Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «Մեկ առողջություն» համատեքստում

ՓՈԽԱՆՑՈՂՈՎ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ «ՄԵԿ ԱՌՈՂՋՈՒԹՅՈՒՆ» ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ

ՓՈԽԱՆՑՈՂՈՎ

ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

«ՄԵԿ ԱՌՈՂՋՈՒԹՅՈՒՆ»

ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ

Ուսում նական ձեռնարկ

ՓՈԽԱՆՑՈՂՈՎ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

«ՄԵԿ ԱՌՈՂՋՈՒԹՅՈՒՆ»

ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ

Ու­սում ­նա­կան ձեռ­նարկ

Եր­ևան ­­­ ե­ղի­նա­կա­յին հրա­տա­րա­կութ­յուն Հ

ՀՏԴ 616-036.22:614.2(07) ԳՄԴ 51.9+51.1ց7 Փ 771 ­Հաստատված է Հայաստանի Հանրապետության Առողջապահության նախարարության ակադեﬕկոս Ս. Ավդալբեկյանի անվան Առողջապահության ազգային ինստիտուտի գիտական խորհրդի կողﬕց 2018թ.-ի դեկտեմբերի 5-ին (արձանագրություն N5) Գրախոսներ՝ Ն. Մ. Գյուլազյան բ.գ.դ., Մ. Հերացու անվան ԵՊԲՀ ինֆեկցիոն հիվանդությունների ամբիոնի պրոֆեսոր Կ. Պ. Դիլբարյան կ.գ.դ., ՀՀ ԳԱԱ Կենդանաբանության և հիդրոէկոլոգիայի գիտական կենտրոնի կենդանաբանության ինստիտուտի տնօրեն Խմբագիր՝ կ.գ.դ. Վ. Ա. Դավիդյանց Փ 771

Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «Մեկ առողջություն» համատեքստում: Ուսուﬓական ձեռնարկ / Լ. Վ.Պարոնյան, Ա. Վ. Վանյան, Մ. Վ. Դավիդյանց, Կ. Ս. Գևորգյան, Ա. Ս. Թունյան, Ա. Հ. Մանուկյան, Գ. Ռ. Ավետիսյան.– Եր.: Հեղինակային հրատարակություն, 2019. - 184 էջ + 24 էջ գունավոր ներդիր:

Ձեռնարկում ամփոփված են փոխանցողով պայմանավորված վարակիչ հիվան­դու­ թյուն­ ների պատճառագիտության, համաճարակաբանության, ախտածագման, կլինի­ կա­կան ընթացքի, ախտորոշման, բուժման, ինչպես նաև պայքարի ու կանխարգելման ﬕջո­­ցառուﬓերի հիﬓահարցերը՝ կիրառելով «Մեկ առողջություն» մոտեցումը: Շեշ­տա­ դրված են մարդու և կենդանիների համար ընդհանուր վարակները: Ձեռնարկը նա­խա­ տեսված է բժշկական և անասնաբուժական մասնա­գի­տու­թյունների ուսանողների և մա­ գիստ­րանտների համար, կարող է նաև օգտակար լինել ոլորտների մասնագետներին։ Հրատարակվում է ԱՄՆ Պաշտպանության դեպարտաﬔնտի սպառնալիքների նվա­ զեց­ման գործակալության աջակցությամբ։

ISBN 978-9939-0-2902-3

© Պարոնյան Լ., 2019 © Վանյան Ա., 2019 © Դավիդյանց Մ., 2019

ՀՏԴ 616-036.22:614.2(07) ԳՄԴ 51.9+51.1ց7

© Գևորգյան Կ., 2019 © Թունյան Ա., 2019 © Մանուկյան Ա., 2019 © Ավետիսյան Գ., 2019

­ՀԵ­ՂԻ­ՆԱԿ­ՆԵՐ

Լու­սի­նե Պա­րո­նյան

Lusine Paronyan

Ար­տա­վազդ Վա­նյան

Artavazd Vanyan

Մ­հեր Դա­վի­դյանց

Mher Davidyants

Կա­րի­նե Գևոր­գյան

Karine Gevorgyan

Ա­նուշ Թու­նյան

Anush Tunyan

Ա­նի Մա­նու­կյան

Ani Manukyan

Գե­որ­գի Ա­վե­տի­սյան

Georgi Avetisyan

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

­ ԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐ................................................................................................ 6 Հ ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ.............................................................................................. 9 ՎԻՐՈՒՍԱՅԻՆ ՀԵՄՈՌԱԳԻԿ ՏԵՆԴԵՐ...............................................................13 ՂՐԻՄ-ԿՈՆԳՈՅԻ ՏԵՆԴ .......................................................................... 13 ԴԵՂԻՆ ՏԵՆԴ.......................................................................................... 17 ԴԵՆԳԵ ՏԵՆԴ .........................................................................................22 ԿՅԱՍԱՆՈՒՐ ԱՆՏԱՌԻ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ ............................................25 ՉԻԿՈՒՆԳՈՒՆՅԱ ՏԵՆԴ .........................................................................27 ԶԻԿԱ ՏԵՆԴ ............................................................................................ 31 ՊԱՊԱՏԱՉԻ ՏԵՆԴ.................................................................................. 35 ՌԻՖՏ ՀՈՎՏԻ ՏԵՆԴ .............................................................................. 39 ՕՄՍԿԻ ՀԵՄՈՌԱԳԻԿ ՏԵՆԴ .................................................................. 43 ՏԶԱՅԻՆ ԷՆՑԵՖԱԼԻՏՆԵՐ..................................................................................48 ՄՈԾԱԿԱՅԻՆ ԷՆՑԵՖԱԼԻՏՆԵՐԻ ԽՈՒՄԲ .................................................... 55 ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՆԵՂՈՍԻ ՏԵՆԴ (ԷՆՑԵՖԱԼԻՏ) ........................................ 55 ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԷՆՑԵՖԱԼԻՏ.................................................................... 58 ՌԻԿԵՏՑԻՈԶՆԵՐ.................................................................................................. 62 ՔՅՈՒ ՏԵՆԴ ........................................................................................................... 70 ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԱՆԱՊԼԱԶՄՈԶՆԵՐ............................................................... 75 ՏԱՎԱՐԻ ԱՆԱՊԼԱԶՄՈԶ .........................................................................75 ՈՉԽԱՐՆԵՐԻ ԱՆԱՊԼԱԶՄՈԶ .................................................................77 ՀԵՏԱԴԱՐՁ ՏԻՖ.................................................................................................... 78 ՏԶԱՅԻՆ ՀԵՏԱԴԱՐՁ ՏԻՖ ..................................................................... 78 ՈՋԼԱՅԻՆ ՀԵՏԱԴԱՐՁ ՏԻՖ..................................................................... 81 ԲՈՐԵԼԻՈԶՆԵՐ ....................................................................................................84 ԼԱՅՄԻ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ ................................................................... 84 ՄԱԼԱՐԻԱ ..............................................................................................................90 ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՊԻՐՈՊԼԱԶՄԻԴՈԶՆԵՐ......................................................102 ՏԱՎԱՐԻ ԲԱԲԵԶԻՈԶ (ՊԻՐՈՊԼԱԶՄՈԶ) ............................................... 103

ՄԱՆՐ ԵՂՋԵՐԱՎՈՐ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԲԱԲԵԶԻՈԶ (ՊԻՐՈՊԼԱԶՄՈԶ)........105

ՁԻԵՐԻ ՊԻՐՈՊԼԱԶՄՈԶ........................................................................ 106 ՇՆԵՐԻ ԲԱԲԵԶԻՈԶ ............................................................................... 106 ՁԻԵՐԻ ՆՈՒՏԱԼԻՈԶ ............................................................................. 107 ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԹԵՅԼԵՐԻՈԶՆԵՐ...............................................................109 ՏԱՎԱՐԻ ԹԵՅԼԵՐԻՈԶ ......................................................................... 109 ՈՉԽԱՐՆԵՐԻ ԹԵՅԼԵՐԻՈԶ....................................................................112 ԼԵՅՇՄԱՆԻՈԶՆԵՐ.......................................................................................... 113 ՇՆԵՐԻ ԼԵՅՇՄԱՆԻՈԶ .......................................................................... 128 ՏՐԻՊԱՆՈՍՈՄՈԶՆԵՐ ...................................................................................133 ԱՖՐԻԿԱԿԱՆ ՏՐԻՊԱՆՈՍՈՄՈԶ (ՔՆԱԽՏ) ........................................... 133

ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ՏՐԻՊԱՆՈՍՈՄՈԶ (ՇԱԳԱՍԻ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ) .......... 135

ՄԱՐԴՈՒ ՖԻԼԱՐԻԱՏՈԶՆԵՐ........................................................................ 138 ԱՎՇԱՅԻՆ ՖԻԼԱՐԻԱՏՈԶՆԵՐ .............................................................. 138 ԼՈԱՈԶ .................................................................................................. 146 ՕՆԽՈՑԵՐԿՈԶ ..................................................................................... 152 ՄԱՐԴՈՒ ԴԻՐՈՖԻԼԱՐԻՈԶ .................................................................. 156

ՀԱՎԵԼՎԱԾ. ՏԱՐԱՓՈԽԻԿ ՎԱՐԱԿԻՉ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ԴՐԱՆՑ ՓՈԽԱՆՑՈՂ ՀՈԴՎԱԾՈՏԱՆԻՆԵՐԸ ................................................. 159 ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ...................................................... 169

­ՀԱ­ՊԱ­ՎՈՒՄ­ՆԵՐ­

ԱԱԹ – ԱԲԴ – ԱՀԿ – ԱՄՆ –

ա­րագ ախ­տո­րոշ­ման թեստ­ ամ­ֆո­տե­րի­ցին Բ – դե­զօք­սի­խո­լատ Ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան հա­մաշ­խար­հային կազ­մա­կեր­պու­թյան­ Ա­մե­րի­կայի Մի­ա­ցյալ Նա­հանգ­ներ­

ԱՆՏ – ­ԴԷԿ – ԴՆԹ – ԵՊԲՀ – Է­ՆԱ – Ի­ՖԱ – ­ԼԱԲ – ԽՍՀՄ – ԿԿՌ – ԿՆՀ – ­ՀԱՌ – ՀՀ – ՀՄԴ – ­ՁԻ­ԱՀ – ­ՃԷ – ­ՄԻ­ԱՎ – ՄԼ – Մ/մ – ՆՆՆ – ՊՇՌ – ՌՀՏ – ՌՆԹ – ­ՏԷ – ՖՄԼ – AHFV – AHSV – AIV – ASFV – BATV – BDAV – BFV – BKNV – BRBV – BSE –

Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տենդ դի­է­թիլ­կար­բա­մա­զին դե­զօք­սի­ռի­բո­նուկ­լե­ի­նաթ­թու­ Եր­ևա­նի պե­տա­կան բժշ­կա­կան հա­մալ­սա­րան­ է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի նս­տեց­ման ա­րա­գու­թյուն­ ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային ա­նա­լիզ ամ­ֆո­տե­րի­ցին Բ – լի­պի­դային ֆոր­մու­լա Խորհր­դային Սո­ցի­ա­լիս­տա­կան Հան­րա­պե­տու­թյուն­նե­րի Մի­ու­թյուն կոմպ­լե­մեն­տի կա­պակց­ման ռե­ակ­ցի­ա կենտ­րո­նա­կան նյար­դային հա­մա­կարգ հե­մագ­լ յու­տի­նա­ցի­այի ար­գե­լակ­ման ռե­ակ­ցի­ա Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյուն Հի­վան­դու­թյուն­նե­րի մի­ջազ­գային դա­սա­կար­գում ձեռք­բե­րո­վի ի­մու­նային ան­բա­վա­րա­րու­թյան հա­մախ­տա­նիշ ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լիտ մար­դու ի­մու­նային ան­բա­վա­րա­րու­թյան վի­րուս մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ոզ միջմ­կա­նային Նո­վի­ի, Մակ­Նի­լի և Նի­կո­լի մի­ջա­վայր պո­լի­մե­րա­զային շղ­թա­յա­կան ռե­ակ­ցի­ա Ռիֆտ hով­տի տենդ ռի­բո­նուկ­լե­ի­նաթ­թու տզային էն­ցե­ֆա­լիտ ֆու­կո­զա­մա­նո­զային լի­գանդ Alkhurma Haemorrhagic Fever Virus – ալ­խուր­մա հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի վի­րուս African Horse Sickness Virus – ձի­ե­րի աֆ­րի­կա­կան ժան­տախ­տի վի­րուս Avian Influenza Virus – թռչ­նագ­րի­պի վի­րուս African Swine Fever Virus – խո­զե­րի աֆ­րի­կյան ժան­տախ­տի վի­րուս Batai Virus – Բա­տայի վի­րուս Bandia Virus – Բան­դի­ա վի­րուս Barmah Forest Virus – Բար­մահ ան­տա­ռի վի­րուս Batken Virus – Բատ­կեն վի­րուս Bourbon Virus – Բուր­բոն վի­րուս Bovine Spongiform Encephalopathy – տա­վա­րի սպուն­գան­ման էն­ցե­ֆա­լո­պա­թի­ա

BTV – Bluetongue Virus – բլու­թան­գի՝ ոչ­խար­նե­րի վա­րա­կիչ հարբ­խային տեն­դի վի­րուս CanL – Canine Leishmaniasis – շնե­րի լեյշ­մա­նի­ոզ CCHFV – Crimean-Congo Haemorrhagic Fever Virus – Ղրիմ-Կոն­գո հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի վի­րուս CDC – Center for Disease Control and Prevention of the United States – Ա­ՄՆ Հի­վան­դու­թյուն­ նե­րի կան­խար­գել­ման և վե­րահսկ­ման կենտ­րոն CDV – Canine Distemper Virus – շնե­րի ժան­տախ­տի վի­րուս CEV – Californian Encephalitis Virus – կա­լի­ֆոռ­նի­ա­կան էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս CHATV – Chatanga Virus – չա­տան­գա վի­րուս CHIKV – Chikungunya Virus – չի­կուն­գու­նյա վի­րուս CSFV – Classical Swine Fever Virus – խո­զե­րի դա­սա­կան ժան­տախ­տի վի­րուս CTFV – Colorado Tick Fever Virus – կո­լո­րա­դյան տզային տեն­դի վի­րուս CVV – Cache Valley Virus – Քեշ հով­տի վի­րուս DEC – diethylcarbamasine – դի­է­թիլ­կար­բա­մա­զին DEET – դի­է­թիլ­մե­թա­տո­լո­ւ ա­միդ (դի­է­թիլ­տո­լո­ւ ա­միդ) DENV – Dengue Virus – դեն­գե վի­րուս DHOV – Dhori Virus – Դհո­րի վի­րուս EEEV – Eastern Equine Encephalitis Virus – ձի­ե­րի ար­ևե­լ յան էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս EIAV – Equine Infectious Anaemia Virus – ձի­ե­րի վա­րա­կիչ սա­կա­վա­րյու­նու­թյան (ա­նե­մի­ա) վի­րուս ELISA – Enzyme-Linked Immunosorbent Assay – ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային հե­տա­զո­տու­թյուն EYAV – Eyach Virus – Է­յաք վի­րուս FMDV – Foot-and-Mouth Disease Virus – դա­բա­ղի վի­րուս FML – Fucose-Mannose Ligand – ֆու­կո­զա­մա­նո­զային լի­գանդ FPV – Fowlpox Virus – թռ­չուն­նե­րի ծաղ­կի վի­րուս GPV – Goat Pox Virus – այ­ծե­րի ծաղ­կի վի­րուս HBV – Hepatitis B Virus – B հե­պա­տի­տի վի­րուս HCV – Hepatitis C Virus – C հե­պա­տի­տի վի­րուս Hib – Haemophilus influenzae type B – B տի­պի Haemophilus influenzae HSV – Herpes Simplex Virus – հա­սա­րակ հեր­պե­սի վի­րուս HTNV – Hantaan Virus – Հան­տաան վի­րուս ICD – International Classification of Diseases – Հի­վան­դու­թյուն­նե­րի մի­ջազ­գային դա­սա­կար­գում IFAT – Immunofluorescense Antibody Test – ի­մու­նաֆ­լո­ւ ո­րես­ցեն­տային հա­կա­մար­մին­նե­րի թեստ IgE – ի­մու­նոգ­լո­բու­լին E IgG – ի­մու­նոգ­լո­բու­լին G IgM – ի­մու­նոգ­լո­բու­լին M IHC – Immunohistochemistry – ի­մու­նա­հիս­տո­քի­մի­ա INCV – Inkoo Virus – Ին­կոո վի­րուս JCV – Jamestown Canyon Virus – Ջեյմս­տաու­նի կիր­ճի վի­րուս JEV – JUNV – KFDV – KUNV – LACV –

Japanese Encephalitis Virus – ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս Junin Virus – Խու­նին վի­րուս Kyasanur Forest Disease Virus – Կյա­սա­նուր ան­տա­ռային հի­վան­դու­թյան վի­րուս Kunjin Virus – Քուն­ձին վի­րուս La Crosse Virus – Լա Կրոս վի­րուս

LCMV – Lympocytic Choriomeningitis Virus – լիմ­ֆո­ցի­տային խո­րի­ո­մե­նին­գի­տի վի­րուս LGTV – Langat Virus – Լան­գատ վի­րուս LIPS – Luciferase immunoprecipitation system – լու­ցի­ֆե­րա­զի ի­մու­նապ­րե­ցի­պի­տա­ցի­այի հա­ մա­կարգ LIV – Louping Ill Virus – շոտ­լան­դա­կան էն­ցե­ֆա­լո­մի­ե­լի­տի վի­րուս MVEV – Murray Valley Encephalitis Virus – Մու­ռեյ հով­տի էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս NNN – Novy, McNeal and Nicolle medium – Նո­վի­ի, Մակ­Նի­լի և Նի­կո­լի մի­ջա­վայր NSDV – Nirobi Sheep Disease Virus – Նայ­րո­բի ոչ­խար­նե­րի հի­վան­դու­թյան վի­րուս OHFV – Omsk Haemorrhagic Fever Virus – Օ­մս­կի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի վի­րուս OIE – Office International des Epizooties – Կեն­դա­նի­նե­րի ա­ռող­ջու­թյան մի­ջազ­գային կազ­մա­ կեր­պու­թյուն ONNV – O՝Nyong՝nyong Virus – Օ­՝Նյոնգ՝նյոնգ վի­րուս OROV – Oropouche Virus – Օ­րո­պու­չե վի­րուս PCR – Polymerase Chain Reaction – պո­լի­մե­րա­զային շղ­թա­յա­կան ռե­ակ­ցի­ա POWV – Powassan Virus – պո­վա­սան վի­րուս (պո­վա­սան էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս) qPCR – Quantitative Polymerase Chain Reaction – ­Քա­նա­կա­կան պո­լի­մե­րա­զային շղ­թա­յա­կան ռե­ակ­ցի­ա RPV – Rinderpest Virus – տա­վա­րի ժան­տախ­տի վի­րուս RRV – Ross River Virus – Ռոսս գե­տի վի­րուս RVFV – Rift Valley fever Virus – Ռիֆտ հով­տի տեն­դի վի­րուս SBV – Schmallenberg Virus – Շմա­լեն­բեր­գի վի­րուս SINV – Sindbis Virus – Սինդ­բիս վի­րուս SLEV – Saint Louis Encephalitis Virus – Սենտ Լո­ւ իսի էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս SPV – Sheep Pox Virus – ոչ­խար­նե­րի ծաղ­կի վի­րուս SwPV – Swine Pox Virus – խո­զե­րի ծաղ­կի վի­րուս TAHV – Tahyna Virus – Թա­հի­նա վի­րուս TBEV – Tick-Borne Encephalitis Virus – տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս THOV – Thogoto Virus – Թո­գո­տո վի­րուս VEEV – Venezuelan Equine Encephalitis Virus – ձի­ե­րի վե­նե­սո­ւ ե­լ յան էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս VSV – Vesicular Stomatitis Virus – վե­զի­կու­լային կամ բշ­տային ստո­մա­տի­տի վի­րուս WEEV – Western Equine Encephalitis Virus – ձի­ե­րի ա­րևմ­տյան էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս WNV – West Nile Virus – Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի վի­րուս WSLV – Wesselsbron Virus – Վե­սելսբ­րոն հի­վան­դու­թյան վի­րուս YFV – Yellow Fever Virus – դե­ղին տեն­դի վի­րուս ZIKV – Zika Virus – զի­կա վի­րուս

| 9

­ՆԵ­ՐԱ­ԾՈՒԹՅՈՒՆ

­ ա­րա­փո­խիկ (հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի մի­ջո­ցով փո­խանց­վող) հի­վան­դու­ Տ թյուն­նե­րը մարդ­կու­թյա­նը հայտ­նի են դեռ հնուց և ներ­կա­յում էլ աշ­խար­հի մի շարք ե­րկր­նե­րի հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան գե­րա­կա խն­դիր­նե­րից են: Հա­մա­ձայն Ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան հա­մաշ­խար­հային կազ­մա­կեր­պու­թյան (այ­ սու­հետ՝ Ա­ՀԿ) տվյալ­նե­րի՝ փո­խան­ցող­նե­րով տա­րած­վող հի­վան­դու­թյուն­նե­ րը կազ­մում են վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­մաշ­խա­ր­հային բե­ռի 17%-ը՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով տա­րե­կան շուրջ 700 000 մահ­վան դեպք: Վերջին տարիներին նոր ի հայտ եկող և կրկին տարածվող հիվանդությունների 70%-ը կա՛մ պայ­ մա­նավորված է փոխանցող հոդվածոտանիներով, կա՛մ զոոնոզ է։ Միև­նույն ախ­տա­ծին­նե­րից շա­տերն ախ­տա­հա­րում են և՛ կեն­դա­նի­նե­րին, և՛ մարդ­կանց, քա­նի որ ապ­րում են միև­նույն է­կո­հա­մա­կար­գե­րում: Մի­ջազ­գային ճա­նա­պար­հոր­դու­թյուն­նե­րի և բեռ­նա­փո­խադ­րում­նե­րի ա­ճող ծա­վա­լը նպաս­տում է տա­րա­փո­խիկ վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խան­­ցող­նե­րի ներ­բեր­մա­նը և տա­րած­մանն այն ե­րկր­նե­րում, ո­րոնք նախ­ կի­­նում այդ վտան­գին չեն են­թարկ­վել: Կլի­մայի գլո­բալ տա­քա­ցու­մը ևս զգա­ լի­ո­րեն կա­րող է փո­խել տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խան­ցող­նե­րի սե­զո­նային տե­ղա­շար­ժե­րը և ը­նդ­լայ­նել դրանց տա­րա­ծա­գո­տին՝ հան­գեց­նե­ լով այդ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հի­վան­դա­ցու­թյան ա­ճին և ի հայտ գա­լուն այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ նախ­կի­նում չեն ար­ձա­նագր­վել: «­ Մեկ ա­ռող­ջու­ թյուն» մո­տե­ցու­մը պա­հան­ջում է մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի հա­մար ը­նդ­հա­նուր հի­վան­դու­թյուն­նե­րի դեմ պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման ջան­քե­րի հա­մադ­րում: Դրանք հս­կա­յա­կան վնաս­ներ են պատ­ճա­ռում և՛ մար­դու ա­ռող­ջու­թյա­նը, և՛ ա­նաս­նա­պա­հու­թյա­նը: Օ­րի­նակ՝ Ա­ՀԿ-ի տվյալ­նե­րով՝ ե­րկ­րագն­դի բնակ­չու­ թյան կե­սը մա­լա­րի­այով վա­րակ­վե­լու վտան­գի տակ է, և մի­այն 2017 թվա­կա­ նին այս հի­վան­դու­թյու­նից մա­հա­ցել է 435.000 մարդ: Աֆ­րի­կա­յում տզե­րի և ցե­ցե ճան­ճե­րի մի­ջո­ցով փո­խանց­վող հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հասց­րած մի­ջին տա­րե­կան տն­տե­սա­կան վնա­սը կազ­մում է 4 մի­լի­արդ Ա­ՄՆ դո­լար: Բա­ցի վտան­գա­վոր հի­վան­դու­թյուն­ներ փո­խան­ցե­լուց, ա­րյու­նա­ծուծ հոդ­վա­ծո­տա­ նի­նե­րը կեն­դա­նի­նե­րի շր­ջա­նում կա­րող են ա­ռա­ջաց­նել սա­կա­վա­րյու­նու­ թյուն, տոք­սի­կոզ­ներ, կեն­դա­նի զանգ­վա­ծի նվա­զում, մթե­րատ­վու­թյան ան­ կում, կաշ­վի վնա­սում, եր­բեմն՝ նաև կեն­դա­նի­նե­րի ան­կում­ներ: ­Տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­րու­ցիչ­ներ կա­րող են լի­նել վի­րուս­ նե­րը (ար­բո­վի­րուս­ներ), ման­րէ­նե­րը և մա­կա­բույծ­նե­րը: Դրանց փո­խան­ցող­ նե­րը կեն­դա­նի օր­գա­նիզմ­ներ են, սո­վո­րա­բար հոդ­վա­ծո­տա­նի­ներ (Arthropoda), ո­րոնք ը­նդ­գրկ­ված են տե­րե­րի միջև հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խանց­ման գոր­ծըն­թա­ցում: Հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րը կեն­դա­նա­կան աշ­խար­հի

10 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ա­մե­նա­բազ­մա­զան տիպն են, ապ­րում են ցա­մա­քում, օ­դում և ջրում: Հոդ­վա­ ծո­տա­նի­նե­րից շա­տե­րը մարդ­կու­թյանն օ­գուտ են տա­լիս, ի­սկ մի մասն է­լ ոչ քիչ վնաս­ներ են հասց­նում: Մար­դու ա­ռող­ջու­թյա­նը վնաս հասց­նող հոդ­վա­ ծո­տա­նի­նե­րին ու­սում­նա­սի­րում է բժշ­կա­կան մի­ջա­տա­բա­նու­թյու­նը: Հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րը բնու­թագր­վում են հատ­վա­ծա­վոր­ված մարմ­նով և վեր­ջա­վո­րու­թյուն­նե­րով, խի­տի­նային ար­տա­քին կմախ­քով, բաց տի­պի ա­րյու­նա­տար հա­մա­կար­գով՝ հե­մե­ցե­լի առ­կա­յու­թյամբ: Շատ հոդ­վա­ծո­տա­նի­ ներ ու­նեն լավ զար­գա­ցած շն­չա­փո­ղային հա­մա­կարգ և բարդ բե­րա­նային ա­պա­րատ: Հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի մար­մի­նը հատ­վա­ծա­վոր է՝ կազմ­ված գլ­խից, կրծքից և փո­րից: Մար­մի­նը ե­րկ­կողմ հա­մա­չափ է՝ պատ­ված խի­տի­նային ծած­կույ­թով, ո­րը ծա­ռա­յում է որ­պես ար­տա­քին կմախք: Խի­տի­նային ծած­ կույ­թին ներ­սից ամ­րա­նում են մի­ջա­ձիգ զո­լա­վոր մկան­նե­րը: Ու­նեն հատ­ վա­ծա­վոր­ված, շար­ժուն հո­դե­րով մի­ա­ցած վեր­ջա­վո­րու­թյուն­ներ, որ­տե­ղից և ստա­ցել են ի­րենց ա­նու­նը։ Հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րը տա­րա­սեռ կեն­դա­նի­ներ են: Զար­գա­ցու­մը կա­տար­վում է լրիվ և թե­րի կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թյամբ: Տար­բե­ րում են վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­ր փո­խան­ցող հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի եր­կու հիմ­նա­կան դաս՝ սար­դա­կեր­պեր (Arachnida) և մի­ջատ­նե­ր (Insecta): Սար­դա­ կեր­պերն ը­նդ­գր­կում են տզե­րին, ի­սկ մի­ջատ­նե­րի մեջ են մտ­նում մո­ծակ­նե­ րը, մլակ­նե­րը, ճան­ճե­րը, լվե­րը, ո­ջիլ­նե­րը, ու­տիճ­նե­րը և այլն: ­Հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խան­ցու­մը կա­րող է լի­նել կեն­սա­ բա­նա­կան կամ մե­խա­նի­կա­կան: Կեն­սա­բա­նա­կան փո­խանց­ման դեպ­քում հիվան­դու­թյան հա­րու­ցի­չը փո­խան­ցո­ղի օր­գա­նիզ­մում ան­ցնում է զար­գաց­ ման կամ բազ­մաց­ման ո­րո­շա­կի փու­լեր: Մե­խա­նի­կա­կան փո­խանց­ման ըն­ թաց­քում փո­խան­ցո­ղի օր­գա­նիզ­մում հա­րուց­չի զար­գա­ցում տե­ղի չի ու­նե­ նում, օ­րի­նակ՝ ճան­ճե­րի վեր­ջա­վո­րու­թյուն­նե­րի կամ բե­րա­նային ա­պա­րա­տի մի­ջո­ցով ախ­տա­ծին ման­րէ­նե­րի փո­խան­ցու­մը: ­Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում բնակ­լի­մա­յա­կան պայ­ման­նե­րը նպաս­տա­վոր են տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­ներ փո­խան­ցող հոդ­վա­ծո­ տա­նի­նե­րի կեն­սա­գոր­ծու­նե­ու­թյան հա­մար: Պատ­մա­կա­նո­րեն հան­րա­պե­տու­ թյու­նում տա­րած­ված են ե­ղել փո­խան­ցող­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված մի շարք հի­վան­դու­թյուն­ներ, մաս­նա­վո­րա­պես մա­լա­րի­ան, լեյշ­մա­նի­ո­զը, մլա­կային (պա­պա­տա­չի) տեն­դը, հե­տա­դարձ տի­ֆը, բծա­վոր տի­ֆը, ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րը՝ Քյու տենդ և տզային ռի­կետ­ցի­ոզ, ժան­տախ­տը, տու­լա­րե­մի­ան և այլն: Ձեռ­նարկ­ված հա­մա­լիր մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի ար­դյուն­քում ներ­կա­յում դրան­ ցից շա­տե­րը (ժան­տախտ, մլա­կային (պա­պա­տա­չի) տենդ, հե­տա­դարձ տիֆ, բծա­վոր տիֆ, տզային ռի­կետ­ցի­ոզ) հան­րա­պե­տու­թյու­նում չեն ար­ձա­ նագրվում: 2006 թվա­կա­նին հան­րա­պե­տու­թյու­նում է­լի­մի­նաց­վել է (վե­րաց­վել) տե­ղա­կան մա­լա­րի­ան: Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, հան­րա­պե­տու­թյու­նում տա­րած­ված է մա­լա­րի­ան փո­խան­ցող ա­նո­ֆե­լես ցե­ղի մո­ծակ­նե­րի վեց տե­սակ և կր­կին

Ներածություն | 11

հնա­րա­վոր է բե­րո­վի դեպ­քե­րից տե­ղա­կան դեպ­քե­րի ա­ռա­ջա­ցու­մը: Վեր­ջին մի քա­նի տա­րի­նե­րին ան­հանգս­տաց­նող է դար­ձել ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի հա­մա­ճա­րա­կային ի­րա­վի­ճա­կը, ո­րը հետ­ևանք է շնազ­գի­նե­րի օր­գա­նիզ­մում, որ­պես բնա­կան պա­հոց, վա­րա­կի գո­յատև­ման, ի­նչ­պես նաև օր­գա­նա­կան աղ­բի կու­տա­կում­նե­րի վրա բազ­մա­ցող մլակ­նե­րի մի­ջո­ցով կեն­դա­նի­նե­րից մար­դուն վա­րա­կի փո­խանց­ման: Հան­րա­պե­տու­թյու­նում մշտա­պես ար­ձա­ նագր­վում են տու­լա­րե­մի­այի է­պի­զոո­տի­ա­ներ, ո­րոնք փո­խան­ցող լվե­րի առ­ կա­յու­թյան դեպ­քում կա­րող են բնակ­չու­թյան շր­ջա­նում դեպ­քե­ր ա­ռա­ջացնել: Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան հյու­սի­սային սահ­մա­նա­մերձ տա­րած­քում 2016 թվա­կա­նին ա­ռա­ջին ան­գամ հայտ­նա­բեր­վել է մինչ այս չհայտ­նա­բեր­ ված մո­ծա­կի տե­սակ՝ աե­դես ալ­բո­պիկ­տուս («ա­սի­ա­կան վագր» մո­ծակ), ո­րը տար­բեր վի­րու­սային տեն­դային հի­վան­դու­թյուն­նե­րի (դեն­գե, չի­կուն­գու­նյ­ա, դե­ղին տենդ, զի­կա) հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խան­ցե­լու հատ­կու­թյան պատ­ճա­ռով ու­նի հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան մեծ նշա­նա­կու­թյուն: ­Ներ­կա­յում Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում տա­րած­ված վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խան­ցող­նե­րից են մո­ծակ­նե­րը, մլակ­նե­րը, լվե­րը, ո­ջիլ­նե­րը, տզե­րը, ո­րոնք կա­րող են պատ­ճառ դառ­նալ հան­րա­պե­տու­թյու­նում տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի առ­կա հա­մա­ճա­րա­կային ի­րա­վի­ճա­կի բար­դաց­մա­ն (լեյշ­մա­նի­ոզ, տու­լա­րե­մի­ա, Քյու տենդ, Լայ­մի հի­վան­դու­թյան կամ բո­րե­լի­ոզ), տա­րա­ծել նախ­կի­նում տա­րած­ված, սա­կայն ձեռ­նարկ­ված հա­կա­հա­մա­ճա­րա­կային մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի շնոր­հիվ վե­րաց­ված (է­լի­մի­նաց­ ված) հի­վան­դու­թյուն­ներ (մա­լա­րի­ա, մլա­կային տենդ, ժան­տախտ, բծա­վոր տիֆ, հե­տա­դարձ տիֆ) և ե­րբ­ևէ չար­ձա­նագր­ված հի­վան­դու­թյուն­ներ (Ղ­րիմԿոն­գոյի հե­մո­ռա­գիկ տենդ, Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տենդ, տզային էն­ցե­ֆա­լիտ, դեն­գե­ տենդ, չի­կուն­գու­նյա տենդ): «­Մեկ ա­ռող­ջու­թյուն» հաս­կա­ցու­թյու­նը ներ­կա­յաց­վել է 2000-ա­կան­ների սկզ­բին: Այն ամ­փո­փում է վա­ղուց հայտ­նի մի գա­ղա­փար, որ մար­դու և կեն­ դա­նի­նե­րի ա­ռող­ջու­թյու­նը փոխ­կա­պակց­ված է ու կապ­ված է է­կո­հա­մա­կար­ գե­րի ա­ռող­ջու­թյան հետ: Թեև «­մեկ ա­ռող­ջու­թյուն»-ը նոր ար­տա­հայ­տու­թյուն է, բայց դեռ հին հույն բժշ­կա­պետ Հի­պոկ­րա­տեսն (մ.թ.ա 460-370 թթ.) ի­ր «Օ­դե­րի, ջրե­րի և վայ­րե­րի մա­սին» աշ­խա­տու­թյան մեջ ա­ռաջ էր քա­շում այն միտ­քը, որ շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի գոր­ծոն­նե­րը կա­րող են ազ­դել մար­դու ա­ռող­ ջու­թյան վրա: Կեն­դա­նա­կան ծագ­ման հի­վան­դու­թյուն­նե­րը, ո­րոնք կա­րող են փո­խանց­ վել մարդ­կանց, ամ­բողջ աշ­խար­հում հան­րային ա­ռող­ջու­թյան հա­մար մեծ վտանգ են ներ­կա­յաց­նում (մար­դու վա­րա­կիչ 10 հի­վան­դու­թյու­նից 6-ը տա­ րած­վում են կեն­դա­նի­նե­րից): Շատ դեպ­քե­րում նույն է­կո­հա­մա­կար­գում բնակ­վող միև­նույն միկ­րոօր­գա­նիզմ­նե­րով է պայ­մա­նա­վոր­ված վա­րա­կի տա­ րա­ծու­մը և՛ մարդ­կանց, և՛ կեն­դա­նի­նե­րի շր­ջա­նում։ Այս ռիս­կերն ա­ճում են

12 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում գլո­բա­լի­զաց­ման, կլի­մայի փո­փո­խու­թյան և մար­դու վար­քագ­ծի փո­փո­խու­ թյուն­նե­րի հետ՝ ախ­տա­ծին­նե­րին բազ­մա­թիվ հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ տա­լով նոր տա­րածք­նե­րում տա­րած­վե­լու և նոր ձևե­րի փո­խարկ­վե­լու: Մեկ ո­լոր­տում ի­րա­կա­նաց­վող կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը չեն կա­րող ար­դյու­նա­վետ լի­նել։ Մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի հա­մար կան ը­նդ­հա­նուր բազ­մա­թիվ հի­վան­դու­ թյուն­ներ, ո­րոն­ցից շա­տե­րը փո­խանց­վում են հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րով, o­րի­նակ՝ Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դը, Քյու տեն­դը, Ռիֆտ հով­տի տեն­դը և այլն: Կեն­ դա­նի­նե­րը ևս ըն­կա­լու­նակ են ո­րոշ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի և բնա­պահ­պա­նա­ կան սպառ­նա­լիք­նե­րի նկատ­մամբ: Օ­րի­նակ՝ մինչև տվյալ տա­րած­քում մարդ­ կանց հի­վան­դա­նա­լը, թռ­չուն­նե­րը հա­ճախ սատ­կում են Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դի վի­րու­սից: «Մեկ ա­ռող­ջու­թյուն» մո­տե­ցու­մը վեր­ջին տա­րի­նե­րին ա­վե­լի ու ա­վե­լի կար­ևոր է դառ­նում, քա­նի որ մարդ­կանց, կեն­դա­նի­նե­րի և մեր շր­ջա­կա մի­ ջա­վայ­րի փոխ­կապ­վա­ծու­թյու­նը փո­փոխ­վում է մի շարք գոր­ծոն­նե­րից: Այս փո­փո­խու­թյուն­նե­րը բե­րում են մի շարք հի­վան­դու­թյուն­նե­րի տա­րած­մա­նը նոր վայ­րե­րում կամ ար­դեն հաղ­թա­հար­ված հի­վան­դու­թյուն­նե­րի կր­կին տա­ րած­մա­նը: Մաս­նա­վո­րա­պես՝ 99 Բ­նակ­չու­թյան թիվն ա­ճում է, մար­դիկ բնա­կեց­նում են նոր աշ­խար­ հագ­րա­կան տա­րածք­ներ, ո­րի հետ­ևան­քով ա­վե­լի մեծ թվով մար­դիկ շփ­վում են ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րի հետ, և հի­վան­դու­թյուն­ներն ու­նեն փո­խանց­վե­լու ա­վե­լի մեծ հա­վա­նա­կա­նու­թյուն: 99 Փո­փոխ­վել է ե­րկ­րի կլի­ման և հո­ղօգ­տա­գոր­ծու­մը (օ­րի­նակ՝ ան­տա­ ռա­հա­տում­նե­րը և ին­տեն­սիվ գյու­ղատն­տե­սա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը), ին­չի հետ­ևան­քով կեն­դա­նի­նե­րի հի­վան­դու­թյուն­նե­րի փո­խանց­ման նոր հնա­րա­ վո­րու­թյուն­ներ են ա­ռա­ջա­ցել: 99 Ակ­տի­վա­ցել են մի­ջազ­գային ճա­նա­պար­հոր­դու­թյու­նը և ա­ռև­տու­րը, ո­րի հետ­ևան­քով հի­վան­դու­թյուն­ներն ա­վե­լի ա­րագ կա­րող են տա­րած­վել ամ­բողջ աշ­խար­հում: «­Մեկ ա­ռող­ջու­թյուն» մո­տե­ցումն ըն­դու­նում է, որ մարդ­կանց ա­ռող­ջու­ թյու­նը սեր­տո­րեն կապ­ված է կեն­դա­նի­նե­րի և շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի ա­ռող­ ջու­թյան հետ: Այն պա­հան­ջում է հա­մա­գոր­ծակց­ված, միջ­գե­րա­տես­չա­կան և բազ­մո­լորտ մո­տե­ցում տե­ղա­կան, տա­րա­ծաշր­ջա­նային, ազ­գային և գլո­բալ մա­կար­դակ­նե­րում:

| 13

ՎԻ­ՐՈՒ­ՍԱՅԻՆ ՀԵ­ՄՈ­ՌԱ­ԳԻԿ ՏԵՆ­ԴԵՐ

Ղ­ՐԻՄ-ԿՈՆ­ԳՈՅԻ ՏԵՆԴ

Ղ­րիմ-Կոն­գոյի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դը (Febris haemorrhagica crimiana) (ՀՄԴ – Ա98.0) վի­րու­սային ծագ­ման վա­րա­կիչ, տար­բեր ծան­րու­թյան կլի­նի­կա­կան ըն­թաց­քով, զոո­նոզ, տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն է: Այն փո­խանց­վում է տզե­րի մի­ջո­ցով: Հի­վան­դու­թյա­նը բնո­րոշ են եր­կա­լիք տեն­դը, լեյ­կո­պե­նի­ան և թրոմ­բո­ցի­տո­պե­նի­ան:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Հի­վան­դու­թյունն ա­ռա­ջին ան­գամ ար­ձա­նագր­վել է 1944 թվա­կա­նին Ղրի­մում: 1956 թվա­կա­նին հայտ­նա­բեր­վել է նաև Կոն­գո­յում: Հե­տա­զո­տու­ թյան ար­դյունք­նե­րը հե­տա­գա­յում վկայե­ցին այն մա­սին, որ թե՛ Ղրի­մում, և թե՛ Կոն­գո­յում հայտ­նա­բեր­ված հա­րու­ցիչ­նե­րը նման են ի­րար: Հի­վան­դու­թյան բռն­կում­ներ են գրանց­վում Ռու­սաս­տա­նի տա­րած­քում՝ Կրաս­նո­դա­րի, Ստավ­րո­պո­լի ե­րկ­րա­մա­սե­րում, Ա­ստ­րա­խան, Վոլ­գոգ­րադ, Ռոս­տով և այլ մար­զե­րում: Դեպ­քեր ար­ձա­նագր­վել են նաև Ղա­զախս­տա­ նում, Դաղս­տա­նում, Կալ­մի­կի­ա­յում, Ի­րա­նում, Պա­կիս­տա­նում, Չի­նաս­տա­ նում, Բուլ­ղա­րի­ա­յում, Կոն­գո­յում, Քե­նի­ա­յում, Ու­գան­դա­յում, Նի­գե­րի­ա­յում և այլն, այդ թվում Հա­յաս­տա­նի հար­ևան ե­րկր­նե­րում (ն­կար 1): 80% դեպ­քե­րում հի­վան­դա­նում են 20-60 տա­րե­կան ան­ձինք: Հի­վան­դու­թյու­նը փո­խանց­վում է տզի կծե­լու, բժշ­կա­կան մի­ջամ­տու­թյուն­ նե­րի հետ­ևան­քով, հի­վան­դի ա­րյան կամ ա­րյու­նային ար­տա­զա­տուկ­նե­րի հետ շփ­վե­լիս, մանր և խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րի մոր­թի ժա­մա­նակ, նա­պաս­տակ­նե­րի և այլ կեն­դա­նի­նե­րի մոր­թու ստաց­ման և մսի մշակ­ման ժա­մա­նակ: Հա­րուց­չի բնա­կան օ­ջախ­ներ են կր­ծող­նե­րը, գյու­ղատն­տե­սա­կան կեն­դա­նի­նե­րը, թռ­չուն­նե­րը, վայ­րի կաթ­նա­սուն­նե­րը, ի­նչ­պես նաև տզե­րը, ո­րոնք հի­վան­դու­թյու­նը փո­խան­ցում են սերն­դե­սե­րունդ, այ­սինքն՝ հա­մար­ վում են վա­րա­կի պա­հոց­ներ ամ­բողջ կյան­քի ըն­թաց­քում: Հիմ­նա­կան փո­խան­ցող­նե­րը հի­ա­լո­մա մար­գի­նա­տում (Hyalomma marginatum), դեր­մա­ցեն­տոր մար­գի­նա­տուս (Dermacentor marginatus), իք­սո­դես ռի­ցի­ նուս (Ixodes ricinus) տզերն են: ­Հա­յաս­տա­նում ար­ձա­նագր­վել է հի­վան­դու­թյան 1 դեպք 1974 թվա­կա­նին Սի­սի­ա­նի շր­ջա­նում՝ ե­րի­տա­սարդ կեն­դա­նա­բա­նի մահ­վան ել­քով։ Վի­րուսն ան­ջատ­վել է Հա­յաս­տա­նի տար­բեր շր­ջան­նե­րում հա­վաք­ված տզե­րից: Հան­ րա­պե­տու­թյու­նում մի­ջա­տա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյուն­քում

14 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում պարզ­վել է, որ տար­բեր բնա­կան կլի­մա­յա­կան գո­տի­նե­րում (ա­նա­պա­տա­կի­ սաա­նա­պա­տային, լեռ­նա­տա­փաս­տա­նային, լեռ­նաան­տա­ռային, ալ­պի­ա­կան) գտն­վող 10 մար­զի 118 բնա­կա­վայ­րե­րում հայտ­նա­բեր­վել են տզե­րի տար­բեր տե­սակ­ներ՝ ֆո­նային և դո­մի­նանտ՝ հի­ա­լո­մա մար­գի­նա­տում (Hyaloma marginatum) (ն­կար 2), ո­րոնք կա­րող են փո­խան­ցել Ղրիմ-Կոն­գոյի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի հա­րու­ցի­չը: Հի­վան­դու­թյա­նը բնո­րոշ է գա­րուն-ա­մա­ռային (ապ­րիլ-օ­գոս­տոս) սե­զո­ նայ­նու­թյուն։ Դեպքեր են արձանագրվում նաև ո­րո­շա­կի մաս­նա­գի­տա­կան խմ­բե­րում՝ հո­վիվ­ներ, կթ­վոր­ներ, ա­նաս­նա­բույժ­ներ, ֆեր­մեր­ներ, կեն­դա­նի­ նե­րի մոր­թով զբաղ­վող­ներ, գյու­ղատն­տե­սա­կան աշ­խա­տող­ներ:

Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչն ար­բո­վի­րուս է, պատ­կա­նում է բու­նյա­վի­րի­դե (Bunyaviridae) ըն­տա­նի­քին, նաի­րո­վի­րուս (Nairovirus) ցե­ղին: Ը­ստ վտան­գա­ վո­րու­թյան դա­սա­կարգ­ման՝ պատ­կա­նում է վտան­գա­վո­րու­թյան II (մի­ջազ­ գային դա­սա­կարգ­մամբ՝ III) խմ­բին: Վի­րուսն ա­ռա­ջաց­նում է ծանր հե­մո­ռա­ գիկ տեն­դի բռն­կում­ներ՝ 10-40% մա­հա­բե­րու­թյամբ։ Հա­րու­ցի­չը շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րում քիչ կա­յուն է: Եռ­ման աս­տի­ճա­նում վայրկե­նա­պես ա­պաակ­տի­վա­նում է, 60°C-ո­ւմ՝ կես ժամ­վա ըն­թաց­քում: Վի­ րու­սը զգա­յուն է ո­ւլտ­րա­մա­նու­շա­կա­գույն ճա­ռա­գայթ­նե­րի նկատ­մամբ: Հա­րուց­չի բնա­կան օ­ջա­խը կր­ծող­նե­րը, գյու­ղատն­տե­սա­կան կեն­դա­նի­ նե­րը, թռ­չուն­նե­րը, վայ­րի կաթ­նա­սուն­ներն են, ի­նչ­պես նաև տզե­րը, ո­րոնք հիվան­դու­թյու­նը փո­խան­ցում են սերն­դե­սե­րունդ, այ­սինքն՝ հա­մար­վում են հի­վան­դու­թյան կրող­ներ ամ­բողջ կյան­քի ըն­թաց­քում:­ Ախ­տած­նու­թյուն Կ­ծե­լու տե­ղում ակ­նա­ռու փո­փո­խու­թյուն­ներ չեն ա­ռա­ջա­նում: Վի­րու­սը թա­փան­ցում է ա­րյան մեջ, բազ­մա­նում է ա­նոթ­նե­րի էն­դո­թե­լում, լյար­դի, ե­րի­ կամ­նե­րի ռե­տի­կու­լոէն­դո­թե­լային հա­մա­կար­գում։ Զար­գա­նում է վաս­կու­լիտ, վի­րու­սե­մի­ա, ախ­տա­հար­վում են ու­ղե­ղի հի­պո­թա­լա­միկ շր­ջա­նը և մա­կե­րի­ կամ­նե­րը։ Ար­տա­զատ­վում են բոր­բո­քային մե­դի­ա­տոր­ներ, ախ­տա­հար­վում են լի­զո­սոմ­նե­րի թա­ղանթ­նե­րը։ Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Գաղտ­նի շր­ջա­նը 1-14 օր է, հիմ­նա­կա­նում 4-6 օր: Նա­խան­շա­նային շրջա­ նը բա­ցա­կա­յում է: Հի­վան­դու­թյու­նը զար­գա­նում է սուր: Ա­ռա­ջին փու­լում ջեր­մու­թյու­նը բարձ­րա­նում է և շատ կարճ ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում հաս­նում 39-400C-ի և բարձր: Սկս­վում է գլ­խա­ցավ, դող, եր­բեմն նկատ­վում է դեմքի և լոր­ձա­թա­ղանթ­նե­րի ու­ժեղ կարմ­րու­թյուն: Ա­ռա­ջա­նում են ը­նդ­հա­նուր

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 15

ին­տոք­սի­կա­ցի­այի եր­ևույթ­ներ՝ թու­լու­թյուն, մկա­նա­ցա­վեր, հո­դա­ցա­վեր, փսխում, սրտ­խառ­նոց: 2-4 օր հե­տո սկս­վում է հի­վան­դու­թյան ե­րկ­րորդ փու­լը: Հի­վան­դի վի­ճա­կը կտ­րուկ վա­տա­նում է: Մաշ­կի և լոր­ձա­թա­ղանթ­նե­րի վրա ա­ռա­ջա­նում են ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ՝ ցա­նի, բծե­րի, հե­մա­տո­մա­նե­րի տես­քով: Հե­մո­ռա­գիկ փու­լը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է հի­վան­դու­թյան ծաղկ­ման շր­ջա­ նին: Ար­տա­հայտ­ված թրոմ­բո­հե­մո­ռա­գիկ հա­մախ­տա­նի­շը ո­րո­շում է հի­վան­ դու­թյան ել­քը և ըն­թաց­քը: Ցա­նը սկզ­բում պե­տե­խի­ալ է, այդ ժա­մա­նակ ա­ռա­ ջա­նում է ըմ­պա­նի լոր­ձա­թա­ղան­թի է­նան­թե­մա, մաշ­կի վրա կա­րող են ա­ռա­ ջա­նալ ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ: Հի­վան­դու­թյու­նը տևում է 10-12 օր, բայց հի­վանդ­ նե­րի խիստ հյուծ­վա­ծու­թյու­նը պահ­պան­վում է 1-2 ա­միս: Եր­բեմն ե­րկ­րորդ փուլն ար­տա­հայտ­ված չի լի­նում, և հի­վան­դու­թյու­նը չի հայտ­նա­բեր­վում, քանի որ սկզբ­նա­կան շր­ջա­նը բնո­րոշ­վում է գրի­պան­ման եր­ևույթ­նե­րով: Որ­ պես բար­դու­թյուն նկատվում են սեպ­սիս, թո­քե­րի այ­տուց, օ­ջա­խային թո­քա­ բորբ, ե­րի­կա­մային սուր ան­բա­վա­րա­րու­թյուն, ա­կան­ջա­բորբ, թրոմ­բոֆ­լե­բիտ:

Ախ­տո­րո­շում Ղ­րիմ-Կոն­գոյի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դն ախ­տո­րո­շվու­մ է դեպ­քի ստան­դարտ բնո­րոշ­ման հի­ման վրա՝ հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան, կլի­նի­կա­կան և լա­բո­րա­ տոր ցու­ցում­նե­րով: ­Լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար հի­վան­դից վերց­նում են ա­րյան շիճու­կի, ա­րյան մա­կար­դու­կի, պլազ­մայի նմուշ­ներ, ի­սկ մա­հա­ցած­նե­րից՝ լյար­դի, թո­քե­րի, փայ­ծա­ղի, ե­րի­կամ­նե­րի, գլ­խու­ղե­ղի նմուշ­ներ: Լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րո­շումն ի­րա­կա­նաց­վում է­՝ 1) ­հի­վան­դու­թյան վաղ փու­լում շճա­բա­նա­կան թես­տի կի­րառ­մամբ Ի­ՖԱ հա­մա­կար­գով (ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային հե­տա­զո­տու­թյուն. IgM, IgG հա­կա­մար­ մին­նե­րի հայտ­նա­բե­րում ա­րյան շի­ճու­կում) վի­րու­սի հա­կած­նի հայտ­նա­բե­րում 2) ՊՇՌ մե­թո­դով ա­րյան մեջ վի­րու­սի ՌՆԹ-ի հայտ­նա­բե­րու­մով՝ հի­վան­ դու­թյան վաղ փու­լում կամ մահ­վան ել­քով դեպ­քի կեն­սա­բա­նա­կան հյուս­ վածք­նե­րում՝ վի­րու­սի ան­ջա­տու­մով­ 3) Ի­մու­նա­հիս­տա­քի­մի­ա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րով հայտ­նա­բեր­վում է ֆոր­մա­լի­նով ֆիքս­ված հյուս­ված­քում վի­րու­սային հա­կած­նի առ­կա­յու­թյու­նը: ­Բու­ժում Բու­ժումն ախ­տան­շա­նային է և է­թի­ոտ­րոպ: Նշա­նակ­վում են հա­կա­բոր­ բո­քային և մի­զա­մուղ պատ­րաս­տուկ­ներ: Բա­ցառ­վում է նեֆ­րո­տոք­սիկ պատ­ րաս­տուկ­նե­րի, օ­րի­նակ՝ սուլ­ֆա­նի­լա­միդ­նե­րի նշա­նա­կու­մը: Նշա­նակ­վում են հա­կա­վի­րու­սային պատ­րաս­տուկ­ներ (օ­րի­նակ՝ ռի­բա­վի­րին): Ա­ռա­ջին ե­րեք օր­վա ըն­թաց­քում նե­րարկ­վում են հե­տե­րո­գեն սպե­ցի­ֆիկ ձի­ու ի­մու­նոգ­լո­ բու­լին, ի­մու­նային շի­ճուկ, պլազ­մա կամ մաս­նա­հա­տուկ ի­մու­նոգ­լո­բու­լին:

16 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Սպե­ցի­ֆիկ ի­մու­նոգ­լո­բու­լի­նը կի­րառ­վում է հի­վան­դի ա­րյան հետ շփ­ված ան­ ձանց շր­ջա­նում՝ ար­տա­կարգ կան­խար­գել­ման հա­մար:

Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ Ղ­րիմ-Կոն­գոյի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի դեմ ար­դյու­նա­վետ պատ­վաս­տա­նյութ չկա: Կան­խար­գե­լումն ո­ւղղ­ված է նվա­զեց­նե­լու վի­րու­սի փո­խանց­ման ռիս­կը տզից մար­դուն, կեն­դա­նուց մար­դուն, մար­դուց մար­դուն (պաշտ­պա­նիչ ար­ տա­հա­գուստ, տզե­րի ո­չն­չաց­ման հա­մար նա­խա­տես­ված քի­մի­ա­կան նյու­ թերի կի­րա­ռում, ան­հա­տա­կան հի­գի­ե­նայի կա­նոն­նե­րի պահ­պա­նում և այլն): ­Քա­նի որ Ղրիմ-Կոն­գոյի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի դեպ­քե­րը կեն­դա­նի­ների մեջ ըն­թա­նում են ա­ռանց տե­սա­նե­լի ախ­տան­շան­նե­րի, հի­վան­դու­թյու­նը տիզ-կեն­դա­նի-տիզ շղ­թա­յում հնա­րա­վոր չէ հս­կել։ Ա­վե­լին, վա­րա­կի պա­ հոց-փոխան­ցող տզե­րը բազ­մա­թիվ են և լայն տա­րա­ծում ու­նեն, ո­ւս­տի կեն­ դա­նի­նե­րին վա­րա­կից զերծ պա­հե­լու հա­մար ա­կա­րի­ցիդ­նե­րով մշա­կու­մը միակ ի­րա­տե­սա­կան ե­ղա­նակն է։ Ո­րոշ դեպ­քե­րում, կեն­դա­նի­նե­րից մար­դուն հի­վան­դու­թյան փո­խան­ցու­մ ն ը­նդ­հա­տե­լու հա­մար, կի­րա­ռում են նաև կա­ րան­տի­նային մի­ջոց­ներ: Օ­րի­նակ՝ Հա­րա­վային Աֆ­րի­կա­յում մինչև սպան­դի ենթար­կե­լը ջայ­լամ­նե­րին 14 օր պա­հում են մե­կու­սա­ցած, մինչև կհա­մոզ­վեն, որ դրանք տզե­րից զերծ ե­ն։ Կեն­դա­նի­նե­րի շր­ջա­նում Ղրիմ-Կոն­գոյի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի կան­խար­գել­ ման հա­մար որ­ևէ պատ­վաս­տա­նյութ չկա: Ար­ևե­լ յան Եվ­րո­պա­յում մշակ­վել և մարդ­կանց շր­ջա­նում Ղրիմ-Կոն­գոյի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի կան­խար­գել­ման հա­մար կի­րառ­վել է ա­պաակ­տի­վաց­ ված պատ­վաս­տա­նյութ, ո­րը լայն տա­րա­ծում չի գտել։ Պատ­վաս­տա­նյու­թի բա­ցակա­յու­թյան պայ­ման­նե­րում կան­խար­գե­լիչ մի­ջոց է բնակ­չու­թյան ի­րա­ զե­կու­մը հի­վան­դու­թյան ռիս­կի գոր­ծոն­նե­րի մա­սին, մարդ­կանց ու­սու­ցու­մը վա­րա­կից խու­սա­փե­լու մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի մա­սին: Հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­ կան ու­սու­ցու­մը պետք է նե­րա­ռի հետ­ևյալ մո­տե­ցում­նե­րը. Տ­զե­րից մար­դուն վա­րա­կի փո­խանց­ման ռիս­կը նվա­զե­ցնե­լու հա­մար կրել բաց գույ­նի եր­կա­րաթև հա­գուստ, տա­բատ, ո­րի վրա տե­սա­նե­լի է տիզը, կի­րա­ռել ա­կա­րի­ցիդ­ներ, ռե­պե­լենտ­ներ, պար­բե­րա­բար զն­նել հա­գուս­տին և մաշ­կին տզե­րի առ­կա­յու­թյու­նը, և հայտ­նա­բե­րե­լու դեպ­քում՝ հե­ռաց­նել դրանք: Պայ­քա­րել կեն­դա­նի­նե­րի՝ տզե­րով վա­րակ­ման դեմ, խու­սա­փել այցե­ լե­լուց այն տա­րածք­նե­րը, որ­տեղ տզե­րը շատ են, և տար­վա այն սե­զո­նին, ե­րբ ա­ռա­վել ակ­տիվ են: Կեն­դա­նուց մար­դուն փո­խանց­ման ռիս­կը նվա­զեց­նե­լու հա­մար կեն­դա­ նի­նե­րի խնամ­քի և սպան­դի, մսի մշակ­ման ըն­թաց­քում ան­հրա­ժեշտ է կի­րա­ ռել ան­հա­տա­կան պաշտ­պա­նիչ մի­ջոց­ներ։ Մինչև սպան­դը կի­րառ­վում է ե­րկ­ շա­բա­թյա կա­րան­տի­նի և բուժ­ման մո­տե­ցու­մը։

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 17

­ ար­դուց մար­դուն հի­վան­դու­թյան փո­խանց­ման ռիս­կը նվա­զեց­վում է Մ հիվանդ­նե­րի հետ շփ­ման բա­ցառ­ման, ան­հա­տա­կան պաշտ­պա­նիչ մի­ջոց­ նե­րի կիրառ­ման, հի­վանդ­նե­րին այ­ցե­լե­լուց հե­տո ձեռ­քե­րի լվաց­ման մի­ջո­ ցով։ Բժշկա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րում Ղրիմ-Կոն­գոյի հե­մո­ռա­գիկ տեն­ դով կաս­կա­ծելի կամ հաս­տատ­ված հի­վանդ­նե­րի կամ նրանց նմուշ­նե­րի հետ շփման դեպ­քում պետք է կի­րառ­վեն վա­րա­կի հս­կո­ղու­թյան ստան­դարտ միջո­ցա­ռում­նե­րը:

­ԴԵ­ՂԻՆ ՏԵՆԴ

­Դե­ղին տեն­դը (ՀՄԴ-Ա95) ­մո­ծակ­նե­րի մի­ջո­ցով փո­խանց­վող սուր ար­բո­ վի­րու­սային հի­վան­դու­թյուն է, ո­րը բնու­թագր­վում է տեն­դով, ծանր ին­տոք­ սի­կա­ցի­այով, թրոմ­բո­հե­մո­ռա­գիկ հա­մախ­տա­նի­շով, լյար­դի ու ե­րի­կամ­նե­րի ախ­տա­հա­րու­մով: Տեն­դի «­դե­ղին» ան­վա­նումն ա­ռա­ջա­ցել է հի­վանդ­նե­րի մի մա­սի զար­գա­ցող դեղ­նու­կի պատ­ճա­ռով: Հի­վան­դու­թյա­նը բնո­րոշ է բարձր մա­հա­բե­րու­թյու­նը (5-10%-ից 15-20%, հա­մա­ճա­րա­կային բռն­կում­նե­րի ժա­մա­ նակ՝ մինչև 50-60%): Չ­նա­յած դե­ղին տեն­դի հա­մար տե­ղա­ճա­րա­կային (էն­դե­միկ) 44 ե­րկ­րից 32-ո­ւմ ի­րա­կա­նաց­վում են ի­մու­նա­կան­խար­գել­ման ծրագ­րեր, դրան­ցից շա­ տե­րում պատ­վաս­տում ստա­ցող­նե­րը բնակ­չու­թյան 50%-ից էլ քիչ են:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն 17-19-րդ դա­րե­րում դե­ղին տեն­դը հայտն­վել է Հյու­սի­սային Ա­մե­րի­կա­յում և Եվ­րո­պա­յում՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով խո­շոր բռն­կում­ներ, ո­րոնք մեծ վնաս են հասց­ րել ե­րկր­նե­րի տն­տե­սու­թյուն­նե­րին, կա­սեց­րել են զար­գա­ցու­մը և հան­գեց­րել մեծ թվով մարդ­կանց մահ­վան: Հա­մա­ձայն Ա­ՀԿ տվյալ­նե­րի՝ ա­մեն տա­րի դե­ղին տեն­դով հի­վան­դա­նում է շուրջ 200 հա­զար մարդ, ո­րոն­ցից 30 հա­զա­րը մա­հա­նում են: Բո­լոր դեպ­քե­րի մո­տա­վո­րա­պես 90%-ն ար­ձա­նագր­վում է Աֆ­րի­կա­յում: 1937 թվա­կա­նին ա­մե­րի­կա­ցի վի­րու­սա­բան Մաքս Թեյ­լե­րը ստեղ­ծել է դե­ ղին տեն­դի պատ­վաս­տա­նյութ, ո­րի հա­մար 1951 թվա­կա­նին ար­ժա­նա­ցել է Նո­բե­լ յան մր­ցա­նա­կի: Այն պա­րու­նա­կում է վի­րու­սի թու­լաց­րած շտամ, և մեկ չա­փա­բա­ժի­նը բա­վա­րար է դե­ղին տեն­դի դեմ կա­յուն ա­նըն­կա­լու­թյուն ա­պա­ հո­վե­լու հա­մար: Դե­ղին տեն­դի խո­շոր հա­մա­ճա­րակ­ներ են ար­ձա­նագր­վում, ե­րբ վա­րակ­ված մար­դիկ ներ­բե­րում են վի­րու­սը խիտ բնա­կեց­ված վայ­րեր՝ մո­ծակ­նե­րի բարձր խտու­թյամբ, և որ­տեղ մարդ­կանց մե­ծա­մաս­նու­թյու­նը չու­նի ա­նըն­կա­լու­թյուն

18 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում վիրու­սի նկատ­մամբ՝ պատ­վաստ­ված չլի­նե­լու պատ­ճա­ռով: Այս պայ­ման­նե­ րում վա­րակ­ված մո­ծակ­նե­րը վի­րու­սը փո­խան­ցում են մար­դուց մար­դուն: ­Դե­ղին տեն­դի էն­դե­միկ ե­րկր­ներ այ­ցե­լած ճա­նա­պար­հորդ­նե­րը կա­րող են ներ­բե­րել հի­վան­դու­թյու­նը: Դա կան­խե­լու նպա­տա­կով՝ մի շարք ե­րկր­ներ դե­ ղին տեն­դի տե­ղա­ճա­րա­կային (էն­դե­միկ) տա­րածք­ներ այ­ցե­լող­նե­րից պար­ տա­դիր պա­հան­ջում են նաև դե­ղին տեն­դի դեմ պատ­վաստ­ման վկա­յա­կան՝ մուտ­քի ար­տո­նա­գիր տրա­մադ­րե­լու հա­մար: 2006 թվա­կա­նին Ա­ՀԿ-ի մեկ­նար­կած դե­ղին տեն­դի դեմ պայ­քա­րի նա­խա­ ձեռ­նու­թյան շնոր­հիվ Ա­րևմ­տյան Աֆ­րի­կա­յում զգա­լի ա­ռա­ջըն­թաց է գրանց­ վել: Հի­վան­դու­թյան դեմ պայ­քա­րի ըն­թաց­քում զանգ­վա­ծային պատ­վաստ­ վել է ա­վե­լի քան 105 մի­լի­ոն մարդ: Դրա շնոր­հիվ, 2015 թվա­կա­նից սկ­սած, Ա­րևմտյան Աֆ­րի­կա­յում դե­ղին տեն­դի բռն­կում ­ներ չեն ար­ձա­նագր­վել: Մի­ջազ­գային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան (բժշ­կա­սա­նի­տա­րա­կան) կա­նոն­նե­րի (2005) հա­մա­ձայն՝ ե­րկր­ներն ի­րա­վունք ու­նեն ճա­նա­պար­հորդ­նե­րից պա­հան­ ջել ներ­կա­յաց­նե­լու դե­ղին տեն­դի պատ­վաստ­ման վկա­յա­կան: Ո­րոշ ա­սի­ա­կան ե­րկր­ներ, ո­րոն­ցում հի­վան­դու­թյու­նը դեռևս չի հաս­տատ­ վել, բայց տե­սա­կա­նո­րեն դե­ղին տեն­դի հա­մա­ճա­րա­կի վտան­գ կա (առ­կա են փո­խան­ցող մո­ծակ­ներ և վա­րակ­ման են­թա­կա կա­պիկ­ներ), վի­րու­սի ներ­ բե­րու­մը կան­խե­լու նպա­տա­կով՝ օ­տա­րերկ­րյա այ­ցե­լու­նե­րից պա­հան­ջում են պատ­վաստ­ման վկա­յա­կան, ե­թե նրանք գտն­վել են դե­ղին տեն­դի տե­ղա­ճա­ րա­կային գո­տում: Հե­տա­զո­տող­նե­րը կար­ծում են, որ դե­ղին տենդն ա­ռա­ջա­ցել է Ար­ևե­լ­ յան կամ Կենտ­րո­նա­կան Աֆ­րի­կա­յում՝ կա­պիկ­նե­րից փո­խանց­վե­լով մար­ դուն, այ­նու­հետև տա­րած­վել է Ա­րևմ­տյան Աֆ­րի­կա­յում: Քա­նի որ հի­վան­ դու­թյու­նը տե­ղա­ճա­րա­կային էր այն­տեղ, տե­ղաբ­նակ­ներն օ­ժտ­ված է­ին վի­ րու­սի նկատ­մամբ ա­նըն­կա­լու­թյամբ: Աֆ­րի­կյան գյու­ղե­րում ար­ձա­նագր­ված բռն­կում ­նե­րի ըն­թաց­քում, ե­րբ եվ­րո­պա­ցի գա­ղու­թա­րար­նե­րը մա­հա­նում է­ին հիվան­դու­թյու­նից, տե­ղաբ­նակ­նե­րն ու­նե­նում են մի­այն գրի­պան­ման երևույթ­ներ: Ենթադր­վում է, որ վի­րու­սը, ի­նչ­պես նաև փո­խան­ցող աե­դես է­գիպ­տի (Aedes aegypti) մո­ծա­կը, Ա­մե­րի­կա են տե­ղա­փոխ­վել աֆ­րի­կա­ցի ստ­րուկ­նե­րի հետ: ­Ներ­կա­յում դե­ղին տեն­դի տե­ղա­ճա­րա­կային օ­ջախ­ներ են Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կայի մեծ տա­րածք­նե­րը և հա­սա­րա­կա­ծային Աֆ­րի­կան: Հի­վան­դու­ թյու­նը տա­րած­ված է Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կա­յի հետ­ևյալ ե­րկր­նե­րում՝ Ար­գեն­ տի­նա, Բո­լի­վի­ա, Բրա­զի­լի­ա, Կո­լում­բի­ա, Էկ­վա­դոր, Հա­սա­րա­կա­ծային Գվի­ նե­ա, Ֆրան­սի­ա­կան Գվի­նե­ա, Պա­նա­մա, Պա­րագ­վայ, Պե­րու, Սու­րի­նամ, Տրի­ նի­դադ և Տո­բա­գո, Վե­նե­սո­ւե­լա: Աֆ­րի­կա­յում տա­րած­ված է Նի­գե­րի­ա­յում, Քե­նի­ա­յում, Գվի­նե­ա­յում, Բուր­կի­նա Ֆա­սո­յում, Կա­մե­րու­նում, Սու­դա­նում, Չա­դում և մի շարք այլ ե­րկր­նե­րում (ն­կար 3):

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 19

Դե­ղին տեն­դի վի­րու­սը փո­խանց­վում է մարդ­կանց վա­րակ­ված աե­դես կամ հե­մա­գո­գուս ցե­ղե­րի մո­ծակ­նե­րի մի­ջո­ցով: Բնո­րոշ է ե­րեք տե­սա­կի վա­ րա­կի փո­խան­ցու­մ՝ ան­տա­ռային (ջունգ­լի­նե­րի), մի­ջան­կյալ (սա­վան­նային) և քա­ղա­քային: Ան­տա­ռային փո­խան­ցու­մ ն ի­րա­կա­նաց­վում է պրի­մատ­նե­րի (կա­պիկ­նե­ր) և Աֆ­րի­կա­յում՝ աե­դես աֆ­րի­կա­նուս (Aedes africanus), Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կա­ յում՝ հե­մա­գո­գուս (Haemagogus) և սա­բե­թես (Sabethes) տե­սակ­նե­րի մո­ծակ­ նե­րի միջև, ո­րոնց բնա­կեց­ման տա­րա­ծա­գո­տին ան­տառն է: Վա­րակ­ված մո­ ծակ­նե­րը վի­րու­սը խայ­թո­ցի մի­ջո­ցով փո­խան­ցում են ան­տա­ռում գտն­վող ա­ռողջ մար­դուն: Մի­ջան­կյալ՝ սա­վան­նային փո­խան­ցու­մը բնո­րոշ է մի­այն Աֆ­րի­կային: Աեդես մո­ծակ­նե­րից վի­րուս­նե­րը փո­խանց­վում են ան­տա­ռին մոտ ապ­րող կամ աշ­խա­տող մարդ­կանց (հ­նա­րա­վոր է մո­ծակ­նե­րի մի­ջո­ցով վի­րու­սի փո­ խան­ցու­մը կա­պիկ­նե­րից մար­դուն կամ մար­դուց մար­դուն): Քա­ղա­քային փո­խան­ցու­մ ն ի­րա­կա­նաց­վում է քա­ղա­քնե­րում բնակ­վող մո­ ծակ­նե­րի մի­ջո­ցով (հիմ­նա­կա­նում՝ աե­դես է­գիպ­տի (Aedes aegypti)): Վի­րուս­ նե­րը սո­վո­րա­բար քա­ղաք են ներ­բեր­ում ան­տա­ռում կամ սա­վան­նա­յում վա­ րակ­ված մար­դիկ: ­Մո­ծակ­նե­րը վա­րակ­վում ե­ն՝ սն­վե­լով վա­րակ­ված մարդ­կանց կամ կա­ պիկ­նե­րի ա­րյու­նով, և հե­տա­գա­յում ի­րենք են փո­խան­ցում հի­վան­դու­թյու­ նը: Հի­վան­դին խայ­թած էգ մո­ծա­կը վա­րա­կիչ է դառ­նում 4 օ­րից՝ 30°C-ի և 20 օ­րից՝ 23°C-ի պայ­ման­նե­րում: Դե­ղին տեն­դի փո­խան­ցող­նե­րն աե­դես ցե­ղի, մաս­նա­վո­րա­պես Aedes aegypti ­տե­սա­կի մո­ծակ­ներն են, ո­րոնք հա­մար­վում են ե­րկ­րագն­դում ա­մե­նա­մեծ տա­րա­ծում ու­նե­ցող­նե­րը (ն­կար 4): Aedes aegypti տե­սա­կի մո­ծակ­նե­րը տա­րած­ված են ար­ևա­դար­ձային և մեր­ձար­ևա­դար­ձային կլի­մա­յա­կան գո­տի­նե­րում, սա­կայն վեր­ջին տա­րի­նե­ րին նկատ­վում է դրանց տա­րա­ծա­գո­տու ը­նդ­լայ­նում: Այդ մո­ծակ­նե­րի թռիչքի հեռա­վո­րու­թյու­նը 400 մ է, սա­կայն դրանք կա­րող են տե­ղա­փոխ­վել փո­խա­ դ­րա­մի­ջոց­նե­րով, և ե­թե ժա­ման­ման ե­րկ­րի բնակ­լի­մա­յա­կան պայ­ման­նե­րը բար­վոք են այդ մո­ծակ­նե­րի գո­յու­թյան հա­մար, կա­րող են բազ­մա­նալ նոր տա­րածք­նե­րում (ն­կար 5):

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Դե­ղին տեն­դի հա­րու­ցի­չը ռի­բո­նուկ­լե­ի­նաթ­թու պա­րու­նա­կող վի­րուս է, պատ­կա­նում է տո­գա­վի­րի­դե (Togaviridae) ըն­տա­նի­քի ֆլա­վի­վի­րուս (Flavivirus) ցե­ղին, ու­նի գե­նե­տիկ ը­նդ­հան­րու­թյուն­ներ Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դի, ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լի­տի, դեն­գե և Սենտ Լո­ւի­սի էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս­նե­րի հետ (ն­կար 6):

20 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

Ախ­տած­նու­թյուն ­Մո­ծա­կի խայ­թո­ցից հե­տո՝ գաղտ­նի շր­ջա­նում, օր­գա­նիզմ թա­փան­ցած վի­րու­սի զար­գա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­նում ծայ­րա­մա­սային ավ­շային հան­գույց­ նե­րում: Հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին մի քա­նի օր­վա ըն­թաց­քում վի­րուսն ա­րյան շրջա­նա­ռու­թյամբ տա­րած­վում է ամ­բողջ օր­գա­նիզ­մում՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով լյար­դի, ե­րի­կամ ­նե­րի, փայ­ծա­ղի, ո­սկ­րա­ծու­ծի, սր­տամ­կա­նի, գլ­խու­ղե­ղի և այլ օր­գան­նե­րի ախ­տա­հա­րում: Դրան­ցում զար­գա­նում են ար­տա­հայտ­ված դիստ­րո­ֆիկ, նեկ­րո­բի­ո­տիկ, հե­մո­ռա­գիկ և բոր­բո­քային փո­փո­խու­թյուն­ներ: Բնո­րոշ են ստա­մոք­սա­ղի­քային հա­մա­կար­գի, պլև­րայի և թո­քե­րի բազ­մա­ թիվ ա­րյու­նա­զե­ղում ­ներ, ի­նչ­պես նաև հա­րա­նո­թային ին­ֆիլտ­րատ­ներ՝ գլխու­ղե­ղում:

Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Դե­ղին տեն­դի գաղտ­նի շր­ջա­նը տա­տան­վում է 3-6 օր: Վա­րակ­ված մար­ դիկ վա­րա­կի աղ­բյուր են կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րի ի հայտ գա­լուց ա­ռաջ և հե­տո՝ 5 օր­վա ըն­թաց­քում: Հի­վան­դու­թյու­նը հիմ­նա­կա­նում ըն­թա­նում է ա­ռանց ախ­տան­շան­նե­րի կամ մի­ջին կլի­նի­կա­կան նկա­րագ­րով՝ հե­տա­գա ա­ռող­ջա­ցու­մով: Ո­րո­շա­կի ախտան­շան­նե­րով հի­վանդ­նե­րն ու­նե­նում են մի քա­նի ա­միս տևո­ղու­թյամբ կլի­նի­կա­կան փո­փո­խու­թյուն­ներ՝ թու­լու­թյուն և հյուծ­վա­ծու­թյուն: Հի­վան­ դության բար­դու­թյուն­նե­րի պա­րա­գա­յում գրանց­վում են մահ­վան դեպ­քեր (20-50%): «­Սուր» շր­ջա­նը բնու­թագր­վում է տեն­դով (39-41°С), մկա­նա­ցա­վե­րով, ուժեղ գլ­խա­ցա­վով, սար­սու­ռով, ա­խոր­ժա­կի ան­կմամբ, սրտ­խառ­նո­ցով և փս­խու­մով: 3-4 օր ան­ց հի­վանդ­նե­րը լա­վա­նում են, և ախ­տան­շան­ներն ան­ հե­տա­նում են: Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, ո­րոշ դեպ­քե­րում հի­վան­դու­թյու­նը մտ­նում է «­տոք­սիկ» փուլ, կր­կին ա­ռա­ջա­նում է տենդ, հի­վան­դն ու­նե­նում է դեղ­նուկ, հե­մո­ռա­գիկ հա­մախ­տա­նիշ, եր­բեմն՝ ա­րյու­նա­հո­սու­թյուն, փսխ­ման զանգ­ ված­նե­րում ա­րյան հետ­քե­ր (ն­կար 7): Տոք­սիկ փուլ մտած հի­վանդ­նե­րի մո­ տա­վո­րա­պես 50%-ը մա­հա­նում է 10–14 օր­վա ըն­թաց­քում: Ախ­տո­րո­շում ­Դե­ղին տենդն ախ­տո­րոշ­վում է դեպ­քի ստան­դարտ բնո­րոշ­ման հի­ման վրա՝ հա­մա­ձայն հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան, կլի­նի­կա­կան և լա­բո­րա­տոր ցու­ ցա­նիշ­նե­րի: Լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար հի­վան­դից վերց­նում են ե­րա­կային ա­րյան նմուշ­ներ: Հի­վան­դու­թյան սուր շր­ջա­նում լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րո­շու­մը հնա­րա­վոր է ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյան մի­ջո­ցով: Քա­նի որ վի­ րու­սե­մի­այի տևո­ղու­թյու­նը կա­րող է կարճ լի­նել, հե­տա­զո­տու­թյունն ի­րա­կա­ նաց­նում են մինչև կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րի 3-5-րդ օ­րը: Հե­տա­գա­յում՝

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 21

հի­վան­դու­թյան զար­գաց­ման 5-րդ օր­վա­նից, ի­րա­կա­նաց­վում են ա­րյան շճա­ բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ:

­Բու­ժում ­Դե­ղին տեն­դով հի­վանդ­նե­րի է­թի­ոտ­րոպ բու­ժում չկա: Հի­վանդ­նե­րին հոս­պի­տա­լա­ցնում են՝ նրանց մե­կու­սա­ցումն և ա­ջակ­ցող ախ­տան­շա­նային բու­ժու­մը կազ­մա­կեր­պե­լու նպա­տա­կով: Դե­ղին տեն­դից ա­պա­քին­ված­նե­րը ձեռք են բե­րում վա­րա­կի դեմ տևա­կան (մինչև կյան­քի վերջ) ի­մու­նի­տետ: ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Դե­ղին տեն­դի կան­խար­գել­ման հա­մար Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կայի կամ Աֆրի­կայի ե­րկր­նե­րում ապ­րող կամ ճամ­փոր­դող ան­ձանց ա­ռա­ջարկ­վում է կան­խար­գե­լում չա­փա­զանց ար­դյու­նա­վետ պատ­վաս­տա­նյու­թով, ո­րը նաև ան­վտանգ է և մատ­չե­լի: ԱՀԿ-ն պար­բե­րա­բար հրա­պա­րա­կում է այն ե­րկր­նե­րի ցան­կը, ո­րոնք պա­ հան­ջում են դե­ղին տեն­դի պատ­վաս­տում­ներ: Պատ­վաստ­ման վկա­յա­կա­նը վա­վեր է պատ­վաս­տու­մից 10 օր հե­տո և 10 տա­րի ժամ­կե­տով: Հի­վան­դու­թյան ոչ մաս­նա­հա­տուկ կան­խար­գե­լու­մը նե­րա­ռում է մո­ծակ­ների խայ­թո­ցից պաշտ­պա­նու­թյու­նը և մո­ծակ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը: Նույ­նիսկ հի­վան­դու­թյան թեթև ձևե­րի դեպ­քում հի­վան­դը վա­րա­կիչ է, և հան­ րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան տե­սա­կե­տից՝ հի­վան­դու­թյան փո­խան­ցումը կան­ խե­լու հա­մար շատ կար­ևոր է հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին չորս օր­վա ըն­թաց­քում դեղին տեն­դով հի­վանդ­նե­րի՝ մո­ծակ­նե­րի խայ­թե­լուց զերծ մնալը: Այդ նպա­ տա­կով հի­վանդ­նե­րին մե­կու­սաց­նում են հոս­պի­տա­լային տա­րածք­նե­րում, ո­րոնք ա­պա­հով­ված են մո­ծա­կի խայ­թոց­նե­րից պաշտ­պա­նու­թյամբ (պա­տու­ հան­նե­րի ցան­ցա­պա­տում, մի­ջա­տաս­պան մի­ջոց­նե­րով սեն­յա­կի մշա­կում): ­Ներ­կա­յում դե­ղին տեն­դի դեմ պայ­քա­րի հիմ­նա­կան մե­թո­դը փո­խան­ցող մո­ծակ­նե­րի դեմ պայ­քարն է, ո­րի նպա­տա­կով ան­հրա­ժեշտ է. 99 շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի և թա­փոն­նե­րի կա­ռա­վար­ման մի­ջո­ցով կան­ խար­­գե­լել մո­ծակ­նե­րի բազ­մաց­ման վայ­րե­րի ա­ռա­ջա­ցու­մը 99 ծած­կել ջրա­հա­վաք տա­րո­ղու­թյուն­նե­րը կամ ա­ռն­վազն շա­բա­թը մեկ ան­գամ դա­տար­կել և մաք­րել 99 ­բա­ցօ­թյա ջրա­հա­վաք տա­րո­ղու­թյուն­նե­րում կի­րա­ռել հա­մա­պա­տաս­ խան մի­ջա­տաս­պան նյու­թեր 99 տ­նե­րի և կա­ցա­րան­նե­րի պաշտ­պա­նու­թյուն՝ կի­րա­ռել պա­տու­հան­նե­ րի ցան­ցեր, մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թեր և սար­քե­ր 99 ներգ­րա­վել բնակ­չու­թյա­նը՝ փո­խան­ցո­ղի դեմ շա­րու­նա­կա­կան պայ­ քար ա­պա­հո­վե­լու հա­մար

22 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում 99 բռն­կում­նե­րի ժա­մա­նակ ի­րա­կա­նաց­նել մի­ջա­տաս­պան նյու­թե­րով հա­մա­տա­րած մշա­կում՝ որ­պես փո­խան­ցող­նե­րի դեմ պայ­քա­րի ար­տա­կարգ մի­ջո­ցա­ռում­ 99 ի­րա­կա­նաց­նել փո­խան­ցող­նե­րի ակ­տիվ մշ­տա­դի­տար­կում և հս­կո­ղու­ թյուն՝ փո­խան­ցող­նե­րի դեմ պայ­քա­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան ո­րոշ­ման հա­մար: ­Դե­ղին տեն­դը փո­խան­ցող մո­ծա­կը խայ­թում է և՛ շի­նու­թյուն­նե­րի ներ­ սում, և՛ դր­սում՝ հիմ­նա­կա­նում ցե­րե­կային ժա­մե­րին, սա­կայն հնա­րա­վոր է նաև ա­ռա­վո­տյան և գի­շե­րային ժա­մե­րին: Այս­պի­սով, պաշտ­պա­նիչ մի­ջոց­նե­ րի կի­րա­ռումն ան­հրա­ժեշտ է ամ­բողջ օր­վա ըն­թաց­քում: Խոր­հուրդ է տր­վում մար­մի­նը հնա­րա­վո­րինս ծած­կել, կրել եր­կա­րաթև, բաց գույ­նե­րի հա­գուստ, օգ­տա­գոր­ծել մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թեր և սար­քեր: Շեն­քե­րում օ­դի լա­վո­րակ­ ման, վա­րա­գույր­նե­րի և ցան­ցե­րի կի­րա­ռու­մը նույն­պես պաշտ­պա­նում է մո­ ծակ­նե­րից:

­ԴԵՆ­ԳԵ ՏԵՆԴ

Դեն­գե տեն­դը (ՀՄԴ-Ա90) սուր տա­րա­փո­խիկ վի­րու­սային հի­վան­դու­ թյուն է, ու­ղեկց­վում է տեն­դով, ին­տոք­սի­կա­ցի­այով, մկա­նային և հո­դային ­ցա­վե­րով, ցա­նով: Հնա­րա­վոր է հե­մո­ռա­գիկ հա­մախ­տա­նի­շի զար­գա­ցու­մը:

Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Վեր­ջին տաս­նա­մյակ­նե­րի ըն­թաց­քում նկատվում է հի­վան­դա­ցու­թյան զգա­լի աճ աշ­խար­հի տար­բեր տա­րա­ծաշր­ջան­նե­րում: Ներ­կա­յում ե­րկ­րագնդի բնակ­չու­թյան շուրջ կեսն ապ­րում է դեն­գե տեն­դի ռիս­կի ներ­քո: Հի­վան­դու­ թյու­նը տա­րած­ված է ար­ևա­դար­ձային և մեր­ձար­ևա­դար­ձային շր­ջան­նե­րում, հիմ­նա­կա­նում քա­ղա­քային և քա­ղա­քա­մերձ շր­ջան­նե­րում: Հի­վան­դու­թյան աղ­բյուրն են հի­վանդ մար­դը, կա­պիկ­նե­րը և չղ­ջիկ­նե­րը։ Ա­սի­այի և Լա­տի­նա­ կան Ա­մե­րի­կայի ե­րկր­նե­րում դեն­գեն ե­րե­խա­նե­րի ծանր հի­վան­դու­թյուն­նե­ րի և մահ­վան ա­ռա­ջին պատ­ճառն է: Ար­ձա­նագր­վել են դեն­գե տեն­դի խո­շոր բռնկում­ներ Չի­նաս­տա­նում, Ին­դո­նե­զի­ա­յում, Վի­ետ­նա­մում, Թայ­լան­դում և Կու­բա­յում: Ար­ձա­նագր­վում է Հա­րա­վային և Հա­րավար­ևե­լ յան Ա­սի­ա­յում, Աֆ­ րի­կա­յում, Օ­կե­ա­նի­ա­յում և այլն: Դեն­գե տեն­դը մինչև 1930 թվա­կա­նը տե­ղա­ճա­րա­կային էր Հա­րա­վային Եվ­ րո­պայի ե­րկր­նե­րի հա­մար, ե­րբ այն­տեղ տա­րած­ված էր աե­դես է­գիպ­տի (Aedes aegypti) մո­ծա­կը: 1927-1928 թվա­կան­նե­րին Հու­նաս­տա­նում և Թուր­քիա­յում գրանց­վել են մի քա­նի բռն­կում­ներ, ո­րոնց ըն­թաց­քում հի­վան­դա­ցած մի­լի­ո­ նից ա­վե­լի մարդ­կան­ցից 1500-ը մա­հա­ցել է: Դրա­նից հե­տո հի­վան­դու­թյունն

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 23

ան­հե­տա­ցել է: Վեր­ջին տա­րի­նե­րին Եվ­րո­պա­յում նո­րից վերսկս­վել է դենգե տեն­դի դեպ­քե­րի ար­ձա­նագ­րու­մը: Պոր­տու­գա­լի­ա­յում, Խոր­վա­թի­ա­յում և Ֆրան­սի­ա­յում ար­ձա­նագր­ված տե­ղա­կան փո­խանց­ման դեպ­քե­րը խո­սում են այն մա­սին, որ հի­վան­դու­թյու­նը կա­րող է տա­րած­վել Եվրո­պայի տար­ բեր շր­ջան­նե­րում, որ­տեղ տա­րած­վել են աե­դես է­գիպ­տի (Aedes aegypti) և աեդես ալ­բո­պիկ­տուս (Aedes albopictus) մո­ծակ­նե­րը: Խո­շոր բռն­կում է գրանց­ վել Պորտու­գա­լի­ա­յում, Մա­դեյ­րա­յում, ե­րբ 2012 թվա­կա­նի հոկ­տեմ­բե­րից մինչև 2013 թվա­կա­նի մայիսն ար­ձա­նագր­վել է հի­վան­դու­թյան ա­վե­լի քան 2100 դեպք: Դեն­գե տեն­դի 78 դեպք է ար­ձա­նագր­վել նաև կղզուց վե­րա­դար­ ձած եվ­րո­պա­ցի ճա­նա­պար­հորդ­նե­րի շր­ջա­նում: Մա­դեյ­րայի բռնկու­մը բե­րեց եվրո­պա­կան 14 ե­րկ­րում հի­վան­դու­թյան տա­րած­մա­նը: Վա­րա­կը մար­դուն փո­խանց­վում է Aedes aegypti և Aedes albopictus (ն­կար 8) մո­ծակ­նե­րի մի­ջո­ցով: Մո­ծա­կը դառ­նում է վա­րա­կիչ հի­վանդ մար­դու ա­րյու­ նով սն­վե­լուց 8-12 օր ան­ց, մնում է վա­րակ­ված մինչև 3 ա­միս և ա­վե­լի: Վա­ րա­կը մո­ծա­կի օր­գա­նիզ­մում կա­րող է զար­գա­նալ մի­այն օ­դի ջեր­մաս­տի­ճա­նի 220С-ից բարձր լի­նե­լու դեպ­քում: Այդ ի­սկ պատ­ճա­ռով դեն­գեն տա­րած­ված է ար­ևա­դար­ձային և մեր­ձար­ևա­դար­ձային շր­ջան­նե­րում (400 հյու­սի­սայի­նից մինչև 400 հա­րա­վային լայ­նու­թյուն­նե­րում): Դեն­գե տեն­դի տա­րած­ման վրա ազ­դում են կլի­մայի փո­փո­խու­թյու­նը, մի­ ջազ­գային ա­ռև­տու­րը և ո­ւղ­ևո­րու­թյուն­նե­րը:

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Դեն­գե­ի հա­րու­ցիչ­նե­րը պատ­կա­նում են տո­գա­վի­րի­դե (Togaviridae) ըն­տա­ նի­քին, ֆլա­վի­վի­րուս (Flavivirus) ցե­ղին, պա­րու­նա­կում են ՌՆԹ, ու­նեն ֆոս­ֆո­ լի­պիդ­նե­րից և խո­լես­տե­րո­լից կազմ­ված ե­րկ­շերտ ճար­պային թա­ղանթ, վի­ րի­ո­նի չա­փե­րը 40-45 նմ տրա­մագ­ծով: Ա­պաակ­տի­վաց­վում է պրո­տե­ո­լի­տիկ ֆեր­մենտ­նե­րով մշակ­ման և 600С­–ից բարձր ջեր­մաս­տի­ճա­նի տակ, ո­ւլտ­րա­ մա­նու­շա­կային ճա­ռա­գայթ­ման ազ­դե­ցու­թյու­նից: Հայտ­նի են 4 տի­պի դեն­գե վի­րուս­ներ, ո­րոնք տար­բեր­վում են ը­ստ հա­կած­նի։ Դեն­գե վի­րուս­ներն ունեն հա­կած­նային ազ­գակ­ցու­թյուն դե­ղին տեն­դի, ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լի­տի և Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դի վի­րուս­նե­րի հետ: Բազ­մա­նում է կա­պիկ­ների, համս­տեր­նե­րի ե­րի­կամ­նե­րի հյուս­վածք­նե­րի և բջիջ­նե­րի կուլ­տու­րա­յում։ Հիվանդ­նե­րի ա­րյան շի­ճու­կում սե­նյա­կային ջեր­մաս­տի­ճա­նի պայ­ման­նե­րում վի­րու­սը պահ­պան­վում է մինչև 2 ա­միս, ի­սկ չո­րաց­վա­ծը՝ մինչև 5 տա­րի: Ախ­տած­նու­թյուն ­Վա­րակ­ված մո­ծա­կի խայ­թո­ցով վի­րու­սը մաշ­կի մի­ջո­ցով ներ­թա­փան­ցում է մար­դու օր­գա­նիզմ: Վա­րա­կի մուտ­քի հատ­վա­ծում 3-5 օր հե­տո նկատ­վում է սահ­մա­նա­փակ բոր­բո­քում, որ­տեղ տե­ղի է ու­նե­նում վի­րու­սի բազ­մա­ցում

24 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում և կու­տա­կում: Գաղտ­նի շր­ջա­նի վեր­ջին 12 ժամ­վա ըն­թաց­քում վի­րու­սը ներ­ թա­փան­ցում է ա­րյան մեջ: Վի­րու­սե­մի­ան շա­րու­նակ­վում է մինչև տեն­դային շր­ջա­նի 3-5-րդ օ­րը: Դեն­գեն կա­րող է ըն­թա­նալ դա­սա­կան և հե­մո­ռա­գիկ ձևե­րով: Վի­րու­սի տե­սա­կի և կլի­նի­կա­կան պատ­կե­րի միջև խիստ կախ­վա­ ծու­թյուն չի նշ­վում:

Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Գաղտ­նի շր­ջա­նը տևում է 4-10 օր (հա­ճախ՝ 5-7 օր): Դեն­գե հի­վան­դու­թյուն պետք է կաս­կա­ծել, ե­րբ բարձր ջեր­մու­թյունն (40°C) ու­ղեկց­վում է հետ­ևյալ ախ­տան­շան­նե­րից 2-ո­վ՝ ծանր գլ­խա­ցավ, ցավ ակ­նա­կա­պիճ­նե­րում, մկա­նա­ ցավ և հո­դա­ցավ, սրտ­խառ­նոց, փս­խում կամ ցան: Ախ­տան­շան­նե­րը սո­վո­րա­ բար տևում են 2-7 օր: Ծանր դեն­գե տեն­դը հնա­րա­վոր մահ­վան ել­քով բար­դու­թյուն է՝ պլազ­մայի ար­տա­հոս­քի, հե­ղու­կի կու­տակ­ման, շն­չա­ռա­կան ան­բա­վա­րա­րու­թյան, ու­ժեղ ա­րյու­նա­հո­սու­թյան կամ օր­գան­նե­րի վնաս­ման պատ­ճա­ռով: Ան­հանգս­տաց­ նող ախ­տան­շան­ներն ար­տա­հայտ­վում են ա­ռա­ջին կլի­նի­կա­կան եր­ևույթ­նե­ րից 3-7 օր ան­ց՝ մարմ­նի ջեր­մաս­տի­ճա­նի ի­ջե­ցու­մից (38°C-ից ցածր) և ար­ տա­հայտ­վում են ո­րո­վայ­նի ու­ժեղ ցա­վե­րով, ա­նընդ­հատ փս­խու­մով, ա­րա­ գա­ցած շն­չա­ռու­թյամբ, լն­դե­րի ա­րյու­նա­հո­սու­թյամբ, հոգ­նա­ծու­թյամբ, ան­ հանգս­տու­թյամբ և փսխ­ման զանգ­վա­ծում ա­րյան առ­կա­յու­թյամբ: Հա­ջորդ 24-48 ժամերին՝ կրի­տի­կա­կան շր­ջա­նի ըն­թաց­քում, հի­վան­դը կա­րող է մա­ հա­նալ, ո­ւս­տի բար­դու­թյուն­նե­րից և մա­հից խու­սա­փե­լու հա­մար կար­ևոր է բժշ­կա­կան պատ­շաճ հս­կո­ղու­թյու­նը:­ Ախ­տո­րո­շում­ Ախ­տո­րոշ­ման ժա­մա­նակ հաշ­վի են ա­ռն­վում հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան տվյալ­նե­րը (տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րած­քում գտն­վե­լը, հի­վան­դա­ցու­թյան մա­ կար­դա­կը և այլն): Կլի­նի­կա­կան ախ­տո­րո­շու­մը հա­մա­ճա­րա­կային բռնկ­ման ժա­մա­նակ դժ­վա­րու­թյուն չի ա­ռա­ջաց­նում և հիմն­վում է բնո­րոշ կլի­նի­կա­կան դրս­ևո­րում­նե­րի վրա: Դեն­գե հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի ախ­տո­րո­շու­մը հիմն­վում է Ա­ՀԿ-ի կող­մից մշակ­ված չա­փա­նիշ­նե­րի վրա: Դրանք են՝ 99 ­Տենդ՝ սուր սկիզբ, բարձր, կա­յուն, 2-7 օր տևո­ղու­թյամբ 99 ­Հե­մո­ռա­գիկ դրս­ևո­րում­ներ՝ նե­րա­ռե­լով ա­ռն­վազն լա­րա­նի դրա­կան փոր­ձը և ցան­կա­ցած հետ­ևյալ չա­փա­նիշ­նե­րը՝ պե­տե­խի­ա, պուր­պու­րա, են­ թա­մաշ­կային ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ, ա­րյու­նա­հո­սու­թյուն­ներ քթից, լն­դե­րից, ա­րյու­նային փս­խում­ներ կամ մե­լե­նա 99 ­լ յար­դի մե­ծա­ցում 99 թ­րոմ­բո­ցի­տո­պե­նի­ա՝ 100x109/լ-ից ոչ ա­վե­լի, ա­րյու­նախ­տա­ցում, հե­ մա­տոկ­րի­տի բարձ­րա­ցում ոչ պա­կաս, քան 20%-ով:

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 25

­ ա­բո­րա­տոր ախ­տո­րո­շու­մը հաս­տատ­վում է ա­րյու­նից վի­րու­սի ան­ջա­ Լ տումով (հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին 2-3 օր­վա ըն­թաց­քում), ի­նչ­պես նաև՝ զույգ շի­ճուկ­նե­րում հա­կա­մար­մին­նե­րի տիտ­րի ա­ճով (ԿԿՌ, ՀԱՌ, չե­զո­քաց­ման ռեակ­ցի­ան):

­Բու­ժում Ս­պե­ցի­ֆիկ հա­կա­վի­րու­սային դե­ղո­րայք չկա։ Բուժ­ման հա­մար կար­ևոր է վաղ ախ­տո­րո­շու­մը և պայ­քա­րը ջրազրկ­ման դեմ։ Խոր­հուրդ չի տր­վում օգտա­գոր­ծել ա­ցե­տիլ­սա­լի­ցի­լային թթու (օր.՝ աս­պի­րին) և ոչ ստե­րոի­դային հա­կա­բոր­բո­քային պատ­րաս­տուկ­ներ (օր.՝ ի­բուպ­րո­ֆեն)։ Մի­այն վաղ ախ­տո­ րո­շու­մը և կլի­նի­կա­կան վա­րու­մը կա­րող են բա­րե­լա­վել հի­վան­դու­թյան ել­քը։ Հի­վան­դա­նա­լուց հե­տո ի­մու­նի­տե­տը պահ­պան­վում է 2 տա­րի: ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Մաս­նա­հա­տուկ կան­խար­գե­լում չկա: Դենգ­վաք­սի­ա (Dengvaxia) պատ­վաս­ տա­նյու­թը, ո­րն ար­դյու­նա­վետ է դեն­գե վի­րու­սի բո­լոր 4 տի­պե­րի դեմ, փորձ­ նա­կան օգ­տա­գործ­վել է Մեք­սի­կա­յում: Սա­կայն այն թույլ են տվել կի­րա­ռել մի­ այն 9-45 տա­ րե­ կան ան­ ձանց հա­ մար, ո­ րոնք բնակ­ վում են այն շր­ ջան­ ներում, որ­տեղ հի­վան­դու­թյու­նը հա­ճախ է հան­դի­պում: Պատվաստանյութի շնորհիվ 80%-ով նվազում է հիվանդների հոսպիտալացման և 93%-ով՝ հի­ վան­դության ամենածանր տեսակի՝ թութքային համախտանիշի զարգաց­ման հավանականությունը: ­Ներ­կա­յում դեն­գե տեն­դի դեմ պայ­քա­րի հիմ­նա­կան մե­թո­դը փո­խան­ցող մո­ծակ­նե­րի դեմ պայ­քարն է, ո­րն ի­րա­կա­նաց­վում է՝ ի­նչ­պես դե­ղին տեն­դի դեպ­քում (տես՝ վեր­ևում), քա­նի որ դեն­գեն փո­խան­ցում են միև­նույն տե­սա­կի մո­ծակ­նե­րը:

ԿՅԱ­ՍԱ­ՆՈՒՐ ԱՆ­ՏԱ­ՌԻ ՀԻ­ՎԱՆ­ԴՈՒԹՅՈՒՆ

­Կյա­սա­նուր ան­տա­ռի հի­վան­դու­թյու­նը (ՀՄԴ-A98.2) զոո­նոզ վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տենդ է:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Կյա­սա­նուր ան­տա­ռի հի­վան­դու­թյու­նը հայտ­նա­բեր­վել է 1957 թվա­կա­ նին, ե­րբ այն ան­ջատ­վել է Հնդ­կաս­տա­նի Կառ­նա­տա­կա նա­հան­գի Կյա­սա­ նուր ան­տա­ռի հի­վանդ կա­պի­կից: Այդ ժա­մա­նա­կից ի վեր տա­րե­կան 400-500 մարդ­կային դեպ­քեր են ար­ձա­նագր­վել: Հի­վան­դու­թյու­նը հան­դի­պում է նաև

26 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Կառ­նա­տա­կայի հար­ևան նա­հանգ­նե­րում (Կե­րա­լա, Գոա, Մա­հա­րաշտ­րա, Գու­ջա­րաթ, Թա­միլ Նա­դու), Շրի Լան­կա­յում (ն­կար 9): Հի­վան­դու­թյու­նը հա­ճախ սկս­վում է հոկ­տեմ­բեր կամ նոյեմ­բեր ա­միս­նե­ րին, գա­գաթ­նա­կե­տին հաս­նում է հուն­վա­րից ապ­րիլ ա­միս­նե­րին:

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հա­րու­ցի­չը Կյա­սա­նուր ան­տա­ռի հի­վան­դու­թյան վի­րուսն է (KFDV), ո­րը պատ­կա­նում է ֆլա­վի­վի­րի­դե (Flaviviridae) ըն­տա­նի­քին, ֆլա­վի­վի­րուս (Flavivirus) ցե­ղին: Փո­խան­ցո­ղը հե­մա­ֆի­զա­լիս սպի­նի­գե­րա (Haemaphysalis spinigera) ան­տա­ռային տիզն է: Վա­րա­կի պա­հոց են հա­մար­վում կա­պիկ­նե­րը և կր­ծող­ նե­րը՝ առ­նետ­նե­րը, մկ­նե­րը: Մար­դը կա­րող է վա­րակ­վել տզի կծե­լուց կամ վա­րակ­ված կեն­դա­նու հետ շփու­մից հե­տո (օ­րի­նակ՝ հի­վանդ կամ մա­հա­ցած կա­պիկ): Մար­դուց մար­դուն փո­խանց­ման դեպ­քեր չեն գրանց­վել: Խո­շոր կեն­ դա­նի­նե­րը, ի­նչ­պի­սիք են այ­ծե­րը, կո­վե­րը, ոչ­խար­նե­րը, կա­րող են վա­րակ­ վել Կյա­սա­նուր ան­տա­ռի հի­վան­դու­թյամբ, բայց հի­վան­դու­թյան փո­խանց­ման գոր­ծում ու­նեն սահ­մա­նա­փակ դեր (ն­կար 10): Այս կեն­դա­նինե­րի ա­րյու­նով են սն­վում տզե­րը, սա­կայն կա­թի մի­ջո­ցով հի­վան­դու­թյան փո­խանց­ման որ­ևէ վկա­յու­թյուն չկա: Տզե­րի թր­թուր­նե­րը և հա­սուն տզե­րը վա­րա­կում են փոքր կաթ­նա­սուն­նե­րին և կա­պիկ­նե­րին, ի­նչ­պես նաև մարդ­կանց: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Գաղտ­նի շր­ջա­նը տևում է 3-8 օր: Հի­վան­դու­թյու­նը սկս­վում է հան­կար­ծա­ կի՝ ցն­ցու­մով, տեն­դով, գլ­խա­ցա­վով: Սուր մկա­նային ցա­վը, փս­խու­մը, ստա­ մոք­սա­ղի­քային ախ­տան­շան­նե­րը և ա­րյու­նա­հո­սու­թյու­նը կա­րող են լի­նել ախ­տան­շան­նե­րի ա­ռա­ջաց­ման 3-4-րդ օ­րը: Հի­վանդ­նե­րը կա­րող են ու­նե­նալ ա­րյան ցածր ճն­շում, մտա­վոր խան­գա­րում­ներ:­ Ախ­տան­շան­նե­րի սկզ­բից 1-2 շա­բաթ ան­ց ո­րոշ հի­վանդ­ներ վե­րա­ կանգնվում են ա­ռանց բար­դու­թյան: Սա­կայն վե­րա­կանգ­նո­ղա­կան ժա­մա­նա­ կա­հատ­վա­ծը սո­վո­րա­բար շատ եր­կար է տևում՝ մինչև մի քա­նի ա­միս: Հի­ վան­դը չի կա­րող զբաղ­վել ֆի­զի­կա­կան ակ­տի­վու­թյամբ: Մա­հա­ցու­թյան ցու­ ցա­նիշը կազ­մում է 3-5%:­ Ախ­տո­րո­շում­ Ախ­տո­րո­շու­մը կա­տար­վում է հի­վան­դու­թյան վաղ փու­լում՝ ՊՇՌ հե­տա­ զոտու­թյամբ: Կա­տար­վում է նաև ի­մու­նո­սորբ­րեն­տային ֆեր­մեն­տային շճա­ բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյու­նը (ELISA):

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 27

Բու­ժում­ Է­թի­ոտ­րոպ բու­ժում չկա: Վաղ հոս­պի­տա­լա­ցու­մը, ախ­տան­շային և պա­ թո­գե­նե­տիկ թե­րա­պի­ան (հե­մո­դի­նա­միկ կա­յու­նու­թյուն, նյար­դա­բա­նա­կան ախ­տան­շան­ներ) կար­ևոր են:

­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ Հնդ­կաս­տա­նի տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րում ի­րա­կա­նաց­վում են կան­խար­գե­լիչ պատ­վաս­տում­ներ: Պատ­վաս­տա­նյու­թը կազմ­ված է ֆորմա­ լի­նով ի­նակ­տի­վաց­ված Կյա­սա­նուր ան­տա­ռի հի­վան­դու­թյան վի­րու­սից: Պատ­­վաս­տա­նյութն ու­նի 62.4% ար­դյու­նա­վե­տու­թյուն այն ան­ձանց հա­մար, ո­րոնք ստա­նում են եր­կու դե­ղա­չափ: Լրա­ցու­ցիչ դե­ղա­չափ ստա­ցող­նե­րի հա­ մար ար­դյու­նա­վե­տու­թյունն ա­ճում է 82.9%-ով: Նաև խոր­հուրդ է տր­վում կրել պաշտ­պա­նիչ հա­գուստ, օգ­տա­գոր­ծել ռե­պե­լենտ­ներ:

­ՉԻ­ԿՈՒՆ­ԳՈՒՆՅԱ ՏԵՆԴ

­Չի­կուն­գու­նյա տեն­դը (ՀՄԴ-Ա92.0) սուր ար­բո­վի­րու­սային հի­վան­դու­թյուն է, փո­խանց­վում է մար­դուց մար­դուն՝ մո­ծակ­նե­րի մի­ջո­ցով։

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Մինչև 2013 թվա­կա­նը չի­կուն­գու­նյա վի­րու­սով պայ­մա­նա­վոր­ված հի­վան­ դու­թյու­նը գրանց­վել է Աֆ­րի­կայի, Ա­սի­այի, Եվ­րո­պայի, Խա­ղաղ և Հնդ­կա­կան օվ­կի­ա­նոս­նե­րի ե­րկր­նե­րում։ Ա­մե­րի­կա­յում ա­ռա­ջին ան­գամ հի­վան­դու­թյան դեպ­քեր գրանց­վել են 2013 թվա­կա­նին Կա­րի­բյան կղ­զի­նե­րում։ Հա­վա­նա­ կան է, որ վի­րու­սը ներկ­րել են վա­րակ­ված ճա­նա­պար­հորդ­նե­րը՝ հե­տա­գա­ յում փոխան­ցո­ղի վա­րակ­ման մի­ջո­ցով ա­ռաջ բե­րե­լով վա­րա­կի տե­ղա­կան փո­խան­ցում։ Ներ­կա­յում տե­ղա­կան փո­խան­ցու­մ գրանց­վել է Ա­մե­րի­կայի 45 ե­րկրում՝ ա­վե­լի քան 1.7 մլն կաս­կա­ծե­լի դեպ­քով։ 2014 թվա­կա­նին Ֆրան­ սի­այի Մոն­պեյ­լե քա­ղա­քում գրանց­վել է չի­կուն­գու­նյա տեն­դի 4 տե­ղա­կան դեպք, 2015 թվա­կա­նին բռն­կում­ներ են գրանց­վել Սե­նե­գա­լում և Հնդ­կաս­տա­ նում (նկար 11): Չի­կուն­գու­նյայի խո­շոր բռն­կում­նե­րը պայ­մա­նա­վոր­ված են աե­դես ցեղի է­գիպ­տի և ալ­բո­պիկ­տուս տե­սակ­նե­րով (Aedes aegypti և Ae. albopictus), ը­նդ ո­րում, ե­թե Aedes aegypti-ի տա­րա­ծա­գո­տի­նե­րը սահ­մա­նա­փակ­վում են արևա­ դար­ձային և մեր­ձար­ևա­դար­ձային շր­ջան­նե­րով, Ae. Albopictus-ը հայտ­նա­ բեր­վել է նաև մեղմ և նույ­նիսկ չա­փա­վոր ցուրտ կլի­մա ու­նե­ցող վայ­րե­րում: Վեր­ջին տաս­նա­մյակ­նե­րի ըն­թաց­քում Ae. albopictus-ը Ա­սի­այից ներ­խու­ժել է

28 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում և տա­րած­վել Աֆ­րի­կայի, Եվ­րո­պայի և Ա­մե­րի­կայի ըն­դար­ձակ տա­րածք­նե­ րում: Aedes aegypti մո­ծա­կի է­կո­լո­գի­ան պայ­մա­նա­վոր­ված է տն­տե­սու­թյուն­ նե­րում օգ­տա­գործ­վող ի­րե­րով (նե­րա­ռյալ ծաղ­կա­ման­ներ, ջրի տա­րա­ներ): Աե­դես ալ­բո­պիկ­տուս տե­սա­կի հա­մար ա­վե­լի բնո­րոշ է ձվադ­րու­մը կո­կո­սի կեղ­ևի, բամ­բու­կի մեջ, ծառ­ե­րի խո­ռոչ­նե­րում, ար­հես­տա­կան տա­րա­նե­րում, այդ թվում՝ հե­ծա­նիվ­նե­րի և մե­քե­նա­նե­րի ան­վա­դո­ղե­րում։­ Աֆ­րի­կա­յում մի շարք այլ մո­ծակ­ներ ևս փո­խան­ցում են հի­վան­դու­թյու­նը, նե­րա­ռյալ A. furcifer-taylori և A. luteocephalus տե­սակ­նե­րը: Կան ա­պա­ցույց­ներ, որ ո­րոշ կեն­դա­նի­ներ, այդ թվում պրի­մատ­նե­րը, կր­ծող­նե­րը, թռ­չուն­նե­րը, կա­ րող են լի­նել հի­վան­դու­թյան աղ­բյուր:

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Չի­կուն­գու­նյա տեն­դի հա­րու­ցի­չը ար­բո­վի­րուսն է, ո­րը պատ­կա­նում է ալ­ ֆա­վի­րուս (Alphavirus) ­ցե­ղի տո­գա­վի­րուս­նե­րի ըն­տա­նի­քին (Togaviridae): Ա­ռա­ջին ան­գամ ան­ջատ­վել է 1953 թվա­կա­նին Տան­զա­նի­ա­յում, ՌՆԹ վի­րուս է, փո­խանց­վում է մո­ծակ­նե­րի խայ­թո­ցի մի­ջո­ցով: Մո­ծակ­նե­րը վա­րակ­վում են հի­վանդ մար­դուն խայ­թե­լիս։ Վի­րուսն ար­տա­քին մի­ջա­վայ­րում քիչ կա­յուն է, քայ­քայ­վում է ո­ւլտ­րա­մա­նու­շա­կա­գույն ճա­ռա­գայթ­նե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նից և զգա­յուն է ախ­տա­հա­նիչ մի­ջոց­նե­րի նկատ­մամբ: Ախ­տած­նու­թյուն ­Մար­դը ­չի­կուն­գու­նյա վի­րու­սի (CHIKV) հիմ­նա­կան տերն է: Վա­րա­կի փո­ խան­ցու­մը հնա­րա­վոր է ա­րյան և լա­բո­րա­տոր նմուշ­նե­րի մի­ջո­ցով (դեպ­քեր են գրանց­վել լա­բո­րա­տոր հա­մա­կար­գում աշ­խա­տող­նե­րի շր­ջա­նում)։ Մորից ե­րե­խային փո­խան­ցու­մը հազ­վա­դեպ է, հնա­րա­վոր է վա­րա­կի փո­խան­ցու­մը հղի­ու­թյան ե­րկ­րորդ ե­ռամ­սյա­կի ըն­թաց­քում, ի­նչ­պես նաև ծննդա­բե­րու­թյան ժա­մա­նակ: Վա­րա­կի տա­րած­ման վտան­գն ավելի մեծ է հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ ջին շա­բա­թում։ Կրծ­քի կա­թով կե­րակր­ման ժա­մա­նակ վա­րա­կի փո­խանց­ման վե­րա­բե­րյալ տվյալ­ներ չկան, ո­ւս­տի տե­ղա­ճա­րա­կային վայ­րե­րում բնակ­վող մայ­րե­րին խրա­խուս­վում է շա­րու­նա­կել կրծ­քով սնու­ցու­մը։ Տե­սա­կա­նո­րեն հնա­րա­վոր է վա­րա­կի փո­խան­ցու­մը ա­րյան փոխ­նե­րարկ­ման ըն­թաց­քում, սա­կայն մինչ օ­րս գրանց­ված դեպ­քեր չկան։ ­Չի­կուն­գու­նյա վա­րա­կը փո­խանց­վում է հի­վանդ մար­դուն հիմ ­նա­կա­նում մո­ծակ­նե­րի ա­րյու­նածծ­ման ըն­թաց­քում, ե­րբ մաշ­կը վնաս­վում է, և վի­րուս­նե­ րը թա­փան­ցում են օր­գա­նիզմ։ Չնա­յած վեր­ջին տա­րի­նե­րին նկա­րագրվում են բռն­կում ­ներ տար­բեր տա­րա­ծա­գո­տի­նե­րում, հի­վան­դու­թյան ախ­տած­նու­ թյու­նը մնում է քիչ բա­ցա­հայտ­ված։ Փոր­ձե­րում չի­կուն­գու­նյա վի­րու­սը կա­րող է բազ­մա­նալ մար­դու է­պի­թե­լի և էն­դո­թե­լի բջիջ­նե­րում։ Վիր­ու­սը խիստ ախ­ տա­ծին է, սա­կայն զգա­յուն է և՛ I, և՛ II տի­պի ին­տեր­ֆե­րոն­նե­րի նկատ­մամբ։

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 29

Օգտա­գոր­ծե­լով օր­գա­նիզ­մի (in vivo) կեն­դա­նի բջիջ­նե­րը՝ չիկուն­գու­նյա վի­ րուսը բազ­մա­նում է ֆիբ­րոբ­լաստ­նե­րում, կմախ­քի մկա­նային նա­խաբ­ջիջ­ նե­րում և մի­ո­ֆիբ­րիլ­նե­րում։ Չի­կուն­գու­նյա հի­վան­դու­թյան սուր փու­լում վի­ րու­սը հայտ­նա­բեր­վում է կմախ­քի մկան­նե­րում և հո­դե­րում։ Քրո­նիկ փու­լում, ե­րբ օր­գա­նիզմն ան­կա­րող է ա­զատ­վել վի­րու­սից, բոր­բո­քային պրո­ցեսն ըն­թա­նում է հո­դե­րում։ Բոր­բո­քային պրո­ցե­սը և՛ սուր, և՛ քրո­նիկ փու­լերում դի­տարկ­վում է որ­պես վի­րու­սի, մո­նո­ցիտ­նե­րի ու մակ­րո­ֆա­գնե­րի փո­խազ­ դե­ցու­թյան ար­դյունք։ Մար­դու CHIKV-ով պայ­մա­նա­վոր­ված հի­վան­դու­թյու­նը կապ­ված է շի­ճու­կում մաս­նա­հա­տուկ ցի­տո­կին­նե­րի և քի­մո­քին­նե­րի բարձր մա­կար­դա­կի հետ: Մաս­նա­հա­տուկ ցի­տո­կին­նե­րի բարձր մա­կար­դա­կը պայ­մա­նա­վո­րում է հիվան­դու­թյան ծան­րու­թյու­նը։ Ք­րո­նիկ հի­վան­դու­թյան դեպքում եր­կա­րատև հո­դա­ցա­վե­րը պայ­մա­նա­վոր­ված են գրա­նու­լո­ցիտմակ­րո­ֆա­գնե­րի բարձ­րա­ցու­մով։ Քրո­նիկ հի­վան­դու­թյան դեպ­քում բնո­րոշ է նաև C ռե­ակ­տիվ սպի­տա­կու­ցի առ­կա­յու­թյուն, չնա­յած որ չի­կուն­գու­նյա հի­վան­դու­թյան հետևան­քով աուտոի­մուն պրո­ցես­նե­րի զար­գաց­ման ա­պա­ ցույց­ներ չկան։

Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Գաղտ­նի շր­ջա­նը մի­ջի­նը 3-7 օր է (մի­ջա­կայ­քը՝ 1-12 օր)։ Հի­վան­դու­թյու­նը բնո­րոշ­վում է ջեր­մու­թյան բարձ­րա­ցու­մով (>39°C), տար­բեր տե­ղա­կայ­մամբ հո­դա­ցա­վե­րով, օր­գա­նիզ­մը թու­լաց­նող հո­դային ե­րկ­կող­մա­նի ու­ժե­ղա­ցող ախ­տան­շան­նե­րով։ Այլ ախ­տան­շան­նե­րն են գլ­խա­ցա­վը, մկա­նա­ցա­վը, հո­ դա­բոր­բը, շաղ­կա­պե­նու բոր­բո­քու­մը, սրտ­խառ­նո­ցը, փս­խու­մը, մա­կու­լա­պա­ պու­լ յար ցա­նը։ Լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը հայտ­նա­բե­րում են լիմ­ ֆո­պե­նի­ա, թրոմ­բո­ցի­տո­պե­նի­ա, կրե­ա­տի­նի­նի և լյար­դի տրան­սա­մի­նազ­նե­րի մա­կար­դա­կի բարձ­րա­ցում։ Սուր ախ­տան­շան­նե­րը սո­վո­րա­բար վե­րա­նում են 7-10 օր հե­տո։ Հազ­վա­դեպ լինում են ա­նո­թա­թա­ղան­թի, ցան­ցա­թա­ղանթի, սրտամ­կա­նի, լյար­դի, ե­րի­կամ­նե­րի, մաշ­կի ախ­տա­հար­ման եր­ևույթ­ներ, ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ, մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լիտ­ներ, մի­ե­լիտ­ներ, Գի­են-Բա­րե­ի հա­ մախ­տա­նիշ, գան­գու­ղե­ղային նյար­դե­րի ախ­տա­հա­րում։ Ո­րոշ հի­վանդ­ներ կա­րող են ու­նե­նալ ռև­մա­տո­լո­գի­ա­կան ախ­տան­շան­ներ (օ­րի­նակ՝ տար­բեր տե­ղա­կայ­ման հո­դա­ցա­վեր, հո­դա­բոր­բեր, հո­դա­պար­կի բոր­բո­քում­ներ) և ախ­տա­դարձ: Ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե­րը ցույց են տա­լիս, որ հի­վանդ­նե­րի շա­ րու­նա­կա­կան հո­դա­ցա­վե­րի տևո­ղու­թյու­նը փո­փո­խա­կան է՝ ա­միս­նե­րից մինչև տա­րի­ներ: Մա­հա­ցու­թյան դեպ­քեր գրանց­վում են հազ­վա­դեպ, հիմ­նա­կա­նում՝ մե­ծա­հա­սակ­նե­րի շր­ջա­նում: Բար­դու­թյուն­ներ ու­նե­նում են այն ե­րեխա­նե­րը, ո­րոնք վա­րակ­վել են ծն­վե­լու ըն­թաց­քում։ Մե­ծա­հա­սակ­նե­րը (≥65 տա­րի­քային խումբ) բար­դու­թյուն­ներ են ու­նե­նում, ե­թե առ­կա են ա­ռող­ջա­կան այլ խն­դիր­ ներ՝ դի­ա­բետ, սիրտ-ա­նո­թային հա­մա­կար­գի հի­վան­դու­թյուն։ Մեկ ան­գամ

30 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում հի­վան­դա­նա­լուց հե­տո ան­ձը հե­տա­գա­յում դառ­նում է ա­նըն­կալ չի­կուն­գու­ն­ յայի նկատ­մամբ:­

Ախ­տո­րո­շում ­Չի­կուն­գու­նյա կաս­կած­վում է, ե­թե չի­կուն­գու­նյայի տե­ղա­ճա­րա­կային գոտում ե­ղած մար­դը ջեր­մում է, և առ­կա են տար­բեր տե­ղա­կայ­ման հո­դա­ ցա­վեր։ Լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րո­շումն ի­րա­կա­նաց­վում է ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային հե­տա­զո­տու­թյան թեստ-հա­մա­կար­գով՝ IgM և IgG հե­տա­զո­տու­թյամբ։ Ա­ռա­ վել բարձր մա­կար­դա­կի IgM հա­կա­մար­մին­նե­րը հաս­նում են հի­վան­դու­թյան 3-5 շա­բա­թից հե­տո և պահ­պան­վում են եր­կու ա­մս­վա ըն­թաց­քում: Ա­ռա­ջին շա­բաթ­վա ըն­թաց­քում վերց­ված նմուշ­նե­րը հե­տա­զոտ­վում են շճա­բա­նա­կան և վի­րու­սա­բա­նա­կան մե­թոդ­նե­րով: Վի­րու­սը կա­րե­լի է ան­ջա­տել ա­րյու­նից վա­րա­կի ա­ռա­ջին օ­րե­րին: Տար­բեր տա­րա­ծա­գո­տի­նե­րում շր­ջա­նա­ռող հա­ րու­ցիչ­նե­րը հա­մե­մա­տե­լու հա­մար ՊՇՌ մե­թո­դով հնա­րա­վոր է ի­րա­կա­նաց­ նել վի­րու­սի գե­նո­տի­պա­վո­րում: Վերջ­նա­կան ախ­տո­րոշ­ման նպա­տա­կով հիվան­դու­թյան սուր շր­ջա­նում բա­ցա­սա­կան ար­դյուն­քով հե­տա­զո­տու­թյուն­ նե­րը անհրա­ժեշտ է կրկ­նել նաև ա­ռող­ջաց­ման փու­լում։ Կար­ևոր է չի­կուն­ գու­նյա և դեն­գե հի­վան­դու­թյուն­նե­րի տար­բե­րա­կու­մը՝ դեպ­քի ճիշտ վար­ման և բա­րե­հա­ջող ել­քի հա­մար (օ­րի­նակ՝ ոչ ստե­րոիդ հա­կա­բոր­բո­քային դե­ղա­ մի­ջոց­ներով բու­ժում նշա­նա­կե­լու դեպ­քում)։ Չի­կուն­գու­նյա և դեն­գե հի­վան­ դու­թյուն­նե­րին բնո­րոշ են սուր տեն­դը, մկա­նա­ցա­վը, լե­թար­գի­ան։ Հի­վանդ­ նե­րը կա­րող են ու­նե­նալ մա­կու­լա­պա­պու­լ յար ցան, սրտ­խառ­նոց, փս­խում, գլ­խա­ցավ։ Տար­բե­րա­կիչ ախ­տան­շան է չի­կուն­գու­նյայի դեպ­քում թու­լաց­նող ե­րկ­կող­մա­նի հո­դա­ցա­վը, ո­րոշ դեպ­քե­րում՝ հո­դա­բոր­բը, լա­բո­րա­տոր հե­տա­ զո­տու­թյուն­նե­րով՝ լիմ­ֆո­ցի­տո­պե­նի­ան։ Դեն­գե վի­րու­սով պայ­մա­նա­վոր­ված հի­վան­դու­թյունն ա­վե­լի հա­ճախ է ա­ռա­ջաց­նում նեյտ­րո­պե­նի­ա, թրոմ­բո­ցի­ տո­պե­նի­ա, ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ, շոկ և մահ։ Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան ցուց­ ման դեպ­քում՝ վեր­հու­շում տե­ղա­ճա­րա­կային գո­տի­ներ այ­ցե­լու­թյուն­ներ նշող ջեր­մող բո­լոր հի­վանդ­նե­րը հե­տա­զոտ­վում են նաև մա­լա­րի­այի, լեպ­տոս­պի­ րո­զի, ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րի, ստ­րեպ­տո­կո­կո­զի, կարմ­րախ­տի, կարմ­րու­կի, պար­ վո­վի­րու­սի, էն­տե­րո­վի­րուս­նե­րի, ա­դե­նա­վի­րուս­նե­րի, այլ ալ­ֆա­վի­րու­սային վա­րակ­նե­րի (Mayaro, Ross River, Barmah Forest, O’Nyong-Nyong, Sindbis) նկատ­ մամբ: Բացառ­վում են հետ­վա­րա­կային հո­դա­բոր­բե­րը, ռև­մա­տո­լո­գի­ա­կան վի­ճակ­նե­րը։ ­Բու­ժում ­Չի­կուն­գու­նյա հի­վան­դու­թյան բուժ­ման սպե­ցի­ֆիկ պատ­րաս­տուկ­ներ չկան։ Օ­ժան­դա­կող բուժ­ման ըն­թաց­քում ցուց­ված է հան­գիստ, ջրազրկման կան­խար­գե­լում (հե­ղուկ­նե­րի օգ­տա­գոր­ծում), հո­դա­ցա­վե­րի դեպ­քում՝ ոչ

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 31

ստե­րոիդ հա­կա­բոր­բո­քային դե­ղա­մի­ջոց­ներ (ա­ցե­տա­մի­նո­ֆե­նի՝ պա­րա­ցե­ տա­մո­լի օգ­տա­գոր­ծում), կոր­տի­կոս­տե­րոիդ­ներ, ֆի­զի­ո­թե­րա­պի­ա։ Հի­վանդ­ նե­րը պետք է պաշտ­պան­ված լի­նեն մո­ծակ­նե­րի խայ­թո­ցից հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին ամ­սում՝ տե­ղային փո­խանց­ման վտան­գը նվա­զեց­նե­լու հա­մար։

Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի կազ­մա­կեր­պում ­Հի­վան­դու­թյան կան­խար­գել­ման պատ­վաս­տա­նյութ գո­յու­թյուն չու­նի։ Անհա­տա­կան պաշտ­պա­նու­թյան հա­մար ան­հրա­ժեշտ է խու­սա­փել մո­ծակ­ նե­րի խայ­թո­ցից։ Չի­կուն­գու­նյայի տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­ներ այ­ցե­լող­նե­ րին ա­ռա­ջարկ­վում է բնակ­վել այն շեն­քե­րում, որ­տեղ առ­կա է օ­դի լա­վո­րակ­ ման հա­մա­կարգ, դռ­նե­րը և պա­տու­հան­նե­րը ցան­ցա­պատ­ված են, օգ­տա­գոր­ ծել մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թե­րով քսուք­ներ, կրել եր­կա­րաթև հա­գուստ, ի­նչ­պես մյուս մո­ծակ­նե­րով փո­խանց­վող հի­վան­դու­թյուն­նե­րից խու­սա­փե­լու հա­մար (տես՝ վեր­ևում)։

­ԶԻ­ԿԱ ՏԵՆԴ

­ ի­կա տեն­դը (ՀՄԴ-Ա92.5) զի­կա վի­րու­սով (Zika virus, ZIKV) հա­րուց­ Զ ված մի­ջին ծան­րու­թյան կլի­նի­կա­կան ըն­թաց­քով, տա­րա­փո­խիկ հի­վան­ դու­թյուն է:

Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Վի­րու­սը հայ­տնա­բեր­վել է 1947 թվա­կա­նին Ու­գան­դա­յում Զի­կա կոչ­վող ան­տա­ռային զանգ­վա­ծի ռե­զուս կա­պիկ­նե­րի շր­ջա­նում՝ դե­ղին տեն­դի հետա­ զո­տու­թյուն­նե­րի ժա­մա­նակ: Բնակ­չու­թյան հե­տա­զո­տու­թյուն­ներն այդ ժամա­ նակ հայտ­նա­բե­րե­ցին 6.1% շճադ­րա­կան դեպ­քե­րի տա­րած­վա­ծու­թյուն: Ա­ռա­ ջին դեպ­քե­րը մարդ­կանց շր­ջա­նում ար­ձա­նագր­վել են 1954 թվա­կա­նին Նի­գե­ րի­ա­յում: Մինչ 2015 թվա­կա­նը մի քա­նի բռն­կում­ներ են ար­ձա­նագր­վել արևա­ դար­ձային Աֆ­րի­կայի և Հա­րա­վար­ևե­լ յան Ա­սի­այի ո­րոշ տա­րածք­ներում: ­Զի­կա տեն­դի ա­ռա­ջին խո­շոր բռն­կու­մը 185 հաս­տատ­ված դեպ­քով ար­ ձա­նագր­վել է 2007 թվա­կա­նին Միկ­րո­նե­զի­այի կղ­զի­նե­րում: Այն ա­ռա­ջին բռնկումն էր Աֆ­րի­կայից և Ա­սի­այից դուրս: 2013 թվա­կա­նին խո­շոր բռն­կում է ար­ձա­նագր­վել Ֆրան­սի­ա­կան Պո­լի­նե­զի­ա­յում: 2014 թվա­կա­նի փետր­վա­ րից հի­վան­դու­թյունն ա­րա­գո­րեն տա­րած­վել է ա­րևմ­տյան կի­սագն­դում, ար­ ձա­նագր­վել է նաև Ա­ՄՆ-ո­ւմ և Եվ­րո­պա­յում՝ ճա­նա­պար­հորդ­նե­րի շր­ջա­նում, սա­կայն այս տա­րածք­նե­րում տե­ղա­կան փո­խան­ցմամբ դեպ­քեր չեն ար­ձա­ նագր­վել:

32 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում 2015 թվա­կա­նի մայի­սից Բրա­զի­լի­ան հա­ղոր­դել է զի­կա տեն­դի 16 դեպքի մա­սին: Թե­պետ հի­վան­դու­թյու­նն այդ ե­րկ­րում պար­տա­դիր հաշ­վառ­ման և հա­ղորդ­ման են­թա­կա չէ, սա­կայն 14 նա­հանգ հա­ղոր­դել է հի­վան­դու­թյան դեպ­քե­րի մա­սին, ո­րոնք հա­մար­վել են 2015 թվա­կա­նին միկ­րո­ցե­ֆա­լի­այի 2400 դեպ­քի և 29 նո­րած­նի մահ­վան հա­վա­նա­կան պատ­ճառ: Ել­նե­լով փո­խան­ցո­ղի տա­րած­վա­ծու­թյու­նից՝ 2016 թվա­կա­նի հուն­վա­րին Ա­ՀԿ-ն ա­հա­զան­գեց վի­րու­ սի տա­րած­ման վտան­գի մա­սին ո­ղջ Ա­մե­րի­կա աշխարհամասում՝ բա­ցա­ռու­ թյամբ Կա­նա­դայի և մայ­րցա­մա­քային Չի­լիի: 2013 թվա­կա­նին Ֆրան­սի­ա­կան Պո­լի­նե­զի­ա­յում զի­կա տեն­դի բռնկ­ման ժա­մա­նակ նկա­րագր­վել է զի­կա վի­րու­սով հի­վան­դաց­ման և Գի­եյն-Բա­րե­ի հա­մախ­տա­նի­շի ա­ռա­ջաց­ման կա­պը: 2014 թվա­կա­նին Ֆրան­սի­ա­կան Պո­լի­ նե­զի­ա­յի, ի­նչ­պես նաև 2015 թվա­կա­նին Բրա­զի­լի­ա­յի բռնկ­ում­նե­րի ըն­թաց­ քում հղի կա­նանց ­վա­րակ­ման դեպ­քում գրանց­վել է պտ­ղի միկ­րո­ցե­ֆա­ լիայի և զար­գաց­ման այլ բնա­ծին ա­րատ­նե­րի ա­ռա­ջա­ցու­մ: 2016 թվա­կա­նի փետրվա­րի 1-ին Ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան հա­մաշ­խար­հային կազ­մա­կեր­պու­թյու­ նը հռչակ­եց զի­կա տեն­դով պայ­մա­նա­վոր­ված մի­ջազ­գային նշա­նա­կու­թյան ար­տա­կարգ ի­րա­վի­ճակ: Դա նշա­նա­կում է հա­մա­կարգ­ված մի­ջազ­գային ար­ձա­գան­քի ան­հրա­ժեշ­տու­թյուն՝ հի­վան­դու­թյան հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հսկո­ղու­թյու­նը բա­րե­լա­վե­լու, վա­րա­կի, բնա­ծին ա­րատ­նե­րի և նյար­դա­բա­ նա­կան բար­դու­թյուն­նե­րը հայտ­նա­բե­րե­լու, մո­ծակ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մի­ջո­ ցա­ռում­նե­րն ակ­տի­վաց­նե­լու, ախ­տո­րո­շիչ թես­տե­րի և պատ­վաս­տա­նյու­թե­րի մշա­կու­մ ն ա­րա­գաց­նե­լու նպա­տա­կով, որ­պես­զի վտան­գա­վոր տա­րածք­նե­ րում գտն­վող մարդ­իկ, հատ­կա­պես կա­նայք հղի­ու­թյան ըն­թաց­քում, լի­նեն պաշտ­պա­նված (ն­կար 12): ­Հի­վան­դու­թյու­նը զոոանթ­րո­պո­նոզ է, վա­րա­կի աղ­բյու­րը հի­վանդ մարդն է կամ վա­րակ­ված կեն­դա­նին: Նկա­րագր­ված են դեպ­քեր, ե­րբ վա­րա­կը մար­դուն փո­խանց­վել է կա­պիկ­նե­րից: Գրանց­վել են ի­նչ­պես սե­ռա­կան ճա­ նա­պար­հով, այն­պես էլ մո­րից պտ­ղին փո­խանց­վե­լու դեպ­քեր: Ի­նչ­պես այլ ա­րյու­նային վա­րակ­նե­րի դեպ­քում՝ հնա­րա­վոր է փո­խան­ցու­մը ա­րյան փոխ­ նե­րարկ­ման ժա­մա­նակ:­ Աե­դես է­գիպ­տի (A. aegypti) մո­ծա­կը հա­մար­վում է զի­կա վի­րու­սի փո­խան­ ցո­ղը, ի­նչ­պես նաև՝ բռն­կում­նե­րի ա­ռա­ջաց­ման պատ­ճառն ամ­բողջ աշ­խար­ հում: A. albopictus մո­ծա­կը ևս կա­րող է փո­խան­ցել զի­կա վի­րու­սը: Դա ա­պա­ ցուց­վել է Աֆ­րի­կա­յում և մի շարք ե­րկր­նե­րում ի­րա­կա­նաց­ված լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյուն­քում: ­Թեև աե­դես ցե­ղի այլ տե­սակ­նե­րից, ի­նչ­պես նաև այլ ցե­ղե­րի (ա­նո­ֆե­լես, կու­լեքս) մո­ծակ­նե­րից ան­ջատ­վել է զի­կա վի­րու­սը, սա­կայն չի ա­պա­ցուց­վել, որ դրանք ևս կա­րող են վի­րու­սն ար­դյու­նա­վետ փո­խան­ցել նոր տի­րո­ջը:

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 33

Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­ ի­կա տեն­դի հա­րու­ցի­չը ար­բո­վի­րուս է, պատ­կա­նում է ֆլա­վի­վի­րի­դե Զ (Flaviviridae) ըն­տա­նի­քին, ֆլա­վի­վի­րուս (Flavivirus) ցե­ղին: Ը­ստ վտան­գա­վո­ րու­թյան դա­սա­կարգ­ման՝ պատ­կա­նում է վտան­գա­վո­րու­թյան II (մի­ջազ­գային դա­սա­կարգ­մամբ III) խմ­բին: Հա­րու­ցի­չը (ն­կար 13) շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րում ու­նի մի­ջին կա­յու­նու­թյուն, զգա­յուն է ֆոր­մա­լի­նի և քլո­րո­ֆոր­մի նկատ­մամբ:

Ախ­տած­նու­թյուն ­Հի­վան­դու­թյան մուտ­քի դուռ են հա­մար­վում մաշ­կի ամ­բող­ջա­կա­նու­թյան խախ­տում­նե­րը՝ առաջացած մո­ծա­կի կծե­լու հետ­ևան­քով: Վի­րու­սը թա­փան­ ցում է ա­րյան մեջ, ան­ցնե­լով հե­մա­տոէն­ցե­ֆա­լիկ պատ­նե­շը՝ ախ­տա­հա­րում է կենտ­րո­նա­կան նյար­դային հա­մա­կար­գը: Կար­ևոր ախ­տա­բա­նա­կան ա­ռանձ­ նա­հատ­կու­թյուն է վի­րու­սե­մի­ան, ո­րին բնո­րոշ է տեն­դը: Հի­վան­դու­թյա­նը բնո­րոշ են Գի­եյն-Բա­րե­ի հա­մախ­տա­նի­շի և բնա­ծին ա­րատ­նե­րի (միկ­րո­ցե­ ֆա­լի­ա) զար­գա­ցու­մը։ Այլ նյար­դա­բա­նա­կան ախ­տան­շան­նե­րից հի­վանդ­նե­րն ու­նե­նում են մե­նին­գիտ­ներ, մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լիտ­ներ, մի­ե­լիտ­ներ։ Զի­կա վի­ րու­սն ա­ռա­ջաց­նում է աու­տոի­մուն պրո­ցես­ներ, ո­րոնք ներ­գոր­ծում են նյար­ դային հյուս­ված­քի վրա՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով պտ­ղի զար­գաց­ման խան­գա­րում­ներ։ Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Գաղտ­նի շր­ջա­նը տևում է մի քա­նի օ­րից մինչև մեկ շա­բաթ: Զի­կա տեն­դի ախ­տան­շան­նե­րը նման են այլ տեն­դե­րին (դեն­գե, չի­կուն­գու­նյա տենդ), սա­ կայն ա­վե­լի մեղմ ե­ն՝ տենդ, ցան (ն­կար 14), հո­դա­ցավ, շաղ­կա­պե­նու բոր­բո­ քում, մկա­նա­ցավ, գլ­խա­ցավ, հոգ­նա­ծու­թյուն: Վի­րուսն ա­րյան մեջ պահ­պան­ վում է մի քա­նի օր, սա­կայն ո­րոշ հի­վանդ­նե­րի ա­րյան և սերմ­նա­հե­ղու­կի մեջ՝ ա­վե­լի եր­կար: Հի­վան­դու­թյու­նը տևում է 2-7 օր: Ծանր ձևե­րը հազ­վա­դեպ են և հիմ­նա­կա­նում կրում են նյար­դա­բա­նա­կան բնույթ: Հազ­վա­դեպ գրանց­վում են նաև մահ­վան դեպ­քեր: ­Զի­կա տեն­դի նյար­դա­բա­նա­կան բար­դու­թյուն է հա­մար­վում Գի­եյն-Բարե­ի հա­մախ­տա­նի­շը: Ա­պա­ցուց­վել է, որ այդ հա­մախ­տա­նի­շով դեպ­քերն ա­ճել են այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ գրանց­վել են մեծ թվով զի­կա տեն­դի դեպ­քեր (օ­րի­նակ՝ Ֆրան­սի­ա­կան Պո­լի­նե­զի­ա­յում և Բրա­զի­լի­ա­յում): Գի­եյն-Բարե­ի հա­մախ­տա­նի­շի հիմ­նա­կան պատ­ճառն է օր­գա­նիզ­մի ի­մուն հա­մա­կար­գի ի­նք­նախ­տա­հա­րու­մը, ո­րի ժա­մա­նակ ախ­տա­հար­վում են նյար­դային հա­մա­ կար­գի բջիջ­նե­րը: Պատ­ճա­ռը կա­րող են լի­նել տար­բեր միկ­րոօր­գա­նիզմ­ներ: Հիմ­նա­կան ախ­տան­շան­ներն ե­ն վե­րին և ստո­րին վեր­ջույթ­նե­րի մկա­նային թու­լու­թյու­նը և ծակծ­կոց­նե­րը: Ծանր վի­ճակ­նե­րը կապ­ված են շն­չա­ռա­կան մկան­նե­րի ախ­տա­հար­ման հետ: Հի­վանդ­նե­րը կա­րիք ու­նեն ին­տեն­սիվ թերա­ պի­այի:

34 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

Ախ­տո­րո­շում Զի­կա տեն­դն ախ­տո­րո­շվում է դեպ­քի ստան­դարտ բնո­րոշ­ման հի­ման վրա՝ հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան, կլի­նի­կա­կան և լա­բո­րա­տոր ցու­ցա­նիշ­նե­րով: Լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար հի­վան­դից վերց­նում են ա­րյան նմուշ­ ներ: Լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րո­շումն ի­րա­կա­նաց­վում է շճա­բա­նա­կան թես­տի կի­րառ­մամբ (կոշտ­փու­լային ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային հե­տա­զո­տու­թյուն) և ՊՇՌ մե­թո­դով: Լա­բո­րա­տոր նույ­նա­կա­նա­ցու­մը հնա­րա­վոր է հի­վան­դու­թյան սուր դեպ­քե­րում՝ ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյան մի­ջո­ցով: Քա­նի որ վի­րու­սե­միայի տևո­ ղու­թյու­նը կա­րող է կարճ լի­նել, հե­տա­զո­տու­թյունն ի­րա­կա­նաց­նում են կլի­ նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րի 3-5-րդ օ­րը: Հե­տա­գա­յում՝ հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ ջաց­ման 5-րդ օր­վա­նից, ի­րա­կա­նաց­վում են ա­րյան շճա­բա­նա­կան հետա­զո­ տու­թյուն­ներ:

­Բու­ժում ­Բու­ժումն ախ­տան­շա­նային է, է­թի­ոտ­րոպ դե­ղո­րայ­քային բու­ժում դեռ չի հայտ­նա­բեր­վել: Ցուց­ված է հան­գիստ, մեծ քա­նա­կու­թյամբ հե­ղուկ­ներ՝ ջրա­ զրկ­ման կան­խար­գել­ման հա­մար, ա­ցե­տա­մի­նո­ֆե­նի օգ­տա­գոր­ծում՝ տեն­դի և ցա­վե­րի բուժ­ման հա­մար։ Ար­գել­վում է աս­պի­րի­նի կամ այլ ոչ ստե­րոիդ հա­կա­բոր­բո­քային դե­ղո­րայ­քի՝ ի­բուպ­րո­ֆենի, նապ­րոք­սենի օգ­տա­գոր­ծու­մը: ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան տե­սա­կե­տից՝ հի­վան­դու­թյան փո­խան­ցու­ մը կան­խե­լու հա­մար շատ կար­ևոր է զի­կա տեն­դով հի­վանդ­նե­րի՝ հի­վան­ դու­թյան ա­ռա­ջին օ­րե­րին մո­ծակ­նե­րի խայ­թե­լուց զերծ մնա­լը: Հի­վան­դու­ թյան դեմ պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներն ի­րա­կա­նաց­վում են՝ ի­նչ­պես մո­ծակ­նե­րով փո­խանց­վող մյուս հի­վան­դու­թյուն­նե­րի դեպ­քում (տես՝ վեր­ևում)։ Զի­կա վի­րու­սի դեմ կան­խար­գե­լիչ պատ­վաս­տա­նյութ դեռևս չի ստեղծ­վել: Խոր­ հուրդ է տր­ վում հղի կա­ նանց, ի­ նչ­ պես նաև նրանց, ով­ քեր պատ­ րաստ­վում են հղի­ա­նալ, խու­սա­փել զի­կա վի­րու­սի տա­րած­ման ե­րկր­ներ այ­ ցե­լե­լուց: Ե­թե հղի կա­նայք նշում են 2 շա­բաթ­վա ըն­թաց­քում ո­ւղ­ևո­րու­թյուն զի­կա տեն­դի տա­րած­ման ե­րկր­ներ, նշում են նաև զի­կա տեն­դի 2 և ա­վե­լի ախ­տան­շան, ան­հրա­ժեշտ է գեր­ձայ­նային հե­տա­զո­տու­թյամբ ի­րա­կա­նաց­նել մշ­տա­դի­տար­կում՝ պտ­ղի նե­րար­գան­դային ա­ճի գնա­հատ­ման, միկ­րո­ցե­ֆա­ լիայի վաղ հայտ­նա­բեր­ման, ի­նչ­պես նաև ու­ղե­ղի հյուս­ված­քում կալ­ցի­ֆի­ կատ­նե­ր հայտ­նա­բե­րե­լու նպա­տա­կով:

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 35

ՊԱ­ՊԱ­ՏԱ­ՉԻ ՏԵՆԴ

­Պա­պա­տա­չի տեն­դը (ՀՄԴ-Ա 93.1) (մ­լա­կային տենդ, ե­ռօ­րյա տենդ) գրի­ պան­ման վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն է, ո­րը փո­խանց­վում է մլակ­նե­րով: Այն հա­րուց­վում է ֆլե­բո­վի­րու­սի 3 շճա­տի­պով՝ սի­ցի­լի­ա­կան, նե­ա­պո­լի­տա­նա­ կան, տոս­կա­նա վի­րուս­նե­րով:

Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Հի­վան­դու­թյու­նը լայն տա­րա­ծում ու­նի ար­ևե­լ յան կի­սագն­դի ար­ևա­դար­ ձային և մեր­ձար­ևա­դար­ձային ե­րկր­նե­րում, մաս­նա­վո­րա­պես Հա­րա­վային Եվ­րո­պա­յում, Հյու­սի­սային Աֆ­րի­կա­յում, Բալ­կան­նե­րում, ար­ևե­լ յան մի­ջերկ­ րա­ծո­վյան ե­րկր­նե­րում, Ի­րա­քում, Ի­րա­նում, Պա­կիս­տա­նում, Աֆ­ղանս­տա­ նում և Հնդ­կաս­տա­նում (ն­կար 15): Հի­վան­դու­թյու­նը փո­խանց­վում է ֆլե­բո­տո­մուս (Phlebotomus) ցե­ղի մլակ­նե­ րով, մաս­նա­վո­րա­պես՝ Phlebotomus papatasi, Phlebotomus perniciosus և Phlebotomus perfiliewi: 1691 թվա­կա­նին Հռո­մում մլա­կի ա­րու ա­ռանձ­նյակն ա­ռա­­ջին ան­գամ նկա­րագր­ել է Ֆի­լի­պո Բո­նա­նին: Տե­սա­կը՝ ֆ­լե­բո­տո­մուս պապա­տա­չի (Phlebotomus papatasi), 1786 թ­վա­կա­նին նույ­նա­կա­նաց­րել է Սկո­պո­լի­ն։ Մ­լակ­նե­րը լրիվ կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թյամբ զար­գա­ցող, մանր (1,3-3,5 մմ) ա­րյու­նա­ծուծ, ե­րկթ­ևա­նի մի­ջատ­ներ են: Մար­մի­նը պատ­ված է խի­տի­նային ծած­կույ­թով, ո­րը հիմ­նա­կա­նում դե­ղին է, ո­րոշ տե­սակ­նե­րի­նը՝ շա­գա­նա­կա­գույն կամ մոխ­րա­գույն: Մլա­կի մար­մի­նը կազմ­ված է 3 մա­սից՝ գլուխ, կուրծք, փո­րիկ, ո­րոնք և հա­վե­լյալ օր­գան­նե­րը պատ­ված են դեղ­նա­վուն կամ մուգ մոխ­րա­գույն խիտ ցց­ված մազմ­զուկ­նե­րով: Գլ­խի վրա լավ եր­ևում են մեծ սև աչ­քե­րը: Մինչև խայ­թե­լը է­գը սո­վո­րա­բար մի քա­նի ան­գամ ցատ­կում է տի­րոջ վրա։ Մ­լակ­նե­րի զար­գաց­ման տևո­ղու­թյու­նը կախ­ված է ար­տա­քին մի­ջա­վայ­ րի ջեր­մաս­տի­ճա­նից. ցածր ջեր­մաս­տի­ճա­նը եր­կա­րաց­նում է զար­գաց­ման տևո­ղու­թյու­նը: Լա­բո­րա­տոր պայ­ման­նե­րում մլակ­նե­րի թր­թու­րը ձվից դուրս է գա­լիս 7-10 օր­վա ըն­թաց­քում, թր­թուր­նե­րը զար­գա­նում են (մինչև հարսնյա­ կա­վոր­վե­լը) 3 շա­բաթ­վա ըն­թաց­քում: Թևա­վոր մլակ­նե­րը հարս­նյակ­նե­րից դուրս են գա­լիս 10 օր հե­տո: Հա­սու­նու­թյան 2-3 օ­րն է­գերն ա­րյու­նած­ծում են 1-2 րո­պե­ի ըն­թաց­քում, ե­թե գոր­ծո­ղու­թյունն ը­նդ­հատ­վում է, մլա­կը կա­րող է վերսկսել այն մի այլ ան­ձի վրա։ Մլա­կի այս հատ­կու­թյունն ու­նի հա­մա­ճա­րա­ կա­բա­նա­կան մեծ նշա­նա­կու­թյուն, քա­նի որ մե­ծաց­նում է վա­րա­կի փո­խանց­ ման հնա­րա­վո­րու­թյու­նը։ Մլակ­նե­րը մթն­շա­ղային մի­ջատ­ներ են: Ակ­տիվ թռիչ­քը և զո­հի վրա հար­ձա­կու­մը նկատ­վում է ար­ևա­ծա­գից ա­ռաջ և ար­ևա­ մու­տից հե­տո՝ ա­ռա­ջին ժա­մե­րի ըն­թաց­քում: Տե­ղա­փոխ­վում են՝ ցատ­կո­տե­լով 4 մ/վ ա­րա­գու­թյամբ։

36 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ­ ա­յաս­տա­նում հան­դի­պող մլակ­նե­րը պատ­կա­նում են ֆլե­բո­տո­մուս (PhleՀ botomus) և սեր­ժեն­տո­մի­ա (Sergentomya) ցե­ղե­րին: Ֆ­լե­բո­տո­մուս (Phlebotomus) մ­լակ­նե­րը (ն­ կար 16) փո­ խան­ ցում են նաև լեյշ­մա­նի­ոզ մա­կա­բու­ծային հի­վան­դու­թյու­նը, բար­տո­նե­լոզ ման­րէ­ային և մի շարք վի­րու­սային վա­րակ­ներ։ Պա­պա­տա­չի տեն­դով մլա­կը վա­րակ­վում է վա­րակ­ված մար­դուն խայ­թե­ լիս՝ տեն­դի սկ­սվե­լուց 48 ժամ ա­ռաջ և տեն­դի ա­վար­տից 24 ժամ հե­տո, և մնում է վա­րակ­ված իր ո­ղջ կյան­քի ըն­թաց­քում: Բա­ցի մար­դուց մլակ հո­րի­զո­ նա­կան փո­խան­ցու­մից, վի­րու­սը կա­րող է փո­խանց­վել վա­րակ­ված էգ մլա­կից իր սե­րունդ­նե­րին՝ տրան­սօ­վա­րի­ալ ճա­նա­պար­հով: Մ­լա­կային տեն­դի վի­րու­սային բնույ­թը բա­ցա­հայտ­վել է 1909 թվա­կա­ նին, ե­րբ Ռ. Դո­ւե­րը (R.Duerr), տեն­դով հի­վանդ­նե­րի ա­րյան զտ­ված­քով կա­ մավորնե­րին վա­րա­կե­լով, վե­րար­տադ­րեց վա­րա­կի փո­խան­ցու­մը։ Սի­ցի­ լիա­կան և նե­ա­պո­լի­տա­նա­կան տեն­դեր ա­ռա­ջաց­նող վի­րուս­ներն ան­ջատ­ել է Ա. Սա­բի­նը՝ Ի­տա­լի­ա­յի Պա­լեր­մո (Սի­ցի­լի­ա) և Նե­ա­պոլ քա­ղաք­նե­րի 1943 թվակա­նի բռնկ­ման ըն­թաց­քում ա­մե­րի­կյան զին­վոր­նե­րի հե­տա­զո­տու­թյուն­ նե­րի ար­դյուն­քում: Տոս­կա­նա վի­րու­սը 1971 թվա­կա­նին Մոն­տե Ար­գեն­տա­ րի­ո­յում (Կենտ­րո­նա­կան Ի­տա­լի­ա) ան­ջատ­ել է Պ. ­Վե­րա­նի­ն՝ Phlebotomus perniciosus մլակ­նե­րից։ Սի­ցի­լի­ա­կան և նե­ա­պո­լի­տա­նա­կան տեն­դե­րը տա­ րած­ված են մլա­կի ա­րե­ալ­նե­րում՝ Եվ­րո­պա­յում, Ա­սի­ա­յում, Աֆ­րի­կա­յում։ Տոս­ կա­նա վիրու­սի տա­րա­ծա­գո­տի­նե­րը նե­րա­ռում են Ի­տա­լի­ան, Իս­պա­նի­ան, Պոր­տու­գա­լիան, Ֆրան­սի­այի հա­րա­վային մա­սը, Սլո­վե­նի­ան, Հու­նաս­տա­նը (ներառ­յալ կղ­զի­նե­րը), Կիպ­րո­սը, Թուր­քի­ան։ Ֆրան­սի­այի հա­րա­վային մա­ սում գրանց­վում է տոս­կա­նա վի­րու­սի եր­կու գե­նո­տի­պի մի­ա­ժա­մա­նա­կյա շրջա­նա­ռու­թյուն։ XX դա­րի ա­ռա­ջին կե­սին պար­բե­րա­բար գրանց­վել են մլա­կային տեն­դերի բռն­կում­ներ Մոլ­դո­վա­յում, Մի­ջին Ա­սի­այի, Հա­րա­վային Կով­կա­սի, հան­րա­ պե­տու­թյուն­նե­րում և Ռու­սաս­տա­նում (Ղ­րիմ)։ Սի­ցի­լի­ա­կան և նե­ա­պո­լի­տա­ նա­կան տեն­դեր փո­խան­ցող Phlebotomus papatasii և Phlebotomus perniciosus մ­լակ­նե­րը, ի­նչ­պես նաև տոս­կա­նայի տեն­դի փո­խան­ցող Phlebotomus petfiliewi մլակ­նե­րը ոչ մի­այն փո­խան­ցող են, այլ նաև այդ վի­րուս­նե­րի բնա­կան պա­ հոց, քա­նի որ հա­րու­ցի­չը կա­րող է փո­խանց­վել տրան­սօ­վա­րի­ալ ճա­նա­պար­ հով։ Մլակ­նե­րը փո­խան­ցում են հա­րու­ցի­չն ա­րյու­նածծ­ման ըն­թաց­քում՝ վա­ րակ­վե­լուց մեկ շա­բաթ ան­ց։ Բնա­կան օ­ջախ­նե­րում հի­վան­դու­թյան տա­րա­ ծ­ման դեպքեր նկա­րագր­վել են նաև ող­նա­շա­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րից ա­վա­ զամկ­նե­րի շրջա­նում։ Տոս­կա­նայի վի­րուսն ան­ջատ­վել է նաև Pipistrellus kuhli չղ­ջիկ­նե­րից: Պա­պա­տա­չի տեն­դը հազ­վա­դեպ է ախ­տո­րոշ­վում տե­ղա­ճա­րա­կային տա­ րածք­նե­րի բնակ­չու­թյան շր­ջա­նում, քա­նի որ ման­կա­կան տա­րի­քում ըն­թա­նում

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 37

է սո­վո­րա­կան գրի­պան­ման ախ­տան­շան­նե­րով, սա­կայն ա­վե­լի ար­տա­հայտ­ ված է լի­նում ոչ տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րից ժա­մա­նած նո­րեկ­նե­րի շրջա­նում: ­Հա­յաս­տա­նում պա­պա­տա­չի տեն­դը գլ­խա­վո­րա­պես ար­ձա­նագր­վել է հան­րա­պե­տու­թյան ցած­րա­դիր՝ Ա­րա­րա­տյան դաշ­տա­վայ­րի և Մեղ­րու տարա­­ ծաշր­ջա­նի բնա­կա­վայ­րե­րում, մլակ­նե­րի ակ­տի­վու­թյա­նը հա­մա­պա­տաս­խա­ նող մայիս-հոկ­տեմ­բեր ա­միս­նե­րին:

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյու­նը ­Հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­ներն են բու­նյա­վի­րի­դե (Bunyaviridae) ըն­տա­նի­քի ֆլե­բո­վի­րուս (Phlebovirus) ցե­ղի 3 շճա­տի­պե­րը՝ սի­ցի­լի­ա­կան, նե­ա­պո­լի­տա­ նա­կան, տոս­կա­նա վի­րուս­նե­րը: Ախ­տած­նու­թյուն ­Հա­րու­ցի­չը թա­փան­ցում է մաշ­կի կամ լոր­ձա­թա­ղան­թի մի­ջո­ցով: Հի­վան­ դին խայ­թե­լիս այս մի­ջատն ա­րյուն է ծծում և միև­նույն ժա­մա­նակ վա­րակ­վում տեն­դի հա­րու­ցիչ­նե­րով, ո­րոնք մլա­կի օր­գա­նիզ­մում 5-6 օր­վա ըն­թաց­քում զար­գա­նում և բազ­մա­նում են: Այդ­պի­սի վա­րակ­ված մլա­կը որ­ևէ նոր մարդու խայ­թե­լիս վեր­ջի­նիս օր­գա­նիզմն է նե­րար­կում պա­պա­տա­չի տեն­դի վի­րուս­ նե­րը, ո­րոնք ա­րյան հոս­քով տար­վում են զա­նա­զան օր­գան­ներ: Մար­դու օր­ գա­նիզ­մում վի­րուսն ա­րագ է զար­գա­նում: Հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին եր­կու օ­րը վի­րու­սը հայտ­նա­բեր­վում է հի­վան­դի ա­րյան մեջ: Հիմ­նա­կան փո­փո­խու­թյուն­ նե­րը տե­ղի են ու­նե­նում մանր ա­րյու­նա­տար ա­նոթ­նե­րում, նյար­դային հա­մա­ կար­գում: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Գաղտ­նի շր­ջա­նը 5-7 օր է։ Հան­կար­ծա­կի բարձ­րա­նում է հի­վան­դի ջեր­ մու­թյու­նը (39-410C): Հի­վան­դու­թյու­նը զար­գա­նում է ա­րագ՝ սուր սար­սու­ռով, տեն­դով, գլ­խա­ցա­վով, հատ­կա­պես քիմ­քի, ճա­կա­տային, աչ­քե­րի շր­ջա­նում։ Բնո­րոշ է Պի­կի ախ­տան­շա­նը՝ աչ­քի սպի­տա­կու­ցա­թա­ղանթի (սկ­լե­րա) ա­նոթ­ նե­րի ախ­տա­հա­րու­մով՝ ե­ռան­կյու­նու տես­քով, ո­րի գա­գաթն ո­ւղղ­ված է դե­պի բիբը։ Տոս­կա­նայի վի­րու­սային վա­րա­կը կա­րող է ըն­թա­նալ ա­ռանց կլի­նի­կա­ կան ախ­տան­շան­նե­րի, տեն­դային ձևը՝ գլ­խա­ցա­վով, տեն­դով, մ­կա­նա­ցա­վով, ի­սկ 8% դեպ­քում՝ մե­նին­գի­ալ հա­մախ­տա­նի­շով՝ սրտ­խառ­նո­ցով, փս­խու­մով, պա­րեզ­նե­րով (1,7%), ­նիս­տագ­մով (5,2%), պա­րա­նո­ցի մկան­նե­րի կարծ­րու­ թյամբ։ Սուր փու­լի տևո­ղու­թյու­նը մոտ 7 օր է, ել­քը՝ լա­վա­ցու­մով։ Ա­ռան­ձին դեպ­քե­րում զար­գա­նում է մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լիտ՝ կո­մայով, լիմ­ֆա­դե­նո­պա­ թի­այով, ցա­նով, լյար­դի և փայ­ծա­ղի մե­ծաց­մամբ և տրոմբ­հե­մո­ռա­գիկ

38 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում հա­մախ­տա­նիշնե­րով։ Նյար­դային ախ­տա­նիշ­նե­րի տևո­ղու­թյու­նը մինչև 3 շա­ բաթ է։­ Այս եր­ևույթ­նե­րը տևում են 3-5 օր և վե­րա­նում՝ ջեր­մու­թյան իջ­նե­լուն զու­ գըն­թաց: Հի­վան­դու­թյու­նը մա­հա­բեր չէ, սա­կայն ա­դի­նա­մի­այի եր­ևույթ­նե­րը բա­վա­կա­նին եր­կար (մոտ մեկ ա­միս) գցում են հի­վան­դի աշ­խա­տու­նա­կու­ թյու­նը։ Պա­պա­տա­չի տեն­դի նկատ­մամբ ըն­կալ են բո­լո­րը, հատ­կա­պես ե­րե­ խա­ներն ու տե­ղա­ճա­րա­կային վայ­րեր ժա­մա­նած ան­ձինք: Հի­վան­դա­նա­լուց հե­տո ձեռք բե­րած ա­նըն­կա­լու­թյու­նը կա­յուն չէ, ո­ւս­տի ա­պա­քին­վե­լուց հե­տո ո­մանք կա­րող են կր­կին հի­վան­դա­նալ:­

Ախ­տո­րո­շում­ Ախ­տո­րոշ­ման ժա­մա­նակ պետք է հաշ­վի առ­նել տե­ղան­քի աշ­խար­հա­ գրա­կան դիր­քը, հի­վան­դու­թյան տա­րած­վա­ծու­թյու­նը, տեն­դի տևո­ղու­թյու­նը և բնո­րոշ կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րը: Լա­բո­րա­տոր մե­թոդ­նե­րից ա­ռա­վել տե­ղե­կատ­վա­կան է ա­րյան ու­սում­նա­սի­րու­թյու­նը (ա­ճող լեյ­կո­պե­նի­ա): Մաս­ նա­հա­տուկ լա­բո­րա­տոր մե­թոդ­նե­րը գործ­նա­կա­նում հազ­վա­դեպ են կի­րառ­ վում: Չե­զո­քաց­ման, հե­մագ­լ յու­տի­նա­ցի­այի ռե­ակ­ցի­ա­նե­րով կա­րե­լի է հայտ­ նա­բե­րել մաս­նա­հա­տուկ հա­կա­մար­մին­նե­րի տիտ­րե­րի աճ: Հե­տա­զո­տում են հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին 2-3 օ­րը և 2-3 շա­բաթ ան­ց վերց­րած շի­ճուկ­նե­րը: ­Բու­ժում Չ­կա է­թի­ոտ­րոպ բու­ժում, հա­կա­բի­ո­տիկ­նե­րը և քի­մի­ա­թե­րա­պի­ան ա­նար­ դյու­նա­վետ են: Տեն­դի ժա­մա­նակ խոր­հուրդ է տր­վում ան­կող­նային ռե­ժիմ, բա­վա­րար քա­նա­կու­թյամբ հե­ղուկ, վի­տա­մին­ներ: Օգ­տա­գործ­վում է ախ­ տան­շա­նային բու­ժում: ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի կազ­մա­կեր­պում ­Կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում­ներն ո­ւղղ­ված են մլակ­նե­րի թևա­վոր ձևե­րի վե­րաց­մա­նը։ Բնա­կա­վայ­րե­րում շեն­քե­րը մշա­կվում են եր­կա­րատև մնա­ցոր­ դային ազ­դե­ցու­թյան մի­ջա­տաս­պան նյու­թե­րով։ Ե­թե այդ վայ­րում տա­րած­ ված են էկ­զո­ֆիլ տե­սա­կի մլակ­ներ, ա­պա մշակ­վում են շեն­քե­րի ար­տա­քին պա­տե­րը, աղ­բա­կույ­տե­րը, օր­գա­նա­կան մնա­ցորդ­նե­րը, ի­սկ էն­դո­ֆիլ տե­ սակ­նե­րի դեպ­քում՝ շի­նու­թյուն­նե­րի ներ­սի մա­կե­րես­նե­րը։ Ի­րա­կա­նաց­վում են բնա­կա­վայ­րի բա­րե­կարգ­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ, օր­գա­նա­կան աղ­բի մաքր­ման, կր­ծո­ղնե­րի վե­րաց­ման աշ­խա­տանք­ներ։ Ան­հա­տա­կան պաշտ­պա­նիչ մի­ջո­ ցա­ռում­նե­րից են մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թե­րով քսուք­նե­րի օգ­տա­գոր­ծու­մը, պա­ տու­հան­նե­րն ու դռ­նե­րը ման­րա­վան­դակ ցան­ցով պա­տե­լը։

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 39

ՌԻՖՏ ՀՈՎ­ՏԻ ՏԵՆԴ

­Ռիֆտ հով­տի տեն­դը (ՀՄԴ - Ա92.4, OIE 8.14) (Ռիֆտ-Վալ­լի տենդ, լատ. Febris Rift-Vallее) սուր տա­րա­փո­խիկ, զոո­նոզ, ար­բո­վի­րու­սային հի­վան­դու­ թյուն է, ո­րն ախ­տա­հա­րում է հիմ­նա­կա­նում կեն­դա­նի­նե­րին, սա­կայն կա­րող է վա­րա­կիչ լի­նել նաև մարդ­կանց հա­մար:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Վի­րուսն ա­ռա­ջին ան­գամ հայտ­նա­բեր­վել է 1931 թվա­կա­նին Քե­նի­ա­ յում՝ Ռիֆտ հով­տում, ոչ­խար­նե­րի շր­ջա­նում հա­մա­ճա­րա­կի ու­սում­նա­սի­րու­ թյան ժա­մա­նակ: Այդ ժա­մա­նա­կից ի վեր այս վի­րու­սով պայ­մա­նա­վոր­ված հա­մա­ճա­րակ­ներն ար­ձա­նագր­վել են Հյու­սի­սային Աֆ­րի­կա­յում և Սա­հա­րա ա­նա­պա­տից հա­րավ: 1997-1998 թվա­կան­նե­րին Քե­նի­ա­յում, Սո­մա­լի­ում և Տան­զա­նի­ա­յում տե­ղի է ու­նե­ցել խո­շոր բռն­կում, ի­սկ 2000թ. սեպ­տեմ­բե­րին հիվանդու­թյան դեպ­քեր են ար­ձա­նագր­վել Սաու­դյան Ա­րա­բի­ա­յում և Ե­մե­նում (ն­կար 17): Սրանք հի­վան­դու­թյան՝ Աֆ­րի­կյան մայր­ցա­մա­քից դուրս ար­ձա­ նագր­ված ա­ռա­ջին հաս­տատ­ված դեպ­քերն է­ին: ­Հի­վան­դու­թյու­նը սո­վո­րա­բար ար­ձա­նագր­վում է Ար­ևե­լ յան և Հա­րա­վային Աֆ­րի­կայի տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ զբաղ­վում են ա­նաս­նա­պա­հու­թյամբ, սա­ կայն վի­րու­սը շր­ջա­նա­ռում է Սա­հա­րայից հա­րավ ըն­կած Աֆ­րի­կայի կենտ­րո­ նա­կան մա­սում, նե­րա­ռյալ Ա­րևմ­տյան Աֆ­րի­կան և Մա­դա­գաս­կա­րը: ՌՀՏ-ի բռն­կում­նե­րը դառ­նում են զգա­լի տն­տե­սա­կան կո­րուստ­նե­րի և ա­ռևտ­րի կր­ճատ­ման պատ­ճա­ռ: Հի­վան­դու­թյան վի­րուսն ա­մե­նից հա­ճախ ազ­դում է կեն­դա­նի­նե­րի վրա՝ պատ­ճա­ռե­լով վնաս­ներ և ա­ռա­ջաց­նե­լով վի­ ժում­ներ։ Հա­ճախ են գրանց­վում է­պի­զոո­տի­ա­ներ։ 1950-1951 թվա­կան­նե­րին Քե­նի­ա­յում տե­ղի ու­նե­ցած ՌՀՏ-ի ա­մե­նան­շա­նա­վոր է­պի­զոո­տի­ան հան­գեց­ րել է մո­տա­վո­րա­պես 100 հա­զար ոչ­խա­րի կո­րուս­տի: ՌՀՏ-ի է­պի­զոո­տիկ բռն­կում ­նե­րը, հի­վանդ կեն­դա­նի­նե­րի խնամ­քի հետ կապ­ված, մե­ծաց­նում են և մարդ­կանց միջև շփ­ման հա­վա­նա­կա­նու­թյու­նը, ին­չը կա­րող է հան­գեց­նել մարդ­կանց շր­ջա­նում հա­մա­ճա­րակ­նե­րի: Օ­րի­նակ՝ 1977 թվա­կա­նին Ե­գիպ­տո­սում հայտ­նա­բեր­ված վի­րու­սը (հ­նա­րա­վոր է՝ Սու­ դա­նից վա­րակ­ված տնային կեն­դա­նի­նե­րով ներկր­ված) մեծ վնաս­ներ պատ­ ճա­ռեց ա­նաս­նա­պա­հու­թյա­նը և հան­գեց­րեց ա­վե­լի քան 600 մար­դու մահ­վան: 1987 թվա­կա­նին Ա­րևմ­տյան Աֆ­րի­կա­յում տե­ղի ու­նե­ցավ ՌՀՏ-ի բռնկում՝ կապ­ված Սե­նե­գալ գե­տի շր­ջա­կայ­քում շի­նա­րա­րա­կան աշ­խա­տանք­նե­րի հետ: Շի­նա­րա­րու­թյու­նը հան­գեց­րել էր Սե­նե­գալ գե­տի ցած­րա­դիր հո­սանք­ նե­րում ջր­հե­ղե­ղի՝ փո­խե­լով բնա­պահ­պա­նա­կան ի­րա­վի­ճակը, ո­րի հետ­ևան­ քով կեն­դա­նի­նե­րի և մարդ­կանց շր­ջա­նում տե­ղի ու­նե­ցավ ՌՀՏ-ի խո­շոր բռն­կում:

40 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ­Մարդ­կանց վա­րակ­ման դեպ­քե­րի մեծ մա­սը տե­ղի է ու­նե­նում վա­րակ­ ված կեն­դա­նի­նե­րի ա­րյան կամ օր­գան­նե­րի հետ ո­ւղ­ղա­կի կամ ա­նուղ­ղա­կի շփ­ման հետ­ևան­քով: Վի­րու­սը կա­րող է փո­խանց­վել մար­դուն վա­րակ­ված կեն­դա­նի­նե­րի սպան­դի կամ մսի մշակ­ման, ա­նաս­նա­բու­ժա­կան մի­ջամ­ տու­թյուն­նե­րի ժա­մա­նակ և այլն: Այդ պատ­ճա­ռով հո­վիվ­նե­րը, ֆեր­մեր­նե­ րը, սպան­դա­նո­ցի աշ­խա­տա­կից­նե­րը, ա­նաս­նա­բույժ­նե­րը են­թարկ­վում են վա­րակ­ման բարձր ռիս­կի: Վի­րու­սը կա­րող է ներ­թա­փան­ցել մար­դու օր­գա­ նիզմ՝ վա­րակ­ված մսի, բր­դի, կաշ­վի մշակ­ման, ի­նչ­պես նաև վա­րակ­ված կեն­դա­նի­նե­րի սպան­դի ընթաց­քում ա­ռա­ջա­ցած աե­րո­զոլ­նե­րի ներշնչ­ման ժա­մա­նակ: Աե­րո­զո­լային ճա­նա­պար­հով կա­րող են վա­րակ­վել նաև լա­բո­ րա­տո­րի­ա­նե­րի աշ­խա­տա­կից­նե­րը: Կան տվյալ­ներ վա­րակ­ված կեն­դա­ նի­նե­րի հում կամ չպաս­տե­րի­զաց­ված կա­թի օգ­տա­գործ­ման հետ­ևան­քով վա­րակ­վե­լու մա­սին: Մարդ­կանց վա­րա­կու­մը կա­րող է տե­ղի ու­նե­նալ նաև վա­րակ­ված մո­ծակ­նե­րի (ա­վե­լի հա­ճախ Aedes տե­սա­կի) և այլ ա­րյու­նա­ծուծ փո­խան­ցող­նե­րի խայ­թե­լու մի­ջո­ցով: Չեն ար­ձա­նագր­վել վի­րու­սի՝ մար­դուց մար­դուն փո­խանց­վե­լու դեպ­քեր: Մո­ծակ­նե­րի մի քա­նի տե­սակ­ներ կա­րող են տա­րա­ծել ՌՀՏ վի­րու­սը, ո­րը տար­բեր­վում է՝ ը­ստ տա­րա­ծա­գո­տի­նե­րի: Բնա­պահ­պա­նա­կան գոր­ծոն­նե­րը, մաս­նա­վո­րա­պես ան­ձր­ևը, կար­ևոր ռիս­կի գոր­ծոն են կեն­դա­նի­նե­րի և մարդ­ կանց շր­ջա­նում բռն­կում­նե­րի տա­րած­ման հա­մար: ՌՀՏ-ի բռն­կում­նե­րը տա­ րի­ներ շա­րու­նակ նկատ­վել են ան­սո­վոր հոր­դա­ռատ ան­ձրև­նե­րի և տե­ղա­ կան ջր­հե­ղեղ­նե­րի շր­ջա­նում: Էգ մո­ծակ­նե­րը վի­րու­սն ի­րենց սե­րունդ­նե­րին կա­րող են փո­խանց­ել տրան­սօ­վա­րի­ալ (ո­ւղ­ղա­հա­յաց փո­խան­ցում) ու­ղի­ով: Ձվիկի մեջ (չոր պայ­ման­նե­րում) վի­րու­սը մնում է կեն­սու­նակ (վա­րա­կիչ) մի քա­նի տա­րի: Հոր­դա­ռատ ան­ձրև­նե­րի պատ­ճա­ռով մո­ծակ­նե­րի ձվիկ­նե­րի ա­ռա­վել մեծ քա­նակ է մնում կեն­սու­նակ: Քա­նի որ մո­ծակ­նե­րի պո­պու­լ յա­ ցիա­ներն ա­վե­լա­նում են, ա­ճում է վի­րու­սի՝ կեն­դա­նի­նե­րին և մարդ­կանց փո­ խանց­վե­լու հա­վա­նա­կա­նու­թյու­նը։

Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Ռիֆտ հով­տի տեն­դի հա­րու­ցիչ­նե­րը պատ­կա­նում են Bunyaviridae ըն­տա­ նի­քի Phlebovirus ցե­ղի Ռիֆտ հով­տի տեն­դի ֆլե­բո­վի­րուս (Rift Valley Fever Phlebovirus) տե­սա­կին: Տա­րած­ված է Հա­րա­վային և Ար­ևե­լ յան Աֆ­րի­կա­յում: Վի­րու­սը հայտ­նա­բեր­վել է կու­լեքս և աե­դես ցե­ղի (Culex pipiens, Eretmapodites chrysogaster, Aedes caballus, Aedes circumluteolus, Culex Theiler) մո­ծակ­նե­ րի օրգա­նիզ­մում:

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 41

Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­ ի­վան­դու­թյան գաղտ­նի շր­ջա­նը տևում է 2-ից 6 օր, վա­րակ­ված մարդ­ Հ կանց մեծ մա­սի հի­վան­դու­թյու­նը սկս­վում է հան­կար­ծա­կի, ա­ռանց որևէ ախ­ տան­շա­նի, կամ կա­րող է զար­գա­նալ հի­վան­դու­թյան մեղմ ձևը, ո­րը բնո­րոշ­ վում է ը­նդ­հա­նուր թու­լու­թյամբ, դո­ղով, տեն­դային հա­մախ­տա­նի­շով (մարմ­ նի ջեր­մաս­տի­ճա­նը սո­վո­րա­բար բարձ­րա­նում է մինչև 38.3-40°C), գրի­պան­ ման տեն­դի ան­սպա­սե­լի զար­գա­ցու­մով, ամ­բողջ մարմ­նի և վեր­ջույթ­նե­րի մկա­նա­ցա­վե­րով, հո­դա­ցա­վով և գլ­խա­ցա­վով: Հի­վանդ­նե­րի մի մա­սը կա­ րող է ու­նե­նալ պա­րա­նո­ցի մկան­նե­րի կար­կա­մու­թյուն, ա­խոր­ժա­կի ան­կում և փսխում, ցա­վեր հարս­տա­մոք­սային շր­ջա­նում, լու­սա­վա­խու­թյուն: Ջեր­մաս­ տի­ճա­նը կա­րող է բարձ­րա­նալ եր­կու ան­գամ՝ ա­ռա­ջին բարձ­րա­ցու­մը տևում է 2-3 օր, նրան հա­ջոր­դում է ռե­մի­սի­ան, և հետ­ևում է ջեր­մու­թյան կրկ­նա­կի բարձ­րա­ցու­մը: Սո­վո­րա­բար հի­վան­դու­թյան ախ­տան­շան­նե­րը տևում են շուրջ 47 օր: Ո­րոշ դեպ­քե­րում հի­վան­դու­թյու­նը կա­րող է զար­գա­նալ ծանր ձևով, ո­րն ու­ղեկց­վում է մեկ կամ մի քա­նի հա­մախ­տա­նիշ­նե­րով՝ տե­սո­ղու­թյան խան­գա­րում (0.5-2 %-ի շրջանում), մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լիտ (1%) կամ հե­մո­ռա­ գիկ տենդ (1%-ից քիչ): Ակ­նային ձևի ժա­մա­նակ կա­րող է ախ­տա­հար­վել աչ­քի ցան­ցա­թա­ղան­թը, սո­վո­րա­բար՝ ա­ռա­ջին ախ­տան­շան­նե­րը հայտն­վե­լուց 1-3 շա­բաթ ան­ց: Հի­վանդ­նե­րը բո­ղո­քում են թույլ տե­սո­ղու­թյու­նից: 10-12 շա­բաթ ան­ց հի­վան­դու­թյու­նը կա­րող է ան­ցնել ա­ռանց հետ­ևանք­նե­րի: Սա­կայն դե­ ղին բծի (macula) ախ­տա­հար­ման դեպ­քում հի­վանդ­նե­րի շուրջ 50%-ն ու­նե­ նում է տե­սո­ղու­թյան մշ­տա­կան կո­րուստ: Մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լի­տային ձևը սո­ վո­րա­բար ըն­թա­նում է հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին ախ­տան­շան­ներն ի հայտ գա­ լուց 1-4 շա­բաթ ան­ց: Կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­ներն են ու­ժեղ գլ­խա­ցա­վե­րը, հի­շո­ղու­թյան կո­րուս­տը, հա­լ յու­ցի­նա­ցի­ա­նե­րը, գի­տակ­ցու­թյան մթագ­նու­մը, գլխապ­տույ­տը, ջղաձ­գում­նե­րը, տա­րած­քում չկողմ­նո­րոշ­վե­լը, լե­թար­գիան և կո­ման: Ա­վե­լի ո­ւշ ի հայտ են գա­լիս նյար­դա­բա­նա­կան բար­դու­թյուն­ներ: Այս ձևի ժա­մա­նակ մա­հա­բե­րու­թյու­նը ցածր է, բայց հա­ճախ գրանց­վում են ծանր մնա­ցոր­դային նյար­դա­բա­նա­կան փո­փո­խու­թյուն­ներ: Հե­մո­ռա­գիկ ձևն ա­մե­նավ­տան­գա­վորն է, սխալ բուժ­ման դեպ­քում մա­հա­բե­րու­թյու­նը հաս­նում է 50%-ի: Ախ­տան­շան­ներն ի հայտ են գա­լիս հի­վան­դու­թյունն սկս­վե­լուց 2-4 օր ան­ց: Սկզ­բում ա­ռա­ջա­նում են լյար­դի ծանր ախ­տա­հար­ման նշան­նե­րը, հատ­կա­պես դեղ­նու­կը, այ­նու­հետև ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ՝ ա­րյու­նային փս­խում, ա­րյու­նային կղանք, կար­միր ցան կամ կար­միր այ­տուց­ներ, ա­րյու­նա­հո­սու­ թյուն քթից և լն­դե­րից, մե­նո­ռա­գի­ա, ա­րյու­նա­հո­սու­թյուն­ներ՝ նե­րե­րա­կային մի­ջամ­տու­թյան (ե­րա­կային պունկ­ցիա­նե­ր) տե­ղե­րից: Մահն ա­ռա­ջա­նում է, որ­պես կա­նոն, ախ­տան­շան­նե­րի ի հայտ գա­լուց 3-6 օր ան­ց: Այս ձևով հի­ վան­դացած­նե­րի ա­րյան մեջ վի­րու­սը կա­րե­լի է հայտ­նա­բե­րել 10 օր­վա ըն­ թաց­քում: Ծայ­րա­մա­սային ա­րյան մեջ հի­վան­դու­թյան սկզ­բում լեյ­կո­ցիտ­նե­րի

42 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում քա­նա­կը չի փո­փոխ­վում, ի­սկ հե­տո զար­գա­նում է լեյ­կո­պե­նի­ա՝ նեյտ­րո­ֆի­ լային գրա­նու­լո­ցիտ­նե­րի ը­նդ­հա­նուր թվի նվազ­մամբ և ցու­պի­կա­կո­րի­զա­վոր ձևե­րի թվի ա­վե­լա­ցու­մով:­

Ախ­տո­րո­շում ­Հի­վան­դու­թյան վաղ շր­ջա­նում ա­րյան և հյուս­վածք­նե­րի մեջ վի­րու­սը կա­ րող է ան­ջատ­վել բջ­ջային կուլ­տու­րայից, հա­կած­նի հայտ­նա­բե­րումն ի­րա­ կա­նաց­վում է Ի­ՖԱ հա­մա­կար­գով, կի­րառ­վում են նաև մո­լե­կու­լ յար-բջ­ջային հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ (ՊՇՌ)։ Հի­վան­դու­թյան վաղ շր­ջա­նում ի­րա­կա­նաց­վում են հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ IgM հա­կա­մար­մին­նե­րի, ի­սկ ա­վե­լի ո­ւշ՝ IgG հա­կա­ մար­մին­նե­րի նկատ­մամբ, ո­րոնք պահ­պան­վում են ա­րյան մեջ տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում։ Եր­կու տե­սա­կի հա­կա­մար­մին­ներն էլ խիստ մաս­նա­հա­տուկ են ՌՀՏ-ի հա­մար։ Բու­ժում ՌՀՏ-ի մի­ջին ծան­րու­թյամբ դեպ­քե­րը սո­վո­րա­բար ա­վարտ­վում են ի­նք­ նա­բուժ­մամբ: Ծանր դեպ­քե­րում պա­հանջ­վում է օ­ժան­դակ բու­ժում։ Բար­դու­ թյուն­նե­րը հիմ­նա­կա­նում կապ­ված են ցան­ցա­թա­ղան­թի բոր­բոք­ման հետ, վա­րակ­ված­նե­րի 1-10%-ն ու­նե­նում է տե­սո­ղու­թյան նվա­զում։ ­Թեթև ձևի դեպ­քում հնա­րա­վոր է բու­ժումն ի­րա­կա­նաց­նել տա­նը, սա­կայն ծանր ձևե­րի և հատ­կա­պես հե­մո­ռա­գիկ ձևի դեպ­քում պար­տա­դիր է հոս­պի­ տա­լա­ցու­մը և ը­նդ­հա­նուր ա­ջակ­ցող թե­րա­պի­ան: Հե­մո­ռա­գիկ ձևի դեպ­քում լյար­դի ֆունկ­ցի­ան օ­րը ե­րեք ան­գամ պետք է վե­րահսկ­վի: Ճիշտ ախ­տո­րո­ շու­մը, ժա­մա­նա­կին հոս­պի­տա­լա­ցումն և հա­մա­պա­տաս­խան ճիշտ բու­ժու­մը կա­րող են զգա­լի­ո­րեն նվա­զեց­նել հե­մո­ռա­գիկ ձևի մա­հա­բե­րու­թյու­նը։ ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Մար­դու վա­րակ­ման հնա­րա­վո­րու­թյու­նը կա­րող է կր­ճատ­վել վա­րակ­ված կեն­դա­նի­նե­րի ա­րյան, կեն­սա­հե­ղուկ­նե­րի կամ հյուս­ված­քի հետ շփ­ման նվա­ զեց­ման, ի­նչ­պես նաև՝ ա­րյու­նա­ծուծ հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի խայ­թո­ցից պաշտ­ պան­վե­լու մի­ջո­ցով։ Ար­դյու­նա­վետ կան­խար­գե­լիչ մի­ջոց­ է մո­ծակ­նե­րի դեմ ռե­պե­լենտ­նե­րի և ցան­ցե­րի կի­րա­ռու­մը։ Հի­վանդ կեն­դա­նի­նե­րի ա­րյան կամ հյուս­վածք­նե­րի հետ շփու­մից խու­սա­փե­լու հա­մար ՌՀՏ-ի տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րա­ծք­նե­րում ան­հրա­ժեշտ է կրել պաշտ­պա­նիչ մի­ջոց­ներ։ Շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի մշ­տա­դի­տար­կու­մը և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հսկո­ղու­թյան հա­մա­կար­գե­րի բա­րե­լա­վու­մը կա­րող են նպաս­տել բռն­կում­նե­ րի կան­խա­տես­մանն ու վե­րահսկ­մա­նը։ Ներ­կա­յում մար­դու պատ­վաս­տում­նե­րի հա­մար պատ­վաս­տա­նյութ չկա: Առ­կա են կեն­դա­նի­նե­րի հա­մար պատ­վաս­տա­նյու­թե­րի տար­բեր տե­սակ­ներ,

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 43

սա­կայն դրանք դաշ­տային աշ­խա­տանք­նե­րում քիչ կի­րա­ռե­լի են, քա­նի որ ան­ կեն­դան պատ­վաս­տա­նյու­թը բազ­մա­կի նե­րար­կում­նե­րի ան­հրա­ժեշ­տու­թյուն ու­նի, ի­սկ կեն­դա­նի պատ­վաս­տա­նյու­թե­րը պա­հան­ջում են մեկ նե­րար­կում, սա­կայն ոչ­խար­նե­րի շր­ջա­նում ա­ռա­ջաց­նում են կողմ­նա­կի ազ­դե­ցու­թյուն­ներ (բ­նա­ծին ա­րատ­ներ և վի­ժում­ներ), ի­սկ խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր­նե­րի շր­ջա­նում՝ ցածր ի­մու­նի­տետ հի­վան­դու­թյան դեմ։ ­Կեն­դա­նի­նե­րի սպան­դի և ա­նաս­նա­բու­ժա­կան մի­ջամ­տու­թյուն­նե­րի ժա­ մա­նակ ան­հրա­ժեշտ է կի­րա­ռել ան­հա­տա­կան պաշտ­պա­նիչ մի­ջոց­ներ (ձեռ­ նոց­ներ, հա­մա­պա­տաս­խան հա­գուստ և այլն): Այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ հի­վան­դա­նա­լու վտանգ կա, կեն­դա­նա­կան ծագ­ման սնն­դամ­թեր­քը պետք է են­թարկ­վի հա­մա­պա­տաս­խան ջեր­մային մշակ­ման:

ՕՄՍ­ԿԻ ՀԵ­ՄՈ­ՌԱ­ԳԻԿ ՏԵՆԴ­

Օմս­կի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դը (Օ­ՀՏ) (ՀՄԴ-Ա98.1) սուր վի­րու­սային տարա­ փոխիկ հի­վան­դու­թյուն է, ո­րը բնու­թագր­վում է բնա­կան օ­ջա­խայ­նու­թյամբ, տեն­դով, հե­մո­ռա­գիկ հա­մախ­տա­նի­շով, շն­չա­ռա­կան և նյար­դային հա­մակար­ գի օր­գան­նե­րի ախ­տա­հար­մամբ և հա­րա­բե­րա­կան բա­րո­րակ ըն­թաց­քով։

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին նկա­րագ­րու­թյուն­նե­րը 1940-1945 թվա­կան­նե­րին կա­տար­ել են Օ­մս­կի մար­զի տե­ղա­ցի բժիշկ­նե­րը (Բ. Պ. Պեր­վու­շին, Գ. Ա. Սի­ զե­մո­վա և այ­լք) հե­մո­ռա­գիկ տեն­դով հի­վանդ­նե­րի շր­ջա­նում: Հի­վան­դու­թյունն ար­ձա­նագր­վում է ա­րևմ­տյան Սի­բի­րում՝ Օ­մս­կի, Նո­վո­ սի­­բիրս­կի, Կուր­գա­նի, Տյու­մե­նի, Օ­րեն­բուր­գի մար­զե­րի տա­փաս­տա­նային և ան­տա­ռա­տա­փաս­տա­նային տա­րածք­նե­րում (ն­կար 20)։ Հի­վան­դու­թյան փո­­խանց­ման հիմ­նա­կան մե­խա­նիզ­մը տա­րա­փո­խիկն է: Հի­վան­դա­ցու­թյան սեզո­նայ­նու­թյունն ու­նի եր­կու պիկ՝ մայի­սին (հի­վան­դա­նում են գյու­ղատն­տե­ սու­թյան աշ­խա­տող­նե­րը) և օ­գոս­տոս-սեպ­տեմ­բե­րին (հի­վան­դա­նում են ա­ռա­ վե­լա­պես որ­սորդ­նե­րը)։­ Օմս­կի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի վի­րու­սի հիմ ­նա­կան տե­րե­րը կր­ծող­ներն ե­ն։ Վի­րու­սը փո­խանց­վում է կր­ծող­նե­րին՝ վա­րակ­ված տզե­րի խայ­թո­ցով: Վիրուսի հա­ մար տզե­ րը և՛ փո­ խան­ ցող են, և՛ պա­ հոց, քա­ նի որ վա­ րա­ կն ի­րենց սերն­դին փո­խան­ցում են տրան­սօ­վա­րի­ալ ճա­նա­պար­հով։ Ա­ռա­վել հա­ճախ նե­րառ­վում են իք­սո­դես ցե­ղի տզե­րի իք­սո­դես պեր­սուլ­կա­տուս (Ixodes persulcatus) տե­սա­կի, դեր­մա­ցեն­տոր (Dermacentor) ցե­ղի դեր­մա­ցեն­ տոր ռե­տի­կու­լա­տուս (Dermacentor reticulatus), դեր­մա­ցեն­տոր մար­գի­նա­տուս

44 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում (Dermacentor marginatus), դեր­մա­ցեն­տոր պիկ­տուս (Dermacentor pictus) տե­ սակ­նե­րի ա­ռանձ­նյակ­նե­րը: Հա­րուց­չի հիմ ­նա­կան տե­րերն են ա­վա­զա­մու­կը, մշկառ­նե­տը՝ օն­դատ­րա զի­բե­տի­կա (Ondatra zibethica), ջրա­մու­կը՝ ար­վի­կո­լա տե­ռեստ­րիս (Arvicola terrestris) և նեղ գան­գով մկ­նե­րը՝ միկ­րո­տուս գրե­գա­լիս (Microtus gregalis): Սի­բի­րում (բ­նա­կան պա­հոց­նե­րի՝ կր­ծող­նե­րի և տզե­րի տա­րա­ծա­գո­տի­ նե­ր) բնակ­վող մար­դիկ, հատ­կա­պես ո­րո­շա­կի մաս­նա­գի­տա­կան խմ­բեր (որ­ սորդ­ներ, ճա­նա­պար­հորդ­ներ, ան­տա­ռում աշ­խա­տող­ներ, ֆեր­մեր­ներ, որ­սա­ գո­ղեր), ո­րոնք, գոր­ծու­նե­ու­թյան ծա­վա­լե­լով գյու­ղա­կան վայ­րե­րում, շփվում են վա­րակ­ված կեն­դա­նի­նե­րի և տզե­րի հետ, ա­ռա­վել շատ են են­թարկ­վում Օ­մս­կի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դով վա­րակ­ման ռիս­կի: Ար­ձա­նագր­վել են դեպ­ քեր, ե­րբ հի­վան­դու­թյու­նը փո­խանց­վել է մո­ծակ­նե­րի մի­ջո­ցով (М. richiardii, A. excurcians և այլն): Են­թադ­րում են, որ մո­ծակ­նե­րի մի­ջո­ցով վա­րակ­վե­լու դեպ­քում, հա­րուց­չի փոքր քա­նա­կի պատ­ճա­ռով, հի­վան­դու­թյունն ըն­թա­նում է սուբկ­լի­նի­կա­կան ձևով, ո­ւս­տի տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րի բնակ­ չու­թյան շր­ջա­նում ձևա­վոր­վում է կո­լեկ­տիվ ի­մու­նի­տետ: Վա­րակ­ված տզեր հայտ­նա­բեր­վել են նաև ճայե­րի բնե­րում: Դա վկա­յում է այն մա­սին, որ այդ թռ­չուն­նե­րը վա­րա­կը տա­րած­ող­ներ են, բայց ո­՛չ պա­հոց: Սո­վո­րա­բար, տզե­րը թր­թու­րի և հարս­նյա­կի փու­լե­րում, մա­կա­բու­ծում են մանր կր­ծող­նե­րի, հազ­ վա­դեպ՝ թռ­չուն­նե­րի վրա, ի­սկ տզե­րի հա­սուն ա­ռանձ­նյակ­նե­րը՝ խո­շոր գյու­ ղատն­տե­սա­կան կեն­դա­նի­նե­րի և մար­դու վրա: Տզե­րը մար­դուն կա­րող են փո­խանց­վել նաև ըն­տա­նի շնե­րից: Հնա­րա­վոր է Օ­մս­կի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի վի­րու­սի փո­խան­ցու­մը նաև լվե­րի մի­ջո­ցով: Վա­րա­կումն ա­ռա­վել հա­վա­նա­ կան է հի­վանդ կեն­դա­նու վի­րու­սե­մի­այի ժա­մա­նակ, կեն­դա­նի­նե­րի սպան­դի և մսե­ղի­քի մշակ­ման ըն­թաց­քում, բա­ղարկ­ված ջուր օգ­տա­գոր­ծե­լիս: Հնա­րա­ վոր է նաև վի­րուս պա­րու­նա­կող բջ­ջային կուլ­տու­րայի մի­ջո­ցով լա­բո­րա­տոր վա­րա­կում՝ բա­ղարկ­ված փո­շու հետ: ­Վա­րա­կի նկատ­մամբ մարդ­կանց ըն­կա­լու­նա­կու­թյու­նը շատ բարձր է: Մար­դուց մար­դուն, այդ թվում ներ­հի­վան­դա­նո­ցային փո­խանց­ման վե­րա­ բերյալ տվյալ­ներ չկան։

Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյու­նը Հա­րու­ցի­չը պատ­կա­նում է ար­բո­վի­րուս­նե­րի խմ­բին, Togaviridae ըն­տա­ նի­քին, Flavivirus ցե­ղին (խումբ B): Հա­կած­նային ­հատ­կու­թյուն­նե­րով մոտ է տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի խմ­բին։ Լի­նում է եր­կու շճա­տի­պի։ Պատ­կա­նում է մանր վի­րուս­նե­րի շար­քին, մաս­նիկ­նե­րի տրա­մա­գի­ծը՝ 35-40նմ, պա­րու­նա­կում է ՌՆԹ: Կա­յուն չէ ֆի­զի­կա­կան և քի­մի­ա­կան գոր­ծոն­նե­րի ազ­դե­ցու­թյան նկատ­ մամբ: Լի­ո­ֆի­լի­զաց­ված վի­ճա­կում կա­րող է պահ­պան­վել մինչև 4 տարի: Վիրու­սը մշ­կամկ­նե­րի և սպի­տակ մկ­նե­րի օր­գա­նիզմ նե­րար­կե­լուց հե­տո ձեռք

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 45

է բե­րում բարձր վի­րու­լեն­տու­թյուն, բայց ծո­վա­խո­զուկ­նե­րը և սպի­տակ առ­ նետ­նե­րը քիչ են զգա­յուն վի­րու­սի նկատ­մամբ:­

Ախ­տած­նու­թյուն ­Վա­րա­կի մուտ­քի դուռ է մաշ­կը՝ տզի խայ­թո­ցի տե­ղում, կամ մաշ­կի այն մանր վնաս­վածք­նե­րը, ո­րոնք ա­ռա­ջա­ցել են վա­րակ­ված մշ­կառ­նե­տի կամ ջրային առ­նե­տի հետ շփ­ման հետ­ևան­քով: Վա­րա­կի մուտ­քի տե­ղում ա­ռաջ­ նային ա­ֆեկտ չի դիտ­վում: Ախ­տած­նու­թյու­նը պայ­մա­նա­վոր­ված է մա­զա­ նոթ­նե­րի էն­դո­թե­լի, վե­գե­տա­տիվ նյար­դային հա­մա­կար­գի, մա­կե­րի­կամ­նե­ րի ախ­տա­հա­րու­մով։ Վի­րու­սը ներ­թա­փան­ցում է ա­րյան մեջ, հե­մա­տո­գեն ճանա­պա­րհով տա­րած­վում է ամ­բողջ օր­գա­նիզ­մով և ախ­տա­հա­րում ա­նոթ­ նե­րը, նյար­դային հա­մա­կար­գը և մա­կե­րի­կամ­նե­րը: Օ­մսկի հե­մո­ռա­գիկ տեն­ դից մա­հա­ցած­նե­րի դի­ա­հերձ­ման ժա­մա­նակ հայտ­նա­բեր­վում են գլ­խու­ղե­ ղի և ող­նու­ղե­ղի ար­տա­հայտ­ված գե­րա­րյու­նու­թյուն և այ­տուց, շճային-հե­մո­ ռա­գիկ լեպ­տո­մե­նին­գիտ (մե­նին­գի­ալ թա­ղան­թի թա­րա­խային բոր­բո­քում), ա­րյան զե­ղում­ներ, նեկ­րոզ­ներ և օ­ջա­խային էն­ցե­ֆա­լիտ։ Ախ­տա­հար­վում են նաև պա­րա­նո­ցի սիմ­պա­տիկ հան­գույց­նե­րը, ար­ևային հյու­սա­կը, ծայ­րա­մա­ սային նյար­դե­րի մի­ջող­նային հան­գույց­նե­րը: Ախ­տա­բա­նա­կազ­մա­բա­նա­կան փո­փո­խու­թյուն­նե­րը նման են այլ հե­մո­ռա­գիկ տեն­դե­րին: Կլի­նի­կա­կան պատ­կեր Գաղտ­ ­ նի շր­ ջա­ նը հա­ ճախ տևում է 2-ից մինչև 4 օր: Նա­ խան­ շա­ նային երևույթ­նե­րը հազ­վա­դեպ են: Հի­վան­դու­թյու­նը սկս­վում է հան­կար­ծա­կի, բարձրա­նում է մարմ­նի ջեր­մաս­տի­ճա­նը և ա­ռա­ջին ի­սկ օ­րե­րին հաս­նում է 39-400C-ի: Ա­ռա­ջա­նում են ը­նդ­հա­նուր թու­լու­թյուն, ին­տեն­սիվ գլ­խա­ցավ, տա­րածուն մկա­նա­ցավ: Հի­վան­դու­թյան 1-2-րդ օ­րից սկ­սած՝ գրե­թե բո­լոր հիվանդ­ներն ու­նե­նում են հե­մո­ռա­գիկ ցան: Հի­վանդ­նե­րի շար­ժում­նե­րը դան­ դա­ղեց­ված են, դժ­վա­րու­թյամբ են պա­տաս­խա­նում հար­ցե­րին: Մարմ­նի ջեր­ մաս­տի­ճա­նը բարձր է մնում 3-4 օր, այ­նու­հետև հի­վան­դու­թյան 7-10-րդ օ­րը դան­դաղ, լի­տիկ կեր­պով իջ­նում է: Տեն­դը հազ­վա­դեպ տևում է 7 օ­րից պա­կաս կամ 10 օ­րից ա­վե­լի: Ախ­տան­շան­նե­րի զար­գաց­ման 1-2 շա­բա­թից հե­տո հի­ վանդ­նե­րի մեծ մասն ա­ռանց բար­դու­թյուն­նե­րի ա­ռող­ջա­նում է։ Այ­նուա­մե­նայ­ նիվ, հի­վանդ­նե­րի 30-50 %-ի հա­մար հի­վան­դու­թյան ըն­թաց­քը ե­րկ­փու­լային է, և 2-րդ ա­լի­քը, ո­րն ա­վե­լի ծանր ըն­թացք ու­նի, սկս­վում է հի­վան­դու­թյան 3-րդ շա­բաթ­վա ըն­թաց­քում։ Դեմ­քի, պա­րա­նո­ցի և կրծ­քա­վան­դա­կի վերին մա­սե­րի մաշ­կը կարմ­րում է, դեմքը՝ այ­տուց­վում: Ա­ռա­ջա­նում են քթային, թո­ քային, ա­ղի­քային, ար­գան­դային ա­րյու­նա­հո­սու­թյուն­ներ: Ա­րյու­նա­զե­ղում­նե­րը նկատե­լի են բկանց­քի լոր­ձա­թա­ղան­թին, լն­դե­րին: Մաշ­կի վրա տա­րած­վում է հե­մո­ռա­գիկ ցան, պե­տե­խի­այից մինչև խո­շոր ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ, սրբոսկ­րի

46 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում շր­ջա­նում ա­րյու­նա­զե­ղում­նե­րը կա­րող են վե­րած­վել խո­շոր չա­փի նեկ­րոզի: Նկատվում է զար­կե­րա­կային ճնշ­ման ան­կում՝ պայ­մա­նա­վոր­ված ա­րյան կար­միր գն­դիկ­նե­րի, թրոմ­բո­ցիտ­նե­րի, լեյ­կո­ցիտ­նե­րի թվի նվա­զու­մով, սր­տի տո­նե­րի խլա­ցում, հնա­րա­վոր է բրա­դի­կար­դի­ա, ա­նո­թա­զար­կի դիկ­րո­տի­ա և ա­ռան­ձին է­քստ­րա­սիս­տո­լա­ներ: Հի­վանդ­նե­րի 30%-ի շր­ջա­նում զար­գա­նում է մանր օ­ջա­խային թո­քա­բորբ, կա­րող են լի­նել ե­րի­կամ­նե­րի ախ­տա­հար­ման նշան­ներ: Կենտ­րո­նա­կան նյար­դային հա­մա­կար­գի կող­մից դիտ­վում են մե­ նին­գի­տի և մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լի­տի նշան­ներ (հի­վան­դու­թյան ծանր ձևե­րի ժա­ մա­նակ): Ա­րյան մեջ նկատ­վում է ար­տա­հայտ­ված լեյ­կո­պենի­ա (1200-2000 1 մկլ-ո­ւմ), Է­ՆԱ-ն բարձր չէ: Ա­ռող­ջաց­ման փու­լում նկատ­վում է եր­կա­րատև աս­տե­նի­զա­ցի­ա։ Հի­վան­դու­թյան ը­նդ­հա­նուր տևո­ղու­թյու­նը 15-40 օր է: Մահ­ վան դեպ­քե­րի ցու­ցա­նի­շը 0.5-3% է։

Ախ­տո­րո­շում Ախ­տո­րոշ­ման ժա­մա­նակ հաշ­վի են ա­ռն­վում հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան տվյալ­նե­րը (տե­ղա­ճա­րա­կային շր­ջա­նում լի­նե­լը, սե­զո­նայ­նու­թյու­նը, տզերի հար­ձա­կու­մը, կր­ծող­նե­րի հետ շփու­մը, հի­վան­դա­ցու­թյան մա­կար­դա­կը և այլն) և բնո­րոշ կլի­նի­կա­կան դրս­ևո­րում­նե­րը (հան­կար­ծա­կի սկիզբ, հե­մո­ ռա­գիկ հա­մախ­տա­նի­շի վաղ դրս­ևո­րում­ներ և այլն): Ախ­տո­րո­շու­մը հաս­տա­ տե­լու հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են կոմպ­լե­մեն­տի կապ­ման կամ չե­զո­քաց­ման ռե­ակ­ցիան: Օ­մս­կի հե­մո­ռա­գիկ վի­րու­սը կա­րող է հայտ­նա­բեր­վել ա­րյան պատ­րաս­տուկ­նե­րում՝ մո­լե­կու­լ յար հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի (ՊՇՌ) մի­ջո­ցով (հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին օ­րե­րին): Տար­բե­րա­կում են այլ հե­մո­ռա­գիկ տեն­դե­ րից, տզային էն­ցե­ֆա­լի­տից: ­Բու­ժում­ Է­թի­ոտ­րոպ բու­ժում չկա, ե­րկ­րոր­դային վա­րա­կի զար­գաց­ման ժա­մա­նակ նշա­նա­կում են հա­կա­բի­ո­տիկ­ներ: Ա­ջակ­ցող թե­րա­պի­ան նե­րա­ռում է ա­րյու­ նա­հո­սու­թյուն ու­նե­ցող հի­վանդ­նե­րի ջրազրկ­ման կան­խար­գե­լու­մը։ Հի­վան­ դու­թյան զար­գաց­ման պատ­ճա­ռով հնա­րա­վոր են նյար­դա­բա­նա­կան բար­ դու­թյուն­ներ, լսո­ղու­թյան կո­րուստ, մա­զա­թա­փու­թյուն, ի­նչ­պես նաև հո­գե­կան խան­գա­րում­ներ, ե­րբ կա­րող է ան­հրա­ժեշտ լի­նել եր­կա­րա­ժամ­կետ ա­ջակ­ ցող թե­րա­պի­ա։ Նշա­նա­կում են նաև վի­տա­մին­նե­րի կոմպ­լեքս: Թրոմ­բո­հե­ մո­ռագիկ հա­մախ­տա­նի­շի զար­գաց­ման դեպ­քում օգ­տա­գոր­ծում են օ­րա­կան 10000-40000 ԱՄ հե­պա­րի­նի նե­րե­րա­կային նե­րար­կում: ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ­ Օմս­կի հե­մո­ռա­գիկ տեն­դի կան­խար­գել­ման հա­մար մաս­նա­հա­տուկ պատ­վաս­տա­նյութ չկա, օգ­տա­գործ­վում է տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի դեմ

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր | 47

պատ­վաս­տա­նյու­թը: Շնոր­հիվ հա­րու­ցիչ­նե­րի հա­կած­նային նմա­նու­թյան՝ զար­գա­նում է կա­յուն ի­մու­նի­տետ եր­կու հի­վան­դու­թյուն­նե­րի դեմ: Կի­րառ­ վում են տզե­րի հար­ձա­կու­մից խու­սա­փե­լու ան­ձնա­կան պաշտ­պա­նու­թյան միջոց­ներ:

48 |

Տ­ԶԱՅԻՆ ԷՆ­ՑԵ­ՖԱ­ԼԻՏ­ՆԵՐ

Տ­զային էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րը (ՀՄԴ-Ա84) վի­րուս­ային բնա­կան օ­ջա­խային տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի խումբ են, ո­րոնք բնու­թագր­վում են կլի­ նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րի և ըն­թաց­քի բազ­մա­զա­նու­թյամբ, հիմ­նա­կա­նում կենտ­րո­նա­կան նյար­դային հա­մա­կար­գի ախ­տա­հար­մամբ:

Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն Տ­զային էն­ցե­ֆա­լի­տի պատ­ճա­ռա­գի­տա­կան կոմպ­լեք­սը նե­րա­ռում է հետևյալ վի­րուս­նե­րը՝ տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս (Tick-borne encephalitis virus (TBEV), Louping-ill virus (LIV), Powassan virus (POWV), Langat virus (LGTV): Տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի հա­րու­ցի­չը (ՏԷ) մեկ պա­րույր ՌՆԹ պա­րու­նա­կող վի­ րուս է, պատ­կա­նում է ար­բո­վի­րուս­նե­րի ըն­տա­նի­քի ֆլա­վի­վի­րի­դե ցե­ղին: Դրանք նեյ­րոտ­րոպ ազ­դե­ցու­թյան վի­րուս­ներ ե­ն։ Վի­րու­սը ջեր­մազ­գա­յուն է, թեր­միկ մշակ­ման դեպ­քում՝ 1-2 րո­պե ե­ռաց­նե­լու պայ­ման­նե­րում, քայ­քայ­ վում է։ Ո­չն­չա­նում է պաս­տե­րի­զա­ցու­մից, բայց կա­յուն է ստա­մոք­սի թթ­վային մի­ջա­վայ­րում։ Ար­տա­քին մի­ջա­վայ­րում ան­կա­յուն է ախ­տա­հա­նիչ նյու­թե­րի, ո­ւլտ­րա­մա­նու­շա­կա­գույն ճա­ռա­գայթ­ման հան­դեպ։ Նկա­րագրված են տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րու­սի ե­րեք են­թա­տե­սակ­ներ՝ եվ­րո­պա­կան կամ ա­րևմ­տյան, սի­բի­րյան և հե­ռա­վո­րար­ևե­լ յան (նախ­կի­նում հայտ­նի էր որ­պես ռու­սա­կան գար­նա­նային-ա­մա­ռային էն­ցե­ֆա­լի­տի վիրուս): Վի­րուս­նե­րի ար­տա­քին թաղան­թը կազմ­ված է M և E սպի­տա­կուց­նե­րից, մի­ջու­կը՝ ՌՆԹ-ից և C սպի­ տա­կու­ցից: Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Հի­վան­դու­թյունն ա­ռա­ջին ան­գամ նկա­րագր­ել է Շնեյ­դե­րը: 1937-1941 թթ. Զիլ­բե­րի, Պավ­լովս­կու, Սմո­րո­դինց­ևի կազ­մա­կերպ­ած լայ­նա­ծա­վալ հետա­ զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյուն­քում բա­ցա­հայտ­վե­ցին հի­վան­դու­թյան պատ­ճա­ռա­ գի­տա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը (փոխան­ ցող­՝ Ixodes persulcatus, տա­րած­վա­ծու­թյու­նը և այլն): 1970-ական­նե­րին սկս­վե­ ցին ակ­տիվ աշ­խա­տանք­ներ՝ պատ­վաս­տա­նյու­թի ստեղծ­ման ո­ւղ­ղու­թյամբ: ­Տե­ղա­ճա­րա­կային շր­ջան­նե­րում տզային էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րը տե­ղային օ­ջա­ խայ­նու­թյան մի­տում ու­նեն։ Ա­րևմ­տյան էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուսն ա­ռա­ջին ան­ գամ ան­ջատ­ել է Գա­լի­ան 1948 թվա­կա­նին: Տե­ղա­ճա­րա­կային է Կենտ­րո­նա­ կան, Ար­ևե­լ յան և Հյու­սի­սային Եվ­րո­պա­յում, փո­խանց­վում է իք­սո­դես ռի­ցի­ նուս (Ixodes ricinus) տզե­րով: Տա­րե­կան գրանց­վում է հի­վան­դու­թյան մոտ 3000 դեպք: Հե­ռա­վոր Ար­ևել­քի էն­ցե­ֆա­լիտն էն­դե­միկ է Ռու­սաս­տա­նում,

Տ­զային էն­ցե­ֆա­լիտ­ներ | 49

Չի­նաս­տա­նի և Ճա­պո­նի­այի ո­րոշ շր­ջան­նե­րում: Փո­խանց­վում է իք­սո­դես պեր­սուլ­կա­տուս (Ixodes persulcatus) և իք­սո­դես օ­վա­տուս (I. ovatus) տզե­րով։ Կլի­նի­կա­կան ըն­թացքն ա­վե­լի ծանր է՝ մյուս վի­րուս­նե­րով հա­րուց­ված էն­ ցե­ֆա­լիտ­նե­րի հա­մե­մա­տու­թյամբ: Սի­բի­րյան էն­ցե­ֆա­լիտն էն­դե­միկ է Ռու­ սաստա­նում, Եվ­րո­պա­յում և Հյու­սի­սային Ա­սի­ա­յում, վի­րուսն ան­ջատ­վել է նաև Մոն­ղո­լիա­յում և Ղրղզս­տա­նում: Փո­խանց­վում է իք­սո­դես պեր­սուլ­կա­ տուս (I. persulcatus) տզե­րով: Տզե­րը (Ixodidae ըն­տա­նի­քի, I. persulcatus-ը ա­սի­ ա­կան, I. ricinus-ը՝ եվ­րո­պա­կան տա­րած­քում) վա­րա­կի և՛ փո­խան­ցող են, և՛ պա­հոց (ն­կար 18)։ Կլի­նի­կա­կան դեպ­քերն ա­մե­նից հա­ճախ գրանց­վում են բալ­թյան ե­րկրնե­րում, Ռու­սաս­տա­նի Դաշ­նու­թյան հյու­սիս-ա­րև­մուտ­քում և Սլո­վե­նիա­յում: Այն ե­րկրնե­րը, ո­րոնք գրան­ցում են տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի տե­ ղա­կան դեպ­քեր, հա­մար­վում են ռիս­կային՝ վի­րու­սի բարձր վա­րա­կու­նա­կու­ թյան պատ­ճա­ռով։ Դրանք ե­ն Ալ­բա­նի­ան, Ա­վստ­րի­ան, Բե­լա­ռու­սը, Բոս­նի­ան, Բուլ­ղա­րի­ան, Չի­նաս­տա­նը, Խոր­վա­թի­ան, Դա­նի­ան, Ֆին­լան­դի­ան, Գեր­մա­ նի­ան, Հու­նաս­տա­նը, Հուն­գա­րի­ան, Ի­տա­լի­ան, Մոն­ղո­լի­ան, Նոր­վե­գի­ան, Լե­ հաս­տա­նը, Կո­րե­այի Հան­րա­պե­տու­թյու­նը, Ռու­մի­նի­ան, Սեր­բի­ան, Սլո­վա­ կիան, Սլո­վե­նի­ան, Շվե­դի­ան, Շվեյ­ցա­րի­ան, Թուր­քի­ան և Ո­ւկ­րաի­նան: ­Տա­րե­կան գրանց­վում է տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի շուրջ 10.000-20.000 դեպք: Հա­յաս­տա­նում 1970-ա­կան­նե­րին գրանց­վել է լա­բո­րա­տոր հաս­տատ­ված մեկ դեպք: Եվ­րո­պա­կան տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի մա­հա­բե­րու­թյու­նը կազ­մում է 0.5-2%, հե­ռա­վո­րար­ևել­յա­նի­նը՝ 20-40%, սի­բի­րյա­նի­նը՝ 2-3%: ­Մար­դիկ այս վա­րա­կի պա­տա­հա­կան տե­րերն են, հի­վան­դու­թյան աղ­բյուր են կր­ծող­նե­րը: Թեև խո­շոր կեն­դա­նի­նե­րը տզե­րի սն­ման աղ­բյուր են, և 130 տե­սա­կի կեն­դա­նի­ներ կա­րող են դառ­նալ վա­րա­կի պա­հոց, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, վի­րու­սի պահ­պան­ման գոր­ծում դրանք կար­ևոր չեն: Տզի մի­ան­վագ խայ­թո­ցի դեպ­քում վա­րակ­ման հա­վա­նա­կա­նու­թյու­նը կազ­մում է 1:200-ից մինչև 1:1000 (ն­կար 19): Տզե­րը կա­րող են քրո­նիկ կեր­պով վա­րակ­վել և փո­խան­ցել վա­րա­կը զար­ գաց­ման բո­լոր փու­լե­րում՝ թր­թու­րից հարս­նյակ և հարս­նյա­կից հա­սուն տիզ, ի­նչ­պես նաև տրան­սօ­վա­րի­ալ՝ հա­սու­նա­ցած է­գե­րը վա­րա­կում են ի­րենց ձվե­րին։ Տզային էն­ցե­ֆա­լիտն ա­ռա­վել տա­րած­ված է գյու­ղա­կան բնակ­չու­ թյան շր­ջա­նում, ա­ռա­վել հա­ճախ գրանց­վում է ապ­րիլ-նոյեմ­բեր ա­միս­նե­ րին։ Ըն­կա­լու­նակ են բո­լոր տա­րի­քային խմ­բե­րը, սա­կայն հիմ ­նա­կա­նում հի­վան­դա­նում են գյու­ղատն­տե­սա­կան աշ­խա­տանք­նե­րով զբաղ­վող 17-40 տա­րե­կան ան­ձինք: Բայց զբո­սաշր­ջու­թյան ը­նդ­լայն­ման պատ­ճա­ռով փոխ­ վում է նաև տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի վա­րա­կի ներ­գոր­ծու­թյան ներ­քո գտնվող­ նե­րի թի­վը։ ­Վա­րա­կը նաև կա­րող է փո­խանց­վել վա­րակ­ված այ­ծե­րից, ոչ­խար­նե­րից կամ կո­վե­րից՝ հում կա­թի օգ­տա­գործ­մամբ: Մինչև պատ­վաս­տա­նյու­թե­րի

50 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ստեղ­ծե­լը և կեն­սանվ­տան­գու­թյան հա­մա­կար­գե­րի ներդ­րու­մը տզային էն­ցե­ ֆա­լի­տի լա­բո­րա­տոր վա­րակ­ման դեպ­քեր հա­ճախ է­ին հան­դի­պում։ Ո­ւղ­ղա­ հա­յաց փո­խանց­ման դեպ­քերն ի հայտ են գա­լիս վա­րակ­ված մո­րից՝ պտ­ղին վա­րակ­ե­լու դեպ­քում: Մար­դուց մար­դուն ո­ւղ­ղա­կի փո­խան­ցում հնա­րա­վոր է ա­րյան փոխ­նե­րարկ­ման և կրծ­քով կե­րակր­ման ժա­մա­նակ:

Ախ­տած­նու­թյուն ­Տա­րա­փոխ­ման ե­ղա­նա­կով փո­խանց­ման դեպ­քում վա­րա­կի մուտ­քի դուռ է մաշ­կը, ա­լի­մեն­տա­րի դեպ­քում՝ ստա­մոք­սա­ղի­քային տրակ­տի լոր­ձա­թա­ ղանթը: Վի­րու­սի սկզբ­նա­կան բազ­մա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­նում լան­գեր­հան­սյան բջիջ­նե­րում, ո­րին հա­ջոր­դում է լիմ­ֆո­գեն և հե­մա­տո­գեն տա­րա­ծու­մը, ո­րի հետ­ևան­քով վի­րու­սը ներ­թա­փան­ցում է կենտ­րո­նա­կան նյար­դային հա­մա­ կարգ: Գլ­խու­ղե­ղում վի­րուսն ո­ւղ­ղա­կի­ո­րեն վնա­սում է նյար­դային բջիջ­նե­րը՝ տա­րած­վե­լով բջ­ջից բջիջ, ա­ռա­ջաց­նում է ա­րյու­նա­տար ա­նոթ­ների էն­դո­թե­լի բոր­բո­քային ռե­ակ­ցի­ա: Ախ­տա­բա­նա­կան պրո­ցե­սի մեջ ը­նդ­գրկ­վում է գորշ նյու­թը, հատ­կա­պես ող­նու­ղե­ղի և ու­ղե­ղի ցո­ղու­նի շար­ժիչ նեյ­րոն­նե­րը, թա­ լա­մու­սը, հի­պո­թա­լա­մու­սը, կեղ­ևը, ու­ղե­ղի­կը, ու­ղե­ղի թա­ղանթ­նե­րը: Ա­ռա­վել ծանր, ան­շր­ջե­լի ախ­տա­հար­վում են ող­նու­ղե­ղի պա­րա­նո­ցային սեգ­մենտ­նե­ րի ա­ռաջ­նային եղ­ջյուր­նե­րի բջիջ­նե­րը։­ Որ­պես հի­վան­դու­թյան ե­լք՝ հնա­րա­վոր է նաև եր­կա­րատև վի­րու­սակ­րու­ թյուն, ո­րի դրս­ևո­րում­նե­րը կա­րող են տար­բեր լի­նել՝ ա­նախ­տա­նիշ վա­րակ, պեր­սիս­տեն­ցի­ա, քրո­նիկ վա­րակ, դան­դաղ վա­րակ: ­Կա­ռուց­ված­քային փո­փո­խու­թյուն­նե­րը մաս­նա­հա­տուկ չեն՝ պե­րի­վաս­կու­ լյար բոր­բո­քային ին­ֆիլտ­րա­ցի­ա, միկ­րոգ­լի­ալ բջիջ­նե­րի նեկ­րոզ, նեյ­րոն­նե­րի դե­գե­նե­րա­ցի­ա, հի­պերտ­րո­ֆիկ գլի­ալ հան­գույց­նե­րի ա­ռա­ջա­ցում: ­Այս հի­վան­դու­թյա­նը բնո­րոշ է հետ­վա­րա­կային կա­յուն ի­մու­նի­տետ: Տե­ ղա­ճա­րա­կային շր­ջան­նե­րում բնակ­չու­թյան 1-20%-ի ա­րյան մեջ շր­ջա­նա­ռում են հա­կա­մար­մին­ներ: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Հի­վան­դու­թյու­նը կա­րող է ըն­թա­նալ ի­նչ­պես կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­ րով, այն­պես է­լ՝ ա­նախ­տա­նիշ: Կլի­նի­կա­կան դրս­ևոր­ման դեպ­քում տար­բե­ րում են հի­վան­դու­թյան հետ­ևյալ կլի­նի­կա­կան ձևե­րը՝ տեն­դային, մե­նին­գե­ալ, մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լի­տիկ, պո­լի­ո­մի­ե­լի­տիկ, պո­լի­ռա­դի­կու­լոնև­րի­տիկ: Ին­կու­ բա­ցի­ոն շր­ջա­նը կա­րող է տևել 1-30 օր, մի­ջի­նում՝ 7-14: Ա­վե­լի կարճ գաղտ­նի շր­ջան նկա­րագր­վում է այն դեպ­քե­րում, ե­րբ վա­րա­կի աղ­բյու­րը բա­ղարկ­ված կաթն է։ Ո­րոշ հի­վանդ­նե­րի ին­կու­բա­ցի­ոն շր­ջա­նին կա­րող է հա­ջոր­դել նա­ խան­շա­նային շր­ջա­նը՝ թու­լու­թյամբ, մարմ­նի կոտրտ­վա­ծու­թյամբ, դյուր­հոգ­ նե­լի­ու­թյամբ, գլ­խա­ցա­վով: Ե­րե­խա­նե­րի հի­վան­դու­թյունն ըն­թա­նում է ա­վե­լի

Տ­զային էն­ցե­ֆա­լիտ­ներ | 51

թեթև և բա­րեն­պաստ ել­քով, քան մե­ծա­հա­սակ­նե­րի­նը: Հի­վան­դու­թյան բո­լոր ձևե­րը կա­րող են բար­դա­նալ է­պի­լեպ­տան­ման և հի­պեր­կի­նե­տիկ հա­մախ­տա­ նիշ­նե­րով: Վեր­ջինս ա­վե­լի հա­ճախ նկատվում է մինչև 16 տա­րե­կան ե­րե­խա­ նե­րի շր­ջա­նում: ­Հի­վան­դու­թյու­նը կա­րող է ըն­թա­նալ նաև քրո­նիկ՝ սուր վա­րա­կից հետո, կամ ա­ռաջ­նային քրո­նիկ: Այն կա­րող է դրս­ևոր­վել Կաժև­նի­կո­վի է­պի­լեպ­ սիայով, ու­սային հյու­սա­կի հարաճուն նև­րի­տով, լա­տե­րալ սկ­լե­րո­զով, պար­ կին­սո­նան­ման հի­վան­դու­թյամբ, պրոգ­րե­սիվ մկա­նային ատ­րո­ֆի­այով: Ի տար­բե­րու­թյուն հե­ռա­վո­րար­ևե­լ յան տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի՝ եվ­րո­պա­կանն ա­վե­լի ծանր է ըն­թա­նում մե­ծա­հա­սակ­նե­րի շր­ջա­նում, թեև մե­նին­գիտ­ներ ա­վե­լի հա­ճախ ու­նե­նում են ե­րե­խա­նե­րը։ Եվ­րո­պա­կան տզային էն­ցե­ֆա­լի­ տով վա­րակ­ված­նե­րի շուրջ եր­կու եր­րորդն է հայտ­նա­բեր­վում վաղ վի­րե­ մի­այի փու­լում, ախ­տան­շան­նե­րը մաս­նա­հա­տուկ չեն, նե­րա­ռում են տենդ, հյուծ­վա­ծու­թյուն, ա­խոր­ժա­կի բա­ցա­կա­յու­թյուն, մկա­նա­ցա­վեր, գլ­խա­ցավ, սրտ­խառ­նոց, փս­խում։ 20-30% դեպ­քե­րում հի­վան­դու­թյու­նը մո­տ 8 օր հե­տո կրկ­նվում է: Այս հի­վանդ­նե­րն ու­նե­նում են կենտ­րո­նա­կան նյար­դային հա­ մա­կար­գի ախ­տա­հա­րում­ներ՝ մե­նին­գիտ, տենդ, գլ­խա­ցավ, պա­րա­նո­ցի կար­ կա­մու­թյուն, էն­ցե­ֆա­լիտ (այդ թվում՝ քն­կո­տու­թյան, շփոթ­վա­ծու­թյուն, շար­ժո­ ղա­կան խան­գա­րում­ներ (կաթ­ված­ներ) կամ մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լիտ։­ Ա­ռող­ջաց­ման շր­ջա­նը կա­րող է եր­կա­րատև լի­նել, ի­սկ բար­դու­թյուն­ների հա­ճա­խա­կա­նու­թյու­նը՝ 30-60%-ի մի­ջա­կայ­քում՝ եր­կա­րա­ժամ­կետ կամ մշտա­ կան նյար­դա­բա­նա­կան ախ­տան­շան­նե­րով։ Նյար­դա­հո­գե­բա­նա­կան բար­դու­ թյուն­նե­րը հան­դի­պում են մինչև 20% դեպ­քե­րում։ Կ­լի­նի­կա­կան դրս­ևո­րում­նե­րը տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րուս­նե­րի բո­լոր են­թա­տե­սակ­նե­րի դեպ­քում նման ե­ն։ Ե­րկ­փու­լային ախ­տան­շան­նե­ր (տենդ, հա­ջոր­դիվ՝ նյար­դա­բա­նա­կան խան­գա­րում­ներ) հա­ճախ են նկա­րագր­վում եվ­րո­պա­կան և ա­րևմ­տյան տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի դեպ­քում։ Հե­ռա­վո­րար­ևե­լ­ յան տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի են­թա­տե­սա­կին բնո­րոշ են ծանր ըն­թացքն ու մա­ հա­բե­րու­թյան ցու­ցա­նի­շի ա­ռա­վել բարձր մա­կար­դա­կը։ Սի­բի­րյան են­թա­տե­ սա­կի հա­մար բնո­րոշ է քրո­նիկ էն­ցե­ֆա­լի­տի զար­գա­ցու­մը։ Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, եվ­րո­պա­կան տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի ժա­մա­նակ մա­հա­ բե­րու­թյու­նը ցածր է, մոտ 1-2%՝ պայ­մա­նա­վոր­ված 5-7-րդ օ­րե­րին ի հայտ ե­կող նյար­դա­բա­նա­կան բար­դու­թյուն­նե­րով։ Հե­ռա­վո­րար­ևե­լ յան տզային էն­ ցե­ֆա­լի­տի են­թա­տե­սա­կի դեպ­քում ախ­տան­շան­ներն ա­ռա­վել ծանր են, ի­սկ մա­հա­բե­րու­թյու­նը՝ ա­վե­լի բարձր (5-20%)։

Այլ վի­րուս­նե­րով հա­րուց­ված էն­ցե­ֆա­լիտ­ներ POWV-կա­պակց­ված էն­ցե­ֆա­լիտն ա­ռա­վե­լա­պես հան­դի­պում է Հյու­սի­ սային Ա­մե­րի­կա­յում, բնու­թագր­վում է նյար­դային դրս­ևո­րում­նե­րի (մինչև 50%)

52 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում և մա­հա­ցու­թյան (մինչև 60%) բարձր հա­վա­նա­կա­նու­թյամբ: Գաղտ­նի շր­ջա­նը 8-34 օր է, առ­կա է նա­խան­շա­նային փուլ՝ հետ­ևյալ ախ­տա­նիշ­նե­րով՝ բկանց­ քի ցավ, քնի խան­գա­րում, գլ­խա­ցավ, ա­պա­կողմ­նո­րո­շում: Հա­ջորդ՝ էն­ցե­ֆա­ լի­տիկ շր­ջա­նում, նկատ­վում են կա­յուն բարձր ջեր­մու­թյուն, փս­խում, ռես­պի­ րա­տոր դիստ­րես հա­մախ­տա­նիշ, հե­միպ­լե­գի­ա: LIV - կա­պակց­ված հի­վան­դու­թյու­նը ոչ­խար­նե­րի և կա­քավ­նե­րի մա­հա­ցու էն­ցե­ֆա­լո­մի­ե­լիտ է, հան­դի­պում է Շոտ­լան­դի­ա­յում, Հյու­սի­սային Ա­նգ­լի­ա­ յում և Ո­ւել­սում, փո­խան­ցո­ղը Ixodes ricinus-ն է: Կլի­նի­կա­կան դրս­ևո­րում­նե­ րը նման են ա­րևմ­տյան տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի կլի­նի­կային՝ տենդ (2-11 օր), ա­նախ­տա­նիշ շր­ջան (5-6 օր), մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լի­տի շր­ջան (4-10 օր): Այս հի­ վան­դու­թյան հա­ղորդ­վող դեպ­քե­րը ե­զա­կի են, հիմ­նա­կա­նում նկատ­վում են լա­բո­րա­տոր վա­րակ­ման դեպ­քեր: LGTV - ան­ջատ­վել է Մա­լայ­զի­ա­յում և Թայ­լան­դում, փո­խան­ցող­ներն են Ixodes granulatus և Haemaphysalis տզե­րը, պա­հոց են գորշ առ­նետ­նե­րը: Մարդու հի­վան­դու­թյան գրանց­ված դեպ­քեր չկան:

Ախ­տո­րո­շում ­Հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին փու­լում ա­ռա­վել հա­ճախ կի­րառ­վող լա­բորա­­ տոր հե­տա­զո­տու­թյան տվյալ­նե­րից են ա­րյան սպի­տակ բջիջ­նե­րի թվի նվա­ զու­մը (լեյ­կո­պե­նի­ա) և թրոմ­բո­ցիտ­նե­րի թվի նվա­զու­մը (թ­րոմ­բո­ցի­տո­պե­ նի­ա): Լյար­դի էն­զիմ ­նե­րի քա­նա­կը շի­ճու­կի մեջ կա­րող է ա­վե­լա­նալ։ Հի­վան­ դու­թյան ե­րկ­րորդ փու­լում՝ նյար­դա­բա­նա­կան ախ­տան­շան­նե­րի զար­գաց­ ման ըն­թաց­քում, ա­րյան մեջ և ող­նու­ղե­ղային հե­ղու­կում ա­ճում է սպի­տակ բջիջ­նե­րի թի­վը։ ­Վի­րուսն ան­ջատ­վում է ա­րյու­նից հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին փու­լում։ Լա­ բո­րա­տոր ախ­տո­րո­շու­մը կա­տար­վում է ա­րյան և ող­նու­ղե­ղային հե­ղու­կում մաս­նա­հա­տուկ IgM-ի հայտ­նա­բե­րու­մով, ո­րն ի հայտ է գա­լիս ա­վե­լի ո­ւշ՝ հի­ վան­դու­թյան ե­րկ­րորդ փու­լում։ Շճա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը նե­րա­ ռում են ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային ա­նա­լիզ (Ի­ՖԱ) և հե­մագ­լ յու­տի­նա­ցի­այի ար­գե­ լակ­ման ռե­ակ­ցի­ա (ՀԱՌ)։ ­Մո­լե­կու­լ յար-կեն­սա­բա­նա­կան մե­թոդ­ներն ի­րա­կա­նաց­վում են տզե­րի նմուշ­նե­րում՝ տզային էն­ցե­ֆա­լի­տի հա­կած­նի հե­տա­զո­տու­թյան, ի­նչ­պես նաև ՊՇՌ մե­թո­դով տզե­րի մեջ վի­րու­սի ՌՆԹ-ն հայտ­նա­բե­րե­լու նպա­տա­ կով։ Հա­կած­նի հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար ան­հրա­ժեշտ է կեն­դա­նի նյութ, ի­սկ ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյու­նը հնա­րա­վոր է ի­րա­կա­նաց­նել նաև տզե­րի մաս­նիկ­ նե­րով։ Վի­րու­սա­բա­նա­կան մե­թոդ­նե­րով վի­րու­սի ան­ջա­տումն ի­րա­կա­նաց­վում է կեն­սա­բա­նա­կան փոր­ձով՝ ա­րյու­նից և ող­նու­ղե­ղային հե­ղու­կից վերց­ված նմուշ­նե­րը նո­րա­ծին սպի­տակ մկ­նե­րին նե­րար­կե­լու մի­ջո­ցով։

Տ­զային էն­ցե­ֆա­լիտ­ներ | 53

Տ­զային էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րի տար­բե­րա­կիչ ախ­տո­րո­շումն ի­րա­կա­նաց­վում է հետ­ևյալ հի­վան­դու­թյուն­նե­րից՝ ԿՆՀ նո­րա­գո­յա­ցու­թյուն­ներ, ու­ղե­ղի բոր­ բո­քային թա­րա­խային հի­վան­դու­թյուն­ներ, ու­ղե­ղի ա­նոթ­նե­րի ախ­տա­հա­ րում, պո­լի­ո­մի­ե­լիտ, տար­բեր ծագ­ման մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լիտ­ներ, տար­բեր ծագ­ման կո­մա­ներ, այլ ծագ­ման էն­ցե­ֆա­լիտ­ներ, բ­ծա­վոր տիֆ, գ­րիպ, լեպ­ տոս­պի­րոզ, ե­րի­կա­մային հա­մախ­տա­նի­շով հե­մո­ռա­գիկ տենդ, Լայ­մի հի­ վան­դու­թյուն:­ Ար­տա­հայտ­ված ին­տոք­սի­կա­ցի­ոն հա­մախ­տա­նի­շի գե­րակշռ­ման դեպ­քում տզային էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րը տար­բե­րա­կում են գրի­պից, Է­պշ­տեյն-Բա­րի վի­րու­ սային վա­րա­կից, ո­րո­վայ­նային տի­ֆից, շի­գե­լո­զից, լե­գի­ո­նելյո­զից, էռ­լի­խի­ ո­զից, բրու­ցե­լո­զից, բա­բե­զի­ո­զից: Մե­նին­գի­ալ և էն­ցե­ֆա­լի­տիկ հա­մախ­տա­ նիշ­նե­րի առ­կա­յու­թյան դեպ­քում հի­վան­դու­թյունն ան­հրա­ժեշտ է տար­բե­րա­ կել էն­տե­րո­վի­րուս­նե­րից (կոք­սա­կի, է­կո վի­րուս­ներ), է­պի­դե­միկ պա­րօ­տի­ տից, HSV-1 և 2-ից, Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի վի­րու­սից, տզային բո­րե­լի­ո­զից, դեն­գե տեն­դից, ցի­տո­մե­գա­լո­վի­րու­սից, ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լի­տից, բակ­տե­րի­ալ մե­նին­գիտ­նե­րից (մե­նին­գա­կոկ, պնև­մո­կոկ, HIb), սի­ֆի­լի­սից, Քյու տեն­դից, բծա­վոր տի­ֆից, տու­բեր­կո­ւլո­զից, տոք­սոպ­լազ­մո­զից:

­Բու­ժում Տ­զային էն­ցե­ֆա­լի­տի վի­րու­սով հա­րուց­ված մե­նին­գի­տի, մե­նին­գոէն­ցե­ ֆա­լի­տի, էն­ցե­ֆա­լի­տի դեպ­քում պա­հանջ­վում է հի­վան­դի հոս­պի­տա­լա­ցում և օ­ժան­դակ խնամք՝ պայ­մա­նա­վոր­ված հա­մախ­տա­նի­շի ծան­րու­թյամբ։ Հա­ կա­բոր­բո­քային դե­ղա­մի­ջոց­նե­րը (օ­ր.՝ կոր­տի­կոս­տե­րոիդ­ներ), դի­տարկ­վում են օգ­նու­թյան սպե­ցի­ֆիկ մի­ջոց­նե­րի փո­խա­րեն։ Հի­վան­դին ան­հրա­ժեշտ է ան­կող­նային ռե­ժիմ, մեղմ սնն­դա­կարգ: Հի­վան­դու­թյան է­թի­ոտ­րոպ բուժ­ման հա­մար կի­րառ­վում է սպե­ցի­ֆիկ գամ­մա-գ­լո­բու­լին, այն նե­րարկ­վում է մ/մ 3-12 մլ դե­ղա­չա­փով, 3 օր: Հի­վան­դու­թյան ծանր ըն­թաց­քի դեպ­քում ա­ռա­ջին օ­րը նե­րարկ­վում է 6-12 մլ դե­ղա­չա­փով, օ­րե­կան 2 ան­գամ՝ 12 ժամ ը­նդ­մի­ջու­ մով, ո­րից հե­տո՝ օ­րը մեկ ան­գամ: Հի­վան­դու­թյան ե­րկ­րորդ ա­լի­քի դեպ­քում դե­ղո­րայ­քը կրկ­նում են: Որ­քան վաղ է նե­րարկ­վում գամ­մա-գ­լո­բու­լի­նը, այն­ քան ա­րագ է զար­գա­նում կլի­նի­կա­կան լա­վա­ցու­մը: ­Հա­կա­վի­րու­սային ազ­դե­ցու­թյամբ օ­ժտ­ված պանկ­րե­ա­տիկ ռի­բո­նուկ­լեա­ զան նույն­պես կի­րառ­վում է է­թի­ոտ­րոպ բուժ­ման հա­մար, այն նշա­նա­կում են մ/մ 30 մգ, յու­րա­քան­չյուր 4 ժա­մը մեկ: Բուժ­ման տևո­ղու­թյու­նը 4-5 օր է: Է­թի­ ոտ­րոպ բուժ­մա­նը զու­գա­հեռ ան­ց է կաց­վում նաև պա­թո­գե­նե­տիկ և ախ­տան­ շա­նային բու­ժում: Ծանր դեպ­քե­րում նշա­նակ­վում են ստե­րոիդ­ներ, հա­կացն­ ցու­մային պրե­պա­րատ­ներ, ան­հրա­ժեշ­տու­թյան դեպ­քում ան­ցնում են ար­հես­ տա­կան շն­չա­ռու­թյան:

54 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­ ատ­վաս­տա­նյու­թը մատ­չե­լի է ո­րոշ տե­ղա­ճա­րա­կային ե­րկր­նե­րում։ Պ Եվրո­պա կամ Ռու­սաս­տան այ­ցե­լու­թյուն պլա­նա­վո­րե­լիս ան­հրա­ժեշտ է խորհր­դակ­ցել բժիշկ­նե­րի հետ և ստա­նալ պատ­վաս­տում։ Նե­րարկ­ման ե­րկ­ րորդ դե­ղա­չա­փից 2 շա­բաթ ան­ց հայտ­նա­բեր­վում են հա­կա­մար­մին­ներ: Կա­ րող են դիտ­վել այն­պի­սի կողմ­նա­կի ազ­դե­ցու­թյուն­ներ, ի­նչ­պի­սիք են ջեր­մու­ թյան բարձ­րա­ցու­մը, տե­ղային ռե­ակ­ցի­ա­նե­րը, տե­ղային նև­րի­տը, թու­լու­թյու­ նը, գլխա­ցա­վը, հա­ղորդ­վել են մի­ե­լի­տի ե­զա­կի դեպ­քեր:­ Ինչ­պես տզե­րով փո­խանց­վող այլ վա­րակ­նե­րը, տզային էն­ցե­ֆա­լի­տը ևս կա­րող է կան­խար­գել­վել, ե­թե հա­մա­պա­տաս­խան հա­գուստ կրե­լով, ռե­պե­ լենտ­նե­րի կի­րառ­մամբ բա­ցառ­վեն տզե­րի խայ­թոց­նե­րը: Ռիս­կի գո­տի այ­ցե­լե­լուց հե­տո ամ­բողջ մար­մի­նը պետք է զնն­ել և մաշ­կին տզե­ր տես­նե­լիս ան­մի­ջա­պես հե­ռաց­նել։ Քա­նի որ տզե­րի թր­թուր­նե­րը շատ փոքր են, հնա­րա­վոր է՝ չն­կա­տվեն հա­գուս­տի վրա, ո­ւս­տի ա­ռա­ջարկ­վում է նաև հա­գուս­տը տաք ջրով լվա­նալ։ Տզե­րի խայ­թո­ցից հե­տո՝ ա­ռա­ջին օ­րե­ րի ըն­թաց­քում, ան­հրա­ժեշտ է կազ­մա­կեր­պել դո­նո­րա­կան ի­մու­նոգ­լո­բու­լի­նի ներար­կում մ/մ 1.5 մլ՝ մինչև 12 տա­րե­կան ե­րե­խա­նե­րին, 2 մլ՝ 12-16 տա­րե­կան­ նե­րին և 3 մլ՝ 16 տա­րե­կա­նից բարձր ան­ձանց: Ե­թե նե­րար­կու­մը կա­տար­վում է ա­ռա­ջին 96 ժամ­վա ըն­թաց­քում, ա­պա նկատ­վում է 60-78% ար­դյու­նա­վե­ տու­թյուն: Ա­լի­մեն­տար ու­ղի­ով փո­խան­ցու­մը կա­րե­լի է կան­խել՝ բա­ցա­ռե­լով տե­ղա­ճա­րա­կային գո­տի­նե­րից բեր­ված չպաս­տե­րի­զաց­ված կաթ­նամ­թեր­քի օգ­տա­գոր­ծու­մը։

| 55

ՄՈ­ԾԱ­ԿԱՅԻՆ ԷՆ­ՑԵ­ՖԱ­ԼԻՏ­ՆԵ­ՐԻ ԽՈՒՄԲ­

Ա­ՐԵՎՄՏՅԱՆ ՆԵ­ՂՈ­ՍԻ ՏԵՆԴ (ԷՆ­ՑԵ­ՖԱ­ԼԻՏ)­

Արևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դը (ՀՄԴ-Ա92.3, OIE 8.18) սուր վի­րու­սային ծագ­ ման հի­վան­դու­թյուն է: Ար­ձա­նագր­վում է ար­ևա­դար­ձային և բա­րե­խառն կլիմա­յա­կան գո­տի­նե­րում, մինչև 1990-ա­կան­նե­րը մար­դու ա­ռող­ջու­թյան համար մեծ վտանգ չէր հա­մար­վում, սա­կայն ներ­կա­յում տա­րած­ված է ամ­ բողջ աշ­խար­հում, այդ թվում՝ մի­ջերկ­րա­ծո­վյան տա­րա­ծաշր­ջա­նի ե­րկր­նե­ րում՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով բարձր մա­հա­ցու­թյամբ բռն­կում­ներ:

Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Հա­րու­ցի­չն ա­ռա­ջին ան­գամ հայ­տնա­բեր­վել է 1937 թվա­կա­նին Ու­գան­ դա­յում՝ հի­վան­դից վերց­ված կլի­նի­կա­կան նմուշ­նե­րում։ 1953 թվա­կա­նին այն հայտ­նա­բեր­վել է Նե­ղո­սի գե­տա­բե­րա­նին՝ թռ­չուն­նե­րի շր­ջա­նում (ագ­ռավ­ներ և ա­ղավ­նա­կեր­պեր)։ Ա­ՆՏ-ն չի հա­մար­վել թռ­չուն­նե­րի հա­մար ախ­տա­ծին մինչև 1997 թվա­կա­նը, ե­րբ Իս­րայե­լում տա­րած­ված ա­վե­լի ախ­տա­ծին շտամն ա­ռա­ջաց­րել էր թռ­չուն­նե­րի էն­ցե­ֆա­լիտ­ներ և կաթ­վա­ծա­հա­րու­թյուն­ներ։ Մարդ­ ­ կանց շր­ ջա­ նում դեպ­ քեր են գրանց­ վում ար­ դեն շուրջ 50 տարի: Ա­ռավել մեծ բռն­կում ­ներ են գրանց­վել Իս­րայե­լում, Հու­նաս­տա­նում, Ռու­ մի­նի­ա­յում, Ռու­սաս­տա­նում և Ա­ՄՆ-ո­ւմ՝ չվող թռ­չուն­նե­րի ճա­նա­պար­հին։ 1999-2010 թվա­կան­նե­րին Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դը տա­րած­վեց Ա­ՄՆ-ում և ամ­բողջ Ա­մե­րի­կա աշխարհամասում, ա­ռա­ջաց­րեց խո­շոր բռն­կում ­ներ, ո­րոնք ցույց տվե­ցին, որ տա­րա­փո­խիկ վա­րակ­նե­րի ար­մա­տա­վո­րու­մը նոր, ա­ռող­ջա­պա­հա­կան լուրջ խն­դիր­ներ է ստեղ­ծում ամ­բողջ աշ­խար­հի հա­մար։ Ներ­կա­յում Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դը տա­րած­ված է ամ­բողջ աշ­խար­ հում, ար­ձա­նագր­վում է ար­ևա­դար­ձային և բա­րե­խառն կլի­մա­յա­կան գո­տի­ նե­րում և հա­մար­վում է փո­խան­ցո­ղով պայ­մա­նա­վոր­ված ա­մե­նա­տա­րած­ված հի­վան­դու­թյուն­նե­րից մե­կը Աֆ­րի­կա­յում, Եվ­րո­պա­յում, Ա­սի­ա­յում, Ա­մե­րի­կա­ յում և Ա­վստ­րա­լի­ա­յում (ն­կար 21)։ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դի դեպ­քեր չեն ար­ձա­նագր­վել, սա­կայն մի­ջա­տա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ըն­ թաց­քում հան­րա­պե­տու­թյան տա­րած­քում նմու­շառ­ված մո­ծակ­նե­րից ան­ջատ­ վել է նաև Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դի վի­րու­սը: Բ­նու­թյան մեջ Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի վի­րու­սը պահ­պան­վում է՝ շր­ջա­նա­ռե­ լով մո­ծակ­նե­րի և թռ­չուն­նե­րի միջև։ Հի­վան­դու­թյու­նը կա­րող է փո­խանց­վել մո­ծակ­նե­րի, մլակ­նե­րի, իք­սո­դային և գա­մա­զային տզե­րի մի­ջո­ցով, ո­րոնք

56 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում վա­րակ­վում են թռ­չուն­նե­րին, կաթ­նա­սուն­նե­րին, նաև մար­դուն՝ խայ­թե­լիս։ Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, հիմ ­նա­կան փո­խան­ցո­ղ են կու­լեքս ցե­ղի, մաս­նա­վո­րա­ պես Շx. ք/ք/6ոՏ մո­ծակ­նե­րը: Այդ պատ­ճա­ռով հի­վան­դու­թյունն ու­նի ար­տա­ հայտ­ված սե­զո­նայ­նու­թյուն, ո­րը հա­մընկ­նում է մո­ծակ­նե­րի ակ­տի­վու­թյան շր­ջա­նին (մարտ-հոկ­տեմ­բեր ա­միս­ներ)։ Ա­վե­լի հազ­վա­դեպ Ա­րևմ­տյան Նե­ ղո­սի տենդ հի­վան­դու­թյու­նը տա­րած­վում է ա­րյան փոխ­նե­րարկ­ման, հյուս­ վածք­նե­րի փոխ­պատ­վաստ­ման, կա­թով սնուց­ման մի­ջո­ցով և հղի մո­րից՝ ե­րե­խային։ Վա­րա­կի բնա­կան պա­հո­ցը վա­րակ­ված թռ­չուն­ներն ե­ն։ Հոդ­ վա­ծո­տա­նի­ները ևս հի­վան­դու­թյան բնա­կան պա­հոց են, քա­նի որ կա­րող են տրան­սօ­վա­րիալ ճա­նա­պար­հով վա­րա­կը փո­խան­ցել ի­րենց սե­րունդ­նե­ րին: Եվ­րո­պա­յում, Աֆ­րի­կա­յում, Մեր­ձա­վոր Ար­ևել­քում և Ա­սի­ա­յում Ա­ՆՏ-ից թռ­չուն­նե­րի ան­կում հազ­վա­դեպ է գրանց­վում, ի­սկ Ա­մե­րի­կա­յում վի­րու­սը բարձր ախ­տած­նու­թյուն է դրս­ևո­րում թռ­չուն­նե­րի հա­մար: Վի­րու­սն ան­ջատ­ վել է 250 տե­սա­կի թռ­չուն­նե­րից: Ա­ռա­վել զգա­յուն են ագ­ռավ­նե­րի ըն­տա­ նի­քի թռ­չուն­նե­րը (ՇօՒv/0ճ6): Ձի­ե­րը, ի­նչ­պես և մար­դիկ, «­փա­կու­ղի» տե­րեր են, այ­սինքն՝ հի­վան­դու­թյան աղ­բյուր չեն: Ի­նչ­պես մարդ­կանց, այն­պես էլ ձի­ե­րի շր­ջա­նում կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րով դեպ­քե­րը հազ­վա­դեպ են և սո­վո­րա­բար թեթև են ըն­թա­նում: Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, ձի­ե­րը ևս կա­րող են ունենալ նյար­դային հա­մա­կար­գի ախ­տա­հա­րում, այդ թվում՝ մա­հա­ցու էն­ ցե­ֆա­լո­մի­ե­լիտ:

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն­ Արևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դի հա­րու­ցի­չը ար­բո­վի­րուս­նե­րի ֆլա­վի­վի­րուս ցե­ղից է, պատ­կա­նում է ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լի­տի ֆլա­վի­վի­րի­դե ըն­տա­նիքի հա­կած­նային կոմպ­լեք­սին: Ախ­տած­նու­թյուն­ Արևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դի ա­խտած­նու­թյունն ան­բա­վա­րար է ու­սում­նա­ սիր­ված: Վի­րու­սը թա­փան­ցում է օր­գա­նիզմ մո­ծա­կի խայ­թո­ցի տե­ղում և հե­ մա­տո­գեն ճա­նա­պար­հով տա­րած­վում է՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով ավ­շային հյուս­վածք­ նե­րի հա­մա­կար­գային ախ­տա­հա­րում (լիմ­ֆա­դե­նո­պա­թի­ա): Վի­րու­սի ներ­թա­ փան­ցու­մը հե­մա­տոէն­ցե­ֆա­լիկ պատ­նե­շով կա­րող է ա­ռա­ջաց­նել մե­նին­գոէն­ ցե­ֆա­լիտ՝ ու­ղե­ղի թա­ղանթ­նե­րի և ու­ղե­ղա­նյու­թի ախ­տա­հա­րում: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր Գաղտ­ ­ նի շր­ ջա­ նը 3-14 օր է: Վա­ րակ­ ված մարդ­ կանց շուրջ 80%-ը որ­ ևէ ախ­տան­շան չի ու­նե­նում, 20%-ն ու­նե­նում է ը­նդ­հա­նուր ին­տոք­սի­կա­ցի­այի երևույթ­ներ: Վա­րակ­ված­նե­րից 5-ից 1-ի դեպ­քում զար­գա­նում են կլի­նի­կա­ կան եր­ևույթ­ներ. հի­վան­դու­թյու­նը սկս­վում է սուր, ջեր­մու­թյու­նը բարձ­րա­նում

Մո­ծա­կային էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րի խումբ­| 57

է 38-40°С, սկս­վում է դող, գլ­խա­ցավ, տա­րա­ծուն մկա­նա­ցա­վեր, հո­դա­ցա­վեր, փս­խում, լուծ կամ ցան: Վա­րակ­ված­նե­րի 1%-ը կա­րող է ու­նե­նալ ծանր նյար­ դա­բա­նա­կան եր­ևույթ­ներ՝ էն­ցե­ֆա­լիտ կամ մե­նին­գիտ, ո­րը կա­րող է ա­վարտ­ վել կո­մայով և մա­հով: Ա­ռա­վել հա­ճախ ծանր է ըն­թա­նում ի­մուն հա­մա­կար­գի խն­դիր­ներ ու­նե­ցող ան­ձանց և մե­ծա­հա­սակ­նե­րի հի­վան­դու­թյու­նը։­

Ախ­տո­րո­շում ­Լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րո­շու­մը նե­րա­ռում է ա­րյան շի­ճու­կի կամ ող­նու­ղե­ղային հե­ղու­կի Ա­ՆՏ վի­րու­սի մաս­նա­հա­տուկ IgM հա­կա­մար­մին­նե­րի հայտնա­բեր­ ման հե­տա­զո­տու­թյուն։ Դրանք հայտ­նա­բեր­վում են հի­վան­դու­թյան ախ­տան­ շան­նե­րի ի հայտ գա­լուց հե­տո՝ 3-8-րդ օ­րը, և պահ­պան­վում են 30-ից մինչև 90 օ­ր։ Թեև գրանց­վել են IgM հա­կա­մար­մին­նե­րի ա­վե­լի եր­կա­րատև պահ­պան­ մամբ դեպ­քեր, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ հնա­րա­վոր է դրա­կան ար­դյունք՝ կապ­ված ան­ցյա­լում տա­րած վա­րա­կի հետ։ Ե­թե ա­րյան նմու­շա­ռումն ի­րա­կա­նաց­վել է հի­վան­դու­թյան ախ­տան­շան­նե­րի ի հայտ գա­լուց հետո՝ մինչև 8-րդ օ­րը, մաս­ նա­հա­տուկ IgM-ի բա­ցա­կա­յու­թյու­նը չի բա­ցա­ռում Ա­ՆՏ-ի առ­կա­յու­թյու­նը, պա­ հանջ­վում է կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյուն։ Մաս­նա­հա­տուկ IgM-ի առ­կա­յու­թյու­ նը շի­ճու­կում կամ ող­նու­ղե­ղային հե­ղու­կում վկա­յում է սուր վա­րա­կի մասին, բայց հաշ­վի է ա­ռն­վում այլ ֆլա­վի­վի­րուս­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված խա­չաձև դրա­կան ռե­ակ­ցի­ա­նե­րի կամ ոչ մաս­նա­հա­տուկ ռե­ակ­ցի­ա­նե­րի հնա­րա­վո­րու­ թյու­նը։ Հե­տա­զո­տու­թյան ըն­թա­ցա­կար­գի հա­մա­ձայն՝ հի­վան­դու­թյան սուր և ա­ռող­ջաց­ման փու­լե­րում բո­լոր դրա­կան ար­դյուն­քով թես­տե­րը հաս­տատ­վում են հա­կա­մար­մին­նե­րի չե­զո­քաց­ման հե­տա­զո­տու­թյամբ։ Ա­ՆՏ-ի IgG հա­կա­ մար­մին­ներն ի հայտ են գա­լիս ան­մի­ջա­պես IgM հա­կա­մար­մին­նե­րից հե­տո, օր­գա­նիզ­մում պահ­պան­վում են տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում՝ ա­ռանց ախ­տան­շան­ նե­րի կամ ախ­տան­շան­նե­րով վա­րա­կի դեպ­քում։ Այս­պի­սով, մի­այն IgG հա­ կա­մար­մին­նե­րի դրա­կան ար­դյուն­քը թեև վկա­յում է տա­րած վա­րա­կի մա­սին, ան­հրա­ժեշտ է բա­ցա­ռել նաև այլ պատ­ճառ­նե­րը։ Վի­րու­սա­բա­նա­կան հե­տա­ զո­տու­թյուն­նե­րի մի­ջո­ցով (ՊՇՌ) հյուս­վածք­նե­րի նմուշ­նե­րում Ա­ՆՏ վի­րու­սի ՌՆԹ-ի հայտ­նա­բե­րու­մը կա­րող է հաս­տա­տել ախ­տո­րո­շու­մը։ Ի­մու­նա­հիս­տո­ քի­մի­ա­կան հե­տա­զո­տու­թյամբ ֆոր­մա­լի­նով ֆիքս­ված հյուս­վածք­նե­րում կա­ րող է հայտ­նա­բեր­վել Ա­ՆՏ-ի հա­կա­ծին։ Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, դրա բա­ցա­սա­կան ար­դյուն­քը չի բա­ցա­ռում վա­րա­կի առ­կա­յու­թյու­նը։ Հա­ճախ պա­հանջ­վում են վի­րու­սի կուլ­տու­րայի, ի­րա­կան ժա­մա­նա­կում ՊՇՌ-ի և ի­մու­նա­հիս­տո­քի­մի­ա­ կան հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ։ Բու­ժում ­Ներ­կա­յում հի­վան­դու­թյան է­թի­ոտ­րոպ բու­ժում չկա, կի­րառ­վում է ախ­տա­ ն­շա­նային բու­ժում: Ծանր մե­նին­գե­ալ ախ­տան­շան­նե­րի դեպ­քում կի­րա­ռում

58 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում են ցա­վազր­կող­ներ, հա­կափս­խու­մային թե­րա­պի­ա, ի­ջեց­նում ներ­գան­գային ճն­շու­մը, կան­խար­գե­լում են շն­չա­ռա­կան ան­բա­վա­րա­րու­թյու­նը:

­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ Հա­մա­ձայն մի­ջազ­գային մո­տե­ցում­նե­րի՝ մարդ­կանց շր­ջա­նում Ա­րևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դը կան­խար­գե­լվում է ար­դյու­նա­վետ մի­ջա­տա­բա­նա­կան հս­կո­ ղու­թյան մի­ջո­ցով այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ թռ­չուն­նե­րի և ձի­ե­րի շր­ջա­նում հայտ­նա­բեր­վում է Ա­ՆՏ հա­րու­ցի­չը: Արևմ­տյան Նե­ղո­սի տեն­դով վա­րակ­վե­լուց խու­սա­փե­լու հա­մար ան­հրա­ ժեշտ է պաշտ­պան­վել մո­ծակ­նե­րի խայ­թո­ցից՝ ի­նչ­պես մո­ծակ­նե­րով փո­ խանց­վող այլ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի դեպ­քում: Հի­վանդ կեն­դա­նի­նե­րի հետ շփման, սպան­դի կամ մսե­ղի­քի մշակ­ման ըն­թաց­քում ան­հրա­ժեշտ է հագ­նել մե­կան­գա­մյա օգ­տա­գործ­ման ձեռ­նոց­ներ, պաշտ­պա­նիչ հա­գուստ: Ա­րյան փոխ­նե­րարկ­ման և օր­գան­նե­րի փոխ­պատ­վաստ­ման դեպ­քում ևս պետք է նկա­տի ու­նե­նալ վա­րա­կի փո­խանց­ման ռիս­կը: Ա­ՆՏ-ով հի­վանդ­նե­րի բուժ­ ման և խնամ­քի, ի­նչ­պես նաև նրանց նմուշ­նե­րի լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­ թյուն­նե­րի ըն­թաց­քում ան­հրա­ժեշտ է պահ­պա­նել վա­րա­կի հս­կո­ղու­թյան կա­նոն­նե­րը: ­Կան­խար­գե­լիչ ­պատ­վաս­տանյութ գո­յու­թյուն ու­նի մի­այն ձի­ե­րի հա­մար։

ՃԱ­ՊՈ­ՆԱ­ԿԱՆ ԷՆ­ՑԵ­ՖԱ­ԼԻՏ

­ ա­պո­նա­կան մո­ծա­կային էն­ցե­ֆա­լի­տը (ՀՄԴ Ա83.0, OIE 8.10) սուր տա­ Ճ րա­փո­խիկ վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն է, ո­րն ըն­թա­նում է ու­ղե­ղի թա­ղանթ­նե­րի և ու­ղե­ղա­նյու­թի ախ­տա­հար­մամբ:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն Ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լիտն ա­ռա­ջին ան­գամ նկա­րագր­վել է Ճա­պո­նիա­ յում տե­ ղի ու­ նե­ ցած մեծ բռն­ կու­ մից հե­ տո (ը­ նդգրկ­ վել է շուրջ 6125 մարդ, մա­հա­ցել է 80%-ը): Հա­րու­ցիչն ա­ռա­ջին ան­գամ նկա­րագր­վել է 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին: Ռու­սաս­տա­նում մո­ծա­կային էն­ցե­ֆա­լի­տի ա­ռա­ջին դեպ­քերը գրանց­վել են 1938-1939 թվա­կան­նե­րին Պրի­մորյե­ում: Ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ ֆալի­տի վի­րուսը հա­մար­վում է Ա­սի­ա­յում էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րի ա­մե­նա­տա­րած­ ված հա­րու­ցի­չը: Հի­վան­դու­թյու­նը հան­դի­պում է Ա­սի­այի ո­ղջ տա­րած­քում և Խա­ղաղ օվ­կի­ա­նո­սի ա­րևմ­տյան շր­ջան­նե­րում (ն­կար 22): ՃԷ վի­րու­սի տե­ղա­ կան փո­խան­ցու­մ Աֆ­րի­կա­յում, Եվ­րո­պա­յում կամ Ա­մե­րի­կա­յում չի հայտ­նա­ բեր­վել: Փո­խան­ցվու­մ է հիմ­նա­կա­նում գյու­ղատն­տե­սա­կան տա­րածք­նե­րում՝

Մո­ծա­կային էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րի խումբ­| 59

հա­ճախ կապ­ված բրն­ձի մշակ­ման և ջր­հե­ղեղ­նե­րի հետ: Ա­սի­այի ո­րոշ շրջան­ նե­րում այս է­կո­լո­գի­ա­կան պայ­ման­նե­րը կա­րող են ա­ռա­ջա­նալ նաև քա­ ղա­­քային կենտ­րոն­նե­րում կամ նրանց հա­րա­կից տա­րածք­նե­րում: Ա­սի­այի ա­փա­մերձ շր­ջան­նե­րում փո­խան­ցու­մը սե­զո­նային է, և մարդ­կանց հի­վան­դա­ ցու­թյու­նը սո­վո­րա­բար ա­ռա­վե­լա­գույնս բարձ­րա­նում է ամ­ռա­նը և աշ­նա­նը: Մերձ­արևա­դար­ձային և ար­ևա­դար­ձային շր­ջան­նե­րում սե­զո­նային փո­խան­ ցու­մը տա­տան­վում է՝ կախ­ված հոր­դա­ռատ ան­ձրև­նե­րից և ո­ռոգ­ման գոր­ծըն­ թա­ցից, և կա­րող է եր­կա­րաձգ­վել կամ նույ­նիսկ տևել ամ­բողջ տա­րի: ­Տե­ղա­ճա­րա­կային ե­րկր­նե­րում, որ­տեղ մե­ծա­հա­սակ­ներն ար­դեն ու­նեն ի­մու­նի­տետ, ՃԷ-ն նախ և ա­ռաջ ե­րե­խա­նե­րի հի­վան­դու­թյուն է: Ճա­նա­պար­ հոր­դու­թյուն­նե­րի հետ կապ­ված՝ հի­վան­դու­թյու­նը կա­րող է հան­դի­պել ցան­ կա­ցած տա­րի­քի մարդ­կանց շր­ջա­նում: Ա­սի­ա­յում զբո­սաշր­ջիկ­նե­րի մե­ծա­ մաս­նու­թյան հա­մար վտանգն այն­քան էլ մեծ չէ, բայց կախ­ված է տա­րած­ քից, այն­տեղ գտն­վե­լու ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծից, սե­զո­նից և գոր­ծու­նե­ու­թյան տե­սա­կից: Ոչ տե­ղա­ճա­րա­կային ե­րկր­նե­րից Ա­սի­ա­ այ­ցե­լող­նե­րի շր­ջա­նում ՃԷ-ի ը­նդ­հա­նուր տա­րած­վա­ծու­թյու­նը գնա­հատ­վում է 1 մի­լի­ոն մար­դուն՝ 1 դեպք սկզ­բուն­քով: Բայց և այն­պես, ներ­գաղ­թյալ­ներն ու ճա­նա­պար­հորդ­նե­ րը, ո­րոնք եր­կար ժա­մա­նակ են բնակ­վում ՃԷ վի­րու­սի ակ­տիվ փո­խանց­ման գյու­ղա­կան բնա­կա­վայ­րե­րում, ու­նեն նույն ռիս­կը, ի­նչ ըն­կալ տե­ղաբ­նակ­նե­րը (1 տար­վա ըն­թաց­քում 100000 ե­րե­խայի շր­ջա­նում 5-50 դեպք): Զբո­սաշր­ջիկ­ ները կա­րող են բարձր ռիս­կի ենթարկվել ան­գամ կար­ճատև այ­ցի ըն­թաց­քում, ե­թե փո­խանց­ման ակ­տիվ սե­զո­նի ե­րե­կո­յան ժա­մե­րին գտն­վեն գյու­ղա­կան վայ­րե­րում: Մինչև 1 ամ­սով այ­ցե­լող­նե­րը, ո­րոնք հիմ­նա­կա­նում քա­ղա­քային վայ­րե­րում են լի­նում, ա­վե­լի քիչ են են­թարկ­վում վա­րակ­ման վտան­գին: Ո­րոշ էն­դե­միկ շր­ջան­նե­րում, չնա­յած բնա­կան ի­մու­նի­տե­տի կամ պատ­վաս­տում­նե­ րի շնոր­հիվ տա­րեց մարդ­կանց շր­ջա­նում քիչ են հի­վան­դաց­ման դեպ­քե­րը, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, ՃԷ վի­րու­սը շա­րու­նա­կում է շր­ջա­նա­ռել բնու­թյան մեջ: Այս­ պի­սով, հի­վան­դու­թյան խո­ցե­լի խումբ են ճա­նա­պար­հորդ­նե­րը: ՃԷ վի­րու­սը մարդ­կանց փո­խանց­վում է վա­րակ­ված մո­ծա­կի խայ­թոցի մի­ջո­ցով: Փո­խան­ցող­ներն են մո­ծակ­նե­րը (Culex pipiens, Culex trithaeniorhynchus, Aedes togoi, Aedes japonicus): Վի­րու­սը շր­ջա­նա­ռում է բնու­թյան մեջ (էնզոո­տիկ ցիկլ) մո­ծակ­նե­րի և ող­նա­շա­րա­վոր տե­րե­րի, հատ­կա­պես խո­զե­րի և ճահ­ճային թռ­չուն­նե­րի միջև: Մար­դիկ հա­մար­վում են պա­տա­հա­կան կամ փա­կու­ղի տե­րեր, ո­րով­հետև սո­վո­րա­բար չեն զար­գաց­նում և ա­պա­հո­վում մո­ծակ­նե­րին վա­րա­կե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ վի­րու­սե­մի­այի մա­կար­դա­կը:

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լի­տի հա­րու­ցի­չը ՌՆԹ պա­րու­նա­կող վի­րուս է, ո­րը պատ­կա­նում է ֆլա­վի­վի­րի­դե (Flaviviridae) ըն­տա­նի­քին, ֆլա­վի­վի­րուս

60 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում (Flavivirus) ցե­ղին, մտ­նում է ար­բո­վի­րուս­նե­րի խմ­բի մեջ, և նման է Ա­րևմ­տյան Նե­ղոսի տեն­դի և Սենտ Լո­ւի­սի էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րի վի­րուս­նե­րին: Ե­ռաց­նե­ լիս վի­րու­սը պահ­պան­վում է 2 ժամ­վա ըն­թաց­քում, է­թիլ սպիր­տը, ե­թե­րը և ա­ցե­տոնն ը­նկ­ճում են հա­րուց­չի ակ­տի­վու­թյու­նը 3 օր հե­տո: Վի­րու­սը եր­կար պահ­պան­վում է լի­ո­ֆի­լի­զաց­ված վի­ճա­կում: Ցածր ջեր­մաս­տի­ճա­նային պայ­ ման­նե­րում կա­րող է կեն­սու­նակ մնալ մեկ տա­րուց ա­վե­լի:

Ախ­տած­նու­թյուն ­ՃԷ վի­րու­սի հա­մար մուտ­քի դուռ է մաշ­կը: Վի­րու­սի տա­րա­ծու­մը կա­րող է ըն­թա­նալ ի­նչ­պես հե­մա­տո­գեն, այն­պես էլ պե­րինև­րալ ճա­նա­պար­հով: Վիրուսի հե­տա­գա բազ­մա­ցու­մը տե­ղի է ու­նե­նում, ե­րբ այն թա­փան­ցում է գլխու­ղե­ղի պա­րեն­խի­մա: Ծանր դեպ­քե­րում նկատվում են վա­րա­կի կենտ­ րո­նա­ցում (գե­նե­րա­լի­զա­ցի­ա) և վի­րու­սի վե­րար­տադ­րում ի­նչ­պես նյար­դային հա­մա­կար­գում, այն­պես էլ դրա սահ­ման­նե­րից դուրս: Նեյ­րոն­նե­րում կու­տակ­ վե­լուց հե­տո վի­րու­սը կր­կին հայտն­վում է ա­րյան մեջ, ո­րից հե­տո ի հայտ են գա­լիս հի­վան­դու­թյան կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րը: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­ՃԷ վի­րու­սով վա­րակ­ված մարդ­կանց մեծ մա­սի հի­վան­դու­թյունն ըն­թա­ նում է ա­ռանց ախ­տան­շան­նե­րի: Վա­րակ­վածների 1%-ն ու­նե­նում է կլի­նի­կա­ կան ախ­տան­շան­նե­րով ըն­թա­ցող հի­վան­դու­թյուն: Գաղտ­նի շր­ջա­նը տևում է 5-15 օր: Սուր էն­ցե­ֆա­լի­տը հա­մար­վում է ՃԷ վի­րու­սային վա­րա­կի ա­մե­նա­ տա­րած­ված կլի­նի­կա­կան դրս­ևո­րու­մը: Հնա­րա­վոր են նաև հի­վան­դու­թյան այն­պի­սի թեթև ձևեր, ի­նչ­պի­սիք են ա­սեպ­տիկ մե­նին­գի­տը կամ չտար­բե­րակ­ ված տեն­դը: Հի­վան­դու­թյու­նը սո­վո­րա­բար սկսվում է հան­կար­ծա­կի՝ բուռն, հա­րա­ճող ը­նդ­հա­նուր վա­րա­կային ախ­տան­շան­նե­րով, տեն­դի, գլ­խա­ցա­վի և փս­խում­նե­րի ա­ռա­ջա­ցու­մով: Կա­րող են լինել նա­խան­շա­նային եր­ևույթ­ ներ՝ ը­նդ­հա­նուր թու­լու­թյուն, քն­կո­տու­թյուն, աշ­խա­տու­նա­կու­թյան ան­կում: Եր­բեմն հան­դի­պում են ե­րկ­տե­սու­թյուն (դիպ­լո­պի­ա), տե­սո­ղու­թյան սրու­ թյան ի­ջե­ցում, խոս­քի խան­գա­րում­ներ, դի­զու­րիկ խան­գա­րում­ներ: Հո­գե­կան կար­գա­վի­ճա­կի փո­փո­խու­թյուն­նե­րը, կենտ­րո­նա­կան նյար­դային հա­մա­կար­ գի խան­գա­րում­նե­րը, ը­նդ­հա­նուր թու­լու­թյու­նը և շար­ժո­ղա­կան խան­գա­րում­ նե­րը կա­րող են զար­գա­նալ հա­ջորդ օ­րե­րի ըն­թաց­քում: Հի­վան­դու­թյան կլի­ նի­կա­կան պատ­կե­րում տար­բե­րում են մի շարք հա­մախ­տա­նիշ­ներ, ո­րոնք կա­րող են զու­գակց­վել: Ին­ֆեկ­ցի­ոն-տոք­սիկ հա­մախ­տա­նի­շը բնո­րոշ­վում է ը­նդ­հա­նուր ին­տոք­սի­կա­ցի­այի ախ­տան­շան­նե­րով՝ նվա­զա­գույն նյար­դա­բա­ նա­կան փո­փո­խու­թյուն­նե­րի դեպ­քում: Մե­նին­գե­ալ հա­մախ­տա­նի­շը ըն­թա­ նում է շճային մե­նին­գի­տի ձևով: Նաև հան­դի­պում են ցն­ցու­մային, կոճ­ղե­ զային (բուլ­բար), կո­մա­տոզ (90% մա­հա­ցու­թյուն), մա­հա­ք­նային (լե­թար­գիկ),

Մո­ծա­կային էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րի խումբ­| 61

ա­մեն­տիվ-հի­պեր­կի­նե­տիկ և հե­մի­պա­րե­տիկ հա­մախ­տա­նիշ­նե­րը: Հի­վան­ դու­թյան ըն­թաց­քի ծան­րու­թյու­նը և դրա դրս­ևո­րում­նե­րի բազ­մաձ­ևու­թյունը (պոլի­մոր­ֆիզ­մը) պայ­մա­նա­վոր­ված են ու­ղե­ղի ախ­տա­հար­ման ա­ռանձ­ նահատ­կու­թյուն­նե­րով: Մա­հա­բե­րու­թյու­նը մոտ 20-30% է: Կեն­դա­նի մնա­ցող­ ներն ա­պա­քին­վում են շատ դան­դաղ՝ եր­կա­րատև աս­թե­նիկ գան­գատ­նե­րով, 30-50%-ի շր­ջա­նում մնում են լուրջ նյար­դա­բա­նա­կան, ճա­նա­չո­ղա­կան կամ հո­գե­բա­նա­կան բար­դու­թյուն­ներ:

­Բու­ժում ­Ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լի­տի է­թի­ոտ­րոպ բու­ժում չկա, ի­րա­կա­նաց­վում է պա­թո­գե­նե­տիկ բու­ժում: Թե­րա­պի­ան բաղ­կա­ցած է օ­ժան­դակ խնամ­քի ճիշտ կազ­մա­կեր­պու­մից և բար­դու­թյուն­նե­րի բուժ­ման կուր­սից: ­Քա­նի որ հի­վանդ­նե­րը վա­րա­կիչ չեն, նրանց չեն մե­կու­սաց­նում: ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ­ Եվ­րո­պա­յում կի­րառ­վում են ՃԷ 2 տե­սա­կի պատ­վաս­տա­նյութեր՝ FSME-IMMUN (Բակս­տեր, Ա­վստ­րի­ա) և Encepur՝ Էն­ցե­պուր (Նո­վար­տիս, Գեր­ մա­նի­ա): Ռու­սաս­տա­նում կի­րառ­վում են ռու­սա­կան ար­տադ­րու­թյան 2 այլ ի­նակ­տի­վաց­ված պատ­վաս­տա­նյութեր: Ի­մու­նա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­ նե­րը ցույց են տվել, որ այս պատ­վաս­տա­նյու­թե­րը կա­րող են ա­պա­հո­վել խա­ չաձև պաշտ­պա­նու­թյուն ՃԷ վի­րու­սի բո­լոր 3 են­թա­տի­պե­րից, և պատ­վաս­ տա­նյու­թե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը 95%-ից բարձր է: Քա­նի որ պատ­վաս­տում­նե­րի շար­քը պա­հան­ջում է 6 և ա­վե­լի ա­միս, ճա­ նա­պար­հորդ­նե­րի մեծ մա­սը տե­ղա­ճա­րա­կային շր­ջան­նե­րում գե­րա­դա­սում է կի­րա­ռել մո­ծակ­նե­րի խայ­թոց­նե­րից պաշտ­պա­նու­թյան մի­ջոց­ներ՝ ի­նչ­պես մոծակ­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված այլ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի դեպ­քում:

62 |

ՌԻ­ԿԵՏ­ՑԻ­ՈԶ­ՆԵՐ

­Ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րը (A75-A79) մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի սուր վա­րա­կիչ հի­ վան­դու­թյուն­նե­րի խումբ են: Ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րի շար­քին են պատ­կա­նում հա­ մա­ճա­րա­կային բծա­վոր տի­ֆը, լվային բծա­վոր տի­ֆը, հյու­սի­սա­սի­ա­կան տզային բծա­վոր տի­ֆը, մար­սե­լ յան տեն­դը, Քյու տեն­դը և այլն:

Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն Վ­տան­գի տակ են տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րի և՛ եր­կա­րա­ժամ­կետ, և՛ կար­ճա­ժամ­կետ այ­ցե­լու­նե­րը։ Փո­խանց­ման ռիսկն ա­ռա­վել բարձր է գար­ նան և ամ­ռան ա­միս­նե­րին (ե­րբ լվե­րը և տզե­րն ա­ռա­վել ակ­տիվ են) դր­սում գտնվե­լիս։ Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, վա­րա­կի փո­խան­ցու­մը հնա­րա­վոր է տար­վա բո­լոր ե­ղա­նակ­նե­րին։ Քա­նի որ ռի­կետ­ցի­ա­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված հի­վան­ դու­թյուն­նե­րի գաղտ­նի շր­ջա­նը 5-14-օր է, ճա­նա­պար­հորդ­նե­րի հի­վան­դու­ թյան ախ­տան­շան­նե­րը դրս­ևոր­վում են տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րից վե­ րա­դառ­նա­լուց 1-2 շա­բաթ ան­ց։ Չնա­յած նրան, որ հիմ­նա­կա­նում ախ­տո­րոշ­ վում է ռի­կետ­ցի­ոզ բծա­վոր տենդ կամ տի­ֆե­րի խմ­բի հի­վան­դու­թյուն, կա­րող են հան­դի­պել բազ­մա­կի այլ ռի­կետ­ցի­ոզ­ներ, նե­րա­ռյալ՝ նոր ի հայտ ե­կող։ ­Ճա­նա­պար­հոր­դու­թյուն­նե­րի հետ կապ­ված տզային բծա­վոր տենդն ա­ռա­ վել հա­ճախ հան­դի­պող ռի­կետ­ցային ծագ­ման հի­վան­դու­թյունն է։ Հա­րա­ վային Աֆ­րի­կա­յում թփուտ­նե­րի մեջ զբոս­նե­լով՝ սա­ֆա­րի­ի մաս­նա­կից­նե­րը, որ­սորդ­նե­րը, է­կո­տու­րիստ­նե­րը ռիս­կի տակ են տզե­րի խայ­թո­ցի ա­ռու­մով, քա­նի որ ա­ռա­վել հա­ճախ ճա­նա­պար­հորդ­նե­րն են վա­րակ­վում ռի­կետ­ցի­ ա­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված տզային բծա­վոր տեն­դով։ Ա­վե­լի հազ­վա­դեպ է գրանց­վում մի­ջերկ­րա­ծո­վյան բծա­վոր տեն­դը, սա­կայն դրա տա­րա­ծա­գո­ տին ա­վե­լի լայն է, նե­րա­ռում է Եվ­րո­պայի, Աֆ­րի­կայի, Հնդ­կաս­տա­նի, Մի­ ջին Ար­ևել­քի շր­ջան­նե­րը։ Ժայ­ռոտ լեռ­նե­րի բծա­վոր տեն­դը (հայտ­նի է նաև որ­պես բրա­զի­լա­կան բծա­վոր կամ այլ տե­ղա­նու­նով տենդ) ար­ձա­նագր­վում է Ա­րևմ­տյան Հեմփ­շի­րում, Կա­նա­դա­յում, Ա­մե­րի­կայի Մի­ա­ցյալ Նա­հանգ­նե­ րում, Մե­քսի­կա­յում, Կենտ­րո­նա­կան և Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կայի մի շարք այլ ե­րկր­նե­րում, ներառյալ Ար­գեն­տի­նան, Բրա­զի­լի­ան, Կո­լում­բի­ան, Կոս­տաՌի­կան և Պա­նա­ման։ Հայտ­նի են հի­վան­դու­թյան բնա­կան օ­ջախ­ներ ի­նչ­պես գյու­ղա­կան վայ­րե­րում, այդ­պես էլ քա­ղաք­նե­րում: Ա­ռան­ձին ըն­տա­նիք­նե­րում հի­վան­դու­թյան բռն­կում­նե­րը պայ­մա­նա­վոր­ված են տզե­րի կու­տա­կում­նե­րով։ Զբո­սան­քի, ձկ­նոր­սու­թյան, որ­սոր­դու­թյան, դր­սում գի­շե­րե­լու, գյու­ղատն­տե­ սա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյան ըն­թաց­քում շնե­րի հետ շփու­մը մե­ծաց­նում է վա­րա­կի տա­րած­ման ռիս­կը։

Ռի­կետ­ցի­ոզ­ներ | 63

Ցու­ցու­գա­մու­շի տեն­դը (Scrub typhus, թփուտ­նե­րի տիֆ), ո­րը փո­խանց­ վում է Trombiculidae տզե­րով, տե­ղա­ճա­րա­կային է Հյու­սի­սային Ճա­պո­նի­ա­ յում, Հա­րա­վային Ա­սի­ա­յում, Խա­ղաղ օվ­կի­ա­նո­սի ա­րևմ­տյան կղ­զի­նե­րում, Հյու­սի­սային Ա­վստ­րա­լի­ա­յում, Չի­նաս­տա­նում, Հա­րա­վային և Կենտ­րո­նա­ կան Ռու­սաս­տա­նում, Հնդ­կաս­տա­նում, Շրի Լան­կա­յում, որ­տեղ տա­րե­կան ա­վե­լի քան 1 մլն դեպք է ար­ձա­նագր­վում։ Ա­ռա­վել հա­ճախ դեպ­քե­րը պայ­ մա­նա­վոր­ված են քա­ղա­քում և գյու­ղա­կան վայ­րե­րում բա­ցօ­թյա գոր­ծու­նեու­ թյամբ։ R. typhi և R. felis ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րը, ո­րոնց փո­խան­ցող­նե­րը լվերն են, տա­ րած­վում են հիմ­նա­կա­նում կր­ծող­նե­րի մի­ջո­ցով, վա­ղուց են գրանց­վել ար­ ևա­դար­ձային ե­րկր­նե­րում, հատ­կա­պես նա­վա­հանգս­տային քա­ղաք­նե­րում և ծո­վափ­նյա վայ­րե­րում։ Մար­դիկ վա­րակ­վում են լվե­րով վա­րակ­ված կա­տու­ նե­րի, շնե­րի, կի­սաըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րի հետ շփ­ման հետ­ևան­քով՝ այ­ցե­լե­ լով տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­ներ կամ գի­շե­րե­լով կր­ծող­նե­րի ար­գա­սիք­ նե­րով բա­ղարկ­ված վայ­րե­րում։ Լվե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված տի­ֆի դեպ­քեր գրանց­վում են ճա­նա­պար­հորդ­նե­րի շր­ջա­նում՝ Հա­րա­վար­ևե­լ յան Ա­սի­ա­յում, Աֆ­րի­կա­յում, մի­ջերկ­րա­ծո­վյան ա­վա­զա­նում, Ա­մե­րի­կայի Մի­ա­ցյալ Նա­հանգ­ նե­րում՝ Հա­վա­յան կղ­զի­նե­րում, Կա­լի­ֆոռ­նի­ա­յում, Տե­խա­սում։ R. akari-ն փո­խանց­վում է տնային մկ­նե­րի տզե­րով, ա­ռա­ջաց­նում է ռի­ կետ­ցի­ալ ցան, լայ­նո­րեն տա­րած­ված է Ո­ւկ­րաի­նայի, Հա­րա­վային Աֆ­րի­կայի, Կո­րե­այի, Բալ­կան­նե­րի, Ա­մե­րի­կայի Մի­ա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րի քաղաք­նե­րում։ Հի­վան­դու­թյան բռն­կում­ներ են լի­նում վա­րակ­ված կր­ծող­նե­րի հետ շփու­մից հե­տո, ա­ռա­վել հա­ճախ՝ դրանց ա­կա­րի­ցիդ նյու­թե­րով մշա­կե­լուց հե­տո, ե­րբ տզե­րը ստիպ­ված են լի­նում ո­րո­նել նոր տե­րեր, այդ թվում՝ մարդ­կանց շր­ջա­ նում։ Տզե­րը կա­րող են տե­ղա­փոխ­վել նաև վայ­րի մկ­նե­րի վրա։ ­Տե­ղա­ճա­րա­կային տի­ֆով, ո­րի հա­րու­ցիչն է R. prowazekii-ն, զբո­սաշր­ջիկ­ նե­րը հազ­վա­դեպ են հի­վան­դա­նում, բայց այն կա­րող է գրանց­վել փախստա­ կան­նե­րի շր­ջա­նում կամ աղ­քատ հա­մայնք­նե­րում, ե­թե կան ոջ­լո­տու­թյան դեպ­քեր։ Բռն­կում­նե­րն ա­ռա­վել հա­ճախ են ցուրտ ե­ղա­նա­կին։ ­Ճա­նա­պար­հորդ­ներն ա­ռա­վել մեծ ռիս­կի են են­թարկ­վում այն դեպ­քե­ րում, ե­թե այ­ցե­լում են ա­ռանց մշ­տա­կան բնա­կու­թյան ա­նօթ­ևան մարդ­կանց, աղ­քատ բնա­կա­վայ­րեր, փախս­տա­կան­նե­րի ճամ­բար­ներ, պա­տե­րազ­մա­կան կամ բնա­կան ա­ղետ­նե­րի վայ­րեր։ Տե­ղա­ճա­րա­կային ակ­տիվ օ­ջախ­ներ հայտ­նի են Ան­դե­րում՝ Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կա­յում, Աֆ­րի­կայի ո­րոշ ե­րկր­նե­րում, նե­րա­ռյալ Բու­րուն­դին, Ռո­ւան­ դան, Ե­թով­պի­ան։ Մի­ա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րում ոջ­լային տե­ղա­ճա­րա­կային տիֆը հա­ճախ չի գրանց­վում, բայց առ­կա են զոո­նոզ պա­հոց­նե­րը՝ սկյուռ­ ները, և վայ­րի բնու­թյան մեջ գրանց­վում են սպո­րա­դիկ դեպ­քեր։ R. prowazekii տզե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված պա­հոց­նե­ր կան Ե­թով­պի­ա­յում, Մե­խի­կո­յում,

64 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Բրա­զի­լի­ա­յում, սա­կայն բնու­թյան մեջ վի­րու­սը փո­խանց­ե­լու ա­ռու­մով տզե­րի դերն ան­նշան է։­ Էռ­լի­խի­ոզ (Ehrlichiosis) և ա­նապ­լազ­մոզ (Anaplasmosis) տզե­րով պայ­մա­ նա­վոր­ված վա­րակ­նե­րը հա­ճախ հան­դի­պում են Մի­ա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րում։ Ա­ռա­վել հա­ճախ հան­դի­պող հա­րու­ցիչ­ներն են՝ E. chaffeensis և A. phagocytophilum։ Ehrlichia and Anaplasma ախ­տա­ծին­նե­րի տար­բեր տե­սակ­նե­րը հան­ դի­պում են Եվ­րո­պա­յում, Ա­սի­ա­յում, Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կա­յում, Neoehrlichia mikurensis ախ­տա­ծի­նը՝ Եվ­րո­պա­յում, Ա­սի­ա­յում, Աֆ­րի­կա­յում։ Sennetsu տեն­ դը, ո­րի պատ­ճա­ռը Neorickettsia sennetsu հա­րու­ցիչն է, հան­դի­պում է Ճա­պո­ նի­ա­յում, Մա­լա­յզի­ա­յում և այլ վայ­րե­րում։ Վա­րա­կի փո­խան­ցու­մը պայ­մա­նա­ վոր­ված է ա­ռանց թեր­միկ մշակ­ման վա­րակ­ված ձկ­նե­ղե­նի օգ­տա­գործ­մամբ։ ­Տա­րած­վում են էկ­տո­մա­կա­բույծ­նե­րի՝ լվե­րի, ո­ջիլ­նե­րի, տզե­րի խայ­թո­ցի մի­ջո­ցով, դրանց օր­գա­նիզ­մի հե­ղուկ­նե­րով կամ ար­տա­թո­րան­քով մաշ­կի բա­ ղարկ­ման մի­ջո­ցով։ Վա­րա­կի փո­խան­ցու­մը հնա­րա­վոր է նաև շաղ­կա­պե­նու մի­ջո­ցով կամ ներշն­չե­լով։ Մաս­նա­հա­տուկ փո­խան­ցող­նե­րը ներ­կա­յաց­ված են ա­ղ յու­սակ 1-ում։ Գրանց­վում են ա­րյան փոխ­նե­րարկ­մամբ կամ օր­գան­ների փոխ­պատ­վաստ­ման մի­ջամ­տու­թյուն­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված հի­վան­դու­ թյան դեպ­քեր, սա­կայն դրանց թի­վը մեծ չէ։

Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Ռի­կետ­ցի­ա­նե­րը փոքր ման­րէ­ներ են, ո­րոնք մա­կա­բու­ծում են մի­ջատ­նե­րի և տզե­րի ստա­մոք­սա­ղի­քային հա­մա­կար­գի է­պի­թե­լային բջիջ­նե­րի մեջ։ Մի քա­նի տե­սա­կի ռի­կետ­ցի­ա­ներ, ը­նկ­նե­լով մար­դու օր­գա­նիզմ, ա­ռա­ջաց­նում են ծանր հի­վան­դու­թյուն­ներ։ Նկա­րագր­ել է Հ. Թ. Ռի­քեթ­սը (1871-1910 թթ.), ո­րը 1909 թվա­կա­նին լա­բո­րա­տոր փոր­ձե­րի մի­ջո­ցով ան­ջա­տել և նկա­րագ­րել է ժայ­ռոտ լեռ­նե­րի տեն­դի հա­րուց­չին։ Նույն տա­րում Շ. Նի­կո­լը բա­ցա­հայտ­ել է բծա­վոր տի­ֆի հա­րու­ցի­չը։ ­Ռի­կետ­ցի­ա­նե­րը, ի­նչ­պես և վի­րուս­նե­րը, ներբջ­ջային մա­կա­բույծ­ներ են՝ բա­ցա­ռու­թյամբ խրա­մա­տային տեն­դի հա­րուց­չի (ԹօՇհճ//ոճ6ճ զս/ոէճոճ), ո­րը կա­րող է գո­յատ­ևել բջ­ջից դուրս կամ ար­հես­տա­կան մի­ջա­վայ­րում։ Ռի­կետ­ ցի­ա­նե­րը հա­մար­վում են ման­րէ­ներ, քա­նի որ ու­նեն ման­րէ­նե­րին բնո­րոշ ներ­ քին կա­ռուց­վածք և ար­տա­քին թա­ղանթ։ Վա­րակ­ված հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րից ռի­կետ­ցի­ա­նե­րի փո­խան­ցու­մը մար­դուն հիմ­նա­կա­նում խայ­թո­ցի մի­ջո­ցով է։ Հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի շր­ջա­նում ռի­կետ­ցի­ա­նե­րը կա­րող են փո­խան­ցվել ի­նչ­ պես վա­րակ­ված ձվիկ­նե­րի (տ­րան­սօ­վա­րի­ալ), այն­պես էլ մի­ջան­կյալ տե­րե­ րի՝ կր­ծող­նե­րի կամ շնե­րի մի­ջո­ցով, ո­րոնց օր­գա­նիզ­մում վա­րակն ըն­թա­նում է գաղտ­նի ձևով: Բծա­վոր տի­ֆի դեպ­քում մար­դը կա­րող է հան­դի­սա­նալ որ­ պես պա­հոց, և բա­րեն­պաստ պայ­ման­նե­րում հի­վան­դու­թյու­նը կա­րող է ա­ռա­ ջաց­նել բռն­կում­ներ։

Տ­զեր

Orientia tsutsugamushi

Rickettsia aeschlimannii

Ցու­ցու­գա­մու­շի տենդ

Rickettsiosis

Ցու­ցու­գա­մու­շի տենդ (թ­փուտ­ ների տիֆ, Scrub typhus)

Բծավոր տենդեր

Աֆ­րի­կյան տզային տենդ R. africae

Տ­րոմ­բի­կու­լի­ դային տզի թր­ թուր­ներ (Larval mite (chigger)

Neorickettsia sennetsu

Սե­նե­ցու (Sennetsu) տենդ, նե­ո­ռի­կետ­ցիոզ­ ներ

Neorickettsia

Տ­զեր

Տ­րե­մա­տոդ­ներ (սնն­դային)

Տ­զեր

Neoehrlichia

Neoehrlichia mikurensis

Մար­դու էռ­լի­խի­ոզ

Ehrlichia

Նե­ոէռ­լի­խի­ոզ

Մար­դու ա­նապ­լազ­մոզ

Ա­նապ­լազ­մա

Տ­զեր

Փո­խան­ցող­ներ

Ehrlichia chaffeensis E. muris E. ewingii E. canis

Տե­սակ­ներ

Տ­զեր

Հի­վան­դու­թյան ան­վա­նում Anaplasma phagocytophilum A. platys A. ovis A. capra

Հա­րուց­չի խում­բը

Ո­րո­ճող կեն­դա­նի­ներ

Հայտ­նի չէ

Կր­ծող­ներ

Ձկ­ներ

Կր­ծող­ներ

Եղ­ջե­րու, վայ­րի և ըն­տա­նի շներ, ո­րո­ճող կեն­դա­նի­ ներ, կր­ծող­ներ, շներ

Փոքր կաթ­նա­սուն­ ներ, կր­ծող­ներ, շներ, եղ­ջե­րու­ներ, ոչ­խար­ ներ, այ­ծեր

Կեն­դա­նի պա­հոց­ներ

Աֆ­րի­կա, Ա­րևմ­տյան Հնդ­կաս­տան

Հա­րա­վային Աֆ­րի­կա, Մա­րո­կկո, մի­ջերկ­րա­ծո­վյան ա­վա­զան

Ա­սի­ա­յում՝ ծո­վափ­նյա Ռու­ սաս­տա­նից մինչև Չի­նաս­տան, Ինդո­նե­զի­ա, ­Հյու­սի­սային Ա­վստ­րա­լի­ա, Աֆ­ղանս­տան

Ճա­պո­նի­ա, Մա­լայ­զի­ա,­ Ա­սի­այի այլ տա­րածք­ներ

Եվ­րո­պա, Ա­սի­ա

ԱՄՆ, հ­նա­րա­վոր է Վե­նե­սո­ւե­լա­յում

ԱՄՆ, ­Վե­նե­սո­ւե­լա, ­Կիպ­րոս, Ի­րան, ­Չի­նաս­տան

Աշ­խար­հագ­րա­կան տա­րած­վա­ծու­թյուն

Ա­ղ յու­սակ 1. Ռի­կետ­ցի­ա­նե­րի դա­սա­կար­գու­մը, փո­խան­ցող­նե­րը, պա­հոց­նե­րը, աշ­խար­հագ­րա­կան տա­րած­վա­ծու­թյու­նը

Ռի­կետ­ցի­ոզ­ներ | 65

Բծավոր տենդեր

R. japonica

R. massiliae

R. monacensis

Ճա­պո­նա­կան բ­ծա­վոր տենդ

Մի­ջերկ­րա­ծո­վյան բծա­ վոր տեն­դի նման տենդ

Մի­ջերկ­րա­ծո­վյան բծա­ վոր տեն­դի նման տենդ

R. heilong-jiangensis

Հե­ռա­վո­րար­ևե­լ յան բծա­վոր տենդ

R. honei, նե­րա­ռյալ "marmionii"

R. felis

Կատ­վի լվե­րով հարուց­­ ված ռի­կետ­ցիոզ­ներ

Ֆ­լին­դերս կղ­զի­նե­րի բծա­վոր տենդ, Թաի­լան­դի տզային տիֆ

R. conorii

Մի­ջերկ­րա­ծո­վյան բծա­վոր տենդ կամ բու­տո­նուզ տենդ

R. helvetica

R. australis

Ք­վինս­լեն­դի տզային տիֆ

Ա­ռանց ցա­նի տենդ (Aneruptive fever)

R. akari

Rickettsialpox

Տ­զեր

Տ­զեր

Տ­զեր

Տ­զեր

Տ­զեր

Տ­զեր

Լ­վեր

Տ­զեր

Տ­զեր

Գա­մա­զային տզեր

Մո­ղես­ներ, հնա­րա­ վոր է թռ­չուն­ներ

Հայտնի չէ

Կր­ծող­ներ

Կր­ծող­ներ, ­սո­ղուն­ներ

Կր­ծող­ներ

Կր­ծող­ներ

Կա­տու­ներ, կր­ծող­ ներ, պար­կա­մուկ

Շ­ներ, կր­ծող­ներ

Կր­ծող­ներ

Տ­նային մկ­ներ, վայ­րի կր­ծող­ներ

Europe, North Africa

Ֆ­րան­սի­ա, Հու­նաս­տան, Իս­ պա­նի­ա, Մա­լի, Պոր­տու­գա­լի­ա, Շվեյ­ցա­րի­ա, Սի­ցի­լի­ա, Ար­գեն­ տի­նա, Կենտ­րո­նա­կան Աֆ­րի­կա

Ճա­պո­նի­ա

Ավստ­րա­լի­ա, Թաի­լանդ

Հյու­սի­սային և Կենտ­րո­նա­կան Եվ­րո­պա, Ա­սի­ա

Հե­ռա­վո­րար­ևե­լ յան Ռու­սաս­ տան, Հյու­սի­սային Չի­նաս­տան, Ար­ևե­լ յան Ա­սի­ա

Եվ­րո­պա, Հյու­սի­սային և Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կա, Ա­սի­ա, Աֆ­րի­կա

Հա­րա­վային Եվ­րո­պա, Ա­րևմ­տյան Ա­սի­ա, Աֆ­րի­կա, Հնդ­կաս­տան

Ավստ­րա­լի­ա, Տաս­մա­նի­ա

Նախ­կին ԽՍՀՄ ե­րկր­ներ, Հա­րա­վային Աֆ­րի­կա, Կո­րե­ա, Թուր­քի­ա, Բալ­կան­ներ, Ա­ՄՆ

66 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

Տի­ֆային տենդ

Բծավոր տենդեր

R. sibiricamongolotimonae

R. slovaca

R. prowazekii

R. typhi

Լիմ­ֆան­գիտ­նե­րի հետ ա­սո­ցաց­ված ռի­կետ­ցի­ոզ­ներ

Տ­զե­րով պայ­մա­նա­վոր­ ված լիմ­ֆա­դե­նո­պա­թի­ա (TIBOLA), Dermacentor-ով պայ­մա­նա­վոր­ված նեկ­ րոզ, (DEBONEL) լիմ­ֆա­ դե­նո­պա­թի­ա

Տե­ղա­ճա­րա­կային տիֆ, սիլ­վա­տիկ տիֆ

Մկ­նան­ման­նե­րի և լվե­րի տի­ֆեր

R. rickettsia

Ժայ­ռոտ լեռ­նե­րի բծա­վոր տենդ, Բ­րա­զի­ լի­այի բծա­վոր տենդ R. sibirica

R. raoultii

Տ­զային լիմ­ֆա­դե­նո­պա­ թի­ա, դեր­մա­ցեն­տո­րով պայ­մա­նա­վոր­ված նեկ­րոզ և լիմ­ֆա­դե­նո­ պա­թի­ա

Հյու­սի­սա­սի­ա­կան տզ­ային տիֆ, Սի­բի­րի տզային տիֆ

R. parkeri

Մա­կու­լա­տում վա­րակ, Թայ­դո­թե­րի բծա­վոր տենդ, ա­մե­րի­կյան բու­տո­նուզ տենդ

տ­զեր լ­վեր

Մար­դու մարմնի ո­ջիլ, թռ­չող սկյուռ­ներ, էկ­ տո­մա­կա­բույծ­ ներ, այդ թվում՝ ո­րոշ տզեր

Տ­զեր

Տ­զեր

Տ­զեր

Տ­զեր

Տ­զեր

Տ­զեր

Կր­ծող­ներ

Մար­դիկ, թռ­չող սկյուռ­ներ

Նա­պաս­տակ­ներ, ճա­գար­ներ (Lagomorphs), կր­ծող­ներ

Կր­ծող­ներ

Կր­ծող­ներ

Կր­ծող­ներ

Հայտ­նի չէ

Կր­ծող­ներ

Ար­ևա­դար­ձային և մեր­ձար­ևա­ դար­ձային տա­րածք­ներ

Կենտ­րո­նա­կան Աֆ­րի­կա, Ա­սի­ ա, Հյու­սի­սային, Հա­րա­վային, Կենտ­րո­նա­կան Ա­մե­րի­կա

Հյու­սի­սային և Ար­ևե­լ յան Եվ­ րո­պա, Ա­սի­ա

Հյու­սի­սային Ֆրան­սի­ա, Պոր­ տու­գա­լի­ա, Չի­նաս­տան, Աֆ­ րի­կա

Ռու­սաս­տան, ­Չի­նաս­տան, Մոն­ղո­լի­ա

Ա­մե­րի­կա

Եվ­րո­պա­, Ա­սի­ա

Ա­մե­րի­կա

Ռի­կետ­ցի­ոզ­ներ | 67

68 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Ռի­կետ­ցի­ո­զային վա­րակ­նե­րը պայ­մա­նա­վոր­ված են Rickettsia, Orientia, Ehrlichia, Neorickettsia, Neoehrlichia և Anaplasma ցե­ղե­րի տար­բեր ման­րէ­ներով։

Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րը դժ­վար են ախ­տո­րոշ­վում նույ­նիսկ փոր­ձա­ռու մաս­նա­ գետ­նե­րի կող­մից։ Կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րի դեպ­քում նկա­րագ­րում են տար­բեր ծան­րու­թյան հի­վան­դու­թյու­ններ, սա­կայն ժայ­ռոտ լեռ­նե­րի բծա­վոր տեն­դի, մի­ջերկ­րա­ծո­վյան բծա­վոր տեն­դի, թփուտ­նե­րի տի­ֆի և տե­ղա­ճա­ րակային տի­ֆի դեպ­քում կա­րող է կյան­քի հա­մար վտանգ ներ­կա­յաց­նել և չբուժ­վե­լու դեպ­քում՝ 20%–60% դեպ­քե­րում մա­հա­ցու ե­լք ու­նե­նալ։ Կ­լի­նի­կա­կան նկա­րա­գի­րը տար­բեր է՝ կախ­ված հա­րուց­չից և հի­վան­դի վի­ճա­կից, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, շատ դեպ­քե­րում ախ­տան­շան­նե­րը բնո­րոշ են. 1-2 շա­բա­թում զար­գա­նում է տենդ, գլ­խա­ցավ, հյու­ծում, ցան, սրտ­խառ­նոց և փս­խում։ Ո­րոշ ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րի դեպ­քում առ­կա է մա­կու­լո­պա­պու­լ յար, վե­զի­ կու­լ յար կամ պե­տե­խի­ալ ցան, խո­ցեր և տզի խայ­թո­ցի տե­ղում՝ կեղ­ևա­կա­լում։ Աֆ­րի­կյան տզային տենդն ա­վե­լի մեղմ ըն­թացք ու­նի, քան այլ ռի­կետ­ցի­ոզ տեն­դե­րը, բայց բու­ժու­մը պար­տա­դիր է: Կաս­կա­ծե­լի է հա­մար­վում տեն­դով, գլ­խա­ցա­վով, մկա­նա­ցա­վով կամ թե­փու­կա­վոր ցա­նի առ­կա­յու­թյամբ ըն­թա­ ցող դեպ­քը՝ հա­րա­վաֆ­րի­կյան տա­րա­ծաշր­ջան այ­ցե­լե­լուց հե­տո։ Մի­ջերկ­րա­ ծո­վյան բծա­վոր տեն­դը կյան­քի հա­մար վտանգ ներ­կա­յաց­նող ռի­կետ­ցի­ոզ է և ախ­տո­րոշ­վում է, ե­թե հի­վանդ­նե­րն ու­նեն ցան, տենդ կամ խո­ցեր և կեղ­ևա­ կա­լում, այ­ցե­լել են մի­ջերկ­րա­ծո­վյան ե­րկր­ներ կամ հա­րա­վաֆ­րի­կյան տա­ րա­ծաշր­ջան։ Ժայ­ռոտ լեռ­նե­րի բծա­վոր տեն­դը բնո­րոշ­վում է տեն­դով, գլ­խա­ցա­վով, սրտ­խառ­նո­ցով, ո­րո­վայ­նի շր­ջա­նում ցա­վե­րով, ցա­նով՝ ա­ռանց կեղ­ևա­կալ­ ման։ Թփուտ­նե­րի տի­ֆը ախ­տո­րոշ­վում է հի­վանդ­նե­րի Ա­սի­ա կա­տա­րած ո­ւղևո­րու­թյու­նից հե­տո՝ տեն­դի, գլ­խա­ցա­վի, մկա­նա­ցա­վի, կաշ­վե­թե­փե­րի կամ հա­զի, լիմ­ֆա­դե­նո­պա­թի­այի, էն­ցե­ֆա­լի­տի առ­կա­յու­թյան դեպ­քում։ Մկնային կամ տե­ղա­ճա­րա­կային տի­ֆի դեպ­քե­րում հա­ճախ հան­դի­պում է ուժեղ, սա­ կայն ոչ մաս­նա­հա­տուկ տենդ, 50% դեպ­քե­րում՝ ցա­նով ու­ղեկց­վող։ Էռ­լի­խի­ո­զի և ա­նապ­լազ­մո­զի դեպ­քում՝ ախ­տո­րոշ­վում են այն հի­վանդ­նե­րը, ո­րոնց ջեր­մու­ թյան բարձ­րա­ցու­մ ն ու­ղեկց­վում է լեյ­կո­պե­նի­այով, տրոմ­բո­ցի­տո­պե­նի­այով և լյար­դի տրան­սա­մի­նազ­նե­րի չա­փա­վոր կամ զգա­լի բարձ­րա­ցու­մով։­ Ախ­տո­րո­շում­ Ախ­տո­րո­շու­մը հիմն­ված է կլի­նի­կա­կան նկա­րագ­րի և շճա­բա­նա­կան հե­ տա­զո­տու­թյուն­նե­րի վրա։ Շճա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ա­պա­ցու­ցո­ ղա­կան ու­ժը պայ­մա­նա­վոր­ված է հի­վան­դու­թյան սուր և ա­ռող­ջաց­ման փու­լե­ րում ի­րա­կա­նաց­ված հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյունք­նե­րի հա­մե­մա­տա­կան

Ռի­կետ­ցի­ոզ­ներ | 69

մեկ­նա­բա­նու­թյամբ (տիտ­րի ≥ 4 բարձ­րա­ցումն ախ­տո­րո­շիչ է), ՊՇՌ հե­տա­ զո­տու­թյուն­նե­րը և ի­մու­նա­հիս­տո­քի­մի­ա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը ևս կի­րա­ ռելի են, բայց կախ­ված են ներ­կա­յաց­ված նմու­շի ո­րա­կից։ ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­ թյան և մաս­նա­հա­տուկ ախ­տո­րոշ­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ են թե­փուկ­նե­րը, վեր­քի քե­րու­կը կամ բի­ոպ­տա­տը։ Ե­թե կաս­կած­վում է էռ­լիխիոզ կամ ա­նա­ պ­լազ­մոզ, ա­րյան նմու­շի ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյու­նը նա­խընտ­րե­լի ախ­տո­րո­շիչ թեստ է։ Նախ­նա­կան ախ­տո­րոշ­ման հա­մար կար­ևոր է այ­տուց­նե­րի առ­կա­յու­ թյու­նը։

Բու­ժում ­Ռի­կետ­ցի­ո­զի բու­ժու­մը սկս­վում է հի­վան­դու­թյան կաս­կա­ծի դեպ­քում՝ ա­ռանց լա­բո­րա­տոր հաս­տատ­ման, քա­նի որ հնա­րա­վոր է հի­վան­դու­թյան ա­րագ զար­գա­ցու­մը։ Ան­հե­տաձ­գե­լի բուժ­ման կուր­սը տետ­րա­ցիկ­լի­նով և դոք­սի­ցիկ­լի­նով ա­ռա­ջարկ­վում է բո­լոր տա­րի­քային խմ­բե­րի հա­մար։ Լայն սպեկտ­րի այլ հա­կա­բի­ո­տիկ­ներ կի­րա­ռե­լի չեն։ Ո­րոշ դեպ­քե­րում քլո­րամ­ ֆե­նի­կոլ դե­ղա­մի­ջո­ցը կա­րող է այ­լընտ­րանք լի­նել, սա­կայն այն ա­սո­ցաց­ վում է մահ­վան ել­քե­րի թվի բարձ­րաց­ման հետ՝ R. Rickettsii-ի դեպ­քում։ Ո­րոշ տա­րածք­նե­րում նկա­րագր­վում է տետ­րա­ցիկ­լին-կա­յուն թփուտ­նե­րի տիֆ (ա­զիտ­րո­մի­ցի­նն այ­լընտ­րան­քային դե­ղա­մի­ջոց է)։ Anaplasma phagocytophilum վա­րա­կը զգա­յուն է րի­ֆամ­պի­ցին դե­ղա­մի­ջո­ցի նկատ­մամբ, ո­րը նա­խա­ տես­ված է նաև հղի հի­վանդ­նե­րի հա­մար։ Բու­ժու­մը նշա­նակ­վում է՝ տար­բեր պատ­ճա­ռային գոր­ծոն­ներ դի­տար­կե­լուց հե­տո։ ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Ռի­կետ­ցի­ոզ­նե­րի կան­խար­գել­ման հա­մար պատ­վաս­տա­նյութ չկա։ Կան­ խար­գել­ման նպա­տա­կով, ի­նչ­պես նաև ա­ռանց ախ­տա­նիշ­նե­րի ըն­թա­ցող հի­ վան­դու­թյան դեպ­քում, հա­կա­բի­ո­տիկ­ներ չեն նշա­նակ­վում։ ­Տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­ներ այ­ցե­լե­լիս ճա­նա­պար­հորդ­նե­րը ի­րա­զեկ­ վում են հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի՝ լվե­րի, տզե­րի, ո­ջիլ­նե­րի խայ­թոց­նե­րից, ի­նչ­պես նաև կեն­դա­նի պա­հոց կեն­դա­նի­նե­րի հետ շփու­մից խու­սա­փե­լու մի­ջոց­նե­րի վե­րա­բե­րյալ: Ա­ռա­ջարկ­վում է նաև կրել հա­մա­պա­տաս­խան հա­գուստ, օգ­տա­ գոր­ծել մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թե­րով մշակ­ված հա­գուստ, օգ­տա­գոր­ծել քսուք­ ներ։ Ռիս­կը նվա­զեց­նե­լու հա­մար ու­շադ­րու­թյուն է դարձ­վում ի­նք­նազնն­մա­նը՝ տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք այ­ցե­լե­լուց հե­տո։ Կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում­ ներն ա­ռա­վել կար­ևոր են այն դեպ­քե­րում, ե­րբ թու­լա­նում է ի­մու­նի­տե­տը, և մար­դը դառ­նում է խո­ցե­լի վա­րա­կի նկատ­մամբ։

70 |

ՔՅՈՒ ՏԵՆԴ

Քյու տեն­ դը (Q-fever) (ՀՄԴ-A78) լայն տա­ րա­ ծում ու­ նե­ ցող, զոո­ նոզ, բնա­կան օ­ջա­խային վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն է, ո­րն ըն­թա­նում է սուր կամ քրո­նիկ ձևով: Հի­վան­դու­թյունն ա­ռա­ջաց­նում է կա­յուն, եր­կա­րատև ի­մու­­նի­տետ:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն Քյու տենդ հի­վան­դու­թյունն ա­ռա­ջին ան­գամ հայտ­նա­բեր­ել է Էդ­վարդ Դե­րի­կը 1935 թվա­կա­նին՝ Ա­վստ­րա­լի­այի Քո­ւինս­լանդ նա­հան­գի սպան­դա­ նո­ցի աշ­խա­տող­նե­րի շր­ջա­նում: 1937 թվա­կա­նին Ֆ. Բուր­նե­տը Քյու տեն­դի հա­րու­ցիչն ան­ջատ­ել է հի­վան­դի ա­րյու­նից և դա­սա­կարգ­ել որ­պես Բուր­նետի ռի­կետ­ցի­ա: 1938 թվա­կա­նին Ա­ՄՆ-ո­ւմ Կոք­սն և Գոր­դո­նը պար­զա­բան­ել են վա­րա­կի փո­խանց­ման ու­ղի­նե­րը, հայտ­նա­բե­րել են փո­խան­ցո­ղին, տզից ան­ ջատ­ել են հա­րու­ցի­չը, ո­րո­շել վա­րա­կի հիմ­նա­կան պա­հոց­նե­րը (տ­նային կեն­ դա­նի­նե­ր): ­Հի­վան­դու­թյունն ամ­բողջ աշ­խար­հում լայն տա­րա­ծում ու­նի, բա­ցա­ռու­ թյամբ Նոր Զե­լան­դի­այի: Խո­շոր բռն­կում­ներ են նկա­րագր­վել Շվեյ­ցա­րի­ա­ յում, Մեծ Բրի­տա­նի­ա­յում, Գեր­մա­նի­ա­յում, Ֆրան­սի­ա­յում, Շոտ­լան­դի­ա­յում: Մինչ այժմ հայտ­նի ա­մե­նա­մեծ բռն­կու­մը՝ շուրջ 4000 հի­վան­դա­ցած­նե­րով, ար­ձա­նագր­վել է 2007-2010 թվա­կան­նե­րին Նի­դեռ­լանդ­նե­րում՝ այ­ծե­րի ֆեր­ մային մոտ գտն­վող խիտ բնա­կեց­ված տա­րած­քում, որ­տեղ, են­թադ­րա­բար, վա­րա­կը տա­րած­վել էր քա­մու մի­ջո­ցով: ­Հի­վան­դա­ցու­թյու­նը հիմ­նա­կա­նում սպո­րա­դիկ է, ար­ձա­նագր­վում է ռիս­կի խմ­բե­րի շր­ջա­նում՝ գար­նա­նը, ամ­ռա­նը և աշ­նա­նը: Ռիս­կի խմ­բերն են ա­նաս­ նա­բույժ­նե­րը և ա­նաս­նա­պա­հա­կան այլ ո­լորտ­նե­րի աշ­խա­տող­նե­րը, էն­դո­ կար­դի և փա­կա­նային ա­պա­րա­տի ախ­տա­հա­րում ու­նե­ցող ան­ձինք, ի­մու­նա­ դե­ֆի­ցի­տով ան­ձինք, հղի­նե­րը, ծե­րե­րը, ա­րա­կան սե­ռի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը: Հնա­րա­վոր են նաև բռն­կում­ներ: Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում ար­ձա­նագր­վել են Քյու տենդ հի­վան­ դու­թյան սպո­րա­դիկ դեպ­քեր: ­Մարդ­կանց ըն­կա­լու­նա­կու­թյու­նը հա­մընդ­հա­նուր է: Հա­րուց­չի վի­րու­լեն­ տու­թյու­նը չա­փա­զանց բարձր է, վա­րակ­վե­լու հա­մար բա­վա­րար է նույ­նիսկ մեկ հա­րուց­չի առ­կա­յու­թյու­նը: Բ­նա­կան պայ­ման­նե­րում Բուր­նե­տի ռի­կետ­ցի­ան հայտ­նա­բեր­վում է կո­ վե­րի, ոչ­խար­նե­րի, ձի­ե­րի, շնե­րի, կր­ծող­նե­րի, թռ­չուն­նե­րի, տզե­րի օր­գանիզ­ մում:

Քյու տենդ | 71

Կեն­դա­նի­նե­րի շր­ջա­նում հի­վան­դու­թյունն ըն­թա­նում է քրո­նիկ ձևով: Կեն­դա­նի­նե­րի օր­գա­նիզ­մում ման­րէ­ներն ախ­տա­հա­րում են ըն­կեր­քը՝ հյուս­ ված­քում հաս­նե­լով մեծ քա­նակ­նե­րի (100 մլն/գ)։ Ախ­տա­ծի­նը տա­րած­վում է հարպտ­ղային ջրե­րում և թա­ղանթ­նե­րում, ի­նչ­պես նաև կա­թի, մե­զի, կղան­քի մեջ, ո­րոնց մի­ջո­ցով էլ ռի­կետ­ցի­ա­ներն ար­տա­զատ­վում են (ն­կար 23):

Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հա­րու­ցի­չը կոք­սի­ել­լա բուր­նետ­տին (Coxiella burnetii) է, փո­խանց­վում է տզե­րի մի­ջո­ցով: Coxiella burnetii ռի­կետ­ցի­ա­նե­րը մանր բազ­մաձև միկ­րոօր­ գա­նիզմ­ներ ե­ն՝ 0,3-0,8 մկմ շա­ռավ­ղով, գրամ-բա­ցա­սա­կան են, ներկ­վում են կար­միր գույ­նով՝ Զդ­րո­դովս­կու մե­թո­դով (ն­կար 24): Բազ­մա­նում են թռ­չուն­ նե­րի սաղ­մի դեղ­նու­ցա­պար­կում, լա­վա­գույ­նը՝ 35°С ջեր­մաս­տի­ճա­նի պայ­ ման­նե­րում: Հի­վան­դի բջիջ­նե­րում ռի­կետ­ցի­ան հիմ­նա­կա­նում բազ­մա­նում է վա­կո­ւոլ­նե­րում: Ֆեր­մեն­տային ակ­տի­վու­թյունն ար­տա­հայտ­ված չէ, տոք­սի­նը՝ նույն­պես, սա­կայն ռի­կետ­ցի­ա­նե­րի ներ­թա­փան­ցումն ա­ռա­ջաց­նում է ա­լեր­ գիա­ներ: ­Բուր­նե­տի ռի­կետ­ցի­ա­նե­րը պա­րու­նա­կում են եր­կու՝ I և II փու­լե­րի հա­կա­ ծին­ներ: I փու­լի հա­կա­ծի­նը (պո­լի­սա­խա­րիդ) մա­կե­րե­սային է, II փու­լի (խոր­ քային) հա­կա­ծի­նը տե­ղա­կայ­ված է բջ­ջի ներ­սում: Թռչ­նի սաղ­մում եր­կար ա­ճեց­ման ըն­թաց­քում Coxiella burnetii-ն կորց­նում է I փու­լի հա­կա­ծին ա­ռա­ ջաց­նե­լու իր հատ­կու­թյու­նը, և մի­այն ծո­վա­խո­զու­կի օր­գա­նիզ­մում կրկ­նա­կի ցանք­սի շնոր­հիվ վե­րա­կանգն­վում է այդ հատ­կու­թյու­նը: ­Բուր­նե­տի ռի­կետ­ցի­ա­նե­րը 80-90°С պայ­ման­նե­րում կա­յուն են 30 րո­պե, սա­կայն ո­չն­չա­նում են 10 րո­պե ե­ռաց­նե­լիս: Դրանք եր­կա­րատև պահ­պան­ վում են կաթ­նամ­թեր­քում՝ կաթ­նա­շո­ռում, կա­րա­գում, կե­ֆի­րում, կա­յուն են ո­ւլտ­րա­մա­նու­շա­կա­գույն ճա­ռա­գայթ­նե­րի ազ­դե­ցու­թյան նկատ­մամբ 1,5 ժամ­ վա ըն­թաց­քում: Ցածր ջեր­մաս­տի­ճան­նե­րում, սա­ռույ­ցի մեջ ռի­կե­ցի­ա­նե­րը պահ­պան­վում են մի քա­նի ա­միս, թո­րած ջրում՝ 3-4 ա­միս: Բուր­նե­տի ռի­ կետցիանե­րը կա­յուն են նաև ստա­մոք­սա­հյու­թի, ֆոր­մա­լի­նի 5%-անոց և ֆե­ նո­լի 1%-անոց լու­ծույ­թի նկատ­մամբ: Կեն­դա­նի­նե­րի վիժ­ման մնա­ցուկ­նե­րում կոք­սի­ել­լա բուր­նետ­տի­ի ման­րէ­նե­րը պահ­պան­վում են ա­միս­ներ՝ բա­ղար­կե­ լով ա­րո­տա­վայ­րե­րը։ ­Հի­վան­դու­թյան բնա­կան օ­ջախ­նե­րում հա­րու­ցիչ­նե­րը փո­խանց­վում են հիմ­նա­կա­նում իք­սո­դային տզե­րի մի­ջո­ցով, հնա­րա­վոր է փո­խան­ցում ար­գա­ սային և գա­մա­զային տզե­րի մի­ջո­ցով: Տզե­րը վա­րակն ի­րենց սե­րունդ­նե­րին են փո­խան­ցում նաև տրան­սօ­վա­րի­ալ և տրանս­հա­սա­կային (ձ­վիկ, թր­թուր, հարս­նյակ, հա­սուն տիզ) ճա­նա­պար­հով, ո­րի պատ­ճա­ռով տզե­րը նաև Քյու տեն­դի վա­րա­կի աղ­բյուր են:

72 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

Ախ­տած­նու­թյուն ­ ար­դու օր­գա­նիզ­մում վա­րա­կի մուտ­քի դռ­ներն են մաշ­կը, վե­րին շն­չու­ Մ ղի­նե­րը, մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գի լոր­ձա­թա­ղան­թը: Հա­րու­ցիչն ա­րագ թա­փան­ցում է ա­րյան շր­ջա­նա­ռու­թյան, այ­նու­հետև ռե­տի­կու­լոէն­դո­թե­լային հա­մա­կարգ, որ­տեղ տե­ղա­կայ­վում և բազ­մա­նում է հիս­տո­ցիտ­նե­րում: Հիս­ տո­ցիտ­նե­րի քայ­քա­յու­մից հե­տո հա­րու­ցի­չը թա­փան­ցում է ա­րյան շր­ջա­նա­ ռու­թյուն՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով ե­րկ­րոր­դային բակ­տե­րե­մի­ա: Այ­նու­հետև հա­րու­ցի­չը թա­փան­ցում է տար­բեր օր­գան-հա­մա­կար­գեր՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով բոր­բո­քային փո­փո­խու­թյուն­ներ: Ախ­տա­հար­ված օր­գան­նե­րում ա­ռա­ջա­նում են յու­րա­հա­ տուկ գրա­նու­լո­մա­ներ: Ի­մուն պա­տաս­խա­նից կախ­ված՝ վա­րա­կը կա­րող է ստա­նալ սուր կամ քրո­նիկ ըն­թացք:

Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Հի­վան­դու­թյան գաղտ­նի շր­ջա­նը 3-40 օր է, մի­ջի­նը՝ 15 օր, այն հա­ճախ սկսվում է գրի­պան­ման ախ­տան­շան­նե­րով, ջեր­մու­թյու­նը բարձ­րա­նում է մինչև 40օC (կա­րող է տևել մոտ 4 շա­բաթ): Քա­շի ան­կու­մը, գլ­խա­ցա­վը, դո­ղը, սար­սու­ ռը, ա­ռատ քրտ­նար­տադ­րու­թյու­նը, ը­նդ­հա­նուր թու­լու­թյու­նը կա­րող են հե­տա­ գա­յում քրո­նիկ հոգ­նա­ծու­թյան հա­մախ­տա­նի­շի պատ­ճառ դառ­նալ: Հնա­րա­վոր են նաև մկա­նա­ցավ, հո­դա­ցավ, ցավ բկանց­քում, ար­տա­հայտ­ված ցավ մեջ­քի շր­ջա­նում, գի­տակ­ցու­թյան մթագ­նում, չոր հազ, շն­չե­լիս՝ ցավ կրծքա­վան­դա­ կում, սրտ­խառ­նոց, փս­խում, փոր­լու­ծու­թյուն, ո­րո­վայ­նային ցավ: Հե­պա­տի­տը Քյու տեն­դի ժա­մա­նակ բնու­թագր­վում է հե­պա­տո­մե­գա­լի­այով՝ ա­ռանց դեղ­ նու­կի: Եր­կա­րատև հի­վան­դու­թյան դեպ­քում լյար­դում ա­ռա­ջա­նում են օ­ղա­ կաձև գրա­նու­լո­մա­ներ և ճար­պային վա­կո­ւոլ­ներ՝ շր­ջա­պատ­ված ֆիբ­րի­նոիդ օ­ղա­կով: Հնա­րա­վոր է մաշ­կի ախ­տա­հա­րում՝ մա­կու­լո­պա­պու­լոզ ցա­նով: Սր­տի ախ­տա­հա­րում ար­ձա­նագր­վում է 1% դեպ­քե­րում՝ ար­տա­հայտ­ված պե­րի­կար­ դի­տով, մի­ո­կար­դի­տով: Նյար­դա­բա­նա­կան ախ­տան­շան­նե­ր (մե­նին­գիտ, էն­ցե­ ֆա­լիտ) հազ­վա­դեպ են հան­դի­պում: Հղի­նե­րի շր­ջա­նում Քյու տենդն ըն­թա­նում է պտ­ղի մա­հով, վի­ժու­մով, հղի­ու­թյան ա­ռա­ջին եր­կու ե­ռամ­սյա­կում ախ­տա­ հար­վե­լու դեպ­քում՝ նո­րած­նի քա­շի պա­կա­սով: ­Սուր Քյու տենդն ու­ղեկց­վում է մկա­նա­ցա­վով, կար­կա­մու­թյամբ, ռետ­ րո­բուլ­բար գլ­խա­ցա­վե­րով: Նկա­րագր­վում են նաև գի­շե­րային քրտ­նար­ տադրություն, թու­լու­թյուն, սրտ­խառ­նոց, փս­խում, ցա­վեր ո­րո­վայ­նի շր­ջա­նում, դի­ա­րե­ա, ա­ռանց խոր­խի հազ և ցա­վեր կրծ­քա­վան­դա­կի շր­ջա­նում։ Բար­դու­ թյուն­նե­րը նե­րա­ռում են սուր հե­պա­տիտ, ա­տի­պիկ թո­քա­բորբ, փո­փոխ­ված ռենտ­գեն հե­տա­զո­տու­թյան պատ­կեր, մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լիտ­ներ։ Կլի­նի­կա­կան լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի տվյալ­նե­րում հա­ճա­խա­կի են լյար­դի էն­ զիմ­նե­րի մա­կար­դա­կի բարձ­րա­ցու­մը, լեյ­կո­ցի­տո­զը, թրոմ­բո­ցի­տո­պե­նի­ան։ Հնա­րա­վոր են ա­ռանց ախ­տան­շան­նե­րի հի­վան­դու­թյան դեպ­քեր։

Քյու տենդ | 73

Ք­րո­նիկ Քյու տեն­դը տևում է 6 ամ­սից ա­վե­լի։ Սուր հի­վան­դու­թյան ըն­ թաց­քում փա­կան­նե­րի ախ­տա­հա­րում ու­նե­ցող ան­ձանց շր­ջա­նում կա­րող է զար­գա­նալ մա­հա­բեր էն­դո­կար­դիտ։ Կա­րող են ար­ձա­նագր­վել նաև ան­ևրիզ­ մայի կամ ա­նո­թային պրո­թեզ­նե­րի բա­ղարկ­ման դեպ­քեր։ Ա­ռա­վել խո­ցե­լի են ի­մուն հա­մա­կար­գի խն­դիր­ներ ու­նե­ցող հի­վանդ­նե­րը։ Նկա­րագր­վում են նաև ա­ռանց էն­դո­կար­դի­տի քրո­նիկ հե­պա­տի­տի, օս­տե­ո­մի­ե­լի­տի, օս­տե­ոարթ­ րիտի, թո­քա­բոր­բի դեպ­քեր։­

Ախ­տո­րո­շում ­Լա­բո­րա­տոր հե­տա­զոտ­վում են հի­վան­դի ա­րյան, շի­ճու­կի, մե­զի, պլազ­ մայի նմուշ­նե­րը: Լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րո­շումն ի­րա­կա­նաց­վում է շճա­բա­նա­ կան՝ ա­նուղ­ղա­կի ի­մու­նոֆ­լո­ւո­րես­ցեն­ցի­այի մե­թո­դով, ի­մու­նա­հիս­տո­քի­միա­ կան (IHC), պո­լի­մե­րա­զային շղ­թա­յա­կան ռե­ակ­ցի­այի (ՊՇՌ), կլի­նի­կա­կան նմուշ­նե­րի ման­րէ­ա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյան մե­թոդ­նե­րով: ­Հի­վան­դու­թյունն ախ­տո­րոշ­վում է շճա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյամբ՝ IgM և IgG դա­սի հա­կա­մար­մին­նե­րի ո­րոշ­մամբ: Փուլ I-ի կամ փուլ II-ի հա­կա­ծին­նե­րի նկատ­մամբ հա­կա­մար­մին­նե­րի լա­բո­րա­տոր հայտ­նա­բեր­ման մի­ջո­ցով ո­րոշ­ վում է հի­վան­դու­թյան փու­լը: Փուլ II հա­կա­ծին­նե­րի նկատ­մամբ հա­կա­մար­ մին­նե­րը դրա­կան են սուր Քյու տեն­դի դեպ­քում, ի­սկ փուլ I-ի հա­կա­ծին­նե­րի նկատ­մամբ հա­կա­մար­մին­նե­րը՝ քրո­նիկ: Ը­նդ ո­րում, սուր Քյու տեն­դի ըն­թաց­ քում IgM հա­կա­մար­մին­նե­րը սին­թեզ­վում են և՛ փուլ I-ի, և՛ փուլ II-ի հակա­ ծին­նե­րի նկատ­մամբ, ի­սկ IgG հա­կա­մար­մին­նե­րը սին­թեզ­վում են մի­այն փուլ II-ի հա­կա­ծին­նե­րի նկատ­մամբ: Քրո­նիկ Քյու տեն­դի դեպ­քում փուլ I­–ի IgG հա­կա­մար­մին­նե­րի տիտ­րը մեծ կամ հա­վա­սար է 1:800, և փուլ I-ի հա­կա­մար­ մին­նե­րի խտու­թյու­նը միշտ ա­վե­լի մեծ է, քան փուլ II-ի հա­կա­մար­մին­նե­րի­նը (ա­ղ յու­սակ 2): Ա­ղ յու­սակ 2. Քյու տեն­դի լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րո­շու­մը Փուլ I հա­կա­ծին­նե­րի նկատ­մամբ հա­կա­մար­մին­ներ

Փուլ II հա­կա­ծին­նե­րի նկատ­մամբ հա­կա­մար­մին­ներ

Սուր Քյու տենդ (7-15 օր)

Սին­թեզ­վում է IgM

Սին­թեզ­վում են և՛ IgM (≥50) և՛ IgG (≥200) հա­կա­մար­մին­ներ

Ք­րո­նիկ Քյու տեն­դի (բու­ժու­մից 6 ա­միս ան­ց)

Տիտ­րը IgG ≥ 800 (միշտ ա­վե­լին է, քան սուր Քյու տեն­դի II փու­լի հակա­ծին­նե­րի նկատ­մամբ սին­թեզ­ ված հա­կա­մար­մին­նե­րի քա­նա­կը)

Ա­պա­քին­ման շրջան (3-6 շա­բաթ ան­ց)

IgG հա­կա­մար­մին­նե­րի աճ 4 ան­գամ՝ սուր շր­ջա­նի համեմատ

74 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ­Հա­րու­ցի­չը չի ա­ճում սո­վո­րա­կան ա­րյու­նային մի­ջա­վայ­րե­րում:

Բու­ժում ­Ներ­կա­յում ա­վե­լի ար­դյու­նա­վետ են տետ­րա­ցիկ­լի­նային շար­քի հա­կա­բի­ ո­տիկ­նե­րը, մաս­նա­վո­րա­պես դոք­սի­ցիկ­լի­նը, ի­նչ­պես նաև սուլ­ֆա­նի­լա­մի­դա­ յին պրե­պա­րատ­նե­րը: Ախ­տա­դար­ձից խու­սա­փե­լու հա­մար բու­ժու­մը շա­րու­ նա­կում են 7-10 օր: ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը նե­րա­ռում են կր­ծող­նե­րի և տզե­րի ո­չնչա­ ցում, ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րի հս­կո­ղու­թյուն, կա­թի թեր­միկ մշա­կում, կեն­դա­նի­ նե­րի ար­տա­թո­րան­քի ախ­տա­հա­նում: Բո­լոր այն աշ­խա­տանք­նե­րի ժա­մա­նակ, ո­րոնց ըն­թաց­քում հնա­րա­վոր է Քյու տեն­դի փո­խան­ցում (գո­մաղ­բի մաք­րում, կեն­դա­նի­նե­րի ար­տա­թո­րան­քի և հյուս­վածք­նե­րի հե­ռա­ցում, կաթ­նամ­թեր­քի և բր­դի մշակ­ման աշ­խա­տանք­ներ), ան­հրա­ժեշտ է ան­հա­տա­կան պաշտ­պա­նիչ մի­ջոց­նե­րի կի­րա­ռում։ Վա­րակ­ման ռիս­կե­րը կա­րող են նվա­զեց­վել կեն­դա­նի­ նե­րի ա­ռանձ­նաց­ված բնա­կեց­ման, կեն­դա­նի­նե­րի ար­գա­սիք­նե­րի, գո­մաղ­բի և տակ­դիր­նե­րի հե­ռաց­ման, կեն­դա­նի­նե­րի տզա­զերծ­ման, հղի կեն­դա­նի­նե­րի տե­ղա­փո­խում­նե­րի սահ­մա­նա­փակ­ման, սա­նի­տա­րա­հի­գի­ե­նիկ պայ­ման­նե­րի ա­պա­հով­ման շնոր­հիվ։ Գ­նա­հա­տե­լով ա­րյան, հյուս­վածք­նե­րի և օր­գան­նե­րի մի­ջո­ցով Քյու տեն­դի փո­խանց­ման ռիս­կե­րը՝ նաև ի­րա­կա­նաց­վում են մի­ջո­ցա­ռում­ներ փոխ­նե­րար­ կում­նե­րի և փոխ­պատ­վաս­տում­նե­րի ըն­թաց­քում հի­վան­դու­թյան փո­խանց­ ման կան­խար­գել­ման հա­մար: Սուր Քյու տեն­դի դեպ­քե­րի ակ­տիվ հայտ­նա­բեր­ման նպա­տա­կով եր­կու ա­մս­վա ըն­թաց­քում դեպք ար­ձա­նագր­ված տա­րած­քում՝ հա­վա­նա­կան ռիս­կի խմ­բե­րի շր­ջա­նում (հ­ղի կա­նայք, սր­տի փա­կա­նի կամ ա­նո­թային հի­վան­դու­ թյուն­նե­րով հի­վանդ­նե­ր), ի­րա­կա­նացվում են Քյու տեն­դի հե­տա­զո­տու­թյուն­ ներ:

­

| 75

ԿԵՆ­ԴԱ­ՆԻ­ՆԵ­ՐԻ Ա­ՆԱՊ­ԼԱԶ­ՄՈԶ­ՆԵՐ­

Ա­նապ­լազ­մոզ­նե­րը տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­ներ են, ո­րոնք հա­րուց­ վում են ռի­կետ­ցի­ան­ման օր­գա­նիզմ­նե­րով: Պատ­կա­նում են Rickettsiales կար­ գի Anaplasmataceae ըն­տա­նի­քի Anaplasma սե­ռին: Տե­ղա­կայ­վում են է­րիթ­րո­ ցիտ­նե­րում, փո­խանց­վում են հիմ­նա­կա­նում իք­սո­դային տզե­րով, ա­վե­լի հազ­վա­դեպ՝ ար­գա­սային տզե­րով և մո­ծակ­նե­րով:

­ՏԱ­ՎԱ­ՐԻ Ա­ՆԱՊ­ԼԱԶ­ՄՈԶ

­ ա­վա­րի ա­նապ­լազ­մո­զը (OIE 11.1) մա­կա­բու­ծային ա­րո­տային վա­րակ է, Տ ո­րի հա­րու­ցիչն է մի­աբ­ջիջ ա­նապ­լազ­մո­զը, և ո­րն ախ­տա­հա­րում է հիմ­նա­կա­ նում խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րին:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Տա­վա­րի ա­նա­պազ­մո­զը տա­րած­ված է ի­նչ­պես խո­շոր, այն­պես էլ մանր ա­նաս­նա­պա­հա­կան տն­տե­սու­թյուն­նե­րում, հազ­վա­դեպ՝ ոչ­խար­նե­րի և այ­ծե­ րի շր­ջա­նում: Հան­դի­պում է բա­րե­խա­ռն և տաք կլի­մա­յա­կան գո­տի­նե­րում: Ա­նապ­լազ­մո­զն ա­րո­տային վա­րակ է, ո­րը գրանց­վում է հիմ­նա­կա­նում ամ­ ռան ե­րկ­րորդ կե­սից մինչև աշ­նան վերջ: Ա­ռան­ձին բռն­կում­ներ հնա­րա­վոր են նաև ձմ­ռա­նը, ին­չը պայ­մա­նա­վոր­ված է հի­վան­դու­թյան եր­կա­րատև գաղտնի շր­ջա­նով: Էն­զոո­տիկ գո­տի­նե­րում տար­վա ըն­թաց­քում գրանց­վում է մեկ բռնկում, ո­րը պայ­մա­նա­վոր­ված է փո­խան­ցող տզե­րի մեկ գե­նե­րա­ցի­այով: ­Փո­խան­ցող­ներն են տար­բեր իք­սո­դային (Ixodes ricinus, Dermacentor pictus, Boophilus annulatus (B. calcaratus)), ար­գա­սային (Alveonasus lahorensis) տզե­րը, քո­ռուկ­նե­րը և խայ­թող ճան­ճե­րը: Հա­րուց­չի փո­խան­ցու­մը հնա­րա­վոր է նաև վի­րա­բու­ժա­կան մի­ջամ­տու­ թյուն­նե­րի և ա­րյան փոխ­նե­րար­կում­նե­րի ժա­մա­նակ: Տար­վա ա­ռա­ջին կե­ սին ծն­ված հոր­թե­րը չու­նեն մայ­րա­կան հա­կա­մար­մին­ներ հա­րուց­չի հան­դեպ, ո­ւստի հի­վան­դա­նում են ա­վե­լի ծանր, քան տար­վա ե­րկ­րորդ կե­սին ծն­ված­ նե­րը: Ը­նդ­հա­նուր առ­մամբ, հոր­թե­րը հի­վան­դա­նում են ա­վե­լի թեթև, քան հա­ սա­կա­վոր կեն­դա­նի­նե­րը: Ա­նապ­լազ­մո­զը հա­ճախ ըն­թա­նում է բա­բե­զի­ի­դոզ­ նե­րի հետ հա­մա­տեղ:

76 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հի­վան­դու­թյան հիմ ­նա­կան հա­րու­ցիչ­ներն են Anaplasma marginale և Anaplasma centrale մանր կլո­րա­վուն կամ կե­տաձև մի­աբ­ջիջ մա­կա­բույծ­նե­րը՝ 0,2-2 մկմ տրա­մագ­ծով, որոնք տե­ղա­կայ­վում են է­րիթ­րո­ցի­տի եզ­րի մոտ: Մեկ է­րիթ­րո­ցի­տում սո­վո­րա­բար տե­ղա­կայ­վում է 1-2 հա­րու­ցիչ, ա­վե­լի հազ­ վա­դեպ՝ մինչև 4: Է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի ախ­տա­հար­վա­ծու­թյու­նը կա­րող է հաս­նել 30-50%-ի: Գաղտ­նի շր­ջա­նը տևում է մինչև 3 ա­միս, եր­բեմն՝ ա­վե­լի եր­կար: Հի­վան­դու­թյա­ն ա­ռա­վել բնո­րոշ ախ­տան­շան­նե­րից ե­ն տեն­դը, ա­խոր­ժա­կի բա­ցա­կա­յու­թյու­նը, ու­ժեղ ար­տա­հայտ­ված սա­կա­վա­րյու­նու­թյու­նը, թույլ ար­ տա­հայտ­ված դեղ­նախ­տը, հե­մոգ­լո­բի­նու­րի­ան, պա­րա­նո­ցի, են­թակրծ­քային և են­թաո­րո­վայ­նային հատ­ված­նե­րի այ­տուց­նե­րը և վի­ժում ­նե­րը: Պետք է նշել, որ դեղ­նախտն ու հե­մոգ­լո­բի­նու­րի­ան ա­ռա­վել ար­տա­հայտ­ված են հի­վան­դու­թյան սկզ­բում կամ խա­ռը վա­րակ­նե­րի դեպ­քում: Կեն­դա­նին­երն ա­րա­գո­րեն հյուծ­վում են և կա­րող են սատ­կել: Մա­հա­ցու­թյու­նը կազ­մում է մինչև 30%: Տե­ղի են ու­նե­նում մի շարք ախ­տա­բա­նաա­նա­տո­մի­ա­կան փո­փո­խու­թյուն­ ներ. լոր­ձա­թա­ղանթ­նե­րը գու­նատ ե­ն՝ դեղ­նա­վուն ե­րան­գով, ավ­շային հան­ գույց­նե­րը մե­ծա­ցած են: Մե­ծա­ցած է նաև սիր­տը, սր­տամ­կա­նը՝ հաս­տա­ցած, է­պի­կար­դի և էն­դո­կար­դի վրա նկա­տե­լի են բծա­վոր կամ զո­լա­վոր ա­րյու­նա­ զե­ղում­ներ: Փայ­ծաղն ա­րյու­նալց­ված է, մի­ջու­կը՝ փափ­կած, պա­տի­ճի տակ նկատ­վում են բծա­վոր կե­տային ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ: Հնա­րա­վոր են կա­տա­ ռա­հե­մո­ռա­գիկ էն­տե­րո­կո­լի­տին բնո­րոշ փո­փո­խու­թյուն­ներ:­

Ախ­տո­րո­շում Հաշ­վի են առ­նում հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան տվյալ­նե­րը, ախ­տան­շան­ նե­րը, ախ­տա­բա­նաա­նա­տո­մի­ա­կան փո­փո­խու­թյուն­նե­րը: Լա­բո­րա­տոր ախ­ տո­րոշ­ման նպա­տա­կով կա­տա­րում են Ռո­մա­նովս­կու-Գիմ­զայի ե­ղա­նա­կով ներկ­ված ա­րյան բա­րակ քսուք­նե­րի ման­րա­դի­տա­կային հե­տա­զո­տու­թյուն, ի­նչ­պես նաև կի­րա­ռում են կոմպ­լե­մեն­տի կապ­ման, ագ­լ յու­տի­նաց­ման, ի­մու­ նաֆ­լո­ւո­րես­ցեն­տային՝ հա­կա­մար­մին­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման ռե­ակ­ցի­ա­ներ, ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային, մո­լե­կու­լա­կեն­սա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ: ­Բու­ժում ­Կի­րա­ռում են տետ­րա­ցիկ­լի­նի խմ­բի պրե­պա­րատ­ներ, սուլ­ֆա­նի­լա­միդ­ ներ, ի­նչ­պես նաև ոչ յու­րա­հա­տուկ ախ­տած­նային և ախ­տան­շա­նային բու­ժում: ­Պայ­քար և կան­խար­գե­լում Ի­րա­կա­նաց­նում են ը­նդ­հա­նուր սա­նի­տա­րա­հի­գի­ե­նիկ մի­ջո­ցա­ռում­ ներ, ա­րո­տային կան­խար­գե­լում, տզե­րի ո­չն­չա­ցում կեն­դա­նի­նե­րի վրա կամ

Կեն­դա­նի­նե­րի ա­նապ­լազ­մոզ­ներ­| 77

ա­րո­տա­վայ­րե­րում: Էն­զոո­տիկ գո­տի­նե­րի ա­րո­տային շր­ջա­նում ի­րա­կա­նաց­ նում են նաև քի­մի­ա­կան­խար­գե­լում:

­ՈՉ­ԽԱՐ­ՆԵ­ՐԻ Ա­ՆԱՊ­ԼԱԶ­ՄՈԶ

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն­ Ըն­կա­լու­նակ են ոչ­խար­նե­րը, ա­վե­լի հազ­վա­դեպ՝ նաև այ­ծե­րը: Տա­րած­ված է տաք չո­րային տա­րա­ծաշր­ջան­նե­րում: Ա­րո­տային վա­րակ է, ո­րը գրանց­ վում է գե­րա­զան­ցա­պես ամ­ռա­նը և աշ­նա­նը: Տար­վա ըն­թաց­քում նկատ­վում է մեկ բռն­կում: Փո­խան­ցող­ներն են տար­բեր իք­սո­դային (Rhipicephalus bursa, Haemaphysalis sulcata, Dermacentor pictus, D. marginatus) և ար­գա­սային (Alveonasus lahorensis) տզե­րը, հազ­վա­դեպ՝ նաև մո­ծակ­նե­րը:­ Ա­նապ­լազ­մո­զը հա­ճախ է ըն­թա­նում բա­բե­զի­ի­դոզ­նե­րի հետ հա­մա­տեղ: ­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցի­չը՝ 4ոճք/ճՏոճ օv/Տ-ը, ձևա­բա­նո­րեն նման է տա­ վա­րի ա­նապ­լազ­մո­զի հա­րու­ցիչ­նե­րին: Նույն­պես տե­ղա­կայ­վում է է­րիթ­ րոցիտ­­նե­րի եզ­րի մոտ: Է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի ախ­տա­հար­վա­ծու­թյու­նը հաս­նում է 20-50%-ի: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր­ Ըն­թաց­քը սուր է կամ քրո­նիկ: Բնո­րոշ է բարձր (մինչև 410) ը­նդ­միջ­վող տենդ, ա­րա­գո­րեն զար­գա­ցող սա­կա­վա­րյու­նու­թյուն, հյուծ­վա­ծու­թյուն: Ախ­տա­բա­նա­կան փո­փո­խու­թյու­նե­րը, ախ­տո­րո­շու­մը, բու­ժու­մը, պայ­ քա­րը և կան­խար­գե­լու­մը չեն տար­բեր­վում տա­վա­րի ա­նապ­լազ­մո­զից:

78 |

ՀԵ­ՏԱ­ԴԱՐՁ ՏԻՖ

­Հե­տա­դարձ տի­ֆը (ՀՄԴ Ա68) վ ­ ա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն է, որն ըն­թա­ նում է տեն­դի և մարմ­նի նոր­մալ ջեր­մաս­տի­ճա­նի հա­ջոր­դա­կան շր­ջա­փու­լե­ րով: Տար­բե­րում են տզային և ոջ­լային հե­տա­դարձ տի­ֆեր:

Տ­ԶԱՅԻՆ ՀԵ­ՏԱ­ԴԱՐՁ ՏԻՖ

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն Տ­զային հե­տա­դարձ տի­ֆը զոո­նոզ է, ո­րին բնո­րոշ է բնա­կան օ­ջա­խա­կա­ նու­թյու­նը: Հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­նե­րը սպի­րո­խետ­ներն են, ի­սկ փո­խան­ ցող­նե­րը՝ Ornithodoros ցե­ղին պատ­կա­նող տզե­րը։ Ի­նչ­պես ոջ­լային հե­տա­ դարձ տի­ֆի, այն­պես էլ տզային հե­տա­դարձ տի­ֆի ժա­մա­նակ կլի­նի­կան ըն­ թա­նում է ջեր­մային նո­պա­նե­րով և ջեր­մա­դա­դար­նե­րով, մի­այն այն տար­բե­ րու­թյամբ, որ տզային հե­տա­դարձ տի­ֆի ժա­մա­նակ այն կրում է ան­կա­նոն բնույթ։ Տ­զային հե­տա­դարձ տիֆ հի­վան­դու­թյան մա­սին ա­ռա­ջին գի­տա­կան տե­ղե­կու­թյու­նը հա­ղոր­դել է ան­գլի­ա­ցի ճա­նա­պար­հորդ Լի­վինգս­տո­նը, ո­րն Աֆ­րի­կա­յում 1857 թվա­կա­նին ար­ձա­նագ­րել է տնային տզե­րի խայ­թո­ցից ա­ռա­ ջա­ցած ջեր­մով ըն­թա­ցող հի­վան­դու­թյան դեպ­քեր։ 1904 թվա­կա­նին Ռոս­սին և Մի­լի­նին հա­ջող­վեց ջեր­մող հի­վանդ­նե­րի ա­րյու­նից ան­ջա­տել հա­րու­ցիչ­նե­ րը՝ սպի­րո­խետ­նե­րը։ Մեկ տա­րի հե­տո Դալ­տո­նը և Տոդ­գը փոր­ձե­րով ա­պա­ ցու­ցե­ցին այս հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խան­ցու­մը մարդ­կանց՝ Ornithodoros moubata տզի օգ­նու­թյամբ։ Նրանք մի­ա­ժա­մա­նակ հնա­րա­վոր հա­մա­ րե­ցին հա­րու­ցիչ­նե­րի փո­խան­ցու­մը տզե­րի մի­ջո­ցով ի­րենց ի­սկ սե­րունդ­նե­ րին (տ­րան­սօ­վա­րի­ալ փո­խան­ցում)։ Հա­յաս­տա­նում տզային հե­տա­դարձ տիֆ ա­ռա­ջին ան­գամ հայտ­նա­բերել է Ա. Ի­սա­հա­կյա­նը 1924 թվա­կա­նին, Էջ­մի­ած­նի շր­ջա­նում։ Հե­տա­գա­յում մի շարք գիտ­նա­կան­նե­ր այս հի­վան­դու­թյան դեպ­քեր են հայտ­նա­բեր­ել նաև այլ շրջան­նե­րում ու բնա­կա­վայ­րե­րում։ Տզային հե­տա­դարձ տի­ֆը հիմ­նա­կա­նում տա­րած­ված է հան­րա­պե­տու­թյան հար­թա­վայ­րային գո­տում, սա­կայն ե­զա­կի օ­ջախ­ներ են հայտ­նա­բեր­վել նաև նա­խա­լեռ­նային գո­տու բնա­կա­վայ­րե­րում։ Նախ­կին ԽՍՀՄ տա­րածք­նե­րից տզային հե­տա­դարձ տիֆ ար­ձա­նագր­վել է Ա­նդր­կով­կա­սում, Մի­ջին Ա­սի­ա­յում։ Տ­զային հե­տա­դարձ տի­ֆի վա­րա­կի աղ­բյուր են մի շարք կր­ծող­ներ՝ ա­վա­զամկ­ներ, առ­նետ­ներ, տնային մկ­ներ, ճա­գա­րամկ­ներ, ի­նչ­պես նաև

Հե­տա­դարձ տիֆ | 79

ոզ­նի­նե­րը, շնա­գայ­լե­րը, աղ­վես­նե­րը և այլ կեն­դա­նի­ներ։ Հի­վանդ մար­դը` որ­ պես վա­րա­կի աղ­բյուր, է­ա­կան դեր չի խա­ղում, քա­նի որ հի­վան­դա­նա­լուց հե­տո նա բնա­կան օ­ջա­խից փո­խադր­վում է ստա­ցի­ո­նար կամ տուն, որ­տեղ բա­ցա­կա­յում է փո­խանց­ման մե­խա­նիզ­մի գոր­ծո­նը։ Տ­զային հե­տա­դարձ տիֆ հի­վան­դու­թյու­նը փո­խան­ցվում է Ornithodoros տզե­րի մի­ջո­ցով, ո­րոնք վա­րակ­վում են սպի­րո­խետ­նե­րով՝ վա­րա­կի աղ­բ­ յուր հան­դի­սա­ցող զա­նա­զան կր­ծող­նե­րի ա­րյու­նով սն­վե­լիս։ ­Հա­յաս­տա­նում տզային հե­ տա­ դարձ տի­ ֆը փո­ խան­ ցում են Ornithodoros verrucosus, O. alactagalis, O. lahorensis, O. tulaje տզե­րը, ի­սկ ը­նդ­հան­րա­պես կար­ևոր դեր ունեն O. papillipes և O. tartakovskyi տե­սակ­նե­րը։ Սպի­րո­խետ­նե­րը սկզբնա­ կան շրջա­նում տե­ղա­կայ­վում են վա­րակ­ված տզե­րի ստա­մոք­սում, ա­պա կլան­վե­լով մակ­րո­ֆա­գնե­րի կող­մից` կենտ­րո­նա­նում են դրանց ձվա­րան­նե­ րում, թքա­գեղ­ձե­րում և կոկ­սալ գեղ­ձե­րում։ Տզե­րը կա­րող են ի­րենց օրգա­նիզ­ մում պահ­պա­նել սպի­րո­խետ­նե­րին և փո­խան­ցել կեն­դա­նի­նե­րին 10 և ա­վե­լի տա­րի­նե­րի ըն­թա­ցքում։ Նրանք կա­րող են վա­րա­կը փո­խան­ցել նաև տրան­ սօ­վա­րի­ալ ճա­նա­պար­հով ի­րենց սե­րունդ­նե­րին։ Այս հան­գա­ման­քը կար­ևոր նշա­նա­կու­թյուն ու­նի ոչ մի­այն վա­րա­կի փո­խանց­ման տե­սա­կե­տից, այլև այն ա­ռու­մով, որ տզե­րը սպի­րո­խետ­նե­րի բնա­կան պա­հոց ե­ն։ ­Հի­վան­դու­թյան սե­զո­նայ­նու­թյան շր­ջա­նն ամ­ռան և աշ­նան ա­միս­ներն ե­ն։ Մարդ­կանց ըն­կա­լու­թյու­նը հի­վան­դու­թյան նկատ­մամբ բա­վա­կա­ն բարձր է, սա­կայն նույ­նը չի կա­րե­լի ա­սել հե­տին­ֆեկ­ցի­ոն ա­նըն­կա­լու­թյան մա­սին։ Ա­ռող­ջա­նա­լուց հե­տո մար­դը ձեռք է բե­րում ա­նըն­կա­լու­թյուն մի­այն տվյալ հա­րու­ց­չի նկատ­մամբ, խա­չաձև ա­նըն­կա­լու­թյուն գո­յու­թյուն չու­նի, ո­րի պատ­ ճա­ռով մար­դը կա­րող է մի քա­նի ան­գամ հի­վան­դա­նալ տզային հե­տա­դարձ տի­ֆով։

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն Տ­զային ­հե­տա­դարձ տի­ֆի հա­րու­ցիչ­նե­րը բո­րե­լի­ա սպի­րո­խետ­ներ ե­ն՝ Вorrelia duttonii, В. crocidurae, В. persica, В. hispanica, В. latyschewii, В. caucasica, ո­րոնք տա­րած­ված են տար­բեր աշ­խար­հագ­րա­կան գո­տի­նե­րում: Վա­րա­կի աղ­բյուրն ա­վա­զամկ­ներն են, ճա­գա­րամկ­նե­րը, դաշ­տամկ­նե­րը և այլն: Սպի­ րո­խետ­նե­րը տզե­րի թքա­գեղ­ձե­րից մար­դու օր­գա­նիզմ եմ թա­փան­ցում խայ­ թո­ցի ժա­մա­նակ: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Հի­վան­դու­թյան գաղտ­նի շր­ջա­նը 3-14 օր է (հա­ճախ` 7-8): Հի­վան­դու­թյունն սկս­վում է հան­կար­ծա­կի, ու­ժեղ (ցն­ցող) դո­ղով, ջեր­մաս­տի­ճա­նի բարձ­րաց­ մամբ (40-410C): Ա­ռա­ջա­նում են գլ­խա­ցավ ծոծ­րա­կի շր­ջա­նում, ան­քնու­թյուն, մկա­նա­ցա­վեր (հատ­կա­պես ձկ­նամ­կան­նե­րի շր­ջա­նում), եր­բեմն կա­րող են

80 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում լի­նել քթային ա­րյու­նա­հո­սու­թյուն­ներ: Մաշ­կը չոր է, շո­շա­փե­լիս` տաք: Ա­խոր­ ժա­կը վա­տա­նում է, հի­վան­դին տան­ջում է ծա­րա­վը, լե­զուն պատ­վում է սպի­ տակ փա­ռով: Ար­տա­զատ­վող մե­զի քա­նա­կը քչա­նում է (օ­լի­գու­րի­ա), 3-4 օր ան­ց մաշ­կը և աչ­քի սպի­տա­պա­տյա­նը դեղ­նում են: Տեն­դային նո­պայի ժա­ մա­նակ փայ­ծա­ղը մե­ծա­նում է և դառ­նում ցա­վոտ, հա­ճախ մե­ծա­նում է նաև լյար­դը: Ա­ռա­ջին նո­պան տևում է 6-8 օր, այ­նու­հետև լի­նում է ջեր­մա­դա­դար (ա­պե­րեք­սի­այի շր­ջան), նկատ­վում է մի­այն ը­նդ­հա­նուր թու­լու­թյուն: Չբուժ­ վե­լու դեպ­քում հա­ջոր­դում է նոր տեն­դային նո­պա՝ նույն ախ­տան­շան­նե­րով: Սո­վո­րա­բար լի­նում է 2-3 (հազ­վա­դեպ՝ 4-5 նո­պա): Հի­վան­դու­թյու­նը տևում է մի քա­նի ա­միս, և միշտ ել­քը բա­րո­րակ է։­

Ախ­տո­րո­շում Լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րոշ­ման հա­մար մա­տից վերց­նում են ա­րյուն, պատ­ րաս­տում են քսուք կամ հաստ կա­թիլ, ներ­կում են Ռո­մա­նովս­կու-Գիմ­զայի ե­ղա­նա­կով, հայտ­նա­բե­րում սպի­րո­խետ­ներ։ Ա­վե­լի հա­վա­նա­կա­ն է հա­րու­ ցիչ­նե­րի հայտ­նա­բե­րու­մը նո­պայի ժա­մա­նակ վերց­րած ա­րյան մեջ, թե­պետ սպի­րո­խետ­ներ կա­րե­լի է հայտ­նա­բե­րել նաև ա­պե­րեք­սի­այի ժա­մա­նակ (ի տար­բե­րու­թյուն ոջ­լային հե­տա­դարձ տի­ֆի)։ Վա­րա­կակ­րու­թյուն այս հի­վան­ դու­թյան ժա­մա­նակ չի ար­ձա­նագր­վում։ ­Բու­ժում

­ ե­տա­դարձ տի­ֆով հի­վանդ­նե­րին բու­ժում են հի­վան­դա­նո­ցային պայ­ Հ ման­նե­րում: Ա­նհ­րա­ժեշտ է ժա­մա­նա­կին հայտ­նա­բե­րել հի­վանդ­նե­րին և հոս­ պի­տա­լաց­նել: Հի­վանդ­նե­րի բուժ­ման ժա­մա­նակ օգ­տա­գործ­վում են տետ­րա­ ցիկ­լի­նային շար­քի հա­կա­բի­ո­տիկ­ներ, ո­րոնք բա­վա­կա­ն ար­դյու­նա­վետ ե­ն։ ­Սանմ­շա­կու­մից հե­տո ­հի­վանդ­նե­րի հետ շփ­ված ան­ձանց նկատ­մամբ սահ­մա­նում են 14-օ­րյա բժշ­կա­կան հս­կո­ղու­թյուն, ա­մե­նօ­րյա ջեր­մա­չա­փում: Ջեր­մաս­տի­ճա­նը բարձ­րա­նա­լու դեպ­քում հի­վան­դին մե­կու­սաց­նում են:

­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Վա­րա­կի աղ­բյու­րի դեմ ի­րա­կա­նաց­վող մի­ջո­ցա­ռում­ներն ու­նեն զուտ բու­ ժա­կան նշա­նա­կու­թյուն, քա­նի որ հի­վանդ մար­դը՝ որ­պես վա­րա­կի աղ­բյուր, դեր չու­նի։ Բնա­կան օ­ջախ­նե­րում ան­հրա­ժեշտ են դե­ռա­տի­զա­ցի­ոն կամ կր­ծո­ ղաս­պան մի­ջո­ցա­ռում­ներ։ Տզային հե­տա­դարձ տի­ֆի կան­խար­գել­ման հիմ­ նա­կան մի­ջո­ցը տզե­րից պաշտ­պան­վելն է: Խոր­հուրդ է տր­վում օգ­տա­գոր­ծել վա­նող նյու­թեր:

Հե­տա­դարձ տիֆ | 81

ՈՋ­ԼԱՅԻՆ ՀԵ­ՏԱ­ԴԱՐՁ ՏԻՖ

Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն Այլ կերպ այս հի­վան­դու­թյու­նը կոչ­վում է հա­մա­ճա­րա­կային ոջ­լային հե­ տա­դարձ տիֆ կամ կոս­մո­պո­լիտ հե­տա­դարձ տիֆ։ Այս հի­վան­դու­թյան ա­մե­ նա­հին օ­ջախը հա­մար­վում է Աֆ­րի­կան, որ­տե­ղից այն տա­րած­վել է տար­ բեր մայր­ցա­մաք­ներ։ Հի­վան­դու­թյու­նը` որ­պես ա­ռան­ձին նո­զո­լո­գի­ա­կան մի­ա­վոր, ճա­նաչ­վել է մի­այն 19-րդ դա­րի կե­սե­րին։ 1739-1873 թվա­կա­ննե­րին այս հի­վան­դու­թյան հա­մա­ճա­րակ­ներ են ար­ձա­նագր­վել եվ­րո­պա­կան տար­ բեր ե­րկր­նե­րում՝ Իռ­լան­դի­ա­յում, Գեր­մա­նի­ա­յում, Ա­նգ­լի­ա­յում։ 1921 թ. խո­շոր հա­մա­ճա­րակ է ար­ձա­նագր­վել Ե­գիպ­տո­սում, ո­րն ը­նդ­գր­կել է ազ­գաբ­նակ­չու­ թյան գրե­թե 40%-ը։ Հա­յաս­տա­նում ոջ­լային հե­տա­դարձ տի­ֆի հա­մա­ճա­րակ է ար­ձա­նագր­վել 1918-1920 թվա­կան­նե­րին, հատ­կա­պես գաղ­թա­կան­նե­րի մեջ։ Սկ­սած 1925 թվա­կա­նից՝ այս հի­վան­դու­թյու­նը Հա­յաս­տա­նում վե­րա­ցել է, սա­կայն 1946 թվա­կա­նին Ի­րա­նից հայ­րե­նիք ներ­գաղ­թած­նե­րի շրջանում ար­ձա­նագր­վել է շուրջ 107 դեպք։ Շնոր­հիվ ձեռ­նարկ­ված մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի` այն վե­րա­ցել է, և մինչև օ­րս այս հի­վան­դու­թյան դեպ­քեր մեզ մոտ չեն ար­ձա­ նագր­վել։ ­Վա­րա­կի աղ­բյու­րը մի­այն հի­վանդ մարդն է, փո­խան­ցվում է ո­ջիլ­նե­րի միջո­ցով։ Ա­ռաջ­նային նշա­նա­կու­թյուն ու­նի մարմ­նի ո­ջի­լը, սա­կայն չի բա­ցառ­ վում հի­վան­դու­թյան փո­խան­ցու­մը նաև գլ­խի ո­ջի­լի մի­ջո­ցով։ Ա­ռա­ջին ան­ գամ փո­խանց­ման այս ու­ղու մա­սին կար­ծիք է հայտ­նել Մին­խը (1874 թ.), ի­սկ հե­տա­գա­յում՝ Շ.Նի­կո­լը։ Վա­րակ­ված մար­դու ա­րյու­նը ծծե­լու ժա­մա­նակ ո­ջիլն իր ա­ղիք­ներն է տա­նում հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­նե­րը, ո­րոնց ո­րոշ մասն այդ­տեղ ո­չն­չա­նում է՝ ան­բա­րեն­պաստ պայ­ման­նե­րի շնոր­հիվ, ի­սկ մնա­ցածն ան­ցնում է ոջ­լի օր­գա­նիզ­մի խո­ռոչ­նե­րը և բազ­մա­նում։ Ա­րյու­նը ծծե­լուց 6-7 օր հե­տո հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­նե­րը տե­ղա­կայ­վում են ոջ­լի գրե­թե բո­լոր խո­ ռոչ­նե­րում (լա­կու­նար հա­մա­կար­գում)՝ բա­ցա­ռու­թյամբ ա­ղի­նե­րի և թքա­գեղ­ ձե­րի։ Այս ի­սկ պատ­ճա­ռով մար­դը վա­րակ­վում է ոչ թե ո­ջլի կծե­լու, այլ մաշ­կի կծած, ամ­բող­ջա­կա­նու­թյու­նը խախտ­ված մա­սը քո­րե­լու ժա­մա­նակ` պա­տա­ հա­բար ճզ­մե­լով ոջ­լին: Դրա հետ­ևան­քով խախտ­վում է ոջ­լի ամ­բող­ջա­կա­ նու­թյու­նը, հատ­կա­պես խի­տի­նային ծած­կույ­թը, դուրս է գա­լիս հե­մո­լիմ­ֆան (ո­րի մեջ են սպի­րո­խե­տա­նե­րը), ո­րը թափ­վում է կծած տե­ղի մեջ` ան­ցնե­լով մար­դու օր­գա­նիզմ։ ­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­նե­րը պատ­կա­նում են Spirochaetaceae ըն­տա­ նի­քին, Borrellia դա­սին, Borrellia recurentis տե­սա­կին։ Հա­րու­ցի­չը կոչ­վում է

82 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Spirocheta Borrellia recurrwntis Obermeier (1868): Մա­կա­բու­ծում է մար­դու և ոջ­լի օր­գա­նիզ­մում: Սպի­րո­խետ­նե­րը հի­վան­դից ա­ռողջ մար­դուն են փո­խանց­վում մի­այն հե­տա­դարձ տի­ֆով հի­վանդ մար­դու ա­րյու­նը ծծած ո­ջիլ­նե­րի մի­ջո­ ցով: Մար­դը վա­րակ­վում է վնաս­ված մաշ­կի մի­ջո­ցով` ո­ջիլ­նե­րի ա­րյու­նավ­շից (հեմո­լիմ­ֆա) սպի­րո­խետ­նե­րի ներ­թա­փանց­ման հետ­ևան­քով:­

Ախ­տած­նու­թյուն Ս­պի­րո­խետ­նե­րը, հի­վան­դի օր­գա­նիզ­մում տե­ղա­վոր­վե­լով, ախ­տա­հա­ րում են մի շարք օր­գան­նե­րի ռե­տի­կու­լոէն­դե­թե­լ յար բջիջ­նե­րը, բազ­մա­նում են այնտեղ, ո­րից հե­տո հաղ­թա­հա­րե­լով ռե­տի­կու­լոէն­դո­թե­լ յար պատ­նե­շը` դուրս են գա­լիս այդ հյուս­ված­քից դե­պի պե­րի­ֆե­րիկ ա­րյուն, որ­տեղ դրանց ո­րոշ մա­սը ո­չն­չա­նում է` ար­տա­զա­տե­լով էն­դո­տոք­սին։ Վեր­ջի­նիս պատ­ճա­ ռով հի­վանդ­նե­րն ու­նե­նում են տենդ, դո­ղէ­րոցք, գլ­խա­ցա­վեր, մկա­նային ցա­ վեր, փս­խում, զա­նա­զան նյար­դա­բա­նա­կան եր­ևույթ­ներ, բարձ­րա­նում է ջեր­ մու­թյու­նը։ Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Հի­վան­դու­թյան գաղտ­նի շր­ջա­նից (5-14 օր) հե­տո վա­րակ­ված­նե­րի ջեր­ մու­թյու­նը բարձ­րա­նում է (6-8 օր), ա­ռա­ջա­նում է տի­ֆոիդ վի­ճակ։ Նման նո­ պայի ժա­մա­նակ հի­վանդ­նե­րի ա­րյան մեջ հա­րու­ցիչ­նե­րը հաս­նում են ա­ռա­ վե­լա­գույն քա­նա­կու­թյան, և ա­հա այս ժա­մա­նակ է, որ ա­րյան քն­նու­թյու­նը (ք­սու­քի պատ­րաս­տու­մից հե­տո ներ­կում են ը­ստ Գիմ­զայի և հայտ­նա­բե­րում սպի­րո­խետ­նե­րը) մեծ մա­սամբ տա­լիս է դրա­կան պա­տաս­խան։ ­Ջեր­մային նո­պա­նե­րի ան­ցնե­լուց հե­տո սկս­վում է ջեր­մա­դա­դա­րի շր­ջա­ նը, ո­րը տևում է գրե­թե նույն­քան, ի­նչ­քան ջեր­մային նո­պան։ Հի­վանդ­ներն ի­րենց հա­մե­մա­տա­բար լավ են զգում, սա­կայն նկատ­վում են ա­դի­նա­մի­այի եր­ևույթ­ներ։ Ա­պա հի­վան­դի ջեր­մու­թյու­նը նո­րից բարձ­րա­նում է, ո­րն այս ան­ գամ տևում է ա­վե­լի քիչ՝ 4-5 օր, այ­նու­հետև նո­րից սկ­սվում է ջեր­մա­դա­դա­րի շր­ջա­նը, ո­րն ա­վե­լի եր­կար է տևում, քան ա­ռա­ջի­նը։ Հե­տա­գա­յում նո­պա­նե­ րի շր­ջա­նն աս­տի­ճա­նա­բար կր­ճատ­վում է, և ը­նդ­հա­կա­ռա­կը, ջեր­մա­դա­դա­ րը եր­կա­րում է։ Այս­պի­սի ջեր­մային նո­պա­նե­րը և ջեր­մա­դա­դար­նե­րը կա­րող են տևել մինչև 20 օր, ե­թե հի­վան­դն ան­հրա­ժեշտ բու­ժում չի ստա­նում։ Բա­ցի ծայ­րա­մա­սային ա­րյու­նից, սպի­րո­խետ­նե­րը տե­ղա­կայ­վում են զա­նա­զան օր­ գան­նե­րում՝ փայ­ծաղ, գան­գու­ղեղ, լյարդ, սա­կայն այս հան­գա­ման­քը հա­մա­ ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյուն չու­նի։ Ջեր­մա­դա­դա­րի ժա­մա­նակ հի­վան­ դու­թյան հա­րու­ցիչ­ներ ա­րյան մեջ սո­վո­րա­բար չեն հայտ­նա­բեր­վում, ո­ւստի և այս ժա­մա­նա­կա­մի­ջո­ցը չու­նի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան նշա­նա­կու­թյուն։ Մարդ­կանց շր­ջա­նում, հատ­կա­պես այս հի­վան­դու­թյան ա­ռու­մով ա­նա­պա­հով վայ­րե­րում, կա­րող հազ­վա­դեպ են ար­ձա­նագր­վել վա­րա­կակ­րու­թյան դեպ­քեր։ ­

Հե­տա­դարձ տիֆ | 83

Ախ­տո­րո­շում Ախ­տո­րոշ­ման նպա­տա­կով­ կաս­կա­ծե­լի հի­վանդ­նե­րի մա­տից վերց­վում է ա­րյուն, պատ­րաստ­վում հաստ կա­թիլ կամ քսուք, ներկ­վում է` ը­ստ Գիմ­զայի, և սպի­րո­խետ­ներ հայտ­նա­բե­րե­լու նպա­տա­կով` դիտ­վում է ման­րա­դի­տա­կով։

Բու­ժում­ Ոջ­լային հե­տա­դարձ տի­ֆի բուժ­ման հա­մար կի­րառ­վում են հա­կա­բի­ո­տիկ­ ներ (դոք­սի­ցիկ­լին, պե­նի­ցի­լին, լևո­մի­ցե­տին, քլոր­տետ­րա­ցիկ­լին) և մկնդե­ղի շար­քի դե­ղա­մի­ջոց­ներ (նո­վար­սե­նոլ): Հի­վան­դին ստա­ցի­ո­նա­րից դուրս կա­ րե­լի է գրել մի­այն նոր­մալ ջեր­մաս­տի­ճա­նի 21-րդ օ­րը։ ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Կան­խար­գե­լիչ պատ­վաս­տանյութ գո­յու­թյուն չու­նի։ Կոն­տակ­տա­վոր­նե­րին են­թար­կում են մի­ա­ժա­մա­նա­կյա սա­նի­տա­րա­կան մշակ­ման, ո­րի նպա­տակն է նրանց ոջ­լա­զերծ ա­նե­լը։ Կոն­տակ­տա­վոր­նե­րի նկատ­մամբ սահ­ման­վում է հս­կո­ղու­թյուն՝ հի­վան­դու­թյան ա­ռա­վե­լա­գույն գաղտ­նի շր­ջա­նի ըն­թաց­քում։ Օ­ջա­խն ախ­տա­հան­վում է­, և 2 ա­միս տևո­ղու­թյամբ հս­կո­ղու­թյուն է սահ­ման­ վում, օ­րը 2 ան­գամ չափ­վում է կոն­տակ­տա­վոր­նե­րի ջեր­մու­թյու­նը, ստուգ­վում է ոջ­լո­տու­թյան առ­կա­յու­թյու­նը։

84 |

ԲՈ­ՐԵ­ԼԻ­ՈԶ­ՆԵՐ

­ԼԱՅ­ՄԻ ՀԻ­ՎԱՆ­ԴՈՒԹՅՈՒՆ

Լայ­մի հի­վան­դու­թյու­նը կամ տզային բո­րե­լի­ո­զը (ՀՄԴ-A69.2) մի­ջին ծան­ րու­թյան կլի­նի­կա­կան ըն­թաց­քով տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն է:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Ներ­կա­յում Լայ­մի հի­վան­դու­թյու­նը հա­մար­վում է փո­խան­ցո­ղով պայ­ մա­նա­վոր­ված ա­մե­նա­տա­րած­ված հի­վան­դու­թյու­նը Եվ­րո­պա­յում, Ա­սի­ա­յում և Հյու­սի­սային Ա­մե­րի­կա­յում: Հի­վան­դու­թյու­նը գրանց­վում է Ա­ՄՆ-ի 25 նա­ հան­գում, որ­տեղ ռև­մա­տոիդ ա­րթ­րի­տով հի­վան­դա­ցու­թյու­նը պա­տա­նի­նե­ րի շրջա­նում կազ­մում է 1-ից 15 դեպք՝ 100000 ե­րե­խայի հաշ­վար­կով, սա­կայն Կոնեկ­տի­կուտ նա­հան­գում այդ ցու­ցա­նի­շը բարձր է ա­վե­լի քան 100 ան­գամ: ՀՀ-ո­ւմ Լայ­մի հի­վան­դու­թյուն կլի­նի­կա­կան ախ­տո­րոշ­մամբ 2010 թվա­ կա­նին նկա­րագր­վել է (Ե­ՊԲՀ նյար­դա­բա­նու­թյան ամ­բի­ո­նի մաս­նա­գետ­նե­րի կող­մից) 6 դեպք: Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան տա­րած­քում հայտ­նա­բեր­ վել են իք­սո­դային տզե­րի տար­բեր տե­սակ­ներ, ո­րոնք կա­րող են փո­խան­ցել Լայ­մի հի­վան­դու­թյու­նը: Բարձր տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րում բո­րե­լիա­ նե­րը 90% դեպ­քե­րում հայտ­նա­բեր­վում են իք­սո­դային տզե­րի ստա­մոք­սա­ղի­ քային հա­մա­կար­գում, սա­կայն շատ հազ­վա­դեպ՝ թքա­գեղ­ձե­րում: Քա­նի որ բո­րե­լի­ա­նե­րը սո­վո­րա­բար մար­դու օր­գա­նիզմ են ը­նկ­նում մի­այն տզե­րի թքի հետ՝ խայ­թո­ցի ժա­մա­նակ, մար­դիկ հազ­վա­դեպ են վա­րակ­վում: Հի­վան­դու­ թյունն ախ­տա­հա­րում է տար­բեր տա­րի­քային խմ­բե­րի և սե­ռի մարդ­կանց: Լայ­մի հի­վան­դու­թյա­նը բնո­րոշ է գար­նա­նային-ա­մա­ռային սե­զո­նայ­նու­ թյուն (մայիս-սեպ­տեմ­բեր), ո­րը հա­մընկ­նում է տզե­րի ա­ռա­վել ակ­տիվ շր­ջա­ նին: ­Հի­վան­դա­նա­լու ռիս­կը բարձր է այն տն­տե­սու­թյուն­նե­րում, որ­տեղ կան ըն­ տա­նի կեն­դա­նի­ներ (շ­ներ, կա­տու­ներ), ո­րոնք կա­րող են հի­վան­դա­նալ, սա­ կայն վա­րա­կը չփո­խան­ցել ան­մի­ջա­կան շփ­ման մի­ջո­ցով: Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րն ի­րենց մաշ­կի (բր­դի) վրա տե­ղա­փո­խում են տզե­րին դր­սից ներս, և այս ա­ռու­մով՝ հի­վան­դու­թյան կան­խար­գել­ման հա­մար շատ կար­ևոր է կեն­դա­նի­նե­րի հս­կո­ղու­թյու­նը: Բ­նու­թյան մեջ, բա­ցի տզե­րից, բո­րե­լի­ա­նե­րի հա­մար բնա­կան պա­հոց­ներ են եղ­ջե­րու­նե­րը, կր­ծող­նե­րը, ոչ­խար­նե­րը, թռ­չուն­նե­րը, խո­շոր ե­ղջե­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րը:

Բո­րե­լի­ոզ­ներ | 85

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­ ի­վան­դու­թյան հիմ­նա­կան փո­խան­ցո­ղը՝ իք­սո­դային (Ixodae) ըն­տա­նիքի Հ տի­զը, 1982 թվա­կա­նին նկա­րագր­վել է Վիլ­լի Բուրգ­դոր­ֆե­րի կող­մից։ Նա տզե­րի օր­գա­նիզ­մից ան­ջա­տել էր հի­վան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­նե­րին՝ բորե­լի­ա (Borrelia) ցե­ղի սպի­րո­խե­տան­ման միկ­րոօր­գա­նիզմ­նե­րին, ո­րոնք հե­տա­ գա­յում ստա­ցան բո­րե­լի­ա բուրդ­գոր­ֆե­րի (Borrelia burgdorferi) ան­վա­նումը: Հիվան­դու­թյան հա­րու­ցիչ­ներն են Հյու­սի­սային Ա­մե­րի­կա­յում՝ բո­րել­լի­ա մա­ յո­նի (Borrelia mayonii) և բո­րել­ի­ա բուրգ­դոր­ֆե­րի (Borrelia burgdorferi), ի­սկ Եվրո­­պա­յում` բո­րել­ի­ա գա­րի­նի­ի (Borrelia garinii) և բո­րե­լի­ա աֆ­զե­լի­ի (Borrelia afzelii) սպի­րո­խետ­նե­րը:­

Ախ­տած­նու­թյուն Տ­զե­րը լայն տա­րած­ված են մեղմ կլի­մայով, ան­տա­ռա­պատ տա­րածք­նե­ րում: Հա­սուն տզե­րի բնա­կու­թյան վայ­րը 1 մետր բարձ­րու­թյուն վրա է, որտե­ ղից նա հեշ­տու­թյամբ տե­ղա­փոխ­վում է կաթ­նա­սուն­նե­րի վրա: Իք­սո­դային տզե­րի կյան­քի տևո­ղու­թյու­նը մոտ 2 տա­րի է, ո­րի ըն­թաց­քում տի­զն ան­ցնում է 4 փուլ՝ ձվի­կի, թր­թու­րի, հարս­նյա­կի, հա­սուն տզի: Ձվի­կից դուրս գա­լով՝ զար­գաց­ման բո­լոր փու­լե­րում տզե­րը կա­րիք ու­նեն ա­րյամբ սն­վե­լու: Ձմե­ռում են մի­այն է­գե­րը, ա­րու­նե­րը բեղմ­նա­վո­րու­մից հե­տո սատ­կում են: ­Վա­րա­կի կեն­դա­նի պա­հո­ցը վա­րակ­ված կեն­դա­նի­ներն ե­ն՝ կաթ­նա­սուն­ նե­րը, թռ­չուն­նե­րը: Տզե­րը ևս Լայ­մի հի­վան­դու­թյան բնա­կան պա­հոց են, քանի որ կա­րող են տրան­սօ­վա­րի­ալ ճա­նա­պար­հով վա­րա­կը փո­խան­ցել ի­րենց սե­ րունդ­նե­րին: Լայ­մի հի­վան­դու­թյու­նը փո­խանց­վում է վա­րակ­ված տզե­րի (հա­սուն տիզ և հարս­նյակ) խայ­թո­ցից: Տզե­րը կա­րող են տե­ղա­փոխ­վել փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­ րով և ժա­ման­ման ե­րկ­րում նրանց գո­յու­թյան հա­մար բա­րեն­պաստ բնակ­լի­ մա­յա­կան պայ­ման­նե­րի դեպ­քում՝ բազ­մա­նալ նոր տա­րածք­նե­րում: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Լայ­մի հի­վան­դու­թյան գաղտ­նի շր­ջա­նը 3-32 օր է: Այն կա­րող է ըն­թա­ նալ ա­ռանց ախ­տան­շան­նե­րի: Հի­վան­դու­թյան վաղ շր­ջա­նին բնո­րոշ ախ­ տան­շաններն ե­ն տեն­դը, գլ­խա­ցա­վը, հոգ­նա­ծու­թյու­նը և մաս­նա­հա­տուկ՝ «­թա­փա­ռող է­րի­թե­մա» կոչ­վող մաշ­կային ցա­նը (ն­կար 25), ո­րն ար­ձա­նագրվում է մոտ 60–80% դեպ­քե­րում՝ տզի խայ­թե­լուց 3-30 օր հե­տո: Ո­րոշ հի­վանդ­նե­ր կա­րող են ունենալ գրի­պան­ման եր­ևույթ­ներ՝ ա­ռանց ար­տա­հայտ­ված շնչա­ ռա­կան ախ­տան­շան­նե­րի: Չբու­ժե­լու դեպ­քում ցանն աս­տի­ճա­նա­բար տա­րած­ վում է, և ա­ռա­ջա­նում են հո­դե­րի, սր­տի, նյար­դային հա­մա­կար­գի բար­դու­ թյուն­ներ: Հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին փու­լում Լայ­մի հի­վան­դու­թյա­նը բնո­րոշ են ջեր­մու­թյան կտ­րուկ բարձ­րա­ցումն ու օ­ղա­կաձև է­րի­թե­մա­նե­րի ա­ռա­ջա­ցումն

86 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ամ­բողջ մարմ­նի մաշ­կի վրա, ե­րկ­րորդ փու­լում՝ դեմ­քի մկան­նե­րի կաթ­վա­ծա­ հա­րու­թյուն­նե­րը: Հա­ճախ տզային բո­րե­լի­ո­զի առ­կա­յու­թյան մա­սին հու­շում են հի­վան­դու­թյան ե­րկ­րորդ փու­լի ախ­տան­շան­նե­րը: Հի­վան­դու­թյան եր­րորդ փու­լում ա­ռա­ջա­նում են հո­դա­ցա­վեր, շար­ժում­նե­րի սահ­մա­նա­փա­կում, սր­տի աշ­խա­տան­քի, տե­սո­ղու­թյան և լսո­ղու­թյան խան­գա­րում­ներ: Մաշ­կը բա­րա­ կում է, չո­րա­նում, կապ­տում: Լայ­մի հի­վան­դու­թյան պատ­վաս­տում ներ­կա­ յում չի ի­րա­կա­նաց­վում՝ չնա­յած պատ­վաս­տա­նյու­թի առ­կա­յու­թյա­նը, քա­նի որ նույ­նիսկ հի­վան­դա­նա­լուց հե­տո հնա­րա­վոր է նո­րից վա­րակ­վել:­ Ըստ կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րի ար­տա­հայտ­ման՝ տար­բե­րում են է­րիթե­մայով (ե­րբ տզե­րի խայ­թո­ցի տե­ղում ա­ռա­ջա­նում է է­րի­թե­մա) և ա­ռանց է­րի­թե­մայի (ե­րբ առ­կա են մի­այն տենդ ու ին­տոք­սի­կա­ցի­ա) ձևե­րը: Թա­փա­ռող է­րի­թե­ման բնո­րոշ­վում է որ­պես մաշ­կի ախ­տա­հա­րում, ո­րն սկս­վում է որ­պես կար­միր մա­կու­լա կամ պա­պու­լա և մի քա­նի օ­րից մինչև մի քա­նի շա­բաթ­վա ըն­թաց­քում մե­ծա­նում է՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով կլո­րա­վուն ախ­տա­հա­րում (հա­ճախ՝ մա­քուր միջ­նա­մա­սով): Ա­ռան­ձին ա­ռաջ­նային ախ­տա­հա­րու­մը պետք է լի­նի 5 սմ կամ ա­վե­լի մեծ տրա­մագ­ծով: Կա­րող են ա­ռա­ջա­նալ նաև ե­րկ­րոր­դային ախ­տա­հա­րում­ներ: Տզի կծե­լուց մի քա­նի ժամվա ընթացքում ա­ռա­ջա­ցած օ­ղա­կաձև է­րի­թե­մա­տոզ ախ­տա­հա­րու­մը գերզ­գա­յու­նու­թյան նշան է և չի դա­ սա­կարգ­վում որ­պես «­թա­փա­ռող է­րի­թե­մա»: Հի­վանդ­նե­րի մեծ մա­սի շր­ջա­ նում թա­փա­ռող է­րի­թե­մայի տա­րա­ծու­մ ն ու­ղեկց­վում է այլ սուր ախ­տան­շան­ նե­րով, մաս­նա­վո­րա­պես հոգ­նա­ծու­թյամբ, տեն­դով, գլ­խա­ցա­վով, ծոծ­րա­ կային մկան­նե­րի կար­կա­մու­թյամբ, հո­դա­ցա­վե­րով, մկա­նա­ցա­վե­րով: Որ­պես կա­նոն` այս ախ­տան­շան­ներն ա­նընդ­հատ չեն: Ո­րոշ հի­վանդ­նե­ր կա­րող են ու­նե­նալ գրի­պան­ման եր­ևույթ­ներ՝ ա­ռանց ար­տա­հայտ­ված շն­չա­ռա­կան ախ­ տան­շան­նե­րի: Հի­վան­դու­թյան ըն­թաց­քը հա­մար­վում է սուր, ե­րբ հի­վան­դու­թյան տևո­ ղու­թյու­նը 3 ա­միս է, են­թա­սուր՝ 3-6 ա­միս, քրո­նիկ՝ 6 ամ­սից ա­վե­լի տևե­լու դեպ­քում: Ըն­թաց­քը կա­րող է լի­նել քրո­նիկ չընդ­հատ­վող և ախ­տա­դար­ձով՝ նյար­դային հա­մա­կար­գի, հո­դե­րի, մաշ­կի, սր­տի ախ­տա­հա­րու­մով: Լայ­մի հի­վան­դու­թյան ու­շա­ցած դրս­ևո­րում­ներ են. 99 Ոսկ­րամ­կա­նային հա­մա­կար­գի կող­մից: Կրկն­վող, կար­ճատև նո­պա­ ներ (մի քա­նի շա­բաթ կամ ա­միս) մեկ կամ մի քա­նի հո­դե­րի օբյեկ­տիվ այ­ տուց­վա­ծու­թյուն` եր­բեմն հե­տա­գա քրո­նիկ հո­դա­բոր­բով: Մի­ա­ժա­մա­նակ, ա­ռան­ձին հո­դա­ցա­վե­րը, մկա­նա­ցա­վե­րը չեն հա­մար­վում ո­սկ­րամ­կա­նային հա­մա­կար­գի Լայ­մի հի­վան­դու­թյամբ ախ­տա­հար­ման չա­փա­նիշ: 99 ­Նյար­դային հա­մա­կար­գի կող­մից: Հետ­ևյալ նշան­նե­րից որ­ևէ մե­կը (եթե այ­լընտ­րան­քային բա­ցատ­րու­թյուն չկա) ա­ռան­ձին կամ հա­մա­տեղ՝ լիմ­ ֆո­ցի­տար մե­նին­գիտ, գան­գային նև­րիտ­ներ, հատ­կա­պես դի­մային նյար­դի կաթ­ված (կա­րող է լի­նել ե­րկ­կող­մա­նի), ռա­դի­կու­լո­նև­րո­պա­թի­ա կամ ա­վե­լի

Բո­րե­լի­ոզ­ներ | 87

հազ­վա­դեպ՝ էն­ցե­ֆա­լո­մի­ե­լիտ: Ա­ռան­ձին՝ գլ­խա­ցա­վը, հոգ­նա­ծու­թյու­նը, պա­ րէս­թե­զի­ա­նե­րը, ծոծ­րա­կային նյար­դե­րի կար­կա­մու­թյու­նը և մկա­նա­ցա­վե­րը չեն հա­մար­վում նյար­դային հա­մա­կար­գի Լայ­մի հի­վան­դու­թյամբ ախ­տա­հար­ ման չա­փա­նիշ: 99 ­Սիրտ-ա­նո­թային հա­մա­կար­գի կող­մից: Ատ­րի­ո­վենտ­րի­կու­լ յար հա­ ղոր­դա­կա­նու­թյան բարձր ա­րա­գու­թյան (2-րդ կամ 3-րդ աս­տի­ճա­նի) սուր խան­գա­րում­ներ, ո­րոնք մի քա­նի օր­վա կամ շա­բաթ­վա ըն­թաց­քում ան­հե­ տա­նում են և հա­ճախ ա­սո­ցաց­վում մի­ո­կար­դի­տի հետ: Սրտխ­փո­ցը, բրա­դի­ կար­դի­ան, Հի­սի խր­ձի ար­գե­լա­փա­կու­մ ն ա­ռան­ձին չեն հա­մար­վում սր­տա­նո­ թային հա­մա­կար­գի՝ Լայ­մի հի­վան­դու­թյամբ ախ­տա­հար­ման չա­փա­նիշ:­

Ախ­տո­րո­շում ­Լայ­մի բո­րե­լի­ո­զի ախ­տո­րոշ­ման հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան ցու­ցա­նիշ է թա­փա­ռող է­րի­թե­մայի ի հայտ գա­լուց ա­ռաջ` 30 օր­վա ըն­թաց­քում ան­տա­ ռա­պատ, խո­տա­ծածկ տա­րածք­նե­րում (որ­տեղ հնա­րա­վոր է տզե­րի առ­կա­ յու­թյու­նը) գտն­վե­լը: Նկա­տի ու­նե­նա­լով, որ տզե­րը հա­վա­սա­րա­չափ չեն տա­ րած­ված, ան­հրա­ժեշտ է ճշ­տել ճամ­փոր­դու­թյան ման­րա­մասն պատ­մու­թյունը, որ­պես­զի պարզ­վի` ա­րդյոք Լայ­մի հի­վան­դու­թյամբ կամ բո­րե­լի­ո­զով վա­րա­ կու­մը տե­ղի է ու­նե­ցել բա՞րձր, թե՞ ցածր հի­վան­դա­ցու­թյամբ տա­րած­քում: Տզի խայ­թե­լու փաս­տի հաս­տա­տումն ան­հրա­ժեշտ չէ: Լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյան հիմ­նա­կան մե­թո­դը շճա­բա­նա­կանն է, ո­րի հա­մար հի­վան­դից վերց­նում են ա­րյան նմուշ­ներ: Լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րո­շումն ի­րա­կա­նաց­վում է 2 փու­լով (Գ­ծա­պատ­կեր 1): 1-ին փու­լում ի­րա­կա­նաց­վում է շճա­բա­նա­կան թես­տ` ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային կամ ա­նուղ­ղա­կի ի­մու­նաֆ­լուո­ րես­ցեն­ցի­այի հե­տա­զո­տու­թյուն, և ե­թե ար­դյուն­քը բա­ցա­սա­կան է, Լայ­մի հի­ վան­դու­թյուն ախ­տո­րո­շե­լու հե­տա­գա հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը նպա­տա­կա­հար­ մար չեն: Ե­թե հե­տա­զո­տու­թյան ար­դյուն­քը դրա­կան կամ կաս­կա­ծե­լի է, հե­տա­զո­ տու­թյու­նը շա­րու­նակ­վում է "Western blot" թես­տով: Հի­վան­դու­թյան ախ­տո­րո­ շու­մը հաս­տատ­վում է մի­այն 2 հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի (ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային/ ա­նուղ­ղա­կի ի­մու­նաֆ­լո­ւո­րես­ցեն­ցի­այի) և ի­մու­նոբ­լոտ հե­տա­զո­տու­թյան դրա­ կան ար­դյուն­քի դեպ­քում:

88 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Գ­ծա­պատ­կեր 1. Լայ­մի հի­վան­դու­թյան շճա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ալ­գո­րիթմ

Իմունաֆերմենտային կամ անուղղակի իմունաֆլուորեսցենցիային անալիզ

Դրական կամ կասկածելի արդյունքի դեպքում՝ իմունոբլոտ թեստ

Ig M և IgG նշանակալի են, եթե հիվանդության ախտանշանները մինչև 30 օր են

Ig G նշանակալի է, եթե հիվանդության ախտանշանները 30 օրից ավելի են

Բացասական արդյունքի դեպքում` դիտարկել այլընտրանքային ախտորոշում

Լայ­մի հի­վան­դու­թյունն ախ­տո­րոշ­վում է նաև ման­րէ­ա­բա­նա­կան և ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյան մի­ջո­ցով: ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյամբ հե­տա­զոտ­վող նյու­թում հայտ­նա­բեր­վում է B. burgdorferi ման­րէ­ի ԴՆԹ-ն: Հե­տա­զո­տու­թյան նյու­թը կա­րող է լի­նել մաշ­կի հյուս­ված­քը, ու­ղեղ-ող­նու­ղե­ղային հե­ղու­կը, ա­րյու­նը, շի­ճու­կը, սի­նո­վյալ հե­ղու­կը (հո­դե­րից), սր­տամ­կա­նի հյուս­ված­քը և մե­զը:

­Բու­ժում ­Բու­ժու­մը նե­րա­ռում է հա­մա­լիր բու­ժա­կան մի­ջո­ցա­ռում­ներ, ո­րոնց մեջ ա­ռաջ­նայ­նու­թյու­նը տր­վում է պատ­ճա­ռային (է­թի­ոտ­րոպ) բուժ­մա­նը՝ հա­կա­ բի­ո­տիկ­նե­րին (ա­մոք­սի­ցի­լին, դոք­սի­ցիկ­լին): Դրանք ան­գամ ու­շա­ցած դեպ­ քե­րում բա­րե­լա­վում են հի­վան­դի վի­ճա­կը, թեև կլի­նի­կա­կան ա­ռող­ջա­ցու­մը կա­րող է լրիվ չլի­նել: ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Բո­րե­լի­ո­զի պատ­վաս­տում Ա­ՄՆ-ո­ւմ ի­րա­կա­նաց­վել է մինչև 2002 թվա­ կա­նը, ներ­կա­յում չի ի­րա­կա­նաց­վում՝ ի­մու­նի­տե­տի կար­ճա­ժամ­կետ լի­նե­լու պատ­ճա­ռով (նույ­նիսկ հի­վան­դա­նա­լուց հե­տո հնա­րա­վոր է կր­կին վա­րակ­ վել): ­Բո­րե­լի­ա­նե­րը ներ­թա­փան­ցում են մար­դու օր­գա­նիզմ տզի խայ­թե­ լուց 24-36 ժամ հե­տո, մինչև այդ ժա­մա­նա­կա­մի­ջո­ցն ան­հրա­ժեշտ է հե­ռաց­ նել տզին այն­պես, որ չտ­րոր­վի, ի­սկ խայ­թո­ցի տե­ղը պետք է լվա­նալ ջրով և օ­ճա­ռով։ Մարմ­նին կպած տզե­րի ժա­մա­նա­կին հե­ռաց­նե­լը հա­մար­վում է ա­մե­նաար­դյու­նա­վետ կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում­նե­րից մե­կը: Տ­զե­րի խայ­թո­ցից խու­սա­փե­լու նպա­տա­կով՝ խոր­հուրդ է տր­վում բնու­թյան մեջ զբոս­նե­լիս կամ աշ­խա­տե­լիս կրել եր­կա­րաթև հա­գուստ, օգ­տա­գոր­ծել

Բո­րե­լի­ոզ­ներ | 89

մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թեր և սար­քեր՝ ամ­բողջ օր­վա ըն­թաց­քում: Տզե­րի ներ­ բե­րու­մը կան­խար­գե­լե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է ան­տառ, զբո­սայ­գի գնալուց հե­տո ստու­գել մարմ­նի այն հատ­ված­նե­րը, որ­տեղ տի­զը կա­րող է խայ­թել։ Մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թերն ան­վտանգ կի­րա­ռե­լի են բո­լո­րի, նե­րա­ռյալ հղի և կե­րակ­րող մայ­րե­րի հա­մար: Դրանք կա­րող են կի­րառ­վել նաև ե­րե­խա­նե­րի պաշտ­պա­նու­թյան հա­մար՝ հա­մա­ձայն ու­ղեկ­ցող հրա­հանգ­նե­րի:­ Այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ հայտ­նա­բեր­վում է Լայ­մի հի­վան­դու­թյան փո­խան­ցո­ղը, ի­րա­կա­նաց­վում են պայ­քա­րի հա­մա­կարգ­ված մի­ջո­ցա­ռում­ ներ` տզա­զերծ­ման աշ­խա­տանք­ներ՝ ել­նե­լով տա­րած­քի մի­ջա­տա­բա­նա­կան, է­կո­լո­գի­ա­կան, հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան և սո­ցի­ալ-տն­տե­սա­կան ի­րա­վի­ ճա­կից: Տ­զային բո­րե­լի­ո­զով հի­վան­դը վա­րա­կիչ չէ շր­ջա­պա­տի հա­մար: Սե­ռա­կան ճա­նա­պար­հով կամ մո­րից ե­րե­խային՝ կրծ­քի կա­թով կե­րակ­րե­լուց վա­րակ­ ման դեպ­քեր չեն գրանց­վել: Ի­նչ­պես այլ ա­րյու­նային վա­րակ­նե­րի դեպ­քում, հնա­րա­վոր է փո­խան­ցու­մ ն ա­րյան փոխ­նե­րարկ­ման ժա­մա­նակ: Մի­այն հա­ կա­բի­ո­տիկ­նե­րով լրիվ բու­ժու­մից հե­տո հի­վանդ­նե­րը կա­րող են դո­նոր հան­ դի­սա­նալ:

90 |

­ՄԱ­ԼԱ­ՐԻ­Ա

Մա­լա­րի­ան (ՀՄԴ-B50) ա­ռա­վե­լա­պես տա­րա­փոխ­ման մե­խա­նիզ­մով փո­խանց­վող, տե­ղա­ճա­րա­կային, մի­աբ­ջիջ նա­խա­կեն­դա­նի­նե­րով պայ­մա­ նա­վոր­ված հի­վան­դու­թյուն է, ո­րը բնո­րոշ­վում է տեն­դային նո­պա­նե­րով (պա­րոք­սիզմ ­նե­րով), սա­կա­վա­րյու­նու­թյամբ, փայ­ծա­ղի և լյար­դի մե­ծաց­ մամբ և ախ­տա­դար­ձե­րի հակ­վա­ծու­թյամբ: Մարդ­կանց շր­ջա­նում ար­ձա­ նագր­վում է մա­լա­րի­այի 4 տե­սակ՝ ե­ռօ­րյա, ար­ևա­դար­ձային, քա­ռօ­րյա և օ­վա­լե:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Մա­լա­րի­ան աշ­խար­հի հնա­գույն հի­վան­դու­թյուն­նե­րից է: Մյան­մայի տա­ րած­քում հայտ­նա­բեր­ված 100 մլն տա­րի ա­ռաջ­վա սա­թի մեջ՝ մո­ծա­կի բրա­ ծո­յում, հայտ­նա­բեր­վել է մա­լա­րի­այի օո­ցիստ: Մա­լա­րի­ան զգա­լի ազ­դե­ցու­ թյուն է թո­ղել մարդ­կու­թյան պատ­մու­թյան վրա: Նրա նշա­նա­վոր զո­հե­րից են Թութան­հա­մոն փա­րա­վո­նը, Ա­լեք­սանդր Մա­կե­դո­նա­ցին, Չին­գիզ­ խա­նը, Դան­թեն, Վաս­կո դա Գամ­ան, Ա­մե­րի­գո Վես­պու­չին, Օ­լի­վեր Կրոմ­վե­լը, Ջորջ Բայ­րո­նը և այլն: Չի­նաս­տա­նում մ.թ.ա. 2700 թվա­կա­նին գր­ված «­Նեյ Չին­գը» (Չի­նա­կան բժշ­կու­թյան կա­նոն) նկա­րագ­րում էր մա­լա­րի­այի ախ­տան­շան­նե­ րը, ջեր­մու­թյան տա­տա­նում­նե­րի և մե­ծա­ցած փայ­ծա­ղի միջև կա­պը: Հնդ­կաս­ տա­նում մ.թ.ա. 1-ին հա­զա­րա­մյա­կում սանսկ­րի­տով փաս­տա­թուղ­թը նշում է մի­ջատ­նե­րի մա­հա­բեր խայ­թոց­նե­րի մա­սին: Ե­գիպ­տո­սում մ.թ.ա. 1550 թվա­ կա­նին ստեղծ­ված Է­բեր­սի պա­պի­րու­սը նշում է տենդ, սար­սուռ, փայ­ծա­ղի մե­ծա­ցում և բա­լան­թին ծա­ռի յու­ղը` որ­պես մո­ծա­կա­վա­նիչ նյութ: Մ.թ.ա. 2-րդ հա­զա­րա­մյա­կի սե­պա­գիր ար­ձա­նագ­րու­թյուն­նե­րը պատ­մում են Մի­ջա­գետ­ քում մո­լեգ­նող մա­հա­բեր տեն­դե­րի մա­սին: Հու­նաս­տա­նում մ.թ.ա. 4-րդ դա­ րում նշ­վում էր բնակ­չու­թյան նվա­զում` տեն­դային հի­վան­դու­թյան պատ­ճա­ ռով: Ե­գիպ­տո­սում ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե­րի ըն­թաց­քում Հի­պոկ­րա­տը նախ և ա­ռաջ նշել է ջրա­կան­գե­րի մո­տա­կայ­քում բնակ­վե­լու և տեն­դային հի­վան­դու­ թյուն­նե­րի կա­պը: Հռո­մե­ա­ցի­նե­րը նույն­պես տեն­դի ա­ռա­ջա­ցու­մը կա­պում է­ին ճա­հիճ­նե­րի հետ և ա­ռա­ջինն է­ին փոր­ձում չո­րաց­նել դրանք: 17-րդ դա­րում իս­պա­նա­ցի­նե­րը սո­վո­րե­ցին Quinquina calisaya ծա­ռի կեղ­ևի բժշ­կա­կան կի­րա­ ռու­մը: Ի­տա­լե­րեն Mal aria նշա­նա­կում է «­վատ օդ», ֆրան­սե­րեն ­պա­լու­դիզմ նշա­նա­կում է «ար­մա­տա­վոր­ված ճահ­ճի մեջ»: ­Ներ­կա­յում ևս մա­լա­րի­ան շա­րու­նա­կում է մնալ աշ­խար­հի բազ­մա­թիվ ե­րկր­նե­րի հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան գե­րա­կա խն­դիր­նե­րից, քա­նի որ շուրջ 3 մի­լի­արդ մարդ ապ­րում է մա­լա­րի­այի մշ­տա­կան սպառ­նա­լի­քի ներ­քո:

­Մա­լա­րի­ա | 91

Թեև աշ­խար­հում սկ­սած 2000 թվա­կա­նից մա­լա­րի­այի հի­վան­դա­ցու­թյու­նը զգա­լի­ո­րեն նվա­զել է, ներ­կա­յում էլ տա­րե­կան շուրջ 400 հա­զա­րից ա­վե­լի մարդ մա­հա­նում է այս հի­վան­դու­թյու­նից:­ ԱՀԿ-ի հրա­պա­րակ­ած մա­լա­րի­այի վեր­ջին զե­կույ­ցի հա­մա­ձայն՝ 2017 թվա­կա­նին մա­լա­րի­այի 219 մլն դեպք է գրանց­վել, 2016 թվա­կա­նին` 217 մլն: Մա­լա­րի­այից մահ­վան դեպ­քե­րի թի­վը 2017 թվա­կա­նին կազ­մել է 435 000: Աֆրի­կյան ե­րկր­նե­րում ար­ձա­նագր­վում են մա­լա­րի­այի դեպ­քե­րի 92%-ը և մա­ լա­րի­այի մահ­վան դեպ­քե­րի 93%-ը: 2017 թվա­կա­նին աշ­խար­հի 5 ե­րկ­րում ար­ ձա­նագր­վել է մա­լա­րի­այի բո­լոր դեպ­քե­րի գրե­թե կե­սը` Նի­գե­րի­ա (25%), Կոն­ գոյի Դե­մոկ­րա­տա­կան ­Հան­րա­պե­տու­թյու­ն (11%), Մո­զամ­բիկ (5%), Հնդկաս­ տան (4%) և Ու­գան­դա (4%) (ն­կար 26): Մա­լա­րի­այի բարձր հի­վան­դա­ցու­թյուն ար­ձա­նագ­րող ե­րկր­նե­րում հատ­ կա­պես մինչև 5 տա­րե­կան ե­րե­խա­ներն են խո­ցե­լի հի­վան­դու­թյան նկատ­ մամբ, այս տա­րի­քային խմ­բում է գրանց­վում մա­լա­րի­այի բո­լոր մահ­վան դեպ­քե­րի ա­վե­լի քան եր­կու եր­րոր­դը (70%): Թեև մինչև հինգ տա­րե­կան­նե­ րի մա­լա­րի­այից մահ­վան դեպ­քե­րի թի­վը 2010-2016 թվա­կան­նե­րին նվա­զել է 440 000-ից մինչև 285 000, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, մա­լա­րի­ան մնում է մինչև հինգ տա­րե­կան ե­րե­խա­նե­րի մահ­վան հիմ­նա­կան պատ­ճա­ռը՝ յու­րա­քան­չյուր եր­կու րո­պեն մեկ խլե­լով մեկ ե­րե­խայի կյանք: Մա­լա­րի­ան հիմ­նա­կա­նում փո­խանց­վում է ա­նո­ֆե­լես (Anopheles) ցեղի էգ մո­ծակ­նե­րի խայ­թոց­նե­րի մի­ջո­ցով: Աշ­խար­հում կա ա­նո­ֆե­լես մո­ծակ­նե­րի (նկար 27) ա­վե­լի քան 400 տե­սակ, ո­րոն­ցից շուրջ 30-ը կար­ևոր նշա­նա­կու­ թյուն ու­նեն մա­լա­րի­այի փո­խանց­ման մեջ: Դրանք հիմ­նա­կա­նում խայ­թում են մթն­շա­ղին: Փո­խանց­ման ին­տեն­սի­վու­թյու­նը կախ­ված է մա­կա­բույ­ծի, փո­ խան­ցո­ղի, մար­դու և շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի գոր­ծոն­նե­րից: Anopheles մո­ծակ­նե­ րը ձվադ­րում են ջրա­ծածկ տա­րա­ծու­թյուն­նե­րում, որ­տեղ դրան­ցից դուրս են գա­լիս թր­թուր­նե­րը և վե­րած­վում հա­սուն մո­ծակ­նե­րի: Ձվիկ­նե­րի հա­սու­նաց­ ման հա­մար էգ մո­ծակ­նե­րն ա­րյու­նով սն­վե­լու կա­րիք ու­նեն: Ա­նո­ֆե­լե­ս մո­ծակ­նե­րի յու­րա­քան­չյուր տե­սակ ու­նի իր նա­խընտ­րած ջրային մի­ջա­վայ­րը, օ­րի­նակ` ո­րոշ տե­սակ­ներ նա­խընտ­րում են մա­քուր ջրի փոք­րիկ կու­տա­կում­նե­րը, ի­նչ­պի­սիք են ար­ևա­դար­ձային ե­րկր­նե­րում ան­ձրև­ նե­րի սեզո­նին այն­քան շատ հան­դի­պող ջրա­փո­սե­րը և լճակ­նե­րը: ­Փո­խան­ցումն ա­վե­լի ին­տեն­սիվ է այն վայ­րե­րում, որ­տեղ մո­ծակ­ներն ա­վե­լի եր­կար են ապ­րում (այն­պես, որ մա­կա­բույ­ծը հասց­նում է ա­վար­տել իր զար­գա­ցու­մը մո­ծա­կի մեջ) և որ­տեղ ա­ռա­վե­լա­պես գե­րա­դա­սում են խայ­թել մարդ­կանց, ոչ թե կեն­դա­նի­նե­րին: Աֆ­րի­կյան փո­խան­ցող­նե­րի տե­սակ­նե­րի եր­կա­րա­կե­ցու­թյու­նը և ա­ռա­վե­լա­պես մարդ­կանց խայ­թե­լու հատ­կու­թյու­նը հիմ­նա­կան պատ­ճառներն են, որ աշ­խար­հում մա­լա­րի­այի դեպ­քե­րի շուրջ 90%-ը գրանց­վում է Աֆ­րի­կա­յում:

92 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Փո­խան­ցու­մը նաև կախ­ված է կլի­մա­յա­կան պայ­ման­նե­րից, ո­րոնք կա­րող են ազ­դել մո­ծակ­նե­րի քա­նա­կի և գո­յատև­ման վրա, օ­րի­նակ` ան­ձրև­նե­րը, ջեր­ մաս­տի­ճա­նը և խո­նա­վու­թյու­նը: Շատ վայ­րե­րում փո­խան­ցու­մը սե­զո­նային է՝ գա­գաթ­նա­կե­տին հաս­նե­լով ան­ձրև­նե­րի սե­զո­նից ան­մի­ջա­պես հե­տո: Մա­լա­ րի­այի հա­մա­ճա­րակ­ներ կա­րող են ա­ռա­ջա­նալ, ե­րբ կլի­մա­յա­կան և այլ պայ­ ման­նե­րը նպաս­տում են մա­լա­րի­այի փո­խանց­մանն այն վայ­րե­րում, որ­տեղ մար­դիկ մա­լա­րի­այի նկատ­մամբ ու­նեն շատ ցածր ի­մու­նի­տետ կամ ը­նդ­հան­ րա­պես չու­նեն: Դա կա­րող է նաև տե­ղի ու­նե­նալ այն ժա­մա­նակ, ե­րբ ցածր ի­մու­նի­տե­տով մար­դիկ տե­ղա­փոխ­վում են մա­լա­րի­այի ակ­տիվ փո­խանց­ման տա­րածք­ներ, օ­րի­նակ` աշ­խա­տանք գտ­նե­լու հա­մար կամ որ­պես փախս­տա­ կան­ներ: ­Մե­ծա­հա­սակ­նե­րի ա­նըն­կա­լու­նա­կու­թյու­նը ևս կար­ևոր գոր­ծոն է, հատ­ կա­պես մա­լա­րի­այի չա­փա­վոր կամ ին­տեն­սիվ փո­խանց­ման շր­ջան­նե­րում: Տա­րի­ներ շա­րու­նակ հի­վան­դու­թյան ներ­գոր­ծու­թյա­նը են­թարկ­վե­լու ըն­թաց­ քում մար­դը ձեռք է բե­րում մաս­նա­կի ի­մու­նի­տետ, ո­րը թեև եր­բեք լի­ար­ժեք պաշտ­պա­նու­թյուն չի ա­պա­հո­վում մա­լա­րի­այից, սա­կայն նվա­զեց­նում է ծանր հի­վան­դու­թյուն ա­ռա­ջաց­նե­լու վտան­գը: Այդ պատ­ճա­ռով Աֆ­րի­կա­յում մա­լա­ րի­այից մահ­վան դեպ­քե­րի մեծ մասն ար­ձա­նագր­վում է փոքր ե­րե­խա­նե­րի շր­ջա­նում, մինչ­դեռ մա­լա­րի­այի ա­վե­լի քիչ փո­խանց­ման և հետ­ևա­բար՝ բնակ­ չու­թյան ցածր ի­մու­նի­տետ ար­ձա­նագ­րած շր­ջան­նե­րում վտան­գի տակ են բո­ լոր տա­րի­քային խմ­բե­րը: ­Մա­լա­րի­ան ու­ղեկ­ցել է հայ ժո­ղովր­դին վաղն­ջա­կան ժա­մա­նակ­նե­րից: Հայ­կա­կան բժշ­կա­րան­նե­րում մա­լա­րի­ան ան­վա­նել են ջեր­մախտ կամ ճահ­ ճա­տենդ: 11-րդ դա­րի հայ մեծ բժշ­կա­պետ Մխի­թար Հե­րա­ցու «­Ջեր­մաց մխի­ թա­րու­թյուն» աշ­խա­տու­թյու­նը նվիր­ված էր ջեր­մախ­տին, Ա­միր­դով­լաթ Ա­մա­ սի­ա­ցու «Ան­գի­տաց ան­պետ» աշ­խա­տու­թյու­նում ևս զգա­լի ան­դրա­դարձ կա ջեր­մախ­տի բուժ­մա­նը: Հա­յաս­տա­նում պատ­մա­կա­նո­րեն ար­ձա­նագր­վել են ե­ռօ­րյա, ար­ևա­դար­ձային և քա­ռօ­րյա մա­լա­րի­այի դեպ­քեր: Հատ­կա­պես բարձր էր ե­ռօ­րյա մա­լա­րի­այով հի­վան­դա­ցու­թյու­նը: Խորհր­դային շր­ջա­նում ծա­վալ­ված մա­լա­րի­այի դեմ պայ­քա­րի շնոր­հիվ հա­ջող­վել էր ը­նդ­հա­տել Հա­ յաս­տա­նում մա­լա­րի­այի տե­ղա­կան փո­խան­ցու­մը: 1963-1994 թվա­կան­նե­րին հան­րա­պե­տու­թյան տա­րած­քում տե­ղա­կան փո­խանց­ման մա­լա­րի­այի դեպ­քեր չեն ար­ձա­նագր­վել: 1994 թվա­կա­նից պա­տե­րազ­մա­կան տա­րած­քից ներ­բեր­ ված դեպ­քե­րից Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում սկսել են ար­ձա­նագր­վել ե­ռօ­րա մա­լա­րի­այի դեպ­քեր, ո­րոնք շա­րու­նակ­վել են մինչև 2005 թվա­կա­նը: Հա­մա­կարգ­ված պայ­քա­րի շնոր­հիվ 2006 թվա­կա­նից ի վեր Հա­յաս­տա­նում մա­լա­րի­այի տե­ղա­կան դեպ­քեր չեն ար­ձա­նագր­վել և 2011 թվա­կա­նին Ա­ռող­ ջա­պա­հու­թյան հա­մաշ­խար­հային կազ­մա­կեր­պու­թյու­նը Հա­յաս­տա­նի Հան­ րա­պե­տու­թյու­նը վկա­յագ­րել է որ­պես մա­լա­րի­այից ա­զատ տա­րածք: 2006

­Մա­լա­րի­ա | 93

թվա­կա­նից սկ­սած` հան­րա­պե­տու­թյու­նո­ւմ ար­ձա­նագր­վել են մի­այն ե­զա­կի բե­րո­վի դեպ­քեր: Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, նկա­տի ու­նե­նա­լով մա­լա­րի­ան փո­խան­ ցող ա­նո­ֆե­լես ցե­ղի մո­ծակ­նե­րի (An. maculipennis, An. sacharovi, An. superpictus, An. claviger, An. hyrcanus, An. plumbeus) առ­կա­յու­թյու­նը՝ հնա­րա­վոր է բե­րո­վի դեպ­քե­րից տե­ղա­կան դեպ­քե­րի ա­ռա­ջա­ցու­մը:

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Մա­լա­րի­այի հա­րու­ցիչ­նե­րը մի­աբ­ջիջ նա­խա­կեն­դա­նի­ներ են, ո­րոնք պատ­ կա­նում են Protozoa տի­պի Sporozoa դա­սի Plasmodidae ըն­տա­նի­քի պլազ­մո­ դիում (Plasmodium) ցե­ղին: Մար­դու մա­լա­րի­ան ան­թրո­պո­նոզ է, ո­րի հա­րու­ ցիչ­նե­րը հետ­ևյալ 4 տե­սակ­նե­րն են` 99 Պ­լազ­մո­դի­ում վի­վաքս (Plasmodium vivax, P. vivax) – ա­ռա­ջաց­նում է ե­ռօր­յա մա­լա­րի­ա, 99 Պ­լազ­մո­դի­ում ֆալ­ցի­պա­րում (Plasmodium falciparum, P. falciparum) – ա­ռա­ջաց­նում է ար­ևա­դար­ձային մա­լա­րի­ա, 99 Պ­լազ­մո­դի­ում մա­լա­րի­ե (Plasmodium malariae, P. malariae) – ա­ռա­ջաց­ նում է քա­ռօ­րյա մա­լա­րի­ա, 99 Պ­լազ­մո­դի­ում օ­վա­լե (Plasmodium ovale, P. ovale ) – ա­ռա­ջաց­նում է օ­վալե մա­լա­րի­ա: ­Հազ­վա­դեպ հնա­րա­վոր է մար­դու վա­րա­կում պլազ­մո­դի­ում­նե­րի զոո­նոզ տե­սակ­նե­րով (բա­ցի նշ­ված 4 տե­սա­կի մա­լա­րի­այի հա­րու­ցիչ­նե­րից, 2004 թվա­կա­նին նկա­րագր­վել է 5-րդ տե­սա­կը` P. knowlesi-ն, ո­րը հիմ­նա­կա­նում տա­րած­ված է Հա­րա­վար­ևե­լ յան Ա­սի­այի ե­րկր­նե­րում): Լու­սային ման­րա­դի­տա­կով ը­ստ Ռո­մա­նովս­կու-Գիմ­զայի ներկ­ված ա­րյան պրե­պա­րատ­նե­րում մա­լա­րի­այի պլազ­մո­դի­ում­նե­րի մոտ ա­ռանձ­նաց­նում են թա­ղանթ, ե­րկ­նա­գույն ցի­տոպ­լազ­մա, կար­միր կո­րի­զը, մար­սո­ղա­կան վա­ կո­ւոլ և զար­գաց­ման ո­րոշ փու­լե­րում՝ գորշ-ոս­կե­գույն գու­նակ (պիգ­մենտ), ո­րը հե­մոգ­լո­բի­նի նյու­թա­փո­խա­նա­կու­թյան ար­գա­սիք է (մե­տա­բո­լիտ)։ Մա­լա­ րիային մա­կա­բույծ­նե­րի կեն­սա­կան ցիկ­լը կա­տար­վում է տե­րե­րի փո­փո­խու­ թյամբ և ը­նդ­գր­կում է 2 փուլ (ն­կար 28)` սե­ռա­կան զար­գա­ցում կամ սպո­րո­ գո­նի­ա, ո­րն ի­րա­կա­նա­նում է վերջ­նա­կան տի­րոջ՝ Anopheles ցե­ղի էգ մո­ծա­կի օր­գա­նիզ­մում, և ան­սեռ բազ­մա­ցում կամ շի­զո­գո­նի­ա, ո­րը տե­ղի է ու­նե­նում մի­ջան­կյալ տի­րոջ՝ մար­դու օր­գա­նիզ­մում։ Սպո­րո­գո­նի­այի ըն­թաց­քում ա­րյու­ նածծ­ման հետ­ևան­քով մո­ծա­կի օր­գա­նիզմ ներ­թա­փան­ցած պլազ­մո­դի­ում­նե­ րի սե­ռա­կան բջիջ­նե­րը՝ գա­մետ­նե­րը, մի­ա­ձուլ­վում են` ա­ռա­ջաց­նե­լով օո­կի­ նետ, ո­րը ձևա­վոր­վում է զի­գո­տի, հե­տո կիս­վե­լով ա­ռա­ջաց­նում է սպո­րո­ զոիտ­ներ՝ մեկ զի­գո­տից մինչև 10–50 հա­զար հատ։ Վեր­ջին­ներս հա­վաք­վում են մո­ծա­կի թքա­գեղ­ձե­րում, որ­տեղ կա­րող են պահ­պան­վել մինչև 2-2,5 ա­միս։ Սպո­րո­գո­նի­այի տևո­ղու­թյունն ու­ղիղ հա­մե­մա­տա­կան է շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի

94 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ջեր­մաս­տի­ճա­նին. 15°С-ից ցածր լի­նե­լու դեպ­քում սպո­րո­զոիտ­ներ չեն զար­ գա­նում։ ­Մար­դու օր­գա­նիզ­մում մա­լա­րի­այի մա­կա­բույծն ան­ցնում է շի­զո­գո­ նի­այի 2 հա­ջոր­դա­կան փուլ՝ հյուս­ված­քային (էկ­զոէ­րիթ­րո­ցի­տային) և է­րիթ­ րո­ցի­տային։

Ախ­տած­նու­թյուն ­Վա­րա­կի փո­խանց­ման մե­խա­նիզ­մից կախ­ված` տար­բե­րում են սպո­ րո­զոի­տային և շի­զոն­տային մա­լա­րի­ա­ներ։ Սպո­րո­զոի­տային մա­լա­րի­այի դեպ­քում վա­րա­կը փո­խան­ցվում է բնա­կան ձևով՝ մո­ծա­կի խայ­թո­ցի մի­ջո­ ցով։ Սպո­րո­զոիտ­նե­րը մար­դու օր­գա­նիզմ են ներ­մուծ­վում մո­ծա­կի թքի հետ և այս դեպ­քում ան­ցնում են շի­զո­գո­նի­այի հյուս­ված­քային, հե­տո է­րիտ­րո­ցի­ տար փու­լե­րը։ Շի­զոն­տային մա­լա­րի­ան պայ­մա­նա­վոր­ված է բժշ­կա­կան մի­ ջամ­տու­թյուն­նե­րի ըն­թաց­քում (օ­րի­նակ՝ ա­րյան փոխ­նե­րար­կում) շի­զոնտ­նե­րի ներ­մու­ծու­մով։ Ո­ւղ­ղա­հա­յաց մե­խա­նիզ­մով վա­րա­կը փո­խան­ցվու­մ է ծնն­դա­ բե­րու­թյան ըն­թաց­քում։ Ի տար­բե­րու­թյուն սպո­րո­զոի­տային ձևի՝ շի­զոն­տային մա­լա­րի­այի ըն­թաց­քում բա­ցա­կա­յում է հյուս­ված­քային փու­լը, ո­րը պայ­մա­նա­ վո­րում է հի­վան­դու­թյան կլի­նի­կայի և բուժ­ման տար­բե­րու­թյու­նը։ Հյուս­ված­ քային շի­զո­գա­նի­այի ըն­թաց­քում մա­լա­րի­այի ա­կն­հայտ դրս­ևո­րում­ներ չկան, վա­րա­կի կլի­նի­կա­կան դրս­ևո­րու­մը կապ­ված է է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րում մա­կա­բույ­ ծի զար­գաց­ման հետ մի­այն։ Պ­լազ­մո­դի­ում վի­վաք­սի (P. vivax), պլազ­մո­դի­ում օ­վա­լե­ի (P. ovale), պլազ­ մո­դի­ում մա­լա­րի­ե­ի (P. malariae) հա­րու­ցիչ­նե­րի զար­գա­ցումն ըն­թա­նում է ծայրա­մա­սային ա­րյան է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րում, ի­սկ պլազ­մո­դի­ում ֆալ­ցի­պա­րու­ մի (P. falciparum) հա­րու­ցիչ­նե­րի­նը՝ ներ­քին օր­գան­նե­րի մա­զա­նոթ­նե­րում: Կ­լի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րը պայ­մա­նա­վոր­ված են մո­րու­լա­նե­րի քայ­ քայ­ման ըն­թաց­քում մե­րո­զոիտ­նե­րի (օ­տա­րա­ծին սպի­տա­կուց), մա­լա­րի­ային պիգ­մեն­տի, հե­մոգ­լո­բի­նի, կա­լի­ու­մի ա­ղե­րի, է­րիտ­րո­ցիտ­նե­րի մնա­ցորդ­նե­ րի ազ­ դե­ ցու­ թյամբ, որոնք, օրգանիզմի մասնահատուկ ռեակտիվությունը փոփոխելով, ազդում են ջերմակարգավորիչ կենտրոնի աշխատանքի վրա՝ առաջացնելով ջերմության բարձրացում։ Տեն­դի նո­պա­նե­րը պայ­մա­նա­ վոր­ված են ոչ մի­այն հա­րուց­չի քա­նա­կով (պի­րո­գեն շեմ), այլև օր­գա­նիզ­ մի ռեակ­տի­վու­թյան վի­ճա­կով։ Հի­վան­դու­թյան հա­մար բնո­րոշ է նո­պա­նե­րի հա­ջոր­դա­կա­նու­թյուն, ո­րը պայ­մա­նա­վոր­ված է մա­լա­րի­այի ո­րո­շա­կի հա­ րուց­չին բնո­րոշ է­րիտ­րո­ցի­տար շի­զո­գո­նի­այի տևո­ղու­թյամբ և պար­բե­րա­ կա­նու­թյամբ: Ա­րյան մեջ օ­տա­րա­ծին սպի­տա­կուց­նե­րը գրգ­ռում են փայ­ծա­ղի, լյար­դի ռե­տի­կու­լ յար բջիջ­նե­րը` ա­ռա­ջաց­նե­լով հի­պերպ­լա­զի­ա (գե­րաճ), ի­սկ եր­ կա­րատև ազ­դե­ցու­թյան դեպ­քում՝ շա­րակ­ցա­կան հյուս­ված­քի գե­րաճ։ Ա­րյան հոս­քի ա­վե­լա­ցու­մ ն այդ օր­գան­նե­րում կա­րող է ա­ռա­ջաց­նել օր­գան­նե­րի

­Մա­լա­րի­ա | 95

մե­ծա­ցում և ցա­վի զգա­ցո­ղու­թյուն։ Շատ կար­ևոր են մա­լա­րի­այի ըն­թաց­քում օ­տա­րա­ծին սպի­տա­կուց­նե­րի նկատ­մամբ օր­գա­նիզ­մի զգա­յու­նու­թյան բարձ­ րա­ցու­մը և աու­տոի­մուն ռե­ակ­ցի­ա­նե­րի զար­գա­ցու­մը։ Է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի քայ­ քա­յու­մը, հա­կա­մար­մին­նե­րի հե­մո­լի­զը, ռե­տի­կու­լաէն­դո­թե­լային բջիջ­նե­րի ֆա­գո­ցի­տո­զը ա­ռա­ջաց­նում են սա­կա­վա­րյու­նու­թյուն։ ­Չա­րո­րակ ձևե­րի ախ­տած­նու­թյան հիմ­քում միկ­րոա­նոթ­նե­րի հա­մա­կար­ գային թրոմբ­հե­մո­ռա­գիկ հա­մախ­տա­նի­շով զու­գորդ­վող ախ­տա­հա­րու­մ ն է՝ մա­զա­նոթ­նե­րի թա­փան­ցի­կու­թյան բարձ­րա­ցու­մով, ա­րյան մա­կար­դե­լի­ու­ թյան շե­ղու­մով, վաս­կու­լիտ­նե­րով, հե­մո­ռա­գի­ա­նե­րով, ո­րոնք ա­վե­լի բնո­րոշ են ար­ևա­դար­ձային մա­լա­րի­ային։ Գլ­խու­ղե­ղի ախ­տա­հա­րու­մը մա­լա­րի­այի այս ձևի դեպ­քում պայ­մա­նա­վոր­ված է նրա­նով, որ է­րիթ­րո­ցի­տար շի­զո­գո­ նի­ան ըն­թա­նում է ներ­քին օր­գան­նե­րի մա­զա­նոթ­նե­րում, ա­ռա­վել հա­ճախ՝ գլ­խու­ղե­ղի ա­նոթ­նե­րում, որ­տեղ կու­տակ­վում է մի­աբ­ջիջ­նե­րի մեծ քա­նակ։ Պլազ­մո­դի­ում ֆալ­ցի­պա­րու­մով ախ­տա­հար­ված է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի մա­կե­րե­սին ա­ռա­ջա­նում են ար­տափ­քում­ներ, ո­րոնց մի­ջո­ցով նրանք կպ­չում են մի­մյանց և մա­զա­նոթ­նե­րի էն­դո­թե­լի մա­կե­րե­սին` ա­ռա­ջաց­նե­լով կու­տա­կում­ներ և մա­ զա­նոթ­նե­րի խցա­նում­ներ:­ Ա­նոթ­նե­րի թա­փան­ցե­լի­ու­թյան բարձ­րաց­ման հետ­ևան­քով ա­ռաջ են գա­ լիս պե­րի­վաս­կու­լ յար այ­տուց­ներ, բարձ­րա­նում է ա­րյան մա­ծու­ցի­կու­թյու­նը, նվա­զում է ա­րյան հոս­քը՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով մա­կա­բու­ծային թրոմ­բոզ։ Ար­ևա­ դար­ձային մա­լա­րի­այի չա­րո­րակ ձևե­րի զար­գա­ցու­մը պայ­մա­նա­վոր­ված է նաև տոք­սիկ շո­կի և ա­լեր­գի­ա­նե­րի դրս­ևոր­մամբ։ Ծայ­րա­մա­սային ա­րյան մեջ չբար­դա­ցած ար­ևա­դար­ձային մա­լա­րի­այի ժա­մա­նակ հայտ­նա­բեր­վում են գե­ րա­զան­ցա­պես մա­տա­նի­աձև տրո­ֆո­զոիտ­ներ, ի­սկ չա­րո­րակ ըն­թաց­քի դեպ­ քում՝ զար­գաց­ման բո­լոր փու­լե­րում գտն­վող հա­րու­ցիչ­ներ։ ­Մա­լա­րի­ային բնո­րոշ են ախ­տա­դար­ձե­րը։ Հի­վան­դու­թյան սուր շր­ջա­նից հե­տո՝ ա­ռա­ջին ե­րեք ա­միս­նե­րի ըն­թաց­քում ախ­տա­դար­ձե­րի ի հայտ գա­լը պայ­մա­նա­վոր­ված է է­րիթ­րո­ցի­տար շի­զոնտ­նե­րի առ­կա­յու­թյամբ, ո­րոնք ի­մու­ նի­տե­տի ան­կման հետ­ևան­քով սկ­սում են ակ­տի­վո­րեն բազ­մա­նալ։ Ու­շա­ցած կամ հե­ռա­վոր ախ­տա­դար­ձե­րը (6-14 ա­միս հե­տո), ո­րոնք բնո­րոշ են ե­ռօ­րյա և օ­վա­լե մա­լա­րի­ա­նե­րին, կապ­ված են բրա­դիս­պո­րո­զոիտ­նե­րի զար­գաց­ման ա­վար­տի հետ։ Հի­վան­դու­թյան կլի­նի­կա­կան եր­ևույթ­նե­րը պայ­մա­նա­վոր­ված են է­րիթ­րո­ ցիտ­նե­րում հա­րուց­չի զար­գա­ցու­մով, ո­րի ըն­թաց­քում մա­կա­բույծն ան­ցնում է տրո­ֆո­զոի­տի և շի­զոն­տի զար­գաց­ման փու­լե­րը: Շի­զոն­տի փուլն ու­ղեկց­վում է կո­րի­զի բա­ժա­նու­մով, ին­չը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է զար­գա­ցող շի­զոնտ (ոչ հա­սուն) փու­լին: Մի քա­նի հա­ջոր­դա­կան բա­ժա­նում­նե­րից հե­տո մայր կո­րի­զը վեր է ած­վում դուստր կո­րիզ­նե­րի: Կո­րի­զի բա­ժա­նումն ա­վարտ­վե­լուց ան­ մի­ջա­պես հե­տո սկ­սում է բա­ժան­վել ցի­տոպ­լազ­ման, և դուստր կո­րիզ­նե­րից

96 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում յու­րա­քան­չյու­րը շր­ջա­պատ­վում է ցի­տոպ­լազ­մայով: Այս­պի­սով, ձևա­վոր­վում է հա­սուն շի­զոնտ, ո­րը կազմ­ված է մե­րո­զոիտ­նե­րից: Սկզ­բում մե­րո­զոիտ­նե­րը լի­նում են մի­մյանց կպած, սա­կայն շու­տով ան­ջատ­վում են և ախ­տա­հար­ված է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի քայ­քայ­ման հետ­ևան­քով՝ ան­ցնում ա­րյան պլազ­մայի մեջ: Մե­րո­զոիտ­նե­րի մի մա­սը քայ­քայ­վում է, ի­սկ մյուս մա­սը թա­փան­ցում է նոր է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի մեջ, և հա­րուց­չի զար­գաց­ման փու­լե­րը կրկն­վում են: ­Կախ­ված մա­կա­բույ­ծի տե­սա­կից` զար­գաց­ման փու­լի տևո­ղու­թյու­նը կազ­ մում է 24-ից 48 ժամ պլազ­մո­դի­ում ֆալ­ցի­պա­րու­մի (P. falciparum), 48 ժամ՝ պլազ­մո­դի­ում վի­վաք­սի (P. vivax), պլազ­մո­դի­ում օ­վա­լե­ի (P. ovale) և 72 ժամ՝ պլազ­մո­դի­ում մա­լա­րի­ե­ի (P. malariae) հա­մար: Տ­րո­ֆո­զոիտ­նե­րի մի մա­սի կո­րի­զը չի կիս­վում, և դրանք վեր են ած­վում սե­ռա­կան ձևե­րի՝ գա­մե­տո­ցիտ­նե­րի: Տար­բե­րում են ի­գա­կան (մակ­րո­գա­մե­տո­ ցիտ) և ա­րա­կան (միկ­րո­գա­մե­տո­ցիտ) սե­ռա­կան բջիջ­ներ:

Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր Բ­նո­րոշ է հի­վան­դու­թյան սուր սկիզ­բը` հան­կար­ծա­կի սկս­վող սար­սուռ, ջեր­մաս­տի­ճա­նի ա­րագ բարձ­րա­ցում մինչև 39-400, տեն­դի զգա­ցո­ղու­թյուն` հա­ջոր­դող ա­ռատ քրտ­նար­տադ­րու­թյամբ: Տեն­դի նո­պան ա­վարտ­վում է մարմ­նի ջեր­մաս­տի­ճա­նի կտ­րուկ ի­ջե­ցու­մով մինչև նոր­մալ ջեր­մաս­տի­ճա­նի, ո­րից հե­տո հի­վան­դի ի­նք­նազ­գա­ցո­ղու­թյու­նը կա­րող է լի­նել բա­վա­րար: ­Մա­լա­րի­այի տար­բեր ձևե­րի կլի­նի­կա­կան ըն­թաց­քի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­ թյուն­նե­րը. 99 Ե­ռօ­րյա մա­լա­րի­ա - նո­պան սկս­վում է ցե­րե­կային ժա­մե­րին` 48 ժա­մը մեկ, 99 Ար­ևա­դար­ձային մա­լա­րի­ա - նո­պան կրկն­վում է 24-48 ժա­մը մեկ, տեն­դը մշ­տա­կան է կամ փո­փո­խա­կան. ջեր­մու­թյու­նը չի իջ­նում մինչև նոր­ մայի, ախ­տո­րոշ­ման և ան­հա­մա­պա­տաս­խան բուժ­ման դեպ­քում` նկա­րագր­ վում է բարձր մա­հա­բե­րու­թյուն, 99 ­Քա­ռօ­րյա մա­լա­րի­ա - նո­պան կրկն­վում է 72 ժա­մը մեկ­,­ 99 Օ­վա­լե - նման է ե­ռօ­րյային: ­Ջեր­մու­թյունն ու ցն­ցում­նե­րը կա­րող են զու­գակց­վել գլ­խա­ցա­վի, մի­ալ­գի­ այի, ա­րթ­րալ­գի­այի, թու­լու­թյան, փսխ­ման և լու­ծի հետ: Կա­րող են լի­նել նաև ա­նե­մի­ա, թո­քային կամ ե­րի­կա­մային դիս­ֆունկ­ցի­ա, նյար­դա­բա­նա­կան փո­ փո­խու­թյուն­ներ, թրոմ­բո­ցի­տո­պե­նի­ա, հի­պոգ­լի­կե­մի­ա։ Կլի­նի­կա­կան պատ­ կե­րը կա­րող է զգա­լի­ո­րեն տար­բեր­վել` կախ­ված մա­կա­բույ­ծի տե­սա­կից, մա­կա­բու­ծե­մի­այի մա­կար­դա­կից և հի­վան­դի ի­մուն վի­ճա­կից: Պլազ­մո­դի­ում ֆալ­ցի­պա­րու­մը (P. falciparum) հիմ­նա­կա­նում ախ­տա­հա­րում է կենտ­րո­նա­կան նյար­դային հա­մա­կար­գը (ու­ղե­ղային մա­լա­րի­ա)։ Լի­նում է սուր ե­րի­կա­մային ան­բա­վա­րա­րու­թյուն, սուր ա­նե­մի­ա կամ սուր շն­չա­ռա­կան հյու­ծում՝ դիստ­ րես հա­մախ­տա­նիշ: Պլազ­մո­դի­ում վի­վաք­սի (P. vivax) բար­դու­թյուն­նե­րից է

­Մա­լա­րի­ա | 97

սպ­լե­նո­մե­գա­լի­ան, ի­սկ պլազ­մո­դի­ում մա­լա­րի­ե­ի (P. malariae) դեպ­քում՝ նեֆ­ րո­տիկ սինդ­րո­մը։­

Ախ­տո­րո­շում ­Լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րոշ­ման նպա­տա­կով կա­տա­րում են ման­րա­դի­տա­ կային, ՊՇՌ, շճա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ։ Հե­տա­զոտ­վում են ա­րյան «­հաստ կա­թիլ» և «­բա­րակ քսուք» պատ­րաս­տուկ­նե­րը։ Ա­րյան պատ­րաս­տուկ­ ներ ստա­նա­լու հա­մար ա­րյու­նը վերց­նում են` ան­կախ տեն­դի առ­կա­յու­թյու­նից և հի­վան­դու­թյան կլի­նի­կա­կան դրս­ևո­րում­նե­րից: Մե­ծա­հա­սակ­նե­րի ա­րյու­ նը վերց­նում են ձեռ­քի միջ­նա­մա­տից կամ մատ­նե­մա­տից, նո­րա­ծին­նե­րի­նը` ոտքի բութ մա­տից, փոք­րա­հա­սակ ե­րե­խա­նե­րի­նը՝ ձեռ­քի բութ մա­տից: Ա­րյան «­հաստ կա­թի­լը» չի ֆիքս­վում: «­Բա­րակ քսու­քը» մինչև ներ­կե­լը ֆիք­սում են նշ­ված նյու­թե­րից որ­ևէ մե­կով՝ մե­թիլ սպիր­տով (1,5-2 րո­պե), է­թիլ սպիր­տով (10 րո­պե), Նի­կի­ֆո­րո­վի խառ­նուր­դով՝ 20 րո­պե: Ֆիք­սու­մը հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս պահ­պա­նել մա­կա­բույծ­նե­րի կա­ռուց­ված­քային ամ­բող­ջա­կա­նու­ թյունն ու ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը: Ա­րյան պատ­րաս­տուկ­նե­րը ներ­կում են Ռո­մա­նովս­կու-Գիմ­զայի ե­ղա­նա­կով: Հա­րուց­չի կո­րի­զը ներ­կե­լիս ստա­նում է բա­լա­կար­միր, ի­սկ ցի­տոպ­լազ­ման` բաց կա­պույտ ե­րանգ: Ա­րյան պատ­րաս­ տուկ­նե­րը հե­տա­զո­տում են ման­րա­դի­տա­կով` յու­ղային ի­մեր­սի­այի ե­ղա­նա­ կով: Սկզ­բից հե­տա­զո­տում են «­հաստ կա­թիլ» պատ­րաս­տու­կը, հա­րու­ցի­չը հայտ­նա­բե­րե­լուց հե­տո նրա տե­սա­կը ո­րո­շե­լու հա­մար զն­նում են «­բա­րակ քսուք» պատ­րաս­տու­կը: Հա­րու­ցիչ­նե­րի բա­ցա­կա­յու­թյու­նը ոչ հա­սուն է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի մնա­ցորդ­ նե­րի առ­կա­յու­թյան դեպ­քում թույլ է տա­լիս են­թադ­րել, որ ոչ վաղ ան­ցյա­ լում հի­վան­դը վա­րակ­ված է ե­ղել մա­լա­րի­այով: Ե­թե «­հաստ կա­թիլ» պատ­ րաս­տու­կում հայտ­նա­բեր­ված բո­լոր մա­կա­բույծ­նե­րը մա­տա­նի­աձև փու­լում են, ա­պա դա գնա­հա­տում են որ­պես ար­ևա­դար­ձային մա­լա­րի­այի հա­րու­ցիչ (P. falciparum): Հի­վան­դու­թյան 12–րդ օր­վա­նից մա­տա­նի­նե­րին մի­ա­նում են կի­սա­լուս­նաձև (բա­նա­նաձև) գա­մե­տո­ցիտ­նե­րը: Մա­լա­րի­այի պատ­րաս­տուկ­ նե­րի հե­տա­զոտ­ման ժա­մա­նակ կար­ևոր տար­բե­րա­կիչ ախ­տո­րո­շիչ նշա­նա­ կու­թյուն ու­նեն է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի հետ կա­տար­վող փո­փո­խու­թյուն­նե­րը, ո­րոնք տե­սա­նե­լի են մի­այն «­բա­րակ քսու­քում»: Մա­լա­րի­այի լա­բո­րա­տոր ախ­տո­ րոշ­ման հա­մար մի­այն «­բա­րակ քսու­քի» հե­տա­զո­տու­մը բա­վա­րար չէ, քա­նի որ պատ­րաս­տու­կում առ­կա ա­րյան փոքր ծա­վա­լում մա­կա­բույծ­նե­րի քա­նա­ կը կա­րող է շատ քիչ լի­նել, ին­չը կա­րող է պատ­ճառ հան­դի­սա­նալ թե­րախ­ տո­րոշ­ման (հի­պո­դի­ագ­նոս­տի­կա): Շատ բարձր մա­կա­բու­ծե­մի­այի դեպ­քում կա­րող են լի­նել զար­գա­ցող ե­զա­կի տրո­ֆո­զոիտ­ներ և կիս­վող ձևեր, ի­նչ­պես նաև՝ ի­լի­կաձև ոչ հա­սուն գա­մե­տո­ցիտ­ներ: Զար­գա­ցող ե­զա­կի տրո­ֆո­զոիտ­ ներ եր­բեմն կա­րող են լի­նել ար­ևա­դար­ձային մա­լա­րի­այի (P. falciparum) ոչ

98 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում մեծ քա­նա­կի մա­տա­նի­նե­րի դեպ­քում այն մարդ­կանց շրջա­նում, ո­րոնք ու­նեն բարձր ի­մու­նի­տետ (բարձր տե­ղա­ճա­րա­կայ­նու­թյամբ օ­ջախ­նե­րի բնա­կիչ­ ներ): Մա­կա­բույ­ծի տե­սա­կի ո­րո­շու­մը հիմք է հան­դի­սա­նում ար­դյու­նա­վետ բուժ­ման և հա­կա­հա­մա­ճա­րա­կային մի­ջո­ցա­ռում ­նե­րի ճիշտ կազ­մա­կերպ­ ման հա­մար: Մա­լա­րի­այի հա­րուց­չի հայտ­նա­բեր­ման հա­մար ա­ռա­վել զգա­յուն և մաս­ նա­հա­տուկ մե­թոդ­ներ են մո­լե­կու­լ յար-բջ­ջային հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը (ՊՇՌ)։ Նմու­շառ­ման, նմուշ­նե­րի տե­ղա­փոխ­ման, հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­ նացման և ար­դյունք­նե­րի հե­տա­դարձ կա­պի տևո­ղու­թյու­նը սահ­մա­նա­փա­ կում են ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի կի­րա­ռու­թյու­նը պրակ­տիկ գոր­ծու­նե­ու­ թյան մեջ։ Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, ո­րոշ ի­րա­վի­ճակ­նե­րում ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյու­նը կի­րա­ռե­լի է­։ ­Մա­լա­րի­այի ախ­տո­րոշ­ման ա­րագ թես­տե­րն այ­լընտ­րան­քային մե­թոդ­ ներ են, ո­րոնք կի­րառ­վում են այն դեպ­քում, ե­րբ ման­րա­դիտ­ման մե­թոդ­նե­րը մատ­չե­լի չեն։ Մա­լա­րի­այի ԱԱԹ թես­տե­րը հայտ­նա­բե­րում են մաս­նա­հա­տուկ հա­կա­ծին­ներ (ս­պի­տա­կուց), ո­րոնք մի­աբ­ջիջ նա­խա­կեն­դա­նու կող­մից ար­ տա­­զատ­վում են հի­վանդ­նե­րի ա­րյու­նում։ Ո­րո­շա­կի ԱԱԹ թես­տե­րը մաս­նա­ հա­­տուկ են մեկ հա­րուց­չի հա­մար (Plasmodium falciparum), մյուս­նե­րը հայտ­ նա­բե­րում են մի քա­նի տե­սա­կի մա­լա­րի­ա (P. vivax, P. malariae и P. ovale)։ Հետա­­զո­տու­թյան հա­մար հիմ­նա­կա­նում օգ­տա­գոր­ծում են մա­տից վերց­րած ա­րյուն։

Բու­ժում ­Մա­լա­րի­այով հի­վանդ­նե­րը պետք է պար­տա­դիր կեր­պով հոս­պի­տա­լաց­ վեն ին­ֆեկ­ցի­ոն ստա­ցի­ո­նա­րում, որ­տեղ կանց­կաց­վի է­թի­ոտ­րոպ, պա­թո­գե­ նե­տիկ և ախ­տան­շա­նային բու­ժում։ Կախ­ված ազ­դե­ցու­թյան ո­ւղղ­վա­ծու­թյու­ նից՝ է­թի­ոտ­րոպ դե­ղա­մի­ջոց­նե­րը բա­ժան­վում են 4 խմ­բի` 1) ­հե­մա­տո­շի­զոտ­րոպ (ո­ւղղ­ված մա­լա­րի­այի նո­պայի դրս­ևո­րում­նե­րի դեմ) 2) ­հիս­տո­շի­զոտ­րոպ (ո­ւղղ­ված մա­լա­րի­այի հյուս­ված­քային ձևե­րի դեմ) 3) ­գա­մոն­տո­ցիդ (ո­ւղղ­ված մա­լա­րի­այի հա­րուց­չի սե­ռա­կան ձևե­րի դեմ) 4) ս­պո­րոն­տո­ցիդ մի­ջոց­ներ (ո­ւղղ­ված սպո­րո­զոիտ­նե­րի դեմ) ­Ներ­կա­յումս Ա­ՀԿ-ն ա­ռա­ջար­կում է 6 խմ­բի մի­ա­ցու­թյուն­ներ` 1) 4-ա­մի­նո­խի­նո­լին­ներ (ք­լո­րո­խին- ֆոս­ֆատ, դե­լա­գիլ, նի­վա­խին) 2) ­Խի­նո­լին­մե­տա­նոլ­ներ (խի­նին­ներ, խի­նի­մաքս, մեֆ­լո­խին) 3) ­Ֆե­նենտ­րեն­մե­թա­նոլ­ներ (խալ­ֆան, գա­լո­ֆանտ­րին)­ 4) Ար­տե­մի­զի­նի­նի ա­ծան­ցյալ­նե­րից՝ ար­տե­սու­նատ, ար­տե­մե­տեր, ար­ տե­մե­տեր­ 5) Ան­տի­մե­տա­բո­լիտ­նե­րից՝ պրո­գո­ւա­նիլ 6) 8-ա­մի­նո­խի­նո­լին­ներ` պրի­մա­խին, տա­ֆե­նո­խին։

­Մա­լա­րի­ա | 99

­Կոմ­բի­նաց­ված, հա­մակց­ված դե­ղա­մի­ջոց­ներ` 7) ­Ֆան­սի­դար (սուլ­ֆա­դոք­սին+­պի­րի­մե­տա­մին) 8) ­Սա­վա­րին (ք­լո­րո­խին+պ­րո­գո­ւա­նիլ) 9) ­Մա­լա­րոն (ա­տո­վա­խոն+պ­րո­գո­ւա­նիլ) 10) ­Կոար­տեմ կամ րի­ա­մետ (ար­տե­մե­տեր+­լու­մե­ֆանտ­րին)։ ­Մա­լա­րի­այի նո­պայի, հետ­ևա­բար նաև հի­վան­դու­թյան հիմ­նա­կան դրս­ ևո­րում­նե­րն ը­նդ­հա­տվում են հե­մա­տո­շի­զոտ­րոպ ազ­դե­ցու­թյամբ պրե­պա­ րատ­նե­րով, ա­մե­նից հա­ճախ՝ խին­գա­մի­նով (խ­լո­րո­քին, դե­լա­գիլ, ռե­զո­խին և այլն): Ա­ռա­ջին օ­րը նշա­նակ­վում է ոչ ի­մուն ան­ձանց 1,0 գ, մեկ ան­գամ, ա­պա՝ 6-8 ժամ ան­ց ևս 0,5 գ (ըն­դա­մե­նը 6 հաբ), հա­ջորդ օ­րե­րին՝ 0,5 գ (2 հաբ), օ­րը մեկ ան­գամ։ Ե­ռօ­րյա մա­լա­րի­այի դեպ­քում բուժ­ման կուր­սը 3 օր է, տրո­ պի­կա­կան և քա­ռօ­րյա մա­լա­րի­այի դեպ­քում՝ կա­րող է եր­կա­րել մինչև 5 օ­ր։ Vivax և ovale մա­լա­րի­այով հի­վանդ­նե­րի ար­մա­տա­կան բու­ժու­մը (մա­կա­բույ­ ծի էկ­զոէ­րիթ­րո­ցի­տար փու­լե­րի վե­րա­ցում) հնա­րա­վոր է դառ­նում հիս­տո­շի­ զոտ­րոպ պրե­պա­րատ­նե­րի մի­ջո­ցով։ Ար­գե­լա­կող բու­ժու­մից հե­տո հի­վանդ­ նե­րին նշա­նակ­վում է պրի­մա­խին 15 մգ/օ­րը, 14 օր կամ 30 մգ/օ­րը, 10 օ­ր։ Р. vivax, Р. ovale, Р. malariae-ի սե­ռա­կան ձևե­րը ո­չն­չա­նում են է­րիթ­րո­ցի­տար շի­զո­գո­նի­այի դա­դա­րե­ցու­մից քիչ ան­ց։ Տրո­պի­կա­կան մա­լա­րի­այի դեպ­քում գա­մե­տո­ցիդ նպա­տա­կով ար­գե­լա­կող թե­րա­պի­այից հե­տո կամ մի­ա­ժա­մա­ նակ նշա­նա­կում են պի­րի­մե­տա­մին (խ­լո­րո­խին, տին­դու­րին, դա­րապ­րիմ) 50 մգ, մեկ ան­գամ կամ պրի­մա­խի­նի հիմք 15 մգ/օ­րը, 3 օր տևո­ղու­թյամբ։ Խին­ գա­մի­նի նկատ­մամբ Р.falciparum-ի ար­տա­հայտ­ված կա­յու­նու­թյան պատ­ճա­ ռով, ին­չը լայ­նո­րեն տա­րած­ված է Հա­րա­վար­ևե­լ յան Ա­սի­ա­յում, Կենտ­րո­նա­ կան և Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կա­յում, նշ­ված վայ­րե­րի չբար­դա­ցած ար­ևա­դար­ ձային մա­լա­րի­այով հի­վանդ­նե­րին նո­պա­նե­րի ար­գե­լակ­ման նպա­տա­կով նշա­նակ­ում են մեֆ­լո­խին (լա­րի­ամ)՝ ներ­քին ըն­դուն­ման ձևով, 15 մգ/կգ, 2 ըն­դուն­մամբ, որ­պես այ­լընտ­րանք՝ ար­տե­զու­նատ կամ այլ պրե­պա­րատ­ներ` 3 օ­ր տևո­ղու­թյամբ։ Նշ­ված դե­ղո­րայ­քի նկատ­մամբ կա­յու­նու­թյան դեպ­քում կի­րառ­վում է հա­բե­րի ձևով խի­նին հիդ­րոք­լո­րիդ 0,5 գ, օ­րը 4 ան­գամ` դոք­սի­ ցիկ­լի­նի հետ հա­մակց­ված (0,2 գ օ­րա­կան դե­ղա­չա­փով), 7 օր տևո­ղու­թյամբ։ Ար­ևա­դար­ձային մա­լա­րի­այի չա­րո­րակ ձևե­րի բուժ­ման նպա­տա­կով հա­կա­ մա­լա­րի­ային դե­ղա­մի­ջոց­նե­րը ներ­մուծ­վում են նե­րե­րա­կային կա­թի­լային ե­ղա­նա­կով` 20 կա­թիլ րո­պե­ում ա­րա­գու­թյամբ։ Ը­նտ­րու­թյան պրե­պա­րատ է հա­մար­վում խի­նին հիդ­րոք­լո­րի­դը` 30 մգ/կգ/օ­րը դե­ղա­չա­փով, բա­ժա­նած 3 ըն­դուն­ման (8 ժա­մը մեկ)։ Սուր ե­րի­կա­մային ան­բա­վա­րա­րու­թյան դեպ­քում խի­նի­նի կամ դե­լա­գի­լի օ­րե­կան դե­ղա­չա­փը նվա­զեց­վում է մինչև 10-15 մգ/կգ։ Է­թի­ոտ­րոպ բուժ­մա­նը զու­գըն­թաց ան­ց է կաց­վում ին­տեն­սիվ հա­կա­շո­կային ին­ֆու­զի­ոն թե­րա­պի­ա, կի­րառ­վում են 1-2 մգ/կգ դե­ղա­չա­փով գլյու­կո­կոր­տի­ կոիդ­ներ, հա­կա­հիս­տա­մի­նային և մի­զա­մուղ դե­ղա­մի­ջոց­ներ։ Ե­րի­կա­մային

100 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ան­բա­վա­րա­րու­թյան զար­գաց­ման դեպ­քում ցուց­ված է հե­մո­դի­ա­լիզ, ա­րյան ո­ւլտ­րա­ֆիլտ­րա­ցի­ա կամ հե­մո­սորբ­ցի­ա, ար­տա­հայտ­ված ա­նե­մի­այի դեպ­ քում՝ հե­մոտ­րանս­ֆու­զի­ա։ ­Դե­ղո­րայ­քի նկատ­մամբ մա­լա­րի­այի մա­կա­բույծ­նե­րի հնա­րա­վոր կա­յու­նու­ թյան հետ կապ­ված` բուժ­ման ըն­թաց­քում ան­հրա­ժեշտ է պար­բե­րա­բար դի­ տար­կել մա­կա­բու­ծե­մի­այի ին­տեն­սի­վու­թյան փո­փո­խու­թյու­նը: Ե­թե P. vivax-ը և P. ovale–ն զգա­յուն են քլո­րո­քի­նի նկատ­մամբ, կի­րառ­վում են քլո­րո­խին + պրի­ մա­խին։ Ե­թե P. vivax-ը և P.ovale–ն կա­յուն են քլո­րո­խի­նի նկատ­մամբ, կի­րառ­վում են ար­տե­մի­զի­նի­նի ա­ծան­ցյալ­ներ (բա­ցի ար­տե­սու­նա­տից) + ­պե­րե­մե­տա­մին, այ­նու­հետև՝ պրի­մա­խին, կի­րա­ռե­լի է նաև խի­նին + պ­րի­մա­խին հա­վա­քա­ծուն։ Մա­լա­րի­այի հա­մար կի­րառ­ում են պրի­մա­խին մի­այն այն դեպ­քում, ե­րբ չկա գլյու­կո­զա-6-ֆոս­ֆատ-դե­հիդ­րո­գե­նա­զի դե­ֆի­ցիտ։ Հա­մակց­ված վա­րակ­նե­ րի ժա­մա­նակ (P. Vivax, ovale և P. falciparum) բու­ժում են որ­պես P. falciparum։ P. Vivax-ը քլո­րո­խի­նի կա­յու­նու­թյուն է ձեռք բեր­վել հետ­ևյալ ե­րկր­նե­րում՝ Մա­ լա­զի­ա, Մյան­մա, Պա­կիս­տան, Պա­պո­ւա Նոր Գվի­նե­ա, Պե­րու, Կո­րե­ա, Սո­ լո­մո­նյան կղ­զի­ներ, Թաի­լանդ, Մոն­ղո­լի­ա, Բանգ­լա­դեշ, Աֆ­ղանս­տան, Բոլի­ վի­ա, Բրա­զի­լի­ա, Վա­նո­ւա­տու, Վի­ետ­նամ, Գա­յա­նա, Հնդ­կաս­տան, Ին­դո­նե­ զի­ա, Թուր­քի­ա, Շրի Լան­կա, Ե­թով­պի­ա: P.malariae-ի բուժ­ման ըն­թաց­քում քլո­րո­քի­նի կա­յու­նու­թյուն ար­ձա­նագր­վել է Ին­դո­նե­զի­ա­յում։ P. falciparum-ի կա­յու­նու­թյու­նը քլո­րո­խի­նի և սուլ­ֆա­դոք­սին-պի­րի­մե­տա­ մի­նի նկատ­մամբ հաս­տատ­վեց 1950-1960-ա­կան­նե­րին և նշ­ված դե­ղա­մի­ջոց­ նե­րը մա­լա­րի­այի հս­կո­ղու­թյան հա­մար չեն կա­րող կի­րառ­վել։ Չբար­դա­ցած մա­լա­րի­այի հա­մար կի­րառ­վում են ար­տե­մե­տեր-լու­մե­ֆանտ­րին, դի­գիդ­ րոար­տե­մի­զին-պի­պե­րաք­վին, ա­տո­վաք­վոն-պ­րո­գո­ւա­նիլ դե­ղա­մի­ջոց­նե­րը։ Նա­խընտ­րե­լի են ար­տե­մի­զի­նի­նի ա­ծան­ցյալ­նե­րը, քա­նի որ ե­թե 2-րդ նյու­թի նկատ­մամբ կա­յու­նու­թյուն չկա, չբուժ­ված­նե­րի մաս­նա­բա­ժի­նը չի գե­րա­զան­ ցում 5%-ը­։

­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Մա­լա­րի­այի դեմ պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը հա­մա­լիր բնույ­թի են և ո­ւղղ­ված են վա­րա­կի աղ­բյու­րի և փո­խանց­ման մե­խա­նիզմ­նե­րի դեմ (ի­նչ­պես մո­ծակ­նե­րով փո­խանց­վող այլ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի դեպ­քում)։ Փո­խան­ցող­նե­րի նկատ­մամբ հս­կո­ղու­թյու­նն ի­րա­կա­նաց­վում է մա­լա­ րիայի կան­խար­գել­ման և փո­խանց­ման ը­նդ­հատ­ման հիմ ­նա­կան ո­ւղ­ղու­ թյուն­նե­րով։ Ա­ՀԿ-ն խոր­հուրդ է տա­լիս ի­րա­կա­նաց­նել մա­լա­րի­այի փո­ խան­ցո­ղի հս­կո­ղու­թյու­ն: Փո­խան­ցո­ղի հս­կո­ղու­թյան եր­կու կար­ևոր մեթոդ է կի­րառ­վում՝ մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թե­րով մշակ­ված ցան­ցե­րի կի­րա­ռում և մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյամբ քի­մի­ա­կան նյու­թե­րով ցո­ղում շեն­քե­րում։ Ը­նդ ո­րում, ան­հրա­ժեշտ է, որ բնակ­չու­թյու­նն օգ­տա­գոր­ծի ցան­ցե­րն ա­մեն

­Մա­լա­րի­ա | 101

գի­շեր, դրանք լի­նեն մատ­չե­լի բո­լո­րի հա­մար, ճիշտ հա­վաք­ված։ Մնա­ցոր­ դային ազ­դե­ցու­թյամբ քի­մի­ա­կան նյու­թե­րով ցո­ղում ի­րա­կա­նաց­նե­լիս հաշ­ վարկ­վում է մշակ­ման տա­րած­քի շի­նու­թյուն­նե­րի ը­նդ­գր­կու­մը` նվա­զա­գույ­նը 80%-ի չա­փով։ Ցո­ղումն ար­դյու­նա­վետ է 3-6 ա­մս­վա ըն­թաց­քում՝ կախ­ված կի­րառ­վող քի­մի­ա­կան նյու­թե­րից։ Ո­րոշ բնա­կա­վայ­րե­րում ան­հրա­ժեշտ են բազ­մա­կի մշա­կում ­ներ։ Մա­լա­րի­այի կան­խար­գել­ման կեն­սա­բա­նա­կան մե­թոդ­նե­րից ա­ռա­վել նա­ խընտ­րե­լի են մո­ծակ­նե­րի թր­թուր­նե­րի վե­րաց­ման կեն­սա­բա­նա­կան մե­թոդ­ նե­րը։ ­Վեր­ջին տա­րի­նե­րին մի շարք ե­րկր­նե­րում նկատվել է մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թե­րի (պի­րեթ­րոիդ­նե­րի) նկատ­մամբ մո­ծակ­նե­րի կա­յու­նու­թյուն։ Սկսած 2010 թվա­կա­նից` մո­ծակ­նե­րը կա­յու­նու­թյուն են ձեռք բե­րել օր­գա­նոք­լո­րին­ ների, կար­բա­մատ­նե­րի, օր­գա­նո­ֆոս­ֆատ­նե­րի նկատ­մամբ։ Ներ­կա­յում 57 եր­կիր հա­ղոր­դել է 2 և ա­վե­լի դա­սի նյու­թե­րի վե­րա­բե­րյալ մո­ծակ­նե­րի կա­յու­ նու­թյան մա­սին։ ­Մա­լա­րի­այի դեմ պատ­վաս­տում­ներ` RTS, S/AS01 (RTS,S) – պատ­վաս­տա­ նյու­թը, ո­րը հայտ­նի է նաև որ­պես Mosquirix, ե­րե­խա­նե­րի շր­ջա­նում ա­պա­հո­ վում է մա­լա­րի­այի դեմ մաս­նա­կի ա­նըն­կա­լու­թյուն։ Ա­ՀԿ-ի ա­ռա­ջար­կու­թյամբ ստեղծ­ված պատ­վաս­տա­նյու­թը կի­րառ­վում է Կենտ­րո­նա­կան Աֆ­րի­կա­յում մա­լա­րի­այի դեմ պայ­քա­րի, կան­խար­գել­ման, ախ­տո­րոշ­ման, բուժ­ման հա­մա­ լիր մի­ջոց­նե­րի հետ մեկ­տեղ և ան­ցնում է փորձ­նա­կան շր­ջան` որ­պես լրա­ ցու­ցիչ մի­ջոց: ­Մա­լա­րի­ան կան­խե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է կա­տա­րել հետ­ևյալ մի­ջո­ցա­ ռում­նե­րը՝ 99 ­Մա­լա­րի­այի տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­ներ մեկ­նե­լիս օգ­տա­գոր­ծել հա­կա­մա­լա­րի­ային դե­ղո­րայք (մեֆ­լոք­վին, Mefloquine) 99 ­Կան­խել մո­ծա­կի խայ­թոց­նե­րը, հատ­կա­պես գի­շե­րը­ 99 Օգ­տա­գոր­ծել մի­ջոց­ներ մի­ջատ­նե­րի դեմ, օ­րի­նակ՝ ցան­ցեր, հագ­նել եր­կար թևե­րով հա­գուստ և այլն (ի­նչ­պես մո­ծակ­նե­րով փո­խանց­վող այլ հի­ վան­դու­թյուն­նե­րի դեպ­քում) 99 ­Հի­վան­դա­նա­լու դեպ­քում ան­մի­ջա­պես դի­մել բժշ­կա­կան օգ­նու­թյան:

102 |

­ԿԵՆ­ԴԱ­ՆԻ­ՆԵ­ՐԻ ՊԻ­ՐՈՊ­ԼԱԶ­ՄԻ­ԴՈԶ­ՆԵՐ

­Պի­րոպ­լազ­մի­դոզ­նե­րը կեն­դա­նի­նե­րի տա­րա­փո­խիկ մա­կա­բու­ծային հի­ վան­դու­թյուն­նե­րի մեծ խումբ են, ո­րոնց հա­րու­ցիչ­նե­րն է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րում և մո­նո­նուկ­լե­ար ֆա­գո­ցիտ­նե­րի հա­մա­կար­գում տե­ղա­կայ­վող ներբջ­ջային մա­ կա­բույծ­ներ են: ­Պի­րոպ­լազ­մի­դոզ­նե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րը պատ­կա­նում են Apicomplexa տիպի Sporozoa դա­ սի Piroplasmida կար­ գին: Դրանք խմ­ բա­ վո­ րում են Babesiidae և Theileriidae ըն­տա­նիք­նե­րում: ­Հա­րու­ցիչ­նե­րի ցի­տոպ­լազ­ման Գիմ­զայի մե­թո­դով ներկ­վում է ե­րկ­նա­ գույն, ի­սկ կո­րի­զը՝ վար­դա­գույն: Պի­րոպ­լազ­միդ­նե­րն օ­վա­լաձև են, օ­ղա­կաձև, տան­ձաձև, ա­մե­ո­բաձև, ցու­պի­կան­ման, կե­տա­վոր և այլն: Չա­փե­րը տա­տան­ վում են 0,6-7 մկմ սահ­ման­նե­րում: Մեկ է­րիթ­րո­ցի­տում սո­վո­րա­բար տե­ղա­ կայ­վում է 1-2 հա­րու­ցիչ, ա­ռան­ձին դեպ­քե­րում՝ մինչև 16: Դրանք կա­րող են տե­ղա­կայ­վել ի­նչ­պես է­րիթ­րո­ցի­տի կենտ­րո­նում, այդ­պես էլ ծայ­րա­մա­սում: Ա­ռան­ձին պի­րոպ­լազ­մի­դոզ­նե­րի տար­բե­րա­կիչ ախ­տո­րոշ­ման հա­մար հաշ­վի են առ­նում հա­րուց­չի տե­ղա­կա­յու­մը է­րիթ­րո­ցի­տի ներ­սում և զույգ տան­ձան­ ման ձևե­րի միջև ան­կյու­նը: Պի­րոպ­լազ­մի­դո­նե­րի փո­խան­ցող­ներն են իք­սո­ դային տզե­րը: Հա­մա­ճա­րա­կային շղ­թայի այս կամ այն օ­ղա­կի առ­կա­յու­թյան հետ կապ­ված` տար­բե­րում են պի­րոպ­լազ­մի­դոզ­նե­րի վա­րակ­ման ռիս­կի տե­ սա­կե­տից չորս տե­սա­կի տա­րածք:­ 99 Ա­պա­հով: Այս­տեղ առ­կա են ըն­կա­լու­նակ կեն­դա­նի­ներ, սա­կայն բա­ ցա­կա­յում են հա­րուց­չի աղ­բյուր­նե­րը՝ հի­վանդ կամ մա­կա­բու­ծա­կիր կեն­դա­ նի­նե­րը և փո­խան­ցող տզե­րը: Այս­տեղ հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջա­ցու­մը գրե­թե ան­հնար է: 99 Վ­տան­գա­վոր: Այս­տեղ առ­կա են փո­խան­ցող­ներն ու ըն­կա­լու­նակ կեն­դա­նի­նե­րը, սա­կայն բա­ցա­կա­յում են հա­րուց­չի աղ­բյուր­նե­րը: 99 ­Գաղտ­նի կամ լա­տենտ: Առ­կա են հա­մա­ճա­րա­կային շղ­թայի բո­լոր 3 օ­ղակ­նե­րը՝ հա­րուց­չի աղ­բյուր, փո­խան­ցող տզեր և ըն­կա­լու­նակ կեն­դա­ նի­ներ, սա­կայն հի­վան­դու­թյու­նը, որ­պես կա­նոն, կլի­նի­կո­րեն չի դրս­ևոր­վում: Տե­ղա­կան կեն­դա­նի­նե­րն ունեն ո­րո­շա­կի­ո­րեն ար­տա­հայտ­ված ոչ ստե­րիլ վա­րա­կա­մեր­ժու­թյուն՝ պրե­մու­նի­ցի­ա, ո­ւս­տի հի­վան­դա­նում են մի­այն օ­ջա­ խում նոր հայտն­ված կեն­դա­նի­նե­րը: 99 ­Տե­ղա­ճա­րա­կային կամ էն­զոո­տիկ: Առ­կա են հա­մա­ճա­րա­կային շղթայի բո­լոր 3 օ­ղակ­նե­րը, և նկատ­վում է կլի­նի­կո­րեն դրս­ևոր­ված հի­վան­ դու­թյուն: Այս կար­գա­վի­ճա­կը կա­րող է եր­կար պահ­պան­վել, հա­կա­ռակ դեպ­ քում տա­րած­քը դառ­նում է լա­տենտ:

­Կեն­դա­նի­նե­րի պի­րոպ­լազ­մի­դոզ­նե | 103

­ ի­րոպ­լազ­մի­դոզ­նե­րը տն­տե­սա­կան մեծ վնաս են պատ­ճա­ռում ա­նաս­ Պ նա­պա­հու­թյա­նը` կեն­դա­նի­նե­րի ան­կում­նե­րի, վի­ժում­նե­րի, ան­պտ­ղու­թյան, կաթ­նատ­վու­թյան և քա­շաճ­ե­րի նվազ­ման, սպան­դային մթեր­քի խո­տան­ման, կեն­դա­նի­նե­րի տոհ­մային ար­ժե­քի նվազ­ման, ի­նչ­պես նաև բուժ­կան­խար­գե­լիչ հար­կա­դիր մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի ծախ­սե­րի պատ­ճա­ռով:

­ՏԱ­ՎԱ­ՐԻ ԲԱ­ԲԵ­ԶԻ­ՈԶ (ՊԻ­ՐՈՊ­ԼԱԶ­ՄՈԶ)

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Տա­վա­րի բա­բե­զի­ո­զը (OIE 11.2) լայ­նո­րեն տա­րած­ված է տաք գո­տի­նե­րում: Հա­յաս­տա­նի պայ­ման­նե­րում հա­րուց­չի յու­րա­հա­տուկ փո­խան­ցողն է Boophilus calcaratus տի­զը, ո­րո­շա­կի դեր ու­նեն նաև Rhipicephalus bursa և Haemaphysalis punctata տզե­րը: Հա­րու­ցի­չը փո­խան­ցում են հիմ­նա­կա­նում տզի նիմ­ֆա­ նե­րը և հա­սուն ձևե­րը: Նկա­րագր­ված է հա­րուց­չի փո­խան­ցու­մը տզե­րի ձվե­րի մի­ջո­ցով՝ տրան­սօ­վա­րի­ալ, և միջ­փու­լային՝ տրանս­ֆա­զային ճա­նա­պար­հով: Հայտ­նի են նե­րար­գան­դային շր­ջա­նում հոր­թե­րի վա­րակ­ման դեպ­քեր: Ըն­կա­լու­նակ են տա­վա­րի բո­լոր ցե­ղե­րը, ի­նչ­պես նաև զե­բուն և գո­մեշ­ նե­րը: Հոր­թե­րը հի­վան­դա­նում են ա­վե­լի հազ­վա­դեպ և թեթև, քան հա­սա­ կա­վոր կեն­դա­նի­նե­րը: Էն­զոո­տիկ օ­ջախ­նե­րում նոր ներկր­ված կեն­դա­նի­ նե­րը հի­վան­դա­նում են ա­վե­լի ծանր, քան տե­ղա­կան տա­վա­րը, ը­նդ ո­րում, վերջին­նե­րը կա­րող են ա­մեն­ևին էլ չդրս­ևո­րել հի­վան­դու­թյան ախ­տան­ շան­նե­րը: ­Բա­բե­զի­ո­զն ա­րո­տային վա­րակ է, հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին դեպ­քե­րը կարող են գրանց­վել կեն­դա­նի­նե­րին ա­րոտ հա­նե­լուց 10-15 օր ան­ց: Տաք շրջան­նե­րում տար­վա ըն­թաց­քում կա­րող է ար­ձա­նագր­վել մինչև 4 բռն­կում, ին­չը պայ­մա­նա­վոր­ված է յու­րա­հա­տուկ փո­խան­ցող տզե­րի սե­րունդ­նե­րի թվով: Ա­ռա­վել ծանր բռն­կու­մը նկատ­վում է ամ­ռան ա­ռա­ջին կե­սին: Բա­բե­զի­ո­զն առ­հա­սա­րակ կրում է օ­ջա­խային բնույթ և սեր­տո­րեն կապ­ ված է փո­խան­ցող տզե­րի բի­ո­տո­պե­րի՝ ա­րո­տա­վայ­րե­րի հետ: Այն գրե­թե չի հան­դի­պում բա­րե­կարգ­ված չոր ա­րոտ­նե­րում, լեռ­նային ա­րո­տա­վայ­րե­րում (ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից 1200 մետ­րից բարձր) և մշ­տա­կան մսու­րային պահ­ված­ քի պայ­ման­նե­րում: ­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հա­րու­ցի­չը Babesia bigemina-ն է (Piroplasma bigemina), ո­րը 2,2-6 մկմ չա­փե­ րով նե­րէ­րիթ­րո­ցի­տային մա­կա­բույծ­ է: Բնո­րոշ են զույգ տան­ձան­ման ձևեր,

104 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ո­րոնք տե­ղա­կայ­վում են է­րիթ­րո­ցի­տի կենտ­րո­նում` սուր ան­կյան տակ: Է­րիթ­ րո­ցիտ­նե­րի ախ­տա­հար­վա­ծու­թյու­նը սո­վո­րա­բար չի գե­րա­զան­ցում 15%-ը:

Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր Գաղտ­նի շր­ջա­նի տևո­ղու­թյու­նը սո­վո­րա­բար կազ­մում է 8-12 օր: Ա­ռա­վել բնո­րոշ է հի­վան­դու­թյան սուր ըն­թաց­քը, ո­րը տևում է մինչև 1 շա­բաթ: Մա­հա­ ցու­թյու­նը հաս­նում է 30%-ի: Բնո­րոշ ախ­տան­շան­նե­րից են տեն­դը (մինչև 410C և ա­վե­լի), ա­խոր­ժա­կի բա­ցա­կա­յու­թյունը, մկա­նային դողը, ա­րագ զար­գա­ցող սա­կա­վա­րյու­նու­թյունը, ո­րն ա­րա­գո­րեն վերած­վում է դեղ­նախ­տի: Կեն­դա­նին հյուծ­վում է, ա­ռա­ջա­նում են հե­մոգ­լո­բի­նու­րի­ա, նյար­դային հա­մա­կար­գի ախ­ տա­հար­ման նշան­ներ, լուծ կամ փոր­կա­պու­թյուն: Հղի կո­վե­րը սո­վո­րա­բար վի­ժում են, խիստ նվա­զում է կթու կո­վե­րի կաթ­նատ­վու­թյու­նը: Նկատ­վում է ար­տադ­րող ցլե­րի սե­ռա­կան ան­կա­րո­ղու­թյու­ն: Կեն­դա­նի­նե­րի տե­ղա­փոխ­ման ժա­մա­նակ ախ­տա­նիշ­նե­րը դառ­նում են ա­վե­լի ար­տա­հայտ­ված: ­Ռե­կոն­վա­լես­ցենտ­նե­րի ոչ ստե­րիլ վա­րա­կա­մեր­ժու­թյու­նը պահ­պան­վում է 4 ամ­սից մինչև 1 տա­րի, սա­կայն հայտ­նի են նաև նույն տա­րում կրկ­նա­կի վա­րակ­ման դեպ­քեր:­ Ախ­տա­բա­նաա­նա­տո­մի­ա­կան պատ­կեր: Բնո­րոշ է մաշ­կի, լոր­ձա­թա­ ղանթ­նե­րի, շճա­թա­ղանթ­նե­րի և մկան­նե­րի դեղ­նու­թյուն: Փայ­ծա­ղը մե­ծա­ցած է, թա­ռա­մած, լյար­դը մե­ծա­ցած է, ա­րյու­նալց­ված, կլո­րա­ցած եզ­րե­րով: Լե­ղա­ պար­կը գերլց­ված է թանձր լե­ղի­ով: Ե­րի­կամ­նե­րն այ­տուց­ված են, մուգ-բա­լա­ գույն: Մի­զա­պար­կը գերլց­ված է մուգ կա­րմիր կամ շա­գա­նա­կա­գույն մե­զով: Գլ­խու­ղե­ղային թա­ղանթ­նե­րում և սր­տա­պար­կում հնա­րա­վոր են այ­տուց­ներ և կե­տային ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ:­ Ախ­տո­րո­շում ­Հաշ­վի են առ­նում հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան տվյալ­նե­րը, ախ­տան­շան­նե­ րը, ախ­տա­բա­նաա­նա­տո­մի­ա­կան փո­փո­խու­թյուն­նե­րը: Լա­բո­րա­տոր ախ­տո­ րոշ­ման նպա­տա­կով կա­տա­րում են ը­ստ Ռո­մա­նովս­կու և Գիմ­զայի ներկ­ված ա­րյան բա­րակ քսուք­նե­րի ման­րա­դի­տա­կային հե­տա­զո­տու­թյուն, ի­նչ­պես նաև կի­րա­ռում են ա­նուղ­ղա­կի ի­մու­նաֆ­լո­ւո­րես­ցեն­տային հա­կա­մար­մին­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման ռե­ակ­ցի­ա, ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային հե­տա­զո­տու­թյուն (ELISA), ՊՇՌ:­ Ա­րյան նմուշ­նե­րը վերց­նում են ծայ­րա­մա­սային ա­րյան ա­նոթ­նե­րից՝ ա­կան­ ջից, պո­չից կամ պսա­կային եզ­րից: Ա­րյու­նը վերց­նում են ար­տա­հայտ­ված ախ­տա­նիշ­ներ ու­նե­ցող կեն­դա­նի­նե­րից, ո­րոնք յու­րա­հա­տուկ բուժ­մա­ն չեն են­թարկ­վել: Ախտաբանաանատոմիական հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար վերց­ նում են ներ­քին օր­գան­նե­րի, ավ­շային հան­գույց­նե­րի և գլ­խու­ղե­ղի նմուշ­ներ:

­Կեն­դա­նի­նե­րի պի­րոպ­լազ­մի­դոզ­նե | 105

Բու­ժում­ Օգ­տա­գոր­ծում են դի­մի­նա­զե­նի ա­ցե­տու­րա­տի կամ ի­մի­դո­կար­բի դիպ­րո­ պի­ո­նա­տի պրե­պա­րատ­ներ, ի­նչ­պես նաև ոչ յու­րա­հա­տուկ ախ­տած­նային և ախ­տան­շա­նային բու­ժում:

Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Կեն­դա­նի­նե­րին ա­րա­ծեց­նում են տզե­րից զուրկ ա­րո­տա­վայ­րե­րում, կի­րա­ ռում են ա­րո­տային կան­խար­գե­լու­մ՝ հա­ճա­խա­կի փո­խելով ա­րոտ­նե­րը, ամ­ ռանը կեն­դա­նի­նե­րին բարձ­րաց­նելով լեռ­նային ա­րոտ­ներ և այլն: Ի­րա­կա­ նաց­նում են նաև ը­նդ­հա­նուր սա­նի­տա­րա­հի­գի­ե­նիկ մի­ջո­ցա­ռում­ներ, ո­չն­չաց­ նում տզե­րին կեն­դա­նի­նե­րի վրա և ա­րո­տա­վայ­րե­րում: Օ­ջախ­նե­րում՝ ա­րո­ տային շր­ջա­նում, ի­րա­կա­նաց­նում են նաև քի­մի­ա­կան­խար­գե­լում: Գո­յու­թյուն ու­նի նաև պատ­վաս­տա­նյութ տա­վա­րի բա­բե­զի­ո­զի դեմ, սա­կայն դրա կի­րա­ ռու­մը խիստ սահ­մա­նա­փակ է:­ Եվ­րո­պայի հյու­սի­սային և կենտ­րո­նա­կան հատ­վա­ծում տա­րած­ված է Babesia bovis-ի կող­մից հա­րուց­վող հյու­սի­սային բա­բե­զի­ո­զը, ի­սկ հա­րա­վային հատ­վա­ծում՝ Babesia colchica-ի (Francaiella colchica) կող­մից հա­րուց­վող հա­ րա­վային բա­բե­զի­ո­զը կամ ֆրան­սայել­լո­զը: Ը­նդ­հա­նուր առ­մամբ, դրանք շատ նման են տա­վա­րի պի­րոպ­լազ­մո­զին, ի­սկ հա­րա­վային բա­բե­զի­ո­զը շատ հա­ճախ ըն­թա­նում է պի­րոպ­լազ­մո­զի հետ հա­մա­տեղ:

­ՄԱՆՐ ԵՂ­ՋԵ­ՐԱ­ՎՈՐ ԿԵՆ­ԴԱ­ՆԻ­ՆԵ­ՐԻ ԲԱ­ԲԵ­ԶԻ­ՈԶ

(ՊԻ­ՐՈՊ­ԼԱԶ­ՄՈԶ)

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Լայ­նո­րեն տա­րած­ված է տաք չոր գո­տի­նե­րում: Ըն­կա­լու­նակ են ըն­տա­ նի և վայ­րի ո­չխար­նե­րը, այ­ծե­րը, այդ թվում՝ բե­զոա­րյան այ­ծը և հայ­կա­կան մուֆ­լո­նը: Ա­վե­լի հա­ճախ գրանց­վում է ամ­ռա­նը: Յու­րա­հա­տուկ փո­խան­ցողն է Rhipicephalus bursa տի­զը, ո­րը կա­րող է փո­խան­ցել հա­րուց­չին նաև տրան­ս­ օ­վա­րի­ալ ճա­նա­պար­հով, ձվե­րի մի­ջո­ցով:­ Առ­հա­սա­րակ, հի­վան­դու­թյու­նն ըն­թա­նում է ա­վե­լի թեթև, քան տա­վա­րի բա­բե­զի­ո­զը: ­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հա­րու­ցի­չը՝ Babesia ovis-ը, շատ նման է տա­վա­րի բա­բե­զի­ո­զի հա­րուց­չին: Ախ­տա­հար­ված է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի քա­նա­կը գրե­թե չի գե­րա­զան­ցում 10%-ը:­

106 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Ախ­տան­շան­նե­րը, ախ­տա­բա­նաա­նա­տո­մի­ա­կան փո­փո­խու­թյու­նե­րը, ախ­տո­րո­շու­մը, բու­ժու­մը, պայ­քա­րը և կան­խար­գե­լու­մը շատ նման են տա­ վա­րի բա­բե­զի­ո­զին:

ՁԻ­Ե­ՐԻ ՊԻ­ՐՈՊ­ԼԱԶ­ՄՈԶ

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն Ձի­ե­րի պի­րոպ­լազ­մո­զը (OIE 12.7) լայ­նո­րեն տա­րած­ված է ա­մե­նու­րեք, որ­ տեղ զար­գա­ցած է ձի­ա­բու­ծու­թյու­նը, հատ­կա­պես չոր տա­փաս­տա­նային գո­ տի­նե­րում: Ըն­կա­լու­նակ են մի­ասմ­բա­կա­նի կեն­դա­նի­նե­րը: Ա­րո­տային վա­րակ է, ար­ձա­նագր­վում է ապ­րի­լից մինչև սեպ­տեմ­բեր, սա­կայն ա­վե­լի հա­ճախ գրանց­վում է ամ­ռա­նը: Յու­րա­հա­տուկ փո­խան­ցող­ներն են Dermacentor pictus, D. marginatus, Hyalomma plumbeum և մի շարք այլ իք­սո­դային տզեր: Մտ­րուկ­ նե­րը հի­վան­դա­նում են ա­վե­լի թեթև, քան հա­սա­կա­վոր ձի­ե­րը: ­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հա­րու­ցի­չը՝ Piroplasma caballi-ն (Babesia caballi, Theileria equi), շատ նման է տա­վա­րի բա­բե­զի­ո­զի հա­րուց­չին: Ախ­տա­հար­ված է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի քա­նա­կը տա­տան­վում է 0,5-10%-ի սահ­ման­նե­րում: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր­ Ն­ման է տա­վա­րի բա­բե­զի­ո­զի ախ­տա­նի­շնե­րին, սա­կայն հի­վան­դու­թյու­նն ըն­թա­նում է ա­վե­լի թեթև: Հե­մոգ­լո­բի­նու­րի­ան նկատ­վում է հազ­վա­դեպ, մե­զը նոր­մալ վի­ճա­կից փոքր-ի­նչ ա­վե­լի մուգ է և պղ­տոր: Նկատ­վում են մե­թե­ո­ րիզմ և թեթև ար­տա­հայտ­ված ա­ղե­խի­թեր:­ Ախ­տա­բա­նաա­նա­տո­մի­ա­կան փո­փո­խու­թյու­նե­րը, ախ­տո­րո­շու­մը, բու­ ժու­մը, պայ­քա­րը և կան­խար­գե­լու­մը շատ նման են տա­վա­րի բա­բե­զի­ո­զին:

Շ­ՆԵ­ՐԻ ԲԱ­ԲԵ­ԶԻ­ՈԶ

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն Բ­նա­կան օ­ջա­խային տա­րա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն է: Ար­ձա­նագր­վում է գար­նա­նից մինչև ա­շուն, սա­կայն ա­ռան­ձին դեպ­քեր գրանց­վում են նույ­նիսկ

­Կեն­դա­նի­նե­րի պի­րոպ­լազ­մի­դոզ­նե | 107

ձմ­ռան ա­միս­նե­րին: Ըն­կա­լու­նակ են շնե­րը: Յու­րա­հա­տուկ փո­խան­ցող­ներն են Dermacentor pictus և Rhipicephalus sanguineus տզե­րը: Ի տար­բե­րու­թյուն մյուս բա­բե­զի­դոզ­նե­րի՝ այս դեպ­քում շնե­րի ձա­գե­րը հի­վան­դա­նում են ա­վե­լի ծանր և հա­ճա­խ` մա­հա­ցու ել­քով:

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հա­րու­ցի­չը՝ Babesia canis (Piroplasma canis): Այն ա­վե­լի խո­շոր է, քան տա­ վա­րի բա­բե­զի­ո­զի հա­րու­ցի­չը: Մեկ է­րիթ­րո­ցի­տում կա­րող է տե­ղա­կայ­վել մինչև 16 հա­րու­ցիչ: Բա­բե­զի­ա­նե­րը կա­րող են տե­ղա­կայ­վել նաև լեյ­կո­ցիտ­նե­ րում և ա­րյան պլազ­մա­յում: Ախ­տա­հար­ված է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի քա­նա­կը սո­վո­ րա­բար կազ­մում է 10%: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Սա­կա­վա­րյու­նու­թյուն, դեղ­նախտ, բարձր տենդ, եր­բեմն՝ նաև կո­նյունկ­ տի­վիտ և ռի­նիտ: Բնո­րոշ է հե­մոգ­լո­բի­նու­րի­ան: Նկատ­վում են նաև տա­խի­ կար­դի­ա և տա­խիպ­նոե, շու­նը ը­նկճ­ված է, եր­բեն հնա­րա­վոր է փս­խում և ա­րյու­նային լուծ: Հա­ճախ ա­վարտ­վում է կեն­դա­նու մա­հով:­ Ախ­տա­բա­նաա­նա­տո­մի­ա­կան փո­փո­խու­թյու­նե­րը, ախ­տո­րո­շու­մը և բու­ժու­մը շատ նման են տա­վա­րի բա­բե­զի­ո­զին: Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ­ Ժա­մա­նա­կին են ի­րա­կա­նաց­նում շնե­րի հա­կատ­զային կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում ­նե­րը: Օգ­տա­գոր­ծում են ռե­պե­լենտ վզ­նոց­ներ, տզաս­պան կա­ թիլ­ներ, հե­ղուկ լվա­ցող մի­ջոց­ներ, նոր սերն­դի էն­դեկ­տո­ցիդ­ներ (ա­վեր­ մեկ­տի­նի պրե­պա­րատ­ներ՝ հա­կա­մա­կա­բու­ծային ակ­տի­վու­թյամբ օ­ժտ­ված մակ­րո­լի­դային հա­կա­բի­ո­տիկ­ներ, ֆլու­րա­լան­նե­րի խմ­բի պրե­պա­րատ­ներ) և այլն:

­ՁԻ­Ե­ՐԻ ՆՈՒ­ՏԱ­ԼԻ­ՈԶ

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Հա­ճախ հան­դի­պում է ձի­ե­րի պի­րոպ­լազ­մո­զի հետ հա­մա­տեղ, նույն տա­ րա­ծաշր­ջան­նե­րում: Յու­րա­հա­տուկ փո­խան­ցող­ներն են Dermacentor marginatum, Hyalomma plumbeum, Rhipicephalus bursa և Rh. turanicus տզե­րը: Հի­ վան­դու­թյան ծան­րու­թյու­նը զգա­լի­ո­րեն պայ­մա­նա­վոր­ված է փո­խան­ցող տզի տե­սա­կով: Տաք տա­րա­ծաշր­ջան­նե­րում ար­ձա­նագր­վում է գար­նա­նից մինչև

108 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ա­շուն և ըն­թա­նում է ա­վե­լի ծանր, ի­սկ ա­վե­լի ցուրտ գո­տի­նե­րում՝ ամ­ռա­նը` ա­վե­լի թեթև ըն­թաց­քով: Հ­նա­րա­վոր է մտ­րուկ­նե­րի վա­րա­կու­մը նե­րար­գան­դային շր­ջա­նում: Տզերի միջև հա­րուց­չի տրան­սօ­վա­րի­ալ և տրանս­ֆա­զային փո­խան­ցու­մը բա­ցառ­ վում է:

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հա­րու­ցի­չը՝ Nuttallia equi-ն, տե­ղա­կայ­վում է է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րում, կա­րող է լի­նել օ­ղա­կաձև, տան­ձան­ման, օ­վալ, ա­մե­ո­բան­ման, սա­կայն ա­ռա­վել բնո­րոշ են է­րիթ­րո­ցի­տի կենտ­րո­նում խա­չաձև դա­սա­վոր­ված տան­ձան­ման ձևե­րը: Սո­վո­րա­բար է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րում տե­ղա­կայ­վում է մինչև 4 հա­րու­ցիչ: Ախ­տա­ հար­ված է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի քա­նա­կը տա­տան­վում է 5-30% սահ­ման­նե­րում: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր Ն­ման է ձի­ե­րի պի­րոպ­լազ­մո­զի ախ­տան­շան­նե­րին, սա­կայն դեղ­նու­թյունն ու հե­մոգ­լո­բի­նու­րի­ան ար­տա­հայտ­ված են ա­վե­լի թույլ և ոչ միշտ: Ըն­թա­նում է սուր կամ են­թա­սուր: Մա­հա­ցու­թյունն ա­վե­լի ցածր է, քան պի­րոպ­լազ­մո­զի ժա­մա­նակ: Հի­վան­դու­թյան ըն­թաց­քը բար­դաց­նում են ձի­ե­րի վա­րա­կիչ սա­ կավ­ա­րյու­նու­թյու­նը, պի­րոպ­լազ­մո­զը, հել­մին­թոզ­նե­րը և այլ հի­վան­դու­թյուն­ նե­ր:­ Ախ­տո­րո­շում Ն­ման է բա­բե­զի­ոզ­նե­րի ախ­տո­րոշ­մա­նը: Բնո­րոշ է ա­րյան քսուք­նե­րում հա­րու­ցիչ­նե­րի խա­չաձև դա­սա­վո­րու­մը («­մալ­թյան խաչ»): Սուր ըն­թաց­քին ա­վե­լի բնո­րոշ են հա­րու­ցիչ­նե­րի խո­շոր ձևե­րը, են­թա­սուր ըն­թաց­քին՝ մի­ջին և մանր չա­փե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րը: Գաղտ­նի մա­կա­բու­ծակ­րու­թյան ժա­մա­նակ է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րում հայտ­նա­բե­րում են բա­ցա­ռա­պես մանր հա­րու­ցիչ­նե­րին՝ քիչ քա­նա­կու­թյամբ: Շճա­բա­նա­կան թես­տե­րից ա­ռա­վել կի­րա­ռե­լի է կոմպ­լե­ մեն­տի եր­կա­րատև կա­պակց­ման ռե­ակ­ցի­ան` հա­րուց­չի մաք­րած հա­կած­նով: Բու­ժու­մը, պայ­քա­րը և կան­խար­գե­լու­մը` ի­նչ­պես մյուս բա­բե­զի­ոզ­նե­րի դեպ­քում:

| 109

­ԿԵՆ­ԴԱ­ՆԻ­ՆԵ­ՐԻ ԹԵՅ­ԼԵ­ՐԻ­ՈԶ­ՆԵՐ

­Թեյ­լե­րի­ի­դոզ­նե­րը ըն­տա­նի և վայ­րի կեն­դա­նի­նե­րի սուր կամ քրո­նիկ տարա­փո­խիկ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի խումբ են, ո­րոնց հա­րու­ցիչ­նե­րն է­րիթ­ րո­ցիտ­նե­րում և մո­նո­նուկ­լե­ար ֆա­գո­ցիտ­նե­րի հա­մա­կար­գում տե­ղա­կայ­վող ներբջ­ջային մա­կա­բույծ­ներ են: ­Թեյ­լե­րի­ի­դոզ­նե­րի հա­րու­ցիչ­նե­րը պատ­կա­նում են Apicomplexa տի­պի Sporozoa դա­սի Piroplasmida կար­գի Theileriidae ըն­տա­նի­քին:

­ՏԱ­ՎԱ­ՐԻ ԹԵՅ­ԼԵ­ՐԻ­ՈԶ

­ ա­վա­րի թեյ­լե­րի­ո­զը (OIE 11.12) սուր կամ քրո­նիկ ըն­թա­ցող հի­վան­դու­թյուն Տ է: Այն հա­մար­վում է տա­վա­րի ա­րյան մա­կա­բու­ծային ա­մե­նա­ծանր հի­վան­դու­ թյու­նը: Մա­հա­ցու­թյու­նը թեյ­լե­րի­ո­զի դեպ­քում հաս­նում է 80%-ի, ի­սկ հի­վան­ դու­թյան պատ­ճա­ռած տն­տե­սա­կան վնա­սը շատ լուրջ է:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն Թեյ­լե­րի­ո­զը տա­րած­ված է տաք կամ շոգ կլի­մայով տա­րա­ծաշր­ջան­նե­ րում: Բնո­րոշ­վում է վառ ար­տա­հայտ­ված գո­տի­ա­կա­նու­թյամբ, բնա­կան օ­ջա­ խային վա­րակ է: Յու­րա­հա­տուկ փո­խան­ցող­ներն են Hyalomma anatolicum, H. detritum, H. plumbeum, H. scupese, եր­բեմն` նաև Rhipicephalus և Haemaphysalis տզե­րը: Հի­վան­դու­թյու­նը հան­դի­պում է հիմ­նա­կա­նում ա­րո­տային շր­ջա­նում: Այն բնո­րոշ­վում է տար­վա ըն­թաց­քում մեկ բռն­կու­մով, ին­չը պայ­ման­ա­վոր­ ված է փո­խան­ցող տզե­րի տար­վա սե­րունդ­նե­րի թվով: Բռն­կու­մը սկս­վում է վաղ գար­նա­նը, գա­գաթ­նա­կե­տին հաս­նում ամ­ռա­նը և ա­վարտ­վում ո­ւշ աշ­ նա­նը, սա­կայն ա­ռան­ձին դեպ­քե­րում կա­րող է ար­ձա­նագր­վել նաև ձմ­ռա­նը, ինչը պայ­մա­նա­վոր­ված է գո­մե­րում բնակ­վող Hyalomma anatolicum փո­խան­ ցող տզի առ­կա­յու­թյամբ: ­Հա­րու­ցիչ­նե­րի տրան­սօ­վա­րի­ալ փո­խան­ցում տե­ղի չի ու­նե­նում, ի­սկ տրանս­ֆա­զային փո­խան­ցու­մը սահ­մա­նա­փակ­վում է մեկ փու­լով՝ վա­րակ­ վում են նիմ­ֆա­նե­րը, ի­սկ փո­խան­ցու­մը ի­րա­կա­նաց­վում է սե­ռա­հա­սուն տզե­ րի՝ ի­մա­գոյի փու­լում:­ Ըն­կա­լու­նակ են խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րը, զե­բու­նե­րը և գո­մեշ­նե­ րը: Ա­ռա­վել ծանր են հի­վան­դա­նում մինչև 6 ամ­սա­կան հոր­թե­րը: ­Հատ­կա­պես ծանր է ըն­թա­նում թեյ­լե­րի­ո­զը շոգ ե­րկր­նե­րում, տար­վա տաք, չոր սե­զո­նին, չոր հո­վիտ­նե­րում: Փո­խան­ցող տզի տե­սա­կը նույն­պես

110 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում հա­մար­վում է վի­րու­լեն­տու­թյան կար­ևոր գոր­ծոն: Թեյ­լե­րի­ո­զն ա­ռա­վել ծանր է ըն­թա­նում Hyalomma anatolicum տզի մի­ջո­ցով փո­խանց­ման դեպ­քում: ­Հա­յաս­տա­նի պայ­ման­նե­րում թեյ­լե­րի­ո­զը հա­ճա­խ է ըն­թա­նում բա­բե­զի­ոզ­ նե­րի և ա­նապ­լազ­մո­զի հետ հա­մա­տեղ:

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հա­րու­ցիչ­նե­րը հետ­ևյալն են. 99 Theileria annulata (կամ Th. dispar) - տա­րած­ված է Հա­րա­վային Եվրո­ պա­յում, Հյու­սի­սային Աֆ­րի­կա­յում, Մի­ջին Ար­ևել­քում և Կենտ­րո­նա­կան Ա­սիա­յում: Հա­յաս­տա­նում և հա­րա­կից ե­րկր­նե­րում ա­ռա­վել տա­րած­ված ու ախ­տա­ծին հա­րու­ցիչն է: Հա­րու­ցում է մի­ջերկ­րա­կան տենդ կոչ­վող հի­վան­ դու­թյու­նը: 99 Th. Ddispar - տա­րած­ված է Հա­րա­վային Եվ­րո­պա­յում, Աֆ­րի­կա­յում և Ա­սի­ա­յում, հա­րու­ցում է կեղծ մեր­ձափ­նյա տենդ կոչ­վող հի­վան­դու­թյու­նը: 99 Th. orientalis և Th. Sergenti - տա­րած­ված են Հե­ռա­վոր Ար­ևել­քում: 99 Th. parva (Th. kochi) - տա­րած­ված է Ա­րևե­լյան և Հա­րա­վային Աֆ­րի­ կա­յում: ­Հի­վան­դու­թյան սկզբ­նա­կան շր­ջա­նում հա­րու­ցիչ­նե­րը տե­ղա­կայ­վում են մո­նո­նուկ­լե­ար ֆա­գո­ցիտ­նե­րում, այ­նու­հետև՝ է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րում: Ա­ռա­ջին­ նե­րում հա­րու­ցիչ­նե­րն ա­ռա­ջաց­նում են մե­րոնտ­ներ կամ նռան մարմ­նիկ­ներ: Չա­փե­րը տա­տան­վում են 8-20 մկմ-ի սահ­ման­նե­րում: Գիմ­զայի ե­ղա­նա­կով ներ­կե­լիս ցի­տոպ­լազ­ման ներկ­վում է ե­րկ­նա­գույն, ի­սկ կո­րի­զը՝ վառ նռ­նա­ գույն:­ Է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րում հա­րու­ցիչ­նե­րը կե­տան­ման են, ստո­րա­կե­տան­ման, ա­մե­ո­բաձև կամ տձև, չա­փե­րը տա­տան­վում են 0,5-2,5 մկմ-ի սահ­ման­նե­ րում: Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Գաղտ­նի շր­ջա­նը տևում է 9-15 օր: Սկզ­բից նկատ­վում է տզի խայ­թե­լու հատ­վա­ծում ռե­գի­ո­նար ավ­շային հան­գույց­նե­րի մի­ա­կող­մա­նի մե­ծա­ցում: Դրանք դառ­նում են ցա­վազ­գաց, խիտ, ան­շարժ: Այ­նու­հետև զար­գա­նում է բարձր տենդ, կեն­դա­նի­նե­րը հրա­ժար­վում են կեր ըն­դու­նե­լուց, մա­զե­րը դառ­ նում են գզգզ­ված: ­Հի­վան­դու­թյան 2-3-րդ օ­րն ի հայտ է գա­լիս ու­ժեղ սա­կա­վա­րյու­նու­թյուն, հնա­րա­վոր է նաև դեղ­նախ­տի զար­գա­ցում: Տե­սա­նե­լի լոր­ձա­թա­ղանթ­նե­րի և չգու­նա­վոր­ված մաշ­կի վրա նկա­տե­լի են կե­տային ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ: Հնա­ րա­վոր են նաև հա­զը, լու­ծը, նա­խաս­տա­մոքս­նե­րի հո­պի­տո­նի­ան և ա­տո­նի­ան: Հղի կո­վե­րը վի­ժում են: Հնա­րա­վոր է նաև դժ­վա­րա­մի­զու­թյուն, մե­զը փոքրի­նչ մգա­ցած է: Հի­վան­դու­թյու­նը հա­ճախ ա­վարտ­վում է կեն­դա­նու մա­հով,

­Կեն­դա­նի­նե­րի թեյ­լե­րի­ոզ­նե | 111

եր­բեմն ստանում է են­թա­սուր ըն­թացք, ո­րը բնո­րոշ­վում է ու­ժեղ ար­տա­հայտ­ ված սա­կա­վա­րյու­նու­թյամբ, ը­նդ­միջ­վող տեն­դով և կեն­դա­նու հյուծ­մամբ:­ Ախ­տա­բա­նաա­նա­տո­մի­ա­կան փո­փո­խու­թյուն­ներ: Դի­ա­կը հյուծ­ված է, են­թա­մաշ­կային բջ­ջան­քը, մկան­նե­րը և լոր­ձա­թա­ղանթ­նե­րը գու­նատ ե­ն՝ դեղ­ նա­վուն ե­րան­գով և ա­րյու­նա­զե­ղում­նե­րով, լոր­ձա­թա­ղանթ­նե­րի վրա նկատ­ վում են կե­տային ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ: Ավ­շային հան­գույց­նե­րը մե­ծա­ցած են, հյու­թա­լի, ա­րյու­նա­զե­ղում­նե­րով: Թո­քամ­զային խո­ռո­չում նկատ­վում է ա­րյու­ նա­խա­ռը հե­ղուկ: Սր­տամ­կա­նը թա­ռա­մած է, հաս­տա­ցած, գու­նատ: Սր­տա­ պար­կում և է­պի­կար­դում նկատ­վում են կե­տային ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ: Փայ­ ծա­ղը մե­ծա­ցած է, թա­ռա­մած, մի­ջու­կը՝ փափ­կած, մուգ բա­լա­գույն, պա­տի­ճի տակ նկատ­վում են կե­տային ա­րյու­նա­զե­ղում­ներ: Նման փո­փո­խու­թյուն­ներ են նկատ­վում նաև լյար­դում: Ե­րի­կամ­նե­րը մե­ծա­ցած են, ա­րյու­նա­զե­ղում­նե­ րով: Գր­քում առ­կա է չո­րա­ցած կե­րային զանգ­ված: Շր­դա­նի լոր­ձա­թա­ղան­թը բոր­բոք­ված է, կարմ­րած, ա­րյու­նա­զե­ղում­նե­րով, է­րո­զի­ա­նե­րով և խո­ցե­րով: Թո­քե­րը գու­նատ են, էմ­ֆի­զե­մային վի­ճա­կում, ա­րյու­նա­զե­ղում­նե­րով:­

Ախ­տո­րո­շում ­Հաշ­վի են առ­նում հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան տվյալ­նե­րը, ախ­տան­շան­նե­ րը, ախ­տա­բա­նաա­նա­տո­մի­ա­կան փո­փո­խու­թյուն­նե­րը: Լա­բո­րա­տոր ախ­տո­ րոշ­ման նպա­տա­կով կա­տա­րում են ը­ստ Ռո­մա­նովս­կու և Գիմ­զայի ներկ­ված ավ­շային հան­գույց­նե­րի պունկ­տատ­նե­րի և ա­րյան բա­րակ քսուք­նե­րի ման­ րա­դի­տա­կային հե­տա­զո­տու­թյուն, ի­նչ­պես նաև կի­րա­ռում են ա­նուղ­ղա­կի ի­մու­­նաֆ­լո­ւո­րես­ցեն­տային հա­կա­մար­մին­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման ռե­ակ­ցի­ա, ի­մու­­նա­ֆեր­մեն­տային հե­տա­զո­տու­թյուն (ELISA), ՊՇՌ: Ավ­շային հան­գույց­ ների պունկ­տատ վերց­նում են հի­վան­դու­թյան ա­ռա­ջին օ­րե­րին, ի­սկ 4-5-րդ օր­վա­նից սկ­սած՝ ա­վե­լի նպա­տա­կա­հար­մար է հե­տա­զո­տել ա­րյու­նը: ­Բու­ժում Վեր­ջերս թեյ­լե­րի­ո­զի յու­րա­հա­տուկ բուժ­ման նպա­տա­կով լայ­նո­րեն կի­ րա­ռում են բու­պար­վա­կո­նի պրե­պա­րատ­նե­րը: Ի­րա­կա­նաց­նում են նաև ոչ յու­ րա­հա­տուկ ախ­տած­նային և ախ­տան­շա­նային բու­ժում: ­Պայ­քա­րը և կան­խար­գե­լու­մը՝ ի­նչ­պես տա­վա­րի բա­բե­զի­ո­զի դեպ­քում:­

112 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

ՈՉ­ԽԱՐ­ՆԵ­ՐԻ ԹԵՅ­ԼԵ­ՐԻ­ՈԶ­

Ն­կա­րագր­ված է 2 հա­րու­ցիչ՝ 99 Theileria ovis - հա­րուց­վող հի­վան­դու­թյու­նը հան­դի­պում է ա­վե­լի հազ­ վա­դեպ, սա­կայն ըն­թա­նում է ա­վե­լի ծանր: 99 Th. Recondite - հան­դի­պում է ա­վե­լի հա­ճախ, ի­սկ հա­րուց­վող հի­վան­ դու­թյունն ա­վե­լի թեթև է:­ Ընդ­հա­նուր առ­մամբ նման է տա­վա­րի թեյ­լե­րի­ո­զին: Է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րի վա­րակ­վա­ծու­թյան աս­տի­ճա­նը հաս­նում է 95%-ի: Է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րում առ­կա են հիմ­նա­կա­նում է­լիպ­սաձև, ստո­րա­կե­տան­ման, կո­կան­ման, կլոր, կե­տան­ ման, ցու­պի­կան­ման կամ խա­չաձև հա­րու­ցիչ­ներ: Նռան մար­մին­նե­րը նման են տա­վա­րի թեյ­լե­րի­ա­նե­րի նռան մար­մին­նե­րին: Ար­ձա­նագր­վում է նույն տա­ րա­ծաշր­ջան­նե­րում, ի­նչ­պես և տա­վա­րի թեյ­լե­րի­ո­զը: Հա­րա­վային Կով­կա­սում գրանց­վում է հիմ­նա­կա­նում ամ­ռա­նը, ի­սկ Մի­ջին Ա­սի­ա­յում՝ գար­նա­նից մինչև ա­շուն: Յու­րա­հա­տուկ փո­խան­ցող­ներն են Hyalomma spp., Haemaphysalis punctata և Alveonasus lahorensis տզե­րը:

| 113

­ԼԵՅՇ­ՄԱ­ՆԻ­ՈԶ­ՆԵՐ

­Լեյշ­մա­նի­ոզ­նե­րը (ՀՄԴ-B55) տա­րա­փո­խիկ մա­կա­բու­ծային հի­վան­դու­ թյուն­նե­րի խումբ են, ո­րոնց հա­րու­ցիչ­նե­րը լեյշ­մա­նի­ա ցե­ղին պատ­կա­նող մի­աբ­ջիջ նա­խա­կեն­դա­նի­ներ են: Հի­վան­դու­թյու­նը կա­րող է խմ­բա­վոր­վել 2 հիմ­նա­կան կլի­նի­կա­կան ձևի` ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ոզ, ո­րն ըն­թա­նում է ռե­տի­ կու­լոէն­դո­թե­լային հա­մա­կար­գի ֆա­գո­ցիտ­նե­րում լեյշ­մա­նի­ա­նե­րի տա­րա­ծու­ մով, և մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ոզ՝ մաշ­կի հյուս­ված­քի ֆա­գո­ցիտ­նե­րում լեյշ­մա­նի­ ա­նե­րի բազ­մա­ցու­մով:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն XIX դա­րի վեր­ջում Քա­նինգ­հա­մը, Բա­րովս­կին, Լեյմշ­մա­նը, Դո­նո­վան, Ռայ­թը, Լին­դեն­բեր­գը և Վի­ան­նան (Cunningham, Borovsky, Leishman, Donovan, Wright, Lindenberg, Vianna) մի­մյան­ցից ան­կախ ա­ռանձ­նաց­րել են լեյշ­ մա­նի­ոզ հի­վան­դու­թյունն ա­ռա­ջաց­նող հա­րուց­չին, ո­րի ցե­ղային ան­վա­նու­մը, սա­կայն, սահ­մա­նել է Ռո­լանդ Ռոս­սը (Ronald Ross) և կո­չել Leishmania։ 1904 թվա­կա­նին Կա­թո­րի­են և Լա­վե­րա­նը (Cathoire, Laveran) Leishmania հայտ­նա­ բե­րե­ցին փայ­ծա­ղային սա­կա­վա­րյու­նու­թյուն ու­նե­ցող ե­րե­խա­նե­րի շր­ջա­նում։ Նի­կոլն (Nicolle) այդ մա­կա­բույ­ծին կո­չեց L. infantum, ի­սկ ար­դեն 1908 թվա­ կա­նին Թու­նի­սում նա հայտ­նա­բե­րեց, որ հի­վան­դու­թյան բնա­կան պա­հոց են շնե­րը։ 1912 թվա­կա­նին հի­վան­դու­թյու­նը հայտ­նա­բեր­վեց Բրա­զի­լի­ա­յում, 1914 թվա­կա­նին՝ Կենտ­րո­նա­կան Ա­սի­ա­յում, 1922 թվա­կա­նին՝ Հնդ­կաս­տա­նում։ 1940-ա­կան­նե­րի սկզ­բին Հնդ­կաս­տա­նում և Պա­ղես­տի­նում ա­պա­ցու­ցե­ցին L. donovani և L. tropica տե­սակ­նե­րի փո­խան­ցու­մը Phlebotomus տե­սա­կի մլակ­ նե­րով։ Ներ­կա­յում լեյշ­մա­նի­ոզ հի­վան­դու­թյու­նը հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան գե­րա­կա խն­դիր­նե­րից է: Լեյշ­մա­նի­ոզ­նե­րը տե­ղա­ճա­րա­կային են 98 ե­րկ­ րում (ն­կար 29), աշ­խար­հում ա­վե­լի քան 350 մի­լի­ոն մարդ լեյշ­մա­նիոզ­նե­րով վարակ­ման ռիս­կի ներ­քո է։ Տա­րե­կան ար­ձա­նագր­վում է 1,3 մլն նոր դեպք (0,3 մլն ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ոզ և 1,0 մլն մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ոզ)։ Չ­նա­յած լեյշ­մա­նի­ոզ­նե­րը վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի շար­քում հա­մար­ վում են 9-րդ ա­մե­նա­ծանր բե­ռով հի­վան­դու­թյուն­նե­րը, սա­կայն ի­նչ­պես այլ «­մո­ռաց­ված» (ան­տես­ված) ար­ևա­դար­ձային հի­վան­դու­թյուն­ներ, չեն դիտ­ վում որ­պես գե­րա­կա խն­դիր, գնա­հատ­ված չէ նաև դրանց բե­ռը, քա­նի որ շատ ե­րկր­նե­րում բա­ցա­կա­յում են լեյշ­մա­նի­ոզ­նե­րի հս­կո­ղու­թյան ազ­գային ռազ­մա­վա­րու­թյուն­նե­րը, ան­գամ դեպ­քե­րի առ­կա­յու­թյան և տա­րած­վա­ծու­ թյան տվյալ­նե­րը։

114 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ­ եյշ­մա­նի­ոզ­նե­րը փո­խան­ցվում են ֆլե­բո­տո­մուս ցե­ղին պատ­կա­նող մլակ­ Լ նե­րի մի­ջո­ցով: Վա­րա­կի աղ­բյու­րը տար­բեր կեն­դա­նի­նե­րը, հիմ­նա­կա­նում հի­վանդ շնե­րը և կր­ծող­ներն են, ի­սկ ո­րոշ ձևե­րի ժա­մա­նակ` մար­դը:­ ԱՀԿ եվ­րո­պա­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նի շատ ե­րկր­նե­րում ևս լեյշ­մա­նի­ոզ­նե­րը մո­ռաց­ված և ոչ լի­ար­ժեք հա­ղորդ­վող հի­վան­դու­թյուն­նե­րի շար­քում են: Հա­ մա­ձայն Ա­ՀԿ-ի վեր­ջին գնա­հա­տում­նե­րի՝ ը­նդ­հա­նուր առ­մամբ հա­մար­վում է, որ Ա­ՀԿ եվ­րո­պա­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նում լեյշ­մա­նի­ոզ­նե­րի բե­ռը հա­մաշ­խար­ հային բե­ռի 2%-ից ցածր է։ Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, տա­րա­ծաշր­ջա­նում լեյշ­մա­նի­ոզ­ նե­րի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյու­նը բարդ է, այն հա­րուց­վում է լեյշ­մա­նի­այի մի քա­նի տար­բեր տե­սակ­նե­րով, ո­րոնք հար­մար­ված են տե­րե­րի մի շարք տե­ սակ­նե­րի և փո­խանց­վում են ֆլե­բո­տո­մուս ցե­ղի տար­բեր տե­սակ­նե­րի մլակ­ նե­րով: Այդ գոր­ծոն­նե­րը բնո­րո­շում են ո­րո­շա­կի հի­վան­դու­թյան տա­րած­վա­ ծու­թյու­նը, ի­նչ­պես նաև դրա զոո­նոզ կամ ան­թրո­պո­նոզ լի­նե­լը։ Լեյշ­մա­նի­ո­զի եր­կու հիմ­նա­կան՝ ըն­դե­րային և մաշ­կային ձևերն էլ տե­ղա­ճա­րա­կային են և լայ­նո­րեն տա­րած­ված Ա­ՀԿ եվ­րո­պա­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նում։ Այլ կլի­նի­կա­ կան ձևե­րը, ո­րոնք ախ­տա­հա­րում են լոր­ձա­թա­ղանթ­նե­րը և ավ­շային հան­ գույց­նե­րը, ա­վե­լի հազ­վա­դեպ են։ Տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րում լեյշ­մա­նի­այի տե­սակ­նե­րով վա­րակ­ված ան­ձանց մի­այն մի մա­սի դեպ­քում է կլի­նի­կո­րեն ար­տա­հայտ­ված ըն­դե­րային կամ մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ոզ ար­ձա­նագր­վում: Ա­վե­լի հա­ճախ հան­դի­պում են շճա­բա­նա­կան կամ մո­լե­կու­լային թես­տե­րի դրա­կան ար­դյուն­քով դեպ­քեր՝ ա­ռանց կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րի, ո­րի պատ­ճա­ռով այդ դեպ­քե­րը չեն ար­ձա­նագր­վում հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հս­կո­ղու­թյան մեջ և չեն են­թարկ­ վում հա­մա­պա­տաս­խան բուժ­ման։­ ԱՀԿ եվ­րո­պա­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նի ե­րկր­նե­րում մի­ջի­ն հաշվով տա­րե­կան ար­ձա­նագր­վում է շուրջ 1100-1900 ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի դեպք։ Վրաս­տա­ նում, Իս­պա­նի­ա­յում, Ալ­բա­նի­ա­յում, Ի­տա­լի­ա­յում, Թուր­քի­ա­յում, Տա­ջիկս­տա­ նում, Ա­դր­բե­ջա­նում գրանց­վում է դեպ­քե­րի մեծ մա­սը։ Ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­ զի հի­վան­դա­ցու­թյու­նը նվա­զում է տե­ղա­ճա­րա­կային այն օ­ջախ­նե­րում, որ­տեղ կյան­քի ցու­ցա­նիշ­նե­րը բա­րե­լավ­վել ե­ն։ Վեր­ջին մի քա­նի տար­վա ըն­թաց­քում հա­կա­ռետ­րո­վի­րու­սային բուժ­ման մե­թո­դի շնոր­հիվ Եվ­րո­պա­յում մար­դու ի­մու­ նային ան­բա­վա­րա­րու­թյան վի­րու­սի (այ­սու­հետ՝ ՄԻ­ԱՎ) հետ հա­մակց­ված վա­ րա­կի դեպ­քե­րը ևս նվա­զել ե­ն։ Չեն գրանց­վում տե­ղա­կան դեպ­քեր Ան­դոր­րա­ յում, Ա­վստ­րի­ա­յում, Բե­լա­ռու­սում, Բել­գի­ա­յում, Չե­խի­այի Հան­րա­պե­տու­թյու­ նում, Դա­նի­ա­յում, Էս­տո­նի­ա­յում, Ֆին­լան­դի­ա­յում, Գեր­մա­նի­ա­յում, Հուն­գա­ րի­ա­յում, Իս­լան­դի­ա­յում, Իռ­լան­դի­ա­յում, Լատ­վի­ա­յում, Լիտ­վա­յում, Լուք­սեմ­ բուր­գում, Նի­դեռ­լանդ­նե­րում, Նոր­վե­գի­ա­յում, Լե­հաս­տա­նում, Մոլ­դո­վա­յում, Ռու­սաս­տա­նի Դաշ­նու­թյու­նում, Սեր­բի­ա­յում, Սլո­վա­կի­ա­յում, Շվե­դի­ա­յում, Շվեյ­ցա­րի­ա­յում, Ո­ւկ­րաի­նա­յում և Մի­ա­ցյալ Թա­գա­վո­րու­թյու­նում (ն­կար 30):

­Լեյշ­մա­նի­ոզ­նե | 115

Մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի դեպ­քե­րի ոչ լի­ար­ժեք հա­ղոր­դումն ա­վե­լի հա­ ճախա­կի է, քա­նի որ հի­վան­դու­թյան թեթև ըն­թաց­քը հազ­վա­դեպ է հոս­պի­տա­ լա­ցում պա­հան­ջում։ Տա­րա­ծաշր­ջա­նում հա­րու­ցիչ­նե­րի աշ­խար­հա­գրական տա­րած­վա­ծու­թյան և հի­վան­դա­ցու­թյան վե­րա­բե­րյալ տվյալ­նե­րը թե­րի են և կցկ­տուր, թե­րի հա­ղորդ­ման աս­տի­ճա­նը՝ մի­ջի­նից բարձ­րի մի­ջա­կայ­քում։ Տա­րե­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նում գրանց­վում է հի­վան­դու­թյան շուրջ 10000-17000 դեպք։ Թուր­քի­ան, Իս­րայե­լը, Տա­ջիկս­տա­նը, Թուրք­մենս­տա­նը և Ո­ւզ­բեկս­ տա­նն ա­ռա­վել ախ­տա­հար­ված ե­րկր­նե­րից ե­ն։ Մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ոզի տե­ ղա­կան դեպ­քեր ար­ձա­նագ­րում են նաև Ա­դր­բե­ջա­նը, Ալ­բա­նի­ան, Բոս­նի­ան, Հեր­ցե­գո­վի­նան, Բուլ­ղա­րի­ան, Խոր­վա­թի­ան, Կիպ­րո­սը, Ֆրան­սիան, Վրաս­ տա­նը, Հու­նաս­տա­նը, Ի­տա­լի­ան, Ղա­զախս­տա­նը, Ղրղզս­տա­նը, Մա­կե­դո­ նիան, Մալ­թան, Մո­նա­կոն, Մոն­տե­նեգ­րոն, Պոր­տու­գա­լի­ան, Սլո­վե­նիան և Իս­պա­նի­ան։ Եվ­րո­պա­կան մի­ու­թյան հա­րա­վային մա­սում և Բալ­կա­նյան ե­րկր­նե­րում մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի սպո­րա­դիկ դեպ­քե­րի պատ­ճառ է հիմ­ նա­կա­նում լեյշ­մա­նի­ա ին­ֆան­տու­մը (Leishmania infantum), թեև լեյշ­մա­նի­ա տրո­պի­կայով (Leishmania tropica) հա­րուց­ված դեպ­քեր պատ­մա­կա­նո­րեն ար­ձա­նագր­վել են նաև Հու­նաս­տա­նում։ Վեր­ջին շր­ջա­նում Կիպ­րո­սում գրանց­ված դեպ­քի մոտ որ­պես մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի հա­րու­ցիչ հայտ­նա­ բեր­վել է լեյշ­մա­նի­ա դո­նո­վա­նին (Leishmania donovani)։ Թուր­քի­ա­յում լեյշ­ մա­նի­ա տրո­պի­կայով հա­րուց­ված դեպ­քեր գրանց­վում են հա­րա­վար­ևե­լ յան Ա­նա­տո­լի­ա­յում, լեյշ­մա­նի­ա տրո­պի­կայով (Leishmania tropica) կամ լեյշ­մա­ նի­ա ինֆան­տու­մով (Leishmania infantum)՝ ար­ևե­լ յան Մի­ջերկ­րա­ծո­վյան տա­ րածք­նե­րում, և լեյշ­մա­նի­ա ին­ֆան­տու­մով (Leishmania infantum)՝ Է­գե­յան ծո­ վա­փում։ Իս­րայե­լում, թեև պատ­մա­կա­նո­րեն լեյշ­մա­նի­ո­զի հա­րու­ցիչ է հա­ մար­վում լեյշ­մա­նի­ա մայո­րը (Leishmania major), գրանց­վում է նաև լեյշ­մա­նի­ա տրո­պի­կայով (Leishmania tropica) հա­րուց­ված դեպ­քե­րի աճ, հիմ ­նա­կա­նում ե­րկ­րի կենտ­րո­նա­կան և հյու­սի­սային մա­սում։ Ներ­կա­յում Ո­ւզ­բեկս­տա­նում և Թուրք­մենս­տա­նում մի­այն զոո­նոզ լեյշ­մա­նի­ա մայո­րով (Leishmania major) հա­րուց­ված դեպ­քեր են գրանց­վում, սկ­սած 1980-ա­կան թվա­կան­նե­րից ան­ թրո­պո­նոզ լեյշ­մա­նի­ա տրո­պի­կայով (Leishmania tropica) հա­րուց­ված դեպ­ քեր չեն ար­ձա­նագր­վում։ Ի­մու­նա­սուպ­րե­սիվ վի­ճակ­նե­րում, ի­նչ­պես նաև հա­մակց­ված վա­րակ­նե­րի (օ­րի­նակ՝ ՄԻ­ԱՎ վա­րա­կի) կամ մաս­նա­հա­տուկ բու­ժում­նե­րի (հյուս­վածք­նե­րի փոխ­պատ­վաս­տում, ի­մու­նա­բա­նա­կան խան­գա­րում­նե­րի բու­ժում) դեպ­քում հնա­րա­վոր է լա­տենտ կամ պրո­լի­ֆե­րա­տիվ վա­րա­կի ակ­տի­վա­ցում։ Դեր­մոտ­ րո­պիկ լեյշ­մա­նի­ա ին­ֆան­տում (Leishmania infantum) գե­նո­տի­պը, ո­րը թեթև ըն­թաց­քով մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի հիմ­նա­կան հա­րու­ցիչն է, ը­նկճ­ված ի­մու­ նի­տե­տով մարդ­կանց օր­գա­նիզ­մում կա­րող է տա­րած­վել և պատ­ճառ դառ­նալ ծանր ցր­ված մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի և ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի։

116 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ­Մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի ան­սո­վոր ձևե­րից է մաշ­կա­լոր­ձա­թա­ղան­թային լեյշ­մա­նի­ո­զը, ե­րբ ա­ռաջ­նային խո­ցային մաշ­կային ախ­տա­հա­րու­մից հե­տո մա­կա­բույծ­նե­րը սերմ ­նացր­վում են դե­պի քթային և բե­րա­նըմ­պա­նային լոր­ ձա­թա­ղանթ: Մաշ­կա­լոր­ձա­թա­ղան­թային լեյշ­մա­նի­ո­զը տե­ղա­ճա­րա­կային չէ Ա­ՀԿ եվ­րո­պա­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նում, ա­ռա­վել հա­ճախ հան­դի­պում է Բոլի­վիա­յում, Բրա­զի­լի­ա­յում և Պե­րո­ւում, ա­վե­լի հազ­վա­դեպ՝ Լա­տի­նա­կան Ա­մե­րի­կայի մյուս ե­րկր­նե­րում: Լոր­ձա­թա­ղան­թային ախ­տա­հա­րում ­նե­րը կա­ րող են ա­ռա­ջա­նալ ա­ռաջ­նային մաշ­կային խո­ցի հետ մի­ա­ժա­մա­նակ, բայց ա­ռա­վել հա­ճախ նրանք ա­ռա­ջա­նում են ա­ռաջ­նային մաշ­կային խո­ցի ա­պա­ քի­նու­մից մի քա­նի ամ­սից մինչև մի քա­նի տա­րի ան­ց: L. braziliensis տե­սա­ կով վա­րակ­ված ան­ձանց 1-5%-ի շր­ջա­նում զար­գա­նում է լոր­ձա­թա­ղա­թի ախ­տա­հա­րում: ­Հա­յաս­տա­նի վա­րա­կային ախ­տա­բա­նու­թյան մեջ լեյշ­մա­նի­ոզ­նե­րը պատ­ մա­կա­նո­րեն զբա­ղեց­նում են կար­ևոր տեղ: Հա­յաս­տա­նում ար­ձա­նագր­վել են և՛ ըն­դե­րային, և՛ մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի դեպ­քեր, փաս­տագր­ված ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի ա­ռա­ջին դեպքն ար­ձա­նագր­վել է 1913 թվա­կա­նին, մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի ա­ռա­ջին դեպ­քը՝ 1920 թվա­կա­նին: 1926-1969 թվա­կան­նե­րին ար­ ձա­նագր­վել է ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի 919 դեպք, հիմ­նա­կա­նում՝ մինչև 13 տա­րե­կան ե­րե­խա­նե­րի շր­ջա­նում: Հի­վան­դու­թյան հի­մ նա­կան օ­ջա­խը ե­ղել է Եր­ևա­նը, ո­րի ար­վար­ձան­նե­րում ար­ձա­նագր­վել է դեպ­քե­րի 80%-ից ա­վե­լին: 1969-1999 թվա­կան­նե­րին ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի տե­ղա­կան դեպ­քեր չեն ար­ձա­նագր­վել: 1938-1970 թվա­կան­նե­րին ար­ձա­նագր­վել է մաշ­կային լեյշ­մա­ նի­ո­զի 135 դեպք. հիմ­նա­կան օ­ջա­խ են ե­ղել Գո­րիս և Կա­պան քա­ղաք­նե­րը: Սկ­սած 1999 թվա­կա­նից՝ Հա­յաս­տա­նում մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի տե­ղա­կան դեպ­քեր չեն ար­ձա­նագր­վել, ե­ղել են հա­տու­կենտ բե­րո­վի դեպ­քեր: Սկ­սած 1999 թվա­կա­նից՝ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում կր­կին ար­ ձա­նագր­վում են ըն­դե­րային լեյշ­մա­նո­զի տե­ղա­կան դեպ­քեր, 1999-2018 թվա­ կան­նե­րին՝ 150 դեպք (ն­կար 31), այդ թվում՝ 6 մահ­վան ել­քով: Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում հայտ­նա­բեր­վել է լեյշ­մա­նի­ո­զը փո­խան­ցող մլակ­նե­րի 12 տե­սակ: ­Դեպ­քե­րը հիմ­նա­կա­նում ար­ձա­նագր­վել են Սյու­նի­քի, Տա­վու­շի, Լո­ռու մար­զե­րում և Եր­ևա­նում: Սկ­սած 2017 թվա­կա­նից՝ դեպ­քեր են ար­ձա­նագր­վում նաև Կո­տայ­քի և Ա­րա­գա­ծոտ­նի մար­զե­րում: Ն­կա­տի ու­նե­նա­լով, որ լեյշ­մա­նի­ո­զի վա­րա­կի աղ­բյուր կա­րող են լի­նել նաև վայ­րի շնազ­գի­նե­րը, նաև այն փաս­տը, որ նկատ­վում է շնա­գայ­լե­րի պո­ պու­լ յա­ցի­այի աճ հատ­կա­պես այն մար­զե­րում, որ­տեղ գրանց­վում է լեյշ­մա­ նի­ո­զի բարձր հի­վան­դա­ցու­թյուն, ա­նաս­նա­բու­ժա­կան ծա­ռա­յու­թյան կող­մից ի­րա­կա­նաց­վել են շճա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ՝ շնե­րի և շնա­գայ­լե­րի վա­րակ­վա­ծու­թյան տվյալ­նե­րը հա­մե­մա­տե­լու նպա­տա­կով: Հե­տա­զո­տու­թյան

­Լեյշ­մա­նի­ոզ­նե | 117

ար­դյուն­քում շնա­գայ­լե­րի 16,7%-ի և շնե­րի 11,1%-ի շր­ջա­նում հայտ­նա­բեր­վել են լեյշ­մա­նի­ո­զի հա­կա­մար­մին­ներ (ն­կար 32):

Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Մարդ­կանց լեյշ­մա­նի­ոզ­նե­րի հա­րուց­իչ­նե­րը լեյշ­մա­նի­ա­նե­րի շուրջ 20 տե­ սա­կներ են: ԱՀԿ եվ­րո­պա­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նում լայն տա­րած­ված ըն­դե­րային լեյշ­ մա­նի­ո­զի տե­ղա­կան մի­ակ հա­րու­ցի­չը լեյշ­մա­նի­ա ին­ֆան­տում (Leishmania infantum) մի­աբ­ջիջն է, ո­րի վա­րա­կի պա­հոց են շնե­րը՝ որ­պես հիմ­նա­կան տեր, և փո­խան­ցող՝ ֆլե­բո­տո­մուս (Larroussius) ցե­ղի մի քա­նի տե­սակ­նե­րի մլակ­ները։ Ի տար­բե­րու­թյուն դրա՝ եվ­րո­պա­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նում մաշ­ կային լեյշ­մա­նի­ո­զի 3 հա­րու­ցիչ է տա­րա­ծում գտել. 99 Leishmania tropica, ո­րը հիմ­նա­կա­նում ան­թրո­պո­նոզ է, 99 Leishmania major, ո­րը վայ­րի կր­ծող­նե­րի մա­կա­բույծ է, 99 Leishmania infantum, ո­րը գե­նե­տի­կո­րեն տար­բեր­վում է սո­վո­րա­կան ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի հա­րուց­չից։­ Ախ­տած­նու­թյուն ­Լեյշ­մա­նի­ա­նե­րի պրո­մաս­տի­գոտ­նե­րը բազ­մա­նում են էգ մո­ծակ­նե­րի մար­ սո­ղա­կան ու­ղի­ում: Վա­րա­կը մոտ մեկ շա­բաթ ան­ց տա­րած­վում է մինչև մո­ ծա­կի մար­սո­ղա­կան ու­ղու վե­րին բա­ժին­ներ, և մա­կա­բույծ­նե­րն ի­րենց մար­ մին­նե­րով և ար­տա­զա­տուկ­նե­րով փա­կում են մար­սո­ղա­կան խո­ղո­վա­կի լու­ սանցքը: Ե­րբ է­գը խայ­թում է են­թադ­րյալ տի­րո­ջը, իր թուքն ար­տա­զա­տում է մաշ­կի վրա: Է­գն իր խցան­ված մար­սո­ղա­կան խո­ղո­վա­կով չի կա­րո­ղա­ նում կուլ տալ, ի­նք­նա­բե­րա­բար կա­տա­րում է սպաս­տիկ շար­ժում­ներ, ո­րի հետևան­քով փսխում է պրո­մաս­տի­գոտ­նե­րին տի­րոջ մաշ­կի վրա ե­ղած վեր­ քի մեջ: Վա­րակ­ված մո­ծա­կի խայ­թե­լու ըն­թաց­քում մաշ­կի վրա է ը­նկ­նում մի­ջինը 100-1000 պրո­մաս­տի­գոտ: Ա­ռա­ջի­նը վնաս­ված­քի վայր են գա­լիս պո­լի­մոր­ֆա­ կո­րի­զա­վոր նեյտ­րո­ֆիլ­նե­րը, ո­րոնք ֆա­գո­ցի­տի են են­թար­կում մա­կա­բույծ­նե­ րին: Նեյտ­րո­ֆիլ­նե­րի ներ­սում լեյշ­մա­նի­ա­նե­րը չեն բազ­մա­նում և չեն վե­րած­ վում ա­մաս­տի­գոտ­նե­րի: Հե­տո, ե­րբ նեյտ­րո­ֆիլ­նե­րն ան­ցնում են ա­պոպ­տո­զի փուլ (բջ­ջի մահ), նրանց ո­չն­չաց­նում են մակ­րո­ֆա­գնե­րը, և լեյշ­մա­նի­ա­նե­րը թա­փան­ցում են մակ­րո­ֆա­գնե­րի մեջ` չա­ռա­ջաց­նե­լով ի­մու­նային պա­տաս­ խան: Մակ­րո­ֆա­գնե­րը հա­մար­վում են լեյշ­մա­նի­ա­նե­րի հիմ­նա­կան բջիջ­ներտե­րե­րը կաթ­նա­սուն­նե­րի օր­գա­նիզ­մում: Մակ­րո­ֆա­գի ներ­սում լեյշ­մա­նի­ա­ նե­րը ձևա­փոխ­վում են ներբջ­ջային կա­ռուց­ված­քային ձևի՝ ա­մաս­տի­գոտ­նե­ րի, և նե­րառ­վում են այս­պես կոչ­ված «­մա­կա­բու­ծային վա­կո­ւոլ­ներ»-ի մեջ, ո­րոնք գո­յա­նում են ա­ռաջ­նային ֆա­գո­սո­մայի, լի­զո­սոմ­նե­րի ու էն­դո­սոմ­նե­րի

118 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում մի­ա­ձու­լու­մից: Նրանց մեջ պրո­մաս­տի­գոտ­նե­րը ձևա­փոխ­վում են ա­մաս­տի­ գոտ­նե­րի, տե­ղի է ու­նե­նում կա­ռուց­ված­քի փո­փո­խու­թյուն. եր­կար մտ­րա­կով եր­կա­րա­վուն պրո­մաս­տի­գոտ­նե­րը վե­րա­փոխ­վում են կարճ մտ­րա­կով օ­վա­ լաձև ա­մաս­տի­գոտ­նե­րի, մե­տա­բո­լիզ­մի փո­փո­խու­թյուն՝ թթվային մի­ջա­ վայ­րին հար­մար­վե­լու հա­մար, և բի­ո­քի­մի­ա­կան փո­փո­խու­թյուն՝ մեմբ­րա­նի կազմի մեջ: Ձևա­փո­խու­թյու­նը տևում է 2-5 օր: Ա­մաս­տի­գոտ­նե­րն ըն­դու­նակ են գո­յատ­ևել այդ վա­կո­ւոլ­նե­րի թթ­վային մի­ջա­վայ­րում և սն­վել նրանց պա­ րու­նա­կու­թյամբ: Վա­կո­ւո­լի ներ­սում ա­մաս­տի­գոտ­նե­րը բազ­մա­նում ե­ն. բազ­ մաց­ման յու­րա­քան­չյուր փուլ տևում է 24 ժամ: Մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի ժա­մա­նակ ին­ֆիլտ­րատն ա­ռա­ջա­նում է մաշ­կի վրա և պա­րու­նա­կում է մակ­րո­ֆա­գներ, ի­նչ­պես նաև լիմ­ֆոիդ և քիչ քա­նա­կի պլազ­մա­տիկ բջիջ­ներ: Վիս­ցե­րալ լեյշ­մա­նի­ո­զի ժա­մա­նակ վա­րա­կի օ­ջախ­ ներն ա­ռա­ջա­նում են ռե­տի­կու­լոէն­դո­թե­լային հա­մա­կար­գի օր­գան­նե­րում:

Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր­ Եվ­րո­պա­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նում ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի դեպ­քե­րի մեծ մասն ըն­թա­նում է ա­ռանց ախ­տան­շան­նե­րի: Չար­տա­հայտ­ված կլի­նի­կա­կան նշան­նե­րով ո­րոշ հի­վանդ­ներ կա­րող են թաքն­ված կրել վա­րա­կը ո­ղջ կյան­ քի ըն­թաց­քում և ի­մու­նի­տե­տի թու­լաց­ման հետ կա­րող է լրիվ ար­տա­հայտ­վել ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի կլի­նի­կա­կան պատ­կե­րը։ Ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի գաղտ­նի շր­ջա­նը սո­վո­րա­բար 2-6 ա­միս է, սա­ կայն կա­րող է տևել մինչև մի քա­նի տա­րի: Ախ­տան­շան­նե­րի սկիզ­բը հիմ­նա­ կա­նում են­թա­սուր է՝ դան­դաղ ա­վե­լա­ցող ը­նդ­հա­նուր թու­լու­թյամբ, տեն­դով, քա­շի ան­կու­մով, ո­րո­վայ­նի ցա­վով (փայ­ծա­ղի շր­ջա­նում), ո­րոնք հա­րա­ճում են ա­միս­նե­րի ըն­թաց­քում: Այ­նու­հան­դերձ, հատ­կա­պես ե­րե­խա­նե­րի շր­ջա­նում հնա­րա­վոր են ա­րագ զար­գա­ցող հի­վան­դու­թյան սուր դեպ­քեր: Հի­վան­դը հա­ ճախ գու­նատ է ա­նե­մի­այի հետ­ևան­քով: Փայ­ծա­ղը մե­ծա­ցած է, սո­վո­րա­բար շո­շա­փե­լիս պինդ է և հա­մա­րյա ան­ցավ, սա­կայն կա­րող է լի­նել ցա­վոտ, ե­թե չա­փե­րը խիստ մե­ծա­ցած են: Հե­պա­տո­մե­գա­լի­ան սո­վո­րա­բար ա­վե­լի քիչ է ար­տա­հայտ­ված (ն­կար 33): Ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զին բնո­րոշ լա­բո­րա­տոր շե­ղում­ներն ե­ն՝ պան­ցի­ տո­պե­նի­ա (ա­նե­մի­ա, նեյտ­րո­պե­նի­ա, թրոմ­բո­ցի­տո­պե­նի­ա), լյար­դային ֆեր­ մենտ­նե­րի և բի­լի­ռու­բի­նի բարձ­րա­ցում, պո­լիկ­լո­նալ հի­պեր­գամ­մագ­լո­բու­լի­ նե­մի­ա և ե­րի­կամ­նե­րի ֆունկ­ցի­այի չա­փա­վոր խան­գա­րում: Նեյտ­րո­պե­նի­այի պատ­ճա­ռով կա­րող է գու­մար­վել ե­րկ­րոր­դային ման­րէ­ային վա­րակ: Հա­րա­ճուն, ա­ռա­վել ծանր դեպ­քե­րը բնո­րոշ­վում են ար­տա­հայտ­ված կա­խեք­սի­այով, այ­տուց­նե­րով, աս­ցի­տով: Հի­վանդ­նե­րը կա­րող են ու­նե­նալ ա­ղես­տա­մոք­սային հա­մա­կար­գի, լն­դե­րի և քթի լոր­ձա­թա­ղան­թի հան­կար­ ծա­կի ա­րյու­նա­հո­սու­թյուն: Եր­բեմն նկատվում են քրո­նիկ փոր­լու­ծու­թյուն,

­Լեյշ­մա­նի­ոզ­նե | 119

մա­լաբ­սորբ­ցի­այի հա­մախ­տա­նիշ, ի­նչ­պես նաև ման­րէ­ային սու­պե­րին­ֆեկ­ ցի­ա: Ա­ռանց բուժ­ման ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զը, ը­նդ­հա­նուր առ­մամբ, մա­հա­ ցու հիվան­դու­թյուն է: Հյուծ­վա­ծու­թյու­նը, ծանր ա­նե­մի­ան, ու­ղեկ­ցող տու­բեր­ կուլյո­զային կամ ՄԻ­ԱՎ վա­րա­կը բարձ­րաց­նում են մա­հա­բե­րու­թյան հա­վա­ նա­կա­նու­թյու­նը: ­Տե­ղային մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի գաղտ­նի շր­ջա­նը սո­վո­րա­բար տևում է 2-8 շա­բաթ, բայց բա­ցա­ռիկ դեպ­քե­րում կա­րող է ու­նե­նալ մինչև 3 տա­րի տևո­ ղու­թյուն: Տի­պիկ մաշ­կային ախ­տա­հա­րում­ներն ու­նեն ե­րեք շր­ջան. Թմ­բի­կային (պա­պու­լ յար) շր­ջան: Տե­ղային ՄԼ-ի ա­ռա­ջին նշա­նը հա­ ճախ մլա­կի խայ­թած հատ­վա­ծում ան­նկատ է­րի­թե­ման է, ո­րը դան­դաղ վե­ր­ ած­վում է բոր­բո­քային թմ­բի­կի (ն­կար 34): Հան­գու­ցային կամ հան­գու­ցա­խո­ցային շր­ջան: Մի քա­նի օր կամ շա­բաթ ան­ց, պա­պու­լան կա­րող է մե­ծա­նալ և վե­րած­վել ան­ցավ հան­գույ­ցի (նկար 35) կամ վա­հա­նի­կի (ն­կար 36), ո­րի մա­կե­րե­սը ծածկ­ված է մանր թղթան­ման թեփուկ­նե­րով, ո­րոնք սկզ­բում սպի­տակ են և չոր, բայց ա­վե­լի ո­ւշ դառ­նում են խո­նավ և ձևա­վո­րում են ադ­հե­զիվ կեղև (ն­կար 37): Վեր­ջի­նիս ը­նկ­նե­ լուց հետո եր­ևան է գա­լիս մա­կե­րե­սային խոց, ո­րի եզ­րե­րը շր­ջա­պատ­ված են բարձ­րա­ցած, պն­դա­ցած, բնո­րոշ մուգ գու­նա­վո­րում ու­նե­ցող շր­ջա­նով: Ո­րոշ տե­սակ­նե­րի դեպ­քում ար­բա­նյա­կային ախ­տա­հա­րում­նե­րը կա­րող են մի­ա­ վոր­վել նախ­նա­կան խո­ցի հետ (ն­կար 38): ­Խո­ցե­րի կլի­նի­կա­կան պատ­կե­րը կա­րող է տա­տան­վել փոքր պա­պու­լա­ նե­րից մինչև ոչ խո­ցային վա­հա­նիկ­ներ, մինչև խո­շոր խո­ցեր՝ հս­տակ սահ­ մա­նա­զատ­ված, բարձ­րա­ցած, պն­դա­ցած եզ­րե­րով: Ե­րբ առ­կա են բազ­մակի ախ­տա­հա­րում­ներ, ա­ռա­վել հա­ճախ դրանք տես­քով նման են և հակ­ված են մի­ա­ժա­մա­նակ մե­ծաց­ման և լա­վաց­ման (ն­կար 39): Հի­վանդ­նե­րն ա­վե­լի հազվա­դեպ կա­րող են ու­նե­նալ եր­կու կամ ե­րեք խո­շոր խոց՝ մի քա­նի փոք­ րերի հետ: Ե­րբ ախ­տա­հա­րում­նե­րի քա­նա­կը գե­րա­զան­ցում է 10-ը, նշա­նա­ կում է` ձևա­վոր­վել է դի­սե­մի­նաց­ված (սերմ­նացր­ված) մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ոզ (ն­կար 40): Ս­պի: Մաշ­կային խո­ցե­րի ա­ռա­ջաց­ման սկզ­բից` մի քա­նի ամ­սից մինչև մեկ տար­վա ըն­թաց­քում, կենտ­րո­նա­կան գրա­նու­լ յա­ցի­այի տես­քով սկս­վում է լա­ վա­ցու­մը, ո­րը տա­րած­վում է ծայ­րա­մա­սե­րը: Ձևա­վոր­ված սպին ու­նի սպի­ տակ կամ վար­դա­գույն և ատ­րո­ֆիկ տեսք: Այն հա­ճախ կոս­մե­տիկ ա­ղա­վաղ­ ված է և նշա­նա­կա­լի ստիգ­մա է տու­ժած ան­ձանց հա­մար, ե­թե տե­ղա­կայ­ված է հատ­կա­պես դեմ­քին (ն­կար 41): Լեյշ­մա­նի­այի տե­սա­կից կախ­ված՝ ախ­տա­հար­ման օ­ջա­խը կա­րող է տար­ բեր տեսք ու­նե­նալ. yy L. tropica-ով հա­րուց­ված տե­ղային մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ոզ: Նախ­ կի­նում հայտ­նի էր որ­պես քա­ղա­քային ան­թրո­պո­նոզ մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ոզ:

120 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Այն հա­ճա­խա­կի դրս­ևոր­վում է որ­պես ան­ցավ, չոր մաշ­կային խոց՝ պատ­ված հաստ կեղ­ևով (ն­կար 42): Սո­վո­րա­բար մեկ տար­վա ըն­թաց­քում, եր­բեմն՝ ա­վե­լի ո­ւշ, ի­նք­նա­բե­րա­բար ա­ռող­ջա­նում է՝ հա­ճա­խա­կի բե­րե­լով ա­ղա­վաղ­ ված սպի­ի ա­ռա­ջաց­ման: Գաղտ­նի շր­ջա­նը սո­վո­րա­բար տևում է եր­կու­սից մինչև ո­ւթ ա­միս: yy L. major-ով հա­րուց­ված տե­ղային մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ոզ: Նախ­ կի­­նում հայտ­նի գյու­ղա­կան զոո­նոզ մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զն է, հա­ճախ դրսևոր­վում է բոր­բոք­ված և խո­ցոտ­ված մաշ­կի տես­քով (ն­կար 43), ո­րը եր­ կու­սից մինչև ո­ւթ ա­մս­վա ըն­թաց­քում ի­նք­նա­բե­րա­բար լա­վա­նում է: Բնա­ կան բի­ո­տո­պե­րում կամ ոչ ի­մուն հի­վանդ­նե­րը մլա­կի բազ­մա­թիվ խայ­թոց­ նե­րի հետևան­քով կա­րող են ու­նե­նալ բազ­մա­թիվ խո­ցեր, ո­րոնք կա­րող են վե­րած­վել ա­ղա­վա­ղող (այ­լան­դա­կող) սպի­ե­րի: Գաղտ­նի շր­ջա­նը տևում է մինչև չորս ա­միս: yy L. infantum-ով հա­րուց­ված տե­ղային մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ոզ: Հա­ ճախ դրս­ևոր­վում է որ­պես դեմ­քի վրա ե­զա­կի հան­գու­ցային խոց՝ չնա­յած մարմ­նի մյուս հատ­ված­նե­րը ևս կա­րող են ը­նդ­գրկ­վել, և կա­րող են դիտ­վել բազ­մա­թիվ ախ­տա­հա­րում­ներ: Խոցն ու­նի փոքր, սո­վո­րա­բար չխո­ցոտ­վող կեղև: Բա­ցա­ռու­թյամբ կոշ­տաց­ման և գույ­նի՝ ախ­տա­հար­ման շր­ջա­նի մաշ­կի մա­կե­րե­սային շեր­տը գրե­թե նոր­մալ տեսք ու­նի (ն­կար 44): Նկա­րագր­վել է կլի­նի­կա­կան բազ­մաձ­ևու­թյուն՝ նե­րա­ռելով խո­ցոտ­վող ախ­տա­հա­րում­նե­րը, վա­հա­նիկ­նե­րը և այլն: yy ­Մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի ան­սո­վոր ձևե­ր: Մաշ­կա­լոր­ձա­թա­ղան­թա­յին լեյշ­մա­նի­ո­զի դեպ­քում քթի լոր­ձա­թա­ղանթն ա­ռա­ջինն է ը­նդ­գրկ­վում գործըն­ թա­ցում: Սկզբ­նա­կան շր­ջա­նում հի­վանդ­նե­րը կա­րող են գան­գատ­վել քթի փակ­վա­ծու­թյու­նից, դժ­վա­րաշն­չու­թյու­նից և հազ­վա­դեպ՝ քթային ա­րյունա­հո­­ սու­թյու­նից, քա­նի որ ա­ռա­ջին ախ­տան­շան­նե­րը կապ­ված են քթի լոր­ձա­թա­ ղան­թի է­րի­թե­մայի և այ­տու­ցի հետ: Սա բե­րում է միջ­նա­պա­տի խոցոտ­ման՝ լոր­ ձա­թա­րա­խային ներսփ­ռան­քով ծածկ­ված: Ծանր մաշ­կա­լոր­ձա­թա­ղանթային լեյշ­մա­նի­ո­զի դեպ­քում հա­ճախ զար­գա­նում է քթի միջ­նա­պա­տի (նկար 45), քիմ­քի, շր­թունք­նե­րի, ըմ­պա­նի և կո­կոր­դի հաշ­ման­դա­մու­թյուն ա­ռա­ջաց­նող դեստ­րուկ­ցի­ա: Ախ­տա­հա­րում­նե­րը քրո­նիկ են և ա­րագ զար­գա­ցող, մահ­վան պատ­ճառ կա­րող են լի­նել աս­պի­րա­ցի­ան կամ հյուծ­վա­ծու­թյու­նը:

Ախ­տո­րո­շում­ Ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի ժա­մա­նակ մա­կա­բույծ­նե­րը բազ­մա­նում են մակ­ րո­ֆա­գնե­րի մեջ, ո­ւս­տի լեյշ­մա­նի­ա­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման հա­մար նմու­շառ­ վում են մակ­րո­ֆագ­նե­րով հա­րուստ հյուս­վածք­նե­րը՝ փայ­ծա­ղը, ո­սկ­րա­ծու­ ծը, լյար­դը, լիմ­ֆա­տիկ հան­գույց­նե­րը, ծայ­րա­մա­սային ա­րյու­նը: Նմուշ­նե­րը հե­տա­զո­տում են ման­րա­դիտ­ման, մո­լե­կու­լա­կեն­սա­բա­նա­կան և սնն­դային

­Լեյշ­մա­նի­ոզ­նե | 121

մի­ջա­վայ­րե­րի վրա ա­ճեց­ման ե­ղա­նակ­նե­րով: Ո­սկ­րա­ծու­ծի պատ­րաս­տու­կի հե­տա­զո­տու­թյու­նը նա­խընտ­րե­լի է, քա­նի որ նրա նմու­շա­ռու­մը քիչ ինվա­ զիվ է, քան փայ­ծա­ղից վերց­ված պունկ­տա­տի հե­տա­զո­տու­թյու­նը (վեր­ ջինս կա­րող է դառ­նալ ա­րյու­նա­հո­սու­թյան կամ ա­ղի­նե­րի թա­փա­ծակ­ման պատ­ճառ)։ Ներկ­ված քսու­քի ման­րա­դի­տում: Մա­կա­բույ­ծի ա­մաս­տի­գոտ (ա­ռանց մտ­րա­կի) ձևե­րի հայտ­նա­բե­րու­մը ման­րա­դիտ­ման հե­տա­զո­տու­թյամբ ըն­ դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի ախ­տո­րոշ­ման դա­սա­կան ե­ղա­նակն է: Ո­սկ­րա­ծու­ծի կամ փայ­ծա­ղի հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի զգա­յու­նու­թյու­նը կազ­մում է հա­մա­ պա­տաս­խա­նա­բար՝ 53-86% և 93-99%: Նմուշ­նե­րը ներ­կում են Գիմ­զայի ե­ղա­ նա­կով կամ հե­մա­տոք­սի­լին-է­ո­զին ներ­կե­րով: Ման­րա­դի­տումն ի­րա­կա­ նաց­վում է ի­մեր­սի­ոն ե­ղա­նա­կով, լավ լու­սա­վո­րու­թյան տակ, 1000 ան­գամ խո­շո­րա­ցու­մով՝ ակ­նա­պա­կի (օ­կու­լ յար)` 7-10, տե­սա­պա­կի (օբյեկ­տիվ)՝ х90 կամ х100: Դիտարկ­ման ժա­մա­նակ ա­մաս­տի­գոտ­նե­րը եր­ևում են որ­պես 2-5 միկ­րոն չափ­ի կլոր կամ օ­վալ մար­մին­ներ՝ մեծ մի­ջու­կով, խիտ ներկ­ված կի­նե­տոպ­լաս­տով, պլազ­մային թա­ղան­թով։ Մա­կա­բույծ­նե­րը հայտ­նա­բեր­ վում են մակ­րո­ֆագ­նե­րում կամ ար­տաբ­ջային տե­ղա­կայ­մամբ, ե­թե քսու­քում բջիջ­նե­րը քայ­քայ­վել են: Մա­կա­բույծ­նե­րի թվի հաշ­վար­կի հա­մար ըն­դուն­վել է 0-ից (1000 դի­տարկ­վող դաշ­տում չկա մա­կա­բույծ) մինչև 6+ (դի­տարկ­վող դաշ­տում 100 մա­կա­բույ­ծից ա­վե­լի) սանդ­ղա­կը՝ կի­րա­ռե­լով 10 հա­մա­րի ակ­ նա­պա­կի և 100 ան­գամ խո­շո­րաց­նող տե­սա­պա­կի: Պատ­րաս­տու­կում լեյշ­մա­ նի­ա­նե­րի խտու­թյու­նը գնա­հատ­վում է խա­չե­րով՝ ը­ստ ստորև ներ­կա­յաց­վող ա­ղ յու­սակ 3-ի. Ա­ղյու­սակ 3. Պատ­րաս­տու­կում լեյշ­մա­նի­ա­նե­րի խտու­թյան գնա­հա­տու­մը. Գ­նա­հա­տում

Մա­կա­բու­ծային խտու­թյուն

>100 մա­կա­բույծ 1 տե­սա­դաշ­տում

10-100 մա­կա­բույծ 1 տե­սա­դաշ­տում

1-10 մա­կա­բույծ 1 տե­սա­դաշ­տում

1-10 մա­կա­բույծ 10 տե­սա­դաշ­տում

++

1-10 մա­կա­բույծ 100 տե­սա­դաշ­տում

+

1-10 մա­կա­բույծ 1000 տե­սա­դաշ­տում

Բա­ցա­սա­կան

0 մա­կա­բույծ 1000 տե­սա­դաշ­տում

122 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ­ ան­րա­դիտ­ման ե­ղա­նա­կով ախ­տո­րո­շու­մը կա­րող է ի­րա­կա­նաց­վել ցան­ Մ կա­ցած լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում, սա­կայն ներ­կա­յում առ­կա է այլ մի­տում՝ հա­մա­ պա­տաս­խան սար­քա­վո­րում­նե­րով հա­գե­ցած լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում կի­րա­ռել թվային ՊՇՌ մե­թոդ, ո­րը կներ­կա­յաց­վի ստորև: Ճշգ­րիտ գնա­հա­տու­մը մե­ ծաց­նում է հայտ­նա­բեր­ման զգա­յու­նու­թյու­նը, հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս գնա­հա­տել բուժ­ման ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը՝ տար­բե­րա­կե­լու բուժ­ման նկատ­ մամբ զգա­յուն և կա­յուն ան­ձանց, ար­տա­ցո­լում է մա­կա­բույծ­նե­րի ա­ռա­տու­ թյու­նը, ո­րը կար­ևոր նշա­նա­կու­թյուն ու­նի կլի­նի­կա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հա­մար: ­Մա­կա­բույ­ծի ա­ճե­ցու­մը մի­ջա­վայ­րի վրա: Կեն­սա­բա­նա­կան նմու­շի ծայ­րա­մա­սային ա­րյան կա­թիլ­նե­րը, ո­սկ­րա­ծու­ծը, փայ­ծա­ղի հյուս­վածքն ա­ճեց­վում են ՆՆՆ (Նո­վի, Մակ­Նիլ, Նի­կոլ՝ NNN (Novy-McNeal-Nicolle)) կամ նմա­նա­տիպ ա­րյու­նային ա­գա­րի մի­ջա­վայ­րի վրա։ Չորս շա­բաթ­վա ըն­թաց­ քում, շա­բա­թա­կան պար­բե­րա­կա­նու­թյամբ ո­րոշ­վում է պրո­մաս­տի­գոտ­նե­ րի առկա­յու­թյու­նը: Մե­թո­դի զգա­յու­նու­թյու­նը կազ­մում է 60-85%, մե­ծա­պես պայ­մա­նա­վոր­վում է նմու­շում մա­կա­բույծ­նե­րի քա­նա­կով: Մե­թո­դի կի­րա­ ռումը սահ­մա­նա­փակ­վում է հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար պա­հանջ­վող հա­մե­ մա­տա­բար եր­կար ժա­մա­նա­կով (այն ան­հրա­ժեշտ է մա­կա­բույծ­նե­րի ա­ճեց­ ման հա­մար): Մո­լե­կու­լային մե­թոդ­ներ: Կլի­նի­կա­կան նմուշ­նե­րում, նե­րա­ռյալ ծայ­րա­ մա­սային ա­րյան մեջ, ՊՇՌ մե­թո­դով մա­կա­բույ­ծի ԴՆԹ-ի հայտ­նա­բե­րումն ա­վե­լի զգա­յուն մե­թոդ է, քան ման­րա­դիտ­ման կամ սնն­դային մի­ջա­վայ­րե­րի վրա ա­ճեց­ման մե­թո­դը։ Ա­վե­լի քիչ ին­վա­զիվ նմուշ­ներ, ի­նչ­պի­սիք են ծայ­րա­ մա­սային ա­րյու­նը կամ թու­քը, նույն­պես բարձր զգա­յու­նու­թյուն են ցու­ցա­բե­ րում՝ կախ­ված շր­ջա­նա­ռող մա­կա­բույծ­նե­րի քա­նա­կից: Եվ­րո­պա­յում ՊՇՌ մե­ թոդ­նե­րն օ­րե­ցօր ա­վե­լի հա­ճախ են կի­րառ­վում լեյշ­մա­նի­ո­զի ախ­տո­րոշ­ման և լեյշ­մա­նի­այի տե­սա­կի նույ­նա­կա­նաց­ման հա­մար։ Ծայ­րա­մա­սային ա­րյան մեջ մա­կա­բույ­ծի ԴՆԹ-ի քա­նա­կա­կան հե­տա­զո­տու­թյու­նը (qPCR) կա­րող է օգ­տա­ կար լի­նել մա­կա­բու­ծային բեռն­վա­ծու­թյու­նը գնա­հա­տե­լու, ի­նչ­պես նաև բուժ­ ման ար­դյունա­վե­տու­թյան մշ­տա­դի­տարկ­ման հա­մար: Շ­ճա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ: Մաս­նա­հա­տուկ հա­կա­մար­մին­ ներ հայտ­նա­բեր­վում են ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի կլի­նի­կա­կան դրս­ևո­րում­ նե­րով ի­մու­նա­կոմ­պե­տենտ ան­ձանց (ով­քեր չու­նեն որ­ևէ ծագ­ման ձեռք­բե­ րո­վի ի­մու­նային ան­բա­վա­րա­րու­թյան հա­մախ­տա­նի­շի (այ­սու­հետ՝ ՁԻ­ԱՀ) կլի­նի­կա­կանլա­բո­րա­տոր նշան­ներ) օր­գա­նիզ­մում, մինչ­դեռ դրանք կա­րող են բա­ցա­կայել կամ հայտ­նա­բեր­վել շատ ցածր տիտ­րե­րով՝ ըն­դե­րային լեյշ­ մա­նի­ոզ և ՁԻ­ԱՀ/­ՄԻ­ԱՎ հա­մակց­ված վա­րա­կի կամ այլ ի­մու­նա­սուպ­րե­սիվ վի­ճակ­նե­րում: Սար­քա­վո­րում­նե­րով հա­գե­ցած լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում ի­րենց բարձր զգա­յու­նու­թյան և մաս­նա­հատ­կու­թյան շնոր­հիվ նա­խընտ­րե­լի են

­Լեյշ­մա­նի­ոզ­նե | 123

շճա­բա­նա­կան քա­նա­կա­կան՝ հա­կա­մար­մին­նե­րի ի­մու­նաֆ­լ յո­ւո­րես­ցեն­ցի­այի (IFAT) և էնզիմ-կապ­ված ի­մու­նա­սոր­բենտ փոր­ձը (ELISA) թես­տե­րը: Նշ­ված մե­ թոդ­նե­րով տիտ­րե­րի ո­րո­շու­մը կար­ևոր է և՛ սկզբ­նա­կան ախ­տո­րոշ­ման հա­ մար, քա­նի որ բարձր տիտ­րե­րի դեպ­քում չի պա­հանջ­վում ման­րա­դիտ­ման հաս­տա­տում, և՛ հի­վանդ­նե­րի վար­ման հա­մար, քա­նի որ ար­դյու­նա­վետ բուժ­ մա­նը հա­ջոր­դում է տիտ­րե­րի նվա­զու­մը։­ Ի­մու­նաք­րո­մա­տոգ­րա­ֆիկ (rK39) հա­կած­նի կի­րառ­մամբ ա­րագ ախ­տո­րոշ­ ման թես­տե­րը (այ­սու­հետ՝ rK39-ԱԱԹ) հեշտ են կի­րա­ռվում, մատ­չե­լի են և ու­նեն բարձր զգա­յու­նու­թյուն: ­Մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի նախ­նա­կան ախ­տո­րո­շու­մը տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րում հա­ճախ ի­րա­կա­նաց­վում է կլի­նի­կա­կան դրս­ևո­րում­նե­րի հի­ ման վրա: Ախ­տո­րո­շու­մը խն­դիր է ներ­կա­յաց­նում ցածր տե­ղա­ճա­րա­կայ­նու­ թյամբ կամ ոչ տե­ղա­ճա­րա­կային վայ­րե­րում, որ­տեղ հան­դի­պում են ա­տի­պիկ կամ վատ ար­տա­հայտ­ված ձևեր: Մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի դեպ­քում շճա­բա­ նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը ցածր զգա­յու­նու­թյան և մաս­նա­հատ­կու­թյան պատ­ճա­ռով չեն օգ­տա­գործ­վում լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րոշ­ման հա­մար: ­Մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի մա­կա­բու­ծա­բա­նա­կան ախ­տո­րո­շու­մը խոր­հուրդ է տր­վում կի­րա­ռել սար­քա­վո­րում­նե­րով հա­գե­ցած լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում: Կար­ևոր է նշել, որ չկա որ­ևէ ախ­տո­րո­շիչ թեստ, ո­րի կի­րա­ռումն ար­դյու­նա­ վետ է հի­վան­դու­թյան տար­բեր կլի­նի­կա­կան դրս­ևո­րում­նե­րի հա­մար: Ո­ւս­տի խոր­հուրդ է տր­վում կի­րա­ռել մե­կից ա­վե­լի մա­կա­բու­ծա­բա­նա­կան մե­թոդ­ներ: Մա­կա­բու­ծա­բա­նա­կան ախ­տո­րոշ­ման ժա­մա­նակ քսու­քում հայտ­նա­բեր­վում են ա­մաս­տի­գոտ­ներ (լեյշ­մա­նի­այի ա­ռանց մտ­րակ­նե­րի ձևեր), ի­սկ սննդային մի­ջա­վայ­րում՝ պրո­մաս­տի­գոտ­ներ (լեյշ­մա­նի­այի մտ­րա­կա­վոր ձևեր): Մո­լե­կու­ լա­կեն­սա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյան ժա­մա­նակ հայտ­նա­բեր­վում է լեյշ­մա­ նի­ա­նե­րի մաս­նա­հա­տուկ ԴՆԹ-ն: Հի­վան­դու­թյան մաշ­կային կամ լոր­ձա­մաշ­ կային բե­րո­վի դեպ­քե­րի ժա­մա­նակ խոր­հուրդ է տր­վում մո­լե­կու­լա­կեն­սա­բա­ նա­կան ե­ղա­նա­կով ո­րո­շել լեյշ­մա­նի­ա­նե­րի տե­սա­կային պատ­կա­նե­լիու­թյու­ նը: Պրո­մաս­տի­գոտ­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման հա­մար կի­րա­ռում են ՆՆՆ (Նո­վի, Մակ­Նիլ, Նի­կոլ՝ NNN (Novy-McNeal-Nicolle)) կամ նման սնն­դային միջա­վայ­ րեր: Խո­ցի եզ­րե­րից կամ հա­տա­կից վերց­ված հյուս­ված­քային հե­ղու­կը ևս կա­ րող է կի­րառ­վել ցան­քի հա­մար: Կի­րա­ռում են ՊՇՌ-ի ի­նչ­պես ո­րա­կա­կան, այն­պես էլ քա­նա­կա­կան մե­թոդ­նե­րը, ո­րոնք մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի ախ­տո­ րոշ­ման հա­մար ա­վե­լի զգա­յուն են հա­մար­վում (96%): Մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի դեպ­քը հա­մար­վում է հաս­տատ­ված, ե­թե քսու­քի, ա­ճեց­ման, ՊՇՌ կամ հյուս­ ված­քա­բա­նա­կան հե­տա­զոտ­ման մե­թոդ­նե­րից թե­կուզ մե­կում ար­ձա­նագր­ վում է դրա­կան ար­դյունք:

124 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

Բու­ժում Սկ­սած 1940-ա­կան­նե­րից` ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի ա­վան­դա­կան բուժ­ ման դե­ղո­րայք է­ին հա­մար­վում հն­գա­վա­լենտ ծա­րի­րի (այ­սու­հետ՝ Sb5+) պրե­ պա­րատ­նե­րը (ան­տի­մո­նատ­ներ): Պեն­տա­մի­դի­նը ներ­կա­յաց­վել է 1952 թվա­ կա­նին և հիմ­նա­կա­նում կի­րառ­վել է որ­պես ե­րկ­րորդ շար­քի դե­ղա­մի­ջոց, մինչև տոք­սի­կու­թյան պատ­ճա­ռով դրա օգ­տա­գործ­ման սահ­մա­նա­փա­կու­մը: 1980-ա­կան­նե­րին կի­րա­ռու­թյան մեջ մտավ սո­վո­րա­կան ամ­ֆո­տե­րի­ցին Բ դե­զօք­սի­խո­լա­տը (այ­սու­հետ՝ Ա­ԲԴ), ո­րին հա­ջոր­դեց ամ­ֆո­տե­րի­ցին Բ-ի լի­ պի­դային ֆոր­մու­լան (այ­սու­հետ՝ ԼԱԲ)՝ բարձր ար­դյու­նա­վե­տու­թյամբ և ցածր տոք­սի­կու­թյամբ: Միլ­տե­ֆո­սի­նը` որ­պես ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի բուժ­ման բե­րա­նային ըն­դուն­ման դե­ղա­մի­ջոց, սկ­սեց կի­րառ­վել 2003-ից, ի­սկ 2005-ից ներ­կա­յաց­վեց պա­րո­մո­մի­ցի­նը (ա­մի­նո­սի­դին), ո­րն է­ժան և ար­դյու­նա­վետ դե­ ղա­մի­ջոց է՝ հեշտ, միջմ­կա­նային ներ­մուծ­ման ու­ղի­ով: Ա­ռաջ­նային ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զով ան­ձինք պետք է հե­տա­զոտ­վեն նաև ՄԻ­ԱՎ-ի և այլ բջ­ջային ի­մու­նա­դե­ֆի­ցի­տային հի­վան­դու­թյուն­նե­րի առ­ կա­յու­թյու­նը ո­րո­շե­լու հա­մար: Ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի յու­րա­քան­չյուր դեպք պետք է բուժ­վի բու­ժանձ­նա­կազ­մի հս­կո­ղու­թյամբ: Բա­ցի հա­կա­լեյշ­մա­նիո­ զային բու­ժու­մից՝ հնա­րա­վոր է ան­հրա­ժեշ­տու­թյուն ա­ռա­ջա­նա սնն­դային կար­գա­վոր­ման, այլ վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի բուժ­ման, ի­նչ­պես նաև ա­րյան բա­ղադ­րիչ­նե­րի նե­րարկ­ման: Բուժ­ման պլա­նա­վո­րու­մը հիմն­ված է յու­րա­քան­չյուր հի­վան­դի հա­մար մի­ջամ­տու­թյան ռիս­կի և սպաս­վող ար­դյուն­քի վեր­լու­ծու­թյան վրա: Պետք է հաշ­վի ա­ռն­վեն դե­ղա­նյու­թե­րի հա­սա­նե­լի­ու­թյու­նը և հնա­րա­վո­րու­թյուն­ները՝ հի­վան­դի հա­մար լա­վա­գույն բուժ­ման տար­բե­րակն ը­նտ­րե­լու, ի­նչ­պես նաև մա­կա­բու­ծային կա­յու­նու­թյան ա­ռա­ջաց­ման հնա­րա­վո­րու­թյու­նը նվա­զա­ գույնի հասց­նե­լու և հոս­պի­տա­լաց­ման տևո­ղու­թյու­նը նվա­զեց­նե­լու հա­մար: Մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի բու­ժու­մը: Աշ­խար­հագ­րա­կան տար­բեր տա­րա­ ծաշր­ջան­նե­րում ար­ձա­նագր­վող մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի բո­լոր ձևե­րի հա­ մար կարճ ժա­մա­նա­կում հնա­րա­վոր չէ (հա­սա­նե­լի չէ) բուժ­ման մեկ ռե­ժիմ նշա­նա­կել, ո­րը լի­նի ան­վտանգ և ար­դյու­նա­վետ: Յու­րա­քան­չյուր հի­վան­դի հա­մար թե­րապև­տիկ ո­րո­շու­մը պետք է լի­նի ռիսկ-օ­գուտ հա­րա­բե­րակ­ցու­ թյան և լեյշ­մա­նի­ո­զի պատ­ճառ հան­դի­սա­ցող տե­սակ­նե­րի հի­ման վրա: Ի տար­բե­րու­թյուն Նոր աշ­խար­հի (Ա­մե­րի­կա)՝ Հին աշ­խար­հի (Եվ­րա­սի­ա) կլի­ նի­կա­կան ձևե­րի դեպ­քում (նե­րա­ռյալ Ա­ՀԿ եվ­րո­պա­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նը) հա­մա­կար­գային բու­ժու­մ սո­վո­րա­բար ա­վե­լի հազ­վա­դեպ է կի­րառ­վում:

Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ Lեյշ­մա­նի­ո­զի կան­խար­գե­լումն ու հս­կո­ղու­թյու­նը պա­հան­ջում են հա­մա­ լիր գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ռազ­մա­վա­րու­թյուն, քա­նի որ վա­րա­կի տա­րա­ծու­մը

­Լեյշ­մա­նի­ոզ­նե | 125

տե­ղի է ու­նե­նում բարդ կեն­սա­բա­նա­կան հա­մա­կար­գե­րում` նե­րա­ռե­լով մար­ դու օր­գա­նիզ­մը՝ որ­պես տեր, մա­կա­բույ­ծը՝ որ­պես հա­րու­ցիչ, մլա­կը՝ որ­պես փո­խան­ցող, և կեն­դա­նին՝ որ­պես վա­րա­կի աղ­բյուր։ ԱՀԿ-ի կող­մից ա­ռա­ջարկ­վող լեյշ­մա­նի­ո­զի հս­կո­ղու­թյան ռազ­մա­վա­րու­ թյան հիմ­նա­կան դրույթ­ներն են. •• ­Դեպ­քի վաղ հայտ­նա­բե­րու­մը և ար­դյու­նա­վետ վա­րու­մը նվա­զեց­ նում են հի­վան­դու­թյան տա­րած­վա­ծու­թյու­նը, կան­խար­գե­լում են հաշ­ման­ դա­մու­թյու­նը և մահ­վան դեպ­քե­րը։ Ներ­կա­յում առ­կա են բարձր ար­դյու­նա­ վե­տու­թյան ան­վտանգ դե­ղա­մի­ջոց­ներ մաս­նա­վո­րա­պես ըն­դե­րային լեյշ­մա­ նի­ո­զի բուժ­ման հա­մար, բուժումը զգա­լի­ո­րեն մատ­չե­լի է դարձել։ Մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի բուժ­ման ա­ռու­մով դեռ կան ո­րոշ սահ­մա­նա­փա­կում­ներ, և այս ո­լոր­տում դեռ կլի­նի­կա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ան­հրա­ժեշ­տու­թյուն կա։ •• ­Փո­խան­ցո­ղի հս­կո­ղու­թյան նպա­տա­կը մա­կա­բույ­ծի տա­րած­ման նվա­զե­ցումն է՝ փո­խան­ցո­ղի խտու­թյան նվա­զեց­ման կամ փո­խան­ցո­ղի ու մար­դու միջև շփ­ումը նվա­զեց­նելու մի­ջո­ցով։ Մլակ­նե­րի դեմ պայ­քա­րը կախ­ ված է թի­րա­խային փո­խան­ցո­ղի վար­քագ­ծից՝ էն­դո­ֆիլ կամ էկ­զո­ֆիլ, կամ և՛ մե­կը, և՛ մյու­սը։ Էն­դո­ֆիլ և շի­նու­թյուն­նե­րի շր­ջա­կայ­քում ապ­րող մլակ­նե­ րի տե­սակ­նե­րի դեմ պայ­քա­րում են՝ մշա­կե­լով մնա­ցոր­դային ազ­դե­ցու­թյան մի­ջա­տաս­պան նյու­թե­րով՝ ին­սեկ­տի­ցիդ­նե­րով (IRS)։ Ե­րբ առ­կա են էկ­զո­ֆիլ մլակ­ներ, մշակ­ման են­թա­կա են այն մա­կե­րես­նե­րը, ո­րոնք մլակ­նե­րի հնա­ րա­վոր ցե­րե­կա­նոց­ներ ե­ն՝ գո­մե­րը և դրանց մո­տա­կա շի­նու­թյուն­նե­րը։ Կի­ րառ­վում են տար­բեր նյու­թեր, չնա­յած որ մլակ­նե­րի զգայ­ու­նու­թյու­նը քի­միա­ կան նյու­թե­րի նկատ­մամբ այդ­քան էլ պարզ չէ։ Կան նաև այլ մատ­չե­լի մե­ թոդ­ներ: Քի­մի­ա­կան նյու­թե­րով մշակ­ված ան­կող­նային ցան­ցե­րի կի­րա­ռու­մը թույլ է տա­լիս նվա­զեց­նել մլակ­նե­րի և մարդ­կանց շփու­մը: Ա­պա­ցուց­վել է դրա ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի կան­խար­գել­ման հա­ մար։ Վեր­քե­րը ծած­կե­լը մլակ­նե­րի և հա­րուց­չի շփու­մը նվա­զեց­նե­լու մի այլ մի­ջոց է, ո­րն ա­ռա­վել կար­ևոր է L. tropica մա­կա­բույ­ծի ա­ռա­ջաց­րած եր­կա­ր չլա­վա­ցող վեր­քե­րի ժա­մա­նակ: Ցան­ցե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան գնա­հատ­ ման հա­մար ո­րո­շիչ են մատ­չե­լի­ու­թյու­նը, քնե­լու սո­վո­րու­թյուն­նե­րը, ի­նչ­պես նաև դրանք կի­րա­ռե­լու մարդ­կանց պատ­րաս­տա­կա­մու­թյու­նը։ Փոխանցողի հսկողության ինքնուրույն կամ համակցված միջոցառումները նախընտրելի են այնքանով, որքանով գործնականում կիրառելի են, ծախսարդյունավետ և երկարատև իրագործելի։ •• ­Կեն­դա­նի պա­հո­ցի հս­կո­ղու­թյու­նը հիմ­նա­րար է զոո­նոզ ըն­դե­ րային լեյշ­մա­նի­ո­զի դեմ պայ­քա­րում, ը­նդ ո­րում, դժ­վա­րու­թյու­նն այն է, որ հի­վանդ կեն­դա­նի­նե­րի ո­չն­չա­ցու­մը վատ է ըն­դուն­վում հա­սա­րա­կու­թյան կող­մից, և բացի դրա­նից, ո­չն­չաց­ված կեն­դա­նի­նե­րը շատ շու­տով փո­խա­ րին­վում են ա­վելի ե­րի­տա­սարդ ըն­կալ ա­ռանձ­նյակ­նե­րով։ Կան­խար­գե­լիչ

126 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը նե­րա­ռում են մլակ­նե­րի խայ­թոց­նե­րից պաշտ­պան­վե­լու տե­ ղային նյու­թե­րի կի­րա­ռում և վա­րակ­ված շնե­րի բու­ժում ա­նաս­նա­բու­ժա­կան դե­ղա­մի­ջոց­նե­րով կամ այն նյու­թե­րով, ո­րոնք չեն կա­րող կի­րառ­վել մար­դու ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի բուժ­ման հա­մար (օ­րի­նակ՝ ա­լո­պու­րի­նոլ)։ L. major-ով հա­րուց­ված մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի տա­րած­ման վայ­րե­րում, որ­տեղ կեն­դա­ նի պա­հո­ցը Psammomys obesus ցե­րե­կային ա­վա­զա­մուկն է, կր­ծող­նե­րի թվի նվա­զու­մը՝ բնե­րի մե­խա­նի­կա­կան ո­չն­չա­ցու­մով և տա­րած­քի հե­տա­գա կա­նա­ չա­պա­տու­մով, ա­պա­ցուց­վել է որ­պես մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի դեմ պայ­քա­րի ար­դյու­նա­վետ մե­թոդ։ Այլ տե­ղա­շարժ­վող կր­ծող­նե­րի դեմ (օ­րի­նակ՝ Meriones ա­վա­զամկ­նե­ր) ըն­դուն­ված է կի­րա­ռել գրավ­չա­նյու­թով թու­նա­վո­րու­մը։ •• Շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի հս­կո­ղու­թյու­նը նպա­տակ ու­նի նվա­զեց­նել մլակ­նե­րի և մար­դու շփու­մը կամ մլակ­նե­րի խտու­թյու­նը։ Այս ռազ­մա­վա­ րու­թյու­նը կա­րող է նե­րա­ռել բնա­կա­վայ­րը մլակ­նե­րի բնա­կու­թյան վայ­րից հեռու տե­ղա­փո­խե­լը կամ դրանց բազ­մաց­ման վայ­րե­րի ֆի­զի­կա­կան փո­փո­ խու­թյու­նը: Շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի կա­ռա­վար­ման մի­ջո­ցա­ռում­նե­րին պետք է նա­խոր­դեն տե­ղա­կան պայ­ման­նե­րի ման­րա­մասն հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը և ազ­դե­ցու­թյան գնա­հա­տու­մը։ Phlebotomus papatasi-ի բազ­մաց­ման վայ­րե­րի և ցե­րե­կա­նոց­նե­րի ո­չն­չաց­ման ֆի­զի­կա­կան մե­թոդ­նե­րը (կր­ծող­նե­րի բների մե­խա­նի­կա­կան ո­չն­չա­ցում) հա­ջո­ղու­թյամբ կի­րառ­վել են Մի­ջին Ա­սի­այի հան­րա­պե­տու­թյուն­նե­րում։ Մլակ­նե­րի բազ­մաց­ման առ­կա կամ նե­րու­ժային տա­րածք­նե­րը (աղ­բա­վայ­րեր, աղ­բի կու­տա­կում­ներ), հատ­կա­պես քա­ղա­ քային բնա­կա­վայ­րե­րում, կա­րող են վե­րաց­վել հա­մայնք­նե­րի ներգ­րավ­մամբ ի­րա­կա­նաց­վող ա­ռող­ջաց­ման ծրագ­րե­րով։ Շատ կար­ևոր է, որ փո­խան­ցո­ղի բնա­կեց­ման վայ­րե­րի փո­փո­խու­թյուն­նե­րը որ­ևէ բնա­պահ­պա­նա­կան հա­կա­ սու­թյուն չա­ռա­ջաց­նեն։ •• ­Գոր­ծառ­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ ան­հրա­ժեշտ են հե­տա­զո­տա­ կան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րին, որ­պես­զի ո­րոշ­վի լեյշ­մա­նի­ո­զի բե­ռը և ռիս­կի ներ­քո գտն­վող բնակ­չու­թյան հի­վան­դա­ցու­թյու­նը՝ հաշ­վի առ­նե­լով բնա­պահ­ պա­նա­կան և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան տվյալ­նե­րը: Դա պետք է ի­րա­կա­նաց­ վի ոչ թե մար­զային, այլ տե­ղա­կան մա­կար­դա­կում: Գոր­ծառ­նա­կան հե­տա­զո­ տու­թյուն­ներն օգ­տա­գոր­ծում են ա­ռօ­րյա հս­կո­ղու­թյան տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը, ո­րը թույլ է տա­լիս նույ­նա­կա­նաց­նել հի­վան­դու­թյան նկա­րագ­րա­կան հա­մա­ ճա­րա­կա­բա­նա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը` ը­ստ ան­ձի, տե­ղի, ժա­մա­ նա­կի, ի­նչ­պես նաև սե­զո­նային փո­փո­խու­թյուն­նե­րը՝ ա­ռա­վել ստույգ ո­րո­շե­ լու որ­տեղ և ե­րբ է տե­ղի ու­նե­ցել վա­րա­կու­մը, և հի­վան­դու­թյան դեմ պայ­ քա­րի ռազ­մա­վա­րու­թյունն ին­չի վրա պետք է կենտ­րո­նա­նա։ Հի­վան­դու­թյան դեմ պայ­քա­րի մի­ջոց­նե­րի ազ­դե­ցու­թյան և ար­դյու­նա­վե­տու­թյան գնա­հա­տու­ մից բա­ցի՝ ա­ռա­ջարկ­վում է փո­խան­ցո­ղի և կեն­դա­նի պա­հո­ցի հս­կո­ղու­թյան մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի, հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հս­կո­ղու­թյան գոր­ծիք­նե­րի և

­Լեյշ­մա­նի­ոզ­նե | 127

մե­թոդ­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան գնա­հա­տու­մը: Բո­լոր հի­վանդ­նե­րին վե­րա­ բե­րող տե­ղե­կու­թյուն­ներն ան­հրա­ժեշտ են` թի­րա­խային բնակ­չու­թյան խն­դիր­ ներն ա­ռա­վել լավ հաս­կա­նա­լու հա­մար։ •• Բ­նակ­չու­թյան ներգ­րավ­վա­ծու­թյու­նը և հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­ կան ու­սու­ցու­մը ո­րո­շիչ է։ Լեյշ­մա­նի­ո­զի կան­խար­գե­լու­մը պետք է ըն­թա­նա հան­րու­թյան հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյամբ։ Մինչև հա­մայնք­նե­րի ան­հատ­նե­րը չըն­կա­լեն հի­վան­դու­թյան դեմ պայ­քա­րի կար­ևո­րու­թյու­նը, ան­գամ ա­մե­նա­լավ կազ­մա­կերպ­ված կան­խար­գել­ման ռազ­մա­վա­րու­թյուն­նե­րը կձա­խող­վեն։ Դա պայ­մա­նա­վոր­ված է նրա­նով, թե ի­նչ­պես է հան­րու­թյունն ըն­կա­լում խն­դի­ րը, ի­նչ­պի­սի վար­քագ­ծով է օ­ժան­դա­կում կամ խոչն­դո­տում հի­վան­դու­թյան հս­կո­ղու­թյա­նը։ Ա­նհ­րա­ժեշտ է լեյշ­մա­նի­ո­զի (հի­վան­դու­թյան դեմ պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման) վե­րա­բե­րյալ հան­րու­թյան ու­սու­ցում, ի­նչ­պես նաև՝ մատ­չե­լի բժշ­կա­կան օգ­նու­թյուն։ •• Միջ­գե­րա­տես­չա­կան հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյունն ա­ռա­վել լավ զար­գա­ նում է, ե­րբ խն­դիր­նե­րը հաս­կա­նա­լի են և տե­ղայ­նաց­ված։ Ա­ռող­ջա­պա­հու­ թյան նա­խա­րա­րու­թյու­նը տե­ղա­կան և ազ­գային մա­կար­դակ­նե­րում պետք է նա­խա­ձեռ­նի ա­նաս­նա­բու­ժու­թյան, բնա­պահ­պա­նու­թյան, գյու­ղատն­տե­սու­ թյան և այլ ո­լորտ­նե­րի հետ ակ­տիվ հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյու­նը լեյշ­մա­նի­ո­զի դեմ պայ­քա­րի հա­մար: •• ­Լեյշ­մա­նի­ո­զի դեմ պայ­քա­րի բո­լոր ծրագ­րե­րի հիմ­նա­կան բաղ­կա­ցու­ ցիչ մասն է կա­րո­ղու­թյուն­նե­րի զար­գա­ցու­մը: Բժշ­կա­կան ան­ձնա­կազ­մը, մի­ ջա­տա­բան­նե­րը, մա­կա­բու­ծա­բան­նե­րը, ա­նաս­նա­բույժ­նե­րը և լեյշ­մա­նիո­զի դեմ պայ­քա­րում ներգ­րավ­ված այլ մաս­նա­գետ­նե­րը կա­րիք ու­նեն հա­տուկ ու­ սուց­ման՝ լեյշ­մա­նի­ո­զի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան և կեն­սա­բա­նա­կան ա­ռանձ­ նա­հատ­կու­թյուն­նե­րի, ռիս­կի գոր­ծոն­նե­րի, ախ­տո­րոշ­ման և բուժ­ման մի­ջոց­ նե­րի, ի­նչ­պես նաև լեյշ­մա­նի­ո­զի դեմ պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ ռում­նե­րի հար­ցե­րով։ Լա­բո­րա­տոր մաս­նա­գետ­նե­րի հա­մար պա­հանջ­վում է տար­բեր լա­բո­րա­տոր մե­թոդ­նե­րի ու­սու­ցում` նե­րա­ռե­լով մի­ջա­վայ­րե­րի վրա մա­կա­բույծ­նե­րի ա­ճեց­ման և մո­լե­կու­լային կեն­սա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­ թյան մե­թոդ­նե­րը։­ •• Անդր­սահ­մա­նային հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյունն ա­ռա­վել կար­ևոր է դար­ձել աշ­խա­տան­քային տե­ղա­շար­ժի և զբո­սաշր­ջու­թյան աշ­խու­ժաց­ման հետևան­քով, ին­չը նպաս­տում է վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի տա­րած­մա­նը։ Այլ տա­րա­ծաշր­ջան­նե­րին բնո­րոշ լեյշ­մա­նի­այի տե­սակ­նե­րը կա­րող են նոր կա­յուն տա­րած­ման վայ­րեր գտ­նել տե­ղա­ճա­րա­կային մլակ­նե­րի և կեն­դա­նի­ նե­րի շր­ջա­նում՝ ան­կան­խա­տե­սե­լի ել­քե­րով։

128 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

Շ­ՆԵ­ՐԻ ԼԵՅՇ­ՄԱ­ՆԻ­ՈԶ

Leishmania infantum կամ Leishmania chagasi հա­րու­ցիչ­նե­րը շնե­րի օր­գա­ նիզ­մում ա­ռա­ջաց­նում են քրո­նիկ ըն­դե­րային-մաշ­կային հի­վան­դու­թյուն: Շնե­ րի հի­վան­դու­թյու­նն ա­ռա­վել հա­ճախ հան­դի­պում է ա­ռանց ախ­տան­շան­նե­րի (վա­րակ­ված շնե­րի պո­պու­լ յա­ցի­այի 50%-ից ա­վե­լին), ո­րը նպաս­տում է մա­ կա­բույ­ծի եր­կա­րա­ժամ­կետ պահ­պան­մա­նը: Լեյշ­մա­նի­ո­զի կլի­նի­կա­կան ար­ տա­հայ­տու­թյու­նը մա­կա­բույծ­նե­րի բազ­մաց­ման և հի­վանդ օր­գա­նիզ­մի ի­մուն պա­տաս­խա­նի բարդ փո­խազ­դե­ցու­թյուն­նե­րի հետ­ևանք է: Շ­նե­րի լեյշ­մա­նի­ո­զը (CanL) քրո­նիկ ըն­դե­րային-մաշ­կային հի­վան­դու­թյուն է, ո­րն ա­ռա­ջաց­նում է L. infantum-ը, և ո­րի հա­մար շու­նը ծա­ռա­յում է որ­պես վա­րա­կի աղ­բյուր: Շնե­րի լեյշ­մա­նի­ո­զ կաս­կա­ծե­լու հիմք են հետ­ևյալ ար­տա­ քին նշան­նե­րը՝ ավ­շային հան­գույց­նե­րի մե­ծա­ցում, քա­շի կո­րուստ, դեր­մա­ տիտ, ա­լո­պե­ցի­ա, խոց և աչ­քի ախ­տա­հա­րում­ներ: Վեր­ջերս ո­րոշ տա­րածք­ նե­րում գրանց­վել են կա­տու­նե­րի լեյշ­մա­նի­ո­զի դեպ­քեր` կլի­նի­կա­կան ա­ռանձ­ նա­հատ­կու­թյուն­նե­րով հի­շեց­նե­լով են­թա­մաշ­կային, ա­վե­լի հազ­վա­դեպ` հա­ մա­կար­գային ձևը: Ե­զա­կի են­թա­մաշ­կային դեպ­քեր գրանց­վել են նաև ձի­ե­րի և խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րի շր­ջա­նում:

Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Ներ­կա­յում հի­վան­դու­թյու­նը տա­րած­ված է Հա­րա­վային Եվ­րո­պայի, մի­ջ­ երկ­րա­ծո­վյան ա­վա­զա­նի, Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կայի և Հա­րա­վային Կով­կա­սի ե­րկր­նե­րում։­ Ախ­տած­նու­թյուն ­Հի­վանդ շան օր­գա­նիզ­մում ախ­տա­բա­նա­կան ըն­թաց­քը զար­գա­նում է ի­նչ­ պես լեյշ­մա­նի­ա­նե­րի, այն­պես էլ դրանց կեն­սա­գոր­ծու­նե­ու­թյամբ ա­ռա­ջա­ցած նյու­թե­րի ներ­գոր­ծու­թյան հետ­ևան­քով։ ­Հա­րու­ցիչն ախ­տա­հա­րում է մակ­րո­ֆա­գնե­րը, ին­չը հան­գեց­նում է լիմ­ֆա­ տիկ հան­գույց­նե­րի, լյար­դի, փայ­ծա­ղի մե­ծաց­ման, նյար­դային և ջեր­մա­կար­ գա­վո­րիչ հա­մա­կար­գե­րի խան­գա­րում­նե­րի։ Մաշ­կի մա­զա­նոթ­նե­րում բազ­ մաց­ման հետ­ևան­քով լեյշ­մա­նի­ա­ներն ա­ռա­ջաց­նում են պա­պու­լա­ներ, այ­նու­ հետև` խո­ցեր։ Կ­լի­նի­կա ­Լեյշ­մա­նի­ո­զով վա­րակ­վում են բո­լոր տա­րի­քի, ցե­ղա­տե­սակ­նե­րի և սե­ ռի շնե­րը։ Ե­րի­տա­սարդ շնե­րի հի­վան­դու­թյու­նը հիմ­նա­կա­նում ըն­թա­նում է ա­ռանց ախ­տան­շան­նե­րի։ Մինչև կլի­նի­կա­կան նշան­նե­րի ի հայտ գա­լը կա­րող

­Լեյշ­մա­նի­ոզ­նե | 129

են ան­ցնել ա­միս­ներ, ի­նչ­պես նաև տա­րի­ներ։ Ար­տա­հայտ­վող կլի­նի­կա­կան նշան­նե­րը ներ­կա­յաց­ված են ա­ղ յու­սակ 4-ո­ւմ և նկար 46-ո­ւմ: ­ Ա­ղյու­սակ 4. Կլի­նի­կա­կան փո­փո­խու­թյուն­ներ Հիմ­նա­կան կլի­նի­կա­կան նշան­ներ Ն­շան­ներ

Հան­դի­պե­լու հա­ճա­խա­կա­նու­թյու­նը % հա­րա­բե­րու­թյամբ

Մաշ­կային փո­փո­խու­թյուն­ներ

81 - 89%

Լիմ­ֆոա­դե­նո­մե­գա­լի­ա

65.2 - 90%

Գու­նատ լոր­ձա­թա­ղանթ­ներ

58%

Փո­փո­խու­թյուն­ներ աչ­քե­րում

18%

Կա­խեք­սի­ա

10.1 - 47.5%

Սպ­լե­նո­մե­գա­լի­ա

9.5 - 53.3%

Տենդ

4 - 36%

Ա­րյու­նա­հո­սու­թյուն քթից

6.3 - 10%

Արթ­րո­պա­տի­ա

3.2 - 4%

Աս­ցիտ

1.3 - 3%

Ախ­տո­րո­շում­ Ախ­տո­րո­շումն ի­րա­կա­նաց­վում է կլի­նի­կա­կան նշան­նե­րի, հա­մա­ճա­րա­կա­ բա­նու­թյան, ի­սկ վերջ­նա­կան ախ­տո­րո­շու­մը` լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն­ նե­րի հի­ման վրա։ Ախ­տո­րոշ­ման լա­բո­րա­տոր մե­թոդ­նե­րը ներ­կա­յաց­ված են ա­ղ յու­սակ 5-ո­ւմ, որ­տեղ՝ +++ = ա­ռա­ջարկ­վող մե­թոդ ++ = հար­մար մե­թոդ + = ո­րոշ դեպ­քե­րում կա­րող է օգ­տա­գործ­վել, սա­կայն գի­նը, հու­սա­լի­ու­ թյու­նը և այլ գոր­ծոն­ներ խս­տո­րեն սահ­մա­նա­փա­կում են կի­րա­ռու­մը - = այս նպա­տա­կի հա­մար ըն­դու­նե­լի չէ n/a = ըն­դու­նե­լի չէ, քա­նի որ հա­մա­պա­տաս­խան նպա­տակ­նե­րը ներ­կա­յում չեն հա­մա­պա­տաս­խա­նում կեն­դա­նու լեյշ­մա­նի­ո­զին: Ա­ղ յու­սակ 5. Լեյշ­մա­նի­ո­զի ախ­տո­րոշ­ման փոր­ձաքն­նա­կան մե­թոդ­նե­րը և դրանց նպա­տակ­նե­րը

130 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Ն­պա­տակ

­Մե­թոդ

Վա­ րա­կից զերծ պո­պու­ լյա­ցի­ա

Վա­րա­ կից զերծ ա­ռան­ ձին կեն­ դա­նի

Ոչն­չաց­ ման քա­ ղա­քա­կա­ նու­թյան ա­ջակ­ցում

Կ­լի­նի­ կա­կան դեպ­քե­րի հաս­տա­ տում

Վա­րա­ կի տա­ րած­ման վե­րահս­ կում

Ա­ռան­ձին կեն­դա­նու կամ պո­պու­ լյա­ցի­այի ի­մու­նային կար­գա­վի­ճա­ կը պատ­վաս­ տու­մից հե­տո

Հա­րուց­չի նույ­նա­կա­նա­ցում Ման­րա­դի­տում

-

-

++

-

++

-

Ըն­դու­նե­ In vitro զն­նում

Ըն­դու­նե­լի չէ

-

+

ՊՇՌ

++

++

++

IFAT

++

++

++

ELISA

++

++

Ագ­լու­տի­նա­ցի­ այի մե­թոդ

++

++

++

++

լի չէ

Ըն­դու­նե­

Ըն­դու­նե­լի չէ

լի չէ

ԱԱԹ

-

-

++

+

Բջ­ջային ի­մու­ նի­տե­տի թեստ

+

-

-

++

Հա­րուց­չի նույ­նա­կա­նա­ցում Երբ ախ­տա­հար­ված կեն­դա­նի­նե­րի օր­գա­նիզ­մում ի հայտ են գա­լիս լեյշ­ մա­նի­ո­զին բնո­րոշ կլի­նի­կա­կան նշան­ներ, մա­կա­բույծ­նե­րը հայտ­նա­բեր­վում են փայ­ծա­ղի ներկ­ված քսուք­նե­րում, ո­սկ­րա­ծու­ծում և ավ­շային հան­գույց­նե­ րում, մաշ­կի քե­րուկ­նե­րում և հյուս­վածք­նե­րում: Վա­րա­կի ցածր մա­կար­դա­կի դեպ­քում մա­կա­բույծ­նե­րի հայտ­նա­բե­րու­մը հնա­րա­վոր է մի­այն ար­տա­մարմ­ նային մե­կու­սաց­մամբ կամ ՊՇՌ-ի մի­ջո­ցով: Քա­նի որ տար­բեր տե­սակ­նե­րի միջև կան շատ քիչ ձևա­բա­նա­կան տար­բե­րու­թյուն­ներ, ցան­կա­ցած մե­կու­սա­ ցած լեյշ­մա­նի­այի նույ­նա­կա­նա­ցու­մը հիմն­ված է կեն­սա­քի­մի­ա­կան և/­կամ մո­ լե­կու­լային մե­թոդ­նե­րի վրա: Ներ­կա­յում ո­րոշ կենտ­րոն­ներ հա­րու­ցի­չը նույ­ նա­կա­նաց­նե­լու հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են ի­զո­ֆեր­մենտ կամ ԴՆԹ: Այ­սօր հա­սա­նե­լի բազ­մա­թիվ շճա­բա­նա­կան մե­թոդ­նե­րից ա­նուղ­ղա­կի ֆլո­ւո­րէս­ցեն­տային հա­կա­մարմ ­նի փոր­ձաքն­նու­թյու­նը և ֆեր­մեն­տ-կապ­ված ի­մու­նո­սոր­բեն­տային փոր­ձաքն­նու­թյունն ա­մե­նա­հար­մարն են հա­մար­վում:

­Լեյշ­մա­նի­ոզ­նե | 131

Լեյշ­մա­նի­ո­զի հայտ­նա­բեր­ման նպա­տա­կով մաշ­կի հե­տա­զո­տու­թյու­նը հար­մար է հի­վան­դու­թյան ի­րա­կան տա­րած­վա­ծու­թյան ո­րոշ­ման հա­մար, քանի որ նե­րա­ռում է ի­մու­նային և ոչ ի­մու­նային դեպ­քե­րը: Այս փոր­ձաքն­նու­ թյու­նը դրա­կան է մաշ­կային, մաշ­կա­լոր­ձային և բուժ­ված ըն­դե­րային լեյշ­մա­ նի­ո­զի հա­մար, սա­կայն բա­ցա­սա­կան է ակ­տիվ ըն­դե­րային լեյշ­մա­նի­ո­զի հա­ մար: Շնե­րի լեյշ­մա­նի­ո­զի ախ­տո­րոշ­ման հա­մար այն չի կի­րառ­վում: Շ­նե­րի լեյշ­մա­նի­ո­զի ա­մե­նա­տա­րած­ված ախ­տան­շան­նե­րը պետք է տար­ բե­րա­կել էր­լի­խի­ո­զի, բա­բե­զի­ո­զի և փո­խան­ցող­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­ված ա­ղի­քային հել­մին­թոզ­նե­րի ախ­տան­շան­նե­րով: Կաս­կա­ծե­լի դեպ­քե­րի կլի­նի­կա­կան փոր­ձաքն­նու­թյուն­նե­րը, մա­կա­բու­ ծա­բա­նա­կան և ի­մու­նա­բա­նա­կան ախ­տո­րո­շում­նե­րը լեյշ­մա­նի­ո­զի ախ­տո­ րոշ­ման հիմ­նա­կան մե­թոդ­ներն են: Ա­մեն դեպ­քում մա­կա­բույ­ծի հայտ­նա­բե­ րու­մը հի­վան­դու­թյան հաս­տատ­ման մի­ակ ե­ղա­նակն է: Շնե­րի լեյշ­մա­նի­ո­զի հա­մար խոր­հուրդ է տր­վում բի­ոպ­տատ­նե­րից վերց­րած մա­կա­բույծ­նե­րի մե­ կու­սա­ցու­մը և նույ­նա­կա­նա­ցու­մը: Մա­կա­բու­ծա­բա­նա­կան ախ­տո­րո­շում­նե­րն ա­ռա­ջարկ­վում են մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի հաս­տատ­ման հա­մար: Բի­ոպ­սի­այի նյու­թի քսուք­նե­րը ներկ­վում են Գիմ­զայի մե­թո­դով և հե­տա­զոտ­վում են ման­ րա­դի­տա­կով` 600-1000 խո­շո­րաց­մամբ, որ­պես­զի ու­սում­նա­սիր­վեն ա­մաս­տի­ գոտ ձևե­րը: ՊՇՌ մե­թոդ­նե­րը հար­մար են մարդ­կանց կամ կեն­դա­նի­նե­րի տար­բեր տի­պի նմուշ­նե­րում հա­րուց­չի նույ­նա­կա­նաց­ման հա­մար: Ը­ստ է­ու­թյան` մե­ թոդ­նե­րը մշակ­վել են Leishmania-ի սահ­ման­ված մե­կու­սաց­ում­նե­րը բա­ցա­հայ­ տե­լու, ի­նչ­պես նաև թարմ կամ սա­ռեց­ված, ֆոր­մա­լի­նով կամ պա­րա­ֆի­նով ֆիքս­ված հյուս­ված­քային բի­ոպ­տատ­նե­րում օր­գա­նիզմ­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման հա­մար:

Բու­ժում ­Բու­ժու­մը ցան­կա­լի չէ՝ հաշ­վի առ­նե­լով լեյշ­մա­նի­անե­րի ա­րագ զար­գա­ցող կա­յու­նու­թյու­նը դե­ղա­մի­ջոց­նե­րի նկատ­մամբ։ Հե­տա­գա­յում մարդ­կանց շր­ջա­ նում հի­վան­դու­թյան տա­րա­ծու­մը կան­խե­լու նպա­տա­կով խոր­հուրդ է տր­վում շնե­րին են­թար­կել էվ­տա­նա­զի­այի։ Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջոց­ներ ­Ներ­կա­յում լեյշ­մա­նի­ո­զի դեմ կան­խար­գե­լիչ պատ­վաս­տա­նյութ ո­ղջ աշ­ խար­հում չկա: Վաղ ժա­մա­նակ­նե­րում այս հա­րուց­չի դեմ պատ­վաս­տու­մը սահ­մա­նա­փակ­վում էր` մար­դուն L. tropica և L. major տե­սակ­նե­րից պաշտ­պա­ նե­լով: Կուլ­տու­րա­նե­րից վերց­րած պրո­մաս­տի­գոտ­նե­րը նե­րար­կել են մար­դու թևին, և վե­րա­կանգ­նու­մից հե­տո տվյալ ան­հա­տի օր­գա­նիզ­մում ձևա­վոր­վել է ա­մուր ի­մու­նային վի­ճակ: Իս­րայե­լում, Ի­րա­նում և նախ­կին Խորհր­դային

132 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Միու­թյու­նում ի­մու­նի­զա­ցի­այի այս տե­սա­կը սահ­մա­նա­փակ մասշ­տա­բով փոր­ձարկ­վել է մաշ­կային լեյշ­մա­նի­ո­զի տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րում: Շ­նե­րի լեյշ­մա­նի­ո­զի դեմ ար­դեն կան 3 լի­ցեն­զա­վոր­ված և ա­պակ­տի­վաց­ ված պատ­վաս­տա­նյու­թեր, ո­րոնք ար­տո­նագ­րային պաշտ­պան­վա­ծու­թյուն ունեն: Ա­ռա­ջին պատ­վաս­տա­նյու­թը մշակ­վել է Բրա­զի­լի­ա­յում: Այն կազմ­ված է L. donovani գլի­կոպ­րո­տե­ի­նով հարս­տաց­ված մա­սից, ո­րը հայտ­նի է որ­պես ֆու­կո­զա­մա­նո­զային լի­գանդ (ՖՄԼ): Ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե­րը ցույց են տա­ լիս լավ ի­մու­նո­թե­րա­պև­տիկ ար­դյու­նա­վե­տու­թյուն, ե­րբ այն կի­րառ­վում է հիվանդ շնե­րի վրա: Ե­րկ­րորդ պատ­վաս­տա­նյու­թը նույն­պես մշակ­վել է Բրա­ զի­լի­ա­յում, ո­րի դեպ­քում օգ­տա­գործ­վել է L. donovani A2 հա­կա­ծին` սա­պո­նին օ­ժան­դակ մի­ջո­ցի հետ հա­մա­տեղ: Ար­հես­տա­կան մո­դե­լի վրա այն դրս­ևո­րել է 43% պաշտ­պա­նու­թյուն` կուլ­տու­րայի դրա­կան վի­ճա­կի նկատ­մամբ: Եր­րորդ պատ­վաս­տա­նյու­թը լի­ցեն­զա­վոր­վել է Եվ­րո­պա­յում:

| 133

Տ­ՐԻ­ՊԱ­ՆՈ­ՍՈ­ՄՈԶ­ՆԵՐ­

ԱՖ­ՐԻ­ԿԱ­ԿԱՆ ՏՐԻ­ՊԱ­ՆՈ­ՍՈ­ՄՈԶ (Ք­ՆԱԽՏ)

­Մար­դու աֆ­րի­կա­կան տրի­պա­նո­սո­մո­զը (ՀՄԴ-B56) կամ աֆ­րի­կյան քնախ­ տը մար­դու և կեն­դա­նի­նե­րի մա­կա­բու­ծային հի­վան­դու­թյուն է:

Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Փո­խան­ցո­ղը ցե­ցե ճանճն է (Շ/օՏՏ/ոճ species) (ն­կար 45), ո­րը հան­դի­պում է աֆ­րի­կյան մայր­ցա­մա­քում: Վա­րակ­վում են Ար­ևե­լ յան, Ա­րևմ­տյան և Կենտ­րո­ նա­կան Աֆ­րի­կայի շուրջ 36 ե­րկ­րի՝ հիմ­նա­կա­նում գյու­ղա­կան բնա­կա­վայ­րե­րի բնա­կի­չնե­րը: Ռիս­կի խումբ են նաև ճա­նա­պար­հորդ­նե­րը: Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հի­վան­դու­թյու­նը հա­րուց­վում է տրի­պա­նո­սո­մա բրու­ցե­ի գամ­բին­սի (Trypanosoma brucei gambiense (97%)) և տրի­պա­նո­սո­մա բրու­ցե­ի ռո­դե­սին­սի (Trypanosoma brucei rhodesiense (3%)) մա­կա­բույծ­նե­րի մի­ջո­ցով (ն­կար 47):­ Ախ­տած­նու­թյուն ­Փո­խան­ցող և մի­ջան­կյալ տեր է հա­մար­վում ա­րյու­նով սն­վող ցե­ցե ճանճը: Հի­վանդ մար­դու ա­րյու­նը ծծե­լիս մի­ջա­տի ստա­մոքս են ը­նկ­նում տրի­պա­ նոսոմ­ներ, որ­տեղ դրանք բազ­մա­նում են և շարժ­վում դե­պի թքա­գեղ­ձեր (նկար 48): Մա­կա­բույծ­նե­րն ա­ռողջ մար­դու օր­գա­նիզմ են թա­փան­ցում խայ­ թե­լու ժա­մա­նակ՝ ճան­ճի թքի մի­ջո­ցով: Տրի­պա­նո­սո­մա­նե­րը կա­րող են հաղ­ թա­հա­րել ըն­կեր­քային պատ­նե­շը, ներ­թա­փան­ցել ըն­կերք և վա­րա­կել պտ­ղին: Ա­ռա­ջին՝ հե­մո­լիմ­ֆա­տիկ փու­լում, տրի­պա­նո­սոմ­նե­րը զար­գա­նում են են­ թա­մաշ­կային հյուս­ված­քում։ Մա­կա­բույծ­նե­րը թա­փան­ցում են ավ­շային հա­ մա­կարգ և ան­ցնում ա­րյան հուն։ Բնո­րոշ են տեն­դային նո­պա­ներ, գլ­խա­ցավ, հո­դե­րում ցավ։ Ե­րկ­րորդ՝ մե­նին­գոէն­ցե­ֆա­լի­տիկ կամ նյար­դա­բա­նա­կան փու­լում, մա­կա­ բույծ­նե­րը թա­փան­ցում են հե­մա­տոէն­ցե­ֆա­լիկ պատ­նե­շը և վա­րա­կում կենտ­ րո­նա­կան նյար­դային հա­մա­կար­գը։ Այս փու­լին բնո­րոշ են վար­քի փո­փո­խու­ թյուն, գի­տակ­ցու­թյան, քնի և զգա­յա­կան խան­գա­րում­ներ։ Բուժ­ման բա­ցա­ կա­յու­թյան դեպ­քում հի­վան­դու­թյու­նը կա­րող է ա­վարտ­վել հի­վան­դի մա­հով։

134 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

Կլի­նի­կա­կան պատ­կեր ­ ե­ցե ճան­ճի կծե­լուց հե­տո սկս­վում է գաղտ­նի շր­ջա­նը, ո­րը տևում է 1-3 Ց շա­բաթ: Ո­րոշ դեպ­քե­րում կծե­լու տե­ղում ա­ռա­ջա­նում է տրի­պա­նո­սո­մի­դային շանկր, ո­րում մա­կա­բույծ­ներն ա­րագ զար­գա­նում ե­ն՝ թա­փան­ցե­լով հյուս­ վածք­ներ, ա­րյուն և ա­վիշ: Ա­ռա­ջին ախ­տան­շան­ներն ե­ն՝ տենդ, գլ­խա­ցավ, մկա­նա­ցավ, հո­դա­ցավ, պա­րա­նո­ցային և ծայ­րա­մա­սային ավ­շային հան­գույց­ նե­րի մե­ծա­ցում, ակ­տի­վու­թյան ան­կում: Բուժ­ման բա­ցա­կա­յու­թյան դեպ­քում հի­վան­դու­թյու­նը շա­րու­նա­կում է զար­գա­նալ` ա­ռա­ջաց­նե­լով ա­նե­մի­ա, սր­տի աշ­խա­տան­քի, էն­դոկ­րին հա­մա­կար­գի, ե­րի­կամ­նե­րի խան­գա­րում­ներ: Հի­ վան­դու­թյան ա­վե­լի ո­ւշ փու­լե­րում ախ­տա­հար­վում է ԿՆՀ-ն, հի­վանդ մարդ­իկ ու­նե­նում են շարժ­ման դժ­վա­րու­թյուն­ներ, շփո­թու­թյուն, ան­հաս­կա­նա­լի խոսք, ան­ձի փո­փո­խու­թյուն:

Ախ­տո­րո­շում Բ­ժիշ­կը կա­րող է տրի­պա­նո­սո­մո­զ կաս­կա­ծել բնո­րոշ կլի­նի­կան դրս­ևո­ րում­նե­րից (եր­կա­րատև տենդ, ավ­շային հան­գույց­նե­րի բոր­բո­քում, նյար­ դային ախ­տան­շան­ներ)։ Սա­կայն ան­հրա­ժեշտ է կա­տա­րել նաև լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն։ Ախ­տո­րոշ­ման հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են ՊՇՌ, Ի­ՖԱ (ող­ նու­ղե­ղային հե­ղուկ), ա­րյան հաստ կա­թի­լի հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ։ Ախ­տո­րո­ շու­մը պետք հաս­տա­տել մինչև նյար­դա­բա­նա­կան փու­լին հաս­նե­լը։ Շ­ճա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյու­նն ախ­տո­րոշ­ման հա­մար լայ­նո­րեն չի կի­ րառ­վում, քա­նի որ մա­կա­բույ­ծի ման­րա­դի­տա­կային հայտ­նա­բե­րումն ա­վե­լի պարզ է: Տ­րի­պա­նո­սո­մա բրու­ցե­ի ռո­դե­սինս (T. b. rhodesiense) մա­կա­բույծ­նե­րը հեշ­ տու­թյամբ կա­րե­լի է գտ­նել ա­րյան մեջ: Դրանք կա­րող են հայտ­նա­բեր­վել նաև ավ­շային հան­գույ­ցի հե­ղու­կում:­ Ան­հրա­ժեշտ է հե­տա­զո­տել նաև աֆ­րի­կա­կան տրի­պա­նո­սո­մոզ ախ­տո­ րոշ­մամբ հի­վանդ­նե­րի ու­ղեղ-ող­նու­ղե­ղային հե­ղու­կը՝ պար­զե­լու կենտ­րո­նա­ կան նյար­դային հա­մա­կար­գի ներգ­րավ­վա­ծու­թյու­նը, քա­նի որ բուժ­ման ը­նտ­ րու­թյու­նը կախ­ված է հի­վան­դու­թյան փու­լից: Բու­ժում ­Բուժ­ման տե­սա­կը կախ­ված է հի­վան­դու­թյան փու­լից: Բուժ­ման բա­ցա­կա­ յու­թյան դեպ­քում հի­վան­դու­թյու­նը տևում է մո­տա­վո­րա­պես 5 տա­րի և կա­րող է բե­րել կո­մայի և մահ­վան: Է­թի­ոտ­րոպ բուժ­ման հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են 2 խմ­բի պրե­պա­րատ­ներ՝ 1) ար­դյու­նա­վետ հի­վան­դու­թյան վաղ փու­լում, 2) ար­դյու­նա­վետ հի­վան­դու­թյան ո­ւշ փու­լի՝ ԿՆՀ ախ­տա­հար­ման դեպ­ քում:

Տ­րի­պա­նո­սո­մոզ­ներ­| 135

Ա­ռա­ջին փու­լում օգ­տա­գործ­վող դե­ղա­մի­ջոց­ներն ա­վե­լի քիչ թու­նա­վոր ե­ն։ Բուժ­ման ար­դյունք­նե­րի գնա­հատ­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ է մինչև 24 ա­միս հետ­ևել հի­վան­դի վի­ճա­կին և կա­տա­րել ֆի­զի­ո­լո­գի­ա­կան հե­ղուկ­նե­ րի լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ, քա­նի որ մա­կա­բույ­ծը կա­րող է եր­կար ժա­մա­նակ կեն­սու­նակ մնալ և բու­ժու­մից հե­տո ախ­տա­դար­ձեր ա­ռա­ջաց­նել։ Ա­ռա­ջին փու­լում օգ­տա­գործ­վող դե­ղերն ե­ն՝ սու­րա­մին (Suramin), պեն­տա­ մի­դին (Pentamidine՝ նե­րե­րա­կային կամ միջմ­կա­նային նե­րար­կում): Ե­րկ­րորդ փու­լում օգ­տա­գործ­վող դե­ղերն ե­ն՝ էֆ­լոր­նի­թին (Eflornithine), մե­լար­սո­րոլ (Melarsorol):

Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ­ Աֆ­րի­կա­կան տրի­պա­նո­սո­մո­զը կան­խար­գե­լող դե­ղա­նյութ կամ պատ­վաս­ տա­նյութ չկա: Կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում­ներն ո­ւղղ­ված են ցե­ցե ճան­ճերի հետ շփ­ման նվա­զեց­մա­նը: Դրանց գրա­վում է վառ և մուգ գույ­նի հա­գուս­տը, այդ պատ­ճա­ռով պետք է հագ­նել եր­կա­րաթև և չե­զոք գույ­նի հա­գուստ, օգ­ տա­գոր­ծել ռե­պե­լենտ­ներ։ Պետք է խու­սա­փել թփե­րից։ Ցե­ցե ճան­ճը օր­վա շոգ ժա­մե­րին քիչ է ակ­տիվ, բայց կա­րող է խայ­թել։

Ա­ՄԵ­ՐԻԿՅԱՆ ՏՐԻ­ՊԱ­ՆՈ­ՍՈ­ՄՈԶ

(ՇԱ­ԳԱ­ՍԻ ՀԻ­ՎԱՆ­ԴՈՒԹՅՈՒՆ)­

Ա­մե­րի­կյան տրի­պա­նո­սո­մո­զը (ՀՄԴ-B57) տրի­պա­նո­սո­մա կրու­զի (Trypanosoma cruzi) մի­աբ­ջիջ նա­խա­կեն­դա­նու կող­մից հա­րուց­վող հի­վան­դու­ թյուն է, ո­րի փո­խան­ցո­ղը ա­րյու­նով սն­վող տրի­ա­տո­մի­նային փայ­տո­ջիլն է: Ա­մե­րի­կյան տրի­պա­նո­սո­մո­զը զոո­նոզ հի­վան­դու­թյուն է. մար­դիկ մա­կա­բույ­ծի պա­տա­հա­կան տե­րերն են: Մար­դը հա­ճախ վա­րակ­վում է ան­տառ այ­ցե­լե­լիս կամ մա­կա­բույ­ծի հետ շփ­ման մի­ջո­ցով: Մար­դու վա­րա­կու­մը տե­ղի է ու­նե­նում կծե­լու տե­ղում փայ­տո­ջի­լի ար­տա­թո­րան­քի թա­փան­ցու­մից:

Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Շա­գա­սի հի­վան­դու­թյու­նը 1909 թվա­կա­նին հայտ­նա­բե­րել է բրա­զի­լա­ցի բժիշկ Կար­լուս Ռու­բեյ­րու Ժուս­տի­նի­ա­նու Շա­գա­սը: Հի­վան­դու­թյու­նը տա­ րած­ված է հիմ­նա­կա­նում Լա­տի­նա­կան Ա­մե­րի­կա­յում: Սա­կայն վեր­ջին տաս­ նա­մյա­կում այն ա­վե­լի հա­ճախ է հայտ­նա­բեր­վում է Ա­ՄՆ-ո­ւմ և Կա­նա­դա­յում: Վա­րա­կու­մը հազ­վա­դեպ հնա­րա­վոր է նաև T. cruzi-ով վա­րակ­ված սննդամ­թեր­քի մի­ջո­ցով, ա­րյան փոխ­նե­րարկ­ման, ժա­ռան­գա­կան փո­խանց­ ման և օր­գան­նե­րի տրանսպ­լան­տա­ցի­այի հետ­ևան­քով:

136 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ­ այ­տո­ջիլ­ներն ապ­րում են գյու­ղա­կան բնա­կա­վայ­րե­րում, վատ կա­ռուց­ Փ ված տնե­րի ճեղ­քե­րում: Ցե­րե­կային ժա­մե­րին դրանք թաքն­վում են, ի­սկ գի­ շեր­ներն ակ­տի­վա­նում են և սն­վում մարդ­կանց ա­րյու­նով: Սո­վո­րա­բար դրանք կծում են մաշ­կի բաց հատ­ված­նե­րը, օ­րի­նակ` դեմ­քը:

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հա­րու­ցի­չը տրի­պա­նո­սո­մա կրու­զի (Trypanosoma cruzi) մա­կա­բույծն է: Այն փո­խանց­վում է մարդ­կանց հիմ­նա­կա­նում տրի­ա­տո­մային փայ­տո­ջի­լի ար­ տա­թո­րան­քի մի­ջո­ցով (ն­կար 49): Ախ­տած­նու­թյուն ­Հա­րուց­չի՝ T. cruzi-ի զար­գաց­ման փու­լերն ե­ն՝ տրի­պո­մաս­տի­գոտ, է­պի­ մաս­տի­գոտ և ա­մաս­տի­գոտ: Հի­վանդ մար­դու կամ կեն­դա­նու ա­րյու­նը ծծե­լիս տրի­պո­մաս­տի­գոտ­նե­րը թա­փան­ցում են փայ­տո­ջի­լի հաստ ա­ղիք: Փո­խա­ կերպ­վե­լով է­պի­մաս­տի­գոտ­նե­րի` սկ­սում են բազ­մա­նալ: Դրանք վե­րած­վում են տրի­պո­մաս­տի­գոտ­նե­րի և դուրս են գա­լիս ար­տա­թո­րան­քով: Մար­դը վա­ րակ­վում է, ե­րբ հա­րու­ցիչ­ներ պա­րու­նա­կող ար­տա­թո­րանքն ը­նկ­նում է վնաս­ ված մաշ­կի վրա: Մար­դու օր­գա­նիզ­մում տրի­պո­մաս­տի­գոտ­նե­րը թա­փան­ցում են մաշ­կի կամ լոր­ձա­թա­ղան­թի բջիջ­ներ, փո­խա­կերպ­վում են ա­մաս­տի­գոտ­ նե­րի և բազ­մա­նում են: 1-2 շա­բաթ հե­տո ախ­տա­հար­ված բջ­ջում ա­մաս­տի­գոտ­նե­րը վե­րած­վում են տրի­պո­մաս­տի­գոտ­նե­րի և ան­ցնե­լով ա­րյան շր­ջա­նա­ռու­թյուն` ախ­տա­հա­րում են տար­բեր օր­գան­նե­րի բջիջ­ներ, որ­տեղ կեն­սա­կան ցիկ­լը կրկն­վում է (ն­կար 50): Կլի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Հի­վան­դու­թյունն ըն­թա­նում է սուր, քրո­նիկ և ա­ռանց ախ­տան­շան­նե­րի ձևե­րով: Գաղտ­նի շր­ջա­նը տևում է 7-14 օր: Սուր փու­լը տևում է մե­կից ե­րեք ա­միս: Այդ ըն­թաց­քում ա­րյան մեջ շր­ջա­նա­ռում են մեծ քա­նա­կու­թյամբ մա­կա­ բույծ­ներ: Հե­տո նկատ­վում են տենդ, գլ­խա­ցավ, մկա­նա­ցավ, ավ­շային հան­ գույց­նե­րի մե­ծա­ցում, գու­նա­տու­թյուն, այ­տուց­ներ, շն­չա­հեղ­ձու­թյուն, հե­պա­ տոսպ­լե­նո­մե­գա­լի­ա, ցա­վեր ո­րո­վայ­նի և կրծ­քի շր­ջա­նում: Փո­խան­ցո­ղի կծե­ լու հատ­վա­ծում ա­ռա­ջա­նում է ա­ռաջ­նային ազ­դակ (շա­գո­մա)՝ սահ­մա­նա­փակ բոր­բո­քային այ­տուց կամ մեկ աչ­քի կո­պի մուգ կարմ­րա­վուն, ան­ցավ այ­տուց (Romana ախ­տան­շան): Երկ­րորդ փու­լի ըն­թաց­քում մա­կա­բույծ­նե­րը հիմ­նա­կա­նում տե­ղա­կայ­վում են սր­տում կամ մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գի մկան­նե­րում: 70-85% հի­վանդ­նե­ րի շր­ջա­նում այս փուլն ըն­թա­նում է ա­ռանց ախ­տան­շան­նե­րի, ի­սկ մնա­ցա­ծն ու­նե­նում են քրո­նիկ մի­ո­կար­դի­ո­պա­տի­ա, ա­ղես­տա­մոք­սային և նյար­դային հա­մա­կար­գի ախ­տա­հա­րում­ներ:

Տ­րի­պա­նո­սո­մոզ­ներ­| 137

­ անր դեպ­քե­րում զար­գա­նում է սուր սր­տային ան­բա­վա­րա­րու­թյուն, ո­րը Ծ կա­րող է մահ­վան ե­լք ու­նե­նալ:

Ախ­տո­րո­շում ­Շա­գա­սի հի­վան­դու­թյան ախ­տո­րո­շու­մը կա­րե­լի է կա­տա­րել ծայ­րա­մա­ սային ա­րյան ման­րա­դի­տա­կային հե­տա­զո­տու­թյամբ: Հի­վան­դու­թյան վաղ շր­ջա­նում ա­րյան հաստ և բա­րակ կա­թի­լի մի­ջո­ցով հնա­րա­վոր է հայտ­նա­բե­ րել մա­կա­բույծ­նե­րին։ Քրո­նիկ փու­լում մա­կա­բույծ­նե­րի քա­նակն իջ­նում է, և դրանք դժ­վար են հայտ­նա­բեր­վում: Այս դեպ­քում ախ­տո­րո­շու­մը կա­տա­րում են շճա­բա­նա­կան մե­թո­դով: Բու­ժում ­Բու­ժու­մը սուր փու­լում կա­տա­րում են բենզ­նի­դա­զո­լով և նի­ֆուր­տի­մոք­ սով։ Կա­տար­վում է է­լեկտ­րասր­տագ­րու­թյուն: Բենզ­նի­դա­զո­լը և նի­ֆուր­տի­ մոք­սը հա­կա­ցուց­ված են հղի կա­նանց, ե­րի­կա­մային ու լյար­դային ան­բա­վա­ րա­րու­թյամբ մարդ­կանց։ Ա­նհ­րա­ժեշ­տու­թյան դեպ­քում ի­րա­կա­նաց­վում է պա­ թո­գե­նե­տիկ բու­ժում։ Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Շա­գա­սի հի­վան­դու­թյու­նը կան­խար­գե­լող պատ­վաս­տա­նյութ չկա: Լա­ տի­նա­կան Ա­մե­րի­կա­յում կան­խար­գել­ման ա­մե­նաար­դյու­նա­վետ ե­ղա­նա­կը հի­վան­դու­թյան փո­խան­ցո­ղի դեմ պայ­քարն է։ Ա­րյան փոխ­նե­րարկ­ման կամ օր­գան­նե­րի փոխ­պատ­վաստ­ման ժա­մա­նակ վա­րա­կը կան­խե­լու հա­մար ան­ հրա­ժեշտ է ա­րյան ստու­գում։ Ա­նհ­րա­ժեշտ է պաշտ­պան­վել` օգ­տա­գոր­ծե­լով մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թե­րով մշակ­ված ցան­ցեր, կա­տա­րել մշ­տա­դի­տար­կում­ ներ տե­ղա­ճա­րա­կային վայ­րե­րի բնա­կիչ­նե­րի շր­ջա­նում` ու­շադ­րու­թյան կենտ­ րո­նում պա­հե­լով հի­վանդ մայ­րե­րից ծն­ված նո­րա­ծին­նե­րի հե­տա­զո­տու­թյուն­ նե­րը:

138 |

­ՄԱՐ­ԴՈՒ ՖԻ­ԼԱ­ՐԻ­Ա­ՏՈԶ­ՆԵՐ­

ԱՎ­ՇԱՅԻՆ ՖԻ­ԼԱ­ՐԻ­Ա­ՏՈԶ­ՆԵՐ­

Ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րը հա­մար­վում են «մո­ռաց­ված» («neglected tropical disease») ար­ևա­դար­ձային հի­վան­դու­թյուն­ներ, պայ­մա­նա­վոր­ված են թե­լան­ման մա­կա­բույծ կլոր որ­դե­րով։ Ա­ռա­վել տա­րած­ված է մար­դու ավ­ շային ֆի­լա­րի­ա­տո­զի եր­կու տե­սակ՝ վու­խե­րե­րի­ոզ (ՀՄԴ-B74.0) և բրու­գի­ոզ (ՀՄԴ-B74.1) հի­վան­դու­թյուն­նե­րը։ Հա­սուն որ­դե­րը մա­կա­բու­ծում են մար­դու օր­գա­նիզ­մում (վերջ­նա­կան տեր), ի­սկ թր­թուր­նե­րը՝ մո­ծակ­նե­րի (մի­ջան­կյալ տեր) օր­գա­նիզ­մում։ Հա­սուն որ­դե­րը մա­կա­բու­ծում են մար­դու ավ­շային հա­մա­կար­գում, ո­րն ա­պա­հո­վում է օր­գա­նիզ­մի հե­ղուկ­նե­րի փո­խա­նա­կու­թյու­նը և մաս­նակ­ցում է վա­րակ­նե­րի դեմ պայ­քա­րին։ Շատ հա­ճախ հի­վան­դու­թյունն ըն­թա­նում է ա­ռանց որ­ևէ ախ­տան­շա­նի և հայտ­նա­բեր­վում է մի­այն լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­ տու­թյան ըն­թաց­քում։ W. bancrofti-ն ա­ռա­ջաց­նում է տղա­մարդ­կանց հիդ­րո­ցե­լե։ Ա­սի­ա­կան տա­ րա­ծաշր­ջա­նում ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տո­զով հի­վանդ­նե­րը հա­ճախ ու­նե­նում են ար­ևա­դար­ձային թո­քային է­ո­զի­նո­ֆի­լի­այի հա­մախ­տա­նի­շ, ո­րը բնու­թագր­ վում է հա­զով, շն­չա­ռու­թյան կար­ճա­ցմամբ, խռխ­ռոց­նե­րով։ Նկա­րագր­վում է նաև ի­մու­նոգ­լո­բու­լի­նի (IgE, Immunoglobulin E) և հա­կա­ֆի­լա­րի­ային հա­կա­ մար­մին­նե­րի մա­կար­դա­կի ա­ճ։­ Ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րը հաշ­ման­դա­մու­թյան հիմ­նա­կան պատ­ճառ­նե­ րից են աշ­խար­հում` ա­ռա­ջաց­նե­լով զգա­լի բեռ ըն­տա­նի­քի և հա­մայն­քի հա­ մար։

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն Բ­րու­գի­ա մա­լայի և բրու­գի­ա թի­մո­րի մա­կա­բույծ­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­ ված ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի դեպ­քում գի­շե­րային պար­բե­րա­կա­նու­թյամբ միկ­ րո­ֆի­լա­րի­ա­ներ ար­տա­զա­տող մա­կա­բույծ­նե­րի շտամ­ներ հան­դի­պում են Հարա­վար­ևե­լ յան Ա­սի­այի ե­րկր­նե­րի գյու­ղա­կան բնակ­չու­թյան շր­ջա­նում, այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ հիմ­նա­կա­նում զբաղ­վում են բրն­ձի մշակմամբ, ի­սկ Մա­լա­յզի­այի և Ին­դո­նե­զի­այի ան­տա­ռային տա­րածք­նե­րում հան­դի­ պում են են­թա­պար­բե­րա­կան (սուբ­պե­րի­ո­դիկ) շտամ­նե­րը, ո­րոնք բնո­րոշ են ի­նչ­պես մար­դու, այն­պես էլ կա­պիկ­նե­րի և կատ­վազ­գի­նե­րի հի­վան­դու­ թյուն ա­ռաջացնող ֆի­լա­րի­ա­նե­րին։ Թեև որոշ կենդանիներ հիվանդանում են ավշային ֆիլարիատոզներով, վուխերերիոզի և պարբերականություն

­Մար­դու ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ | 139

ունեցող բրուգիոզի դեպքերում հարցուչի հիմնական աղբյուրը հիվանդ մարդն է (հի­վան­դու­թյան վա­րա­կիչ փու­լում, ե­րբ ա­րյան մեջ առ­կա են միկ­ րո­ֆի­լա­րի­ա­ներ)։ Մա­լա­զի­ա­յում, Հա­րա­վային Թաի­լան­դում, Ֆի­լի­պին­նե­րում, Ին­դո­նե­զի­ա­յում ո­րոշ պրի­մատ­ներ և կատ­վազ­գի­ներ հա­մար­վում են պա­հոց բրու­գի­ա մա­լայի մա­կա­բույ­ծի են­թա­պար­բե­րա­կան (սուբ­պե­րի­ո­դիկ) շտամ­ նե­րի հա­մար, սա­կայն վա­րա­կի զոո­նոզ փո­խանց­ման դեպ­քե­րի կշի­ռը նշա­ նա­կա­լի չէ։ Տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րում հնա­րա­վոր են վա­րակ­ման կրկնվող դեպ­քեր (ն­կար 51):­ Ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տո­զի դեպ­քեր են գրանց­վում Ա­սի­այի, Աֆ­րի­կայի, Խաղաղ օվ­կի­ա­նո­սի ա­րևմ­տյան մա­սի ար­ևա­դար­ձային և մեր­ձար­ևա­դար­ ձային, Կա­րի­բյան ա­վա­զա­նի և Հա­րա­վային Ա­մե­րի­կայի ըն­դա­մե­նը 73 ե­րկ­ րում (120 մլն բնակ­չու­թյուն)։ Ա­մե­րի­կա­յում տե­ղա­ճա­րա­կային են ըն­դա­մե­նը 4 եր­կիր՝ Հայի­թի, Դո­մի­նի­կյան Հան­րա­պե­տու­թյուն, Գա­յա­նա և Բրա­զի­լի­ա: Ա­ՄՆ-ո­ւմ հի­վան­դու­թյու­նը չի ար­ձա­նագր­վում 20-րդ դա­րի սկզ­բից։­ Ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ ա­ռա­ջաց­նող ֆի­լա­րի­ա­նե­րն ու­նե­նում են գի­շե­ րային պար­բե­րա­կա­նու­թյուն (միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի խտու­թյան ա­ռա­վել բարձր մա­կար­դակ գրանց­վում է գի­շե­րը) կամ են­թա­պար­բե­րա­կա­նու­թյուն (միկ­րո­ֆի­ լա­րի­ա­նե­րը մշ­տա­պես են գտն­վում ծայ­րա­մա­սային ա­րյան մեջ, բայց դրանց խտու­թյունն ա­ռա­վել բարձր է ցե­րե­կային ժա­մե­րին)։ Գի­շե­րային պար­բե­րա­ կա­նու­թյամբ շտամ­նե­րը ան­տրո­պո­նոզ են ու ախ­տա­հա­րում են մի­այն մար­ դուն, են­թա­պար­բե­րա­կան (սուբ­պե­րի­ո­դիկ) շտամ­նե­րը բնո­րոշ են թե՛ մար­ դուն, թե՛ կեն­դա­նի­նե­րին և հա­մար­վում են օ­ջա­խային զոո­նոզ վա­րակ­ներ։­ Ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րը մար­դուց մար­դուն են փո­խանց­վում մո­ծակ­ նե­րի խայ­թո­ցի մի­ջո­ցով։ Դրանք փո­խան­ցող մո­ծակ­նե­րը բազ­մա­զան են տար­բեր աշ­խար­հագ­րա­կան տա­րա­ծա­գո­տի­նե­րում։ Դրանք ե­ն Culex (C. annulirostris, C. bitaeniorhynchus, C. quinquefasciatus, և C. pipiens), Anopheles (A. arabinensis, A. bancroftii, A. farauti, A. funestus, A. gambiae, A. koliensis, A. melas, A. merus, A. punctulatus և A. wellcomei), Aedes (Ae. aegypti, Ae. aquasalis, Ae. bellator, Ae. cooki, Ae. darlingi, Ae. kochi, Ae. polynesiensis, Ae. pseudoscutellaris, Ae. rotumae, Ae. scapularis, և Ae. vigilax), Mansonia (M. pseudotitillans, M. uniformis), Coquillettidia (C. juxtamansonia) մո­ծակ­նե­րը։ Աֆ­րի­կա­յում ա­վե­լի հա­ճախ փո­ խան­ցող մո­ծակ­նե­րը պատ­կա­նում են Anopheles ցե­ղին, Ա­մե­րի­կա­յում՝ Culex quinquefasciatus տե­սա­կին։ Aedes և Mansonia ­ցե­ղե­րի մո­ծակ­նե­րը փո­խան­ցում են վա­րա­կը Խա­ղաղ օվ­կի­ա­նո­սի կղ­զի­նե­րում և Ա­սի­այի ե­րկր­նե­րում։ ­Հի­վան­դու­թյա­նը բնո­րոշ է բարձր ըն­կա­լու­նա­կու­թյու­նը։

­Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հայտ­նի է մար­դու ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ ա­ռա­ջաց­նող կլոր որ­դե­րի քրո­ մա­տո­դե­ա դա­սի ֆի­լա­րի­ա­նե­րի ըն­տա­նի­քի 3 տե­սակ։ Ա­ռա­վել տա­րած­ված է

140 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում վու­խե­րե­րի­ա ցե­ղի վու­խե­րե­րի­ա բանկ­րոֆ­թի (/սՇհ6Ւ6Ւ/ճ ԵճոՇՒօfէ/) տե­սակի որ­դը, ո­րն ա­ռա­ջաց­նում է վու­խե­րե­րի­ոզ հի­վան­դու­թյու­նը, բայց Ա­սի­ա­յում ա­ռա­վել հայտ­նի են բրու­գի­ա մա­լայի (8Ւսց/ճ ոճ/ճ)/) և բրու­գի­ա թի­մո­րի (8Ւսց/ճ է/ոօՒ/) տե­սակ­նե­րը (ն­կար 52), ո­րոնք ա­ռա­ջաց­նում են բրու­գի­ոզ ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տո­զը։­

Ախ­տած­նու­թյուն ­Հա­սու­նա­ցած ո­րդն ապ­րում է մար­դու ավ­շային հա­մա­կար­գի ա­նոթ­նե­րում, բազ­մա­նում է սե­ռա­կան ճա­նա­պար­հով և մեծ քա­նա­կու­թյան միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ ներ է ար­տա­զա­տում։ Ը­նկ­նե­լով ա­րյան շր­ջա­նա­ռու­թյան մեջ` միկ­րո­ֆի­լա­րիա­ նե­րը հաս­նում են ծայ­րա­մա­սային մա­զա­նոթ­նե­րին, և ե­թե մո­ծա­կը խայ­թում է, վա­րա­կում են փո­խան­ցո­ղին։ Մո­ծա­կի օր­գա­նիզ­մում միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ներն ա­ճում են` ան­ցնե­լով զար­գաց­ման 3 փուլ: Մոտ 12-14 օ­րում հա­սու­նա­նում են մինչև 3-րդ հա­սա­կի թր­թուր­ներ, և ե­րբ մո­ծա­կը խայ­թում է մի այլ մար­դու, թր­թուր­նե­րը ներ­խու­ժում են ա­ռողջ մար­դու մաշ­կի, այ­նու­հետև՝ ավ­շային հա­ մա­կար­գի մեջ` ախ­տա­հա­րե­լով այն։ Թր­թու­րից մինչև հա­սուն ո­րդ զար­գաց­ ման տևո­ղու­թյու­նը 3 ա­միս և ա­վե­լի է, ո­րից հե­տո մի­այն միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րը հայտ­նա­բեր­վում են ա­րյան մեջ։ Հա­սուն որ­դի կյան­քի տևո­ղու­թյու­նը 5-17 տա­ րի է, ո­րի ըն­թաց­քում մեծ քա­նա­կու­թյամբ միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ներ են ար­տա­զատ­ վում ա­րյան մեջ՝ այն դարձ­նե­լով վա­րա­կի աղ­բյուր։ Վու­խե­րե­րի­ա բանկ­րոֆ­թի և բրու­գի­ա մա­լայի մա­կա­բույծ­նե­րի կեն­սա­կան ցիկ­լը ներ­կա­յաց­ված է նկար 53-ո­ւմ: Այն նե­րա­ռում է հետ­ևյալ փու­լե­րը. 1. Ա­րյու­նածծ­ման ըն­թաց­քում վա­րակ­ված մո­ծակ­նե­րը նե­րար­կում են զար­գաց­ման 3-րդ փու­լում գտն­վող թր­թուր­նե­րին մար­դու մաշ­կի՝ խայ­թո­ցից ա­ռա­ջա­ցած վեր­քի մեջ։ 2. Հա­սու­նա­ցած որ­դե­րը հիմ­նա­կա­նում տե­ղա­կայ­վում են ավ­շային հա­մա­ կար­գում: Էգ որ­դի չափ­երն ե­ն՝ 80-100 մմ եր­կա­րու­թյուն և 0.24-0.30 մմ տրա­մա­ գիծ, ա­րու որ­դը հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար՝ 40 մմ և 1 մմ։ Հա­սուն էգ որ­դե­րը ար­ տա­զա­տում են 244-296 մկմ եր­կա­րու­թյամբ և 7.5-10 մկմ տրա­մագ­ծով միկ­րո­ ֆի­լա­րի­ա­ներ, ո­րոնք, ա­զատ­վե­լով թա­ղանթ­նե­րից, լցվում են ա­րյան մեջ կա՛մ գի­շե­րային պար­բե­րա­կա­նու­թյամբ, ե­րբ միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի խտու­թյան ա­ռա­ վել բարձր մա­կար­դա­կը գրանց­վում է ե­րե­կո­յան ժա­մը 10-ից մինչև գի­շեր­վա ժա­մը 2-ը (բա­ցա­ռու­թյամբ Խա­ղաղ օվ­կի­ա­նո­սի հա­րա­վային տա­րա­ծա­գո­տու, որ­տեղ պար­բե­րա­կա­նու­թյու­ն չի նկատ­վում) կա՛մ են­թա­պար­բե­րա­կան: Են­թա­ պար­բե­րա­կան շտամ­նե­րի (W. pacifica) դեպ­քում միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րը մշ­տա­ պես ծայ­րա­մա­սային ա­րյան մեջ են, բայց դրանց խտու­թյունն ա­ռա­վել բարձր է ցե­րե­կային ժա­մե­րին։ Դա կար­ևոր հան­գա­մանք է ի­նչ­պես ա­րյան նմու­շառ­ման ժա­մը ճիշտ ո­րո­շե­լու, այն­պես էլ տար­բե­րա­կիչ ախ­տո­րոշ­ման հա­մար։ Միկ­րո­ ֆի­լա­րի­ա­նե­րն ա­զատ շր­ջա­նա­ռում են ա­րյան և ավ­շային ա­նոթ­նե­րով։

­Մար­դու ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ | 141

3. Մո­ծակ­ներն ա­րյու­նածծ­ման ըն­թաց­քում կլա­նում են միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ նե­րին: 4. Թա­ղան­թը կորց­նե­լով՝ միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ներն ան­ցնում են մո­ծա­կի մար­ սո­ղա­կան հա­մա­կար­գի վե­րին հատ­վա­ծի և մի­ջին ա­ղի­քի կրծ­քային մա­սի պա­տով` հաս­նե­լով մկան­նե­րին։ 5. ­Զար­գա­նում են 1-ին փու­լի, այ­նու­հետև՝ 2-րդ և 3-րդ փու­լե­րի թր­թուր­ ներ: 3-րդ փու­լի թր­թուր­նե­րը թա­փան­ցում են ա­ռաջ­նային խո­ռո­չի ­հե­ղու­կի հետ կն­ճի­թի­կի մեջ և կա­րող են մո­ծա­կի ա­րյու­նածծ­ման ըն­թաց­քում վա­րա­ կել ա­ռողջ մար­դուն։ Բ­րու­գի­ա մա­լայի հա­սուն որ­դը նման է վու­խե­րե­րի­ա բանկ­րոֆ­թի որ­դին, բայց ա­վե­լի փոքր չափ­եր ու­նի. է­գը՝ 43-55 մմ եր­կա­րու­թյուն, 130-170 մկմ լայ­ նու­թյուն, ա­րու որ­դը՝ 13-23 մմ եր­կա­րու­թյուն և 70-80 մկմ լայ­նու­թյուն։ Հա­սուն է­գն ար­տա­զա­տում է 177-230 մկմ չափ­ի միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ներ։

Կլի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Հի­վան­դու­թյուն­նե­րի կլի­նի­կա­կան նկա­րա­գի­րը վու­խե­րե­րի­ո­զի և բրու­ գիոզի դեպ­քում տար­բեր­վում է։ Բրու­գի­ո­զի հա­մար ա­ռա­վել բնո­րոշ է փղախ­ տի շր­ջա­նում մաշ­կի հարթ, ա­ռանց պատռ­վածք­նե­րի մնա­լը, վու­խե­րե­րի­ո­զի դեպ­քում մաշ­կի վրա հա­ճախ են ա­ռա­ջա­նում պա­պի­լո­մա­ներ, բոր­բո­քային վեր­քեր, խո­ցեր։ Վու­խե­րե­րի­ո­զի դեպ­քում ախ­տա­հար­վում են ա­րյու­նա­տար ա­նոթ­նե­րը, ման­րէ­նե­րն ա­զատ թա­փան­ցում են շր­ջա­կա հյուս­վածք­նե­րի մեջ` ա­ռա­ջաց­նե­լով տար­բեր բոր­բո­քային եր­ևույթ­ներ։ Ավ­շային փո­խա­նա­կու­թյան և հոս­քի խան­գար­ման հետ­ևան­քով հի­վանդ­ նե­րի մի մա­սն ու­նե­նում է ավ­շային կանգ (լիմ­ֆոս­տազ, ­լիմ­ֆե­դե­մա, ավ­շային այ­տուց): Դա ա­վե­լի բնո­րոշ է ստո­րին վեր­ջույթ­նե­րին, բայց կա­րող է հան­ դի­պել ձեռ­քե­րի, կրծ­քա­գեղ­ձի, սե­ռա­կան օր­գան­նե­րի շր­ջա­նում։ Ախ­տան­ շան­նե­րը կա­րող են ի հայտ գալ վա­րակ­վե­լուց մի քա­նի տա­րի հե­տո։ Ավ­ շային հա­մա­կար­գի ախ­տա­հա­րու­մը հան­գեց­նում է օր­գա­նիզ­մի վա­րա­կի դեմ պայ­քա­րե­լու ու­նա­կու­թյան նվա­զեց­մա­նը. ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տո­զով մար­դիկ ա­վե­լի հա­ճախ են հի­վան­դա­նում մաշ­կի և ավ­շային հա­մա­կար­գի վա­րա­կնե­ րով։ Մաշ­կը կոշ­տա­նում և հաս­տա­նում է, ա­ռա­ջա­նում է փղախտ։ Հի­վան­դու­թյու­նը զար­գա­նում է հետ­ևյալ փու­լե­րով՝ - ­գաղտ­նի շր­ջան, ո­րի ըն­թաց­քում թր­թուր­նե­րը հա­սու­նա­նում են` դառ­ նա­լով հա­սուն մա­կա­բույծ - ­տոք­սիկ-ա­լեր­գիկ փուլ - կ­լի­նի­կա­կան ար­տա­հայ­տու­թյուն­նե­րի փուլ - փ­ղախ­տի կամ օ­բստ­րուկ­տիվ (ավ­շային ա­նոթ­նե­րի խցան­ման) փուլ: ­Հի­վան­դու­թյան գաղտ­նի շր­ջա­նի տևո­ղու­թյու­նը մի­ջի­նը 3-12 ա­միս է։ Վու­ խե­րե­րի­ո­զի դեպ­քում միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րն ա­րյան մեջ հայտն­վում են ոչ շուտ,

142 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում քան 6-12 ա­միս հե­տո, բրու­գի­ոզ ­ ի դեպ­քում՝ 3-6 ա­միս հե­տո։ Մինչ այդ մի­ջա­ կայ­քը, գաղտ­նի փու­լի ոչ վա­րա­կիչ շր­ջանն է։ Հա­ճախ հի­վան­դու­թյունն ըն­թա­նում է ա­ռանց որ­ևէ ախ­տան­շա­նի, բայց նույ­նիսկ այս դեպ­քում առ­կա են են­թակ­լի­նի­կա­կան եր­ևույթ­ներ՝ ավ­շային ա­նոթ­նե­րի լայ­նա­ցում, ֆունկ­ցի­ո­նալ խան­գա­րում­ներ։ Սո­վո­րա­բար լիմ­ֆա­ դե­նո­պա­թի­ան հան­դի­պում է ե­րե­խա­նե­րի շր­ջա­նում։ Մինչև որ­դի հա­սու­նաց­ ման փու­լի ա­վար­տն այն կա­րող է հայտ­նա­բեր­վել ավ­շային հան­գույց­նե­րի և ա­նոթ­նե­րի գոր­ծի­քային հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյուն­քում։ Որ­դի մա­հը և հե­տա­գա քայ­քա­յու­մը խթա­նում են օր­գա­նիզ­մի պա­տաս­ խա­նը սուր բոր­բոք­ման տես­քով, ո­րն ա­ռա­ջա­նում է ավ­շային ա­նո­թի եր­կայն­ քով (սո­վո­րա­բար վեր­ջույթ­նե­րում ա­վե­լի ու­ժեղ է), և ո­րը սո­վո­րա­բար ան­վա­ նում են սուր ֆի­լա­րի­ային լիմ­ֆան­գիտ: Ե­թե առ­կա են այն­պի­սի ախ­տան­շան­ ներ, ի­նչ­պի­սիք են գլ­խա­ցա­վը կամ տեն­դը, ը­նդ­հա­նուր առ­մամբ դրանք մեղմ են: Ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի տոք­սիկ-ա­լեր­գիկ փու­լում, ո­րը սկս­վում է վա­րակ­վե­լուց 3 ա­միս հե­տո, սո­վո­րա­բար նկա­րագր­վում են սեն­սի­բի­լի­զա­ ցի­ա՝ գերզ­գա­յու­նու­թյուն մա­կա­բույ­ծի նյու­թա­փո­խա­նա­կու­թյան և քայ­քայ­ման մնա­ցուկ­նե­րի նկատ­մամբ՝ տեն­դի, թո­քե­րում է­ո­զի­նո­ֆիլ ին­ֆիլտ­րատ­նե­րի, բրոն­խոպնև­մո­նի­այի կամ բրոն­խի­ալ ա­սթ­մայի տես­քով, հո­դե­րի ա­լեր­գիկ ախ­տա­հա­րում ­ներ, ֆո­լի­կու­լիտ­ներ (ճար­պա­գեղ­ձե­րի բոր­բո­քում), ներ­քին վեր­ջույթ­նե­րի վրա՝ ցա­ն (ն­մա­նեց­վում է տձև է­րի­թե­մային), է­ո­զի­նո­ֆի­լի­ա և տե­ղային այ­տուց­ներ։ Վա­րակ­վե­լուց 1-2 (հ­նա­րա­վոր է 6-7) տա­րի ան­ց ա­ռաջ են գա­լիս ավ­շային և ա­րյու­նա­տար խո­րա­նիստ ա­նոթ­նե­րի ախ­տա­հար­ման եր­ևույթ­ներ՝ ա­նոթ­նե­րի պա­տի միկ­րո­պատռ­վածք­ներ, ավ­շային շր­ջա­նա­ ռու­թյան խան­գա­րում ­ներ, ա­նոթ­նե­րի լայ­նա­ցում, հան­գույց­նե­րի մե­ծա­ցում, ցա­վի զգա­ցո­ղու­թյուն, ա­րյու­նա­տար ա­նոթ­նե­րի վա­րի­կոզ լայ­նա­ցում, ա­ճու­ կային և ա­զդ­րային ավ­շային հան­գույց­նե­րի բոր­բո­քում ­ներ, մե­զի հետ ավ­շի ար­տա­զա­տում (կաթ­նա­վար­դա­գույն մե­զ), ցա­վեր ցայլ­քի և ա­ճու­կային շրջա­ նում, ա­րյու­նա­մի­զու­թյուն, սպի­տա­կու­ցա­մի­զու­թյուն, ե­րկ­րոր­դային վա­րա­կ և թա­րա­խա­բոր­բեր՝ մա­կա­բույծ­նե­րի տե­ղա­կայ­ման և քայ­քայ­ման տե­ղե­րում, ա­մոր­ձա­պար­կի այ­տուց՝ ավ­շային ա­նոթ­նե­րի լայ­նա­ցու­մով, տենդ, ին­տոք­ սի­կա­ցի­ա, քրտ­նար­տադ­րու­թյուն, գլ­խա­ցավ, գի­տակ­ցու­թյան կո­րուստ: Հի­ վան­դու­թյան զար­գաց­ման 2-7 տար­վա ըն­թաց­քում նկա­րագր­վում է ավ­շային հան­գույց­նե­րի մե­ծա­ցում, մա­կե­րե­սային և խո­րա­նիստ ավ­շային ա­նոթ­նե­րի ե­րա­կային լայ­նա­ցում։ Ա­ռա­ջա­նում են ստո­րին վեր­ջույթ­նե­րի, փոշ­տի, կրծ­ քա­գեղ­ձի այ­տուց­ներ։ Հա­ճա­խա­կի են ավ­շային ա­նոթ­նե­րի պատռ­վածք­նե­րը տար­բեր օր­գան­նե­րում։ Ե­րի­կամ ­նե­րի կամ մի­զա­պար­կի ավ­շային ա­նոթ­նե­րի պատռ­ված­քի դեպ­քում մե­զի գույ­նը կա­րող է փո­փոխ­վել կաթ­նա­գույ­նի (մե­ զում՝ ավ­շի առ­կա­յու­թյուն) կամ բաց վար­դա­գույ­նի (մե­զում՝ ա­րյան հետք)։ Լայ­նա­ցած ավ­շային հան­գույց­նե­րի պատռ­ված­քի դեպ­քում նկա­րագր­վում է

­Մար­դու ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ | 143

թո­քամ­զի բոր­բո­քում, ո­րո­վայ­նամ­զի բոր­բո­քում՝ աս­ցի­տով, ա­ղի­նե­րում՝ քրո­ նիկ դի­ա­րե­ա։ Երկ­րոր­դային վա­րա­կի մի­աց­ման դեպ­քում հա­ճախ զար­գա­նում են թա­ րա­խա­բոր­բեր՝ պատռ­վածք­նե­րով։ Եր­րորդ փու­լում զար­գա­նում է ավ­շային ա­նոթ­նե­րի խցա­նում և ձևա­վոր­ վում է փղախ­տը (ն­կար 54), ո­րն ա­վե­լի հա­ճախ հան­դի­պում է ստո­րին վեր­ ջույթ­նե­րին, բայց կա­րող է զար­գա­նալ վե­րին վեր­ջույթ­նե­րին, սե­ռա­կան օր­ գան­նե­րին, ա­մոր­ձա­պար­կին, կրծ­քա­գեղ­ձին կամ ե­րե­սին։ Ն­կա­տ­վում են հետ­ևյալ եր­ևույթ­նե­րը՝ ավ­շային ա­նոթ­նե­րի բոր­բո­քում (լիմ­ֆան­գիտ), ցե­լ յու­լիտ, տենդ՝ ման­րէ­ային վա­րա­կով պայ­մա­նա­վոր­ված վի­ ճակ­նե­րի դեպ­քում, պա­պի­լո­մա­նե­րի, խո­ցե­րի, էկ­զե­մա­նե­րի զար­գա­ցում:­

Ախ­տո­րո­շում­ Ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի սուր վա­րա­կի ախ­տո­րոշ­ման ստան­դարտ մե­թոդ է ման­րա­դի­տա­կի մի­ջո­ցով ա­րյան մեջ միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի հայտ­նա­ բեր­ման հե­տա­զո­տու­թյու­նը։ Ե­թե ա­րյան մեջ միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի շր­ջա­նա­ ռու­թյունն ու­նի գի­շե­րային պար­բե­րա­կա­նու­թյուն, ու­րեմն նմու­շա­ռու­մը պետք է ի­րա­կա­նաց­վի գի­շե­րը։ Ա­րյան հաստ քսու­քը ներկ­վում է Գիմ­զայի մե­թո­դով (ա­զուր, է­ո­զին,­ մե­թի­լեն կա­պույտ, ­մե­թա­նոլ, գլի­ցե­րին) կամ հե­մա­տոք­սի­լի­ նով և է­ո­զի­նով։ Ա­վե­լի բարձր զգա­յու­նու­թյան ա­պա­հով­ման նպա­տա­կով կա­ րե­լի է կի­րա­ռել հարս­տաց­ման մե­թոդ­ներ: ­Ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի ախ­տո­րոշ­ման այ­լընտ­րան­քային մե­թոդ­ներ են շճա­ բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը: Սուր վա­րա­կի առ­կա­յու­թյան դեպ­քում հի­ վանդ­նե­րը, սո­վո­րա­բար, ա­րյան մեջ IgG4-ի հա­կա­մար­մին­նե­րի բարձր մա­ կար­դակ ու­նեն, և դրանք կա­րող են հայտ­նա­բեր­վել հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի մի­ջո­ցով: Քա­նի որ ավ­շային հա­մա­կար­գի խան­գա­րում­ը՝ փղախ­տը (lymphedema), կա­րող է զար­գա­նալ վա­րա­կու­մից շատ տա­րի­ներ ան­ց, հնա­րա­վոր է, որ այս հի­վանդ­նե­րի լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը բա­ցա­սա­կան լի­նեն:­ Ա­րյան քսուք­նե­րի պատ­րաստ­ման ե­ղա­նակ­նե­րը: Ե­թե օգ­տա­գործ­վում է ե­րա­կից վերց­ված ա­րյուն, քսուք­նե­րը պատ­րաստ­վում են նմու­շա­ռու­մից ան­ մի­ջա­պես հե­տո (մա­կա­բույ­ծի կա­ռուց­ված­քային փո­փո­խու­թյուն­նե­րից զերծ մնա­լու նպա­տա­կով)։ Հաստ քսուք­նե­րը բաղ­կա­ցած են դե­հե­մոգ­լո­բի­նաց­ված ա­րյան կար­միր բջիջ­նե­րի (է­րիտ­րո­ցիտ­նե­ր) հաստ շեր­տից: Պատ­րաստ­ման ե­ղա­նակն ա­պա­ հո­վում է ա­րյան տար­րե­րի (նե­րա­ռյալ մա­կա­բույծ­նե­րի, ե­թե առ­կա են) ա­վե­լի մեծ խտու­թյուն (մոտ 30 ան­գամ ա­վե­լի, քան բա­րակ քսու­քում), ո­րի ար­դյուն­ քում հե­տա­զո­տու­թյան զգա­յու­նու­թյու­նը բարձ­րա­նում է: Այս­պի­սով, հաստ քսու­քը թույլ է տա­լիս ա­վե­լի ար­դյու­նա­վետ հե­տա­զո­տու­թյուն ի­րա­կա­նաց­ նել, սա­կայն հե­տա­զո­տու­թյան սահ­մա­նա­փա­կումն այն է, որ մա­կա­բույ­ծի

144 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում կա­ռուց­ված­քը լա­վա­գույն ձևով չի հե­տա­զոտ­վում։ Մեկ հի­վան­դի հա­մար պատ­րաստ­վում է ա­րյան ա­ռն­վազն 2 պատ­րաս­տուկ: Հաստ քսու­քը չի ֆիքս­ վում, մի­այն ներկ­վում է։ Հաստ կա­թի­լի ստաց­ման քերծ­ված­քային ե­ղա­նակ: Կի­րառ­վում է որ­պես այ­լընտ­րան­քային մե­թոդ, ո­րի դեպ­քում ա­րյու­նը տա­րա­ծե­լու հա­մար փայ­տի փո­խա­րեն օ­տա­գործ­վում է ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կու եզ­րը, և գոր­ծադր­վում է ճն­շում՝ ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կու վրա փոքր քերծ­վածք­ներ ա­ռա­ջաց­նե­ լու հա­մար: Քերծ­վածք­նե­րը թույլ են տա­լիս բարձ­րաց­նել ա­րյան կա­թի­լի և սլայդի հպու­մը` ա­ռանց ազ­դե­լու մա­կա­բույ­ծի կա­ռուց­ված­քի վրա: Պատ­րաս­ տու­կը կա­րող է ներկ­վել ար­դեն 20-30 րո­պե հե­տո։ Ա­րյան բա­րակ քսու­քը տա­րած­վում է ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կու վրա այն­պես, որ է­րիթ­րո­ցիտ­նե­րն ա­պա­կու եզ­րային մա­սում լի­նեն մեկ շեր­տով՝ ա­ռանց մե­կը մյու­սին հպ­վե­լու։ Բա­րակ քսու­քը ֆիքս­վում է, հե­տո՝ ներկ­վում։

Բու­ժում ­Դի­է­թիլ­կար­բա­մա­զի­նը Diethylcarbamazine (ԴԷԿ) ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ նե­րի բուժ­ման ա­ռա­վել կի­րառ­վող մի­ջոցն է աշ­խար­հում։ Այն ար­դյու­նա­վետ է միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի և ո­րոշ չա­փով՝ հա­սուն որ­դե­րի դեմ։ Ա­ՄՆ CDC-ն բու­ ժող բժիշկ­նե­րին ա­ռա­ջար­կում է ը­նտ­րել կամ 1-օ­րյա կամ 12-օ­րյա ԴԷԿ-ով բուժ­ման կուրս (6 մգ/կգ/օր)։ Կողմ­նա­կի ազ­դե­ցու­թյուն­ներ այս դե­ղա­մի­ջո­ ցը գրե­թե չու­նի, հիմ­նա­կա­նում դրանք պայ­մա­նա­վոր­ված են ա­րյան մեջ հա­ սուն որ­դի և միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի քայ­քայ­ման մնա­ցուկ­նե­րի առ­կա­յու­թյամբ։ Ա­ռա­վել տա­րած­ված կողմ­նա­կի ազ­դե­ցու­թյան ար­տա­հայ­տու­թյուն­ներ են գլխապ­տույ­տը, գլ­խա­ցա­վը, սրտ­խառ­նո­ցը, տեն­դը, մկա­նա­ցա­վը և հո­դա­ ցա­վը: Դրանք ի հայտ են գա­լիս բուժ­ման սկզ­բից 24 ժամ հե­տո և կա­րող են մեղ­մաց­վել պա­րա­ցե­տա­մո­լով և հա­կա­հիս­տա­մի­նային դե­ղա­մի­ջոց­նե­րով։ Տե­ղային լիմ­ֆան­գիտ­ներ և լիմ­ֆա­դե­նիտ­ներ նկատ­վում­ են բուժ­ու­մը սկ­սե­ լուց 5-7 օ­ր հե­տո։ Հա­կա­բի­ո­տիկ­նե­րի և հա­կասն­կային դե­ղա­մի­ջոց­նե­րի կի­ րա­ռու­մը, ի­նչ­պես նաև ֆի­զի­կա­կան վար­ժու­թյուն­նե­րը և վեր­քե­րի հի­գի­ե­նան, կա­րող են օգ­նել փղախ­տի կան­խար­գել­ման հար­ցում։ Չեն բա­ցառ­վում նաև վի­րա­բու­ժա­կան մի­ջամ­տու­թյուն­ներ։ ԴԷԿ-ով բուժ­ման կուրս չի նշա­նակ­վում, ե­թե առ­կա է նաև օն­խո­ցեր­կոզ, քա­նի որ դե­ղո­րայ­քը կա­րող է վատ ազ­դե­ցու­թյուն ու­նե­նալ` օն­խո­ցեր­կո­զով պայ­մա­նա­վոր­ված աչ­քե­րի ախ­տա­հար­վա­ծու­թյան դեպ­քում։ Լոաո­զով հի­ վան­դու­թյան դեպ­քում ԴԷԿ-ը ա­ռա­ջաց­նում է մի շարք բար­դու­թյուն­ներ` կապ­ ված Loa loa միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի խտու­թյան հետ։ Ի­վեր­մեկ­տի­նը ո­չն­չաց­նում է մի­այն միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րին, բայց ոչ հա­սուն որ­դին, ո­րն ա­ռա­ջաց­նում է փղախտ կամ հիդ­րո­ցե­լե։ Կան ո­րոշ դրա­կան ար­դյունք­ներ դոք­սի­ցիկ­լի­նով բուժ­ման դեպ­քում (200մգ/օր, 4–6 շա­բաթ)։

­Մար­դու ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ | 145

Կ­լի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րով հի­վանդ­նե­րի բու­ժու­մը. - Ավ­շային հա­մա­կար­գի խան­գա­րում­նե­րի դեպ­քում ցուց­ված չէ ԴԷԿ-ով բու­ժու­մը, քա­նի որ փղախ­տով հի­վանդ­նե­րը սուր ֆի­լա­րի­ա­տոզ չու­նեն։ Փղախ­տի դեպ­քում բժիշ­կը կի­րա­ռում է հի­գի­ե­նայի սկզ­բունք­նե­րը, վար­ժու­ թյուն­ներ, վեր­քե­րի բուժ­ման սկզ­բունք­նե­րը։ - ­Հիդ­րո­ցե­լե­ի դեպ­քում հնա­րա­վոր է սուր ֆի­լա­րի­ա­տո­զի առ­կա­յու­թյու­ նը, բայց նա­խընտ­րե­լի է վի­րա­բու­ժա­կան մի­ջամ­տու­թյու­նը։ ­Դե­ղո­րայ­քային բուժ­ման կուր­սից հե­տո էլ քիչ չեն դեպ­քե­րը, ե­րբ հարս­ տաց­ման մե­թոդ­նե­րով ի­րա­կա­նաց­վող լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյան ար­ դյուն­քում գրանց­վում է ցածր մա­կար­դա­կի միկ­րո­ֆի­լա­րե­մի­ա, ո­րի հա­մար մեկ տար­վա ը­նդ­մի­ջու­մից հե­տո բուժ­ման կուրսն ան­հրա­ժեշտ է կրկ­նել։

Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ­ Ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տո­զի կան­խար­գել­ման լա­վա­գույն մի­ջո­ցը մո­ծակ­նե­րի խայ­թոց­նե­րից խու­սա­փելն է: Այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ գրանց­վում են հի­ վան­դու­թյան դեպ­քեր, բնակ­չու­թյան շր­ջա­նում ի­րա­կա­նաց­վում են ֆի­լա­րիա­ տո­զի դեմ պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման խն­դիր­նե­րն ի­րա­զեկ­ե­լու ծրագ­րեր։ Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ըն­թաց­քում հա­տուկ ու­շա­ դ­րու­թյուն է դարձ­վում մո­ծակ­նե­րի խայ­թոց­նե­րի տե­ղի և ժա­մի մա­սին տե­ղե­ կու­թյուն­նե­րին։ Դեպ­քե­րի տա­րած­ման հս­կո­ղու­թյան նպա­տա­կով վե­րաց­վում են փո­խան­ցո­ղի բազ­մաց­ման վայ­րե­րը՝ ջրա­կան­գե­րը, գյու­ղատն­տե­սա­կան ար­տադ­րան­քի մնա­ցորդ­նե­րը (օ­րի­նակ՝ բրին­ձի կամ կո­կո­սի քուս­պը), ան­վա­ դո­ղե­րը, տնային բույ­սե­րի ո­րոշ տե­սակ­նե­րը։ Մո­ծակ­նե­րը սո­վո­րա­բար խայ­ թում են ար­ևա­մու­տից մինչև ար­ևա­ծագ ըն­կած ժա­մա­նա­կա­մի­ջո­ցում։­ Ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի տա­րա­ծա­գո­տում գտն­վե­լիս ան­հրա­ժեշտ է. 99 ­գի­շե­րը քնել այն­պի­սի սե­նյա­կում, որ­տեղ առ­կա է օ­դի լա­վո­րա­կիչ, 99 ք­նել մո­ծակ­նե­րից պաշտ­պա­նող մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թե­րով մշակ­ված ցան­ցի տակ, 99 մայ­րա­մու­տից մինչև ար­ևա­ծագ ըն­կած ժա­մա­նա­կա­մի­ջո­ցում հագ­նել եր­կա­րաթև և ոտ­քե­րը ծած­կող հա­գուստ, 99 oգ­տա­գոր­ծել մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թե­րով քսուք­ներ: ­Կան­խար­գել­ման այլ մո­տե­ցու­մ են փո­խան­ցո­ղի խտու­թյան նվա­զե­ցու­մը տա­րած­քում (շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի հս­կո­ղու­թյուն) և զանգ­վա­ծային մի­ջո­ցա­ ռում­նե­րի ի­րա­կա­նա­ցու­մը (սկ­րի­նինգ և կան­խար­գե­լիչ բու­ժում), ո­րոնց նպա­ տակն է ո­չն­չաց­նել վա­րա­կի աղ­բյու­րը։ Զանգ­վա­ծային բու­ժու­մը նվա­զեց­նում է ա­րյան մեջ միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի մա­կար­դա­կը և դրա­նով ի­սկ նվա­զեց­նում է վա­րա­կի փո­խան­ցու­մը: Սա է ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի վե­րաց­ման քա­ րոզ­չու­թյան հիմ­քը: Քա­նի որ կի­րառ­վող դե­ղա­մի­ջոց­նե­րը նաև նվա­զեց­նում են ա­ղի­քային մա­կա­բույծ­նե­րի վա­րա­կի մա­կար­դա­կը, բուժ­ման դրա­կան

146 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ար­դյունք­ներն ա­վե­լի տե­սա­նե­լի ե­ն։ Զանգ­վա­ծային բու­ժումն ա­ռա­վել ար­ դյու­նա­վետ է այն դեպ­քում, ե­րբ դի­է­թիլ­կար­բա­մի­զին ցիտ­րա­տով (DEC) բու­ ժու­մը ի­րա­կա­նաց­վում է այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ մինչ այդ 1-2 տար­վա ըն­թաց­քում ամ­սա­կան պար­բե­րա­կա­նու­թյամբ ցածր դե­ղա­չա­փով ի­րա­կա­ նաց­վել է բու­ժում, կամ 6 ամ­սից 1 տար­վա ըն­թաց­քում օգ­տա­գործ­վել է դի­ է­թիլ­կար­բա­մի­զին ցիտ­րա­տով հարս­տաց­ված ա­ղ։ Հա­կա­ցուց­ված է զանգ­ վա­ծային կան­խար­գե­լումն այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ հնա­րա­վոր է օն­խո­ ցեր­կո­զի և ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի հա­մակց­ված վա­րակ։ Այդ դեպ­քում ա­ռա­վել ար­դյու­նա­վետ է ի­վեր­մեք­տի­նի կամ ալ­բեն­դա­զո­լի նշա­նա­կու­մը։ Ե­թե օն­խո­ցեր­կո­զի վտանգ չկա, Ա­ՀԿ-ն ա­ռա­ջար­կում է 4-6 տար­վա ըն­թաց­ քում տա­րե­կան մեկ ան­գամ DEC-ի և ալ­բեն­դա­զո­լի մի­ան­վագ ըն­դու­նում կամ հարս­տաց­ված ա­ղի օգ­տա­գոր­ծում 1-2 տար­վա ըն­թաց­քում։ Կան­խար­գե­լու­մը հա­կա­ցուց­ված է հղի­նե­րի, մինչև 2 տա­րե­կան ե­րե­խա­նե­րի, կրծ­քով կե­րա­ կրող մայ­րե­րի, ի­նչ­պես նաև հի­վան­դու­թյան ծանր ըն­թաց­քով դեպ­քե­րի վար­ ման հա­մար։ Քա­նի որ հի­վանդ­նե­րն ու­նե­նում են օր­գա­նիզ­մի ան­ցան­կա­լի հա­կազ­դե­ցու­թյուն­ներ, հա­կա­ցուց­ված է զանգ­վա­ծային կան­խար­գե­լումն այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ հնա­րա­վոր է լոաո­զի և ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի հա­մակց­ված վա­րակ։

ԼՈԱՈԶ Լոաոզ հի­ ­ վան­ դու­ թյունն (Loiasis) (ՀՄԴ-B74.3) ան­ վա­ նում են նաև աչ­ քի աֆրի­կյան որ­դային հի­վան­դու­թյուն, հա­րու­ցի­չը Loa loa մա­կա­բույծ կլոր որ­դերն ե­ն։ Դրանք մար­դուն փո­խանց­վում են Ա­րևմ­տյան և Կենտ­րո­նա­ կան Աֆ­րի­կայի ան­տա­ռա­շատ տա­րածք­նե­րում ՇհՒ)ՏօքՏ ցե­ղի քո­ռուկ­նե­րի (հայտ­նի են նաև որ­պես ման­գո ճան­ճեր) բազ­մա­կի խայ­թոց­նե­րի հետ­ևան­ քով։ Քոռուկ­ներն ակ­տիվ են ցե­րե­կային ժա­մե­րին։ Հի­վան­դու­թյա­նը բնո­րոշ է այ­տուց­նե­րի գո­յա­ցու­մը (կա­լա­բա­րյան այ­տուց), ո­րն ու­ղեկց­վում է քո­րով։ Լոաո­զով ախտա­հար­ված լի­նե­լու փաս­տը շատ կար­ևոր է այն դեպ­քե­րում, ե­րբ ախ­տա­հար­ված տա­րա­ծաշր­ջա­նում ի­րա­կա­նաց­վում են օն­խո­ցեր­կո­զի կամ ավ­շային ֆիլա­րի­ա­տոզ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի մի­ջո­ցա­ռում­ներ։ Ա­րևմ­տյան և Կենտ­րո­նա­կան Աֆ­րի­կա­յում ա­վե­լի քան 29 մլն մարդ լոաո­զի տա­րած­ման ռիս­կի ներ­քո է­։

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն ­Հի­վան­դու­թյունն ա­ռա­վե­լա­պես տա­րած­ված է Ա­րևմ­տյան և Կենտ­րո­նա­ կան Աֆ­րի­կայի 10 ե­րկ­րում, որ­տեղ լոաո­զով ախ­տա­հար­ված է բնակ­չու­թյան

­Մար­դու ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ | 147

ա­վե­լի քան 40%-ը (վեր­հու­շում նշում է աչ­քի ախ­տա­հա­րում)։ Մոտ 14.4 միլիոն մարդ ապ­րում է լոաո­զի բարձր տա­րած­վա­ծու­թյամբ տա­րածք­նե­րում, մնա­ ցած 15.2 միլիոնը բնակ­վում են այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ վեր­հու­շում աչ­ քի ախ­տա­հա­րում նշում է բնակ­չու­թյան 20-40%-ը։ Ա­ռա­վել մեծ ռիս­կի տակ է Ա­րևմտյան և Կենտ­րո­նա­կան Աֆ­րի­կայի ան­տա­ռա­շատ տա­րածք­նե­րի բնակ­ չու­թյու­նը՝ ցե­րե­կային ժա­մե­րին և հատ­կա­պես ան­ձրև­նե­րի սե­զո­նին։ Թեև քո­ ռուկ­նե­րը շենքե­րի ներ­սում չեն բնակ­վում, ՇհՒ)ՏօքՏ ցե­ղի քո­ռուկ­նե­րին գրա­ վում են ի­նչ­պես մարդ­կանց տե­ղա­շար­ժե­րը, այն­պես էլ կրա­կը և խր­ճիթ­նե­րի լույ­սը։ Քո­ռուկ­նե­րի քա­նա­կի մեծ խտու­թյուն է գրանց­վում կաու­չու­կի դաշ­տե­ րում։ Հնա­րա­վոր է ճա­նա­պար­հորդ­նե­րի հի­վան­դա­նա­լը, ե­թե նրանք ա­միս­նե­ րի ըն­թաց­քում գտն­վում են տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րած­քում, քա­նի որ վա­րակ­ վում են` քո­ռուկ­նե­րի մի քա­նի ան­գամ խայթ­ել­ու դեպ­քում, թեև եր­բեմն վա­ րակ­վե­լու հա­մար բա­վա­կան է 30 օ­րից ա­վե­լի քիչ ժա­մա­նակ։ Ռիս­կը կախ­ված է նաև տա­րած­քում վա­րակ­ված քո­ռուկ­նե­րի խտու­թյու­նից։

Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն ­Հա­րու­ցի­չը Loa loa կլոր ո­րդն է, ո­րն ախ­տա­հա­րում է մար­դու ավ­շային հա­մա­կար­գը և են­թա­մաշ­կը։ Հա­րուց­չի փո­խան­ցող­ներն են ՇհՒ)ՏօքՏ ցե­ղի քոռուկ­նե­րի 2 տե­սակ՝ Շ. Տ//ճՇ6ճ և Շ. 0/ո/0/ճէճ: Մա­կա­բույ­ծի կեն­սա­կան ցիկ­լը ներ­կա­յաց­ված է նկար 55-ո­ւմ: Կեն­սա­կան ցիկ­լը նե­րա­ռում է հետ­ևյալ փու­լե­րը. 1. ­Հա­րուց­չի փո­խան­ցող­ներն են ՇհՒ)ՏօքՏ ցե­ղի քո­ռուկ­նե­րի 2 տե­սակ՝ Շ. Տ//ճՇ6ճ և Շ. 0/ո/0/ճէճ:­ 2. Ա­րյու­նածծ­ման ըն­թաց­քում վա­րակ­ված քո­ռուկ­նե­րը խայ­թո­ցի վեր­քի մեջ նե­րար­կում են 3-րդ հա­սա­կի թր­թուր­նե­րին։ Մշ­տա­կան տի­րոջ օր­գա­նիզ­ մում թր­թուր­նե­րը զար­գա­նում են և դառ­նում սե­ռա­հա­սուն ո­րդ` տե­ղա­կայ­ վելով մար­դու են­թա­մաշ­կի ճար­պային հյուս­ված­քում։ Էգ որ­դի չափ­երն ե­ն՝ 40-70 մմ եր­կա­րու­թյու­ն՝ 0.5 մմ շր­ջագ­ծով, ի­սկ ա­րու որ­դե­րի­նը ՝ 30-34 մմ եր­ կա­րու­թյու­ն՝ 0.35 - 0.43 մմ շր­ջագ­ծով: 3. ­Հա­սուն էգ որ­դերն ար­տա­զա­տում են (250-300 մկմ x 6-8 մկմ) միկ­ րո­­ֆի­լա­րի­ա­ներ, ո­րոնք ծածկ­ված են թա­ղան­թով և ու­նեն ցե­րե­կային պար­ բե­րա­կա­նու­թյուն։ Միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րը հայտ­նա­բեր­վում են ող­նու­ղե­ղային հե­ղու­կում, մե­զում, խոր­խում, ցե­րե­կային ժա­մե­րին` ծայ­րա­մա­սային ա­րյան մեջ, մնա­ցած ժա­մե­րին՝ թո­քե­րում։ Քո­ռուկ­նե­րն ա­րյու­նածծ­ման ըն­թաց­քում կլա­նում են միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րին։ 4. ­Քո­ռու­կի օր­գա­նիզ­մում միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րը կորց­նում են ի­րենց թա­ ղան­թը, ան­ցնում են մի­ջին ա­ղի­քի կրծ­քային մա­սի պա­տով` հաս­նե­լով մկան­ նե­րին։ 5. ­Զար­գա­նում են 1-ին փու­լից:

148 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում 6. 2-րդ և 3-րդ փու­լե­րի թր­թուր­ներ: 7. 3-րդ փու­լի թր­թուր­նե­րն ա­ռաջ­նային խո­ռո­չի ­հե­ղու­կի հետ թա­փան­ ցում են կն­ճի­թի­կի մեջ: 8. Քո­ռու­կի ա­րյու­նածծ­ման ըն­թաց­քում կա­րող են վա­րա­կել ա­ռողջ մար­ դուն։­

Ախ­տած­նու­թյուն ­Քո­ռու­կի վա­րակ­վե­լուց 7-12 օր հե­տո թր­թուր­նե­րն ար­դեն հա­սու­նա­նում են այն­քան, որ կա­րող են վա­րա­կել ա­ռողջ մար­դուն։ Մար­դու օր­գա­նիզ­մում որ­դը 5 ա­մս­վա ըն­թաց­քում զար­գա­նում է` դառ­նա­լով հա­սուն ո­րդ։ Այն տե­ ղա­կայ­վում է են­թա­մաշ­կային ճար­պային հյուս­ված­քի մեջ։ Բեղմ­նա­վոր­ված է­գն օր­վա ըն­թաց­քում ար­տա­զա­տում է հա­զա­րա­վոր միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ներ, ո­րոնք շարժ­վում են դե­պի ավ­շային ա­նոթ­ներ, ը­նկ­նում ան­գամ թո­քե­րի մեջ, ցերե­կային ժա­մե­րին լց­վում են ծայ­րա­մա­սային ա­րյու­նա­տար ա­նոթ­նե­րի մեջ։ Միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ներն ա­րյան մեջ հայտ­նա­բեր­վում են լոաո­զով վա­րակ­վե­լուց 5 ա­միս հե­տո։ Մար­դու օր­գա­նիզ­մում միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րը կեն­սու­նակ են մոտ 1 տա­րի։ Հա­սուն որ­դի կյան­քի տևո­ղու­թյու­նը մոտ 17 տա­րի է, պահ­պան­վում է նաև միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ներ ար­տա­զա­տե­լու ու­նա­կու­թյու­նը։ Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր ­Հի­վանդ­նե­րի մի մա­սն ախ­տան­շան­ներ չի ու­նե­նում։ Տե­ղա­ճա­րա­կային վայ­րի բնա­կիչ­նե­րի հա­մե­մա­տու­թյամբ զբո­սաշր­ջիկ­նե­րի շր­ջա­նում հի­վան­ դու­թյան ախ­տան­շան­ներն ա­վե­լի հա­ճախ են դրս­ևոր­վում: Ա­ռա­վել հա­ճախ հան­դիպ­ող ախ­տան­շան­նե­րից են կա­լա­բա­րյան այ­տու­ցը և աչ­քե­րի որ­դային հի­վան­դու­թյու­նը։ Կա­լա­բա­րյան այ­տու­ցը տե­ղային է, տե­ղա­կայ­վում է վե­րին և ստո­րին վեր­ջույթ­նե­րի վրա` հո­դե­րի շր­ջա­նում, դրան ու­ղեկ­ցում է քո­րն ի­նչ­պես այ­տու­ցի շր­ջա­նում, այն­պես է­լ՝ ամ­բողջ մարմ­նում։ Աչ­քե­րի որ­դային հի­վան­դու­թյուն ժա­մա­նակ հա­սուն որ­դը տե­սա­նե­լի է, կա­րող է ա­ռա­ջաց­նել տե­սո­ղու­թյան խան­գա­րում­ներ, քոր, ցավ և լույ­սի զգա­յու­նու­թյուն։ Սո­վո­րա­ բար տևում է մեկ շա­բա­թից պա­կաս (հա­ճախ ըն­դա­մե­նը ժա­մեր) և սո­վո­րա­ բար շատ քիչ վնաս է պատ­ճա­ռում աչ­քին: Հի­վանդ­նե­րը կա­րող են ու­նե­նալ ամ­բողջ մարմ­նի քոր (նույ­նիսկ այն ժա­մա­նակ, ե­րբ կա­լա­բա­րյան այ­տուց չկա), մկա­նա­ցավ, հո­դա­ցավ, հոգ­նա­ծու­թյուն: Եր­բեմն մաշ­կի տակ կա­րե­լի է տես­նել հա­սուն որ­դե­րի շար­ժու­մը։ Ա­րյան ը­նդ­հա­նուր հե­տա­զո­տու­թյան ար­ դյուն­քում հայտ­նա­բեր­վում է է­ո­զի­նո­ֆիլ­նե­րի թվի բարձ­րա­ցում։ Եր­կա­րատև հի­վան­դու­թյունն ա­ռա­ջաց­նում է ե­րի­կամ­նե­րի ախ­տա­հա­րում, ո­րը մշ­տա­կան չէ։ Հնա­րա­վոր են ցա­վոտ լիմ­ֆա­դե­նիտ­ներ, այ­տուց­ներ, թո­քե­րի բոր­բո­քում, հե­ղու­կի կու­տա­կում թո­քե­րի շուր­ջը, սր­տամ­կա­նի մի­ո­կար­դիտ և հնա­րա­վոր սպի­ա­ցում։­

­Մար­դու ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ | 149

Ախ­տո­րո­շում­ Ե­թե հի­վան­դը վեր­հու­շում նշում է քո­ռու­կի խայ­թոց լոաո­զի տե­ղա­ճա­րա­ կային տա­րած­քում, ի­րա­կա­նաց­վում է հի­վան­դու­թյան ախ­տո­րո­շում. Ø Աչ­քից կամ մաշ­կի տա­կից դուրս բեր­ված հա­սուն որ­դի նույ­նա­կա­նա­ցում: Ø ­Միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի նույ­նա­կա­նա­ցում՝ ա­րյան պատ­րաս­տուկ­նե­րում, ե­թե ա­րյան նմու­շա­ռու­մը կա­տար­վել է ա­ռա­վո­տյան 10-ից մինչև ժա­մը 14-ը­։ Ø Loa loa մա­կա­բույծ կլոր որ­դի դեմ հա­կա­մար­մին­նե­րի նույ­նա­կա­նա­ ցում՝ ա­րյան մաս­նա­հա­տուկ թես­տով:­ Ախ­տո­րո­շու­մը դժ­վա­րա­նում է, ե­թե միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի քա­նա­կն ա­րյան մեջ քիչ է։ Մաս­նա­հա­տուկ թես­տե­րը միշտ չեն մատ­չե­լի։ Շճա­բա­նա­կան հե­ տա­զո­տու­թյան դրա­կան պա­տաս­խա­նը վկա­յում է այն մա­սին, որ ան­ձը ե­րբ­ևէ վա­րակ­ված է ե­ղել, բայց չի հաս­տա­տում վա­րա­կի առ­կա­յու­թյու­նը հե­տա­զոտ­ ման պա­հին։ Լոաոզ ախ­տո­րո­շու­մ պետք է դի­տարկ­վի տե­ղա­ճա­րա­կային վայ­րեր այ­ ցե­լած ցան­կա­ցած հի­վան­դի մոտ, ո­րն ու­նի աչ­քի որ­դային ախ­տա­հա­րում, կա­լա­բա­րյան այ­տուց, ա­ռանց այլ պատ­ճա­ռի՝ ծայ­րա­մա­սային ա­րյան է­ո­զի­ նո­ֆի­լի­ա։ Աֆ­րի­կայի տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րից (որ­տեղ գրանց­վում են լոաո­զի և ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի կամ օն­խո­ցեր­կո­զի հա­մակց­ված վա­րակ­ներ) վե­րա­դար­ձած բո­լոր հի­վանդ­նե­րը, ո­րոնց նշա­նակ­վում է ավ­ շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի կամ օն­խո­ցեր­կո­զի բուժ­ման կուրս, նա­խա­պես հե­տա­զոտ­վում ե­ն՝ դի­է­թիլ­կար­բա­մա­զի­նով բուժ­ման հետ­ևան­քով էն­ցե­ֆա­ լո­պա­թի­այի մա­հա­ցու ել­քե­րը բա­ցա­ռե­լու հա­մար։ Ստան­դարտ ախ­տո­րո­շիչ թես­տե­րով միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րը բա­ցա­հայտ­վում են, ե­թե նմու­շա­ռումն ի­րա­ կա­նաց­վել է ցե­րե­կային ժա­մե­րին, ի­սկ նմու­շառ­ված ա­րյան հաստ և բա­րակ կա­թիլ­նե­րով քսուք­նե­րը ներկ­վել են Գիմ­զայի մե­թո­դով։ Ն­մու­շառ­ման ժա­մա­նակ հաշ­վի են ա­ռն­վում նաև ժա­մային գո­տի­նե­րը, քա­նի որ հի­վան­դի օր­գա­նիզ­մը շա­րու­նա­կում է են­թարկ­վել այն ժա­մային գոտու ռիթ­մին, ո­րին սո­վոր է: Ա­րյան պատ­րաս­տուկ­նե­րում միկ­րո­ֆի­լա­րի­ ա­նե­րի նույ­նա­կա­նա­ցու­մը շատ կար­ևոր է վա­րա­կի ախ­տո­րոշ­ման հա­մար։ Բուժ­ման հս­կո­ղու­թյան հա­մար ան­հրա­ժեշտ է միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի քա­նա­կի ո­րո­շու­մը ա­րյան մեկ մլ-ո­ւմ։ ­Հա­սուն որ­դի նույ­նա­կա­նա­ցու­մը նույն­պես հնա­րա­վոր է՝ հի­վան­դի են­ թա­մաշ­կի կամ շաղ­կա­պե­նու են­թա­շեր­տից դուրս բեր­ված որ­դի հե­տա­զո­ տու­թյան ար­դյուն­քում։ Գո­յու­թյուն ու­նեն թես­տեր, ո­րոնց մի­ջո­ցով ո­րոշ­վում է, թե ա­րդյոք հի­վան­դն ունի՞ որ­ևէ ֆի­լա­րի­ա­տոզ։ Դրանք զգա­յուն են բո­լոր ֆի­լա­րիա­տոզ­նե­րի ա­ռու­մով (նե­րա­ռյալ վու­խե­րե­րի­ա (Wuchereria), բրու­գի­ա (Brugia), օն­խո­ցեր­կա (Onchocerca) և ման­սո­նե­լա (Mansonella) մա­կա­բույծ­նե­ րով հա­րուց­ված վա­րակ­ներ) և մատ­չե­լի են ո­րոշ ախ­տո­րո­շիչ լա­բո­րա­տո­ րի­ա­նե­րում, բայց լի­նե­լով զգա­յուն` դրանք շատ ցածր մաս­նա­հատ­կու­թյուն

150 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում ու­նեն։ Հա­կա­մար­մին­նե­րի վրա հիմն­ված այլ թես­տե­րի նման, դրանք կա­րող են վկայել, որ օր­գա­նիզ­մը ո­րո­շա­կի ժա­մա­նակ վա­րակ­ված է ե­ղել, բայց չեն պար­զա­բա­նում, թե ա­րդյոք ներ­կա­յում վա­րա­կը առ­կա՞ է, թե՞ ո­չ։ Այս տար­բե­ րու­թյու­նը քիչ նշա­նա­կա­լի է, ե­րբ հի­վան­դը տե­ղա­ճա­րա­կային վայր է այ­ցե­ լել, բայց շատ կար­ևոր է, ե­րբ հի­վան­դը տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րա­ծա­գո­տու բնա­կիչ է։ Թես­տի մեծ ա­ռա­վե­լու­թյունն այն է, որ վկա­յում է վա­րա­կի մա­սին՝ գաղտ­նի շր­ջա­նի պրե­պա­տենտ (ոչ վա­րա­կիչ) շր­ջա­նում։ Գո­յու­թյան ու­նեն լոաո­զի մաս­նա­հա­տուկ շճա­բա­նա­կան թես­տեր, օ­րի­ նակ` LlSXP-1 ռե­կոմ­բի­նանտ ան­տի­գեն հա­կա­մար­մին­նե­րի թեստ, ո­րը կա­րող է օգ­տա­գործ­վել թե՛ որ­պես ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային (Ի­ՖԱ), թե՛ լու­ցի­ֆե­րա­զայի ի­մու­նապ­րե­ցի­պի­տա­ցի­այի թեստ (luciferase immunoprecipitation test), սա­կայն դրանք կի­րառ­վում են գի­տա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րում և մատ­չե­լի չեն ախ­տո­րո­շիչ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի հա­մար։ Ա­ՄՆ-ո­ւմ լոաո­զի ախ­տո­րոշ­ման հա­մար կի­րառ­վում է ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյու­նը։ Այս­պի­սով, Loa loa-ով հա­րուց­ված վա­րա­կն ախ­տո­րո­շվում է ա­րյան պատ­ րաս­տուկ­նե­րի հե­տա­զո­տու­թյամբ։ Ե­թե ա­րյան քսուք­նե­րը բա­ցա­սա­կան են, բայց վա­րա­կի կլի­նի­կա­կան պատ­կերն առ­կա է, վա­րա­կը բա­ցա­ռե­լու հա­մար կա­րող է փոր­ձարկ­վել հա­կա­մար­մին­նե­րի ո­րոշ­ման թես­տը։ Հա­կա­մար­մին­նե­ րի թես­տի դրա­կան ար­դյուն­քի դեպ­քում կա­րող են ան­հրա­ժեշտ լի­նել մաս­ նա­հա­տուկ ախ­տո­րո­շիչ հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ (օր.` ՊՇՌ)։

Բու­ժում Չ­նա­յած որ վի­րա­բու­ժա­կան մի­ջամ­տու­թյու­նը ո­րո­շա­կի թեթ­ևաց­նում է հի­վան­դի վի­ճա­կը, մի­այն դրա­նով չեն սահ­մա­նա­փակ­վում։ Եր­կու դե­ղա­մի­ ջոց կա­րող է մեղ­մաց­նել լոաո­զի ախ­տան­շան­նե­րը և բու­ժել հի­վան­դու­թյունը։ Ը­նտր­ված դե­ղա­մի­ջոց է դի­է­թիլ­կար­բա­մա­զի­նը, ո­րն ազ­դե­ցու­թյուն ու­նի և՛ միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի, և՛ հա­սուն որ­դե­րի վրա։ Կի­րառ­վում է նաև ալ­բեն­դա­զո­ լը (Albendazole) այն հի­վանդ­նե­րի բուժ­ման հա­մար, ո­րոնց դի­է­թիլ­կար­բա­մա­ զի­նով բուժ­ման կուր­սե­րն ար­դյու­նա­վետ չեն։ Հա­մար­վում է, որ ալ­բեն­դա­զո­լն ազ­դում է հա­սուն որ­դե­րի վրա։ Ծանր ըն­թաց­քով դեպ­քե­րում դի­է­թիլ­կար­բա­ մա­զի­նով բուժ­ման հետ­ևան­քով հնա­րա­վոր են ու­ղե­ղի հյուս­ված­քի բոր­բո­ քում­ներ՝ կո­մայի կամ մահ­վան ել­քով։ Ո­րո­շա­կի դեպ­քե­րում ա­ռա­վել ճիշտ մո­տե­ցում է բու­ժու­մից հրա­ժար­վե­լը։ Վի­րա­բու­ժա­կան մի­ջամ­տու­թյուն­ներն ար­դյու­նա­վետ են ֆի­լա­րի­այի շարժ­ ման ախ­տան­շան­նե­րը մեղ­մաց­նե­լու հա­մար և շատ դեպ­քե­րում՝ ախ­տո­րոշ­ ման և նույ­նա­կա­նաց­ման նպա­տա­կով, սա­կայն վի­րա­բու­ժա­կան մի­ջամ­տու­ թյուն­նե­րից հե­տո ան­հրա­ժեշտ է մաս­նա­հա­տուկ բու­ժում։ ­Լոաո­զի բուժ­ման ա­ռա­ջին ը­նտ­րու­թյան դե­ղա­մի­ջո­ցը դի­է­թիլ­կար­բա­մա­ զինն է, ո­րով բուժ­ման մեկ կամ եր­կու կուր­սից հե­տո հի­վանդ­նե­րից շա­տե­րի

­Մար­դու ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ | 151

կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րը վե­րա­նում են, է­ո­զի­նո­ֆի­լի­այի և ֆի­լա­րի­այի հա­կա­մար­մին­նե­րի տիտ­րե­րը` նվա­զում։ Ո­րոշ հի­վանդ­նե­րի ան­հրա­ժեշտ է լրա­ցու­ցիչ կուրս ԴԷԿ-ով կամ ալ­բեն­դա­զո­լով։ ԴԷԿ-ը նա­խընտ­րե­լի դե­ղա­ մի­ջոց է, քա­նի որ դրա ար­դյու­նա­վե­տու­թյան վե­րա­բե­րյալ կան բազ­մա­թիվ վկա­յու­թյուն­ներ. ո­չն­չաց­նում է և՛ հա­սուն որ­դին, և՛ միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րին, ար­ դյուն­քում՝ ա­պա­հով­վում է հի­վան­դի ա­րագ ա­ռող­ջա­ցու­մը։ Մահ­վան ել­քով էն­ ցե­ֆա­լո­պա­թի­այի զար­գաց­ման կամ միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի նյար­դա­բա­նա­կան այլ ազ­դե­ցու­թյուն­նե­րի զար­գա­ցու­մը պայ­մա­նա­վոր­ված է ա­րյան մեջ դրանց քա­նա­կով (բե­ռով)։ Այդ ա­ռու­մով մինչև բուժ­ման նշա­նա­կու­մ ն ան­հրա­ժեշտ է ի­րա­կա­նաց­նել ա­րյան քսու­քի քա­նա­կա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ։ Կան­խար­ գե­լիչ բու­ժում ԴԷԿ-ով (շա­բա­թը մեկ ան­գամ 300մգ) կա­րող են կի­րա­ռել տե­ ղա­ճա­րա­կային տա­րա­ծա­գո­տի­նե­րում եր­կա­րատև գտն­վող ան­ձինք։ ԴԷԿ-ի նկատ­մամբ կա­յուն լոաո­զի բուժ­ման հա­մար կա ալ­բեն­դա­զո­լի կի­ րառ­ման փորձ (ն­շա­նակ­վում է օ­րը եր­կու ան­գամ, 21 օր)։ Լոաո­զի բու­ժու­մը հա­կա­հել­մին­թային դե­ղո­րայ­քով կա­րող է ա­ռա­ջաց­նել այլ ախ­տան­շան­ներ՝ կա­լա­բա­րյան այ­տու­ցի կամ քո­րի տես­քով։ Ո­րոշ հե­ղի­նակ­ներ ա­ռա­ջար­կում են մեղ­մաց­նել այդ եր­ևույթ­նե­րը բուժ­ման ա­ռա­ջին օ­րե­րի ըն­թաց­քում հա­ կա­հիս­տա­մի­նային դե­ղո­րայ­քի կամ կոր­տի­կոս­տե­րոիդ­նե­րի նշա­նա­կու­մով։ ԴԷԿ-ով բուժ­ման ըն­թաց­քում մահ­վան ել­քով Էն­ցե­ֆա­լո­պա­թի­այի զար­գաց­ ման ռիս­կը շա­րու­նակ­վում է, կոր­տի­կոս­տե­րոիդ­նե­րի նշա­նա­կու­մով դա չի կան­խար­գել­վում։ ­Զանգ­վա­ծային կան­խար­գել­ման ծրագ­րե­րում, ո­րոնց հա­մար Ա­ՀԿ-ն ո­րո­ շել է, որ բուժ­ման ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը գե­րա­զան­ցում է ռիս­կը, Ա­ՀԿ-ն թույլ է տա­լիս ալ­բեն­դա­զո­լի օգ­տա­գոր­ծու­մը հղի­ու­թյան 2-րդ և 3-րդ ե­ռամ­սյակ­նե­ րում: Հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը վկա­յում են 1 տա­րե­կան­նե­րի տա­րի­քային խմ­բում ալ­բեն­դա­զո­լի ան­վտանգ լի­նե­լու մա­սին։ Ա­ՀԿ-ն ըն­դու­նում է, որ ե­րե­խա­նե­րը կա­րող են նե­րառ­վել ալ­բեն­դա­զո­լով բուժ­ման զանգ­վա­ծային կան­խար­գե­լիչ ծրագ­րե­րում, և նրանց բու­ժու­մը կա­րող է ի­րա­կա­նաց­վել նվա­զեց­ված դե­ղա­ բաժ­նով։

Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ Ներ­կա­յում ախ­տա­հար­ված տա­րածք­նե­րում լոաո­զի հս­կո­ղու­թյան կամ է­լի­մի­նա­ցի­այի ծրագ­րեր չեն ի­րա­կա­նաց­վում։ Այն տա­րածք­նե­րում, որ­տեղ բնակ­չու­թյու­նն օն­խո­ցեր­կո­զի կամ ավ­շային ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի կա­նո­նա­ վոր բուժ­ման կուրս է ան­ցնում՝ լոաո­զով վա­րակ­վե­լու ռիս­կը ա­վե­լի ցածր է։ Լոաո­զի դեմ պատ­վաս­տա­նյութ գո­յու­թյուն չու­նի: Այն ան­ձինք, ո­րոնք մտադ­րու­թյուն ու­նեն եր­կար ժա­մա­նա­կ գտն­վե­լու լոաո­զի տե­ղա­ճա­րա­ կային տա­րածք­նե­րում, կա­րող են շա­բա­թա­կան 300 մգ մի­ան­վագ ստա­նալ

152 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում դի­է­թիլ­կար­բա­մա­զին (ԴԷԿ)՝ նվա­զեց­նե­լով վա­րակ­վե­լու ռիս­կը։ Քոռուկ­նե­րից խու­սա­փե­լը (գե­տե­րի մոտ, ստ­վե­րոտ կամ ան­տա­ռոտ վայ­րե­րում) նվա­զեց­ նում է վա­րակ­ման հավանականությունը։ Կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում ­նե­րը նե­րա­ռում են նաև միջա­տա­վա­նիչ նյու­թե­րի, օ­րի­նակ՝ դի­է­թիլ­մե­թա-տոլո­ւա­ մի­դի (N,N-Diethyl-meta-toluamide (DEET) տա­րա­ծու­մը մաշ­կի բաց հատ­ված­ նե­րի վրա, օր­վա ըն­թաց­քում, ե­րբ քո­ռու­կը կա­րող է խայ­թել, եր­կա­րաթև և ոտ­քե­րը ծած­կող հա­գուստ կրե­լը, հա­գուս­տի մշա­կու­մը պեր­մետ­րի­նով և այլն:

ՕՆ­ԽՈ­ՑԵՐ­ԿՈԶ­

Օն­խո­ցեր­կո­զը (ՀՄԴ-B73) հա­մար­վում է «­մո­ռաց­ված» ար­ևա­դար­ձային հի­վան­դու­թյուն, ո­րը պայ­մա­նա­վոր­ված է թե­լան­ման մա­կա­բույծ կլոր որ­դե­ րով։

Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն Օն­խո­ցեր­կոզ­ներն ա­ռա­վել տա­րած­ված են Աֆ­րի­կա­յում՝ Սա­հա­րայից հա­ րավ ըն­կած 31 ե­րկ­րում, Ա­սի­ա­յում՝ Ե­մե­նում, Ա­մե­րի­կա­յում գրանց­վում է 13 օ­ջա­խ, ո­րոն­ցից 11-ո­ւմ տե­ղային փո­խան­ցումն ը­նդ­հատ­ված է (Կո­լում­բի­ա­յում, Էկ­վա­դո­րում, Գվա­տե­մա­լա­յում և Մեք­սի­կա­յում), ի­սկ Բրա­զի­լի­ա­յում և Վե­նե­ սո­ւե­լա­յում կան­խար­գե­լիչ մի­ջամ­տու­թյուն­նե­րը շա­րու­նակ­վում են (ն­կար 56)։ Ա­ՀԿ տվյալ­նե­րով՝ ա­ռն­վազն 25 մլն մարդ ախ­տա­հար­ված է օն­խո­ցեր­կո­ զով, ո­րը հա­րուց­վում է ՕոՇհօՇ6ՒՇճ vօ/vս/սՏ որ­դով, 300,000 մարդ կու­րա­ցել է, մոտ 800,000 մարդ ու­նի տե­սո­ղու­թյան խն­դիր­ներ։ Որ­դե­րը մա­կա­բու­ծում են մար­դու օր­գա­նիզ­մում (վերջ­նա­կան տեր), ի­սկ թր­թուր­նե­րը՝ սի­մու­լի­ում (Տ/ոս//սո) ցե­ղի մժեղ­նե­րի (մի­ջան­կյալ տեր) օր­գա­նիզ­մում։ Ամ­բողջ աշ­խար­հում օն­խո­ցեր­կո­զի վա­րակ­ման ռիս­կի տակ է շուրջ 123 մլն մարդ։ Հի­վան­դու­թյան տա­րա­ծա­գո­տի­նե­րը գե­տե­րի հոս­քի մոտ են, որ­տեղ տա­րած­ված են Տ/ոս//սո մժեղ­նե­րը։ Քա­նի որ վա­րակ­վում են մժեղ­նե­րի մի քա­նի խայ­թո­ցի դեպ­քում, վա­րակ­վե­լու վտան­գը փոքր է ժա­մա­նա­կա­վոր այ­ ցե­լու­թյան ժա­մա­նակ, ա­ռա­վել մեծ ռիս­կի են են­թարկ­վում տար­բեր ա­ռա­քե­ լու­թյուն­նե­րով ժա­մա­նած եր­կա­րա­ժամ­կետ այ­ցե­լու­նե­րը, դաշ­տային հե­տա­ զո­տու­թյուն­ներ ի­րա­կա­նաց­նող ան­ձինք։ Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն Օն­խո­ցեր­կո­զի հա­րու­ցի­չը օն­խո­ցեր­կա վոլ­վու­լուս (ՕոՇհօՇ6ՒՇճ vօ/vս/սՏ) կլոր ո­րդն է, ո­րն ախ­տա­հա­րում է են­թա­մաշ­կային հյուս­ված­քը (ն­կար 57)։

­Մար­դու ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ | 153

­ ա­րակ­ված Simulium տե­սա­կի մժե­ղը խայ­թո­ցից ա­ռա­ջա­ցած վեր­քի մա­ Վ սում մար­դու մաշ­կի մեջ ար­տա­զա­տում է հա­սու­նաց­ման եր­րորդ հա­սա­կի թրթուր­ներ։ Են­թա­մաշ­կի հյուս­ված­քում թր­թու­րը հա­սու­նա­նում է և տե­ղա­կայ­ վում են­թա­մաշ­կի շա­րակ­ցա­կան հյուս­ված­քում՝ հան­գույց­նե­րի մեջ, որ­տեղ հա­սուն որ­դը կա­րող է գո­յատ­ևել մոտ 15 տա­րի։ Հան­գույց­նե­րում մի­ա­ժա­մա­ նակ կա­րող են գտն­վել և՛ ա­րու, և՛ էգ որ­դեր։ Է­գե­րի չափ­ը՝ 33–50 սմ եր­կա­ րու­թյուն, 270-400 մկմ տրա­մագ­ծով, ա­րու որ­դե­րի չափ­ը՝ 19-42 մմ x 130-210 մկմ։ Մոտ 9 տար­վա ըն­թաց­քում են­թա­մաշ­կի հան­գույց­նե­րում ար­տա­զա­տում են միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ներ։ Միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի չափը՝ 220-360 մկմ x 5-9 մկմ: Դրանք կա­րող են կեն­սու­նակ մնալ մոտ 2 տա­րի։ Միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րը պա­ տա­հա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյուն­քում հայտ­նա­բեր­վում են ծայ­րա­ մա­սային ա­րյան, մե­զի, խոր­խի մեջ, բայց ա­վե­լի հա­վա­նա­կան է, որ հայտ­ նա­բեր­վեն մաշ­կի մեջ, ավ­շային կամ շա­րակ­ցա­կան հյուս­ված­քում։ Վա­րա­ կը փո­խանց­վում է մժե­ղին ա­րյու­նածծ­ման ըն­թաց­քում: Միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ներն ան­ցնում են մժե­ղի մար­սո­ղա­կան հա­մա­կար­գի մի­ջին ա­ղու կրծ­քային մա­ սի պա­տով` ա­ռաջ­նային խո­ռո­չում շր­ջա­նա­ռող հե­ղու­կի մի­ջո­ցով հաս­նե­լով մկան­նե­րին։ Աս­տի­ճա­նա­բար զար­գա­նում են 1-ին փու­լի, հե­տո 2-րդ և 3-րդ փու­լե­րի թր­թուր­ներ: 3-րդ փու­լի թր­թուր­նե­րը թա­փան­ցում են կն­ճի­թի­կի մեջ և կա­րող են վա­րա­կել ա­ռողջ մար­դուն՝ մժե­ղի ա­րյու­նածծ­ման ժա­մա­նակ: Փո­խան­ցո­ղը Simulidae ըն­տա­նի­քի, Simuliini են­թաըն­տա­նի­քի Simulium ցեղի (ն­կա­րագր­ված է 41 տե­սակ) մժեղ­ներն են (ն­կար 58):

Ախ­տած­նու­թյուն Փո­խան­ցո­ղը խայ­թում է օր­վա ըն­թաց­քում։ Է­գե­րը մար­դու ա­րյու­նով սն­ վում են օ­վու­լ յա­ցի­այի հա­մար։ Ե­թե մ­ժե­ղը խայ­թում է վա­րակ­ված ան­ձին, օն­ խո­ցեր­կո­զի թր­թուր­նե­րը կա­րող են կլան­վել մժե­ղի կող­մից և հաս­նել միջատի մկան­նե­րին։ Թր­թուր­նե­րը մար­դու հա­մար վա­րա­կիչ են դառ­նում ևս 10-12 օր զար­գա­նա­լուց հե­տո: Դրանք տե­ղա­կայ­վում են մժե­ղի խայ­թող կնճի­թի­կում, որ­տե­ղից կա­րող են կր­կին փո­խան­ցվել մարդ­կանց։ Ը­նկ­նե­լով մար­դու օր­գա­ նիզմ՝ թր­թու­րը դառ­նում է հա­սուն որ­դ մոտ 3 ամ­սից 1 տար­վա ըն­թաց­քում։ Որ­դե­րի մեծ մա­սը գտն­վում է են­թա­մաշ­կային շա­րակ­ցա­կան հյուս­ված­քի հան­գույց­նե­րում, հա­ճախ` մկան­նե­րի և հո­դե­րի մոտ։ Ա­րու որ­դե­րը գտն­վում են է­գե­րին մոտ։ Որ­դե­րի շուր­ջը ձևա­վոր­վող հան­գույց­նե­րը մա­կա­բույծ որ­դի և նրա տի­րոջ փո­խազ­դե­ցու­թյան հետ­ևանք ե­ն։ Հան­գույ­ցի ներ­սում որ­դե­րը ո­րոշ չա­փով պաշտ­պան­ված են տի­րոջ ի­մու­նային հա­մա­կար­գի ազ­դե­ցու­թյու­ նից։ Հա­սուն է­գը մեկ օր­վա ըն­թաց­քում ար­տա­զա­տում է հա­զա­րա­վոր միկ­րո­ ֆի­լա­րի­ա­ներ։ Թր­թու­րը հայտ­նա­բեր­վում է վա­րակ­վե­լուց 10-20 ա­միս հե­տո։ Տի­րոջ մարմ­նի մեջ հա­սուն որ­դը կեն­սու­նակ է 15 տա­րի, ի­սկ միկ­րո­ֆի­լա­րի­ ան՝ մինչև 2 տա­րի։

154 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր O. volvulus-ով վա­րա­կը կա­րող է ըն­թա­նալ ա­ռանց ախ­տան­շան­նե­րի, ե­թե միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի շր­ջա­նա­ռու­թյու­նն օր­գա­նիզ­մում չի ա­ռա­ջաց­նում ի­մուն հա­մա­կար­գի պա­տաս­խան։ Սա­կայն շա­տե­րն ու­նե­նում են քո­րով ըն­թա­ցող ցան, հան­գույց­ներ մաշ­կի տակ, տե­սո­ղու­թյան խան­գա­րում­ներ։ Մաշ­կից և շաղ­կա­պե­նուց միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ներն ան­ցնում են եղ­ջե­րա­թա­ղան­թի վրա, որտեղ ի­րենց շուրջն ա­ռա­ջաց­նում են կե­տային կե­րա­տիտ։ Հե­տա­գա­յում զար­գա­նում են կե­րա­տիտ, ի­րի­դո­ցիկ­լիտ և որ­պես հետ­ևանք՝ կու­րու­թյուն (նկար 59)։­ Ավ­շային հան­գույց­նե­րի մե­ծա­ցումն ան­ցավ է։ Հիմ­նա­կան ախ­տան­շան­ նե­րը կապ­ված են մա­հա­ցած թր­թու­րի քայ­քայ­ման պատ­ճա­ռով օր­գա­նիզ­մի պա­տաս­խա­նի հետ։ Մաշ­կի բոր­բո­քու­մը և քո­րը կա­րող են ա­ռա­ջաց­նել մաշկի եր­կա­րատև ախ­տա­հա­րում՝ գույ­նի փո­փո­խու­թյուն (հո­վա­զի մաշկ), կա­րող են ա­ռա­ջաց­նել մաշ­կի թու­լա­ցում (ծ­խա­խո­տի թղ­թի նման)` հյուս­ված­քի ա­ռաձ­ գա­կա­նու­թյան կորս­տով: Բոր­բո­քում­նե­րի հետ­ևան­քով զար­գա­նում է աչ­քի ե­ղջ­րա­թա­ղան­թի ախ­տա­հա­րում, հե­տա­գա­յում՝ կու­րու­թյուն։ Հնա­րա­վոր է նաև տե­սո­ղա­կան նյար­դի բոր­բո­քում, ո­րի պատ­ճա­ռով ա­ռա­ջա­նում են տե­ սո­ղու­թյան խան­գա­րում­ներ և կու­րու­թյուն։­

Ախ­տո­րո­շում Թեթև ըն­թաց­քով հի­վան­դու­թյան դեպ­քում օն­խո­ցեր­կո­զի ախ­տո­րո­շու­մը կապ­ված է դժ­վա­րու­թյուն­նե­րի հետ։ Դա ա­վե­լի հա­ճախ հան­դի­պում է այն մարդ­կանց շր­ջա­նում, ո­րոնք տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րում շր­ջա­գայել են, բայց այդ տա­րած­քի բնա­կիչ­ներ չեն: Կան ախ­տո­րո­շման բազ­մա­թիվ ե­ղա­նակ­ներ, ո­րոն­ցից ա­մե­նա­տա­րած­վա­ծը մաշ­կի բի­ոպ­սի­ան է: Մաշ­կից 1-2 մգ քեր­վում կամ հա­տուկ գոր­ծի­քով բի­ոպ­սի­ա է կա­տար­վում (սո­վո­րա­բար 6 նմուշ է վերց­վում մարմ­նի տար­բեր մա­սե­րից)։ Թր­թուր­նե­րին հայտ­նա­բե­ րե­լու հա­մար մաշ­կի նմու­շը տե­ղադր­վում է ֆի­զի­ո­լո­գի­ա­կան լու­ծույ­թի մեջ: Ե­թե թր­թուր­ներ չեն ան­ջատ­վում, ի­րա­կա­նաց­վում է ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյուն։ Հան­գույ­ցն ան­ջատ­վում է վի­րա­բու­ժա­կան մի­ջամ­տու­թյամբ և հե­տա­զոտ­վում է` հա­սուն որ­դ հայտ­նա­բե­րե­լու նպա­տա­կով: Աչ­քի ախ­տա­հա­րու­մը կա­րող է ախ­տո­րոշ­վել ճա­ռա­գայ­թային հե­տա­զո­տու­թյան մի­ջո­ցով, ո­րը տե­սա­նե­լի է դարձ­նում թր­թուր­նե­րին և աչ­քի հյուս­ված­քի վնաս­վածք­նե­րը: Սահ­մա­նա­փակ դեպ­քե­րում կի­րառ­վում են հա­կա­մար­մին­նե­րի հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ, քա­նի որ այս թես­տե­րը չեն կա­րող տար­բե­րա­կել ան­ցյա­լում և տվյալ պա­հին ըն­թա­ցող վա­րակ­նե­րը, պի­տա­նի չեն տե­ղա­ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րում բնակ­վող­նե­րի հա­մար, բայց կի­րա­ռե­լի են այ­ցե­լու­նե­րի հա­մար: Մատ­չե­լի թես­տե­րը մաս­ նա­հա­տուկ չեն և դրա­կան են բո­լոր ֆի­լա­րի­ա­տոզ­նե­րի դեպ­քում։ Գո­յու­թյուն ունեն օն­խո­ցեր­կո­զի խիստ մաս­նա­հա­տուկ թես­տեր՝ OV-16 հա­կած­նի հան­դեպ

­Մար­դու ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ | 155

հա­կա­մար­մին­նե­րի հե­տա­զո­տու­թյան, OV-լու­ցի­ֆե­րա­զայի (LIPS) ի­մու­նապ­րե­ ցի­պի­տա­ցի­այի թես­տեր, սա­կայն դրանք կի­րառ­վում են մի­այն գի­տա­կան հե­ տա­զո­տու­թյուն­նե­րի շր­ջա­նա­կում։ O. volvulus-ի ախ­տո­րոշ­ման ոս­կե ստան­դար­տը մաշ­կային թեստն է։ Շճա­ բա­նա­կան թես­տերն օգ­նում են այն դեպ­քում, ե­րբ կան կլի­նի­կա­կան ար­տա­ հայ­տու­թյուն­ներ, բայց մաշ­կային թես­տի ար­դյուն­քը բա­ցա­սա­կան է։ Ե­թե հա­ կա­մար­մին­նե­րի թես­տը դրա­կան է, ի­րա­կա­նաց­վում են մաշ­կի լրա­ցու­ցիչ կամ մաս­նա­հա­տուկ հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ։ Ախ­տո­րոշ­ման ոս­կե ստան­դարտ է օն­խո­ցեր­կո­զով հի­վան­դի մաշ­կի կտր­ ված­քի բի­ոպ­սի­ան: Մաշ­կի կտր­վածքն ի­րա­կա­նաց­վում է հա­տուկ սար­քով կամ վի­րա­բու­ժա­կան հեր­ձա­դա­նա­կով. ա­սե­ղով 3 մմ շա­ռա­վի­ղով մաշ­կը կո­ նաձև բարձ­րաց­վում է և կա­տար­վում է կտր­վածք (ն­կար 60, 61): Ար­դյուն­քում՝ ման­րա­դի­տա­կով նույ­նա­կա­նաց­ման հե­տա­զո­տու­թյուն­ներն ի­րա­կա­նաց­նե­լու նպա­տա­կով 2 մգ հյուս­վածք է ան­ջատ­վում, ո­րը 24 ժամ­վա ըն­թաց­քում պահ­ վում է ֆի­զի­ո­լո­գի­ա­կան լու­ծույ­թի մեջ (միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րի դուրս բեր­ման հա­մար)։ Հե­տա­զո­տու­թյան զգա­յու­նու­թյու­նը բարձ­րաց­նե­լու հա­մար վերց­վում է 6 նմուշ՝ կոն­քի զս­տոսկ­րի վե­րին եզ­րից, թի­ա­կից, ստո­րին վեր­ջույթ­նե­րից։ Թես­տը շատ մաս­նա­հա­տուկ է, բայց զգայ­նու­թյու­նը կա­րող է ցածր լի­նել՝ հա­ րուց­չի պրե­պա­տենտ (ոչ վա­րա­կիչ) փու­լում 1-1.5 տա­րի գտն­վե­լու պատ­ճա­ ռով։ ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյու­նը կա­րող է օգ­նել բարձ­րաց­նել հե­տա­զո­տու­թյան զգա­յու­նու­թյու­նը, բայց շատ դեպ­քե­րում այն մատ­չե­լի չէ։

Բու­ժում Օն­խո­ցեր­կո­զի ախ­տո­րոշ­ման դեպ­քում նշա­նակ­վում է բու­ժում՝ կան­խե­լու հա­մար մաշ­կի և աչ­քե­րի եր­կա­րատև ախ­տա­հա­րում­նե­րը։ Ա­ռա­ջարկ­վում է ի­վեր­մեկ­տին դե­ղա­մի­ջո­ցը, ո­րը պետք է տր­վի յու­րա­քան­չյուր 6 ա­մի­սը մեկ ան­գամ՝ հա­սուն որ­դի կյան­քի ըն­թաց­քում կամ կլի­նի­կա­կան ախ­տան­շան­նե­րի առ­կա­յու­թյան դեպ­քում։ Ի­վեր­մեկ­տինն ազ­դում է թր­թուր­նե­րի վրա, սա­կայն այն չի ո­չն­չաց­նում հա­սուն որ­դե­րին։ Կա խոս­տում­նա­լից նոր բու­ժում դոք­ սի­ցիկ­լի­նով, ո­րն ազ­դում է հա­սուն որ­դի վրա՝ ո­չն­չաց­նե­լով Wohlbachia ման­ րէ­նե­րին, ո­րոնք կար­ևոր են օր­գա­նիզ­մում որ­դի գո­յատև­ման հա­մար: Մինչև բուժ­ման կուրս նշա­նա­կե­լը ան­հրա­ժեշտ է հա­մոզ­վել, որ օն­խո­ցեր­կո­զով հի­ վան­դը վա­րակ­ված չէ նաև լոաո­զով, ո­րը կա­րող է հայտ­նա­բեր­վել նույն տա­ րա­ծա­գո­տի­նե­րում, քա­նի որ օն­խո­ցեր­կո­զի և լոաո­զի հա­մակց­ված վա­րա­կով են պայ­մա­նա­վոր­ված դե­ղո­րայ­քային բուժ­ման հետ­ևան­քով ա­ռա­ջա­ցող ծանր կողմ­նա­կի ազ­դե­ցու­թյուն­նե­րը։ Դոք­սի­ցիկ­լի­նը կա­րող է ա­ռաջ բե­րել սաղ­մի մահ, կի­րառ­վում է մի­այն կյան­քին վտան­գի սպառ­նա­լի­քի դեպ­քում, ե­րբ այլ մի­ջոց­ներ մատ­չե­լի չեն: Դոք­սի­ցիկ­լի­նը չի նշա­նակ­վում 8 տա­րե­կա­նից ցածր ե­րե­խա­նե­րին։ Այն նշա­նակ­վում է մի­այն կյան­քի սպառ­նա­լի­քի դեպ­քում, ե­րբ

156 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում այլ ան­տի­բի­ո­տիկ­ներ հա­կա­ցուց­ված են, և մի­այն այն դեպ­քում, ե­րբ նշա­նակ­ ման նե­րու­ժային օ­գու­տը գե­րակշ­ռում է։ Օն­խո­ցեր­կո­զի բուժ­ման նախ­կի­նում կի­րառ­վող դե­ղա­մի­ջոց­նե­րը՝ սու­րա­ մի­նը և դի­է­թիլ­կար­բա­մա­զի­նը, չեն օգ­տա­գործ­վում, քա­նի որ սու­րա­մինն ու­նի բազ­մա­թիվ թու­նա­վոր ազ­դե­ցու­թյուն­ներ, ի­սկ դի­է­թիլ­կար­բա­մա­զի­նի կի­րա­ ռումն ա­րա­գաց­նում է կու­րու­թյան ա­ռա­ջա­ցու­մը:

Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ­ Օն­խո­ցեր­կո­զի դեմ մաս­նա­հա­տուկ պատ­վաս­տա­նյութ գո­յու­թյուն չու­նի։ Լա­վա­գույն կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցը մժեղ­նե­րի խայ­թո­ցից պաշտ­պան­վելն է։ Դա նե­րա­ռում է մի­ջա­տա­վա­նիչ նյու­թե­րի, օ­րի­նակ` դի­է­թիլ­մե­թա-տո­լո­ւա­միդի (N,N-Diethyl-meta-toluamide (DEET)) տա­րա­ծու­մը մաշ­կի բաց հատ­ված­նե­րի վրա, եր­կա­րաթև և ոտ­քե­րը ծած­կող հա­գուստ հագ­նե­լը օր­վա ըն­թաց­քում, ե­րբ մժե­ղը կա­րող է խայ­թել, հա­գուս­տի մշա­կու­մը պեր­մետ­րի­նով։ Տե­ղա­ ճա­րա­կային տա­րածք­նե­րում հի­վան­դու­թյան տա­րա­ծու­մը կան­խե­լու հա­մար ի­վեր­մեկ­տի­նով ի­րա­կա­նաց­վում են լայ­նա­ծա­վալ զանգ­վա­ծային քիմ­կան­ խար­գել­ման ծրագ­րեր։

­ՄԱՐ­ԴՈՒ ԴԻ­ՐՈ­ՖԻ­ԼԱ­ՐԻ­ՈԶ

­ ի­րո­ֆի­լա­րի­ո­զը (ՀՄԴ Բ74.8) մար­դու օր­գա­նիզ­մում ֆի­լա­րի­դե (Filariidae) Դ ըն­տա­նի­քի դի­րո­ֆի­լա­րի­ա (Dirofilaria) ցե­ղի մա­կա­բու­ծային նե­մա­տոդ­նե­րից ա­ռա­ջա­ցած հի­վան­դու­թյուն է, ո­րը զար­գա­նում է դան­դաղ և ու­նի եր­կա­րատև քրո­նիկ ըն­թացք:

­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյուն Այս վա­րա­կը հա­տուկ է ար­ևա­դար­ձային ե­րկր­նե­րին, բայց հնա­րա­վոր է վա­րակ­վել նաև Շրի Լան­կա­յում, Հա­րա­վային ու Ար­ևե­լ յան Եվ­րո­պայի, Փոքր Ա­սի­այի մի շարք ե­րկր­նե­րի տա­րածք­նե­րում: Ա­ռանձ­նա­պես վտան­գա­վոր է հա­մար­վում մայի­սից սեպ­տեմ­բեր ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծը:

Պատ­ճա­ռա­գի­տու­թյուն Մար­դու դի­րո­ֆի­լա­րի­ո­զի հա­րու­ցիչ­ներն են դի­րո­ֆի­լա­րի­ա իմ­մի­տի­սը (Dirofilaria immitis), դի­րո­ֆի­լա­րի­ա ռե­պեն­սը (Dirofilaria repens) և դի­րո­ֆի­լա­ րի­ա տե­նո­ւի­սը (Dirofilaria tenuis): Սե­ռա­հա­սուն հել­մինթ­նե­րը սպի­տա­կա­վուն

­Մար­դու ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ | 157

են և ու­նեն թե­լան­ման ձև: Հա­սուն մա­կա­բույծ­նե­րի կյան­քի տևո­ղու­թյու­նը 4 ամ­սից մինչև 2 տա­րի է: Այս մա­կա­բույծ­նե­րը հիմ­նա­կա­նում տե­ղա­կայ­վում են շնե­րի և կա­տու­նե­րի են­թա­մաշ­կային կամ են­թա­լոր­ձային ճար­պային հյուս­ ված­քում, հազ­վա­դեպ` նաև մար­դու սր­տում և խո­շոր ա­րյու­նա­տար ա­նոթ­նե­ րում: Դի­րո­ֆի­լա­րի­այի վերջ­նա­կան տե­րը կեն­դա­նին է (թա­փա­ռող շնե­րը), մի­ ջան­կյալ տե­րե­րը` Aedes, Culex, Anopheles, Mansonia ցե­ղե­րի մո­ծակ­նե­րը, մար­ դը վա­րա­կի փա­կու­ղի է:

Ախ­տած­նու­թյուն ­Վա­րակ­ված կեն­դա­նու ա­րյան մեջ շր­ջա­նա­ռում են միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­ներ, ո­րոնք մար­դու կամ այլ կեն­դա­նու հա­մար վա­րա­կիչ չեն: Հի­վանդ կեն­դա­նուն խայ­թե­լիս մո­ծա­կը վա­րա­կվում է, դրա օր­գա­նիզ­մում միկ­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րը վե­րած­վում են վա­րա­կիչ թր­թուր­նե­րի: Այ­նու­հետև վա­րակ­ված մո­ծա­կը, մար­ դուն խայ­թե­լով վա­րա­կում է նրան դի­րո­ֆի­լա­րի­ա­նե­րով: Մար­դու օր­գա­նիզ­ մում թր­թուրն ա­ճում է, սա­կայն ըն­դու­նակ չէ բազ­մա­նա­լու (ն­կար 62): Կ­լի­նի­կա­կան պատ­կեր Դի­րո­ֆի­լա­րի­ա իմ­մի­տի­սը (Dirofilaria immitis) և դի­րո­ֆի­լա­րի­ա ռե­պենսն (Dirofilaria repens) ա­ռա­ջաց­նում են հի­վան­դու­թյան տար­բեր ձևեր: Ա­ռա­ջինը են­թա­մաշ­կային դի­րո­ֆի­լա­րի­ո­զի հա­րու­ցի­չն է, ե­րկ­րոր­դը` վիս­ցե­րալ կամ ըն­ դե­րային: Են­թա­մաշ­կային դի­րո­ֆի­լա­րի­ո­զի գաղտ­նի շր­ջա­նը տևում է մեկ ամ­ սից մինչև տա­րի: Հի­վան­դու­թյու­նը սկս­վում է մաշ­կի կամ լոր­ձա­թա­ղան­թի տակ ու­ռուց­քան­ման գո­յա­ցու­թյան ա­ռա­ջաց­մամբ, ո­րն ու­ղեկց­վում է մարմ­նի տվյալ մա­սի կարմ­րու­թյամբ, քո­րով: Գո­յա­ցու­թյու­նը կա­րող է լի­նել ցա­վոտ կամ ոչ մի ան­հանգս­տու­թյուն չպատ­ճա­ռել: Հի­վան­դու­թյա­նը բնո­րոշ է հել­մին­ թի միգ­րա­ցի­ան կամ տե­ղա­շար­ժը, ո­րը նկատ­վում է մաշ­կի ար­տա­քին մա­կե­ րե­սին: ­Մար­դու մարմ­նում դի­րո­ֆի­լա­րի­ան ու­նի ի­րեն բնո­րոշ ախ­տա­հար­ման հատ­ված­նե­րը՝ ա­չք, դեմք, պա­րա­նոց, ձեռ­քեր, կրծ­քա­գեղ­ձեր, ոտ­քեր: Դիրո­­ ֆի­լա­րի­ո­զի ժա­մա­նակ լի­նում են նաև ոչ մաս­նա­հա­տուկ ախ­տան­շան­ներ` թու­լու­թյուն, գլ­խա­ցավ, ջեր­մու­թյան բարձ­րա­ցում, սրտ­խառ­նոց, թր­թու­րի գտն­վե­լու շր­ջա­նում ցավ, ո­րը կա­րող է ճա­ռա­գայ­թել:­ Ըն­դե­րային դի­րո­ֆի­լա­րի­ո­զի ժա­մա­նակ հա­ճախ ախ­տա­հար­վում են թո­քե­ րը: Մար­դուն վա­րա­կե­լուց հե­տո թր­թուրն ը­նկ­նում է սր­տի աջ փո­րոք, հետո` թո­քային զար­կե­րակ: Դի­րո­ֆի­լա­րի­ո­զի այս ձևն ըն­թա­նում է ա­ռանց ախ­տան­ շան­նե­րի: Հի­վանդ­նե­րը եր­բեմն կա­րող են ու­նե­նալ կրծ­քա­վան­դա­կի հատ­վա­ ծում ցավ, հազ` ա­րյու­նային ար­տա­զա­տու­կով: Հի­վան­դու­թյու­նը հայտ­նա­բեր­ վում է պա­տա­հա­կան` կրծ­քա­վան­դա­կի օր­գան­նե­րի ռենտ­գեն հե­տա­զո­տու­ թյան կամ վի­րա­հա­տա­տա­կան մի­ջամ­տու­թյան ժա­մա­նակ:­

158 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

Ախ­տո­րո­շում­ Ախ­տո­րոշ­ու­մը հաս­տա­տվում է մա­կա­բու­ծա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյամբ՝ հել­մին­թին ման­րա­դի­տա­կով ու­սում­նա­սի­րե­լիս։ Ախ­տո­րոշ­ման օ­ժան­դակ մե­ թոդ է հա­մար­վում Ի­ՖԱ հե­տա­զո­տու­թյու­նը։ Դի­րո­ֆի­լա­րի­ո­զի դեպ­քում մար­ դու ա­րյան շի­ճու­կի մեջ կա­րող են հայտ­նա­բեր­վել հա­կա­մար­մին­ներ՝ տե­ղա­ շարժ­վող թր­թուր­նե­րի նկատ­մամբ։ Ի­ՖԱ դրա­կան ար­դյուն­քը չի կա­րող լի­նել վերջ­նա­կան ախ­տո­րո­շում։ Դի­րո­ֆի­լա­րի­ո­զի ախ­տո­րոշ­ման լա­բո­րա­տոր մե­ թոդ է նաև ՊՇՌ հե­տա­զո­տու­թյու­նը։ Dirofilaria repens-ն ու­նի ԴՆԹ կրկնվող հատ­ված­ներ, ի­սկ Dirofilaria immitis-ը՝ կու­տի­կու­լ յար կամ կեղ­ևային հա­կա­ ծին, ո­րոնք կա­րող են օգ­տա­գործ­վել ՊՇՌ մե­թո­դով դի­րո­ֆի­լա­րի­այի այս ձևե­րի ախ­տո­րոշ­ման հա­մար։

­Բու­ժում ­Բուժ­ման հիմ­նա­կան մե­թո­դը մար­դու օր­գա­նիզ­մից հել­մին­թի ամ­բող­ջա­ կան հե­ռա­ցումն է։ Վի­րա­հա­տու­թյու­նից ա­ռաջ բժիշ­կը կա­րող է նշա­նա­կել դիտ­րա­զին՝ մա­կա­բույ­ծի ան­շար­ժաց­ման նպա­տա­կով։ Ալ­բեն­դա­զոլ պա­րու­ նա­կող պրե­պա­րատ­ներ (վոր­միլ, մե­դի­զոլ) են նշա­նա­կում դի­րո­ֆի­լա­րի­ո­զի աս­տի­ճա­նա­բար տա­րած­ման և տե­սո­ղա­կան օր­գա­նի ախ­տա­հար­ման վտան­ գի դեպ­քում։ Վա­րա­կի վերջ­նա­կան բուժ­ման հա­մար կա­տար­վում է թո­քե­րի գրա­նու­ լե­մա­նե­րի և մաշ­կի տակ գտն­վող հան­գույց­նե­րի վի­րա­բու­ժա­կան հե­ռա­ցում: ­Պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ ­Դի­րո­ֆի­լա­րի­ո­զը կան­խե­լու հա­մար պետք է խու­սա­փել մո­ծա­կի խայ­թոց­ նե­րից, հագ­նել եր­կա­րաթև հա­գուստ, օգ­տա­գոր­ծել մո­ծակ­նե­րին վա­նող նյու­ թեր, պաշտ­պա­նիչ ցան­ցեր:

| 159

­ՀԱ­ՎԵԼ­ՎԱԾ­

ԱՂՅՈՒ­ՍԱԿ 6. ՏԱ­ՐԱ­ՓՈ­ԽԻԿ ՎԱ­ՐԱ­ԿԻՉ ՀԻ­ՎԱՆ­ԴՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵՐԸ ԵՎ

ԴՐԱՆՑ ՓՈ­ԽԱՆ­ՑՈՂ ՀՈԴ­ՎԱ­ԾՈ­ՏԱ­ՆԻ­ՆԵ­ՐԸ

Հի­վան­դու­թյուն

Փո­խան­ցող­ներ

Մի­այն հոդ­վա­ծո­տա­նի­նե­րի կող­մից փո­խանց­վող (օբ­լի­գա­տային տա­րա­փո­խիկ) վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­ներ Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր Ղ­րիմ-Կոն­գոյի տենդ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ քսոՇէճէճ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսո, Է)ճ/օոոճ ճոճէօ//Շսո, Է. ք/սոԵ6սո, Է. 06էՒ/էսո, Է. ոճՒց/ոճէսո, ՕՒո/էհօ0օՒօՏ /ճհօՒ6ոՏ/Տ, Շս//Շօ/06Տ Տքք.

Դեն­գե տենդ

4606Տ ճ6ց)քէ/, 46. ճ/Եօք/ՇէսՏ, 46. ՏՇսէ6//ճՒ/Տ, 46. քօ/)ո6Տ/6ոՏ/Տ, 46. 1Ւ/Տ6Ւ/ճէսՏ

Դե­ղին տենդ

4606Տ ճ6ց)քէ/, 46. ճfՒ/ՇճոսՏ, 46. Տ/ոքՏօո/, 46. էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ, Էճ6ոճցօցսՏ Տք6Ւճ22/ո/

Կյա­սա­նուր ան­տա­ռի հի­վան­ դու­թյուն

Է6ոճքհ)Տճ//Տ էսՒճո/ՇսՏ, Էճ6ո. Տք/ո/ց6Ւճ, ՇճոճՏօ/06ճ Տքք., 4քհճո/քէ6Ւճ օՒ0.

Ալ­խուր­մա հե­մո­ռա­գիկ տենդ

ՕՒո/էհօ0օՒօՏ Տճv/ցո)/, Է)ճ/օոոճ 0Ւօո60ճՒ/

Չի­կուն­գու­նյա տենդ

4606Տ ճ6ց)քէ/, 46. ճ/Եօք/ՇէսՏ, 46. քօ/)ո6Տ/6ոՏ/Տ

Զի­կա տենդ

4606Տ ճ6ց)քէ/, 46. 4/Եօք/ՇէսՏ

Պո­գոս­տի հի­վան­դու­թյուն (Կա­րե­լա­կան տենդ)

4606Տ ՇճոէճոՏ, 46. Շ/ո6Ւ6սՏ, 46. Շօոոսո/Տ, 46. 6xՇՒսՇ/ճոՏ, 46. /ոէՒս06ոՏ, Շս/6x ք/ք/6ոՏ, Շx. էօՒՒ6ոէ/սո, Շս//Տ6էճ ոօՒՏ/էճոՏ

Սին­դբիս տենդ

Շս/6x Տքք., Շս//Տ6էճ ոօՒՏ/էճոՏ

Պա­պա­տա­չի տենդ

Քհ/6ԵօէօոսՏ քճքճէճՏ/, Քհ. ք6Ւո/Շ/օՏսՏ, Քհ. ք6Ւf///6տ/, Քհ. ՇճսՇճՏ/ՇսՏ, Քհ. Տ6Ւց6ոէ/

Ռոսս գե­տի տենդ

4606Տ v/ց//ճx, 46. ՇճոքէօՒհ)ոՇհսՏ, 46. ճ6ց)քէ/, Շս/6x ճոոս//ՒօՏէՒ/Տ

Բար­մահ ան­տա­ռի տենդ

4606Տ v/ց//ճx, Շս/6x ճոոս//ՒօՏէՒ/Տ

Օ՝Նյոնգ՝նյոնգ հե­մո­ռա­գիկ տենդ

4ոօքհ6/6Տ fսո6ՏէսՏ, 4. ցճոԵ/ճ6

Օ­րո­պու­չե տենդ

4606Տ Տ6ՒՒճէսՏ, Շս/6x զս/ոզս6fճՏՇ/ճէսՏ, Շս//Շօ/06Տ քճՒճ6ոՏ/Տ

Ա­կա­բա­նե հի­վան­դու­թյուն

Շս//Շօ/06Տ օx)Տէօոճ, Շ. ԵՒ6v/էճՒՏ/Տ, Շ. ո//ո6Ւ/, Շ. /ո/Շօ/ճ, Շ. vճՒ//ք6ոո/Տ, 4606Տ v6xճոՏ, Շս/6x էՒ/էճ6ո/օՒհ)ոՇհսՏ, 4ոօքհ6/6Տ fսո6ՏէսՏ, 4ո. vճցսՏ

160 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Նայ­րո­բի ոչ­խար­նե­րի հի­վան­ դու­թյուն

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ճքք6ո0/Շս/ճէսՏ, 4ոԵ/)օոոճ vճ/6ցճէսո

Վե­սելսբ­րոն ոչ­խար­նե­րի հիվան­դու­թյուն

4606Տ ճ6ց)քէ/, 46. ճfՒ/ՇճոսՏ, 46. Տ/ոքՏօո/, Էճ6ոճցօցսՏ Տք6Ւճ22/ո/

Շ­մա­լեն­բեր­գի հի­վան­դու­թյուն

Շս//Շօ/06Տ Տքք.

Կո­լո­րա­դյան տզային տենդ

ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ճո06ՒՏօո/, ք. vճՒ/ճԵ///Տ

Կա­լի­ֆոռ­նի­ա­կան տզային տենդ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, ե. v6ոէճ//օ/ Վի­րու­սային էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րի խումբ

Եվ­րո­պա­կան տզային էնցեֆա­լիտ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, ե. ք6ՒՏս/ՇճէսՏ, ե. էՒ/ճոցս//Շ6քՏ, ե. ՇՒ6ոս/ճէսՏ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Թհ. Տճոցս/ո6սՏ, Թհ. էսՒճո/ՇսՏ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ ՇօոՇ/ոոճ, Էճ6ո. օէօքհ//ճ, Էճ6ո. քսոՇէճէճ, ք6Ւոճո)ՏՏսՏ ցճ///ոճ6, ք. հ/Ւս0/ո/Տ, Է/ՒՏէ/օո)ՏՏսՏ /ճէ/ՏՇսէճէսՏ (Է. ոսՏՇս//), Է. /ՏճԵ6///ոսՏ, Էճ6ոօցճոճՏսՏ ո/0/, Է)ք6Ւ/ճ6/ճքՏ ճոքհ/Ե/սՏ, Է)քօճՏք/Տ ԵՒ6ց6էօvճ6, 4606Տ Տքք., Շս/6x Տքք., 1ճԵճոսՏ f/ճv/ՇօՒո/Տ, Է)Եօո/էՒճ /սո0Ե6Շk/, 4քհճո/քէ6Ւճ օՒ0.

Սի­բի­րյան տզային էն­ցեֆալիտ

եxօ06Տ ք6ՒՏս/ՇճէսՏ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ ՇօոՇ/ոոճ, Էճ6ո. օէօքհ//ճ, Էճ6ո. քսոՇէճէճ, ք6Ւոճո)ՏՏսՏ ցճ///ոճ6, ք. հ/Ւս0/ո/Տ, Է/ՒՏէ/օո)ՏՏսՏ /ճէ/ՏՇսէճէսՏ (Է. ոսՏՇս//), Է. /ՏճԵ6///ոսՏ, Է)ք6Ւ/ճ6/ճքՏ ճոքհ/Ե/սՏ, Էճ6ոօցճոճՏսՏ ո/0/, Է)քօճՏք/Տ ԵՒ6ց6էօvճ6, 4606Տ Տքք., Շս/6x Տքք., 1ճԵճոսՏ f/ճv/ՇօՒո/Տ, Է)Եօո/էՒճ /սո0Ե6Շk/, 4քհճո/քէ6Ւճ օՒ0.

Շոտ­լան­դա­կան էն­ցե­ֆա­լո­միե­լիտ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ

Պո­վա­սան էն­ցե­ֆա­լիտ

եxօ06Տ ՏՇճքս/ճՒ/Տ, ե. Շօօk/6 Մո­ծա­կային էն­ցե­ֆա­լիտ­նե­րի խումբ

Արևմ­տյան Նե­ղո­սի տենդ

Շս/6x ք/ք/6ոՏ, Շ. ոօ/6ՏէսՏ, Շ. սո/v/էէճէսՏ, 4ոօքհ6/6Տ ոճՇս//ք6ոո/Տ, 4606Տ ՇճոէճոՏ, 46. v6xճոՏ, 46. Շ/ո6Ւ6սՏ, 46. յճքօո/ՇսՏ, 46. ճ/Եօք/ՇէսՏ, 46. ճէՒօքճ/քսՏ, 46. էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ, Շօզս///6էէ/0/ճ ք6ՒէսՒԵճոՏ, ԽճոՏօո/ճ սո/fօՒո/Տ, /xօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, Է)ճ/օոոճ ք/սոԵ6սո, Է. ոճՒց/ոճէսո, Է. 06էՒ/էսո, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, ՕՒո/էհօ0օՒօՏ Շճք6ոՏ/Տ, 4ՒցճՏ Ւ6f/6xսՏ, Է)քօճՏք/Տ ԵՒ6ց6էօvճ6

Ճա­պո­նա­կան էն­ցե­ֆա­լիտ

4606Տ յճքօո/ՇսՏ, 46. էօցօ/, 46. ճ/Եօք/ՇէսՏ, 46. kօՒ6/ՇսՏ, Շս/6x ք/ք/6ոՏ, Շ. էՒ/էճ6ո/օՒհ)ոՇհսՏ, Շ. Ե/էճ6ո/օՒհ)ոՇհսՏ, Շս//Շօ/06Տ Տքք., Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Թհ. էսՒճո/ՇսՏ, Թհ. Տճոցս/ո6սՏ

Լա Կրոս էն­ցե­ֆա­լիտ

4606Տ էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ (ՕՇհ/6ՒօէճէսՏ էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ), 46. ճ/Եօք/ՇէսՏ, 46. ճէՒօքճ/քսՏ, 46. յճքօո/ՇսՏ

Լան­գատ էն­ցե­ֆա­լիտ

եxօ06Տ ցՒճոս/ճէսՏ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ Տքք.

Կա­լի­ֆոռ­նի­ա­կան էն­ցե­ֆա­լիտ

4606Տ v6xճոՏ, 46. էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ, 46. ճ/Եօք/ՇէսՏ, Շս/6x էճՒՏճ//Տ, Շս//Տ6էճ ճոոս/ճէճ

Ջեյմս­թաու­նի կիր­ճի էն­ցե­ֆա­լիտ

4606Տ էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ (ՕՇհ/6ՒօէճէսՏ էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ)

Հավելված | 161

Սենտ Լո­ւի­սի էն­ցե­ֆա­լիտ

4606Տ յճքօո/ՇսՏ, 46. էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ, Շս/6x ք/ք/6ոՏ, Շ. զս/ոզս6fճՏՇ/ճէսՏ, Շ. Տէ/ցոճէօՏօո, Շ. էճՒՏճ//Տ, ք6Ւոճո)ՏՏսՏ ցճ///ոճ6, 806//օո)ՏՏսՏ Տ)/v/ճՒսՏ (ՕՒո/էհօո)ՏՏսՏ Տ)/v/ճՒսո)

Ձի­ե­րի ար­ևե­լ յան էն­ցե­ֆա­լիտ

Շս//Տ6էճ ո6/ճոսՒճ, Շս//Տ6էճ ոօՒՏ/էճոՏ, 4ոօքհ6/6Տ քսոՇէ/ք6ոո/Տ, 4ո. զսճ0Ւ/ոճՇս/ճէսՏ, 4606Տ Տօ//Շ/էճոՏ, 46. v6xճոՏ, 46. Շ/ո6Ւ6սՏ, 46. ճ/Եօք/ՇէսՏ, 46. յճքօո/ՇսՏ, 46. էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ, 46. Շճոճ06ոՏ/Տ (ՕՇհ/6ՒօէճէսՏ Շճոճ06ոՏ/Տ), Շս/6x Տճ//ոճՒ/սՏ, Շ. ք/ք/6ոՏ, ԽճոՏօո/ճ ք6ՒէսՒfճոՏ, Շօզս///6էէ/0/ճ ք6ՒէսՒԵճոՏ, ՔՏօՒօքհօՒճ f6Ւօx, Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ, ք6Ւոճո)ՏՏսՏ ցճ///ոճ6, ք. քճՏՏ6Ւ/ո6Տ, ք. ճո6Ւ/ՇճոսՏ, 806//օո)ՏՏսՏ Տ)/v/ճՒսՏ (ՕՒո/էհօո)ՏՏսՏ Տ)/v/ճՒսո)

Ձի­ե­րի ա­րևմ­տյան էն­ցե­ֆա­լիտ

Շս/6x էճՒՏճ//Տ, 4606Տ էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ, Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ, ք6Ւոճո)ՏՏսՏ ցճ///ոճ6

Ձի­ե­րի վե­նե­սո­ւե­լ յան էն­ցե­ ֆա­լիտ

4606Տ Տ6ՒՒճէսՏ, 46. էճ6ո/ճՒՒհ)ոՇհսՏ, 46. ճ/Եօք/ՇէսՏ, 46. էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ, Շս/6x Տքք., ԽճոՏօո/ճ Տքք., ՔՏօՒօքհօՒճ Տքք., Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ

Ռո­սի­ո էն­ցե­ֆա­լիտ

4606Տ ՏՇճքս/ճՒ/Տ, Շս/6x ք/ք/6ոՏ, Շ. էՒ/էճ6ո/օՒհ)ոՇհսՏ, ՔՏօՒօքհօՒճ f6Ւօx

Թա­հի­նա տենդ

4606Տ v6xճոՏ, 46. ՇճՏք/ՇսՏ, 46. Շօոոսո/Տ, 46. Շ/ո6Ւ6սՏ, 46. Տէ/Շէ/ՇսՏ, 46. 6xՇՒսՇ/ճոՏ, 4ոօքհ6/6Տ հ)ՒՇճոսՏ, Շս/6x ոօ/6ՏէսՏ, Շx. ք/ք/6ոՏ, Շս//Տ6էճ ճոոս/ճէ6, Շս//Շօ/06Տ Տքք.

Ին­կոո տենդ

4606Տ Շօոոսո/Տ, 46. քսոՇէօՒ, 46. հ6xօ0օոէսՏ

Չա­տան­գա տենդ

4606Տ Շօոոսո/Տ, 46. քսոՇէօՒ, 46. հ6xօ0օոէսՏ

Ավստ­րա­լի­ա­կան էն­ցե­ֆա­լիտ (Մու­ռեյ հով­տի էն­ցե­ֆա­լիտ, ա­վստ­րա­լի­ա­կան 2-հի­վան­ դու­թյուն)

Շս/6x ճոոս/օՒօՏէ/Տ

Կուն­ձին էն­ցե­ֆա­լիտ

Շս/6x ճոոս/օՒօՏէ/Տ

Քեշ հով­տի հի­վան­դու­թյուն

4606Տ յճքօո/ՇսՏ, 46. էՒ/Տ6Ւ/ճէսՏ, 4ոօքհ6/6Տ զսճ0Ւ/ոճՇս/ճէսՏ, 4ո. քսոՇէ/ք6ոո/Տ, Շօզս///6էէ/0/ճ ք6ՒէսՒԵճոՏ, Շս//Տ6էճ Տքք., Շս//օ/06Տ Տքք.

Սուր շն­չա­ռա­կան ար­բո­վի­րու­ սային վա­րակ­ներ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Թհ. ճքք6ո0/Շս/ճէսՏ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, ք. vճՒ/ճԵ///Տ, Է)ճ/օոոճ ոճՒց/ոճէսո, Է. 0Ւօո60ճՒ/, Է. ք/սոԵ6սո, Է. ՏՇսք6ոՏ6, 4ոԵ/)օոոճ ճո6Ւ/Շճոսո, 4ոօքհ6/6Տ հ)ՒՇճոսՏ, 4606Տ ՇճՏք/սՏ, Շս/6x հօՒէ6ոՏ/Տ

Ռի­կե­տցի­ոզ­ներ (այդ թվում էռ­լի­խի­ոզ­ներ և ա­նապ­լազ­մոզ­ներ). Բ­ծա­վոր տիֆ ա. Հա­մա­ճա­րա­կային բծա­վոր տիֆ

Ք60/Շս/սՏ հսոճոսՏ Շճք/է/Տ, Ք. հ. հսոճոսՏ (Ք.հ. ՇօՒքօՒ/Տ), Շ/ո6x /6Շէս/ճՒ/սՏ

բ. Տե­ղա­ճա­րա­կային, կամ մկնային բծա­վոր տիֆ

Ք60/Շս/սՏ հսոճոսՏ Շճք/է/Տ, Ք. հ. հսոճոսՏ (Ք.հ. ՇօՒքօՒ/Տ), Շ/ո6x /6Շէս/ճՒ/սՏ, Քս/6x /ՒՒ/էճոՏ, 26ոօքՏ)//ճ Շհ6օք/Տ, Շ6Ւճէօքհ)/սՏ fճՏՇ/ճէսՏ, 806/օո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/ (ՕՒո/էհօո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/), Շ/ո6x /6Շէս/ճՒ/սՏ, Շէ6ոօՇ6քհճ//06Տ f6//Տ

Ժայ­ռոտ լեռ­նե­րի բծա­վոր տենդ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ Տճոցս/ո6սՏ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ vճՒ/ճԵ///Տ, ք. ճո06ՒՏօո/, 4ոԵ/)օոոճ ոճՇս/ճէ6Տ

162 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում

Մի­ջերկ­րա­կան բծա­վոր տենդ (մար­սե­լ յան բծա­վոր տենդ)

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ Տճոցս/ո6սՏ, Թհ. ԵսՒՏճ, Թհ. էսՒճո/ՇսՏ, Թհ. քսո////օ, Թհ. Տ/ոսՏ, Թհ. 6v6ՒԵՏ/, Թհ. ճքք6ո0/Շս/ճէսՏ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ /6ճՇհ//, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, Է)ճ/օոոճ ոճՒց/ոճէսո, Է. Ւսf/ք6Տ, 4ոԵ/)օոոճ հ6ԵՒճ6սո

Տ­զային լիմ­ֆա­դե­նո­պա­թի­ա

ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, ք. Ւ6է/Շս/ճէ6Տ

Տ­զային բծա­վոր տիֆ (տ­զային ռի­քետ­սի­ոզ)

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, ե. ք6ՒՏս/ՇճէսՏ, ե, /ճցսՒ/, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ Տճոցս/ո6սՏ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, ք. ոսէէճ///, ք. Տ//vճՒսո, ք. ք/ՇէսՏ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ օէօքհ//ճ, Էճ6ո. քսոՇէճէճ, Էճ6ո. ՇօոՇ/ոոճ, Է)ճ/օոոճ ճՏ/ճէ/Շսո, Է. 06էՒ/էսո, 4ՒցճՏ ք6ՒՏ/ՇսՏ, ք6Ւոճո)ՏՏսՏ ցճ///ոճ6, Է/ՒՏէ/օո)ՏՏսՏ ՇՒ/Շ6է/

Պա­րոք­սիզ­մալ իք­սո­դո­ռի­ քետսի­ոզ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ

Բշ­տային ռի­քետ­սի­ոզ (գա­մա­զո­ռի­քետ­սի­ոզ)

Լ/քօո)ՏՏօ/06Տ Տճոցս/ո6սՏ (4//օ06Ւոճո)ՏՏսՏ Տճոցս/ո6սՏ), 806/օո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/ (ՕՒո/էհօո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/), ՏճՒՇօքէ6Տ ՏՇճԵ/6/

Ցու­ցու­գա­մու­շի տենդ

Լ6քէօէՒօոԵ/0/սո ճkճոսՏհ/, Լ. քճv/օvՏk)/, Լ. յճքօո/Շճ, Լ. օՒ/6ոէճ//Տ, N6օէՒօոԵ/Շս/ճ Տքք.

Վո­լի­նյան տենդ (հն­գօ­րյա տենդ)

Ք60/Շս/սՏ հսոճոսՏ հսոճոսՏ (Ք.հ. ՇօՒքօՒ/Տ), Շէ6ոօՇ6քհճ//06Տ f6//Տ, ՏճՒՇօքէ6Տ ՏՇճԵ/6/

Աֆ­րի­կյան տզային տենդ

4ոԵ/)օոոճ հ6ԵՒճ6սո, 4. vճՒ/6ցճէսո

Ավստ­րա­լի­ա­կան տզային ռի­քետ­սի­ոզ

եxօ06Տ հօ/օՇ)Շ/սՏ, ե. էճՏոճո/

Կա­տու­նե­րի լվային տենդ

Շէ6ոօՇ6քհճ//06Տ f6//Տ

Էռ­լի­խի­ոզ­ներ (գ­րա­նու­լո­ ցի­տային [ա­նապ­լազ­մոզ] և մոնո­ցի­տային)

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, ե. ՏՇճքս/ճՒ/Տ, ե. քճՇ/f/ՇսՏ, ե. էՒ/ճոցս//Շ6քՏ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ Տճոցս/ո6սՏ, 4ոԵ/)օոոճ ճո6Ւ/Շճոսո

Տա­վա­րի ա­նապ­լազ­մոզ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, 8օօքհ//ս/Տ Շճ/ՇճՒճէսՏ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Թհ. էսՒճո/ՇսՏ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ Տս/Շճէճ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ք/ՇէսՏ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, Է)ճ/օոոճ ճոճէօ//Շսո, Է. ք/սոԵ6սո, Է. ՏՇսք6ոՏ6, Օէո/էհօ0օՒօՏ /ճհօՒ6ոՏ/Տ, Շս//Շ/0ճ6 fճո., 1ճԵճոսՏ Տքք., ՇհՒ)ՏօքՏ Տքք., Տ)/v/սՏ Տքք., Է)Եօո/էՒճ Տքք., 4է)/օէսՏ Տքք., Էճ6ոճէօքօէճ Տքք.

Ոչ­խար­նե­րի ա­նապ­լազ­մոզ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ էսՒճո/ՇսՏ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ Տս/Շճէճ, Է. օէօքհ//ճ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ք/ՇէսՏ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, Է)ճ/օոոճ ճոճէօ//Շսո, Է. ք/սոԵ6սո, ՕՒո/էհօ0օՒօՏ /ճհօՒ6ոՏ/Տ, Շս//Շ/0ճ6 fճո., 1ճԵճոսՏ Տքք., ՇհՒ)ՏօքՏ Տքք., Տ)/v/սՏ Տքք., Է)Եօո/էՒճ Տքք., 4է)/օէսՏ Տքք., Էճ6ոճէօքօէճ Տքք., Խ6/օքհճցսՏ օv/ոսՏ

Թռ­չուն­նե­րի է­գիպ­տի­ա­նե­լոզ

4ՒցճՏ ք6ՒՏ/ՇսՏ, ք6Ւոճո)ՏՏսՏ ցճ///ոճ6, Շ/ո6x Շօ/սոԵճՒ/սՏ

Տա­վա­րի հիդ­րո­պե­րի­կար­դիտ (կոուդ­րի­ոզ)

4ոԵ/)օոոճ հ6ԵՒճ6սո, 4. vճՒ/6ցճէսո, 4. ց6ոոճ, 4. քօոքօՏսո

Կեն­դա­նի­նե­րի է­պե­րիթ­րո­զոո­ նոզ­ներ

Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ

Հավելված | 163 Բո­րե­լի­ոզ­ներ.

Լայ­մի հի­վան­դու­թյուն

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, ե. ք6ՒՏս/ՇճէսՏ, ե. ՏՇճքս/ճՒ/Տ, ե. քճՇ/f/ՇսՏ, ե. սՒ/ճ6, ե. էՒ/ճոցս//Շ6քՏ, ե. Շճո/Տսցճ, ե. v6ոէճ//օ/, ե. հ6xճցօոսՏ, ե. 0ճոո/ո/, ե. fՒօոէճ//Տ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ Տճոցս/ո6սՏ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ քսոՇէճէճ, Էճ6ո. ՇօոՇ/ոոճ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, ք. Ւ6է/Շս/ճէսՏ, ք. ճո06ՒՏօո/, ք. vճՒ/ճԵ///Տ, 4ոԵ/)օոոճ ճո6Ւ/Շճոսո, 4ՒցճՏ v6Տք6Ւէ///օո/Տ, 806/օո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/ (ՕՒո/էհօո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/), 4606Տ v6xճոՏ, 46. ՇճոէճոՏ, 46. Տէ/Շէ/ՇսՏ, Շս/6x ք/ք/6ոՏ, Շ. ոօ/6ՏէսՏ, Շէ6ոօքհէհճ/ոսՏ ճց)Ւէ6Տ, Է)ՏէՒ/ՇհօքՏ)//ճ էճ/քճ6

Հա­րա­վային տզային ցան

4ոԵ/)օոոճ ճո6Ւ/Շճոսո

Այլ տզային բո­րե­լոիզ­ներ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, Թհ. Տճոցս/ո6սՏ, ՕՒո/էհօ0օՒօՏ ճ/ճՇէճցճ//Տ, Օ. 6ՒՒճէ/ՇսՏ, Օ. ճՏք6ՒսՏ, Օ. v6ՒՒսՇօՏսՏ, Օ. էճՒէճkօvՏk)/, Օ. էհօ/օ2ճո/, Օ. քճv/օvՏk)/, Օ. էսՒ/Շճէճ, Օ. ՏօոճՒ/, Օ. քճք////ք6Տ, Օ. ո6Ւ66ոՏ/Տ, Օ. Շօո/Շ6քՏ, Օ. Շճք6ոՏ/Տ, Օ. ոօսԵճէճ, 4ՒցճՏ ք6ՒՏ/ՇսՏ

Հե­տա­դարձ տիֆ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, ե. ք6ՒՏս/ՇճէսՏ, ե. ՏՇճքս/ճՒ/Տ, ե. քճՇ/f/ՇսՏ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Թհ. էսՒճո/ՇսՏ, Ք60/Շս/սՏ հսոճոսՏ Շճք/է/Տ, Ք. հ. հսոճոսՏ (Ք.հ. ՇօՒքօՒ/Տ), Շ/ո6x /6Շէս/ճՒ/սՏ

Թռ­չուն­նե­րի բո­րե­լի­ոզ (ս­պի­րո­խե­տոզ)

4ՒցճՏ ք6ՒՏ/ՇսՏ, ք6Ւոճո)ՏՏսՏ ցճ///ոճ6, Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ, Շ/ո6x Շօ/սոԵճՒ/սՏ, Խ6ոօքօո/0ճ6 fճո. Մա­լա­րի­ա

Մա­լա­րի­ա

4ոօքհ6/6Տ ճ/ց6Ւ/6ոՏ/Տ, 4ո. Շ/ճv/ց6Ւ, 4ո. հ)ՒՇճոսՏ, 4ո. ցճոԵ/ճ6, 4ո. fսո6ՏէսՏ, 4ո. քսոՇէս/ճէսՏ, 4ո. ոճՇս//ք6ոո/Տ, 4ո. ք/սոԵ6սՏ, 4ո. Տսք6Ւք/ՇէսՏ, 4ո. ՏճՇհճՒօv/, 4ո. /ճԵՒճոՇհ/ճ6, 4ո. ճէՒօքճՒvօսՏ, 4ո. քս/Շհ6Ւ/ՏՏ/ոսՏ Բա­բե­զի­ի­դոզ­ներ (Babesiidoses) Բա­բե­զի­ոզ­ներ

Մար­դու զոո­նոզ բա­բե­զի­ոզ

եxօ06Տ ՏՇճքս/ճՒ/Տ, ե. Ւ/Շ/ոսՏ, ե. էՒ/ճոցս//Շ6քՏ, ե. հ6xճցօոսՏ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, ք. Ւ6է/Շս/ճէսՏ

Տա­վա­րի բա­բե­զի­ոզ­ներ

8օօքհ//սՏ Շճ/ՇճՒճէսՏ, եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, ե. ք6ՒՏս/ՇճէսՏ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ էսՒճո/ՇսՏ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ քսոՇէճէճ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, 1ճԵճո/0ճ6 fճո.

Ոչ­խար­նե­րի բա­բե­զի­ոզ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ էսՒճո/ՇսՏ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ Տս/Շճէճ, Էճ6ո. օէօքհ//ճ, Էճ6ո. Տս/Շճէճ, Էճ6ո. քսոՇէճէճ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, ք. 0ճցհ6Տէճո/ՇսՏ, եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, ե. ք6ՒՏս/ՇճէսՏ, Է)ճ/օոոճ ք/սոԵ6սո, ՕՒո/էհօ0օՒօՏ /ճհօՒ6ոՏ/Տ

Շ­նե­րի բա­բե­զի­ոզ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Թհ. Տճոցս/ո6սՏ, Թհ. էսՒճո/ՇսՏ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ք/ՇէսՏ, ք. ոճՒց/ոճէսՏ, եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ

Ձի­ե­րի պի­րոպ­լազ­մոզ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ էսՒճո/ՇսՏ, Թհ. էսՒճո/ՇսՏ, Թհ. ՒօՏՏ/ՇսՏ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ք/ՇէսՏ, ք. ոճՒց/ոճէսՏ, Է)ճ/օոոճ ք/սոԵ6սո, Է. ոճՒց/ոճէսո

Խո­զե­րի պի­րոպ­լազ­մոզ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ էսՒճո/ՇսՏ, Թհ. Տճոցս/ո6սՏ

Հյու­սի­սային եղ­ջե­րու­նե­րի բա­բե­զի­ոզ

ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ք/ՇէսՏ, 1ճԵճո/0ճ6 fճո.

164 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Նու­տա­լի­ոզ­ներ Ձի­ե­րի նու­տա­լի­ոզ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Թհ. էսՒճո/ՇսՏ, Թհ. Տճոցս/ո6սՏ, Թհ. ՒօՏՏ/ՇսՏ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ք/ՇէսՏ, ք. ոճՒց/ոճէսՏ, ք. Տ//vճՒսո, Է)ճ/օոոճ ճոճէօ//Շսո, Է. ք/սոԵ6սո, Է. ՏՇսք6ոՏ6, Է. ոճՒց/ոճէսո

Կա­տու­նե­րի նու­տա­լի­ոզ

Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ /6ճՇհ/ Թեյ­լե­րի­ոզ­ներ

Տա­վա­րի թեյ­լե­րի­ոզ­ներ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ քսոՇէճէճ, Էճ6ո. Տս/Շճէճ, Էճ6ո. յճքօո/Շճ, Էճ6ո. ՇօոՇ/ոոճ, Էճ6ո. /օոց/ՇօՒո/Տ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, Է)ճ/օոոճ ճոճէօ//Շսո, Է. ք/սոԵ6սո, Է. ՏՇսք6ոՏ6, Է. 06էՒ/էսո, Է. ոճՒց/ոճէսո, Է. ճՏ/ճէ/Շսո

Ոչ­խար­նե­րի թեյ­լե­րի­ոզ

Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ Տս/Շճէճ, Է)ճ/օոոճ ճոճէօ//Շսո, Է. ք/սոԵ6սո Կեն­դա­նի­նե­րի այլ սպո­րո­զոոզ­ներ

Շ­նե­րի լեյ­կո­ցի­տո­զոո­նոզ­ներ (լեյ­կոգ­րե­գա­րի­նոզ­ներ, հե­պա­տո­զոո­նոզ)

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ էսՒճո/ՇսՏ, Թհ. Տճոցս/ո6սՏ

Թռ­չուն­նե­րի պլազ­մո­դի­ոզ­ներ (մա­լա­րի­ա)

4ոօքհ6/6Տ Տքք., 4606Տ Տքք., Շս/6x Տքք., Շս//Տ6էճ Տքք., ԽճոՏօո/ճ ՇՒճՏՏ/ք6Տ

Թռ­չուն­նե­րի լեյ­կո­ցի­տո­զոո­ նոզ­ներ

Տ/ոս//սո v6ոսՏէսո, 1/էճոօքէ6Ւ)x ոճՇս/ճէ6

Թռ­չուն­նե­րի հե­մոպ­րո­տե­ոզ­ ներ

Լ)ոՇհ/ճ ոճսՒճ, Լ. ԵՒսո6ճ, Խ/ՇՒօ/)ոՇհ/ճ fսՏ///ճ, Օ/f6ՒՏ/ճ Շճք6ոՏ/Տ

Լեյշ­մա­նի­ոզ­ներ

Քհ/6ԵօէօոսՏ ՇճսՇճՏ/ՇսՏ, Քհ. kճո06/ճk/, Քհ. /օոց/0սՇէսՏ, Քհ. քճքճէճՏ/, Քհ. Տ6Ւց6ոէ/, Քհ. էօԵ/, Քհ. էՒճոՏՇճսՇճՏ/ՇսՏ, Քհ. ո6ց/6ՇէսՏ, Քհ. ք6Ւո/Շ/օՏսՏ, Քհ. ք6Ւf///6տ/, Քհ. ճՒ/ճՏ/, Քհ. /օոց/ք6Տ, Քհ. ք60/f6Ւ, Լսէ2օո)/ճ Տքք., Տ6Ւց6ոէօո)ճ Տքք., ԽսՏՇճ է6ոք6Տէ/vճ Տ­րի­պա­նո­սո­մոզ­ներ

Ք­նախտ

Շ/օՏՏ/ոճ ոօՒՏ/էճոՏ ոօՒՏ/էճոՏ, Շ. ո. Շ6ոէՒճ//Տ, Շ. Տտ)ոո6Ւէօո/, Շ. քճ///0/ք6Տ, Շ. fսՏՇ/ք6Տ fսՏՇ/ք6Տ, Շ. քճ/քճ//Տ քճ/քճ//Տ, Շ.ք. ցճոԵ/6ոՏ/Տ, Շ. էճՇհ/ոօ/06Տ, Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ

Ա­մե­րի­կյան տրի­պա­նո­սո­մոզ (Շա­գա­սի հի­վան­դու­թյուն)

Թհօ0/ոսՏ քՒօ//xսՏ, 1Ւ/ճէօոճ /ոf6ՏէճոՏ, ՔճոՏէՒօոց)/սՏ ո6ց/ՏէսՏ, 806/օո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/ (ՕՒո/էհօո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/) Կեն­դա­նի­նե­րի տրի­պա­նո­սո­մոզ­ներ

Ա. Նա­գա­նա (կեն­դա­նի­նե­րի աֆ­րի­կյան տրի­պա­նո­սո­մոզ)

Շ/օՏՏ/ոճ քճ/քճ//Տ, Շ. էճՇհ/ոօ/06Տ, Շ. ոօՒՏ/էճոՏ ոօՒՏ/էճոՏ, Շ. քճ///0/ք6Տ, Շ. ԵՒ6v/քճ/ք/Տ, 1ճԵճո/0ճ6 fճո., Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ

Բ. Պա­րա­նա­գա­նա (գամ­բի­ա­կան տենդ)

Շ/օՏՏ/ոճ քճ/քճ//Տ, Շ. էճՇհ/ոօ/06Տ, Շ. ոօՒՏ/էճոՏ, Շ. քճ///0/ք6Տ, Շ. ԵՒ6v/քճ/ք/Տ, 1ճԵճո/0ճ6 fճո., Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ

Գ. Սու­մա

Շ/օՏՏ/ոճ fսՏՇ/ք6Տ fսՏՇ/ք6Տ, Շ. էճՇհ/ոօ/06Տ, Շ. ոօՒՏ/էճոՏ ոօՒՏ/էճոՏ, Շ. քճ/քճ//Տ

Դ. Խո­զե­րի տրի­պա­նո­սո­մոզ

Շ. էճՇհ/ոօ/06Տ, Շ. ԵՒ6v/քճ/ք/Տ, Շ. ոօՒՏ/էճոՏ ոօՒՏ/էճոՏ

Հավելված | 165 Ե. Թռ­չուն­նե­րի տրի­պա­նո­սո­մոզ­ներ

ք6Ւոճո)ՏՏսՏ ցճ///ոճ6, Շս/6x ք/ք/6ոՏ, Տ/ոս//0ճ6 fճո., Լ)ոՇհ/ճ ոճսՒճ,

Զ. Կեն­դա­նի­նե­րի այլ տրի­պա­նո­սո­մոզ­ներ

1ճԵճո/0ճ6 fճո., Է/քքօԵօՏՇճ 6զս/ոճ, Լ/քօքէ6ոճ ՇճքՒ/ոճ, Խ6/օքհճցսՏ օv/ոսՏ Մար­դու ֆի­լա­րի­ա­տոզ­ներ

Վու­խե­րե­րի­ոզ

4ոօքհ6/6Տ Տքք., 4606Տ քօ/)ո6Տ/6ոՏ/Տ, Շս/6x ք/ք/6ոՏ, Շ. ոօ/6ՏէսՏ, Շ. fճէ/ցճոՏ, ԽճոՏօո/ճ Տքք.

Բ­րու­գի­ոզ

Շս/6x ք/ք/6ոՏ, ԽճոՏօո/ճ Տքք., 4ոօքհ6/6Տ Տքք.

Լոաոզ

ՇհՒ)ՏօքՏ 0/ո/0/ճէ6

Օն­խո­ցեր­կոզ

Տ/ոս//սո 0ճոոօՏսո, Տ. Տ/ՒԵճոսո, Տ. ո6ճv6/, Տ. օՇհՒճՇ6սո, Տ. 6x/ցսսո, Տ, ո6էճ///Շսո, Տ. ցս/ճո6ոՏ6, Տ. օ)ճքօk6ոՏ6, Տ. ՏճոՇէ/քճս//, Տ. ՏօսԵՒ6ոՏ6, Տ. ՏզսճոօՏսո, Տ. )ճհ6ոՏ6, Տ. ցճէ6Ւճէսո, Տ. ՏսԵօՒոճէսո, Տ. Շճ///0սո, Օ0ճցո/ճ Տքք., 8օօքհէօՒճ Տքք.

Ա­կան­թո­խեյ­լո­նե­մոզ

Շս//Շօ/06Տ Տքք.

Դի­պե­տա­լո­նե­մոզ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ Տճոցս/ո6սՏ, Շս//Շօ/06Տ Տքք., 1Ւ/Շհօ06Շէ6Տ Շճո/Տ, Շէ6ոօՇ6քհճ//06Տ Շճո/Տ

Ման­սո­նե­լոզ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ Տճոցս/ո6սՏ, Տ/ոս//սո ճոճ2օո/Շսո, Շս//Շօ/06Տ fսՒ6ոՏ Կեն­դա­նի­նե­րի տա­րա­փո­խիկ հել­մին­թոզ­ներ

Մ­սա­կեր­նե­րի դի­պի­լի­դի­ոզ

Շէ6ոօՇ6քհճ//06Տ Շճո/Տ, Շ. f6//Տ, 1Ւ/Շհօ06Շէ6Տ Շճո/Տ, Է6//Շօ/ճ ՏսԵՒօՏէՒճէսՏ, ԽսՏՇճ 0օո6Տէ/Շճ

Տա­վա­րի թե­լա­զի­ոզ­ներ

ԽսՏՇճ ճսէսոոճ//Տ, Խ. ճո/Շճ, Խ. 0օո6Տէ/Շճ, Խ. v/էՒ/ք6ոո/Տ, Խ. /ճՒv/քճՒճ, Խ. Շօոv6x/fՒօոՏ, Խ. օՏ/Ւ/Տ, Խ. է6ոք6Տէ/vճ, ԽօՒ6///ճ հօՒէօՒսո, Խ. Տ/ոք/6x, Է)0Ւօէճ6ճ ո6է6օՒ/Շճ

Ուղ­տե­րի թե­լա­զի­ոզ

ԽսՏՇճ ճսէսոոճ//Տ, Խ. ճո/Շճ

Ձի­ե­րի թե­լա­զի­ոզ

ԽսՏՇճ ճսէսոոճ//Տ, Խ. ճո/Շճ, Խ. օՏ/Ւ/Տ

Խո­զե­րի թե­լա­զի­ոզ

ԽսՏՇճ ճսէսոոճ//Տ, Խ. ճո/Շճ

Շ­նե­րի թե­լա­զի­ոզ

ԽսՏՇճ ճսէսոոճ//Տ, Խ. ճո/Շճ, Էճոո/ճ Շճո/Շս/ճՒ/Տ, ՔհօՒէ/Շճ vճՒ/6ցճէ6

Ձի­ե­րի հաբ­րո­նե­մոզ և դրաշեյոզ

ԽսՏՇճ 0օո6Տէ/Շճ, Խ. է6ոք6Տէ/vճ, Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ, Լ)ք6ՒօՏ/ճ /ՒՒ/էճոՏ, Լ. 6x/ցսճ

Տա­վա­րի պա­րաբ­րո­նե­մոզ­ներ

Լ)ք6ՒօՏ/ճ /ՒՒ/էճոՏ, Լ. է/է///ճոՏ, ՔճՒ6ց/6 ճ/ճէճv6ոՏ/Տ

Ձի­ե­րի պա­րա­ֆի­լա­րի­ոզ

ԽսՏՇճ ճսէսոոճ//Տ, Էճ6ոճէօԵ/ճ ճէՒ/քճ/ք/Տ, 1ճԵճո/0ճ6 fճո.

Տա­վա­րի պա­րա­ֆի­լա­րի­ոզ

ԽսՏՇճ ճսէսոոճ//Տ, Խ. /սՏօՒ/ճ, Խ. xճոէհօո6/ճՏ, Խ. v/էՒ/ք6ոո/Տ, 1ճԵճո/0ճ6 fճո.

Ձի­ե­րի սե­տա­րի­ոզ

4606Տ Շօոոսո/Տ, 46. ոճՇս/ճէսՏ, Շս/6x Տքք.

166 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Խո­շոր և մանր եղ­ջե­րա­վոր կեն­դա­նի­նե­րի սե­տա­րի­ոզ­ներ

4606Տ ՇճՏք/սՏ, 46. v6xճոՏ, Շս/6x ք/ք/6ոՏ

Եղ­ջե­րու­նե­րի սե­տա­րի­ոզ

Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ

Կեն­դա­նի­նե­րի սե­տա­րի­ո­ զային գոտ­կային պա­րա­լիզ

4Ւո/ց6Ւ6Տ օԵէսՒԵճոՏ

Ձի­ե­րի օն­խո­ցեր­կոզ­ներ

4ոօքհ6/6Տ Տքք., Շս//Շօ/06Տ Տէ/ցոճ, Շ. ոսԵ6Շս/օՏսՏ, Տ/ոս//սո ցճէ6Ւճէսո, Տ. ՏսԵօՒոճէսո, Օ0ճցո/ճ Տքք., 8օօքհէօՒճ Տքք.

Տա­վա­րի օն­խո­ցեր­կոզ­ներ

Տ/ոս//սո ցճէ6Ւճէսո, Տ. ՏսԵօՒոճէսո, Օ0ճցո/ճ Տքք., 8օօքհէօՒճ Տքք., Տ/ոս///0ճ6 fճո.

Տա­վա­րի ստե­ֆա­նո­ֆի­լաի­ոզ­ ներ

Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ, Էճ6ոճէօԵ/ճ Տէ/ոս/ճոՏ, Լ)ք6ՒօՏ/ճ /ՒՒ/էճոՏ, Լ. է/է///ճոՏ

Մ­սա­կեր­նե­րի դի­րո­ֆի­լա­րի­ ոզ­ներ

4606Տ ՇճՏք/սՏ, 46. v6xճոՏ, 46. էօցօ/, 46. ց6ո/Շս/ճէսՏ, 46. ճ/Եօք/ՇէսՏ, 46. /օՒ6/ՇսՏ, Շս/6x ք/ք/6ոՏ, Շ. ոօ/6ՏէսՏ, 4ոօքհ6/6Տ ոճՇս//ք6ոո/Տ, ԽճոՏօո/ճ Տքք., Տէ6ցօո)/ճ fճՏՇ/ճէճ

Մ­սա­կեր­նե­րի դի­պե­տա­լո­ նեմոզ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ Տճոցս/ո6սՏ, Է/քքօԵօՏՇճ /օոց/ք6ոո/Տ, 4606Տ Տքք., 1Ւ/Շհօ06Շէ6Տ Շճո/Տ, Է6//Շօ/ճ ՏսԵՒօՏէՒճէսՏ

Ուղ­տե­րի դի­պե­տա­լո­նե­մոզ

4606Տ 06էՒ/էսՏ, Շս//Շօ/06Տ Տքք.

Ձի­ե­րի դի­պե­տա­լո­նե­մոզ

Է/քքօԵօՏՇճ 6զս/ո6

Պայ­մա­նա­կան (ֆա­կուլ­տա­տիվ) տա­րա­փո­խիկ վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­ներ

Զոո­նոզ ժան­տախտ

Քս/6x /ՒՒ/էճոՏ, 26ոօքՏ)//ճ Շհ6օք/Տ, Շ6Ւճէօքհ)/սՏ fճՏՇ/ճէսՏ, ՕՒօքՏ)//ճ Տ//ճէ/v/, եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, ե. ՇՒ6ոս/ճէսՏ, 8օօքհ//սՏ ճոոս/ճէսՏ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ օէօքհ//ճ, Էճ6ո. Տս/Շճէճ, Էճ6ո. տճՒԵսՒէօո/, Էճ6ո. ոսո/0/ճոճ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, Է)ճ/օոոճ ճ6ց)քէ/սո, Է. ՏՇսք6ոՏ6, ՕՒո/էհօ0օՒօՏ էճՒէճkօvՏk)/, Օ. ճ/ճՇէճցճ//Տ, 806/օո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/ (ՕՒո/էհօո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/), Լճ6/ճքՏ ճ/ց6Ւ/ՇսՏ, Տ/ոս//0ճ6 fճո.

Սի­բի­րախտ

Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ հճ6ոճքհ)Տճ/օ/06Տ, Թհ. ԵսՒՏճ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ Տք/ոօՏ6, 4606Տ Տքք., Տ/ոս//0ճ6 fճո., Է)Եօո/էՒճ Տքք., 4է)/օէսՏ Տքք., 1ճԵճոսՏ Տքք., Էճ6ոճէօքօէճ Տքք., ՇհՒ)ՏօքՏ Տքք., ԽսՏՇճ 0օո6Տէ/Շճ, Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ, Լ)ք6ՒօՏ/ճ /ՒՒ/էճոՏ, Շճ///քհօՒճ v/Շ/ոճ, Է/քքօԵօՏՇճ 6զս/ոճ, Էճ6ոճէօք/ոսՏ Տս/Տ, 4քհճո/քէ6Ւճ օՒ0., Շ/ո6x /6Շէս/ճՒ/սՏ

Տու­լա­րե­մի­ա

եxօ06Տ /ճցսՒ/, 8օօքհ//սՏ ճոոս/ճէսՏ, Է)ճ/օոոճ ճ6ց)քէ/սո, եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, ե. Ւ60/kօՒ26v/, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ օէօքհ//ճ, Էճ6ո. Տս/Շճէճ, Էճ6ո. ՇօոՇ/ոոճ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, ք. ք/ՇէսՏ, ք. Ւ6է/Շս/ճէսՏ, ք. ոսէէճ//, ք. vճՒ/ճԵ///Տ, ք. ճո06ՒՏօո/, 4ոԵ/)օոոճ ճո6Ւ/Շճոսո, ՕՒո/էհօ0օՒօՏ /ճհօՒ6ոՏ/Տ, 806/օո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/ (ՕՒո/էհօո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/), Է/ՒՏէ/օո)ՏՏսՏ /ճէ/ՏՇսէճէսՏ (Է. ոսՏՇս//), Է. /ՏճԵ6///ոսՏ, Լճ6/ճքՏ հ//ճՒ/Տ, Է)ք6/ճ6/ճքՏ ճոքհ/Ե/սՏ, Է)քօճՏք/Տ ԵՒ6ց6էօvճ6, 4ոօքհ6/6Տ հ)ՒՇճոսՏ, 4. ոճՇս//ք6ոո/Տ, 4606Տ ճ6ց)քէ/, Շս/6x ոօ/6ՏէսՏ, Շ. ճք/Շճ//Տ, ԽճոՏօո/ճ Տքք., ԷսՏ/ոս//սո քսՏ///սո, 1/էճոօքէ6Ւ)x ոճՇս/ճէճ, Շս//Շօ/06Տ քս//ՇճՒ/Տ, 1ճԵճոսՏ Տքք., ՇհՒ)ՏօքՏ 0/ՏՇճ//Տ, Է)Եօո/էՒճ Տքք., 4է)/օէսՏ Տքք., Էճ6ոճէօքօէճ Տքք., ԽսՏՇճ 0օո6Տէ/Շճ, Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ, ՏՇճէօքհճցճ Տէ6ՒՇօՒճՒ/ճ, 26ոօքՏ)//ճ Շհ6օք/Տ, Շ6Ւճէօքհ)/սՏ fճՏՇ/ճէսՏ

Հավելված | 167

Քյու տենդ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, ե. ՇՒ6ոս/ճէսՏ, ե. էՒ/ճոցս//Շ6քՏ, ե. fՒօոէճ//Տ, ե. Ւ60/kօՒ26v/, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Թհ. Տճոցս/ո6սՏ, Թհ. էսՒճո/ՇսՏ, Էճ6ոճքհ)Տճ//Տ ՇօոՇ/ոոճ, Էճ6ո. /ո6Ւո/Տ, Էճ6ո. քսոՇէճէճ, Էճ6ո. ոսո/0/ճոճ, ք6ՒոճՇ6ոէօՒ Ւ6է/Շս/ճէսՏ, ք. ոճՒց/ոճէսՏ, Է)ճ/օոոճ ճ6ց)քէսո, Է. ք/սոԵ6սո, Է. ՏՇսք6ոՏ6, Է. 06էՒ/էսո, 4ոԵ/)օոոճ Տքք., ՕՒո/էհօ0օՒօՏ /ճհօՒ6ոՏ/Տ, Օ. էճՒէճkօvՏk)/, Օ. էսՒ/Շճէճ, 4ՒցճՏ vս/ցճՒ/Տ, 4. ք6ՒՏ/ՇսՏ, ք6Ւոճո)ՏՏսՏ ցճ///ոճ6, ք. քճՏՏ6Ւ/ոսՏ, ք. ճո6Ւ/ՇճոսՏ, Լ/քօո)ՏՏօ/06Տ Տճոցս/ո6սՏ (4//օ06Ւոճո)ՏՏսՏ Տճոցս/ո6սՏ), 806//օո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/ (ՕՒո/էհօո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/), Է/ՒՏէ/օո)ՏՏսՏ /ճէ/ՏՇսէճէսՏ (Է. ոսՏՇս//), Է. ՇՒ/Շ6է/, Է)Եօո/էՒճ Տէճ6ց6Ւ/, 26ոօքՏ)//ճ Շհ6օք/Տ, Շ6Ւճէօքհ)/սՏ fճՏՇ/ճէսՏ

Տա­վա­րի վա­րա­կիչ (ռիկետ­ցի­ալ) կե­րա­տո­ կոնյունկ­տի­վիտ

ԽսՏՇճ 0օո6Տէ/Շճ, Խ. ճսէսոոճ//Տ, Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ Կեն­դա­նի­նե­րի հե­մո­բար­տո­նե­լոզ­ներ

Տա­վա­րի հե­մո­բար­տո­նե­լոզ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ

Ոչ­խար­նե­րի հե­մո­բար­տո­նե­լոզ

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ ԵսՒՏճ, Է)ճ/օոոճ ճոճէօ//Շսո, Է. ք/սոԵ6սո, 4ոօքհ6/6Տ Տքք., Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ, Խ6/օքհճցսՏ օv/ոսՏ

Մ­սա­կեր­նե­րի հե­մո­բար­տո­նե­լոզ

Շէ6ոօՇ6քհճ//06Տ f6//Տ, Շէ6ոօՇ6քհճ//06Տ Շճո/Տ

Ֆե­լի­նոզ կամ «­կատ­վի ճանկ­ռոց­նե­րի հի­վան­դու­թյուն»

եxօ06Տ Ւ/Շ/ոսՏ, Թհ/ք/Շ6քհճ/սՏ Տճոցս/ո6սՏ, Քհ/6ԵօէօոսՏ Տքք., Շէ6ոօՇ6քհճ//06Տ f6//Տ

Պե­րու­վյան գորտ­նուկ (Օ­ռո­յա տենդ)

Լսէ2օո)/ճ ոօցսՇհ/, Լ. v6ՒՒսՇճՒսո, 4քհճո/քէ6Ւճ օՒ0.

Վի­րու­սային հե­մո­ռա­գիկ տեն­դեր Օմս­կի հե­մո­ռա­գիկ տենդ

ք6ՒոճՇ6ոէօՒ ոճՒց/ոճէսՏ, ք. ք/ՇէսՏ, ՇճոճՏօ/06ճ Տքք., ԽճոՏօո/ճ Ւ/ՇհճՒ0//, 4քհճո/քէ6Ւճ օՒ0.

Կո­րե­ա­կան հե­մո­ռա­գիկ տենդ

806/օո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/ (ՕՒո/էհօո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/), Է)քօճՏք/Տ ԵՒ6ց6էօvճ6

Ար­գեն­տի­նա­կան կամ Խու­նին հե­մո­ռա­ գիկ տենդ

ՇճոճՏօ/06ճ Տքք.

Ռիֆտ հով­տի տենդ

4606Տ v6xճոՏ, 46. ՇճՏք/սՏ, 46. ոՇ/ոէօՏհ, 46. օՇհՒճՇ6սՏ, 46. ՇճԵԵճ/սՏ, 46. Շ/ՒՇսո/սէ6օ/սՏ, Շս/6x էՒ/էճ6ո/օՒհ)ոՇհսՏ, Շ. ք/ք/6ոՏ, Շ. ճոէ6ոոճէսՏ, Շ. ք6Ւ6x/ցսսՏ, Շ. 2օոԵճ6ոՏ/Տ, Շ. զս/ոզս6fճՏՇ/ճէսՏ, Շ. էհ6//6Ւ/, Շս//Տ6էճ ո6/ճոսՒճ, ԽճոՏօո/ճ Տքք., ԷՒ6էոճքօ0/է6Տ ՇհՒ)ՏօցճՏէ6Ւ.

Կեն­դա­նի­նե­րի այլ պայ­մա­նա­կան տա­րա­փո­խիկ վա­րակ­ներ

Խո­զե­րի աֆ­րի­կա­կան ժան­տախտ

ՕՒո/էհօ0օՒօՏ ճ/ճՇէճցճ//Տ, Օ. 6ՒՒճէ/ՇսՏ, Օ. ճՏք6ՒսՏ, Օ. v6ՒՒսՇօՏսՏ, Օ. ՏօոճՒ/, Օ. քճք////ք6Տ, Օ. ոօսԵճէճ, Օ. Տճv/ցո)/, եxօ0/0ճ6 fճո., Շս//Շ/0ճ6 Տքք., Շս//Շօ/06Տ Տքք., 1ճԵճոսՏ Տքք., Էճ6ոճէօքօէճ Տքք., Էճ6ոճէօք/ոսՏ Տս/Տ

Ձի­ե­րի աֆ­րի­կա­կան ժան­տախտ

Շս//Շօ/06Տ /ո/Շօ/ճ, Շ. Եօ//է/ոօՏ, Շս/6x Տքք., 4606Տ Տքք., 4ոօքհ6/6Տ Տքք.

168 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում Տա­վա­րի ժան­տախտ

Տ/ոս//0ճ6 fճո., ԽսՏՇճ 0օո6Տէ/Շճ

Տա­վա­րի սպուն­գան­ման էն­ցե­ֆա­լո­պա­թի­ա

եxօ0/0ճ6 Տքք.

Ոչ­խար­նե­րի վա­րա­կիչ հարբ­խային տենդ (բ­լու­թանգ)

Շս//Շօ/06Տ Տքք., Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ, Խ6/օքհճցսՏ օv/ոսՏ, եxօ0/0ճ6 fճո.

Ձի­ե­րի վա­րա­կիչ սա­կա­վա­րյու­նու­թյուն

4606Տ Տքք., Շս/6x Տքք., Շս//Շօ/06Տ Տքք., 1ճԵճոսՏ ոճՇս//ՇօՒո/Տ, ՇհՒ)ՏօքՏ Տքք., Էճ6ոճէօքօէճ Տքք., Է)Եօո/էՒճ յճքօո/Շճ, 4է)/օէսՏ Տքք., Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ, 8օv/Շօ/ճ 6զս/

Լիմ­ֆո­ցի­տային խո­րի­ո­մե­նին­գիտ

806//օո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/ (ՕՒո/էհօո)ՏՏսՏ ԵճՇօէ/), Է/ՒՏէ/օո)ՏՏսՏ /ճէ/ՏՇսէճէսՏ (Է. ոսՏՇս//), Է. /ՏճԵ6///ոսՏ, Էճ6ոօցճոճՏսՏ ո/0/, /ճ6/ճքՏ ճց///Տ, Է)քօ6Ւ/ճ6/ճքՏ ճՒvճ//Տ, 4606Տ ճ/Եօք/ՇէսՏ, 46. ճ6ց)քէ/, Շս/6x ք/ք/6ոՏ

Նյու­քաս­լի հի­վան­դու­թյուն

եxօ0/0ճ6 fճո., 4ՒցճՏ ք6ՒՏ/ՇսՏ, ք6Ւոճո)ՏՏսՏ ցճ///ոճ6, ԽսՏՇճ 0օո6Տէ/Շճ, Էճոո/ճ Շճո/Շս/ճՒ/Տ, Խ6ոօքօո/0ճ6 fճո., Քհ//օքէ6Ւ/0ճ6 fճո., Շ/ո6x Շօ/սոԵճՒ/սՏ

Տա­վա­րի բեզ­նոի­տի­ոզ

1ճԵճո/0ճ6 fճո., Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ, Լ)ք6ՒօՏ/ճ Տքք.

Սու­ռա (Սու-աու­ռու)

Է)Եօո/էՒճ 6ՒԵ6Ւ/, Է. ճՇսո/ոճէ6, Է. ո/ցՒ/v/էէճ, 1ճԵճոսՏ Տքք., ՇհՒ)ՏօքՏ Տքք., Էճ6ոճէօքօէճ Տքք., 4է)/օէսՏ Տքք., Տէօոօx)Տ Շճ/Շ/էՒճոՏ

| 169

ՕԳ­ՏԱ­ԳՈՐԾ­ՎԱԾ ԳՐԱ­ԿԱ­ՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

­Փո­խան­ցո­ղով պայ­մա­նա­վոր­ված հի­վան­դու­թյուն­նե­րի ո­լոր­տում ըն­դուն­ ված ի­րա­վա­կան ակ­տեր մշակ­ված Ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րու­թյան հի­վան­դու­թյուն­նե­րի վե­րահսկ­ման և կան­խար­գել­ման ազ­գային կենտ­րո­նի կող­մից 1.

2. 3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րի 03.05.2011թ. «­Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­ պե­տու­թյու­նում մա­լա­րի­այի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հս­կո­ղու­թյուն» ՍԿ N3.1.1-020-11 սա­նի­տա­րա­հա­մա­ճա­րա­կային կա­նոն­նե­րը և նոր­մե­րը հաս­ տա­տե­լու մա­սին N 04-Ն հրա­ման ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րի 05.02.2016թ. «Զի­կա տեն­դի դեմ պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի մա­սին» N 313-Ա հրա­ման ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րի 11.03.2011թ. «­Մա­լա­րի­այի ախ­տո­րոշ­ ման և մա­լա­րի­այով հի­վանդ­նե­րի վար­ման ու­ղե­ցույ­ցը հաս­տա­տե­լու մա­ սին» N 379-Ա հրա­ման ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րի 12.08.2016թ. ««­Հե­մո­ռա­գիկ հա­մախ­ տա­նի­շի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հս­կո­ղու­թյուն» մե­թո­դա­կան ու­ղե­ցույ­ ցը հաս­տա­տե­լու մա­սին» N 2561-Ա հրա­ման ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րի 17.03.2017թ. ««­Դե­ղին տեն­դի հա­մա­ ճա­րա­կա­բա­նու­թյան, ծա­գում­նա­բա­նու­թյան, դեպ­քի ստան­դարտ բնո­րոշ­ ման, կան­խար­գել­ման» մե­թո­դա­կան ու­ղե­ցույ­ցը հաս­տա­տե­լու և դե­ղին տեն­դի կան­խար­գել­ման մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի մա­սին» N 860-Ա հրա­ման ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րի 17.07.2017թ. ««­Լայ­մի հի­վան­դու­թյան (բո­րե­լի­ոզ) հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նու­թյան, ծա­գում­նա­բա­նու­թյան, ախ­տո­րոշ­ ման, հա­ղորդ­ման, կան­խար­գել­ման» մե­թո­դա­կան ու­ղե­ցույ­ցը հաս­տա­ տե­լու մա­սին» N 2244-Ա հրա­ման ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րի 2018 թվա­կա­նի դեկ­տեմ­բե­րի 3-ի «Մա­լա­րի­այի մա­կա­բու­ծա­բա­նա­կան ախ­տո­րո­շում» մե­թո­դա­կան ու­ղե­ ցույ­ցը հաս­տա­տե­լու մա­սին N3118-Ա հրա­ման ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րի 2018 թվա­կա­նի հու­նի­սի 15-ի «Լեյշ­ մա­նի­ոզ­նե­րի դեպ­քի վար­ման և հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հս­կո­ղու­թյան» մե­թո­դա­կան ու­ղե­ցույ­ցը հաս­տա­տե­լու մա­սին N 1508-Ա հրա­ման ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րի 26.12.2018թ. ««­Քյու տեն­դի հա­մա­ ճա­րա­կա­բա­նու­թյան, ծա­գում­նա­բա­նու­թյան, ախ­տո­րոշ­ման, հա­ղորդ­ման,

170 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում կան­խար­գել­ման» մե­թո­դա­կան ու­ղե­ցույ­ցը հաս­տա­տե­լու մա­սին» N 3393Ա հրա­ման 10. ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րի 27.12.2010թ. «­Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­ պե­տու­թյու­նում լեյշ­մա­նի­ոզ­նե­րի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հս­կո­ղու­թյուն» ՍԿ N 3.1.1-017-10 սա­նի­տա­րա­հա­մա­ճա­րա­կային կա­նոն­նե­րը և նոր­մե­րը հաս­տա­տե­լու մա­սին N 38-Ն հրա­ման 11. ՀՀ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան նա­խա­րա­րի 27.12.2011թ. «­Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­ պե­տու­թյու­նում մա­լա­րի­այի հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հս­կո­ղու­թյան ար­ ձա­նագ­րու­թյու­նը հաս­տա­տե­լու մա­սին» N 2608-Ա հրա­ման 12. ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյան 29.05.2014թ. «­Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյու­նում վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­ներ փո­խան­ցող­նե­րի դեմ պայ­քա­րի ծրագ­րին և ծրագ­րի 2014-2018 թվա­կան­նե­րի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման ժա­մա­ նակ­ցույ­ցին հա­վա­նու­թյուն տա­լու մա­սին» N 22 ար­ձա­նագ­րային ո­րո­շում 13. «­Տա­րա­փո­խիկ և մա­կա­բու­ծային հի­վան­դու­թյուն­նե­րի դեմ պայ­քա­րի և կան­խար­գել­ման 2019-2023 թթ. ծրա­գի­րը հաս­տա­տե­լու մա­սին» ՀՀ կա­ ռա­վա­րու­թյան ո­րոշ­ման նա­խա­գիծ

­ 1.

Այլ աղ­բյուր­ներ­ Ա­սո­յան Ա. Վ., Գյու­լա­զ յան Ն. Մ., Շմա­վո­նյան Մ.Վ. և այլն: Հա­տուկ վտան­

գա­վոր վա­րակ­ներ: Ու­սում­նա­կան ձեռ­նարկ. - Եր­ևան, 2016. - 160 էջ: 2. ­Մե­թո­դա­կան ու­ղե­ցույց. "Լեյշ­մա­նի­ո­զի դեպ­քի վար­ման և հա­մա­ճա­րա­ կա­բա­նա­կան հս­կո­ղու­թյան" / Պա­րո­նյան Լ., Ապ­րե­սյան Հ., Գևոր­գյան Կ. և այլն. – Եր­ևան: ԱՆ, 2018. – 72 էջ: 3. ­Նա­ղա­շյան Հ. Զ., Ա­նաս­նա­բու­ժա­կան նշա­նա­կու­թյան հա­տուկ վտան­գա­ վոր պա­թո­գեն­նե­րի փո­խան­ցող­նե­րի վե­րահս­կում: Ու­սում­նա­կան ձեռ­նարկ / Նա­ղա­շյան Հ. Զ. – Եր.: Հե­ղի­նա­կային հրա­տա­րա­կու­թյուն, 2017. – 72 էջ: 4. ­Նա­ղա­շյան Հ. Զ. Մա­կա­բու­ծա­բա­նու­թյուն և կեն­դա­նի­նե­րի ին­վա­զի­ոն հի­ վան­դու­թյու­ներ. - Եր., 2003. - 408 էջ: 5. ­Վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­ներ փո­խան­ցող­ներ: Ու­սում­նա­կան ձեռ­նարկ / Վա­նյան Ա., Պա­րո­նյան Լ., Բա­բա­յան Լ., Գրի­գո­րյան Ա., Մա­նու­կյան Դ., Վար­­դա­նյան Հ., Սա­քո­յան Գ., Ա­սատ­րյան Կ., Օ­հա­նյան Գ., Պարթև Դ., Մար­­­կո­սյան Լ., Մա­նու­չա­րյան Ա., Դա­նի­ե­լ յան Ռ., Դա­վի­դյանց Վ. – Եր.: Հե­ղի­նա­կային հրա­տա­րա­կու­թյուն, 2018. – 176 էջ: 6. Alaedini A., Lebwohl B., Wormser G. P. et al. Borrelia infection and riskof celiac disease // BMC Medicine. - 2017. – Vol. 15. – P. 169-173.

Օգ­տա­գործ­ված գրա­կա­նության ցանկ | 171

7.

8.

9.

Alimohammadian M. H., Jones S. L., Darabi H., Riazirad F., Ajdary S., Shabani A., Rezaee M. A., Mohebali M., Hosseini Z., Modabber F. (2012). Assessment of interferon-γ levels and leishmanin skin test results in persons recovered for leishmaniasis. Am. J. Trop. Med. Hyg., 87 (1), 70–75. Barrera R., Amador M., Munoz J., Acevedo V. Integrated vector control of Aedes aegypti mosquitoes around target houses // Parasites & Vectors. – 2018. – Vol. 11. – P. 88-95. Bell A.S. & Ranford-Cartwright L.C. (2002). Real-time quantitative PCR in parasitology. Trends Parasitol., 18 (8), 337–342. Boelaert M., El Safi S., Jacquet D., De Muynck A., Van Der Stuyft P. & Le Ray D. (1999). Operational validation of the direct agglutination test for diagnosis of visceral leishmaniasis. Am. J. Trop.

Med. Hyg., 60, 129–134. 10. Biggs HM, Behravesh CB, Bradley KK, Dahlgren FS, Drexler NA, Dumler JS, et al. Diagnosis and management of tickborne rickettsial diseases: Rocky Mountain spotted fever and other spotted fever group rickettsioses, ehrlichioses, and anaplasmosisUnited States. MMWR Recomm Rep. 2016;65(2):1–44. 11. Bogovic P., Strle F. Tick-borne encephalitis; A review of epidemiology, clinical characteristics, and management // World Journal of Clinical Cases. – 2015, vol. 3, N 5. – P. 430-441. 12. Bossolasco S., Gaiera G., Olchini D., Gulletta M., Martello L., Bestetti A., Bossi L., Germagnoli L., Lazzarin A., Uberti-Foppa C. & Cinque P. (2003). Real-time PCR assay for clinical management of human immunodeficiency virus-infected patients with visceral leishmaniasis. J. Clin. Microbiol., 41 (11), 5080–5084. 13. Brandonisio O., Fumarola L., Maggi P., Cavaliere R., Spinelli R. & Pastore G. (2002). Evaluation of a rapid immunochromatographic test for serodiagnosis of visceral leishmaniasis. Eur. J. Clin. Microbiol. Infect. Dis., 21, 461–464. 14. Bulle B., Millon L., Bart J. M., Gallego M., Gambarelli F., Portus M., Schnur L., Jaffe C. L., Fernandezbarredo S., Alunda J. M. & Piarroux R. (2002). Practical approach for typing strains of Leishmania infantum by microsatellite analysis. J. Clin. Microbiol., 40, 3391–3397. 15. Cardoso L., Schallig H. D., Neto F., Kroon N. & Rodrigues M. (2004). Serological survey of Leishmania infection in dogs from the municipality of Peso da Regua (Alto Douro, Portugal) using the direct agglutination test (DAT) and fast agglutination screening test (FAST). Acta Trop., 91, 95–100.

172 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում 16. Carvalho S. F., Lemos E. M., Corey R. & Dietze R. (2003). Performance of recom­ binant K39 antigen in the diagnosis of Brazilian visceral leishmaniasis. Am. J. Trop. Med. Hyg., 68,321–324. 17. Chenais E., Stahl K., Guberti V., Depner K. Identification of Wild Boar-Habitat Epidemiologic Cycle in African Swine Fever Epizootic // Emerging Infectious Diseases. – 2018. – Vol. 24. – N 4. – P. 810-812. 18. Clark N.J., Seddon J. M., Slapeta J., Wells K. Parasite spread at the domestic animal – wildlife interface: anthropogenic habitat use, phylogeny and body mass drive risk of cat and dog flea (Շէ6ոօՇ6քհճ//06Տ spp.) infestation in wild mammals // Parasites & Vectors. – 2018. – Vol. 11. – P. 8-18. 19. Coler R.N. & Reed S.G. (2005). Second-generation vaccines against leishmaniasis. Trends Parasitol., 21, 244– 249. Coler R.N., Goto Y., Bogatzki L., Raman V. & Reed S.G. (2007). Leish-111f, a recombinant polyprotein vaccine that protects against visceral Leishmaniasis by elicitation of CD4+ T cells. Infect. Immun., 75, 4648–4654. 20. Control of the leishmaniases. Report of a meeting of the WHO Expert Committee on the Control of Leishmaniases, Geneva, 22–26 March 2010. Geneva: World Health Organization; 2010 (WHO Technical Report Series, No. 949). 21. Cox Francis EG, History of the discovery of the malaria parasites and their vectors, Parasites & Vectors 2010, 3:5, http://www.parasitesandvectors.com/content/3/1/5 22. Cruz I., Canavate C., Rubio J. M., Morales M.A., Chicharro C., Laguna F., M. Jimenez-Mejias, Sirera G., Videla S., Alvar J. & The Spanish HIV-LEISHMANIA Study Group. (2002). A nested polymerase chain reaction (Ln-PCR) for diagnosing and monitoring Leishmania infantum infection in patients co-infected with human immunodeficiency virus. Trans. R. Soc. Trop. Med. Hyg., 96 (Suppl 1), S185–S189. 23. Dapra F., Scalone A., Mignone W., Ferroglio E., Mannelli A., Biglino A., Zanatta R., Gradomi L. & Rosati S. (2008). Validation of a recombinant based antibody ELISA for diagnosis of human and canine leishmaniasis. J. Immunoassay Immunochem., 29, 244–256. Das A.&Ali N.(2012).Vaccine development against Leishmania donovani.Front.Immunol,3,99. 24. De Brujin M.H.L., Labrada L.A., Smyth A.J., Santric C. & Barker D.C. (1993). A comparative study of diagnosis by the polymerase chain reaction and by current clinical methods using biopsies from Colombian patients with suspected leishmaniasis. Trop. Med. Parasitol., 44, 201–207.

Օգ­տա­գործ­ված գրա­կա­նության ցանկ | 173

25. Demeester R, Claus M, Hildebrand M, Vlieghe E, Bottieau E. Diversity of life-threatening complications due to Mediterranean spotted fever in returning travelers. J Travel Med. 2010 Mar-Apr;17(2):100–4. 26. Di Muccio T., Veronesi F., Antognoni M. T., Onofri A., Piergili Fioretti D. & Gramiccia M.(2012).Diagnostic value of conjunctival swab nested-PCR in different categories of dogs naturally exposed to Leishmania infantum infection. J. Clin. Microbiol., 50 (8), 27. 2651–2659. Dougall A. M., Alexander B., Holt D. C., Harris T., Sultan A. H., Bates P.A., Rose K. & Walton S.F. (2011). Evidence incriminating midges (Diptera: Ceratopogonidae) as potential vectors of Leishmania in Australia. Int. J. Parasitol., 41 (5), 571–579. 28. Echchakery M., Chicharro C., Bousaa S. et al. Molecular detection of Լ6/Տհոճո/ճ /ոfճոէսո and Լ6/Տհոճո/ճ էՒօք/Շճ in rodent species from endemic cutaneous leishmaniasis areas in Morocco // // Parasites and Vectors. - 2017. – Vol. 10. – P. 454-461. 29. Eisler M. C., Torr S. J., Coleman P. G., Machila N., Morton J. F. Integrated control of vector-borne diseases of livestock – pyrethroids: panacea or poison? // TRENDS in Parasitology. – 2003. – Vol. 19. - N8. – P. 341-345. 30. Escobar M., Nieto A. J., Loaiza-Osorio S., Barona J. S., Rosso F. Pregnant women hospitalized with Chikungunya Virus Infection, Colombia, 2015 // Emerging Infectious Diseases. – 2017. – Vol. 23. – N 11. – P. 1777-1783. 31. Evans D.A. (1987). Leishmania. In: In-Vitro Methods for Parasite Cultivation, Taylor A. E. & Baker J. R., eds. Academic Press, London, UK, 52–75. Chapter 2.1.8. - Leishmaniosis 10 OIE Terrestrial Manual 2014 32. Davidyants V. A., Malaria Elimination in Armenia, Yerevan, 2011, p. 220 33. Ferreira-de-Lima V. H., Lima-Camara T. N. Natural vertical transmission of dengue virus in 4606Տ ճ6ց)քէ/ and 4606Տ ճ/Եօք/ՇէսՏ: a systematic review // Parasites & Vectors. – 2018. – Vol. 11. – P. 77-84. 34. Francino O., Altet L., Sanchez-Robert E., Rodriguez A., Solano-Gallego L., Alberola J., Ferrer L., Sanchez A. & Roura X. (2006). Advantages of real-time PCR assay for diagnosis and monitoring of canine leishmaniosis. Vet. Parasitol., 137 (3-4), 214–221. 35. Gillespie S., Pearson R.D. Principles and Practices of Clinical Parasitology 2001.– 670p. 36. Goto Y., Bhatia A., Raman V. S., Liang H., Mohamath R., Picone A.F., Vidal S. E., Vedvick T. S., Howard R.F. & Reed S. G. (2011). KSAC, the first defined

174 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում polyprotein vaccine candidate for visceral leishmaniasis. Clin. Vaccine. Immunol., 18, 1118–1124. 37. Gradoni L., Foglia Manzillo V., Pagano A., Piantedosi D., De Luna R., Gramiccia M., Scalone A., Di Muccio T. & Olivia G. (2005). Failure of a multi-subunit recombinant leishmanial vaccine (MML) to protect dogs from Leishmania infantum infection and to prevent disease progression in infected animals. Vaccine, 23 (45), 5245– 5251. 38. Gradoni L., Scalone A. & M. (1993). HIV-Leishmania co-infections in Italy: serological data as an indication of the sequence of acquisition of the two infections. Trans. R. Soc. Trop. Med. Hyg., 87, 94–96. Gramiccia M. (2011). Recent advances in leishmaniosis in pet animals: Epidemiology, diagnostics and antivectorial prophylaxis. Vet. Parasitol., 181, 23–30. 39. Greiner A. L., Mamuchishvili N., Salyer S. J. et al. Increase in Reported Crimean-Congo Hemorrhagic fever Cases – Country of Georgia, 2014 // Morbidity and Mortality Weekly Report. Surveillance Summaries. US CDC, 2015, vol. 64., N 8. – P. 228-229. 40. Guidebook to Arthropod Vectors and Vector-Borne Diseases in Georgia. – 2012. – 44 p. 41. Haensch S., Bianucci R., Signoli M. et al. Distinct clones of Y6ՒՏ/ո/ճ ք6Տէ/Տ caused the Black Death // PLoS Pathog. – 2010. – Vol. 6. – N10. 42. Hamarsheh O., Nasereddin A., Damaj S., Sawalha S., Al-Jawabreh H., Azmi K., Amro A., Arekat S., AbdeenN Z. & Al-Jawabreh A. (2012). Serological and molecular survey of Leishmania parasites in apparently healthy dogs in the West Bank, Palestine. Parasit. Vectors, 5, 183. 43. Harith A. E., Kolk A.H.J., Leeuwenburgh J., Muigai R., Huigen E., Jelsma T. & Kager P. A. (1988). Improvement of a direct agglutination test for field studies of visceral leishmaniasis. J. Clin. Microbiol., 26, 1321–1325. 44. Harith A. E., Slappendel R. J., Reiter I., Van Knapen F., Korte P. D., Huigen E. & Kolk A.H.J. (1989). Application of a direct agglutination test for detection of specific anti-Leshmania antibodies in the canine reservoir. J. Clin. Microbiol., 27, 2252–2257. 45. Hendershot EF, Sexton DJ. Scrub typhus and rickettsial diseases in international travelers: a review. Curr Infect Dis Rep. 2009 Jan;11(1):66–72. 46. Houghton R. L., Petrescu M., Benson D. R., Skeiky Y.A.W., Scalone A., Badaro R., Reed S. G. & Gradoni L. (1998). A cloned antigen (recombinant K39) of Leishmania chagasi diagnostic for visceral leishmaniasis in human immunodeficiency

Օգ­տա­գործ­ված գրա­կա­նության ցանկ | 175

virus type 1 patients and a prognostic indicator for monitoring patients undergoing drug therapy. J. Infect. Dis., 177, 1339–1344. 47. Ibanez-Justicia A., Gloria-Soria A., den Hartog W. et al. The first detected airline introductions of yellow fever mosquitoes (4606Տ ճ6ց)քէ/) to Europe, at Schiphol International airport, the Netherlands // Parasites & Vectors. – 2017. – Vol. 10. – P. 603-611. 48. International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems. 10th Revision. – Geneva: WHO, 2005. 49. Jensenius M, Davis X, von Sonnenburg F, Schwartz E, Keystone JS, Leder K, et al. Multicenter GeoSentinel analysis of rickettsial diseases in international travelers, 1996–2008. Emerg Infect Dis. 2009 Nov;15(11):1791–8. 50. Kenrad E. Nelson, Carolyn Masters Williams - Infection Disease Epidemiology. Theory and Practice / Second Edition, 2007. 51. Kondratieff B. C. Black I. V. /Edited by Marquardt W. C. - The Arthropods // Chapter 1 in Biology of Disease Vectors. - Elsevier Academic Press: San Diego, CA, 2005. 52. Kuhls K., Alam M. Z., Cupolillo E., Ferreira G. E., Mauricio I. L., Oddone R., Feliciangeli M.D., Wirth T., Miles M.A. & Schönian G. (2011). Comparative microsatellite typing of new world Leishmania infantum reveals low heterogeneity among populations and its recent old world origin. PLoS Negl. Trop. Dis., 5 (6), e1155. 53. Labuda M., Nuttall. P. A. Tick-borne viruses// Parasitology.– 2004.– Vol. 129.– N 7.– P.221-245. 54. Li H, Zheng YC, Ma L, Jia N, Jiang BG, Jiang RR, et al. Human infection with a novel tick-borne 4ոճք/ճՏոճ species in China: a surveillance study. Lancet Infect Dis. 2015 Jun;15 (6):663–70. 55. Maarten H. L., De Brujin M.H.L. & Barker D.C. (1992). Diagnosis of New World leishmaniasis: specific detection of species of the Leishmania braziliensis complex by amplification of kinetoplast DNA. Acta Trop., 52, 45–58. 56. Mancianti F., Falcone M. L., Giannelli C. & Poli A. (1995). Comparison between and enzyme-linked immunosorbent assay using a detergent-soluble Leishmania infantum antigen and indirect immunofluorescence for the diagnosis of canine leishmaniosis. Vet. Parasitol., 59, 13–21. 57. Manson-Bahr P. C. (1987). Diagnosis. In: The Leishmaniases in Biology and Medicine. Vol. II. Clinical Aspects and Control, Peters W. & Killick-Kendrick R., eds. Academic Press, London, UK, 703–729.

176 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում 58. Marfurt J., Nasereddin A., Niederwieser I., Jaffe C. L., Beck H. P. & Felger I. (2003). Identification and differentiation of Leishmania species in clinical samples by PCR amplification of the miniexon sequence and subsequent restriction fragment length polymorphism analysis. J. Clin. Microbiol., 41, 3147–3153. 59. Mathis A. & Deplazes P. (1995). PCR and in vitro cultivation for detection of Leishmania spp. in diagnostic samples from humans and dogs. J. Clin. Microbiol., 33, 1145–1149. 60. Mauricio I. L., Yeo M., Baghaei M., Doto D., Pratlong F., Zemanova E., Dedet J. P., Lukes J. & Miles M. A. (2006). Towards multilocus sequence typing of the Leishmania donovani complex: resolving genotypes and haplotypes for five polymorphic metabolic enzymes (ASAT, GPI, NH1, NH2, PGD). Int. J. Parasitol., 36, 757–769. 61. Minodier P., Piarroux R., Gambarelli F., Joblet C. & Dumon H. (1997). Rapid identification of causative species in patients with Old World leishmaniasis. J. Clin. Microbiol., 35, 2551–2555. Chapter 2.1.8. - Leishmaniosis OIE Terrestrial Manual 2014 11 62. Mohebali M., Hajjaran H., Hamzavi Y., Mobedi I., Arshi S., Zarei Z., Akhoundi B., Naeini K. M., Avizeh R. & Fakhar M. (2005). Epidemiological aspects of canine visceral leishmaniosis in the Islamic Republic of Iran. Vet. Parasitol., 129, 243–251. 63. Montalvo A. M., Fraga J., Maes L., Dujardin J-C. & Van Der Auwera G. (2012). Three new sensitive and specific heat-shock protein 70 PCRs for global Leishmania species identification. Eur. J. Clin. Microbiol. Infect. Dis., 31, 1453–1461. 64. Moreno J., Vouldoukis I., Martin V., Mcgahie D., Cuisinier A.M. & Gueguen S. (2012). Use of a LiESP/QA-21 vaccine (CaniLeish) stimulates an appropriate Th1-dominated cell-mediated immune response in dogs. PLoS Negl. Trop. Dis., 6 (6), e1683. 65. Murray H. W., Berman J. D., Martin V., Davies C. R. & Saravia N. G. (2005). Advances in leishmaniasis. Lancet, 366, 1561-1577. 66. Nachega JB, Bottieau E, Zech F, Van Gompel A. Travel-acquired scrub typhus: emphasis on the differential diagnosis, treatment, and prevention strategies. J Travel Med. 2007 Sep-Oct;14(5):352–5. 67. Oliva G., Nieto J., Foglia Manzillo V., Cappiello S., Fiorentino E., Di Muccio T., Scalone A., Moreno J., Chicharro C., Butaud T., Guegand L., Martin V., Cuisinier A-C., Gueguen S., Canavate C. & Gradoni L. (2012). Evidence for protection against active infection and disease progression in naïve dogs vaccinated with LiESP/QA-21 (CaniLeish®) exposed to two consecutive Leishmania

Օգ­տա­գործ­ված գրա­կա­նության ցանկ | 177

infantum transmission seasons. Proceedings of the WSAVA / FECAVA / BSAVA (World Small Animal Veterinary Association / Federation of European Companion Animal Veterinary Associations / British Small Animal Veterinary Association) World Congress, Birmingham, UK, 11–15 April 2012, p. 529–530. 68. Oliva G., Scalone A., Foglia Manzillo V., Gramiccia M., Pagano A., Di Muccio T. & Gradonii L. (2006). Incidence and time corse of Leishmania infantum infections examined by parasitological, serologic, and Nested-PCR techniques in a cohort of naïve dogs exposed to three consecutive transmission seasons. J. Clin. Microbiol., 44 (4), 1318–1322. 69. Oliveira A.R.S., Cohnstaedt L. W., Strathe E. et al. Meta-analyses of the proportion of Japanese encephalitis virus infection in vectors and vertebrate hosts // Parasites and Vectors. - 2017. – Vol. 10. – P. 418-432. 70. Oliver J., Lukacik G., Kokas J. et al. Twenty years of surveillance for Eastern equine encephalitis virus in mosquitoes in New York State from 1993 to 2012 // Parasites and Vectors. - 2018. – Vol. 11. – P. 362-373. 71. Otranto D., Paradies P., Sasanelli M., Leone N, de Caprariis D., Chirico J., Spinelli R., Capelli G. & Brandonisio O. (2005). Recombinant K39 dipstick immunochromatographic test: a new tool for the serodiagnosis of canine leishmaniasis. J. Vet. Diagn. Invest.,17,32–37. 72. Ozbel Y., Oskam L., Ozensoy S., Turgay N., Alkan M. Z., Jaffe C. L. & Ozcel M. A. (2000). A survey on canine leishmaniasis in western Turkey by parasite, DNA and antibody detection assays. Acta Trop., 74, 1–6. 73. Paddock CD, Fernandez S, Echenique GA, Sumner JW, Reeves WK, Zaki SR, et al. Rocky Mountain spotted fever in Argentina. Am J Trop Med Hyg. 2008 Apr;78(4):687–92. 74. Palatnik-De-Sousa C. B., Barbosa Ade F., Oliveira S. M., Nico D., Bernardo R. R., Santos W. R., Rodrigues M. M., Soares I. & Borja-Cabrera G. P. (2008). FML vaccine against canine visceral leishmaniasis: from secondgeneration to synthetic vaccine. Expert Rev. Vaccines, 7, 833–851. 75. Paltrinieri S., Solano-Gallego L., Fodati A., Lubas G., Gradoni L., Castagnaro M., Crotti A., Maroli M., Oliva G., Roura X., Zatelli A. & Zini E. (2010). Canine Leishmaniasis Working Group, Italian Society of Veterinarians of Companion Animals. Guidelines for diagnosis and clinical classification of leishmaniasis in dogs. J. Am. Vet. Med. Assoc., 236 (11), 1184–1191.

178 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում 76. Parola Ph., Paddock Ch., Socolovichi C. et al. Update on Tick-Borne Rickettsioses around the World: a Geographic Approach// Clinical Microbiology Reviews. – 2013. – Vol. 26. – N 4. – P. 657-702. 77. Piarroux R., Azaiez R., Lossi A. M., Reynier P., Muscatelli F., Gamnarelli F., Fontes M., Dumon H. & Quilici M. (1993). Isolation and characterization of a repetitive DNA sequence for Leishmania infantum: development of a visceral leishmaniosis polymerase chain reaction. Am. J. Trop. Med. Hyg., 49, 364–369. 78. Pietikainen R., Nordling S., Jokiranta S. et al. ք/Ւօf//ճՒ/ճ Ւ6ք6ոՏ transmission in southeastern Finland // Parasites and Vectors. - 2017. – Vol. 10. – P. 561-566. 79. Pijnacker R., Reimernik J., Smith L.A.M. et al. Remarkable spatial variation in tne seroprevalence of Շօx/6//ճ ԵսՒո6է// after a large Q fever epidemic//BMC Infectious Diseases. 2017, vol.17.– P.7215-732. 80. Poinar George, Jr. What Fossils Reveal About the Protozoa Progenitors, Geographic Provinces, and Early Hosts of Malarial Organisms, 4ո6Ւ/Շճո Էոէօոօ/օց/Տէ, Volume 62, Issue 1, 1 March 2016, Pages 22–25,https://doi.org/10.1093/ ae/tmw006 81. Quinnell R. J., Courtenay O., Davidson S., Garcez L., Lambson B., Ramos P., Shaw J. J., Shaw M.A. & Dye C. (2001). Detection of Leishmania infantum by PCR, serology and cellular immune response in a cohort study of Brazilian dogs. Parasitology, 122, 253–261. 82. Ramirez de Arellano E., Hernandez L., Goyanes M. J. et al. Phylogenetic Characterization of Crimean-Congo Hemorrhagic Fever Virus, Spain // Emerging Infec­tious Diseases. – 2017. – Vol. 23. – N 12. – P. 2078-2080. 83. Raoult D, Parola P, editors. Rickettsial Diseases. New York: Informa Healthcare USA, Inc; 2007. 84. Reithinger R. & Davies C. R. (2002). American cutaneous leishmaniasis in domestic dogs: an example of the use of the polymerase chain reaction for mass screening in epidemiological studies. Trans. R. Soc. Trop. Med. Hyg., 96 (Suppl 1), S123–126. 85. Reithinger R. & Dujardin J-C. (2007). Molecular diagnosis of leishmaniasis: current status and future applications. J. Clin. Microbiol., 45, 21–25. 86. Rioux J. A. Lanotte G., Serres E., Pratlong F., Bastien P. & Perieres J. (1990). Taxonomy of Leishmania, use of isoenzymes. Suggestions for a new classification. Ann. Parasitol. Hum. Comp. 65, 111–125.

Օգ­տա­գործ­ված գրա­կա­նության ցանկ | 179

87. Roch N, Epaulard O, Pelloux I, Pavese P, Brion JP, Raoult D, et al. African tick bite fever in elderly patients: 8 cases in French tourists returning from South Africa. Clin Infect Dis. 2008 Aug 1;47(3):e28–35. 88. Scalone A., De Luna R., Oliva G., Baldi L., Satta G., Vesco G., Mignone W., Turilli C., Mondesire R. R., Simpson D., Donoghue A. R., Frank G. R. & Gradoni L. (2002). Evaluation of the Leishmania recombinant K39 antigen as a Chapter 2.1.8. - Leishmaniosis 12 OIE Terrestrial Manual 2014 diagnostic marker for canine leishmaniasis and validation of a standardized enzyme-linked immunosorbent assay. Vet. Parasitol., 104, 275–285. 89. Schönian G., Mauricio I., Gramiccia M., Cañavate C., Boelaert M. & Dujardin J-C. (2008). Leishmaniases in the Mediterranean in the era of molecular epidemiology. Trends Parasitol. 24, 135–142. 90. Schwartz A. M., Hinckley A. F., Mead P. S. et al. Surveillance for Lyme Disease – United States, 2008-2015 // Morbidity and Mortality Weekly Report. Surveillance Summaries. US CDC, 2017, vol. 66, N 22. – 16 p. 91. Sedda L., Pessoa Vilela A. P., Rocha Aguiar E.R.G. et al. The spatial and temporal scales of local dengue virus transmission in natural settings: a retrospective analysis // Parasites & Vectors. – 2018. – Vol. 11. – P. 79-92. 92. Silaghi C, Beck R, Oteo JA, Pfeffer M, Sprong H. Neoehrlichiosis: an emerging tick-borne zoonosis caused by Candidatus Neoehrlichia mikurensis. Exp Appl Acarol. 2016 Mar;68(3):279–97. 93. Sundar S., Maurya R., Singh R. K., Bharti K., Chakravarty J., Parekh A., Rai M., Kumar K. & Murray H.W. (2006). Rapid, noninvasive diagnosis of visceral leishmaniasis in India: comparison of two immunochromatographic strip tests for detection of anti-K39 antibody. J. Clin. Microbiol., 44, 251–253. 94. Tickborne diseases in Massachusetts: A physician`s reference manual. – US CDC. 2nd edition, 2009 – 25 p. 95. Tickborne diseases of the United States. – A Reference Manual for health care providers. – US CDC, 2013. – 21 p. 96. Trigo J., Abbehusen M., Netto E. M., Nakatani M., Pedral-Sampaio G., De Jesus R. S., Goto Y., Guderian J., Howard R. F. & Reed S. G. (2010). Treatment of canine visceral leishmaniasis by the vaccine Leish-111f+MPL-SE. Vaccine, 28, 3333–3340. 97. Turgay N., Balcioglu I. C., Toz S.O., Ozbel Y. & Jones S. L. (2010). Quantiferon-Leishmania as an epidemiological tool for evaluating the exposure to Leishmania infection. Am. J. Trop. Med. Hyg., 83, 822–824.

180 | Փոխանցողով պայմանավորված հիվանդությունները «մեկ առողջություն» համատեքստում 98. Vaselek S., Ayhan N., Ogus G. et al. Sand fly and Լ6/Տհոճո/ճ Տքք. survey in Vojvodina (Serbia): first detetction of Լ6/Տհոճո/ճ /ոfճոէսո DNA in sand flies and the first record of Քհ/6ԵօէօոսՏ (1ՒճոՏքհ/6ԵօէօոսՏ) ոճՏՇ/էէ// Grassi, 1908 // Parasites and Vectors. - 2017. – Vol. 10. – P. 444-451. 99. Volpini A. C., Passos V. M., Oliveira G. C. & Romanha A. J. (2004). PCR-RFLP to identify Leishmania (Viannia) braziliensis and L. (Leishmania) amazonensis causing American cutaneous leishmaniasis. Acta Trop., 90, 31–37. 100. World Health Organization (WHO) (2010). Control of the leishmaniases, WHO Technical Report Series 949, WHO, Geneva, Switzerland, 1–186. 101. WHO Bullletin: Ten Facts on Malaria. – 2013: http://www.who.int/features/ factfiles/malaria/en/. 102. Акбаев М. Ш., Водянов А. А., Косминков Н. Е. и др. Паразитология и инва­ зионные болезни животных. – М.: Колос, 2000. – 743 с. 103. Балашов Ю. С. Кровососущие клещи – переносчики болезней человека и животных. - Л., 1967. - 320 с. 104. Бессарабов Б. Ф., Вашутин А. А., Воронин Е. С. и др. Инфекционные болезни животных. – М.: Колос, 2007. – 671 с. 105. Бурлаков С. А., Паутов В. Н. Комары и клещи – переносчики возбудителей вирусных и риккетсиозных заболеваний человека. - М., 1975. - 216 с. 106. Галат В. Ф.Тропическая ветеринарная паразитология.– Киев: УСХА, 1991. – 367 с. 107. Инфекционные болезни и эпидемиолигия: Учебник/ В. И. Покровский, С. Г. Пак, Н. И. Брико, Б. К. Данилкин.- 2-е изд. – М. : ГЭОТАР-Медиа, 2008. - 816 с. 108. Лысенко А. Я., Владимирова М. Г., Кондрашин А. В., Майори Дж. Клиническая паразитология / Под ред. А. Я. Лысенко. – Женева: ВОЗ, 2002. – 752 с. 109. Малеев В. В. Обзор Европейских рекомендаций по диагнотике клещевых бактериальных инфекций//Клиническая микробиология и антимикробная химиотерапия. – 2005.– Том 7.– N 2.– С. 130-153. 110. Определитель насекомых Европейской части СССР. Т. 5. – Двукрылые, блохи. Ч. 2. / Под. ред. Г. Я. Бей-Биенко. – Л.: Наука, 1970. – 946 с. 111. Петрищева П.А. Переносчики возбудителей природноочаговых болезней. М., 1962. - 196 с. 112. Поляков В. А., Узаков У. Я., Веселкин Г. А. Справочник. Ветеринарная энто­ мология и арахнология. - М., 1990. - 239 с. 113. Руководство по инфекционным болезням (в 3 частях) – Под ред. Лобзина Ю. В. – СПб., 2000.

Օգ­տա­գործ­ված գրա­կա­նության ցանկ | 181

114. Смирнова С. Е. Мировой ареал вируса крымской-конго геморрагической ли­ хо­радки // Бюллетень сибирской медицины. – 2006, приложение 1.– С. 79-87. 115. Трансмиссивные заболевания в Европе: их распространение и влияние на общественное здравоохранение. – Под ред. Н. Гратца. - ВОЗ, Копенгаген, 2005.– 158 с. 116. Шляхов Э. Н. Практическая эпидемиология. – Кишинев: "Штиинца", 1991.– 568 с. 117. Шувалова Е. П. Инфекционные болезни. М., 2008. – 976 с. 118. Щукина. Е. Е., Сергеев В. П., Триерис Н. И., Щербаков. В. А., Дивеев С. Х. (1968). Опыт противолейшманиальной вакцинации с культурами Leishmania tropica выращенными преимущественно на разных типах носителей. Мед. паразитология. (М.),37,648–651. 119. https://www.cdc.gov/ 120. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/vector-borne-diseases 121. https://www.doctors.am/diseases/ojlayin-tifer 122. https://www.doctors.am/diseases/tzayin-hetadardz-tif

123. http://www.oie.int/international-standard-setting/terrestrial-code/access-online/ 124. http://www.oie.int/international-standard-setting/terrestrial-manual/

VECTOR-BORNE INFECTIONS IN "ONE HEALTH” APPROACH

Authors:

Lusine Paronyan Artavazd Vanyan Mher Davidyants Karine Gevorgyan Anush Tunyan Ani Manukyan Georgi Avetisyan

ՓՈ­ԽԱՆ­ՑՈ­ՂՈՎ ՊԱՅ­ՄԱ­ՆԱ­ՎՈՐ­ՎԱԾ

ՀԻ­ՎԱՆ­ԴՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԸ

«­ՄԵԿ Ա­ՌՈՂ­ՋՈՒԹՅՈՒՆ» ՀԱ­ՄԱ­ՏԵՔՍ­ՏՈՒՄ

­Ու­սում­նա­կան ձեռ­նարկ Նա­խա­տես­ված է բժշ­կա­կան և ա­նաս­նա­բու­ժա­կան մաս­նա­գի­տու­թյուն­նե­րի ուսա­նող­նե­րի և մա­գիստ­րանտ­նե­րի հա­մար

VECTOR-BORNE DISEASES IN

"ONE HEALTH” CONCEPT

Տեխն. խմբագիր՝ Էջադրող՝ Սրբագրությունը՝ Կազմը՝

Արարատ Թովմասյան Նարինե Հովհաննիսյան «Անտարես» մեդիա հոլդինգի Վիտալի Ասրիևի

«Անտարես» հրատարակչատուն ՀՀ, Երևան 0009, Մաշտոցի պ. 50ա/1 Հեռ.՝ (+374 10) 58 10 59, 58 76 69 [email protected] www.antares.am

Նկար 1. Ղրիմ-Կոնգոյի աշխարհագրական տարածվածությունը

Նկար 2. Է)ճ/օոոճ ցեղի տիզ

Նկար 3. Դեղին տենդի տարածվածությունն աշխարհում

Նկար 4. 4606Տ ճ6ց)քէ/ տեսակի մոծակը

Նկար 5. 4606Տ ճ6ց)քէ/ տեսակի մոծակների տարածվածությունն աշխարհում

Նկար 6. Դեղին տենդի վիրուսն էլեկտրոնային մանրադիտակով

Նկար 7. Հեմոռագիկ համախտանիշը դեղին տենդի ժամանակ

Նկար 8. 4606Տ ճ/Եօք/ՇէսՏ մոծակը

Նկար 9. Կյասանուր անտառի հիվանդության էնդեմիկ շրջանները

Նկար 10. Կյասանուր անտառի հիվանդության վիրուսի կենսական ցիկլը

Նկար 11. Չիկունգունյա վիրուսի տեղական փոխանցում արձանագրած տարածքները

Նկար 12. Նախկինում (դեղին) և ներկայում (վարդագույն) զիկա վիրուսի տարածում գրանցած երկրները, ինչպես նաև՝ զիկայի հնարավոր (մոխրագույն) տարածման շրջանները

Նկար 13. Զիկա վիրուսը էլեկտրոնային մանրադիտակով

Նկար 14. Բազկի ցանավորում զիկա տենդի ժամանակ

Նկար 15. Պապատաչի տենդի տարածվածությունն ըստ շճատիպերի՝ 1 (տոսկանա), Տ (սիցիլիական), N (նեապոլիտանական)

Նկար 16. Ֆլեբոտոմուս (Քհ/6ԵօէօոսՏ) ցեղի մլակ

Նկար 17. Ռիֆտ հովտի տենդի բռնկումներ (կապույտով) և սպորադիկ դեպքեր (կանաչով) արձանագրած երկրները

Նկար 18. Տզային էնցեֆալիտի տարածվածությունը Եվրոպայում և Ասիայում

Նկար 19. եxօ0/0ճ6 ընտանիքի տիզն արյունածծման ընթացքում

Նկար 20. Օմսկի հեմոռագիկ տենդ հիվանդության տարածվածությունը

Նկար 21. Արևմտյան Նեղոսի տենդի գլոբալ տարածվածությունը * (Վարդագույնով նշված են մարդկանց հիվանդության կամ շճադրական դեպքեր արձանագրած երկրները, կապույտով՝ կենդանիների/մոծակների դեպքեր, մոխրագույնով՝ տվյալները բա­ցակայում են/ոչ դրական: Սև գծերը ներկայացնում են ԱՆՏ հիմնական փոխանցող մոծակ­նե­­րի տարածվածությունը, կետագծերը՝ ծայրահեղ կլիմայական պայմաններով վայրերը, որ­ տեղ մոծակները բացակայում են)։

Նկար 22. Ճապոնական էնցեֆալիտի տարածվածությունը

Նկար 23. Քյու տենդի փոխանցումը

Նկար 24. Շօx/6//ճ ԵսՒո6էէ/ ռիկեցիաները էլեկտրոնային մանրադիտակով

Նկար 25. Օղակաձև էրիթեմա, դեմքի մկանների կաթվածահարություններ և հոդաբորբ՝ Լայմի հիվանդության ժամանակ

Նկար 26. Մալարիայի հիվանդացությունն աշխարհում՝ 1000 բնակչի հաշվարկով

Նկար 27. 4ոօքհ6/6Տ ցեղի մոծակը

Նկար 28. Մալարիայի մակաբույծի կենսացիկլը

Նկար 29. Լեյշմանիոզի համաճարակային իրավիճակն աշխարհում

Նկար 30. ԱՀԿ եվրոպական տարածաշրջանի ընդերային լեյշմանիոզի առումով տեղաճարակային երկրները

Նկար 31. Ընդերային լեյշմանիոզի դեպքերի տարածվածությունը Հայաստանում

Նկար 32. Ընդերային լեյշմանիոզի դեպքերը վայրի շնազգիների և շների շրջանում, 2018թ.

Նկար 33. Ընդերային լեյշմանիոզով հիվանդ՝ արտահայտված հեպատոսպլենոմեգալիայով (ձախից), ոսկրածուծի բիոպսիայի ասեղ (աջից՝ վերևում) և ոսկրածուծի քսուքը՝ լեյշմանիայի ամաստիգոտներով (ձախից՝ ներքևում)

Նկար 34. Վաղ թմբիկային շրջան

Նկար 36. Վահանիկ

Նկար 37. Խոցոտված հանգույց

Նկար 35. Հանգույց

Նկար 38. Արբանյակային թմբիկներով հանգույց

Նկար 39. Բազմաթիվ խոցեր

Նկար 41. Ատրոֆիկ սպի

Նկար 40. Սերմնացրված ՄԼ

Նկար 42. Լ. էՒօք/Շճ -ով առաջացած խոց

Նկար 43. Լ. ոճյօՒ-ով հարուցված խոց

Նկար 44. Լ./ոfճոէսո-ով հարուցված խոց Նկար 45. Մաշկալորձա­ թաղանթային լեյշմանիոզ

Նկար 46. Լեյշմանիոզի կլինիկական ախտանշանները շների մոտ

Նկար 47. Տրիպանոսոմաները և ցեցե ճանճը

Նկար 48. Տրիպանոսոմայի կենսացիկլը

Նկար 49. Տրիպանոսոմա կրուզի (1Ւ)քճոօՏօոճ ՇՒս2/) և տրիատոմային փայտոջիլ

Նկար 50. Տրիպանոսոմա կրուզի (1Ւ)քճոօՏօոճ ՇՒս2/) կենսական ցիկլը

Նկար 51. Ավշային ֆիլարիատոզների աշխարհագրական տարածվածություն

Նկար 52. /սՇհ6Ւ6Ւ/ճ ԵճոՇՒօfէ/ և 8Ւսց/ճ ոճ/ճ)/ միկրոֆիլարիաներն արյան պատրաստուկներում

Նկար 53. /սՇհ6Ւ6Ւ/ճ ԵճոՇՒօfէ/ և 8Ւսց/ճ ոճ/ճ)/ մակաբույծների կենսական ցիկլը

Նկար 54. Ավշային ֆիլարիատոզով հիվանդ

Նկար 55. Լօճ /օճ-ի կենսացիկլը

Տեղաճարակային երկրներ, որոնք կանխարգելիչ քիմիաթերապիայի (ԿՔ) կիրառման կարիք չունեն Տեղաճարակային երկրներ, որոնք չեն կիրառում ԿՔ Երկրներ, որոնք հաստատել են փոխանցման էլիմինացիան Երկրներ, որոնք դիմել են ԱՀԿ փոխանցման խզումը հաստատելու համար Տեղաճարակային երկրներ, որոնք կանխարգելիչ քիմիաթերապիան կիրառել են

Ոչ տեղաճարակային երկրներ

երկրի ոչ ամբողջ տարածքում

Տվյալներ չկան

Տեղաճարակային երկրներ, որոնք կանխարգելիչ քիմիաթերապիան կիրառել են երկրի ամբողջ տարածքում

Նկար 56. Օնխոցերկոզների տարածվածությունը

Նկար 57. ՕոՇհօՇ6ՒՇճ vօ/vս/սՏ-ի կենսացիկլը

Նկար 58. Տ/ոս//սո ցեղի մժեղը

Նկար 59. Միկրոֆիլարիաներն անցնում են ցանցաթաղանթի վրա նաև կոպերը սնուցող արյունատար անոթներով

Նկար 60. Բժիշկը վերցնում է մաշկի կտրվածքի նմուշ բիոպսիայի համար՝ ասեղի միջոցով բարձրացնելով մաշկը և կտրելով հերձադանակով

Նկար 61. Բժիշկը մաշկի նմուշը վերցնում է հատուկ գործիքի միջոցով

Նկար 62. ք/Ւօf//ճՒ/ճ /ոո/է/Տ-ի կենսացիկլը