Տատրագոմի հարսը

ՏԱՏՐԱԳՈՄԻ

ՀԱՐՍԸ

ԳՅՈՒՂՈՒՄ ՀԱՐՍԱՆԻՔ է

Սասնո

լեոր ճակա իր

փոբը

անչա սլ է

դիչերվա մեջ կանգզնաժգյուղի եկեղեցու

ուուջ է: գվետարանր անդազարծն քավիա» դում է ծանք սյուների շուրջի՝ ծերունի պատարագիլի դոզգոզացող մորուքի վրա յույսեթ կուտակելոփի

եռների

'

ատարկտվազներըՏովքրին

`

խուլորեն մամերդում

են

կ

խավարի մեջ

լուսավոր ձեռքերկարկատում...

թագվորնէբ խաչ, խաչ մազ... Խաչվառ, Մեր

ու

կապելէ մի լայն,

Հովանը վզին կարմիր քաշկինակ:

նախչուն է, Քեղըժովելի վրից շարականները շարժումին Սեղանի փուլաան

Մոմերը մրսկոան ծռել են բոցը, քաճանույիձեռբը դողում է.

ձայերքսվում

Արեն

էբ

|

բոսշերքեւ քաջգար |

է խուպուտ գրարարի

շինականներիալզաժ

Շալվարնէր

ո Ժուր

աշբերին:

կապույտ,

կանաչ...

ռիկ կանգնելեն

մավուր ձեռքերով, դժզույնու երկնքից իջած սբբերը բոլոր,

ՖիՀար,

|

արել սրտերիդրբի էջերը սարսոուն՝ ուր մեծ տառերով գծված է ճամփան խոնարծք կլանքերի ե անչճունիմեջ՝բոնկածթներով ու

բաք

են

սուրող աստղերի: խելագարորեն Գր վը կատաղած փրսում,կեռների քարավաններին՝ |

փոթորկամրրիկպատվերէ բերո«մ: ժայոր տնքում է, ուր բուրվառի ճետ երգում է կրակը, ծխում է խունկը: Ալանջինոսկի,կրժքինջութտ մարջան: այտերը ղժդույնյ աչքերի բուրայ-կանգնել է Սանան ե սրտի վրա սեղմել մի Չիշ-ապիշ նալում է.-կազմը արժաթ է ավետարանի: ն խեկի էմ ամաերիմիջից, բարդիներիպես` անճանդիւտ վաո՝իբիկնամուտի հրա ճակատին շողեր են ընկնում ճեացող բարակ շրբքերիր՝ կուկում նիր դունաթուք մի խիոոլռություն: ձեռքում Միր Հովանի ռր կժկվել է։ Թուլիկիրձեռթը ձգել է մեռնող տատրակինման ն իր մանկականգլուխը կախել:

(իրավոր» իր" խար խաչը աոկեվօծ "

լ

ո

լւ

տ

ու

|

երբ երգր կանգնած,ծեր բաճանալյիաչքերը մապուրը, ճարցաքննումեն Սանայիսիրտը.-հա մութ սենյակում դուռը փնտրող երեխայինման նայում է մախցզած՝ Ճա, աղջի՛չկուս ճա-Աղջի՛, ծռում է գլուխը, մինչ մեջը մի ձայնէլալխ՝ ըմբոստ չեմ ուզի,դադո՛չեմ ուզի։բարո՛ Մպջի , ասա ճա... Տ ճա, Հայ Հա... նքում է քամին կողերիդբոնածյ Քովում է պատերին,բարձրանում վեր' հ դոչումով լ տույ Դ աղմկալից դողում: ասա

--..ս

-

ՆՐ

ԻՐ

`

ս

'

պարապը

զալիս

դրկած գմբեթի գլխին:

ծյուրերըկանգնա նայող տավարի պես մոսնջ՝ ռ

դոմից ղուրս իրենը մքի մեյ կամաց շոյում

են

ոսկեղցժ գարին.

ՀՎ:

Յ-

շարականների:ծրեխեերիծայրինձյունը Հաղլվել է: Պառայմամերի, ոսկրուո մատներով, խորտակված քութ կրծքերի վրա աղոթք ենն սեղմել. մինչ խաչը փայլում, Թագվոր,թաղուճուն նշան Է անում, ուրայո ձայնում է գեգուն խշշոցը ու

-

ՄԵՐ

թագվոբնԷՐ խաշ, Խաչվառ, խաշ մազ... ու

Փեթակինժան բզզում

ե ժամը, դլուղացիների

բեղերից ժպիտ է կախվում, ու ծիժաղում նեն Հարսննիրթրթռուն: Ապրե՛ք, ծերանա՛ ք... այտին խնձոր է ծաղկել: Սանայի լթ ին դրել է մի մեժ, տոնակունգդ է, Հովանը Սպրե՞ք,ծերանա" ք... Միժաղու կատակ ոչոր

/չ

չի տեսնում, թե ինչպես Հանկարժ, Մժեժ ռրետուժով, բացվում է դուռը մուք երկիբների հ էճ սամառեելով՝ոսկեթել, մեժղի անձետանում անտես ճյուրերը անդրաչխարձի' ոք

Միայնկապուտաչ,

մի Հրեշտակ չու տտեն թեր զարկում է թոռչ" ժամի սուր խաչին ն կսկժալովմնում չվռրււժ: Բլուղը կախվել է Սասնա փեշերից, աչքերը նետել խորխորատի մնջ միտը է տնուէ, դարավորմի միտք: Փլուխըձյան տակ կրտից դողում է, կարում ձեռբերը ամ ուք բռնել են ուռկանը Ճճողմի՝որսում են լեռն ամեչի տովերը հ խոր ձորերից եկած ճալների մոռունչըն խուլ արձագանբները: աղքասո

ու

իսկ գյուլի մարդիկ

երգըդատոում հ շուռ

առջն

է գալիո

շարելովմի մաճուդ չութա, մի քնան շատի,

մի ջուխտ լով հ շուռ

ծոաժ

--

սարում: թրացան Է Հ«ողմիկոկորդը Մեր քաղզավորի,մեր թագավորի. են

գուլզյա

--

ղայլիս՝ բերանը ձյունին կարկառաժ: է

-

իսկ գյուղի մարդիկ ճողմը ճրիլով-ի՛մ Հայրենիք:

ա.

`

ՆՈՏ

շութթերդ սառած կայցրուճակատիս ն գիշերներիղւռրճուրդը խորին ուր իմ պանդիատի կարուռայռերին

ուժեղ ուտքեիըզարնում են վետնին, աքբացիտալիսւանտուն լռություն ն խումբ խմբի դիմաւց՝ ցատկոտելով՝ ալեկոծ ծոմի նավիսլես շարժվում:

իսկ գյողի մարդիկ

Մանան գնում է`

փոքրիկ քայլերը ձյունին քսելով,

կրծքինսեղվում ճովի Ճառաչը: Սանան գնում է ներաշխաարձճր երազանքների լուսով բանդակված կաժան է տեսնում, ուր բյուր ողիներ, անճչասկանուլի, հռան կողերին,քոչկոտող, ուրավխյ Է

ու

մի

են

ռլարոււմ: Մոսնան նայում է, ժպտում է երկար ու ձեռքը տակում ուժգին բաբախողփոքրիկիր սրտին: պար

Մշուշի միջից խորանիմերն խոր՝ուրդըվող բոցերիԽմաի նո լում են նրան լայն բացված վառ, ծովի դույն աչքեր: Թեր քարչ տալով, փաթիլներիտակ.գլութը վար առաժ, մարում է լուսն մենակ Ճրեշտակը: Սանան նա լում է՝ Աստվաժյ,իմ ասավուժ, դա ի՞նչ նշան է--

--

|

ու

|

--

ն

չհ Ճասկանում:

իսկժայռիկրծքին կոլած խրճիթում

դճոլբ վրա կարկուտ է տեղում, հ ծատրագոժի, բնեղօորը սրած, Հարայչձուրալովպոուրո է գալիս ն ճամագարկուվ: դնա կայ Հարում առմալերի ձասն. սադնիիքարշիաժ: սպ Տ.»

Է

Զարյան,Եկե

է7

Ս.

Հետո

Հյուրերը փոնում Միոոց մի կառսուրո հ հ

հն

սենյակ

|

ուղուռճրագ:Չիր» Խնձոր ձաժիչ։ լինի,-Շնորձավոր նաբաթ-շաքար»--

վրայից,

օղին վաղում է ծեր քաճանայի մորուքի հ հովը դոփումպարկում է ուտքը Հարխան պատին:

ձճոսում է երդը դինու ճնտ առատ մորթված աբլորի տաքուկ արյան պես, հ ջառելների դեժքերի վրւս բոցեր է նետում: նետում է նրանց ուսերի վր նակպարի թներ, մատներինչխկոց հ Ճուժկու ձեռքի ափերինալիբիսշմրռուռ: ղարկվող

ի՛նչ լավ է, եղբա՛լը, Հայոցաշխարի

տոնը միամիտյ-մոլեդին դափր բախում է ուժով սրտերին ուրախ ե ձույնը գլխին, վիզը եբկարած՝ դոլ ու դուռն ւ -- ուքրլաւ տմբլա հն ւմ ժում խենքուցած արոույա յայլին, --

|

դուրում սարմղող

ւոն կում՝ մրրկաճուզվածանտառի գիժ պապա կուն լարը:

դաո

ու ու

Գիսում էլ բուքի, փնշերըքաշած» սառած քաշկինակ. ձեղքերում բռնել է մքին ժի զարնում է գլուխը ճարսհիքիդոան, վաղում է Հարբած, գլորվում ձորի մեջ, լեռների կրծթին մրճաճարումէ բռունցքները Հետը ժողովումիր կատուների անոթիխումբը մլավում է երկար, իղ մաժ կոկորդը բառում ամանին հ խուլ Հառաչում:

լայն

Հեջուն, |

ՆՈՐ

ժամը զարկվում է անճանդիստ ժամին: երդիններիվրա ճաղիիսնդամ ժեկը ծանր քայլում է, բորանը, Այն ո՞վ է շալկել բուք երկաթէ քայլով այն ո՞վէ պալի, ո ով թբկաճուրում: ՞վ է տարսասիո ու

|

|

Ց.

|

«ՅՐ

ժամուն ԳյուղիՀարսները

նաբաքն չաջար: Ատածկոտ ը

վախում էյ ն ոզամարգիկ՝ դինով աչբերով հալում հն Հեռուն, մի վայրկյանլռում:

Սանան

Այն ո՞վ է շալկել

բուք

ու

բռրանը:

Բայց Ճայր վաղուց սովոր է ապրելմութ ոգիների վոանգալիցծոցում, անիծվիշերը գեշ մտածողիչ-որտերինթոզ ոլաշուվանկանգնիՍասնա ՄՃերը։ Մաթուր Ռւ ատա պվարը, արախչինտնկած դլ ի կատարքն, թները պարզած թինրի նման, կուրժքը շարժելով, ալարում է նաղովբքագվոր

Հովանը:

Փչումէ զուռնան

տմբլա,ճա տմբլա

--

իր դար մինչ քամին դրսում շարունակումէ խփել ու ծափ է տալիս, ե Հոճշռալովվայում, ծիծաղում... եվ ժոի են տալիս բոլոր Ճլուրերըո: Երգըգինու ճետ առատ ձոսում է՝ արյանպես մորքված աքլորի տաքուկ ՍՈ: ի Ցատրադոմբ, ք ձյունի տկ նստած, քշում, թանձր խավարին,

|

|

գլոխը |

ժուռ, Լուսաբացի

թարթիչները ՝

երբ լեռան զլթին օրը բացում է իր ն կամողցկամացդլորվում դեպի դյուղ, նրբ արծաք ձայնով բարձր հրգում է աքլորըձՃանկարծձ՝ .

Սանան պուրում է,

ՆՈՐ

ԵՐ

Ն

կանդգնաժ մութ անկյունում, անտեսանելի Հրեշտակը նայում է նրան ն իր դալկաճարճակատիվրայից. ներս մտնող լուլսի շողերն է պոկում: Սանան դառնում է երազանման՝ կես

տ

|

:

2"

է8

|

երեխայականբարակ թները քափաձարելով Անճա լտ ն ազանի առջեր բախտի: Իր եշանմանայքերի միջից կայծեր են ն եբինոսն վարոնրըըառատ սի նավարկությունառագասաի՝ սլես ն սաճում: են դալիս, թասիվվում տատան

ընկնում,

Մանան

սարում է.

ոյարումէ այնսլես,ինչպեսւմ ոյի փումիջնող էի բազե եղդալով չունչը փոթորիկների է դալիսյ, ծալում քենրը ալտուլտ ն արագ նետվում ժայռերի դլխին: լսում է, քն իհչպիս դրսումբամինկատաղի մրճաճարումէ քիքեդի մրա, պատմում աքլորի երդը իռնսիած իա րո ու ռոտբի դուիում՝դլուդի տանիբը սարսելու ձա Նա պարզ

|

Սափաձարում հն երկար: կանաձճայրհրը կատակ են անում, ճւարսներիննայում թնիամանկ աչքով հե թեր քնին դառնում են դւսրձպար, թոչկոտում, զսոոկում գնդակինման։

/չ

չի տոնում, ինչպես մտաճող կանգնածճրեշտակը կոտրած իր թնր թեբում է պլատին ու դունախավիվում:Սանան կժկումէ ձեռբերը կրժբին, ուում տեսիլքիվրա աչքերըդեպի ե մնում անշարժ: ոք

Հոռավոր

Մի շլուրի ձեռքից ինկհում է կուժըյ ն կարմիր ղինին տրեխներիվրա ժայքքում ։ աղմուկով ոլալքած երակի հմա, «նխպե՛ր, ինչ է որ... ձեզ ղուրբան լինի... է, հ ծատլրսգոմըխաղողով գինին աոսսո Սասփումեն երկար: Հեւոռլռում եհ: Սնն կախվում է էի մի ճլուրի ընկաժ՝ ժանը ժի գիշեր: |

ուժով,

Հարուստ»

ճազատից

..

սն,

Խրճիլի առջի ի

ձի է կանգնել,իր սմրբակներբ ա

անք

ՍՎ

դարկումէ քարին:

են դուոբ՝ արնք դուռր»... Բացում բվալ դալիսՀարսների բաժինժանում է «խեր լինի, ախպե՞ր,:.Ալս անդամխեր չէ, քուրքերը եկել Հարնան գլուղիը աղջիկ են տանում, տոսվար նախիր. դիրբնր բոնեցեր»,.. եվ լրաբերըձին մարակում է ու ճեղքում Հովը: «Բա

րձբին։

ց

ու

ու

աճը, կաղացող

ընկաժ, լուռ կարկառումէ իր թույլ ձեռբերը, ե ամեն է սիրտը՝ մի տուն նետում ինչոլնս մաշ եկած մի ճին ղաճեկան: Հովանըկատղած, Հրացանիձեռքին, խրճիքի առջե դողուժ է, սպասում, կրծում շուրթերը: Սոնան գունաթափ,դետին է փովել, աղոթք է ակում կանաչայբերով, անտես իր ճուրի ն: տնետուն

Մռս:յլ է Սասունը

ՀՈՎԱՆԸ

ԳՆՈՒՄ

Լէ ԶԻՆՎՈՐ

խորին: շողերի սիրտր գարեվել է փաշոր՝ ձնոքում ոսկե մի պնակ, աենդառասրման է դայիս: եռան կողից վար

թավալվող այգիճյուղերը ծանրա ներում խնճարենիների քնել հն: Սքլորը տանիրի վրա բարձիացել ե, ամբողչ իր ումով, քներից քափ է տալիս արշալույսի նարճատող կրակը:

է բռնել կատարինոսկի ճրագ Առավոտը խշշոցը ձեռքին ձայնի դեմ է տվել նճան

--

լուսաստղը:

կարմիր սարկավագ աարի -

--

ը

ճո՛-. Հոռովել

երգում ե.

նրդիկներիըծույթ է ելնում: կչկչում են Հավեր. ւսրտույրոը լքել լ բույնը, ն Սանան, ոռաբոբիկ

|

3`:

Տ

լնռան զմրուխտը կրծքին մրսկան փխրուն,կովի առջե չոքել է" թուլիկ մատներով կաթ է կքում։

ւ

ու

Այնտեղվարը

տենդադինարտր հ տավարը ոտքերը ծռում,

շարժում է ուժգին. ուսերը իրլայն |

քաշումէ լուծը |

բյուրեղով լցված ակոսներիմեջ. այլնտեղվարը, Սանան տնսնում է, Հովանըքափով ճերկում է արտը: ճերմակ մի քաղիք, լին սրաժծույը Մեջքինճաստ գոտի, կուրծքը լոյն բացված --

Օրնձյալէ աստված, Հիշյալ է աստված,

ջան,վարէ՛: Մանկալ. Բոնել է մաճր՝ խոփը չշեղի, դարսվենու պառւկեն շարքով խորս եկած գուղճեիը ճողի' խոլո Արներ ընկել թավալ է գալիս ակոսներում՝ եզը զարկում է ոտքը քարերին, ծռում է գլութը ե ուժգին քափովճեղբումէ ճողը:

Մրտբշատ

բախ

ի՛նչ փույթ, քե արոր

ւո

է: բար

նաճար ---

էլ աղքատ:

տկարէ "

վարենք շատանա Տերն ուրախանա: ի,

|

Սեղմումէ գլխինքազիջը ուժով,"քա լլում

է արագ

ւէՒյ Հովանը1115 բոռում էյ, կանչում,շվվալու| զարնում ձնոքի ճի ոտի

լեռներից ինկնող ձորիվզոնինվառ. ում տալիս խուիին ամբողջիր մարմնով, սրսլեսզիճեղբի երկիրըՀայոց՝ մար դարի եւոքիցդեւլրս ճանի պառկած շերտերիՀաղաո, ջերտերիծալված չոււ օգիներիխորճուրդննրի տակ.-|

ՍՏ

ՍրհնյալԷ աստված,

է աստված... Սոբնյալ

Ոմանքճեձում են, ոմանք 4նսանում կռադաժդերանդին, ոմանքերգելով խուրձեր են կապում, խոտը ոլորում, շալկում ծաղիկը ն դանդաղ բայլովբարձրահում լնռր՝ բուրումներ սփռում Տատրոօգոմի շուրջ»

հոկ վերը,

գյուղը

ե մտածում

է,

դրնլ է ճակտինիր ժանը ձեռքը. խաղաղնայում է փայլուն աչքերով արտում հեռացողկլոնքին քրտնաթոր, ճեռվում փուլ եկող ադամանդածայը լեռնենրինճսկայ աղժուկովքափվոզ աղբյուրներին մեծ, ռիտոյ կամացուն, սեղմում է մեջքը բարձրքարերին

իմաստուն ու լուռ, վաղվա օրերին:

կարմիր Ճրդեռըինրանին առած, փախչում է զվարք ն ծիժաղումՊլ ռրաժայրմորուբբ արագ Մինչ ճամփի ժալրին Հարբաժմի սոխակ բացել,լցրել է լույսով, բերանը խելառ բաներ է

չարժելով:

թում. վարդերին:

Մի դեղին ճուաիկ ընկելէ ջուրը: է ափից: կովեր եզներ, ժայրբըսարսափած կանչում Հնձված ժաղիկի խուրձեր, դանդաղշարժելով լեռներում իջնում են կամաց, կանգնում,բառաչում: Արտըռսլարավումէ։ Խրճիթի առջն, փեշր ճակատին,Ճողեւժ Հովանը քրտվուքնէ սրբում ն լայն ժոլիոով նայում մանային: ու

|

վերջալույսիծե

դլուղը

յառկում է, մաշված դեղերը

մեղմում է գետնին, գրկում գիշերը ն վերը ցանված աստղերի դաշտը:

Գիշեր է դլուղում: Մարդ կենդանիքնել են Հանգիատ՝ երգանդիցբերաժ սովոր ձնհրով կժկված։ ու

Սանան

փուհլ է վարսերըիր սն Հովանիամուր բազուկների մեջ՝ ինչոլես Ճեուսվոր։ անձալա մի երկրում։ Ամեն

ինչ

լուռ

է:

Տատրադոժի վրա խորճուրդը իջել ռեղմել է ուժգին իր ոտքը խավար նրա մտաճոգյ այրված ճակասսոին:

փիժ-դիծ պատովաժ արտերիկրծբից, մոայլ ժայոնրի մքին ճեղքերից դալիս են շարքով ժեր Ճճեքիաթների ն հրգիկենրիգլխին շուռ գալով, են կամաց շարժում իրենը մատների վաւված մոմերը ն ճամիա ընկնում` գեպի սրանրիպղնձե քաղաքը: |

Սասիոր է շուրջ Թոնիրների

նաել: Վառկածտավարիկոպերիվրալից երոոզէ սաճում, |

2.

լ:

|

Գոմր տաբուկ է,

եկեղեցու դգմբեքիվրւս բւսռել է կանաչբոցավնտ մի լույս: Գառավմամերի չուրթերից գաղոնի ընկաժխոսբերը ե

Քայլում են աշխույժ

ե

դուն Հոդիների կիսաբաց

/ժգին դարհվում են ոսկե մուրճերուր Հայ երազնիրիխորունկ իմառոր նաել է լոահ մեծանիվ մի կառք ն ճոքռալով ապլտույլտէ դալիս ոսկե մաիդերում հոր աշիխսորճների: Ոմանքնետել են իրենը ուսերին Սասնա լեռների փեշերը հրկալն, դրել են իրենը տենդոտճակատինՄիվմաաթագը սլոոլդուն.ու |

|

|

|

ե

մեջբին կալել ադամանդուղարդսուրը

նվրատի

սվառ

Սմանք էլ դարնան ծաղկաժ ծառերով ծփող ապաւհմունան, կոշիկներ հ կասպուրոռ ժի կրուձ՝ փղոսկրե վրայից ճաղբանդամձեւբով ոլհկած մի երկինք: Տավրոսի 17 խստադեմուրիշ ոդիներ, ան ամոլ վարոնրուվ, վանա ալեկոծ ծովից դուրս քոած բարկացա ճողմեո հ լեցուն նայլվածքներ, բուք-բորանով արյունաժ այքնըչ թիա էություններ՝ երկայնբեղերով ածիլված զլթով,դուրս եկած մթին խորթորատներից: Սանան նայում է

իր կիսաբացշուրթերի միջից հոսան պես ճառաչ է ընկնում: ապլայքած բռունցքի սեղմում է ուժդին Հովանի սանձերըմութի, ն ճբեղեն իր ձին բախում է թեր Ճարավիցսաճող ատողերիթըւմբին: երկնքիցկախված մեծ աշտարակը | Հանկարծ աղմուկսվ ընկնում է անդունդ: ն

|

|

Մշո մնժ դաշտից ժի զիլ աղաղակ՝ մինչի ամվերը երկարած ձեքով՝

ուժով նետում է արյունով լեցված ճօկա մի բաժակ:Մասիսիդլխին կանգնում է մի սկին, ն ոսկեալիք փիլոնի տակից լովում է ձայնը սարսափովլեցված կարքողիկուխռ

Պաղկաժժառերը,

մարակված ձայնի աՀարեկումից, են դալիս մեկ ոոբի վրայ պտուրո ն նոր սերմերը, ակոսենրումխոր: աղզազակենլով ժայթքում են շողի վառվաժ արգանդից կ

փոշիանում...

Արգգիշերներին

կոպերի

տակից աշխարձճթ ամբողջ գյուղացիների ապտան ծովի պես փիում է, քույլում: շդլոն, իր քարավանիպարանըձերբին, Տավրոսի է աշուն... առաջ է ընկնում, մանում երկնքում անապատիճանգիւտտ են պոկում: ուղտերը դանդաղառտոտղեր մոտ կուսաբագի քարավանները հ

չոքում

են

շարքով

արշալույսի զժրությտր ծամոսԲ իրենը սրածայր, մճժ արչունաքաքախ Փյուղը զարթնել է: Շհմերիտոջե ո" եզներ են կանգնել. է կուռը, Հավերի ճամար ցոաւնվել հ հկեղեցու զանգըՀնչում է: է րաի Տանիքի վրայից աքլորը կանգնել կանչում կանաչ ծառերին.-/Իւր են, ձեղ մատաղ, Ո՞ւր են բոցկլտող ձեր ծաղիկները. Սանան կանգենլէ, աչքնրը ճմռում, Հ

ն

ատամերր Ո:

|

'

դայուՀիացած

Ամառը ճրաշութը՝ ոլ սոլղունմի բնո իր ուսին ւ ոռայձ՝

ճարբած

կապելաներում ձառադայիավառ

արնի, "ո կախել է փզիհբյուրեղն վզնոց, ատամներիտակ սեղմել է մի վարդ` քավալ է գալիս գյուղի փողոցում:.

նղնեերի ճակտինՀրդետ է.քայլում»... կովր քաշում է պարանը կատղաժ՝ չռում ուոբերը: Քամինշոլում է ճառկերի ոսկին, ե միջատիերըէլվում են ուժգին:

Ռունգներբթրքռուն,երեսր կարմիր:ձեռքնիրկրաբ չովանը քաշում, սեղմում Սանային արնովլցված իր քների մեջ. կծում այտերը:

ք, շոյում, ոորորում

մլն: Ձնոքումպինդ սնղմած ծիծեռնակի

մանան, ավրթնած, տանում է սերը տանջանքինման ն իր մանկականմարմինը փակում անուշ վերքի շուրջ:

Դրսում

քավալյալի,

ն դաշտերը Հրակեզ կանչումէ կռունկը, ե քերի մեջ «ովը բոնում է Ճյուղերի բոռը, այրում մատները Կ" հն վուղում Փասվոնրից վող: ադբյուրլէ. կաղզկանձելուվ Թասի ղովագինափը: ինչսլեսճՀինավորըդեղեցիկ արձան, մեծ մի կուժ ուսին, ոտքերիննախշուն կանաչ Գմուշններ, գլխին դեզձի գույն երկայն մի. լուչուկ,. երերուն քայլով Սանան կրում է ռրերիքբլուրեղ) |

,

2:

..

|

պաղապաջուն ջուրը

Հացը Թիւում՝ թոնիրի առջեւ ամառվաճրավատւ նա խոնարչաբարմտել է գյուղի տնքացողկյանքի ծոցը փոշիոտ ն ուրախ սրտով, ժայռերի դիմաց, ձառում է ճույլսինաչքերը վառվաժ: ու

`

Ֆոթաշճար ըայլով՝ օր-օրի նտքից՝ ամառըդանդաղ անցնում է դնումէ-Ճոռռում է սայլի,

կովը բոաոսչում, ն Տատրազոմը քավաճարում է իր ժեր գլուխը: մանալիկրծքին մի Ճով է գգվում: Բացումէ դուռը ե այզիներիոսկն ճրդեճիժառուղիներից տեսնում է ինչպես աշունն է գավիս: քեղ, աշո՛ւն,)բարի ես եկել. Ռղջո՞ւյն

գլաիդ ոսկեվառ լաչակ

դցել,

հս

ողջույն բեզ, ողջույն:

ՍշնանՀեռացող ողկույզներիճետ

պարպում է իր երակների դմրութան թասը: ժամերով կռացած շինականները լուռ Ճաղորդում են չողերի տակից եկած բերկրանքին իրնեցքների պողպատեճիգը: գյուղի

Արտ

ու

արոտի

դարսում է սողուն սայլերի վրա լեռան կողերի ոսկետուրբերքը: Հարսներիզլիից շալը ընկնում է,

Թրքոռումեն նրանց լեզուն կրծքերը, հ ալիք-ալիք պառկած ճասկերը լաչակի գլխին ջաճեր են վառում:

յուղի տնքում է:

Դաշոքոնն դագինշարժվում է

արադ:

կալերիդլիից ոսկե ամպեր են ընկնում բոռում եխ: Չեռբքերը մեջբիհյ Մարդիկ

ու

ժողում:

իորը շարժելու, երգում

եի

կանույբ:

Ռ. երբ դալիս է երեկոն դանդաղ,

վարվում է լեռրչ ն մեձ մի լուսին ձանկուրժ է այդնձեմի լմ ուկ՝ կալներիմոտը գյուղը պարում է: ը

`

ցցումամայնրի ժեջից. |

Արմս ււ լդ ւլ ոդին ժալռերի դլթին ծերերն են նստում, վառում են երկար ճողե չիբուխը,. 2Հմսոո բիամատով ւեղմում կրչսկը ե վարադուրվաժ իրենը աչբերով դիոում ոլոր գծերով շիջող դարձոլարըո

են

արտում

երեր են դալիս, ճասկերինման, նազով, երազով, ճարսները ուրի դոլիումոտբի այ, դուիոււմ ուռքը ձախ ն ԴոՃութլու|Ս1ԵՃ ու) Փվիծրողլիքի ուան: Աշունն էլ գինով նետվում է դիզված ցորենի վրայից, կատկում դաշտեդաշտն սպրոուրն աժում լուսնո ջաղացը: Մինչ տղամարդիկ, իրենը թների Հուրի դուրս նետած, --

ա

ւդուչց

ճարսների շուրջը ոստնում դեգույ) ու չխկուն:

են

շարժումով

զվարք՝

ժայռհրի դլիչինհատած ծիրերը, մտաճող ու ճա

լոււյ

քաշում

են

Հեռուն:

ճոհբերի տակից դխոումեն

Դիմաջիլեռան

են դալիու Ձիավորներիխմբեր երկար, մւուսնտող խիաո, ծուխը, աղմուկով թբում՝

միան շարժվում

Եւսլում են

|

է,

|

ու

լռում:

Աշունըազճոդ՝

ա

ժի վարդ է ճղմել, քսել շուրթերին: արգ ցատկում է դւսշոհրիփրոս հ Հոճոալով թավալէ գալիս

Հրավառ կալերի,

ոնեդուտծողում: Մանան բեկել է երգերի լիճը: նա Վակրնենի բադիՀեզասաճճախրով ն

մայն

է ածում

ուսերի վրա լուսնո վայր ինկած ոսկե պատրանքը: փեժբրվառվում է: Թափվածվարսերը արտի խենքայպած ալիքի ծայրին երազ են շոլում: տակից կարծեսվազում են աղբլուրներ Ոտքերի մատներիվրա ճառադալքները ալսռլղունու վառ ակունք են շարում հն դսպվածմի տենդ բարակ, սլացիկ մարմեի վր ծփում է, հաղում:

Բյուրեղ,

|

Ո՞ւրէ Հովանը,Ե՞ւըէ Հովանի...

«կաջավղաճա թեերը բաղել հս, ինչի՞ ես սզասոսԹ.,» մեջտեղէ ընկել, իսկ դու կանգնել ծւ) ձեռքից բոնաժ նետում են նրան շուրջպարի ծոցը: նետում Մատղաշ եզան պես երկուլն տրորում է ու հտն |

ուժեղ իր

բաշը"

ժողվում է ի մի դնդգնրը լարված, ն

գծով ուռքի մատների ծայրերին ցցված, ու տրագ կայտառ, նու կոխկոտումէ անտեսանելիճազար օձերի գլովսները կատղած: Աղա, տաքացած, ղանակըձնոքին| երգերիչեշտրըսրտին մխրճված, է ննտվոսէյ ճարված առաջ է տալիս ոլոր

|

|

ուրվականներինվայրենի ն բիրտ, քատկում է հտի, պտտում ։րադյ նետում ուռբերը՝ նրդեկի վրաինկած Հողմի դոփում քոչում: Գուիումէ, ցատկում խմբապարն ամբողջ Զայնհիրի ծովում քավալ է գալիս մի մեժ փոքորիկ: Թմբուկիվրա լուսինը տնեդոտ միշրում է դեղինսադափՀայելի: կնոներիծոցում Ճովր Ճարբում է,

«ի»,

ու

|

ն

Տատրագոժը

շարժում է զվարք, ալնոր գլուխը:

էլ, սյողրիէն տաք ժամանակ, դյուղի ճամփի մոտ աղմուկ է լսվում. խոշու աղերից ձիավորներիմի խուժբ է օգվում:,.

Բայցմեկ

|

նրինըըՀանկարծ,

մեջքեերը ծռած: չի չչուխիծայրը օդում շարժելով, դլորվում են ներքն ն խալխի աոչջչն մտաճոց սեղմում իրենց ճոնքերիթանձր գիշերը:

|

|

|

Թշնամին եկել,

եկել կանգնելէ գյուղի մելդանում»:

Դարըշշմում է, Դոլի ձայնը

տնկում է վարագուրված . աչքի

մորինվածեզան պես իր հէ սարսուսլուվերկարում ոտքը:

Շինականները,

|

պոաւլածքրտինքը, ճակատին.

կանայքփախչում հեւ

կպած, |

բեղերի ծայրինկեղծավորժպիտ ոխը սրտներում՝ զնում են վերն ն շարքով կանգնում, գայլի նայվածքով, զինվածջրդերի ումակի առջեւ

Մեր չեյխը ձեղ շատ բարնէ ղրկել... Քարիեք եկել, աչքներիսվրո/ տեղ ունիք պատվո: ԱլլաՀըօգնի: Բերքըժողվել եջ՝ պարում եք ուրախ» Մեր շելյխեէլ Հիմա իր ման է ուղում Ինչպես «երու էր` դպես էլ այսօր: Թոզ ջաճելները սայլերը դիզեն ն վաղը մեղ Հեւռ բարձրանանլեռր: --

--

-

ՍՏ

ճուզցվածուզում է խոսել «Ինչպե՞սթե դիղել Հովանը ն բեիբըտանել..: ի՞նչ Ծերերըուժդին բաշում են փեշը,--

աաիանքու»-

տղա՛ լոե»,-«տոյ թողնումխոսի ն վԺկժալով ,

այ

չեն

հն վալրադ ալս առաջնորդում Արցունքի դոպած,

ատամներիտակ զայրույք

ժարդկանց. խրճիթ: Հյութերի |

|

ծամելով, ,

|

Հովանըարազ քաշվում է սենլակ, ցասումով նետում

արչունալիխոսքերի վիճում` իւնդդում է, գլորում, մեղիր ն սուլթան: բան: է «Մինչե ե՞Իբ պի ի ժռենըմերվիղի տպվարի հե. Բա նամուս չունի՞իբ... Բա մեր ծերերը ամոթ իսկչունի՞ Մինչն ե՞րը սպլիտի».., ի

Սարիետնից, երկար կրկնվող արձագանքիպես, այս միտքը ուժեղ խուլ դղրդում է բոլոր վայրերում, Հրավեր է նետում ղյուղերի դլխին ն սուր դանակովկրժբերիվրա խալտում մի եշայո

Մմբողջգիչերը, մինչ շեյխի մարդիկ խմում ծն, պարում, մտածում նոտ աժ՝ շուրթերը կիծում է: Հովանը Վակժողսրոոովերկար ետլում է Մանայիդեժրին: նայումէ երկար հրա կիսարաց կրծքի վրայից սարդուռովուսեող շողերին լուսնու, ու

երա դեղեցիկ վարսերին առատ, մանկազանպայծառ ճակատինչոգնած, շուրթերին կարմիր: նայում է երկար տառապում է: Ուզում է փաքքվել, սիրելչ գուրգուրել: Դարձնումէ գլուխը, փակում աչքերը: Սիժաթնղանդգի ղողանջինման, ճեռավոր մի ձայն, ձամառ ճնչուն, կանչում է նրան: «Մինչեե՞րբոյիոի... Բա նամուս չունի նք»..: ու

ու

երբ լուսնշաղիկես մութի ժաժլոր լոխուի ճռոալով կնացին սայլերը, երբ ըիշնամիներըտուրահ տավարը, ն

Տաարադգոմը

ձեռքով սրբեր ճակատի Ժանձր արյունը հ յորում նալն օլարաւայ արտերի իր շեմի առջն, վադրի այքնրով Հովանըկանգնած դիւոեց լեռները ն վճիռ առած ներս մտավ խրձի:

դեողացու

ՆՄ

լռիկ նայեցՄանաչին:/ւղեց բան ասել՝ կծեց չրքունքը'

Տլսուր

ու

Ժիշերքուն չեղար.:. ձովա՛նյ բա՞ն մր կա... ի՞նչ ալիի լինի... բան չկայ-- ասաց ն մեժ աղմուկով

դաղաղ

կարմրել:

ու

Հետո թռավ դուրս

վիրավորված:որսի շան նման երկարկաղկունձեց: Խենթիալնսչրջեց տների շուիրջըչ նալեց ամեն ինչ, ժամ մատվ, կանչեցժեր բազանալին ն

խոռնարչելով Հաղորդ առավ: հ

պաոմեց մեղքերը ն --Կ. Զե՛ցմատաղ, տեսեք, մեզ Սանան

--

ազատեք... չմԽոնաբ..: ինձ Համար ընդմիշտ աշխարճ շուտ

վերջացավ... Դայդուկն

իր կնոջ Հճոդալչի կարող, Ժող ժողովուրդը Հակե, մտածե...

Քաշանան հ

շոլեը ճերմակ մորուքը, պլդեց աչքերը ուվեցՃուղվաժ մի քարող ասել, Թուքըկուլ տվեց՝

ոնց:

չոքեց՝ Համբուրեց Հովանը ն արագ հ

`ողբ,

Տիրամորապոջն խոնարձճեց

քայլով առավ կտժանը մոտակալեռան

պեչետացուվ:

Սանան

փոռհլէ կապույո աիռոցը: Դարսհլէ «Հացըն շեմի առջի մտաճոդկանգնած նւսլում ք, սդլասում:

-

Երկեր Կ..Զարյան,

|

Յ4

դլուխը

Ց

ՖԵԴԱՑԻՆԵՐԸ

մրեր կոճկում է ձյունե իր ձնեռնոցները լեռների կատարին: ձուռւքլունը տաի սեղմած մոսինի կոթին փովծլ 1 խորխոբաանեիի եզրին: երբ կրակում է՝

Հայաստանի նլենիներիդ արլուն է ժայքբում: ծեո Հայոը երկրով, Ո՞վչի անցել Քաննոֆոնի

ճամիաներիաղեղը ճաթել

է.

ղողում է:

Սառը ռբել է

սուրը.

անդունդիեզրի մկանունբները չզողպատե ճձիպուռներով զարնում են ճակալռությունը էասնա ն ուրիչ վայրերի: որոնը անհունիսոսկում ձմ 4իշել: վ չգիտե, որ Հայոց երկրում լեռների ման են զալիս խմբով: երկինքըթաի է տվել իր մերկ ծառը: Հողը փոթորկվել է ե Հիմա՝ ան կամուրջ տարաժություններիմիջիը՝ սրել է ատամհհրը ե կծում է անարլունամապր: Ո՞ւր է վազում Ճողմը, ինչո՞ւ է բացխփում կաղտած չրքունքները, խառնում աղիքները սախեիի ի քիքեղն թմբուկի վրա խփում մատները ե

|

Է

Լր Բ Եքժ:

Ո՞ր չա լը չի իմանում, ռր Հայաստանում վրա աշխարձադրակոնբարտեդըղզողիակոսի դրել է կատաղիցուլը,

որոլեսզիսրածայր եղջյուրներովպատոն անձճունը, գնյոնրի Պունը, բյուրեղն բարնրուվ| շինված երկնային տունր:

Արտերըկուլ

վրա պառկել է ձյունը, եկել, Արոտների հ ոնժայր պսպրդլունը սառուժ ծովի տակ փակել է գյուղը: Ուրիշ տեղեր, գլխինլալիս է անապատը Ձորը ոռնում է, ջիվեժների ն խորխորատը դունչի բոում է սառեվցին՝խուլ մոնչում է: են

սլուները ծովել Հեռադրախնլերի

գայլը՝ ֆոսֆորե մի ոպոհժէ

են:

Զյունը քայլում

է,

ե

ժա:ոնրի ճետ կանգնած ն աչքերի պարոաիաժփարի նետում է վի՞: հսկ վիշհրի մուոյ մու խորշերի մեջ, փակվել են ձայհր: ոռնում

|

Մոսին, դանակ,սուր

Հիմարներ, Հիմարներ...

հ

թայաձնված պատրոնդաշները

կրծքերին կաղվաժ: Դիագոնալ շալվար՝ պատված. չերքեղի փափախ ն նալվածքներ՝ կրակ

ու

Այդքանէլ «ի՞ն է

բոցբուր

պատմությունը: եվ սակայն, կարծես կարդում ես վեպ մի ճրաշուրք հ աճեղ, որի էջերից ինկնում են մառված ածուխն թոսքեր հ տողը տողին ճորված է տալիս ուժգին: այդ

ՄՀ

կանգնել է խիզախ Ռուբենը: Տեսեք, շան տղան, աղեղի նման ձգվել է, արել, արված իր դեմքը տվել է լեռան, մի քուղը է կարդում ն Հրաման տալիս.--

Բարձրաբերձ շղթան,անդնել ճովիտաներյ, մագլցել սարեր,

Հասնել Մջո դաշտ: Գ"

|

Մեռելիճրժեր՝

--ծ-

առեք յոհռնեվ:

ձեր ոտքին մատաղ, ն

եւ խումբի

այա

ճամփա 1 ընկնում:

ռիկ, խստադեմ,ընդմիշտ ութտ արած պատերաղմիկեեր:

վաչրի կատուի ցատկոտող քայլով, ժադլցում էին Սասնա լեռները, շուք էին դառնումավանների մուո,

կախվում ժայռերից:անչնում վիտերը ն Ճոզլաժ շնչուլ մի երդ մոմոում՝ կոխելու Համարնոր զառիվերը:

սրտառուչ

ու

խոլ

Հայոցպատմության արլունոուշտ

բառր

դրված մի դայան դարի ճակատին: Աժայի լեռանը կույր Հոմերոոը, քոռթվածաչքերբ ճառել է երկրին ն բուբ-բորանի շեշտր ա'"ավոր երկաթն երչել զարկում է դորեղիի ճեկղզամետրի

Ժիշերըգալիս լեռների լանջքին նետում

էր իր

սն

լալն վերարկուն։ մունջ խորշերում պառկած ժում էին ծամում: Գազանները Թարը շերանին

հ

արչը

որջի մծչ,

երկար լիզում էր երկնքից ընկած ծանր գաղտնիքը: Վայրիայծերը իրենց քրքոողչ սուր եղջլուրները մխրճուժմէին լռության սրտին, ն սարսողի աճարչ լսում ձորի մեջ խող զրնգողմարդկանցքայլերը: |

եվ խումբը քափով ճւ միա էր գնում: Մակուրծերունինյ,-թիկնավետ լայնքով, բեղերը սրած, ձեռավոր դլուղիդ հրսղկուն եչ դուրս եկած այսայլեւո, մի խիար Դոն -Քիշուռ՝ ու

օժ

կովան խոլի պես առաչ է ընկել ու չիշերը: առել կրծքին ճամնիիոլորուն, անճայատ

նրա հտնհիլ, կալծկլտող աչքով անտառիոգի ռաքերը կամա Սելտոն: ձյունին է տալիս մոլեռանդ Հետոյ

սեղմ շարքով:

աստվածների պես՝գալիս են աճա, դյուցաղզներգական վարսերը երկայն գլխին քափ տալով՝ չերքեզփափախի ռետինե մարմին հ կապույտ աչբեր՝եռուն Ռուբենր, նորման իշխանի խարտրաշ մազերով ՄանուկՇենրկին.

գունաքավիՉոլոն, եղան մես ուժեղ: բիբերի շուրջը կովազանՄխոն. կարժիրհրուկներ՝ ըմբիշի եան ցաոկոտող ՀարոնյկարշնեղՉավենը, Հոնքհրըկախած,աչբերըքուրա՝ձռվանֆեդալին։

յունը տնքում է նրանց քայլերի ձամառ քափի տակ: /չ ոք չի խոսում։ Այս Հերոսները, զվար ձեռքերով, նետել անձայոին բախտի իրենը սրտերիկատաղիբավեն:

են

ընդմիշտ

Նորաւծիլ լուսնի բարակ մանդաղիլեռան ետնից փորձում է ճնձել խավար երկնքի տատան ճասկերըչ

մեկը, իր վտանգալիցկյանքի մսաճմանում, նատու է ժի ձի, Հրեղեն թեճրով բոցավետմի ձիր գնում ճեռավորձուշնրի աշխարճ: Ռ/չռք չի խոսում: ն ամեն

Հովանֆեդալին, արյուն տեսաժ մարդ, իր ժողովրդի փոլեռանդսիիս քաղցը բերանին, զոճվելու պատիաստ աչեղ խաչակիր՝ ծայրով տրորումէ մութը քայլում է լորիկ,տրեխթւների

քանձրգիշերվա:

երբեմն միտքը անն ժի վայրկյան սպառնացող մաճի արծաթ աչքերը դեմբենառնելով պտույտ է գալիս վաղուց Հեռաքամ իր Տատրագոմի նրադի վրաւ --

--

նրերող մուր դալուկ բոցի ոլես ուիվականացածհ ճառագայքուն՝ճանկարժցցվում է Սանայի դիմբբ՝ ձորը հզերող Հովանիառջե: էջումիվայրկլուի: Սառըկախվում է բեղերի ծալրինչ ն նայ բարկացած, ձլունին է զարնում իր ձեռքի մոսին,

քոփաճարում է իր ծանր բայր: Ֆեղայինպետքչէ մոռնա եր ուխտը դրժի Ճուշուլմիսկ աղոտ: Որպեսզի Քթի տակ կամաց երդ է մոմռում: Վերքըբացվում է, ն աճա կորից, ժայռի եւնիցը, լուսնո սուր ծե քրը կպչում է քարին, կայծեր արձակումն հոր մի տնսիլք.Սանան լուսավետ ամպիմեջ փաթնված,դժբախ ու նիճար, իր մեժ աչքերով հալում է նրան։ Հովանի սիրտըընկնում է վանդակ, սեղմում թեերի կաթող արյունը) կտուցի տնկում, փակում աչքերը: ի՛նչ կեղեցիկ է, ծաղկած ծառի պես ճովի աակ թրթռուն: Սանան, Հեզ Սանան... տաք Դացի նման, բնրանի մնջր սիրո ն վշսոի բառեր է ծամում: կրծքբ տակ բացված դոլար արտիմուտ մի ճիմարսոխակ է ասում: Փուղիախը դայլայլ ուժով սեղմում է ռգլիինւՄեուռը քսում է քեծրում սեղմած ճրացանի ծայրին՝ինչպես Հովիվը |

դառնուկինւս ուղմաշ: Չորգուծկոկորդըուղեղիխորքում

որսում է մի Հին սրամաշ մեղեդի ուր սեր է ասված, լքման տառապանքն ճակատագիր:

Բալը մեկ էլ առա, առաջի շարքից: Փարոնըկատղած հալում է հռտկ կ խոսի ձայնով, «Ճրժերյշան չողուբ, ի՞նչ է՝ քնել եջ. բամին մեզանցը առաջ

Է անցնում»:

ել խոր ձյուհք մեջ ցատկոտելովճեղքումգիշերը,

խումբը դոփում է ն անցնում օխտը սար, ճանում Շուշնամերկ, ն խուզարկելու երկնքի ճամփում դժգույն մի աստղի ուղեկորույաչուր |

|

|

լոսարբացիճետ գլորվում է ճովիտ, դրկում:արհիկարմիրփունջերթ ն հոր ուժ չԷւս 6` ուսերի վրա սառած բրտինքըթափաճարելով, ՀակաԿուռտիկիկողն է մագլցում, ճննկարում ժայռեր հ թավալվելով ննտվում զառ ի վար, որպեսդիշուտով, ՍՄիրնկատարի աճեղ բարձունքից, ձալածե ներքն ժողված թշնամուն: Համարձակորեն,

Ձյունը տնքում

է նրանը քայլերի «ամառ

թափի տավ:

Հայոցլեոները, արնով լցված երկնքիգրքում, կարդում

են

դարի աճեղ ճնեքիաթր

էջի երծրող կողքին՝ կսղցնումեն վշտի արյչունածմի աստղ: Հետո շարժվում հն, իրենց բերանըլնցնում են Ճովիխուլ ճատոռասչանքով ն ման են գալիս`շարած իմբերով, ձալրասծված, դժբախտփղիրի հմա: ն

ամեն

են Հայեր, Մի լեռան գլխինկանգնել Այրվածդեմքերով,ցեխի մնջ կորած, ճոդնաժ,շնչասպաոռչ |

վառ ասումա ճսկա հ կուոթաղությամբ. սպասում են նրանք: ռսլառկաժ,ճՃեռադիտակով, Պարոնը կարմրածաչքերի նետել է ներջն ե սիրտը կպցրել ամեն ժի քարին:Այնտել, դաշտի մեջ, տաճիկդզռիքերի ուժեղ վաշտերըդլուղերի շուրջը օղակ են կապել: բայց

Խաչերիկրծջին գնդակ է մտել,

պառկել են ն

մեռած:

ե

երդիկները

Խարույկների շուրջ'թմբված են կորբեր

ժարդիկ զինվաժ:

Մր քանի շներ:Անցնումէ ժի ուլոՒյ ուռից քարչ տալիս պսպղուն ժի սուր: «Ո՞ւրեն Հայերը»: Հակա: լռություո Ջլունը թաղել է ձնհրըմարդկանց. ձորը կլլել է բոլորի ձայները: |

ականջը եե կապցնեք Սակայն, սառած

ու

լոիկ ճայոց ճողերին

Սիփամոս Ւողժից ՍՈ:

ինչն

--

Սմասնա ժոտ,

մինչն Խարբերդի» մինչն ՏավրոսիՀեռավոր ծայրը: լեռների ճակաթոքերի մեջը, կշարժի փաքակը աճեղ ձայների: Գատմութրան չգսշտռած օրքերից կելնեն սուր աղաղակե "ր.

ողերի տակ բաշմաճառկանրը գերեղմանները ւի ՛ժ դղրդոցովկիջնենանդունդներ: Տ րոորաձ ձեռքնսով, դողաճար ժերեր արձր կճչան, հ ճեղքվածարգանդը: մայրել։մալանված՝ դրոշակի հմա, յղցեն հորից անծճունի արչունաթալուխ դ'խին: ն

|

|

'

Խումբը սոլասում է։ Մի բարի վրայ, առահձին կժկվաժ, դինվոր Մոկարը, շրավառ այքերով, դողում է, դիտում կարծես մեժ տոնում ե եւն, պիտի արիրՍ ուսները չոքած, ժայդես|: շոյում հն մոսին ու գայլերի պես կալում են ռաշտում արվող ֆեսերի թւմբերինցրած: Ամեն ժի սիամփուշտիր ղոճը ունի Ամեն մի վալրկլան մի ժամ է երկար: «եղ տեսնեմ, քաջե՛ր»,-- ն խմբազետը ճրաման է տալիս: Լերան

ց ճաաագարկերը, կառուրի

թիթեղին կպչող կարկուտինման, տեդում եհ հերըե, հ խոր ձշրերի արձաղանքենըը բմբուկ են զարկում: (ճի երեսին, որսի ժամանակ հաչումծ բաղերի երամների ռես, Սշնաին շվարած վաղում է չորո կողմ` պաշոծրիետն աղասթրանփնորում: Սմանբիուվել են երեսի վրա ն ղեմքբրտվել արչունածձյունին: չոտակէ տակալն,թն ինչոլել: շփոլրվուծ Թուրք աղաների Հրաման են բոռում, վաղում, աղմկում, ճետո խումբ առ խուքբ, դալիս են առաջ ն Համաղարկին նոր Դամապարկով պատասխանտոլի: Վաշտիօձի պես սողում է դանդաղ,Հետո նիովում է ժայոհրի եաե, ռո ում ետ վաղում,

շարքով, է կազում մագլդում վերե: քարերիդլիին օռղուկ ու

ճամառ

մայրի այծերի Ֆեդայիները,

ճկուն շարժումով, փոխում են դիրքը, կրակում, վեր ցակում նհ կատաղորեն Հեձում քշնամու սեղմած շարքերը:

Միան Մակարը,

ծերացածխոյը, կովում է մենակ անդեդի եղրին, արլունաքաթախ.քուլցած ձեռքերով, ե էլ ուժ չունի տեղիցշարժվելու «Մկա ի, վեր արի», «Դուքդաղեըյ չդա քյ դեռ սիամփուշտ ունեժ»:-եվ վերջին թԹոռբով։ ալանի նման աՀապզոր մեժ, նա Ճարվածումէ Մուռեցողզորքին, իր վիրավորվածբերանը ծռում, դուրս թքում ւրյուն, Հայչոլյունը սխ, կանգնում ուժասպառ ու

ու

ուռքերիժրւս՝

բաջասրտոռենվալը հնտվում անդունդ:

Թող ալլ երկերում Հնչե ոսկեձայն Ռոլաանի տողը:

Հեն

զարդերով, սրերով փողիող ն կորդակներով Թող առաջանան ասպետներըժիր ԿարլոսՄ եժի, ի դղլակներում, նուրբ ալրինցեսները Ժող երգ ձւաոնաչեն, լուսե ձա լհերու|։ ձերոսի Համար: Հայոց լնոռերի դուժան վայրերում, մրայն ձորերի ողին է դժզույն. ոի իր գյլութը զարնում է քորին հ կաղկահձելով քավալ է գալիս: Արնամութիվառված ճողմերը եետվում են չորս կողմ։ արագ քաուտում`սլեղում ձյունի մեջ խոր գերեզմաններն ՍճրուկՄակարիփշրված մարմնից արյլուն է Ճորդում, կ մաճը նատւած, մոմե ձնոքերու), մարում է կամաց երա աչբերի երկրային լույսը: ու

Հեռվից Սասունը

իր բազուկներըբախում է Ճուժկու իջնող երկնբիի մ ժանը ձեռքով, պատում պմապերի բոգավետ նամփան:

Քիշերը թարազանումէ լեռը: ՍրջերումՍաջնվաժ, ն ֆեղայիներըժաքրում են մոսին գրկախառնվու «նո: աագտղերի դաշտերում, թշնամիները, Սյլնտեղ,

իրենց Հաղթության ամոթը սեղմած գունատ ներեսնիե, վնրադառնում են քանդված դլուղերը ն քաշկութելով Մակարծերոսի խոշտանգված դիսկը, ոանում նետում են բաղ ճրագ արակը:

նրանքչեն տեսնում, թե ինչպես Վանա ծովում ընկղմաժ

որբերը բոլոր այիքների ճետ նետվում են ասիր հ ունում բամու սանձերըբոնաժ՝Քուրումեն

Հայոցաշխարձում ու

արագ

աղոթբներիմի դարձղար դառնում դժբախաՀերոսի

շիրիմի առջեւ

լեռներիճակամաղազաթեներում դժված

ու

հերկվաժ

հաճասդեւոները,ոգիներիքաջ) թագավորները, վանքերից հլած դալկաճարու խեղճ Հայ Մարիամսերբ՝ ծունկի նն դալիս:

Հովիտների մեջ, երկաթն քայյու՝ կայծկլոող սո սաղավարտներով՝ ՄԼ

լեզելլաներըյ ռւ ձայ ոյատմության քասիորիՀսկայ դուրս նկած թին դարերի խորքից» անցնում է լռիկ ու նորից մտնում մեծ խորճուրդների աշխարտճը ւլ այլժոյու: աճա

չմնցնում

են

Ցուրտմի գիշեր է: Հեռադրաթելելիծաված սյուները խուլ Հառաչում եհ. Արջբիր իաթը ուժով հում 4 ճրավառ սողերի չարգ փնթակին ա

ի

ցավից

ոռնումէ։

գող

ձայներաճեղ, ն երեք անդամ քամին վլարնվումէ ճրկեքի դոան: Մակարծերունին, տրեխներըմաքրում, մտնում է երկինք: այղ

|

լ ՍՍՆԱՆ

Խնձորենու ժանրըճյուղը զարնվում է տաք խրճիթի դռանը, Ամառվա ձիաբեծրը ե: ճոարբում է ե՝ կարմիր երբեմն Ճամվը ատամներըբաղ արաժ, վազոււն Մերգրբազմուկով վայր 4 ընկնում:

քված իր տախ առջն կանգնած՝տիւուր, որտոս՝ այրվող պղեձե ժայլոնրինէ նայում Մանան, ճեղբվածլեռան միջից սառողնրկ ճամփին է նայում Սանան, դալար դաշտին, կապույտ խոր երկնքին է նայում Ամանան,-ինչպե՞ս եղավ, ինչլե՞ս եղավ,-չի Հասկանում ոչինչ: նից ենկած թշվառ ննձղուկ՝ երեխա է ալրի: Թերի վրա վիշտ է ժալվել, չբերի մեջ մի՞ է ընկել, մինչ խրճիթիչեմի առջչն, ու

թպրտալով, կողում է

մեժ

մի ճառաչյանը:

ճաղատգլխից բոց Տատրագոմի

է քափվում։

ճամփիժայիին,

ժանիփոշու ամպերիմել, ճոռան մի սալլ վեր աղմկալից մի ձանձրույթի դիզված բհոր։ Մ եժ

չենրը պառկելեն

լուռ,

հ

է քաշում

լեռը մերկ է: ճավերը կտզում են ոտվերը։

մի գերեղման հ ժերի շուրչն են ապեցրել քի ժանց" Մոււժ

Ի՞իչ է Մանանչ-- ֆեղայու կրնչ ըբնդարշտ մեկնած ողջ

տս'կ մի մարդու դժբախտայրիչ գյուղի Ընշիչ նալվածժքջի

ուկ: քայլող մի շուք՝ մեհակությունն ճիշուտ ՏարիներիԹշվայ դամիռրչ կոտրաժոտքով,

տակառում է իր մրագին երաղւնեիքՀուր առջն, նայում սարիխորշերի մեջ անձայնքայլող ոդբերդգության, ակտնեջդնում ձորերի մուտ ոռնող ձայնին հ տպասումն

նալը գլխին,

տչքի

թաճոց շուքին)

տնկած ճամ

աններիօձճառլորն խաբուսիկ |

շուրժերի ժեց ճիչ մի դժդույն ուժով սեղմաժ' Մո գան սիր չո ման է աժում խոր լոության խուղան դաշ..ում, դնում ձեռքը դոց ճակատին, նարլումՖենորում. մմ նյ անքորդ, լնուն գլխից երբ կոնգենիր՝ »արդուկներիխումբ չանսա՞ր։Մարդիկասին, քրդի սարլ տյուլերի մոտ կռիվ եղավ ն իմ էրիկ զինվոր Հովան Հոն էր անշուշտ, արդյո՞քպուրկին,արդյո՞քմեոավ...

ԵԹՑողջ է, գոնե խաբրիկ չուզե՞ց գրկել Տատրագոմի ճարո Սատանային: -բուն չդիտեն: Քույրիկ,վալլա՞, բայնչիմացա: Հովիվները Ըդորդէ որ կոիվ էղավ «ամա, ովքե՞րընկանյ մեռան ն ո՞ւր գացին մեր կտրիճներ՝ոչ ոք դիտի Սրը օիվա փեշը բռնեց: Ֆյուղի մարդիկ, պաղած ու Հեզ աչքերով, իրենը ժու ծ ուսերի վրա քուրջիկտոր շարժելով, ամենօրս աշխատանքիբեռր տարուն ն կապարի ճողսի դաժան: Սանան

տաշտի առջն լվացք արավ, մազահ ժողվեց անտառիմեջ Է ու

դչոնեղուռփուրացՀացիկուս մի ոսպյ, փեշ մի ձավար:

տր

տուք,

ւ,

րը օրվա փնչը բռենց: աստղերը խեղճ Սուն անվերջգիշերներին, երբ էին փլաժ ամպի խրճիթից ներա: ռրորփալով մտիում ե մահ գալիս ն սարերըիջնում էին դլուղի փսղոգ

մուրացիկ,

աղմկելով։-մանան կժկված օջախի մոտ, իր դալկաշար,լուռՀրեշտակի ձեռքն էթ բոնում բողակրզմաժ

դողալու մյոիկ առու երդիններից գառտեիիջնոզ Ճլուրեր|ու: հ

Մլուռեզներսը, իր սրի

մեջը

հւ

ՒԺ

աշխարչում՝

մառ այրերով մեկն էր քայլում, բախթումդուռը լուսե մի չոաի, կղում մուժր ի վսր հչհում երակների սանդողքնարով: թերի մեջ, քամիները մաւում էին ժի թոաղրույկ Իակում, լորդ: սհռոկաում:կեռր դանդաղ երերում ձր, նհ մրրիկը ուժեղ բռունցքով ճարվածում էր ժամի վանգի՝ մդկտալով զլորվում մի ձոր: Հետո լսված ճեջհաքննորը, գութն էր ցղվում Հանկարժմի կին` ձեռթին ավել մկան աչթելի որաժաչրժեռ, ե առջեից ժի բոյավնտ երկայի զովնոց: Մտնում էր ներոլ խոհուն բա ղում, ՀԵճոլով պտուլյու դայիս հ դժոխբը քոնիրներից ժողմած կոտկով քաշում մի դիժ, ցանում խոսքեր բլճբոցիկ ե կուղ եկաւժ՝ պարում մի պար գիճենական: ու

Սարտափաճար, փաքաքվում էր եր «րնջտավին Մանան

նետում խոր զիշերը հրազի բարձի մրա տոստ վարսերի հ լայն բայվաժ իր աչքերի

հ

չոէլնի

ւոլուռ ում:

ետե, ձաճոախ

քնեաժժամին, երբ իր մարնի սարարոագին աջն կանդն լուսանցքների ուծ թուա չ մի ստվեր սրինգ էր ածում, ն արծաքնե զանգակները Հեչում ձին մեղմատատանյ ու խր ուռաժ կրծքերի մեջ ոսկեկատոայի ճակ էր ծաղկուք,-ժեկ էլ քամին, Հուժկու զարկով, իր խրճիքի ծռաժ դուռն էր բափաճարում, ճռնչալով վար էր նետում

կողպեքը թույլ հ բնորկացածմտնում

էր ներս:

Սանան

վփախցաժ,

ցատկում էր վեր, կանչում շուքը հ գողաճար ձեռքերով Հիուփ, փախցնում ձյոմաքաթախլեռան Փյուրիքս Ադա չոքած, նա քսում էր իր ճակատըդալկածար գոց երկնքի պատերին ն ժամերովաղոլքում ց ԶինվորՀովանէլ գրող չեկավ, Լուր չխաբրեց, փու Աժա՞ն, ա խոպե՛ բխ, լինեն պնդին: մարդս տեսա՞ք: Տատրադովի ճարս Սանալինմի բան չասի՞ն: Դն քեց ասինք՝ մարդ չտնսանը: Տեղդ նատիր, օաչասիի Ճանգիստ

որբերի,

ղրկել:

--

Տարինտարու փեշր բոնհց:

Հույսը կտրած,էլ Հարց չտվավ, էլ աչքերից Հովիվների

զաղանիքքաղել չաշխասոնց. Սանան (ոնց:

Մեցան գնացինքունի ամառ ցանի ձժնու

Հեա, Բլու հինի

Վրա, նորից աճայ

պարս

նն

տալիս

գլուղի եիճար ձեճղուկննրը: կովը գոմի բացված քեզբից, եր թրթռուն դունգննրով,հերս է քաշում բույլիի գարնան: ժովըվառ է: Մինչ տանիբի վր կանվնաժ՝արյունիաթախլույսերի

|

ծովն է սուզում իր գազաթը ն կանչ կանչում Միժաղում է Տատրադոմբ:

աքլորը:

կուժը ուսին, թավշե

սալոր

այբնրով,

ճոնքերը սե ոլոր կամուրջ, կուրծքը ուռած առագաստ՝ Մանան աղվոր՝լիճը ինկաժ արնի ղես պսպղալո ն մեղմաճետ, չինար բոլի ուոլերն է նետում տղամարդկանց աչբերին ն մրվերով ծանրաբեռնված ժառի նման մ, նեսազովերերում: իր դիստնրիՔրքռացոզ «մտլջի Համար:եր օոլանի թաղուկներին դուրս տովաժտատինքների անրջայինպերճության ճետ Ճաղորդմվելուճամար ընդժիշո՝ շատերպիտիցանկանայինդոտնլկհլանբըիրենց ցաՃել, Բայը ֆեդայու կնոջ Հանդեպ ո՞վ կարող էր նայվածքով իսկ մեղանչել: Ո՞վ կարող էր Հետը խուել կամ աչքերի ժիջից ջաղել բոց մր դալուկ...

դյուղի պսոոիվն Ճիշատակշուտ սրբադին:

նին՝ Ֆեղացու

Միակծերուկբաճանանյ Հաճախ կանգնած շեմի առջե, խոիճրդավոր ձեերով,լեռների մութ ՒՂբերգության լուրն էր բերում ն պատոռտածփափույչները ռրամորեն քողչքշելով՝

ճեռանում:

/չ մի ուրիշ այր չէր ղալիս Սանայիմուտ: Չլինի Թր դե

մի բան

մտածհն,.,

է կալը: իսկ դարունի աճում է: Հողմը ղարբնում ն վոաւլում է աղավնինվայրենի: Տեխր, ձյունի, պլիծակըգեղին, բարդիներիջերմը արժաց հ Հաղի սե Ճճողի ոսկն շրքուններից պոկաժ խմորով:.

թխված -ծ

47.

Սանայիերակննրում՝ Հուրյ Ամեն

դարուն՝մի

ու

գինով սողունիերի երսմենըն

են

ծաղկամ բոց է տալիս. անն ամայռ՝ խորջում մարմնի մտոաւապվուգին, ելտուղենրի եռուն ու խոլ "լութն է շարժում, ամեն աշուն նհրասրտի մեջ պալքող նռան ճիչն է Խնեաում. անը ձնոռ՝ ուսկեճեքիաթերաղդնելսհայուն լուռ բույնն է բացուժ: վարդենու պես, Ցեփլոււի տակ սրափիացող ալնես, ինչպես կարմիր դինով մինչե ժայրի լեցվաժ բաժակ, լուսաճանանհչ բչբչանքուվեռող շրարու, բուռ

ու

ինչպեսդարնան բուրումնավետպարտեվիմեց քաղվաժ Բքի«ո.-Սանտան, Հմայված, ահտառիմեջ ման

է գալի

չաղիվ ոտքը պաճելով:

կանգէ

գետին տողով՝

առնում

ու

թրքոուն ռունգիհրով չունչ է քաշում:

ինչքա՞նքաղցը է տոսախներիքուլբը ուժեղ. ամառային երեի բոցկլոացող ձեռքերիը երամ-երամ ճուր է թափվում, հ օդի մել շիկագանգուր՝ արծա ուձուլն բզեզներ են աղմկում: մի

նռնենու

ի՞նչ լավ

օր

է,

կարծեսկրժքիչջ

ճյուղ է ինկիր

Ռտբերիտակ ծով է տատանյ ամեն մի քս լլ վալ 0 նետում մի խենք կոշակ, հ քանկադգին ակունքներու ծաժկվածօձեր՝ իր իրանի շուրջն են լլիում ն քափ տալիւ բաղուկենրի ժառը

Հասուն:

Ինչքա՛նքաղցը է ամառային ատռսախների բո լլ: ուժեղ: կարծեսժեկր իր ոտքերին, երակով "լումված, գուլոյյսներ է Հազցլոլ

հ

ուսերին նետել մի

բոցակիկվաժ:

շալ

մարժես մեկը իր կրծքնրի պարտեզից վարդ է բազում ն շրթերի աղբյուրիը սհր է առնում,

Սերե՞լ,սիրե՞լ... Սառերիտակ, դալար խոտի գիրկը ընկած,

թավալվում է ն կես նվաղած, ալտր քսում թավշյա գետնին Ո ձեռթծրիտենդը հետույ դալար եկող խոտերին: Սպա ճանկարծ, ինքն իրենից ցատկում է վեր, վաղում գլուղի եկեղեցին ն քարերի վրա փոված, կարժիր ու վառ չբթերով, փսփսումէ ՍԱսավածամժոր ականջին մի տղոթբ.--

վախենալով,

Աստվածամե՞ր, չուսիդ մատաղ, սրտիդ ղուրբան: Հու,

մայրի ես վիրավորվածդավակների, դիկիդ մեջը արյչունքաթախ քավալ եկող վշտհրի. որ

թնչպե՞սաանմվ,որ Հասկամաս,ներես, թու,

մայր

ես

տխուրյ լոիկ

ուժ

տառ...

վշտավորճարսենրի, դույ որ մալր ես լբվածյ Հորթժուկ աղջկանց. աչքիդ ղուրբան, գքա՛, դիա՛ արգանդիսվառ. գթա սրտիս, դքա՛ քաղկր երակներիս... որ

է

կիսախավար հկեղեցոււաոի վրայից,

շալի մեջը փաքաքվոժ, ոլառավմի կին, սուր հնալվածքով, Մանայիվառ աչքերից Հուր է քաշում, հ շուքնիր ման հն դալիս անձճանգիստ: Մանան չոքաժ՝ Համբուրում է քարը ժամի « անորոշ փոշու մի Համ ինրանին,

երերալովդուրս է գնում: Գյուղիմարդիկ՝ֆեղալու կնոջ հայու են խռր, զաղտնիը պեղող նարիածքներով, են ահում մենը մյուսին, Հազում, էրում ն չիբուխիցերկայն շունչով ա

ծուխ: քաշում,

նրբ աքլորի առավոտյանկանչը կարմիր

չեռան գլխից

Կ.

արագ

առյան, երկեր

անցնողբորակիղվաւծնավերին

էր տալիս Ֆատրադոժի փարոսը Ճիրչ ծառերի ճլուղերից՝աղմկալից երգ էր Հոսում,--

ցույց

ն

մանան

վաղուց ճամփա ընկած, ճուշիկ բայլով: մաղզլգումէր կողը լեռան, իջնում էր ձոր: հ անտառում փայտ էի դիզում:

կրակ չ ժաղել սրնդաթոր: Բփերիմեջ արշալույսը Թռչուններիայրվող, մետաղ ձայներից ն լայն փոռվաժ ամապերից՝ ջող

մի ալ-վալա, է ընկել սարերիվրա:

Սանան

կարմիրլալաչ

մենակ,կաղնիներիպսպղացող

կանաչիտակ

լցված որտից բաժակ-բաժակ Ճճուվզէ բաժնում ե երդ երգում, մելամաղձոտ ն քով ձայնով:

Ո՛վ րախո, ո՛վ բախտ, մաշեջի աչքերսիմ

--

նամվիահերինայելու. վիզս ծովեց ուրիշների դռան մոտ. սիրտս մնաց ինչպես կաքավ վիրավոր, ինչես մորքմած մի խեղճ ճնճղուկ, ինչպես լրի մեադած լորիկ:

Քաղվի դանը սուլքանի

--

գղեք ուսի ու ձոլո լուլսս ռավ դուշմանը, ճոդիս տարավ ասրանբ: Քանդվի դաճը սուլթամի... արս

Ու Սանայիձայնը տխուր ճեծկլտում էր անտառիժեջ

քնարկում լալաքրքիու ինչպես զարնված, մայրի մի իր երամին ճասնել փորձող, կուբծբը պատո: Տերններիշշնջոցը վայր է քասիվում հ Հովի Հեւո՝ րս դույլնզդույնշլգաղգնատըծալրերի ժեջ հ հոաղող լինքակիմեջ կրժքերի՝ կամաց խաղում: ու

բաղ

Սական

լռում, կանգ էր

«ճմայվո'ծյ-

առնում

դա

կանաչ ձայնը անտառի ե ոտքի տակ՝ թոտը բոց է,

ի՞նչ բուն է,

քարի կրակ:

Ո՞վկարող է Ճասկանալանտառներիմեջի ապրող դաղմագողի ողիներիխորձուիդների: Մառերի ձայնը ծպտյալ օ՞ր սրտի ժեջ ջատէի վառել, ո՞ր ծրկնեքից ամպ չի քաղել, ո՞ր գանգի տակ նհրաղզների լույս չի քաղել: Սանան լռում,

Հետո կծկվում

կանդ է

առում

ճմայված:

--

դույնըհնտաժ կարժես ուրիշ մի աշխարի արձաղգուն բի են փշրվում: կոծակներ

.--- /՞վ լե, լե, լն, ճալու աղջիի. ո՞վ է բաշնլ պատր սրտի

"՞վ

ք սիրո

սսձճմանհ

Զիս արագ է ճովի

դրել:

նման,

նոթա վարժ է կռիվների --

թիկնեղ ե, ականջիս բարակ ոսկե մի օղ ուն եւի, քուիդ

եմ

Ո՛վ լի, լնչ լե,

ոմ չող

վրա լույս դեմքիղ ես

քեղ ճամար

աղջիկ,

է ընկել:

առնեմ

գոտի

Հարուստ մեժ ակունքննրով. Շքրազիլայն խալիներով ու

շինեմ մի թալուռ ն

մեր շեյխի կնոջ նման

Ո՛վ լել

քեղ 4"

--

'եյ լն, ձալու աղջիկ,

տամ

պատիվ,անուշ չհրբեք

ի

դողալով

--

վառ սլոռիս նուռի քամեմ բաժակի մեջ, Ստամժբոլի Քամեմ տուէ խմեսյ ճուղվես, ո՞վ լե, լեն,լե, ճա լու աղջիկ:

ու

ու

Սանան

վախլած ուզում է

շուտ

դնալ, փաթչել

Արչ ձայնը քավ

տերեներիմիջից տաող լույսի պես դողդողացող երագնիրիճմայք է փռում այքերում:

կարծեսՀեչուն անտառի

կողմից ողիներ են դուրս դալիս ոսկեղոօժշղիաներով կաշկանդում քայլը տատան: կասում սիրոր Այտերիվրա վարդ է կարսիում, ն կրծջի տակ, սղիքչալիք, «ուդումներ են փոթորկում,

աւմեն ու

ու

ձիու վր" երը ծառերին կպչելով, խրիանջացող քամբած հախշուն կարպետներովդուրս է դալիս Քրդի տղան ն իր քավչյա, սալորագույն այքերու նայում է նրան, Սանան նվաղած, վայրըէ ընկնում:

Անտառիմքջ ոգիների աղմկալից

ն Ճոճոուն

մրրիկներ են բարձրանում: Ամեն կողմից

ելնում: ձին թռչում է: Վեռեերինեղ կածաննեերով Քուրդը ուժեղ բազուկների մեջ է սեղմել

բոց

է

Մանտյիոո

Մ որակում է

ձին,

լեռի փավոչումէ: թեր ւոնկածյ վաղում է Իտկհիտնից,

Հրեշտակըվիրավորված: Չ2

ՄԱՀԸ է տատրակին: կապարի զարնվել վերքը մտել է երգի մռնրի մեջ, ե նրհինքը վայր է գլորվել կնք ծոսձ: Ռրսորդըվակում էյ թռչունի խալբտացող ժարվինը ձեռբերի մեջ է առնում ե արադ

չարժումով վիզը բաչում:

Փինեմոլիտղու ճիվանդ ձեռքերի պես, սարսռում ք օդը աշնան, երերալովբայլում, կատլում -պղնձե գլուխը զարնելով լեոան կողին հ մատների պրնգացող ըբոժոժենրը՝ դաշտերին: կովերիքնժ շրթունքներից կրակ է կարում: ձոիր լքել, Սճոլտնմբերը

չ եկել

դուրս

ճագել բրոնղեչարութներ, երկարչուխա ե դուլպաներ բոցակիղված՝ ման

--

է գալիս բարկացա

մարակով Հյուսված գեղին բոցերով՝ ժճրակում է պարտեզները ճրավառ: լեռը լեռան ճոնքնրիտակ լույս է փորում: հ

ճումփոն.

տփույներկինքներիքողը առած, ժայռի կարժր կողից ի մար՝

է,

Խադում

դաշտի շուրջ ոլոր գալով Բավ է տալիս կրծքի փոշին ե մագլցում դեղին մի բլուր: Բրի վրա՝ ճերմակ մի տուն ն բարձրաբերձ հ

|

Չորս ոտք բաղչա ն քարե ժեծ մի կաղամախ: մի նստարան: Մի վարդենու դժգույն քփի առջե նուած, թախծոտդեմքը Դառաժ ծեղունյ Սանան՝ գլխին կարմիրլաչակ | ձնեոքերին ճինցածոսկու դույնիՀինաա.-նաում է լուռ ն մղկտող իր աչքերում

սեղմում

տխրալալուկճովբ աշնան: նայում է լուռ, բլրին, լեռան, Հորիզոնիծայրինինկաժ ծատրագոմին ն իր սրի վիճում պառկած անասելի

վերքի նման

փշի խաչին՝

արլունաժ:

քմավրում,աշո՛ւն, ասիր, ախոլար: կարասներիդզինով Ճրավառ ինչոլե՞ս հղավչ որ վառեցիր,գինովցուցիր սիրտս տկար: ա

ժավբում, քույբի կ, ես խոմ չէի, իմ մեժ ախպարԴարոն ամառ տվեց սրտիդ Ճրակեվմի ջամ ե շուրթերիդ բողն բաժակ: --

այլ

իմ ախպար,

--

Քավրում, աշուն, չասիր,ախպար, ինչո՞ւ բախիր զանգինՀրաչեկ ն ճոգեքով՝ ընկար գիրկս քավալվելուր Աման, ինչո"ւ ժսերիս մեջ քրքոացիր ն թներիդ խայտող ճուրը զարկիր կրծքիս՝ արլունեցիր: --

--

Քույլիիկ,

խոմ չէի, այլ իժ ախպար, Փարոնմմ այւ, արնավաս:

աման,

ես

իմ մե՛ծ աի ուի հ կարավուն Մպասիրվաղեմ, լեռան ետե, ճանճանչների առջինըսկաժծիի մեծ տխոլոր Ճասնեմ, ձարցենեմ...

եւ աշունը բաց է անում քները ճիր ն շնչասպառ՝ աղմկելով, մղկտալով՝ սուրում արագ ե հ

ոսկեժուդ իր ձեռքերը քսում սարին, ոչարտեզներին գյուղերի տանիքներինմերկ ու տափակ:

ծատրագոմում, այզեկութի եղանակին, իբրն սուգի

դասումի մեծ մի եշան՝ երգ չեն երգում, պար չեն պարում: ծվիքներիեղերքին կծկտում են ճնճղուկներ: Փողոցննրում՝ փոշի ն թրիք, ոտաբոբիկ երեխաներ, քափումիտինգ: Սանոլիլբվաժ, փակվածխրճիթի մոտ գամփո է նստել հե երկարած ուռքերի վրա ահղմել գլուխը մտաճոզգմ ճարհանշինուկանիպառավկինը ԲուիկԴեղենն (վացբէ անում տաշոխմեջ ե փրվփլրսգող ծճառիճետ շարժվում դեսչղեն, ջղայնացածթեր ժալում` փրփրում, Օուրջը՝ կանանցպառլամենտն ճավերի կչկչոց: Փոգնոցների տակ խալկառած ոսկրուտձեռբեր հ շուրթերի շուրջը փորվածատելության ն նախանձի երկայն գժեր: Կարծրխոսքեր՝ կարասի տակ քացախդարձածգինու նման՝ կծու, լեղի: Ձո՛ղի գլխին: Լույս չունսնի պաղի, ժեռնի։ Աղիքներըչորանան: Արգանդիմեջ օձ բուսնի: Է

--

--

|

--

Վա՞լմեզ, վալ մեղս Հայու ննիկ՝ Քրդի լանի

ճետ

վիախչի...

իի՛, իի... փար վա՞իու.

տատու

-

Ա՛յ անչավատ, ա՛լ անամոթ,ա՛լ

աննումուս...

նվ ղայրացաժ, խաչ էն անում, սուրբ Սարգսիփնշր բոնում, Բիր քաշում ի վճուկի ձներով, ճեղքված ջաղացի պես աղմկում: Մի թնչ Հհսլ|ում, մելդանի մել, տղամարդիկ ծեր ջաճել, կատաղորեն, իրենց ժալվաժ բռունըքների կոճղը տալովլնոներինյ օդն են զարնում չիբուխներիճպուռներոյ| ե վառվռուն աչքերով մոլոր փորում: բարը

--

ու

Թող մեծավորնեեր, թող քառանան, վարդապետը,ով անբիծ դեմբեն մուրի անե... Տատրագոժի --

պասիվ կրնա՞ տանիլ,

քա մեր

--

կրնա՞ն տանիլ... Ւ՛ն, է՛ն

որ

ուղե՝

մեր սարի կտրիճները Հովանըտղամարդու տաբուո չունի՞...

բս

բա

Է՞ն, է՛ն դեն ելաւժձագր:.. էն, էն, էն, չՆ....

բողի"::

եվ ձորնեձոր,հ սարեսար, ն գյուղից գյուղ` որտերիմեյ դիակ է ցկնում մի կանալ իժ-Էողում, սուլում, ջղայնացածպոչը զարնում ած արլունին: թունավոր, երկայն լելուն քսում Թասի ու

Լեռներից վար, լեսներիը վերչ դաշտի ժալրում, խարխորատիստվերից կախված, բլրի ծոցին լոիկ քաղված,

դյուղերում՝ ամ

ճռռողի ես` ատաչինմիջօրեի ծաղլուռների

եմբաժ խալխը տսրերի ժու Սուի է, խոռյում, դավում, ոլարում լորեիւրդարնումդետնին ն թուբի «եդ օհ բառեր թքում, ե սրտերիփոքորկատճույզ լեղի ու

ոյզատոր

էսիին

լճից

Հանձնում

փտած կոճը

նե բարը

լերկ

ելության:

ո

Բ՞խյ է՛լ,

--

է՛ն, է՛ն, ղեն ելաոժձար:

բոդի,».

::

մլդ սեռ: ուսն

բարձունքներիժարդրկ ճամառչ որոնք Հաճախ բիրո թշնամու առջն կծկված, իրենց վախկոտ հ հեղծավորժպիտեենրով հ

հայյում են Հյու ճանկարծ մի-մի

գայլ

են

ոչխարի "եզ աչքորով

դարձել, --

մի-մի այուժ,

քա

մեր պատիվը կրնարուանիլ.--

մեր սարի կտրիճները կրնա՞նտանիլ .-ե արգունուս նայվածքներու՝Հանուն խայի Հանուն ազդի, ուղում էն զո, աատիժ ն մա: Տո, սա՞ սնդ բան... Ֆուիը ճղվի ժԺեջըմտնի... Փֆատրագոժի Հարս Սանալինպետք է մորթել... ռա

բա

--

--

Ջե

|

Գիլոք է խաչել ժայոի դլխին:..

--

Պետր է նետել խորխորատր...

--

Մ,

ձայների մոլտացող, խժժուն ու խուլ արձագանքը, քափառականղողանջի պես ման է զալիս սողոսկելով,

ցատկում,կսոլում,

|

լեռներին է խփում զանդր, երկայն սուր ժագիլներու|ձանկոում ճողր: ազոավների երամ կաղմում ն դողալով գնում քառում ճայդուկների խորշի առջին Փնեաշեննք՛ր, ի՞նչ եք լոլ... ազդի սրտում մում է Թառել:»: Տատրագոմի ծերուկ զլխին սուգ է ընկել... Մեր բաջ ղինվոր չովանուկին փախելդաղել, քրդի տղու ճետն է նստել: Քա... Թա... Սանա՞ն... Քրդի տղա"... կարծեսմի ռումը ու

--

--

|

Գայթեց Հանկարծ:

«մանա՞ն...

Սանա՞նո...

լուռ ածեց ձենռբըյ Հովանը

ճեւոր

հալեց ինչպես կատղածցուլը մուժին հե արյունաժ այբերով քամված դեմքր Հառեց լուլսին: Սաում, Սանան,.. Սե կաղկանձող։վնճող մի ձայն քերեց սիրտը՝ դողաց թոշնած տերնի պես, ու շուրմերը ժերազան, ե բերահիճիչը սարսոուն՝ խզվեց, կակա Սանան... Սանան...

խժրապետը կախեցգլութը, սեղմեց բոունդքը հն Հեռավորմի նալվաժքովչավփեըսարը: Զինվորների շարքերիմեջ մրրկաշար դիզգեցըն մեժ դայրույքի աղմկալից ալիջենրը: հոթորի տակ Հրացանների

«Բա,..

Թա...

Սանա՞ն...

կրծթնորի վրա,

թնդաց շողի,

Քրդի տղա»... եվ Ճոռղլքանդամ ձովից ծեծվող կաղնու նման, Սմ

մի աավոր ծիծաղ շարժվեց, ն բոցկլտող վառվեց մի կրակ:

Մութ էր։

իսի Սանան նստել է խրճիթում Շիրազիկարպետովզարդարված,

ձեռքերին դրել է ճինայ-ոսկի Ճակատինիմապերիալ ն վզին կախել է մարջան:

ոսկիչ-իժալերիոալ Ճակատին

ծալպատիկնստել է Ճալուճին՝ զազրելիաչքերով ջրդի առջեր նստել է Սանան ն լսում է հրդի ճրաձայն:

դրել է ձեոքը ւս տին, զազրելի աչքերը փակել-երերում է իրանը կամաց, ւոաուապումյլեմքը սփրքնաժյ ճառաչումէ ձայնը ջրդգի' ա

--

Այս գիշեր լուսինը արծա

քարայծի ուռքերիցբարակ բոժոժներէ կախել զեղուն, հ լեռան կատարինլուսե նատելէ մի ստվեր ոսկեբագ: երբեք իմ կլանքում չեմ տեսել այդպիսի մի գիշեր զգլթիչ,-իմ ճոդին, լեցուն բաժակով, չէ ըմպել երբեք իմ կյանքում այդպիսի մի Հրավառ երաղ: հս

Ո՛վ, լե, լե, անուշ սիրեկան, լինեի լուսնո ճառագայ հ կրծքիդ պարտեղում դողդող թաղվեի մաճով ՀՃավիտյան,-ո՞վ, լե, լն, անուշ սիրեկան:

Ճակատինիմղերիալ ոսկի.-նատել է ծալպատիկ Սանան. ինչպես մի դալուկ թագուճի: իր սրտում բացվել է մի վի՞, մի զզացում անորոշ ն սնչ

ռիրածիերազկուներեսին

սեղմում մարջանըվզի, մատները նրբին, կոտլրտում Գաաչում ճառաչանք մի խոր:

ու

Սարերիկատարինայս գիշեր ձայներ են սողում պղնձե, երեի քարայրում ժի խավար ճգնավորէ մեռել մենակլրաց։ նե լուսինը տեբում է կամաց:

--

Չե՞ս լսում, ամպեր են անցնում նե տանու մարմինը սրբի լուսախքորնրա ձեռքր կախված բախվում է լույսին անճունի | փիշրումապակինաստղի: --ծ-

ինչե՞րես

ո՛վ, լե, լ, ոսկին ճակատիդ,

ասում,

դողում է մեծ կախվել են ճոնքերդ ներկված, քամվել են շուրթերդ վարդն, լեցվել են աչքերդ Հրով:

մորքված գառնուկը սրտիսյչբառաչող գառնուկը մատաղ ի, ամիր ինձ սերդ ծրաշուրթ, ամոքիր ճոգիս իմ ծարավ.-առ մորքված գառնուկը սրտիս: Առ

իսկ Սանան լռում է, լսում, նա լում է տենդոտ աչքելչով 9.

|

լնոների կածանինսողուն.-իր սրտում բացվել չ մի վի, ւի վղացումանորոշ հ սնել

Սիրակախ,դուրս նայիր, մի տես, չլինի թե քո ձին մատղաշ ամբակովվարդերինզարնեն ե դեղին արյունով աշնան

.-ծ-ս

պարտեզիծառուղին ներկե։

Ինչե՞րես ասում, ով լեյ լեյ ես կալել եմ գոմում իժ ձին.-ալդ լուսնո վարսերն են ոսկեչ որ ընկած նոնենու գլխին խաղում են զվարթ քամու ձեւ --

--

Չգիտեմ,չգիտեմ ինչո՞ւյ--

դողալով կրկնում է Սմանան,-գիշեր լսում եմ ձայներ, ւյս դաղտնագողմուրեցող ձայներ՝ լեոներից, պարտեզից»դաշտից:

Մի վախիր, անուշ սիրական, ես ունեմ զարդարունճրացանյ, Բելրութի պողպատեդանակ --

կռացած մի սուր՝ Ստամբոլի փաշայից նվիրված: ն ունեմ

ոչինչ չեմ տեսնում դրսում: Թող կանչե աղավնին վայրի: շշնջա աշունը տխուր՝ քող վայելե ճավերը լալկան մի՛ վախիր: տուր սերդ բոցե: նս

-

Բայց Սանան լսում

է

ծստակ՝

պարտեզում քայլում են կամաց ն խոսում են Ժարդիկթաքնված, լսում է ճատակ ռրոշ՝ պարտեղումքաւլլում են կամաց: ու

Սարսափով նալում է քրդին

մարվաժ ձայնով փափսում, վում նեմ ձայներ պարտեզում,

ե --

եկել են մարդիկ վրիժառու, Թաքնվել են, խոսում են ծածուկ:

Նկե՞լ են մարդիկ վրիժառու... Թող տեսմեմ ովքե՞ր են փորձում

իմ տունս, պատիվս պղծել իմ սուրը կռացած՝ Տուր ւդաւտռիը Թող տեսնեմ ովքե՞ր են եկել:

Բայց "ազիվ

եկավ դոնից՝ շարժվեցին սավերներըար եդ) դուրս

մութում, լիայլեցին սրբերը

թրդի կոկորդից մի ճիչ խոլտաց ն ընկավ գետին:

ն

կանդնեցինաեղ նայվածքով լեռների խստադեմմարդիկ, բոնեցինձեռքից Սանալի՝ դուրս տարանխրճիթից ջրդի ն տարան ոլորուն ճամփով: քայլեց կես մարած Սոնան` ճակատինիմ պերիալռսկի ն վղին արլուն աժ ժարջան: Ռւ

չազել էր զարդարունռուլոլաներ, ընկել էր գլխին մի շող նրերողլեոների կածանով զարնում էր ոտքերը քարերին, քսվում մացառին խալտող ն

ու

քայլուտ՝

Թնա:շատտատրակիքայլերով:

Ոսկետուգհ երկայն մատերից)չ-Սանաչիձեռքերիցպսպղող»--.

Թառամժած մի լույս էր վար քափվում, մղկտում էր ճառադայքը լուսնո, այտերիցարցունք էր վազում:

ետեից դալիս

մարդիկ, խոժոռ այքեոով են

չայրացաժ ն նայում են ոտնից մարդիկ: Մինչ ժայոր ղրկել է մի ճով խփում ն: կրծքին Սանայի, քաշում է վարսերի թափված) ժեծում է նրա դեմքը դունուտ: -

ետեից զալիս են մարդիկ լայրացքածԿ խոժոռ աչքերով. իսկ վերը, երկնքի կամարից լուսինը՝ պղնձե սկավառակ, շարժումր շուրթերը արժաթ, նա լում է ճարսինՀուսաճատ:

նայումեն ւստողերըճրակեղ,

իշածնեումեն հերոս «իրտքի վշտուո, լալիս է երկինքը ամբող, լալիս են ասրերըդժբախտ: --

ջան,ինձ ո՞ւր եք տունում, Ախպե՛րք

դուրբան ձեղ, ինձ ո՞ւր եք տանում,-Հեծում է, պղաղատում Սանան, զարնումէ ձեռքերը կրժբիե, քաշում է վարսերը իր սել

Քայլիր չուտ լոն, պոռհի կ,-բոռում են հյտնիցմարդիկ ն նայում խոժոռաչքերով» երկուքն ուսհրով մարդիկ: Ա՛Ճ, ո՞ւր է ճրեշտակը պաշուղանյ---

ճեծում

Ց

ու

է, կանչում է Սանան,-ո՞ւր է Հրեշտակը լուսե:

Այստեղ եմ,

--

ցավում կոդում վաղուց կյողում

է է է

է

ասում

ձայն, աջ քնս կոտրոաժ, ուռքս արլունածյ, վազում եժ քեզ Հետ՝ ոտքո արյունաժ։ է մի

Բռնում

է ձեռքից Սանայի, կաղում է, Հնուէ ու տն քում՝

չրեշտակըխոնարտճ երկնքի, Հրեշտակիդժբախտսրտերի

իսկ ճամփումՀեռու երկնքի նոռույ լ ի

ե

սայլերը՝լեցված

սալղունաստղերովլուսե ճերմակ ձալներով լուսե: Ինձ

ա՛յ

ո՞ւի են

տանում,

կ, ճրեշտա

ասիրչ ինձ ուի են ոպնումվյ-ճեծում է, լալիս է Սանան, Հառում է աչքերը իր լայն, նայում ճամփին երկնքի:

Հընշտակըքայլում է անտես) ասում

է ձայնով իր ծածուկ.

Քուլրի՛կ իմ, լոհնք

տեսյ ճամփում Հեռու ճռռում

են

ե

սվայսենք. երկնքի

սալլերը՝լեցված

սլսալղունաստղերովլուսե:

նվ աշնան արսփողգիշերը վազում է սարի կատարին, է կրժջին Սանայի, վում բաշում է վարսերի առատ, ծեծում է նրա դեմքը գունատ, դավում է տենդոտմատներով

ճակատիիմղերիալ ոսկին, արլունած մարջանը կրծբին։ Տ

Սլն առավոտ բուք էր դրսում, աստվածներիծանրաքայլ

ն

լեռենրի

անցնում էին բարկուցած ե կատաղի, ոռնում էին ու բոռում այլն առավոտ: խորչում կչսնդգնած կիսախավար կինվորհնրի դեմքերի

մրրինը սուր ակոսել էր կնճիոներ, ն մի ծանր լռություն քարն ոռրբի զետեղել էր սրտերում:

մրա

արոր, դժդույե,խելադաիվածժ Ցատրագոււխ ի, դողաուրյ

կանց էր չռել պատոյվածզույպանհրով, Սշմաււ խեղճ կանդ էր առել քշվառ խեղճ |, շրթներիմրի դազ ժայրիըդկախել պաղատագինխոսքերի բոցը պլպլան: նւ սիրեդի» մե՞ղք է սիրել.-- ես ոչ ոքի երդում չտվի մնալ այրի, մետալմենկ, րեղժիշտ Ժենհավ...նս սիրեցի, մե՞ղք է սիրել... Մինչ Սանույիձայնը Ճեչումյ արծաթ քեով, վիրավորված քոչունի սլես քպրտում էր, զարնվում քարին կիսախավար խորշում սմբած լոութ րան` Ժունջ Հրեշտակըբուքի միջից սուրող գնացող աստվածներիփեշն էր բոնում հ աղերսողբառերով ռդնություն էր խնդրում: ու

--

ու

--

ս:

Հովանըլուռ, ատամենրիտւսկն եր առել բեղի ծայրը), սեղմժելբոունըքը:

Մի նրեխա՝վայր էր ընկել մայրն էր կանչում:

ե

կարծես սիրոր՝ կրծքից պարնմուծ արլունաժ չուրցերով Սանան...

Սանան...

նրա

երկայն կուռ ըսրթիչների տակը վառված այքերում երազանքէր կայծկլտում: նրա կրծքերի աննդը դյութիչ, բազուկների 4Ճուբըոլոր ն գեղեցիկ ձայնը արծաք ն աիրքնած դեմբը Ճրավառ.,, Սանան... Սանան... Հովանըլուռ: ատամներիտակն էր առել բեղի ծայրը: սեղմել բոունըքը: ու

Ս1

է շմ

ե,

ւիրեցի... մե՞ղք է սիրել... եւ իմ գլուղից դեռ երեխա Հովանի մուռ նոր ճարս եկա... թողեց զնաը ն վեց տարի քլ գլու չնկավ: լուր չխաբբեց,չճարցրեց..: եռան մարդիկ, շարքով կանգնած, նայում են վար՝ ուլի քշող եղան հման նայում են վար.-ւ.

ծս

Խոժոռյ Համա:

Այն առավոտ բուք էր դրսում, ատովածներըծանրաքայլ եվ շատ

Է

մարնրի

անցնում էին բարկացած: չանցած) Հրաժան տյվին՝կանդնել դրսում ն զալատել

դատաստանին

ցուրտ քր տսստիկ, Բուք էր դրսում, ն Մանայիդողդողացող ուսերին վայր էր ընկել իբ վարսերիգիշերը մհ: կանգնելդրսումի սպասելդատաստանին ձրամանտվին:

.-

Ցավրում,Հրեշտակ, ես ի՞նչարի, ես սիրեցի, մե՞ղք է սիրել...

Թեր ծոաառծյքաշքշելով: Հրեշտակը դանդաղորենկաղաց: փչ մի աստվաժ չի Հասկանումյ-- ասացյ-նորից դանդաղորենկաղաց' --

ընրած

էր դրսում, ե ժայռերիկրծքին մի քիքեղն ամպ էր շարժվում ն մղկտում, ծե երեք Դոգի, երնք Ճռգի, Հովանի Այե տռոռավուտ մոայլ, բանդված դեմքերով, խորշից ելան ն Սանալին ասին գնանք: մսին գնանք,են ու փաջծկլտող

էյն աավուն

բուր

|

' վառվոուն |

Մի քիչ «ետո, երբ

ճայվածցներո

գետնին տալով ջուլոլաները պատոտված ն

Սանան Հասավ ճակտի ոսկին դողացնելով, լեռան հտն ն կանգառավգունաժափած.-Հետ առավոտ երեք Հոդի, Հովանի

այն

ո

`

իմպերիալ

՝

երեք Գոգի `

հկած մարդիկ, դուր քաշեցին կոռացւսծրեր

բոուսցին,

ն

ա

խփիր.": աննամուս, կինղ

րիկ... Հովան...

--

ե

եվ Սանայիմազերի մեջ լացավ մի "ով, կրծբերըորափացին կուչ եկան: ու

մութ աչբերիվրա ժի ֆոսֆորհլույս Հովանի

էր քայլում,

ձեռքըբոցե տենդ էր սեղմել: (ղում էր լալ, բոռալ, կանչել, զլովեը ժայոին խել ուժգին» դարնել սուրը իր մղկտող, ղժլսիտ կրժբին, մեռնել, ժեռնե՞լ.«

«էրիկՀովան, դու

Խր...

հրջ.ս:

դու --

ի՞նչ ես ուղասում... խփիր կնիկ...

Ջոյ անաբուռ)

(եռխերի նջ աղիողորմւի ճիչ րնկավ ու սառղկտաց քոլբտալու:

Հովանը շուսդ

արյլունիաքախսուրր նետեց, նայեց չորո կողմ ն կաղկանձեց: Հեոու վազերըիելադարված ջարալժի պեյ խղված ձայնով եիկայն բոռաց երկնբի դեմ հն արլունածձեռքերով զարկավ դուռր սարերի...

Բուք էր գրսում:

Հայոցդաժանլեռների վրւս

աստվածներըքայլում էին բարկացաժ: