճշմարիտկենցաղավարությունը, 8. ճշմարիտխորասուզուձգտումը,7. ճշմարիտունկնդրումը, մը կամ ինքնասուզումը:Հերման Հեսսեն միանշանակորեն ինքնաելնում է այս աղբյուրից:Այլ մեկնաբանություններում մաքրմանայս ճանապարհըբնորոշվում է նան Ութնանդամ են հետնյալութ աստիճանները՝ ուղի ձնով, անվանակոչվում 1. ճշմարիտհավատ,2. ճշմարիտվճիռ, 3. ճշմարիտխոսք,4. ճշմարիտարարք, 5. ճշմարիտկյանք,6. ճշմարիտճգտում,7. Համաճշմարիտմտածում, 8. ճշմարիտինքնախորասուզում: ուսմունքիՈւթնամասնյա ուղինտանում ձայնբուդդիստական է դեպի տառապալից գոյությանկատարյալու վերջնական ն դրանովիսկ'Նիրվանայի: վերառմանը -

-

Արթնացում Յոգավեա Յոգավեդա գոյություն չունի: Յոգան Հնդկաստանումզարգացումստացածհոգնոր կենտրոնացման վարժանքների է՝ մարմ՛նի համակարգէ, որինպատակն հաստատման նկատմամբամբողջականտիրապետության միջոցովհոգու ազատագրումը: Պաթանջալիին վերագրված բրահմանական փիլիսոփայական համակարգը, որիուսմունքն է Յոգա-սուտրաներում, ամփոփված մեզ ավանդվածտեսքով ծագում է հ.Ք. առաջինդարիցն գործածվումէ որպեսՍանքյա փիլիսոփայության մետաֆիզիկական հիմք՝նույնպեսուսուցանելովՈւթնամասնյա Ուղին՝1. բարոյական ամբասիրվարք, 2. արտաքին ն ներքինմաքրություն,3. մարմնի որոշակիդիրքերիընդունում,4. շնչառությանկարգավորում,5. զգայական օրգաններիտարանջատում առարկայական հիմքից,6. մտածողությանկենտրոնացումը որոշակիկետիվրա, 7. հայեցություն,8. ինքնախորասուզում: Աթհարվավեդա «Տան քուրմի վեդան», ընտանեկան կրոնականծեսերի համար անհրաժեշտօրհներգների ու մոգականերգասացությունների ժողովածու մահ, չար Սարայիկախարդանքը Սարա՝մարդասպան, սկզբունք Մայայիշղարշաքողը Սայանհնդկականփիլիսոփայությանիրատեսական, պանթեիստական համակարգում ներկայացնումէ այնուժը,որի միջոցովաստվածաշխարհ է բերում իր էությանմիմասիիրականձնափոխումը, դրանովիսկմարդկանցխոչընդոտելով ճանաչելաստծո հետ իր էությանմիասնությունը:Իդեալիստական ուսմունքներում Մայանայն անբաէ, որն անգիտության ցատրելիպատրանքն մեջ գտնվողներից հետ իր ինքնության թաքցնումէ Ամենագոյի նույնականության գիտակցումը:Սայաններկայացվումէ որպեսշղարշաքողով ծածկվածգեղեցկություն: -

-

-

-

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ

Քամալա Ծառամագլցում Կամա-սուտրայում գրկախառնման դասական ճներից6-րդը Քամալա ԵնթադրաբարԿամա անվան ձնափոխությունն է: Կաման հնդկականսիրոաստվածնէ, որը ներկայացվում է թութակինհեծած վարգողպատանու տեսքով: Վիշնու Հինդուիզմիգերագույնաստվածներիցմեկը: Վիշնունպետքէ որ երկրիսերեսինինըանգամվերամարմ նավորվածլինի,վերջիներկուդեպքերում՝որպեսՌամա ն Կրիշնա: 10-րդ վերամարմ սպասվումէ: նավորումը Լակշմի Հնդիկներիմոտ երջանկությանն գեղեցկությանաստվածոփին, Վիշնուիկինը: Լակշմիններկայացվում նստած: է Վիշնուիոտքերին «Իր ստվերաշատ պարտեզըմտավգեղեցկուհիՔամաէ: լան» Հ.Հեսսեիբանաստեղծությունն ԿամասվամիԱյսանունը,ինչպեսՔամալայիդեպքում, է: Սվամի հավանաբարԿամա անվանձնափոխություններից նշանակումէ՝ վարպետ,տեր,սեփականատեր: -

-

-

-

-

-

մոտ Երեխա-մարդկանց

«Մեր բնույթիմարդիկգուցեչեն կարող սիրել» հմմտ. հետ, ուր ասվում է՝ «Գովինդա»գլխի մի արտահայտության «...իրերը մարդսկարողէ սիրել»: -

Սանսարա Սանսարա ՀեսսեիԻ(6412 1ո ՄԱռ շարքի(«Մի օր, սիրտ, կխաղաղվես...)(15.02.1921թ.)բանաստեղծություններից -

դու

է, սկզբնապեսվերնագրվածէ եղել «Սանսարա»: Սանսարա նշանակումէ կեցությանհավերժորենկրկնվողվերանորացու-

մը՝ իր բոլոր տառապանքներով հանդերձ:

Գետափին «որը սեր այս

`

հոսանուտջրի հանդեպ» «Պատահական -

չէ Հեսսեի կողմից հոսող ջրի ընտրությունըո̀րպես (Թաոյի անանձնական մարմնավորում:Քանզի գետը բոլոր փոխաէ: Կոնֆուցիուներիմարմնավորում-հասկացությունն կերպում սի «Զրույցներումջ» ասվում է. «Այսպեսամեն ինչ հոսում է, ինչպեսայս գետը,առանցկանգառի,գիշեր ու տիվ»:Նա, ով սակայնճանաչելէ փոխակերպումը, իր հայացքնուղղում է ոչ թե անցողիկին, այլ նրան,ինչը ծնում, մղում է տալիսայդ այսինքն՝Թաոյին:Լաո Ցզիի 32-րդ ասույփոխակերպմանը, թը հաստատում է այս միտքը.«Կարելիէ ԹԹաոյի հարաբերություննաշխարհինկատմամբհամեմատելլեռնայինաղբյուրների ու դաշտայինջրերի հետ, որոնք լցվում են գետերիու ծովերիմեջ»: Լաո Ցզին խոսքիցժուժկալէր, սակայննրա են հետնյալ արտահայտությունները համապատասխանում Հեսսեն այն պատկերին,որ «Սիդհարթայում» վերագրել է գետին.«...բոլոր ալիքներըն ջրերըշտապում են տառապելով դեպի իրենցնպատակը,այդ նպատակները բազմաթիվ են` ջրվեժները,լճերը, արագահոս գետերը,ծովերը,ն բոլոր հասնում են, ն յուրաքանչյուր այդ նպատակներին նպատակին հետնում է նորը, ն ջուրը գոլորշիէ դառնումու բարձրանում դեպիերկինք,դառնումէ անձրնու երկնքիցթափվումէ ներքն,դառնումէ աղբյուր,դառնումառվակ,դառնումէ գետ, ձգտում է դեպինորը, վերստինու նորից հոսում» (Ա.Հսիա, «ՀերմանՀեսսեն ն Չինաստանը», ՄայնիՖրանկֆուրտ1974, էջ 242-243):

Լաստավարը Վասուդնա Կրիշնայիանուններիցմեկը:«Վասուդնան ն է, գետը՝անանձնակա(Թաոյիանձնավորված մարմնացում ու Լաո Ցզիիմիջննմանունը, չանձնավորվածը: Վասուդնայի թյուննակնբախէ: -

Գովինդա «Յուրաքանչյուրճշմարտությանհակառակընոյնպես ճշմարիտէ» «Յուրաքանչյուրլավ, իսկական ճշմարտությունը, թվում է ինձ՝պետքէ ընդունակլինի,որպեսզիայննան շրջել կարողանաս: Այն, ինչըճշմարիտէ, դրա հակառակը նույնպես պետքէ ճշմարիտլինի:Քանզիյուրաքանչյուր ճշմարտություն ինքնինմի կարճառոտբանաձնումէ աշխարհիվերաբերյալ որոշակիհայացքի` դիտվածորոշակիբնեռից, ն չկա որնէ բնեռառանցհակառակ բնեռի»(Հ.Հեսսե, Վիլհելմ Շեֆերիմի 1919, Հ.Հեսսեիերկերի թեմայիարծարծում ների առնչությամբ, լիակատար ժողովածու,հատոր11, էջ 209): Նիրվանա Բուդդիստական ուսմունքումապաշխարանքի միջոցովձեռքբերվածփրկությունըո̀րպեսկյանքի մղումից լիակատար հրաժարում-դադար: Սանսարայի (կամ Սամսարայի)հակադրությունը Սերը Այս հասկացությունըշատ մեկնաբանների,այդ թվում նան Հեսսեի համար բացառապեսքրիստոնեական չնայած որ Քրիստոտարր է: Սակայնքրիստոնեությունը, սի ավետում սիրո ավետում է, բոլորովին ն, անտարակույս, էլ սիրո մենաշնորհիտերըչէ: Սերը (Թաոյի կարնորագույն նույնիսկնրա գլխաբաղադրիչներից մեկն է, որոշ առումով՝ վոր առարկան,քանի որ Թառն շուրջառումն ընդգրկումէ է Թառ Թե Քինգ եռամիբոլոր էակներին: Սերըպատկանում ասնությանը: Ընդ որում՝Թաոռն ու Թեն անհաշտվելիեն, քանի -

-

-

են, նրանքբոլոր արարածների գոյությաննախապայմանն առանցորոնցոչիչնգոյությունչունի ն չի կարողունենալ:Այդ պատճառով էլ՝ Թառիզմումնս սերըվճռորոշտեղէ զբաղեցնում: «Սիդհարթայում» ու գլխավորհերոսիպատկերացրած երկրպագածսերը բոլորովինէլ զուտ քրիստոնեական սերը չէ, այլ ավելիհարիրէ հեթանոսական պատկերացում ներին: Սիդհարթան սիրումէ, ասենք,քարը, ոչ այնբանիհամար,որ մասն է կազմում,այլ որովայն աստծո արարչագործության հետն այն խորհրդանշում ու փոխակերպուէ տնականությունն մը, այլ խոսքով,քանիոր նա Թաոէ : Կրիշնա Առասպելական հնդկականթագավոր,Վիշնու աստծո 8-րդ երկրային հայտնության կերպարանավորումը Ագնի Կրակիհնդկականաստվածը,որը զոհասեղանին խնկարկվող զոհինդեպիերկինքէ տանում: որ

-

-

Ծանոթագրությունները՝ Ա.Ալեքսանյանի

ԱշոտԱլեքսանյան Գրականագետ, բանաստեղծ, էսսեիստ,թարգմանիչ Ծնվել է 1961թ.դեկտեմբերի24-ին, Երնանում:1984թ. ավարտել է ԵՊՀ բանասիրականֆակուլտետը:1987թ. ավարտելէ ՀԽՍՀ ԳԱ Մ.Աբեղյանիանվանգրականության ինստիտուտիասպիրանտուրան: 1988թ. պաշտպանել է թեկնածուական թեզ` Հայ միջնադարյան նամակը(4-11 դդ.) թեմայով:1988-1991թթ.աշխատելէ Մ. Աբեղեանիանվան գրականության ինստիտուտում ՝ որպեսավագգիտաշխատող: 1990-1991թթ. աշխատել է Նաիրի հրատարակչությունում ` որպեսթարգմանական գրականության բաժնիվարիչ:1992թ. ն արվեստի աշխատելէ Ե. Չարենցիանվանգրականության պետական տնօրեն:1993-ից թանգարանում ` իբրնթանգարանի անցել Է դիվանագիտական գործունեությանն առ այսօր աշխատումէ ՀՀ արտաքինգործերինախարարությունում: կենսագրություն Ստեղծագործական Հեղիիաակէ գրականագիտականաշխատանքների՝ նվիրված հայ միջնադարյան,նոր ն նորագույն շրջանի գրականության ինչպեսնան արտասահմանյան խնդիրներին, մի շարք գրողնեի ն եվրոպական գրականության հոդվածների, խնդիրներիմասին ուսում նասիրությունների, գրախոսականների (Կաֆկա, Հյոլդեռլին, Թրակլ, Ռիլկե, Գեորգե,Հեսսե, Սուզիլ,Քամյու,Վիանն այլն): Թարգմանելն

սկզբունքովհրապարակել առանձին գրքերովկամ ընտրանիի ն ֆրանսիականմի շարք է գերմանական,ավստրիական (առավելապես՝ հեղինակների ստեղծագործություններըի՝ Պ.Վալերի,Ռ.Մ.Ռիլկե,Շ.Գեորգե,Հ.Բրոխ,Ֆ.Վերֆել, Ա.Սամեն, Հ.Հեսսե, Ռ.Սուզիլ, Գ.Բենն, Բ.Վիան,Ս.-Ժ.Պերս, Ա.Քամյու, մամուլում Ֆ.Ժակոտե,Մ.Ռոնցոնին այլն): Հանրապետական հոդվածներով, հանդես է եկել հրապարակախոսական էսսեներով,արձակն չափածոստեղծագործություններով: