Վճարահաշվարկային համակարգ

ՖԻՆԱՆՍԱԲԱՆԿԱՅԻՆ ՔՈԼԵՋ

Սամսոն

Ղազարյան

ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԵՐԵՎԱՆ 2003

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Ֆինանսաբանկային քոլեջի հիմնադիրներ ՀՀ կրթության ն գիտության նախարարություն ՀՀ կենտրոնական բանկ Հայաստանի բանկերի միություն Հայաստանի Հանրապետություն ք. Երնան 2, Ամիրյան 26 Հեռ. (3 741) 537788 Հեռ./ֆաքս (3 741) 537767 WebԵ-ite: http//:ՄՄՄ.fbcԵe-6.am EԵmail: -taff@fbcԵe-6.am

Ձեռնարկի տպագրությունն իրականացվել է «Բանկ ն ոչ բանկ ֆինանսական հաստատությունների ուսուցանում ն թրեյնինգ» ծրագրի շրջանակներում, «Շորբանկխորհրդատվական ծառայություններ» կորպորացիայի դրամաշնորհի միջոցներով՝ ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալության (ՍՏՃ.Ծ) ֆինանսավորմամբ:

՛իօ քսԵ1ոօaէոօո օf էիօ ոaոսa1 ոտ մօոօ wոէիոո էիօ “8aու aոմ Nօո 8aու Իոոaոօոa1 .ոտէոէսէոօոտ Mօոէօտոոջ aոմ ՛տaոոոոջ” քտօջտaո տսքքօտէօմ Եթ ՏիօտօԵaու Ճմvոտօտթ Տօտvոօօտ .ոօ. ջտaոէ fսոմօմ Եթ Սոոէօմ Տէaէօտ Ճջօոօթ fօտ .ոէօտոaէոօոa1 Ծօvօ1օքոօոէ (ՍՏՃ.Ծ)

Հրատարակչի գրանցման համարանիշ Օ Ֆինանսաբանկային քոլեջ, 2003

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Հարգարժան ընթերցող Հայաստանի Հանրապետությունում գործող բանկերի մրցունակությունը բարձրացնելու, դրանք ժամանակակից գիտելիքներով զինված մասնագետներով համալրելու նպատակով ստեղծվեց Ֆինանսաբանկային քոլեջը: Առաջնորդվելով ուսումնական գործընթացի կազմակերպման միջազգային փորձով` Ֆինանսաբանկային քոլեջը կիրառում է ուսուցման ժամանակակից մեթոդներ, այդ թվում` քոլեջի դասախոսների կողմից ստեղծված ուսումնական նյութեր, որոնք ստացել են Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսաբանկային ոլորտի մասնագետների հավանությունը ն արժանի են համարվել որպես դասագիրք տպագրվելու: Դասագրքերի առավելություններից մեկն այն է, որ դրանց հեղինակները հանրապետության բանկային ոլորտի լավագույն մասնագետներ են: Ողջունում ենք Ֆինանսաբանկային քոլեջի ուսումնական նյութերի տպագրությունը ն հուսով ենք, որ դրանք լայն օգտագործման նյութ կդառնան ոչ միայն քոլեջի ուսանողների, Հայաստանի Հանրապետությունում բանկային գործի մասնագետներ պատրաստող մյուս ուսումնական հաստատությունների, այլն ֆինանսաբանկային ոլորտի մասնագետների համար:

Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի խորհուրդ

Ֆինանսաբանկային քոլեջի դասախոսների կողմից ստեղծված ուսումնական նյութերը համահունչ են ժամանակի պահանջներին ն լիովին համապատասխանում են բանկային մասնագետների պատրաստման միջազգային չափանիշներին: Դրանք արդիական են ն ներառում են իրավիճակային օրինակներ ֆինանսաբանկային ոլորտի առօրյայից, որոնց ուսումնասիրությունն էլ ավելի է նպաստում մատուցվող նյութի ընկալմանը: Ֆինանսաբանկային քոլեջի դասախոսությունների տպագրությունն առաջընթաց քայլ է հանրապետության կրթական ոլորտի բարեփոխումների գործընթացում: Կարծում ենք, դրանք սեղանի գիրք կդառնան ն՛ բանկային գործն ուսումնասիրողների ն՛ ընթերցողների ավելի լայն շրջանակի համար:

Հայաստանի բանկերի միություն

Բարի երթ

Առաջաբան Ս. Ղազարյանի «Վճարահաշվարկային համակարգ» ուսումնական նյութը բաղկացած է ներածական մասից, երկրորդ մասը նվիրված է վճարային գործիքներին ն գործառնություններին, երրորդ մասում ներկայացված են դրույթներ կապված վճարահաշվարկային համակարգերի հետ, վերջաբանից ն ներառում է 23 ծավալուն գլուխ, ընդամենը՝ 240 էջ: Նյութի առաջին գլսում՝ «Վճարահաշվարկային համակարգ: Վճարահաշվարկային համակագի դերը երկրի տնտեսության մեջ: ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի զարգացման փուլերը», ներկայացված է վճարահաշվարկային բնագավառի ստեղծման ն զարգացման պատմությունը, բնութագրված են վճարահաշվարկային հարաբերությունների ծագման հիմքերը, ն տրված են հիմնական հասկացությունների սահմանումները, տվյալ բնագավառը կարգավորող օրենսդրական ն իրավական ակտերը: Գլխում համառոտ ներկայացված է նան բանկերի դերը վճարահաշվարկային բնագավառում, դրանց ազդեցությունը

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

տնտեսության վրա: Գլխի երրորդ մասում համառոտ բնութագրված են ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի զարգացման փուլերը: Նյութի երկրորդ գլուխը՝ «Դրամավարկային քաղաքականության հարցերը ն վճարահաշվարկային համակարգի կառուցվածքը», նվիրված է դրամավարկային քաղաքականության իրականացման նպատակով կիրառվող լծակներին (գործիքներին) ն դրանց ազդեցությանը վճարահաշվարկային համակարգի վրա, ինչպես նան նկարագրված են ՀՀ կենտրոնական բանկի հիմնական ֆունկցիաները վճարահաշվարկային բնագավառում ն դերը հաշվարկներում: Գլխում ներկայացված է վճարահաշվարկային ծառայություն մատուցող կազմակերպությունների հակիրճ բնութագիրը: Երրորդ՝ «Անկանխիկ գործիքներ: Առնտրային գործարքներում կիրառվող վճարման ձները» գլխում դիտարկված են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի դրույթները, որոնք կանոնակարգում են ՀՀ տարածքում կանխիկ ն անկանխիկ հաշվարկները, ինչպես նան ՀՀ տարածքում կիրառվող անկանխիկ վճարային գործիքների 4 հիմնական խմբերը ն դրանց դասակարգման մեթոդները: Չորրորդ ն հինգերորդ գլուխներում՝ «Բանկային հաշիվ» ն «Հաշվեհամարների կոդավորման սկզբունքները» սահմանված են բանկային հաշվի հասկացությունը, ստեղծման հիմքերը, բանկային հաշիվների տեսակները, հաշիվներով կատարվող գործառնությունները, ինչպես նան ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի այն դրույթները, որոնցով կանոնակարգվում են հաշիվների բացման գործընթացը, պայմանագրերի ձները, հաճախորդների սպասարկման ն հաշվի փակման արարողակարգերը, հաշվից միջոցների դուրսգրման ընթացակարգը: Նյութում մատչելի ներկայացված են ՀՀ-ում կիրառվող վճարահաշվարկային բնագավառի մասնակիցների կոդավորման ն հաճախորդների նույնականացման սկզբունքները: Ներկայացված են նան հաշիվների կոդավորման տրամաբանությունը, դրանց կիրառման ոլորտները, ինչպես նան հաշիվների կոդավորման արդյունքի ստուգման ն վերահսկման ալգորիթմերը: Վեցերորդ գլխում՝ «Վճարման եղանակները ն ձները» բացատրվում են միջազգային պրակտիկայում ընդունված վճարամիջոցների սահմանումները, վճարամիջոցների կիրառման աշխատանքային սխեմաները, այդ վճարամիջոցների կիրառման յուրահատկությունները ն առանձնահատկությունները, ինչպես նան համառոտ բնութագրված է ՀՀ տարածքում կանխիկ դրամաշրջանառությունը: Նկարագրվում են նան դրամական միջոցների փոխանցման հասկացությունը, տարատեսակները, առնտրային գործարքների ժամանակ միջոցների փոխանցման օրինակները, չեկերի վերաբերյալ դրույթները, բնութագրված են մուրհակների հիմնական տեսակները, շրջանառության սխեմաներ, միջազգային պրակտիկայում լայն տարածում ունեցող գործառնությունները՝ ինկասո, ակրեդիտիվ, երաշխիք ն պլաստիկ քարտեր: «Միջազգային առնտրային պայմանագրեր» գլուխը համառոտ նկարագրում է միջազգային առնտրային գործարքների ժամանակ կիրառվող ստանդարտ մոտեցումները, որոնք համընդհանուր են միջազգային բանկային պրակտիկայի համար: Խոսքը վերաբերում է այնպիսի տնտեսական ոլորտների, ինչպիսիք են՝ միջազգային առնտուրը, զբոսաշրջությունը, ներդրումային գործառնությունները: Նյութում ներկայացված են նան ստանդարտ միջազգային պայմանագրի օրինակելի ձնը, ինչպես նան միջազգային պրակտիկայում լայնորեն կիրառվող ապրանքի առաքման բազիսային պայմանները՝ համաձայն Ինկոտերմսի կանոնների: 8 - 15 գլուխներում մանրամասն ներկայացված են դրույթներ վճարային գործիքների՝ վճարման հանձնարարականի, պարբերաբար վճարման հանձնարարականի, ուղղակի դեբետագրման հանձնարարականի, վճարման պահանջագրի, չեկերի (ճանապարհային չեկ), մուրհակների, պլաստիկ քարտերի վերաբերյալ: 15 - 16 գլուխներում ներկայացված են դրույթներ, որոնք պարզորոշ բնութագրում են վճարահաշվարկային համակարգերի կառուցման սկզբունքները ն կանոնները, տեսակները, տրվում է վճարահաշվարկային համակարգերում հնարավոր ռիսկերի դասակարգումը ն դրանց կառավարման քաղաքականությունը: ՀՀ տարածքում գործող վճարահաշվարկային համակարգերի վերաբերյալ դրույթները ներկայացված են 17- 22 գլուխներում, որտեղ մանրակրկիտ ներկայացված են համակարգերի գործունեության սկզբունքները, կիրառվող գործիքները/գործառնությունները ն հաշվարկների ընթացակարգերը, ինչպես նան հաղորդագրությունների տեսակները (ֆորմատները): Խոսքը վերաբերվում է ինչպես ԿԲ-ին ն առնտրային բանկերին պատկանող համակարգերին, այնպես էլ միջազգային վճարային համակարգերին: Նյութում ներկայացված են նան դրույթներ նոր, ժամանակակից տեխնոլոգիաների հիման վրա ստեղծված բանկային գործառնություններին՝ |ոէ6rո6է-ԵՅուiոց, Մ6Եոօո6y, ոօԵi|6 - ԵՅուiոց, 6 - ոօո6y: Հարկ եմ համարում նշել, որ ողջ ուսումնական նյութը շարադրված է մատչելի լեզվով: Գրախոսվող նյութի կառուցվածքը լիովին համապատասխանում է միջազգային չափանիշներին: Յուրաքանչյուր գլխում մատչելի տրվում են կարնորագույն ն հրատապ խնդիրների լուծման ուղիները, նպատակները, յուրաքանչյուր թեմա ողեկցվում է բազմաթիվ օրինակներով ն գործնական խնդիրներով: Ընդհանուր առմամբ, կատարված է արժեքավոր, ավարտուն աշխատանք, որը հիմք է ծառայում մասնագիտական հմտությունների ն ունակությունների ձեռքբերման համար: Ուսումնական նյութը լիովին կարող է օգտագործվել նան բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում, քանզի այն կարնոր է ինչպես բանկային, այնպես էլ ֆինանսական ոլորտի փորձագետների մասնագիտական լիարժեք պատրաստվածության համար: Օ.Աղասյան ՀՀ կենտրոնական բանկի աշխատակազմի ղեկավար՝

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 1. ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ: ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԴԵՐԸ ԵՐԿՐԻ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ: ՀՀ ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ........... 7

1.1. Վճարահաշվարկային համակարգի ստեղծման պատմությունն ու հիմնական հասկացությունները.....7 1.2. Հայաստանի Հանրապետության վճարահաշվարկային համակարգը ......................................................8 1.3. Հայաստանի վճարահաշվարկային համակարգի զարգացման փուլերը...................................................9 Ինքնաստուգման հարցեր……………………………………………………………………………………………11

ԳԼՈՒԽ 2. ԴՐԱՄԱՎԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ ԵՎ ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ................................................................................................................... 12 2.1. ՀՀ կենտրոնական բանկի հիմնական գործառույթները վճարահաշվարկային բնագավառում ............12 2.2. Կենտրոնական բանկի վարկերը..................................................................................................................13 2.3. Վճարումների ժամկետների կրճատման հարցերը ....................................................................................14 2.4. Կենտրոնական բանկի դերը հաշվարկներում ............................................................................................14 2.5. ՀՀ օրենսդրական դաշտ ...............................................................................................................................14 2.6. Վճարային ծառայություններ մատուցող հաստատություններ.................................................................15

Ինքնաստուգման հարցեր…………………………………………………………………………………17

ԳԼՈՒԽ 3. ԱՆԿԱՆԽԻԿ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ: ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐՈՒՄ ԿԻՐԱՌՎՈՂ ՎՃԱՐՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ .......................................................................................................................................................... 18

Ինքնաստուգման հարցեր………………………………………………………………………………….20

ԳԼՈՒԽ 4. ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ........................................................................................................... 21

Ինքնաստուգման հարցեր………………………………………………………………………………….24

ԳԼՈՒԽ 5. ՀԱՇՎԵՀԱՄԱՐՆԵՐԻ ԿՈԴԱՎՈՐՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ ...................................................... 25

Ինքնաստուգման հարցեր............................................................................................................................28

ԳԼՈՒԽ 6.ՎՃԱՐՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ՁԵՎԵՐԸ ................................................................................ 29 6.1. Ներածություն ................................................................................................................................................29 6.2. Փոխանցում....................................................................................................................................................30 6.3. Չեկ..................................................................................................................................................................32 6.4. Մուրհակ .........................................................................................................................................................33 6.5. Ինկասո...........................................................................................................................................................35 6.6. Փաստաթղթային ակրեդիտիվ......................................................................................................................38 6.7. Երաշխիքներ..................................................................................................................................................41 6.8. Պլաստիկ քարտեր ........................................................................................................................................43

Ինքնաստուգման հարցեր………………………………………………………………………………….44

ԳԼՈՒԽ 7. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐ............................................................... 45 7.1. Նախաբան.....................................................................................................................................................45 7.2. Միջազգային առնտրային պայմանագրեր .................................................................................................45 7.3. Ապրանքի առաքման բազիսային պայմաններ ..........................................................................................46

Ինքնաստուգման հարցեր………………………………………………………………………………….47

ԳԼՈՒԽ 8. ՎՃԱՐՄԱՆ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԿԱՆ............................................................................................... 48 8.1. Ներածություն ................................................................................................................................................48 8.2. Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումը.......................................................................48 8.3. Վճարման հանձնարարականը....................................................................................................................48 8.5. Միջոցների փոխանցման համակարգերը ...................................................................................................53 8.6. Հաճախորդին պայմանագրի էական պայմանները բացատրելու պարտավորությունը.........................53 8.7. Գործառնական օրը: Վճարման հանձնարարականի ստացման պահը ..................................................53 8.8. Անվտանգության արարողակարգը .............................................................................................................53 8.9. Վճարման հանձնարարականի վավերությունը..........................................................................................54 8.10. Վճարման հանձնարարականի անվավերության հետնանքները ...........................................................54 8.11. Սխալը վճարման հանձնարարականում...................................................................................................55 8.12. Վճարման հանձնարարականի ուղարկումը միջոցների փոխանցումների կամ հաղորդակցման այլ համակարգի միջոցով .................................................................................................................................................................55 8.13. Շահառուի նույնացումը ..............................................................................................................................55 8.14. Վճարման հանձնարարականն ակցեպտավորելը ...................................................................................57 8.16. Վճարման հանձնարարականը չեղյալ համարելը: Չեղյալ համարելու հանձնարարականի ակցեպտավորումը ...............................................................................................................................................................................59 8.17. Վճարման հանձնարարականի կատարումը ն կատարման օրը ............................................................59 8.18. Ստացող բանկի պարտավորությունները վճարման հանձնարարականը կատարելիս .......................59 8.19. Վճարման հանձնարարականի սխալ կատարումը..................................................................................60 8.20. Վճարման հանձնարարակնի սխալ կատարման մասին հայտնելու ուղարկողի պարտավորությունը61 8.21. Վճարումը: Վճարման հանձնարարականի վճարման օրը......................................................................61 8.22. Ստացող բանկին վճարելու ուղարկողի պարտավորությունը .................................................................61 8.23. Ուղարկողի վճարումը ստացող բանկին ....................................................................................................62 8.24. Շահառուին վճարելու ն տեղեկացնելու շահառու բանկի պարտավորությունը.....................................62 8.25. Շահառուի բանկի վճարումը շահառուին ..................................................................................................62 8.26. Վճարողի վճարումը շահառուին: Հիմնական պարտավորության կատարումը ....................................63 8.27. Միջոցների փոխանցման համակարգի կանոնները ն պայմանագրերը.................................................63

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

8.28. Ստացող բանկին ներկայացված կալանքի կամ արգելանքի մասին որոշումները: Միջոցների փոխանցումն արգելող դատարանի որոշումները .....................................................................................................................64 8.29. Հաշիվը: Վճարման հանձնարարականների կատարման հերթականությունը .....................................64 8.30. Հայաստանի Հանրապետության բանկերի ն օտարերկրյա բանկերի միջն միջոցների փոխանցումների իրավական կարգավորումը .................................................................................................................................65 8.31. Վճարման առավելագույն ժամկետներ .....................................................................................................66

Ինքնաստուգման հարցեր...........................................................................................................................67

ԳԼՈՒԽ 9. ՊԱՐԲԵՐԱԲԱՐ ՎՃԱՐՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԿԱՆ ........................................................ 68

Ինքնաստուգման հարցեր...........................................................................................................................70

ԳԼՈՒԽ 10. ՎՃԱՐՄԱՆ ՊԱՀԱՆՋԱԳԻՐ..................................................................................................... 71

Ինքնաստուգման հարցեր...........................................................................................................................72

ԳԼՈՒԽ 11. ՈՒՂՂԱԿԻ ԴԵԲԵՏԱԳՐՈՒՄ (Ծ.REՕ՛ ԾE8.՛) ...................................................................... 73

Ինքնաստուգման հարցեր..........................................................................................................................75

ԳԼՈՒԽ 12. ՉԵԿ.............................................................................................................................................. 76

Ինքնաստուգման հարցեր………………………………………………………………………………...85

ԳԼՈՒԽ 13. ՄՈՒՐՀԱԿ.................................................................................................................................... 86

Ինքնաստուգման հարցեր...........................................................................................................................87

ԳԼՈՒԽ 14. ՊԼԱՍՏԻԿ ՔԱՐՏԵՐ .................................................................................................................. 88

Ինքնաստուգման հարցեր………………………………………………………………………………...90

ԳԼՈՒԽ 15. ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐԸ ............................................................. 91

Ինքնաստուգման հարցեր………………………………………………………………………………...92

ԳԼՈՒԽ 16. ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ինքնաստուգման հարցեր………………………………………………………………………………...101

ԳԼՈԻԽ 17. ՀՀ ԿԲ-ԻՆ ՊԱՏԿԱՆՈՂ ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ .............................. 102 16.1. Թղթային եղանակով հաշվարկների համախառն համակարգ..............................................................102 16.2. Հաշվարկների քլիրինգային համակարգ.................................................................................................102 16.3. Էլեկտրոնային վճարումների համակարգ ...............................................................................................103 16.4. ԷՎՀ-ում կիրառվող հաղորդագրության տեսակները .............................................................................104 16.5. Հաղորդագրություններում օգտագործվող դաշտերը, դրանց կառուցման եղանակը ն լրացման կանոնները 106

Ինքնաստուգման հարցեր...........................................................................................................................110

ԳԼՈՒԽ 18. ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ԵՎ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

........................................................................................................................................................................ 111

Ինքնաստուգման հարցեր………………………………………………………………………………...113

ԳԼՈՒԽ 19. «ԱՐՄԵՆԻԱՆ ՔԱՐԴ» ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ՎՃԱՐԱՅԻՆ ՊԼԱՍՏԻԿ ՔԱՐՏԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳ114

19.1. Ընդհանուր տեղեկություններ համակարգի վերաբերյալ.......................................................................114 19.2. Պլաստիկ քարտերը ն դրանց տեսակները..............................................................................................115 19.3. «Արքա» համակարգի մասնակիցները ....................................................................................................116

Ինքնաստուգման հարցեր………………………………………………………………………………...116

ԳԼՈՒԽ 20. Տ.Մ...Ի.՛. ................................................................................................................................... 117 20.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Տ.Մ...Ի.՛.-ի մասին..................................................................................117 20.2. Տ.Մ...Ի.՛. համակարգի կառուցվածքը ....................................................................................................117 20.3. Տ.Մ...Ի.՛ համակարգի մասնակիցները...................................................................................................117 20.4. Տ.Մ...Ի.՛ համակարգի ցանցը..................................................................................................................118 20.5. Տ.Մ...Ի.՛. համակարգում կիրառվող հաղորդագրությունների տեսակներ...........................................119 20.6. Վերահսկում ...............................................................................................................................................119

Ինքնաստուգման հարցեր...........................................................................................................................120

ԳԼՈՒԽ 21. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՎՃԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ .................................................................... 121 21.1. Տէտaոջիէ -՛իտօսջի Ետօօօտտոոջ ......................................................................................................................121 21.2. ՕԼՏ .............................................................................................................................................................121 21.3. ՛ՃRՕE՛ .....................................................................................................................................................121 21.4. .ոէօտոօէ տեխնոլոգիաների հիման վրա ստեղծված համակարգեր........................................................122 ԳԼՈՒԽ 22. ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՎՃԱՐԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ................................................... 125

ԳԼՈՒԽ 23. ՀՀ ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԶԱՐԳԱԾՄԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ............ 130

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ .......................................................................................... 131 ՆԿԱՐՆԵՐԻ ՑԱՆԿ ...................................................................................................................................... 132 ՀԱՆԳՈՒՑԱՅԻՆ ԲԱՌԵՐԻ ՑՈՒՑԻՉ......................................................................................................... 133

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 1. ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ: ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԴԵՐԸ ԵՐԿՐԻ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ: ՀՀ

ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

• • • • • •

Թեմայի նպատակն է` ներկայացնել վճարահաշվարկային բնագավառի ստեղծման ն զարգացման պատմությունը, բնութագրել վճարահաշվարկային հարաբերությունների ծագման հիմքերը ն տալ հիմնական հասկացողությունների սահմանումները, բնութագրել ՀՀ բանկային օրենսդրությունը, թվարկել Հայաստանի Հանրապետությունում բանկերի գործունեությունը կարգավորող օրենքները ն այլ իրավական ակտերը, ամփոփ ներկայացնել դրանցով կարգավորվող իրավահարաբերությունները: Քննարկվելու է նան կենտրոնական բանկերի դերը վճարահաշվարկային բնագավառում, բանկերի դերը, վճարահաշվարկային համակարգի կառուցվածքը ն կազմակերպման ձները, դրանց ազդեցությունը տնտեսության վրա: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ պատկերացնել վճարումները ն հաշվարկները հասկանալ վճարումների ն հաշվարկների միջն տարբերությունը հասկանալ բանկերի կողմից վճարումների իրականացման գործընթացները, այդ թվում կենտրոնական բանկի տալ վճարահաշվարկային համակարգի, կիրառվող գործիքների ն գործառնությունների սահմանումը բնութագրել ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգը ներկայացնել վճարահաշվարկային բնագավառը կարգավորող իրավական դաշտը:

1.1. Վճարահաշվարկային համակարգի ստեղծման պատմությունն ու հիմնական հասկացությունները Հաշվարկային հարաբերությունների պատմության սկիզբը դրվել է Անգլիայում 17-րդ դարում, այսպես կոչված, ոսկերիչների անդորրագրերի առաջացմամբ: Ոսկերիչները տալիս էին դրանք պահպանման տրված կանխիկ դրամի ն ոսկու փոխարեն: Անդորրագրով, անհրաժեշտության դեպքում, դրամը կարող էր ստանալ ոչ միայն այդ դրամի տերը, այլ նան որնէ երրորդ անձ: Բայց նրանց անընդհատ աճի պատճառով հաշվարկներում առաջացող բարդությունները հանգեցրին նրան, որ ոսկերիչների ֆունկցիաները փոխանցվեցին հաշվարկների նոր սուբյեկտի՝ բանկերին: Սակայն բանկերի ն նրանց հաճախորդների թվի աճը ն, որպես հետնանք, վճարումների քանակի ն ծավալի աճը բերեց նոր դժվարությունների վճարային պարտավորությունների կատարման ժամանակ: Պատմում են, որ բանկերի կողմից վարձված փոստատարներն այնքան ծանրաբեռնված էին, որ կազմակերպում էին փոքրիկ ընդմիջումներ: Մի անգամ սրճարանում, որը գտնվում էր մի քանի բանկերի փոստատարների ուղիների հատման վայրում, նրանցից մեկի մոտ առաջացավ մի հանճարեղ միտք. փոխանակել վճարման հանձնարարականները հենց այդտեղ, որպեսզի խնայեն ժամանակը: Հետագայում այդ հանդիպումները սկսեցին անընդհատ բնույթ կրել ն դարձան ծամանակակից հաշվարկային պալատների նախատիպը: Լոնդոնում գտնվող ""Լոմբարդ սթրիթ"" քլիրինգային պալատը ատեղծվել է 1775թ.: Վճարումների բազմակողմանի հաշվարկի ավելի վաղ օրինակ կարելի է համարել Ֆրանսիայի հյուսիսում կատարվող առնտրային տոնավաճառները: Վճարային համակարգը կազմված է վճարային գործիքների հավաքածուից, բանկային գործընթացներից ն, որպես կանոն, միջոցների փոխանցման միջբանկային համակարգերից, որոնց ամբողջությունն ապահովում է դրամաշրջանառությունը: Այն իրենից ներկայացնում է շուկայական տնտեսության մեջ տեղի ունեցող համարյա բոլոր տնտեսական գործարքների մի յուրահատուկ մասը. այն մասը, որը վերաբերվում է որնէ ապրանքի, ծառայության կամ ֆինանսական ակտիվի դիմաց դրամական արժեքի փոխանցմանը: Վճարային ն հաշվարկային համակարգերը տնտեսական գործունեության համար նույնն են, ինչ ճանապարհները տրանսպորտի համար. անհրաժեշտ են, բայց սովորաբար ընդունվում են, որպես պարտադիր, եթե չեն առաջացնում վթարներ կամ խափանումներ: Վճարահաշվարկային համակարգը՝ վճարային գործիքների, ինչպես նան քլիրինգի իրականացման, միջոցների փոխանցման ն վերջնահաշվարկի կատարման ընդհանուր կանոնների ն ընթացակարգերի ն վերջիններս ապահովող տեխնիկա-ծրագրային միջոցների ամբողջություն է (ընդհանրություն է), որը ապահովում է համակարգի մասնակիցների միջն վճարահաշվարկային փաստաթղթերի կատարումը: Երկրի տնտեսությունը կարելի է ներկայացնել մի քանի հիմք ունեցող բուրգի տեսքով, որտեղ յուրաքանչյուր հիմք հենվում է նախորդի վրա: Սկսած ներքնից՝ այդ հիմքերը հետնյալն են. նյութական արտադրություն, էկոնոմիկա, ֆինանսական շուկաներ, բանկային համակարգ ն, վերջապես, բուրգի գագաթին է գտնվում Կենտրոնական բանկը: Վճարային համակարգերի հիմնական նպատակը նյութական արտադրության զարգացման ապահովումն է: Տնտեսության մեջ յուրաքանչյուր օրվա ընթացքում իրականացվում է ապրանքների ն ծառայությունների լայնամասշտաբ վաճառք, որը ժամանակակից տնտեսության պայմաններում վճարվում է ինչպես շրջանառության մեջ գտնվող դրամական միջոցներով (կանխիկ դրամ), այնպես էլ բանկային հաշիվներում գտնվող դրամական միջոցներով (անկանխիկ դրամն), ինչպես նան վարկավորման միջոցով, ինչը իր հերթին նախատեսում է բանկերի կողմից հաճախորդների հաշիվների վարում, դրամական միջոցների փոխանցումների (անկանխիկ վճարումների) իրականացում՝ բանկային մեկ հաշվից այլ հաշվին կամ մեկ բանկի մեկ հաշվից մեկ այլ բանկի հաշվին:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

1.2. Հայաստանի Հանրապետության վճարահաշվարկային համակարգը 1991 թվականից առաջ Հայաստանի վճարահաշվարկային հարաբերությունները հանդիսանում էին ողջ խորհրդային պետության մասշտաբներով գործող վճարահաշվարկային հարաբերությունների ն դրա մի մասն էին կազմում: ՀՀ Պետբանկը բաժանմունքն էր ԽՍՀՄ Պետբանկի ն այդ պատճառով զրկված էր ինքնուրույն քաղաքականություն վարելու հնարավորությունից: Խորհուրդների իշխանության տարիներին վճարահաշվարկային հարաբերությունները հիմնված էին թղթային փոխանցումների վրա ն բազմատեսակությամբ աչքի չէին ընկնում. փոխանցումները իրականացվում էին ավիզոների միջոցով, որոնց օգտագործումը շատ անարդյունավետ էր: Վճարային ավիզոներով գործող համակարգը անհուսալի էր, ցուցաբերած ծառայությունների ցանկը՝ սահմանափակ: Դրա մասին վկայում են խոշոր ծավալի զեղծարարություններ, մասնավորապես աչքի են ընկնում այդպես կոչված հայտնի «չեչնյան ավիզոներ» զեղծարարությունը: Արդյունավետ գործող վճարահաշվարկային համակարգը յուրաքանչյուր պետության տնտեսության կարնորագույն տարրերից մեկն է: Պետության ֆինանսական համակարգի կայունությունը ուղղակիորեն կապված է ներքին վճարահաշվարկային համակարգի կայունության հետ: Վճարահաշվարկային համակարգում առկա խոչընդոտները նվազեցնում են հասարակության վստահությունը ֆինանսական ոլորտի նկատմամբ: Մատակարարված ապրանքների (ծառայությունների) դիմաց ժամանակին ն ապահովագրված ձնով միջոցների ստացումը ոչ միայն հանդիսանում է շուկայի սուբյեկտների արդյունավետ տնտեսական գործունեության պայմաններից մեկը, այլ նան անհրաժեշտ է տնտեսության ֆինանսական ոլորտի նորմալ գործունեության ապահովման համար: Վճարահաշվարկային համակարգի կառուցվածքը ն կազմակերպման ձնը ազդում է դրամաշրջանառության վրա: Վճարահաշվարկային համակարգի ն մասնավորապես միջբանկային հաշվարկների արդյունավետ կազմակերպման արդյունքում հեշտանում է բանկերի կողմից լիկվիդայնության կառավարումը, աննպատակահարմար են դառնում ավելորդ դրամական պահուստների կուտակումը, ինչը իր հերթին բարենպաստ պայմաններ է ստեղծում դրամավարկային ծրագրավորման համար: Վերջին տարիներին՝ բանկային տեխնոլոգիաների կտրուկ զարգացմանը զուգահեռ, կտրուկ աճ է տեղի ունեցել ֆինանսական ոլորտում, մասնավորապես՝ աճել են իրականացվող վճարումների քանակները ն ծավալները ն ավելի արագ են սկսել տեղաշարժվել միջոցները վճարահաշվարկային համակարգերում: Նման պայմաններում ոչ արդյունավետ գործող վճարահաշվարկային համակարգը կարող է հանդիսանալ ֆինանսական ցնցումների ն պրոբլեմների պոտենցիալ աղբյուր ոչ միայն տվյալ համակարգի, այլ նան ֆինանսական համակարգի մյուս օղակների համար: Այդ պատճառով է, որ վճարահաշվարկային համակարգերի ստեղծման ն զարգացման աշխատանքներին տրվում է բարձր նախապատվելիություն: Վճարահաշվարկային համակարգի արդյունավետությունը կարնոր է ոչ միայն առանձին պետության համար, այլ նան կրում է միջազգային կարնորություն, քանի որ վճարումների ծավալների մեջ մեծ մաս են կազմում միջպետական փոխանցումները: Չնայած վճարահաշվարկային համակարգի կառուցվածքը ն գործունեությունը հիմնականում որոշվում է շուկայի պահանջարկներով, այնուամենայնիվ նրա ընդհանուր կառուցվածքը շատ դեպքերում կախված է պատմական գործոններից: Պետության յուրահատկությունները, զարգացման մակարդակը ազդում են նան վճարահաշվարկային համակարգի զարգացման ուղղությունների վրա՝ դարձնելով այն ունիկալ: Համակարգը այնպես պետք է կառուցվի, որպեսզի առավելագույնը բավարարի օգտագործողների կարիքներին: Ցանկացած վճարահաշվարկային համակարգ զարգանում է ամենապարզից դեպի նոր տեխնոլոգիաներով, նոր հիմունքներով օժտված բարդ կոմպլեքս համակարգ:

Չեկեր Պլաստիկ քարտեր Կրեդիտային փոխանցումներ

Հայաստան

Մեծ Բրիտանիա

Շվեդիա

Իտալիա

Ֆրանսիա

Ուղղակի դեբետագրում Բելգիա

Նկար 1. Կիրառվող գործիքնեռի համեմատական դիագրամա Ինչ վերաբերվում է բանկերի կողմից մատուցվող վճարային ծառայություններին, ապա մինչն վերջին ժամանակներս վճարումների ժամանակ օգտագործվող վճարումների հիմնական գործիքը վճարման հանձ-

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

նարարականն է, որը չնայած տարածված է համարյա բոլոր երկրներում, բայց կիրառվում է այլ վճարային գործիքների հետ համատեղ: Եթե բերելու լինենք վերը նշված գործոնները (հանգամանքները), ապա կարելի է հետնություն անել, որ վճարային համակարգի վերակառուցման անհրաժեշտությունը բխում է հետնյալ հիմնական պատճառներից. ա) Հայաստանի Հանրապետության տարածքում վճարումների կատարման ժամկետների կրճատում: բ) Վճարային գործիքների ն գործառնությունների կանոնակարգում: գ) Վճարային համակարգերում նոր տեխնոլոգիաների կիրառում: Վճարահաշվարկային համակարգերի զարգացման աշխատանքներում կարնորվում է Կենտրոնական բանկերի դերը, քանի որ կենտրոնական բանկերն են պահպանում ֆինանսական համակարգի ն նրա կարնորագույն տարրերից մեկի՝ վճարահաշվարկային համակարգի կայունությունը ն հիմնականում դրանց վրա է դրվում վճարահաշվարկային համակարգերի կարգավորման ն վերահսկման խնդիրների իրականացումը: ՀՀ կենտրոնական բանկը նույնպես «Կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն աշխատանքներ է տանում միջազգային չափանիշներին համապատասխանող գործուն վճարահաշվարկային համակարգի ստեղծման, զարգացման ն պահպանման ուղղությամբ: Արդեն մշակվել ն ներդրվել է բանկային համակարգում Շ8ՃN6է միջբանկային համակարգչային ցանցը: Շ8ՃN6է ցանցի հիման վրա մշակվեց ն մոտ ութ տարի շահագործվում է էլեկտրոնային վճարումների համակարգը, որում ընդգրկված են աշխատում են ՀՀ տարածքում գործող բանկերը, ՀՀ Գանձապետական համակարգը ն վճարահաշվարկային ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունները: Միջազգային բանկային կապերի զարգացման շրջանակներում ՀՀ կենտրոնական բանկը ն ՀՀ տարածքում գործող առնտրային բանկերը միացան համաշխարհային միջբանկային հեռահաղորդակցման Տ.Մ.|.Բ.1. համակարգին ն ներկայումս միջազգային վճարումների ճնշող մասը իրականացվում են այդ համակարգի միջոցով: Ներկայումս ՀՀ տարածքում գործում են այնպիսի միջազգային վճարային համակարգեր, ինչպիսիք Մ6Տէ6rո Սոiօո, Mօո6y ՕrՅո, ՍոiՏէr6Յո ն Է2քr6ՏՏ, ստեղծվել ն գործում է «Ճո6|iւ» դրամական միջոցների փոխանցման համակարգը, իրականացվում է մեծ տարածում ունեցող միջազգային վճարային պլաստիկ քարտերի թողարկումը ն սպասարկումը: ՀՀ կենտրոնական բանկի քաղաքականությունը ուղղված է հետնյալին՝ կառուցել այնպիսի համակարգ, որը առավելագույնս բավարարի օգտագործողների պահանջներին, լինի հուսալի, էֆեկտիվ, նվազագույն ռիսկերով, որ հաշվարկների մեջ ներգրավված մեկ օղակի խափանման դեպքում չխափանվի ամբողջ համակարգը:

1.3. Հայաստանի վճարահաշվարկային համակարգի զարգացման փուլերը Վերջին տարիների ընթացքում վճարային համակարգի կառուցման, վերահսկման ն կատարելագործման ուղղությամբ տարված աշխատանքները համոզիչ ապացույց են այն փաստի, որ Հայաստանի վճարային համակարգը պոտենցիալ հնարավորություն ունի մոտ ապագայում բավարարելու իր առջն դրված պահանջները: 1994թ. լուրջ աշխատանքներ ձեռնարկվեցին միջբանկային հաշվարկային համակարգում համակարգային ռիսկը վերացնող համապատասխան տեխնոլոգիական փոփոխությունների կատարման ուղղությամբ: Մասնավորապես Հայաստանի Հանրապետության խոշոր առնտրային բանկերը 1995թ. հունվարի 1-ից անցան իրենց բաժանմունքների հետ հաշվարկների «հիերարխիկ», համակարգին, որը հնարավորություն ստեղծեց նրանց վարելու «մասնաճյուղերի», հաշիվները, ինչպես ընդունված է միջազգային բանկային պրակտիկայում:

Կենրոնական բանկ

ԲԱՆԿ 1

ԲԱՆԿ 2

Մասնաճյուղ

Մասնաճյուղ

Նկար 2. ՀՀ բանկային համակարգի կառուցվածքը ԽՍՀՄ փլուզումից հետո փլուզվեց նան նախկինում գործող միասնական վճարահաշվարկային բանկային համակարգը, ինչը Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի առջն ծառացրեց մի շարք հիմնախնդիրներ, մասնավորապես՝ հանրապետությունում ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների փոխադարձ հաշվարկների գծով մեծ չափերի հասնող չվճարումները, միջբանկային հաշվարկները կանոնակարգող իրավական դաշտի բացակայությունը, բանկային համակարգի տեխնիկական թերի հագեցվածությունը, էներգետիկ ճգնաժամը, փոստային առաքումների համակարգի կաթվածահար վիճակը ն այլն: Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի կողմից տարվել են զգալի աշխատանքներ, ուղղված վերոհիշյալ հարցերի լուծման ն նորաստեղծ անկախ հանրապետությունում նոր պայմաններից ելնելով՝ նոր վճարահաշվարկային հարաբերությունների կերտման, միջբանկային հաշվարկների կատարելագործման ուղղությամբ:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Ելնելով Հայաստանի Հանրապետության տարածքում իրականացվող վճարային գործառնությունների բաշխման անհամաչափությունից՝ Հայաստանի Հանրապետության վճարահաշվարկային համակարգի զարգացումը որոշվել էր իրականացնել 3 փուլով հետնյալ նախապատվելիությամբ՝ ա) վճարահաշվարկային արարողակարգերի կարգավորում՝ հիմնականում Երնան քաղաքում («միջբանկային փոստի» ներդրում, քլիրինգային համակարգի ստեղծում) (1994) բ) «նույնաքաղաքային» (միննույն շրջանում իրականացվող) վճարային արարողակարգերի կարգավորում («նույնաքաղաքային» վճարումների համակարգի ստեղծում) (1995) գ) միջտարածաշրջանային վճարահաշվարկային արարողակարգերի կարգավորում, ինչպես նան Հայաստանի Հանրապետությունում ժամանակակից վճարահաշվարկային համակարգերի ստեղծում (փորձնական էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ստեղծում, Շ8ՃN6է միջբանկային համակարգչային ցանցի ստեղծում, 8ՃNԽMՃ|Լ էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ստեղծում, արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների համակարգի նախագծում ն մշակում) (1997 - 2000): Վերջին ժամանակահատվածում ՀՀ բանկային համակարգի զարգացման ուղիներից մեկը եղել է նան միջազգային վճարային համակարգերի փոխհամագործակցության գործընթացը, մասնավորապես՝ այս տարիների ընթացքում սկսվել է ՏՄ|Բ1 միջազգային հեռահաղորդակցման համակարգին անդամակցության գործընթացը, «Արմենիան քարդ» միասնական վճարային համակարգի ստեղծումը ն ներդրումը, ՀՀ տարածքում գործող բանկերի անդամակցություն միջազգային վճարային պլաստիկ քարտերի համակարգերում, r6էՅi| բիզնեսի զարգացում (2000 -2003): Չնայած «միջբանկային փոստի» ներդրմամբ որոշ չափով բարելավվեց բանկային վճարումների ապահովությունը, կայունացվեցին փաստաթղթերի միջբանկային առաքումները, սակայն դա սկզբունքորեն չէր լուծում վճարումների արագացման հարցը: ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից կատարված բարեփոխումներից թերնս ամենանշանակալին կարելի է համարել քլիրինգային համակարգի ներդրումը: Այդ համակարգը գործում է ՀՀ կենտրոնական բանկում 1994 թվից՝ մեկ սեանսով, իսկ 1995 թվից՝ երկու սեանսով ն որի ներդրմամբ՝ ա) պարզեցվեցին ն հեշտացվեցին կենտրոնական բանկի ն առնտրային բանկերի աշխատանքները (նվազեցվեց թղթային հանձնարարականների մշակման ծավալները) բ) բանկերի համար հնարավորություն ստեղծվեց կենտրոնական բանկում իրենց ունեցած ավելի փոքր լիկվիդային միջոցներով կատարել ավելի մեծ ծավալով վճարումներ: Զուտ հաշվարկների կիրառումը բանկերին հնարավորություն է տվել վճարումները իրականացնել իրենց թղթակցային հաշիվներում ավելի պակաս միջոցների առկայության դեպքում: Հաշվի առնելով լեռնային շրջաններից Երնան վճարային փաստաթղթերի առաքման հիմնախնդիրները, մասնավորապես՝ ձմեռային ժամանակահատվածում, ինչպես նան միջբանկային հաշվարկների արագացման նպատակով 1994թ. մշակվեց ն 1995թ. ներդրվեց «նույնաքաղաքային» վճարումների համակարգը, որը թույլ տվեց նույն քաղաքում (շրջանում) մեկ բանկի մասնաճյուղից մյուս բանկի մասնաճյուղ կատարվող վճարումները իրականացնել առավելագույնը 5 բանկային օրվա ընթացքում (նախկին 10 օրվա փոխարեն)՝ օգտագործելով տեղեկատվության հաղորդման էլեկտրոնային կապը (ԲՄՕ ԷMՃ|Լ): Եթե 1993 - 1994թթ. կենտրոնական բանկի կողմից իրականացվում էին քայլեր, որոնք ուղղված էին վճարային համակարգում առօրյա խնդիրների լուծմանը, ապա 1994թ. վերջից սկսեցին մշակվել հեռանկարային ծրագրեր, մասնավորապես. ա) վճարահաշվարկային համակարգի բարելավման ն հետագայում Հայաստանի Հանրապետությունում էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ներդրման նպատակով 1994թ. սկսվեցին աշխատանքներ Հայաստանի Հանրապետությունում միջբանկային համակարգչային ցանցի ստեղծման ուղղությամբ բ) 1995թ. սկսած աշխատանքներ տարվեցին Հայաստանի Հանրապետության ամբողջ տարածքում էլեկտրոնային վճարումների գլոբալ համակարգի ստեղծման ն ներդրման ուղղությամբ: 1997թ. ընթացքում Հայաստանի Հանրապետությունում ներդրվեց Շ8ՃN6է միջբանկային համակարգչային ցանցը, որին միացվել են ՀՀ կենտրոնական բանկը, ՀՀ տարածքում գործող առնտրային բանկերի գլխամասերը ն մասնաճյուղերը: Մշակվել է էլեկտրոնային վճարումների համակարգի (8ՃNԽMՃ|Լ) ծրագրային ապահովման տարբերակը, որը 1997թ-ից տեղակայվել է Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկում ն Շ8ՃN6է միջբանկային համակարգչային ցանցին միացված 20 բանկերում ն բանկերի 3 մասնաճյուղում, որոնցից 14 բանկ անցել են էլեկտրոնային վճարումների համակարգով ռեալ վճարումների կատարմանը: Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում, վերջինիս ն Հայաստանի Հանրապետության միջն իրականացվող վճարումների ժամկետները կրճատելու նպատակով ՀՀ կենտրոնական բանկի օգնությամբ ԼՂՀ-ում ստեղծվեց ն ՀՀ կենտրոնական բանկի Շ8ՃN6է ցանցին միացվեց ԼՂՀ միջբանկային համակարգչային ցանցը: Ցանցին միացվել է Արցախ բանկը ն նրա 5 մասնաճյուղեր, ինչպես նան ԼՂՀ-ում գործող առնտրային բանկերի մասնաճյուղերը: Հայաստանի Հանրապետության բանկերի կողմից ընդլայնվեց առաջարկվող ծառայությունների ցանկը՝ մի շարք բանկերի կողմից սկսեցին սպասարկվել ն տրամադրվել ճանապարհային չեկեր, միջազգային պլաստիկ քարտեր, ինչպես նան ստեղծվեց պլաստիկ քարտերով վճարումների առաջին հայկական համակարգը: 1997թ. ընթացքում Հայներարտբանկը, իսկ հետագայում նան այլ առնտրային բանկերը միացան ՄԷՏ1ԷԲN ՍN|ՕN միջազգային հեռագրային փոխանցումների համակարգին, ինչը թույլ տվեց առավել արագ ն ապահով կերպով իրականացնել հաճախորդների դրամական փոխանցումները: Ներկայումս Հայներարտբանկը ն Հայէկոնոմբանկը հանդես են գալիս որպես ՄԷՏ1ԷԲN ՍN|ՕN միջազգային հեռագրային փոխանցումների համակարգի լիիրավ անդամներ: Ուսումնասիրելով 2000 - 2003 թթ. ժամանակահատվածը նկատելի է, որ ՀՀ տարածքում գործող բանկային համակարգի կողմից ընդհանուր առմամբ մեծ առաջընթաց է գրանցվել թե ծառայությունների

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

մատուցվող տեսականու ավելացման, թե հաճախորդների սպասարկման բնագավառում, թե միջազգային վճարային հարաբերությունների զարգացման բնագավառում: 2001թ. սկսած մշակվել ն ներդրվել է միասնական պլաստիկ քարտերի «Արմենիան Քարդ» վճարային համակարգը, ինչը թույլ տվեց իրականացնել անկանխիկ վճարումները պլաստիկ քարտերի միջոցով ՀՀ տարածքում: Ներկայումս շարունակվում են աշխատանքները էլեկտրոնային վճարումների համակարգի զարգացման ուղղությամբ: Կատարվել են մի շարք նոր մշակումներ՝ կապված համակարգի աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման ն նոր տեսակի հաղորդագրությունների ներդրման հետ:

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4.

Վճարահաշվարկային համակարգի ստեղծման պատմությունն ու հիմնական հասկացությունները: Բնութագրել վճարահաշվարկային համակարգի դերը երկրի տնտեսության մեջ: Հայաստանի Հանրապետության վճարահաշվարկային համակարգը ն Հայաստանի վճարահաշվարկային համակարգի զարգացման փուլերը: Տալ վճարահաշվարկային համակարգի հասկացության բնորոշումը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 2. ԴՐԱՄԱՎԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ ԵՎ

ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

• • • • • • •

Թեմայի նպատակն է` ներկայացնել դրամավարկային քաղաքականության իրականացման նպատակով կիրառվող լծակները (գործիքները) ն դրանց ազդեցությունը վճարահաշվարկային համակարգի վրա: Նկարագրվելու են ՀՀ կենտրոնական բանկի հիմնական գործառույթները վճարահաշվարկային բնագավառում ն դերը հաշվարկներում: Քննարկվելու են վճարումների ժամկետների կրճատման հարցերը ն նրանց ազդեցությունը տնտեսության վրա, ՀՀ ԿԲ կողմից տրամադրվող վարկերի դերը, ամփոփ ձնով ներկայացվելու է վճարահաշվարկային բնագավառը կարգավորող օրենսդրական դաշտը, դրանցով կարգավորվող իրավահարաբերությունները: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ բացատրել ՀՀ կենտրոնական բանկի հիմնական գործառույթները վճարահաշվարկային բնագավառում բացատրել վերը նշված գործառույթներ իրականացման մեխանիզմները հասկանալ կիրառվող դրամավարկային գործիքների ազդեցությունը վճարումների վրա ներկայացնել վճարումների իրականացման ժամկետների կրճատման փոխազդեցությունը տնտեսության վրա ն սպառնացող ռիսկերը բացատրել Կենտրոնական բանկերի դերը հաշվարկներում ներկայացնել վճարահաշվարկային բնագավառը կարգավորող օրենսդրական ն իրավական դաշտը ներկայացնել վճարային ծառայություններ մատուցող հաստատությունների մասին հակիրճ տեղեկություններ (Կենտրոնական բանկ, բանկեր, Հայփոստ, այլ կազմակերպություններ):

2.1. ՀՀ կենտրոնական բանկի հիմնական գործառույթները վճարահաշվարկային բնագավառում •

•

•

• • •

Վճարահաշվարկային բնագավառում ԿԲ-ի կողմից իրականացվող գործառույթներն են՝ Վճարահաշվարկային հարաբերությունների կանոնակարգում ն կարգավորում, ըստ որի կենտրոնական բանկը մասնակցում է վճարային հարաբերությունները կանոնակարգող օրենքների նախագծերի մշակմանը, ինչպես նան ընդունում է բանկերի համար պարտադիր բնույթ կրող հաշվարկները կարգավորող կանոնակարգիչ ակտեր: Վճարահաշվարկային համակարգերի ստեղծում, զարգացում, վճարահաշվարկային համակարգերի գործունեության վերահսկում: Այս ֆունկցիան սահմանված է «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքով, որի համաձայն Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի խնդիրն է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործուն վճարահաշվարկային համակարգի ստեղծումն ու զարգացումը: Դրանով է պայմանավորված կենտրոնական բանկի ակտիվ դերը Հայաստանում վճարահաշվարկային համակարգի զարգացման գործում, մասնավորապես՝ Հայաստանի Հանրապետությունում գործող վճարահաշվարկային համակարգերի նախագծման, դրանց գործունեության պայմանների ն կանոնների սահմանման, դրանց ադմինիստրավորման, տեխնիկա-ծրագրային ապահովման, անվտանգության արարողակարգերի մշակման, շահագործման մեջ: Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկը իրականացնում է վճարահաշվարկային համակարգերի պարբերական ստուգումներ, որոնց ընթացքում ուշադրություն է դարձվում ինչպես վճարումների ժամանակին կատարմանը, այնպես էլ սահմանված կանոնների պահպանմանը: Խախտումների հայտնաբերման դեպքում բանկերից գանձվում են տուգանքներ համապատասխան նորմատիվ ակտերով սահմանված կարգով ն չափով: Վճարահաշվարկային ծառայությունների մատուցում: Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկը վճարահաշվարկային ծառայություններ է մատուցում միայն բանկերին, ՀՀ կառավարությանը ն որոշ հասարակական հիմնադրամներին: Ոչ բանկ կազմակերպությունները, իրավաբանական ն ֆիզիկական անձինք սպասարկվում են Հայաստանի Հանրապետությունում գործող առնտրային բանկերում ն ֆինանսական կազմակերպություններում: Դրամավարկային քաղաքականության իրականացման նպատակով կենտրոնական բանկի լծակներից առնվազն երեքը այս կամ այն չափով կապված են կենտրոնական բանկերում առնտրային բանկերի հաշիվների մնացորդների հետ: Այդ լծակները հետնյալն են. Կենտրոնական բանկում առնտրային բանկերի թղթակցային հաշիվները: Կենտրոնական բանկում պարտադիր պահուստների չափը: Առնտրային բանկերի հաշիվների մնացորդների վրա հաշվեգրվող տոկոսագումարը: Նշված լծակների ազդեցությունը տնտեսության վրա մակրոտնտեսական մակարդակով կատարվում է Կենտրոնական բանկում առնտրային բանկերի թղթակցային հաշիվներում ունեցած դրամական միջոցների ծավալի փոփոխման միջոցով, քանի որ այդ միջոցները հաշվարկային օրվա ընթացքում Կենտրոնական բանկի կողմից դրամական միջոցների առաջարկի պոտենցիալ աղբյուր են: Հետնաբար Կենտրոնական բանկի կողմից այդ միջոցների կառավարումը կարելի է դիտարկել որպես դրամի առաջարկի ոլորտում վերջինիս վարած քաղաքականության բաղկացուցիչ մաս: Եթե Կենտրոնական բանկը առնտրային բանկերին թույլատրում է օգտագործել պարտադիր պահուստները օրական վճարումների իրականացման համար, ն եթե պահուստների չափը ավելի մեծ է վճարումների ծավալից, ապա հաշվարկների իրականացման համար «կենտրոնական բանկի դրամի» օգտագործման այընտրանքային արժեքը բանկային հատվածի համար շատ փոքր է ն նույնիսկ կարող է հավասարվել զրոյի: Մյուս կողմից, եթե սահմանված է պարտադիր պահուստների փոքր սահման, ապա հաշվարկների իրականացման համար «կենտրոնական բանկի դրամի» օգտագործման այընտրանքային

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

արժեքը կարող է մոտենալ կամ նույնիսկ հավասարվել կենտրոնական բանկի մեկօրյա վարկերի միջբանկային շուկայի տոկոսադրույքին: Պարտադիր պահուստների չափը կարող է ժամանակի ընթացքում փոփոխվել՝ վճարային համակարգի վրա որոշակի ազդեցություն թողնելով: Օրինակ, պարտադիր պահուստների չափի նվազեցումը կարող է հանգեցնել վճարումների իրականացման համար կենտրոնական բանկի կողմից նախատեսված դրամական միջոցների պահպանման այլընտրանքային արժեքի աճին: Հնարավոր են դեպքեր, երբ բանկերի պահուստները պահվում են առանձին (հատուկ) հաշիվներում, որոնք վճարումների համար չեն կարող օգտագործվել: Դա հիմանականում կատարվում է հաճախորդների վճարումների իրականացման դեպքում դրամական միջոցների անբավարարության ժամանակ՝ որպես պահեստային միջոցներ օգտագործելու նպատակով: Երբեմն այդ հաշիվները օգտագործվում են նան բանկերի վարկավորման, պետական պարտքի ֆինանսավորման նպատակներով: Լինելով ոչ փոխարկելի ն հետնաբար չհանդիսանալով միջբանկային վճարումների ժամանակ որպես դրամական ակտիվ՝ այդ միջոցները փաստորեն վճարումների իրականացման համար պիտանի չեն: Հետնաբար սառեցված միջոցները չեն հանգեցնում վճարումների համար օգտագործվող կենտրոնական բանկի դրամական միջոցների այլընտրանքային արժեքի նվազեցմանը ն այդ իսկ պատճառով դրանց կարելի է դիտարկել որպես այդ արժեքի աճի գործոն, եթե համեմատելիս լինենք այն ռեժիմների հետ, որոնք նախատեսում են հաշվարկներում նշված միջոցների օգտագործման հնարավորությունը: Ի վերջո կենտրոնական բանկում առնտրային բանկերի ունեցած մնացորդների վրա հաշվարկվող տոկոսադրույքը այդ մնացորդների օգտագործման այլընտրանքային արժեքի վրա նույնպես մեծ ազդեցություն ունի: Այդպիսի տոկոսադրույքի հաշվեգրման դեպքում կարելի է ենթադրել, որ բանկերի թղթակցային հաշիվները կենտրոնական բանկում կհամալրվեն, ինչը վճարումների ժամանակ օգտագործվող միջոցների ծավալի մեծացման հնարավորություն կտա (պայմանով, որ կենտրոնական բանկը թույլատրում է միջոցների օգտագործումը վճարումներ կատարելիս):

2.2. Կենտրոնական բանկի վարկերը Կենտրոնական բանկի կողմից տրամադրվող վարկերը, ինչպես նան REPՕ գործառնությունները, դրամի առաջարկի կարնորագույն աղբյուրներից են: Վճարային համակարգի վերլուծության համար նպատակահարմար է այդ վարկերը բաժանել մինչն հաջորդ աշխատանքային օրը տրամադրվող ն ավելի երկարաժամկետ վարկերի ինչպես նան աշխատանքային օրվա ընթացքում տրամադրվող վարկերի: Դիտարկվող վարկերի մի մասն իրենցից ներկայացնում են օվերդրաֆտով ուղղակի կրեդիտավորում, մինչդեռ մնացածները կրում են անուղղակի բնույթ, կամ, այլ կերպ ասած, կենտրոնական բանկի կողմից աշխատանքային օրվա վերջում կատարվող սովորական հաշվապահական գրանցումների կողմնակի արդյունք են: Վերը նշված վարկերն ազդում են կենտրոնական բանկում միջոցների պահպանման այլընտրանքային արժեքի վրա առնվազն երեք եղանակով. առաջին հերթին դա կատարվում է վարկի դիմաց տոկոսների վճարման միջոցով: Երկրորդ՝ կարնոր նշանակություն ունեն վարկի տրամադրման պայմանները: Կենտրոնական բանկի կողմից վարկի տրամադրումը կարող է զուգորդվել արգելակիչ կամ խթանիչ միջոցառումներով: Օրինակ, որոշ կենտրոնական բանկեր կիրառում են այդ վարկերի ուղղակի նորմավորում՝ այդ թվում քվոտաների սահմանման միջոցով: Առաջանում են մի շարք ոչ գնային գործոններ, որոնք մեծացնում կամ նվազեցնում են կենտրոնական բանկի դրամական միջոցների ստացման համախառն ուղղակի կամ անուղղակի ծախքերը: Եվ երրորդ՝ վճարումների ժամանակ վարկերի օգտագործման վրա ազդեցություն են թողնում այդ վարկերի ժամկետները: Որոշ երկրներում վճարումների իրականացման համար առնտրային բանկի հաշվում միջոցների անբավարարության դեպքում կենտրոնական բանկը անմիջապես մարում է բանկի պարտավորությունը՝ ձնակերպելով դա որպես վարկ: Տեսականորեն վճարումների մարման համար վարկեր կարող են տրամադրվել ամբողջ աշխատանքային օրվա ընթացքում, իսկ օրվա վերջում վերջնական դիրքը (սալդոն) ցույց կտա մինչն հաջորդ օրը տրամադրվող վարկի փաստացի չափը: Եթե կենտրոնական բանկը մեկօրյա վարկերի դիմաց տոկոս է գանձում միայն աշխատանքային օրվա վերջի դրությամբ վարկի զուտ ծավալի վրա, ապա օրվա ընթացքում փաստորեն հնարավոր է մեծարժեք գումարների ստացումը որպես վարկ՝ զրոյական, կամ շատ փոքր տոկոսադրույքով: Կոնկրետ օրինակի համար կարելի է բերել Ֆեդերալ ռեզերվային համակարգի «հաշվարկային պատուհանը», որը ենթադրում է խիստ սահմանազատում մինչն հաջորդ աշխատանքային օրը տրամադրվող վարկերի ն մեկ աշխատանքային օրվա ընթացքում տրամադրվող վարկերի միջն: «Հաշվարկային պատուհանի» սահմաններում վարկերի տրամադրումն իրականացվում է աշխատանքային օրվա վերջում՝ 24 ժամով, մասնավորապես այն պատճառով, որպեսզի հնարավոր լինի խուսափել մինչն հաջորդ աշխատանքային օրը տրամադրվող վարկերը մեկ աշխատանքային օրվա ընթացքում տրամադրվող վարկերի հետ շփոթելուց, քանի որ հաշվի միջոցների գերածախսի փակման գրանցումն իրականացվում է օրվա վերջում: Կենտրոնական բանկի վարկերի մեկ այլ չափանիշ է այն մինիմալ ժամկետը, որի ընթացքում կարելի է վարկ ստանալ: Ինչ վերաբերվում է աշխատանքային օրվա ընթացքում տրամադրվող վարկերին, ապա ներկայումս միայն ԱՄՆ-ի ֆեդերալ ռեզերվային համակարգն է դրանց դիմաց տոկոսավճար պահանջում (1994 թ. ապրիլից): Այլ կենտրոնական բանկերը կամ ընդհանրապես այդպիսի վարկեր չեն տրամադրում (ՀՀ կենտրոնական բանկ) կամ տրամադրում են անվճար: Եթե աշխատանքային օրվա ընթացքում տրամադրված վարկերի օգտագործումը քանակական սահմանափակում ունի կամ ենթադրում է գրավի տրամադրում, ապա վարկի վերգրված արժեքը (8ոåíåííàÿ ñòîèոîñòü) աճի միտում կունենա: Հաշվարկների ժամանակ վճարումների ուշացումը կարող է մեծացնել կամ փոքրացնել կենտրոնական բանկի վարկերի ծավալը: Այդպիսի ուշացումների դեպքում կենտրոնական բանկի դրամական միջոցները կարող են ուղղվել ֆինանսական համակարգ կամ դուրս հանվել դրանից կամ օրվա ընթացքում կամ մինչն հաջորդ օրը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

2.3. Վճարումների ժամկետների կրճատման հարցերը Վճարային համակարգի ազդեցության գնահատումը տնտեսության վրա թերի կլիներ, եթե չարծարծվեին վճարումների ժամկետների կրճատման որոշ հարցեր: Խոսքը հիմնականում գնում է խոշորածավալ փոխանցումների համակարգերի մասին, քանի որ հիմնական ազդեցությունը տնտեսական ցուցանիշների վրա թողնում են այդ համակարգերը: Ժամանակակից պայմաններում համակարգչային տեխնիկայի կիրառումը հնարավորություն է ստեղծում վճարումներն իրականացնել նվազագույն ժամկետներում: Դրա, ինչպես նան ավտոմատացված քլիրինգային սեանսների հետնանքով քլիրինգային ժամանակահատվածի կրճատումը հանգեցնում են տարբեր տարածաշրջանների միջն ֆինանսական կապերի ամրապնդմանը, հետնաբար նան այդ տարածաշրջաններում ձնավորված տոկոսադրույքների հավասարեցմանը: Վերջին ժամանակահատվածում սկսել է զարգանալ վճարումների նոր տեսակը՝ հիբրիդային հաշվարկներ, որոնք կիրառման բավականին հետաքրքիր յուրահատկություններ ունեն, ն ներկայումս աշխատանքներ են ընթանում ՀՀ-ում տվյալ հաշվարկների կիրառման ուղղությամբ: Հիբրիդային հաշվարկների մասին ավելի մանրամասն ներկայացված է «Հաշվարկներ ն դրանց տեսակները» գլխում: Բացի դրանից, մակրոտնտեսական մակարդակում վճարային համակարգերի ներդրման հետնանքով մեծանում է միջբանկային դրամական շուկաների իրացվելիությունը: Այդպիսի համակարգերի զարգացումն, ամենայն հավանականությամբ, պատճառ կհանդիսանա դրամական շուկաների զարգացման համար: Չպետք է մոռանալ, որ ավելի բարձր լիկվիդային դրամական շուկայի գոյությունը ակնհայտորեն կմեծացնի կենտրոնական բանկի կողմից վարվող դրամավարկային քաղաքականության արդյունավետությունը: Վճարումների արագացման հետնանքով կփոքրանա նան կենտրոնական բանկում պահվող պահուստների նկատմամբ պահանջարկը, քանի որ այդ դեպքում միջբանկային վճարումները կարելի է իրականացնել կենտրոնական բանկում ունեցած միջոցների զգալիորեն ավելի քիչ ծավալի միջոցով: Հետնաբար կարելի է սպասել նան կենտրոնական բանկի մեկօրյա վարկերի նկատմամբ պահանջարկի կրճատում:

2.4. Կենտրոնական բանկի դերը հաշվարկներում Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կատարված վճարումների զգալի մասն իրականացվում է կենտրոնական բանկի միջոցով: Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում գործող համակարգերում վճարումներն իրականացվում են բանկերի կենտրոնական բանկում ունեցած թղթակցային հաշիվների միջոցով, որտեղ կենտրոնական բանկը հանդես է գալիս որպես վերջնահաշվարկի գործակալ: ՀՀ կենտրոնական բանկը, հանդիսանալով ՀՀ Կառավարության ֆինանսական գործակալ, կազմակերպում է պետական արժեթղթերի տեղաբախշումը ն դրանց մարումը: ՀՀ կենտրոնական բանկը պետական արժեթղթերի համակարգում հանդես գալով որպես Կենտրոնական Պահառու՝ վարում է Դիլերների «ԴԵՊՈ» հաշիվները, իրականացնում է պետական արժեթղթերի երկրորդային շուկայում կատարված գործարքների վերջնական հաշվարկները, ինչպես նան իրականցնում է դրանց մարումը:

2.5. ՀՀ օրենսդրական դաշտ Հայաստանի Հանրապետության անկախության ձեռքբերումից հետո ժամանակի խնդիր դարձավ նոր օրենսդրական դաշտի ձնավորումը, մասնավորապես բանկային համակարգում, քանի որ նախկին ԽՍՀՄ օրենսդրությունը ոչ միայն չէր համապատասխանում նոր պայմաններին, այլն ինչ որ տեղ խոչընդոտում էր նոր հարաբերությունների ձնավորմանն ու զարգացմանը: Այդ իսկ պատճառով 1993թ. սկսեց ձնավորվել Հայաստանի Հանրապետության նոր օրենսդրությունը: ՀՀ տարածքում վճարահաշվարկային գործառնությունները կանոնակարգվում են ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքով, օրենքներով, այլ նորմատիվ ակտերով, փոխադարձ պայմանագրերով ու համաձայնագրերով: Կարնոր նշանակություն ունի հատկապես ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգիրքը (01.01.1999թ.), որը կանոնակարգում է քաղաքացիական իրավահարաբերությունները, այդ թվում՝ ընդհանուր առմամբ կանոնակարգում է նան բանկային, ֆինանսական, վճարահաշվարկային, արժեթղթերի, պահատվական (ավանդատնային) ն այլ բնագավառները: ՀՀ վճարահաշվարկային բնագավառի կարնորագույն մասնակիցն է հանդիսանում ՀՀ կենտրոնական բանկը, որի խնդիրները, իրավասությունները, գործունեությունը ն պատասխանատվությունները վճարահաշվարկային ն այլ բնագավառներում սահմանվում են «ՀՀ կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքով (30.06.1996թ.): Բանկերը հանդիսանում են ՀՀ վճարահաշվարկային բնագավառի հիմանական մասնակիցները, որոնց ՀՀ տարածքում ստեղծման, գրանցման, արտոնագրման, գործունեության կարգավորման ն դադարեցման, ինչպես նան վերահսկողության կարգը ն պայմանները սահմանվում են «Բանկերի ն բանկային գործառնությունների մասին» ՀՀ օրենքով (30.06.1996թ.): Բանկային բնագավառի կանոնակարգիչ ակտերից են հանդիսանում «Բանկերի ն վարկային կազմակերպությունների սնանկության մասին» ՀՀ օրենքը (30.11.2001թ.), «Բանկային գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենքը (14.10.1996թ.), ՀՀ կենտրոնական բանկի նորմատիվ ակտերը (կանոնակարգերը): 2000թ. ՀՀ կենտրոնական բանկը, համաձայն զարգացման հայեցակարգի, կատարել է մի շարք նորամուծություններ, որոնց էությունը կայանում էր ֆինանսական շուկայի մասնակիցներին «տարանջատելու» մեջ: 2001թ. Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել են մի շարք օրենքներ, մասնավորապես «Վարկային կազմակերպությունների մասին», «Լիցենզավորման մասին» օրենքները, համաձայն որոնց, ՀՀ ֆինանսական շուկայի մասնակիցները բաժանվում են երեք հիմնական մասի՝ առնտրային բանկեր, վարկային կազմակերպություններ ն վճարահաշվարկային ծառայություններ մատուցող կազմակերպություններ: ՀՀ վճարահաշվարկային բնագավառի մասնակից է հանդիսանում նան Հայփոստն իր բաժանմունքներով, քանի որ իրականացնում է դրամական փոխանցումներ ինչպես ՀՀ տարածքում, այնպես էլ հանրապետությունից դուրս՝ համաձայն ՀՀ Կառավարության համաձայնագրերի:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

• • • • • • • • •

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ՀՀ տարածքում կրեդիտային փոխանցումները (թղթային ն էլեկտրոնային) կանոնակարգվում են «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքով (09.01.1997թ.), իսկ մյուս գործիքների կանոնակարգումն իրականացվում է ՀՀ կենտրոնական բանկի նորմատիվային ակտերով ն մեթոդական ցուցումներով՝ ՀՀ օրենսդրության սահմաններում: ՀՀ տարածքում միջբանկային փոխանցումների, ինչպես նան ՀՀ բյուջե ն սոցիալական ապահովվածության ն կենսաթոշակային ֆոնդ ուղղված վճարումների ժամկետները սահմանված են ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի 25.04.2000թ. թիվ 96 որոշումով: Բանկ-հաճախորդ ն բանկ - բանկ փոխհարաբերությունները կարգավորվում են պայմանագրերով՝ գործող օրենսդրության սահմաններում: Վերջին տարիների ընթացքում ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից համալիր միջոցառումներ են ձեռնարկվել՝ ուղղված վճարումների մեխանիզմների բարելավվմանը մի կողմից, ն վճարահաշվարկային հարաբերությունների կանոնակարգմանը՝ մյուս կողմից: Համաձայն «ՀՀ կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի, ՀՀ Կենտրոնական բանկի խնդիրներն են՝ Հայաստանի Հանրապետության բանկային համակարգի կայունության, իրացվելիության, վճարունակության ն բնականոն գործունեության համար անհրաժեշտ պայմաններ ապահովելը գործուն վճարահաշվարկային համակարգ ստեղծելն ու զարգացնելը: Իր խնդիրներն իրագործելու նպատակով Կենտրոնական բանկը, համաձայն օրենքի, սահմանված կարգով իրականացնում է հետնյալ գործառույթները՝ թողարկում է Հայաստանի Հանրապետության արժույթը, կազմակերպում ն կարգավորում է դրամաշրջանառությունը իրականացնում է կառավարության բանկային սպասարկումը հանդիսանում է կառավարության ֆինանսական գործակալն ու խորհրդատուն լիցենզավորում է բանկերը, օրենքով նախատեսված դեպքերում՝ նան այլ անձանց, կարգավորում ն վերահսկում է դրանց գործունեությունը որպես վերջին ատյանի վարկատու վարկեր է տրամադրում բանկերին կարգավորում ն վերահսկում է վճարահաշվարկային համակարգի գործունեությունը, այդ թվում բանկ չհանդիսացող կազմակերպություններին տիրապետում, օգտագործում ն տնօրինում է Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պահուստները: Ելնելով վերը նշվածից, վճարահաշվարկային բնագավառի իրավական դաշտի ձնավորման կարնորագույն դերը վերապահված է ՀՀ կենտրոնական բանկին:

2.6. Վճարային ծառայություններ մատուցող հաստատություններ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում հաճախորդների վճարահաշվարկային սպասարկումն իրականացվում է հիմնականում բանկերի կողմից: Վերջին ժամանակահատվածում ՀՀ ֆինանսական շուկայի զարգացմանը զուգընթաց ստեղծվել են նոր մասնակիցներ՝ վարկային կազմակերպություններ, պրոցեսինգային ընկերություններ, քլիրինգային պալատներ, դրամական միջոցների փոխանցում իրականացնող կազմակերպություններ, որոնց գործունեությունը լիցենզավորվում է Ազգային ժողովի կողմից 2002թ. ընդունված «Լիցենզավորման մասին» ՀՀ օրենքի դրույթների համաձայն:

2.6.1. Կենտրոնական բանկի դերը Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկը կազմավորվել է նախկին ԽՍՀՄ Պետբանկի հիման վրա. Հայաստանի Հանրապետության նախագահի 1991թ.-ի հրամանագրով ԽՍՀՄ Պետբանկի Հայաստանի մասնաճյուղը դարձել է ՀՀ Պետ. բանկ, իսկ 1993թ.-ի «ՀՀ կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքով՝ ՀՀ կենտրոնական բանկ: ՀՀ կենտրոնական բանկի գործառույթները վճարահաշվարկային բնագավառում սահմանված են «Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքով: Համաձայն «Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի մասին» օրենքի, Կենտրոնական բանկի հիմնական խնդիրը Հայաստանի Հանրապետությունում գների կայունության ապահովումն է, որի իրագործման նպատակով Կենտրոնական բանկը մշակում, հաստատում ն իրականացնում է դրամավարկային քաղաքականության ծրագրերը: Վերոհիշյալ օրենքով ՀՀ կենտրոնական բանկին է պատկանում Հայաստանի Հանրապետության տարածքում օրինական վճարամիջոց հանդիսացող թղթադրամի ն մետաղադրամի թողարկման ն շրջանառությունից հետկանչման մենաշնորհը: Չնայած ՀՀ կենտրոնական բանկը շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող հաստատություն է, չի սպասարկում ոչ-բանկ հաստատություններին (բացառությամբ որոշ հասարակական ֆոնդերի) ն ֆիզիկական անձանց ն միջբանկային շուկայում հանդես է գալիս բացառապես իր հիմնական խնդիրն իրագործելու սահմաններում, այնուամենայնիվ վարում է ՀՀ տարածքում գործող բանկերի թղթակցային հաշիվները, վճարահաշվարկային ծառայություններ է մատուցում վերջիններիս, հանդիսանում է Կառավարության բանկային գործակալը: Համաձայն վերոհիշյալ օրենքի, ՀՀ կենտրոնական բանկի խնդիրներից մեկն է հանդիսանում գործուն վճարահաշվարկային համակարգի ստեղծումն ու զարգացումը, որի իրագործման նպատակով կենտրոնական բանկը կարգավորում ն վերահսկում է վճարահաշվարկային համակարգի գործունեությունը, այդ թվում՝ վճարահաշվարկային ծառայություններ մատուցող ոչ բանկ կազմակերպությունների գործունեությունը: ՀՀ կենտրոնական բանկն իրականացնում է միջբանկային փոխանցումների վերջնական հաշվարկները ն որպես միջբանկային փոխանցումների համակարգերի սեփականատեր, իրականացնում է վերահսկողություն այդ համակարգերի մասնակիցների նկատմամբ:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ՀՀ կենտրոնական բանկն ունի երեք կառուցվածքային գրասենյակ՝ տարածքային դրամարկղային կենտրոններ, որոնք գտնվում են Վանաձոր, Ծաղկաձոր ն Գորիս քաղաքներում ն նպատակ ունեն ապահովել կանխիկ դրամաշրջանառությունը տվյալ տարածաշրջաններում:

2.6.2. Բանկեր ՀՀ բանկային համակարգը 2003թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ ընդգրկում է 22 առնտրային բանկ (որից երկուսը գտնվում են խնամակալության գործընթացում), 2.3.3. մասնաճյուղ ն 7 ներկայացուցչություն: ՀՀ տարածքում գործող բանկերից 5-ը նախկինում ԽՍՀՄ մասնագիտացված բանկեր էին, որոնք ունեին մասնաճյուղերի լայն ցանց (Արդյունաբերաշինարարական, Ագրոարդյունաբերական, Կոմունալկենցաղային, Արտահանման-Ներմուծման, Խնայողական): Հետաքրքրության արժանի է հատկապես Հայխնայբանկը, որի հիմնական գործառույթը նախկին ԽՍՀՄ ժամանակահատվածում եղել է ֆիզիկական անձանցից ավանդների ներգրավումը, ինչը ն պայմանավորում է ներկայումս այս բանկում ֆիզիկական անձանց խնայողական հաշիվների բավականին մեծ քանակը (մոտ 3.5 մլն), ինչպես նան հանրապետությունում վերջինիս կառուցվածքային ստորաբաժանումների՝ մասնաճյուղերի (շուրջ 100) մեծ ցանցի առկայությունը: Անկախ սեփականության ն կազմակերպաիրավական տեսակից, ՀՀ տարածքում գործող բոլոր բանկերն ունեն հավասար հնարավորություններ, այդ թվում՝ նան վճարահաշվարկային բնագավառում, ինչը շնորհվում է ՀՀ տարածքում գործող բանկերին կենտրոնական բանկի կողմից տրված բանկային գործունեության լիցենզիայով, ն նպաստում է վճարահաշվարկային բնագավառում ազատ մրցակցության ապահովմանը: Ներկայումս ՀՀ տարածքում գործող բանկերն առաջարկում են ծառայությունների մատուցման լայն ցանկ, ինչը ներառում է ավանդների ներգրավումը, վարկերի տրամադրումը, վճարային ծառայություններն, այդ թվում՝ չեկերի ն պլաստիկ քարտերի տրամադրումն ու սպասարկումը, արժեթղթերի ն արտարժույթի առք ու վաճառքը, այլ ծառայություններ: ՀՀ տարածքում գործող բանկերն ընդգրկված են ոչ միայն մանրածախ, այլն մեծածախ վճարային բիզնեսում: Ըստ Հայաստանի Հանրապետության առանձին տարածաշրջանների, Հայաստանի Հանրապետության բանկերն ունեն ոչ հավասարաչափ բաշխվածություն, մասնավորապես՝ բանկային հաստատությունների հագեցվածությամբ աչքի են ընկնում Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական (Երնանը (մայրաքաղաք) ն նրա շրջակայքը) ն հյուսիսային (Շիրակի ն Լոռու) տարածաշրջանները, ինչը պայմանավորված է վերոհիշյալ տարածաշրջաններում բնակչության համեմատական խտությամբ:

2.6.3. Հայփոստ ՀՀ տարածքում վճարահաշվարկային ծառայություններ մատուցող մյուս կազմակերպությունը Հայփոստն է, որը ՀՀ-ում ունի գործող շուրջ 800 բաժանմունք: Ներկայումս Հայփոստի միջոցով փոխանցվում են թոշակները, նպաստները, կատարվում են կոմունալ, կապի ն այլ մատուցված ծառայությունների դիմաց համապատասխան վճարումներ: Հայփոստի կողմից մյուս տարածված վճարային ծառայությունը փոստային փոխանցումներն են, որոնք իրականացվում են ինչպես ՀՀ տարածքում, այնպես էլ ՀՀ տարածքից դուրս՝ համաձայն ԱՊՀ ն այլ երկրների փոստային ադմինիստրացիաների հետ կնքած պայմանագրերի: ՀՀ տարածքում փոստային դրամական փոխադրությունների տեղափոխման ժամկետը 3 - 4 օր է, իսկ Մերձավոր ն Հեռավոր արտասահմանից ստացման ն առաքման ժամկետները՝ 7-ից 10 - 15 օր, վճարման առավելագույն ժամկետը 1 ամիս է: Հայփոստն իր հերթին սպասարկվում է ՀՀ բանկերում: Ներկայումս Հայփոստը անդամակցում է նան Mօո6y ՕrՅո միջազգային փոխանցումների համակարգում:

2.6.4. Այլ վճարահաշվարկային ծառայություններ մատուցող կազմակերպություններ Բացի վերը հիշատակվածներից, Հայաստանի Հանրապետությունում, համաձայն «Լիցենզավորման մասին» ՀՀ օրենքի, իրենց գործունեությունը կարող են ծավալել դրամական միջոցների փոխանցում իրականացնող կազմակերպություններ, պրոցեսինգային ընկերություններ («Արքա» ՓԲԸ հանդիսանում «Արմենիան քարդ» միասնական վճարային պլաստիկ քարտերի համակարգի պրոցեսինգային ընկերություն), քլիրինգային հաշվարկներ իրականացնող կազմակերպություններ ն վճարային պլաստիկ քարտեր թողարկող ն սպասարկող կազմակերպություններ:

2.6.5. Միջազգային փորձը

• •

Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ համարյա բոլոր պետություններում կենտրոնական (ազգային) բանկերի դերը՝ որպես վճարահաշվարկային բնագավառի կարգավորող մարմին, կարնորագույնն է: Դա պայմանվորված է մի քանի հանգամանքներով, որից հիմնականն այն է, որ բոլոր պետությունները՝ ինչպես զարգացած, այնպես էլ զարգացող, ձգտում են դրամավարկային քաղաքականության իրականացման տեսակետից կենտրոնական բանկերի գործունեությունը լինի ինքնուրույն ն անկախ այլ պետական մարմինների գործունեությունից: Բացի այդ, միջազգային գործառնությունները կարող են կարգավորվել հետնյալ իրավական փաստաթղթերով՝ միջպետական պայմանագրերով/համաձայնագրերով կարող են սահմանվել հաշվարկների իրականացման այլ արարողակարգեր ն մեխանիզմեր, որոնք տարբերվում են պայմանագիր/համաձայնագիր կողմ հանդիսացող կողմերի օրենսդրությունից միջազգայնորեն ընդունված նորմերով (Հայաստանի Հանրապետության կողմից ճանաչված միջազգային սովորույթներ)՝ ՄԱԿ-ի, |MԲ ն այլ միջազգային կազմակերպությունների կողմից:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5.

Որո՞նք են ՀՀ կենտրոնական բանկի հիմնական գործառույթները վճարահաշվարկային բնագավառում: Նկարագրել ՀՀ բանկային համակարգի կառուցվածքը, բանկային ն վճարային համակարգերի փոխկապվածությունը: Բնութագրել բանկերի դերը վճարահաշվարկային բնագավառում: Ներկայացնել ՀՀ վճարահաշվարկային բնագավառը կանոնակարգող օրենսդրական դաշտը: Բնութագրել վճարային ծառայություններ մատուցող հաստատությունները:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 3. ԱՆԿԱՆԽԻԿ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ: ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ

ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐՈՒՄ ԿԻՐԱՌՎՈՂ ՎՃԱՐՄԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

• • • •

1. 2. 3. 4. 1. 2.

3.

1.

2.

Թեմայի նպատակն է` ներկայացնել ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի դրույթներ, որոնք կանոնակարգում են ՀՀ տարածքում կանխիկ ն ոչ կանխիկ հաշվարկների հասկացությունները, ինչպես նան ՀՀ տարածքում կիրառվող անկանխիկ հաշվարկների ձները, անկանխիկ վճարային գործիքների 4 հիմնական խմբերը ն դրանց դասակարգման մեթոդները: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ տալ կանխիկ ն անկանխիկ հաշվարկների սահմանումը բնութագրել կանխիկ դրամաշրջանառության առանձնահատկությունները, բացատրել «դրամի թողարկում» գործընթացը բացատրել անկանխիկ հաշվարկների ձներ բացատրել կանխիկ ն անկանխիկ միջոցների փոխկապակցությունը ն ինչպես է դա կատարվում: Վճարահաշվարկային մեխանիզմները շուկայական տնտեսության հիմնական կառույցներից են: Վճարահաշվարկային համակարգը ապահովում է տնտեսության մեջ այդպես կոչված «обмен веществ», ն նրա աշխատանքից կախված է նան տնտեսական համակարգերի գործունեության ընդհանուր արդյունավետությունը: Վճարումների տեսակները բաժանվում են 2 տեսակի՝ կանխիկ ն անկանխիկ: Ի տարբերություն կանխիկ վճարումների, անկանխիկ վճարումների տեսակները ն ձները տարբեր են ն տարբեր երկրներում որոշվում է տնտեսական զարգացման աստիճանով ն սովորույթներով, որոնք սովորաբար ձնավորվել են տարիների ընթացքում: Դրամական հաշվարկների կազմակերպման ն իրականացման գործընթացում առնտրային բանկերի դերը առաջատար է: Բանկային ծառայությունների շարքում, բացի ավանդային ն վարկային գործառնություններից, կարնորվում են նան հաճախորդների վճարահաշվարկային գործառնությունները՝ սովորաբար բանկի գործառնական օրվա 2/3 կազմում է հաշվարկների իրականացման արարողակարգերը: ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի 7-րդ ն 51-րդ գլխի համաձայն, սահմանված են կանխիկ ն ոչ կանխիկ հաշվարկների հասկացությունները (142 ն 929 հ.հ.), ինչպես նան ՀՀ տարածքում կիրառվող անկանխիկ հաշվարկների ձները (930 հ.): «Վոդված 142. Դրամը (արժույթը) Հայաստանի Հանրապետությունում դրամական միավորը դրամն է: Հայաստանի Հանրապետության ամբողջ տարածքում դրամն անվանական արժեքով պարտադիր ընդունման օրինական վճարամիջոց է: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում վճարումները կատարվում են կանխիկ ն անկանխիկ հաշվարկներով: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում օտարերկրյա արժույթի օգտագործման դեպքերը, կարգը ն պայմանները սահմանվում են օրենքով: «Վոդված 929. Կանխիկ ն ոչ կանխիկ հաշվարկներ Քաղաքացիների մասնակցությամբ հաշվարկները, որոնք կապված չեն նրանց ձեռնարկատիրական գործունեության իրականացման հետ, կարող են կատարվել կանխիկ դրամով (հոդված 142), առանց գումարի սահմանափակման կամ՝ ոչ կանխիկ ձնով: Իրավաբանական անձանց միջն հաշվարկները, ինչպես նան քաղաքացիների մասնակցությամբ հաշվարկները՝ կապված նրանց ձեռնարկատիրական գործունեության հետ, կատարվում են ոչ կանխիկ ձնով: Այդ անձանց միջն հաշվարկները կարող են կատարվել նան կանխիկ դրամով, եթե այլ բան սահմանված չէ օրենքով: Ոչ կանխիկ հաշվարկները կատարվում են բանկերի, այլ վարկային կազմակերպությունների (այսուհետ՝ բանկեր) միջոցով, որոնցում բացված են համապատասխան հաշիվներ, եթե այլ բան չի բխում օրենքից ն պայմանավորված չէ հաշվարկների օգտագործվող ձնով: Վոդված 930. Ոչ կանխիկ հաշվարկների ձները Ոչ կանխիկ հաշվարկներ իրականացնելիս թույլատրվում են հաշվարկներ վճարային հանձնարարություններով, ակրեդիտիվով, ինկասո հաշվարկներ, չեկերով, ինչպես նան օրենքով նախատեսված ու դրան համապատասխան բանկային կանոններով ն բանկային գործունեության մեջ կիրառվող գործարար շրջանառության սովորույթներով սահմանված այլ ձների հաշվարկներ: Պայմանագրի կողմերն իրավունք ունեն ընտրել ն պայմանագրում սահմանել սույն հոդվածի 1 կետում նշված հաշվարկների ցանկացած ձնը:»

Կանխիկ Հայաստանի Հանրապետության արժույթը հայկական դրամն է, որի հարյուրերորդական բաժանումը լուման է, որը շրջանառության մեջ է դրվել 1993թ. նոյեմբերին: ՀՀ դրամը |ՏՕ ստանդարտներում ստացել է ՃMD տառային ն 051 թվային կոդը: Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում շրջանառության մեջ են գտնվում դրամի հետնյալ անվանատեսակները. 11 տեսակի թղթադրամ՝ դրամ՝ 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000, 10000, 20000, 50000 ն 13 տեսակի մետաղադրամ՝. լումա՝ 10, 20, 50, դրամ՝ 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500, 25000: Շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ դրամի մոտ 989-ը կազմել են թղթադրամները, իսկ 29-ը՝ մետաղադրամները: Թեն կանխիկ դրամով կատարված վճարումների ծավալը ն քանակը հնարավոր չէ ճշգրիտ որոշել, այնուամենայնիվ ՀՀ տարածքում կանխիկ դրամը դեռնս մնում է առավել լայն տարածում ստացած վճարային գործիքը, ինչը հաճախակի է օգտագործվում հատկապես փոքր վճարումներ կատարելիս, մասնավորապես

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

մանրածախ առնտրի, վճարումների, աշխատավարձերի, թոշակների ն նպաստների վճարումների դեպքում, ինչպես նան մեծածախ հաշվարկների որոշ ոլորտներում: Շրջանառության մեջ կանխիկ դրամի ծավալի մեծ տեսակարար կշիռը պայմանավորված է նրանով, որ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո թուլացավ բանկային համակարգը, ինչը դժվարացրեց վճարումների անկանխիկ ձնով իրականացումը ն հանվեց տնտեսվարող սուբյեկտների կողմից կանխիկ միջոցների ազատ տնօրինման արգելքը: Սակայն ներկայումս կանխիկ դրամի ծավալը դրամական զանգվածի M1 ագրեգատում ունի նվազման միտում, մասնավորապես 1997թ.-ին կազմել է 85.39, 1998թ.-ին՝ 78.59, իսկ M2 ագրեգատում՝ 1997թ.-ին կազմել է 53.59, 1998թ.-ին՝ 42.69: M2 M1 M0 M0/M1 M0/M1 D6Շ-97 70,247 46,680 37,596 80.54 53.52 1 կիսամյակ 2 կիսամյակ

76,705 95,512

47,072 57,537

32,275 41,370

68.57 71.90

42.08 43.31

91,879 108,545

49,666 56,288

33,571 42,610

67.59 75.70

36.54 39.26

119,393 150,598

55,730 76,722

39,286 59,486

70.49 77.53

32.90 39.50

154,342 157,345

71,420 83,429

52,246 65,037

73.15 77.95

33.85 41.33

155,384 202,588

82,045 123,897

59,668 88,556

72.73 71.48

38.40 43.71

194,166

113,807

76,479

67.20

39.39

1 կիսամյակ 2 կիսամյակ 1 կիսամյակ 2 կիսամյակ 1 կիսամյակ 2 կիսամյակ 1 կիսամյակ 2 կիսամյակ 1 կիսամյակ

• • • •

Անկանխիկ հաշվարկների տեսակներ Անկանխիկ վճարային գործիքները (վճարման միջոցները) բաժանվում են 4 հիմնական խմբի. կրեդիտային վճարային գործիքներ (վճարման հանձնարարականներ, ուղղակի կրեդիտագրում) դեբետային վճարային գործիքներ (չեկեր, վճարման պահանջագրեր, ուղղակի դեբետագրում, մուրհակներ) քարտեր (դեբետային, կրեդիտային, էլեկտռոնային քսակներ) ն ապրանքաառաքման փաստաթղթերի դիմաց վճարման միջոցներ (ակրեդիտիվներ, փաստաթղթային փոխանցումներ, փաստաթղթային ինկասո): ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի 51-րդ գլխի համաձայն սահմանված են մի շարք անկանխիկ հաշվարկների տեսակներ: Չեկ

Վճարման հանձնարարական

Վճարման պահանջագիր

Դեբետային գործիքներ

Կրեդիտային գործիքներ Պարբերաբար վճարումների հանձնարարական

Ուղղակի դեբետագրում Անկանխիկ վճարային գործիքներ Դեբետային քարտեր

Փաստաթղթային ակրեդիտիվ

Կրեդիտային քարտեր

Քարտեր

Ապրանքաառաքման փաստաթղթերի դիմաց վճարային գործիքներ (միջոցներ)

Էլեկտրոնային քսակներ

Փաստաթղթային ինկասո Փաստաթղթային փոխանցում

Նկար 3. Անկանխիկ վճարային գործիքների դասակարգման սխեմա

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5.

Տալ ըստ ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի դրամի (արժույթի) սահմանումը: Տալ ըստ ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի կանխիկ ն ոչ կանխիկ հաշվարկների սահմանումը, նկարագրել ոչ կանխիկ հաշվարկների ձներ: Բացատրել «կանխիկ ն անկանխիկ վճարումներ» հասկացությունը, ներկայացնել բացատրությունները օրինակների վրա: Ի՞նչն է ապրանքափոխանակումը (բարտեր): Ներկայացնել վճարային գործիքների ն գործառնությունների համառոտ բնութագիրը, պատկերել սխեման ըստ խմբերի: Ներկայացնել դեբետային ն կրեդիտային գործիքների օրինակներ:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 4. ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ

Թեմայի նպատակն է` բացատրել բանկային հաշվի հասկացությունը, ստեղծման հիմքերը, բանկային

• • • • • • • •

1.

2. 3.

1. 2.

հաշիվների տեսակները, հաշիվներով կատարվող գործառնությունները, ինչպես նան ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի դրույթները, որով կանոնակարգվում են հաշիվների բացման պայմանագրերի ձնը, հաճախորդների սպասարկման ն հաշվի փակման արարողակարգերը, հաշվից միջոցների դուրսգրման ընթացակարգը: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ տալ բանկային հաշվի սահմանումը ներկայացնել բանկային հաշիվների ստեղծման պատմությունը, դրանց նպատակը ն կիրառումը բանկային գործարքներում ներկայացնել բանկային հաշիվները կարգավորող իրավական դաշտը բնութագրել հաշիվների տեսակները բացատրել յուրաքանչյուր հաշվի կիրառումն ըստ կատարվող գործառնության ներկայացնել յուրաքանչյուր հաշվի կիրառման առանձնահատկությունները բացատրել հաշիվների բացման արարողակարգը բացատրել թղթակցային հաշիվների սպասարկման յուրահատկությունները: Հաշիվը սահմանված ձնի գրառումների համախմբությունն է, որի միջոցով որոշակի ֆինանսավարկային կազմակերպությունը իրականացնում է դրամական ն/կամ այլ տեսակի միջոցների հաշվառումը հօգուտ տվյալ հաշվի սեփականատիրոջ: Հաշիվների կիրառումը տնտեսական գործունեության ժամանակ հիմնավորված էր առաջընթացի պահանջով: Եթե սկզբնական փուլում վարկի կամ փոխառության ժամանակ վարկատուները (վարկառուները) տրամադրված/ստացված միջոցների վերաբերյալ գրառումները կատարում էին թղթերի (քարի, պապիրուսի, փայտի ն այլն) վրա, ապա ժամանակի ընթացքում դրանց կանոնակարգման անհրաժեշտություն է առաջացել, միաժամանակ ապահովելով հստակ հաշվառման պահանջը: Տարիների ընթացքում, ֆինանսատնտեսական հարաբերությունների ն ֆինանսավարկային կազմակերպությունների զարգացմանը զուգընթաց, հաշիվների կիրառման անհրաժեշտությունը ն կարնորությունը գնալով մեծանում էր, ն 17-րդ դարում գործարար մարդկանց միջն սկսվել է օգտագործվել «հաշիվների» գաղափարը, ինչը հնարավորություն տվեց իդենտիֆիկացնել յուրաքանչյուր մասնակցին: Ընդ որում, սկզբնական շրջանում օգտագործվում էր բանկի անվանումը ն հաճախորդի հաշվի համարը, իսկ հետագայում վերը նշված 2 հասկացությունները միաձուլվել են ն ներկայումս միջազգային պրակտիկայում օգտագործվող հաշվի համարը միաժամանակ արտացոլում է բանկին ն տվյալ բանկի հաճախորդին: Համաձայն «Բանկերի ն բանկային գործառնությունների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 34-ի (Ֆինանսական գործառնություններ), ՀՀ տարածքում գործող բանկերը, դրանց մասնաճյուղերը օրենքներով ն այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով կարող են բացել ն վարել հաշիվներ: Վաշվարկային/ընթացիկ հաշիվներ - բացվում է ինավաբանական անձանց, իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպությունների ն ձեռնարկությունների, անհատ ձեռներերցների համար: Անձնական հաշիվ - բացվում է ֆիզիկական անձանց համար: Կարող են բացվել նան նպատակային առանձին գործառնությունների (տրամադրված չեկերի, պլաստիկ քարտերի ն այլն) հաշվառման համար նախատեսված հաշիվներ: Վարկային հաշիվ-բացվում է բանկի կողմից տրամադրված վարկերի հաշվառման համար: Ավանդային/դեպոզիտային հաշիվ - բացվում է բանկի կողմից ֆիզիկական/իրավաբանական անձանցից, իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպություններից ն ձեռնարկություններից, անհատ ձեռներեցներից ստացված ավանդների/դեպոզիտների հաշվառման նպատակով: ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի 50-րդ գլխի դրույթներով սահմանված են բանկային հաշվի հասկացությունը, բանկային հաշվի պայմանագրի ձնը, հաշվում եղած դրամական միջոցների տնօրինման իրավունքի հավաստումը, բանկի կողմից հաշվով իրականացվող գործառնությունները ն ժամկետները, հաշվից դրամական միջոցների դուրսգրման հերթականությունը, բանկային գաղտնիքի ն այլ դրույթներ, որոնք վերաբերվում են բանկերում հաշիվների բացմանը, վարմանը ն փակմանը: «Վոդված 912. Բանկային հաշվի պայմանագիրը Բանկային հաշվի պայմանագրով բանկը պարտավորվում է ընդունել ն հաճախորդի (հաշվի տիրոջ) բացած հաշվի վրա հաշվարկել մուտք լինող դրամական միջոցները, կատարել հաշվից փոխանցումներ անելու, համապատասխան գումարներ տալու ն հաշվով այլ գործառություններ իրականացնելու հաճախորդի կարգադրությունները: Բանկը կարող է հաշվում եղած դրամական միջոցներն օգտագործել՝ երաշխավորելով հաճախորդի այդ միջոցներն անխոչընդոտ տնօրինելու իրավունքը: Բանկն իրավունք չունի որոշել ն վերահսկել հաճախորդի դրամական միջոցների օգտագործման ուղղությունները ն օրենքով կամ բանկային հաշվի պայմանագրով չնախատեսված այլ սահմանափակումներ անել՝ սեփական հայեցողությամբ իր դրամական միջոցները տնօրինելու նրա իրավունքների նկատմամբ:

Վոդված 913. Բանկային հաշվի պայմանագրի ձնը Բանկային հաշվի պայմանագիրը պետք է կնքվի գրավոր: Բանկային հաշվի պայմանագրի գրավոր ձնը չպահպանելը հանգեցնում է այդ պայմանագրի անվավերության: Նման պայմանագիրն առոչինչ է:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

1. 2.

3.

4. 1. 2.

3.

1. 2.

1.

2.

1. 2.

1. 2. 3.

1.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Վոդված 914. Բանկային հաշվի պայմանագրի կնքումը Բանկային հաշվի պայմանագիրը կնքելիս հաճախորդի կամ նրա կողմից նշված անձի համար կողմերի միջն համաձայնեցված պայմաններին համապատասխան, բանկում բացվում է հաշիվ: Բանկը պարտավոր է բանկային հաշվի պայմանագիր կնքել հաճախորդի հետ, որն առաջարկել է հաշիվ բացել տվյալ տեսակի հաշիվների համար բանկի կողմից հայտարարված պայմաններով, որոնք համապատասխանում են օրենքով նախատեսված պահանջներին ն դրան համապատասխան սահմանված բանկային կանոններին: Բանկն իրավունք չունի մերժել այնպիսի հաշվի բացումը, որով պետք է կատարվեն օրենքով, բանկի կանոնադրությամբ ն նրան տրված թույլտվության (լիցենզիայով) համապատասխան նախատեսված գործառնություններ, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ նման մերժումը հետնանք է հաճախորդին բանկային սպասարկում մատուցելու բանկի հնարավորությունների բացակայության կամ թույլատրվում է օրենքով կամ այլ իրավական ակտերով: Բանկի կողմից բանկային հաշվի պայմանագրի կնքումից անհիմն խուսափելու դեպքում, հաճախորդն իրավունք ունի բանկին առաջադրել սույն օրենսգրքի 488 հոդվածով նախատեսված պահանջները: Վոդված 915. Վաշվում եղած դրամական միջոցների տնօրինման իրավունքի հավաստումը Իր հաշվից դրամական միջոցները փոխանցելու ն վճարելու կարգադրություններ անելու իրավունքները հաճախորդը հավաստում է բանկին փաստաթղթեր ներկայացնելու միջոցով, որոնք նախատեսված են օրենքով ն սահմանված են դրան համապատասխան բանկային կանոններով ու բանկային հաշվի պայմանագրով: Հաճախորդն իրավունք ունի կարգադրել բանկին իր հաշվից դրամական միջոցներ դուրս գրել երրորդ անձանց պահանջով, այդ թվում՝ կապված այդ անձանց հանդեպ հաճախորդի պարտավորությունների կատարման հետ: Բանկն ընդունում է այդ կարգադրությունները, պայմանով, որ դրանցում նշվեն անհրաժեշտ տվյալներ, որոնք հնարավորություն են ընձեռում համապատասխան պահանջը ներկայացնելիս նույնացնել նման պահանջի իրավունք ունեցող անձին: Պայմանագրով կարող է նախատեսվել հաշվում եղած դրամական միջոցների էլեկտրոնային միջոցներով ն այլ փաստաթղթերով տնօրինման իրավունքների հավաստումը, դրանցում օգտագործելով հաճախորդի սեփական ստորագրության (հոդված 324, կետ 2), ծածկագրերի, նշանաբանների ն այլ միջոցների նմանօրինակները, որոնք հավաստում են, որ կարգադրությունն արել է դրա համար լիազորված անձը: Վոդված 916. Բանկի կողմից հաշվով իրականացվող գործառնությունները Բանկը պարտավոր է հաճախորդի համար կատարել տվյալ տեսակի հաշիվների համար օրենքով, դրան համապատասխան սահմանված բանկային կանոններով ն բանկային գործունեության մեջ կիրառվող գործարար շրջանառության սովորույթներով նախատեսված գործառնություններ, եթե այլ բան նախատեսված չէ բանկային հաշվի պայմանագրով: Վոդված 917. Վաշվով գործառնությունների ժամկետները Բանկը պարտավոր է հաճախորդի հաշվին մուտք եղող դրամական միջոցները մուտքագրել ոչ ուշ, քան համապատասխան վճարային փաստաթուղթը բանկ մուտք լինելու հաջորդ օրը, եթե այլ, ավելի կարճ ժամկետ նախատեսված չէ բանկային հաշվի պայմանագրով: Բանկը պարտավոր է հաճախորդի կարգադրությամբ հաշվից դրամական միջոցներ տալ կամ փոխանցել ոչ ուշ, քան համապատասխան վճարային փաստաթուղթը բանկ մուտք լինելու հաջորդ օրը, եթե այլ ժամկետներ նախատեսված չեն օրենքներով, դրանց համապատասխան սահմանված բանկային կանոններով կամ բանկային հաշվի պայմանագրով: Վոդված 918. Վաշվի վարկավորելը Այն դեպքերում, երբ բանկային հաշվի պայմանագրին համապատասխան, բանկը վճարումներ է կատարում հաշվից, չնայած դրանում դրամական միջոցների բացակայությանը (հաշվի վարկավորում), նա նման վճարի իրականացման օրվանից համարվում է հաճախորդին համապատասխան գումարով վարկ տրամադրած: Հաշվի վարկավորման հետ կապված կողմերի իրավունքները ն պարտականությունները որոշվում են փոխառության (գլուխ 46) ն վարկի (գլուխ 47) պայմանագրով, եթե այլ բան նախատեսված չէ բանկային հաշվի կանոններով: Վոդված 919. Վաշվով գործառնություններ կատարելու համար բանկի ծախսերի համար վճարելը Բանկային հաշվի պայմանագրով նախատեսված դեպքերում հաճախորդը վճարում է իր հաշվում գտնվող դրամական միջոցների գործառնություններ կատարելուն ուղղված բանկի ծառայությունները: Սույն հոդվածի 1 կետում նախատեսված բանկի ծառայությունների վճարը բանկը կարող է յուրաքանչյուր եռամսյակի վերջում վերցնել հաճախորդի հաշվում եղած միջոցներից, եթե այլ բան նախատեսված չէ բանկային հաշվի պայմանագրով: Վոդված 920. Տոկոսներ դրամական միջոցները բանկի կողմից օգտագործելու համար Եթե այլ բան նախատեսված չէ բանկային հաշվի պայմանագրով, հաճախորդի հաշվում եղած դրամական միջոցների օգտագործման համար բանկը վճարում է տոկոսներ, որոնց գումարը մուտքագրվում է հաշվում: Բանկը սույն հոդվածի 1 կետում նշված տոկոսները վճարում է բանկային պայմանագրով սահմանված չափով, իսկ պայմանագրում համապատասխան պայմանի բացակայության դեպքում՝ ցպահանջ ավանդների համար սահմանված չափով (հոդված 939): Տոկոսների գումարը հաշվում մուտքագրվում է պայմանագրում նախատեսված ժամկետներում, իսկ պայմանագրում նման ժամկետների բացակայության դեպքում՝ յուրաքանչյուր եռամսյակի ավարտից հետո: Վոդված 921. Բանկի ն հաճախորդի հանդիպական պահանջների հաշվանցը Վոդված 922. Վաշվից դրամական միջոցներ դուրս գրելու հիմքերը Բանկը հաշվից դրամական միջոցներ է դուրս գրում հաճախորդի կարգադրության հիման վրա:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան 2.

1.

2. • • • • •

1. 2. 3.

1. 2. • • 3. 4.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Առանց հաճախորդի կարգադրության հաշվում եղած դրամական միջոցների դուրսգրումը թույլատրվում է դատարանի վճռով, ինչպես նան օրենքով սահմանված կամ բանկի ն հաճախորդի միջն պայմանագրով նախատեսված դեպքերում: Վոդված 923. Վաշվից դրամական միջոցների դուրսգրման հերթականությունը Հաշվում դրամական միջոցների առկայության դեպքում, որոնց գումարը բավարար է հաշվով ներկայացված բոլոր պահանջների բավարարման համար, այդ միջոցների դուրս գրումը կատարվում է հաճախորդի կարգադրությունները ն դուրս գրման այլ փաստաթղթերը մուտք լինելու հաջորդականությամբ (օրացուցային հաջորդականություն), եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով: Ներկայացված բոլոր պահանջների բավարարման համար հաշվում դրամական միջոցների անբավարարության դեպքում դրամական միջոցները դուրս են գրվում հետնյալ հաջորդականությամբ՝ առաջին հերթին կյանքին ն առողջությանը պատճառված վնասի հետ կապված, ինչպես նան ալիմենտների բռնագանձման վերաբերյալ պահանջների բավարարման համար կատարողական փաստաթղթով նախատեսված դրամական միջոցների փոխանցումները կամ վճարումները. երկրորդ հերթին աշխատանքային պայմանագրով աշխատող անձանց արձակման նպաստների, աշխատավարձի ու հեղինակային պայմանագրերով վարձատրության վճարումների հաշվարկների համար կատարողական փաստաթղթով նախատեսված դրամական միջոցների փոխանցումները կամ վճարումները. երրորդ հերթին վճարային փաստաթղթերով պետական բյուջե ն համայնքային բյուջեներ կատարվող վճարումները. չորրորդ հերթին կատարողական փաստաթղթով նախատեսված այլ դրամական պահանջների բավարարման համար վճարումները. հինգերորդ հերթին այլ փաստաթղթերով վճարումները՝ ըստ դրանց ներկայացման օրացուցային հերթականության: Տվյալ հերթին պատկանող պահանջներով հաշվից միջոցների դուրսգրումը կատարվում է փաստաթղթերի մուտք լինելու օրացուցային հերթականությամբ: Վոդված 924. Բանկի պատասխանատվությունը հաշվով գործառնությունների ոչ պատշաճ կատարման համար Հաճախորդի անունով մուտք եղած դրամական միջոցները նրա հաշվում ժամանակին չփոխանցելու կամ դրանք բանկի կողմից հաշվից անհիմն դուրս գրելու, ինչպես նան դրամական միջոցների փոխանցման կամ դրանք վճարելու մասին հաճախորդի ցուցումները չկատարելու դեպքում բանկը պարտավոր է այդ գումարից տոկոսներ վճարել սույն օրենսգրքի 438 հոդվածով նախատեսված կարգով ն չափով: Վոդված 925. Բանկային գաղտնիքը Բանկը երաշխավորում է բանկային հաշվի ն բանկային ավանդի, հաշվով գործառնությունների ն հաճախորդի մասին տեղեկությունների գաղտնիքը: Բանկային գաղտնիք կազմող տեղեկությունները կարող են տրամադրվել միայն հաճախորդներին կամ նրանց ներկայացուցիչներին: Պետական մարմիններին ն դրանց պաշտոնատար անձանց նման տեղեկություններ կարող են տրամադրվել բացառապես օրենքով նախատեսված դեպքերում ն կարգով: Բանկային գաղտնիք կազմող տեղեկությունները բանկի կողմից հրապարակվելու դեպքում հաճախորդը, որի իրավունքները խախտվել են նման հրատարակմամբ, իրավունք ունի բանկից պահանջել պատճառված վնասների հատուցում: Վոդված 926. Վաշվի տնօրինման սահմանափակումը Վաշվում եղած դրամական միջոցների տնօրինման հաճախորդի իրավունքների սահմանափակում չի թույլատրվում, բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերում հաշվում եղած դրամական միջոցների վրա կալանք դնելուց կամ հաշվով գործառնությունների դադարեցումից: Վոդված 927. Բանկային հաշվի պայմանագրի լուծումը Բանկային հաշվի պայմանագիրը ցանկացած պահի լուծվում է հաճախորդի դիմումի հիման վրա: Բանկի պահանջով դատարանը կարող է լուծել բանկային հաշվի պայմանագիրը՝ երբ հաճախորդի հաշվում պահվող դրամական միջոցների գումարը պակաս է բանկային կանոններով կամ պայմանագրով նախատեսված նվազագույն չափից կամ երբ նման գումարը չի վերականգնվում դրա վերաբերյալ բանկի զգուշացման օրից մեկ ամսվա ընթացքում մեկ տարվա ընթացքում տվյալ հաշվով գործառնությունների բացակայության դեպքում, եթե այլ բան նախատեսված չէ պայմանագրով: Հաշվում եղած դրամական միջոցների մնացորդը տրվում է հաճախորդին կամ նրա ցուցումով փոխանցվում է այլ հաշիվ, հաճախորդի համապատասխան գրավոր դիմումը ստանալուց ոչ ուշ, քան յոթ օրվա ընթացքում: Բանկային հաշվի պայմանագրի լուծումը հիմք է հաճախորդի հաշիվը փակելու համար: Վոդված 928. Վաշիվները բանկերում Սույն գլխի կանոնները տարածվում են թղթակցական հաշիվների, թղթակցական ենթահաշիվների ն բանկերի այլ հաշվիների վրա, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով, այլ իրավական ակտերով կամ դրանց համապատասխան սահմանված բանկային կանոններով»:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Տալ բանկային հաշվի սահմանումը: Թվարկել ն բնութագրել բանկային հաշիվների տեսակները: Ներկայացնել բանկային հաշվով գործառնությունների իրականացման ն հաշվից միջոցների դուրսգրման կանոնները: Ներկայացնել հաշվի բացման արարողակարգը: Բացատրել թղթակցային հաշիվների բացման ընթացակարգերը: Բնութագրել բանկային գաղտնիք կազմող տեղեկատվություններ: Թվարկել դրամական միջոցների ամբավարարության դեպքում դրամական միջոցների դուրս գրման հերթականությունը: Ներկայացնել հաշվից դրամական միջոցների դորս գրման հիմքերը: Ներկայացնել բանկային հաշվի պայմանագրի լուծման հիմքերը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 5. ՀԱՇՎԵՀԱՄԱՐՆԵՐԻ ԿՈԴԱՎՈՐՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ

• • • • • • • • 1.

2.

3. 4.

5. 6. 1.

1. 2. 3. 1. 2. 3.

Թեմայի նպատակն է` բացատրել ՀՀ-ում կիրառվող վճարահաշվարկային բնագավառի մասնակիցների կոդավորման սկզբունքները, նկարագրել ՀՀ տարածքում գործող բանկերում բանկային հաշիվների կոդավորման սկզբունքները, բանկերի գլխամասերի ն դրանց մասնաճյուղերի կոդավորման սկզբունքները, ինչպես նան հաճախորդների: Թեմայի ներկայացման ընթացքում կնկարագրվի նան հաշիվների կոդավորման տրամաբանությունը, դրանց կիրառման ոլորտները, բանկային հաշվի կոդավորման տարրերը, ՀՀ գանձապետարանին պատկանող հաշիվների կոդավորումը, ինչպես նան ստուգման ն վերահսկման ալգորիթմերը: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ կատարել վճարահաշվարկային բնագավառի մասնակիցների դասակարգումը ն դրանց շնորհվող համապատասխան կոդավորման մասնիկները ներկայացնել կոդավորման կարգը ն կանոնները բացատրել հաճախորդներին տրամադրվող բանկային հաշիվների կոդավորման սկզբունքները բացատրել հաշվեհամարի կիրառումը վճարման հանձնարարականներում, տարբեր տեսակի ֆորմատներում ն այլն բացատրել հաշվեհամարի կոդի կառուցվածքը կարողանալ տարբերակել հաշվեհամարները, դրանց տարրերը հաշվարկել ստուգիչ նիշը ն ստուգել այն կարողանալ կատարել հաշվեհամարների ստուգման գործընթացը:

|. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ

ՀՀ տարածքում բանկային հաշվեհամարների կոդավորման սկզբունքները ն վճարային/տեղեկատվական համակարգերի մասնակիցներին տրամադրվող նույնականացման կոդերը կարգավորվում են Կենտրոնական բանկի խորհրդի կողմից 05 դեկտեմբերի 2002 թ. թիվ 394Ն որոշմամբ հաստատված «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի վճարահաշվարկային համակարգի մասնակիցների, վերջիններիս հաճախորդների հաշվեհամարների ինչպես նան տեղեկատվական համակարգերի մասնակիցների կոդավորման» կարգով:

||. ԿՈԴԵՐԻ ԵՎ ՀԱՇՎԵՀԱՄԱՐՆԵՐԻ ՏՐԱՄԱԴՐՈՒՄԸ

Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերին, վարկային կազմակերպություններին, դրանց մասնաճյուղերին, Հայաստանի Հանրապետության գանձապետարանին, վերջինիս մասնաճյուղերին, ինչպես նան Կենտրոնական բանկի վճարահաշվարկային ն տեղեկատվական համակարգերի այլ մասնակիցներին Կենտրոնական բանկի կողմից տրամադրվում են վերջիններիս նույնականացնող կոդեր: Տրամադրվող կոդը եզակի է, ն վերջինիս միջոցով նույնականացվող անձի կողմից ենթակա չէ փոփոխման կամ օտարման: Կենտրոնական բանկի վճարահաշվարկային ն տեղեկատվական համակարգերի մասնակիցների գործունեության լիցենզիան ուժը կորցրած կամ անվավեր ճանաչվելու կամ մասնակցի կողմից վճարահաշվարկային համակարգին անդամակցությունը դադարեցնելու վերաբերյալ Կենտրոնական բանկի խորհրդի որոշման ընդունման պահից՝ տրամադրված կոդը համարվում է անվավեր: Անվավեր ճանաչված կոդը Կենտրոնական բանկի կողմից կարող է կրկնակի տրամադրվել, եթե վերջինիս անվավեր ճանաչման պահից անցել է 7 տարի: Բանկերը իրենց հաճախորդների համար բանկային հաշիվներ բացելիս ապահովում են բանկային հաշիվների՝ հաշվեհամարների համապատասխանությունը: Մասնակցի գլխամասի ն մասնաճյուղի կոդի ն հաշվեհամարի կառուցվածքը. ա. Մասնակցի համարը՝ եռանիշ թիվ է, որը նույնականացնում է բանկին, վարկային կազմակերպությանը կամ Կենտրոնական բանկի վճարահաշվարկային կամ տեղեկատվական համակարգի կողմ հանդիսացող այլ մասնակցին: բ. Բաժանմունքի (գլխամասային գրասենյակի կամ մասնաճյուղի) համարը՝ երկնիշ թիվ է, որը նույնականացնում է գլխամասային գրասենյակին կամ մասնաճյուղին: Ընդ որում, մասնաճյուղի համարը ընկած է 01 թվից մինչն 99-ը ներառյալ թվերի միջակայքում ն տրամադրվում է ըստ հաջորդականության, իսկ գլխամասային գրասենյակի համարը համարվում է 00-ն: գ. Մասնակցի գլխամասային գրասենյակի կամ մասնաճյուղի կոդը՝ հինգանիշ թիվ է, որը նույնականացնում է մասնակցին ն վերջինիս գլխամասային գրասենյակը կամ մասնաճյուղը: Այն կազմված է մասնակցի համարից ն վերջինիս հաջորդող բաժանմունքի համարից: Կենտրոնական բանկի վճարահաշվարկային կամ տեղեկատվական համակարգերում նոր մասնակիցը գրանցվում է մասնակցի գլխամասային գրասենյակի հինգանիշ կոդով: Եթե համակարգում գրանցված մասնակցի համար գրանցվում է նան մասնաճյուղ, ապա վերջինիս տրամադրվում է մասնակցի մասնաճյուղի հինգանիշ կոդը: Հաշվեհամարը թվերի հաջորդականություն է որի երկարությունը 16 (տասնվեց) նիշ է, ն կազմված է 12 (տասներկու) պարտադիր նիշերից ն լրացուցիչ մինչն 4 (չորս) ոչ պարտադիր նիշերից: ա. 12 (տասներկու) պարտադիր նիշերը կազմված են հետնյալ բաղադրիչ մասերից՝ մասնակցի գլխամասային գրասենյակի կամ մասնաճյուղի կոդը (5 նիշ) (մասնակցի համարը (3 նիշ) ն բաժանմունքի համարը (2 նիշ)), հաճախորդին նույնականացնող նիշեր (6 նիշ), ստուգիչ նիշը (1 նիշ): բ. Մինչն 4 (չորս) ոչ պարտադիր նիշերը մասնակիցների կողմից օգտագործվում են ըստ անհրաժեշտության՝ իրենց հայեցողությամբ:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան 1. 2. 3. 4. 5.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Յուրաքանչյուր մասնակից ինքն է սահմանում հաշվեհամարում իր հաճախորդների նույնականացման համար առանձնացված 6 (վեց) նիշերի կառուցվածքը, ինչպես նան ոչ պարտադիր՝ մինչն 4 (չորս) նիշերի քանակը ն կառուցվածքը: Ստուգիչ նիշը ձնավորվում ն ստուգվում է համաձայն հատուկ ալգորիթմների, որոնցից պարտադիր օգտվում են բոլոր մասնակիցները իրենց հաճախորդներին հաշիվներ տալու ժամանակ: Ստուգիչ նիշի հաշվարկի համար կիրառվում են միայն առաջին 11 նիշերը: Ոչ պարտադիր նիշերի առկայության դեպքում, վերջիններս չեն օգտագործվում հաշվեհամարի ստուգիչ նիշի հաշվարկման համար ն լրացվում են ստուգիչ նիշից հետո: Թղթային կրիչների վրա հաշվեհամարի դուրսբերման ժամանակ, լրացուցիչ նիշերի առկայության դեպքում, վերջիններս հիմնական հաշվեհամարից տարանջատվում են «-» նշանով: էլեկտրոնային վճարումների դեպքում «-» նիշը չի օգտագործվում (չի մուտքագրվում ն չի փոխանցվում): Հաշվեհամարի կոդի կառուցվածքը:

-

ո

ոո

ոոո

ոոոո

ոոոոո

" ""

- մասնակցի համարը - բաժանմունքի (գլխամասային գրասենյակի կամ մասնաճյուղի) համարը - հաճախորդին նույնականացնող նիշեր - ստուգիչ նիշը - ոչ պարտադիր նիշեր - մասնակցի գլխամասային գրասենյակի կամ մասնաճյուղի կոդ

Օրինակ. ա) 127027482877 մասնակից - 127 մասնաճյուղ - 02 հաճախորդի հաշիվ - 748287 ստուգիչ նիշ-7 բ) 220185546730 - 21 մասնակից - 220 մասնաճյուղ - 18 հաճախորդի հաշիվ - 554673 ստուգիչ նիշ - 0 ոչ պարտադիր նիշեր - 21

1.

2. 3.

4. 5.

Թղթային կրիչի վրա դուրսբերման ժամանակ հաշվեհամարը կունենա հետնյալ տեսքը՝ 220185546730 - 21, իսկ էլեկտրոնային եղանակով վճարումների դեպքում հաշվեհամարը կունենա հետնյալ տեսքը՝ 220185546730

|||. ՄԱՍՆԱԿՑԻ ՀԱՄԱՐՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Մասնակցի համարները դասակարգվում են հետնյալ խմբերի ա. բանկային համարներ բ. վարկային կազմակերպությունների համարներ գ. այլ մասնակիցների համարներ դ. գանձապետական համարներ Մասնակիցների կոդերի դասակարգումը համապատասխանում է մասնակիցների համարների դասակարգմանը: Այլ մասնակիցներ են համարվում բանկերից, վարկային կազմակերպություններից, գանձապետական բաժանմունքներից տարբերվող ն ՀՀ կենտրոնական բանկի վճարահաշվարկային ն/կամ տեղեկատվական համակարգերում մասնակցող այլ անձինք, բացառությամբ՝ արժութային դիլերների, փոխանակման կետերի, սակարկություններ կազմակերպողների: Կենտրոնական բանկի, բանկերի, օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերի համարները տրամադրվում են 100-ից մինչն 599 (ներառյալ) թվերի միջակայքում: Ընդ որում 100-ից մինչն 105 թվերը (ներառյալ) վերապահվում են Կենտրոնական բանկին: Վարկային կազմակերպությունների համարները տրամադրվում են 600-ից մինչն 799 (ներառյալ) թվերի միջակայքում, հաջորդաբար, 600-ին հաջորդող յուրաքանչյուր թվից:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան 6. 7. 8.

9.

1.

2.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Այլ մասնակիցների համարները տրամադրվում են 800-ից մինչն 899 (ներառյալ) թվերի միջակայքում, հաջորդաբար, 800-ին հաջորդող յուրաքանչյուր թվից: Գանձապետական համարները տրամադրվում են 900-ից մինչն 929 (ներառյալ) թվերի միջակայքում, հաջորդաբար յուրաքանչյուր թվից: Մասնակիցների յուրաքանչյուր խմբի համար սահմանված վերջին թիվը տրամադրելուց հետո նոր մասնակից գրանցելու անրաժեշտության դեպքում հաջորդաբար կարող են տրամադրվել. ա. տվյալ խմբի մասնակիցների համար սահմանված թվերի միջակայքում ընկած այն թվերը, որոնք չեն օգտագործվել որպես այլ մասնակցի համար, բ. անվավեր ճանաչված տվյալ խմբի այն մասնակցի կոդերը՝ անվավեր ճանաչման պահից 7 տարի հետո: Համարների ն կոդերի դասակարգման օրինակներ. ա. բանկային համարներն են (օր. 100,…244, 247, 248… ն այլն մինչն 599) բ. եթե բանկի համարը 248 է, ապա բանկի գլխամասային գրասենյակի կոդը կլինի 24800. գ. բանկի մասնաճյուղի համարներն են (օր. 01, 02,…, 11, 12 ն այլն մինչն 99). դ. եթե բանկի համարը 248 է, ապա բանկի մասնաճյուղի կոդը կլինի 24801, 24802 ն այլն. ե. վարկային կազմակերպությունների համարներն են (օր. 601, 602, 603… ն այլն մինչն 799). զ. եթե վարկային կազմակերպության համարը 605 է, ապա վարկային կազմակերպության գլխամասային բաժանմունքի կոդը կլինի 60500. է. վարկային կազմակերպությունների մասնաճյուղերի համարներն են (օր. 01, 02,…, 11, 12 ն այլն մինչն 99). ը. եթե վարկային կազմակերպության համարը 602 է, ապա վերջինիս մասնաճյուղի կոդը կլինի 60201, 60202 ն այլն. թ. այլ մասնակիցների համարներն են (օր. 801, 802, 803… ն այլն մինչն 899). ժ. այլ մասնակիցների բաժանմունքների համարներն են (օր. 01, 02,…, 11, 12 ն այլն մինչն 99). ժա. եթե մասնակցի համարը 803 է, ապա վերջինիս գլխամասային բաժանմունքի կոդը կլինի 80300. ժբ. գանձապետական համարներն են (օր. 900, 901, 902… ն այլն մինչն 929). ժգ. գանձապետական բաժանմունքների համարներն են (օր. 01, 02,…,11, 12 ն այլն մինչն 99): եթե մասնակցի մասնաճյուղերի քանակը գերազանցում է 99-ը, ապա Կենտրոնական բանկը մասնակցի մասնաճյուղերը նույնականացնելու համար կարող է տվյալ խմբի մասնակիցների համար սահմանված թվերի միջակայքում վերջինիս տրամադրել երկրորդ համարը: Օրինակ, եթե մասնակցի համարը 106 է, որն արդեն ունի 99 մասնաճյուղեր (այսինքն վերջինիս մասնաճյուղերին տրամադրվել են 10601-ից մինչն 10699 բոլոր կոդերը), 100-րդ, 101- րդ ն այլ մասնաճյուղերի գրանցման համար մասնակցին տրամադրվում է նոր համար՝ 107 ն վերջինիս 100-րդ, 101- րդ ն հետագա մասնաճյուղերին կտրամադրվեն՝ 10701, 10702 ն այլն կոդերը:

|Մ. ՍՏՈՒԳԻՉ ՆԻՇԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԱԼԳՈՐԻԹՄԸ

Ստուգիչ նիշի հաշվարկման ժամանակ իրականացվում են հետնյալ հաջորդական քայլերը ա. հաշվեհամարի առաջին 11 նիշից յուրաքանչյուրը բազմապատկվում է իրեն համապատասխանող կշռային գործակցով (2 ն 1 թվերով) բ. Բազմապատկման արդյունքները գումարվում են: Ընդ որում, յուրաքանչյուր նիշ գումարվում է որպես առանձին թիվ գ. Ստուգիչ նիշը ստանալու համար գումարման արդյունքում ստացված թվին հաջորդող ն առանց մնացորդի 10-ին բաժանվող թվից հանում ենք վերոհիշյալ գումարման արդյունքը: Ստուգիչ նիշը կարող է լինել 0-ից 9-ը ցանկացած թիվ: Եթե բազմապատկման արդյունքների գումարման ժամանակ ստացվում է առանց մնացորդի 10-ին բաժանվող թիվ, ապա ստուգիչ նիշը հավասար կլինի 0-ի: Հաշվենք հետնյալ հաշվեհամարի ստուգիչ նիշը՝ Օրինակ 1. 12702748287Խ Կոդը K

:

:

:

:

:

:

:

:

:

:

:

(բազմապատկում) կշռային գործակիցներ բազմապատկման արդյունքները

2 + 2 + 1 + 4 + 0 + 4 + 7 + 8 + 8 + 4 + 8 + 1 + 4 = 53 K = 60 – 53 = 7 Մեր հաշվեհամարը կլինի՝ 127027482877 Օրինակ 2. 22018554673Խ

:

:

:

:

:

:

:

:

:

:

:

K

Կոդը (բազմապատկում) կշռային գործակիցներ բազմապատկման արդյունքները

4 + 2 + 0 + 1 + 1 + 6 + 5 + 1 + 0 + 4 + 1 + 2 + 7 + 6 = 40 Քանի որ գումարման արդյունքում ստացված թիվը (40) վերջանում է 0-ով, ապա ստուգիչ նիշը հավասար կլինի 0-ի: Մեր հաշվեհամարը կլինի՝ 220185546730

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

1.

2.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Մ. ՍՏՈՒԳԻՉ ՆԻՇԻ ՍՏՈՒԳՄԱՆ ԱԼԳՈՐԻԹՄԸ

Հաշվեհամարում ստուգիչ նիշի ստուգումը իրականացվում է հետնյալ հաջորդական քայլերի միջոցով. ա. Հաշվեհամարի առաջին 12 նիշերը (ներառյալ ստուգիչ նիշը) բազմապատկվում է իրեն համապատասխանող կշռային գործակցով (2 ն 1 թվերով): բ. բազմապատկման արդյունքները գումարվում են: Ընդ որում, յուրաքանչյուր նիշ գումարվում է որպես առանձին թիվ: գ. եթե ստացված արդյունքը առանց մնացորդի բաժանվում է 10-ի ապա ստուգիչ նիշը ճիշտ է հաշվարկված: 30. Հաշվարկված ստուգիչ նիշի ստուգման ալգորիթմի օրինակ: Օրինակ, մեր հաշվեհամարն է՝127027482877

:

:

:

:

:

:

:

:

:

:

:

Ճ

2 Ւ 2 Ւ 1 Ւ 4 Ւ 0 Ւ 4 Ւ 7 Ւ 8 Ւ 8 Ւ 4 Ւ 8 Ւ 1 Ւ 4 Ւ 7 = 60 Քանի որ գումարը (60) առանց մնացորդի բաժանվում է 10-ի, ուրեմն ստուգիչ նիշը ճիշտ է հաշվարկված:

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5.

Բացատրել հաշվեհամարների կոդավորման սկզբունքներ: Բնութագրել մասնակիցներին ըստ ներկայացվող կոդերի: Ներկայացնել հաշվեհամարների կոդի կառուցման սկզբունքները: Բացատրել հաշվեհամարների կոդավորման տրամաբանությունը: Բացատրել ստուգիչ նիշի ձնավորման ալգորիթմը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 6.ՎՃԱՐՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ՁԵՎԵՐԸ

Թեմայի նպատակն է` բացատրել միջազգային պրակտիկայում ընդունված վճարամիջոցների տարրական սահմանումները, վճարամիջոցների աշխատանքային սխեմաները, այդ վճարամիջոցների կիրառման յուրահատկությունները ն առանձնահատկությունները, ինչպես նան համառոտ բնութագրված է ՀՀ տարածքում կանխիկ դրամաշրջանառությունը: Նկարագրվելու է նան դրամական միջոցների փոխանցման հասկացությունը, տարատեսակները, առնտրային գործարքների ժամանակ միջոցների փոխանցման օրինակները, չեկերի վերաբերյալ դրույթներ սկսած միջազգային օրենդրությունից ընդհուպ չեկերի տեսակներն ու տարատեսակները: Ներկայացվելու են նան չեկերի շրջանառության կարնորագույն պահերը ն ստանդարտ սխեմաները, մուրհակների մասին դրույթներ, բնութագրվելու են մուրհակների հիմնական տեսակները, դրանց շրջանառության սխեմաները, օրենսդրության հիմնական պահերը, միջազգային փորձը, միջազգային պրակտիկայում լայն տարածում ունեցող գործառնություններ՝ ինկասո, ակրեդիտիվ, երաշխիք ն պլաստիկ քարտեր: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ • համառոտ բնութագրել ՀՀ տարածքում կիրառվող վճարամիջոցները • բացատրել վճարման հիմնական եղանակները ն բնութագրել դրանք • տալ դեբետային ն կրեդիտային փոխանցումների հասկացողությունների սահմանումը, դրանց հիմնական տարբերությունը • պատկերել ն բացատրել միջոցների փոխանցումը վճարման հանձնարարականներով • պատկերել ն բացատրել փաստաթղթային փոխանցման սխեման • պատկերել ն բացատրել վճարում բաց հաշվով (օք6ո ՅՇՇօսոէ քՅyո6ոէ) • բացատրել չեկերով վճարումները, պատկերել չեկերով վճարումների իրականացման սխեման • տալ մուրհակի սահմանումը, բնութագրել մուրհակների տեսակները • բացատրել մուրհակի օգտագործումը տնտեսական գործարքներում, պատկերել ն բացատրել հասարակ մուրհակով ն փոխանցելի մուրհակով վճարումը • տալ ինկասոյի սահմանումը, պատկերել ն բացատրել փաստաթղթային ինկասոյի միջոցով գործարքների իրականացման սխեման • պատկերել ն բացատրել զուտ ինկասոյի միջոցով գործարքների իրականացման սխեման • բնութագրել երաշխիքը ն երաշխիքների տեսակները, երաշխիքային գործարքների մասնակիցներին • ներկայացնել հակիրճ բնութագրում պլաստիկ քարտերի վերաբերյալ, սահմանումը, տեսակները, մասնակիցները:

6.1. Ներածություն Միջազգային բանկային պրակտիկայում կիրառվող վճարման ձները ն եղանակները բավական բազմազան են ն պայմանավորված են ինչպես տվյալ երկրի սովորույթներով ն գործող օրենսդրությամբ, այնպես էլ միջազգային առնտրային սովորույթներով ն միջազգային համաձայնագրերով, երբ խոսքը գնում է միջազգային առնտրի մասին: Սովորաբար, վճարման ձները ն եղանակները նախօրոք համաձայնեցվում են ապրանք կամ ծառայություն մատուցող ն ձեռք բերող կողմերի միջն ն այնուհետն ֆիքսվում են վերջիններիս կողմից կնքված պայմանագրերում: Վճարման եղանակները սահմանում են, թե երբ ն ինչպես (միանվագ կամ մաս-մաս) է իրականացվում ապրանքի վճարումը: Այս կամ այն վճարման եղանակի ընտրությունը կախված է տնտեսվարող սուբյեկտների միջն հաստատված հարաբերություններից, սահմանված ապրանքատեսակի առնտրի առանձնահատկություններից: Վճարման հիմնական եղանակներն են՝ ա) կանխիկ վճարը բ) կանխավճարը գ) ապառիկ վճարը: Միջազգային առնտրում կանխիկ վճարի տակ հասկացվում են այնպիսի վճարումներ, որոնց ընթացքում ապրանքի դիմաց վճարումը գնորդի կամ գնորդի բանկի կողմից կատարվում են ապրանքի կամ ապրանքային փաստաթղթերի ստացումից ոչ ուշ: Կախված կողմերի պայմանավորվածությունից, վճարման ձներից գնորդի կողմից ապրանքը կարող է վճարվել տարբեր կերպ՝ առաքման վերաբերյալ վաճառողի տելեքսի դիմաց, վաճառողի բանկի տելեքսի դիմաց, որով վերջինս հայտնում է գնորդի բանկին տրանսպորտային փաստաթղթերի ընդունման ն առաքման մասին, տրանսպորտային փաստաթղթերի դիմաց, ապրանքի դիմաց ն այլն: Կանխավճարը ենթադրում է գնորդի կողմից որոշակի գումարի փոխանցում վաճառողին մինչն ապրանքի առաքումը կամ պատրաստումը: Այդ գումարը կազմում է որոշակի մաս ընդհանուր վճարվելիք գումարից (սովորաբար 10 - 309, կարող է լինել նան 1009): Սովորաբար կանխավճարը ապահովվում է վաճառողի բանկի ( կամ այլ առաջնակարգ բանկի) կողմից կանխավճարի վերադարձի երաշխիքով, կամ գնորդի ն վաճառողի միջն կնքված պայմանագրում նշվում է, որ պայմանագրով սահմանված պարտականությունների չկատարման դեպքում կանխավճարը պետք է լրիվ չափով վերադարձվի գնորդին: Ապառիկ վճարը ենթադրում է վաճառողի կողմից գնորդին առնտրային վարկի տրամադրում: Ըստ ժամկետի առնտրային վարկերը լինում են՝ կարճաժամկետ (մինչն 1 տարի), միջին ժամկետի (մինչն 5 տարի), երկարաժամկետ (5 տարուց ավելի): Առնտրային վարկը կարող է տրամադրվել վճարի հետաձգման, երկարացման պայմաններով, կամ դրամային վարկի ձնով:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

6.2. Փոխանցում Բանկային փոխանցումները իրականացվում են կրեդիտային ն դեբետային եղանակներով: Կրեդիտային փոխանցումն այն փոխանցումն է, որը նախաձեռնել է վճարողը, ն որի ժամանակ վճարային փաստաթուղթը (գործիքը) փոխանցվող դրամական միջոցների հետ շարժվում է միննույն ուղղությամբ:

ԲԱՆԿ Վճարման հանձնարարական

Գումար

ՎՃԱՐՈՂ

ՍՏԱՑՈՂ

Նկար 4. Կրեդիտային փոխանցման օրինակ Դեբետային փոխանցումը այն փոխանցումն է, որը նախաձեռնել է ստացողը, ն որի ժամանակ վճարային փաստաթուղթը (գործիքը) ն փոխանցվող դրամական միջոցները շարժվում են հակառակ ուղղությամբ:

ԲԱՆԿ 4. Գումար

3. Գումար 2. Վճարման պահանջագիր

1. Վճարման պահանջագիր

ՍՏԱՑՈՂ

ՎՃԱՐՈՂ

Նկար 5. Դեբետային փոխանցման օրինակ Անկախ փոխանցման եղանակից, երկու դեպքում էլ փոխանցման էությունը մնում է նույնը՝ միջոցների շարժ է կատարվում բանկային մեկ հաշվից մյուսը: Եթե փոխանցումը կատարվել է նույն բանկում եղած հաշիվների միջն, ապա այն կոչվում է ներքին կամ «հաշվապահական» փոխանցում, վճարումն իրականացվում է հաշվապահական մատյաններում համապատասխան ձնակերպումների միջոցով): Բանկային պրակտիկայում անկանխիկ վճարումները իրականցվում են տարբեր տիպի կրեդիտային ն/կամ դեբետային վճարային գործիքներով, որոնցից են. Վճարման հանձնարարականներով միջոցների փոխանցումը` բանկի հաճախորդի, հանձնարարականն է իր թղթակից բանկին՝ վճարել կամ այլ բանկին հանձնարարել վճարել որոշակի գումար շահառուին (բենեֆիցիարին) իր հաճախորդի կարկադրության ն վերջինիս հաշվին: Եթե վճարողը ն ստացողը սպասարկվում են նույն բանկում (մասնաճյուղում) ապա միջոցների փոխանցումը իրականցվում է բանկի կողմից իր հաշվապահական մատյաններում համապատասխան ձնակերպումների միջոցով: ՀՀ տարածքում այս գործիքը ամենատարծվածն է (95%), կանոնակարգվում է 1997թ. հունվարի 9–ին ընդունված «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքով: Վճարման հանձնարարականներով միջոցների փոխանցման հետ կապված դրույթները մանրամսան ներկայացված են 8-րդ գլխում: Բանկերի մասնակցությունը այս տիպի գործարքներում, համեմատած վճարման այլ ձների (ինկասո, ակրեդիտիվ) նվազագույնն է՝ նրանք պատասխանատու չեն ոչ ապրանքի առաքման, ոչ էլ փաստաթղթերի փոխանցման ն ստուգման համար, այլ իրականացնում են միայն գումարի փոխանցումը հանձնարարականում նշված ժամկետների համաձայն:

6.2.1. Փաստաթղթային (պայմանական) փոխանցում Վճարման հանձնարարականներով միջոցների փոխանցման տարատեսակն է հանդիսանում փաստաթղթային (պայմանական) փոխանցում, որը կարգավորվում է ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի կողմից հաստատված 1999թ. մարտի 16 թիվ 39 որոշմամբ հաստատված կարգով: Վաճառողը տրամադրում է ապրանքը ն ապրանքային փաստաթղթերը անմիջապես գնորդին, իսկ գնորդը իրականցնում է վճարը պայմանագրով սահմանված ժամկետում, կարգադրելով իր բանկին կատարել համապատասխան փոխանցում: Գնորդի բանկն, ընդունելով իր հաճախորդ-գնորդի վճարման հանձնարարագիրը, իր անունից ներկայացնում է վաճարողի բանկին բանկային վճարման հանձնարարագիր: Վաճառողի բանկը հանձնարարագրի հիման վրա կատարում է վճարում վաճառողի օգտին: Բանկերի մասնակցությունը այս տիպի գործարքներում համեմատած վճարման այլ ձների (ինկասո, ակրեդիտիվ) նվազագույնն է՝ նրանք պատասխանատու չեն ոչ ապրանքի առաքման, ոչ էլ փաստաթղթերի փոխանցման ն ստուգման համար, այլ իրականացնում են միայն գումարի փոխանցումը հանձնարարագրում նշված ժամկետների համաձայն: Վճարման այս ձնը առավելագույնս ձեռնտու է գնորդի համար, քանզի նա վճարում է ապրանքը ստանալուց հետո, սակայն վաճառողի համար պարունակում է չվճարման կամ վճարի ուշացման ռիսկ: Ուստի այս ձնը ցանկալի է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ մատակարարը ն գնորդը ճանաչում ն վստահում են միմյանց: Միջազգային բանկային պրակտիկայում կիրառվում է փոխանցման այլ ձն՝ պայմանագրով նախատեսված չափով կանխավճար դեռնս չառաքված ապրանքի համար: Սովորաբար կանխավճարը կազ-

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

մում է ողջ գումարի 15-309, սակայն կարող է կազմել նան 1009: Կանխավճարով փոխանցումը ձեռնտու չէ գնորդին, քանզի ապրանքը չառաքելու դեպքում առկա է կանխավճարի կորստի/չվերադարձի ռիսկը: Միջազգային բանկային պրակտիկայում գնորդին այս տեսակի ռիսկերից ձերբազատելու համար կիրառվում են ստորն բերված մեթոդները: ա) Կանխավճարի վերադարձի բանկային երաշխիք. Այս դեպքում մինչն գնորդի կողմից կանխավճարի փոխանցումը վաճառողը գնորդի պահանջով դիմում է իր կամ որնէ առաջնակարգ բանկի՝ գնորդի օգտին կանխավճարի վերադարձի երաշխիք տրամադրելու խնդրանքով: Ըստ այդ երաշխիքի, վաճառողի կողմից պայմանագրի չկատարման դեպքում երաշխավորող բանկը պարտավորվում է, վերադարձնել գնորդին ինչպես կանխավճարի գումարը, այնպես էլ այն տոկոսները, որոնք կարելի էր ստանալ այդ միջոցների օգտագործման համար կանխավճարի փոխանցման ողջ ժամանակահատվածում: Վճարումը իրականացվում է համաձայն նկար N6-ի: 3. Գումար

Գնորդի բանկ

Վաճառողի բանկ

1. Երաշխիք

2. Վճարման հանձնարարագիր

4. Գումար

5. Ապրանք, փաստաթղթեր Գնորդ

Վաճառող 1. Երաշխիք

Նկար 6. Կանխավճարի վերադարձի բանկային երաշխիքի կիրառմամբ սխեմա բ) Փաստաթղթային (պայմանական) փոխանցում. Այս դեպքում գնորդի բանկի կողմից կանխավճարի փոխանցումը վաճառողի բանկին իրականացվում է այն պայմանով, որ վաճառողի բանկի կողմից այդ միջոցները կհաշվեգրվեն վաճառողի հաշվին միայն վերջինիս կողմից վճարման հանձնարարագրում նշված փաստաթղթերի ներկայացման դեպքում: Ընդ որում, նշվում է ժամկետը, որի ընթացքում պետք է ներկայացվեն փաստաթղթերը: Նշված ժամկետում փաստաթղթերի չներկայացման դեպքում գնորդի բանկին ուղարկվում է հարցում կատարված փոխանցման վերաբերյալ: ա) ն բ) կետերում նշված մեխանիզմները, որոնք հիմնականում կիրառվում են միջազգային առնտրի ժամանակ, ձեռնտու են ն՛ վաճառողի, ն՛ գնորդի համար, քանի որ գնորդի համար բացառվում է վճարված ապրանքի չառաքման դեպքում կանխավճարի չվերադարձի ռիսկը, իսկ վաճառողի համար բացառվում է առաքված ապրանքի չվճարման ռիսկը: Վճարումը ներկայացված է նկար 7-ում: 2. Գումար ն պայմաններ Գնորդի բանկ

Վաճառողի բանկ 7.Փաստաթղթեր

1. Վճարման հանձնարարագիր

8. Փաստաթղթեր

3.Տեղեկացում վճարման մասին

6.Վճարում 5. Փաստաթղթեր

4. Ապրանք Գնորդ

Վաճառող

Նկար 7. Փաստաթղթային (պայմանական) փոխանցման գործարքի օրինակ Միջազգային գործարքներում կանխավճարը կիրառվում է վճարման այլ ձների հետ համատեղ, օրինակ մի մասը փոխանցվում է կանխավճարով, իսկ մյուս մասը՝ ինկասոյով կամ ակրեդիտիվով. ՀՀ տարածքում իրականացվող առնտրային գործարքներում փոխանցումը հանդիսանում է ամենատարածված անկանխիկ վճարման ձներից մեկը, այն կիրառվում է ինչպես կանխավճարով իրականացվող գործարքներում, այնպես էլ «վճար ապրանքի դիմաց» իրականացվող վճարումներում: Այս վճարումները պարունակում են վաճառողի ն գնորդի համար տարբեր տեսակի ռիսկեր - կանխավճարի դեպքում գնորդի համար առկա է ապրանքի չառաքումը ն կանխավճարի չվերադարձի ռիսկը, իսկ «վճար ապրանքի դիմաց» վճարման դեպքում՝ վաճառողի համար առկա է չվճարման կամ ուշացված վճարման ռիսկը: Փաստաթղթային փոխանցման առավելությունը նրանում է, որ գնորդը երաշխավորված է, որ գումարը հասանելի կլինի վաճառողի համար միայն ապրանքի առաքման դեպքում, իսկ վաճառողը երաշխավորված է բանկի կողմից, որ կստանա գումարը առաքված ապրանքի դիմաց:

6.2.2. Վճարում բաց հաշվով (օքօո aօօօսոէ քaթոօոէ) Վճարում բաց հաշվով (օք6ո ՅՇՇօսոէ) այնպիսի վճարում է, որի ժամանակ վաճառողը առաքում է ապրանքը առանց որնէ վճարման երաշխիքի, իսկ գնորդը իրականացնում է վճարումը պայմանագրով

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

սահմանված ժամկետներում (սովորաբար ամիսը մեկ անգամ, եռամսյակը մեկ անգամ կամ կիսամյակը մեկ անգամ): Քանի որ վճարողը ոչ մի վճարման երաշխիք չունի, ուստի այդ ձնի վճարումները կատարվում են կա՛մ այն ֆիրմաների միջն, որոնք վաղեմի գործընկերներ են ն իրականացնում են փոքր քանակությամբ կանոնավոր առաքումներ, կա՛մ հիմնական ֆիրմայի ն նրա դուստր ձեռնարկությունների միջն: Վճարումը բաց հաշվին իրենից ներկայացնում է առնտրային վարկի մի տեսակ: Որոշ երկրներում (Ավստրիա, Գերմանիա, Շվեյցարիա) վաճառողի ռիսկը նվազեցնելու համար, երբ կիրառվում է վճարում բաց հաշվին, օգտագործվում է սեփականության իրավունքի փոխանցման վերապահում, որը իրենից ներկայացնում է հատուկ պայմանագիր, համաձայն որի մինչն ապրանքի դիմաց լիակատար վճարումը, վաճառողը հանդիսանում է ապրանքի սեփականատեր: Այս վերապահումը հնարավորություն է տալիս վաճառողին չվճարման դեպքում հետ պահանջել ապրանքը կամ գնորդի անվճարունակության դեպքում ետ ստանալ իր ապրանքը այն մրցութային զանգվածից, որը պետք է բաշխվի գնորդի այլ պարտատերերի միջն: Բաց հաշվով վճարումը իրականացվում է գնորդի կողմից իր բանկին վճարային հանձնարարագրի ներկայացման միջոցով (հասարակ բանկային փոխանցում) ն կատարվում է համաձայն նկար 8-ի: 3.Գումար

Գնորդի բանկ

Վաճառողի բանկ

2. Վճարման հանձնարարագիր

Գնորդ

4. Գումար 1. Ապրանք, փաստաթղթեր

Վաճառող

Սեփականության իրավունքի փոխանցման վերապահման պայմանագիր Նկար 8. Բաց հաշվով իրականացվող վճարման օրինակ

6.2.3. Վճարման պահանջագրեր ՀՀ տարածքում իրականացված վճարումներում դեբետային գործիքները հիմնականում հանդես են գալիս միայն թղթային եղանակով, մասնավորապես վճարման պահանջագրի տեսքով: Վճարման պահանջագիրն իրենից ներկայացնում է դեբետային գործիքի տարատեսակ, որը վճարման է ներկայացվում ստացողի կողմից, ն որի դիմաց վճարը կատարվում է միայն վճարողի կողմից ակցեպտավորման դեպքում: Ակցեպտ պահանջող վճարման պահանջագրի վճարը կարող է կատարվել ինչպես համախառն հաշվարկների, այդ թվում՝ էլեկտրոնային վճարումների համակարգի միջոցով, այնպես էլ քլիրինգային համակարգով: Քանի որ վճարման պահանջագրի կատարումը պահանջում է վճարողի ակցեպտը, ինչպես նան այն հանգամանքը, որ որպես դեբետային գործիք վերջինիս շրջանառությունը ամբողջականորեն կանոնակարգված չէ ն վերջինիս կանոնակարգումը մասամբ իրականացվում է պայմանագրերով, այդ իսկ պատճառով ներկայումս պահանջագրերը լայն տարածում չեն գտել: Վճարման պահանջագիրն իրենից ներկայացնում է դեբետային գործիքի տարատեսակ, որը վճարման է ներկայացվում ստացողի կողմից, ն որի դիմաց վճարը կատարվում է միայն վճարողի կողմից ակցեպտավորման դեպքում: Անակցեպտ կերպով վճարը կատարվում է միայն դատական ն հարկային մարմինների կողմից՝ տնտեսվարող սուբյեկտներից տուգանքային գումարների գանձման նպատակով ներկայացված պահանջագրերով, որոնք ունեն նախապատվելիություն այլ վճարումների հանդեպ ն վճարողի մոտ պահանջագրի ներկայացման պահին միջոցների անբավարարության դեպքում վերջիններս հաշվառվում են հատուկ քարտադարանում ն վճարվում առաջնահերթորեն՝ վճարողի հաշվին միջոցների գոյացման դեպքում: Ներկայումս վճարման պահանջագրերով գործառնությունների կատարումը կարգավորվում է ՀՀ քաղաքացիական օրեսգրքի 51 գլխի «Ինկասո հաշվարկներ» դրույթներով, սակայն այն հիմնականում վերաբերվում է ինկասո գործառնության կատարման ժամանակ կիրառվող արարողակարգերին: Այդ իսկ պատճառով ներկայումս պահանջագրերը տնտեսվարող սուբյեկտների շրջանում լայն տարածում չեն գտել: Վճարման պահանջագրերի տարատեսակն է հանդիսանում ուղղակի դեբետագրաման գործիքը, որի վերաբերյալ դրույթները ներկայացված են11-րդ գլխում:

6.3. Չեկ Չեկը վճարային փաստաթուղթ է, որը պարունակում է չեկ դուրսգրողի հրամանը իրեն սպասարկող բանկին՝ վճարել չեկի վրա նշված գումարը չեկատիրոջը: Զարգացած երկրներից շատերն ունեն իրենց ազգային չեկային օրենսդրությունը ն այլ նորմատիվ ակտեր, որոնք կանոնակարգում են չեկային գործառնությունները ն այդ գործառնություններում ընդգրկված կողմերի իրավունքները ն պարտավորությունները: 1931թ. Ժննյան կոնվենցիան հաստատել էր «Չեկերի համընդհանուր օրենքը», որը ստորագրվել էր մի շարք եվրոպական պետությունների կողմից, որոնք պարտավորվել էին իրենց ազգային չեկային օրենքներում հետնել այդ օրենքի դրույթներին: Մի շարք անգլո-ամերիկյան երկրներում, ինչպիսիք են ԱՄՆ, Կանադան, Մեծ Բրիտանիան, չեկերի ն մուրհակների համար օրենսդրական հիմք է ծառայել 1882թ. անգլիական օրենքը «Փոխանցելի մուրհակների մասին», որը իր հետագա զարգացումն է ստացել ԱՄՆ-ում կոնգրեսի կողմից հաստատված «Սոiքօrո Շօոո6rՇiՅ| Շօd6», «Բ6ցս|Յէiօո J», «Բ6ցս|Յէiօո ՇՇ», Մեծ Բրիտանիայում 1957թ. ն 1992թ. ընդունված դրույթներ «Շհ6զս6 |Յw» անվանմամբ, որոնք լրացրել են 1882թ. օրենքը: 1992թ. Ռուսաստանի Գերագույն խորհուրդը հաստատել էր «Դրույթներ չեկերի մասին» օրենքը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

• •

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Որոշ զարգացած երկրներում չեկերը լայնորեն են կիրառվում հաշվարկներում՝ օրինակ 1993թ. տվյալներով ԱՄՆ-ում չեկերով իրականացվող տարեկան վճարումները կազմել են ընդհանուր անկանխիկ վճարումների քանակի 80.49, ծավալի 12.69, Ֆրանսիայում` տարեկան այն կազմել է ընդհանուր անկանխիկ վճարումների քանակի 49.19, ծավալի 4.69,Կանադայում՝ տարեկան այն կազմել է ընդհանուր անկանխիկ վճարումների քանակի 58.79, ծավալի 98.89: Այլ երկրներում, ինչպիսիք են Գերմանիան, ճապոնիան այդ գործիքը լայն տարածում չի գտել: Հաճախորդի չեկերը այն չեկերն են, որոնք դուրս են գրվում ֆիզիկական, իրավաբանական անձանց կողմից իրենց սպասարկող բանկի վրա ն վճարվում են հաճախորդի միջոցների հաշվին: Բանկային չեկերը այն չեկերն են, որոնք դուրս են գրում բանկերը կամ իրենց հաճախորդները ն վճարվում են բանկի միջոցների հաշվին: Հաճախորդների չեկերով վճարումներն իրականացվում են հետնյալ կերպ՝ գնորդը ապրանքների դիմաց դուրս է գրում չեկ ն տրամադրում է այն վաճառողին: Վաճառողը չեկը ներկայացնում է իրեն սպասարկող բանկ, որի կողմից վերջինս թղթակցային բանկերի միջոցով ներկայացվում է վճարման գնորդի (չեկ դուրս գրողի) բանկ: Գնորդի հաշվին միջոցների առկայության դեպքում բանկը իրականացնում է չեկի դիմաց վճարումը: Հաճախորդի չեկերի կիրառման դեպքում վճարող բանկը պատասխանատու չէ ներկայացված չեկի վճարման համար, եթե հաճախորդի հաշվին չկան բավարար միջոցներ ն օվերդրաֆտ չի նախատեսված դրանց համար: Վերոհիշյալ չեկերով վճարումները իրականացվում են նկար 9-ի համաձայն: Չեկերի վճարման հուսալիությունը բարձրացնելու նպատակով միջազգային առնտրում կիրառվում են հաճախորդի չեկեր՝ երաշխավորված բանկի կողմից: Չեկերի երաշխավորումը կատարվում է 2 եղանակով. չեկի վրա բանկի կողմից համապատասխան գրառմամբ (բանկի կողմից ակցեպտավորված չեկեր) չեկին կցված երաշխիքային քարտի կիրառմամբ (օրինակ՝ Եվրոչեկեր), որի առկայության դեպքում միայն չեկը կարող է ընդունվել որպես վճարման միջոց:

6. Վճարում

Գնորդի բանկ

Թղթակից բանկ

5. Չեկ

7. Վճարում

4. Չեկ 1.Չեկային գրքույկ

1.Գումար

Վաճառողի բանկ 8. Վճարում

3. Չեկ Գնորդ

2. Ապրանք, փաստաթղթեր

Վաճառող

2. Չեկ Նկար 9. Չեկերով վճարումների իրականացման սխեմա Բանկային չեկերի կիրառման դեպքում այն բանկը, որը դուրս է գրել չեկը, պատասխանատու է այդ չեկի վճարման համար: Քանի որ այս չեկերը ավելի ապահով են վճարման հուսալիության տեսակետից, այդ պատճառով միջազգային առնտրում դրանք ավելի լայն են կիրառվում, քան հաճախորդի չեկերը: Այս չեկերով վճարումներն իրականացվում են հետնյալ կերպ՝ գնորդը իրեն սպասարկող բանկին ներկայացնում է հանձնարարություն՝ վաճառողի անունով որոշակի գումարի չեկի դուրսգրման վերաբերյալ: Դուրս գրվելիք չեկին համապատասխանող գումարը դեբետագրվում է հաճախորդի հաշվից, որից հետո բանկը դուրս է գրում բանկային չեկ վաճառողի երկրում իրեն թղթակից բանկի վրա: Չեկը ուղարկվում է վաճառողին, որը ներկայացնում է այն իրեն սպասարկող բանկին, վերջինս էլ թղթակցային բանկերի միջոցով չեկը ներկայացնում է վճարման այն բանկին, որի վրա այն դուրս է գրված: Վաճառողի համար չեկով վճարումը պարունակում է չվճարման ռիսկ, քանի որ չեկի դուրսգրումը դեռ վճարում չէ, ն վաճառողը կարող է համոզվել չեկի վճարունակության մեջ միայն վճարող բանկից չեկի դիմաց վճարումը ստանալուց հետո: Այդ պատճառով միջազգային առնտրային գործարքներում ոչ բանկային չեկերը կիրառվում են միայն այն դեպքում, երբ կողմերը վստահում են միմյանց, հակառակ դեպքում կարող են կիրառվել առաջնակարգ բանկերի կողմից երաշխավորված ոչ բանկային չեկեր, կամ առաջնակարգ բանկերի վրա դուրս գրված բանկային չեկեր: Չեկերի տեսակների ն դրանց շրջանառության վերաբերյալ դրույթները ներկայացված են գլուխ 12-ում: Ներկայումս ՀՀ տարածքում իրականացվող ներքին առնտրային գործարքներում մասամբ կիրառվում են ինչպես բանկային այնպես էլ հաճախորդի չեկեր: Չեկերի շրջանառությունը ՀՀ-ում կարգավորվում ՝ ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի համապատասխան դրույթներով:

6.4. Մուրհակ հակը

Մուրհակն առանց որնէ պայմանի դրամական պարտավորություն պարունակող փաստաթուղթ է (Մուրպարտքի պարտավորության տարատեսակ է, սահմանված ձնով կազմված, որը տալիս է անվիճելի

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

իրավունք պահանջելու մուրհակում նշված գումարի վճարումը մուրհակի մարման ժամկետի լրանալուն պես): Առնտրատնտեսական գործարքներում մուրհակը օգտագործվում է մի քանի դար շարունակ: Գոյություն ունեն ոչ միայն ազգային օրենսդրություններ, այլ ն մուրհակին վերաբերվող միջազգային համաձայնություններ, որոնցով կանոնակարգվել է մուրհակի միջազգային շրջանառությոնը, ինչը արտացոլվել է 1930թ. մի շարք եվրոպական երկրների կողմից ստորագրված Ժննյան կոնվենցիայով հաստատված «Մուրհակների համընդհանուր օրենք»-ով: Կոնվենցիան ստորագրած երկրները պարտավորվել էին իրենց ազգային մուրհակի օրենքներում հետնել այդ օրենքի դրույթներին: Մուրհակը առնտրային վարկի ամենահարմար ն տարածված ձներից մեկն է, որը տրվում է տնտեսվարող անձանց կողմից՝ առանց բանկի միջամտության: Այս պարագայում մուրհակը ոչ միայն վարկավորման, այլ նան վճարման գործիք է, ինչը նվազեցնում է կանխիկ փողի պահանջարկը: Քանի որ մուրհակը շրջանառու գործիք է, այսինքն՝ կարող է փոխանցվել մեկ անձից մյուսին, այն կարող է որպես վճարման գործիք օգտագործվել մի քանի գործարքներում, մարել մի քանի պարտավորություններ: Որպես արժեթուղթ մուրհակը կարող է հանդես գալ տարբեր տեսակի արժեթղթային գործարքներում (առք ու վաճառքի, գրավի, ն այլն): Որոշ երկրներում մուրհակները լայնորեն են կիրառվում սպառողական վարկերի տրամադրման ժամանակ, օրինակ, Ֆրանսիայում բանկային համակարգի միջոցով տարեկան վճարվում է 160 միլիոն մուրհակ, Իտալիայում՝ 72 միլիոն մուրհակ: Տարբերվում են մուրհակների վճարման հետնյալ ժամկետները՝ ա) Ըստ ներկայացման, երբ վճարը պետք է իրականացվի մուրհակը ներկայացնելուն պես, ինչը սահմանվում է «Վճարել ըստ ներկայացման» արտահայտությամբ: Կարող են սահմանվել ներկայացման նվազագույն ն առավելագույն ժամկետները, վերջինիս բացակայության դեպքում մուրհակը վճարման կարող է ներկայացվել մեկ տարվա ընթացքում՝ դուրսգրման օրվանից սկսված: բ) Ներկայացման օրվանից որոշ ժամանակ հետո (Յ ԽiՏօ մուրհակ) վճարը պետք է իրականացվի մուրհակը ներկայացնելուց նշված ժամկետից հետո, ինչը սահմանվում է «Վճարել ներկայացումից այսքան ժամանակ հետո» արտահայտությամբ: գ) Դուրսգրման օրվանից որոշ ժամանակ հետո (Յ dՅէօ մուրհակ), վճարը պետք է իրականացվի մուրհակի դուրսգրումից որոշ ժամանակ հետո, ինչը սահմանվում է «Վճարել մուրհակի դուրսգրումից այսքան օր հետո» արտահայտությամբ: դ) Որոշակի օրը՝ այս դեպքում մուրհակի վրա նշվում է վճարման կոնկրետ օրը: Մուրհակները լինում են 2 տեսակի. Վասարակ մուրհակ - պարտապանի (գնորդի) ստորագրությամբ գրավոր պարտավորությունն է՝ վճարել պարտատիրոջը (վաճառողին) որոշակի գումար նշված ժամկետում: Հասարակ մուրհակը կարող է փոխանցվել երրորդ անձին փոխանցագրի (ինդոսամենտի) միջոցով: Հասարակ մուրհակով վճարումը իրականացվում է համաձայն նկար 10-ի: Վաճառողը առաքում է ապրանքը, իսկ գնորդը դուրս է գրում հասարակ մուրհակ ն փոխանցում է այն վաճառողին: Մարման ժամկետը լրանալիս վաճառողը իր բանկի միջոցով ներկայացնում է այն գնորդին վճարման: 6.Վճարում

Գնորդի բանկ

Վաճառողի բանկ 4. մուրհակ

5.Գնորդի հաշվի դեբետագրում

7.Վճարում 3. մուրհակ

Գնորդ

1. Ապրանք, փաստաթղթեր

Վաճառող

2. Հասարակ մուրհակ

Նկար 10. Հասարակ մուրհակներով գործառնության սխեմա գրավոր, անվերապահ հրամանն է պարտապանին (տրասատին) սահմանված ժամկետին վճարել մուրհակում սահմանված գումարը այն անձին, որի անունով դուրս է գրված մուրհակը (ռեմիտենտ): Առանց պարտապանի ստորագրության, մուրհակը հանդիսանում է պարտատիրոջ հանձնարարականը պարտապանին ն կոչվում է տրատա: Միայն ստորագրելով (ակցեպտավորելով) մուրհակը՝ տրասատը իր վրա է վերցնում պարտավորություն ժամանակին վճարել մուրհակը: Փոխանցելի մուրհակում ի սկզբանե մասնակցում են երեք կողմեր՝ մուրհակ դուրսգրողը, վճարողը ն այն անձը, ում օգտին դուրս է գրված մուրհակը, վերջինս կարող է փոխանցել մուրհակը մեկ այլ անձի փոխանցագրով: Փոխանցելի մուրհակով վճարումը իրականացվում է համաձայն նկար 11-ի՝

Փոխանցելի մուրհակ - պարտատիրոջ (տրասանտի)

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

7.Վճարում

Գնորդի բանկ

«Ա» ֆիրմայի բանկ

5. մուրհակ 6.Գնորդի հաշվի դեբետագրում

Գնորդ

8.Վճարում Ապրանք, փաստաթղթեր, փոխանցելի մուրհակ 2. Ակցեպտավորված մուրհակ

1. 2. 3.

4. մուրհակ

«Ա» ֆիրմա

Վաճառող 3. մուրհակ

Նկար 11. Փոխանցելի մուրհակներով գործառնության սխեմա Ենթադրենք, որ վաճառողն ունի որոշ պարտավորություններ «Ա» ֆիրմայի նկատմամբ ն միաժամանակ պետք է առաքի ապրանքը Գնորդին: Վաճառողը առաքում է ապրանքը ն միաժամանակ ուղարկում է «Ա» ֆիրմայի անունով գնորդի վրա դուրս գրված տրատա: Գնորդը ակցեպտավորում է մուրհակը ն փոխանցում է այն վաճառողին: Վաճառողը փոխանցում է մուրհակը «Ա» ֆիրմային: «Ա» ֆիրմայի կողմից մուրհակը կարող է օգտագործվել տարբեր ձնով՝ «Ա» ֆիրման կարող է պահել մուրհակը իր մոտ մինչն մարման ժամկետը ն այնուհետն ներկայացնել այն գնորդին վճարման: Այս դեպքում մուրհակը մարվում է ն բացառվում են դրա հետ կապված հետագա գործառնությունները: «Ա» ֆիրման իր հերթին որոշում է մինչն մուրհակի մարման ժամկետը մարել իր այլ պարտավորությունները: Այդ դեպքում «Ա» ֆիրման մուրհակը փոխանցագրով փոխանցում է իր պարտատերին, որը մուրհակը վճարման կներկայացնի գնորդին: «Ա» ֆիրմային մինչն մուրհակի մարման ժամկետը լրանալը անհրաժեշտ են միջոցներ: Այդ դեպքում նա կարող է վաճառել այն բանկին՝ հաշվառման տոկոսադրույքով (հաշվառել բանկում): Բանկը կարող է պահել իր մոտ մուրհակը ն ներկայացնել այն վճարման Գնորդին կամ հաշվառել այն Կենտրոնական կամ մեկ այլ բանկում: Մուրհակները լայնորեն կիրառվում են առնտրային գործարքներում ինչպես ինքնուրույն վճարման գործիք, այնպես էլ այնպիսի վճարման ձներում, ինչպիսիք են ինկասոն ն ակրեդիտիվը: Դա պայմանավորված է նրանով, որ մուրհակատիրոջ իրավունքները պաշտպանված են մուրհակների օրենսդրությամբ ն շատ երկրներում գործում են մուրհակային դատարաններ, որոնցում արագացված ն հեշտացված է մուրհակների հետ կապված բողոքարկման ընթացակարգը: Առավել ապահով են համարվում հայտնի ֆիրմաների, ինչպես նան առաջատար բանկերի կողմից ակցեպտավորած մուրհակները: Գնորդի համար մուրհակների կիրառման առավելությունը կայանում է նրանում, որ գնումն իրականացվում է հետաձգված վճարմամբ, իսկ վաճառողի համար՝ որ վաճառողը կարող է մուրհակը հաշվառել բանկում (իսկ այն երկրներում, որտեղ գործում է մուրհակի օրենքը, այդ օրենսդրությամբ ն պարզեցված դատավարությամբ պաշտպանված են վաճառողի իրավունքները գնորդի կողմից մուրհակի դիմաց չվճարման դեպքում): ՀՀ տարածքում իրականացվող ներքին առնտրային գործարքներում կիրառվում են միայն կառավարական մուրհակներ սահմանափակ թվով: Մուրհակների սահմանափակ կիրառումը պայմանավորված է համապատասխան օրենսդրական դաշտի բացակայությամբ, ինչպես նան նրանով, որ սահմանված չի ՀՀ բանկերում դրանց հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման հստակ կարգը:

6.5. Ինկասո Ինկասոն վաճառողի (արտահանողի) հանձնարարությունն է իր բանկին՝ անմիջականորեն կամ այլ բանկի միջոցով ստանալ գնորդից (ներմուծողից) որոշակի գումար կամ հաստատում, որ գումարը կվճարվի որոշակի ժամկետի ընթացքում: Ինկասոն լայն տարածում է գտել միջազգային առնտրում: Ինկասոն օգտագործվում է ինչպես կանխիկ եղանակով վճարումներում, այնպես էլ ապառիկ եղանակով (առնտրային վարկի պայմաններով) հաշվարներում: Ինկասոյի գործարքները կանոնակարգվում են «Ինկասոյի ունիֆիկացված կանոններով» (Սոiքօrո Բս|6Տ քօr Շօ||6ՇէiօոՏ - ՍԲՇ), որոնք մշակվել ն հաստատվել են Փարիզի Միջազգային Առնտրային Պալատի կողմից: Ներկայումս գործում է 1996թ. խմբագրության ՍԲՇ-ն -|ՇՇ N522: Կանոններին միացել են աշխարհի բազմաթիվ երկրների բանկեր, որոնց համար, ինչպես նան որոնց հաճախորդների համար Կանոնները պարտադիր են ինկասոյի ձնով հաշվարկների իրականացման ժամանակ: Ունիֆիկացված Կանոնները հնարավոր է շրջանցել ինկասոյի գործառնությունների մեջ ընդգրկված բոլոր շահագրգիռ կողմերի փոխադարձ համաձայնության դեպքում: ՍԲՇ-ը սահմանում են ինկասոյի տեսակները, գործառնությունների իրականացման հաջորդականությունը ն ձները, կողմերի պարտականությունները ն պատասխանատվությունը, տալիս են տարբեր տերմինների միանշանակ մեկնաբանություն:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

1. 2. 3. 4. 5.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Փաստաթղթերը, որոնցով իրականացվում են ինկասոյի գործառնությունները, ստորաբաժանվում են երկու խմբի՝ ա) ֆինանսային փաստաթղթեր՝ փոխանցելի ն հասարակ մուրհակներ, չեկեր, վճարային ստացականներ ն նման փաստաթղթեր, որոնք օգտագործվում են վճարը ստանալու համար բ) առնտրային փաստաթղթեր՝ առնտրային հաշիվներ, տրանսպորտային փաստաթղթեր, սերտիֆիկատներ, ապահովագրեր ն այլ ոչ ֆինանսական սեփականության իրավունքի փաստաթղթեր Ինկասոյի մասնակից կողմերն են՝ ինկասոյի նախաձեռնողը - վաճառողը, որը հանձնարարում է ինկասոյի գործառնությունը իրեն սպասարկող բանկին ռեմիտենտ բանկը - այն բանկը, որին վաճառողը հանձնարարում է ինկասոյի գործառնությունը ինկասո իրականացնող բանկը - ցանկացած ոչ ռեմիտենտ բանկ, որը մասնակցում է ինկասոյի հանձնարարության կատարմանը ներկայացնող բանկը - ինկասո իրականացնող բանկը, որը ներկայացնում է ինկասոն վճարողին վճարողը - գնորդն է, ում ներկայացվում է ինկասոն ն որը կատարում է վճարը: Հայտնի են ինկասոյի հետնյալ տեսակները. Չուտ ինկասո (Շ|6Յո Շօ||6ՇէiօոՏ)` այս տեսակի ինկասոն ընդգրկում է միայն ֆինանսական փաստաթղթերի (հասարակ ն փոխանցելի մուրհակների, չեկերի) ինկասո ն իրականացվում է համաձայն նկար 12-ի: Վաճառողը, շրջանցելով բանկը, ուղարկում է ապրանքը ն առնտրային փաստաթղթերը անմիջապես գնորդին, ն գնորդը, ստանալով դրանք, դառնում է ապրանքի սեփականատերը մինչն վճարի կամ ակցեպտի իրականացումը: Ռեմիտենտ բանկն ինկասո իրականացնող բանկին ներկայացնում է միայն չեկը՝ վճարման կամ փոխմուրհակը՝ ակցեպտի/վճարման: Վճարման այս ձնը չի երաշխավորում մատակարարին գումարի ստացումը, ուստի այս ձնը ցանկալի է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ մատակարարը ն գնորդը ճանաչում ն վստահում են միմյանց:

Ինկասո իրականացնող բանկ

5. Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասոյի հանձնարարագիր

8,9. Վճար/ ակցեպտավորած մուրհակ

Վաճառողի բանկ (ռեմիտենտ)

Գնորդի բանկ (ներկայացնող բանկ) 6. Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասոյի հանձնարարագիր

7. Վճար/ակցեպտ

Գնորդ

4. Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասոյի հանձնարարագիր

10. Վճար ակցեպտավոր. մուրհակ

3. Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասոյի հանձնարարագիր

2. Մուրհակ/ չեկ

Վաճառող 1.Ապրանք, ապրանքային փաստաթղթեր Նկար 12. Զուտ ինկասոյի գործառնության սխեմա

1.

2. 3.

4.

Փաստաթղթային ինկասո (dօՇսո6ոէՅry Շօ||6ՇէiօոՏ) Այս տեսակի ինկասոն ընդգրկում է ինչպես միայն առնտրային (հաշիվ-ապրանքագրեր, տրանսպորտային փաստաթղթեր, սերտիֆիկատներ ն այլն), այնպես էլ առնտրային ն ֆինանսական փաստաթղթերի ինկասո: Փաստաթղթային ինկասոյի միջոցով իրականացվող գործարքները կատարվում են ըստ նկար 13-ի՝ Պայմանագրի կնքում, որում նշվում է. ա) Բանկերի անվանումը, որոնց միջոցով կատարվում են հաշվարկները. բ) վճարման եղանակը գ) բանկային գանձումների կարգը դ) վճարման ժամկետները ն պայմանները ե) փաստաթղթերի ցուցակը, որոնց դիմաց կատարվում է վճարումը/ակցեպտը: Ապրանքի առաքում ըստ պայմանագրում նշված պայմանների: Բեռնափոխադրողից ստանալով տրանսպորտային փաստաթղթերը՝ վաճառողը ինկասոյի հանձնարարագրին կից փաստաթղթերի ողջ փաթեթը (տրանսպորտային փաստաթղթեր, առնտրային հաշիվներ, սերտիֆիկատներ, ապահովագրեր, գնորդի վրա դուրս գրված փոխանցելի մուրհակներ) ներկայացնում է իրեն սպասարկող բանկին: Վաճառողի բանկը (ռեմիտենտ բանկը), արտաքնապես ստուգելով ներկայացված ն ինկասոյի հանձնարարագրում նշված փաստաթղթերի նույնությունը, ուղարկում է փաստաթղթերը ինկասոյի հանձնարարագրի հետ միասին գնորդին սպասարկող բանկին կամ ինկասո իրականացնող բանկին:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

5.

Ինկասո իրականացնող բանկը հանձնում է փաստաթղթերը գնորդին՝ ըստ ինկասոյի հանձնարարագրում նշված հրահանգների: Ինկասո իրականացնող բանկը կա՛մ անմիջապես է ներկայացնում ինկասոյի հանձնարարագիրը գնորդին, կա՛մ կատարում է դա այլ բանկի միջոցով: Ինկասոյի հանձնարարագրում կարող են լինել 3 տիպի հրահանգներ փաստաթղթերի գնորդին հանձնելու վերաբերյալ. ա) փաստաթղթերի հանձնում վճարի դիմաց (dօՇսո6ոէՏ ՅցՅiոՏէ քՅyո6ոէ) բ) փաստաթղթերի հանձնում փոխմուրհակի ակցեպտի դիմաց (dօՇսո6ոէՏ ՅցՅiոՏէ ՅՇՇ6քէՅոՇ6) գ) փաստաթղթերի հանձնում առանց որնէ պայմանի(dօՇսո6ոէՏ wiէհօսէ քՅyո6ոէ): Այն դեպքում, երբ ինկասոյի հանձնարարագրում նշված է «փաստաթղթերի հանձնում վճարի դիմաց», փաստաթղթերը տրվում են գնորդին միայն վճարի դիմաց: Այն դեպքում, երբ ինկասոյի հանձնարարագրում նշված է «փաստաթղթերի հանձնում փոխանցվող մուրհակի ակցեպտի դիմաց», փաստաթղթերը տրվում են գնորդին, վերջինիս կողմից փոխմուրհակի ակցեպտավորման դիմաց: Ակցեպտավորած մուրհակը ինկասոյի հանձնարարագրի հրահանգների համաձայն, կամ պահվում է ինկասո իրականացնող բանկում, կամ ուղարկվում է ռեմիտենտ բանկին: Վճարման ժամկետը լրանալիս, փոխմուրհակը ներկայացվում է գնորդին վճարման: Հաճախ վաճառողը վստահ լինելու համար, որ ժամկետը լրանալիս մուրհակը կվճարվի, կարող է պահանջել գնորդի բանկի երաշխիքը մուրհակի վրա ավալի (8v8l) ձնով կամ բանկային երաշխիքի (Եill օք 6xch8ոց6 ցս8ո8ոt66) ձնով: Այն դեպքում, երբ փաստաթղթերը տրվում են կարճաժամկետ առնտրային վարկի պայմանով (սովորաբար մինչն 3 ամիս ժամկետով), բայց ապահովված չեն փոխմուրհակով, բանկը հանձնում է փաստաթղթերը գնորդին առանց որնէ պայմանի: Այս դեպքում, որպես վճարման երաշխիք վաճառողը ձգտում է ստանալ գնորդից բանկային երաշխիք կամ որոշակի ժամկետում վճարը իրականացնելու գնորդի գրավոր պարտավորությունը:

6.

Ինկասո իրականացնող բանկը գնորդից ստանում է հանձնարարագիր վճարման վերաբերյալ (ակցեպտավորված մուրհակը): Վճարը ստանալուց հետո հասույթը փոխանցում է ռեմիտենտ բանկին (ակցեպտավորված մուրհակը պահում է իր մոտ ն վճարում է ժամկետը լրանալուն պես կամ ակցեպտավորված մուրհակը ուղարկում է ռեմիտենտ բանկին): Ռեմիտենտ բանկը մուտքագրում է հասույթը վաճառողի հաշվին (ակցեպտավորված մուրհակը պահում է իր մոտ ն վճարման ժամկետը լրանալուն պես ներկայացնում է գնորդի բանկին վճարման): Փաստաթղթային ինկասոյի թերությունը կայանում է նրանում, որ բանկերը գործում են որպես ինկասո իրականացնող գործակալ ն մատուցում են զուտ «փոստային» ծառայություն՝ պարտավորվելով միայն ստուգել ներկայացված փաստաթղթերի արտաքնապես համապատասխանությունը ինկասո հանձնարարագրում նշվածներին: Ինկասո իրականացնող բանկը պարտավորվում է փաստաթղթերը գնորդին հանձնել միայն ինկասոյի հանձնարարագրում նշված պայմանների համաձայն ն չի կրում ոչ մի պատասխանատվություն գնորդի կողմից վճարն իրականցնելու համար: Ռիսկերը, որոնք պարունակում են վճարման այս ձնը, ավելի քիչ են, քան «բաց հաշվով» վճարումներում (վաճառողի համար) ն կանխիկ վճարումներում (գնորդի համար):

7. 8.

Գնորդի բանկ

7.Գումար/ակցեպտավորված մուրհակ

Վաճառողի բանկ

4.Ինկասոյի հանձնարարագիր փաստաթղթեր

5. Ինկասոյի հանձնարարագիր փաստաթղթեր

8. Գումար

6.Վճարման հանձնարարագիր/ մուրհակի ակցեպտ

Գնորդ

3. Փաստաթղթային ինկասոյի հանձնարարագիր, առնտրայինֆինանսական փաստաթղթեր

1.Պայմանագիր

Վաճառող 2. Ապրանք

Նկար 13. Փաստաթղթային ինկասոյի գործառնության սխեմա ՀՀ տարածքում իրականացվող առնտրային գործարքներում փաստաթղթային ինկասոն կարող է կիրառվել միայն այն դեպքում, երբ վաճառողը ն գնորդը մշտական գործընկերներ են ն վստահում են միմյանց, քանի որ վճարումը երաշխավորված չէ բանկի կողմից, ն վաճառողի համար առկա է գնորդի կողմից չվճարման ռիսկը կամ առաքված ապրանքից հրաժարվելու ռիսկը ն կիրառվում է հիմնականում միջազգային առնտրի ժամանակ:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

6.6. Փաստաթղթային ակրեդիտիվ Փաստաթղթային ակրեդիտիվը (Լ6tt6ո օք Շո6մit - Լ/Շ) իրենից ներկայացնում է միակողմանի պարտավորություն, որն իր վրա է վերցնում բանկը հաճախորդ-հրամանագրողի (գնորդի) հանձնարարությամբ հօգուտ բենեֆիցիարի (վաճառողի), ն վճարումն իրականցվում է միայն բենիֆիցիարի կողմից իր բանկի միջոցով ակրեդիտիվով նախատեսված առնտրային ն ֆինանսական փաստաթղթերի ներկայացման դեպքում: Ակրեդիտիվը միջազգային առնտրում լայն տարածում է գտել: Ակրեդիտիվը օգտագործվում է ինչպես կանխիկ եղանակով վճարումներում, այնպես էլ ապառիկ եղանակով (առնտրային վարկի պայմաններով) հաշվարկներում: Ակրեդիտիվային գործարքները կանոնակարգվում են «"Փաստաթղթային ակրիդիտիվների միասնական կանոններ ն կարգեր» (Սոiքօrո ՇսՏէօոՏ Յոd ՔrՅՇէiՇ6 քօr DօՇսո6ոէՅry Շr6diէՏ - ՍՇՔ) փաստաթղթով, որոնք մշակվել ն հաստատվել են Փարիզի միջազգային առնտրային պալատի կողմից: Ներկայումս գործում է 1993թ. խմբագրության ՍՇՔ-ն - |ՇՇ N500: Կանոններին միացել են աշխարհի բազմաթիվ երկրների բանկեր, որոնց համար, ինչպես նան որոնց հաճախորդների համար, Կանոնները պարտադիր են ակրեդիտիվով հաշվարկների իրականացման ժամանակ: Ունիֆիկացված Կանոնները հնարավոր է շրջանցել ակրեդիտիվային գործառնությունների մեջ ընդգրկված բոլոր շահագրգիռ կողմերի փոխադարձ համաձայնության դեպքում: Փաստաթղթային ակրեդիտիվի միջոցով իրականացվող գործարքները կատարվում են հետնյալ հաջորդականությամբ (նկար 14). (4)

Գնորդի բանկ (էմիտենտ- բանկ)

Վաճառողի բանկ (Ծանուցող)

(8) (9)

(10)

(3)

Գնորդ

(1)

(5)

(2)

(7)

(11)

Վաճառող

(6)

Նկար 14. Փաստաթղթային ակրեդիտիվի օրինակ 1.

2. 3.

4.

5.

6.

Կողմերը` վաճառողը (արտահանողը) ն գնորդը (ներմուծողը) պայմանագիր են կնքում (1), որտեղ նշվում է, որ ապրանքի դիմաց վճարումները պետք է կատարվեն փաստաթղթային ակրեդիտիվի միջոցով: Ակրեդիտիվը բացվում է ներմուծողի հանձնարարությամբ՝ դիմումի հիման վրա, որտեղ փաստորեն կրկնվում են պայմանագրի բոլոր այն պայմանները, որոնք վերաբերում են վճարումների կարգին: Պայմանագրում հիմնականում նշվում են. ա) բանկի անվանումը, որում բացվում է ակրեդիտիվը բ) ակրեդիտիվի տեսակը գ) ծանուցող ն կատարող բանկի անվանումը դ) բանկային գանձումների կարգը ե) վճարման պայմանները զ) փաստաթղթերի ցուցակը, որոնց դիմաց կատարվում է վճարումը է) ակրեդիտիվի գործողության, առաքման ժամկետները ն այլն: Պայմանագիրը կնքելուց հետո վաճառողը ապրանքը նախապատրաստում է առաքման, որի մասին տեղյակ է պահում գնորդին (2) (որպես կանոն՝ տելեքսով): Ծանուցումը ստանալուց հետո, գնորդը իր բանկին դիմում-հանձնարարական է ուղարկում ակրեդիտիվի բացման համար, որտեղ նշվում են բոլոր անհրաժեշտ պայմանները (3): Գնորդը, որը հանձնարարական է տալիս ակրեդիտիվի բացման համար, կոչվում է հրամանագրող (1հ6 Յքք|iՇՅոէ): Ակրեդիտիվ բացող բանկը, որը կոչվում է նան էմիտենտ-բանկ (1հ6 iՏՏսiոց ԵՅու), գործում է հրամանագրողի հրահանգների հիման վրա: Ակրեդիտիվը բացելուց հետո, ուր էմիտենտ-բանկը նշում է, թե ինչ կարգով պետք է կատարվի միջոցների հաշվեգրումը, այդ փաստաթուղթը ուղարկում է Վաճառողին, որը կոչվում է բենեֆիցիար (1հ6 Ե6ո6քiՇiՅry), ում օգտին այն բացվել է (4): էմիտենտ - բանկը ակրեդիտիվն ուղարկում է բենեֆիցիարին, որպես կանոն, վերջինիս սպասարկող բանկի միջոցով, որի խնդիրն է ակրեդիտիվը ծանուցել բենեֆիցիարին: Այսպիսի բանկը կոչվում է Ìանուցող բանկ (1հ6 ՅdԽiՏiոց ԵՅու): Ակրեդիտիվը ստանալուց հետո, ծանուցող բանկը ստուգում է ակրեդիտիվի ճշտությունը ն հանձնում է բենեֆիցիարին (5): Շատ դեպքերում Ծանուցող բանկը էմիտենտ-բանկի կողմից նշանակվում է որպես ակրեդիտիվը կատարող բանկ (ոօոiոՅէ6d ԵՅու), այսինքն լիազորվում է կատարել վճարում, նեգոցիացիա կամ ակցեպտավորում : Ստանալով ակրեդիտիվը՝ բենեֆիցիարը այն համեմատում է պայմանագրի պայմանների հետ: Եթե բենեֆիցիարը համաձայն է իր օգտին բացված ակրեդիտիվի պայմանների հետ, ապա նա սահմանված ժամկետում իրականացնում է ապրանքի առաքումը (6) ն, բեռնափոխադրողից ստանալով տրանսպորտային փաստաթղթերը, (7) ակրեդիտիվով պահանջվող այլ փաստաթղթերի (հաշիվներ, բնորոշումներ,

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

7.

8.

1. 2. 3. 4. 1.

2.

3.

4.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 1. 2.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

սերտիֆիկատներ, անհրաժեշտության դեպքում՝ ապահովագրական փաստաթղթեր, փոխանցելի մուրհակներ) հետ միասին ներկայացնում է իր բանկին: Տարաձայնությունների հայտնաբերման դեպքում բենեֆիցիարը կարող է տեղեկացնել իր բանկին ակրեդիտիվի պայմանական ընդունման մասին (հաճախ նան չընդունման) ն հրամանագրողից պահանջել անհապաղ փոփոխություններ մտցնել: Վաճառողի բանկը ստուգում է բոլոր փաստաթղթերը, ապա փաստաթղթերը (նան մուրհակները, եթե ակրեդիտիվի պայմանով նախատեսված է դրանց ներկայացումը) ուղարկում է էմիտենտ-բանկին վճարման, ակցեպտավորման կամ նեգոցիացիայի՝ կից նամակում ցույց տալով, թե ինչ կարգով պետք է կատարվի հասույթի հաշվեգրումը (8): Ստանալով փաստաթղթերը՝ էմիտենտ բանկը ստուգում է դրանք, որից հետո վճարման ենթակա գումարը փոխանցում է Վաճառողի բանկին (9), դեբետագրում է Գնորդի հաշիվը ն փաստաթղթերը ուղարկում Գնորդին, որը տնօրինում է ապրանքը (10): Բենեֆիցիարի բանկը հասույթը հաշվեգրում է Բենեֆիցիարի հաշվին (11): էմիտենտ - բանկը կարող է անձամբ կատարել ակրեդիտիվը (այսինքն կատարել վճարումը, կամ ակցեպտավորել մուրհակը, կամ կատարել փաստաթղթերի նեգոցիացիա) կամ լիազորել արտահանողի բանկին (կամ ցանկացած այլ բանկին)՝ կատարել ակրեդիտիվը: Երբ բանկի կողմից փաստաթղթերի ստուգման ժամանակ հայտնաբերվում է, որ դրանք չեն համապատասխանում ակրեդիտիվում նշվածներին կամ հակասում են ակրեդիտիվի պայմաններին, ապա հարցում է կատարվում գնորդին այդ փաստաթղթերի ընդունման վերաբերյալ: Բանկի հետագա գործողությունները պայմանավորված են գնորդի համաձայնության կամ մերժման հետ: Այն դեպքում, երբ էմիտենտ բանկն ընդունել է ակրեդիտիվի պայմաններին չհամապատասխանող փաստաթղթեր, նա պատասխանատվություն է կրում գնորդի առջն: Եթե ակրեդիտիվով նախատեսվում է գնորդին կարճաժամկետ վարկի տրամադրում, ապա փաստաթղթերը էմիտենտ-բանկի կողմից տրվում են նրան, առանց վերջինիս հաշվից վճարման գումարը հանելու: Վաճառողի համար, սակայն, դա չի նշանակում վճարման երաշխիքի թուլացում: Ակրեդիտիվը իրենից ներկայացնում է բանկի պայմանական-դրամական պարտավորություն ն հենց ինքն իրենով արդեն համարվում է մատակարարվող ապրանքի համար վճարման ապահովում: Այդ պատճառով էլ փաստաթղթերի գումարը, որը ներկայացվում է ակրեդիտիվում հետաձգված վճարի տեսքով, բանկը վճարում է ժամկետը լրանալուն պես: Համաձայն «Փաստաթղթային ակրեդիտիվների միասնական կանոններ ն կարգեր» -ի տարբերում են ակրեդիտիվի կատարման հետնյալ եղանակները՝ Ներկայացմամբ վճարվող ակրեդիտիվներ: Դետաձգված վճարումով ակրեդիտիվներ: Ակցեպտի միջոցով վճարվող ակրեդիտիվներ: Նեգոցիացիայի միջոցով վճարվող ակրեդիտիվներ: Ներկայացմամբ վճարվող ակրեդիտիվների դեպքում բանկը պարտավորվում է ակրեդիտիվի գումարը վճարել բենեֆիցիարին անմիջապես՝ վերջինիս կողմից ներկայացրած փաստաթղթերի դիմաց, եթե դրանցում պահպանվել են ակրեդիտիվում նշված պայմանները ն ժամկետները: Ներկայացմամբ վճարվող ակրեդիտիվները փաստաթղթային անկանխիկ հաշվարկներում համարվում են վճարման առավել արագ ն հուսալի միջոց: Հետաձգված վճարումով ակրեդիտիվների դեպքում վճարումը հետաձգվում է մինչն սահմանված ժամկետը առանց մուրհակի ներկայացման պայմանի: Այդ դեպքում կատարող բանկը փաստաթղթերի դիմաց բենեֆիցիարին տալիս է ստորագրված պարտավորագիր հետնյալ բովանդակությամբ՝ §êույնով պարտավորվում ենք վճարել Òեզ...................../գումար/, ............ամսաթվից.........օր հետո, Òեր կողմից ներկայացված վճարման պահանջագրի դիմաց: Խնդրում ենք պահանջագիրը ներկայացնել ժամկետից մի քանի օր առաջª վճարման պահանջով¦: Ակցեպտի միջոցով վճարվող ակրեդիտիվների դեպքում կատարող բանկը պարտավորվում է ակցեպտավորել ն սահմանված ժամկետում վճարել փոխանցելի մուրհակները, որոնք ներկայացվում են բենեֆիցիարի կողմից: Ակցեպտը հանդիսանում է բանկի պարտավորությունը՝ վճարել մուրհակը նախատեսված ժամկետում: Նեգոցիացիայի միջոցով վճարվող ակրեդիտիվների դեպքում կատարող բանկը պարտավորվում է գնել փոխանցելի մուրհակները կամ ակրեդիտիվով ներկայացված փաստաթղթերը: Կախված ակրեդիտիվով նախատեսված լիազորությունից՝ տարբերում են ազատ նեգոցիացիայով ակրեդիտիվներ (երբ մուրհակները ն փաստաթղթերը կարող է նեգոցիացնել յուրաքանչյուր ցանկացած բանկ) ն ակրեդիտիվներ, որոնք նախատեսում են նեգոցիացիա կոնկրետ նշված բանկի կողմից: Տարբերում են ակրեդիտիվի հետնյալ հիմնական տեսակները. Վերադարձելի ն անվերադարձելի (R6vօՇճԵl6 ճոd որր6vօՇճԵl6): Դաստատված ն չհաստատված(Շօոփորո6d ճոd սոՇօոփորո6d): Վերականգնողական(R6vօlvոոց): äահուստային (ՏէճոdԵ)): Îանխավճարային (R6d ՇlճսՏ6): Փոխանցելի (TրճոՏփ6րճԵl6): Դանդիպակաց (BճՇk էօ ԵճՇk): Վերադարձելի ակրեդիտիվը (Բ6vօc8Եl6) էմիտենտ-բանկի կողմից ցանկացած պահին կարող է փոփոխվել կամ չեղյալ համարվել՝ առանց այդ մասին բենեֆիցիարին նախապես ծանուցելու: Անվերադարձելի (|ոո6vօc8Եl6) ակրեդիտիվները չեն կարող փոփոխվել կամ չեղյալ համարվել առանց կողմերի համաձայնության: Միջազգային առնտրում, որպես կանոն, օգտագործվում են անվերադարձելի ակրեդիտիվները:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան 3.

4.

5.

6.

7.

8.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Վաստատված ակրեդիտիվը երրորդ ոչ էմիտենտ բանկի կողմից հաստատված ակրեդիտիվ է, որը ենթադրում է հաստատող բանկի կողմից վճարման լրացուցիչ երաշխիք: Եթե էմիտենտ-բանկը լիազորում կամ խնդրում է այլ բանկի հաստատել իր կողմից բացված ակրեդիտիվը, ն վերջինս համաձայնվում է, ապա այդ հաստատումը դառնում է այդ բանկի (հաստատող) կայուն պարտավորությունը՝ ի լրումն բացող բանկի նմանատիպ պարտավորության: Ակրեդիտիվը հաստատող բանկն իր վրա պարտավորություն է վերցնում վճարել փաստաթղթերի դիմաց, որոնք համապատասխանում են ակրեդիտիվի պայմաններին: Միջազգային պրակտիկայում ներմուծողի բանկի կողմից բացված ակրեդիտիվը սովորաբար հաստատում է արտահանողի բանկը: «Վերականգնողական» (R6vօlviոց) ակրեդիտիվը օգտագործվում է պարբերաբար կրկնվող մատակարարումների դեպքում, որոնք սովորաբար իրականացվում են պայմանագրում նշված գրաֆիկի միջոցով: Վերականգնողական ակրեդիտիվները նախատեսում են ակրեդիտիվի սկզբնական գումարի (քվոտա) ավտոմատ վերականգնում յուրաքանչյուր օգտագործումից հետո, մինչն սահմանված առավելագույն գումարը: Վերականգնողական ակրեդիտիվների բացման դեպքում, բանկերը, որպես կանոն, նշում են քվոտայի գումարը, քանի՞ անգամ ն ի՞նչ լիմիտի սահմաններում պետք է վերականգնվի ակրեդիտիվը: Պահուստային ակրեդիտիվը, կամ ինչպես կոչվում է` “ՏէՅոdԵy Լ6էէ6r օք Շr6diէ”-ը, որը երբեմն անվանում են նան մաքուր ակրեդիտիվ, ակրեդիտիվի առանձնահատուկ ձն է ն իր էությամբ ավելի մոտ է բանկային երաշխիքին: Երաշխիքի տրման ճանապարհով, չվճարման դեպքում, բանկը պարտավորվում է առաջին իսկ պահանջի դեպքում կատարել վճարումը բենեֆիցիարին, եթե վերջինս դիմում է բանկին առաքված ապրանքի դիմաց իրեն չի վճարելու: Պահուստային ակրեդիտիվը կարող է օգտագործվել արտահանողի օգտին վճարումների լրացուցիչ ապահովման համար, նան ինկասոյի ձնով հաշվարկների կամ բանկային փոխանցումների դեպքում: Բայց այդպիսի ակրեդիտիվը կարող է հանդես գալ նան որպես ներմուծողի կողմից նախօրոք վճարված կանխավճարի փոխհատուցման ապահովում կամ տուգանքների վճարման ապահովում ներմուծողի օգտին, բենեֆիցիարի կողմից պայմանագրի չկատարման դեպքում: Այն պաշտպանում է ներմուծողի շահերը, նմանատիպ լինելով կանխավճարային երաշխիքներին: Կանխավճարային (R6մ Շl8սՏ6) ակրեդիտիվ, որը նախատեսում է չառաքված ապրանքի վճարում: Այսինքն, Ծանուցող բանկը էմիտենտ բանկի հանձնարարությամբ ն նրա պատասխանատվությամբ կարող է նշված գումարը կամ նրա մի մասը վճարել բենեֆիցիարին՝ նախքան վերջինիս կողմից անհրաժեշտ փաստաթղթերի ստանալը: Կանխավճարը, որպես կանոն, կատարվում է բենեֆիցիարի կողմից անդորրագիր՝ «առաքումը իրականացնելու պարտավորություն»" կամ նույնատիպ փաստաթուղթ ներկայացնելու դիմաց, ընդ որում՝ բենեֆիցիարը պարտավորվում է սահմանված ժամկետում ներկայացնել ակրեդիտիվով նախատեսված փաստաթղթերը: Այդպիսի ակրեդիտիվը Ծանուցող բանկին թույլ է տալիս արտահանողին վճարել ակրեդիտիվի գումարի մի մասը որպես կանխավճար՝ ապրանքի առաքումն իրականացնելու համար: Այն դեպքում, երբ բենեֆիցիարը չի առաքում ապրանքը ն հրաժարվում է վերադարձնել կանխավճարը, Ծանուցող բանկը իրեն իրավունք է վերապահում Բացող բանկից փոխհատուցում պահանջել՝ տոկոսների հետ միասին: Իր հերթին Բացող բանկը իրավունք ունի այն գանձել հրամանագրողից: Բանկերը նման ակրեդիտիվները բնորոշում/գնահատում/ են որպես չապահովված վարկի ձն ն հազվադեպ են օգտագործում: Փոխանցելի (1ո8ոՏք6ո8Եl6) ակրեդիտիվը ենթադրում է ակրեդիտիվի ամբողջական կամ մասնակի օգտագործման հնարավորությունը մեկ կամ մի քանի անձանց կողմից: Փոխանցելի ակրեդիտիվը բենեֆիցիարին թույլ է տալիս ակրեդիտիվի իր իրավունքները կամ նրա մի մասը փոխանցել այլ բենեֆիցիարների: Փոխանցելի ակրեդիտիվ բացվում է այն ժամանակ, երբ բենեֆիցիարը ապրանքի հիմնական մատակարարող չի հանդիսանում, այլ հանդես է գալիս որպես միջնորդ՝ գնորդի ն մատակարարի միջն: Ակրեդիտիվը համարվում է փոխանցելի, եթե ակրեդիտիվի բացման դիմումում նշված է ""էrՅոՏք6rՅԵ|6"" (փոխանցելի) բառը: Երբ ակրեդիտիվի պայմանները չեն թույլատրում ակրեդիտիվի փոխանցում, այդ դեպքում միջնորդը (առաջին բենեֆիցիարը) դիմում է ծանուցող բանկին, կամ այլ երրորդ բանկի՝ բացելու «Վանդիպակաց» (8ՅՇւ–էօ-ԵՅՇւ) ակրեդիտիվ երկրորդ բենեֆիցիարի օգտին, օգտագործելով հիմնական ակրեդիտիվը: Այսպիսով, միջնորդը հիմնական ակրեդիտիվի մեջ հանդես է գալիս որպես բենեֆիցիար, իսկ ""Հանդիպակաց"" ակրեդիտիվում՝ որպես հրամանագրող: Հաշվարկների ակրեդիտիվային ձնը շահավետ է Վաճառողի համար, քանի որ այն իրենից ներկայացնում է վճարման հաստատուն ն հուսալի ապահովում, որը ստացվում է նախքան ապրանքի տեղ հասնելը: Ակրեդիտիվի հիման վրա վճարումը իրականացվում է անկախ Գնորդի համաձայնությունից (եթե, իհարկե, Վաճառողի ներկայացրած փաստաթղթերը համապատասխանում են ակրեդիտիվի պայմաններին): Բացի այդ, Վաճառողը ակրեդիտիվի հիման վրա հնարավորություն ունի վճարումը ստանալ շատ արագ կերպով, հաճախ նան՝ նախքան ապրանքի նշանակման կետ հասնելը: Վերջապես, բենեֆիցիարը կարող է բանկի կողմից արտոնյալ վարկ ստանալ՝ գրավ դնելով ակրեդիտիվը (հատկապես այն դեպքում, եթե նա որպես միջնորդ է հանդես գալիս): Միննույն ժամանակ, ակրեդիտիվը Վաճառողի համար համարվում է հաշվարկի առավել բարդ ձն, քանի որ վճարման ստացումը կապված է փաստաթղթերի ճշգրիտ ձնակերպման ն դրանք ժամանակին բանկ ներկայացնելու հետ: Խիստ պահանջներ ներկայացնելով փաստաթղթերի ձնակերպման ճշտության նկատմամբ՝ բանկերը պաշտպանում են Գնորդի շահերը, քանի որ գործում են վերջինիս հրահանգների հիման վրա: Հաշվարկների ակրեդիտիվային ձնի հիմնական թերությունը ակրեդիտիվային հաշվարկներում ներգրավված կողմերի համար համարվում է, նախ՝ բանկերի միջն փաստաթղթերի շարժի ձգձգումը, երկրորդ՝ ակրեդիտիվի բարձր արժեքը: Գործառնությունների (ակրեդիտիվի բացում, ծանուցում, հաստատում, ընդունում, փաստաթղթերի ստուգում) իրականացման համար բանկերը գանձում են կոմիսիոն վճարներ՝ կախված ակրեդիտիվի գումարի չափից: Այդպիսի բանկային ծախսերը բանկերի կողմից գանձվում են, համաձայն բանկերում գործող ակրեդիտիվին վերաբերող սակագների: Ակրեդիտիվ բացելու դեպքում հրամանագրողը պարզ ն հստակ նշում է, թե ում հաշվին պետք է կատարվեն ակրեդիտիվի հետ կապված ծախսերը՝ գնորդի թե

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

վաճառողի: ՀՀ տարածքում առնտրային գործարքներում ակրեդիտիվային հաշվարկների ձնը չի կիրառվում վերջիններիս բարդության, բարձր արժեքի ն օրենսդրական դաշտի բացակայության պատճառով ն հիմնականում հաշվարկի այդ ձնը օգտագործվում է միջազգային գործարքների ժամանակ:

6.7. Երաշխիքներ

• • •

Միջազգային առնտրային գործարքներում ինչպես ներմուծողին (ապրանք գնողին կամ ծառայություն պատվիրողին), այնպես էլ արտահանողին (վաճառողին կամ ծառայություն մատուցողին) դժվար է գնահատել հակառակ կողմի իրական գործնական ն ֆինանսային հնարավորությունները: Ելնելով դրանից, ինչպես արտահանողները, այնպես էլ ներմուծողները ձգտում են իրենց շահերի լրացուցիչ ապահովմանն, ընդ որում՝ այնպիսի ապահովմանը, որն ընդհանրապես կվերացնի վնասների կրումը ն հնարավորություն կտա արագորեն բավարարելու պարտատերերի պահանջները այն գործընկերների նկատմամբ, որոնք չեն կատարել իրենց պարտավորությունները: Երաշխիք /ցսՅrՅոէ66/ - բանկի, ֆինանսական կազմակերպության կամ պետության պարտավորությունը որնէ գործողության կամ գործառնության համար՝ վճարել այն դեպքում, երբ երրորդ կողմը հրաժարվում է որոշակի պարտավորությունների կատարումից: Նման ապահովումը տրվում է բանկերի կողմից միակողմանի գրավոր պարտավորության տեսքով, որը կոչվում է բանկային երաշխիք: Այն կարելի է անվանել նան երաշխիքային նամակ, քանի որ հաճախ հանդես է գալիս նամակի տեսքով, որը հասցեագրված է այն կողմին, որի օգտին տրվել է (բենեֆիցիարին): Այսպիսով, երաշխիքը կարելի է բնութագրել որպես երաշխավորող բանկի պարտավորություն, որը նա ստանձնում է որնէ անձի հանդեպ (բենեֆիցիարի) այլ անձի հանձնարարությամբ (պրինցիպալի)՝ վերջինիս բենեֆիցիարի հանդեպ ունեցած պարտավորության լրացուցիչ ապահովման համար: Երաշխիքի տրամադրմամբ բանկը պարտավորվում է վճարել ըստ բենեֆիցիարի առաջին պահանջի, եթե կատարվել են երաշխիքի տեքստում նշված պայմանները: Երաշխիքի իրացումը կատարվում է այն պահին, երբ երաշխավորբանկը կատարում է բենեֆիցիարի հանդեպ իր պարտավորությունները (նրան որոշակի գումարի վճարման ճանապարհով): Երաշխիքն ինքնուրույն պարտավորություն է՝ անկախ հիմնական պարտքի հետ կապված հարաբերություններից կամ պարտատիրոջ ն հիմնական պարտապանի միջն կնքված պայմանագրից: Երաշխիքը ենթարկվում է այն երկրի օրենսդրությանը, որի բանկի կողմից այն դուրս է գրվել: Երաշխիքային գործարքների մասնակից կողմերն են՝ պրինցիպալ՝ այն անձն է, որի հանձնարարությամբ տրվում է երաշխիքը, ն որի պարտավորությունները ապահովվում են տվյալ երաշխիքով երաշխավորող՝ այն բանկն է, որր իր վրա է վերցնում պարտավորություն տվյալ երաշխիքով բենեֆիցիար՝ այն անձն է, որի օգտին տրված է երաշխիքը:

Երաշխավորող բանկ 2. Երաշխիքի հանձնարարական (գումար)

3. Երաշխիքի օրինակ

Բենեֆիցիար

1. Պայմանագիր

Պրինցիպալ

4. Երաշխիքի տրամադրում

Նկար 15. Երաշխիքային գործառնության սխեմա Միջազգային պրակտիկայում օգտագործվում են ուղղակի երաշխիքներ ն փոխերաշխիքներ: Ուղղակի երաշխիքների դեպքում երաշխավոր-բանկը իր վրա պարտավորություն է վերցնում անմիջապես բենեֆիցիարի հանդեպ (նկար 15): Փոխերաշխիքում որպես երաշխավորող հանդես է գալիս բենեֆիցիարի բանկը կամ վերջինիս երկրում գտնվող այլ բանկ՝ պրինցիպալի բանկի հանձնարարությամբ: Պրինցիպալի բանկը փոխերաշխիքը ներկայացնում է թղթակից բանկին ն խնդրում է նրա երաշխավորությունը հօգուտ բենեֆիցիարի, իր լրիվ պատասխանատվության ներքո (նկար 16):

Երաշխավորող բանկ

4. Երաշխիք

3. Երաշխիքի հանձնարարական փոխերաշխիք

4. Երաշխիքի օրինակ

Հանձնարարող բանկ 2. Երաշխիքի հանձնարարական (գումար)

5.Երաշխիքի օրինակ

1. Պայմանագիր

Բենեֆիցիար

Պրինցիպալ Նկար 16. Փոխերաշխիքի կիրառման սխեմա

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Երաշխիքները կատարման տեսակետից լինում են պայմանական ն անվերապահ: Անվերապահ երաշխիքի դեպքում երաշխավոր-բանկը բենեֆիցիարի հանդեպ իր պարտավորությունը (վճարումը) կատարում է նրա առաջին իսկ պահանջի դեպքում, նույնիսկ եթե այն ոչինչով չի պայմանավորված ն չի հաստատված լրացուցիչ փաստաթղթերի ներկայացմամբ: Երաշխիքի այս տեսակը առավել շահավետ է բենեֆիցիարի համար, քանի որ առավելապես պաշտպանում է նրա շահերը: Բենեֆիցիարը պահանջը պետք է ներկայացնի երաշխիքի գումարի ն ժամկետի սահմաններում: Անվերապահ երաշխիքները բանկերի կողմից տրվում են, որպես կանոն, մշտական հուսալի հաճախորդների հանձնարարությամբ, այդպիսի երաշխիքների դեպքում սովորաբար պահանջվում է ապահովման ներդրում: Պայմանական երաշխիքի իրացումը կախված է որոշակի պայմանների կատարումից: Երաշխիքները լինում են վճարային ն պայմանագրային: Վճարային երաշխիքները տրվում են բանկերի կողմից գնորդների՝ վաճառողների հանդեպ ունեցած վճարայիսն պարտավորությունների ապահովման համար (Հավելված 8,9): Նման երաշխիքները պաշտպանում են արտահանողների շահերը: Դրանք օգտագործվում են նախ ն առաջ առնտրային վարկի գծով հաշվարկների իրականացման դեպքում: Բանկային փոխանցումների ն ինկասոյի վճարման պայմաններով հաշվարկների ընդլայնման հետ միասին գնալով մեծանում է բանկային երաշխիքների դերը ներմուծողի կողմից ապրանքի դիմաց ժամանակին վճարումների ապահովման համար: Այդպիսի վճարային երաշխիքները կարող են լինել ինչպես անվերապահ, այնպես էլ պայմանական: Ինկասո գործառնությունների ժամանակ, կանխիկ վճարումների պայմաններում, անվերապահ վճարային երաշխիքների ներկայացումը պետք է նախատեսվի պայմանագրով, հատկապես այն դեպքերում, երբ գնորդը հնարավորություն ունի ապրանքը ստանալ նախքան վճարումը: Բանկային երաշխիքների մյուս տեսակը, որն օգտագործվում է միջազգային հաշվարկներում, դա պայմանագրային երաշխիքներն են: Այդպիսի երաշխիքները տրվում են բանկերի կողմից ներմուծողների (պատվիրատու) շահերը պաշտպանելու համար: Պայմանագրային երաշխիքների թվին են պատկանում կանխավճարի վերադարձման երաշխիքները (ՃdԽՅոՇ6 ՔՅyո6ոէ ՕսՅrՅոէ66), կատարման երաշխիքները (Ք6rքօrոՅոՇ6 ՕսՅrՅոէ66), տենդերային երաշխիքները (սակարկությունների մասնակցության երաշխիք) (8id 8օոd), ժամանակավոր ներմուծման երաշխիքներ (մաքսային մաքրման երաշխիքները): Կանխավճարի վերադարձման երաշխիքները տրվում են բանկի կողմից արտահանողի հանձնարարությամբ, որը պայմանագրի պայմաններին համաձայն, որպես կանխավճար, ստանում է ապրանքի ամբողջ արժեքը կամ նրա մի մասը: Այդպիսի երաշխիքները ենթադրում են բանկի պարտավորությունը կանխավճարի գումարի վերադարձման համար, եթե արտահանողը չի կատարում ապրանքի արտահանման գծով իր պարտավորությունները: Եթե պայմանագիրը նախատեսում է ապրանքի մաս-մաս առաքում, ապա երաշխավոր-բանկի պարտավորության ծավալները փոքրանում են արտահանողի կողմից կատարվող բեռնափոխադրումներին զուգընթաց: Արտասահմանյան բանկերի կողմից հայրենական բանկերի օգտին տրված կանխավճարի վերադարձման երաշխիքները սովորաբար լինում են բացարձակ ն կարող են իրացվել բենեֆիցիարի առաջին իսկ պահանջի դեպքում: Կատարման երաշխիքը տրվում է արտահանողի հանձնարարությամբ՝ ներմուծողի օգտին: Արտաքին առնտրային պայմանագրի պայմանները սովորաբար նախատեսում են պատժամիջոցներ արտահանողի հանդեպ, վերջինիս իր պարտավորությունները չկատարելու դեպքում: Որպես այդպիսիք հանդես են գալիս պայմանական տուգանքները: Կատարման երաշխիքը ապահովում է երաշխավոր բանկի կողմից տուգանքների գումարների վճարումը, բենեֆիցիարի ներկայացրած պահանջի դիմաց արտահանողի կողմից իր պարտականությունների չկատարման դեպքում: Այս երաշխիքները հիմնականում տրվում են կապալային շինարարություն իրականացնելիս: Նրանց գումարը սովորաբար չի գերազանցում պայմանագրի գումարի 10159-ը: Տենդերային երաշխիքն ապահովում է որոշակի գումարի (պայմանագրի 1-59-ի չափով) վճարումն այն դեպքում, երբ սակարկությունը շահած ֆիրման հրաժարվում է կնքել պայմանագիրը, ն նախատեսում է վճարում բենեֆիցիարին՝ վերջինիս առաջին իսկ ներկայացրած պահանջի դեպքում: Եթե սակարկության պայմանները նախատեսում են Տենդերային երաշխիքի բացում տեղական բանկերից որնէ մեկում, այդ դեպքում պրինցիպալի՝ սակարկության մասնակցի բանկը ներկայացնում է փոխերաշխիք տեղական բանկի օգտին՝ հանձնարարելով վերջինիս երաշխիք ներկայացնել սակարկության կազմակերպողի օգտին: Պայմանագրի ստորագրումից հետո տենդերային երաշխիքը կարող է վերաձնակերպվել որպես պայմանագրի կատարման երաշխիք: Մաքսային մաքրման երաշխիքները (ժամանակավոր ներմուծման երաշխիք) տրվում են բանկերի կողմից՝ կապալառուի հանձնարարությամբ շինարարական կամ այլ աշխատանքների համար անհրաժեշտ սարքավորումների ն նյութերի ժամանակավոր անմաքս ներմուծումն ապահովելու համար: Այդ սարքավորումները (նյութերը) աշխատանքների կատարումից հետո նորից արտահանվում են: Ժամանակավոր ներմուծման երաշխիքը ապահովում է մաքսերի վճարումը, եթե սարքավորումները չեն արտահանվում: Ի տարբերություն ակրեդիտիվների ն ինկասոյի, բանկային երաշխիքները միջազգային փաստաթղթերով չեն կարգավորվում: Նրանց օգտագործումը կանոնակարգվում է երաշխավորի երկրի օրենսդրությամբ: Միջազգային առնտրային պալատի կողմից 1978թ. մշակվել են «Պայմանագրային երաշխիքների ունիֆիկացված կանոններ» (“|ՇՇ Սոiքօrո Բս|6Տ քօr ՇօոէrՅՇէ ՕսՅrՅոէ66Տ” N325), սակայն դրանք լայն տարածում չեն գտել ն ներկայումս միջազգային առնտրում ավելի լայն կիրառում են գտել 1992թ. թողարկված

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

«Ցպահանջ երաշխիքների ունիֆիկացված կանոններ » (“|ՇՇ Սոiքօrո Բս|6Տ քօr D6ոՅոd ՕսՅrՅոէ66Տ” N458), որոնք կիրառվում են այն դեպքում, եթե այդ մասին հատուկ նշված է երաշխիքի տեքստում: Մուրհակների ավալները ն պահուստային ակրեդիտիվները իրենց էությամբ նույնպես երաշխիքներ են: Դրանց օգտագործումը ավելի նախընտրելի է, քանի որ դրանք կարգավորվում են միջազգային օրենքներով ն կանոններով: Նշենք, որ երաշխիքները կարող են տրամադրվել ոչ միայն բանկերի ն այլ ֆինանսական կազմակերպությունների, այլն միջազգային ճանաչում ունեցող խոշոր ֆիրմաների կողմից: Ներկայումս ՀՀ տարածքում երաշխիքների /երաշխավորությունների/ հետ կապված գործառնությունները կանոնակարգվում են Քաղաքացիական օրենսգրքով:

6.8. Պլաստիկ քարտեր

•

•

Պլաստիկ քարտը՝ դեբետային, վարկային (կրեդիտային), էլեկտրոնային կսակի կամ միջազգային պրակտիկայում ընդունված այլ տեսակի քարտի ձնով վճարային գործիք է, որը օգտագործվում է կանխիկ դրամ ստանալու կամ անկանխիկ եղանակով վճարումներով կատարելու համար: Պլաստիկ քարտերի սպասարկման ժամանակ առաջացած վճարման պարտականությունների կատարման երաշխավորը հանդիսանում է քարտեր թողարկող բանկը: Դրա համար էլ քարտերն իրենց գործածման ամբողջ ընթացքում մնում են բանկի սեփականությունը, իսկ հաճախորդը (քարտատերը) ստանում է դրանք միայն օգտագործման: Հաճախորդին քարտի տրամադրման ժամանակ իրականացվում է վերջինիս պերսոնալիզացումը՝ դրա վրա գրանցվում են տվյալներ, որոնք հնարավորություն են տալիս իդենտիֆիկացնել քարտը ն քարտատիրոջը, ինչպես նան իրականացնել քարտերի վճարունակության ստուգում: Վաճառքի հաստատման կամ կանխիկ դրամի տրամադրման գործընթացը հեղինակայնացման գործընթաց է: Ըստ օգտագործվող տեխնոլոգիայի, քարտերը լինում են. Մագնիսական քարտեր Մագնիսական քարտերը կարող են պահել 130 բիտ տեղեկատվություն: Մագնիսական եղանակով տեղեկատվություն գրանցումը ներկայումս ամենատարածվածն է աշխարհում, չնայած հայտնի է, որ այն չի ապահովում անվտանգության անհրաժեշտ մակարդակ: Խնդիրը կայանում է նրանում, որ մագնիսական քարտերի սպասարկման առկա ենթակառուցվածքի փոխարինման համար անհրաժեշտ գումարները զգալիորեն գերազանցում են կեղծումների ն գողությունների արդյունքում առաջացող հսկայական կորուստները (օրինակ ԱՄՆ-ում պլաստիկ քարտերով զեղծարարությունների հետնանքով կորուստները կազմում են տարեկան շուրջ 1 մլրդ դոլար): Մագնիսական քարտերի այլ թերությունների թվին է պատկանում օո-|iո6 ռեժիմում քարտի սպասարկման անհրաժեշտությունը, ինչը ծախսատար է ն հեռահաղորդակցման գծերի բարձր որակ է պահանջում: Սմարտ քարտեր Սմարտ քարտերի հիմքում ընկած է միկրոսխեման, որը թույլ է տալիս կատարել տեղեկատվության մշակման բարդ գործառնություններ ն գրեթե անհնարին է դարձնում քարտերով զեղծարարությունների կատարումը: Բացի դրանից, այն հնարավորություն ունի պահել 80 անգամ ավելի շատ տեղեկատվություն, քան մագնիսական քարտը: Նրանց հիմնական առավելություններից մեկը օքք-|iո6 ռեժիմում աշխատելու հնարավորությունն է: Սմարտ քարտերը թույլ են տալիս զգալիորեն ընդլայնել սպառողին մատուցվող ծառայությունների շրջանակը: Բացի վճարային միջոց լինելուց, սմարտ քարտերը կարող են ծառայել որպես անձ հաստատող փաստաթուղթ, որնէ հաստատության անցագիր, փոխարինել բժշկական քարտը կամ քննական գրքույքը (ուսանողների), ն այլն: Սմարտ քարտերը կարող են օգտագործվել այն դեպքերում, երբ պահանջվում է անվտանգության բարձր մակարդակ, բազմաոլորտ կիրառում, ինչպես նան էլեկտրոնային քսակի կիրառումը (6|6ՇէrօոiՇ քսrՏ6): Սա քարտ է, որի վրա հաճախորդը նախօրոք մուտքագրվում է որոշակի գումար ն սովորաբար օգտագործում այն փոքրարժեք գնումների ժամանակ: Միջազգային պրակտիկայում լայն տարածում են գտել պլաստրիկ քարտերով վճարումների անկանխիկ հաշվարկային համակարգերը: Նման համակարգերը մեծ արդյունավետությամբ ներդրվել են ԱՄՆում, Եվրոպայում ն այլ երկրներում (Մ|ՏՃ, MՅՏէ6r ՇՅrd, Ճո6riՇՅո Է2քr6ՏՏ), այնուհետն լայն կիրառում են գտել աշխարհի շատ բանկերում: Պլաստիկ քարտերը կարելի է դասակարգել հետնյալ տեսակների՝ ա) Կրեդիտային ն դեբետային քարտեր Դեբետային են այն քարտերը, որոնք կարող են կիրառվել քարտային(ընթացիկ) հաշվի մնացորդի սահմաններում ն որոնց հաշվի դեբետագրումը կատարվում է անմիջապես գնումը կատարելիս կամ կանխիկը ստանալիս: Կրեդիտային են այն քարտերը, որոնք կարող են կիրառվել անկախ հաճախորդի քարտային հաշվի մնացորդից՝ տրամադրված վարկի լիմիտի սահմաններում, փաստացի օգտագործվաց գումարը փոխհատուցելով քարտային պայմանագրով սահմանված ժամկետներում: բ) Բանկային , 1ՃԷ քարտեր, մասնավոր (քriԽՅէ6) քարտեր, դիսկոնտ քարտեր Բանկային քարտերը թողարկվում են բանկերի կողմից՝ դրանք կարող են լինել ինչպես դեբետային այնպես էլ կրեդիտային: 1ՃԷ (էrՅԽ6| Յոd 6ոէ6rէՅiոո6ոէ ՇՅrdՏ -ճանապարհորդությունների ն զվարճությունների) քարտերը թողարկվում են հատուկ կազմակերպությունների կողմից, ինչպիսիք են Ճո6riՇՅո Է2քr6ՏՏ, Diո6rՏ Շ|սԵ ն այլն, ընդունվում են առնտրի ն սպասարկման ոլորտի բազմաթիվ կազմակերպությունների կողմից ն տրամադրում են քարտատերերին բազմաթիվ արտոնություններ տոմսերի ձեռք բերման, հյուրանոցներում սպասարկման, ապրանքների զեղճով ձեռքբերման, ապահովագրման բնագավառներում: Ըստ իրենց բնույթի, դրանք կրեդիտային քարտեր են: Մասնավոր (քriԽՅէ6, r6էՅi|) քարտերը թողարկվում են լիցքակայանների, հանրախանութների համակարգերի կողմից, ն կարող են կիրառվել միայն այդ համակարգերում: Դիսկոնտ քարտերը հատուկ քարտեր են, որոնք թույլ են տալիս զեղճով օգտվել տարբեր ծառայություններից: գ) Անձնական ն կորպորատիվ քարտեր

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Անձնական քարտերը տրամադրվում են առանձին անձանց ն կապված են անձնական հաշիվների հետ, կորպորատիվ քարտերը տրամադրվում են ձեռնարկություններին, որոնք իրենց հերթին դրանք կարող են տրամադրել առանձին ղեկավար անձնակազմի աշխատակիցներին, որոնց համար բացվում են կորպորատիվ հաշվի հետ կապված անձնական քարտային հաշիվներ: Պատասխանատվությունը վճարման համար կրում է կազմակերպությունը(կորպորացիան): Անձնական ն կորպորատիվ քարտերը լինում են սովորական (ոՅՏՏ), բիզնեսային (ԵսՏiո6ՏՏ) ն ոսկյա (ցօ|d), որոնք տարբերվում են վարկային գծի տրամադրման հնարավորություններով ն չափով, ինչպես նան տրամադրվող լրացուցիչ հնարավորություններով: դ) Ճ1M քարտեր, ՔՕՏ քարտեր Ճ1M քարտերը դեբետային քարտերի տարատեսակ են, որոնք սպասարկվում են միայն բանկոմատներում ն հնարավորություն են տալիս քարտատերերին, առանց բանկ հաճախելու՝ ստանալ կանխիկ դրամ մարդաշատ վայրերում տեղադրված բանկոմատներում: ՔՕՏ քարտերը նույնպես դեբետային քարտեր են ն սպասարկվում են հատուկ սարքերի՝ ՔՕՏ տերմինալների միջոցով: ե) Մագնիսային ն ՏոՅrէ քարտեր Մագնիսային քարտերը պարունակում են մագնիսային շերտագիծ, որի վրա ձայնագրված են քարտատերի իդենտիֆիկացման համար անհրաժեշտ տվյալներ: Շհiք կամ ՏոՅrէ քարտերը պարունակում են միկրոսխեմա, որը կարող է պարունակել մեծ ծավալի տեղեկատվություն, ինչը կարող է նորացվել: Դա հնարավորություն է տալիս լայնացնել քարտի ֆունկցիոնալ հնարավորությունները ն բարձրացնում է քարտի հուսալիությունը: Որոշ քարտեր պարունակում են ինչպես մագնիսային շերտագիծ, այնպես էլ միկրոսխեմա, ինչը թույլ է տալիս համատեղելի դարձնել քարտը տարբեր քարտային համակարգերի համար: Համաշխարհային հայտնի կազմակերպությունների (Մ|ՏՃ, ԷՍԲՕՇՃԲD, MՃՏ1ԷԲՇՃԲD) պլաստիկ քարտերով վճարումները իրականացվում են հետնյալ կերպ՝ հաճախորդը բացում է քարտեր թողարկող բանկում քարտային հաշիվ ն ստանում է պլաստիկ քարտ: Այնուհետն սպասարկման կետում (խանութում, կանխիկացման կետում) քարտը տեղադրվում է բանկոմատում կամ ՔՕՏ տերմինալում ն հավաքվում է հատուկ, միայն քարտատիրոջը հայտնի Ք|N կոդը, որի միջոցով իրականացվում է քարտատիրոջ նույնականացումը: Եթե քարտը օրինական է ն Ք|N կոդը ճիշտ է հավագված, ապա ստուգվում է քարտատիրոջ հաշվին բավարար միջոցների առկայությունը, որի դեպքում պրոցեսինգային (հավաստագրման) կենտրոնը կամ քարտ թողարկող բանկը թույլատրում է կատարել գործարքը: Որոշ տեղերում, որտեղ չկա ՔՕՏ տերմինալներ, հավաստագրումը իրականացվում է հեռախոսի միջոցով, այդ դեպքում կոդը չի հավաքվում, բայց հատուկ իմպրինտերի միջոցով ստացվում է քարտի պատճենը՝ սլիպը, որն այնուհետն սպասարկող կազմակերպության կողմից ներկայացվում է վճարման բանկին: Օրվա վերջում հաշվարկվում են քարտային համակարգի բոլոր անդամների կողմից կատարված գործարքների ծավալները ն յուրաքանչյուր մասնակցի դիրքը, որի հիման վրա կատարվում են անհրաժեշտ վճարումները: Քարտային բիզնեսում համաշխարհային մասշտաբով մրցակցում են երկու խոշորագույն կազմակերպություններ՝ Մ|ՏՃ |N1ԷԲNՃ1|ՕNՃԼ ն MՃՏ1ԷԲՇՃԲD, որոնց քարտերը սպասարկվում են աշխարհի բազմաթիվ երկրներում: Բացի այդ տարբեր երկրներում գոյություն ունեն ազգային քարտային համակարգեր՝ որոնք են օրինակ ֆրանսիական ՇՃԲD8ԼՍԷ, ռուսական Տ18, ՍN|ՕN, անգլիական MՕNDԷ2: Բացի այդ գոյություն ունեն բազմաթիվ քարտային նախագծեր, որոնք սպասարկում են տարածաշրջաններ կամ առանձին ոլորտներ:

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

Համառոտ բնութագրել ՀՀ տարածքում կիրառվող վճարամիջոցները: Կանխիկ: Տալ դեբետային ն կրեդիտային փոխանցումների հասկացողությունների սահմանումը: Դրանց հիմնական տարբերությունը: Պատկերել ն բացատրել միջոցների փոխանցումը վճարման հանձնարարականներով: Պատկերել ն բացատրել փաստաթղթային փոխանցման սխեման: Պատկերել ն բացատրել վճարում բաց հաշվով (օք6ո ՅՇՇօսոէ քՅyո6ոէ) Ին՞չն է չեկը, բացատրել չեկերով վճարումները, պատկերել չեկերով վճարումների իրականացման սխեման: Տալ մուրհակի սահմանումը, բնութագրել մուրհակների տեսակները: Բացատրել մուրհակի օգտագործումը տնտեսական գործարքներում, պատկերել ն բացատրել հասարակ մուրհակով ն փոխանցելի մուրհակով վճարումը: Տալ ինկասոյի սահմանումը, պատկերել ն բացատրել փաստաթղթային ինկասոյի միջոցով գործարքների իրականացման սխեման: Պատկերել ն բացատրել զուտ ինկասոյի միջոցով գործարքների իրականացման սխեման: Բնութագրել երաշխիքը ն երաշխիքների տեսակները, Բնութագրել երաշխիքային գործարքների մասնակիցներին: Պլաստիկ քարտեր, սահմանումը, տեսակները, մասնակիցները:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 7. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐ

• • • •

Թեմայի նպատակն է` բացատրել միջազգային առնտրային գործարքների ժամանակ կիրառվող ստանդարտ մոտեցումները, որոնք համընդհանուր են միջազգային բանկային պրակտիկայի համար: Խոսքը վերաբերում է այնպիսի տնտեսական ոլորտներին, ինչպիսիք միջազգային առնտուրը, զբոսաշրջությունը, ներդրումային գործառնություններն են: Դասախոսության ժամանակ ներկայացվելու է ստանդարտ միջազգային առնտրային պայմանագրի օրինակելի ձնը, հիմնական դրույթներ, որոնք կարգավորում են պայմանագրի առարկան, կողմերի պատասխանատվությունը ն պարտավորությունները, ֆորս-մաժորային հանգամանքներ, ն վճարումների ն հաշվարկների կարգը: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ բնութագրել միջազգային պայմանագրերի կնքման հիմքերը նկարագրել միջազգային պրակտիկայում ընդունված վճարման ն հաշվարկների ձները բացատրել առնտրատնտեսական փաստաթղթերի հիմնական տեսակները նկարագրել միջազգային առաքման բազիսային պայմանները (ԻՆԿՈՏԵՐՄՍ- |ոէ6rոՅէiօոՅ| Շօոո6rՇiՅ| 16rոՏ)

7.1. Նախաբան Խորհրդային միության փլուզումից ն Հայաստանի Հանրապետության անկախանալուց հետո ՀՀ-ն որդեգրեց շուկայական հարաբերությունների ազատ քաղաքականություն, ինչը թույլ տվեց բազմաթիվ տնտեսվարող սուբյեկտների անմիջականորեն մասնակցել միջազգային առնտրային գործարքներին: Այդ առումով արդիական է դառնում միջազգային առնտրում ընդունված վճարման ձների իմացությունը ն այնպիսի գործիքների կիրառումը, որոնք առավելագույնս կպաշտպանեն ՀՀ արտահանողների/ներմուծողների շահերը: Միջազգային փորձը կարող է օգտավետ լինել նան այն առումով, որ ՀՀ ներքին առնտրային գործարքներում լայնորեն կիրառվող այնպիսի տրադիցիոն վճարման ձնի, ինչպիսին է բանկային փոխանցումը, հետ միասին կարող են կիրառվել այլ ձներ, որոնք շահավետ կլինեն ոչ միայն մի կողմի համար, այլ ավելի հավասարակշռված ձնով կպաշտպանեն երկու կողմի (գնորդի ն վաճառողի) շահերը:

7.2. Միջազգային առնտրային պայմանագրեր Միջազգային առնտրային գործարքների իրականացումը պահանջում է որոշակի իրավական նորմերի կիրառում: Միջազգային առնտրային գործարքները պարտադիր կերպով ուղեկցվում են արտասահմանյան գործընկերոջ հետ համապատասխան պայմանագրի կնքմամբ, որը հանդիսանում է տնտեսվարող սուբյեկտների կողմից միջազգային առնտրային գործարքները կարգավորող միակ փաստաթուղթը: Որոշ երկրների ազգային օրենսդրությունները պարտադիր պահանջում են գրավոր պայմանագրերի առկայություն: Գրավոր պայմանագրերը ցանկալի է կիրառել ոչ միայն միջազգային առնտրային գործարքներում, այլն ՀՀ ներքին գործարքներում, ինչը թույլ կտա հստակեցնել կողմերի պարտավորությունները ն կարող է հիմք ծառայել պարտականությունները չկատարող կողմի նկատմամբ հայց հարուցելու համար: Միջազգային առնտրում լայն տարածում է գտել տիպային պայմանագրերի կիրառումը: Տիպային պայմանագրերը կարող են լինել տարբեր ձների: Տիպային պայմանագիրը կարող է լինել պատրաստի փաստաթղթի տեսքով, որը կարող է օգտագործվել մասնակիցների կողմից, վերջինների ստորագրմամբ ն չլրացված հոդվածների (կողմերի անվանում, ապրանքի քանակ, որակ, գին, առաքման ժամկետներ) լրացմամբ: Տիպային պայմանագիր են համարվում նան գնման-վաճառքի ընդհանուր պայմանները, որոնք իրենցից ներկայացնում են պայմանագրի այն հոդվածները, որոնք մշակված են, ելնելով առնտրային փորձից, որպես կանոն, կախված առաքման բազիսային պայմաններից ն ունեն ստանդարտ ձն: Առանձին այդ պայմանները չեն կարող համարվել առնտրային պայմանագիր, բայց կարող են ներառվել առնտրային պայմանագրում: Ավելի հաճախ միջազգային առնտրում կիրառվում է տիպային պայմանագիր՝ կազմված երկու մասից՝ համաձայնեցման ենթակա մասից ն ընդհանուր պայմաններից, որոնք ստանդարտ են: Միջազգային պայմանագրերը բաղկացած են մի քանի մասերից՝ Նախաբան - պայմանագրի ներածական մասն է, որում նշվում է պայմանագրի համարը, կնքման ամսաթիվը ն տեղը, մասնակից կողմերը: Պայմանագրի առարկան - այս մասում համառոտ ձնով նշվում է գործարքի տեսակը, ապրանքի անվանումը, քանակը, եթե անհրաժեշտ է նան ապրանքի բնութագրումը, առաքման բազիսային պայմանները: Առաքման բազիսային պայմաններ - այս մասը պարունակում է հատուկ պայմաններ, որոնք սահմանում են ապրանքի առաքման հետ կապված գնորդի ն վաճառողի պարտավորությունները, ինչպես նան սահմանում են վաճառողից գնորդին ապրանքի պատահական կորստի կամ վնասվածքի ռիսկի անցման պահը: Ապրանքի քանակը - այս մասում սահմանվում են քանակի չափման միավորները, քանակի որոշման կարգը, կիրառվող չափման միավորների համակարգը: Ապրանքի որակը - այս մասում կարող են նշվել ապրանքի որակական չափանիշները: Առաքման օրը ն ժամկետը - այս մասում նշվում են այն ժամկետները, որոնց ընթացքում ապրանքը պետք է առաքվի պայմանագրով նշված վայր: Պայմանագրի գինը ն արժույթը - այս մասում նշվում է որոշակի արժույթով արտահայտված այն գումարը, որը գնորդը պետք է վճարի վաճառողին ողջ ապրանքի կամ ապրանքի միավորի համար, որոնք առաքվել են վաճառողի կողմից նշված առաքման վայր առաքման բազիսային պայմաններին համաձայն: Պայմանագրի գինը կախված է գնի ֆիքսման ձնից(անփոփոխ, փոփողվող, սահուն, հետագայում ֆիքսվող): Վճարման պայմաններ - այս մասը սահմանում է վճարման արժույթը, վճարման ժամկետը, վճարման եղանակը ն ձնը, վերապահումներ, ուղղված արժութային ռիսկերի վերացմանը կամ նվազեցմանը: Վճարման պայմանները պարունակում են նան հնարավոր բանկային ծախսերի ն կոմիսիոն գանձումների փոխհատուցման պայմանները:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Բեռի փաթեթավորում ն պիտակավորում - այս մասում նշվում է փաթեթավորման ձնը ն բնույթը, բերվում է պիտակավորման բնութագիրը, փաթեթավորման ծախսերի հատուցման հարցերը: Ընդունում-հանձնում - այս մասում նշվում է ընդունման-հանձնման տեսակը, տեղը, ժամկետը,, ապրանքի քանակի ն որակի ստուգման ձնը, ում կողմից է իրականացվում ընդունում-հանձնումը: Բողոքարկում - այս մասը սահմանում է վաճառողի կողմից պայմանագրին չհամապատասխանող ապրանքի առաքման (ըստ քանակի, ըստ որակի,) կամ պայմանագրի այլ պայմանների խախտման դեպքում գնորդի բողոքարկման կարգը ն ժամկետը: Ֆորս - մաժոր - այս մասը սահմանում է, թե ինչը կարող է համարվել ֆորս-մաժոր, ն թույլ է տալիս ֆորս-մաժորային պայմանների դեպքում կամ տեղափոխել պայմանագրի ժամկետները, կամ ազատվել պայմանագրով ստանձած պարտավորություններից: Արբիտրաժ - այս մասում նշվում է վեճերի ն տարաձայնությունների լուծման կարգը: Սանկցիաներ - այս մասը սահմանում է այն տուգանքները, տույժերը, որոնք պետք է վճարի պայմանագրի դրույթները խախտող կողմը: Լրացումներ, այլ պայմաններ - այս մասում նշվում են բոլոր լրացումները ն այլ պայմանները: Կողմերի իրավաբանական հասցեներ - պարունակում է կողմերի ճշգրիտ հասցեները ն բանկային ռեկվիզիտները: Սույն նյութի հետագա գլուխներում ավելի մանրամասն քննարկվում են պայմանագրերում կիրառվող ապրանքի առաքման բազիսային պայմանները:

7.3. Ապրանքի առաքման բազիսային պայմաններ Ապրանքների առաքումը կարող է իրականացվել ինչպես միանվագ մատակարարմամբ նշված ժամկետում, այնպես էլ փոխադարձաբար սահմանված ժամանակացույցով: Առաքման բազիսային պայմաններ են կոչվում այն հատուկ պայմանները, որոնք սահմանում են ապրանքի առաքման հետ կապված գնորդի ն վաճառողի պարտավորությունները, ինչպես նան սահմանում են ապրանքի կորստի կամ վնասվածքի ռիսկի անցման պահը վաճառողից գնորդի վրա: Այսպիսով, բազիսային պայմանները սահմանում են, թե ով է կրում ապրանքի առաքման հետ կապված ծախսերը, որոնք կարող են ներառել ՝ ա) առաքման նախապատրաստման հետ կապված ծախսեր բ) ներքին փոխադրման համար բեռնման ծախսեր գ) ապրանքի փոխադրման ծախսեր՝ ուղարկման կետից մինչն հիմնական փոխադրման միջոցները դ) արտահանման կետում հիմնական փոխադրամիջոցների վրա բեռնման ծախսեր ե) միջազգային փոխադրամիջոցներով ապրանքի փոխադրման ծախսեր զ) ապրանքի ապահովագրման ծախսեր է) ապրանքի պահպանման ծախսեր ը) բեռնաթափման ծախսեր թ) նշանակման վայրից ապրանքի գնորդի պահեստ տեղափոխման ծախսեր ժ) մաքսային տուրքերի ն վճարների հետ կապված ծախսեր: Վաճառողի կողմից կատարված ծախսերը ներառվում են ապրանքի գնի մեջ: Առաքման պայմանները կոչվում են բազիսային, քանի որ դրանք սահմանում են ապրանքի գնի բազիսը ն ազդում են ապրանքի գնի մակարդակի վրա: Առաքման բազիսային պայմանները սահմանված են Փարիզի Միջազգային առնտրային պալատի (|ոէ6rոՅէiօոՅ| Շօոո6rՇiՅ| ՇհՅոԵ6r - |ՇՇ) կողմից «Միջազգային առնտրային պայմաններով» (ԻՆԿՈՏԵՐՄՍ|ոէ6rոՅէiօոՅ| Շօոո6rՇiՅ| 16rոՏ) 2000թ. խմբագրությամբ: Է խումբ - գնորդը ստանում է ապրանքը վաճառողի պահեստից/գործարանից: Բ խումբ - վաճառողը պարտավոր է տեղափոխել ապրանքը մինչն տրանսպորտային միջոցը: Շ խումբ - վաճառողը պարտավոր է վարձակալել տրանսպորտային միջոց, սակայն չի կրում ոչ մի պատասխանատվություն ապրանքի վնասման դեպքում տեղափոխման ն/կամ բեռնաթափումից հետո: ք խումբ -վաճառողը պատասխանատվություն է կրում ապրանքի համար միչն վերջնական կետը: Օրինակ ... մատակարարումը Շ|Ք ՀՀ - Երնան - «Զվարթնոց» օդանավակայան: Այս դեպքում վաճառողը պարտավոր է ստանալ արտահանման թույլտվություն, վճարել արտահանման հետ կապված բոլոր տուրքերը, վարձակալել օդանավ, իրականացնել փոխադրման ընթացքում ապրանքի ապահովագրումը (տեղափոխման ժամանակ ապրանքի վնասման դեպքում բոլոր ծախսերը կատարում է վաճառողը), կատարել բեռնման ծախսերը, տեղափոխել ապրանքը մինչն «Զվարթնոց» օդանավակայան, իրականացնել բեռնաթափումը, գնորդին տրամադել բոլոր ապրանքային, ապահովագրական, ֆինանսական փաստաթղթերը: Գնորդը ընդունում է ապրանքը «Զվարթնոց» օդանավակայանում ն իրականցնում է դրա հետագա փոխադրումը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԻՆԿՈՏԵՐՄՍ-ի պայմաններն են (2000թ). ԽՈՒՄ ԿՈԴԸ ԿՈԴԻ անգլերեն անվանումը Բ Է2Մ Է2 wօrւՏ Է

ԽՈՒՄԲ

ԲՇՃ

ԿՈԴԸ ԲՃՏ ԲՕ8

Բ

ՇԲԲ Շ|Բ ՇՔ1 Շ|Ք

Շ

DՃԲ DԷՏ DԷQ

ք

DDՍ DDՔ

Բr66 ՇՅrri6r (...ոՅոid ք|ՅՇ6)

ԿՈԴԻ անգլերեն անվանումը Բr66 Յ|օոցՏid6 Տհiք (...ոՅոid քօrէ օք Տհiքո6ոէ) Բr66 օո ԵօՅrd (...ոՅոid քօrէ օք Տհiքո6ոէ) ՇՃԲ- ՇօՏէ Յոd քr6iցհէ (...ոՅոid քօrէ օք d6ՏէiօոՅէiօո) ՇօՏէ, iոՏսrՅոՇ6, քr6iցհէ (...ո6ոid քօrէ օք d6ՏէiօոՅէiօո) ՇՅrriՅց6 քՅid էօ (...ո6ոid քօrէ օք d6ՏէiօոՅէiօո) ՇՅrriՅց6 Յոd iոՏսrՅոՇ6 քՅid էօ (...ո6ոid քօrէ օք d6ՏէiօոՅէiօո) D6|iԽ6r6d Յէ քrօոէi6r (...ո6ոid ք|ՅՇ6) D6|iԽ6r6d 62 Տհiք (...ո6ոid քօrէ օք d6ՏէiօոՅէiօո) D6|iԽ6r6d 62 զսՅry (dսէy քՅid) (...ո6ոid քօrէ օք d6ՏէiօոՅէiօո) D6|iԽ6r6d dսէy սոքՅid (...ո6ոid ք|ՅՇ6 օք d6ՏէiօոՅէiօո) D6|iԽ6r6d dսէy քՅid (...ո6ոid ք|ՅՇ6 օք d6ՏէiօոՅէiօո)

ԿՈԴԻ հայերեն անվանումը Ֆրանկո (ազատ) վաճառողի գործարանից/պահեստից (Ֆրանկո) Ապրանքի մատակարարումը ապրանքափոխադրողին (...սահմանված կետում) ԿՈԴԻ հայերեն անվանումը Ֆրանկո (ազատ) նավամատույց (...սահմանված բեռնման նավահանգիստ) Ֆրանկո (ազատ) նավի վրա (...սահմանված բեռնման նավահանգիստ) Գինը (ապրանքի) ն վարձակալումը (...սահմանված նավահանգստում) Գինը (ապրանքի), ապահովագրումը, վարձակալումը (...սահմանված նավահանգստում) Տեղափոխումը վճարված է մինչն (...սահմանված վայրը) Տեղափոխումը ն ապահովագրությունը վճարված է մինչն (... սահմանված վայրը) Ապրանքը առաքված է մինչն սահման (...սահմանված կետում) Առաքված է նավից (...սահմանված ընդունման նավահանգստում) Առաքված է նավահանգիստ (ներառյալ մաքսատուրքեր) (...սահմանված ընդունման նավահանգստում) Առաաքված է առանց մաքսատուրքերի վճարման (...սահմանված կետում) Առաքված է, տուրքերը վճարված է (...սահմանված կետում)

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5.

Միջազգային առնտրային պայմանագրեր: Ապրանքի առաքման բազիսային պայմանները: Նկարագրել միջազգային պայմանագրերում օգտագործվող հիմնական կետերը: Նկարագրել առաքման բազիսային պայմանները (ըստ ԻՆԿՈՏԵՐՄՍ-ի): Բնութագրել յուրաքանչյուր խումբը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 8. ՎՃԱՐՄԱՆ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԿԱՆ

Թեմայի նպատակն է` բացատրել վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների

• • • • • • • • • • • • •

գործարքի մասնակիցների իրավունքները, պարտականությունները, վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների իրականացման համար անհրաժեշտ կանոնները, դրանց ժամանակ առաջացող անսպասելի իրավիճակներում մասնակիցների վարվելաձնը (վարքագիծը) ն պատասխանատվությունը, հիմք ընդունելով «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքը, որը ուժի մեջ է մտել 1997 թվականի հունվարի 9-ից: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ բնութագրել վճարման հանձնարարական հասկացողությունը բնութագրել միջոցների փոխանցման մասնակիցներին նկարագրել միջոցների փոխանցման արարողակարգը բացատրել ներկայացման, ակցեպտավորման, կատարման, վճարման ժամկետները բացատրել գործառնական օռ հասկացողությունը բացատրել վճարման հանձնարարականի նվազագույն վավերապայմանները նկարագրել հաճախորդին պայմանագրի էական պայմանները բացատրելու պարտավորությունը բացատրել կիրառվող անվտանգության արարողակարգը բացատրել շահառուի նույնացման սկզբունքները բացատրել վճարման հանձնարարականի մերժման, չեղյալ համարման ն անվավեր ճանաչելու հիմքերը բացատրել վճարման հանձնարարականով պարտավորության կատարման պահերը բացատրել միջոցների փոխանցման համակարգի կանոնները ն պայմանագրերը բնութագրել ՀՀ տարածքում կիրառվող վճարման առավելագույն ժամկետները:

8.1. Ներածություն Սույն գլուխը նկարագրում է վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների գործարքի մասնակիցների իրավունքները, պարտականությունները, վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների իրականացման համար անհրաժեշտ կանոնները, դրանց ժամանակ առաջացող անսպասելի իրավիճակներում մասնակիցների վարվելագիծը (վարքագիծը) ն պատասխանատվությունը, հիմք ընդունելով «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքը, որը ուժի մեջ է մտել 1997 թվականի հունվարի 9-ից: Մինչն «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի ընդունումը, չի եղել որնէ սպառիչ կանոնակարգիչ ակտ, որով սահմանվեին «վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցման իրավական ռեժիմը», «միջոցների փոխանցման գործարքի մասնակիցների իրավունքներն ու պարտավորությունները, ինչպես նան նրանց պատասխանատվությունը՝ պարտավորությունները չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու համար»:

8.2. Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումը Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումը դասվում է կրեդիտային փոխանցումների շարքին, քանի որ փոխանցումն իրականացվում է վճարման կրեդիտային գործիքի՝ վճարման հանձնարարականի միջոցով: Ի տարբերություն միջոցների դեբետային փոխանցումների, որտեղ փոխանցման նախաձեռնող է համարվում միջոցների վերջնական ստացողը (հասցեատերը)՝ «շահառուն» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 4 կետ 7), կրեդիտային փոխանցումների նախաձեռնողը վճարողն է ն միջոցների փոխանցման սկիզբ է համարվում նրա կողմից վճարման հանձնարարականի ներկայացումը իրեն սպասարկող բանկին: Միջոցների փոխանցումն իր մեջ ներառում է «վճարողի բանկի», «միջնորդ բանկի» (միջոցների փոխանցման մեջ ներառված լինելու դեպքում), «շահառուի բանկի» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 4 կետեր 4,5,8) բոլոր այն հաջորդական գործողությունները, որոնք կատարվում են վճարողի կողմից բանկ ներկայացված վճարման հանձնարարականում սահմանված շահառուին «նախատեսված գումարը վճարելու նպատակով»: Միջոցների փոխանցման ամբողջական գործարքը կարող է բաղկացած լինել մի շարք վճարման հանձնարարականներից, որոնք կարող են ուղարկվել վճարողի բանկի ն միջնորդ բանկի/բանկերի կողմից «վճարողի վճարման հանձնարարականը կատարելու նպատակով»: Միջոցների փոխանցումն ավարտվում է շահառուի բանկի կողմից միջոցների փոխանցման նախաձեռնողի (վճարողի) վճարման հանձնարարականում նշված շահառուի օգտին վճարման հանձնարարականի ակցեպտավորմամբ («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 15 կետ 2):

8.3. Վճարման հանձնարարականը

1. 2.

Վճարման հանձնարարականը՝ վճարային գործիք է, որն իրենից ներկայացնում է «ուղարկողի» (վճարող, վճարողի բանկ կամ միջնորդ բանկ) («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 4 կետ 3) հանձնարարականը «ստացող բանկին» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 4 կետ 6) «բանավոր»՝ անմիջականորեն կամ հեռախոսի միջոցով, «գրավոր»՝ թղթային եղանակով կամ «էլեկտրոնային եղանակով»՝ էլեկտրոնային վճարումների համակարգի կամ այլ նմանատիպ համակարգերի միջոցով՝ կատարելու որոշակի գործողություններ: Կոնկրետ դեպքերից ելնելով, բանկին կարող է հանձնարարվել կատարել հետնյալ գործողությունները. «վճարել շահառուին»՝ այն դեպքում, երբ վճարողը ն շահառուն սպասարկվում են միննույն բանկում/բանկի մասնաճյուղում կամ «հանձնարարել այլ բանկին՝ վճարել շահառուին»՝ այն դեպքում, երբ վճարողը ն շահառուն սպասարկվում են տարբեր բանկերում/բանկի տարբեր մասնաճյուղերում:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

1.

2.

3.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Վճարողը իր կողմից, բանկ ներկայացված վճարման հանձնարարականում կարող է սահմանել (ֆիքսել) շահառուին վճարվելիք գումարը («հաստատագրված գումար») կամ այն կարող է հաշվարկվել բանկի կողմից («հաշվարկվող գումար») վճարողի կողմից տրված հանձնարարության հիման վրա: Որպեսզի վճարողի կողմից տրված հանձնարարությունը համարվի վճարման հանձնարարական, այն. չպետք է սահմանի «վճարման ժամկետից բացի» ն, «շահառուին վճարելու այլ պայման» (ի տարբերություն այլ գործիքների, օրինակ՝ ակրեդիտիվ, փաստաթղթային փոխանցում ն այլն, որտեղ սահմանվում է պայման՝ շահառուին վճարել միայն վերջինիս կողմից շահառուի բանկին համապատասխան փաստաթղթերի ներկայացման դեպքում) ն վճարման հանձնարարականի «ստացող բանկը» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 4 կետ 6) «հատուցում է ստանում» հանձնարարականն ուղարկողից՝ դեբետագրելով իր մոտ վարվող ուղարկողի հաշիվը (ընթացիկ, ԼՈՐՈ) «կամ այլ ձնով»՝ օրինակ՝ ուղարկողը ֆիզիկական անձ լինելու դեպքում՝ կանխիկ գումարը ստանալով կամ ուղարկողը բանկ լինելու դեպքում՝ ուղարկողի կողմից իր մոտ վարվող ստացող բանկի ՆՈՍՏՐՈ հաշիվը կրեդիտագրելով («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 3 կետ 1 ենթակետ բ) ն հանձնարարությունը տրվում է բանկին ուղարկողի կողմից անմիջականորեն կամ «միջնորդավորված եղանակով՝ գործակալի, միջոցների փոխանցման կամ հեռահաղորդակցման համակարգի միջոցով» (էլեկտրոնային վճարումների համակարգ, Տ.Մ.|.Բ.1., հեռախոս, ֆաքս, հեռատիպ ն այլն) («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 3 կետ 1 ենթակետ գ): Եթե ուղարկողի կողմից տրված վճարման հանձնարարականը «նախատեսում է մեկից ավելի վճարում» իրականացնել շահառուին (պարբերական վճարումների հանձնարարական ն այլն), «ապա այն առանձին վճարման հանձնարարական է յուրաքանչյուր վճարման համար»: Օրինակ 1. 2-ը, որն ունի հաշիվ Բանկ Ճ-ում, հանձնարարում է Ճ (իր) բանկին վճարել 6.500 դրամ ՝ին, ընդ որում. Շահառու 1

Բանկ Շահառու 2

Վճարող Շահառու 3

Նկար 17. Վճարման հանձնարարականներով փոխանցման իրականացման սխեմա 13.12.1999թ. - 500 դրամ 17.12.1999թ. - 1.000 դրամ 23.12.1999թ. - 5.000 դրամ: Սույն հանձնարարականը պետք է դիտարկվի բանկի կողմից որպես 2-ի կողմից իրեն տրված երեք առանձին վճարման հանձնարարական ն նշված (տվյալ դեպքում՝ երեք) վճարումներից յուրաքանչյուրի չկատարման կամ ոչ պատշաճ կատարման դեպքում բանկը պատասխանատվություն է կրում միայն չկատարված կամ ոչ պատշաճ կատարված հանձնարարականի մասով: Նույնը վերաբերում է այն դեպքերին, երբ ուղարկողը ստացող բանկին վճարման հանձնարարական է տալիս իրականացնելու վճարումներ մի քանի շահառուների (նկարներ 17, 18). Ի կատարումն 3-րդ հոդվածի կետ 3-ի՝ «վճարահաշվարկային համակարգի գործունեության սահունությունն ապահովելու» նպատակով 1999թ. հունվարի 9-ին ՀՀ կենտրոնական բանկի Խորհրդի նիստի թիվ 9 որոշման համաձայն սահմանվել են «վճարման հանձնարարականների, դրանք չեղյալ համարելու հանձնարարականների ն տեղեկացումների վավերապայմանները»:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ» Շահառու 1

Բանկ

Շահառու

Շահառու 3

Վճարող

Նկար 18. Վճարման հանձնարարականներով փոխանցման իրականացման սխեմա

8.4. Միջոցների փոխանցման գործարքի մասնակիցները «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 4-րդ հոդվածում տրված են միջոցների փոխանցման գործարքի մասնակիցների (կողմերի) սահմանումները: Դրանք ամբողջովին հասկանալու համար դիտարկենք կոնկրետ օրինակներ. Բանկ Ճ

Ճ

Y

Նկար 19. Միջոցների փոխանցման գործարքի մասնակիցները Օրինակ 1. 2-ը, որն ունի հաշիվ Բանկ Ճ-ում, հանձնարարում է Ճ (իր) բանկին վճարել 1.000.000 դրամ ՝-ին, գումարը հաշվեգրելով ՝-ի նույն բանկում գտնվող հաշվին: Բանկ Ճ-ն դեբետագրում է 2-ի հաշիվը ն կրեդիտագրում ՝-ի հաշիվը, որից հետո տեղեկացնում է ՝-ին ստացված գումարի վերաբերյալ: Օրինակ 2. 2-ը, որն ունի հաշիվ Բանկ Ճ-ում, հանձնարարում է բանկ Ճ-ին վճարել 1.000.000 դրամ ՝ին, որի հաշիվը գտնվում է բանկ 8-ում: Բանկ Ճ-ն ն բանկ 8-ն ունեն թղթակցային հարաբերություններ: Բանկ Ճ-ին տրված վճարման հանձնարարականի տեսանկյունից 2-ը «ուղարկող է», բանկ Ճ-ն՝ «ստացողի բանկ», իսկ ՝-ը՝ «շահառու»: Ի կատարումն 2-ի կողմից տրված վճարման հանձնարարականի բանկ Ճ-ն իր կողմից հանձնարարություն է տալիս բանկ 8-ին վճարելու 1.000.000 դրամ ՝-ին՝ գումարը հաշվեգրելով վերջինիս իր մոտ վարվող հաշվին: Այս հանձնարարությունը «վճարման հանձնարարական է», որի տեսանկյունից բանկ Ճ-ն վճարման հանձնարարականի «ուղարկողն է», բանկ 8-ն՝ վճարման հանձնարարականը «ստացող բանկը», ՝-ը՝ «շահառուն»: Երբ բանկ Ճ-ն վճարման հանձնարարական է ուղարկում բանկ 8-ին, բանկ Ճ-ն «կատարում է» 2-ի կողմից տրված հանձնարարությունը («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 19 կետ 1): Միջոցների փոխանցման տեսանկյունից՝ 2-ը միջոցների փոխանցման «նախաձեռնողն է» կամ «վճարողը», բանկ Ճ-ն՝ «նախաձեռնողի բանկն է» կամ «վճարողի բանկը», բանկ 8-ն՝ «շահառուի բանկն է»: Երբ բանկ Ճ-ն կատարել է 2-ի կողմից տրված հանձնարարությունը, 2-ը պարտավորություն է ստանձնում վճարել բանկ Ճ-ին վճարման հանձնարարականում

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

նշված գումարը («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 25 կետ 2): Երբ բանկ 8-ն ակցեպտավորում է բանկ Ճ-ի կողմից տրված վճարման հանձնարարականը, բանկ 8-ն պարտավորություն է ստանձնում՝ վճարել ՝-ին բանկ Ճ-ի կողմից տրված վճարման հանձնարարականում նշված գումարը («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 27), իսկ բանկ Ճ-ն պարտավորություն է ստանձնում իր հերթին՝ վճարել բանկ 8-ին («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 25 կետ 1):

Ճ

Y

Նկար 20. Միջոցների փոխանցման արարողակարգը Երբ բանկ 8-ն ակցեպտավորում է վճարման հանձնարարականը, 2-ի վճարումը ՝-ին համարվում է կատարված («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 29 կետ 1): Այս օրինակում երկու վճարման հանձնարարական է ներգրավված միջոցների փոխանցման համար: Օրինակ 3. 2-ը, որն ունի հաշիվ Բանկ Ճ-ում, հանձնարարում է Ճ (իր) բանկին վճարել 1.000.000 դրամ ՝-ին՝ գումարը հաշվեգրելով ՝-ի հաշվին, որը գտնվում է բանկ 8-ում: Բանկ Ճ-ն ն բանկ 8-ն միմյանց հետ չունեն թղթակցային հարաբերություններ, սակայն յուրաքանչյուրն ունի թղթակցային հարաբերություններ բանկ Շ-ի հետ: Օրինակ 4. 2-ը, որն ունի հաշիվ Բանկ Ճ-ում, հանձնարարում է բանկին փոխանցել 1.000.000 դրամ իր մյուս հաշվին, որը գտնվում է նույն բանկում:

Բանկ Օ

Բանկ Ճ

Ճ

Բանկ 8

Y

Նկար 21. Միջոցների փոխանցման արարողակարգը տարբեր մասնակիցների միջն

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Այս օրինակը նման է օրինակ 1-ին, սակայն այս դեպքում 2-ը ն’ վճարման հանձնարարականի «ուղարկողն է», ն’ միաժամանակ «շահառուն», բանկ Ճ-ն՝ վճարման հանձնարարականի «ստացող բանկն է»: Միջոցների փոխանցման տեսանկյունից 2-ը միջոցների փոխանցման «նախաձեռնողն է» կամ «վճարողը», բանկ Ճ-ն՝ «նախաձեռնողի բանկն է» կամ «վճարողի բանկը», որը միաժամանակ հանդես է գալիս որպես «շահառուի բանկ»: Օրինակ 5. 2-ը, որն ունի հաշիվ Բանկ Ճ-ում, հանձնարարում է Ճ (իր) բանկին 1.000.000 դրամ փոխանցել իր մյուս հաշվին, որը գտնվում է բանկ 8-ում: Բանկ Ճ-ն ն բանկ 8-ն ունեն թղթակցային հարաբերություններ: Բանկ Ճ

Ճ Նկար 22. Ներբանկային /միննույն հաճախոռդի/ միջոցների փոխանցման ընթացակարգ Այս օրինակը նման է օրինակ 2-ին, սակայն այս դեպքում 2-ը իր կողմից բանկ Ճ-ին ներկայացրած վճարման հանձնարարականի «ուղարկող» լինելով՝ միաժամանակ «շահառուն է»: Օրինակ 6. 2-ը, որն ունի հաշիվ Բանկ Ճ-ում, հանձնարարում է Ճ (իր) բանկին փոխանցել 1.000.000 դրամ իր մյուս հաշվին, որը գտնվում է բանկ 8-ում: Բանկ Ճ-ն ն բանկ 8-ն միմյանց հետ չունեն թղթակցային հարաբերություններ, սակայն յուրաքանչյուրն ունի թղթակցային հարաբերություններ բանկ Շ-ի հետ: Այս օրինակը նման է օրինակ 3-ին, սակայն այս դեպքում 2-ը իր կողմից բանկ Ճ-ին ներկայացրած վճարման հանձնարարականի «ուղարկող» լինելով՝ միաժամանակ «շահառուն է»: Բանկ Օ

Բանկ Ճ Բանկ

Ճ Նկար 23. Միջնորդ բանկի միջոցով միջոցների փոխանցում Վճարողի կողմից վճարման հանձնարարականով կարող է հանձնարարվել շահառուի բանկին՝ վճարել վճարման հանձնարարականում սահմանված գումարը շահառուին՝ ա) կրեդիտագրելով նրա հաշիվը բանկում (անկանխիկ եղանակ) կամ բ) այն կանխիկ տրամադրելով («Վճարման հանձնարարա- կանով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 4 կետ 8): «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի օրենքի տեսանկյունից բանկը, բանկի մասնաճյուղը, գործառնական գրասենյակը (կետը) դիտարկվում են որպես «միջոցների փո-

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

խանցման ինքնուրույն մասնակիցներ», որոնց վրա տարածվում են օրենքից բխող ն «բանկերի համար սահմանված միջոցների փոխանցման կապակցությամբ ծագող իրավունքներն ու պարտավորությունները» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 4 կետ 9):

8.5. Միջոցների փոխանցման համակարգերը «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածում տրված է «միջոցների փոխանցման համակարգերի» սահմանումը, որպես «ՀՀ կենտրոնական բանկի, բանկի կամ բանկերի հաղորդակցման մասնագիտացված համակարգեր»: Այն ներառում է այնպիսի համակարգեր, որոնք ապահովում են «վճարման հանձնարարականների, դրանք չեղյալ համարելու հանձնարարականների ն հաշիվների մասին տեղեկացումների (քաղվածքների) փոխանցումը դրանցում հասցեագրված անձանց», ինչպես նան հաշվարկների իրականացումը, ինչպիսին է, օրինակ, ՀՀ կենտրոնական բանկի էլեկտրոնային վճարումների համակարգը: Այդպիսի համակարգեր կարող են համարվել, առկայության դեպքում, նան ավտոմատացված քլիրինգային համակարգերը, որոնց միջոցով իրականացվում է վճարման հանձնարարականների մշակումը ն փոխանցումը համակարգի մասնակից հանդիսացող բանկերի միջն: Բացի այդ, միջոցների փոխանցման համակարգերի շարքին են դասվում նան այն համակարգերը, որոնցով իրականացվում են միայն փոխանցման (հեռահաղորդակցման) ծառայություններ, ինչպիսիք են՝ միջազգային Տ.Մ.|.Բ.1. համակարգը, 1ԷԼԷ2-ը, հեռատիպը, ԲՅ2-ը ն այլն:

8.6. Հաճախորդին պայմանագրի էական պայմանները բացատրելու պարտավորությունը Միջոցների փոխանցում իրականացնելիս, յուրաքանչյուր անձ պետք է հստակ իմանա միջոցների փոխանցման ժամանակ ծագող իր իրավունքները, պարտականությունները, ինչպես նան պարտականությունների չկատարումից կամ ոչ պատշաճ կատարումից բխող պատասխանատվությունը: Ստանձնած պարտավորությունները ժամանակին ն պատշաճ ձնով կատարելու համար հաճախորդը պետք է տեղյակ լինի իրեն սպասարկող բանկի «գործառնական օրվա» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 7), բանկի կողմից կիրառվող «անվտանգության արարողակարգի» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 8), սակագների մասին ն այլ էական պայմաններին: Այդ նպատակով բանկը «պայմանագիր կնքելիս պարտավոր է հաճախորդին պատշաճ կերպով ծանոթացնել նրա իրավունքներին, պարտականություններին ն պայմանագրի էական պայմաններին» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 6 կետ 1): Հակառակ դեպքում «հաճախորդի հայցով պայմանագիրը կարող է անվավեր ճանաչվել» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 6 կետ 2):

8.7. Գործառնական օրը: Վճարման հանձնարարականի ստացման պահը «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 7-րդ հոդվածով սահմանվում է «գործառնական օր» հասկացողությունը, որն իրենից ներկայացնում է բանկի աշխատանքային օրվա (բանկային օրվա) այն ժամանակահատվածը, «որի ընթացքում բանկն ընդունում, ակցեպտավորում ն (կամ) ուղարկում (փոխանցում) է վճարման հանձնարարականները, դրանք չեղյալ համարելու հանձնարարականները, ինչպես նան տրամադրում է հաշվի մասին տեղեկացումներ (քաղվածքներ)» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 7 կետ 1): Օրինակ, բանկի աշխատանքային օրը կարող է լինել 9:00-ից մինչն 18:00, իսկ վերը նշված գործողությունների համար սահմանված լինի գործառնական օր՝ ժամը 9:30-ից մինչն 14:00: Յուրաքանյուր բանկ ինքնուրույն է սահմանում իր գործառնական օրվա ժամերը, որպես հիմք հաշվի առնելով Կենտրոնական բանկի գործառնական ժամերը՝ գործող միջոցների փոխանցման համակարգերի աշխատանքային ժամերը (էլեկտրոնային վճարումների համակարգ, Տ.Մ.|.Բ.1. ն այլն), որպեսզի կարողանա ժամանակին կատարել իր հաճախորդի կողմից տրված վճարման հանձնարարականները: «Բանկը պարտավոր է հաճախորդի առաջին իսկ պահանջով կամ նրա հետ համապատասխան պայմանագիր կնքելիս վերջինիս տեղեկացնել միջոցների փոխանցումների բանկի գործառնական ժամերի մասին»:

8.8. Անվտանգության արարողակարգը Բանկը չարաշահումներից, խարդախություններից, սխալներից խուսափելու նպատակով, որպես կանոն, մինչն միջոցների փոխանցման իրականացումը պետք է համոզվի, որ իրեն ներկայացված վճարման հանձնարարականի չեղյալ համարելու հանձնարարականն ուղարկողը դրանցում նշված անձն է («պատկանելիության հավաստում») ն, հնարավորինս պետք է բացահայտի այդ հանձնարարականներում տեղ գտած սխալները: Այդ աշխատանքներն իրականացնելու նպատակով բանկի ն հաճախորդի միջն կիրառվում են «փոխադարձ համաձայնությամբ սահմանված» հատուկ արարողակարգեր, որոնք անվանվում են սույն օրենքում որպես «անվտանգության արարողակարգեր» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 8 կետ 1): Թղթային եղանակով վճարման հանձնարարականները չեղյալ համարելու հանձնարարականների օգտագործման ժամանակ «պատկանելիության հավաստման» համար կիրառվում է հաճախորդի կողմից բանկին նախապես ներկայացված ստորագրությունների ն կնիքի նմուշների (նմուշների քարտ) հետ հանձնարարականների վրա դրված ստորագրությունների ն կնիքի համեմատման մեխանիզմը, իսկ սխալների բացահայտումն իրականացվում է վիզուալ եղանակով: էլեկտրոնային վճարումների համակարգերում, որպես ստանդարտ պրակտիկա, կիրառվում են հատուկ անվտանգության համակարգեր, որոնք իրենց մեջ պարունակում են «հատուկ ալգորիթմներ, նշանաբառեր, գաղտնաբառեր, գաղտնագրման ն ինքնությունը հաստատող այլ միջոցներ» ն թույլ են տալիս ոչ միայն կատարել «պատկանելության հավաստումը», այլ բացահայտել որոշ սխալներ: Սակայն տվյալ հասկացությունը, սույն օրենքի իմաստով, չի վերաբերվում այն արարողակարգերին, որոնք կիրառվում են բանկի կողմից միակողմանի: «Բանկի կիրառած արարողակարգը պետք է ապահովի միջոցների փոխանցման անխոչընդոտ իրականացումը» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 8 կետ 2) ն որպես հիմք բանկն իր կողմից կիրառվող անվտանգության արարողակարգի մասին նախապես տե-

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ղեկացնում է հաճախորդին: «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 8-րդ հոդվածով սահմանվում է, որ միջոցների փոխանցման համակարգերի հուսալիության, անվտանգության, պաշտպանման մակարդակի բարձրացման նպատակով «Կենտրոնական բանկը կարող է սահմանել միջոցների փոխանցման համակարգերի կողմից կիրառվող անվտանգության արարողակարգերին ներկայացվող պահանջները» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 8 կետ 3): Նման պահանջների սահմանված լինելու դեպքում բանկերը պարտավոր են կիրառել անվտանգության այնպիսի արարողակարգեր, որոնք բավարարում են ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված նվազագույն պահանջները:

8.9. Վճարման հանձնարարականի վավերությունը

1. 2. 3.

Վճարման հանձնարարականում «որպես ուղարկող նշված անձի» կամ նրա կողմից լիազորված անձի («ներկայացուցչի») կողմից բանկին անմիջականորեն ներկայացված վճարման հանձնարարականը սույն հոդվածի համաձայն համարվում է վավեր («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 9 կետ 1): Եթե բանկի ն վճարման հանձնարարական ուղարկողի միջն փոխադարձ համաձայնությամբ («կնքված պայմանագրի համաձայն») սահմանված է անվտանգության արարողակարգ («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 8) ն ուղարկողի կամ նրա անունից գործող լիազոր անձի կողմից բանկին ուղարկված (օրինակ՝ էլեկտրոնային վճարումների համակարգով) բոլոր վճարման հանձնարարականները պարտադիր կերպով պետք է վավերացվեն այդ արարողակարգի միջոցով, ն բանկը «բարեխղճորեն» կատարել է այդ պայմանը, արարողակարգով վավերացված բոլոր վճարման հանձնարարականները նույնպես համարվում են վավեր: Սույն հոդվածի համաձայն ստացված վճարման հանձնարարականը վավեր ճանաչելու համար բանկից պահանջվում է նան ապացուցել, որ նա ոչ միայն վավերացրել է այն անվտանգության արարողակարգի միջոցով, այլ նան կատարել է իր ն ուղարկողի միջն կնքված պայմանագրով սահմանված կամ ուղարկողի կողմից տրված հանձնարարությունը՝ կապված ուղարկողի կողմից տրված վճարման հանձնարարականների ակցեպտավորման սահմանափակումների հետ: Օրինակ, ուղարկողը կարող է արգելել բանկին ակցեպտավորել իր կողմից տրված այն վճարման հանձնարարականները, որոնց մեջ նշված գումարը գերազանցում է իր կողմից սահմանվածին, կամ կարող է սահմանել իր այն հաշիվները բանկում, որոնցից թույլատրվում է դեբետագրում կատարել, կամ կարող է նախնապես տրամադրել բանկին այն շահառուների ցուցակը, որոնց հետ նա գործարքներ է իրականացնում ն արգելի բանկին ակցեպտավորել այն վճարման հանձնարարականները, որտեղ նշված լինեն ցուցակի մեջ տեղ չգտած այլ շահառուներ, ն այլն: Միննույն ժամանակ, բանկը պարտավոր չէ կատարել ուղարկողի այն հանձնարարականները (հրահանգները), որոնք հակասում են բանկի ն ուղարկողի միջն կնքված գրավոր պայմանագրի դրույթներին կամ տրվել են բանկին «գործողություն ձեռնարկելու հնարավորություն» չընձեռող եղանակով ն ժամկետում: Խարդախությունները կարող են լինել 3 տիպի. ստացող բանկը ստանում է վճարման հանձնարարականը, սակայն այն ուղարկվել է մի անձի կողմից, որը լիազորված չէր գործելու վճարման հանձնարարականում որպես ուղարկող նշված անձի անունից վճարման հանձնարարականը իրոք ուղարկվել է նրանում նշված ուղարկողի կողմից, սակայն մինչն ստացող բանկի կողմից ստանալը չլիազորված անձի կողմից այն խարդախորեն փոփոխման է ենթարկվել (օրինակ, փոփոխվել է շահառուն) վճարման հանձնարարականը իրոք ուղարկվել է նրանում նշված ուղարկողի կողմից ն այն ստացվել է բանկի կողմից, սակայն մինչն բանկի կողմից այն կատարելը (շահառուի բանկի դեպքում՝ վճարելը) չլիազորված անձի կողմից խարդախորեն նոր հանձնարարական է տրվել՝ ուղղելու ստացված վճարման հանձնարարականը՝ օրինակ, փոխելով շահառուին:

8.10. Վճարման հանձնարարականի անվավերության հետնանքները Այն դեպքերում, երբ ստացող բանկը «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 9-րդ հոդվածով անվավեր ճանաչվող հանձնարարականը այնուամենայնիվ ակցեպտավորում է, ն ուղարկողը կատարել է ստացող բանկին վճարելու իր պարտավորությունը (ստացող բանկը դեբետագրել է ուղարկողի իր մոտ վարվող հաշիվը), «ապա ուղարկողի պահանջով» ստացող բանկը պարտավոր է վերադարձնել իր կողմից ստացված գումարը այն չափով, որքանով իրավունք չուներ ստանալ, ն «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 34-րդ հոդվածով սահմանված չափով տոկոսներ վճարել ուղարկողին «բանկի կողմից գումարի ստացման օրվանից մինչն այդ գումարն ամբողջությամբ վերադարձնելու օրը»: Ստացող բանկը պարտավոր չէ տոկոսներ վճարել ուղարկողին ն «ուղարկողն զրկվում է տոկոսներն ստանալու իրավունքից» միայն այն դեպքում, երբ ուղարկողը ստացող բանկից իր հաշվից գումարի դեբետագրման կամ վճարման հանձնարարականն ակցեպտավորելու մասին տեղեկացումն փոխհամաձայնեցված եղանակով (բանավոր, գրավոր կամ էլեկտրոնային եղանակով) ստանալու պահից «հնարավոր կարճ ժամկետում, բայց ոչ ուշ, քան 20 օրվա ընթացքում» առարկություններ չի ներկայացրել բանկին («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 10 կետ 1): Այս կետը սահմանված է որոշ չափով ստացող բանկի շահերը պաշտպանելու համար: Առարկություններ ներկայացնելու համար առավելագույն ժամկետ է սահմանված, որպեսզի ուղարկողը, ստանալով բանկից իր հաշվից գումարի դեբետագրման կամ վճարման հանձնարարականն ակցեպտավորելու մասին տեղեկացումը, բարեխղճորեն կատարի իր պարտականությունը՝ պարզելու ստացող բանկի կողմից վճարման հանձնարարականի կատարման ընթացքում թույլ տված սխալը ն անմիջապես տեղեկացնելու այդ մասին ստացող բանկին, որպեսզի ստացող բանկը կարողանա հետ ստանալ շահառուից նրան սխալմամբ ուղարկված միջոցները: Ստացող բանկի գումարը հետ վերադարձնելու ն տոկոսներ ուղարկողին վճարելու պարտավորությունը չի կարող փոփոխվել ստացող բանկի ն ուղարկողի միջն կնքված պայմանագրով կամ միջոցների փոխան-

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ցումների համակարգի կանոններով («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 10 կետ 2):

8.11. Սխալը վճարման հանձնարարականում

1. 2.

Հնարավոր է, որ ուղարկողը ստացող բանկին վճարման հանձնարարական ներկայացնելիս սխալներ թույլ տա, օրինակ, սխալմամբ նշի տվյալ վճարման հանձնարարականում նշված գումարը ստանալու իրավունք չունեցող շահառու կամ ավելի մեծ գումար կամ սխալմամբ ուղարկի արդեն ուղարկված վճարման հանձնարարականի կրկնօրինակը: Այս դեպքերը բացահայտելու համար է, որ ստացող բանկի ն ուղարկողի միջն կիրառվում է «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 8ում սահմանված անվտանգության արարողակարգը: Այն դեպքերում, երբ ստացող բանկի ն ուղարկողի միջն կիրառվում է ստացող բանկի կողմից առաջարկված անվտանգության արարողակարգը ն ուղարկողը սխալ է թույլ տվել վճարման հանձնարարականում, սակայն այն ուղարկել է՝ պահպանելով սահմանված անվտանգության արարողակարգի բոլոր պահանջները, ն ապացուցում է, որ սխալը կհայտնաբերվեր, եթե ստացող բանկը նույնպես պահպաներ այդ պահանջները, ապա ստացող բանկը պարտավոր է հետ վերադարձնել ուղարկողին. ուղարկողի կողմից վճարման հանձնարարականում սխալ շահառու նշված լինելու կամ նախկինում ուղարկված վճարման հանձնարարականի կրկնօրինակը ուղարկած լինելու դեպքում՝ ուղարկողի կողմից վճարման հանձնարականում նշված ամբողջ գումարը ուղարկողի կողմից վճարման հանձնարարականում ավել գումար նշված լինելու դեպքում՝ «ուղարկողի վճարման հանձնարարականում սխալմամբ նշված գումարի ն ուղարկողի նախատեսված գումարի տարբերությունը»: Նշված դեպքերից յուրաքանչյուրի ժամանակ «ստացող բանկը կարող է օրենսդրությամբ սահմանված կարգով շահառուից հետ պահանջել վերջինիս սխսլմամբ վճարված գումարը»: Այս կետը սահմանված է պաշտպանելու ուղարկողին, քանի որ այն դեպքերում, երբ ուղարկողը համաձայնվում է կիրառել ստացող բանկի կողմից իրեն առաջարկված անվտանգության արարողակարգը, նա պետք է վստահ լինի, որ տվյալ անվտանգության արարողակարգի միջոցով ուղարկված սխալ պարունակող վճարման հանձնարարականները կհայտնաբերվեն ստացող բանկի կողմից ն չեն կատարվի: «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 11-րդ հոդվածով սահմանվածը վերաբերվում է նան «վճարման հանձնարարականը չեղյալ համարելու հանձնարարականներին» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 11 կետ 3):

8.12. Վճարման հանձնարարականի ուղարկումը միջոցների փոխանցումների կամ հաղորդակցման այլ համակարգի միջոցով Հաճախակի, ուղարկողը ստացող բանկին վճարման հանձնարարականներ ուղարկելիս օգտվում է միջոցների փոխանցումների (օրինակ, բանկ-բանկ փոխանցումների ժամանակ՝ էլեկտրոնային վճարումների համակարգ, Տ.Մ.|.Բ.1.) կամ հաղորդակցման այլ համակարգից (օրինակ, հեռատիպ, ֆաքս, հեռախոս ն այլն): Նման դեպքերում միջոցների փոխանցումների կամ հաղորդակցման այլ համակարգերը համարվում են ուղարկողի վճարման հանձնարարականները կամ այլ հաղորդագրությունները փոխանցելու համար ընտրված գործակալ: Կարող են լինել դեպքեր, երբ ուղարկողի կողմից համակարգին տրված վճարման հանձնարարականը չհամապատասխանի ստացող բանկի կողմից համակարգից ստացված վճարման հանձնարարականին: Այսպիսի դեպքերում, «ստացող բանկը հիմք է ընդունում համակարգից ստացված վճարման հանձնարարականը» ն դրանում նշված տվյալները («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 12 կետ 1), ն օգտագործված միջոցների փոխանցման համակարգերի կամ հաղորդակցման այլ համակարգերի թերությունների պատճառով վճարման հանձնարարականների սխալ կատարումից վնասներ է կրում ուղարկողը՝ փոխանցման համար համակարգ ընտրողը: Նշվածը չի վերաբերում միայն ՀՀ կենտրոնական բանկի էլեկտրոնային վճարումների համակարգին, քանի որ ՀՀ կենտրոնական բանկը տվյալ համակարգի սեփականատերն է ն նա պատասխանատու է համակարգի թերությունների պատճառով վճարման հանձնարարականների սխալ կատարման համար («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 12 կետ 2): Տվյալ դեպքում, համակարգին տրված հանձնարարականը դիտարկվում է որպես ՀՀ կենտրոնական բանկին տրված ն դրա սխալ կատարման համար ՀՀ կենտրոնական բանկը պատասխանատու է որպես միջնորդ բանկ:

8.13. Շահառուի նույնացումը Շահառուի բանկը վճարման հանձնարարականում նշված գումարը շահառուին վճարելուց առաջ, առաջին հերթին, պարտավոր է նույնացնել նրան, որպեսզի գումարը վճարի ուղարկողի կողմից նախատեսված շահառուին: Սակայն լինում են դեպքեր, երբ միջոցների փոխանցման նախաձեռնողը վճարման հանձնարարականում շահառուին նշելիս սխալ է թույլ տալիս՝ նշվում է շահառուին չնույնացնող հաշվի համար կամ անուն: Նույնը կարող է տեղի ունենալ, երբ խարդախության հետնանքով փոփոխվեն շահառուին նույնացնող վավերապայմանները: «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 13-րդ հոդվածի 1 կետը սահմանված է այն դեպքերի համար, երբ շահառուի բանկի կողմից ստացված վճարման հանձնարարականը պարունակում է իր մեջ հանձնարարություն՝ վճարում իրականացնել շահառուի բանկում չսպասարկվող կամ չնույնացվող շահառուին: Նման դեպքերում, երբ վճարման հանձնարարականում նշված շահառուն չի նույնացվում «կամ տվյալ բանկին անհայտ է շահառուի անունը, հաշվի համարը կամ նույնացման համարը», վճարման հանձնարարականը ենթակա չէ շահառուի բանկի կողմից ակցեպտավորման «ն ոչ ոք շահառուի իրավունքները ձեռք չի բերում» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 13 կետ 1): Տվյալ միջոցների փոխանցման շղթայում ներգրավված յուրաքանչյուր օղակը (ուղարկողը) իրավունք ունի հետ ստանալ տվյալ վճարման հանձնարարականի հետ կապված իրեն կողմից փոխանցված (վճարված) գումարը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Այն դեպքերում, երբ շահառուի բանկը նույնացնում է շահառուին անունով ն հաշվի կամ նույնացման այլ համարով, սակայն անունն ու համարը նույնացնում են տարբեր շահառուների, ապա շահառուի բանկը շահառուին նույնացնելիս հիմք է ընդունում համարը, եթե նա տեղյակ չէ, որ անունն ու համարը նույնացնում են տարբեր անձանց: «Շահառուի բանկը պարտավոր չէ պարզել. թե արդյոք անունն ու համարը նույնացնում են նույն անձին» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 13 կետ 2 ենթակետ ա): Սույն կետը սահմանված է այն մեծամասնություն կազմող դեպքերի համար, երբ շահառուի բանկի կողմից ստացված վճարման հանձնարարականները բանկում ենթարկվում են ավտոմատ մշակման, որի ընթացքում շահառուի նույնականացումը իրականացվում է հաշվի համարի կամ նույնացման այլ համարի հիման վրա առանց մարդու միջամտության: Բանկերը այսօր նախընտրում են ն հնարավորին չափով ավտոմատացնում իրենց մոտ իրականացվող փաստաթղթերի մշակման գործընթացը, քանի որ դրանց մշակումը ձեռքի կատարմամբ բավականին աշխատարար է ն թանկ ն չի բացառում սխալի կատարման հնարավորությունը: Այս դեպքերում վճարողը պարտավոր չէ վճարել միայն այն դեպքում, երբ նա բանկ չէ («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 13 կետ 3 ենթակետ ա) ն կարող է ապացուցել, որ «վճարման հանձնարարականում համարով նույնացված անձը, օրենքի կամ պայմանագրի համաձայն, իրավունք չուներ վճարողից վճարում ստանալ» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 13 կետ 3 ենթակետ բ) ն մինչն վճարողի բանկի կողմից վճարման հանձնարարականի ակցեպտավորելը տեղյակ չի պահվել «շահառուին համարով նույնացնելու շահառուի բանկի իրավունքի մասին» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 13 կետ 3 ենթակետ գ): Շահառուից վճարված գումարը Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով հետ պահանջելու իրավունքը նման դեպքում տրվում է վճարողի բանկին («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 13 կետ 4 ենթակետ բ): Մնացած դեպքերում վճարողը պարտավոր է վճարել ն շահառուից վճարված գումարը Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով հետ պահանջելու իրավունքը տրվում է վճարողին («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 14 կետ 4 ենթակետ ա): Այն դեպքում, երբ շահառուի բանկը վճարել է վճարում ստանալու իրավունք չունեցող, սակայն ուղարկողի կողմից ներկայացված վճարման հանձնարարականում նշված անունով նույնացված շահառուին կամ տեղյակ էր, որ ուղարկողի վճարման հանձնարարականում շահառուի անունն ու համարը նույնացնում են տարբեր անձանց, վճարման հանձնարարականը համարվում է չակցեպտավորված («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 13 կետ 2 ենթակետ բ): Օրինակ 1. 2-ը ցանկանում է 1.000.000 դրամ փոխանցել «Արմեն» ՍՊԸ-ը, որը սպասարկվում է բանկ 8-ում ն որի հաշվեհամարն է տվյալ բանկում՝ N12345: 2-ը վճարման հանձնարարական է տալիս իրեն սպասարկող բանկ Ճ-ին՝ հանձնարարելով 1.000.000 դրամ փոխանցել բանկ 8-ում սպասարկվող «Արման» ՍՊԸ-ը («Արմեն» ՍՊԸ փոխարեն), գումարը հաշվեգրելով նրա տվյալ բանկում գտնվող N12346 հաշվին (N12345-ի փոխարեն): Բանկ 8-ն, լինելով տվյալ դեպքում շահառուի բանկը, մինչն շահառուին վճարում իրականացնելը պարտավոր է նույնացնել նրան: Սակայն, փնտրում իրականացնելով տվյալների շտեմարանում (բազայում), շահառուի բանկը չի գտնում իր մոտ սպասարկվող նման հաճախորդ՝ «Արման» ՍՊԸ՝ N12346 հաշվեհամարով: Նման դեպքում բանկ 8-ն չի ակցեպտավորում վճարման հանձնարարականը ն ետ է ուղարկում ստացված գումարը: Օրինակ 2. 2-ը ցանկանում է 1.000.000 դրամ փոխանցել «Արմեն» ՍՊԸ-ը, որը սպասարկվում է բանկ 8-ում ն որի հաշվեհամարն է տվյալ բանկում՝ N12345: 2-ը վճարման հանձնարարական է տալիս իրեն սպասարկող բանկ Ճ-ին՝ հանձնարարելով 1.000.000 դրամ փոխանցել բանկ 8-ում սպասարկվող «Արմեն» ՍՊԸ-ը, գումարը հաշվեգրելով նրա տվյալ բանկում գտնվող N12346 հաշվին (N12345-ի փոխարեն):

Բանկ Ճ

Բանկ 8

«Արմինե» ԲԸ «Արմեն» ՍՊԸ հ/հ N12345

Ճ Նկար 24. Շահառուի նույնացման ընթացակարգը

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

2-ը նախապես՝ մինչն միջոցների փոխանցման նախաձեռնումը չի տեղեկացվել այն մասին, որ շահառուի բանկը շահառուին նույնացնելիս հիմնվելու է նրա հաշվի համարի վրա: Բանկ 8-ն, լինելով տվյալ դեպքում շահառուի բանկը, մինչն շահառուին վճարում իրականացնելը փնտրում է տվյալների շտեմարանում (բազայում) շահառուին N12346 հաշվեհամարով (փաստաթղթի մշակումը իրականացվում է ավտոմատ ռեժիմով) ն գտնում «Արմինե» ԲԸ-նը: Բանկ 8-ն տեղյակ չէ, որ շահառուի անունն ու հաշվի համարը նույնացնում են տարբեր անձանց: Նման դեպքում բանկ 8-ն ակցեպտավորում է վճարման հանձնարարականը ն 1.000.000 դրամ գումարը հաշվեգրում «Արմինե» ԲԸ-ն N12346 հաշվին: Այն դեպքում, երբ. ա) 2-ը բանկ չէ ն ապացուցում է, որ «Արմինե» ԲԸ կնքված պայմանագրի համաձայն նշված գումարը ստանալու իրավունք չուներ, բանկ Ճ-ն պարտավոր է 1.000.000 դրամ վերադարձնել 2-ին: Տվյալ դեպքում «Արմինե» ԲԸ-ից հատուցում կարող է պահանջել բանկ Ճ-ն: բ) մնացած դեպքերում ն եթե 2-ը բանկ է (ցանկացած բանկ պետք է տեղյակ լինի, որ շահառուին նույնացումը կարող է իրականացվել շահառուի բանկի կողմից՝ հիմնվելով հաշվի համարի վրա), 2-ը պարտավոր էր վճարել ն կարող է հատուցում պահանջել «Արմինե» ԲԸ-ից: Օրինակ 3. 2-ը ցանկանում է 1.000.000 դրամ փոխանցել «Արմեն» ՍՊԸ-ը, որը սպասարկվում է բանկ 8-ում ն որի հաշվեհամարն է տվյալ բանկում՝ N12345: 2-ը վճարման հանձնարարական է տալիս իրեն սպասարկող բանկ Ճ-ին՝ հանձնարարելով 1.000.000 դրամ փոխանցել բանկ 8-ում սպասարկվող «Արմեն» ՍՊԸ-ը, գումարը հաշվեգրելով նրա տվյալ բանկում գտնվող N12346 հաշվին (N12345-ի փոխարեն): 2-ը նախապես՝ մինչն միջոցների փոխանցման նախաձեռնումը տեղեկացվել է այն մասին, որ շահառուի բանկը շահառուին նույնացնելիս հիմնվելու է նրա հաշվի համարի վրա: Բանկ 8-ն, լինելով տվյալ դեպքում շահառուի բանկը, մինչն շահառուին վճարում իրականացնելը փնտրում է տվյալների շտեմարանում (բազայում) շահառուին N12346 հաշվեհամարով (փաստաթղթի մշակումը իրականացվում է ավտոմատ ռեժիմում) ն գտնում «Արմինե» ԲԸ-նը: Բանկ 8-ն տեղյակ չէ, որ շահառուի անունն ու հաշվի համարը նույնացնում են տարբեր անձանց:

Բանկ Ճ

Բանկ 8

«Արմեն» ՍՊԸ

Ճ

հ/հ N12345

«Արմինե» ԲԸ հ/հ N12346

Նկար 25. Շահառուի նույնացման ընթացակարգը Նման դեպքում բանկ 8-ն ակցեպտավորում է վճարման հանձնարարականը ն 1.000.000 դրամ գումարը հաշվեգրում «Արմինե» ԲԸ-ն N12346 հաշվին: Նման դեպքում, կարնոր չէ՝ 2-ը բանկ է, թե՝ ոչ (եթե բանկ Ճ-ն ապացուցում է, որ 2-ը նախնապես տեղեկացվել է այն մասին, որ շահառուի բանկը շահառուին նույնացնելիս հիմնվելու է հաշվի համարի վրա), նա պարտավոր է վճարել: Տվյալ դեպքում 2-ը կարող է հատուցում պահանջել «Արմինե» ԲԸ-ից:

8.14. Վճարման հանձնարարականն ակցեպտավորելը

1.

«Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 15-րդ հոդվածի 2 կետում սահմանվում է շահառուի բանկի կողմից վճարման հանձնարարականի ակցեպտավորումը, ըստ որի վճարման հանձնարարականը շահառուի բանկի կողմից ակցեպտավորված է համարվում, երբ. Նա վճարում է շահառուին (օրինակ, կանխիկ եղանակով) կամ փոխհամաձայնեցված (բանավոր, գրավոր կամ էլեկտրոնային) եղանակով տեղեկացում է ուղարկում շահառուին «վճարման հանձնարարականի ստացման կամ վճարման հանձնարարականի ստացման կապակցությամբ շահառուի հաշիվը կրեդիտագրելու» մասին («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 15 կետ 2 ենթակետ ա): Սույն կետը սահմանված է այն դեպքերի համար, երբ շահառուի բանկը, ստանալով ուղարկողի վճարման հանձնարարականը, մինչն ուղարկողից հանձնարարականում նշված գումարի ստացումը, վճարում է շահառուին (կանխիկ կամ անկանխիկ եղանակով): Բացառություն են կազմում

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

2.

3.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

այն դեպքերը, երբ տեղեկացման մեջ շահառուի բանկը նշում է, որ շահառուն չի կարող տնօրինել միջոցները մինչն ուղարկողի կողմից գումարի վճարելը:: «Ուղարկողը վճարում է շահառուի բանկին վճարման հանձնարարականի գումարը» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 15 կետ 2 ենթակետ բ): Սույն կետը սահմանված է այն դեպքերի համար, երբ ուղարկողը բանկ է: Նման դեպքերում վճարման հանձնարարականը շահառուի բանկի կողմից ակցեպտավորված է համարվում երբ. ա) ՀՀ կենտրոնական բանկի կամ միջոցների փոխանցման համակարգի միջոցով հաշվարկներ իրականացնելիս՝ շահառուի բանկը ստանում է ՀՀ կենտրոնական բանկից կամ միջոցների փոխանցման համակարգի միջոցով տեղեկացում (քաղվածք)՝ վերջնահաշվարկի կատարման մասին («պարտավորության վերջնահաշվարկը») («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 26 կետ 2), բ) փոխադարձ թղթակցային հաշիվների միջոցով վճարումներ իրականացնելիս՝ թղթակցող բանկից իր ՆՈՍՏՐՈ հաշվի կրեդիտագրման մասին տեղեկացում (քաղվածք) ստանալուց հետո շահառուի բանկը կրեդիտագրված գումարը դուրս է գրում կամ, եթե դուրս չի գրում՝ այն օրացուցային օրվա ավարտին, որի ընթացքում կարող էր դուրս գրել, կամ «Վճարման հանձնարարականում նշված վճարման օրվան հաջորդող՝ շահառուի բանկի գործառնական օրվա սկզբին, եթե այդ պահին ուղարկողը վճարել է բանկին վճարման հանձնարարականի գումարը, կամ ուղարկողի՝ տվյալ բանկում գտնվող հաշվի մնացորդը բավարար է վճարման հանձնարարականի գումարը հատուցելու համար»: «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 15-րդ հոդվածի 2-րդ կետի գ) ենթակետը սահմանված է այն դեպքերի համար, երբ ուղարկողի ն շահառուի հաշիվները գտնվում են նույն բանկում (այս դեպքերում կարնոր չէ ուղարկողը բանկ է, թե ոչ) ն վճարումը շահառուի բանկի կողմից իրականացվելու է ուղարկողի հաշվի դեբետագրումով ն շահառուի հաշվի կրեդիտագրումով: Նման դեպքերում վճարման օրը ուղարկողի հաշվին պետք է բավարար քանակությամբ միջոցներ լինեն վճարման պարտավորությունը կատարելու համար (եթե այլ բան նախատեսված չէ բանկհաճախորդ պայմանագով): Երբեմն, ուղարկողի հաշվի մնացորդի բավարար լինելու հարցի որոշումը ձգձգվում է մինչն վճարման օրվա ավարտը: Այդ պատճառով է, որ նման պարագաներում հաշվին բավարար քանակությամբ միջոցների առկայության հարցը որոշվում է վճարման հանձնարարականի վճարման օրվան հաջորդող օրվա սկզբին: Բացառություն են կազմում այն դեպքերը, երբ տվյալ վճարման հանձնարարականը մերժվել է մինչն տվյալ գործառնական օրվա սկիզբը, կամ շահառուի բանկի գործառնական օրվա սկզբից մեկ ժամվա ընթացքում, կամ «վճարման հանձնարարականում նշված վճարման օրվան հաջորդող՝ ուղարկողի գործառնական (աշխատանքային) օրվա սկզբից մեկ ժամվա ընթացքում, եթե ուղարկողի գործառնական (աշխատանքային) օրը սկսվում է ավելի ուշ, քան ստացող բանկի գործառնական օրը» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 15 կետ 2 ենթակետ գ): Այս ենթակետը սահմանված է այն դեպքերի համար, երբ ուղարկողը ն շահառուի բանկը գործում են տարբեր ժամանակային գոտիներում կամ ուղարկողի գործառնական օրվա սկիզբը չի համնկնում շահառուի բանկի գործառնական օրվա սկզբի հետ (մասնավորապես, երբ ուղարկողի գործառնական օրը սկսում է ավելի ուշ, քան շահառուի բանկում): Նման դեպքերում, անգամ եթե ուղարկողը վճարման օրը պարտաճանաչ կատարի հանձնարարականում նշված գումարը շահառուի բանկին իր վճարելու պարտավորությունը, այդ մասին շահառուի բանկը կարող է իմանալ որոշ ժամանակ հետո:

8.15. Վճարման հանձնարարականը մերժելը

1. 2. 3.

Ոչ բոլոր դեպքերում է ստացող բանկը ակցեպտավորում ուղարկողի կողմից իրեն տրված վճարման հանձնարարականները: Երբեմն ստացող բանկը կարող է հնարավորություն չունենալ (օրինակ, տեխնիկայի խափանումը էլեկտրոնային վճարումների համակարգով վճարումն իրականացնելու հանձնարարականի ներկայացման դեպքում) կամ որոշակի հանգամանքներից ելնելով՝ չկարողանա ակցեպտավորել ուղարկողից ստացված վճարման հանձնարարականը (օրինակ, ուղարկողի միջոցները (հաշվի մնացորդը) բավական չէ տվյալ վճարման հանձնարարականը կատարելու համար ն բանկը օվերդրաֆտ չի տրամադրում): Նման դեպքերում նա մերժում է վճարման հանձնարարականը ն պարտադիր այդ մասին տեղեկացնում (ուղարկողի հետ նախորոք համաձայնեցված եղանակով՝ բանավոր, գրավոր կամ էլեկտրոնային եղանակով) ուղարկողին՝ նշելով մերժման պատճառը, որպեսզի ուղարկողին հնարավորություն տրվի՝ միջոցների փոխանցումն ալտերնատիվ եղանակներով իրականացնել: Մերժման մասին տեղեկացումը բանկի կողմից պետք է ուղարկվի այնպիսի եղանակով, որպեսզի կանխվի տվյալ վճարման հանձնարարականի ակցեպտավորումը («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 15 կետ 2 ենթակետեր բ ն գ): Հակառակ դեպքում՝ վճարման հանձնարարականը կակցեպտավորվի ն այլնս չի կարող մերժվել («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 15 կետ 5): Ցանկացած դեպքում վճարման հանձնարարականը մերժված է համարվում ուղարկողի կողմից մերժման մասին տեղեկացումը ստանալու պահից («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 16 կետ 1): Բոլոր չակցեպտավորված վճարման հանձնարարականները մերժված են համարվում այն պահից, երբ. «ստացող բանկի բանկային գործունեության լիցենզիան ուժը կորցրած կամ անվավեր է ճանաչվել, եթե տվյալ բանկը շահառուն չէ» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 16 կետ 3 ենթակետ ա), կամ ստացող բանկի նկատմամբ սկսվել է սնանկացման վարույթ («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 16 կետ 3 ենթակետ բ), կամ «ստացող բանկը դադարեցնում կամ հրաժարվում է վճարումներ կատարել կամ այդ մասին տեղեկացնում է ուղարկողին» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 16 կետ 3 ենթակետ գ):

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

«Վճարման հանձնարարականի մերժումը բացառում է դրա հետագա ակցեպտավորումը» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 16 կետ 4): Դա նշանակում է, որ ստացող բանկը չի կարող ակցեպտավորել այն վճարման հանձնարարականները, որոնք նա արդեն մերժել է, քանի որ մերժման մասին տեղեկացումը ստանալուն պես ուղարկողը կարող է նախաձեռնել միջոցների փոխանցումը այլ՝ այլընտրանքային (ալտերնատիվ) եղանակով:

8.16. Վճարման հանձնարարականը չեղյալ համարելը: Չեղյալ համարելու հանձնարարականի ակցեպտավորումը

1.

2.

Եթե ուղարկողի կողմից ստացող բանկին տրվում է չեղյալ համարելու հանձնարարական, որը չեղյալ է համարում արդեն իսկ ակցեպտավորված հանձնարարականը, ապա տվյալ չեղյալ համարելու հանձնարարականը ենթակա է ակցեպտավորման միայն այն դեպքերում, երբ. ստացող բանկը համաձայն է այն ակցեպտավորել, կամ միջոցների փոխանցումների համակարգի կանոնները թույլ են տալիս այն իրականացնել «առանց ստացող բանկի համաձայնության» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 17 կետ 5) ն ստացող բանկի կողմից (բացի շահառուի բանկը), ի կատարումն ուղարկողի կողմից տրված վճարման հանձնարարականը չեղյալ համարելու հանձնարարականի, «համապատասխանորեն ուղարկված վճարման հանձնարարականը չեղյալ համարելու հանձնարարականը հաջորդ ստացող բանկի կողմից» ակցեպտավորված է («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 17 կետ 6) ստացող բանկը շահառուի բանկ լինելու դեպքում՝ բանկի կողմից ստացված վճարման հանձնարարականը չեղյալ համարելու հանձնարարականը տրվել է բանկին՝ չեղյալ համարելու շահառուի բանկի կողմից ակցեպտավորված այն վճարման հանձնարարականը, որը «չի ուղարկվել դրանում որպես ուղարկող նշված անձի կամ նրա լիազորված ներկայացուցչի կողմից կամ սխալմամբ ուղարկվել է ն հանդիսանում է նախկինում ուղարկված վճարման հանձնարարականի կրկնօրինակ, կամ պարունակում է հանձնարարություն վճարում իրականացնել սխալմամբ նշված գումարը ստանալու իրավունք չունեցող շահառուի, կամ պարունակում է նշում ավելի մեծ գումարի, քան «շահառուն իրավունք ունի ստանալ վճարողից» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 17 կետ 7): Շահառուի բանկի կողմից ակցեպտավորված վճարման հանձնարարականը չեղյալ համարելու դեպքում շահառուից գումարը օրենքով սահմանված կարգով հետ պահանջելու իրավունքը ունի շահառուի բանկը: Ցանկացած վճարման հանձնարարական, որը ո'չ ակցեպտավորված, ո'չ էլ մերժված է, վճարման հանձնարարականում նշված կատարման կամ վճարման օրվանից հետո «հինգերորդ գործառնական օրվա ավարտի պահին»՝ չեղյալ է համարվում («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 17 կետ 8):

8.17. Վճարման հանձնարարականի կատարումը ն կատարման օրը Միջոցների փոխանցման մասնակից հանդիսացող բոլոր ստացող բանկերի կողմից (վճարողի բանկ, միջնորդ բանկեր, բացառությամբ շահառուի բանկի) ստացված վճարման հանձնարարականները կատարված են համարվում, երբ տվյալ բանկը, ի կատարումն իր կողմից ստացված վճարման հանձնարարականի, իր հերթին, վճարման հանձնարարական է ուղարկում տվյալ միջոցների փոխանցման հաջորդ օղակին: Շահառուի բանկը ստացված վճարման հանձնարարականը ակցեպտավորում է («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 15 կետ 2), բայց չի կատարում («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 19 կետ 1): Ստացող բանկի կողմից ստացված վճարման հանձնարարականը կատարված է համարվում անգամ այն դեպքում, երբ ստացող բանկը սխալ է թույլ տվել այն կատարելիս, օրինակ՝ իր կողմից ուղարկված վճարման հանձնարարականը սխալ շահառուի է հասցեագրել, սխալ գումարով, սխալ շահառուի բանկին ն այլն: Այնուամենայնիվ, այդ դեպքերում վճարման հանձնարարականը նույնպես կատարված է համարվում, սակայն սխալ կատարված: Ուղարկողի կողմից վճարման հանձնարարականում կարող է նախատեսվել «կատարման օր»՝ այն օրը, երբ ստացող բանկը պարտավոր է կատարել իր կողմից ստացված վճարման հանձնարարականը: Կատարման օրը կարող է սահմանվել նան ուղարկողի կողմից ստացող բանկին տրված առանձին հանձնարարությամբ կամ ստացող բանկի ն ուղարկողի միջն կնքված պայմանագրով ն «չի կարող նախորդել տվյալ վճարման հանձնարարականի ստացման օրվան»: Սակայն, երբ ուղարկողի կողմից վճարման հանձնարարականում չի նշվում «կատարման օրը», ապա այդ դեպքերում վճարման հանձնարարականի «կատարման օր» է համարվում ստացող բանկի կողմից վճարման հանձնարարականի ստացման օրը (եթե վճարման հանձնարարականը ստացող բանկի կողմից ստացվում է իր գործառնական օրվա ընթացքում) կամ «դրան անմիջապես հաջորդող այն օրը, երբ ստացող բանկը վճարման հանձնարարականներ է ուղարկում կամ կարող էր ուղարկել՝ ի կատարումն» իր կողմից ստացված վճարման հանձնարարականի (եթե ստացող բանկը վճարման հանձնարարականը ստանում է իր գործառնական օրվա ավարտից հետո ն համաձայն «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 7 կետ 2-ի հանձնարարականը ստացված է համարվում հաջորդ գործառնական օրվա սկզբին) («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 19 կետ 2): Այն դեպքերում, երբ ուղարկողի կողմից տրված վճարման հանձնարարականում նշված է միայն «վճարման օրը», ապա եթե ստացող բանկը շահառուի բանկն է՝ վճարման օրը նան կատարման օրն է, մնացած դեպքերում (երբ ստացող բանկը շահառուի բանկը չէ)՝ կատարման օրը ստացող բանկի «գործառնական այն օրն է, երբ ստացող բանկի կողմից համապատասխան վճարման հանձնարարականի ուղարկումն» կապահովվի, որպեսզի շահառուի բանկի կողմից վճարումը շահառուին կատարվի վճարման հանձնարարականում նշված վճարման օրը («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 19 կետ 2):

8.18. Ստացող բանկի պարտավորությունները վճարման հանձնարարականը կատարելիս Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

1.

2.

3.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Ստացող բանկը «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 15-ի համաձայն վճարման հանձնարարականը ակցեպտավորելիս պարտավոր է համապատասխան գործողություններ կատարել, որպեսզի ապահովի ուղարկողի կողմից տրված վճարման հանձնարարականի պատշաճ կատարումը: Դա իրականացնելու համար նա պարտավոր է. «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 19-րդ հոդվածով սահմանված կարգով ուղարկողի կողմից իրեն ներկայացված վճարման հանձնարարականի կատարման նպատակով, ուղարկողի կողմից ընտրված՝ եղանակով կամ «նույնչափ արագ եղանակով» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 20 կետ 3), կատարման օրվա ընթացքում ուղարկել միջոցների փոխանցումների համակարգով ն միջնորդ բանկերի միջոցով տրված հանձնարարականին համապատասխանող նոր վճարման հանձնարարական («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 20 -րդ հոդվածի կետ 1 ենթակետ ա): Բավականին հաճախ, ուղարկողի համար վճարման հանձնարարականի կատարման արագությունը կարնոր դեր է խաղում: Այդ դեպքերում նա վճարման հանձնարարականում նշում է միջոցների փոխանցման եղանակը ն համակարգը: Որպես կանոն, ստացող բանկը հետնում է ուղարկողի կողմից տրված հանձնարարականին՝ եղանակի ն համակարգի կիրառման մասով, սակայն երբեմն կարող է հնարավոր չլինել օգտագործել նշված եղանակը կամ համակարգը, օրինակ՝ միջբանկային համակարգչային ցանցի ժամանակավոր խափանման դեպքում ստացող բանկին հնարավորություն է տրվում ուղարկողի կողմից տրված վճարման հանձնարարականը կատարելու նպատակով օգտագործել միջոցների փոխանցման ալտերնատիվ եղանակ կամ համակարգ: Դա չի վերաբերվում միջնորդ բանկի ընտրությանը: Եթե ուղարկողը նշել է կոնկրետ միջնորդ բանկ, ապա ստացող բանկը միջոցների փոխանցումը պետք է իրականացնի միայն նշված միջնորդ բանկի միջոցով: Այնուամենայնիվ, ստացող բանկը կարող է ինքնուրույն ընտրել միջնորդ բանկ, որն իր հերթին հանձնարարականը ուղարկելու է ուղարկողի կողմից նշված միջնորդ բանկին, միայն այն դեպքում, երբ ստացող բանկը չունի թղթակցային հարաբերություններ ուղարկողի կողմից վճարման հանձնարարականում նշված միջնորդ բանկի հետ: եթե ուղարկողի կողմից վճարման հանձնարարականում նախատեսված չէ կոնկրետ եղանակ, սակայն ուղարկողը հանձնարարել է հանձնարարականն ուղարկել ամենաարագ եղանակով՝ վճարման հանձնարարականն ուղարկել «իր համար հնարավոր արագ եղանակով»: Նույն պարագայում, եթե ուղարկողի կողմից վճարման հանձնարարականում նշված է նան վճարման օր ն նշված չէ կատարման օր, ապա այդ դեպքում ստացող բանկը վճարման հանձնարարական է ուղարկում այնպիսի եղանակով ն ժամկետում, «որոնք անհրաժեշտ են՝ շահառուին վճարման օրը (շահառուի բանկի կողմից վճարման հանձնարարականը մինչն վճարման օրվա գործառնական ժամերի ավարտը ստանալու դեպքում) կամ դրանից հետո հնարավոր կարճ ժամկետում (շահառուի բանկի կողմից վճարման հանձնարարականը վճարման օրը գործառնական ժամերի ավարտից հետո ստանալու դեպքում) վճարումն ապահովելու համար» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 20 կետ 1 ենթակետ բ): Եթե ուղարկողի կողմից վճարման հանձնարարականում նշված ն նախատեսված չէ միջոցների փոխանցման եղանակ, համակարգ ն միջնորդ բանկեր, ապա ստացող բանկը, «գործելով բարեխղճորեն», կարող է հանձնարարականը կատարելիս ինքնուրույն ընտրել միջոցների փոխանցման եղանակը, համակարգը ն/կամ միջնորդ բանկերը («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 20 կետ 2): Ստացող բանկը ուղարկողի վճարման հանձնարարականը կատարելու դիմաց հատուցումը կարող է ստանալ տարբեր եղանակներով՝ կանխիկ եղանակով, ուղարկողի կողմից տրված առանձին հանձնարարականի հիման վրա ուղարկողի հաշվից գումարը գանձելով կամ, որոշ դեպքերում, «ուղարկողի կողմից տրված վճարման հանձնարարականի գումարի հաշվին»: Ստացող բանկն իրավունք չունի առանց ուղարկողի համաձայնության հանձնարարականի կատարման դիմաց հատուցումը ստանալ ուղարկողի կողմից տրված վճարման հանձնարարականի գումարի հաշվին («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 20 կետ 4): Եթե ուղարկողը թույլ չի տվել ստացող բանկին հատուցումը ստանալ վճարման հանձնարարականում նշված գումարից, ապա ստացող բանկն ի կատարումն ուղարկողի վճարման հանձնարարականի իր հերթին միջոցների փոխանցման հաջորդ օղակին վճարման հանձնարարական ուղարկելիս պարտավոր է պահանջել՝ տրամադրված ծառայության դիմաց վճարի գանձումը չիրականացնել վճարման հանձնարարականում նշված գումարից:

8.19. Վճարման հանձնարարականի սխալ կատարումը «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 21-րդ հոդվածով սահմանվում են այն դեպքերը, երբ ստացող բանկը սխալ է թույլ տալիս ուղարկողի կողմից իրեն ներկայացված վճարման հանձնարարականը կատարելիս: Ստացող բանկը կարող է ավելի մեծ կամ փոքր գումար, քան նախատեսված էր ուղարկողի կողմից փոխանցել այլ շահառուին, քան նախատեսված էր փոխանցել ն այլն: Այն դեպքում, երբ ստացող բանկը ավելի մեծ գումար է փոխանցել, քան նախատեսված էր ուղարկողի կողմից կամ մի քանի անգամ միննույն գումարի վճարման հանձնարարական է ուղարկել (ինչը նույնն է, ինչ որ ավելի մեծ գումարի վճարման հանձնարարական ուղարկել, քանի որ ուղարկողի հաշիվը դեբետագրվել է ավելի մեծ գումարի), ուղարկողը պարտավոր է ստացող բանկին վճարել «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 25 կետ 2-ի համաձայն միայն իր կողմից ստացող բանկին ներկայացված վճարման հանձնարարականում նշված գումարը, ն ստացող բանկը պարտավոր է ուղարկողին վերադարձնել ավել փոխանցված գումարը: Ստացող բանկն իրավունք ունի շահառուից պահանջել «սխալ վճարման հանձնարարականով ստացված գումարի ն ուղարկողի վճարման հանձնարարականի գումարի տարբերությունը՝ օրենքով սահմանված կարգով» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 21 կետ 1):

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

8.20. Վճարման հանձնարարակնի սխալ կատարման մասին հայտնելու ուղարկողի պարտավորությունը Որպես կանոն, ստացող բանկը, կատարելով ուղարկողի կողմից իրեն տրված վճարման հանձնարարականները, տեղեկացնում է այդ մասին (վճարման հանձնարարականն ակցեպտավորելու կամ ուղարկողի հաշիվը դեբետագրելու մասին) ուղարկողին նրա հետ նախապես փոխհամաձայնեցված եղանակով (բանավոր՝ անմիջականորեն, գրավոր կամ էլեկտրոնային եղանակով՝ հաշվից քաղվածքների կամ հաշվի մնացորդի մասին տեղեկանքներ տրամադրելով): Ուղարկողը, յուրաքանչյուր անգամ տեղեկացում ստանալով, պարտավոր է համեմատել իր կողմից տրված վճարման հանձնարարականի տվյալները ստացող բանկի կողմից կատարվածի հետ ն սխալի բացահայտման դեպքում «հնարավոր կարճ ժամկետում, բայց ոչ ուշ, քան վերոհիշյալ տեղեկացումն ստանալու պահից վաթսուն օրվա ընթացքում» այդ մասին հայտնել ստացող բանկին: «Հակառակ դեպքում, «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 25 կետ 3-ի համաձայն, ուղարկողը մինչն ստացող բանկի կողմից իր սխալը հայտնաբերելու պահը զրկվում է իրեն վերադարձման ենթակա գումարի վրա հաշվարկվող տոկոսները ստանալու իրավունքից» ն ստացող բանկը իրավունք չունի ուղարկողից հատուցում պահանջել, եթե ուղարկողը չկատարի կամ ոչ պատշաճ կատարի վերը նշված իր պարտականությունը:

8.21. Վճարումը: Վճարման հանձնարարականի վճարման օրը Վճարողը ստացող բանկին ներկայացված վճարման հանձնարարականում կարող է սահմանել այն օրը (գործառնական օրը), «երբ վճարման հանձնարարականի գումարը ենթակա է վճարման շահառուին՝ շահառուի բանկի կողմից»: Այդ գործառնական օրը կոչվում է «վճարման հանձնարարականի վճարման օր»: Վճարողը, վճարման հանձնարարականում վճարման օր նշելիս, պետք է ընտրի այնպիսի օր, որ ստացող բանկը հնարավորություն ունենա իր տրամադրության տակ գտնվող եղանակներից որնէ մեկով այնպես կատարել վճարումը, որ, իր հերթին, հնարավորություն տա շահառուի բանկին՝ նշված վճարման օրը գումարը հասանելի դարձնել շահառուին, ինչը նշանակում է, որ ցանկացած դեպքում վճարման օրը «չի կարող նախորդել շահառուի բանկի կողմից տվյալ վճարման հանձնարարականի ստացման օրվան»: Հակառակ դեպքում, ստացող բանկը կարող է հրաժարվել վճարողի վճարման հանձնարարականը կատարելուց ն մերժել այն: Վճարման օրը ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից վճարման հանձնարարականների համար սահմանված վավերապայմանների շարքում ոչ պարտադիր լրացման դաշտ է, այդ իսկ պատճառով այն վճարողի կողմից վճարման հանձնարարականում նշված չլինելու դեպքում՝ «այդպիսինն է համարվում շահառուի բանկի կողմից վճարման հանձնարարականի ստացման օրը»: Օրինակ 1. Վճարողը 28.09.1999թ. վճարման հանձնարարական է ներկայացնում իրեն սպասարկող Ճ բանկին, որը գործում է Վանաձորում՝ հանձնարարելով 28.09.1999թ-ին (վճարման օր) վճարում իրականացնել Մեղրի քաղաքում գործող 8 բանկում սպասարկվող շահառուին: Ճ բանկը, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ նա ի վիճակի չէ, անգամ էլեկտրոնային վճարումների համակարգով, կատարել վճարման հանձնարարականը այնպես, որ 8 բանկին հնարավորություն ընձեռնվի 28.09.1999թ. վճարման հանձնարարականում նշված գումարը հասանելի դարձնել շահառուին, մերժում է վճարողի կողմից իրեն ներկայացված վճարման հանձնարարականի կատարումը: Օրինակ 2. Վճարողը 28.09.1999թ. վճարման հանձնարարական է ներկայացնում իրեն սպասարկող Ճ բանկին, որը գործում է Վանաձորում՝ հանձնարարելով 05.10.1999թ. (վճարման օր) վճարում իրականացնել Մեղրի քաղաքում գործող 8 բանկում սպասարկվող շահառուին: Ճ բանկը կատարում է վճարման հանձնարարականը այնպիսի եղանակով, որ 8 բանկին հնարավորություն ընձեռնվի 05.10.1999թ. վճարման հանձնարարականում նշված գումարը հասանելի դարձնել շահառուին: 8 բանկը, անգամ եթե ստանա վճարման հանձնարարականը 03.10.1999թ-ին, պարտավոր է վճարման հանձնարարականում նշված գումարը շահառուին հասանելի դարձնել 05.10.1999թ-ին: Օրինակ 3. Վճարողը 28.09.1999թ. վճարման հանձնարարական է ներկայացնում իրեն սպասարկող Ճ բանկին, որը գործում է Վանաձորում՝ հանձնարարելով վճարում իրականացնել Մեղրի քաղաքում գործող 8 բանկում սպասարկվող շահառուին՝ չնշելով վճարման օրը: Ճ բանկը կատարում է վճարման հանձնարարականը վճարողի կողմից հանձնարարված եղանակով: Եթե 8 բանկը ստանա վճարման հանձնարարականը 03.10.1999թ-ին, նա պարտավոր է այդ օրը վճարման հանձնարարականում նշված գումարը հասանելի դարձնել շահառուին:

8.22. Ստացող բանկին վճարելու ուղարկողի պարտավորությունը Այն պահին, երբ ստանալով ուղարկողի կողմից ուղարկված վճարման հանձնարարականը, շահառուի բանկը ակցեպտավորում է այն, ուղարկողը շահառուի բանկին վճարման հանձնարարականում նշված գումարի չափով վճարելու պարտավորություն է ստանձնում: Եթե վճարման հանձնարարականում նշված է վճարման օր, ապա «ուղարկողը պարտավոր չէ վճարել վճարման հանձնարարականի գումարը մինչն վճարման օրը» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 25 կետ 1): Օրինակ 1. Ուղարկողը վճարման հանձնարարական է ուղղում շահառուի բանկին, որտեղ նշված է որպես վճարման օր 29.09.1999թ.: Շահառուի բանկը ստանում է վճարման հանձնարարականը 28.09.1999թ. ն նույն օրը ակցեպտավորում է այն: Ուղարկողը վճարման պարտավորություն է ստանձնում՝ 29.09.1999թ-ին վճարել շահառուի բանկին վճարման հանձնարարականում նշված գումարը: Այն պահին, երբ ստանալով ուղարկողի վճարման հանձնարարականը, շահառուի բանկից բացի այլ ստացող բանկ ակցեպտավորում է այն, ուղարկողը ստացող բանկին վճարման հանձնարարականում նշված գումարի չափով վճարելու պարտավորություն է ստանձնում, «բացառությամբ սույն հոդվածի 4 ն 22 կետերով նախատեսված դեպքերի»: Եթե վճարման հանձնարարականում նշված է կատարման օր, ապա «ուղարկողը

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

պարտավոր չէ վճարել վճարման հանձնարարականի գումարը մինչն կատարման օրը» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 25 կետ 2):

8.23. Ուղարկողի վճարումը ստացող բանկին

1.

2.

3.

4.

«Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 25-րդ հոդվածով սահմանված ուղարկողի կողմից ստանձնած ստացող բանկին վճարելու պարտավորությունը կատարված է համարվում հետնյալ դեպքերում. Եթե ուղարկողը բանկ է ն հաշվարկն իրականացվում է ՀՀ կենտրոնական բանկի միջոցով, ապա պարտավորությունը կատարված է համարվում այն պահից, երբ ստացող բանկը ստանում է ՀՀ կենտրոնական բանկից անմիջականորեն կամ միջոցների փոխանցումների համակարգի միջոցով քաղվածք՝ պարտավորության վերջնահաշվարկի կատարման մասին («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 26 կետ 2): Եթե ուղարկողը բանկ է ն հաշվարկը իրականացվում է բանկերի փոխադարձ թղթակցային հաշիվների միջոցով կամ ՀՀ կենտրոնական բանկից տարբեր հաշվարկային բանկի միջոցով. ա) այն դեպքում, երբ ուղարկողը կրեդիտագրում է ստացող բանկի իր մոտ գտնվող ԼՈՐՈ հաշիվը, կամ հաշվարկային բանկում վարվող ստացող բանկի հաշիվը, այն պահից, երբ ստացող բանկը դուրս է գրում իր հաշվին կրեդիտագրված գումարը կամ, եթե գումարը դուրս չի գրվում, այն «օրացուցային օրվա ավարտին, որի ընթացքում կրեդիտագրված գումարը կարող էր դուրս գրվել, ն ստացող բանկը տեղյակ էր այդ մասին» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 26 կետ 3), բ) այն դեպքում, երբ ստացող բանկը դեբետագրում է ուղարկողի իր մոտ վարվող ԼՈՐՈ հաշիվը՝ այն պահից, երբ հաշիվը դեբետագրվում է ն «այն ծավալով, որով հաշվի մնացորդը բավարար է ստացող բանկի պահանջը բավարարելու համար» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 26 կետ 4): Եթե ուղարկողը ն ստացող բանկը «փոխադարձ պարտավորությունների հաշվակցում նախատեսող միջոցների փոխանցումների համակարգի անդամներ են», օրինակ՝ ՀՀ կենտրոնական բանկի քլիրինգային վճարումների համակարգի, ապա, «փոխադարձ պարտավորությունների հաշվակցման պայմանագրի առկայության դեպքում», այն պահից, երբ ստացող բանկը ստանում է «համակարգի կանոններով սահմանված կարգով պարտավորությունների վերջնահաշվարկը» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 26 կետ 5)՝ «հաշվակցված պարտավորությունների ծավալով» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 26 կետ 6): Մնացած դեպքերում՝ ուղարկողի ստացող բանկին վճարելու պարտավորության կատարման պահը որոշվում է ՀՀ քաղաքացիական օրենսդրությամբ («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 26 կետ 7):

8.24. Շահառուին վճարելու ն տեղեկացնելու շահառու բանկի պարտավորությունը Բացառությամբ «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 17-ի ն հոդված 28-ի 4-րդ կետով նախատեսված դեպքերի, երբ շահառուի բանկը ակցեպտավորում է ստացված վճարման հանձնարարականը, նա պարտավոր է գումարը վճարել շահառուին. ա) վճարման հանձնարարականում վճարման օր նշված լինելու դեպքում՝ վճարման օրը, բ) վճարման օր նշված չլինելու դեպքում՝ իր կողմից վճարման հանձնարարականի ակցեպտավորման օրը: Երբեմն ստացող բանկը վճարման հանձնարարականը ստանում է իր գործառնական օրվա ավարտից հետո (օրինակ՝ Տ.Մ.|.Բ.1. համակարգի միջոցով), այդ դեպքերում հանձնարարականը ստացված է համարվում հաջորդ գործառնական օրվա սկզբին («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 7 կետ 2) ն բանկը, ակցեպտավորելով այն, պարտավոր է վճարման հանձնարարականի գումարը վճարել շահառուին վճարման օրվան «հաջորդող գործառնական օրվա ընթացքում»: Բոլոր այն դեպքերում, երբ շահառուի բանկը, ստանալով վճարման հանձնարարականը ն ակցեպտավորելով այն, այնուամենայնիվ չի կատարում կամ ոչ պատշաճ է կատարում շահառուի նկատմամբ իր կողմից ստանձնած վճարման պարտավորությունը, նա պարտավոր է «հատուցել շահառուի կրած բոլոր այն վնասները, որոնք հետնանք են եղել» վճարման պարտականության չկատարման կամ ոչ պատշաճ կատարման, եթե չապացուցի, որ վճարման պարտականության չկատարումը կամ ոչ պատշաճ կատարումը հետնանք է «շահառուի՝ տվյալ վճարումն ստանալու իրավունքի վերաբերյալ իր ունեցած հիմնավոր կասկածի» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 27 կետ 1): Շահառուն կարող է տեղեկանալ իր օգտին ստացված գումարների մասին՝ անմիջականորեն ներկայանալով շահառուի բանկ, հեռախոսի կամ այլ հեռահաղորդակցման միջոցներով (հեռատիպ, ֆաքս, տելեքս, Շ8ՃN6է միջբանկային համակարգչային ցանց), «փոստով՝ պատվիրված կամ հուսալի այլ նամակով» կամ էլեկտրոնային վճարումների համակարգի միջոցով՝ տեղեկացում (տեղեկանք հաշվի մնացորդի վերաբերյալ) կամ հաշվից քաղվածք ստանալով: Շահառուն համարվում է տեղեկացված. ա) բանավոր տեղեկացման դեպքում՝ տեղեկացման պահից, իսկ բ) գրավոր կամ էլեկտրոնային եղանակով տեղեկացման դեպքում՝ համապատասխան տեղեկացումը (տեղեկանքը հաշվի մնացորդի վերաբերյալ) կամ հաշվից քաղվածքը շահառուի բանկի կողմից ուղարկելու պահից: Շահառուի բանկը պարտավոր է շահառուին տեղեկացում ուղարկելու նպատակով այնպիսի «միջոց ընտրել ն եղանակ կիրառել, որոնք կապահովեն շահառուի կողմից տեղեկացման ստանալը»:

8.25. Շահառուի բանկի վճարումը շահառուին «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 28-րդ հոդվածով սահմանվում է, թե երբ է կատարված համարվում շահառուի բանկի շահառուին վճարելու պարտավորությունը: Եթե շահառուի բանկի կողմից ստացված վճարման հանձնարարականով նախատեսվում է վճարումը շահառուին իրականացնել շահառուի հաշվին գումարը կրեդիտագրելով, ն շահառուի բանկը կրեդիտագրում է

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

1.

2.

3.

1. 2. 3.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

շահառուի հաշիվը, ապա շահառուի բանկի շահառուին վճարելու պարտավորությունը կատարված է համարվում երբ ն որ չափով. շահառուի բանկը «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 27-րդ հոդվածի 2-րդ կետով սահմանված կարգով շահառուին տեղեկացնում է իր օգտին ստացված գումարի (հաշվին գումարը կրեդիտագրելու) ն այն դուրս գրելու իրավունքի մասին («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 28-րդ հոդված կետ 1 ենթակետ ա), կամ շահառուի բանկը շահառուի օգտին ստացված գումարը ուղղում է շահառուի առկա պարտավորությունների կատարմանը «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 31-րդ հոդվածի համաձայն («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 28, կետ 1, ենթակետ բ), կամ վճարման հանձնարարականում նշված գումարը տրամադրվում է շահառուի տնօրինմանը կանխիկով («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի -րդ հոդված 28, կետ 1, ենթակետ գ): Այն դեպքում, երբ շահառուի բանկը կրեդիտագրում է շահառուի հաշիվը, սակայն չի իրականացնում վերը նշված 3 կետերից որնէ մեկը, ապա շահառուի բանկի շահառուին վճարման պարտավորության կատարման պահը որոշվում է ՀՀ քաղաքացիական օրենսդրությամբ («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 28, կետ 2): Կիրառվող միջոցների փոխանցումների համակարգերի կանոններով կարող է նախատեսվել շահառուին պայմանական վճարումների կատարման մեխանիզմներ, երբ շահառուի բանկը մինչն ուղարկողից ակցեպտավորված վճարման հանձնարարականում նշված գումարը ստանալը վճարում է շահառուին այն պայմանով, որ եթե շահառուի բանկը այնուամենայնիվ չստանա այդ գումարը ուղարկողից, շահառուն պարտավոր է այն վերադարձնել շահառուի բանկին: Այդպիսի դեպքերում (պայմանական վճարում ստանալու դեպքում) շահառուն պարտավոր է շահառուի բանկին վերադարձնել ստացված գումարը, եթե. վճարողը ն շահառուն նախապես՝ մինչն տվյալ միջոցների փոխանցման սկսելը տեղեկացվել են իրենց սպասարկող բանկերի կողմից, որ վճարումը լինելու է պայմանական («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 28, կետ 4, ենթակետ ա) ն «վճարողի բանկը, շահառուի բանկը ն շահառուն համաձայնվել են կիրառել պայմանական վճարումներ նախատեսող կանոններ» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 28, կետ 4, ենթակետ բ) ն շահառուի բանկը տվյալ իր կողմից ակցեպտավորված, վճարման հանձնարարականում նշված գումարը չի ստացել ուղարկողից («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 28, կետ 4, ենթակետ գ): Մնացած դեպքերում շահառուի բանկը չի կարող հետ պահանջել շահառուից իրեն վճարված գումարը ն շահառուի բանկի ն շահառուի միջն «կնքված պայմանագրի այն դրույթը, որի համաձայն շահառուի բանկն իրավունք ունի շահառուից պահանջել վերջինիս վճարված վճարման հանձնարարականի գումարը, եթե շահառուի բանկն այն չի ստացել ուղարկողից»՝ անվավեր է («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 28, կետ 3): Այն դեպքերում, երբ կիրառվում է պայմանական վճարումների մեխանիզմը, ն շահառուն պարտավոր է ն վերադարձնում է շահառուի բանկին իրեն պայմանական վճարված գումարը, շահառուի բանկի կողմից վճարման հանձնարարականի ակցեպտավորումը «ուժը կորցնում է» ն վճարողի կողմից վճարումը շահառուին համարվում է չկատարված («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 28, կետ 4):

8.26. Վճարողի վճարումը շահառուին: Հիմնական պարտավորության կատարումը «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 29-րդ հոդվածով սահմանվում է, թե երբ է կատարված համարվում վճարողի շահառուին վճարելու հիմնական պարտավորությունը: Վճարողի կողմից վճարումը շահառուին կատարված է համարվում շահառուի բանկի կողմից վճարման հանձնարարականի ակցեպտավորման պահին ակցեպտավորված գումարի չափով («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 29, կետ 1): Օրինակ 1. Եթե վճարողը նախաձեռնել է վճարում 1.000.000 դրամի չափով, միննույն ժամանակ հանձնարարելով վճարումը իրականացնել 19.09.1999թ-ին ն շահառուի բանկի կողմից վճարման հանձնարարականը ակցեպտավորվել է հօգուտ վճարողի կողմից վճարման հանձնարարականում նշված շահառուի 20.09.1999թ-ին 900.000 դրամ գումարի չափով, ապա վճարողի վճարումը շահառուին կատարված է համարվում 20.09.1999թ. 900.000 դրամի չափով: Բացառություն են կազմում «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 17-րդ հոդվածով ն 28-րդ հոդվածի 4-րդ կետով նախատեսված դեպքերը: Վճարողի շահառուի նկատմամբ ստանձնած վճարման հիմնական պարտավորությունը կատարված է համարվում, եթե վճարումը իրականացված է վճարողի ն շահառուի միջն կնքված պայմանագրով (որի համաձայն առաջացել է վճարողի շահառուին վճարելու հիմնական պարտավորությունը) սահմանված չափով, ժամկետին, ձնով կամ միջոցով, հակառակ դեպքում՝ շահառուն կարող է վնասներ կրել: Վճարման հանձնարարականների կատարման ժամանակ միջոցների փոխանցման մասնակից հանդիսացող ստացող բանկերն իրենց կողմից կատարվող աշխատանքի (մատուցվող ծառայության) դիմաց հատուցումը որպես կանոն ստանում են իրենց ն հաճախորդների միջն սահմանված (կնքված պայմանագրով) չափերով, ձնով ն ժամկետներում:

8.27. Միջոցների փոխանցման համակարգի կանոնները ն պայմանագրերը Միջոցների փոխանցման համակարգի կանոնները, որպես կանոն, կարգավորում են համակարգի մասնակից հանդիսացող բանկերի փոխադարձ իրավունքներն ու պարտականությունները: Դրանք կարող են

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

1. 2.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

իրենց մեջ ներառել բավականին լայն շրջանակի հարցեր, ինչպիսիք են օրինակ, վճարման հանձնարարականների ձները ն դրանց մեջ պարունակվող վավերապայմանները, անվտանգության արարողակարգը, հանձնարարականները չեղյալ համարելու իրավունքներն ու դրա արարողակարգը, բանկերի փոխհատուցում ստանալու իրավունքները, միջոցների փոխանցման ավարտի ձգձգման դիմաց փոխհատուցում ստանալու հարցերը, հաշվարկների իրականացման ժամկետները ն ձները, առաջացող հնարավոր ռիսկերի բախշման մեխանիզմները ն այլն: «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 30-րդ հոդվածում սահմանվում են նան «միջոցների փոխանցումների համակարգի կանոնները» հասկացողությունը: Դրանք այն կանոններն են, որոնք. սահմանվում են ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից ն կարգավորում են ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից ստեղծված էլեկտրոնային վճարումների համակարգի միջոցով փոխանցումներ իրականացնող բանկերի իրավունքներն ու պարտականությունները, կամ սահմանվում են բանկերի կողմից ն կարգավորում են բանկերի կողմից ստեղծված միջոցների փոխանցման համակարգերի (օրինակ, բանկերի կողմից ստեղծված ն ՀՀ կենտրոնական բանկից դուրս գործող քլիրինգային համակարգեր) միջոցով փոխանցումներ իրականացնող կողմերի իրավունքներն ու պարտականությունները («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 30, կետ 2):

8.28. Ստացող բանկին ներկայացված կալանքի կամ արգելանքի մասին որոշումները: Միջոցների փոխանցումն արգելող դատարանի որոշումները • • • •

Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ, դատարանը կարող է միայն չորս տեսակի արգելքներ դնել միջոցների փոխանցման կամ հաշվի մնացորդի տնօրինման վրա. վճարողին արգելել վճարման հանձնարարականներ ուղարկել վճարողի բանկին արգելել վճարողի վճարման հանձնարարականներն ակցեպտավորել շահառուի բանկին արգելել ակցեպտավորված վճարման հանձնարարականի միջոցները շահառուի տնօրինմանը հանձնել կամ շահառուին արգելել շահառուի բանկի կողմից ակցեպտավորված վճարման հանձնարարականի գումարն իր հաշվից դուրս գրել («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 32 կետ 1): Այն դեպքում, երբ ուղարկողի՝ ստացող բանկում գտնվող հաշվի վրա Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով կալանք կամ արգելանք պետք է դրվի, դրա իրականացման համար հանձնարարականը (դատարանի որոշումը) ստացող բանկին անհրաժեշտ է ուղարկել այնպիսի ժամկետում ն եղանակով, որ ստացող բանկը մինչն վճարման հանձնարարականի ակցեպտավորումը «այն մերժելու կամ անհրաժեշտ գործողություններ կատարելու» համար հնարավորություն ունենա: Հակառակ դեպքում, եթե ստացող բանկը ակցեպտավորել է ուղարկողի կողմից տրված վճարման հանձնարարականը, նա իրավունք ունի առաջնահերթության կարգով գանձել ուղարկողի հաշվից վճարման հանձնարարականի գումարը («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 32 կետ 2): Վճարողը նույնպես կարող է արգելանք կամ կալանք դնել շահառուին փոխանցվող միջոցների վրա, սակայն արգելանքը կամ կալանքը նա կարող է դնել միայն շահառուի բանկում («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 32, կետ 3):

8.29. Հաշիվը: Վճարման հանձնարարականների կատարման հերթականությունը Որպես կանոն հաճախորդը բանկում կարող է ունենալ ցանկացած տիպի ն քանակությամբ հաշիվներ: Սակայն միջոցների փոխանցումներ կատարելիս բանկը պարտավոր է միջոցների դեբետագրումը կատարել հաճախորդի այն հաշվից, որը նա նշել է վճարման հանձնարարականում կամ տվել է «առանձին հրահանգով»: Եթե հաճախորդի կողմից տրված չէ այդպիսի հրահանգ ն վճարման հանձնարարականում նշված չէ որնէ հաշիվ, ապա բանկը կարող է գումարը դեբետագրել հաճախորդի իր մոտ վարվող «ցանկացած հաշվից, բացառությամբ այն հաշիվների, որոնցից վճարման հանձնարարականի գումարի գանձումը հակասում է այդ հաշվի սպասարկման պայմանագրին կամ տվյալ հաշվի մնացորդի տնօրինման այլ սահմանափակումներին» (օրինակ, ժամկետային ավանդային հաշիվներ) («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 33 կետ 1): «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 33-րդ հոդվածով սահմանված է նան օրենքում կիրառվող «հաշվի մնացորդ» հասկացողությունը: «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի իմաստով «հաշվի մնացորդը» հոդված 33 կետ 1-ի համաձայն, հաշվում «առկա այն միջոցներն են (ցպահանջ կամ ժամկետային), որոնք հաշվետերը (հաճախորդը) կամ նրա կողմից լիազորված անձը կարող է հաշվից դուրս գրել կամ այլ կերպ տնօրինել առանց լրացուցիչ սահմանափակումների» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 33 կետ 2): Հաշվին առկա միջոցների օգտագործման վրա սահմանափակումներ կարող են դրվել հաշվի սպասարկման պայմանագրով (օրինակ, պայմանագրով կարող է արգելվել օգտագործել որպես ժամկետային ավանդ ներդրված միջոցները), դատարանի որոշմամբ կամ համակարգի կանոններով (օրինակ՝ օգտագործման արգելք կարող է դրվել համակարգի կողմից գրավադրված պետական պարտատոմսերի մարումից առաջացած դրամական միջոցների վրա մինչն ստանձնած պարտավորությունների կատարումը): Եթե հաշվի սպասարկման պայմանագրով այլ բան նախատեսված չէ, հաշվի ժամկետայնությունը սահմանափակում չի համարվում: Ուղարկողը կարող է բանկին ներկայացնել «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 33, կետ 1-ի համաձայն սահմանված հաշվից տվյալ օրը կատարման կամ վճարման ենթակա մեկից ավելի վճարման հանձնարարականներ: Սակայն կարող են լինել դեպքեր, երբ տվյալ

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

պահին հաշվի մնացորդը բավարար չէ բոլոր հանձնարարականները կատարելու համար: Այդ դեպքերում «բանկը կարող է վճարման հանձնարարականները կատարելու կապակցությամբ ուղարկողի հաշիվը դեբետագրել ցանկացած հերթականությամբ» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 33, կետ 3): Հաշվետերն իր հաշվին կրեդիտագրված միջոցները կարող է դուրս գրել հաշվից (ստանալ կանխիկով) կամ դրանք ուղղել իրեն կողմից ստանձնած պարտավորությունների կատարմանը: Ցանկացած դեպքում «հաշվին առաջինը կրեդիտագրված միջոցները համարվում են հաշվից առաջինը դուրս գրված կամ պարտավորությունների կատարմանն ուղղված» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 33 կետ 4): Այստեղ գործում է Բ|ԲՕ մեխանիզմը՝ առաջինը մուտքագրվածը առաջինն է ելքագրվում:

8.30. Հայաստանի Հանրապետության բանկերի ն օտարերկրյա բանկերի միջն միջոցների փոխանցումների իրավական կարգավորումը Միջոցների փոխանցումները կարող են իրականացվել ինչպես Հայաստանի Հանրապետության տարածքի ներսում ամբողջությամբ՝ միջոցների փոխանցման նախաձեռնումից սկսած մինչն դրա ավարտը նեռարյալ, այնպես էլ մասնակի՝ մի մասը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում, մյուսը՝ հանրապետության տարածքից դուրս: Այն դեպքերում, երբ միջոցների փոխանցման մի մասը կարգավորվում է «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքով, իսկ մյուսը՝ այլ երկրի օրենքներով, բավականին դժվար է պարզել միջոցների փոխանցման մասնակիցների իրավունքներն ու պարտավորությունները, ինչպես նան գուշակել միջոցների փոխանցման արդյունքը, եթե դրա իրականացման ժամանակ սխալ է թույլ տրվել: Այս հիմնախնդրին է անդրադառնում «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 35-րդ հոդվածը: Միջոցների փոխանցման մասնակիցները կարող են պայմանագրով (փոխադարձ համաձայնությամբ) սահմանել որնէ երկրի (այդ թվում՝ երրորդ երկրի, եթե կողմերի երկրների օրենսդրությունը միջոցների փոխանցումների մասով հստակ չէ) օրենսդրությունը իրենց միջն միջոցների փոխանցումների կարգավորման նպատակով: Եթե պայմանագրով նախատեսված չէ այդպիսի կետ, ապա «Հայաստանի Հանրապետության ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ մասնակիցների միջն միջոցների փոխանցումները կարգավորվում են ստացող բանկի գտնվելու վայրի պետության օրենսդրությանը համապատասխան» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 35, կետ 1): Օրինակ 1. Միջոցների փոխանցման նախաձեռնողը, որը Հայաստանի Հանրապետության ռեզիդենտ է, վճարման հանձնարարական է ուղարկում 8 բանկին, որը այլ երկրի ռեզիդենտ բանկն է: Տվյալ օրինակում կարնոր չէ, թե 8 բանկը վճարողի բանկն է, միջնորդ բանկ, թե շահառուի բանկ:

Նախաձեռնող

Հայաստանի Հանրապետություն

Բանկ 8

Այլ երկիր

Նկար 26. Միջազգային վճառումների սխեմա Եթե միջոցների փոխանցման նախաձեռնողի ն 8 բանկի միջն կնքված պայմանագրով սահմանված է, որ իրենց միջն հարաբերությունները կարգավորվում են Հայաստանի Հանրապետության, 8 բանկի երկրի կամ այլ երկրի օրենսդրությամբ, ապա յուրաքանչյուր հարցի ծագման դեպքում կողմերը պետք է ղեկավարվեն նշված պետության օրենսդրությամբ: Եթե այդպիսի բան սահմանված չէ պայմանագրով, ապա տվյալ օրինակում միջոցների փոխանցումը կարգավորվում է ստացող բանկի երկրի՝ տվյալ դեպքում 8 բանկի երկրի օրենսդրությամբ: Օրինակ 2. Ճ բանկը, որը Հայաստանի Հանրապետության ռեզիդենտ բանկն է, միջոցներ է փոխանցում 8 բանկին, որը այլ երկրի ռեզիդենտ բանկն է: Տվյալ օրինակում կարնոր չէ՝ 8 բանկը միջնորդ բանկ է, թե շահառուի բանկ: Եթե Ճ ն 8 բանկերի միջն կնքված պայմանագրով սահմանված է, որ իրենց միջն միջոցների փոխանցումները կարգավորվում են Հայաստանի Հանրապետության, 8 բանկի երկրի կամ այլ երկրի օրենսդրությամբ, ապա յուրաքանչյուր հարցի ծագման դեպքում կողմերը պետք է ղեկավարվեն նշված պետության օրենսդրությամբ: Եթե այդպիսի բան սահմանված չէ պայմանագրով, ապա տվյալ օրինակում միջոցների փոխանցումը կարգավորվում է (ինչպես առաջին օրինակում) ստացող բանկի երկրի՝ տվյալ դեպքում 8 բանկի երկրի օրենսդրությամբ: Շահառուն ն շահառուի բանկը նույնպես կարող են պայմանագրով (փոխադարձ համաձայնությամբ) սահմանել որնէ երկրի (այդ թվում՝ երրորդ երկրի) օրենսդրությունը իրենց միջն միջոցների փոխանցումների ժամանակ փոխհարաբերությունները կարգավորելու նպատակով:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Բանկ Ճ

Բանկ 8

Հայաստանի Հանրապետություն

Այլ երկիր

Նկար 27 . Միջազգային վճարումների իրականացում թղթակցային հաշիվներով

Բացի այդ, իրենց միջն օգտագործվող համակարգի կանոնները կարող են նախատեսել նման կարգավորման պայմաններ: Եթե պայմանագրով կամ համակարգի կանոններով նախատեսված չէ այդպիսի դրույթ, ապա «շահառուի ն շահառուի բանկի միջն միջոցների փոխանցումների հետ կապված հարաբերությունները կարգավորվում են շահառուի բանկի գտնվելու վայրի պետության օրենսդրությանը համապատասխան» («Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքի 35-րդ հոդվածի 2-րդ կետով): Օրինակ 3. Շահառուի բանկը Հայաստանի Հանրապետության ռեզիդենտ բանկն է, իսկ շահառուն՝ այլ երկրի ռեզիդենտն է: Տվյալ դեպքում, եթե շահառուի բանկի ն շահառուի միջն կնքված պայմանագրով կամ իրենց միջն կիրառվող (կիրառման դեպքում) համակարգի կանոններով սահմանված չեն փոխհարաբերությունների կարգավորման համապատասխան դրույթներ, ապա դրանց միջն միջոցների փոխանցումների հետ կապված հարաբերությունները կարգավորվում են շահառուի բանկի՝ տվյալ դեպքում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ:

8.31. Վճարման առավելագույն ժամկետներ Հայաստանի Հանրապետությունում կատարվող բոլոր վճարումները՝ այդ թվում նան Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջե ն Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամ ուղղված բոլոր վճարումները, կատարվում են առավելագույնը ստորն բերված աղյուսակներում նշված ժամկետներում (բացառությամբ այն դեպքերի երբ վճարողի կողմից նշված է «վճարման օր» ժամկետը): Հաստատված է ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի կողմից 04/25/2000 թիվ 96 որոշմամբ:

ՆԵՐԲԱՆԿԱՅԻՆ ՓՈԽԱՆՑՈՒՄՆԵՐ

ԲՄ

Վճարման շղթան ԳԲ

ԲՄ

ժամկետ

ԲՄ ԲՄ

ԳԲ ԳԲ

ԲՄ

(1) 1 1 (1) 1 1

ՄԻՋԲԱՆԿԱՅԻՆ ՓՈԽԱՆՑՈՒՄՆԵՐ «ԼՈՐՈ», «ՆՈՍՏՐՈ» ՀԱՇԻՎՆԵՐՈՎ

Վճարման շղթան ԲՄ1 ԳԲ1 ԳԲ2 ԲՄ2 Ժամկետ ԲՄ1 ԲՄ1

ԳԲ1 ԳԲ1 ԳԲ1 ԳԲ1

ԳԲ2 ԳԲ2 ԳԲ2 ԳԲ2

ԲՄ2 ԲՄ2

(1) 1 1 (1) 1 1 (1) 1 2 (1) 1 2

ՄԻՋԲԱՆԿԱՅԻՆ ՓՈԽԱՆՑՈՒՄՆԵՐ ՄԻՋՆՈՐԴ ԲԱՆԿԻ ՄԻՋՈՑՈՎ

Վճարման շղթան ԲՄ1 ԳԲ1 ՄԻՋ ԳԲ2 ԲՄ2 Ժամկետ ԲՄ1 ԲՄ1

ԳԲ1 ԳԲ1 ԳԲ1 ԳԲ1

ՄԻՋ ՄԻՋ ՄԻՋ ՄԻՋ

ԳԲ2 ԳԲ2 ԳԲ2 ԳԲ2

ԲՄ2 ԲՄ2

(1) 1 2 (1) 1 2 (1) 1 3 (1) 1 3

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.

Տալ վճարման հանձնարարականի սահմանումը, բնութագրել վճարման հանձնարարականի նվազագույն վավերապայմանները: Բացատրել վճարման հանձնարականով միջոցների փոխանցումը (պատկերել սխեմա), կոնկրետ օրինակներով բնորոշել միջոցների փոխանցման գործարքի մասնակիցներին: Բացատրել վճարման հանձնարարականի ներկայացման, ակցեպտավորման ն կատարման օրերը: Միջոցների փոխանցման գործարքի մասնակիցները: Հաճախորդին պայմանագրի էական պայմանները բացատրելու պարտավորությունը: Բացատրել միջոցների փոխանցման համակարգերը, բանկի «գործառնական օր» հասկացողությունը, վճարման հանձնարարականի ստացման պահը: Վճարման հանձնարարականի վավերությունը: Վճարման հանձնարարականի անվավերության հետնանքները, սխալը վճարման հանձնարարականում: Շահառուի նույնացումը: Վճարման հանձնարարականն ակցեպտավորելը: Վճարման հանձնարարականը մերժելը: Վճարման հանձնարարականը չեղյալ համարելը: Վճարման հանձնարարականի կատարումը ն կատարման օրը: Վճարումը: Վճարման հանձնարարականի վճարման օրը: Շահառուի բանկի վճարումը շահառուին: Միջոցների փոխանցումն արգելող դատարանի որոշումները: Հաշիվը: Վճարման հանձնարարականների կատարման հերթականությունը: ՀՀ բանկերի ն օտարերկրյա բանկերի միջն միջոցների փոխանցումների իրավական կարգավորումը: Վճարման առավելագույն ժամկետներ:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 9. ՊԱՐԲԵՐԱԲԱՐ ՎՃԱՐՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԿԱՆ

• • • •

1. 2. 3.

• • •

Թեմայի նպատակն է` նկարագրել պարբերաբար վճարումների հանձնարարականի (ՏէՅոdiոց օrd6rՏ) վճարման գործիքը, որը հանդիսանում է կրեդիտային փոխանցումների տարատեսակ, նկարագրել այս գործիքի կիրառման ոլորտները, բնութագրել պարբերաբար վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների գործարքի մասնակիցների իրավունքները, պարտականությունները, վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների իրականացման համար անհրաժեշտ կանոնները: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ բնութագրել պարբերաբար վճարման հանձնարարական հասկացողությունը նկարագրել գործիքի կիրառման առանձնահատկությունները բնութագրել մասնակիցներին ն տալ յուրաքանչյուր մասնակցի համար առավելություններ այդ գործիքի կիրառման տեսակետից ստանալ պատկերացում անհրաժեշտ ձների ճիշտ լրացման ն կազզման մեթոդիկայի հետ: Պարբերաբար վճարումների հանձնարարականը (ՏէՅոdiոց օrd6rՏ) հանդիսանում է կրեդիտային փոխանցումների տարատեսակ, որն իր մեջ պարունակում է հանձնարարություն՝ մեկ անգամ դեբետագրելու վճարողի հաշիվը, պարբերաբար վճարումների հանձնարարականը պարունակում է հանձնարարություն՝ վճարողի հաշիվը դեբետագրելու բազմակի անգամներ: Սակայն, ի տարբերություն սովորական վճարման հանձնարարականի, որն իր մեջ պարունակում է հանձնարարություն՝ մեկ անգամ դեբետագրելու վճարողի հաշիվը, պարբերաբար վճարումների հանձնարարականը պարունակում է հանձնարարություն՝ վճարողի հաշիվը դեբետագրելու բազմակի անգամներ: Մասնավորպես, այն նախատեսված է միննույն շահառուին ֆիքսված գումարի պարբերաբար վճարումներ կատարելու համար: Այս գործիքը լայնորեն կիրառվում է Շվեյցարիայում, Անգլիայում, Նիդեռլանդներում, Պորտուգալիայում, Գերմանիայում, Բելգիայում՝ ապահովագրավճարների, տարբեր տեսակի վարձավճարների, բաժանորդագրությունների, ապրանքների ն ծառայությունն: Այս գործիքը լայնորեն կիրառվում է ապահովագրավճարների, տարբեր տեսակի վարձավճարների, բաժանորդագրությունների, ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց կատարվող վճարումներիվճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների գործարքի մասնակիցների իրավունքները, պարտականությունները, վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների իրականացման համար անհրաժեշտ կանոնները, դրանց ժամանակ առաջացող անսպասելի իրավիճակներում մասնակիցների վարվելաձնը (վարքագիծը) ն պատասխանատվությունը հիմք ընդունելով «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքը, որը ուժի մեջ է մտել 1997 թվականի հունվարի 9-ից: Պարբերաբար վճարումների հանձնարարականի առավելությունը վճարողի համար կայանում է նրանում, որ մեկանգամյա հանձնարարությամբ որոշակի ժամանակահատվածում կարելի է իրականացնել մեկից ավելի փոխանցումներ, ինչը ա) թեթնացնում է վճարողի հոգսերը կապված յուրաքանչյուր անգամ վճարային պարտավորության ֆիքսման հետ բ) կրճատում է յուրաքանչյուր անգամ վճարումների կատարման համար թղթային կամ այլ եղանակով հանձնարարականի կազմման ն բանկ ներկայացման ծախսերը գ) կրճատում է յուրաքանչյուր անգամ վճարումների կատարման համար բանկին վճարվող կոմիսիոնների հետ կապված ծախսերը: Իսկ բանկի համար վերոհիշյալ գործիքի առավելությունը կայանում է նրանում, որ բանկը նախօրոք տեղեկություններ է ստանում հաճախորդի կողմից կատարվելիք վճարումների գումարի ն կատարման ժամկետների մասին ն հնարավորություն է ունենում առավել ճկուն ձնով իրականացնել ակտիվների կառավարում: Հայաստանում այս գործիքը նպատակահարմար է օգտագործել հատկապես. ապառքով գնված ապրանքների ն ծառայությունների գումարների մասնակիորեն (մաս-մաս) վճարումների բնակարանային կոմունալ-կենցաղային վարձերի, անդամավճարների, վարձակալական վճարների, հեռախոսավարձերի հաստատագրված վճարումների, ուսման վարձերի շահութահարկի, եկամտահարկի, հաստատագրված վճարների գծով տարվա ընթացքում ՀՀ բյուջե կատարվելիք վճարումների դեպքերում: Պարբերաբար վճարումների հանձնարարականի ձնը պարունակում է դաշտեր, որոնք պարտադիր պետք է լրացվեն վճարողի կողմից, ինչը հնարավորություն է տալիս վճարողի բանկին ժամանակին ն ճիշտ իրականացնել պարբերաբար նախատեսվող վճարումները: Վերոհիշյալ գործիքով վճարումներն ավելի ճկուն դարձնելու նպատակով նախատեսվում է պարբերաբար վճարումների հանձնարարականի վավերապայմանների (վճարվող գումարի, կատարման ժամկետների, շահառուի, շահառուի բանկի) փոփոխման հնարավորություն, ինչպես նան հանձնարարականն ամբողջովին չեղյալ համարելու հնարավորություն, ինչը կարող է իրականացվել պարբերաբար վճարումների հանձնարարականի փոփոխելու կամ չեղյալ համարելու հանձնարարականի միջոցով: Վճարողի թղթային եղանակով ներկայացված ՊՎՀ-ը պարտադիր պետք է պարունակի հետնյալ վավերապայմանները (օրինակելի ձնը կցվում է). ՊՎՀ-ի համարը հանձնարարականի ներկայացման ամսաթիվը այն ամսաթիվը, մինչն որն ընկած ժամանակահատվածում հանձնարարականն ուժի մեջ է գտնվելու

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

վճարումների կատարման սկիզբը ն պարբերականությունը, որտեղ հստակորեն պետք է նշված լինի, թե, որ օրվանից է սկսվելու վճարի կատարումը վճարողի բանկի կողմից ն ինչպիսի պարբերականությամբ է այն կրկնվելու վճարողի անունը կամ անվանումը վճարողի բանկի (մասնաճյուղի) անվանումը վճարողի հաշվի համարը վճարողի բանկում շահառուի անունը կամ անվանումը շահառուի բանկի անվանումը շահառուի հաշվի համարը շահառուի բանկում վճարման գումարը թվերով ն տառերով արժույթը բառերով վճարման նպատակը վճարողի ստորագրությունը (եթե վճարողը ֆիզիկական անձ է) կամ վճարողի իրավասու անձի ստորագրությունը ն կնիքը (եթե վճարողն իրավաբանական անձ է) վճարողի ՀՊՏ ՀՎՀՀ կոդը, եթե վճարումներն ուղղված են ՀՀ պետական բյուջե: Վճարողի կողմից ներկայացվող ՊՎՀ-ի չեղյալ համարելու/փոփոխման հանձնարարականը պարտադիր պետք է պարունակի հետնյալ վավերապայմանները (օրինակելի ձնը կցվում է). ՊՎՀ-ի չեղյալ համարելու/փոփոխման հանձնարարականի համարը ՊՎՀ-ի չեղյալ համարելու/փոփոխման հանձնարարականի ներկայացման ամսաթիվը վճարողի բանկի անվանումը վճարողի անվանումը ՊՎՀ-ի համարը ն վճարողի բանկ ներկայացման ամսաթիվը, որը պետք է փոփոխվի կամ չեղյալ համարվի «Չեղյալ համարել» տարբերակը «Փոփոխել» տարբերակն ըստ փոփոխվող չափանիշների ցանկի վճարողի ստորագրությունը (եթե վճարողը ֆիզիկական անձ է) կամ վճարողի իրավասու անձի ստորագրությունը ն կնիքը (եթե վճարողն իրավաբանական անձ է): 2. Ընդունում է հանձնարարականը ն կատարում է գրանցումներ վճարումների Օրինակ 1. քարտադարանում՝ նշելով փոխանցումների կատարման օրերը

1. Պարբերաբար վճարումների հանձնարարակա ն է ներկայացնում իր բանկին

Ա բանկ

Կենտրոնական բանկ 6. Վճարման հանձնարարականի օրինակ ն քաղվածք 4. Վճարման հանձնարարական

4. Հաճախորդի հաշվից քաղվածք

3. Պաբերաբար վճարումների հանձնարարականում նշված կատարման օրերին Ա բանկը փոխանցվող գումարը ելքագրում է հաճախորդի հաշվից ն համապատասխան միջբանկային հանձնարարական է ներկայացնում ՀՀ կենտրոնական բանկ

5. ՀՀ կենտրոնական բանկում փոխանցվող գումարը ելքագրվում է Ա բանկի հաշվից ն մուտքագրվում է Գանձապետարանի հաշվին

6. Վճարման հանձնարարակ անի օրինակ ն քաղվածք

«Հասմիկ» ՍՊԸ Գանձապետարան Նկար 28. Պարբերաբար վճարումների հանձնարարականի կիրառման օրինակ «Հասմիկ» ՍՊԸ-ն, ելնելով նախորդ տարվա ընթացքում ստացված փաստացի եկամտի մեծությունից, նոր տարվա՝ 1999թ.-ի ընթացքում պարտավոր է ՀՀ բյուջե փոխանցել եռամսյակային շահութահարկ՝ 100000 դրամ յուրաքանչյուր եռամսյակի վերջին ամսվա 30-ի դրությամբ: «Հասմիկ» ՍՊԸ ֆինանսական կառավարիչը որոշում է վերոհիշյալ վճարն իրականացնել իր կազմակերպությանը սպասարկող բանկի (բանկ Ա) միջոցով՝ ներկայացնելով Պարբերաբար վճարումների հանձնարարական, որում նշվում է

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ՊԱՐԲԵՐԱԲԱՐ ՎՃԱՐՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԿԱՆ N

Ներկայացման ամսաթիվ «----» --------------- 2000 թ.

Ուժի մեջ է մինչն «----» ------------- 200- թ.

Կատարման սկիզբը ն պարբերականությունը (շաբաթական, ամսեկան, եռամսյակային, տարեկան)

5555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555 5555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555

Վճարող

ԳՈՒՄԱՐ (թվերով)

Վճարողի բանկ ՀՊՏ ՀՎՀՀ կոդը

ԴԵԲԵՏ Շահառու

Արժույթ

Շահառու բանկ ԿՐԵԴԻՏ

ԳՈՒՄԱՐ (բառերով)

Վճարման նպատակը

Բանկի դրոշմակնիքը ն աշախատակցի ստորագրությունը

Վճարողի կնիքը ն ստորագրությունը

/__________________ / Ա կարգի ստորագրություն

Կ.Տ.

/__________________ / Բ կարգի ստորագրություն

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4.

Տալ պարբերաբար վճարումների հանձնարարականի սահմանումը: Բնութագրել պարբերաբար վճարումների հանձնարարականով գործարքի առանձնահատկությունները: Պատկերել գործարքի կատարման սխեման: Նկարագրել վճարողի ն շահառուի շահերը/առավելությունները վերոհիշյալ գործարքի ժամանակ:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 10. ՎՃԱՐՄԱՆ ՊԱՀԱՆՋԱԳԻՐ

Թեմայի նպատակն է` նկարագրել վճարման պահանջագրերով վճարային գործիքը, դեբետային

• • • •

գործիքների կիրառումը, նկարագրել այս գործիքի կիրառման ոլորտները, բնութագրել գործարքի մասնակիցների իրավունքները, պարտականությունները, վճարման պահանջագրերով միջոցների փոխանցումների իրականացման համար անհրաժեշտ կանոնները: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ բնութագրել վճարման պահանջագիր հասկացողությունը նկարագրել գործիքի կիրառման առանձնահատկությունները բնութագրել մասնակիցներին ն տալ յուրաքանչյուր մասնակցի համար առավելություններ այդ գործիքի կիրառման տեսակետից ստանալ պատկերացում անհրաժեշտ ձների ճիշտ լրացման ն կազզման մեթոդիկայի հետ: Վճարման պահանջագիրն իրենից ներկայացնում է դեբետային գործիքի տարատեսակ, որը վճարման է ներկայացվում ստացողի կողմից, ն որի դիմաց վճարը կատարվում է միայն վճարողի կողմից ակցեպտավորման դեպքում: Անակցեպտ կերպով վճարը կատարվում է միայն դատական ն հարկային մարմինների կողմից տնտեսվարող սուբյեկտներից տուգանքային գումարների գանձման նպատակով ներկայացված պահանջագրերով, որոնք ունեն նախապատվելիություն այլ վճարումների հանդեպ ն վճարողի մոտ պահանջագրի ներկայացման պահին միջոցների անբավարարության դեպքում վերջիններս հաշվառվում են հատուկ քարտադարանում ն վճարվում են առաջնահերթորեն վճարողի հաշվին միջոցների գոյացման պահին: Ներկայումս վճարման պահանջագրերով գործառնությունների կատարումը կարգավորվում է ՀՀ քաղաքացիական օրեսգրքի 51-րդ գլխի «Ինկասո հաշվարկներ» դրույթներով, սակայն այն հիմանկանում վերաբերվում է ինկասո գործառնության կատարման ժամանակ կիրառվող արարողակարգերին: Այդ իսկ պատճառով, ներկայումս պահանջագրերը տնտեսվարող սուբյեկտների շրջանում լայն տարածում չեն գտել: Ստորն ներկայացված է վճարման պահանջագրի կիրառման սխեման.

Գնորդի բանկ

6. Դրամական միջոցների փոխանցում

Վաճառողի բանկ

3. Վճարման պահանջագիր 7. Վճարում 4. Վճարման պահանջագրի ներկայացում

5.Գումարի վճարում /գանձում/

Գնորդ

2. Վճարման պահանջագի ր

1. Ապրանք, փաստաթղթեր

Վաճառող

Նկար 29. Վճարման պահանջագրի կիրառման սխեման

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ» բանկի անվանումը

ՎՃԱՐՄԱՆ ՊԱՀԱՆՋԱԳԻՐ N

«___» ________________ 200__ թ.

Վճարողի բանկը

Շահառուի բանկը

Վճարող

Շահառու

ՀՎՀՀ կոդ

-

ԴԵԲԵՏ

-

ԳՈՒՄԱՐԸ ԹՎԵՐՈՎ

ԿՐԵԴԻՏ

-

ԱՐԺՈՒՅԹԸ.

ԳՈՒՄԱՐԸ ԲԱՌԵՐՈՎ

Վճարման նպատակը

ՊայմանագիրNօ Պատվեր Nօ

«___» ___________ 200__ թ. Ամսաթիվը

Փաստաթղթերի անվանումը, դրանց համարները, տրամադրման պայմանը Կից _____ էջ

Ստացողի ստորագրությունները

Վճարողի ստորագրությունները /_______________ /

/_______________ /

Ա կարգի ստորագրություն

Ա կարգի ստորագրություն

/_______________ /

/______________ /

Բ կարգի ստորագրություն

Բ կարգի ստորագրություն

Կատարված է ստացողի բանկի կողմից

/__________________ / Ստորագրություն

Կատարված է վճարողի բանկի կողմից

«___» ____________ 200__ թ.

/_____________ / Ստորագրություն

Ամսաթիվը

Կ.Տ.

«___» ____________ 200__ թ. Ամսաթիվը

Կ.Տ.

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4.

Տալ պարբերաբար վճարման պահանջագրի սահմանումը: Բնութագրել վճարման պահանջագրով գործառնության իրականացման առանձնահատկությունները: Պատկերել գործարքի կատարման սխեման: Ներկայացնել վճարման պահանջագրի ն այլ դեբետային գործիքների միջն տարբերությունը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 11. ՈՒՂՂԱԿԻ ԴԵԲԵՏԱԳՐՈՒՄ (Ծ.REՕ՛ ԾE8.՛)

• • • • •

Թեմայի նպատակն է` նկարագրել ուղղակի դեբետագրում վճարային գործիքը, դրա օգտագործումը առնտրային գործարքներում, նկարագրել այս գործիքի կիրառման ոլորտները, բնութագրել գործարքի մասնակիցների իրավունքները, պարտականությունները, վճարման պահանջագրերով միջոցների փոխանցումների իրականացման համար անհրաժեշտ կանոնները: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ բնութագրել ուղղակի դեբետագրում գործարքի հասկացողությունը նկարագրել գործիքի կիրառման առանձնահատկությունները բնութագրել մասնակիցներին ն տալ յուրաքանչյուր մասնակցի համար առավելություններ այդ գործիքի կիրառման տեսակետից ստանալ պատկերացում անհրաժեշտ ձների ճիշտ լրացման ն կազզման մեթոդիկայի հետ կարողանալ ընտրել ն կազմել հաճախորդի հանձնարարությամբ ճիշտ վճարման ձնը: Ուղղակի դեբետագրումը շահառուի կողմից նախաձեռնված վճարողի հաշվի դեբետագրման գործընթացն է, որի դեպքում շահառուն գումար ստանալու նպատակով բանկ է ներկայացնում ուղղակի դեբետագրման հանձնարարական՝ հիմք ընդունելով վճարողի կողմից իրեն սպասարկող բանկին ներկայացված ուղղակի դեբետագրման հրահանգը (նախնական համաձայնությունը): Ուղղակի դեբետագրման գործիքը օգտագործվում է ապահովագրական ընկերությունների, տեղական կառավարման մարմինների, կոմունալ ծառայությունների, էլեկտրաէներգիայի, կապի միջոցների, պետական տրանսպորտի, ֆինանսական կազմակերպությունների, ձեռնարկությունների, մատակարարների ն այլ կազմակերպությունների կողմից: Այս գործիքի կիրառման ոլորտները մեծ մասամբ պահանջում են որոշակի պարբերականությամբ՝ փոփոխական գումարով, վճարողի ն շահառուի միջն պարտավորությունների պարտադիր կատարում: Պարտավորությունների կատարման հետ կապված հոգսերի թեթնացման նպատակով վճարողի կողմից՝ շահառուի համաձայնությամբ, կիրառվում է ուղղակի դեբետագրման գործիքը: Վճարողը կարող է հետ կանչել կամ փոփոխել ուղղակի դեբետագրման հրահանգը, որն իրականացվում է ուղղակի դեբետագրման հրահանգի ետ կանչի/փոփոխման հրահանգի ներկայացմամբ: Վճարողի կողմից ետ կանչի/փոփոխման հրահանգի ներկայացումը չի պահանջում շահառուի համաձայնությունը: Տեղեկացում՝ հրահանգի ստացման մասին (3) (8) ՈՒղղակի դեբետագրման հանձնարարական Դրամական միջոցների փոխանցում (9)

ՈՒղղակի դեբետագրման հանձնարարական (7 ա )

ՈՒղղակի դեբետագրման հանձնարարական

Քաղվածք (10)

Շահառուի բանկ Ծանուցում հրահանգի ստացման մասին (4)

ՈՒղղակի դեբետագրման հրահանգ (2)

Վճարողի բանկ

Պայմանագիր (1) Ծառայություններ ն ապրանքներ (5) Տեղեկացում՝ հրահանգի ներկայացման մասին (3 ա)

Վճարող

Գումարը հիմնավորող փաստաթղթեր (6) Նկար 30. Ուղղակի դեբետագրման սխեմա

• •

Շահառու (նախաձեռնող)

Միջազգային պրակտիկայում կիրառվում է նան հետնյալ մասնավոր դեպքը՝ երբ վճարողը ն շահառուն սպասարկվում են միննույն բանկում, ապա կարող են կնքել եռակողմ պայմանագիր, որի համաձայն սահմանված ժամկետներում վճարողի կողմից ներկայացված պահանջի դիմաց, բանկը կարող է ստանձնել պարտավորություն վերադարձնել շահառուին փոխանցված միջոցները, եթե. ուղղակի դեբետագրման հանձնարարականի դիմաց վճարված գումարը չի համապատասխանում շահառուի կողմից ներկայացված հիմնավորող փաստաթղթերում նշված գումարին, կամ ուղղակի դեբետագրման հանձնարարականը կատարվել է, սակայն գումարը հիմնավորող փաստաթղթերը շահառուի կողմից վճարողին չեն տրամադրվել:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ» Հավելված 1

Լրացվում է Վճարողի կողմից

ՈՒղղակի դեբետագրման եղանակը

«___55» ________________ 200__ թ. Ներկայացման ամսաթիվ

Վճարող 555555555555555555555555555555555555555 Վճարողի բանկ 55555555555555555555555555555555555

ԱՌԱՎԵԼԱԳՈւÚՆ ԳՈւՄԱՐ

(թվերով)

--

ՀՊՏ ՀՎՀՀ կոդը

ԴԵԲԵՏ

-ԱՐԺՈւՅԹ (կոդով)

55555555555555555555555555555555555555 Շահառուի բանկ 5555555555555555555555555555555555 Շահառու

ԿՐԵԴԻՏ

-

ԱՌԱՎԵԼԱԳՈւՅՆ ԳՈւՄԱՐ, ԱՐԺՈւՅԹ (բառերով) 55555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555 55555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555 55555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555 Գործարքի նպատակը Վճարման ժամանակահատվածի սկիզբ Վճարման հաճախականությունը

Վավերության ժամկետ

«

55555555555555555555555555555555 55555555555555555555555555555555 (ամսեկան/եռամսյա/տարեկան)

»

200 թ. մինչն «

»

200 թ.

Տեղեկացում շահառուին/շահառուի բանկին Վճարողի կնիքը ն ստորագրությունը /__________________ / Ա կարգի ստորագրություն

/__________________ / Բ կարգի ստորագրություն

Վճարողի Բանկի դրոշմակնիքը ն Շահառուի Բանկի դրոշմակնիքը ն աշխատակցի ստորագրությունը աշխատակցի ստորագրությունը «___55» _______________ 200__ թ. ստացման ամսաթիվ «___55» _______________ 200__ թ.

/__________________ /

կատարման ամսաթիվ

/__________________ /

Բ կարգի ստորագրություն

Բ կարգի ստորագրություն

ԿՏ

ԿՏ

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

ԿՏ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Լրացվում է շահառուի կողմից

ՈՒղղակի դեբետագրման հանձնարարական Հավելված 2

ՈւՂՂԱԿԻ ԴԵԲԵՏԱԳՐՄԱՆ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԿԱՆ N

Հիմք՝ Ուղղակի դեբետագրման հրահանգ N

«___» ____________ 200__ թ. Ներկայացման ամսաթիվ

ԳՈւՄԱՐ (թվերով)

Վճարող 5555555555555555555555555555555555555555555 Վճարողի բանկ 5555555555555555555555555555555555555 ՀՊՏ ՀՎՀՀ կոդը

ԱՐԺՈւՅԹ (կոդով)

-ԴԵԲԵՏ

--

Հանձնարարականի ներկայացման եղանակ

Շահառու 55555555555555555555555555555555555555555 Շահառուի բանկ 55555555555555555555555555555555555

ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ

ԹՂԹԱՅԻՆ

ԿՐԵԴԻՏ

--

ԳՈւՄԱՐ, ԱՐԺՈւՅԹ (բառերով) 555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555 555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555 555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555555 Գործարքի նպատակը Վճարողի Բանկի դրոշմակնիքը ն աշխատակցի ստորագրությունը «___55» _______________ 200__ թ. ստացման ամսաթիվ

Կ.Տ.

/__________________ / Բ կարգի ստորագրություն

Շահառուի Կնիքը ն ստորագրությունը

/__________________ /

Շահառուի Բանկի դրոշմակնիքը ն աշխատակցի ստորագրությունը «___55» _______________ 200__ թ. ամսաթիվ

Ա կարգի ստորագրություն

/__________________ / Բ կարգի ստորագրություն

Կ.Տ.

/__________________ / Բ կարգի ստորագրություն

Կ.Տ.

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4.

Տալ պարբերաբար ուղղակի դեբետագրման գործիքի սահմանումը: Բնութագրել հիմնական հասկացություններ, մասնակիցներ ն դրանց ֆունկցիաները ուղղակի դեբետագրման գործարքի իրականացման ժամանակ: Ներկայացնել ուղղակի դեբետագրման գործարքի մասնակիցների առավելությունները: Պատկերել ուղղակի դեբետագրման գործարքի սխեման:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 12. ՉԵԿ

Թեմայի նպատակն է` նկարագրել միջազգային փորձը չեկերի կիրառման բնագավառում,

• • • • • • • • • • • • • • •

1. 2. 3. 4. 5. 6.

ներկայացնել չեկային օրենսդրության առանձնահատկություններն ըստ երկրների, ներկայացնել չեկերում կիրառվող նվազագույն պարտադիր վավերապայմանները, դրա օգտագործումը առնտրային գործարքներում, նկարագրել այս գործիքի կիրառման ոլորտները, բնութագրել գործարքի մասնակիցների իրավունքները, պարտականությունները: Դասընթացի ժամանակ ուսանողներին կներկայացվեն չեկերի տեսակները, դրանց դասակարգումն ըստ հատկանիշների, ներկայացվելու է նան ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի դրույթները, որոնք կարգավորում են չեկերի շրջանառությունը ՀՀ տարածքում: Թեմայի վերջում կներկայացվեն ճանապարհային չեկերի վերաբերյալ դրույթներ, ճանապարհային չեկերի տեսակները, կիրառման հիմնական ոլորտները, ճանապարհային չեկերի թողարկման, իրացման, սպասարկման ն փոխհատուցման ընթացակարգերը (ողջ դասընթացը ուղեկցվելու է պրակտիկ նյութերի կիրառմամբ ն օրինակելի ձների ներկայացմամբ): Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ տալ չեկի սահմանումը բնութագրել չեկային օրենսդրությունները, բացատրել եվրոպական ն ամերիկյան օրենսդրությունների տարբերությունը պատկերել չեկերով իրականացվող վճարումների սխեման նկարագրել գործիքի կիրառման առանձնահատկությունները բնութագրել մասնակիցներին ն տալ յուրաքանչյուր մասնակցի համար առավելություններ այդ գործիքի կիրառման տեսակետից ներկայացնել չեկերի կիրառման դեպքում հնարավոր ռիսկերը ստանալ պատկերացում անհրաժեշտ ձների ճիշտ լրացման ն կազզման մեթոդիկայի հետ բնութագրել չեկերի տեսակները ն բացատրել յուրաքանչյուրը բացատրել չեկերի թողարկման, սպասարկման ն փոխհատուցման արարողակարգերը ներկայացնել ՀՀ տարածքում չեկային շրջանառությունը կարգավորող օրենսդրությունը կարողանալ ընտրել ն կազմել հաճախորդի հանձնարարությամբ առնտրային գործարքի համար նախընտրելի չեկի տեսակը ստանալ պատկերացում ճանապարհային չեկերի վերաբերյալ բացատրել ճանապարհային չեկերի թողարկման, սպասարկման ն փոխհատուցման արարողակարգերը բնութագրել ճանապարհային չեկերի տեսակները բացատրել ճանապարհային չեկերի կիրառման առավելությունները: Չեկը վճարային փաստաթուղթ է, որը պարունակում է չեկ դուրս գրողի հրամանը իրեն սպասարկող բանկին՝ վճարել չեկի վրա նշված գումարը չեկատիրոջը: Չեկերի համընդհանուր օրենքին համաձայն չեկը պետք է պարունակի ՝ «Չեկ» բառն, ընդգրկված փաստաթղթի տեքստում այն լեզվով, որով կազմված է փաստաթուղթը: Անպայման ն հասարակ հրահանգ՝ վճարելու որոշակի գումար: Վճարողի անվանումը: Այն տեղի անվանումը , որտեղ կատարվելու է վճարումը: Չեկի դուրսգրման տեղը ն ամսաթիվը: Չեկը դուրս գրողի (տվողի) ստորագրությունը:

Naո6 aոd Ճdո6ՏՏ օք Dոaա6ո

ԸHEԸK NՕ

(Dat6)

Pa7 7օ tհ6 օոd6ո օք (Naո6 օք Pa766)

(Ճոօսոt iո Fiջսո6Տ) DՕԼԼՃRՏ (Ճոօսոt iո WօոdՏ)

Naո6 օք Dոaա66 Baոk

(Տiջոatսո6 օք Dոaա6ո)

Չեկերով վճարումներն իրականացվում են հետնյալ կերպ՝ գնորդը ապրանքների դիմաց դուրս է գրում չեկ ն տրամադրում է այն վաճառողին: Վաճառողը չեկը ներկայացնում է իրեն սպասարկող բանկ, որի կողմից վերջինս թղթակցային բանկերի միջոցով ներկայացվում է վճարման գնորդի (չեկ դուրս գրողի) բանկ: Գնորդի հաշվին միջոցների առկայության դեպքում բանկը իրականացնում է չեկի դիմաց վճարումը: Հաճախորդի չեկերի կիրառման դեպքում վճարող բանկը պատասխանատու չէ ներկայացված չեկի վճարման

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

համար, եթե հաճախորդի հաշվին չկան բավարար միջոցներ ն օվերդրաֆտ չի նախատեսված դրանց համար: Վերոհիշյալ չեկերով վճարումները իրականացվում են նկար 31-ի համաձայն:

6. Վճարում

Գնորդի բանկ

5. Չեկ

Թղթակից բանկ 4. Չեկ

Վաճառողի բանկ

1.Գումար

1.Չեկային գրքույկ

7. Վճարում

2. Ապրանք, փաստաթղթեր

8. Վճարում

3. Չեկ

Վաճառող

Գնորդ

2. Չեկ Նկար 31. Չեկերով վճարումների իրականացման սխեմա

1. 2.

1.

Չեկերի վճարման հուսալիությունը բարձրացնելու նպատակով միջազգային առնտրում կիրառվում են հաճախորդի չեկեր՝ երաշխավորված բանկի կողմից: Չեկերի երաշխավորումը կատարվում է 2 եղանակով. չեկի վրա բանկի կողմից համապատասխան գրառմամբ (բանկի կողմից ակցեպտավորված չեկեր) չեկին կցված երաշխիքային քարտի կիրառմամբ (օրինակ՝ Եվրոչեկեր): Բանկային չեկերի կիրառման դեպքում այն բանկը, որը դուրս է գրել չեկը, պատասխանատու է այդ չեկի վճարման համար: Քանի որ այս չեկերը ավելի ապահով են վճարման հուսալիության տեսակետից, այդ պատճառով միջազգային առնտրում դրանք ավելի լայն են կիրառվում, քան հաճախորդի չեկերը: Վաճառողի համար չեկով վճարումը պարունակում է չվճարման ռիսկ, քանի որ չեկի դուրս գրումը դեռ վճարում չէ, ն վաճառողը կարող է համոզվի չեկի վճարունակության մեջ միայն վճարող բանկից չեկի դիմաց վճարումը ստանալուց հետո: Այդ պատճառով միջազգային առնտրային գործարքներում ոչ բանկային չեկերը կիրառվում են միայն այն դեպքում երբ կողմերը վստահում են միմյանց, հակառակ դեպքում կարող են կիրառվել առաջնակարգ բանկերի կողմից երաշխավորված ոչ բանկային չեկեր, կամ առաջնակարգ բանկերի վրա դուրս գրված բանկային չեկեր: Չեկերը կարելի է դասակարգել, ելնելով տարբեր հատկանիշներից՝ ըստ գումարը ստացողի ա) Անվանական - չեկը դուրս է գրվում որոշակի անձի անունով ն պարունակում է «միայն», «ոչ հրամանին» («ՔՅy .......... օո|y» կամ «ՔՅy .............. ոօէ օrd6r») արտահայտությունները: Այդ չեկով գումարը կարող է ստանալ միայն չեկի վրա նշված անձը, չեկը չի կարող փոխանցվել փոխանցագրով, կարող է կատարվել չեկի ն դրա հետ կապված իրավունքի փոխանցում ցեսիայի միջոցով: բ) Օրդերային - չեկը դուրս է գրվում որոշակի անձի անունով կամ հրամանով ն պարունակում է «հրամանով» (ՔՅy էօ էհ6 օrd6r օք ..........) արտահայտությունը: Գումարը կարող է ստանալ կամ չեկի վրա նշված անձը (չեկը պահողը), կամ էլ նրա հրամանով մեկ այլ անձ, ում կնշի չեկը պահողը: Օրդերային չեկերը կարող են փոխանցվել մեկ այլ անձի փոխանցագրի (6ոdօrՏ6ո6ոէ) միջոցով: Փոխանցագիրը կարող է կատարվել ցանկացած անձի օգտին, որը իր հերթին կարող է փոխանցագրել չեկը: Փոխանցագիրը կարող է լինել անվանական, եթե փոխանցագրում նշվում է այն անձը, ում փոխանցվում է չեկը, կամ բլանկային, եթե փոխանցագիրը չի պարունակում այն անձի անվանումը, ում փոխանցվում է չեկը կամ պարունակում է միայն փոխանցողի (ինդոսանտի) ստորագրությունը: Փոխանցագրով ինդոսատին փոխանցվում են չեկից բխող բոլոր իրավունքները: Եթե անվանական փոխանցագիրը պարունակում է «ոչ հրամանով» կամ «միայն» արտահայտությունները, ապա այդպիսի փոխանցագրով չեկը հետագա փոխանցմանը ենթակա չէ: Չեկատերը, ում փոխանցվել է չեկը բլանկային փոխանցագրով կարող է՝ ա) դարձնել բլանկային փոխանցագիրը անվանական, ավելացնելով իր կամ մեկ ուրիշի անունը բ) փոխանցել չեկը նոր բլանկային կամ անվանական փոխանցագրի միջոցով գ) փոխանցել չեկը առձեռն: Չեկատերը կարող է փոխանցել չեկը բանկին ն հանձնարարել նրան իր փոխարեն ստանալ չեկի վճարը, իրականացնել այն բոլոր գործողությունները, որոնք ուղղված են չեկով սահմանված իրավունքների իրագործման ն պաշտպանման համար: Այդ փոխանցագիրը կոչվում է հանձնարարական ն պարունակում է «ինկասոյի», «վստահում եմ», «գումարի ստացում», «վճարեք .....բանկի հրամանով» ն այլ արտահայտություններ, որոնք նկատի ունեն հանձնարարություն: Հանձնարարական փոխանցագրով ստացված չեկը կարող է փոխանցվել միայն հանձնարարական փոխանցագրով, եթե նախորդ փոխանցագրով չի արգելվում հետագա փոխանցումը: Միջազգային պրակտիկայում կիրառվում է հանձնարարական փոխանցագրի ստանդարտ ձնը ""ՔՅy էօ էհ6 օrd6r օք Յոy 8Յու, 8Յու6r օr 1rսՏէ ՇօոքՅոy.Քriօr 6ոdօrՏ6ո6ոէՏ ցսՅrՅոէ66d"": գ) Ըստ ներկայացնողի չեկ - չեկը դուրս գրելիս գումարը ստացողը կամ չի նշվում, կամ գրվում է «"ըստ ներկայացնողի»" կամ «վճարել չեկը ներայացնողին» (որոշ երկրներում այն չեկերը, որոնց վրա ոչինչ չի

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

2.

3.

4.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

նշված, համարվում են անվավեր): Այդ չեկերով գումարը կարող է ստանալ ցանկացած անձ, որը կներկայացնի այն բանկ: Չեկերը կարող են փոխանցվել ի տնօրինություն առձեռն կամ փոխանցագրի միջոցով: ըստ չեկը դուրս գրողի ա) Վաճախորդի չեկեր (ոչ բանկային չեկեր) - այն չեկերն են, որոնք դուրս են գրվում ֆիզիկական, իրավաբանական անձանց կողմից իրենց սպասարկող բանկի վրա: Այդ չեկերի տարատեսակ են հանդիսանում ֆիրմային չեկերը (Հավելված 1) ն այդ չեկերի բլանկները ունեն ստանդարտ ձն (կամ հաճախորդի խնդրանքով կարող են տրամադրվել հատուկ դիզայնով չեկեր) ն տրամադրվում են հաճախորդներին բանկում ընթացիկ կամ չեկային հաշվի առկայության դեպքում: բ) Բանկային չեկեր - այն չեկերն են, որոնք դուրս են գրում բանկերը ն որոնց ներկայացման դեպքում վճարվում են բանկի միջոցների հաշվին (Հավելված 2): Այս չեկերը լինում են երկու տեսակի՝ ծանուցված ն չծանուցված: Ծանուցված չեկերը կամ պարունակում են ցուցմունք, թե ինչպես չեկատիրոջ բանկը կարող է ստանալ փոխհատուցում իր կողմից վճարված չեկի համար, կամ էլ այդպիսի ծանուցում ուղարկվում է վճարող բանկին չեկը դուրս գրող բանկի կողմից առանձին: չծանուցված բանկային չեկերը չեն պարունակում ծածկման եղանակը, ն չեկը վճարվում է միայն համապատասխան միջոցներ չեկը դուրս գրող բանկից ստանալուց հետո: ԱՄՆ - ում կիրառվում են երկու տեսակի բանկային չեկեր՝ «ՇՅՏհi6r’Տ Շհ6զս6» - չեկ, որը բանկը դուրս է գրում իր կամ իր բաժանմունքի վրա, ինչը նշանակոմ է, որ բանկը ինքն է վճարում այդ չեկի դիմաց, վերջինս իրեն ներկայացնելու դեպքում: «16||6r’Տ Շհ6զս6» - չեկ, որը բանկը դուրս է գրում մեկ այլ բանկի վրա (իրեն թղթակից բանկի վրա), այդ դեպքում վճարող է հանդիսանում թղթակից բանկը: գ) Գանձապետակա (1r6ՅՏսr6 Շհ6զս6) - չեկեր, որոնք դուրս են գրվում գանձապետարանի կողմից ն վճարվում են սովորաբար բյուջետային միջոցների հաշվին: դ) Փոստային (ՔօՏէ Շհ6զս6) - չեկեր, որոնք դուրս են գրվում փոստում դրամական փոխանցումներ կատարելու համար: Այն անձը, որի անունով դուրս է գրվել չեկը, կարող է դրանով կանխիկ գումար ստանալ իրեն սպասարկող բանկում կամ փոստում: Այս չեկերը կիրառվում են, երբ վճարողը չգիտի գումար ստացողի հաշվի համարը կամ այդպիսին գոյություն չունի (լայնորեն օգտագործվում են թոշակների, սոցիալական նպաստների ապահովագրական գումարների վճարման ժամանակ): ըստ չեկի գումարի` ա) Լիմիտավորված - չեկեր, որոնցով ստանալիք գումարը չի կարող գերազանցել որոշակի արժեքի՝ նշված չեկի վրա կամ նախօրոք համաձայնեցված չեկը թողարկող ն վճարող կողմերի միջն: բ) Չլիմիտավորված - չեկեր, որոնցով ստանալիք գումարը չի սահմանափակված: ըստ չեկի գումարի ստանալու հնարավորության` ա) Կանխիկ չեկեր, որոնցով չեկը պահողը կարող է գումարը ստանալ կանխիկ ձնով՝ ներկայացնելով այն վճարող բանկին: բ) Վաշվարկային չեկեր, որոնց դիմային մասում նշվում է «հաշվարկային» կամ «վճարել հաշվի վրա» արտահայտությունները, ն վճարումը կատարվում է միայն չեկի գումարը հաշվանցելով չեկը պահողի հաշվին: գ) Կրոս չեկեր - հաշվարկային չեկերի տարատեսակ է, որի դիմային մասը պարունակում է երկու զուգահեռ գծեր: Վճարող բանկը կարող է ընդունել կրոսչեկը միայն իր հաճախորդից կամ այլ բանկից, ինչը նշանակում է, որ վճարը ստանալու համար այն անձը, որի անունով դուրս է գրվել չեկը, պետք է ներկայացնի այն իրեն սպասարկող բանկին, որի միջոցով կիրականացվի չեկի ներկայացումը վճարող բանկին ն վճարումը: Կրոսավորումը կարող է լինել ընդհանուր ն հատուկ: Կրոսավորումը ընդհանուր է, եթե զուգահեռ գծերի միջն չի նշված որնէ բանկի անվանումը: Ընդհանուր կրոսավորում ունեցող չեկը վճարող բանկի կողմից կարող է վճարվել ցանկացած բանկին: Վճարող բանկը այդպիսի չեկը կարող է վճարել ոչ բանկ հանդիսացող անձին, եթե այդ անձը վճարող բանկի հաճախորդն է: Կրոսավորումը հատուկ է, եթե զուգահեռ գծերի միջն նշված է բանկի անվանումը: Հատուկ կրոսավորում ունեցող չեկը վճարող բանկի կողմից կարող է վճարվել միայն գծերի մեջ նշված բանկին կամ, եթե այդ նշված բանկը ինքը վճարող բանկն է՝ վերջինիս հաճախորդին: Սակայն եթե գծերի միջն նշված բանկը թղթակից չի վճարող բանկին, ապա այն կարող է չեկի ինկասացիան հանձնարարել մեկ այլ բանկին: Սերտիֆիկացված (ակցեպտավորված) չեկեր - հաճախորդի չեկեր, որոնց վրա դրվում է վճարող բանկի ակցեպտը, սովորաբար հատուկ շտամպի ձնով: Ակցեպտավորելով չեկը, բանկը ա) հաստատում է չեկը դուրսգրողի ստորագրությունը ն այն, որ սառեցրել է որոշակի գումար, որը 1. հավասար է չեկում նշված գումարին ն 2. այդ գումարը կօգտագործվի չեկը վճարելու համար,կամ բ) բանկը կվճարի չեկը ներկայացնելիս: Անհրաժեշտ է նշել, որ Ժննյան «Չեկերի համընդհանուր օրենքը», ինչպես նան Ռուսաստանի Դաշնության «Դրույթներ չեկերի մասին» օրենքը չեն ընդունում չեկերի բանկային ակցեպտը, ն այն հիմնականում կիրառվում է ԱՄՆ-ում: Եվրոչեկեր (ԷսrօՇհ6զս6) - ստանդարտացված չեկեր են, որոնք թողարկվում են միջազգային ԷսrօՇհ6զս6 կազմակերպության անդամ բանկերի կողմից ն տրամադրվում են հաճախորդներին երաշխիքային քարտի հետ միասին: Այդ վճարային գործիքը ստեղծվել է 60-ական թվականներին, երբ մի շարք խոշոր Եվրոպական բանկեր իրենց հաճախորդներին թույլատրեցին դուրս գրել չեկեր ն դրանցով կանխիկ դրամ ստանալ արտասահմանյան թղթակից բանկերում: 1972թ. ներդրվեց եվրոչեկի ն երաշխիքային քարտի միասնական ձնը, ինչը նպաստեց այդ գործիքի լայն տարածմանը: Ներկայումս այդ չեկերը ընդունվում են ապրանքների ն ծառայությունների վճարման համար ավելի քան 40 Եվրոպական ն Հյուսիսաֆրիկյան երկրներում: Երաշխիքային քարտը կատարում է մի քանի գործառույթ՝ ա) թույլատրում է նույնականացնել չեկ ներկայացնողին օրինական չեկատիրոջ հետ, բ)երաշխավորում է, որ բանկը, որը ընդունել է չեկը հաճախորդից, կստանա փոխհատուցում երաշխավորված գումարի սահմաններում, գ) քարտը կարող է

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

օգտագործվել որպես դեբետային քարտ բանկոմատներից կանխիկ ստանալու համար: Եվրոչեկի հիմնական առանձնահատկությունը նրանում է, որ այն կարող է ընդունվել վճարման միայն երաշխիքային քարտը ներկայացնելիս:

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի դրույթներ չեկերի վերաբերյալ 1. 2. 3. 4.

1.

2. 1. 2. 3.

4. 5. 1. 2. 3.

1. 2.

3. 4. 1. 2.

Վոդված 945. Ընդհանուր դրույթներ չեկերով հաշվարկների մասին Չեկով հաշվարկներ կատարելիս, չեկով վճարող կարող է լինել միայն այն բանկը, որտեղ չեկ տվողն ունի միջոցներ, ն որոնք նա իրավունք ունի տնօրինել չեկ ներկայացնելով: Մինչն չեկը ներկայացնելու ժամկետի ավարտը չի թույլատրվում այն հետ կանչել: Չեկ տալը չի մարում այն դրամական պարտավորությունը, ի կատարումն որի տրված է չեկը: Վճարային շրջանառության մեջ չեկերի օգտագործման կարգը ն պայմանները կարգավորվում են սույն օրենսգրքով, իսկ դրանով չկարգավորված մասով՝ այլ օրենքներով ն դրանց համապատասխան սահմանված բանկային կանոններով: Վոդված 946. Չեկի ռեկվիզիտները Չեկը պետք է պարունակի՝ 1) «չեկ» անվանումը. 2) հանձնարարություն վճարողին՝ որոշակի դրամական գումար վճարելու մասին. 3) վճարողի անվանումը ն այն հաշվի նշումը, որից պետք է կատարվի վճարումը. 4) վճարման արժույթի նշումը. 5) չեկը կազմելու տարվա, ամսի, ամսաթվի ն տեղի նշումը. 6) չեկը դուրս գրող անձի՝ չեկը տվողի ստորագրությունը: Փաստաթղթը, որում բացակայում է նշված վավերապայմաններից որնէ մեկը, չեկ չէ: Չեկը, որը չի պարունակում նշում այն կազմելու տեղի մասին, համարվում է ստորագրված չեկ տվողի գտնվելու վայրում: Տոկոսների մասին ցուցումը համարվում է չգրված: Չեկի ձնը ն դրա լրացման կարգը որոշվում են օրենքով ն դրան համապատասխան սահմանված բանկային կանոններով: Վոդված 947. Չեկի վճարումը Չեկը վճարվում է չեկ տվողի միջոցներից: Միջոցների դեպոնավորման դեպքում չեկը ծածկելու համար միջոցների դեպոնավորման կարգը ն պայմանները սահմանվում են բանկային կանոններով: Չեկը ենթակա է վճարման՝ օրենքով սահմանված ժամկետում այն վճարման ներկայացնելու պայմանով: Չեկով վճարողը պարտավոր է իրեն մատչելի բոլոր եղանակներով հավաստիանալ չեկի իսկության մեջ, ինչպես նան այն բանում, որ չեկ ներկայացնողը դրանով լիազորված անձն է: Փոխանցագրված չեկը վճարելիս վճարողը պարտավոր է ստուգել ինդոսամենտների իսկությունը, սակայն պարտավոր չէ պարզել ինդոսանտների ստորագրությունների ճշտությունը: Վճարողի կողմից կեղծ, հափշտակված կամ կորցրած չեկ վճարելու հետնանքով ծագած վնասները կրում է վճարողը կամ չեկ տվողը, կախված այն բանից, թե ում մեղքով են դրանք պատճառվել: Չեկ վճարած անձն իրավունք ունի պահանջել, որ իրեն տրվի չեկը՝ վճարը ստանալու մասին ստորագրությամբ: Վոդված 948. Իրավունքները չեկով փոխանցելը Չեկով իրավունքների փոխանցումը կատարվում է սահմանված կարգով, սույն հոդվածով նախատեսված կանոնների պահպանմամբ: Ինդոսամենտ կատարելու հատկությամբ օժտված անվանական չեկը կարող է փոխանցվել: Փոխանցվող չեկի վրա կատարված ինդոսամենտն ունի վճարն ստանալու մասին ստացականի ուժ: Վճարողի կողմից կատարված ինդոսամենտն անվավեր է: Ինդոսամենտով ստացված փոխանցվող չեկի տերը համարվում է դրա օրինական տիրապետողը, եթե իր իրավունքը հիմնավորում է ինդոսամենտների անընդմեջ շարքով: Վոդված 982. Վճարման երաշխիքը Չեկով վճարումը կարող է լիովին կամ մասնակիորեն երաշխավորվել ավալի միջոցով: Չեկով վճարի երաշխիք (ավալ) կարող է տալ ցանկացած անձ, բացառությամբ վճարողից: Ավալը դրվում է չեկի երեսին կամ լրացուցիչ թերթիկի վրա «Համարել ավալ» մակագրությամբ ն նշումով, թե ում կողմից ն ում համար է տրվել: Եթե չի նշված, թե ում համար է տրված, համարվում է, որ ավալը տրված է չեկ տվողի համար: Ավալն ստորագրում է ավալիստը՝ իր բնակության վայրի ն մակագրություն կատարելու տարվա, ամսվա ու ամսաթվի նշումով, իսկ եթե ավալիստն իրավաբանական անձ է՝ նրա գտնվելու վայրի ն մակագրության կատարման տարվա, ամսի ն ամսաթվի նշումով: Ավալիստն ավալն ստացողի հետ համապարտ պատասխանատվություն է կրում: Ավալիստի պարտավորությունն իրական է նույնիսկ այն դեպքում, եթե պարտավորությունը, որը նա երաշխավորել է որնէ հիմքով, բացառությամբ ձնի պահպանումից, եղել է անվավեր: Ավալիստը, վճարելով չեկը, ձեռք է բերում չեկից բխող իրավունքներն այն անձի հանդեպ, որի համար նա տվել է երաշխիքը ն այն անձի՝ որը պարտավորություն ունի երաշխիք ստացածի հանդեպ: Վոդված 983. Չեկի ինկասավորումը Չեկի տիրոջը սպասարկվող բանկին վճարում ստանալու համար չեկն ինկասո ներկայացնելը, համարվում է չեկը վճարման ներկայացնել: Չեկի վճարումը կատարվում է սահմանված կարգով: Ինկասավորված չեկով չեկի տիրոջը միջոցների փոխանցումը կատարվում է վճարողից վճարն ստանալուց հետո, եթե այլ բան նախատեսված չէ չեկի տիրոջ ն բանկի միջն պայմանագրով:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

1.

2.

1. 2.

3.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Վոդված 984. Չեկի վճարումից հրաժարվելու հավաստումը Չեկի վճարումից հրաժարվելը պետք է հավաստվի հետնյալ եղանակներից մեկով՝ 1) նոտարի կողմից բողոքարկելով կամ օրենքով սահմանված կարգով հավասարանշանակ ակտ կազմելով. 2) չեկի վրա վճարողի՝ դրա վճարումից հրաժարվելու մասին մակագրությամբ, վճարի ներկայացման տարվա, ամսվա ն ամսաթվի նշումով. 3) ինկասավորող բանկի մակագրությամբ տարվա, ամսվա ն ամսաթվի նշումով այն մասին, որ չեկը ժամանակին ներկայացվել է, սակայն չի վճարվել: Բողոքը կամ դրան հավասարանշանակ ակտը պետք է կազմվի մինչն չեկի ներկայացման ժամկետի ավարտը: Եթե չեկը ներկայացվել է ժամկետի վերջին օրը, բողոքը կամ դրան հավասարանշանակ ակտը կարող է կազմվել հաջորդ աշխատանքային օրը: Վոդված 985. Չեկը չվճարելու մասին ծանուցումը Չեկի տերը պարտավոր է բողոքի կամ դրան հավասարանշանակ ակտ կազմելու օրից հետո երեք օրվա ընթացքում չվճարելու մասին ծանուցել իր ինդոսանտին ն չեկ տվողին: Յուրաքանչյուր ինդոսանտ ծանուցումն ստանալու օրից հետո հաջորդ երկու աշխատանքային օրերի ընթացքում պետք է ստացված ծանուցման մասին տեղեկացնի իր ինդոսանտին: Նույն ժամկետում ծանուցում է ուղարկվում այդ անձի համար ավալ տվողին: Նշված ժամկետում ծանուցում չուղարկած անձը չի կորցնում իր իրավունքները, սակայն հատուցում է չեկը չվճարելու մասին չծանուցելու հետնանքով ծագած վնասները: Հատուցվելիք վնասների չափը չի կարող գերազանցել չեկի գումարը: Վոդված 986. Չեկը չվճարելու հետնանքները Վճարողի կողմից չեկի վճարումից հրաժարվելու դեպքում չեկի տերն իրավունք ունի իր ընտրությամբ հայց հարուցել ընդդեմ չեկով պարտավոր մեկ, մի քանի կամ բոլոր անձանց (չեկ տվողի, ավալիստի, ինդոսանտների), որոնք նրա հանդեպ կրում են համապարտ պատասխանատվություն: Չեկի տերն իրավունք ունի նշված անձանցից պահանջել վճարելու չեկի գումարը, վճարում ստանալու իր ծախսերը, ինչպես նան օրենսգրքի 411 հոդվածի 1 կետին համապատասխան տոկոսներ: Նույնպիսի իրավունք պատկանում է չեկով պարտավոր անձին այն բանից հետո, երբ նա վճարել է չեկը: Սույն հոդվածի 1 կետում նշված անձանց դեմ չեկի տիրոջ հայցը կարող է ներկայացվել չեկը վճարման ներկայացնելու ժամկետի ավարտից վեց ամսվա ընթացքում: Պարտավոր անձանց միմյանց հանդեպ հայցերով հետադարձ պահանջները մարվում են վեց ամսվա ընթացքում՝ սկսած այն օրից, երբ համապատասխան պարտավոր անձը բավարարել է պահանջը կամ նրան հայց ներկայացնելու օրից:

ՃՏԱՕ՛ KՃRՃԵE՛.ՃN

5640 ՕREENՏ՛REE՛

՛RՕY, M1 48098

6-90

5555555555555 20 55555555

9-9/720

ԵՃY ՛Օ ՛ԱE

ՕRԾER ------------------------------------------------------------------ $ -----------------------------------------------------------------------------------ԾՕԼԼՃRՏ ՕօոօտոօՃ Օօոօտոօa 8aու Ծօէտօոէ, Mոօիոջaո

ԻՕR 55555555555555555555 I : 0 7 2000096I : 00 4541560 1 11 ‘

5555555555555555555M

Օ

Օսaտմոaո Տaէօ1թ 81սօ ՄԾ8Լ

 Օ1aտւ Ճոօտոօaո

Հավելված 1,2

ՀԱՃԱԽՈՐԴԻ ԵՎ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՉԵԿԵՐԻ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐ

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԵօտէԵaու

ՕԱEQՍE

Nոօմօտ1aտտսոջ Ծ-66107 ՏaaտԵտսօւօո

ՕԱEQՍE NՕ 209004735 ՕԼ.EN՛ NՕ 27002

ՏՃՃR8RՍՕKEN

ԾՃ՛E

Եaթ aջaոոտէ էիոտ օիօզսօ ՛օ

8aմa1jaո Kaտօո

Օտ Օտմօտ

02AUG,1994

՛իօ Տսո օf Իոvօ Ասոմտօմ Ծօսէտօիօ Maտւ

ՕոէոԵaու, Ճ.Օ.(Իտaուfստէ) 50210900 Իօտ ՕRՏ Ճօօօսոէ 4 120060002 20900473527†

1. 2. 3.

8Y:

ՃՍ՛ԱՕR.ZEԾ Տ.ՕNՃ՛ՍRE

ԻՕR ԾEՍ՛ՏՕԱE 8ՍNԾEՏԵՕՏ՛ ԵՕՏ՛8ՃNK, ՕERMՃNY

0024120062‡

50210900†

01‡

Ճանապարհային չեկը (1ո8v6ll6ո ch6qս6) իրենից ներկայացնում է վճարային փաստաթուղթ, որը հիմնականում օգտագործվում է միջազգային ոչ առնտրային բնույթի հաշվարկներում: Այն համարվում է միջազգային ոչ առնտրային բնույթի հաշվարկների ամենահարմար միջոցներից մեկը: Հայտնի էմիտենտների ճանապարհային չեկերը ապահովում են արտասահմանում գտնվող ճանապարհորդների հարմարավետությունը: ճանապարհային չեկերի հանրաճանաչությունը բացատրվում է վերջիններիս համատարած վճարունակությամբ, օգտագործելու անվտանգությամբ, ինչպես նան կորստի դեպքում երաշխավորված փոխհատուցման հնարավորությամբ ն անժամկետությամբ: Կախված մեկնելու վայրից՝ ճանապարհորդները հնարավորություն ունեն գնել (ընտրել) տվյալ երկրի արտարժույթով արտահայտված ճանապարհային չեկեր, ինչը թույլ կտա խուսափել ավելորդ փոխարկումներից: ճանապարհային չեկերի էմիտենտներ են հանդիսանում ֆինանսական ընկերությունները, առնտրային բանկերը, ֆինանսավարկային կազմակերպությունները, տուրիստական ֆիրմաները: Ներկայումս աշխարհում գոյություն ունեն էմիտենտների ասոցիացիաներ, որոնք թողարկում են ստանդարտացված ճանապարհային

չեկեր (//ՏՃ, 1HՕԽՃՏ ՇՕՕԿ/ԽՃՏ1ԷR ՇՃRք, ՃԽԷR/ՇՃԽ ԷXՔRԷՏՏ ն այլն):

Այս ասոցիացիաները կարող են համագործակցել ն համատեղ թողարկել ճանապարհային չեկեր, ինչպես օրինակ՝ 1HՕԽՃՏ ՇՕՕԿ/ԽՃՏ1ԷR ՇՃRք, կամ արտոնագրել այլ ընկերությունների իրենց անվամբ թողարկելու ճանապարհային չեկեր, ինչպես օրինակ՝ ՏօՇi6է6 ԲrՅոՇՅiՏ6 dս Շհ6զս6 d6 ՄօyՅց6 Տ.Ճ. (ՏԲՇՄ), 1rՅԽ6||6rՏ Շհ6զս6 ՃՏՏօՇiՅէ6Տ Լ1D. (1ՇՃ), ՃMԷԲ|ՇՃN Է2ՔԲԷՏՏ 1rՅԽ6| Բ6|Յէ6d Տ6rԽiՇ6Տ ՇՕ |ոՇ. (ՃMԷ2), ՏօՇi6է6 dս Շհ6զս6 d6 ՄօyՅց6 6ո ԷՇՍ Տ.Ճ. (ՏՇՄԷ), ՏՅսdi 1rՅԽ6||6rՏ Շհ6զս6 ՇօոքՅոy (Տ1Շ ՇՕ), որոնք թողարկում են ""ՃMԷԲ|ՇՃN Է2ՔԲԷՏՏ"" ճանապարհային չեկեր (սխեմա N1): Բացի այդ, համաձայն հատուկ պայմանագրերի, բանկերը (ֆինանսական կազմակերպությունները) նս կարող են հանդիսանալ այս կամ այն ճանապարհային չեկի էմիտենտ. այս դեպքում ֆինանսական կազմակերպության անվանումը նշվում է ճանապարհային չեկի դիմերեսի վերնի մասում (Տսոiէօոօ 8Յու Մ|ՏՃ 1rՅԽ6||6rՏ Շհ6զս6, Մ6ՏէքՅՇ 8Յուiոց ՇօrքօrՅէiօո, ՃMԷ2 1rՅԽ6||6rՏ Շհ6զս6, ՃԲՃ8 ԲiոՅոՇiՅ| Տ6rԽiՇ6Տ ն այլն): ճանապարհային չեկերի ասոցիացիան համաշխարհային ցանց է, որն ընդգրկում է տվյալ ասոցիացիայի չեկերի էմիտենտներ, բաժանմունքներ, վաճառող գործակալություններ, փոխհատուցման ն վճարունակությունը հաստատող ծառայություններ, սպասարկման կետեր, փոխհատուցման առաքման ծառայություններ: ճանապարհային չեկերի սպասարկումը ներառում է 3 տեսակի ծառայություններ՝ չեկերի գնում (վճարում) չեկերի վաճառք փոխհատուցում կորցրած չեկերի դիմաց: Հաճախորդներից ճանապարհային չեկերը ընդունվում են նրանց իսկությունը հաստատող փաստաթղթերի հիման վրա, կամ ճանապարհային չեկերի վճարունակությունը էմիտենտի համապատասխան ծառայության հետ պարզելուց ն վերջինից հաստատման կոդը ստանալուց հետո: Մի շարք երկրներում ճանապարհային չեկերը, որպես վճարման միջոց, կարող են ընդունվել նան հյուրանոցներում, խանութներում, ռեստորաններում ն այլն (սխեմա N2): ճանապարհային չեկերի վաճառքը իրականացվում է էմիտենտի բաժանմունքների կամ բանկերի միջոցով: Բանկերը, ճանապարհային չեկեր վաճառող գործակալություն դառնալու համար պայմանագիր կնքում են համապատասխան էմիտենտի հետ ն նրանից ստանում անհրաժեշտ տեղեկատվություն ն նյութեր (սխեմա N3):

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

•

• • • • • • − − − − − − • − − − −

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ճանապարհային չեկերի փոխհատուցումը իրականացվում է փոխհատուցման ծառայությունների, էմիտենտի բաժանմունքների կամ բանկերի ցանցի միջոցով, որոնք փոխհատուցում իրականացնելու հատուկ պայմանագիր ունեն չեկը թողարկող էմիտենտի հետ (սխեմա N4): ճանապարհային չեկը վճարային փաստաթուղթ է, որը պարունակում է՝

- “ճԱՆԱՊԱՐՀԱՅԻՆ ՉԵԿ“ -“ 1RՃ/ԷԼԼԷRՏ ՇHԷQՍԷ” բառերը

- էմիտենտի անվանումը - էմիտենտի լիազոր անձի ստորագրությունը - էմիտենտի հրամանը կամ պարտավորությունը՝ վճարել որոշակի արտարժույթով արտահայտված այն գումարը, որը նշված է չեկի վրա - չեկի սեփականատիրոջ ստորագրությունները, որոնք դրվում են հատուկ նշված տեղերում (Տ/GԽՃ1ՍRԷ ն ՇՕՍԽ1ԷRՏ/GԽ HԷRԷ /Խ ՔRԷՏԷԽՇԷ ՕԲ ՔԷRՏՕԽ ՇՃՏH/ԽG) չեկի գնման ն վճարման ժամանակ: ճանապարհային չեկը, որի վրա նշված է ժամկետ, վճարունակ է միայն այդ ժամկետի սահմաններում: Այն ճանապարհային չեկը, որի վրա ժամկետ չի նշված, համարվում է անժամկետ: ճանապարհային չեկի դիմաց վճարվում է այն ֆիզիկական անձին, ում ստորագրությունը գնման ժամանակ դրվել է չեկի վրա հատուկ նշված տեղում: ճանապարհային չեկը որպես վճարման միջոց օգտագործվելու դեպքում կարող է փոխանցվել երրորդ անձին: Այդ դեպքում չեկատերը դնում է երկրորդ ստորագրությունը ն չեկի դիմային մասում ""ՔՅy էօ էհ6 օrd6r օք ...."" բառերի կողքին նշում է այն անձի անվանումը, ում փոխանցում է չեկը: ճանապարհային չեկը վճարվում է ամբողջությամբ, մասնակի վճարում չի թույլատրվում: ճանապարհային չեկը կարող է վճարվել այն արտարժույթով, որը նշված է չեկի վրա, ինչպես նան չեկի սեփականատիրոջ ցանկությամբ՝ այլ արտարժույթով, հաշվարկված համապատասխան փոխարժեքով: Չեկային սպասարկումը կազմակերպելիս, ավելորդ ռիսկից խուսափելու համար, անհրաժեշտ է ճանապարհային չեկերի վերաբերյալ հետնյալ նյութերի առկայությունը՝ հայտնի էմիտենտների ճանապարհային չեկերի նմուշները կամ աշխարհում թողարկվող ճանապարհային չեկերի կատալոգները ճանապարհային չեկեր թողարկող ոչ վճարունակ էմիտենտների ցուցակը տեղեկատվություն ճանապարհային չեկերի ձների, ռեկվիզիտների ն նրանց վճարման կարգի փոփոխությունների վերաբերյալ ճանապարհային չեկերի սպասարկման կարգը կորցրած ն գողացված չեկերի ցանկը շրջանառության մեջ հայտնված կեղծ չեկերի ցանկը: Անմիջական վճարման ենթակա չեն հետնյալ վնասվածքներով ճանապարհային չեկերը՝ կտրտված, աղտոտված, պատռված ն սոսնձված, մասամբ այրված չեկի հիմնական մասերում վնասվածքներով ն մակագրություններով ներկով, յուղով, թանաքով ն քիմիական լուծույթներով աղտոտված դիտավորյալ բնույթի վնասվածքներով՝ ջնջումների հետքերով, ստորագրության ուղղումներով, չեկի երեսի կողմում տարբեր դրոշմների ն կնիքների հետքերով: Բանկի կողմից նման չեկերի ընդունման հնարավորությունը ճշտվում է տվյալ չեկի էմիտենտի հետ կամ կարող է ընդունվել ինկասոյի:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Սխեմա N1

ՃMER.ՕՃN EՃԵREՏՏ

Տօօոօէօ Իտaոօaոտօ մս Օիօզսօ մօ Vօթaջօ

Տ.Ճ. (ՏԻՕV)

ՃԽERՒԸՃN EXPREՏՏ

Լոav61 R61at6d Տ6ոvi66Տ

ԸՕ Ւո6. (ՃԽEX)

՛տavօ11օտտ Օիօզսօ Ճտտօօոaէօտ Լ՛Ծ. (ԼԸՃ)

Տօ6i6t6 dս Ըհ6qս6 d6 Մօ7aջ6 6ո EԸU

Տ.Ճ. (ՏԸՄE)

Տaսdi Լոav6116ոՏ Ըհ6qս6 Ըօոpaո7

(ՏԼԸ ԸՕ)

Մօտէքaօ 8aուոոջ Օօտքօտaէոօո

ՃԽԷX Ճանապարհային չեկերի էմիտենտների ասոցիացիայի կառուցվածքը Սխեմա N2

ՃMER.ՕՃN EՃԵREՏՏ (ՃMEՃ)

ՃMEՃ-Ի ԲԱԺԱՆՄՈՒՆՔ

Թղթակից բանկ

Փ ոխ հատ ուցմ ան ն վճարունակություն ը հ ա ս տ ատ ող ծ ա ռա յ ո ւ թյ ո ւ ն

Չեկեր ընդունող բանկ

ԽԱՆՈՒԹՆԵՐ

ՀԱՃԱԽՈՐԴ

ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ

ԿԵՏԵՐ

ՃԽԷX ճանապարհային չեկերի ընդունում Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ» Սխեմա N3

ՃMER.ՕՃN EՃԵREՏՏ

ՃMER.ՕՃN EՃԵREՏՏ ՛տavօ1

Rօ1aէօմ Տօտvոօօտ ՕՕ .ոօ. (ՃMEՃ)

ՃMEՃ-ի բաժանմունք

Բանկ

ՃMEՃ ճանապարհային չեկերի վաճառքի գործակալություն

ՃԽԷX Ճանապարհային չեկերի վաճառք Սխեմա Խ4

ՃMER.ՕՃN EՃԵREՏՏ

ՃMER.ՕՃN EՃԵREՏՏ ՛տavօ1

Rօ1aէօմ Տօտvոօօտ ՕՕ .ոօ. (ՃMEՃ)

ՄՕRԼԾՄ.ԾE ՃMEՃ

ՏEԻՍNԾ ԾEԼ.VERY

ՏERV.ՕE

ՃMEՃ-ի բաժանմունք

Փոխհատուցման ծառայություն

Փոխհատուցում կատարող բանկ

Հաճախորդ

ՃԽԷX Ճանապարհային չեկերի փոխհատուցում

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3.

4. 5. 6. 7. 8.

Տալ չեկի սահմանումը: Նկարագրել չեկի տեսակները, տալ սահմանումն ըստ յուրաքանչյուր չեկի տեսակի: Ստորն բերված պնդումներից ո՞րն է ճիշտ. ա) Անվանական - չեկը դուրս գրելիս գումարը ստացողը կամ չի նշվում կամ գրվում է «վճարել չեկը ներկայացնողին» բ) Անվանական - չեկը դուրս գրվում որոշակի անձի անունով կամ հրամանով ն պարունակում է «հրամանով» (ՔՅy էօ էհ6 օrd6r օք .........) արտահայտությունը գ) Անվանական - չեկը դուրս է գրվու որոշակի անձի անունով ն պարունակում է «միայն», «ոչ հրամանին» («ՔՅy ................... օո|y» կամ «ՔՅy .......................... ոօէ օrd6r») արտահայտությունները: Միաջազգային փորձը չեկերով գործառնությունների ժամանակ ն ՀՀ օրենսդրությունը: Չեկերի վճարման հնարավոր սխեմաները: Տալ ճանապարհային չեկերի սահմանումը, բնութագրել առանձնահատկությունները: ճանապարհային չեկերի ընդունման ն վճարման կարգը: ճանապարհային չեկերի վաճառքը ն փոխհատուցումը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 13. ՄՈՒՐՀԱԿ

Թեմայի նպատակն է` նկարագրել միջազգային փորձը մուրհակների կիրառման բնագավառում,

• • • • • • • • • •

ներկայացնել մուրհակային օրենսդրության առանձնահատկություններն ըստ երկրների, ներկայացնել մուրհակներում կիրառվող նվազագույն պարտադիր վավերապայմանները, դրա օգտագործումը առնտրային գործարքներում, նկարագրել այս գործիքի կիրառման ոլորտները, բնութագրել գործարքի մասնակիցների իրավունքները, պարտականությունները, դրամական միջոցների փոխանցումների իրականացման համար անհրաժեշտ կանոնները: Դասընթացի ժամանակ ուսանողներին կներկայացվեն մուրհակների տեսակները, դրանց դասակարգումը ըստ հատկանիշների, ներկայացվելու է նան ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի դրույթները, որոնք կարգավորում են մուրհակների շրջանառությունը ՀՀ տարածքում: Թեմայի ներկայացման ժամանակ մեկնաբանվելու են նան մուրհակների թողարկման, իրացման, սպասարկման ն փոխհատուցման ընթացակարգերը (ողջ դասընթացը ուղեկցվելու է պրակտիկ նյութերի կիրառմամբ ն օրինակելի ձների ներկայացմամբ): Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ տալ մուրհակի ն կիրառվող հիմնական հասկացողությունների սահմանումը բնութագրել մուրհակային օրենսդրությունները, բացատրել եվրոպական ն ամերիկյան օրենսդրությունների տարբերությունը, ինչպես նան ՀՀ օրենսդրությունը պատկերել չեկերով իրականացվող վճարումների սխեման նկարագրել գործիքի կիրառման առանձնահատկությունները բնութագրել մասնակիցներին ն տալ յուրաքանչյուր մասնակցի համար առավելություններ այդ գործիքի կիրառման տեսակետից ստանալ պատկերացում անհրաժեշտ ձների ճիշտ լրացման ն կազզման մեթոդիկայի հետ բնութագրել մուրհակների տեսակները ն բացատրել յուրաքանչյուրը բացատրել մուրհակների թողարկման, սպասարկման ն փոխհատուցման արարողակարգերը կարողանալ ընտրել ն կազմել հաճախորդի հանձնարարությամբ առնտրային գործարքի համար նախընտրելի մուրհակի տեսակը բացատրել մուրհակների կիրառման առավելությունները: Մուրհակը, առանց որնէ պայմանի, դրամական պարտավորություն պարունակող արժեթուղթ է (Մուրհակը պարտքի պարտավորության տարատեսակ է, սահմանված ձնով կազմված, որը տալիս է անվիճելի իրավունք պահանջելու մուրհակում նշված գումարի վճարումը մուրհակի մարման ժամկետի լրանալուն պես): Տնտեսական գործարքներում մուրհակը օգտագործվում է մի քանի դար շարունակ: Գոյություն ունեն ոչ միայն ազգային օրենսդրություններ, այլ ն մուրհակին վերաբերվող միջազգային համաձայնություններ, որոնցով կանոնակարգվել է մուրհակի միջազգային շրջանառությունը, ինչը արտացոլվել է 1930 թ. մի շարք եվրոպական երկրների կողմից ստորագրված Ժննյան Կոնվենցիայով հաստատված «Մուրհակների համընդհանուր օրենք»-ով: Կոնվենցիան ստորագրած երկրները պարտավորվել էին իրենց ազգային մուրհակի օրենքներում հետնել այդ օրենքի դրույթներին: Մուրհակը առնտրային վարկի ամենահարմար ն տարածված ձներից մեկն է, որը տրվում է տնտեսվարող անձանց կողմից առանց բանկի միջամտության: Այս պարագայում մուրհակը ոչ միայն վարկավորման այլ նան վճարման գործիք է, ինչը նվազեցնում է կանխիկ փողի պահանջարկը: Քանի որ մուրհակը շրջանառու գործիք է, այսինքն կարող է փոխանցվել մեկ անձից մյուսին, այն կարող է որպես վճարման գործիք օգտագործվել մի քանի գործարքներում, մարել մի քանի պարտավորություններ: Որպես արժեթուղթ մուրհակը կարող է հանդես գալ տարբեր տեսակի արժեթղթային գործարքներում (առք ու վաճառքի, գրավի, ն այլն): Տարբերվում են մուրհակների վճարման հետնյալ ժամկետները՝ ա) Ըստ ներկայացման, երբ վճարը պետք է իրականացվի մուրհակը ներկայացնելուն պես, ինչը սահմանվում է «Վճարել ըստ ներկայացման» արտահայտությամբ: Կարող են սահմանվել ներկայացման նվազագույն ն առավելագույն ժամկետները, վերջինիս բացակայության դեպքում մուրհակը վճարման կարող է ներկայացվել մեկ տարվա ընթացքում՝ դուրս գրման օրվանից սկսված: բ) Ներկայացման օրվանից որոշ ժամանակ հետո (8 viՏօ մուրհակ)` վճարը պետք է իրականացվի մուրհակի ներկայացնելուց նշված ժամկետից հետո, ինչը սահմանվում է «Վճարել ներկայացումից այսքան ժամանակ հետո» արտահայտությամբ: գ) Դուրսգրման օրվանից որոշ ժամանակ հետո (8 մ8tօ մուրհակ), վճարը պետք է իրականացվի մուրհակի դուրս գրումից որոշ ժամանակ հետո, ինչը սահմանվում է «Վճարել մուրհակի դուրս գրումից այսքան օր հետո» արտահայտությամբ: դ) Որոշակի օրը` այս դեպքում մուրհակի վրա նշվում է վճարման կոնկրետ օրը: Մուրհակները լինում են 2 տեսակի: Վասարակ մուրհակ` պարտապանի (գնորդի) ստորագրությամբ գրավոր պարտավորությունն է՝ վճարել պարտատիրոջը (վաճառողին) որոշակի գումար նշված ժամկետում: Հասարակ մուրհակը կարող է փոխանցվել երրորդ անձին փոխանցագրի (ինդոսամենտի) միջոցով: Հասարակ մուրհակով վճարումը իրականացվում է համաձայն սխեմա 5-ի, հետնյալ կերպ.

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ՍԽԵՄԱ N5

7.Վճարում

«Ա» ֆիրմայի բանկ

5. մուրհակ 6.Գնորդի հաշվի դեբետագրում

8.Վճարում

3. մուրհակ

1. Ապրանք, փաստաթղթեր,

Գնորդ

4. մուրհակ

Վաճառող

«Ա» ֆիրմա

2. Հասարակ մուրհակ Նկար 32. Հասարակ մուրհակներով վճարումների իրականացման սխեմա Փոխանցելի մուրհակ` պարտատիրոջ (տրասանտի) գրավոր, անվերապահ հրամանն է պարտապանին (տրասատին) սահմանված ժամկետին վճարել մուրհակում սահմանված գումարը այն անձին, որի անունով դուրս է գրված մուրհակը (ռեմիտենտ): Առանց պարտապանի ստորագրության, մուրհակը հանդիսանում է պարտատիրոջ հանձնարարականը պարտապանին ն կոչվում է տրատա: Միայն ստորագրելով (ակցեպտավորելով) մուրհակը՝ տրասատը իր վրա է վերցնում պարտավորություն ժամանակին վճարել մուրհակը: Փոխանցելի մուրհակում ի սկզբանե մասնակցում են երեք կողմեր՝ մուրհակ դուրս գրողը, վճարողը ն այն անձը, ում օգտին դուրս է գրված մուրհակը, վերջինս կարող է փոխանցել մուրհակը մեկ այլ անձին փոխանցագրով: Փոխանցելի մուրհակով վճարումը իրականացվում է համաձայն սխեմա 6-ի, հետնյալ կերպ՝

ՍԽԵՄԱ N 6

Գնորդի բանկ

7.Վճարում

«Ա» ֆիրմայի բանկ

5. մուրհակ 6.Գնորդի հաշվի դեբետագրում

8.Վճարում

Գնորդ

1. Ապրանք, փաստաթղթեր, փոխանցելի մուրհակ

4. մուրհակ

3. մուրհակ

Վաճառող

«Ա» ֆիրմա

2. Ակցեպտավորված մուրհակ Նկար 33. Փոխանցելի մուրհակներով վճարումների իրականացման սխեմա

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Տալ մուրհակի սահմանումը: Նկարագրել մուրհակի տեսակները, տալ սահմանումը ըստ յուրաքանչյուր մուրհակի տեսակի: Բնութագրել հասարակ մուրհակներով վճարումների իրականացման սխեմա: Ավալ, փոխանցագիր: Մուրհակը ն դրա կիրառումը բանկային գործառնություններում: Ներկայացնել մուրհակներով գործառնությունների մասնակիցների ֆունկցիաները: Բնութագրել մուրհակների մարման /վճարման/ գործընթացը: Բնութագրել մուրհակների վճարման հետնյալ ժամկետները: Բնութագրել մուրհակների հետադարձ պահանջի գործընթացը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 14. ՊԼԱՍՏԻԿ ՔԱՐՏԵՐ

Թեմայի նպատակն է` նկարագրել ժամանակակից վճարային գործիք պլաստիկ քարտերը,

• • • • • •

• • • •

• •

ներկայացնել պլաստիկ քարտերի ստեղծման ն զարգացման պատմությունը, միջազգային փորձը ն նորամուծությունները կիրառման բնագավառում, ներկայացնել պլաստիկ քարտերի կիրառումը կարգավորող իրավական դաշտը, ներկայացնել նվազագույն պարտադիր վավերապայմանները, դրա օգտագործումը առնտրային գործարքներում, նկարագրել այս գործիքի կիրառման ոլորտները, բնութագրել գործարքի մասնակիցների իրավունքները, պարտականությունները, դրամական միջոցների փոխանցումների իրականացման համար անհրաժեշտ կանոնները: Թեմայի ներկայացման ընթացքում ուսանողներին կներկայացվեն պլաստիկ քարտերի տեսակները, դրանց դասակարգումն ըստ հատկանիշների, շեշտը դնելով վճարային քարտերի վրա: Թեմայի ներկայացման ժամանակ մեկնաբանվելու են նան պլաստիկ քարտերի թողարկման ն սպասարկման ընթացակարգերը (ողջ դասընթացը ուղեկցվելու է պրակտիկ նյութերի կիրառմամբ ն օրինակելի ձների ներկայացմամբ): Ուսանողներին ներկայացվելու են նան միջազգային պրակտիկայում ընդունված միջազգային վճարային պլաստիկ քարտերի տեսակները ն ՀՀ բանկային համակարգի կողմից դրանց թողարկման ն սպասարկման տեխնոլոգիաները: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ տալ պլաստիկ քարտի ն կիրառվող հիմնական հասկացողությունների սահմանումը բնութագրել պլաստիկ քարտերի կարգավորող իրավական դաշտը պատկերել պլաստիկ քարտերով իրականացվող վճարումների սխեման նկարագրել գործիքի կիրառման առանձնահատկությունները բնութագրել մասնակիցներին ն տալ յուրաքանչյուր մասնակցի համար առավելություններ այդ գործիքի կիրառման տեսակետից բացատրել պլաստիկ քարտերով իրականացվող գործառնությունների ընթացակարգերը, քարտերով վճարումների իրականացման եղանակները, դրանց տեսակները, քարտային բիզնեսի առանձնահատկությունները, ինչպես նան մասնակիցների շահերը տվյալ վճարային գործիքի կիրառման/օգտագործման մեջստանալ պատկերացում պլաստիկ քարտերի կիրառման ճամանակ բանկի կողմից իրականացվող քայլերի վերաբերյալ բնութագրել պլաստիկ քարտերի տեսակները ն բացատրել յուրաքանչյուրը բացատրել պլաստիկ քարտի թողարկման, սպասարկման ն վճարման իրականացման արարողակարգերը բնութագրել պլաստիկ քարտերի սպասարկման ինֆրաստրուկտուրան, ներկայացնել պլաստիկ քարտերի սպասարկման առանձնահատկությունները առնտրի կետերում, բանկոմատում, ՔՕՏ-տեռմինալի միջոցով բացատրել պլաստիկ քարտերի կիրառման առավելությունները: Պլաստիկ քարտը անձնավորված վճարային գործիք է, որը քարտատիրոջը տալիս է ԱՍԿ-ից ապրանքների ն/կամ ծառայությունների դիմաց անկանխիկ վճարման, ինչպես նան բանկի բաժանմունքներից ն բանկոմատներից կանխիկ միջոցների ստացման հնարավորություն: Քարտերով կանխիկի տրամադրման ն վաճառքների հատկությունը հանդիսանում է այն, որ այդ գործառնությունները իրականացվում են խանութների ն համապատասխանաբար բանկերի կողմից «պարտքով», այսինքն՝ ապրանքները ն կանխիկը տրամադրվում են հաճախորդին միանգամից, իսկ դրանց փոխհատուցման միջոցները մուտքագրվում են սպասարկող կազմակերպությունների հաշիվներին սովորաբար որոշակի ժամկետից հետո (մի քանի օրից ոչ ավելի): Պլաստիկ քարտերի սպասարկման ժամանակ առաջացած վճարման պարտականությունների կատարման երաշխավորողը հանդիսանում է քարտեր թողարկող բանկը: Դրա համար էլ քարտերը իրենց գործածման ամբողջ ընթացքում մնում են բանկի սեփականությունը, իսկ հաճախորդը (քարտատերը) ստանում է դրանք միայն օգտագործման: Հաճախորդին քարտի տրամադրման ժամանակ իրականացվում է վերջինիս պերսոնալիզացումը՝ դրա վրա գրանցվում են տվյալներ, որոնք հնարավորություն են տալիս իդենտիֆիկացնել քարտը ն քարտատիրոջը, ինչպես նան իրականացնել քարտերի վճարունակության ստուգում: Վաճառքի հաստատման կամ կանխիկ դրամի տրամադրման պրոցեսը հանդիսանում է հեղինակայնացման պրոցես: Ըստ օգտագործվող տեխնոլոգիայի, քարտերը լինում են. մագնիսական քարտեր սմարտ քարտեր Միջազգային պրակտիկայում լայն տարածում են գտել պլաստրիկ քարտերով վճարումների անկանխիկ հաշվարկային համակարգերը: Նման համակարգերը մեծ արդյունավետությամբ ներդրվել են ԱՄՆ-ում, Եվրոպայում ն այլ երկրներում (Մ|ՏՃ, ԷսrօքՅy, Ճո6riՇՅո Է2քr6ՏՏ), այնուհետն լայն կիրառում են գտել աշխարհի շատ բանկերում: Վիմնական հասկացություններ Քարտապանը` այն անձն է, որը օրինական կերպով պարտավորվում է իրականացնել գործառնություններ քարտով ն որի անունը նշված է պլաստիկ քարտի դիմերեսին: Առնտրային ընկերություն՝ ընկերություն է, որը հանդիսանում է առնտրային կետերի տեր ն որի հետ սպասարկող բանկը պայմանագիր է կնքում պլաստիկ քարտերի՝ որպես վճարամիջոցի, ընդունման ն սպասարկման վերաբերյալ: Առնտրի ն սպասարկման կետ (ԱՍԿ)` խանութ, մասնաճյուղ, առնտրային ընկերության ներկայացչություն, հյուրանոց, ռեստորան ն այլն, որտեղ իրականացվում է վաճառողների ծառայության մատուցողների կողմից քարտատերերի սպասարկումը (ապրանքի վաճառքի ձնակերպում կամ ծառայության մատուցում):

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

• • • • •

1. 2. 3. 4. 5. 6. 1. • • • • • • • 2. • • • • 3. •

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Սպասարկող բանկª բանկ կամ այլ հիմնարկություն, որը պայմանագրեր է կնքում «վաճառողների» (խանութների, հյուրանոցների) հետ նրանց կողմից պլաստիկ քարտերի, որպես ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց վճարամիջոցի, ընդունման նպատակով ն սպասարկում է առնտրի ն սպասարկման կետերը քարտերով հաշվարկների ժամանակ: Թողարկող բանկª բանկ, որը թողարկում է քարտեր ն վճարում է քարտային գործառնությունների գծով քարտատերերի պարտավորությունները: Վաշվարկային բանկ` բանկ, որի մոտ վճարային համակարգի մասնակիցները բացում են հաշիվ, նախատեսված քարտային գործառնություններով փոխադարձ հաշվարկների կատարման համար, ն որի միջոցով իրականացվում են վերջնահաշվարկներ համակարգի մասնակից - բանկերի միջն: Վճարային համակարգ` հիմնարկների (ընկերությունների) համախումբ է, որոնք թողարկում են քարտեր, աշխատում են առնտրային ընկերությունների հետ, ընդունում են քարտերը վճարման ն իրականացնում են փոխադարձ հաշվարկներ՝ վերջնահաշվարկներ, այդ գործառնություններով համապատասխան սահմանված կարգի: Ք/Խ-կոդª մինչն 6-նիշ թիվ է, որը հանդիսանում է քարտատիրոջ ծածկագիրը (նշանաբառը) ն անհրաժեշտ է բանկոմատից կամ էլեկտրոնային տերմինալից օգտվելու ժամանակ քարտի օրինական տիրոջը բացահայտելու համար: Պլաստիկ քարտ` անկանխիկ հաշվարկների գործիք է, օգտագործվում է որպես համընդհանուր տերմին բոլոր տեսակի քարտերի համար : Չեկ (ՏԼ/Ք)` փաստաթուղթ, որը տրամադրվում է հաճախորդին սպասարկման կետի կողմից՝ լինի դա խանութ կամ բանկի բաժանմունք, քարտի ներկայացման ն սպասարկման դիմաց: Սլիպի վրա ֆիքսվում են քարտի համարը, սպասարկման կետի կոդն ու կոորդինատները, ապրանքի (ծառայության) գումարը, գործառնության ամսաթիվը, որից հետո սլիպը ստորագրվում է ինչպես քարտատիրոջ, այնպես էլ վաճառողի (գանձապահի) կողմից: Քարտատերը դնում է իր ստորագրությունը սլիպի վրա հրատարակչական ձնով կատարված դիմումի տակ, դրանով իսկ պարտավորվելով վճարել նշված գումարը թողարկողի միջոցով: Խանութը ներկայացնում է տվյալ սլիպը իր սպասարկող բանկին: Կիրառվում է նան քարտերի սպասարկման օքք-|iո6 ռեժիմի ժամանակ: Վճարային համակարգ Վճարային համակարգը քարտեր թողարկող հիմնարկների ն կազմակերպությունների համախմբություն է, որոնք աշխատում են այդ քարտերը վճարման ընդունող ն սահմանված պայմաններով վերջնահաշվարկներ իրականացնող առնտրային կազմակերպությունների հետ: Փաստորեն, վճարային համակարգը անկախիկ հաշվարկների համակարգ է, որը հնարավորություն է տալիս՝ հաշվարկներում օգտագործվող կանխիկ դրամի ծավալի փոքրացում, ն, հետնաբար, գործառնությունների արժեքի իջեցում հաճախորդի համար ավելի հարմար ն արագ հաշվարկների կազմակերպում նոր հաճախորդների ներգրավում նոր, ավելի պրոգրեսիվ «անթուղթ» տեխնոլոգիաների մշակում կազմակերպության կամ բանկի կենտրոնական գրասենյակի թեթնացում հաճախորդների հոսքից: Մասնակիցները Զարգացած վճարային համակարգի մասնակիցներն են հանդիսանում՝ Թողարկող բանկերը: Սպասարկող բանկերը: Առնտրի ն սպասարկման կետերը: Հաշվարկային բանկերը: Պրոցեսինգային կազմակերպությունները: Քարտապաններ: Վամակարգի մասնակիցների հիմնական գործառույթները Քարտապաններ՝ ֆիզիկական ն իրավաբանական անձիք հաճախորդների միջոցները գտնվում են բանկերում վարվող հատուկ հաշիվներում ն մնացորդների վրա հաշվարկվում են տոկոսներ կանխիկ դրամի համեմատ անվտանգության շատ ավելի բարձր մակարդակ օրվա ցանկացած ժամին բանկոմատներից կանխիկ դրամի ստացման հնարավորություն քարտերը հարմար են խոշոր վճարումների կատարման ժամանակ կարող են տալ մի քանի արտարժույթներով վճարման հնարավորություն վճարված գումարը ն քարտի մնացորդը տեսանելի չեն կողմնակի անձանց քարտերը թղթադրամի հետ համեմատ շատ ավելի դիմացկուն են (չեն մաշվում, պատռվում ն այլն): Առնտրի ն սպասարկման կետեր սպասարկման որակի բարձրացում (նշանակալից դեր է խաղում նոր հաճախորդների ներգրավման գործում) նվազում են կանխիկ դրամի պահպանման, տեղափոխման, հաշվառման հետ կապված պրոբլեմները հեղինակության բարձրացում նոր հաճախորդների ներգրավում հնարավոր զեղչերի մատուցման շնորհիվ: Բանկեր (թողարկող ն սպասարկող բանկեր): ներգրավված միջոցների օգտագործումից ստացվող եկամուտներ

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան • • • • • • • • •

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

մարտերով տրամադրված վարկի դիմաց տոկոսների ստացում վարձակալական հիմունքներով տրամադրված Ճ1M ն ՔՕՏ դիմաց լիզինգային վճարները քարտերի սպասարկման դիմաց գանձվող կոմիսիոն վճարումները հաճախորդներին քարտերի տրամադրման ն տարեկան սպասարկման դիմաց գանձվող վճարները տուգանքներ, կապված վարկերի դիմաց ժամկետանց վճարների հետ այլ բանկերի հաճախորդներին կանխիկի տրամադրման համար գանձվող վճարները: Բացի դրանից, քարտերի կիրառումը բերում է հետնյալին՝ ստեղծում է ժամանակակից ն ստաբիլ բանկի կերպար ենթադրում է նոր տեխնոլոգիաների օգտագործում տրամադրում է հաճախորդներին սպասարկման նոր որակ, որը կապահովի նոր հաճախորդների ներգրավում ն եղած հաճախորդների կարգավիճակի փոփոխությունը դեպի «մշտական»: Վճարային սխեմաներ Քարտապանի համար ամենակարնորը այն պայմաններն են, որոնցով սպասարկվում է նրա քարտային հաշիվը, այսինքն՝ վճարային (հաշվարկային) սխեման: Բանկերի համար քարտային ծրագրերի էֆեկտիվության ամենակարնոր գործոնը հանդիսանում է գրավիչ վճարային սխեմայի խելացի կառուցումը:

ՊՐՈՑԵՍԻՆԳԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆ

տեղեկատվություն

Քարտապան

Առնտրի ն սպասարկման կետ

Սպասարկող բանկ (ԱՍԿ բանկ)

Հաշվարկային բանկ

Թողարկող բանկ (քարտապանի բանկ)

Վաճախորդի հատուկ քարտային հաշիվ

Նկար 34. Պլաստիկ քարտերով գործառնությունների իրականացման ժամանակ տեղեկատվության փոխանակման սխեմա 1. 2. 3.

Վճարային սխեմաները բաժանվում են 3 հիմնական խմբի՝ կրեդիտային հաշվարկային դեբետային: Կրեդիտային սխեման նախատեսում է սկզբնական զրոյական մնացորդ քարտային հաշվին: Քարտերով բոլոր գործառնությունները գրանցվում են կրեդիտում, որը քարտատերը պետք է մարի որոշակի պայմաններով: Բանկը սահմանում է ամենամսյա վարկային լիմիտ, որի չափը որոշվում է ելնելով հաճախորդի վճարունակությունից ն նրա ամենամսյա եկամուտներից: Այն դեպքում, եթե կրեդիտային քարտի տերը վճարում է իր պարտքը ամբողջովին 25 օրվա ընթացքում, այսինքն, մինչն դրա վրա տոկոսների հաշվեգրումը, աշխատում է հաշվարկային սխեման, որը ենթադրում է որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում 1 ամսում կատարած ծախսերի ողջ գումարի վճարումը: Ըստ էության հաշվարկային սխեման հանդիսանում է կրեդիտայինի մասնավոր դեպքը պարտքի 100 մարման ֆիքսված ժամկետով (30ՒN օր): Դեբետային քարտերի էությունը նրանում է, որ դրանցով գործառնությունը նույն օրը դեբետագրվում է քարտատիրոջ բանկային հաշվից: Եթե գործառնության գումարը գերազանցում է հաշվի մնացորդը, ապա գործառնությունը չի իրականացվում: Դեբետային քարտերի համար ցանկացած գործառնության դեպքում պահանջվում է հեղինակայնացում: Փաստորեն դեբետային քարտերի համար անհրաժեշտ չէ ունենալ հատուկ քարտային հաշիվ, քանի որ յուրաքանչյուր գործառնություն տարվում է հաճախորդի սովորական հաշվին, լինի դա ավանդային, ընթացիկ, խնայողական կամ որնիցե այլ: Եթե նման հաշիվ չկա, ապա բացվում է հատուկ քարտային հաշիվ, որի վրա մուտքագրվում են ապագա ծախսերի համար միջոցներ:

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Տալ պլաստիկ քարտերի սահմանումը: Նկարագրել պլաստիկ քարտերի տեսակները ն բնութագրել դրանք: Հիմնական հասկացություններ, մասնակիցներ ն դրանց հիմնական գործառույթները: Բնութագրել պլաստիկ քարտերով հաշվարկների իրականացման սխեմաները: Բացատրել պլաստիկ քարտերով կատարվող գործառնությունների առանձնահատկությունները առնտրի/սպասարկման կետերում, բանկոմատներում: Վճարային ո՞ր քարտն է համարվում դեբետային քարտ: Բնութագրել թողարկող ն սպասարկող բանկերի գործառույթները:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 15. ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

• • • • • 1.

− − − − − • •

Թեմայի նպատակն է` նկարագրել միջազգային պրակտիկայում ընդունված հաշվարկների տեսակները, դրանց միջն հիմնական տարբերությունները ն առավելությունները, ներկայացնել ՀՀ ն տարբեր երկրներում գործող վճարային համակարգերում կիրառվող հաշվարկների ձնրը: Ներկայացվելու է նան ընդհանուր դրույթներ գոյացող ռիսկերի վերաբերյալ ն ՀՀ տարածքում գործող վճարային համակարգերը: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ նկարագրել միջազգային պրակտիկայում ընդունված հաշվարկների տեսակները տալ յուրաքանչյուր հաշվարկի սահմանումը պատկերել զուտ ն հիբրիդ հաշվարկների իրականացման սխեմաները համախառն, զուտ ն հիբրիդ հաշվարկների օրինակներ բնութագրել համախառն, զուտ ն հիբրիդ հաշվարկների կիրառման առավելությունները բանկերի համար: Վճարային համակարգերը ն դրանց դերը երկրի տնտեսության համար Հուսալի ն էֆեկտիվ վճարահաշվարկային համակարգերը շատ կարնոր են ֆինանսական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար: Վճարահաշվարկային համակարգերը այն մեխանիզմներն են, որոնց միջոցով իրականացվում է բանկերի միջն միջոցների փոխանցումը: Համակարգային նշանակություն ունեցող համակարգերը այն համակարգերն են, որոնց միջոցով տարբեր ցնցումներ կարող են տարածվել ողջ ազգային ն միջազգային ֆինանսական համակարգերի ն շուկաների վրա ն որոնք նպաստում են ֆինանսական շուկաների էֆեկտիվությանը: Լավ կառուցված վճարային համակարգը հիմնական դերն է խաղում միջբանկային դրամային շուկաների, ինչպես նան, արժեթղթերի շուկաների զարգացման մեջ: Շուկայական տնտեսությունում գործարքների արդյունավետությունը մեծամասամբ կախված է վճարային համակարգերի արդյունավետւթյունից: Վճարային համակարգը հանրային բարիքի բնութագծեր ունի, ն այն պահանջում է որոշակի պաշտոնական հսկում ն վերահսկում: Ոչ լավ մշակված կառուցվածքով համակարգը կարող է առաջացնել համակարգային ճգնաժամ, եթե չկա ռիսկերի զսպման համապատասխան մեխանիզմ: Այդպիսի ճգնաժամի հետնանքները կարող են դուրս գալ համակարգի տարածքից, վտանգելով փողի շուկայի ն այլ միջազգային ն ազգային ֆինանսական շուկաների հուսալիությունը: Վճարային համակարգերի անվտանգության ապահովման համար պետք է բացահայտել ն հասկանալ, թե ինչպես կարող են տարբեր ռիսկեր առաջանալ կամ փոխանցվել համակարգի ներսում, ն որոշել, թե ով է ռիսկ կրում: Այդ ռիսկերի վերլուծությունից ն գնահատումից հետո, անհրաժեշտ է ստեղծել համապատասխան արդյունավետ մեխանիզմներ, դրանց հետնեուլ, կառավարելու ն հսկելու համար: Համակարգային նշանակություն ունեցող վճարային համակարգերը պետք է ապահովեն հուսալիության բարձր մակարդակ: Կենտրոնական բանկը առաջատար դեր է խաղում վճարային համակարգերի հուսալիության ն էֆեկտիվության ապահովման գործում, քանի որ նա շահագռգրված է ֆինանսական կայունության համար: Վճարային համակարգերը կարող են ունենալ տարբեր ռիսկեր, որոնցից առավել տարածված են՝ վարկային իրացվելիության իրավական գործառնական համակարգային ռիսկերը: Վճարային համակարգերն ըստ միջոցների փոխանցման ծավալների լինում են՝ Խոշոր վճարումների փոխանցման համակարգ: Մանր վճարումների փոխանցման համակարգ: Վճարահաշվարկային համակարգերի տեսակները Միջբանկային պրակտիկայում միջբանկային հաշվարկներն իրականացվում են երեք հիմնական եղանակով՝ ա) համախառն հաշվարկներ ռեալ ժամանակում բ) զուտ հաշվարկներ գ) հիբրիդ հաշվարկներ: Ռեալ ժամանակում համախառն հաշվարկների դեպքում վճարման հանձնարագրերը մշակվում ն կատարվում են անմիջապես ստացման պահին՝ հաշվում համապատասխան գումարի առկայության դեպքում (կամ եթե պարտավորությունները չեն գերազանցում օվերդրաֆտի թույլատրելի սահմանը), որը անհրաժեշտություն է առաջացնում բանկերին համապատասխան հաշիվներում պահել մեծ քանակությամբ միջոցներ: Յուրաքանչյուր հանձնարարագրի նկատմամբ կատարվում է վերջնական հաշվարկ: Հաշվում գումարի բացակայության դեպքում հանձնարարագիրը վերադարձվում է ուղարկողին (մերժվում է): Զուտ հաշվարկների դեպքում բանկերը վճարումների վերաբերյալ տեղեկատվությունն ուղարկում են միասնական կենտրոն (քլիրինգային պալատ): Քլիրինգային պալատում մասնակցող բանկերը որոշ ժամանակի ընթացքում (քլիրինգային ցիկլ) կուտակում են պահանջներն ու պարտավորությունները: Քլիրինգային ցիկլի ավարտին, սահմանված հաշվարկային ժամկետի ընթացքում, քլիրինգային պալատը քլիրինգային բանկին է ներկայացնում մասնակիցների մաքուր պարտավորությունների (պահանջների) վերաբերյալ ինֆորմացիա: Պարտավորությունների նկատմամբ հաշվարկները կատարվում են օրվա վերջում, քլիրինգային բանկում (որպես կանոն Կենտրոնական Բանկ) հաշիվների կարգավորման միջոցովշ: Համախառն հաշվարկների առավելությունը զուտ հաշվարկների նկատմամբ նրանում է, որ հաշվարկը վերջնական է դառնում ավելի արագ, ն դրանով իսկ փոքրանում են վարկային ռիսկերը: Սակայն համախառն հաշվարկների համակարգը բավականին մեծ ծավալի իրացվելի միջոցների առկայություն է պահանջում,

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

• • •

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ինչպես նան բարդ է վճարումների մշակումը, քանի որ յուրաքանչյուր վճարային հանձնարարագիրը անհրաժեշտ է մշակել առանձին: Զուտ հաշվարկների դեպքում իրացվելիության ցածր պահանջ է, իրացվելիությունը կառավարվում է հիմնականում օրվա վերջում, բացակայում է հերթերի գոյացումը օրվա ընթացքում: Սակայն վերը նշվածի հետ, մեկ տեղ, առկա են վարկային ն իրացվելիության ռիսկերը, օրվա վերջում խոչընդոտների/ հաշվարկների անվավերացման ռիսկը: Զուտ հաշվարկների թերություն է նան վնասների բաժանման համաձայնագրությունները/ գրավի օգտագործումը: Հիբրիդ համակարգերն այնպիսի համակարգեր են, որտեղ համադրվում են արագ վերջնահաշվարկը, ինչպես Բ1ՕՏ համակարգում, իրացվելիության արդյունավետ օգտագործմամբ, ինչը բնորոշ է DNՏ (D6ք6rr6d N6է Տ6էէ|6ո6ոէ) համակարգին: Վճարումները պահվում են կենտրոնացված հերթում ն անընդհատ զտվում/մարվում են մյուս մասնակիցների վճարումների հետ: Եթե զուտ դեբետային դիրքերը լիովին փակված են (եկած վճարումներով կամ մասնակիցների հաշվի մնացորդներով), ապա նրանք կարող են անմիջապես մարվել: Վճարումները, որոնք չեն կարող հաշվարկվել մնում են հերթի մեջ մինչն զուտացման ն հաշվարկման մյուս փուլը: Մինչն օրվա վերջը հերթում մնացած վճարումները պետք է վերադարձվեն ուղղարկողինն (ինչը լինում է նան Բ1ՕՏ համակարգում, երբ չկա անհրաժեշտ իրացվելիություն): Զտման ցանկացած փուլում անմիջապես կատարվում է վերջնահաշվարկ DNՏ համակարգերում առաջացող որոշ ռիսկերից խուսափելու համար: Այսինքն հիբրիդ համակարգերն ունեն Բ1ՕՏ համակարգերի անվտանգություն ն DNՏ համակարգերի էֆեկտիվություն: Հայաստանի Հանրապետությունում գործող վճարահաշվարկային համակարգերը Համաձայն «ՀՀ ԿԲ մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի, ԿԲ-ն կարգավորում ն վերահսկում է վճարահաշվարկային համակարգի, այդ թվում վճարահաշվարկային ծառայություններ մատուցող ոչ բանկ կազմակերպությունների գործունեությունը: ԿԲ-ի վճարահաշվարկային համակարգերն են՝ Համախառն թղթային վճարումների համակարգ: Համախառն էլեկտրոնային վճարումների համակարգ /8ՅուMՅi|/: Զուտ հաշվարկների համակարգ: Բացի դրամական հաշվարկներից , ՀՀ ԿԲ-ն, որպես Պահառու, իրականացնում է պետական արժեթղթերի հաշվառումը ն վերջիններիս հաշվարկները՝ Պետական արժեթղթերի հաշվարկների ն հաշվառման համակարգի միջոցով: ՀՀ գործում է նան Գանձապետական Պահառու համակարգը, որի միջոցով ներդրողները կարող են Գանձապետարանի սպասարկման կետերի միջոցով անմիջապես թողարկողից ձեռք բերել պետական պարտատոմսեր: Ներկայումս ՀՀ-ում գործում է քարտերով վճարումների «Արմենիան Քարդ» միասնական համակարգը, որը հիմնադրվել է 2001թ.: ՀՀ տարածքում գործում են նան Մ6Տէ6rո Սոiօո, Mօո6y ՕrՅո ն «Ճո6|iւ» միջազգային մանր փոխանցումների համակարգերը: Դրանք ֆիզիկական անձանց միջն արտարժութային փոխանցումների համակարգեր են, որոնք իրականացվում են առանց հաշվի բացման:

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5.

Նկարագրել միջազգային պրակտիկայում ընդունված հաշվարկների տեսակները: Տալ յուրաքանչյուր հաշվարկի սահմանումը: Պատկերել զուտ ն հիբրիդ հաշվարկների իրականացման սխեմաները: Համախառն, զուտ ն հիբրիդ հաշվարկների օրինակներ: Բնութագրել համախառն, զուտ ն հիբրիդ հաշվարկների կիրառման առավելությունները բանկերի համար:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 16. ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

• • • • • • • • • • •

Թեմայի նպատակն է` միջազգային պրակտիկայում ընդունված սկզբունքները, որոնք հաշվի են առնվում այս կամ այն վճարահաշվարկային համակարգի կառուցման ժամանակ: Համակարգերի կառուցման ժամանակ այդ սկզբունքները շատ մեծ նշանակություն ունեն պետական կառույցների (հարկային, մաքսային, բյուջետային), առնտրային բանկերի, տնտեսվարող սուբյեկտների ն բնակչության համար: Ուսումնասիրվելու են յուրաքանչյուր սկզբունքի առանձնահատկությունները ն դրանց դերը հաշվարկային համակարգի գործունեության ժամանակ:Դասախոսության ընթացքում ներկայացվելու են միջոցների փոխանցման ն հաշվարկների իրականացման համակարգերի ստեղծման ն կառուցման սկզբունքները, որի ընթացքում հիմնական շեշտը դրվելու է Հաշվարկների Միջազգային բանկի կողմից մշակված «Շօr6 քriոՇiք|6Տ քօr ՏyՏէ6ոiՇՅ||y iոքօrէՅէոէ քՅyո6ոէ ՏyՏէ6ո» փաստաթղթի վրա: Դասախոսության ժամանակ ներկայացվելու են նան վճարահաշվարկային համակարգերում առաջացող ռիսկերը, դրանց տեսակները: Ներկայացվելու է տարբեր տեսակի ռիսկերի փոխկապակցվածությունը ն դրանց կառավարման քաղաքականությունը, ռիսկերի նվազեցման միջոցառումները: 3 ենթագլխում կնկարագրվեն վճարահաշվարկային համակարգերի 5 հիմնական տիպերը: Ըստ յուրաքանչյուր վճարահաշվարկային համակարգի տիպի, ներկայացվելու է դրա գործունեության սխեման, առավելությունները ն առանձնահատկությունները: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ բացատրել համակարգային նշանակություն ունեցող վճարային համակարգերի առանցքային սկզբունքները ն դրանց նպատակը բնութագրել ռիսկերի տեսակները ն տալ դրանց սահմանումը բացատրել ռիսկերը, դրանց ձները ն սահմանափակման միջոցները բացատրել Ֆինանսական ն գործառնական ռիսկերի միջն փոխկապակցվացությունը բերել «բարի համբավի» ռիսկի օրինակներ տալ վարկային, իրացվելիության, հաշվարկային ն հաակարգային ռիսկերի սահմանումները նկարագրել ռիսկերի կառավարման քաղաքականությունը որպես անհրաժեշտ ն կարնոր տարր վճարահաշվարկային համակարգերում տալ «ռիսկերի կառավարման քաղաքականություն» հասկացողության սահմանումը բնութագրել ռիսկերի կառավարման գործընթացի 4 հիմնական բաղադրիչներ ներկայացնել ռիսկերի նվազեցման միջոցառումները ըստ յուրաքանչյուր տեսակի պատկերել վճարային համակարգերի հիմնական տիպերը ն բնութագրել դրանք:

1. Համակարգային նշանակություն ունեցող վճարային համակարգերի առանցքային սկզբունքներ Հաշվարկների Միջազգային բանկի կողմից (8Յու քօr |ոէ6ոՅէiօոՅ| Տ6էէ|6ո6ոէ) մշակվել են հիմնական սկզբունքներ, ելնելով տարբեր զարգացած ն զարգացող երկրների փորձից, որոնք նախատեսված են համակարգային նշանակություն ունեցող վճարահաշվարկային համակարգերի առավել հուսալի ն արդյունավետ կառուցվածքի ն գործունեության նպատակով, ինչպես նան այդ համակարգերում ռիսկերը նվազեցնելու համար: Զարգացող երկրներում սկզբունքներն առանձնահատուկ նշանակություն ունեն, հաշվի առնելով, այն, որ այդ երկրները ջանում են կատարելագործել գործող համակարգերը կամ նոր համակարգեր են ստեղծում: 8|Տ-ը առաջարկել է 10 սկզբունք, որոնք նախատեսված են վճարահաշվարկային համակարգերի համար, ինչպես նան 4 հիմնական պահանջ ԿԲ-ների համար: ՀՀ–ում ֆինանսական կայունություն ապահովելու նպատակով ԿԲ-ը կիրառելու է այս սկզբունքները իր վճարահաշվարկային համակարգերում: Հաշվարկների Միջազգային բանկ (8Յու քօr |ոէ6ոՅէiօոՅ| Տ6էէ|6ո6ոէ) Հաշվարկների Միջազգային բանկը միջազգային կազմակերպություն է, որը խրախուսում է ԿԲ-ների ն այլ կազմակերպությունների միջն համագործակցությունը դրամային ն ֆինանսական կայունության հասնելու համար: 8|Տ-ը հանդես է գալի որպես՝ միջազգային դրամային ն ֆինանսական համագործակցության ժողով, որտեղ հանդիպում են ԿԲ-ների աշխատակիցները ն փորձագետները, ն որտեղ հնարավորություններ են ստեղծվում տարբեր հանձնաժողովներին աջակցելու համար ԿԲ-նրի բանկ, մատուցելով տարբեր տիպի ֆինանսական ծառայություններ դրամային ն տնտեսական հետազոտությունների կենտրոն, աջակցելով միջազգային ֆինանսական շուկաներիհետազոտմանը ն ազգային դրամավարկային ն ֆինանսական քաղաքականությունների փոխազդեցությանը խնամակալ, հեշտացնելով տարբեր միջազգային համաձայնագրությունների կիրառումը 8|Տ-ը հետնում է արտարժույթի շուկաները, իրականացնում է ֆինանսական շուկաների զարգացման անալիզը ն հսկումը: 8|Տ-ում ստեղծվում են հանձնաժողովներ, որոնք օգնում ն հսկում են տարբեր ֆինանսական ոլորտներ: Վճարահաշվարկային համակարգերի համար ստեղծված հանձնաժողովը զբաղվում է տեղական ն արտասահմանյան վճարահաշվարկային համակարգերի գործունեության կարգավորմամբ: Ներկայումս մի շարք նախաձեռնություններ են արվում ֆինանսական կայունացման նպատակով ֆինանսական ենթակառուցվածքի ամրապնդման միջոցով: 8|Տ-ի կողմից ստեղծված վճարահաշվարկային

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

համակարգերի գծով հանձնաժողովը այս նպատակով մշակել է Համակարգային Նշանակություն ունեցող Վճարահաշվարկային համակարգերի համար առանցքային սկզբունքները: Այս սկզբունքները կրում են խորհրդատվական բնույթ: Դրանք այն առանցքային դրույթներն են, որոնք պետք է լինեն բոլոր Համակարգային Նշանակություն ունեցող Վճարահաշվարկային համակարգերում:

Համակարգային նշանակություն ունեցող վճարային համակարգերի առանցքային սկզբունքներ 1. 2. 3.

4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Համակարգը պետք է ունենա լավ մշակված իրավական հիմք բոլոր համապատասխան իրավահարաբերություններում: Համակարգի կանոնները ն արարողակարգերը պետք է մասնակիցներին հնարավորություն տան հստակ պատկերացնել համակարգի ազդեցությունը յուրաքանչյոր տեսակի ֆինանսական ռիսկի վրա, որը համակարգի մասնակիցները կարող են կրել: Համակարգում պետք է հստակորեն սահմանված լինեն վարկային ն իրացվելիության ռիսկերի կառավարման հստակ կանոնակարգերը, որոնք սահմանում են համակարգի օպերատորի ն մասնակիցների համապատասխան պատասխանատվությունը ն պարունակում են այդ ռիսկերը ղեկավարելու ն զսպելու համապատասխան ստիմուլներ: Համակարգը պետք է ապահովի արագ վերջնահաշվարկ կատարման օրը ` գերադասելի է օրվա մեջ, կամ առնվազն օրվա վերջում: Բազմակողմանի զուտ համակարգը նվազագույնը պետք է ապահովի ամենօրյա վերջնահաշվարկ այն դեպքում, երբ ամենախոշոր հաշվարկային պարտավորությամբ մասնակիցը (զուտ դեբիտորը) անկարող լինի հաշվարկ կատարել: Վերջնահաշվարկի համար օգտագործվող ակտիվները նախապատվելի է, որ լինեն կենտրոնական բանկի նկատմամբ պահանջներ, եթե օգտագործվում են այլ ակտիվներ, դրանք պետք է ունենան չնչին կամ զրոյական վարկային ռիսկ: Համակարգը պետք է ապահովի անվտանգության բարձր աստիճան ն գործառնական հուսալիություն ն պետք է ունենա պահուստային արարողակարգեր օրվա տվյալների մշակումը ժամանակին ավարտելու համար: Համակարգի կողմից առաջարկվող վճարումների իրականացման ձները պետք է պրակտիկ լինեն մասնակիցների ն էֆեկտիվ՝ տնտեսության համար: Համակարգը պետք է ունենա օբյեկտիվ ն հրապարակայնորեն հայտարարված չափանիշներ, որոնք կապահովեն բաց ն արդար մասնակցություն: Համակարգի ղեկավարման արարողակարգերը պետք է լինեն արդյունավետ, հաշվետու ն թափանցիկ:

ԿԲ-ի խնդիրները առանցքային սկզբունքների կիրառման ժամանակ 1. 2. 3. 4.

ԿԲ-ն պետք է հստակ որոշի իր նպատակը ն պետք է հրապարակայնացնի իր դերը ն քաղաքականությունը՝ կապված համակարգային նշանակություն ունեցող վճարային համակարգերի հետ: ԿԲ-ն պետք է ապահովի առանցքային սկզբունքների կիրառումը այն համակարգերում, որոնց նա կառավարում է: ԿԲ-ն պետք է հսկի առանցքային սկզբունքների կիրառումը այն համակարգերում, որոնց նա չի կառավարում, ն պետք է հնարավորություն ունենա հսկում իրականացնելու համար: Առանցքային սկզբունքների միջոցով վճարային համակարգերի անվտանգությունը ն էֆեկտիվությունը ապահովելու ժամանակ ԿԲ-ն պետք է համագործակցի այլ ԿԲ-ների հետ ն ցանկացած այլ համապատասխան ազգային կամ արտասահմանյան հաստատությունների հետ:

2. Ռիսկեր, դրանց ձները ն սահմանափակման միջոցները: Ռիսկը կարելի է բնութագրել որպես սպասվող կամ անսպասելի՝ հանկարծահաս իրավիճակներում ծագող կորուստներ կամ դրանց ծագման հնարավորություն: Այն բնորոշ է ցանկացած ձնի ն կառույցի վճարահաշվարկային համակարգերին: Բանկային յուրաքանչյուր գործառնություն կամ ծառայություն կարող է պարունակել տարբեր տեսակի ռիսկեր: Վճարահաշվարկային համակարգերում առաջացող հիմնական ռիսկերը հնարավոր է բաժանել խմբերի.

ՌԻՍԿԵՐ

Ֆինանսական

Գործառնական

Վարկային

Սխալի

Իրացվելիության

Տեխնիկական

Վաշվարկային

Խարդախության

Բարի համբավի

Վամակարգային Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Իրավական

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ» Նկար 35. Ռիսկերի տեսակները վճարահաշվարկային համակարգերում

Միջազգայնորեն ընդունված է վարկային ռիսկը համարել որպես «մասնակիցներից մեկի կողմից ստանձնած պարտավորությունները չկատարելու հետնանքով մյուսի միջոցների կորստի հնարավորություն»: Այն վերաբերում է այն դեպքերին, երբ գործարքի կողմ հանդիսացող անձը ժամանակին չի ստանում հասանելիք միջոցները ն հայտնի է, որ երբեք չի ստանա դրանք ամբողջությամբ: Երբ անձը ենթակա է հասանելիք միջոցները ամբողջությամբ կորցնելու ռիսկի, այդպիսի վարկային ռիսկերը հաճախակի անվանում են «հիմնական» կամ «կապիտալի ռիսկեր»: Վարկային ռիսկը առկա է բոլոր այն գործառնություններում, որոնց արդյունքը կախված է գործարքի կողմ հանդիսացող մյուս մասնակիցներից: Իրացվելիության ռիսկն իրենից ներկայացնում է «մասնակիցներից մեկի կողմից ստանձնած պարտավորությունները ժամանակին չկատարելու հետնանքով մյուսի միջոցների կորստի հնարավորություն»: Այն ժամանակավոր ռիսկերի տիպիկ ձն է ն վերաբերում է այն դեպքերին, երբ գործարքի կողմ հանդիսացող անձը ուշացումով է ստանում հասանելիք միջոցները: Այս տիպի ռիսկերը առաջանում են, երբ պարտապանը ստանձնած պարտավորության կատարման ժամկետի ավարտին չունի պարտավորությունը կատարելու համար բավարար միջոցներ (իրացվելիություն): Հաճախակի, միջոցների փոխանցման համակարգերում հաշվարկների չնախատեսված ձնով իրականացման պատճառով առաջացող ռիսկերի բնութագրման համար օգտագործվում է «հաշվարկային ռիսկ» տերմինը: Այս տիպի ռիսկերը կարող են պարունակել վարկային ն/կամ իրացվելիության ռիսկի տարրեր՝ կախված իրավիճակից: Կենտրոնական բանկերն իրենց ուշադրությունը բնեռում են ոչ այնքան առանձին (փոխանցումների հետ կապված կամ որոշակի բանկում առաջացող), որքան համակարգային ռիսկերի վրա: Համակարգային ռիսկ հասկացությունը կիրառվում է մեկ բանկում (ֆինանսական կազմակերպությունում) ծագող վարկային կամ իրացվելիության ռիսկերի հետնանքով այլ բանկերում (ֆինանսական կազմակերպություններում) նմանատիպ հիմնախնդիրների առաջացման դեպքում: Այն ծագում է այն դեպքում, երբ որնէ բանկ ի վիճակի չէ իրականացնելու հաշվարկը կամ հաճախորդների կողմից տրված վճարման հանձնարարականները կատարելու դժվարություններ ունի: Նման իրավիճակում համակարգի մնացած մասնակիցները սեփական դիրքերը պաշտպանելու միջոցներ կձեռնարկեն. վերջիններս կհանեն դժվարություններ ունեցողների մոտ դեպոնացված իրենց միջոցները կամ կհրաժարվեն վճարում իրականացնել նրանց անունից: Դժվարություններ ունեցող անձը կարող է հարկադրված, ոչ շահավետ ձնով փոխարկել իր ակտիվները, հետնաբար վնասներ կրել, ն սնանկանալ: Բանկերի միջն գոյություն ունեցող կապերի հետնանքով առաջացող խնդիրները կարող են տարածվել, ն ֆինանսական շուկաների մասնակիցները հարկադրված կլինեն թանկ գներով «կարճ» փողեր ձեռք բերել կամ նվազեցնել իրենց ակտիվների արժեքը: Այդ հիմնախնդիրների տարածման ն չափերի մասին սահմանափակ տեղեկություններ ունենալու դեպքում բանկերը կարող են սահմանափակել հաճախորդներին կամ այլ իրացվելիության դժվարություններ ունեցող բանկերին տրամադրվող վարկավորման չափերը: Այն դեպքերում, երբ բանկը համակարգում առաջացած հիմնախնդիրների կամ իր անվճարունակության պատճառներով ի վիճակի չի լինում կատարել ստանձնած պարտավորությունները, հիմնախնդիրները փոխանցվում են շղթայական ռեակցիայի ձնով, ինչը սպառնում է ներառել ն անգործունակ դարձնել հաշվարկների ամբողջ համակարգը: Արդյունքում, լուրջ հետնանքներ կարող են առաջանալ ամբողջ տնտեսության համար: Սակայն որոշակի պայմաններում նպատակահարմար կլիներ տարբերել «համակարգային վարկային ռիսկը» «համակարգային իրացվելիության ռիսկից»: Համակարգային ռիսկերը հաճախակի նույնացվում են համակարգային ճգնաժամերի հետ, այդ պատճառով էլ մեծ է ֆինանսական համակարգն ընդհանրապես ն վճարահաշվարկային համակարգը մասնավորապես, այդպիսի ռիսկերից պաշտպանելու ձգտումը: Վերջին տարիներին համակարգիչների ն կապի միջոցների կատարելագործման, բանկային նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, ինչպես նան ավտոմատացված գործառնությունների ինտեգրացման հետնանքով բարձրացել է բանկերի կախվածությունը տվյալների էլեկտրոնային մշակման համակարգերի հուսալի աշխատանքից: Բանկային տեխնոլոգիաների բնագավառում տեղի ունեցած այդ առաջընթացին զուգահեռ կտրուկ աճել է նան գործառնական ռիսկերի առաջացման հավանականությունը: Գործառնական ռիսկը իրենից ներկայացնում է «աշխատակիցների սխալ գործողությունների, տեխնիկական անսարքությունների ն խարդախությունների հետնանքով համակարգի մասնակիցների միջոցների կորստի հնարավորություն»: Այս տիպի ռիսկերը առկա են բանկի կողմից իրականացվող բոլոր գործառնություններում, ընդ որում՝ աշխատակիցների սխալ գործողությունների հետնանքով համակարգի մասնակիցների մոտ ծագող ռիսկերը բնութագրվում են որպես «սխալի ռիսկ», իսկ սարքավորումների, ծրագրային ապահովումների, էլեկտրասնուցման մատակարարման ընդհատումների ն այլ տեխնիկական միջոցների աշխատանքի խափանումների հետ կապված ռիսկերը՝ «տեխնիկական ռիսկ»: Տեխնիկական ենթակառուցվածքում տեղի ունեցող խափանումները կարող են ընդհատել վճարումների հոսքերը՝ ստեղծելով կասկածներ (անվստահություն) ն մտավախություն վճարումների վերջնականության վերաբերյալ: Փոխանցվող տեղեկատվությանը միջամտելու դեպքում նույնպես համակարգի մասնակիցների մոտ կարող է առաջանալ միջոցների կորստի հնարավորություն: Այդ տիպի ռիսկերն ընդունված է անվանել «խարդախությունների ռիսկեր» կամ «անվտանգության ռիսկեր»: Աշխատակիցների սխալ գործողությունների ն մասնակիցների կողմից պարտավորությունների կատարման ձախողումների, անկատար բանկային տեխնոլոգիաների, համակարգչային ցանցերում առաջացող հիմնախնդիրների, խարդախությունների ն այլ նմանատիպ երնույթների պատճառով կարող է ձնավորվել բանկի հանդեպ հասարակության բացասական կարծիք, որի հետնանքով նա կարող է միջոցներ կորցնել: Այս տիպի ռիսկերը՝ «բարի համբավի ռիսկերը», կարող են պարտադրել այնպիսի գործողություններ, որոնք բացասաբար կանդրադառնան բանկային համակարգի վերաբերյալ ստեղծված հասարակության կարծիքի վրա: Բարի համբավի ռիսկերը կարող են մեծացնել առաջացած ռիսկերի հավանականության

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

աստիճանը կամ նպաստել այլ տիպի ռիսկերի առաջացմանը: Բարի համբավի ռիսկերը մեծանում են, եթե համակարգերը նորմալ չեն գործում, ն դրա հետնանքով միջոցները ժամանակին չեն ստացվում, ինչը հասարակության բացասական արձագանքի տեղիք է տալիս: Դրանք կշարունակեն մեծանալ, եթե ստեղծված հիմնախնդրի լուծման վերաբերյալ չտրվի համապատասխան տեղեկատվություն: Այսպիսի ռիսկեր կարող են առաջանալ ոչ միայն մեկ բանկում, այլ նան ամբողջ բանկային համակարգում: Գործարքի մասնակից երկրների օրենսդրությունների տարբերության, ոչ հստակ իրավական հիմքերի հետնանքով նույնպես համակարգի մասնակիցների մոտ կարող է միջոցների կորստի հնարավորություն առաջանալ: Ոչ հստակ իրավական հիմքերը կարող են ռիսկերի առաջացման պատճառ դառնալ, քանի որ դրանք ստեղծում են անորոշություններ հավանական վնասների չափը կանխատեսելու ժամանակ: Թույլ իրավական հիմքերով գործող համակարգերում բանկերը կարող են թերագնահատել ռիսկերը ն արդյունքում ենթարկվել ավելի մեծ ռիսկի, քան սպասվում էր: Չնայած վճարահաշվարկային համակարգում հնարավոր ռիսկերի այս բազմազանությանը, իրականում դրանք բավականին փոխկապված են՝ մեկի առաջացումը կարող է նպաստել մյուսների առաջացմանը, ն «այս իրողությունը մնում է անփոփոխ նոր գործիքների ն շուկաների զարգացման պարագայում»:

Ռիսկերի կառավարման քաղաքականությունը: Վճարահաշվարկային համակարգերում առաջացող ռիսկերի վերաբերյալ բանավեճերը, որպես կանոն, առնչվում են միջոցների փոխանցման միջբանկային համակարգերին, որտեղ մի շարք ռիսկեր են կենտրոնացված: Հնարավոր չէ ամբողջությամբ ն հստակ պատկերացնել ռիսկերի տարբեր տեսակները, ինչպես նան հասկանալ դրանց միջն առկա կապը՝ առանց փոխանցումների, դրանց հետ կապված հաշվարկների ն միջնորդների առանձնահատկությունների մանրամասն վերլուծության: Միջոցների փոխանցումը հիմնականում երկու կողմերի միջն կնքված գործարքի արդյունք է: Ցանկացած գործարքի դեպքում փոխանակման մի ճյուղը վճարումն է, մյուսը՝ առաքումը:

Առաքման փուլ

Առաքման միջնորդ Վճարող

Ապրանքներ, ծառայություն, ֆին.ակտիվներ

Վճարման փուլ

Þահառու

Վճարման միջնորդ Կանխիկ, անկանխիկ

Նկար 36. Միջոցների փոխանցման իրականացվող արարողակարգը

• • •

Յուրաքանչյուր փոխանակում ներառում է կողմերի ն դրանց միջնորդների ռիսկեր: Կողմերը հիմնականում առնչվում են ռիսկերի երկու տարատեսակների հետ՝ վարկային ն իրացվելիության: Անհրաժեշտ է հստակ տարբերակել վարկային ն իրացվելիության ռիսկերը: Վարկային ռիսկը ուղղակի կապված է միջոցների կորստի հնարավորության հետ, իսկ իրացվելիության ռիսկը՝ դրամական հոսքի կարճաժամկետ ընդհատման հետ: Կան ռիսկերի առաջացման երեք հնարավոր աղբյուրներ. գործարքի կնքման ն դրա հետ կապված յուրաքանչյուր փուլի սկզբի միջն ընկած ժամանակահատվածների տարբերությունը (ժամանակային լագը) վճարման ն առաքման փուլերի ավարտի միջն առկա ժամանակային լագը (ոչ միաժամանակային հաշվարկ), որը կախված է միջնորդների թվաքանակից հաշվարկների չկատարումը հաշվարկային միջնորդի ձախողման պատճառով: Դրանք վճարահաշվարկային համակարգերում առաջացող ռիսկերի հիմնական աղբյուրներն են, սակայն անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան այլ գործոններ: Դրանցից են՝ պայմանական վճարումների կատարումը ն վճարողի կամ բանկերի հնարավորությունը չեղյալ համարելու (հետ կանչելու) վճարման կամ առաքման հանձնարարականները մինչն դրանց կատարումը: Երբ փոխանակման հետ կապված հաշվարկները միաժամանակ չեն իրականացվում, ստանձնած պարտավորությունները առաջինը կատարած կողմը կարող է ռիսկի ենթարկվել, եթե մյուսը չկատարի իր պարտավորությունները: Այս դեպքում պարտավորությունները կատարած կողմը կարող է չստանալ կամ մասնակի ստանալ կնքված գործարքով իրեն հասանելիքը ն դրա արդյունքում վնասներ կրել: Գործարքի մասնակիցների համար շատ կարնոր է միջոցների փոխանցման վերջնականության ապահովումը: Միայն այն դեպքերում, երբ միջոցների փոխանցումները վերջնական են կատարվել, ստացող

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

• • • •

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

կողմը կարող է ազատ տնօրինել ստացված միջոցները: Վերջնական են համարվում միջոցների այն փոխանցումները, որոնք անվերադարձելի են ն առանց պայմանի: Ռիսկերի կառավարման քաղաքականությունը իրենից ներկայացնում է միջոցառումների ամբողջություն՝ ուղղված վնասների առաջացման վտանգի բացահայտմանը, հնարավոր կորուստների հաղթահարմանը ն բացահայտված վնասների ազդեցության առավելագույն նվազեցմանը: Պետք է հաշվի առնել, որ ռիսկերի նվազեցմանն ուղղված միջոցառումները կարող են բացասաբար անդրադառնալ համակարգի աշխատանքի արդյունավետության վրա: Այդ իսկ պատճառով վճարահաշվարկային համակարգի կատարելագործման ընթացքում անհրաժեշտ է «գտնել այդ երկու հակադիր նպատակների լավագույն ն ճիշտ զուգակցումը»: Առնտրային բանկերի համար ռիսկերի կառավարումը շահույթ ստանալու նպատակով գիտակցաբար ռիսկի դիմելն է: Դա նախատեսում է հնարավոր ռիսկի ն շահույթի ստացման հնարավորության միջն օբյեկտիվորեն հիմնավորված որոշման ընդունում, որով կսահմանվեն տարբեր ֆինանսական գործիքների օգտագործմամբ առավելագույն եկամտի ստացման հնարավորություններ՝ առաջացող ռիսկերի հետ հավասարակշռված ն վերջիններիս համար նախապես սահմանված սահմանաչափերի (լիմիտների) սահմաններում: Համարյա բոլոր երկրներում ազգային վճարահաշվարկային համակարգերի զարգացումը պայմանավորված է կառավարման գործընթացի բարելավմամբ: Վճարահաշվարկային համակարգերում կատարվող բոլոր փոփոխությունները նպատակաուղղված են համակարգերում ռիսկերի առաջացման հավանականության նվազեցմանը: Ռիսկերի կառավարումը պահանջում է շատ միջոցներ ներդնել գործունեության այն ոլորտներում, որտեղ ռիսկի աստիճանը ամենաբարձրն է: Այս իմաստով, ուշադրության են արժանի՝ խոշոր վճարումների միջբանկային, ինչպես նան արտարժույթով ն արժեթղթերով գործարքների հետ կապված համակարգերը: Ռիսկերի կառավարման գործընթացը բաղկացած է 4 հիմնական բաղադրիչներից: Դրանք են՝ գործառնությունների վերլուծությունը ռիսկերը նվազեցնելու, սահմանափակելու, կանխելու ն դրանցից պաշտպանվելու միջոցները ռիսկերի բացահայտումը ն դրանց գնահատումը ռիսկերի վերահսկումը: Գործառնությունների վերլուծությունը ռիսկերի կառավարման ուղղությամբ իրականացվող առաջին քայլն է: Գործառնությունների վերլուծությունը թույլ է տալիս բացահայտել այն հնարավոր իրավիճակները, որ կարող են ռիսկեր պարունակել: Վճարահաշվարկային համակարգերում ռիսկերը վերլուծելիս հաճախակի ուսումնասիրվում է, թե այս կամ այն գործոնը անցանկալի ինչ ազդեցություն կարող է ունենալ համակարգի վրա: Այդ առումով ժամանակային լագը վերլուծման ժամանակ կիրառվող հիմնական հասկացությունն է, սակայն վերլուծություններ կատարելիս պետք է հաշվի առնել նան այլ գործոններ: Օրինակ, փոխանցումների ժամանակ վարկային ռիսկի ենթակա անձինք երբեմն իրացվելիության չբավարարող մասով միջոցներ են փոխառում մյուսներից, կամ, որոշ դեպքերում, համակարգերը հնարավորություն են տալիս պայմանական վճարումներ իրականացնել, կամ մինչն վճարման/առաքման հանձնարարականների կատարումը չեղյալ համարել դրանք: Այս ամենը սերտորեն կապված է «վճարման վերջնականություն» հասկացության հետ: Համակարգերում բացահայտվող ռիսկերը, ինչպես նան դրանց հետնանքով առաջացող վնասների ճիշտ բաշխումը վճարահաշվարկային համակարգերի մասնակիցների միջն կախված են նան գործող իրավական դաշտից, որով կարգավորվում են փոխանցման կողմերի իրավունքները ն պարտավորությունները: Միջազգային փոխանցումների կատարման ընթացքում կողմերի միջն հակասությունները հիմնականում առաջանում են երկրների օրենսդրությունների տարբերություններից: Այդ թերությունները կարող են ռիսկի առաջացման ն մասնակիցների կողմից հնարավոր վնասների ենթարկման աստիճանի ոչ ճիշտ ընկալման պատճառ դառնալ: Արդյունքում, իրականում առաջացող ռիսկերը կարող են սպասվածից բավականին բարձր լինել: Գործառնությունները վերլուծելիս կարնոր է նան ճշգրիտ տեղեկություններ ունենալ փոխանակման գործընթացում ներգրավված կողմերի ն միջնորդների ֆինանսական վիճակի մասին, ինչին ոչ միշտ է, որ հնարավոր է իրազեկ լինել ամբողջությամբ: Ռիսկերի կանխումը: Տեսության մեջ որպես ռիսկերի կանխման ուղի է նշվում վճարումների անմիջապես ն անվերադարձելի կատարումը, ինչը հնարավոր է իրականացնել, եթե հաշվարկները կատարվում են կենտրոնական բանկերի՝ իրական ժամանակում գործող համախառն հաշվարկների համակարգերի (Բ1ՕՏ) միջոցով: Այդպիսի համակարգերի հաշվարկային գործակալ լինելու դեպքում կենտրոնական բանկերը պետք է իրավունք ունենան մերժելու կամ հերթի դնելու ուղարկողների այն վճարումները, որոնք չունեն համապատասխան դրամական ծածկույթ: Արդյունքում համակարգում մնում են երկու տիպի ռիսկեր՝ վարկային ն իրացվելիության: Կենտրոնական բանկը չի կարող հանդիսանալ վարկային ռիսկերի աղբյուր, քանի որ չի կարող անվճարունակ լինել: Ավելին, կենտրոնական բանկը չի կարող իրացվելիության ռիսկի առաջացման պատճառ դառնալ, քանի որ կենտրոնական բանկերն ունեն դրամական միջոցներ թողարկելու իրավասություններ: Կենտրոնական բանկերի միջոցները իդեալական համապատասխանում են առանց ռիսկի հաշվարկների կատարման միջոցի ֆունկցիային, ն բազմաթիվ վճարահաշվարկային համակարգերում միջբանկային հաշվարկները կատարվում են կենտրոնական բանկերում ունեցած հաշիվներով: Կենտրոնական բանկը կարող է համակարգերից վերացնել իրացվելիության ռիսկը՝ իրացվելիության հիմնախնդիրների առաջացման դեպքում օգնելով բանկերին՝ առանց սահմանափակումների հաշվի մնացորդը գերազանցող չափով գումարներ տրամադրելով (օվերդրաֆտներ տրամադրել): Սակայն, առանց համապատասխան գրավի ապահովման, ռիսկը ուղղակի կտեղափոխվի կենտրոնական բանկի վրա:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ ռիսկերի կանխմանը ուղղված միջոցառումների ընթացքում ռիսկերը կարող են գերագնահատվել ն արդյունքում բացասաբար անդրադառնալ գործերի վարման վրա: Ռիսկերի նվազեցումը: Ռիսկերի կառավարման գործընթացի երկրորդ քայլը կապված է ռիսկերից առաջացող հնարավոր կորուստների առավելագույն կրճատման հետ: Ռիսկերի նվազեցման աշխատանքները իրականացվում են կազմակերպչական ն տեխնոլոգիական փոփոխությունների շնորհիվ: Վճարման մեխանիզմների բազմազանությունը ժամանակակից տնտեսությունում նպաստում է ռիսկերի նվազեցման առանձնացված մոտեցումներին: Ուշադրության կենտրոնում են հաշվարկների իրականացման համակարգերը, որտեղ ռիսկերը կենտրոնացվում են ն ակնհայտ են դառնում համակարգային ընդհատումները ն վնասների առաջացման աղբյուրները: Ռիսկերի նվազեցման համար անհրաժեշտ է. մասնակիցների համար ստեղծել իրենց կողմից վճարված միջոցների շարժին հետնելու հնարավորություն՝ «դիտարկում» կամ «մոնիտորինգ» (կենտրոնացված կամ ապակենտրոնացված) հնարավորության սահմաններում կրճատել գործարքների հետ կապված ժամանակային լագերը փորձել իրականացնել ռիսկերի բաշխում, այդ թվում՝ ռիսկը տեղափոխելով այլ մասնակիցների վրա, որոնց մոտ ամենալավ վերահսկման մեխանիզմներն են գործում ներդնել գրավի ապահովման մեխանիզմներ նվազեցնել «ոչ ապահովված» վարկերի ավտոմատ տրամադրումը ներդնել մեկ կողմի պարտավորությունների չկատարման հետնանքով մյուս կողմի վրա ազդեցության սահմանափակման մեխանիզմներ մշակել մասնակիցների համար անհրաժեշտ պահանջներ՝ ռիսկերի վերահսկման աշխատանքները խթանելու համար նվազեցնել իրավական դաշտի հետ կապված անորոշությունները, որոնք կարող են ազդել հաշվարկների իրականացման ընթացակարգի վրա մշակել արտակարգ իրավիճակների առաջացման դեպքում գործողությունների իրականացման պլան ստեղծել մարմին, որը կերաշխավորի հաշվարկների իրականացումը համակարգային հիմնախնդիրների առաջացման դեպքում ֆինանսական ռիսկերի նվազեցման նպատակով կիրառել զուտ հաշվարկների իրականացման մեխանիզմը, որը կարող է մինչն 609 նվազեցնել ֆինանսական ռիսկի ենթարկվելու հավանականությունը: Սխալների ռիսկի նվազեցումը: Համակարգերում աշխատակիցների սխալները նվազեցնելու նպատակով կիրառում են տվյալների մուտքագրման երկակի վերահսկման մեխանիզմի համակարգը, սխալները բացահայտելու, մեղավորներին պատժելու ն աշխատակիցների աշխատանքները վերահսկելու ընթացակարգեր: Ավտոմատացված վճարահաշվարկային համակարգերի հետ կապված գործունեության ընթացքում հնարավորինս տարանջատում են պարտականությունները վճարային գործարքներում: Պետք է հաշվի առնել նան այն հանգամանքը, որ վճարող բանկերի կողմից սխալ լրացված վճարման փաստաթղթերի կատարման մերժումը ձգձգում է վճարումները, իսկ նույն սխալներով վճարման հանձնարարականների ներկայացումը կշարունակի ձգձգել վճարումների կատարումը՝ մեծացնելով ռիսկը ն ծանրաբեռնելով միջբանկային համակարգչային ցանցը: Տեխնիկական ռիսկի նվազեցումը: Կենտրոնական բանկը ն առնտրային բանկերը պետք է առանձնակի ուշադրություն դարձնեն այս հիմնախնդրին՝ ձեռնարկելով տեխնիկական ռիսկերը վերացնելու կամ նվազեցնելու հատուկ միջոցներ: Այդ նպատակով կիրառում են՝ ծրագրային ապահովման տեստավորում, ռեզերվային սերվերների ստեղծում, անխափան սնուցման աղբյուրների օգտագործում ն այլն: Խարդախությունների ռիսկի նվազեցումը: Խարդախությունների ռիսկերը նվազագույնի են հասցվում հիմնականում հաշվարկների տնողության նվազեցմամբ, ավտոմատացված տեխնոլոգիաների ներդրմամբ, անձնակազմի ռոտացիայի ապահովմամբ, հատուկ ն հստակ կանոնների ներդրմամբ, էլեկտրոնային փաստաթղթերի կիրառման դեպքում՝ էլեկտրոնային ստորագրությամբ, ծածկագրմամբ, մասնակիցների մուտքի իրավունքների սահմանափակմամբ, երկակի վերահսկմամբ, գաղտնաբառերի օգտագործմամբ: Վճարային քարտերով գործառնությունների ռիսկերը կարելի է նվազեցնել անձը նույնականացնող անձնական համարի, լուսանկարի, գողացված, կորցրած քարտերը շրջանառությունից հանելու համար «կասեցման ցուցակների» ներդրմամբ, քարտում գրանցվող նվազագույն թույլատրելի գումարի պակասեցմամբ, պաշտպանման այլ մեխանիզմների կիրառմամբ: Տվյալների բազաների կոդավորումը նույնպես նվազեցնում է խարդախությունների ռիսկը: Ռիսկերի սահմանափակումը: Ռիսկերի սահմանափակման միջոցներից է ռիսկերի սահմանաչափերի սահմանումը, ինչը պետք է հաշվի առնվի յուրաքանչյուր գործարք կատարելիս: Բանկը պետք է սահմանի ն կիրառի որոշակի սահմանաչափեր՝ համապատասխան չափանիշների կամ ընթացակարգերի համաձայն: Այդ սահմանափակումները պետք է ծառայեն որպես ռիսկերի կարգավորման արդյունավետ գործիք: Բանկի ղեկավարությունը պետք է որոշի ռիսկի թույլատրելի սահմանը՝ գնահատելով, թե դրանց հետնանքով առաջացած հիմնախնդիրը լուծելիս ինչպիսի վնասներ կկրի բանկը: Այդ սահմանված չափի հետ պետք է պարբերաբար համեմատվի գնահատվող ռիսկի մեծությունը ն որոշվի՝ արդյոք պետք է որոշակի գործողություններ իրականացնել դրանք զսպելու համար, թե՝ ոչ: Ռիսկերի բաշխումը: Ռիսկերը կարող են մասնակի փոխանցվել մյուս մասնակիցներին: Շատ կարնոր է որոշել, թե ինչպես բաշխել բանկերի միջն չվճարումների հետ կապված կորուստների ծածկումը: Ըստ վճարահաշվարկային համակարգի գործող մեխանիզմների, սկզբունքորեն հնարավոր է ուղղակի վերաբաշխել ռիսկը մասնակիցների միջն: Ոչ միաժամանակային փոխանակման կամ որոշակի փոխառմամբ միաժամանակային փոխանակումների ժամանակ միջնորդը կարող է որոշ դեպքերում ուղղակի իր վրա վերցնել առաջացող վնասների մի մասը: Ռիսկերի նվազեցումը կկատարվի այն չափով, որքանով նա

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

կերաշխավորի փոխառությամբ օգնել մասնակիցներին: Այն դեպքերում, երբ փոխատուն փոխառության դիմաց գրավ է վերցնում, ռիսկը կրկին կրում է փոխառուն: Վնասները կարելի է նվազեցնել նույնիսկ հաշվարկային միջնորդ ընտրելու ժամանակ: Օրինակ, կողմերը նվազագույնի կհասցնեն վարկային ռիսկը՝ կենտրոնական բանկին ընտրելով որպես միջոցների փոխանցման միջնորդ: Ռիսկերից պաշտպանումը: Ֆինանսական ռիսկերից պաշտպանվելու ձներից է գործառնությունների կատարումը միայն համապատասխան գրավի լիարժեք ապահովման առկայության դեպքում: Սակայն այս դեպքերում անհրաժեշտ է իրականացնել գրավի ապահովման երաշխավորված փոխանցման մեխանիզմների ստեղծման ն ներդրման աշխատանքներ: Տեխնիկական ռիսկերից պաշտպանվելու համար կատարվում են տեխնիկական սարքավորումների ն ծրագրային ապահովման պարբերաբար ստուգում ն վերահսկում, տվյալների պահուստային պատճենում պահուստային սարքավորումների վրա, անխափան էլեկտրասնուցման ապահովման համար համապատասխան պահուստային էլեկտրասնուցման աղբյուրների ներդրում, արտակարգ իրավիճակներում գործողությունների պլանի մշակում ն այլն: Ռիսկերի բացահայտումը ն դրանց գնահատումը: Ռիսկերի գնահատումը բացահայտված ռիսկերի մակարդակի որոշումն է, իսկ դրա անհնարինության դեպքում՝ ռիսկերի ավելացման հնարավորության որոշումն է: Ռիսկերի գնահատումը հիմնվում է ընդհանուր գնահատման չափանիշների վրա: Ռիսկի գնահատումը ոչ միշտ է որոշվում թվային արժեքով. երբեմն տրվում է ռիսկի աստիճանի համեմատական գնահատական: Ռիսկի ենթարկվելու չափը հավասար է ընդհանուր փոխանցվող գումարին ն հնարավոր է սահմանել վճարման հանձնարարականի ներկայացումից մինչն վճարման հետ կապված հաշվարկի վերջնական իրականացումը ն միջոցների տրամադրումը շահառուին: Դա նշանակում է, որ ռիսկը երկարաձգվում է հաշվարկային պարբերաշրջանի ամբողջ տնողության ընթացքում, ն այդ ժամանակահատվածում միջոցները մնում են ռիսկային: Իսկ սա միաժամանակ նշանակում է, որ ռիսկերի մեծությունների հանրագումարը փոփոխվում է հաշվարկային պարբերաշրջանի տնողությունից կախված: Ռիսկերի ճիշտ ն ժամանակին գնահատումը ռիսկերի կառավարման հիմնական բաղադրիչներից է: Բանկի կողմից կիրառվող ռիսկի գնահատման մեխանիզմի արդյունավետությունը կախված է ռիսկի մակարդակից ն դրա բարդությունից: Բանկը պետք է պարբերաբար ստուգի օգտագործվող գնահատման մեխանիզմի ամբողջությունը ն աշխատունակությունը: Ռիսկի գնահատման համակարգում հաշվի է առնվում ռիսկերի հանրագումարը ն ռիսկերի զարգացման միտումը: Ռիսկերի զարգացման միտումը ցույց է տալիս ռիսկերի ենթարկման աստիճանի հնարավոր փոփոխությունները որոշակի ժամանակահատվածում (նվազեցում, կայուն մակարդակ կամ մեծացում): Ռիսկերի վերահսկումը: Որպեսզի ռիսկերը կառավարելի լինեն, անհրաժեշտ է մշտապես հետնել ն սահմանված մակարդակը գերազանցելու դեպքում համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել: Բանկերը պետք է անեն ամեն ինչ՝ ռիսկերի մասին հնարավորին չափ հաճախակի, ճշգրիտ, ամբողջական ն անկողմնակալ տեղեկություններ ստանալու համար: Ռիսկերի արդյունավետ կառավարում իրականացվում է միայն այն ժամանակ, երբ բանկը բավականաչափ տեղեկացված է դրանց մասին: Լավ մշակված «դիտարկման» համակարգը հնարավորություն է տալիս բանկին վերահսկել ն կանոնակարգել իր ամբողջ գործունեությունը:

3. Վճարային համակարգերի տիպերը Ժամանակակից վճարային համակարգերի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ դրանց գործունեության պարզության տակ թաքնված են վճարումների իրականացման բազմաբնույթ ն բարդ մեխանիզմներ, որոնք տարբերվում են ըստ երկրների ն տարածաշրջանների: Այդ վճարային համակարգերը դասակարգում են 5 հիմնական տիպերի: / տիպի վճարային համակարգ - այս դեպքում ստացող բանկը կարող է ստանալ վճարման փաստաթուղթը միայն կենտրոնական բանկում վճարում կատարվելուց հետո:

Վճարողի բանկ

Շահառուի բանկ

1.

3. 2.

Հաշվարկային բանկ

1 տիպի վճարային համակարգ - այս դեպքում վճարող բանկը ստացող բանկին է ուղարկում վճարման փաստաթուղթը ն միաժամանակ կենտրոնական բանկ է ուղարկում վճարման փաստաթղթի գծով վճարում իրականացնելու հանձնարարականը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Վճարողի բանկ

Շահառուի բանկ

1.

3. 2.

Հաշվարկային բանկ

Լ տիպի վճարային համակարգ - այս դեպքում վճարող բանկը վճարման փաստաթուղթը պահում է իր մոտ ն այդ փաստաթղթի տվյալները ուղարկում է կենտրոնական բանկ: Կենտրոնական բանկը վճարողի հաշվում բավարար միջոցների առկայության դեպքում իրականացնում է վճարումը ստացող բանկի հաշվին ն այդ մասին տեղյակ է պահում վճարող բանկին: Այդ ամենից հետո վճարող բանկը վճարման փաստաթուղթը ուղարկում է ստացող բանկին, որն արդեն կարող է վստահ լինել վճարման ավարտվածության վերաբերյալ: 4.

Վճարողի բանկ

1.

Շահառուի բանկ

3. 2.

Հաշվարկային բանկ

Y տիպի վճարային համակարգ - այս դեպքում վճարման փաստաթղթերը նախ ուղարկվում են հաշվարկային պալատ: Փոխադարձ մարումներից հետո հաշվարկային պալատը արդյունքների մասին տեղեկացնում է կենտրոնական բանկին, որն իրականացնում է վերջնական վճարումը: Հաշվարկային պալատը վճարումը համարում է ավարտված ն այդ մասին տեղյակ է պահում ստացող բանկին միայն կենտրոնական բանկի կողմից վճարման իրականացման մասին տեղեկացվելուց հետո: Վճարողի բանկ

Շահառուի բանկ

1.

4. Պրոցեսինգային կենտրոն/քլիրինգային պալատ

2.

3. Հաշվարկային բանկ

Ս տիպի վճարային համակարգ - այս դեպքում ստացող բանկը կարող է ստանալ վճարման փաստաթուղթը երկու տարբեր օղակներում վճարում կատարվելուց հետո: Վճարողի բանկ

Շահառուի բանկ

1.

4. 2.

3.

Հաշվարկային բանկ Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Առանցքային սկզբունքների էությունը ն նպատակը: Առանցքային սկզբունքների կիրառման բնագավառները: Նկարագրեք կենտրոնական բանկերի խնդիրները առանցքային սկզբունքների կիրառման ժամանակ: Ներկայացնել ռիսկերի տեսակները: Բացատրել Ֆինանսական ն գործառնական ռիսկերի միջն փոխկապակցվացությունը: Բերել «բարի համբավի» ռիսկի օրինակներ: Տալ վարկային, իրացվելիության, հաշվարկային ն հաակարգային ռիսկերի սահմանումները: Ռիսկերի կառավարման քաղաքականությունը՝ որպես անհրաժեշտ ն կարնոր տարր վճարահաշվարկային համակարգերում Տալ «ռիսկերի կառավարման քաղաքականություն» հասկացողության սահմանումը: Բնութագրել ռիսկերի կառավարման գործընթացի 4 հիմնական բաղադրիչներ: Ներկայացնել ռիսկերի նվազեցման միջոցառումներն ըստ յուրաքանչյուր տեսակի: Պատկերել վճարային համակարգերի հիմնական տիպերը ն բնութագրել դրանք:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈԻԽ 17. ՀՀ ԿԲ-ԻՆ ՊԱՏԿԱՆՈՂ ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

• • • • • •

Թեմայի նպատակն է` նկարագրել ՀՀ կենտրոնական բանկին պատկանող վճարահաշվարկային համակարգերը՝ թղթային եղանակով համախառն հաշվարկների, քլիրինգային (զուտ) հաշվարկների, էլեկտրոնային վճարումների համակարգ ն դրանց գործունեության արարողակարգերը: Առանձին նկարագրվելու է նան էլեկտրոնային վճարումների համակարգում կիրառվող հաղորդագրությունների տեսակներ (ֆորմատներ) ն դրանց կառուցման սկզբունքները: Դասախոսության ընթացքում առանձին ներկայացվելու են ՀՀ կենտրոնական բանկին պատկանող վճարային համակարգերի միջոցով կատարված փոխանցումների ծավալը ն քանակը, ինչպես նան մի շարք այլ վիճակագրական տվյալները: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ И բնութագրել ՀՀ ԿԲ գործող համախառն ն զուտ վճարահաշվարկային համակարգերը պատկերել թղթային եղանակով հաշվարկների համախառն համակարգի գործունեության սխեման պատկերել հաշվարկների քլիրինգային համակարգի գործունեության սխեման: պատկերել էլեկտրոնային վճարումների համակարգի գործունեության սխեման նկարագրել էՎՀ-ում կիրառվող հաղորդագրության տեսակները, հաղորդագրություններում օգտագործվող դաշտերը, դրանց կառուցման եղանակը ն լրացման կանոնները Բնութագրել ՀՀ կենտրոնական բանկի դերը վճարային համակարգերում:

16.1. Թղթային եղանակով հաշվարկների համախառն համակարգ Այս համակարգը հանդիսանում է ռեալ ժամանակում համախառն հաշվարկների համակարգ: Վճարումները նախաձեռնվում են թղթային եղանակով ն հաշվարկը կատարվում է նույն օրը, այն վերջնական է ն անվերադարձ: Նշված համակարգով իրականացվում են վճարման հանձնարարականներով, չեկերով, պահանջագրերով փոխանցումներ, պետական արժեթղթերի հետ կապված փոխանցումներ, այլ փոխանցումներ: Համակարգի մասնակիցներ են հանդիսանում Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բոլոր բանկերը (31 բանկ), Գանձապետարանը ն ՀՀ կենտրոնական բանկի ոչ-բանկ հաճախորդները, իսկ հաշվարկներն իրականացվում են կենտրոնական բանկում ՀՀ առնտրային բանկերի թղթակցային ն կենտրոնական բանկի մյուս հաճախորդների հաշիվներով: ա) Համակարգի աշխատանքը. ՀՀ կենտրոնական բանկի համախառն հաշվարկների թղթային համակարգը գործում է ժամը 9.30-ից մինչն 17.00-ը: Ընդ որում վճարային փաստաթղթերը հաճախորդների կողմից ներկայացվում են ՀՀ կենտրոնական բանկ ժամը 9.30-ից մինչն 14.30-ը, իսկ հաշվարկների իրականացումը ն վճարային փաստաթղթերի մշակումը տնում է մինչն ժամը 17.00-ը: Հաշվարկը կատարվում է կենտրոնական բանկի «Գործառնական օր» համակարգում՝ դեբետագրելով վճարողի ն կրեդիտագրելով ստացողի հաշիվները, ընդ որում, եթե վճարողի հաշվի վրա բավարար միջոցներ չկան, ապա վճարը մերժվում է ն օվերդրաֆտ չի տրամադրվում: Վճարումների իրականացման նախապատվելիությունը որոշում է վճարը նախաձեռնողը: Բանկային օրվա վերջում այն հաճախորդներին, որոնց հաշիվների վրա տեղի է ունեցել միջոցների շարժ, տրվում են քաղվածքներ այդ հաշիվներից: Այն բանկերը, որոնք միացած են միջբանկային համակարգչային ցանցին, օրական երեք անգամ՝ ըստ սահմանված ժամերի, կարող են տեղեկություններ ստանալ այդ պահին իրենց հաշվի մնացորդների մասին: Համախառն հաշվարկների թղթային համակարգի մասնակիցների իրավունքներն ու պարտականությունները սահմանվում են ՀՀ կենտրոնական բանկի հետ փոխադարձ թղթակցային պայմանագրերով, միջբանկային համաձայնագրերով, կենտրոնական բանկի նորմատիվ ակտերով, «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքով ն ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքով: բ) Գնային քաղաքականությունը. ՀՀ կենտրոնական բանկի համախառն հաշվարկների թղթային համակարգով փոխանցումների իրականացման գործող սակագները սահմանվել են կենտրոնական բանկի կողմից 1998թ.-ի մարտի 1-ից: Թղթային փոխանցումը «Գործառնական օր» համակարգում իրականացնելիս ավտոմատ կերպով գանձվում է նան վերջինիս սակագինը՝ 1200 ՀՀ դրամի չափով փոխանցման նախաձեռնողի (օriցiոՅէօr) հաշվից (չեկերից բացի այլ դեբետային փոխանցումների դեպքում նան ստացողի հաշվից՝ 500 ՀՀ դրամի չափով): Սակագների գանձումից ազատվում են ՀՀ կենտրոնական բանկին ն ՀՀ Գանձապետարանին ուղղված վճարումները: գ) Ռիսկերի կառավարման քաղաքականություն. Ներկայումս ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից աշխատանքներ են տարվում վճարային համակարգում առաջացող ռիսկերի, այդ թվում նան՝ գործառնական ռիսկերի արդյունավետ կառավարման ուղղությամբ, մասնավորապես մշակվել են պահանջներ, որոնց պետք է բավարարեն համակարգի բոլոր մասնակիցները:

16.2. Հաշվարկների քլիրինգային համակարգ Քլիրինգային համակարգը սկսել է գործել 1994թ. ն տնօրինվում է ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից: Քլիրինգային համակարգը թղթային համակարգ է (վճարումները ներկայացվում են թղթային փաթեթով), որի հաշվարկներն իրականացվում են բազմակողմանի զուտացման սկզբունքով (ոս|էi|Յէ6rՅ|) ն վերջնական վճարը կատարվում է զուտ արդյունքների չափով՝ յուրաքանչյուր քլիրինգային սեանսից հետո: Քլիրինգային համակարգով իրականացվում են կրեդիտային փոխանցումներ ն ակցեպտ պահանջող դեբետային փոխանցումներ:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Քլիրինգային համակարգի մասնակիցներ են հանդիսանում Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկում թղթակցային հաշիվներ ունեցող Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բոլոր բանկերը ն ՀՀ Գանձապետարանը: ա) Համակարգի աշխատանքը. ՀՀ կենտրոնական բանկում քլիրինգային վճարումներն իրականացվում են սեանսներով, մասնավորապես՝ ներկայումս գործում է քլիրինգային երկու սեանս: Քլիրինգային վճարումներ նախաձեռնող մասնակիցը յուրաքանչյուր մասնակցին ուղղված վճարումները նույն քլիրինգային սեանսի ընթացքում կարող է ներկայացնել առավելագույնը երկու փաթեթով: Քլիրինգային համակարգով փոխանցումներ նախաձեռնող կողմերը սահմանված ժամանակահատվածներում (սեանսի ժամը 13.30-14.00) կենտրոնական բանկի քլիրինգային կենտրոն են ներկայացնում քլիրինգային փաթեթները ն դրանց կից ներկայացնում են նան յուրաքանչյուր բանկին հասցեագրված վճարումների ամփոփ գումարները (ըստ փաթեթների) թղթային եղանակով ն մագնիսական կրիչներով: Քլիրինգային փաթեթների ընդունման ն համակարգ մուտքագրման փուլի ավարտից հետո համակարգի մասնակիցների կենտրոնական բանկում թղթակցային հաշիվների տվյալ պահի մնացորդների մասին տվյալները «Գործառնական օր» համակարգից փոխանցվում են քլիրինգային համակարգ: Թղթակցային հաշիվների մնացորդների ն ներկայացված փաթեթների հիման վրա իրականացվում է նետինգը ն դրա արդյունքների հիման վրա կատարվում է վերջնահաշվարկ: Եթե վճարը նախաձեռնողի միջոցները (հաշվի մնացորդը ն նրան ուղղված վճարումները) չեն բավականացնում վճարը կատարելու համար, ապա օվերդրաֆտ չի տրամադրվում ն չբավարարող մասով փաթեթները մերժվում են, ընդ որում փաթեթի մասնակի վճարում չի կատարվում՝ չվճարված փաթեթը ետ է վերադարձվում ամբողջությամբ: Զուտ հաշվարկների արդյունքում ձնավորված թղթակցային հաշիվների վերջնական մնացորդներն անմիջապես փոխանցվում են «Գործառնական օր» համակարգ, իսկ քլիրինգային սեանսի ավարտից հետո բանկերին տրամադրվում են քաղվածքներ քլիրինգի արդյունքների վերաբերյալ ն քլիրինգային փաթեթները: բ) Գնային քաղաքականությունը. ՀՀ կենտրոնական բանկի քլիրինգային համակարգով փոխանցումների իրականացման համար վճարը նախաձեռնողից (օriցiոՅէօr) յուրաքանչյուր վճարված փաթեթի համար գանձվում է 1200 ՀՀ դրամ: Ընդ որում սակագների գանձումը տեղի է ունենում «Գործառնական օր» համակարգում: Սակագների գանձումից ազատվում են ՀՀ կենտրոնական բանկին ն ՀՀ Գանձապետարանին ուղղված փաթեթները:

16.3. Էլեկտրոնային վճարումների համակարգ ա) Հիմնական դրույթներ. Նպատակ ունենալով զարգացնել Հայաստանի վճարահաշվարկային համակարգը, ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից 1996թ. սկսվել են ՀՀ տարածքում գործող բանկերում ն նրանց բաժանմունքներում Շ8ՃN6է միջբանկային համակարգչային ցանցի ներդրման աշխատանքները ն զուգահեռ՝ էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ստեղծման աշխատանքները: 1996թ. սկսվել է էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ներդրումը ՀՀ տարածքում գործող բանկերում: էլեկտրոնային վճարումների համակարգը աշխատում է ռեալ ժամանակում համախառն հաշվարկների իրականացման ռեժիմով (Բ1ՕՏ)՝ հաշվարկներն իրականացնելով ՀՀ կենտրոնական բանկում թղթակցային հաշիվներով: Համակարգը չունի փոխանցումների իրականացման գումարային սահմանափակումներ: բ) Օրենսդրական դաշտը, կարգավորումը ն քաղաքականությունը. էլեկտրոնային վճարումների համակարգի գործունեությունը կարգավորվում է միջբանկային համաձայնագրով, որով հաստատվում են համակարգում կիրառվող պաշտպանական մեխանիզմները, համակարգի արարողակարգերը, անվտանգության պահանջները, վեճերի լուծման կարգը ն երկկողմանի պայմանագրերով, որոնցով սահմանվում են մի կողմից՝ Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի որպես Շ8ՃN6է միջբանկային համակարգչային ցանցի ն էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ներդրողի ու սպասարկողի ն մյուս կողմից՝ բանկերի ն Գանձապետարանի որպես օգտագործողների իրավունքները, պարտավորությունները ն պատասխանատվությունները: գ) Մասնակիցները. ՀՀ կենտրոնական բանկը հանդիսանում է էլեկտրոնային վճարումների համակարգի սեփականատերը, վերահսկող ն կարգավորող մարմինը: Համակարգի անդամ կարող է դառնալ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող յուրաքանչյուր բանկ: Համակարգի անդամ դառնալու համար բանկը պարտադիր պետք է միացված լինի Շ8ՃN6է միջբանկային համակարգչային ցանցին ն բավարարի մի շարք տեխնիկական ն անվտանգության պահանջների: Ներկայումս էլեկտրոնային վճարումների համակարգով աշխատում են ՀՀ կենտրոնական բանկը ն 3 տարածքային դրամարկղային կենտրոն, 22 առնտրային բանկ, մոտ 115 մասնաճյուղ ն Գանձապետարանը՝ իր 44 բաժանմունքով: դ) Փոխանցումները. Համակարգում նախատեսվում են միայն ՀՀ դրամով կրեդիտային փոխանցումները՝ վճարման հանձնարարականները ն չեն նախատեսում փոխանցումների ետ կանչի կամ փոփոխման հնարավորություններ (irr6ԽօՇՅԵ|6 քՅyո6ոէ օrd6rՏ): Ընդ որում նախատեսվում են ինչպես հատային փոխանցումներ՝ սովորական, բյուջե ուղղված, բյուջեից դուրս եկող, այնպես էլ ամփոփ փոխանցումներ՝ բազմակի փոխանցման հանձնարարական (երբ վճարողը մեկն է, իսկ շահառուները՝ բազմաթիվ), հավաքական վճարումների հանձնարարական (երբ վճարողները բազմաթիվ են, իսկ շահառուն՝ մեկը), միջբանկային վճարման հանձնարարական կից ռեեստրով (ռեեստրում նշվում են վերջնական շահառուները): ե) Համակարգի գործունեությունը. Համակարգում վճարումներն իրականացվում են «Բ|ԲՕ» սկզբունքով (առաջինն եկավ առաջինը կատարվեց): Մի բանկից/մասնաճյուղից մյուս բանկին/մասնաճյուղին ուղղված փոխանցումների գծով վերջնական հաշվարկներն իրականացվում են կենտրոնական բանկի «Գործառնական օր» համակարգում

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

1. 2. 3. 4. 5. 6.

7.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

հաշվառվող թղթակցային հաշիվներով: Կենտրոնական բանկում վարվող թղթակցային հաշվում բավարար միջոցների բացակայության դեպքում վճարումը մերժվում է, օվերդրաֆտներ ն վարկեր չեն նախատեսվում: Համակարգում նախատեսված չէ մերժված վճարումների հերթերի գոյացում: Մերժված վճարումն իրականացնելու համար այն պետք է նորից մուտքագրվի համակարգ նախաձեռնողի կողմից: 1999թ. մշակվեց ն շահագործման հանձնվեց «Դիտարկում» մոդուլը, որը թույլ է տալիս մասնակիցներին աշխատանքային օրվա ընթացքում դիտարկել իրենց թղթակցային հաշիվների մնացորդները ն ավելի արդյունավետ կառավարել վճարային հոսքերով: զ) Տեխնիկական միջավայրը. Համակարգն աշխատում է Շ8ՃN6է միջբանկային համակարգչային ցանցի հիման վրա: Այն իր հաղորդագրություններով, հաշվեհամարներով ն այլ չափանիշներով (պարամետրերով) համապատասխանեցվել է միջազգային ստանդարտներին (|ՏՕ): Համակարգում շրջանառվող ամբողջ տեղեկատվությունը պաշտպանվում է էլեկտրոնային ստորագրությամբ: Համակարգը նախատեսում է «8ՅՇւսք» ռեզերվային ուղիների կիրառում: Այն դեպքում, երբ շահառուի բանկը միացված չէ համակարգին, վճարումը շահառուին այդ հատվածում հասցվում է թղթային կրիչներով: է) Հաշվարկների արարողակարգը. Կենտրոնական բանկի էլեկտրոնային վճարումների համակարգով կատարված փոխանցումների գծով հաշվարկը կատարվում է նույն օրը, սակայն հաշվով կատարված գործառնությունները համարվում են հաստատված հաշվարկի կատարման հաջորդ օրը ժամը 11.00-ից ոչ շուտ (այսինքն՝ ՀՀ կենտրոնական բանկը բանկերին առաջարկում է վերջիններիս հաշիվներին փոխանցված գումարը բենեֆիցիարին հասանելի դարձնել միայն հաջորդ օրվա ժամը 11.00-ից հետո): էլեկտրոնային վճարումների համակարգի աշխատանքը բաղկացած է ստորն բերված փուլերից. 9.00 Համակարգի աշխատանքների սկիզբ: 9.00 – 9.15 Տեխնոլոգիական փուլ - այս փուլում կատարվում է ծրագրերի բեռնում, ստուգում, համակարգային հաշվետվությունների ուղարկում/ստացում: Այս փուլում վճարումներ չեն իրականացվում: 9.15 – 9.30Մուտքի բացում - այս փուլում իրականացվում է էլեկտրոնային վճարումների համակարգի աշխատանքային կայանների բեռնումը ն մուտքի բացումը: 9.30 – 16.00 Վճարումների փուլ - բոլոր տիպի՝ վճարային ն այլ հաղորդագրությունների փոխանցում ցանկացած հնարավոր ուղղություններով: 16.00 – 16.30 Կենտրոնական բանկի մուտքի փակման փուլ - այս փուլում կատարվում է մինչն ժամը 16.00-ը բանկերի կողմից ուղարկած վճարային հաղորդագրությունների ընդունում ն մշակում: Ժամը 16.30-ից դադարեցվում է գլխամասերից կենտրոնական բանկ ուղղված վճարային հաղորդագրությունների ընդունումը: 17.00 – 17.45 Ավարտի փուլ - մինչն ժամը 17.00-ը գլխամասային բանկերը պարտավոր են ընդունել կենտրոնական բանկից ստացվող վճարային հաղորդագրությունները: 17.00-ից հետո կարող են փոխանցվել միայն ոչ վճարային փաստաթղթեր բոլոր հնարավոր ուղղություններով: Այս փուլում իրականացվում է նան օրվա ընթացքում բանկ - համակարգ հատվածում փոխանակված հաղորդագրությունների ստուգում: 18.00 Համակարգի աշխատանքների ավարտ: Ներկայումս ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից խրախուսվում է էլեկտրոնային վճարումների համակարգով վճարումների իրականացումը ն դրա հետ կապված այս համակարգով փոխանցումներն իրականացվում են անվճար:

16.4. ԷՎՀ-ում կիրառվող հաղորդագրության տեսակները 1. Հիմնական հասկացություններ «Հաղորդագրության տեսակ» (ՀՏ) հասկացությունը էլեկտրոնային փոխանցումներ համակարգի (էՓՀ) հիմնական հասկացություններից է: «Հաղորդագրության տեսակը» ցանկացած տիպի բանկային կամ ոչ բանկային տեղեկատվության փոխանցման ստանդարտ ձն է: էլեկտրոնային ճանապարհով փոխանցվող հաղորդագրությունները ունեն հստակ տարբերակում ըստ տեսակների: Հաղորդագրության տեսակը ներկայացվում է եռանիշ կոդով (թվային), որի առաջին նիշը որոշում է հաղորդագրության կատեգորիան, երկրորդ նիշը ցույց է տալիս հաղորդագրության խումբը, երրորդը՝ բուն հաղորդագրության տեսակը. օրինակ՝ «Վճարման հանձնարարական» հաղորդագրությունը ներկայացվում է ՀՏ100 հաղորդագրության միջոցով, «Հարցումային հաղորդագրություն»՝ ՀՏ920, «Քաղվածք հաշվից»՝ ՀՏ950 ն այլն: Համակարգում կիրառվում է հաղորդագրությունների 6 կատեգորիա՝ 0 - Համակարգային հաղորդագրություններ 1- Փոխանցումներ 2- Բանկային փոխանցումներ 5- Արժեթղթեր 9- Խառը հաղորդագրություններ (քաղվածք, հարցում ն այլն) ո – Ընդհանուր խմբի հաղորդագրություններ: Յուրաքանչյուր կատեգորիայի շրջանակներում գոյություն ունեն խմբեր, որոնք կոդավորվում են 0-9 թվերով ն դասակարգում են հաղորդագրությունները տվյալ կատեգորիայի սահմաններում: Կատեգորիայից կատեգորիա 0-8 թվերով կոդավորված խմբերը փոփոխում են իրենց իմաստը ն ֆորմատները: 9-րդ խմբի հաղորդագրությունները նույն իմաստն ու ֆորմատները ունեն բոլոր կատեգորիաներում: Հաղորդագրությունների կատեգորիաները ն դրանցում օգտագործվող խմբերը ստորն ներկայացված են աղյուսակների տեսքով (աղյուսակ 1):

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Կատեգորիա

ո

Աղյուսակ 1. Հաղորդակցությունների կատեգորիաներ Խումբ Հաղորդագրության տեսակ Դամակարգային հաղորդագրություններ Անդորրագրեր Տեղեկանքներ Հաշվետվություններ Միջհամակարգային հաղորդագրություններ Փոխանցումներ Կրեդիտային փոխանցում Հաշվարկներ բյուջեի հետ Հավաքական վճարներ Բանկային փոխանցումներ Միջբանկային փոխանցում Արժեթղթեր Առաջնային շուկայում գործարքներ Հաստատումներ Տեղեկացումներ Հաշվետու հաղորդագրություններ Խառը հաղորդագրություններ Հաշվետվության հարցում Հաշվետու հաղորդագրություն Ռեեստրներ Ընդհանուր խմբի հաղորդագրություններ ճշտումներ, հարցեր, պատասխաններ, ազատ

Նշված կատեգորիաների խմբերի հաղորդագրությունները (ՀՏ) (աղյուսակ 2):

սահմաններում

օգտագործվում

են

հետնյալ

Աղյուսակ 2. Կատեգորիաների խմբերի սահմաններում օգտագործվող հաղորդագրուծություններ Կատեգորիա Խումբ Վամար Վաղորդագրության տեսակ Դամակարգային հաղորդագրություններ Անդորրագիր ֆայլի մասին Կատարման անդորրագիր Ադմինիստրատորի հաղորդագրություն Տեխնիկական հաշվետվություն Ֆինանսական հաշվետվություն Միջոցների սառեցման հանձնարարական Վճարման ն ապասառեցման հանձնարարական Փոխանցումներ Վճարման հանձարարական Բյուջեի մուտքի հանձարարական Բյուջետային վճարման հանձարարական Բազմակի փոխանցման հանձնարարական Հավաքական վճարումների հանձնարարական Բանկային փոխանցումներ Միջբանկային վճարման հանձնարարական Արժեթղթեր Աճուրդի հայտ Հայտի պատասխան Խառը հաղորդագրություններ Հարցումային հաղորդագրություն Քաղվածք հաշվից Հաշվի վիճակ Վճարման մերժում Ռեեստր Ընդհանուր խմբի հաղորդագրություններ ո Մերժման հաղորդագրություն ո Հարցում ճշտման մասին ո Պատասխան ո Ազատ ֆորմատով հաղորդագրություն

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

16.5. Հաղորդագրություններում օգտագործվող դաշտերը, դրանց կառուցման եղանակը ն լրացման կանոնները էՓՀ հաղորդագրությունները կազմված են դաշտերից: Յուրաքանչյուր հաղորդագրություն բաղկացած է սահմանված պարտադիր ն ոչ պարտադիր դաշտերից: Դաշտերում կիրառվող կոդերը Դաշտերի ֆորմատի նկարագրության մեջ օգտագործվում են կոդեր, որոնք ունեն հետնյալ իմաստները՝ 8-տառային ո-թվային x-տառաթվային ոսոԵ6ո - թվային կոդ է, որը ներառում է իր մեջ նան տասնորդական ստորակետը (օգտագործվում է գումարներ, տոկոսներ ներկայացնելիս): ոո - տվյալը պետք է պարտադիր ներկայացված լինի նշված քանակի նիշերով: [ոո] – ոչ պարտադիր լրացվող դաշտ: ոո*ոո – ոո քանակի տող, յուրաքանչյուրում մինչն ոո քանակի համապատասխան նիշ լրացնելու հնարավորություն: Կոդից առաջ գրվում է թիվ, որը ցույց է տալիս, թե քանի նիշով պետք է հանդես գա տվյալ կոդը դաշտում: Օրինակ՝ 6ո 18 15ոսոԵ6ո 48 16 x [34x]` 6ո-ը վեցանիշ թվային կոդ է, որը միշտ պետք է ներկայացվի 6 նիշով, 18-ն տառային միանիշ կոդ է, 15ոսոԵ6ո-ը տասնհինգ նիշանի թվային կոդ է, 48-ն քառանիշ տառային կոդ է, որը միշտ պետք է ներկայացվի չորս նիշով, 16x-ը տասնվեց նիշանի տառաթվային կոդ է, [34x] -ը ոչ պարտադիր երեսունչորս նիշանի տառաթվային կոդ է :

Հաղորդագրությունների նկարագրություն ՎՏ 100 Վճարման հանձնարարական: ՎՏ120 Բյուջեի մուտքի հանձնարարական: ՎՏ 121 Բյուջետային վճարման հանձնարարական: ՎՏ 131 Բազմակի փոխանցման հանձնարարական: ՎՏ 132 Հավաքական վճարումների հանձնարարական: ՎՏ 202 Միջբանկային վճարման հանձնարարական: ՎՏ 920 Հարցումային հաղորդագրություն: ՎՏ 950 Քաղվածք հաշվից: ՎՏ 951 Հաշվի վիճակ: ՎՏ 952 Վճարման մերժում: ՎՏ 969 Ռեեստր: ՎՏ ո92 Հետ կանչման հաղորդագրություն: ՎՏ ո95 Հարցում ճշտման մասին: ՎՏ ո96 Պատասխան: ՎՏ ո99 Ազատ ֆորմատով հաղորդագրություն:

ՀՏ 100 Վճարման հանձնարարական

սխեմա1.

Կենտրոնական բանկ

ՀՏ100

ՀՏ100

ՀՏ100

Մասնաճյուղ Ա1

ՀՏ100

սխեմա 3.

Կենտրոնական բանկ

ՀՏ100

ՀՏ100

ՀՏ100

Պլաստիկ քարտեր Կրեդիտային փոխանցումներ

Հայաստան

Մեծ Բրիտանիա

Ուղղակի դեբետագրում Բելգիա

Հայաստան

Մեծ Բրիտանիա

Ուղղակի դեբետագրում

Գլխամաս Ա

սխեմա 2.

Չեկեր

Շվեդիա

Կրեդիտային փոխանցումներ

Իտալիա

Պլաստիկ քարտեր

Ֆրանսիա

Չեկեր

Բելգիա

Շվեդիա

3.

Իտալիա

2.

Ֆրանսիա

1.

Հաղորդագրության այս տեսակն ուղարկում է վճարողի բանկը ստացողի բանկին՝ անմիջականորեն կամ միջնորդների միջոցով: Օգտագործվում է վճարման հանձնարարականներ ուղարկելու համար: Այս հաղորդագրությունը կարելի է ուղարկվել հետնյալ ճանապարհներից մեկով՝ Մասնաճյուղից էՎՀ մուտքագրվող բոլոր վճարման հանձնարարականները, որոնք հասցեագրված են այլ բանկի մասնաճյուղին պարտադիր անցնում են Ուղարկող մասնաճյուղ - Ուղարկող գլխամաս - ԿԲ Ստացող գլխամաս - Ստացող մասնաճյուղ ուղիով (սխեմա 1): Միննույն բանկի տարբեր մասնաճյուղերի միջն վճարման հանձնարարականների ուղարկման դեպքում հաղորդագրությունը անցնում է Ուղարկող մասնաճյուղ - Գլխամաս -Ստացող մասնաճյուղ ուղիով (սխեմա 2): Գլխամասում ստեղծված վճարման հանձնարարականները, որոնք հասցեագրված են այլ բանկի գլխամասին (մասնաճյուղին), պարտադիր պետք է անցնեն ԿԲ-ով (սխեմա 3):

ՀՏ100

Մասնաճյուղ Ա1

Մասնաճյուղ Ա2

Մասնաճյուղ Բ1

Գլխամաս ս

ՀՏ100

Գլխամաս Բ

Մասնաճյուղ Բ1

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ» Նկար 37. ՀՏ 100 վճարման հանձնարարականի կիրառման սխեմաները

Ֆորմատի նկարագրություն Պ/Օ դաշտի N Պ Օ 30Մ Պ 32Ճ Պ 50Ճ Պ

• •

դաշտի անվանումը գործառնության համարը վճարման օր ամսաթիվ , արժույթի կոդ , գումար վճարող շահառու

ֆորմատ/տարբերակ 6ո 6ո3Յ15ոսոԵ6r 12ոլ4ո| 4"352 12ոլ4ո| 4"352 4"352

Պ 70Ճ վճարման նպատակը Պ-պարտադիր Օ-օժանդակ Մասնաճյուղում 50Ճ դաշտում հաշվեհամարը լրացնելիս պետք է հետնել, որպեսզի դաշտում նշված լինի միայն մասնաճյուղում սպասարկվող հաշվեհամարը կամ այդ մասնաճյուղին պատկանող հաշվեհամարը նրա գլխամասում: Գլխամասում հաշվեհամարը լրացնելիս պետք է հետնել, որպեսզի 50Ճ դաշտում լրացված լինի տվյալ գլխամասում կամ նրա որնէ մասնաճյուղում սպասարկվող կամ ԿԲ-ում տվյալ բանկին պատկանող հաշվեհամարներից մեկը:

ՀՏ120 Բյուջեի մուտքի հանձնարարական Այս հաղորդագրությունը օգտագործվում է բյուջե կատարվող վճարումների փոխանցման համար: Այս հաղորդագրությունը սովորաբար ուղարկվում է բանկից/մասնաճյուղից Կենտրոնական Բանկ կամ բանկ/մասնաճյուղ - Կենտրոնական բանկ – Կենտրոնական գանձապետարան: սխեմա 4. ՀՏ120 Մասնաճյուղ Ա1

ՀՏ120

ՀՏ120 Գլխամաս Ա

Կենտրոնական գանձապետարան

Կենտրոնական բանկ

Նկար 38. ՀՏ120 Բյուջեի մուտքի վճարման հանձնարարականի կիրառման սխեմա Ֆորմատի նկարագրություն Պ/Օ դաշտի N դաշտի անվանումը ֆորմատ/տարբերակ Պ գործառնության համարը Պ 32Ճ ամսաթիվ, արժույթի կոդ, գումար 6ո3Յ15ոսոԵ6r Օ արժույթի կոդ, գումար 3Յ15ոսոԵ6r Պ վճարող 202/12ոլ4ո| 4"352 Պ շահառու 12ոլ4ո| 4"352 Պ 70Ճ վճարման նպատակը 4"352 Պ-պարտադիր Օ-օժանդակ

ՀՏ 121 Բյուջետային վճարման հանձնարարական Այս հաղորդագրությունը ուղարկվում է ԿԲ-ից բանկերին/մասնաճյուղերին, սակայն հնարավոր է նան հակառակ տարբերակը, օր. սխալ հասցեով գնացած վճարումը ետ ուղարկելու համար ն այլն (սխեմա 6,7): սխեմա 6. սխեմա 7. ՀՏ121 Գանձապետական բաժանմունք

ՀՏ121 Կենտրոնական գանձապետարան

Գանձապետական բաժանմունք

Կենտրոնական գանձապետարան

Վերադարձ Վճարում

Նկար 39. ՀՏ 121 Բյուջետային վճարման հանձնարարականի կիրառման սխեմաները Ֆորմատի նկարագրություն Պ/Օ դաշտիN դաշտի անվանումը Պ գործառնության համարը Պ 32Ճ ամսաթիվ, արժույթի կոդ, գումար Պ 50Ճ վճարող Պ

Օ Պ Պ

33M 70Ճ

շահառու բյուջեից վճարման նպատակ բյուջեից փոխանցվող գումարներ վճարման նպատակ

ֆորմատ/տարբերակ 6ո3Յ15ոսոԵ6r 12ոլ4ո| 4"352 12ոլ4ո| 4"352 2ո2ո2ո2ո 2ո2ո/15ոսոԵ6r 4"352

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Պ-պարտադիր Օ-օժանդակ

ՀՏ 131 Բազմակի փոխանցման հանձնարարական Այս հաղորդագրությունը կարող է օգտագործվել այն դեպքերում, երբ կա մեկ վճարող ն բազմաթիվ շահառուներ: Կարող է կիրառվել, օրինակ՝ կենսաթոշակների, աշխատավարձերի, կրթաթոշակների, գործազրկության նպաստների, զանազան սոցիալական/ապահովագրական ն այլ վճարումների իրականացման ժամանակ: ՀՏ131 ՀՏ131 Մասնաճյուղ Ա1 Գլխամաս Ա Կենտրոնական բանկ

ՀՏ131

Մասնաճյուղ Ա2

Նկար 40. ՀՏ 131 Բազմակի փոխանցման վճարման հանձնարարականի կիրառման սխեմա Ֆորմատի նկարագրություն Պ/Օ ԴաշտիN Պ Օ 30Մ Պ 32Ճ Պ

50Ճ

Դաշտի անվանումը Գործառնության համարը Վճարման օր Ամսաթիվ,արժույթի կոդ, գումար Վճարող

Պ → Պ Պ

70Ճ

Վճարման նպատակը

Արժույթի կոդ, գումար Շահառու

Ֆորմատ/տարբերակ 6ո 6ո3Յ15ոսոԵ6r 12ոլ4ո| 4"352 4"352 3a15ոսոԵօտ 12ո[4ո] 4ո35:

Պ-պարտադիր Օ-օժանդակ

ՀՏ 132 Հավաքական վճարումների հանձնարարական Այս հաղորդագրությունը օգտագործվում է այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ է կատարել փոխանցում բազմաթիվ հաշիվներից մեկ հաշվի: Օրինակ՝ ծախսած էլեկտրաէներգիայի վարձ, հեռախոսավարձ ն այլն:

• Մասնաճյուղ Ա1

ՀՏ 132

•

Գլխամաս Ա Կենտրոնական բանկ

Մասնաճյուղ Ա2

ՀՏ 132

Գլխամաս Բ

Կենտրոնական բանկ

Նկար 41. ՀՏ 132 Հավաքական վճարումների հանձնարարականի կիրառման սխեմա Ֆորմատի նկարագրություն Պ/Օ ԴաշտիN Պ Օ Պ Պ

30Մ

Դաշտի անվանումը Գործառնության համարը Վճարման օր Արժույթի կոդ, գումար Շահառու

→

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ֆորմատ/ տարբերակ 6ո 3Յ15ոսոԵ6r 12ոլ4ո| 4"352

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Պ Պ Պ Պ Պ-պարտադիր Օ-օժանդակ

32Ճ 50Յ 70Ճ

Գործառնության համարը Ամսաթիվ,արժույթի կոդ, գումար Վճարող Վճարման նպատակը

6ո3Յ15ոսոԵ6r Ճկամ Շ 4"352

ՀՏ 202 Միջբանկային վճարման հանձնարարական

ՀՏ 202 Գլխամաս Ա

ՀՏ 202 Կենտրոնական բանկ

Գլխամաս Բ

ՀՏ 202 Գլխամաս Ա

Գլխամաս Բ

Նկար 42. ՀՏ 202 Միջբանկային վճարման հանձնարարականի կիրառման սխեմա Ֆորմատի նկարագրություն Պ/Օ ԴաշտիN Դաշտի անվանումը Ֆորմատ/տարբերակ Պ Գործառնության համարը Պ Պ Պ

32Ճ 50Ճ

Պ

Օ

Գործառնության հղման համարը Ամսաթիվ, արժույթի կոդ, գումար Վճարող Շահառու

Ուղարկողից Ստացողին ուղղված ինֆորմացիա Պ-պարտադիր Օ-օժանդակ

6ո3Յ15ոսոԵ6r 12ոլ4ո| 4"352 12ոլ4ո| 4"352 6"352

ՀՏ 920 Հարցումային հաղորդագրություն Հաղորդագրության այս տիպը ուղարկում է հաշվետերը (բանկը) հաշիվը սպասարկող բանկին: Այն օգտագործվում է հաշիվը սպասարկող բանկին հարցում ուղարկելու «Հաշվի վիճակ» հաղորդագրությունը ստանալու նպատակով: Այս հաղորդագրությունը կարող է ուղարկվել ինչպես մասնաճյուղ - գլխամաս, գլխամաս-ԿԲ ուղղություններով, այնպես էլ հակառակը: Պ/Օ դաշտի N դաշտի անվանումը ֆորմատ/տարբեր ակ Պ գործառնության համարը Պ հայցվող 3ո հաղորդագրություն Պ հաշվի համարը 12ոլ4ո| Պ ամսաթիվ 6ո Օ ամսաթիվ 6ո Պ-պարտադիր Օ-օժանդակ

ՀՏ 950 Քաղվածք հաշվից Այս հաղորդագրությունն ուղարկում է հաշիվ սպասարկող բանկը հաշվետիրոջը: Օգտագործվում է հաշվի հետ կատարվող բոլոր փոփոխությունների մասին մանրամասն տեղեկատվության փոխանցման համար, անկախ նրանից, թե փոփոխության հրահանգը ինչ ճանապարհով է ստացվել՝ էլեկտրոնային վճարումների համակարգով, քլիրինգով, թղթային, թե այլ ճանապարհով: Այս հաղորդագրությունը կարող է ուղարկվել ինչպես մասնաճյուղ - գլխամաս, գլխամաս - ԿԲ ուղղություններով, այնպես էլ հակառակը: Ֆորմատի նկարագրություն Պ/Օ դաշտի N դաշտի անվանումը ֆորմատ/տարբերակ Պ գործառնության համարը Պ հաշվի համարը 12ոլ4ո| Պ հաշվետվության համարը 5ոլ/3ո| /հերթական համարը Պ 60Յ սկզբնական մնացորդ Բ կամ M Օ հաշվետվության տող 6ո1Յ15ոսոԵ6r4Յ162լ /342| Պ 62Յ վերջնական մնացորդ Բ կամ M Օ վերջնական հասանելի 6ո3Յ15ոսոԵ6r մնացորդ

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Պ-պարտադիր Օ-օժանդակ

ՀՏ 951 Հաշվի վիճակ Հաղորդագրության այս տիպը ուղարկում է հաշիվ սպասարկող բանկը հաշվետիրոջը: Օգտագործվում է հաշվի մասին տեղեկատվության փոխանցման համար՝ արտացոլելով հաշվի վիճակը հարցման պահի դրությամբ: «Հաշվի վիճակ» հաղորդագրությունը տրվում է միայն ի պատասխան «Հարցումային հաղորդագրություն» հաղորդագրության կամ բանկերի միջն կնքած երկկողմանի պայմանագրի համաձայն: Այս հաղորդագրությունը կարող է ուղարկվել ինչպես մասնաճյուղ-գլխամաս, գլխամաս-ԿԲ ուղղություններով, այնպես էլ հակառակը: Ֆորմատների նկարագրություն Պ/Օ դաշտիN դաշտի անվանումը ֆորմատ/տարբերակ Պ գործառնության համարը Օ հղում Պ ամսաթվի ն ժամի ցուցիչ 10ո Պ հաշվի համար 12ոլ4ո| Պ 62M վերջնական մնացորդ 1Յ6ո3Յ15ոսոԵ6r Օ վերջնական հասանելի 6ո3Յ15ոսոԵ6r մնացորդ Պ-պարտադիր Օ-օժանդակ

ՀՏ 952 Վճարման մերժում Այս հաղորդագրությունն առաջիկայում ուղարկվելու է միայն ԿԲ-ից գլխամասերին: Օգտագործվում է այն դեպքերում, երբ որնէ պատճառով վճարը անհնար է իրականացնել (օրինակ, կենտրոնական բանկում թղթակցային հաշվում գումարը բավարար չէ վճարումն իրականացնելու համար): Այս հաղորդագրությունը կարող է ուղարկվել ԿԲ-ից գլխամասերին, Գլխամասային բանկերից մասնաճյուղերին: Ֆորմատների նկարագրություն Պ/Օ դաշտի N դաշտի անվանումը ֆորմատ/տարբերակ Պ գործառնության համարը Պ հղում Պ հաղորդագրությունը ուղարկողից 6"352 ստացողին ուղղված ինֆորմացիա Պ-պարտադիր Օ-օժանդակ

ՀՏ 969 Ռեեստր Ռեեստրը փաստաթուղթ է, որը մեկ բանկի գլխամասը ուղարկում է մյուս բանկի գլխամասին (միննույն բանկի մասնաճյուղերը միմյանց) ն պարունակում է տեղեկություն գլխամասից/ Կենտրոնական բանկից ստացած ընդհանուր գումարի բաշխման վերաբերյալ (որն, իր հերթին, ուղարկվել է մի բանկից/մասնաճյուղից մյուս բանկին /մասնաճյուղին)՝ ըստ նշված հասցեների: Ֆորմատի նկարագրություն Պ/Օ ԴաշտիN Դաշտի անվանումը Ֆորմատ/տարբերակ Պ Գործառնության (ռեեստրի) համարը Պ Գործառնության (հանձ-նի) համարը Օ 30Մ Վճարման ամսաթիվ 6ո Պ 32Ճ Ամսաթիվ, արժույթի կոդ, գումար 6ո3Յ15ոսոԵ6r Պ 50Ճ Վճարող 12ոլ4ո| 4"352 Պ Շահառու 12ոլ4ո| 4"352 Պ 70Ճ Վճարման նպատակը 4"352 Պ-պարտադիր Օ-օժանդակ

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Բնութագրել ՀՀ կենտրոնական բանկի գործող համախառն ն զուտ վճարահաշվարկային համակարգերը: Պատկերել թղթային եղանակով հաշվարկների համախառն համակարգի գործունեության սխեման: Պատկերել հաշվարկների քլիրինգային համակարգի գործունեության սխեման: Պատկերել էլեկտրոնային վճարումների համակարգի գործունեության սխեման: էՎՀ-ում կիրառվող հաղորդագրության տեսակները, հաղորդագրություններում օգտագործվող դաշտերը, դրանց կառուցման եղանակը ն լրացման կանոնները: Բնութագրել ՀՀ կենտրոնական բանկի դերը վճարային համակարգերում:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 18. ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ԵՎ

ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

• • • • • • • • •

Թեմայի նպատակն է` համառոտ նկարագրել ՀՀ կենտրոնական բանկին պատկանող Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգը, որն ապահովում է թողարկված պետական արժեթղթերի (կարճաժամկետ, միջին ժամկետայնության կուպոնային պարտատոմսեր, մասնակի մարումներով միջին ժամկետայնության պարտատոմսեր) հաշվառում ողջ ՀՀ տարածքում, ինչպես նան ապահովվում է դրամական միջոցներով ն պետական արժեթղթերով հաշվարկները: Համակարգի գործունեության հետ ծանոթանալով, ուսանողները հստակ պատկերացում կկազմեն արժեթղթերով գործառնությունների իրականացման ընթացակարգերի հետ, կկարողանան ճիշտ կողմնորոշվել գործարքների կատարման ժամանակ: Թեմայի առաջին մասում ներկայացվելու է նան արժեթղթերով հաշվարկների համակարգերի միջազգային փորձը ն հիմնական առանձնահատկությունները: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ բնութագրել արժեթղթերով հաշվարկների իրականացման երեք մոդելը, բացատրել յուրաքանչյուրի առանձնահատկությունները բնութագրել ՀՀ ԿԲ պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգը, նրա նպատակը ն գործառույթները պատկերել պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգի գործունեության սխեման բացատրել DՄՔ-ի սկզբունքի էությունը բացատրել DՄՔ-ի սկզբունքի կիրառումը՝ որպես ռիսկերի նվազեցման լծակ բնութագրել ՀՀ ԿԲ պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգում կիրառվող հաղորդագրության տեսակները, հաղորդագրություններում օգտագործվող դաշտերը, դրանց կառուցման եղանակը ն լրացման կանոնները բնութագրել ՀՀ կենտրոնական բանկի դերը պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգում ներկայացնել արժեթղթերի երկրորդային շուկայում իրականացվող գործառնությունների ն դրանց կատարման հետ կապված կիրառվող հաղորդագրությունների մի քանի օրինակ: բնութագրել միջոցների փոխանցման մասնակիցներին:

1. Արժեթղթերով հաշվարկների համակարգերի հիմնական առանձնահատկությունները

1.

2.

3. 4.

Արժեթղթերի շուկաներում անհրաժեշտություն է առաջանում ստեղծել այնպիսի մի համակարգ, որը, ելնելով իր մի շարք գործոններից՝ ժամկետների, ծավալների, մասնակիցների ն այլն, կարողանա բավարարել անվտանգության, հստակության ն գործարքները ժամանակին իրականացնելու պահանջներին (հավելված 1.): Այդ համակարգերում առաջնահերթ ուշադրություն է հատկացվում ռիսկերի (ֆինանսական, առնտրական, իրացվելիության, համակարգային, չվճարումների) գնահատմանն ու նրանց նվազեցման ուղիներին: Միջազգային պրակտիկայում արժեթղթերով հաշվարկներն էլեկտրոնային կապի միջոցով իրականացվում են երեք հիմնական տարբերակով՝ Համակարգ, որը հաշվարկում է փոխանցման հանձնարարագրերը ինչպես արժեթղթերի համար, այնպես էլ դրամական միջոցների համար համախառն սկզբունքով: Արժեթղթերի անպայման ու վերջնական փոխանցումը վաճառողից գնորդին (առաքում), ն միջոցների վերջնական փոխանցումը գնորդից վաճառողին (վճարում) իրականացվում է նախատեսված ժամանակահատվածում: Համակարգ, որը հաշվարկում է արժեթղթերի փոխանցման հանձնարարագրերը համախառն սկզբունքով, ն վերջնական արժեթղթերի փոխանցումը վաճառողից գնորդին (առաքում) իրականացվում է մշակման ցիկլի ողջ ընթացքում, բայց միջոցների փոխանցումը գնորդից վաճառողին (վճարում) իրականացվում է մշակման ցիկլի վերջում զուտ հաշվարկի սկզբունքով: Համակարգ, որը հաշվարկում է փոխանցման հանձնարարագրերը ինչպես արժեթղթերի համար, այնպես էլ դրամական միջոցների համար մշակման ցիկլի վերջում՝ զուտ հաշվարկի սկզբունքով: Արժեթղթերով հաշվարկների համակարգ (8օօւ-6ոէry Տ6Շսriէi6Տ ՏyՏէ6ո) Արժեթղթերով հաշվարկների համակարգնը (8օօւ-6ոէry Տ6Շսriէi6Տ ՏyՏէ6ո) ապահովում է արժեթղթերի հետ կապված գործարքներն, առանց սերտիֆիկատների շարժի (ոչ թղթային տեսքով): Արժեթղթերով հաշվարկների համակարգը իր մասնակիցների համար մատուցում է հետնյալ ծառայությունները՝ արժեթղթերի պահպանումը Գլխավոր ավանդատան հատուկ հաշիվներում, տարբեր տեսքով արժեթղթերի փոխարկում 8օօւ-6ոէry-ի ստանդարտների համապատասխան, ինչպես նան դրանց մասնատում (Տք|iէ) ն կոնսոլիդացում (ՇօոՏօ|idՅէ6), օրենքին համապատասխանող արժեթղթերի ընտրում ն վերականգնում, թողարկողի կողմից արժեթղթերի ստացում ն դրանց տեղաբաշխում, արժեթղթերի մարում, այդ թվում ընթացիկ տոկոսների վճարումներ, առնտրային գործարքներ, արժեթղթերի հետ կապված հաշվարկներ:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

2. Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգի կառուցվածքը 1. 2.

3.

4. 5. 6. 7. 8. 9.

10. 11. • • Հ Հ Հ Հ Հ

Համակարգի անվանումը - Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգ: Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգի աշխատանքը իրականացվելու է Շ8ՃN6է միջբանկային համակարգչային ցանցի միջոցով ն կիրառում է ոչ թղթային տեխնոլոգիաներ: Համակարգի նախագծման, մշակման ն ներդրման աշխատանքները կատարվել են ՀՀ ԿԲ կողմից, որը ն հանդիսանում է այս համակարգի սեփականատեր: Համակարգում օգտագործվելու են հետնյալ գործիքները՝ 3.1. Պետական արժեթղթեր՝ թողարկված ՀՀ Կառավարության կողմից, ի դեմս ֆինանսների նախարարության, 3.2. ՀՀ ԿԲ-ի կողմից թողարկված արժեթղթեր: Համակարգի օպերատորը՝ ՀՀ ԿԲ: Արժեթղթերի գլխավոր պահառուն (տեղաբաշխում, շրջանառություն ն մարում)՝ ՀՀ ԿԲ: Համակարգի մասնակիցներ են հանդիսանում ՀՀ ԿԲ-ի ն ՀՀ կառավարության կողմից սահմանված ձնով լիազորված գործակալներ ն դիլերներ: հաշվարկային բանկի դերը իրականացնում է ՀՀ ԿԲ-ը: Համակարգի վերահսկումը իրականացվելու է ՀՀ ԿԲ-ի ն ՀՀ ֆինանսերի ն էկոնոմիակայի նախարարության կողմից համատեղ, իսկ կառավարումը միայն ՀՀ ԿԲ-ի կողմից: Գործարքի գործընթացը (արարողակարգ)՝ 9.1. Հաշվարկը իրականացնել համախառն երկկողմ սկզբունքով, այսինքն միջոցների ն արժեթղթերի փոխանցումը կատարվում է անհատապես՝ յուրաքանչյուր դեպքում ստուգվում է միջոցների ն արժեթղթերի առկայությունը, որից հետո իրականացվում է վերջնական հաշվարկ: 9.2. Հաշվարկների ժամանակ համակարգի կողմից չի նախատեսվում դրամական միջոցների ն արժեթղթերի վարկավորում/փոխառում, ինչպես նան սկզբնական փուլում օԽ6rdrՅքէ-ի տրամադրում: 9.3. Համակարգը աշխատելու է հետնյալ ռեժիմում՝ 9.3.1. հանձնարարագրերը մշակվում են անընդհատ 9.3.2. համակարգն աշխատում է նախօրոք սահմանված ժամերին: 9.4. Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգում կիրառվում է d6|iԽ6ry Խ6rՏսՏ քՅyո6ոէ-ի սկզբունքը, այսինքն արժեթղթերի առաքումը իրականացվելու է միայն համապատասխան վճարման դիմաց, հետնաբար գործարքը համարվելու է վերջնական, եթե բավարարի այդ պայմաններին: 9.5. Մասնակիցների միջոցները՝ 9.5.1. ՀՀ ԿԲ-ում մասնակիցների դրամական հաշիվներ 9.5.2. Դեպո հաշիվներ (արժեթղթերի համար): 9.6. Արժեթղթերի հետ կապված գործարքների հաշվարկը տարանջատված է մնացած հաշվարկներից: Համակարգը, միջոցների կամ արժեթղթերի անբավարարության/բացակայության դեպքում գործարքի հանձնարարագիրը չեղյալ է համարում: Համակարգը ապահովվում է հետնյալ գործառնությունների կատարումը. արժեթղթերի առաջնային տեղաբաշխում՝ աճուրդ, բաժանորդագրություն երկրորդային շուկայի ֆգործառնություններ ազատ առաքում արժեթղթերի առք-վաճառք գրավադրման գործառնություններ կալանման գործառնություններ մարման գործառնություններ:

3. Կիրառվող հաղորդագրությունների նկարագրություն ՀՏ 503 Աճուրդի հայտ ՀՏ 511 Հայտի պատասխան ՀՏ 520 Արժեթղթերի գնման հանձնարարական ՀՏ 521 Արժեթղթերի վաճառքի հանձնարարական ՀՏ 522 Արժեթղթերի ազատ առաքման հանձնարարական ՀՏ 534 Ծանուցող հաղորդա•րություն ՀՏ 535 Արժեթղթերի երկրորդային շուկայի ծանուցող հաղորդա•րություն ՀՏ 540 Արժեթղթերի գրավադրման հանձնարարական ՀՏ 541 Արժեթղթերի գրավ ընդունման հանձնարարական ՀՏ 542 Արժեթղթերի գրավադրման միակողմանի հանձնարարական ՀՏ 543 Արժեթղթերի գրավից հանման րավառուի հանձնարարական ՀՏ 544 Արժեթղթերի գրավից հանման րավատուի հանձնարարական ՀՏ 545 Արժեթղթերի գրավից հանման միակողմանի հանձնարարական ՀՏ 546 րավադրված արժեթղթերից հրաժարման հանձնարարական ՀՏ 547 Արժեթղթերի գրավի փոխարինման րավատուի հանձնարարական ՀՏ 548 Արժեթղթերի գրավի փոխարինման րավառուի հանձնարարական ՀՏ 549 Արժեթղթերի րավատուի փոխարինման հանձնարարական ՀՏ 550 Արժեթղթերի րավառուի փոխարինման հանձնարարական ՀՏ 560 Արժեթղթերի կալանման հանձնարարական

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ՀՏ 561 Արժեթղթերի կալանքի հանման հանձնարարական ՀՏ 562 Կալանված արժեթղթերի փոխանցման հանձնարարական ՀՏ572 Քաղվածք դեպո հաշվից ՀՏ 001 Առաջնային շուկայի կատարման անդորրա•իր ՀՏ 002 Երկրորդային շուկայի կատարման անդորա•իր ՀՏ 050 Միջոցների սառեցման հանձնարարական ՀՏ 051 Դրամական միջոցների փոխանցման հանձնարարական ՀՏ 052 Վճարման ն ապասառեցման հանձնարարական

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Բնութագրել արժեթղթերով հաշվարկների իրականացման երեք մոդելը, բացատրել յուրաքանչյուրի առանձնահատկությունները: Բնութագրել ՀՀ ԿԲ պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգը, նպատակը ն գործառույթները: Պատկերել պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգի գործունեության սխեման: Բացատրել DՄՔ-ի սկզբունքի էությունը: Բացատրել DՄՔ-ի սկզբունքի կիրառումը որպես ռիսկերի նվազեցման լծակ: Բնութագրել ՀՀ ԿԲ պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգում կիրառվող հաղորդագրության տեսակները, հաղորդագրություններում օգտագործվող դաշտերը, դրանց կառուցման եղանակը ն լրացման կանոնները Բնութագրել ՀՀ կենտրոնական բանկի դերը պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգում: Ներկայացնել արժեթղթերի երկրորդային շուկայում իրականացվող գործառնությունների ն դրանց կատարման հետ կապված կիրառվող հաղորդագրությունների մի քանի օրինակ:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 19. «ԱՐՄԵՆԻԱՆ ՔԱՐԴ» ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ՎՃԱՐԱՅԻՆ ՊԼԱՍՏԻԿ

ՔԱՐՏԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

• • • • − − •

Թեմայի նպատակն է` նկարագրել ՀՀ տարածքում նորաստեղծ «Արմենիան Քարդ» միասնական վճարային պլաստիկ քարտերի համակարգի գործունեությունը: Պատկերվելու են համակարգի գործունեության սխեման, հաշվարկների իրականացման արարողակարգերը, ինչպես նան բնութագրվելու են համակարգի յուրաքանչյուր մասնակիցը ն նրա ֆունկցիաները: Պատկերացում է տրվելու նան համակարգում շրջանառվող քարտերի տեսակների մասին: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ ներկայացնել «Արքա» համակարգի ստեղծման նախադրյալները ն նպատակը բնութագրել «Արքա» համակարգի մասնակիցներին ն դրանց գործառույթները բացատրել «Արքա» կրեդիտային ն դեբետային քարտերի միջն տարբերությունը պատկերել կրեդիտային ն դեբետային քարտերով վճարումների իրականացման սխեման. առնտրի/սպասարկման կետերում բանկոմատների միջոցով ներկայացնել «Արքա» համակարգի զարգացման հեռանկարները:

19.1. Ընդհանուր տեղեկություններ համակարգի վերաբերյալ

• • • • • • • • • • • •

1. 2. 3. • • • •

«Արմենիան Քարդ» միասնական վճարային համակարգը ապահովում է ԱրՔա քարտերի սպասարկումը ընդարձակ ցանցի շրջանակներում: Արմենիան Քարդ-ի անդամ բանկերը խանութների, ռեստորանների, բենզալցման կայանների, ինչպես նան առնտրի ն սպասարկման այլ կետերի հետ կնքում են պայմանագրեր, որոնցով տվյալ կետերն իրավունք են ստանում ընդունելու ԱրՔա քարտերն որպես վճարման միջոց իրենց ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց: Բանկերը տվյալ առնտրի ն սպասարկման կետերում տեղադրում են ՔՕՏ տերմինալներ՝ ապահովելու քարտերի ընդունումը: Համակարգի անդամ բանկերը տեղադրում են նան բանկոմատներ, որոնց միջոցով ԱրՔա քարտ ունեցող յուրաքանչյուր անձ կարող է կանխիկ դրամ ստանալ ցանկացած օր՝ ցանկացած պահին: Արմենիան Քարդ-ը, իր հերթին, ապահովում է անդամ բանկերից յուրաքանչյուրի կողմից թողարկված ԱրՔա քարտերի սպասարկումը Համակարգի բոլոր անդամ բանկերի բանկոմատներում, ինչպես նան այն առնտրի ն սպասարկման կետերում, որոնք ԱրՔա քարտերի սպասարկման իրավունք են ստացել: «Արմենիան Քարդ» Փակ Բաժնետիրական Ընկերությունը հիմնադրվել է 2000 թ.: Ընկերության բաժնետերերն են. ՀՀ կենտրոնական բանկը «Արդշինինվեստբանկ» ԲԲԸ-ն «Արցախբանկ» ԲԲԸ-ն «Զարգացման Հայկական բանկ» ԲԲԸ-ն «էյչ-էս-Բի-Սի Բանկ Հայաստան» ՓԲԸ-ն «Կոնվերս Բանկ»-ը «Անելիք բանկ» ՍՊԸ-ն «Հայգյուղփոխբանկ»-ը «Հայէկոնոմբանկ» ԲԲԸ-ն «Հայներարտբանկ» ՓԲԸ-ն «ԻԹԲ» Միջազգային առնտրային բանկը «Յունիբանկ»-ը: «Արմենիան Քարդ» ՓԲԸ-ի հիմնադիր բանկերը ստեղծեցին «Արմենիան Քարդ» միասնական վճարային համակարգը, որպեսզի նվազեցնեն բանկային քարտերի ձեռքբերման ն օգտագործման հետ կապված հաճախորդների ծախսերը: Արմենիան Քարդ-ի անդամ բանկերը իրավունք են ստանում թողարկել ն սպասարկել ԱրՔա քարտեր: «Արմենիան Քարդ» միասնական վճարային համակարգն իրանացնում է հետնյալ հիմնական գործառույթները. Արմենիան Քարդ-ի շրջանակներում գործում է Պրոցեսինգային կենտրոն, որն ապահովում է Արմենիան Քարդ-ի անդամ բանկերի կողմից թողարկված ԱրՔա քարտերով կատարված գործարքների մշակումը ն համակարգի ընդհանուր ղեկավարումը: Մշակում է համակարգի գործունեության կարգերն ու կանոնները՝ համակարգի անդամների իրավունքներն ու պարտավորությունները կանոնակարգելու համար ն հետնում է դրանց կատարմանը: Համագործակցում է միջազգային կազմակերպությունների ն այլ պրոցեսինգային ընկերությունների հետ՝ համակարգի առջն դրված խնդիրների իրականացման ուղղությամբ: Համակարգի շրջանակներում գործող պրոցեսինգային կենտրոնն ապահովում է. Քարտերի սպասարկաման ենթակառուցվածքի անխափան աշխատանքը: Քարտային գործարքների հավաստագրումը ցանկացած պահին: ՔՕՏ տերմինալների ն Ճ1M-ների ցանցի ղեկավարումը: Փոխհաշվարկներ համակարգի անդամ բանկերի միջն: Ներկայումս «Արմենիան Քարդ» ՓԲԸ-ն ԷսrօքՅy |ոէ6rոՅէiօոՅ| Տ.Ճ. միջազգային քարտային ասոցիացիայի լիիրավ անդամ է:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Արմենիան Քարդ-ի զարգացման առաջին փուլի ընթացքում նախատեսվում է ապահովել բանկոմատների ն ՔՕՏ տերմինալների ցանցի տարածումը հիմնականում Երնանի շրջանակներում: Զարգացմանը զուգընթաց, ցանցը կընդգրկի Հայաստանի Հանրապետության ողջ տարածքը: Հաշվի առնելով միջազգային վճարային համակարգերին ինտեգրացվելու անհրաժեշտությունը, “Արմենիան Քարդ” ՓԲԸ-ն, ձեռք բերելով համապատասխան կարգավիճակ տվյալ համակարգերում (MՅՏէ6r ՇՅrd, ՄiՏՅ, Ճո6riՇՅո Է2քr6ՏՏ) ն տեղադրելով անհրաժեշտ տեխնիկա-ծրագրային ապահովում, մտադիր է աջակցել Հայաստանի Հանրապետության բանկերին թողարկելու ն սպասարկելու միջազգային վճարային համակարգերի քարտեր: Բանկային քարտերի բիզնեսի վրա զգալիորեն ազդում են ժամանակակից տեխնոլոգիաները, ուստի տվյալ բիզնեսում մրցունակ մնալու համար անհրաժեշտ է աշխատել տեխնոլոգիաների ոլորտի զարգացմանը համընթաց: «Արմենիան Քարդ» ՓԲԸ-ն, ուսումնասիրելով քարտային շուկայի զարգացումները, ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներդրման միջոցով ապահովելու է համակարգի հարատն զարգացումը: Համակարգի զարգացման հաջորդ փուլը լինելու է մագնիսական ժապավենով պլաստիկ քարտերի մասնակի կամ լրիվ փոխարինումը միկրոպրոցեսորային տեխնոլոգիայով աշխատող քարտերով, որոնց համատարած ներդրման ուղղությամբ ներկայումս աշխատանքներ են տանում գրեթե բոլոր վճարային համակարգերը:

19.2. Պլաստիկ քարտերը ն դրանց տեսակները

• • • •

«Արմենիան Քարդ» միասնական վճարային համակարգի անդամ բանկերի թողարկած ԱրՔա քարտը (անկախ դրանից, թե որ բանկն է այն թողարկել ն որ տեսակին է այն պատկանում ն) տալիս է հետնյալ հնարավորությունները. Արմենիան Քարդ-ին միացված բանկոմատների միջոցով Ձեր բանկային հաշվի միջոցները հասանելի են օրվա ցանկացած պահին: Ձեր ՃrՇՅ քարտի միջոցով հնարավոր է կանխիկ դրամ ստանալ ոչ միայն Արմենիան Քարդ-ի անդամ բանկերի բանկոմատներից, այլն բանկերի մասնաճյուղերում տեղակայվող բազմաթիվ կանխիկի տրամադրման կետերից: Դուք կարող եք գնումներ կատարել կամ վճարել Ձեզ մատուցված ծառայությունների դիմաց ԱրՔա քարտերն ընդունող առնտրի ն սպասարկման կետերում: Արմենիան Քարդ-ի անդամ բանկերից յուրաքանչյուրի կողմից տրամադրված ԱրՔա քարտը սպասարկվում է Արմենիան Քարդ-ի անդամ բոլոր բանկերի բանկոմատներում ն առնտրի կետերում: «Արմենիան Քարդ» Միասնական Վճարային Համակարգի անդամ բանկերը առաջարկում են հետնյալ տեսակների ԱրՔա քարտեր.

ՃտՕa Օ1aտտոօ քարտ ՃrՇՅ Շ|ՅՏՏiՇ քարտի օգնությամբ Ձեր միջոցները անընդմեջ աշխատում են Ձեր օգտին՝ բերելով տոկոսային եկամուտ, միաժամանակ հասանելի լինելով օրվա ցանկացած պահին: Ձեր ն բանկի միջն կնքված պայմանագրում կարող է նախատեսվել նան օվերդրաֆտի հնարավորություն: Դա Ձեզ թույլ կտա սեփական միջոցների սպառման պես, օգտվել բանկի վարկային միջոցներից՝ նախօրոք որոշված սահմաններում: Այսինքն, որոշ դեպքերում ՃrՇՅ Շ|ՅՏՏiՇ քարտը կարող է լինել վարկային:

ՃտՕa ԾօԵոէ քարտ ՃrՇՅ D6Եiէ քարտը զուտ դեբետային քարտ է, այսինքն Ձեր քարտի վճարունակությունը սահմանակափակված է Ձեր քարտային հաշվի վրա եղած միջոցներով: ՃrՇՅ D6Եiէ քարտը կարող է լինել Ձեր աշխատավարձային քարտը: Այսինքն, ցանկության դեպքում բանկի ն ձեռնարկության միջն կարող է կնքվել պայմանագիր, որով աշխատակիցների աշխատավարձերը կփոխանցվեն ՃrՇՅ D6Եiէ քարտերի վրա ն ձեռնարկությունը կազատվի կանխիկ ձնով աշխատավարձ վճարելու հետ կապված բազմաթիվ անհարմարություններից:

ՃտՕa 8ստոոօտտ քարտ ՃrՇՅ 8սՏiո6ՏՏ քարտը տրամադրվում է փոքր կամ մեծ ընկերություններին, պետական կամ ոչ պետական կազմակերպություններին, մի խոսքով ցանկացած հաստատությանը, որը ցանկանում է կանոնավորել ծառայողական ծախսերը ն օգուտ քաղել ժամանակակից տեխնոլոգիաների ընձեռած առավելություններից: ՃrՇՅ 8սՏiո6ՏՏ-ը վարկային քարտ է, որի միջոցով հաստատության աշխատակիցները կարող են կատարել գնումներ կամ վճարել հաստատությանը մատուցված ծառայությունների դիմաց հաստատության կողմից նախապես հաստատված սահմաններում:

ՃտՕa Օօ1մ քարտ ՃrՇՅ Օօ|d-ը զուտ վարկային քարտ է: Այն տրամադրվում է բանկի վստահելի հաճախորդներին ն ունի հատուկ ոսկեգույն դիզայն: ՃrՇՅ Օօ|d քարտապաններին տրամադրվում է նան լրացուցիչ ծառայությունների փաթեթ:

ՃտՕa Ե1aէոոսո քարտ Ինչպես ն ՃrՇՅ Օօ|d քարտը, սա վարկային քարտ է: Տրամադրվող ծառայությունների փաթեթը պետք է անպայմանորեն գերազանցի բոլոր այլ տեսակի ՃrՇՅ քարտերով տրամադրվող ծառայությունները: Քարտի ունի արծաթագույն դիզայն: Պլաստիկ քարտի հետ մեկտեղ բանկի կողմից փակ ծրարում տրամադրվում 4-ից 6-նիշանի գաղտնի ծածկագիր (Ք|N): Տվյալ ծածկագիրը կիրառվում է բանկոմատներից ն կանխիկի տրամադրման կետերից քարտով կանխիկ դրամ ստանալիս: Կորցրած կամ գողացած քարտի հետագա գործածումը արգելակելու համար բավական է զանգահարել շուրջօրյա սպասարկման հեռախոսահամարով: Համակարգի օպերատորին քարտի համարը ն

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

գաղտնաբառը հայտնելուց հետո անմիջապես դադարեցվում է այդ քարտի օգտագործումը ողջ Համակարգի շրջանակներում:

19.3. «Արքա» համակարգի մասնակիցները 1. 2. 3. 4.

Քարտապաններ՝ ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք. Առնտրի ն սպասարկման կետեր. Բանկեր (թողարկող ն սպասարկող բանկեր). Հաշվարկային բանկ. «Արքա» համակարգի վերջնահաշվարկներն իրականացվում են ՀՀ կենտրոնական բանկի միջոցով: Հաշվարկային բանկում բոլոր թողարկող ն սպասարկող բանկերը թղթակցային հաշիվների հատուկ սահմանափակված մնացորդի սահմաններում ապահովվում են ինչպես նախօրդ օրվա/օրերի ընթացքում կատարված քարտային գործառնությունների հաշվարկները, այսպես էլ ՇհՅrց6-ԵՅՇւ ն այլ գործարքների հաշվարկները: Հաշվարկային բանկը ապահովում է թղթակցային հաշիվների սպասարկումը ն միջոցների փոխանցում բանկերի հետ կնքված պայմանագրերում նշված պայմաններին ն ժամկետներին համապատասխան:

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. • • 5.

«Արքա» համակարգի ստեղծման նախադրյալները ն նպատակը: Բնութագրել «Արքա» համակարգի մասնակիցներին ն դրանց գործառույթները: Բացատրել «Արքա» կրեդիտային ն դեբետային քարտերի միջն տարբերությունը: Պատկերել կրեդիտային ն դեբետային քարտերով վճարումների իրականացման սխեման առնտրի/սպասարկման կետերում բանկոմատների միջոցով: Բացատրել ՇհՅrց6 – ԵՅՇւ էությունը

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 20. Տ.Մ...Ի.՛.

Թեմայի նպատակն է` ներկայացնել Տ.Մ.|.Բ.1. ընկերության վերաբերյալ հիմնական դրույթներ, ցանցի

• • • • • • •

ստեղծման պատմությունը, զարգացման փուլերը ն հեռանկարները, համակարգի գործունեության սկզբունքները, անդամակցության առավելությունները, ինչպես նան համառոտ Տ.Մ.|.Բ.1.-ում կիրառվող հաղորդագրության տեսակները ն դրանց կապը ֆինանսական գործարքների հետ: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ բնութագրել Տ.Մ.|.Բ.1.-ի ստեղծման նախադրյալները ն նպատակը ներկայացնել համակարգում կիրառվող հաղորդագրության տեսակները ն բացատրել դրանց կիրառման նպատակները ներկայացնել Տ.Մ.|.Բ.1.-ի միջոցով որնէ ֆինանսական գործառնության իրականացման արարողակարգ, օրինակ՝ - հաճախորդի միջոցների փոխանցում - ճանապարհային չեկերի ինկասո - հաշիվների բացում Ներկայացնել Տ.Մ.|.Բ.1.-ի ն էլեկտրոնային վճարումների համակարգի միջն տարբերությունը:

20.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Տ.Մ...Ի.՛.-ի մասին

• • • •

Միջազգային ֆինանսական հաղորդակցությունների համաշխարհային ընկերությունը (Տ.Մ.|.Բ.1. – ՏօՇi6էy քօr Մօr|d – Մid6 |ոէ6rԵՅու ԲiոՅոՇiՅ| 16|6ՇօոոսոiՇՅէiօոՏ) ստեղծվել է 1968 թվականին՝ իր առաջ նպատակ դնելով ստեղծել մի համակարգ, որը կկարողանա շուրջօրյա բանկային ինֆորմացիա փոխանցել՝ ապահովելով նրա արագ ն անխափան փոխանցումը նպատակակետին: Համակարգի ստեղծման հիմքում դրված էին հետնյալ գաղափարները. վճարային գործառնությունները պետք է իրականացվեն առանց թղթային փաստաթղթերի փոխանցման ն հնարավորինս ռացիոնալ բանկերի միջն տեղեկատվության փոխանակումը պետք է զգալիորեն արագացվի էլեկտրոնային հաղորդակցման միջոցների օգտագործման շնորհիվ պետք է նվազագույնի հասցվեն այնպիսի տիպիկ բանկային ռիսկերը, որոնք կապված են փաստաթղթերի կորուստի, վճարումների սխալ հասցեագրման, վճարային հանձնարարագրերի կեղծման հետ ն այլն բացառել չարտոնագրված մուտքը համակարգ: Իր առջն դրված խնդիրներին հասնելու համար, համակարգը ստեղծել է հաղորդակցությունների սեփական ցանց, որին կարելի է միանալ միայն որոշակի ստանդարտիզացված սարքավորումների միջոցով, իսկ փոխանցումները այս ճանապարհով իրականացվում են հատուկ մշակված ֆորմատներով: Համակարգը թույլ է տալիս փոխանցել ցանկացած կարգի տեղեկատվության, մասնավորապես՝ դրամական փոխանցումների, արժեթղթերի, ճանապարհային չեկերի ն թանկարժեք մետաղների առք ու վաճառքի հետ կապված գործառնությունների բնագավառում, ինչպես նան տարբեր տիպի հաշվետվություններ: Փոխանցումներն իրականացնելու համար Տ.Մ.|.Բ.1.-ը մշակել է ունիվերսալ ստանդարտ ֆորմատներ յուրաքանչյուր հաղորդագրության համար, որոնք ընդգրկում են բոլոր անհրաժեշտ դաշտերը ն առավելագույնս համապատասխանում են փոխանցման տվյալ տեսակին: Այսօր Տ.Մ.|.Բ.1.-ից օգտվում են 8000-ից ավել կազմակերպություններ, աշխարհի շուրջ 150 երկրներից՝ այդ թվում 5000-ից ավելի բանկեր, որոնք հնարավորություն են ստացել անկախ իրենց աշխարհագրական դիրքից, համագործակցել միմյանց հետ օրվա ցանկացած ժամին՝ տարեկան 365 օր:

20.2. Տ.Մ...Ի.՛. համակարգի կառուցվածքը Տ.Մ.|.Բ.1.-ը սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն է: Նրա բարձրագույն մարմինը՝ Անդամների ընդհանուր ժողովն է, որն ունի լիակատար օրենսդիր իշխանություն: Ընդհանուր ժողովը հավաքվում է տարեկան մեկ անգամ՝ հունիսի երկրորդ չորեքշաբթին, քննարկում ն հաստատում է բյուջեն, ստանդարտները, ինչպես նան լուծում է բոլոր այն հարցերը, որոնք չի կարողացել լուծել գործադիր մարմինը՝ Տնօրենների խորհուրդը: Տնօրենների խորհուրդը բաղկացած է 25 անդամից, որոնք ընտրվում են ընդհանուր ժողովի կողմից 1 տարի ժամկետով՝ մինչն հաջորդ տարվա նիստը: Ընկերության կապիտալի 69-ից ավելին ունեցող երկրի անդամները կարող են առաջադրել 2 թեկնածու, 1.59-69 փայ ունեցողները՝ 1 թեկնածու, իսկ 1.59-ից պակաս փայ ունեցող երկրները կարող են միասին առաջադրել 1 թեկնածու, այն պայմանով, որ երկիրը կարող է մասնակցել միայն մեկ թեկնածուի առաջադրմանը: Տ.Մ.|.Բ.1-ի օպերատիվ կառավարումն իրականացնում է Կենտրոնական վարչակազմը: Նրա նախագահն է Կառավարիչը, որը ենթարկվում է անմիջապես Տնօրենների խորհրդի նախագահին: Տ.Մ.|.Բ.1 օգտագործողների հետ կապերը իրականացվում են տարածաշրջանային կառավարիչների միջոցով, որոնք պատասխանատու են իրենց շրջանում համակարգի ն նրա ցանցի վիճակի համար:

20.3. Տ.Մ...Ի.՛ համակարգի մասնակիցները Տ.Մ.|.Բ.1-ին միացող յուրաքանչյուր բանկ կամ ֆինանսական հաստատություն դառնում է նրա անդամը ն ստանում է բաժնետոմսերի որոշակի քանակ, որը համեմատական է իր կողմից իրականացվող վճարումների քանակին: Ոչ մի անդամ չի կարող ունենալ մեկ բաժնետոմսից պակաս: Գոյություն ունի Տ.Մ.|.Բ.1-ից օգտվողների նս երկու կատեգորիա՝ ենթաանդամներ ն մասնակիցներ: Ենթաանդամները միջազգային ֆինանսական գործունեություն ծավալող հաստատություններ են, որոնք ոչ պակաս քան 909-ով պատկանում են Տ.Մ.|.Բ.1.-ի անդամներին (օրինակ՝ բանկերի բաժանմունքներ, դուստր ընկերություններ):

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Ներկայումս Տ.Մ.|.Բ.1.-ից օգտվում են նան այնպիսի ֆինանսական հաստատություններ, ինչպիսիք են՝ բորսաները, դիլերային ն բրոկերային գրասենյակները, ապահովագրական ընկերությունները, որոնք պատկանում են Տ.Մ.|.Բ.1.-ի մասնակիցներ կատեգորիային: Ենթաանդամներն ու մասնակիցները իրավունք չունեն բաժնետոմսեր ձեռք բերել: Յուրաքանչյուր անդամ կամ ենթաանդամ Տ.Մ.|.Բ.1.-ին միանալիս նրա կողմից ստանում է համապատասխան կոդ, որի միջոցով ճանաչվում է հաստատությունը: Այս կոդերը կոչվում են 8|Շ կոդեր (ԵՅու id6ոէiքyiոց Շօd6), ն հանդիսանում են բանկի հասցեն: Կոդ ստանալու իրավունք ունեն ոչ միայն Տ.Մ.|.Բ.1.-ին միացած հաստատությունները, այլ նան մնացած բոլորը, սակայն վերջիններիս կոդի վերջին երեք նիշը գրվում է «8|Շ», որը նշանակում է, որ տվյալ ֆինանսական հաստատությունը անմիջական կապ չունի Տ.Մ.|.Բ.1.-ի հետ: Տ.Մ.|.Բ.1.-ի բոլոր օգտագործողները որոշակի երկրի շրջանակներում պետք է ստեղծեն Տ.Մ.|.Բ.1. օգտագործողների խումբ, որը պատասխանատու է ցանցի շահագործման, տեխնիկական հարցերի լուծման համար: Իսկ ընդհանուր քաղաքականության հետ կապված հարցերը լուծում է Տ.Մ.|.Բ.1.-ի անդամների ազգային ասոցիացիան, որը որոշում է տվյալ շրջանում համակարգի զարգացման հիմնական ուղղությունները: Այս խմբերի կապը Տ.Մ.|.Բ.1.-ի կենտրոնական օրգանների հետ բերված է ստորն.

Տ.Մ...Ի.՛.-ի անդամների ազգային

Տ.Մ...Ի.՛.-ի անդամներ

Տ.Մ...Ի.՛.-ի տնօրենների խորհուրդ

Տ.Մ...Ի.՛.-ի ենթաանդամներ

Տ.Մ...Ի.՛.-ի վարչակազմ Տ.Մ...Ի.՛. օգտագործողների ազգային խումբ

Տ.Մ...Ի.՛.-ի մասնակիցներ

Նկար 43. Տ.Մ...Ի.՛.-ից օգտվողների կառուցվածքը

20.4. Տ.Մ...Ի.՛ համակարգի ցանցը Հաղորդագրություններ փոխանցելու համար Տ.Մ.|.Բ.1-ը տրամադրում է հեռահաղորդակցությունների սեփական ցանց, որն իր մեջ ներգրավում է կապի միջոցները ն տվյալների մշակման կենտրոններում տեղակայված սարքավորումները (ապարատային ն ծրագրային միջոցներ): Տ.Մ.|.Բ.1-ի ցանցը բաղկացած է երկու կենտրոնական պրոցեսսինգային կենտրոններից (ԱՄՆ-ում ն Նիդերլանդներում), Տ.Մ.|.Բ.1-ին միանալու կետերից (ՏՃՔ - Տ.Մ.|.Բ.1 ՅՇՇ6ՏՏ քօiոէ), որոնք տեղադրված են բոլոր տարածաշրջաններում, ն օգտագործողների մոտ տեղադրված ինտերֆեյսային սարքավորումներից: Ցանկացած հաղորդագրություն անցնում է համապատասխան ՏՃՔ-երով (ուղարկողի ն ստացողի տարածաշրջանների) ն կենտրոնական պրոցեսինգային կենտրոններով: Տ.Մ.|.Բ.1-ը իր վրա է վերցնում հաղորդագրության փոխանցման ծախսերը մի ՏՃՔ-ից մյուսը: Իսկ օգտագործողը պատասխանատու է հաղորդագրությունը իր տերմինալից մինչն իր տարածաշրջանի ՏՃՔ-ը հասցնելու համար: Դրա համար նա կարող է օգտագործել առանձնացված կապի միջոցներ կամ փաթեթային կոմուտացիոն ցանցեր (225)՝ ապահովելով համապատասխան ծածկագրումը (Շy|iու ֆիրմայի ինկրիպտոր): Այսպիսով, Տ.Մ.|.Բ.1-ին միանալու համար բացի մի շարք ադմինիստրատիվ գործողություններից ն միանվագ ծախսերից (բաժնետոմսի ձեռքբերում ն այլն), անդամ դառնալ ցանկացողը պետք է նան ծախսեր կատարի համապատասխան կապի միջոցների վարձակալման ն ինտերֆեյսի ձեռբերման համար: Այս ինտերֆեյսները կոչվում են համակարգչային տերմինալներ` Շ81(Շօոքսէ6r-ԵՅՏ6d է6rոiոՅ|) ն իրենցից ներկայացնում են ծրագրաապարատային համալիր: Տերմինալի ընտրության ժամանակ պետք է հաշվի առնել հաստատության (բանկի) զարգացող ն փոփոխվող պահանջները, նրա համակարգային, տեխնիկական ն ֆունկցիոնալ հնարավորությունները: Տ.Մ.|.Բ.1-ին անդամակցելու ծախսերը ներկայացված են հետնյալ աղյուսակով . Ծախսային հոդվածներ Ծախսերի գումարը ՏՄ|Բ1-ի անդամի համար Անդամակցման համար վճար 400000 8ԷԲ (ներառյալ ուսուցումը) (84000 8ԷԲ) ՏՄ|Բ1-ի բաժնետոմսի ձեռքբերում (1 հատ) 55000 8ԷԲ

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

455000 8ԷԲ

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Անդամավճարի մուծումը հնարավորություն է տալիս մեկ նշանակետով օգտագործողին ստանալ ն գրանցել 1 8|Շկոդ, ցանցին միանալ մեկ առանձնացված ն մեկ կոմուտացիոն կապուղու միջոցով (պահեստային գիծ), օգտագործել մեկ տրամաբանական տերմինալ, ստանալ ՍՏԷԲ HՃND8ՕՕԽ-ի մեկ օրինակ ն 8|Շ կոդերի 4 հատորյակ: Անդամավճարի որոշ մասը՝ 84000 8ԷԲ, նախատեսված է անձնակազմի ուսուցման համար: Աղյուսակում բերված չեն Շ81-ի, կապուղիների ն կապի սարքավորումների ձեռք-բերման ծախսերը: Կախված դրանցից, ընդհանուր ծախսը կազմում է 120 - 180 հզ. ՍՏD՝ հիմնական տերմինալի համար: Այսօրվա դրությամբ Տ.Մ.|.Բ.1.-ում բազային հաղորդագրությունը արժի՝ արտասահման - 0.30 ՍՏD հանրապետության ներսում - 0.10 ՍՏD Տ.Մ.|.Բ.1.-ում բոլոր ծառայությունների գների նկատմամբ կան նվազեցման միտումներ: Այսօրվա դրությամբ Տ.Մ.|.Բ.1.-ից օգտվում են ավելին քան 4800 կազմակերպություններ աշխարհի 128 երկրներից, այդ թվում՝ 2700-ից ավելի բանկեր, որոնք հնարավորություն են ստացել անկախ իրենց աշխարհագրական դիրքից համագործակցել միմյանց հետ օրվա ցանկացած ժամին՝ տարեկան 365 օրվա ընդհացքում: Տ.Մ.|.Բ.1 համակարգով վճարային գործառնություններն իրականացվում են առանց թղթային փաստաթղթերի փոխանցման ն հնարավորին չափ ռացիոնալ: էլեկտրոնային հաղորդակցման միջոցների օգտագործման շնորհիվ բանկերի միջն ինֆորմացիայի փոխանակումը զգալիորեն արագացված է ն պաշտպանված էլեկտրոնային ստորագրություններով: Դրա շնորհիվ նվազագույնի են հասցված այնպիսի տիպիկ բանկային ռիսկերը, որոնք կապված են փաստաթղթերի կորստի, վճարումների սխալ հասցեագրման, վճարային հանձնարարագրերի կեղծման հետ ն այլն: Բացառված է չարտոնագրված մուտքը համակարգ: Իր առջն դրված խնդիրներին հասնելու համար համակարգը ստեղծել է հաղորդակցությունների սեփական ցանց, որին կարելի է միանալ միայն որոշակի ստանդարտիզացված սարքավորումների միջոցով, իսկ փոխանցումներն այս ճանապարհով իրականացվում են հատուկ մշակված ֆորմատներով:

20.5. Տ.Մ...Ի.՛. համակարգում կիրառվող հաղորդագրությունների տեսակներ 1. 2. 3. 4.

5. 6.

7. 8.

9.

ՏՄ|Բ1-ի միջոցով կարելի է փոխանցել հետնյալ ոլորտների հաղորդագրություններ. Հաճախորդի փոխանցումներ Բանկային փոխանցումներ Չեկեր 3.1. Բանկային չեկեր 3.2. ճանապարհորդային չեկեր Արժութային գործառնություններ 4.1. Արժութային փոխանակում ն օպցիոններ 4.2. Վարկա-դեպոզիտային գործարքներ 4.3. Տոկոսային վճարումներ 4.4. Տոկոսադրույքների մասին համաձայնություններ Ինկասո ն փաստաթղթեր կանխիկ գործարքների շուրջ Արժեթղթեր 6.1. Գնման պատվեր, ծանուցում 6.2. Հրահանգներ արժեթղթերի «շարժի» մասին 6.3. Կորպորատիվ գործողություններ 6.4. Կապիտալ ներդրումների կառավարում Թանկարժեք մետաղներ Ակրեդիտիվներ ն երաշխավորագրեր 8.1. էմիսիա, փոփոխություններ ն այլն 8.2. Ավիզո 8.3. Ակրեդիտիվների փոխանցում 8.4. Ռամբուրսային լիազորում Խառը հաղորդագրություններ 9.1. Հաստատումներ 9.2. Քաղվածքներ: Փոխանցումներն իրականացնելու յուրաքանչյուր հաղորդագրության համար Տ.Մ.|.Բ.1.-ը մշակել է ունիվերսալ ստանդարտ ֆորմատներ, որոնք ընդգրկում են բոլոր անհրաժեշտ դաշտերը ն առավելագույնս համապատասխանում են փոխանցման տվյալ տեսակին:

20.6. Վերահսկում • • • 1. 2.

Հաղորդագրությունների մուտքագրման ընթացքում կատարվում է համապատասխան վերահսկում՝ սխալ մուտքագրումից ն չարաշահումից խուսափելու համար: Մասնավորապես. հաղորդագրության վերստուգում առաջին հեղինակայնացում երկրորդ հեղինակայնացում: Համակարգ չարտոնված մուտքի վերահսկման նպատակով իրագործված է օգտվողների իրավասությունների փոփոխման (սահմանման) երկաստիճան համակարգ. Օգտվողների իրավասությունների փոփոխում (սահմանում): Օգտվողների իրավասությունների հաստատում:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Հաղորդագրությունների փոխանակման անվտանգությունն ապահովելու նպատակով իրագործված է երկկողմանի պաշտպանական բանալիների մեխանիզմը, ինչպես նան կիրառվում է համապատասխան սարքավորում (Շy|iու ԷոՇryքէօr), որն ապահովում է կապուղիների անվտանգությունը:

Ինքնաստուգման հարցեր 1. 2. 3. • • • 4.

Տ.Մ.|.Բ.1.-ի ստեղծման նախադրյալները ն նպատակը: Ներկայացնել համակարգում կիրառվող հաղորդագրության տեսակները ն բացատրել դրանց կիրառման նպատակները: Ներկայացնել Տ.Մ.|.Բ.1.-ի միջոցով որնէ ֆինանսական գործառնության իրականացման արարողակարգ, օրինակ՝ հաճախորդի միջոցների փոխանցում ճանապարհային չեկերի ինկասո հաշիվների բացում: Ներկայացնել Տ.Մ.|.Բ.1.-ի ն էլեկտրոնային վճարումների համակարգի միջն տարբերությունը:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 21. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՎՃԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

• •

Թեմայի նպատակն է` ներկայացնել միջազգային պրակտիկայում ներկայումս գործող վճարային համակարգերը, դրանց գործունեության առանձնահատկությունները, բացատրել տվյալ համակարգերի նշանակությունը բանկերի համար, ինչպես նան ներկայացնել Հայաստանի բանկային համակարգի հետագա քաղաքականության հետ կապված մոտեցումները: Ներկայացվելու են նան ներկայումս արագ տեմպերով զարգացող |ոէ6rո6է տեխնոլոգիաների վրա հիմնված վճարային համակարգերը, դրանց դերը ֆինանսական շուկայում, ինչպես նան |ոէ6rո6է տեխնոլոգիաների կիրառման էֆեկտը բանկերի համար: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ պատկերացնել նոր միջազգային վճարային համակարգերի գործունեությունը ծանոթանալ |ոէ6rո6է տեխնոլոգիաների հիման վրա գործող համակարգերի հետ:

21.1. Տէտaոջիէ -՛իտօսջի Ետօօօտտոոջ Տtո8iցht - 1hոօսցh Քոօc6ՏՏiոց (Տ1Ք) - այս գործընթացը կարելի է ներկայացնել հետնյալ բանաձնով ՝

Ավտոմատացում 1 Ստանդարտիզացում = Տ՛Ե

• •

Տ1Ք-ի շնորհիվ հնարավորություն է ստեղծվում իրականացնել ֆինանսական հաղորդագրությունների ավտոմատ մշակում՝ առանց մարդկային միջամտության, ինչը նախ ն առաջ կնվազեցնի ռիսկերի մակարդակը յուրաքանչյուր կազմակերպությունում՝ բացառելով մարդու միջամտության հետնանքով առաջացող սխալները: Տ1Ք-ի ներդրման հիմնական նախադրյալներից են՝ Տնտեսական, ֆինանսական ն իրավական ոլորտների արագ փոփոխում ն միջազգայնացում, ինչը հանգեցնում է տեղեկատվության մեծածավալ ն բազմազան լինելուն՝ պահանջելով վերջինիս օպերատիվ մշակում: Տարբեր ստանդարտների կիրառման ժամանակ առաջացող բազմաթիվ անճշտությունները ն անորոշությունները, ինչը հանգեցնում է լրացուցիչ ժամանակի, ինչպես նան մարդկային ն ֆինանսական ռեսուրսների ծախսին՝ կապված համապատասխան հարցումների իրականացման անհրաժեշտության հետ: Տ.Մ.|.Բ.1 -ը, հանդիսանալով աշխարհում ֆինանսական տեղեկատվության փոխանակման խոշորագույն համակարգը, մեծ ջանքեր է թափում իր անդամների մոտ Տ1Ք-ն կիրառելու համար առավել բարենպաստ պայմաններ ապահովելու համար: Այդ նպատակով Տ.Մ.|.Բ.1.-ի կողմից պարբերաբար իրականացվում են հանակարգում կիրառվող հաղորագրությունների ֆորմատների վերանայում՝ ապահովելու համար դրանց ավտոմատ մշակումը: Բացի վերոհիշյալից, ներկայումս գոյություն ունեն Տ.Մ.|.Բ.1.-ի կողմից արտոնագրված մի շարք ավտոմաացված բանկային համակարգեր/ծրագրային փաթեթներ, որոնք ապահովում են բանկերի ն այլ ֆինանսական հաստատությունների լրիվ ավտոմատացումը՝ հաղորդագրությունների մշակման ժամանակ:

21.2. ՕԼՏ Նկատի ունենալով արտարժույթի շուկայում իրականացվող գործարքների ծավալի աճը, ինչպես նան խուսափելու համար այս բնագավառում առկա ռիսկերից, ինչպիսիք են ժամանակային գործոնը (որպես կանոն միջազգային գործարքները այս բնագավառում ունեն ժամանակային լագ ն իրականացվում են 1Ւ1 կամ 1Ւ2 սկզբունքով), ինչը շատ դեպքերում, նկատի ունենալով արտարժույթի փոխարժեքների տատանումը, կողմերի համար լրացուցիչ բարրություններ է ստեղծում, ստեղծվեց ՇԼՏ Տ6rԽiՇ6Տ Լէd կազմակերպությունը, իսկ հետագայում նան՝ ՇԼՏ բանկը: ՇԼՏ Տ6rԽiՇ6Տ Լէd.- կազմակերպությունը մասնավոր ընկերություն է, որը գրանցվել է Անգլիայում ն Ուելսում 19/06/1997 թվականին արտարժույթի շուկայի մասնակից քսան հիմնական հաստատությունների կողմից (“Օ20”): ՇԼՏ Տ6rԽiՇ6Տ-ը ներկայումս զարգացնում է նոր բանկի միջոցով արտարժույթով փոխանցումների հաշվառման գործընթաց, որը կոչվում է ՇԼՏ 8Յու |ոէ6rոՅէiօոՅ| (“ՇԼՏ 8Յու”). ՇԼՏ 8Յու–ը առաջին խոշոր հաստատությունն է, որն իր անդամներին է տրամադրում արտարժույթով գործառնությունների հետ կապված շարունակաբար փոխկապակցված հաշվարկի ծառայություն: ՇԼՏ 8Յու–ը ներկայանում է հաշվարկային միջնորդ երկու անդամների կամ նրանց թղթակիցների միջն արտարժույթով գործառնությունների ժամանակ: Հաշվարկներին մասնակցող յուրաքանչյուր անդամ կառավարում է բազմարժութային հաշիվ ՇԼՏ 8Յու-ում: Հաշվարկին մասնակցող յուրաքանչյուր անդամ կարող է հրահանգ տալ ՇԼՏ 8Յու-ին միաժամանակ դեբետագրել ն կրեդիտագրել հաշիվները: Վճարում վճարման դիմաց (ՔՄՔ) մեխանիզմը թույլ է տալիս զգալիորեն նվազեցնել ռիսկերը արտարժույթով գործառնությունների ժամանակ:

21.3. ՛ՃRՕE՛ Ժամանակակից միջբանկային փոխանցումները կրում են միջազգային ն համապատասխանորեն բազմարժութային բնույթ: Այդ հանգամանքը չի կարելի անտեսել վճարահաշվարկային համակարգերը զարգացնելու գործընթացում: 1994 թվականի նոյեմբերի 15-ին Եվրոպական Արժութային Ինստիտուտը (ԷM|) հրատարակեց «||| մակարդակի արտասահմանյան վճարումների իրականեցման ԷM|-ի նպատակները», որտեղ նկարագրված էին միասնական ռեալ ժամանակում համախառն հաշվարկների (Բ1ՕՏ) մեխանիզմ ստեղծելու նպատակները ն կարնորությունը: Վճարահաշվարկային մեխանիզմը, որը ներառում էր ազգային Բ1ՕՏ համակարգերը կոչվեց ռեալ ժամանակում համախառն հաշվարկների միջեվրոպական ավտոմատացված արագ փոխանցումների համակարգ (1ՃԲՕԷ1). 1ՃԲՕԷ1 համակարգով տարբեր երկրների ազգային Բ1ՕՏ համակարգերը, ազգային

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

կենտրոնական բանկերի (NՇ8) միջոցով, հնարավորություն ստացան բարձրացնել միջազգային ռեալ ժամանակում համախառն հաշվարկները: 1ՃԲՕԷ1 համակարգով վճարում իրականացնելու համար նախաձեռնող բանկը վճարային հանձնարարագիր է ուղարկում 1ՃԲՕԷ1-ի մասնակից լոկալ NՇ8 երկրում գործող Բ1ՕՏ համակարգի միջոցով: NՇ8-ում հաղորդագրությունը ստուգվում է ն հաջող ստուգում անցնելու դեպքում դեբետագրվում է վճարումը նախաձեռնող բանկի թղթակցային հաշիվը, կրեդիտագրվում ստացող NՇ8-ի |ոէ6r|iու հաշիվը, հաղորդագրությունը ձնափոխվում է միջազգային ֆորմատների (Տ.Մ.|.Բ.1.) համապատասխան ն ուղղվում ստացող երկրի NՇ8. Ստացող NՇ8-ն անհրաժեշտ անվտանգության արարողակարգերը իրականացնելուց հետո ձնափոխում է հաղորդագրությունը լոկալ Բ1ՕՏ համակարգի ֆօրմատներին համապատասխան ն ուղղում այն շահառու բանկին:

Վաղորդագրությունների ուղղման ն դրամի կառավարման մեխանիզմ

Ւ՛ԼՇ Interlink

Interlink Ւ՛ԼՇ Ւ՛ԼՇ Վաղորդագրությունների ուղղման ն դրամի կառավարման մեխանիզմ

Նկար 44. ՛ՃRՕE՛ համակարգում հաղորդագրությունների փոխանակման սխեմա

21.4. .ոէօտոօէ տեխնոլոգիաների հիման վրա ստեղծված համակարգեր Գիտատեխնիկական առաջընթացի ներկայիս մակարդակը թույլ է տալիս անցում կատարել առնտրի ն վճարումների ավանդական դարձած ձներից դեպի մի նոր ձն, որն իրականացվում է |ոէ6rN6է համաշխարհային համակարգչային ցանցի միջոցով (համակարգիչների օգնությամբ): |ոէ6rN6է-ում վճարումների իրականացման համար մշակվել ն ներդրվել են այնպիսի համակարգեր, որոնք սպասարկում են դրամական միջոցների մի նոր կատեգորիա՝ էլեկտրոնային փող: Այդպիսի համակարգերի մշակմամբ զբաղվում են մեծ թվով բանկային, տեխնոլոգիական, տեղեկատվական գործունեությամբ, ինչպես նան ծածկագրմամբ զբաղվող ն այլ առաջատար

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

կազմակերպություններ, որոնք այդ գործում հասել են ամենատարբեր հաջողությունների: Այդ հաջողություններին նպաստում ն խոչընդոտում են իրավական դաշտը, օգտագործողների վստահությունը, ծրագրային ն ապարատային միջոցները ն այլն: էլեկտրոնային փողի ի հայտ գալը պայմանավորված է իրական փողին սատարելու անհրաժեշտությամբ՝ հատկապես այնտեղ որտեղ դրանցով վճարումների իրականացումը աննպատակահարմար է կամ ուղակի անհնար: Այդ բնագավառում բավականին զգալի հաջողությունների է հասել |M18 բանկը, որը մշակել ն ներդրել է Մ6ԵMօո6y 1rՅոՏք6r համակարգը:

ՄօԵMօոօթ ՛տaոտfօտ համակարգ Մ6ԵMօո6y 1rՅոՏք6r համակարգը հատուկ ստեղծվել է |ոէ6rN6է ցանցի համար: Այն ունի կատարելապես ճկուն կառուցվածք, որը նրան թույլ է տալիս աշխատել ցանկացած ապրանքատեսակի հետ, ն |ոէ6rN6է-ի ցանկացած օգտագործողի հնարավորություն է ընձեռում իրականացնելու անվտանգ անկանխիկ հաշվարկներ ռեալ ժամանակում՝ օգտագործելով Մ6ԵMօո6y: Համակարգի կլիենտներ են հանդիսանում ապրանքների ն ծառայությունների գնորդներն ու վաճառողները: Մի կողմից դրանք Մ6Ե-խանութներն են, մյուս կողմից |ոէ6rN6է-ի ցանկացած օգտագործող, որը հնարավորություն չունի կամ չի ցանկանում օգտագործել ավանդական դարձած վճարահաշվարկային միջոցները (փոխանցումների երկար տնողության, թույլ անվտանգության կամ այլ պատճառներով): Մ6ԵMօո6y 1rՅոՏք6r համակարգի օգտագործումը հնարավորություն է ընձեռում |ոէ6rN6է ցանցով իրականացնել ապահով վճարումներ ձեռք բերված ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց, կատարել ցանկացած այլ դրամական փոխանցումներ:

ՄօԵMօոօթ ՛տaոտfօտ համակարգի բաղկացուցիչները 1. 2. 3. 4.

1. 2.

3.

1. 2. 3. • •

1ՄM: Մ6ԵMօո6y 1rՅոՏք6r համակարգի վիրտուալ դրամական միավորն է, որը համարժեք է 1ՍՏD-ի 2 դրամապանակնեում ն 1ԲՍԲ-ի Բ դրամապանակներում: |M18 բանկ (|ոէ6rոՅէiօոՅ| M6էՅ| 1rՅdiոց 8Յու) Մ6ԵMօո6y-ի էմիտենտ բանկը: «ԹԾ - ճՊՎՑՐ»: Ոչ առնտրային կազմակերպություն, որը ապահովում է Մ6ԵMօո6y-ով իրականացվող ֆինանսական գործարքների օրինականությունը: Սերտիֆիկացման սերվեր ն փոստային սերվեր: Ծրագրային ն ապարատային ապահովություն, որը ապահովում է մասնակիցների վերաբերյալ ինֆորմացիայի գրանցումը, պահպանումը ն փոխանցումը, նրանց միջն հաղորդագրությունների փոխանակումը ն ֆինանսական փոխնցումները: Դամակարգի հաճախորդ հնարավոր է դառնալ Մ6ԵԽօո6) K66p6ր ծրագրային ապահովման միջոցով: Այս ծրագրիրը հնարավորություն է տալիս ýիքսելու որոշակի գումարներª հաշվարկների համար, վերահսկել միջոցների շարժը ն այլն: Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r ծրագրի օգնությամբ հնարավոր է իրականացնել ակնթարթային հաշվարկներ (Մ6ԵMօո6y-ով) համակարգի մյուս հաճախորդների հետ, փոխանցել Մ6ԵMօո6y-ին ցանկացած բանկային հաշիվ, վճարել ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց, ինչպես նան ծրագրում զետեղված հաղորդագրությունների փոխանակման համակարգի միջոցով քննարկել առնտրային գործարքի պայմանները: Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r ծրագիրի օգնությամբ օգտագործողը կարող է. Ցանկացած պահին ընդունել/հրաժարվել ցանկացած կլիենտի կողմից փոխանցված քանակությամբ ՄM: Ցանկացած քանակությամբ (բայց ոչ ավել քան գոյություն ունի կոնկրետ դրամապանակի մեջ՝ հանած տվյալ փոխանցման համար սահմանված կոմիսիոն վճարման գումարը) Մ6ԵMօո6y փոխանցել համակարգի ցանկացած այլ կլիենտի: Այդպիսի կլիենտներ կարող են լինել ինչպես սովորական օգտվողները, այնպես էլ Մ6Ե-խանութները: Փոխանցել իր Մ6ԵMօո6y-ները ցանկացած բանկային հաշիվ: Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r ծրագրի մեջ դրամական միջոցները պահվում են դրամապանակներում: Դրամական միջոցների փոխանցումը ն ստացումը կատարվում է կլիենտների դրամապանակների միջն: Գոյություն ունեն 2 ն Բ տիպի դրամապանակներ: Յուրաքանչյուր տիպի դրամապանակում կարող է գտնվել միայն մեկ տիպի արժույթ: 2 տիպի դրամապանակներում կարելի է պահել միայն ԱՄՆ դոլարներ (1ՄM=1ՍՏD), իսկ Բ տիպի դրամապանակներում՝ ռուսական ռուբլիներ (1ՄM=1ԲՍԲ): Դրամական միջոցների փոխանցումը կարող է կատարվել միայ նույնատիպ դրամապանակների միջն: Այսպիսով դրամապանակները համակարգում հանդես են գալիս որպես անհատական դրամական հաշիվներ: Համակարգի մասնակից դառնալու համար անհրաժեշտ է. բոլոր օգտագործողների համար. |N1ԷԲNԷ1-ից «կանչել» ն համակարգչի վրա տեղակայել Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r գնորդների համար. բանկային հաշվի դրամական միջոցները վերածել Մ6ԵMօո6y-ի ն գրանցել դրամապանակում վաճառողների համար. բացել (անվճար) դրամապանակ-հաշիվներ, ուր կմտնեն ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց վճարվելիք Մ6ԵMօո6y-ները կարգավորել իրենց Մ6Ե-խանութներն այնպես, որ հաշվարկները տարվեն Մ6ԵMօո6y-ով:

Փոխանցումների անվտանգությունը Մ6ԵMօո6y 1rՅոՏք6r համակարգում Մ6ԵMօո6y-ների շարժը կատարվում է |ոէ6rN6է ցանցով: |ոէ6rN6է-ի բաց ճարտարապետությունը պահանջում է անվտանգության խիստ չափանիշներ (միջոցներ)՝ ընդդեմ Մ6ԵMօո6y-ների կամ առնտրային գործարքների մասին տեղեկատվություններրի ապօրինի բռնագրավման: Դիտարկենք Մ6ԵMօո6y 1rՅոՏք6r համակարգում կիրառվող անվտանգության չափանիշները.

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան 1.

1. 2. 3.

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r ծրագիր մտնելու համար անհրաժեշտ է օգտագործողի 12 նիշանի յուրօրինակ իդենտիֆիկատորի, նրա անձնական գաղտնաբառի, ինչպես նան սկավառակի վրա գաղտնի բանալիով ն դրամապանակներով ֆայլի գտնվելու վայրի իմացությունը: Իդենտիֆիկատորը ձնավորվում է ինքնուրույն, ն յուրահատուկ է Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r ծրագրի յուրաքանչյուր օգտագործողի համար: Դա օգտագործողի գաղտնանունն է համակարգում: Գաղտնաբառն օգտագործողը նշանակում է անձամբ: Գաղտնաբառով պաշտպանվում է նան բանալին: Գաղտնաբառը փոխելիս անհրաժեշտ է նորացնել բանալու ռեզերվային պատճեն: Կարելի է միանվագ գործարքի համար ստեղծել առանձին դրամապանակ ն վերջում այն վերացնել: Անհնար է փող հանել օգտագործված դրամապանակից: Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r ծրագրի դրամապանակների բոլոր համարները պահվում են ընդհանուր ֆայլում: Այդ ֆայլը կարելի է պահել սկավառակի ցանկացած հատվածում կամ առանձին սկավառակի վրա: Քանի որ Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r ծրագիր մտնելիս պահանջվում է նշել տվյալ ֆայլի տեղը, անհնար է դառնում կողմնակի մարդու մուտքը ծրագիր՝ առանց տիրոջ համաձայնության: Բանալին կոդավորում է գործարքի վերաբերյալ ողջ ինֆորմացիան: Բանալիով ֆայլը կարելի է պահել սկավառակի ցանկացած հատվածում կամ առանձին սկավառակի վրա: Քանի որ Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r ծրագիր մտնելիս պահանջվում է նշել տվյալ ֆայլի տեղը, անհնար է դառնում կողմնակի մարդու մուտքը ծրագիր՝ առանց տիրոջ համաձայնության: Գործարքի կոդը նշանակվում է օգտագործողի կողմից. Թույլ է տալիս օգտագործողին կանխել վաճառողի կողմից միջոցների գանձումը, եթե վաճառողը չի կատարել իր պարտավորությունները: Պատահականորեն ձնավորված ն օգտագործողի կողմից սահմանված իդենտիֆիկատորների ամբողջությունը երաշխավորում է ծրագրի անօրինական օգտագործման ն դեպի օգտագործողի միջոցները ազատ մուտքի անհնարինությունը: Համակարգում բոլոր հաղորդագրությունները փոխանակվում են կոդավորված վիճակում (ինֆորմացիայի պաշտպանության ԲՏՃ տիպի ալգորիթմով) ավելի քան 1024 բիթ երկարությամբ բանալիով: Ոչ ոք չի կարող կատարել որնէ դրամական գործարք` հիմնվելով օգտագործողի նախորդ գործարքների ռեկվիզիտների վրա: Յուրաքանչյուր գործարքի համար օգտագործվում է եզակի ռեկվիզիտ: Եթե հաղորդագրության փոխանցման ընթացքում տեղի է ունենում կապի խափանում ն հաղորդագրությունը բարեհաջող չի ավարտվում, ապա համակարգը հաշվի չի առնում տվյալ օպերացիան: Համակարգի մասնակիցներին երաշխավորվում է հաշվարկների լիակատար ն անվիճելի անանունություն: Ցանկության դեպքում օգտագործողը կարող է իր մասին որնէ տվյալ չնշել (անուն, ազգանուն, հասցե, հեռախոս, 6-ոՅi|, բանկային հաշվեհամարներ նայլն) Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r ծրագիրը ստանալիս, տեղակայելիս, համակարգում գործունեություն ծավալելիս ն այլն: Բայց ն այնպես, եթե հետագայում հակառակ կողմը նրանից պահանջի որոշ անձնական տվյալներ, ապա (համաձայնության դեպքում) ծրագրի միջոցները թույլ են տալիս այդ տվյալները հեշտությամբ մտցնել առնտրային գործարքն ուղեկցող տեղեկատվության մեջ: Գործարքին չմասնակցող բոլոր անձինք (մասնավոր ն պետական կազմակերպություններ, ֆինանսական, առնտրային, վերահսկիչ մարմիններ) գտնվում են օգտագործողից «անվտանգ» հեռավորության վրա: Համակարգում ընդունված անվտանգության չափանիշները բացառում են անանունության անբարեխիղճ օգտագործումը: Օգտագործողը կարող է իր համակարգչի վրա տեղակայել Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r ծրագրի տարբեր տարբերակներ, տարբեր իդենտիֆիկատորներով ն համակարգ մտնել դրանցից ցանկացածով:

Վճարումների ձները 1.

2.

1.

2. 3.

Համակարգն ընդգրկում է վճարումների երկու ձն: Սովորական վճարում: Խորհուրդ է տրվում կիրառել տեղեկատվական ապրանքների ն ծառայությունների համար: Գնորդն իրականացնում է վճարումը: Նրա դրամապանակից դուրս է գրվում ն վաճառողի դրամապանակ է մուտքագրվում ապրանքի արժեքի չափով գումար, որից հետո վաճառողը իրականացնում է ապրանքի առաքումը: Մասնակի (երկու փուլ) վճարում: Խորհուրդ է տրվում կիրառել ֆիզիկական մատակարարում պահանջող ապրանքների համար: Վաճառողը սահմանում է այն ապրանքները, որոնց նկատմամբ կարելի է կիրառել մասնակի վճարում ն դրանց առաքման ժամկետները: Դրանից հետո այդ ապրանքների նկատմամբ հնարավոր է կիրառել միայն մասնակի վճարումներ: Գնորդը վճարում է ապրանքի արժեքը ն փոխանցման համար սահմանում է կոդ: Գնորդի դրամապանակում գրավադրվում է ապրանքի արժեքին համապատասխան փող: Վաճառողը տեղեկություն է ստանում դրա ն առաքման վերաբերյալ: Սրանով վճարման առաջին էտապը ավարտվում է: Երկրորդ փուլում հնարավոր են հետնյալ դեպքերը. Եթե վաճառողը սահմանված ժամկետում իրականացնում է ապրանքի առաքումը ն ապրանքի որակը համապատասխանում է նախօրոք հայտարարվածին, ապա գնորդը վաճառողին (նրա գործակալին) հայտնում է փոխանցման կոդը: Վաճառողը (նրա գործակալը) գնորդի ներկայությամբ, Մ6ԵMօո6y Խ66ք6r ծրագրով, կատարում է կոդի ստուգում, որից հետո փողը փոխանցվում է վաճառողի դրամապանակի հաշվին: Եթե վաճառողը սահմանված ժամկետում մատակարարումը չի իրականացնում, ապա գրավադրված միջոցները ապագրավադրվում են ն կարող են օգտագործվել այլ նպատակներով: Եթե ապրանքի որակը չի համապատասխանում նախապես հայտարարվածին, ն գնորդը հրաժարվում է ընդունել ապրանքը, ապա սահմանված ժամկետը լրանալուց հետո գրավադրված միջոցները ապագրավադրվում են ն կարող են օգտագործվել այլ նպատակներով:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 22. ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՎՃԱՐԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Թեմայի նպատակն է` ներկայացնել միջազգային պրակտիկայում ներկայումս լայն տարածում գտած նոր վճարային ծառայություններ, ինչպիսիք |ոէ6rո6է 8Յուiոց, ոօԵi|6-ԵՅուiոց, էլեկտրոնային փող (Է-Mօո6y), դրանց առանձնահատկությունները, բացատրվելու են տվյալ ծառայություններ նշանակությունը բանկերի ն հաճախորդների համար, ինչպես նան ներկայավելու են մոտեցումները կապված Հայաստանի Հանրապետությունում դրանց զարգացման հետ: Ունակությունների ն հմտությունների նկարագիրը: Թեման անցնելուց հետո ուսանողները պետք է կարողանան՝ պատկերացնել նոր միջազգային վճարային ծառայությունները պացատրել գործառնությունների իրականացման ընթացակարգերը:

• •

.ոէօտոօէ 8aուոոջ

1. 2. 3. 4. 5. 1. » » » » » » » » » » » 2. • • • • 3.

4.

|ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ն իրենից ներկայացնում է բանկային ծառայությունների մատուցում ինտերնետի միջոցով, որն առաջին անգամ իրականացվել է 1995թ. ԱՄՆ-ում` Տ6Շսriէy ԲirՏէ N6էwօrւ 8Յու-ի կողմից: Ներկայումս ԱՄՆ-ի առաջատար 50 բանկերի 909-ն ունի |ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ի ծրագիր, իսկ աշխարհում ավելի քան 600 բանկ առաջարկում է լիակատար ինտերնետ-ծառայություն: Ռուսաստանում առաջին բանկը, որն սկսեց սպասարկել իր հաճախորդներին ինտերնետի միջոցով, դա Ավտոբանկն էր, որը 1998թ.-ին առնտրային շահագործման հանձնեց իր |ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ի համակարգը՝ Hօո6ԵՅուiոց անվանմամբ: Մեխանիզմը |ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ի մեջ ներառվող ծառայություններն ընդգրկում են այն բոլոր ծառայությունները, որոնք սովորական բանկը մատուցում է իր հաճախորդներին, բացի կանխիկի հետ գործառնություններից: Բանկային հեռակառավարումը հնարավորություն է տալիս բարձրացնել մասնավոր բիզնեսի էֆեկտիվությունը: Այն ապահովում է՝ ժամանակի տնտեսում աշխատանքի հարմարություն վճարումների մասին ինֆորմացիայի մշակման մեծ արագություն փաստաթղթերի մոնիտորինգ միջոցների շարժի մասին ինֆորմացիայի առկայություն: Դնարավորությունները |ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ի ընձեռած հնարավորությունները կարելի է դիտարկել տարբեր տեսանկյուններից: (ոէ6րո6է Եճոkոոց-ի անհրաժեշտությունը հաճախորդի համար |ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ը հնարավորություն է տալիս հաճախորդին՝ իր հաշիվներից վճարումներ իրականացնել ցանկացած բանկի իր ցանկացած հաշվի վրա՝ ընդ որում նան վճարումներ արտարժույթով գնել ն վաճառել արտարժույթ բացել նոր հաշիվներ ն նրանց վրա փոխանցել դրամական միջոցներ լիցքավորել կորպորատիվ պլաստիկ քարտերի հաշիվները ն դրանցից միջոցներ հանե, օգտվել միջոցների ներդրման հետ կապված ծառայություններց (դեպոզիտներ, արժեթղթեր, արտարժութային սպեկուլյացիաներ) իրականացնել ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց վճարումներ ստանալ վարկեր կամ վարկային պայմանագրի վավերապայմանների վերաբերյալ տեղեկատվություն ստացված ն ուղարկված վճարումների, ինչպես նան հաշվի ընթացիկ վիճակի մասին տեղեկատվություն ստանալ հետ կանչել սխալ վճարումները, եթե դրա անհրաժեշտությունը կա ստանալ տեղեկատվություն ն խորհրդատվական ծառայություններ նամակագրական կապ հաստատել բանկի աշխատողների հետ: (ոէ6րո6է Եճոkոոց-ի անհրաժեշտությունը բանկերի համար Գոյություն ունեն մի շարք պատճառներ, որոնք դրդում են բանկերին զբաղվել |ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ի զարգացմամբ: Դրանք են՝ հաճախորդների կողմից նման ծառայությունների նկատմամբ պահանջարկը բանկի տրանզակցիոն ծախքերի մինիմալացումը ինտերնետի անսահման հնարավորությունները մրցակցությունը: (ոէ6րո6է Եճոkոոց-ի անհրաժեշտությունը ենթակառուցվածքը ստեղծողների համար Բանկային ինտերնետ - համակարգեր մշակողների կամ ծառայություն մատուցողների (օՇք8ոօ ոքօ8ճղäՇքû) համար |ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ը եկամտի ստացման նոր աղբյուր է, որն այսօր զարգանում է ն ունի մեծ հեռանկարներ ապագայում: (ոէ6րո6է Եճոkոոց-ի անհրաժեշտությունը վաճառողների համար |ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ի շնորհիվ վաճառողներն ավելի վստահ են լինում, որ ժամանակին կստանան իրենց հաճախորդներից սպասվող վճարումները: Բացի այդ, այն հաճախորդներն, ովքեր հնարավորություն ունեն օգտվել |ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ի ծառայություններից, հանդիսանում են գրավիչ պոտենցիալ հաճախորդներ ցանկացած վաճառողի համար: Գործառնությունների անվտանգությունը Փորձագետները պնդում են, որ |ոէ6rո6է ԵՅուiոց համակարգի պաշտպանությունն ավելի կատարյալ է, քան վճարումների իրականացումը վարկային քարտերի միջոցով: |ոէ6rո6է ԵՅուiոց համակարգում բացառվում

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

է ինֆորմացիային անօրինական եղանակով տիրանալը: էլեկտրոնային վճարումների անվտանգության ապահովումն այնպիսի մակարդակի վրա է, որ նույնիսկ ամենաժամանակակից համակարգչի համար 100 տարվա անընդմեջ աշխատանք կպահանջվի ինֆորմացիայի դեկոդավորման համար: Վերջինիս համար երաշխիք են հանդիսանում կրիպտոգրաֆիայի ժամանակակից մեթոդները, որոնք օգտագործվում են էլեկտրոնային վճարային փաստաթղթերը ծածկագրելու համար: Առաջին հերթին, դա էլեկտրոնային թվային ստորագրությունն է (էԹՍ): էԹՍ-ն բաղկացած է 2 մասից՝ բաց ն փակ: Բաց մասը (բաց բանալին) սեփականատիրոջ կողմից ներկայացվում է հաստատման կենտրոն, որի դերը սովորաբար կատարում է բանկը: Բաց բանալին, նրա սեփականատիրոջ մասին ինֆորմացիան, բանալու նշանակությունը ն այլ տեղեկատվությունը ստորագրվում են հաստատման կենտրոնի էԹՍ-ով: Այդ միջոցով ձնավորվում է էԹՍ-ի սերտիֆիկատ, որն անհրաժեշտ է գրանցել բանկի էլեկտրոնային վճարումների համակարգում: Բանալու փակ մասը (գաղտնի բանալին) ոչ մի պայմաններում չպետք է տրվի որնէ այլ մարդու: Գաղտնի բանալու անօրինական կիրառումը կարելի է կանխել նան գաղտնաբառի միջոցով, որը դրվում է ինչպես բանալու, այնպես նան որոշ տեսակի բանալիային կրիչների վրա: ¼արգացման հեռանկարները Այսպիսով, |ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ն արդեն լայն տարածում է ստացել ամբողջ աշխարհում, որը խոսում է այն մասին, որ ձնավորվել է կայուն ն վճարունակ պահանջարկ այս ոչ տրադիցիոն բանկային ծառայության վրա: Դրա մասին են վկայում բանկային ինտերնետ-ծառայություններից օգտվողների թվի աճի բարձր տեմպերը: Երբ հաճախորդների հիմնական պահանջը կլինի հարմարավետությունը, ճկունությունն ու օպերատիվությունը, |ոէ6rո6է ԵՅուiոց-ի ծառայությունները բանկերի մեծամասնության համար կդառնան ստանդարտ պայմաններ:

MօԵո1օ-Եaուոոջ MօԵi|6-ԵՅուiոց-ն իրենից ներկայացնում է բանկային ծառայությունների մատուցում մոբիլ հեռախոսի միջոցով` աշխարհի ցանկացած տեղից ն ցանկացած ժամանակ: MօԵi|6-ԵՅուiոց-ի գաղափարի ստեղծման ն զարգացման համար կարնոր նախադրյալ է հանդիսանում այն, որ բջջային հեռախոսներ ունեցողների թիվն անընդհատ աճում է: Տարիֆների ն բջջային հեռախոսների գների իջեցումը նպաստում է մոբիլ հեռախոսների լայն տարածմանը: Այսօր բջջային հեռախոս ունեցողների քանակն ավելի շատ է, քան պլաստիկ քարտեր, մեքենաներ ն նույնիսկ համակարգիչ ունեցողներինը: Հաշվի առնելով, որ ժամանակը ներկայիս ամենաթանկ ռեսուրսն է՝ պարզ է դառնում, որ MօԵi|6-ԵՅուiոց-ը շատ հարմար միջոց է գործարար մարդկանց համար: Այսօր գոյություն ունի մոբիլ հեռախոսի միջոցով վճարումների իրականացման առնվազն 3 եղանակ. վճարումներ Մ/P-ի կիրառմամբ կամ Մ/P-Եճոkոոց, որն իրենից ներկայացնում է աշխարհի ցանկացած կետից բանկային ծառայությունների մատուցում անմիջականորեն բջջային հեռախոսի կամ առանց ցանցային միացման նոութբուքի միջոցով: Այդպիսի տեխնոլոգիան հնարավորություն է տալիս մոբիլ հեռախոսի վրա փոխանցել ՄՃՔ-ի տակ աշխատող որոշ սայթերի (օր.՝ ՝Յհօօ) կրճատված ինֆորմացիա ն իրականացնել որոշ գործողություններ: ՄՃՔ-ը հատուկ w6Ե-էջերի դիտարկման տեխնոլոգիա է մոբիլ հեռախոսի փոքր պատուհանիկի միջոցով: Այսպիսի համակարգի առավելություն է համարվում մուտքի էլ ավելի մեծ ազատությունը, իսկ թերություն՝ ոչ մեծ դիսփլեյի վրա ինֆորմացիայի ստացման անհարմարությունը: ՄՃՔ-ի հիմնական թերությունն այն է, որ նրա կիրառման ժամանակ օգտվողը վճարում է միացման ժամանակի համար: Ակնհայտ է, որ հաշիվների երկար համարների ներմուծումը պահանջում է երկար ժամանակ, որի համար պետք է վճարել: ՏԽՏ-վճարումներ կամ ՏԽՏ-Եճոkոոց, որը հնարավորություն է տալիս կարճ հաղորդագրությունների միջոցով ստանալ հաշվարկային հաշիվների վերաբերյալ ամբողջ տեղեկատվությունը: Մասնագետների կարծիքով այս ծառայությունն ունի ավելի շատ հեռանկարներ, քան ՄՃՔ-ԵՅուiոց-ը: Դա պայմանավորված է նախ ն առաջ նրա էժանությամբ, ն հետո՝ տվյալների փոխանցման ավելի մեծ արագությամբ (մի քանի տասնյակ անգամ ավելի արագ): Տ(ԽP/Y վճարումներ կամ Տ(Խ-Եճոkոոց, որոնց տեխնոլոգիական հիմքը կազմում են Տ|M քարտերը, որոնք ունեն վճարային հավելված ն ՏMՏ-հաղորդագրությունների տեխնոլոգիա` որպես տեղեկատվության փոխանցման մեթոդ: Տ|M-քարտերն իրենցից ներկայացնում են ներքին պաշտպանված հիշողությամբ հաշվարկային սարքեր, որոնք հնարավորություն են տալիս ապահովել ֆինանսական ն ինֆորմացիոն անվտանգության որակապես նոր մակարդակ: Տ|M-քարտի վրա կա «բջջային կապի օպերատորի հավելված», հանդիսանում է նույնականացնող: Իսկ դա նշանակում է, որ քարտի վրա չի պահվում դրամական միջոցների մասին տեղեկատվություն, ինչպես, օրինակ, սովորական բանկային քարտի վրա: Տեղեկատվության փոխանցման այս եղանակն առավել հարմար է, հասարակ ն տնտեսող վերջնական սպառողի համար, քանի որ դրա արժեքն ավելի ցածր է, ունի ստացման մասին հաստատման ֆունկցիա, չի պահանջում կապի շատ թանկ ուղիների կիրառում, աբոնենտին է հասնում նույնիսկ այն դեպքում, երբ ձայնային ալիքը զբաղված է: Բացի այս ձներից, գոյություն ունեն ոօԵi|6-ԵՅուiոց-ի նան այլ տարատեսակներ, ինչպիսին, օրինակ, բանկի կողմից թողարկված մոբիլ հեռախոսի ն սմարթ-քարտի համատեղ կիրառումն է, որի հետնանքով առաջացող սիներգետիկ էֆեկտը բավականին մեծ է: Սմարթ - քարտն իրենից ներկայացնում է ֆինանսական գործարքների իրականացման ապահով միջոց, իսկ մոբիլ հեռախոսը՝ ճկուն ն հարմար գործիք այդ ծառայությունների կիրառման համար: Մշակվում են ոօԵi|6 - ԵՅուiոց-ի այնպիսի նոր տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք են 3Օ-ը (մոբիլ կապի 3-րդ սերունդը), ՕՔԲՏ-ը, i-ոօd6-ը, ն այլն:

1.

2.

3.

Վնարավորությունները

MօԵi|6-ԵՅուiոց-ը հնարավորություն է տալիս՝ իրականացնել վճարումներ գնել ն վաճառել արտարժույթ ստանալ վարկեր գործարքների մասին տվյալները, վարկային քարտերի համարները պահել հեռախոսի հիշողության

» » » » մեջ »

տեղեկատվություն ստանալ հաշվի մասին

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան » » » » » » • • • • •

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

տեղեկատվություն ստանալ արժութային ն ֆոնդային շուկաների, ֆինանսական գործիքների գնանշումների մասին տեղեկատվություն ստանալ բանկի բաժանմունքների մասին ապրանքների ն ծառայությունների գների մասին տեղեկություններ ստանալ ն համեմատություններ անել կարճ տեքստային հաղորդագրությունների միջոցով հաճախորդներին տեղյակ պահել, որ ապրանքի գինն իջել է որոշակի սահմանից, ն նա կարող է այն ձեռք բերել՝ սեղմելով հեռախոսի կոճակը ավիաընկերությունից տոմս գնելիս տեղեկատվություն ստանալ թռիչքի հետաձգման ն տոմսերի գների փոփոխման (զեղչերի) վերաբերյալ օգտվել մի շարք այլ ծառայություններից:

Առավելությունները

Մոբիլ հեռախոսով վճարումներն ունեն մեծ առավելություններ՝ պերսոնալացումը. անձնավորումը մոբիլ հեռախոսը ավելի պերսոնալացված միջոց է, քան համակարգիչը հասանելիությունը. մոբիլ հեռախոսը միշտ մոտիկ է, ի տարբերություն բանկի, որը կարող է շատ հեռու լինել հարմարավետությունը. վճարումների իրականացումը հեռախոսից ավելի հարմար է, քան բանկոմատից կոմպակտություն. մոբիլ վճարումների համար անհրաժեշտ չէ ոչ համակարգիչ ն ինտերնետ, ոչ էլ բանալու ինֆորմացիայով առանձին սկավառակ ՏոոPճ) տեխնոլոգիայի օգտագործման դեպքում անհրաժեշտություն չկա պահել միանվագ գաղտնաբառերով քսակ:

ԽօԵil6-Ե8ոkiոց-ի մեխանիզմը ն գործառնությունների անվտանգությունը

•

•

• •

MօԵi|6 - ԵՅուiոց-ի մեխանիզմը հետնյալն է. մասնակից բանկերը գրանցվում են տվյալների կենտրոնական բազայում, որի ժամանակ համակարգի բիզնես-սերվերի ն մասնակից բանկերի ավտոմատացված համակարգերի միջն տեղադրվում են ինֆորմացիոն-ծրագրային ինտերֆեյսներ, որոնք անհրաժեշտ են իրենց հաճախորդների հաշիվների վարման համար: Այդպիսի ինտերֆեյսները կարող են անհատական լինել յուրաքանչյուր բանկի համար: Հաճախորդների հաշիվները հնարավոր է վարել նան անմիջականորեն համակարգի տվյալների կենտրոնական բազայի մեջ, որի դեպքում բիզնես-սերվերի ն մասնակից բանկերի ավտոմատացված համակարգերի միջն տեղեկատվական համագործակցությունը կարող է իրականացվել օքք-|iո6 ռեժիմում: Մասնակից բանկերի համագործակցությունը համակարգի բիզնես-սերվերի հետ իրականանում է ֆորմատացված ստանդարտ ՏMՏ-հաղորդագրությունների (կամ այլ տեսքով ֆինանսական հաղորդագրությունների) ձնով պաշտպանված ինֆորմացիայի փոխանակման միջոցով: Հաճախորդների մոբիլ հեռախոսներից համակարգի բիզնես-սերվերի վրա ստացվող ֆինանսական հաղորդագրություններն ունեն բանկերում իրենց հաշիվների վարման մասին հրահանգներ: Օգտվողի համակարգում մասնակից բանկի հաճախորդի գրանցման ժամանակ նրա մոբիլ հեռախոսի Տ|M-քարտի ռեկվիզիտները ն տեղեկատվական անվտանգության ռեժիմ ապահովելու համար անհրաժեշտ այլ տվյալները կցվում են նրա բանկային հաշվին: MօԵi|6 - ԵՅուiոց-ի միջոցով իրականացվող գործառնությունների անվտանգության ապահովման համար անհրաժեշտ է. Մասնակիցների նույնականացում, որի համար մոբիլ հեռախոսի մեջ տեղադրվում է հատուկ մասնագիտացված ծրագրային ապահովում: Որպես հաճախորդի նախնական իդենտիֆիկատոր կարող է հանդես գալ նրա մոբիլ հեռախոսի համարը: Նախաձեռնվող գործառնության հաստատման համար օգտվողին անհրաժեշտ է ներմուծել իր բանկային հաշվից օգտվելու համար նախատեսված Ք|N-կոդ, որի անհրաժեշտությունը բացառում է ոչ միայն անօրինական ճանապարհով հաշվի օգտագործումը, այլ նան տալիս է ՇհՅrց6 - ԵՅՇւ-ի հնարավորություն, որը շատ գրավիչ է դարձնում այն թե՛ հաճախորդների, թե՛ բանկերի համար: Հաճախորդի իդենտիֆիկացիայի համար կիրառվում է յուրահատուկ գաղտնաբառ, որը ՄՃՔ ԵՅուiոց-ի դեպքում համակարգ առաջին անգամ մուտք գործելուց հետո կարող է փոխվել ն գաղտնի պահվել: Այդ պատճառով հաճախորդին հասանելի ինֆորմացիան անձնավորված է, ն նրա չտարածման համար պատասխանատու է բանկը: Իսկ կարճ հաղորդագրությունների անվտանգությունը կայանում է նրանում, որ ստացվող ն ուղարկվող ինֆորմացիայի կոդավորման հետ համատեղ կիրառվում է Տ|M-քարտի վրա կցված տվյալների պաշտպանության պրոտոկոլը: Բանկի հետ պայմանագրի կնքման ժամանակ հաճախորդը կարող սահմանափակումներ դնել յուրաքանչյուր վճարման համար առանձին, որի միջոցով համակարգն ինքը կպաշտպանի ավել փողի փոխանցումից: Փոխանցվող տեղեկատվության գաղտնիություն, որն ապահովվում է վերջինիս ծածկագրմամբ ն էլեկտրոնային ստորագրության կիրառմամբ: Ինտերնետի միջոցով տվյալների փոխանցման անվտանգության կազմակերպման համար կարող է օգտագործվել նան ՏՏԼ (Տ6Շսr6 ՏօՇւ6է ԼՅy6r) պրոտոկոլը, որը հիմնված է սիմետրիկ ն ասիմետրիկ ալգորիթմների կիրառման վրա: ՏՏԼ պրոտոկոլով միացման դեպքում տվյալ միացման սեսիայի համար գեներացվում է միանվագ օգտագործման բանալի, որը ծառայում է տվյալների սիմետրիկ ծածկագրման համար: îեղեկատվության ամբողջականության ապահովում կամ փոխանցվող տեղեկատվության աղավաղման բացառում, որի համար կիրառվում են էլեկտրոնային թվային ստորագրություններ, խէշֆունկցիաներ: Բոլոր մասնակիցների համար իրենց կողմից կատարված գործառնություններից հրաժարվելու անհնարինություն, որի համար տեխնոլոգիա է հանդիսանում MՅՏէ6rՇՅrd |ոէ6rոՅէiօոՅ|-ի ն ՄiՏՅ |ոէ6rոՅէiօոՅ|-ի կողմից 1996 թվականին մշակված ՏԷ1 (Տ6Շսr6 Է|6ՇէrօոiՇ 1rՅոՏՅՇէiօո) տեխնոլոգիան, որը նախատեսում է թվային սերտիֆիկատների կիրառում գործարքի բոլոր մասնակիցների կողմից, ինչը հնարավորություն է տա-

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

լիս ապահովել վերջիններիս փոխադարձ նույնականացումը: Փոխադարձ նույնականացումը ն էլեկտրոնային թվային ստորագրության կիրառումը հնարավորություն է տալիս խուսափել խնդիրներից, կապված գործարքի կողմերի՝ իրենց պարտավորություններից հրաժարումից ն բացառել վճարողների կողմից վճարումների չհիմնավորված հետ կանչը:

Չարգացման հեռանկարները

Անհերքելի է այն, որ մոբիլ հեռախոսների միջոցով վճարումներն ունեն զարգացման մեծ հեռանկարներ: |ոէ6rոՅէiօոՅ| DՅէՅ ՇօrքօrՅէiօո (|DՇ) վերլուծական ընկերության տվյալների համաձայն սպասվում է ոօԵi|6-ԵՅուiոց-ի բավականին մեծ աճ, հատկապես եվրոպական երկրներում: MօԵi|6-ԵՅուiոց-ի զարգացման դրական տենդենցներ են նկատվում նան ԱՄՆ-ում: Ընդհանուր առմամբ, 1օw6rՕrօսք վերլուծական ընկերության հաշվարկով արդեն 2000թ.-ի վերջում ԱՄՆ-ում կար ոօԵi|6-ԵՅուiոց-ի ծառայությունից օգտվող շուրջ 500 հազար օգտվող: Մոբիլ հեռախոսի օգտագործման առավել հեռանկարային ուղղություններից մեկը բրոկերային ծառայությունների սեգմենտն է: Դա պայմանավորված է նրանով, որ ֆոնդային շուկայում աշխատող բրոկերների ու դիլլերների համար շատ կարնոր նշանակություն ունի ճիշտ պահին որոշումների կայացումը:

Էլեկտրոնային փող (E-Mօոօթ)

• • •

1.

2.

Համաձայն էլեկտրոնային փողեր թողարկող կազմակերպությունների (ԷM|) վերաբերյալ Եվրամիության կարգի (ԷՍ Dir6ՇէiԽ6) վերջնական տարբերակի՝ էլեկտրոնային փողն իրենից ներկայացնում է դրամական արժեք կամ թողարկողի նկատմամբ պահանջ, որը. գրառված է էլեկտրոնային սարքի վրա համարժեք է դրա թողարկման համար անհրաժեշտ իրական միջոցների ծավալին (1 միավոր էլեկտրոնային փողը համարժեք է 1 միավոր իրական փողին) ընդունվում է որպես վճարամիջոց ոչ միայն թողարկողի, այլ նան այլ սուբյեկտների կողմից: էլեկտրոնային փողը վճարային գործիք է, որն իրենից ներկայացնում է էլեկտրոնային եղանակով գրառված դրամական արժեք: Հաճախորդը գնում է էլեկտրոնային արժեք, որը պակասեցվում է յուրաքանչյուր գործարքի ժամանակ: էլեկտրոնային փողը կարելի է սահմանել որպես փողի էլեկտրոնային տարբերակ, քանի որ նրան բնորոշ են փողի գրեթե բոլոր հատկանիշները: Հիմնական նմանությունն այն է, որ էլեկտրոնային փող օգտագործելիս բանկից կամ որնէ այլ տեղից ավտորիզացիա ստանալու անհրաժեշտություն չկա. մարդիկ գնում են մետաղադրամներին ն թղթադրամներին համարժեք էլեկտրոնային փող ն օգտագործում այն որպես սովորական փող: Մյուս կարնոր նմանությունը փողի հետ նրա անանունությունն է (Յոօոyոiէy). էլեկտրոնային փող օգտագործելու համար ֆինանսական հաստատությունում հաշվի առկայություն չի պահանջվում: Սրանով էլ այն էականորոն տարբերվում է հասանելիության միջոցներից (ՅՇՇ6ՏՏ քrօdսՇէՏ), ինչպիսիք, օրինակ, դեբետային քարտերն են: Համաձայն էլեկտրոնային փողերի իրավական սահմանման (ՃrէiՇ|61 օք էհ6 Էսrօք6Յո ՔՅr|iՅո6ոէ Յոd ՇօսոՇi| Dir6ՇէiԽ6 2000/46/ԷՇ)` էլեկտրոնային փողը պետք է ընդունվի որպես վճարային գործիք ոչ միայն թողարկողի, այլ նան այլ սուբյեկտների կողմից: Դրանով էլ այն տարբերվում է սահմանափակ կիրառման շրջանակ ունեցող էլեկտրոնային վճարային գործիքներից, ինչպիսիք, օրինակ, կանխավճարային քարտերը կամ էլեկտրոնային քսակներն են: Վերջիններս, ընդունվելով որպես վճարային գործիք միայն թողարկողների կողմից, չեն հանդիսանում էլեկտրոնային փող: էլեկտրոնային փողը կարող է լինել տեխնիկական սարքի (օրինակ՝ չիպի) վրա գրառված արժեքի կամ համակարգչային հիշողության ձնով: Ըստ դրա՝ էլեկտրոնային փողերը լինում են. քարտային, որոնք օգտագործողին հնարավորություն են տալիս օգտվել շատ հարմար, միկրոպրոցեսորային չիպ պարունակող քարտերից (սմարթ քարտեր), որոնց արտադրության ժամանակ քարտի մեջ տեղադրվում է հատուկ օպերացիոն համակարգ ն ծրագրային ապահովում: Հաճախորդը գնում է որոշակի էլեկտրոնային արժեք պարունակող քարտ ն հնարավորություն է ստանում մանրածախ գնումներ կատարել ինչպես օո-|iո6, այնպես էլ օքք-|iո6 ռեժիմում: Յուրաքանչյուր գործարքի ժամանակ, երբ քարտը տեղադրվում է հատուկ սարքավորման (ՔՕՏ-ի) մեջ, էլեկտրոնային արժեքը պակասեցվում է: Ներկայումս Եվրոպայում գոյություն ունեն էլեկտրոնային փողերի քարտային 25 տարբեր սխեմաներ, որոնք մատուցվում են ֆինանսական կազմակերպությունների կողմից: Որոշ քարտային սխեմաներ թույլ են տալիս վճարումներ իրականացնել նան Ինտերնետի միջոցով: համակարգչային, որի դեպքում օպերացիոն համակարգը ն համապատասխան ծրագրային ապահովումը տեղադրվում է համակարգչի մեջ ն օգտագործողը հնարավորություն է ստանում գործարքներ կատարել համակարգչային ցանցի կամ Ինտերնետի միջոցով: Այն հիմնականում նախատեսված է ինտերնետային գնումներ իրականացնելու համար: Համակարգչային էլեկտրոնային փողերի առավելությունը քարտայինի նկատմամբ այն է, որ նրանց փոփոխուն ծախսերն ավելի ցածր են, աշխարհագրական տարածքը չի սահմանափակվում (տարածվում է ամբողջ աշխարհով), կապիտալի նկատմամբ պահանջներն ավելի ցածր են (քարտային սխեմայի համար՝ Ֆ10մլն իսկ ինտերնետայինի՝ Ֆ100.000), տարածման ուղիներն անվճար են, պետական քաղաքականությունն ավելի մեղմ է: Յուրաքանրյուր ստացված էլեկտրոնային մետաղադրամ անմիջապես ուղարկվում է վիրտուալ էլեկտրոնային փողերի թողարկման կենտրոն, որտեղ այն ստուգվում է, որից հետո վերաթողարկվում է ստացողի օգտին: Ոչ մի մետաղադրամ չի կիրառվում ավելի քան մեկ անգամ ն հնարավոր չէ օգտագործել ճիշտ նույն էլեկտրոնային մետաղադրամը, որը ստացվել է մեկ այլ օգտագործողից: Սակայն հարց է առաջանում, եթե բանկը գիտի, թե ում ն ինչ էլեկտրոնային մետաղադրամ է տալիս, ապա ինչպե՞ս է ապահովվում գործառնությունների անանունությունը: Ինչպես կարող է օգտագործողն ապահովագրել իրեն բանկի անբարեխղճությունից. չէ՞ որ այն կարող է չօգտագործված փողերը հայտարարել օգտագործված, իսկ օգտագործողը ոչ մի կերպ չի կարող հակառակն ապացուցել: Հիմնականում դա ապահովվում է Դ. Չաումի «կույր ստորագրության» միջոցով, որի էությունը կայանում է նրանում, որ մետա-

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ղադրամները գեներացվում են վճարողի կողմից իր գաղտնի բանալու միջոցով, իսկ բանկը ստորագրում է այն՝ առանց իմանալու դրա վավերապայմանները վերջնական գեներացման ժամանակ: Նրան հայտնի է մետաղադրամների միայն անվանական արժեքը, որը նա հաստատում է իր ստորագրությամբ: էլեկտրոնային փողերը կարող են տարբերվել ըստ էլեկտրոնային արժեքի փոխանցման մեխանիզմի: էլեկտրոնային փողերի որոշ սխեմաներ թույլ են տալիս էլեկտրոնային արժեքի փոխանցում մի հաճախորդից մյուսին՝ առանց երրորդ կողմի (օրինակ՝ թողարկողի) ներգրավման: Սակայն ավելի հաճախ կիրառվում է էլեկտրոնային արժեքի փոխանցում հաճախորդից վաճառողին, իսկ վերջինս պետք է մարի փոխանցված արժեքը (օրինակ՝ օրվա վերջում վաճառողները փոխանցում են ամբողջ արժեքը իրենց բանկ, որն այնուհետն կրեդիտագրում է նրանց բանկային հաշիվը): էլեկտրոնային փողերի սխեմաներում գրառված արժեքը հիմնականում լինում է միայն ազգային արժույթով: Այնուամենայնիվ, հնարավոր է հաշիվներ պահել ն վճարումներ կատարել մի քանի տարբեր արտարժույթով: Բենեֆիցիարը, էլեկտրոնային փողը ստանալուց հետո, հիմնականում չի կարող այն կրկին օգտագործել, այլ պետք է հետ ուղարկի թողարկողին հետգնման համար (էլեկտրոնային փողերի փակ շրջանառություն): Այնուամենայնիվ, որոշ դեպքերում հնարավոր է էլեկտրոնային փողերի վերաօգտագործում (էլեկտրոնային փողերի բաց շրջանառություն): Բնական է, որ էլեկտրոնային փողերի բաց շրջանառությունն ավելի հարմար է օգտագործողների համար: էլեկտրոնային փողերի տարածման (խթանման) համար անհրաժեշտ է, որ գործարքի բոլոր կողմերը՝ թողարկողները, գնորդներն ու վաճառողները, շահագրգռված լինեն այն օգտագործելու: Âողարկողների շահագրգռվածությունը կայանում է նրանում, որ նրանք եկամուտներ են ստանում հաճախորդներից ն վաճառողներից ստացված բոլոր միջնորդավճարներից, փողի շրջանառության ծախսատարության կրճատումից, բացասական մնացորդները ներդնելուց. քարտերի դեպքում բանկը ստիպված է լինում բացասական մնացորդը ծածկել իր միջոցների հաշվին (օրինակ՝ օվերդրաֆտի ժամանակ): Գնորդների կողմից էլեկտրոնային փողերի նկատմամբ պահանջարկը կախված է նրանց անվտանգությունից ն գաղտնիությունից, օգտագործման հարմարությունից, վաճառողների կողմից դրանք որպես վճարամիջոց ընդունելուց, նրանից, թե ինչպիսին են թողարկողների կողմից գանձվող միջնորդավճարները այլ վճարային ձների համեմատ: Վաճառողների շահագրգռվածությունը կախված է թողարկողների կողմից գանձվող միջնորդավճարներից, տերմինալների համար կատարվող ծախսերից, նոր հաճախորդներ ներգրավելու հավանականությունից ն փողի շրջանառության ծախսատարության կրճատումից:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ԳԼՈՒԽ 23. ՀՀ ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԶԱՐԳԱԾՄԱՆ

ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

Արդյունավետ գործող վճարահաշվարկային համակարգը յուրաքանչյուր պետության տնտեսության կարնորագույն տարրերից մեկն է, որով, որոշակի առումով, որոշվում է նրա զարգացման մակարդակը: Պետության ֆինանսական համակարգի կայունության կարնոր գրավականներից է ներքին կայուն վճարահաշվարկային համակարգը: Դա այն կարնորագույն միջոցներից մեկն է, որը հնարավորություն է տալիս կենտրոնական բանկին առավել օպերատիվ կերպով իրականացնել դրամավարկային քաղաքականությունը ն ապահովել տնտեսության կառավարումը: Վճարահաշվարկային համակարգում առկա խոչընդոտները նվազեցնում են հասարակության վստահությունը ֆինանսական ոլորտի նկատմամբ: Մատակարարված ապրանքների (ծառայությունների) դիմաց ժամանակին ն ապահով ձնով միջոցների ստացումը ոչ միայն շուկայի սուբյեկտների արդյունավետ տնտեսական գործունեության պայմաններից մեկն է, այլն անհրաժեշտ է տնտեսության ֆինանսական ոլորտի նորմալ գործունեության ապահովման համար: Ներկայումս, շուկաներում ակտիվության բարձրացման պարագայում, վերոհիշյալ խնդրին հատուկ ուշադրություն է հատկացվում ինչպես երկրների կենտրոնական բանկերի, այդպես էլ միջազգային կազմակերպությունների կողմից: Վերջին տարիներին, բանկային տեխնոլոգիաների կտրուկ զարգացմանը զուգահեռ, կտրուկ աճ է տեղի ունեցել ֆինանսական ոլորտում, մասնավորապես աճել են իրականացվող վճարումների քանակները ն ծավալները ն ավելի արագ են սկսել տեղաշարժվել միջոցները վճարահաշվարկային համակարգերում՝ տնտեսվարող սուբյեկտների ն բանկերի միջն: Նման պայմաններում ոչ արդյունավետ գործող վճարահաշվարկային համակարգը կարող է հանդիսանալ ֆինանսական ցնցումների ն խնդիրների պոտենցիալ աղբյուր ոչ միայն տվյալ համակարգի, այլն ֆինանսական համակարգի մյուս օղակների համար: Այդ պատճառով է, որ վճարահաշվարկային համակարգերի ստեղծման ն զարգացման աշխատանքներին տրվում է բարձր նախապատվություն: Դա մասնավորապես կարնորվում է դեպի շուկայական տնտեսությունը ուղղված ճանապարհի անցումային շրջանում գտնվող պետությունների համար: Վճարահաշվարկային համակարգի արդյունավետությունը կարնոր է ոչ միայն առանձին պետության համար, այլն կրում է միջազգային կարնորություն, քանի որ վճարումների ծավալների մեջ մեծ մաս են կազմում միջազգային փոխանցումները: Չնայած վճարահաշվարկային համակարգի կառուցվածքը ն գործունեությունը հիմնականում որոշվում է շուկայի պահանջարկներով, այնուամենայնիվ, նրա ընդհանուր կառուցվածքը շատ դեպքերում կախված է պատմական գործոններից: Պետության ազգային առանձնահատկությունները, զարգացման մակարդակը ազդում են նան վճարահաշվարկային համակարգի զարգացման ուղղությունների վրա՝ դարձնելով այն եզակի: Համակարգն այնպես պետք է կառուցվի, որպեսզի առավելագույնս բավարարի օգտագործողների կարիքները: Վճարահաշվարկային համակարգերի զարգացման աշխատանքներում կարնորվում է կենտրոնական բանկերի դերը, քանի որ կենտրոնական բանկերն են պահպանում ֆինանսական համակարգի ն դրա կարնորագույն տարրերից մեկի՝ վճարահաշվարկային համակարգի կայունությունը ն հիմնականում վերջիններիս վրա է դրվում վճարահաշվարկային համակարգերի կարգավորման ն վերահսկման խնդիրների իրականացումը: Ներկա պահին վճարահաշվարկային բնագավառում ՀՀ կենտրոնական բանկի քաղաքականությունն ուղղված է այնպիսի համակարգերի կառուցմանը, որոնք առավելագույնս կբավարարեն օգտագործողների պահանջներին, կլինեն հուսալի, արդյունավետ, նվազագույն ռիսկերով, ինչը թույլ կտա հաշվարկների մեջ ներգրավված մեկ օղակի խափանման դեպքում չապակայունացնել ամբողջ համակարգը: ՀՀ կենտրոնական բանկը նան մեծ ուշադրությունն է դարձնում հաճախորդ-հաճախորդ, հաճախորդ-տնտես ն Պարբերաբար վերլուծման ենթարկելով վճարահաշվարկային համակարգի բաղկացուցիչ մասերը՝ վճարային գործիքները, միջոցների միջբանկային փոխանցման համակարգերը, միջբանկային հաշվարկների համակարգը ն բանկային արարողակարգերը՝ ՀՀ կենտրոնական բանկը ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի զարգացմանն ուղղված քաղաքականությունը կառուցում է այդ մասերի զարգացման խնդիրների հիման վրա՝ հաշվի առնելով զարգացած երկրների փորձը, ինչպես նան համագործակցելով տարբեր միջազգային կազմակերպությունների հետ:

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգիրք «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենք, Երնան 1996թ. «ՀՀ բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենք, Երնան, 1996թ. «ՀՀ բանկային գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենք, Երնան, 1996. «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցման մասին» ՀՀ օրենք, Երնան, 1997թ. ՀՀ կենտրոնական բանկի տարեկան հաշվետվություններ, 1995 - 2000թթ. ՀՀ կենտրոնական բանկի նորմատիվային փաստաթղթեր ն տեղեկագրեր «Հայաստանի Հանրապետության վճարահաշվարկային համակարգը», ՀՀ կենտրոնական բանկ, 1997թ. Ֆ.Միշկին «Ýêîíîոè÷åñêàÿ òåîðèÿ ՊåíåՇ, áàíêî8ñêîՇî Պåëà è ôèíàíñî8ûõ ðûíêî8», Մոսկվա,

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35.

Գ.Մաչանյան «ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի ձնավորումը ն նրա զարգացման հիմնախնդիրները», Երնան, 2001 Օ.Աղասյան. «Ռիսկերի կառավարման հիմնախնդիրները ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգում», Երնան, 2001 Եճíêօ8օêոՇ òՇշíօոօբոո. 1995-1,2,4. 1997 - 3 ÊÎԽÈÇÄՃՆ, Ճօօօճոճճու քօօօողօêոշ áճíêօ8 “Вексельное обращение”7 А.А. Фельдманб Москва 1995г. ÄօêóìՇíòû օՇìոíճքճ ոօ 8օոքօօճì êոոքոíբօ8օղ ոճոճòû, Խոíօê, ԵՇոճքóօԵ 1993. “Договор банковского счета” С.В. Сарбат7 Москва 1999г. Խոք êճքòօԿՇê. 1997 - 8 ÈçäճòՇոԵօò8օ “ԵոçíՇօ ո êօìոԵþòՇք” ԽՇաäóíճքօäíճւ ìՇաáճíêօ8օêճւ օՇòԵ Տ.Պ.I.FT., “ԸՆԸ Ëճá”, Ըճíêò-ÏՇòՇքáóքբ 1993. “Пластиковые карты”7 практическая энциклопедия7 Москва 1998г. Ðûíօê ճՇííûշ áóìճբ. 1998 - 3,15 Äօì “ÐÖԵ”, ÓԿՇáíûղ ìճòՇքոճո EBTԹA ոօ áճíêօ8օêօìó äՇոó (ìՇաäóíճքօäíûՇ օոՇքճճոո) Ta6is 1995. “Чек”7 Консалтбанкир7 Москва 1996г. «ՔՅyո6ոէ ՏyՏէ6ո |ո 1հ6 Օrօսք Օք 16ո Շօսոէri6Տ», Շօոոiէէ66 օո ՔՅyո6ոէ Յոd Տ6էէ|6ո6ոէ ՏyՏէ6ոՏ օք էհ6 Շ6ոէrՅ| ԵՅուՏ օք էհ6 Օrօսք օք 16ո Շօսոէri6Տ օք էհ6 8Յու Բօr |ոէ6rոՅէiօոՅ| Տ6էէ|6ո6ոէՏ, 8ՅՏ|6, 1993. «Շօr6 ՔriոՇiք|6Տ քօr ՏyՏէ6ոiՇՅ||y |ոքօrէՅոէ ՔՅyո6ոէ ՏyՏէ6ոՏ», 8Յու Բօr |ոէ6rոՅէiօոՅ| Տ6էէ|6ո6ոէՏ, 8ՅՏ|6, 2001, քք.94. Տ.Մ.|.Բ.1. «1999 ՃոոսՅ| Բ6քօrէ», Տ.Մ.|.Բ.1. Տ.Շ.r.|. 2000 «Բ6Յ| - էiո6 ցrօՏՏ Տ6էէ|6ո6ոէ ՏyՏէ6ոՏ» 8|Տ, Բ6քօrէ քr6քՅr6d Եy էհ6 Շօոոiէէ66 օո ՔՅyո6ոէ Յոd Տ6էէ|6ո6ոէ ՏyՏէ6ոՏ օք էհ6 Շ8 օք էհ6 Օrօսք օք 16ո Շօսոէri6Տ, 1997. «ՔՅyո6ոէ ՏyՏէ6ոՏ» ( Եy DՅԽid Տհ6քքՅrd) Շ6ոէr6 քօr Շ6ոէrՅ| 8Յուiոց Տէսdi6Տ, 8Յու օք Էոց|Յոd, ոօ. 8, Լօոdօո, 1996 «D6|iԽ6ry Խ6rՏսՏ քՅyո6ոէ iո Տ6Շսriէi6Տ Տ6էէ|6ո6ոէ ՏyՏէ6ոՏ» 8|Տ, Քr6քՅr6d Եy էհ6 Շօոոiէէ66 օո ՔՅyո6ոէ Յոd Տ6էէ|6ո6ոէ ՏyՏէ6ոՏ օք էհ6 Շ8 օք էհ6 Օ-10 Շօսոէri6Տ, 8ՅՏ|6 1992. «ՔՅyո6ոէ Շ|6Յriոց ՏyՏէ6ոՏ (Բ6Խi6w օք ՕrցՅոizՅէiօո, M6ոԵ6rՏհiք Յոd Շօոէrօ|)» M6ոԵ6rՏ օք էհ6 8Յու6rՏ Շ|6Յriոց HօսՏ6, ՃՏՏօՇiՅէiօո քօr ՔՅyո6ոէ Շ|6Յriոց Տ6rԽiՇ6Տ, 1986. «1հ6 1Յrց6է ՏyՏէ6ո (1rՅոՏ-Էսrօք6Յո ՃսէօոՅէ6d Բ6Յ|-1iո6 ՕrօՏՏ Տ6էէ|6ո6ոէ Է2քr6ՏՏ 1rՅոՏք6r ՏyՏէ6ո, Յ քՅyո6ոէ ՏyՏէ6ո ՅrrՅոց6ո6ոէ քօr ՏէՅց6 ||| օք ԷMՍ)», Բ6քօrէ էօ էհ6 ՇօսոՇi| օք էհ6 ԷM iոՏէiէսէ6, Մօrւiոց Օrօսք օո ԷՍ ՔՅyո6ոէ ՏyՏէ6ոՏ, 1995. D8 - dir6Շէ. Օսr ՇՅՏհ ոՅոՅց6ո6ոէ ՏyՏէ6ո. ՍՏ6r ոՅոսՅ| D6սէՇհ6 8Յու 1995. Սոiքօrո Բս|6Տ քօr Շօ||6ՇէiօոՏ (|ՇՇ ՔսԵ|iՇՅէiօո Nօ. 522) HՏ8Շ 1rՅd6 Տ6rԽiՇ6Տ 1996. Dir6Շէ ՔՅyո6ոէ. Օսid6 քօr ԲiոՅոՇiՅ| |ոՏէiէսէiօոՏ Բ6d Բ6Տ6rԽ6 8Յու 1996. Օ6ո6rՅ| 16rոՏ Յոd ՇօոdiէiօոՏ, D6 N6d6r|ՅոՏՇհ6 8Յու NՄ 1994. DօՇսո6ոէՅry Շr6diէՏ, HՏ8Շ 1rՅd6 Տ6rԽiՇ6Տ 1997. Fօմwirօ: Tհօ Fօմօra1 Թօsօrմօ Պirօ Traոsքօr Տօrմi6օ Payոօոts Տystօո Տtuմiօs Տtaքք օք tհօ Թօsօar6հ aոմ Markօt Aոa1isis Grօuք 1995, քք.37.

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ՆԿԱՐՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

Նկար 1. Կիրառվող գործիքնեռի համեմատական դիագրամա....................................................................................8 Նկար 2. ՀՀ բանկային համակարգի կառուցվածքը ......................................................................................................9 Նկար 3. Անկանխիկ վճարային գործիքների դասակարգման սխեմա......................................................................19 Նկար 4. Կրեդիտային փոխանցման օրինակ ..............................................................................................................30 Նկար 5. Դեբետային փոխանցման օրինակ................................................................................................................30 Նկար 6. Կանխավճարի վերադարձի բանկային երաշխիքի կիրառմամբ սխեմա ...................................................31 Նկար 7. Փաստաթղթային (պայմանական) փոխանցման գործարքի օրինակ .......................................................31 Նկար 8. Բաց հաշվով իրականացվող վճարման օրինակ ..........................................................................................32 Նկար 9. Չեկերով վճարումների իրականացման սխեմա...........................................................................................33 Նկար 10. Հասարակ մուրհակներով գործառնության սխեմա....................................................................................34 Նկար 11. Փոխանցելի մուրհակներով գործառնության սխեմա.................................................................................35 Նկար 12. Զուտ ինկասոյի գործառնության սխեմա ....................................................................................................36 Նկար 13. Փաստաթղթային ինկասոյի գործառնության սխեմա ................................................................................37 Նկար 14. Փաստաթղթային ակրեդիտիվի օրինակ......................................................................................................38 Նկար 15. Երաշխիքային գործառնության սխեմա......................................................................................................41 Նկար 16. Փոխերաշխիքի կիրառման սխեմա..............................................................................................................41 Նկար 17. Վճարման հանձնարարականներով փոխանցման իրականացման սխեմա ...........................................49 Նկար 18. Վճարման հանձնարարականներով փոխանցման իրականացման սխեմա ...........................................50 Նկար 19. Միջոցների փոխանցման գործարքի մասնակիցները ................................................................................50 Նկար 20. Միջոցների փոխանցման արարողակարգը ................................................................................................51 Նկար 21. Միջոցների փոխանցման արարողակարգը տարբեր մասնակիցների միջն ............................................51 Նկար 22. Ներբանկային /միննույն հաճախոռդի/ միջոցների փոխանցման ընթացակարգ....................................52 Նկար 23. Միջնորդ բանկի միջոցով միջոցների փոխանցում .....................................................................................52 Նկար 24. Շահառուի նույնացման ընթացակարգը......................................................................................................56 Նկար 25. Շահառուի նույնացման ընթացակարգը......................................................................................................57 Նկար 26. Միջազգային վճառումների սխեմա .............................................................................................................65 Նկար 27 . Միջազգային վճարումների իրականացում թղթակցային հաշիվներով...................................................66 Նկար 28. Պարբերաբար վճարումների հանձնարարականի կիրառման օրինակ ...................................................69 Նկար 29. Վճարման պահանջագրի կիրառման սխեման...........................................................................................71 Նկար 30. Ուղղակի դեբետագրման սխեմա..................................................................................................................73 Նկար 31. Չեկերով վճարումների իրականացման սխեմա.........................................................................................77 Նկար 32. Հասարակ մուրհակներով վճարումների իրականացման սխեմա.............................................................87 Նկար 33. Փոխանցելի մուրհակներով վճարումների իրականացման սխեմա..........................................................87 Նկար 34. Պլաստիկ քարտերով գործառնությունների իրականացման ժամանակ տեղեկատվության փոխանակման սխեմա ...............................................................................................................................................................................90 Նկար 35. Ռիսկերի տեսակները վճարահաշվարկային համակարգերում ................................................................95 Նկար 36. Միջոցների փոխանցման իրականացվող արարողակարգը......................................................................96 Նկար 37. ՀՏ 100 վճարման հանձնարարականի կիրառման սխեմաները..............................................................107 Նկար 38. ՀՏ120 Բյուջեի մուտքի վճարման հանձնարարականի կիրառման սխեմա ...........................................107 Նկար 39. ՀՏ 121 Բյուջետային վճարման հանձնարարականի կիրառման սխեմաները......................................107 Նկար 40. ՀՏ 131 Բազմակի փոխանցման վճարման հանձնարարականի կիրառման սխեմա ............................108 Նկար 41. ՀՏ 132 Հավաքական վճարումների հանձնարարականի կիրառման սխեմա........................................108 Նկար 42. ՀՏ 202 Միջբանկային վճարման հանձնարարականի կիրառման սխեմա ............................................109 Նկար 43. Տ.Մ...Ի.՛.-ից օգտվողների կառուցվածքը .................................................................................................118 Նկար 44. ՛ՃRՕE՛ համակարգում հաղորդագրությունների փոխանակման սխեմա............................................122

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

ՀԱՆԳՈՒՑԱՅԻՆ ԲԱՌԵՐԻ ՑՈՒՑԻՉ

Ա Անկանխիկ, 12 Անկանխիկ հաշվարկներ, 31 Ակցեպտավորված չեկեր, 78 Արբիտրաժ, 84 Արժեթղթեր, 16 Արժույթ, 32

Շ Շահութահարկի, եկամտահարկի, հաստատագրված վճար, 124 Թ Թեկեր, 33 Պ Պարբերաբար վճարումների հանձնարարականը (ՏէՅոdiոց օrd6rՏ), 123 Պայմանագիր, 83 Պլաստիկ քարտեր, 29, 52, 77

Բ Բանկ, 28 Բանկային հաշիվներ, 36 Բանկային քարտեր, 212 Գ Գին, 83 Գործառնական օր, 95

Ս Սմարտ քարտեր, 78 Վ Վարկային կազմակերպություն, 47 Վճարահաշվարկային համակարգ, 12 Վճարային գործիքներ, 14 Վճարային համակարգ, 12 Վճարման հանձնարարականներ, 33, 55 Վճարում, 52

Դ Դրամաշրջանառություն, 52 Ե Երաշխիք, 52, 139 Թ Թղթակցային հաշիվ, 36 Թողարկող բանկ, 162

Տ Տնտեսություն, 12

Ի Ինկասո, 52

Ք Քարտապան, 161

Խ Խնայողական հաշիվներ, 28

Ֆ Ֆակտորինգ, 33 Ֆիզիկական անձ, 28

Ծ Ծառայություններ, 12

ԲԷՔՕ, 22 Տ.Մ.|.Բ.1., 95

Կ Կանխիկ դրամ, 11 Կենտրոնական բանկ, 15 Հ Հաշվարկային բանկ, 162 ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք, 31 Մ Մասնաճյուղ, 44 Մուրհակ, 48

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ

Ս. Ղազարյան

«Վճարահաշվարկային համակարգ»

Սամսոն

Ղազարյան

ՎՃԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Խմբագիր՝

Լարիսա Նադարյան

Համակարգչային ձնավորող՝

Աննա Գնորգյան

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՑԱՆԿ

Օ Օօքթտոջիէ Ֆինանսաբանկային քոլեջ