Ագրարային տնտեսագիտություն — Կարդալ տեքստը առցանց

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՊՐԱՆՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԻ ԱՄԲԻՈՆ

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ Կ.Ա., ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ա.Ա., ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ Ն.Կ.

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

Երնան ՀԱԱՀ 2013թ.

ՀՏԴ 338.43 (07) ԳՄԴ 65.9 (0) 32 y 7 Գ-888 Հաստատված է տնտեսագիտական, ագրո իզնեսի ն շուկայա անության ֆակուլտետների միացյալ մեթոդական խորհրդի կողմից (Արձանագրություն թիվ 04, 10.12.2010թ. նիստում): Խմ ագիր՝

ԱԱՀ էկոնոմիկայի ամ իոնի վարիչ՝ Լ.Լ.Հակո յան

Մասնագիտական խմ ագիր՝

տ.գ.դ., պրոֆ. Հ.Մ.Մամիկոնյան

Համակարգչային շարվածքը՝

«Ապրանքագիտություն ն մարքեթինգ» ամ իոնի աշխատակից՝ Ս.Ա.Գա րիելյանի

Գ-888

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ Կ.Ա., ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ա.Ա., ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ Ն.Կ.

«Ագրարային տնտեսագիտություն» գործնական աշխատանքների ուսումնական ձեռնարկ / Կ.Գրիգորյան: ՀՀ ԿԳՆ.-Եր.: ՀԱԱՀ, 2013թ.- 172 էջ: Գիրքը նախատեսված է ֆերմերների, ագրո իզնեսի մասնագետների, ասպիրանտների, մագիստրանտների, ուսանողների, ինչպես նան գյուղատնտեսական քոլեջների սովորողների համար:

ՀՏԴ 338.43 (07) ԳՄԴ 65.9 (0) 32 y 7

IՏ8Ւ 978-9939-54-542-4

Թ Գրիգորյան Կ.Ա., Սանասարյան Ա.Ա., Գրիգորյան Ն.Կ., 2013թ. Թ Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2013թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԲԱՆ

ԹԵՄԱ 1. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ

ՀՈՂՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Հողային ֆոնդի կառուցվածքի որոշումը ն նրա տնտեսական գնահատումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Պայմանական վարելահողերի տարածության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. âափակցելի հողատարածության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Հողօգտագործման տնտեսական արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Հողերի տնտեսական գնահատման տարμերության μացահայտումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Ցանքատարածությունների կառուցվածքային տեղաշարժերի տնտեսական արդյունավետության որոշումը

ԹԵՄԱ 2. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՆՅՈՒԹԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԲԱԶԱՆ

ԵՎ ՆՐԱ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Նյութատեխնիկական μազայի μնորոշումը ն նրա տարրերի ներկայացումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Արտադրության էներգաապահովվածության, աշխատանքի էներգազինվածության ն էներգառեսուրսների կառուցվածքի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Մեքենատրակտորային պարկի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները ն նրանց որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Ավտոտրանսպորտի օգտագործման արդյունավետությունը ն նրա որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Քիմիական միջոցների օգտագործման արդյունավետության որոշումը

ԹԵՄԱ 3. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԸ (ԿԱՊԻՏԱԼԸ) ԵՎ ՆՐԱՆՑ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Արտադրական հիմնական ֆոնդերի հասկացության ձնակերպում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքի որոշումը գյուղացիական տնտեսությունում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Ֆոնդերի դասակարգման վերաμերյալ μերված սխեմայի լրացում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Տնտեսության ֆոնդերի հարաμերակցության ն կառուցվածքի որոշումը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Հիմնական ֆոնդերի աճը, մաշվածքր ն վիճակը μնութագրող ցուցանիշների որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Ֆոնդաապահովվածության ն ֆոնդազինվածության ցուցանիշների μնութագրումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի օգտագործման տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշների որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Ֆոնդահատույցի, ֆոնդազինվածության, աշխատանքի արտադրողականության մաթեմատիկական կապի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Ֆոնդազինվածության ն աշխատանքի արտադրողականության աճի տեմպերի հիմնավորումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 10. Շրջանառու միջոցների կառուցվածքի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 11. Շրջանառու միջոցների դասակարգման սխեմայի լրացումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 12. Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության որոշումը

ԹԵՄԱ 4. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ

ՆՐԱՆՑ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Արդյունավետության ընդհանուր ցուցանիշները ն նրանց որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Կապիտալ ներդրումների համեմատական (հարաμերական) արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Ոռոգման համար ներդրվող կապիտալի արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Կապիտալ ներդրումների նախընտրելի տարμերակը ն տնտեսական արդյունավետությունը խաղողագործության մեջ

ԹԵՄԱ 5. ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Աշխատանքային ռեսուրսներ հասկացության ձնակերպումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Աշխատանքային ռեսուրսներով ապահովվածության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման սեզոնայնության ցուցանիշների որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Լրացնել աշխատանքի արտադրողականության ցուցանիշների վերաμերյալ μերված սխեման ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6.Աշխատանքի արտադրողականության որոշման մեթոդիկան ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Արտադրանքի աշխատատարության որոշումը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Աշխատանքի արտադրողականության որոշումը արժեքային եղանակով ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Աշխատանքի արտադրողականության որոշումը μուսաμուծության մեծ կարտոֆիլի արտադրության օրինակով ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 10. Աշխատանքի արտադրողականության դինամիկայի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 11. Աշխատանքային արտադրողականության որոշումն ինդեքսային եղանակով ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 12. Աշխատանքի արտադրողականության որոշումը ամμողջական աշխատանքային ծախսումների միջոցով ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 13. Աշխատանքի արտադրողականության որոշումը ավանդական ն ամμողջական աշխատանքային ծախսումներով

ԹԵՄԱ 6. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԻՆՏԵՆՍԻՎԱՑՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Արտադրության ինտենսիվության մակարդակի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Արտադրության ինտենսիվացման արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Ինտենսիվացման ցուցանիշների սխեմայի լրացումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Ոռոգման ջրի օգտագործման արդյունավետության որոշումը

ԹԵՄԱ 7. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՆՔՆԱՐÄԵՔԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Ինքնարժեքի հաշվարկման մեթոդիկայի տիրապետում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Կաթնային տավարաμուծության արտադրանքի (կաթի, հորթի) ինքնարժեքի հաշվարկը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Անուղղակի ծախսերի μաշխման սխեման ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Անուղղակի ծախսերի հաշվարկը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Ինքնարժեքի տարրերի ն կառուցվածքի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Պլանային (նորմատիվային) ինքնարժեքի հաշվարկը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Լրացնել «ինքնարժեքի տեսակները» սխեման ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Ինքնարժեքի վերլուծություն

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9, 10

Արտադրական ծախսերի դասակարգումը, հասույթների ն շահույթների ձնավորման ընթացքը μուսաμուծության ն անասնաμուծության մեջ

ԹԵՄԱ 8. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Համախառն արտադրանքի որոշումը համախառն շրջանառության մեթոդով ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Համախառն արտադրանքի հաշվարկումը համադրելի գներով

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Ապրանքային արտադրանքի μնորոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Առանձին ճյուղերի ն գյուղատնտեսական արտադրանքի ապրանքայնության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Առաջադրանքներ ինքնաստուգման համար

ԹԵՄԱ 9. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏՐԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Արդունավետության հասկացույթան ձնակերպումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. «Արդյունք», «Տնտեսական արդյունք», «Տնտեսական արդյունավետություն» ձնակերպումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Զուտ եկամտի ն շահույթի, եկամտաμերության ն շահութաμերության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Ինքնաստուգման առաջադրանքներ (4-6) ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Զուտ եկամուտ ն շահույթ, եկամտաμերություն, շահութաμերություն ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Զուտ եկամտի ն շահույթի, եկամտաμերության ն շահութաμերության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Բիզնեսի նպատակահարմարության որոշում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Մշակաμույսերի համեմատական արդյունավետության որոշում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9.Շահութաμերության որոշում այլ գործոններով ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 10. ՀԱ-ի, ԶԵ-ի, ՀԵ-ի որոշում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 11.Շահույթի հաշվարկ կապիտալի միջոցով ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 12.ՀԵ-ի որոշում այլ ցուցանիշներով ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 13.Ինքնարժեքի, շահույթի ն շահութաμերության որոշում

ԹԵՄԱ 10. ԸՆԴԼԱՅՆՎԱԾ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Ընդլայնված վերարտադրության հասկացողության ձնակերպումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Ընդլայնված վերարտադրության առանձնահատկությունների սխեմայի լրացում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Գյուղատնտեսության ընդլայնված վերարտադրության ցուցանիշների տիրապետում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Ընդլայնված վերարտադրության գործոնների տիրապետում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Համախառն արտադրանքի μաշխումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Ընդլայնված վերարտադրության ցուցանիշների հաշվարկման մեթոդի տիրապետում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Համախառն եկամտի աճման գործոնները ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Զուտ եկամտի μաշխումը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Աշխատանքային ռեսուրսների ընդլայնված վերարտադրության ցուցանիշներ

ԹԵՄԱ 11. ԳԻՆԸ ն ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Òնակերպել գնի կատեգորիան ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Միջին գնի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Գնի որոշումը տարμեր եղանակներով ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Գնի որոշումը այլ ցուցանիշներով ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Գնի փնտրելը այլ ցուցանիշներով ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Գնի տնտեսական հիմնավորումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Գնի տնտեսական հիմնավորումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8.Գների ֆունկցիան ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Գնագոյացման սկզμունքները ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 10.Գնագոյացման մեթոդները ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 11.Գները միջազգային առնտրում: Գին ն որակ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 12.Գինը ն արտադրանքի որակը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 13.Գինը ն արտադրանքի որակը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 14. Գների համակարգը

ԹԵՄԱ 12. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒՔՅԱՆ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ ԵՎ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Տեղաμաշխման ն մասնագիտացման հասկացությունների ձնակերպումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Տեղաμաշխման հիմնական սկզμունքների տիրապետում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Տնտեսության մասնագիտացման ծրագիր ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Գյուղատնտեսության մասնագիտացման էության ձնակերպումը. ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5 Մասնագիտացման ձների μնութագրումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Տնտեսության մասնագիտացման ցուցանիշների տիրապետում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Գյուղատնտեսության մասնագիտացման տնտեսական նշանակության տիրապետում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Խնդիր ª մասնագիտացման խորության վերաμերյալ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Մասնագիտացման աստիճանի հաշվարկման մեթոդիկան ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 10. Մասնագիտացման տնտեսական արդյունավետությունը

ԹԵՄԱ 13. ԲՈՒՍԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Որակի μարձրացումից ստացված արդյունքի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Որակի իջեցումից առաջացած կորստի որոշումը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3.Խաղողի տնկարկների նոսրության վերացման որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Ծածկած գրունտի (ջերմատան) տարածքի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Տարμերակային այլընտրանքի գնահատումը լոլիկի տարμեր առաջարկի դեպքում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Բուսաμուծական արտադրանքների համեմատական արդյունավետության գնահատումը

ԹԵՄԱ 14. ԿԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Կերի μազայի, կերի պլանի ն կերի հաշվեկշռի հասկացությունների ներկայացում: ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Առանձին կերերի համալիր տնտեսական գնահատումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3.Կերի օգտագործման արդյունավետությունը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Կերի օրաμաժնի (Рацион) արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Կերերի սննդատարության գնահատում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Կերի մշակաμույսերի μերքատվության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Կերի մշակաμույսերի տնտեսական գնահատումը

ԹԵՄԱ 15. ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Անասնագլխաքանակի ն վերարտադրության ցուցանիշների որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Մթերատվության ցուցանիշների որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Գիտատեխնիկական առաջադիմության արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Գյուղատնտեսական կենդանիների հիվանդություններից առաջացած վնասի ն պայքարի համար ծախսումների արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Անասնաμուծության տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշների համակարգը

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ագրարային ոլորտը ժողովրդական տնտեսության ամենառիսկայիններից է: Այստեղ երկարաժամկետ կապիտալ ներդրումները (ջրանցքի ու ջրամ արի կառուցում, պտղատու ու խաղողի այգու հիմնում, թեք լանջերի դարավանդում, աղոտ հողերի յուրացում, ջրնան կայանի կառուցում, կուլտուրական արոտների ստեղծում) կարող են չփոխհատուցվել նախագծային ժամկետում, կամ առհասարակ չփոխհատուցվել: Դա կարող է հանգեցնել ֆինանսատնտեսական սպառնալից հետնանքների: Վտանգից զերծ չեն նան ամենամյա արտադրական ծախսումները: Հետնապես ժողովրդական «յոթ անգամ չափիր, մեկ անգամ կտրիր» ասույթն այստեղ ավելի քան տեղին է: Դա պահանջում է ռեսուրսների (հողի, ջրի, աշխատանքի, սերմի ու տնկանյութի, պարարտանյութի ու թունանյութի, նական ռեսուրսի) ազմակողմանի իմացություն՝ նրանց օգտագործման արդյունավետության գնահատման ունակություն: Բարձրորակ ռեսուրսները, նրանց տնտեսական ճիշտ գնահատումն ու օգտագործումը ցանկալի արդյունք չեն տա արտադրության ոչ ռացիոնալ մասնագիտացման, շուկայի ան ավարար իմացության պարագայում: Այս իմաստով Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի ապրանքագիտության ն մարքեթինգի ամ իոնը ֆերմերներին, սկսնակ ապրանքարտադրողներին ն ագրարային ոլորտում գործարար իզնեսով, ագրարային գիտությամ զ աղվել ցանկացողին առաջարկում է ագրարային տնտեսության ռեսուրսօգտագործման, տար եր ոլորտներում կապիտալ ներդրումների շուկայական ռիսկի ն հիմնավորվածության, գյուղատնտեսության ինտենսիվացման էկոլոգոէկոնոմիական հետնանքների գնահատման, տնտեսական հաշվարկներում օգտագործվող տնտեսական կատեգորաների (աշխատանքի արտադրողականության, ինքնարժեքի, համախառն ն նոր արդյունքի, շահույթի, շահութա երության, տնտեսական արդյունավետության, ընդլայնված վերարտադրության, գնի ն գնագոյացման, տեղա աշխման, մասնագիտացման ն այլն) հաշվարկման մեթոդիկայի, ցուցանիշների վերա երյալ ցուցումներ: Գործարար խաղերի, մտավարժանքների ձնով ճյուղային կտրվածքով ներկայացված են ագրոզոոմիջոցների ն նախագծումների տնտեսական արդյունավետության գնահատման տար երակներ, մեթոդիկա ն ցուցանիշներ:

Գրիգորյան Կ. Ա.

ԹԵՄԱ 1. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ՀՈՂՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Հողային ֆոնդի կառուցվածքի որոշումը ն նրա տնտեսական գնահատումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Պայմանական վարելահողերի տարածության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Չափակցելի հողատարածության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Հողօգտագործման տնտեսական արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Հողերի տնտեսական գնահատման տար երության ացահայտումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Ցանքատարածությունների կառուցվածքային տեղաշարժերի տնտեսական արդյունավետության որոշումը Հողի տարածական սահմանափակության պայմաններում օրավուր աճում են գյուղատնտեսական արտադրանքի նկատմամ ներկայացվող պահանջները: Այս առումով տարեցտարի մեծանում է հողի արդյունավետ օգտագործման անհրաժեշտությունը: Ուստի ուսանողները, գյուղատնտեսության ղեկավարները, մասնագետները պետք է կարողանան որոշել հողօգտագործման արդյունավետությունը ն ուղիներ նշեն դրա արձրացման համար: Հողօգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը կարելի է նութագրել ուղղակի ն անուղղակի, նեղեն ն արժեքային ցուցանիշներով: Ուղղակի ցուցանիշներից են` գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը, միավոր հողատարածություններից ստացված առանձին արտադրանքների, համախառն արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամտի ելքը: Տնտեսության կամ առանձին տնտեսություններին ամրացված ամ ողջ հողային ֆոնդի օգտագործման արդյունավետության նութագրման համար, ուղղակի ցուցանիշներից ացի օգտագործում ենք նան անուղղակի ցուցանիշներ: Դրանցից հատկանշական են ընդհանուր հողատարածության մեջ գյուղատնտեսական պիտանի հողերի, ինտենսիվ հողատեսքերի (վարելահողի,

ազմամյա տնկարկների), ցանքատարածությունների մեջ ինտենսիվ մշակաույսերի տեսակարար կշռի ցուցանիշները ն այլն: Այսպես, օրինակ, հողատեսքերի փոխակերպումը դրականորեն կ նութագրվի, եթե ընհանուր հողերի մեջ աճի ինտենսիվ հողատեսքերի տեսակարար կշիռը: Հողօգտագործման սրդյունավետության որոշման ժամանակ տավարաուծության ն ոչխարա ուծության արտադրանքը հաշվարկուն ենք գյուղ. պիտանի, խոզա ուծությունը` վարելահողի, թռչնա ուծությանը` հացահատիկի տարածության հաշվով: Մասնագիտացված շատ տնտեսություններ եր եմն արտադրանքի ավելացմանն են հասնում գնովի կերերի հաշվին: Ուստի, ճիշտ կլինի համախառն արտադրանքի արժեքից հանել չմարված վարկերի հաշվին գնված կերերի դիմաց ստացված արտադրանքի արժեքը: Հողօգտագործման արդյունավետության շարժը ցույց տալու համար համախառն արտադրանքը գնահատվում է համադրելի գներով: Եր եմն հողօգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները աղավաղվում են նրա հետ առնչության չունեցող այլ հանգամանքներով, ինչպիսին են հողային ֆոնդի կառուցվածքը, անասունների մթերատվությունը, պահվածքը, խնամքը, կորուստների դեմ պայքարը ն այլն:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Հողային ֆոնդի կառուցվածքի որոշումը ն նրա տնտեսական գնահատումը Հողային ֆոնդի կառուցվածքը (Կ) - Սա առանձին հողատեսքերի տարածությունների (Հ) տեսակարար կշիռն է ընդհանուր կամ գյուղատնտեսական պիտանի հողատարածությունների նկատմամ (Հը).

Կ

Հ  100 Հը

Առաջադրանքի նպատակը` պարզել, թե ընդհանուր հողատարածության մեջ ինչպես է փոփոխվում գյուղատնտեսական հողերի տեսակարար կշիռը, այսինքն` ինչպիսի՞ն են նոր հողերի գյուղատնտեսական շրջանառության մեջ ներգրավելու տեմպերը, պարզել ինտենսիվ հողատեսքերի տեսակարար կշիռը ն նրանց շարժի միտումը: Տալ դրանց գնահատականը:

1. Հողատեսքերը

Հողային ֆոնդի կազմը 20.....թ.

20.....թ.

Վարելահողեր

Բազմամյա տնկարկներ

Բնական խոտհարքեր

Բնական արոտներ

Ընդամենը գյուղ. պիտանի

Այլ հողեր

Ընդամենը հողեր

1-ին աղյուսակի տվյալների հիման վրա ուսանողը լրացնում է 2-րդ աղյուսակը ն նշում հողատեսքերի կառուցվածքային տեղաշարժերի տնտեսական նպատակահարմարությունը, ապա համեմատում երկու տարիների հողատեսքերի կառուցվածքները: 2. Հողային ֆոնդի ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի կառուցվածքը, Հողատեսքերը Ընդհանուր հողերի Գ/պ հողերի նկատմամ նկատմամ 20.....թ. 20.....թ. 20.....թ. 20.....թ. Վարելահողեր Բազմամյա տնկարկներ Բնական խոտհարքեր Բնական արոտներ Գյուղ. պիտանի հողեր Այլ հողեր Ընդամենը հողեր 2-րդ աղյուսակից երնում է, որ թեն երկու տարիներին էլ առկա են հավասար գ/պ հողեր, սակայն երկրորդ տարում ինտենսիվ հողերի տեսակարար կշիռը շատ փոքր է, հետնապես նրանք որակական առումով միատեսակ ն համադրելի չեն: Անիմաստ է զուգահեռներ անցկացնել հողատեսքերի նման կառուցվածքով տնտեսությունների հողօգտագործման արդյունավետության միջն:

Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Ինչու՞ է ուսումնասիրվում հողային ֆոնդի կառուցվածքը: 2. Ո՞րն է նրա տնտեսական նշանակությունը: 3. Ինչպիսի՞ն են հողային ֆոնդի կառուցվածքի տարածքային տար երությունները ՀՀ-ում:

Ստացվել է արտադրանք, հազ. դրամ Բնական Տարեթիվը Բազմամյա Բնական խոտհ.Վարելահողից տնկ-ից արոտից ից

Ընդամենը

Հաշվարկել կառուցվածքային տար երությունների ն տեղաշարժերի հետնանքով ստացված լրացուցիչ արտադրանքի արժեքը, եթե մեկ հեկտարից արտադրանքի ելքը կազմում է. վարելահողինը` 500 հազար, ազմամյա տնկարկինը` 1800 հազ, նական խոտհարքինը` 100, իսկ նական արոտինը` 60 հազ. դրամ: 3. Կառուցվածքային տար երությունների ն տեղաշարժերի տնտեսական արդյունքը Հողերի կառուցվածքային տեղաշարժերի հաշվարկ

20....թ. 20. ..թ.

Հողային ֆոնդերի կառուցվածքային տար երությունների համահարթման ն տար եր տնտեսություններում արդյունավետության համադրման նկատառումներով հողատեսքերը երվում են ընդհանուր համաչափելիության: Դրա համար հաշվարկում են պայմանական վարելահող:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Պայմանական վարելահողերի տարածության որոշումը Որոշվում է վարելահողի ն նական կերահանդակների երքատվությունների համադրման միջոցով: Օրինակ, եթե վարելահողի 1 հեկտարից ստացվել է 40ց կորնգան (20ց կերամիավոր), նական խոտհարքից` 10ց կերամիավոր, իսկ նական արոտից` 8ց, ապա պայմանական վարելահողը կկազմի (աղյուսակ 1-ից). 20...թ. [(7«10)+(11«8)]/20 Հ 7,9 հա 20...թ. 2  10  9  8 20  4,6 հա Հետնապես, գյուղատնտեսական պիտանի հողերը վերածած պայմանականի, կկազմեն. 20….թ. 13+6+7.9 Հ 26,9 հա 20....թ. 14+12+4.6 Հ 30,6 հա



 



Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Որո՞նք են պայմանական վարելահողի հաշվարկան դրդապատճառները: 2. Ինչպե՞ս հաշվարկեցիք այն: 3. Որտե՞ղ կարելի է օգտագործել սույն ցուցանիշը:

Պայմանական վարելահողի հաշվարկը երեք ֆերմերային (Ֆ) տնտեսություններում (5 տարվա միջին տվյալներով) Ցուցանիշները

3. 4.

Գյուղատնտեսական պիտանի հողեր, հա որից` վարելահող նական կերահանդակ 1 հա-ի երքատվությունը, ցկմ ցանովի խոտերի, նական կերահանդակների (միջինը) Բնական կերահանդակները վարելահողի հաշվարկելու գործակիցը (Գ) Բնական կերահանդակները վերահաշվարկած վարելահողի (հա) Ընդամենը պայմանական վարելահող (ներառյալ վարելահողերը ն նականան կերահանդակները), հա

Ֆ1

Ֆ2

Ֆ3

13.5

13.0

13.5

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Չափակցելի հողատարածության որոշումը Կառուցվածքային համահարթումից հետո կատարվում է նական երրիության համահարթում: Այն կարելի է կատարել տվյալ տնտեսության միջին ցուցանիշի ( երքատվության, միջին ալի) նկատմամ մնացած տնտեսությունների համանման ցուցանիշների համադրման միջոցով (աղյուսակ 5). Չափակցելի վարելահողի հաշվարկը ըստ հողի տնտեսական գնահատման ցուցանիշի

Գյուղացիական տնտեսություններ

6.0

1.35

8.10

4.8

1.06

5.09

7.1

0.92

6.55

3.8

0.89

3.38

5.3

0.73

3.88

27.0

51.89

1.0

27.0

1.0

Հարցեր ինքնաստուգման համար. Ինչո՞վ են տար երվում պայմանական ն չափակցելի վարելահողերը: Ինչու՞ են հաշվարկում դրանք: Ինչպես՞ են հաշվարկում չափակցելի վարելահողի տարածությունը: Որտե՞ղ կարելի է օգտագործել սույն ցուցանիշը: Հողօգտագործման էկոնոմիկայում դրանցից որի՞ օգտագործումն է ավելի ձեռնտու: 6. Ի՞նչ ցուցանիշներով կարելի է դրանք փոխարինել: 1. 2. 3. 4. 5.

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Հողօգտագործման տնտեսական արդյունավետության որոշումը 6. Ելակետային տվյալներ հողօգտագործման տնտեսական արդյունավետության գնահատման համար Չափի միավոր

1-ին տնտ.

2-րդ տնտ.

3-րդ տնտ.

1. Ընդամենը գյուղ. պիտանի հողեր

հա

2. Պայմանական վարելահող

3. Չափակցելի վարելահող

Ցուցանիշները

4. Համախառն արտադրանքը

մլն. դրամ

5. Հողօգտագործման արդյունավետությունը (համախառն արտադրանքի ելքը 1 հա) ա) գյուղ. պիտանի հողից ) պայմանական վարելահողից գ) չափակցելի վարելահողից

հազ. դրամ

Ելակետային տվյալները երված են թիվ 7 աղյուսակում:

Ելակետային տվյալներ հողօգտագործման արդյունավետության որոշման համար Չափի միավոր

Ֆ1

1. Գյուղ. պիտանի հողեր, որից`

ընդամենը խաղողի այգի վարելահող

հեկ

ցանքատարածությունը

հացահատիկի անջարեղենի կարտոֆիլի

2. Մեկ հեկ. երքատվությունը

հացահատիկի անջարեղենի կարտոֆիլի խաղողի

20-30 200-250 100-120 150-180

25-35 250-300 130-150 100-110

30-35 350-400 100-110 80-100

3. Համախառն երքը`

հացահատիկի անջարեղենի կարտոֆիլի խաղողի

4. Մեկ ց-ի շուկայական գինը`

հացահատիկի անջարեղենի կարտոֆիլի խաղողի

դրամ

5. Համախառն արտադրանքի արժեքը`

հացահատիկի անջարեղենի կարտոֆիլի խաղողի

հազ.դր.

Ցուցանիշները

Մշակա ույսը

Ընդամենը համախառն արտադրանք

Ֆ2

Ֆ3

հազ. դրամ

Որոշել` 1. Սահմանեք երքատվությունը (միջանկյալ ցուցանիշներից): 2. Հաշվարկեք համախառն երքը: 3. Հաշվարկը կատարեք տվյալ տարվա շուկայական գներով: 4. Որոշեք հողօգտագործման արդյունավետությունը ըստ գյուղատնտեսական չափակցելի ն պայմանական վարելահողի: 5. Արդյունքները տեղադրեք աղյուսակ 6-ում ն վերլուծեք:

8. Որոշել հողօգտագործման վիճակը, եթե հայտնի է, որ Լոռու մարզում Գյուլագարակի տնտեսությունն ունեցել է հետնյալ ցուցանիշները Չափի միավոր

20 ...թ.

հեկ

2. Համախառն արտադրանքի արժեքը 20...թ. համադրելի գներով

մլն. դրամ

3. Արտադրանքի ելքը ա) մեկ հեկ. գ/պ հողերի հաշվով

հազ. դրամ

Ցուցանիշները

1. Ընդամենը ամրագրված են հողեր, որից` գյուղ. պիտանի դրանից` վարելահող նական կերահանդակ ցանքատարածություններ

) հողօգտագործման գործակիցը գ) գյուղատնտըեսական հողերի օգտագործման գործակիցը

Գ0 Գգ

դ) վարելահողերի օգտագործման գործակիցը

Գվ

ե) պտղա երության գործակիցը

Գպ

Պտղա երության գործակիցը որոշվում է համեմատվող հողերի ազմամյա միջին երքատվությունը լավագույն հողերի միջինին հարա երելու միջոցով: Իսկ լավագույն հողեը նութագրվում է հումուսի ընդհանուր (ՄГ), ինչպես նան շարժուն սննդատարրերի պաշարով (Մ3): Դրանք որոշվում են`

9 2  1000h  OP  / 100

9 3  1000 h  OP

անաձնով որտեղ` Հ – ն հումուսային շերտի հզորությունն է սմ-ով, Օ – ն հողի ծավալային զանգվածն է, սմ-ով, P – ն Ւ, P, K- ի պարունակությունն է հողում (գ/կգ)

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Հողերի տնտեսական գնահատման տար երության ացահայտումը Հողօգտագործման կանոնավորման համար ՀՀ հողային օրենսդրության մեջ մտցված է հողային կադաստր հասկացությունը, որը ներառում է. 1. հողօգտագործման պետական հաշվառումը, այսինքն` հողերի օգտագործման իրավունքի սահմանումը, 2. հողերի որակի հաշվառումը ըստ ռելիեֆի, հողերի տիպի, ուսականության, հողատարման, սննդանյութերով ապահովվածության աստիճանի, թթվայնության ն այլն, 3. հողի ոնիտավորումը, այսինքն` հողի գնահատումը ըստ կարնորագույն նական հատկանիշների, 4. հողի տնտեսական գնահատումը: Հողային կադաստրի վերա երյալ տվյալները խիստ անհրաժեշտ են գյուղացիական արտադրության տեղա աշխման, պլանավորման կատարելագործման, տնտեսությունների տնտեսական գործունեության գնահատման, տնտեսական լծակնեի կարգավորման, ներդրումների տնտեսական լծակների կարգավորման, տնտեսական պայմանների համահարթման համար ն այլն: Հողի ոնիտավորումը (որակավորումը) - հողը նութագրում է գյուղատնտեսական մշակա ույսերի աճեցման համար պիտանիության տեսանկյունից, այսինքն` հողերը խմ ավորվում են ագրոարտադրական խմ երով: Բոնիտավորման ժամանակ առանձնացնում են երքատվության հետ կապված հողի այնպիսի հատկանիշներ, ինչպիսիք են` սննդանյութերով (Ւ, P, K) ապահովվածությունը, մեխանիկական կազմը ն այլն: Ընդունված սանդղակի համաձայն` յուրաքանչյուր հատկանիշ գնահատվում է ալերով: Դրանից հետո ըստ ամեն մի հողակտորի ն հատկանիշի դուրս է երվում միջին կշռված ալը ըստ անաձնի.

БХ 

БХ 1  5 1   БХ 2  5 2   БХ n  5 n  , որտեղ`

БХ - ըստ Х հատկանիշի հողի միջին ալն է, БХ1, БХ2 – ը ըստ առանձին հողակտորների Х հատկանիշի միջին ալն է, Տ1, Տ2 – ը առանձին հողակտորների տարածությունն է: Հողի ոնիտետի միջին ալը որոշվում է առանձին հատկանիշների միջին ալերի գումարը հատկանիշների թվին հարա երելու միջոցով: Սակայն, կապիտալ ներդրումների, ֆոնդերի արդյունավետության որոշման ն այլ դեպքերում ոնիտավորման ցուցանիշները պետք է լրացվեն հողի տնտեսական գնահատման տվյալներով, քանի որ հողերի տար երությունները ըստ եկամուտների ստացման ն ոնիտիրովկայի` իրար չեն համընկնում: Դա պայմանավորված է նրանով, որ երքի ստացման համար կատարված ծախսերի զգալի մասը ոնիտավորման հատկանիշներից կախված չէ: Հողի տնտեսական գնահատում ասելով հասկացվում է առանձին հողերի հարա երական գնահատումը մի քանի տնտեսական ցուցանիշներով:

Գնահատումը կատարվում է հողի ոնիտավորման հիման վրա առանձնացված ագրոարտադրական խմ երով: Գնահատման համար որպես ցուցանիշ օգտագործում են. 1. Մեկ հեկտարից ստացված ուսա ուծության արտարանքի արժեքը` գնահատված միասնական կադաստրային գներով, 2. Ծախսերի ետ գնումը (համախառն արտադրանքի արժեքը` արտադրական ծախսերի մեկ դրամի հաշվով), 3. «Դիֆերենցիալ եկամուտը», որը հաշվարկվում է որպես տնտեսությունում մեկ հեկտարի հաշվով ստացված զուտ եկամտի ն նրա հասարակական անհրաժեշտ նվազագույն մեծության միջն եղած մեծություն (ԶԵ) ն հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով. ԶԵ Հ Գ(Ֆհ+ծ), որտեղ` Գ- ն արդյունավետության գործակիցն է, որն ընդունված է հավասար 0.1: Ֆհ – հիմնական ֆոնդերի արժեքն է դրամով: ծ – ն ընթացիկ արտադրակքն ծախսերն են առանց ամորտիզացիայի: Հողի տնտեսական գնահատումը կատարվում է ալերով (Բ), հետնյալ անաձնով.

Բ

Բ100 , որտեղ` Բ100

Բ - ն համեմատվող հողի մեկ հեկտարից ստացվող արդյունքն է, դրամով, Բ100 – ը որպես էտալոն (չափանիշ) ընդունված հողի մեկ հեկտարից ստացվող արդյունքն է, դրամով: Ենթադրենք, որ առաջին տնտեսության հողատարածությունների միջին ալն ընդունված է 65, իսկ երկրորդը` 75: Մեկ հեկտարից ստացված արտադրանքի արժեքը կազմել է համապատասխանա ար` 750 ն 870 հազ. դրամ: Այս դեպքում հողի որակական տար երության հետնանքով ստացված լրացուցիչ արտադրանքը հաշվարկում ենք հետնյալ կերպ՝ առաջինի համեմատ երկրորդ տնտեսությունում 120 հազ. դրամ ավելի համախառն արտադրանք է արտադրվել, իսկ հողի տնտեսական գնահատման ալն այստեղ արձր է 109-ով: Հետնապես դրան համապատասխան արտադրանքի 109-ը կամ 87հազ. դրամը (870 « 010) ստացվել է հողի որակական տար երության , մնացածը` այլ գործոնների հաշվին: Համանման ձնով լրացնել աղյուսակ - 9-ը: Այս հաշվարկների հիման վրա պետք է որոշել հողի որակական տար երության պատճառով (հետնանքով) ստացված լրացուցիչ համախառն արտադրանքը, համախառն ն զուտ եկամուտը, ծախսերի հատուցումը ն ածխատանքի արտադրողականությունը: Միայն այս դեպքում կարելի կլինի ճիշտ գաղափար կազմել հողօգտագործման արդյունավետության մասին: Լավագույն հողերի օգտագործումից ստացված լրացուցիչ արտադրանքը կազմում է դիֆերեցիալ եկամտի աղ յուրը ն հանդիսանում է հողասեփականատիրոջ սեփականությունը:

Համախառն արտադրանքի ելքը 1 հա-ից (հազ. դրամ)

Երկրորդ

այլ գործոններ

Հողի տնտեսական գնահատ. առաջին խմ ի նկատմամ

ի հաշիվ հողի տնտեսական գնահատման

Հողի տնտեսական գնահատումը ալերով

Առաջին

Տար երությունը (հազ. դրամ) այդ թվում Ընդամենը

Տնտեսութ-յունները

9. Հողի տնտեսական գնահատման տար երության հետնանքով ստացված լրացուցիչ համախառն արտադրանքի արժեքը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Ցանքատարածությունների կառուցվածքային տեղաշարժերի տնտեսական արդյունավետության որոշումը Ցանքատարածությունների կառուցվածքը` ________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ Այնքանով, որ տար եր մշակա ույսեր 1 հեկ-ից ապահովում են տար եր գումարի արտադրանք, նրանց հարա երակցության փոփոխությունը կարող է էապես արելավել (վատացնել) վարելահողի օգտագործման արդյունավետությունը: Շուկան դրդում է, կատարել համապատասխան փոփոխություններ, ելնելով` շուկայական ն նվազագույն ռեսուրսներ ընտրելու օրենքի պահանջներից: Կատարման մեթոդիկան. 1. Բերքատվությունները ն 1 հեկ-ից արտադրանքների ելքը ( ազիսային ն հաշվարկային տարում) մնում են անփոփոխ: 2. Որոշվում է ցանքատարածությունների կառուցվածքը ազիսային ն համեմատվող ժամանակահատվածում: 3. Մեկ հեկտարից արտադրանքների ելքը ազմապատկվում է մշակա ույսերի տեսակարար կշիռներով: 4. Ստացված համախառն արտադրանքների գումարը հարա երել ցանքատարածություններին ն որոշել 1հեկ-ից ստացված արտադրանքի արժեքի հավելաճը:

Եզրակացություն. Աղյուսակ 10-ում երկու ժամանակահատվածների _______ (հազ. դրամ) համախառն արտադրանքի տար երությունը արդյունք է ցանքատարածությունների կառուցվածքային տեղաշարժերի: Ցանքատարածությունների օպտիմալ տար երակը, որի դեպքում դրվում են նպատակային պայմանը (դիցուկ առավելագույն շահույթի ստացումը) ն նրա իրականացման ռեսուրսների առկայությունը (սահմանափակումները) ն փոփոխականները (գործոնները կուսումնասիրվեն, եր կուսումնասիրվեն արտադրության կազմակերպում ն տնտեսական գործընթացի մոդելավորում առարկաները, 4-րդ կուրս):

հաշվետու տարում, մլն. դրամ տար երությունը + ավելացում, - նվազում

Արտադրանքի արժեքը

ազիսային տարում, մլն. դրամ

արտադրանքի ելքը 1 հեկ-ից, հազ. դրամ

1ց շուկայա-կան գինը, դրամ

20...թ.

Համախառն երքը ց 20...թ.

1 հեկ երքատվությունը, ց

20...թ.

Ցանքատարածության կառուցվածքը,

19.0 21.0 13.0

20...թ.

Տարածությունը, հա 20...թ.

Ցորեն Գարի Վարսակ Կարտոֆիլ Ծխախոտ Բանջարեղեն Առվույտ Ընդամենը միջինը

Մշակա ույսեր

6. Ցանքատարածությունների կառուցվածքային տեղաշարժերի արդյունավետության հաշվարկ

ԹԵՄԱ 2. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՆՅՈՒԹԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԲԱԶԱՆ ԵՎ ՆՐԱ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Նյութատեխնիկական ազայի նորոշումը ն նրա տարրերի ներկայացումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Արտադրության էներգաապահովվածության, աշխատանքի էներգազինվածության ն էներգառեսուրսների կառուցվածքի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Մեքենատրակտորային պարկի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները ն նրանց որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Կոմ այնների օգտագործման տնտեսական արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Ավտոտրանսպորտի օգտագործման արդյունավետությունը ն նրա որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Քիմիական միջոցների օգտագործման արդյունավետության որոշումը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Նյութատեխնիկական ազայի նորոշումը ն նրա տարրերի ներկայացումը Գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ազան իրենից ներկայացնում է ___________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________: Կազմի մեջ մտնում են_________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Արտադրության էներգաապահովվածության, աշխատանքի էներգազինվածության ն էներգառեսուրսների կառուցվածքի որոշումը Գյուղապետարանի հաշվառման տվյալներով համայնքն ունի 10 տրակտոր, 7 ավտոմեքենա, 3 կոմ այն մեկ միավորի 150, 140 ն 100 ձիաուժ հզորությամ : Մեխանիկական շարժիչների հզորությունը 165 ձիաուժ է: Տնտեսությունում կա 40 եզ, 60 ձի, 120 էլեկտրաշարժիչ, միջինը` 25 կվտ հզորությամ : Տնտեսությունն ունի 900հա գ/պ հող, որից 700-ը` մշակվող, 380 աշխատող: Բնորոշել ն որոշել էներգառեսուրսները ն նրանց կառուցվածքը ա) էներգառեսուրսները ________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________:

1. էներգառեսուրսների կազմը ն կառուցվածքը տնտեսությունում էներգառեսուրսների կազմը

Տրակտորային շարժիչներ Կոմ այնների շարժիչներ Ավտոմեքենաների շարժիչներ Այլ մեխանիկական շարժիչներ էլեկտրաշարժիչներ ն էլեկտրաապարատներ, տրանսֆորմատորներ Բանող անասուններ Ընդամենը

Հզորությունը, ձիաուժ

Կառուցվածքը,

) էներգաապահովվածությունը (էա) ___________________________ _______________________________________________________ _______________________________________________________ ______________________________________________________: Այն որոշվում է.

էա 

էՌ Հ

անաձնով, որտեղ`

էՌ - ___________________________, Հ - ___________________________: էներգաապահովվածությունը ուսումնասիրվող տնտեսությունում կազմում է` էա Հ Հ ձիաուժի գ) էներգազինվածությունը (էզ) _______________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________: Այն որոշվում է.

էզ 

էՌ Ա

անաձնով, որտեղ`

Ա-ն _________________________________________________________________ ________________________________________________________________: էներգազինվածությունը ուսումնասիրվող տնտեսությունում կազմում է` էզ Հ

Հ ձիաուժի

2. էներգաապահովվածության ն էներգազինվածության մակարդակը տնտեսությունում Ցուցանիշները 1. 2. 3. 4. 5.

էներգետիկ հզորությունը Գ/Պ հողատարածությունը, որից` մշակվող (վարելահող, ազմամյա տնկարկ) Գյուղատնտեսության մեջ զ աղված աշխատողների թիվը էներգաապահովվածությունը 1 հա գ/պ հողերի հաշվով, այդ թվում` մշակվող հողերի 1 հա հաշվով Աշխատանքի էներգազինվածությունը

Չափի միավորը

20.... թ.

ձիաուժ հա հա մարդ ձիաուժ ձիաուժ ձիաուժ

Ստացված տվյալները համեմատել հանրապետության, տվյալ մարզի միջինի ն նորմատիվային տվյալների հետ ն գաղափար կազմել նրա մեծության վերա երյալ: Համեմատել արտերկրների հետ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Մեքենատրակտորային պարկի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները ն նրանց որոշումը

3.1. որոշումը

Տրակտորային պարկի օգտագործման արդյունավետության

Այն նութագրվում է մի շարք ցուցանիշներով, որոնցից հատկանշական են - տրակտորի օրական, հերթափոխային ն տարեկան արտադրանքը, - տրակտորային պարկի օգտագործման գործակիցը, - հերթափոխային գործակիցը, - 1 հեկ էտալոնային վարի ինքնարժեքը ն այլն: ա) Տարեկան արտադրանքը (Ատ) – Սա տրակտորային պարկի օգտագործման ինտենսիվությունը ն արտադրողականությունը նութագրող հիմնական ցուցանիշն է: Այն որոշվում է կատարված ամ ողջ էտալոնային վարը տրակտորների միջին թվին հարա երելու միջոցով: Մեր օրինակում այն կազմում է. հա Ատ Հ Տարեկան արտադրանքը կախված է օրական հերթափոխային արտադրանքից, տրակտորի օգտագործման գործակցից, հորթափոխային գործակցից: ) Օրական արտադրանքի վրա ազդում են հերթափոխային արտադրողականությունը ն հերթափոխային գործակիցը: Օրական արտադրանքը շատ կարնոր ցուցանիշ է, քանի որ տարեկան արձր արտադրանքի կարելի է հասնել նան էքստենսիվ ձնով` աշխատած մեքենա-օրերի թվի ավելացման միջոցով: Մեր օրինակում այն կազմում է ________ հեկ: գ) Հերթափոխային գործակից (Գհ) որոշվում է մեքենահերթափոխությունների թիվը (Մհ) մեքենա - օրերին (Մօր) հարա երելու միջոցով`

Գհ 

Մհ : Մ օր

Ուսումնասիրվող տնտեսությունում այն կազմում է Գհ Հ Հ դ) Տրակտորների օգտագործման գործակիցը որոծվում է փաստացի կատարած աշխատանքը (Ափ) հնարավոր ծավալին (Ահ) հարա երելու միջոցով`

Գօ 

Ա  Ահ

Հնարավոր(նորմատիվային) արտադրանքը որոշվում է մեքենա-օրվա տնողությունը ժամային արտադրողականության նորմատիվով ազմապատկելու միջոցով: Մեր օրինակում այն կազմում է ______________________________ :

ե) Մեքենա-օրվա տնողությունը (Տ) օրվա ընթացքում տրակտորի աշխատած ժամերի թիվն է ն որոշվում է հերթափոխային գործակիցը 7-ով ազմապատկելու միջոցով: Մեր օրինակում այն կազմում է

Տ Գհ 7  զ) Տրակտորների օգտագործման տարեկան ռեզերվը (Ռ) որոշվում է որպես նորմատիվային (Ան) ն փաստացի (Ափ) արտադրանքի տար երություն: Այն կարելի է որոշել ինչպես առանձին մակնիշի, այնպես էլ ամ ողջ պարկի համար: Որքան փոքր (կամ ացասական) լինի այդ ցուցանիշը, այնքան օգտագործումը գնահատվում է արձր: Ռ Հ Ա ն - Ափ Հ է) Աշխատաժամանակի տարեկան ֆոնդի գործակիցը (Տգ) որոշվում է աշխատանքում եղած մեքենա-օրերի թիվը (Մօ.ա.) տնտեսությունում գտնվելու օրերին (Մօ.տ.) հարա երելու միջոցով.

Տգ 

Մ օ.ա. Մ օ.տ.

Մեքենա-օրը տնտեսությունում սովորա ար որոշվում է տրակտորների միջին տարեկան թիվը տարվա անվորական օրերի թվով ազմապատկելու միջոցով, որը ընդունված է 305 օր: Մեր օրինակում Տգ-ն կազմում է. ՏգՀ

4.48

5.6

0.8

Աշխատաժամանակի հնարավոր ֆոնդի ԳՕ 1 տրակտորի տարվա ընթացքում աշխատած օրերը

Տարեկան ռեզերվը, հա

1 օրվա հնարավոր արտադրանքը

Տրակտորների օգտագործման գործակիցը

Տարեկան

1 ժամում

Տրակտորները վերածած պայմանականի

Նորմատիվային արտադրանք, հա

1 օրում

1 տարում

1 օրում

Մեքենահերթափոխ

Կատարվել է ընդամենը աշխատանք վերածած պայմանական էտալոնային վարի Մեկ տրակտորի, հա

Ընդամենը, հա

Մեքենա-օր

Հերթափոխերի տնողությունը, ժամ

Տրակտորների մակնիշը

Միջին տարեկան թիվը

Աշխատած ժամանակը

Հերթափոխության գործակիցը

3. Տրակտորների օգտագործման արդյունավետության որոշումը

Ծանուցում՝ Սյունակ 13 Հ 8:10, Սյունակ 15 Հ (12 - 9) « 2 Տրակտորի տարեկան աշխատաժամանակի ֆոնդը ընդունել 280 - 320 օր:

Մեկ կոմ այնի աշխատած մեքենա-օրը գտնում ենք աշխատած մեքենա-օրերի թիվը կոմ այնների միջին սեզոնային թվին հարա երելու միջոցով: Մեր օրինակում այն ակզմում է _________ օր: 3. Մեկ կոմ այնի տարեկան արտադրանքը հաշվվում է` հնձված տարածությունը կոմ այնների թվին, իսկ օրական արտադրանքը` մեքենաօրերին հարա երելու միջոցով: Մեր օրինակում այն կազմում է համապատասխանա ար` ____________ ն __________________հա: 4. Կոմ այնների օգտագործման գործակիցը (Գօ) որոշվում է օրական փաստացի արտադրանքը նորմատիվայինին հարա երելու միջոցով: Մեր օրինակում այն կազմում է` ______________: 5. Նորմատիվային արտադրողականությամ հաշվարկված կոմ այնների պահանջը գտնուն ենք հնձվող տարածությունը նորմատիվային արտադրանքին հարա երելու միջոցով: Մեր օրինակում այն կազմում է` _________ հատ: 6. Կոմ այնի ալանսային արժեքը վերցվում է կամ տեղեկատուներից, կամ էլ տնտեսույթունների հաշվապահական հաշվառման սկզ նական փաստաթղթերից: Մեր օրինակում կոմ այնի արժեքը վերցված է 25մլն. դրամ: 7. Ունենալով կոմ այնների արժեքը` մեկ հեկտարի հաշվով այն պետք է որոշել հնձված տարածությանը հարա երելու միջոցով: Մեր օրինակում այն կկազմի` փաստացի ___________ հազ. դրամ, նորմատիվային ___________ հազ. դրամ: Առավել լիարժեք է կոմ այնի արժեքը աժանել ծառայողական տարիների վրա, այսինքն վերցնել մաշվածքի հաշվով: 8. Կոմ այնների ամորտիզացիոն գումարը վերցնել նրանց ալանսային արժեքի 129-ի չափով: 9. Եզրակացություն նորմատիվային արտադրողականությանը հասցնելու դեպքում կոմ այնների թիվը կկրճատվի ________ հատով, ալանսային արժեքը 1 հեկ-ի հաշվով ___ հազար, 1ց-ի հաշվով ___ դրամով: Ամորտիզացիան 1 հեկ-ի հաշվով կկրճատվի _______ հազար, 1ց-ի հաշվով ______ դրամով:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Ավտոտրանսպորտի օգտագործման արդյունավետությունը ն նրա որոշումը Ավտոտրանսպորտի օգտագործման արդյունավետության նութագրման համար օգտագործվում են տեխնիկատնտեսական մի շարք ցուցանիշներ, որոնցից հատկանշական են` 1. Աշխատանքում օգտագործման ցուցանիշը (Գա) որոշվում է աշխատանքում եղած օրերի թիվը (Օտ) տնտեսությունում եղած մեքենա-օրերին հարա երելու միջոցով: Մեր օրինակում այն կազմում է`

Գա  2.

Վազքի օգտակար օգտագործման գործակիցը (Գվ) որոշվում է եռով վազքը (Վ ) ընդհանուր վազքին (Վը) հարա երելու միջոցով: Մեր օրինակում այն կազմում է`

Գվ  3.

Օա  Օտ

Վ Վը



Բեռնատարողության օգտագործման գործակիցը (Գ ) սա որոշվում է փաստացի փոխադրումների ծավալը (Բփ) տեխնիկական (անվանական) հնարավոր եռնատարողությանը (Բտ) հարա երելու միջոցով: տեխնիկական հնարավոր եռնատարողությունը որոշվում է միջին եռնատարողությունը (Բմ) եռով վազքով ազմապատկելու միջոցով, հետնապես`

ԲՓ Բտ Բտ ԲմՎ Գ 

Գ 

Բ Բտ Վ

Մեր օրինակում` Գ տ Հ __________ Բտ Հ__________ տոննա: Մեկ ավտոմեքենայի տարեկան վազքը (Վտ) որոշվում է ամ ողջ վազքը մեքենաների թվին հարա երելու միջոցով: Մեր օրինակում այն կազմում է` _______կմ: 5. Միջին ցուցակային ավտոմեքենա - տոննայի հաշվով եռների փոխադրումը (տ, տ.կմ) որոշվում է տարվա ընթացքում փոխադրած եռը կամ փոխադրումների ծավալը (տ, տ.կմ) մեքենաների ընդհանուր միջին եռնատարողությանը հարա երելու միջոցով: 6. Մեկ տոննա-կիլոմետրի ինքնարժեքը ավտոպարկի օգտագործման արդյունավետության ընդհանրացնող ցուցանիշն է: այն որոշվում է կատարված ոլոր ծախսումները ընդհանուր տոննա-կիլոմետրին հարա երելու միջոցով (աղյուսակ 6):

6. Ավտոպարկի արդյունավետության որոշման ցուցանիշները

Ցուցանիշներ

Ավտոմեքենաների տարեկան միջին թիվը Պարկի ընդհանուր եռնատարողությունը

Չափի միավոր

20...թ.

հատ

տոննա

Ավտոմեքենա-օրերը տնտեսությունում

օր

Ավտոմեքենա-օրերը աշխատանքում

օր

Ավտոմեքենաների ընդհանուր վազքը այդ թվում` եռով

հազ. կմ հազ. կմ

Կատարված վազքը

հազ. տ/կմ

Ընդամենը արտադրական

հազ. դրամ

Հաշվարկային տվյալներ

Պարկի օգտագործման գործակիցը

Մեկ ավտոմեքենան տարվա ընթացքում աշխատել է

Մեկ ավտոմեքենայի տարեկան վազքը

կմ

Վազքի օգտագործման գործակիցը

Գվ

Մեկ ավտոմեքենայի միջին եռնատարողությունը Բեռնատարողության օգտագործման գործակիցը Մեկ տոննա-կիլոմետրի ինքնարժեքը

Գպ մեք/օր

տոննա Գ դրամ

10000

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Քիմիական միջոցների օգտագործման արդյունավետության որոշումը Գյուղատնտեսության քիմիացման համար օգտագործված միջոցների արդյունավետության որոշման համար պետք է ունենալ հետնյալ ելակետային տվյալներր՝ 1. Քիմիացման հետնանքով ստացված լրացուցիչ /հիմնական ն օժանդակ/ արտադրանքը նեղեն ն արժեքային արտահայտությամ : 2. Քիմիական նյութերի ձեռք երման, կիրառման հետ կապված ծախսերը: 3. Օգտագործված քիմիական նյութերի արժեքր: 4. Լրացուցիչ արտադրանքի հավաքման, տեղափոխման ն պահեստավորման ծախսերը: 5. Արտադրանքի որակի փոփոխության տվյալները: 6. Քիմիացման հետ կապված կապիտալ ներդրումների ծավալը /պահեստներ, մեքենաներ, շինություններ ն այլն/: Արդյունավետության որոշումը կատարվում է հետնյալ կերպ՝ 1. որոշվում է քիմիացման հետնանքով ստացված լրացուցիչ արտադրանքի արժեքը: Հիմնական ն լրացուցիչ արտադրանքի արժեքը որոշվում է շուկայական գներով, 2. որոշվում են քիմիացման հետ կապված ոլոր լրացուցիչ ծախսումներր, 3. որոշվում են լրացուցիչ երքի հավաքման ն պահեստավորման ծախսումները, 4. գումարվում են քիմիացման ն լրացուցիչ երքի հավաքման ու պահեստավորման ծախսումներր, 5. րացուցիչ արտադրանքի արժեքից հանելով լրացուցիչ ոլոր ծախսումների գումարը՝ ստանում ենք լրացուցիչ զուտ եկամուտը 6. ստացված լրացուցիչ զուտ եկամուտը հարա երում ենք լրացու-ցիչ ծախսումներին: Այս ցուցանիշի տոկոսային արտահայտությունը կոչվում է եկամտաերություն: Եթե եկամտա երության մակարդակը կազմել է 559, նշանակում է քիմիացման համար ներդրված յուրաքանչյուր մեկ դրամը հատուցվել է 1,5 դրամով, որից 1 դրամը հատուցել է տնտեսության ծախսումները ն մնացել 0,55 դրամ զուտ եկամուտ: Այսինքն՝ յուրաքանչյուր տոկոսը համապատասխանում է մեկ լումայի: 7. Քիմիացման համար կապիտալ ներդրումների ետ գնման ժամկետը պետք է որոշել ներդրումները ստացված զուտ եկամտին հարա- երելու միջոցով: 8. քիմիացման համար կապիտալ ներդրումների ետ գնման ժամկետը պետք է որոշել ներդրումները ստացված զուտ եկամտին հարա երելու միջոցով: Պարարտացման տնտեսական արդյունավետությունը որոշվում է.

P

C  1 , որտեղ` «уg  «bн  Ауб  Аbh  «yն  «p

P – ն եկամտա երության մակարդակն է տոկասներով, Շ – ն լրացուցիչ երքի արժեքն է, դրամով, Ayց – ն քիմիական միջոցի արժեքն է, դրամով, Abh – ը քիմիական միջոցները հող մտցնելու ծախսերն են, Ayб – ն լրավուցիչ երքի հավաքման ու պահեստավորման ծախսերն են: 8 –ն քիմիական միջոցի հետազոտության ժամանակն է տարիներով, A( – ն լրացուցիչ արտադրանքի իրացման ծախսերն են: 7. Կարտոֆիլի պարարտացման հետ կապված ելակետային նյուերը (1հա-ի հաշվով) 1ց-ի գինը, Գումարը, Նորման, ց/հա հազ. դրամ հազ. դրամ 1. Հող մտցված պարարտանյութերը` ազոտական ֆոսֆորական կալիումական Ընդամենը

2. Կարտոֆիլի երքատվությունը պարարտացման հետնանքով 120-ից հասել է ____ց-ի կամ լրացուցիչ ստացել է ______ց: Կարտոֆիլն ուշահաս է, 1ց–ի շուկայական գինը _______ դրամ է, հետնապես լրացուցիչ երքի արժեքր կլինի ______ հազ. դրամ: 3. Տեխնոլոգիական քարտով հաշվարկված է, որ 1ց պարարտանյութի մինչն տնտեսություն հասցնելու ծախսերը կազմել են դրամ, պահեստավորման ն պահպանման, դաշտ տեղափոխելու ն հող մտցնելու ծախսումները՝ 400 դրամ: Այսպիսով, 1ց պարարտանյութի հող մտցնելու ընդհանուր ծախսումները կազմում են՝______ հազ. դրամ: 1 հա գծով այն կկազմի _______ դրամ: 4. Տեխնոլոգիական քարտով կոնկրետ տնտեսության արտադրական նորմաներով հաշվարկում ենք լրացուցիչ երքի 1ց հավաքման, տեղափոխման ն պահեստավորման ծախսերր, որր մեր օրինակում ընդունվել է 1200 դրամ, հետնապես ամ ողջ լրացուցիչ երքի համար այն կկազմի ________ դրամ: 5. Այսպիսով, ամ ողջ ծախսումները կկազմեն` __________ դրամ: 6. Զուտ եկամուտը` __________ դրամ: Եկամտա երությունը /Ե/ որոշել լրացուցիչ զուտ եկամուտր /ԶԵ/ տոկոսային հարա երությամ , քիմիացման համար կատարված լրացուցիչ ծախսումներին /  Ծ/ հարա երելու միջոցով.

Ե

 ԶԵ 100 Ծ

7, Մեկ հեկտարի քիմիացման գծով նորմատիվային կապիտալ ներդրումները ընդունել 100 հազար դրամ: Կապիտալ ներդրումների (Կ) ետ գնման ժամկետը (Օ) կկազմի`

Օ

Կ  ________ տարի: ԶԵ

Այս ցուցանիշը չպետք է գերազանցի 10 տարին, քանի որ գյուղատընտեսությունում ճյուղային արդյունավետության գործակիցն ընդունված է 0.1: Եզրակացություն - Ինչպե՞ս որոշեցիք քիմիացման արդյունավետությունը: - Արժե՞ գնալ ռիսկի: - Ծախսումների ն ներդրումների արդյունավետությունն ինչպե՞ս համեմատել այլընտրանքի հետ: - Ի՞նչ անել քիմիացման արդյունավետությունր արձրացնելու համար:

ԹԵՄԱ 3. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԸ (ԿԱՊԻՏԱԼԸ) ԵՎ

ՆՐԱՆՑ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գործնական աշխատանքի կատարման համար ուսանողը պետք է լավ տիրապետի «Արտադրական ֆոնդեր» թեմայի տեսական հարցերին: Գործնական աշխատանքի համար հանձնարարվում են հետնյալ առաջադրանքներր՝

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Արտադրական հիմնական ֆոնդերի հասկացության ձնակերպում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքի որոշումր գյուղացիական տնտեսությունում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Ֆոնդերի դասակարգման վերա երյալ երված սխեմայի լրացում ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Տնտեսության ֆոնդերի հարա երակցության ն կառուցվածքի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Հիմնական ֆոնդերի աճր, մաշվածքր ն վիճակը նութագրող ցուցանիշների որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Ֆոնդաապահովվածության ն ֆոնդազինվածության ցուցանիշների նութագրումը, դրանց մակարդակների գնահատականը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի օգտա-գործման տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշների որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Ֆոնդահատույցի, ֆոնդազինվածության, աշխատանքի արտադրողականության մաթեմատիկական կապի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Ֆոնդազինվածության, ֆոնդահատույցի ն աշխատանքի արտադրողականության կապի արտածումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 10. Շրջանառու միջոցների կառուցվածքի որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 11. Շրջանառու միջոցների դասակարգման սխեմայի լրացումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 12. Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության որոշումը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Արտադրական հիմնական ֆոնդերի հասկացության ձնակերպում Հիմնական ֆոնդերին են պատկանում արտադրական այն ռեսուրսները, որոնք ___________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________: Գյուղացիական տնտեսություններում դրանք ներառում են. 1. Ուժային մեքենաներն ու սարքավորումները ________________ ____________________________________________________ ___________________________________________________ , 2. Գյուղատնտեսական մեքենաներ _________________________ ____________________________________________________ ___________________________________________________ , 3. Բանող ն մթերատու կենդանիներ _________________________ ____________________________________________________ ___________________________________________________ , 4. Բազմամյա պտղատու տնկարկներ _______________________ ____________________________________________________ ___________________________________________________ , 5. Շենքեր ն շինություններ ________________________________ ____________________________________________________ ___________________________________________________ , 6. Գյուղ. մթերքների վերամշակման, փաթեթավորման հիմնական միջոցներ ____________________________________________________ ___________________________________________________ , 7. տարերային աղետների դեմ պայքարի միջոցներ ____________ ____________________________________________________ ___________________________________________________ , 8. Վաճառահանման ն պահպանման միջոցներ ________________ ____________________________________________________ ___________________________________________________ , 9. Տեղեկատվության միջոցներ ն այլն _______________________ ____________________________________________________ ___________________________________________________ :

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքի որոշումր գյուղացիական տնտեսությունում Միջոցների անվանումը

Ելակետային տվյալներ Տրակտոր Տ-150 ՄՏԶ-80 Թափքեր տար եր տեսակի Ավտոմեքենա Ձիեր (0.75) Կով Արտադրական շենքեր Պտղատու այգի էլեկտրական շարժիչներ Կերախոհանոց Կերահավաք կոմ այն Սիլոսի հորեր, գոմաղ ամ ար Պահեստարաններ Սրահներ Ցանկապատ հրապարակներ Այլ հիմնական միջոցներ Ընդ. գուղ. նշ. հիմն. արտ. ֆոնդեր Ոչ գուղ. նշ. հիմն. արտ. ֆոնդեր

18 Ոչ արտադր. հիմն. ֆոնդեր

Ընդամենը հիմնական ֆոնդեր Գյուղատնտեսական հողեր Աշխատողների թիվը Հաշվարկային տվյալներ Ֆոնդաապահովված 1 հա-ի հաշվով 1 աշխատողի ֆոնդազինվածությունը

Չափի Քանակը միավոր

Միավորի Գումարը, գինը, մլն. դրամ հազ. դրամ

հատ հատ գլուխ գլուխ մ2 հա հատ հատ հատ

25000 18000

խմ

խմ խմ

մ2

մլն. դրամ մլն. դրամ մլն. դրամ մլն. դրամ հա մարդ

« «

հատ

մլն. դրամ հազ. դրամ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Ֆոնդերի դասակարգման վերա երյալ երված սխեմայի լրացում

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՈՉ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՈՉ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Տնտեսության ֆոնդերի հարա երակցության կառուցվածքի որոշումը ա) Ֆոնդերի հարա երակցությունը, կազմը _____________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ : ) ֆոնդերի կառուցվածքը ___________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ : Համաձայն այդպիսի ձնակերպման, երված տվյալների հիման վրա որոշել ֆոնդերի հարա երակցությունը ն կառուցվածքը: 1. Ֆոնդերի հարա երակցությունը Ֆոնդերի խմ երը 1. Հիմնական ֆոնդեր, ընդամենը որից` 1.1. Արտադրական ա) գյուղատնտեսական ) ոչ գյուղատնտեսական 1.2. Ոչ արտադրական 2. Շրջանառու միջոցներ, ընդամենը որից` 2.1. Արտադրական շրջանառու ա) արտադրական պաշարներ ) անավարտ արտադրություն 2.2. Շրջանառու ֆոնդեր ա) պատրաստի արտադրանք ) դրամական միջոցներ գ) միջոցներ հաշվարկներում Ընդամենը հիմնական ն շրջանառու ֆոնդեր

Գումարը, մլն. դրամ

Հարա երակցությունը, 9-ով

60.0 3.0 7.0 30.0 25.0 23.0 2.0 5.0 4.0 0.5 0.5

Տվեք ֆոնդերի հարա երակցության գնահատականը, ա) հիմնական ֆոնդերի գծով, ) հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի գծով, գ) շրջանառու ֆոնդերի ն շրջանառության ֆոնդերի գծով, դ) ինչո՞վ են տար երվում հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերն ու միջոցներր, ե) ի՞նչ են տալիս նման ձնակերպումները, զ) ինչո՞վ են տար երվում ֆոնդերը կապիտալից:

Հիմնական ֆոնդերի խմ երը ն կազմը

Տարեվերջի գումարը, մլն. դրամ

գ) Հիմնական ֆոնդերի կառուցվածքի որոշման աղյուսակ

մլն. դրամ 1. Արտադրական շենքեր 2. Արտադրական կառույցներ 3. Փոխադրող սարքավորումներ 4. Մեքենաներ ն սարքավորումներ 5. Տրանսպորտի միջոցներ 6. Արտադրական ն տնտեսական գույք 7. Բանող անասուններ 8. Մթերատու անասուններ 9. Բազմամյա տնկարկներ 10. Ծախսումներ հողերի արելավման համար 11. Գործիքներ ն այլ հիմնական միջոցներ I. Ընդամենը՝ գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական արտադրական ֆոնդեր որից՝ Բուսա ուծության Անասնա ուծության Ընդհանուր նշանակության II Ոչ գյուղատնտեսական նշանակության որից՝ Արդյունա երական արտադրական Շինարարական Առնտրի III. Ոչ արտադրական ֆոնդեր որից՝ Բնակարանային տնտեսության Կոմունալ-կենցաղային Լուսավորության Կուլտուրայի ն արվեստի Առողջապահության Մպորտի ն այլն

Կառուցվածքը, 9-ով

Հիմնական ֆոնդերի

Գյուղ. նշանակության ֆոնդերի

10.25 4.70 0.50 50.43 0.96 1.80 15.00 3.38 0.58 0.12 60.0

10.0 35.0 15.0 3.0 2.0 1.0

« «

25.0 1.0 1.0 -

« « « « « «

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Հիմնական ֆոնդերի աճը, մաշվածքը ն վիճակը նութագրող ցուցանիշների որոշումը 1. Որոշել. ա) ֆոնդերի աճը՝ գյուղացիական տնտեսության հիմնական ֆոնդերի գումարը 6 տարում 1,0-ից հասել է 9,0 մլն դրամի ) հավելաճ (  Ֆ) գ) միջին տարեկան աճր (  Ա ) որոշել.

Ա  ո1

Հ Բ

անաձնով, որտեղ`

ո-ը տարիների թիվն է, Հ-ն հաշվետու, Բ-ն ազիսային ժամանակամիջոցի ֆոնդերի արժեքն է: Միջին տարեկան աճը մեր օրինակում կազմում է` ______________________ : 2. Հիմնական ֆոնդերի մնացորդային արժեքը (Մա) որոշվում է (մաշվածությունը վերցնել 109) ՄաՀ Ֆօ – Մ (սկզ նական արժեքից հանած մաշվածքը) ___________________________________ : Մեր օրինակում այն կազմում է _____________ մլն. դրամ: 3. Մաշվածության գործակիցը (Գմ) որոշվում է՝ Գմ Հ Մ/Ֆօ /մաշվածքը՝ նախասկզ նական արժեքին: Այն մեր օրինակում կազմում է ____________________________________ : 4. Պիտանիության գործակիցը (Գպ) որոշվում է՝ Գպ Հ Մա / Ֆօ Այն մեր օրինակում կազմում է ________________________________ : Նորացման ն դուրս գրման գործակիցները որոշելու համար երվում են աղյուսակ 3-ի տվյալները: 3. Հիմնական միջոցների առկան ն շարժը Հիմնական ֆոնդերը ըստ Առկան օգտագործման տարեսկզ ին, նշանակության մլն. դրամ 1. 2. 3.

Գյուղատնտեսական նշանակության Ոչ գյուղատնտեսական նշանակության Ոչ արտադրական նշանակության

Ընդամենը հիմնական ֆոնդեր

Մուտք է եղել Դուրս է գրվել Առկան տարվա տարվա տարեվերջին, ընթացքում, ընթացքում, մլն. դրամ մլն. դրամ մլն. դրամ

59.0

2.7

3.7

3.0

0.5

65.0

3.2

4.2

5. Նորացման գործակիցը (Գն) որոշվում է՝ Գն Հ Մմ / Ֆօ (նոր միջոցների մուտքը) Այն մեր օրինակում կազմում է՝ ______________________________________ : 6. Դուրս գրման գործակիցը (Գդ) որոշվում է՝ Գդ Հ Մդ // Ֆօ (Մդ դուրս գրված միջոցների գումարը): Այն մեր օրինակում կազմում է՝ _______________________________________ ________________________________________________________________ :

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Ֆոնդաապահովվածության ն ֆոնդազինվածության ցուցանիշների նութագրումը 1. Ֆոնդաապահովվածությունը (Ֆա) _____________________________ _____________________________________________________________ _____________________________________________________________ _____________________________________________________________ Այն որոշվում է

Ֆա 

Ֆհ Հ

2. Ֆոնդազինվածությունը (Ֆզ) _______________________________________ _______________________________________________________________ _______________________________________________________________ ______________________________________________________________ : Այն որոշվում է

Ֆզ 

Ֆհ Ա

, որտեղ`

Ֆհ-ն հիմնական ֆոնդերի արժեքն է, Հ-ն հողատարածությունը, Ա-ն աշխատողների թիվը: Պարզա անում. - ի՞նչ են տալիս այս ցուցանիշները ֆերմերի, տնտեսագետին, պետական գործչին: 4. Ֆոնդաապահովվածության ն ֆոնդազինվածության հաշվարկի աղյուսակ Ցուցանիշներ 20....թ. Գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական ֆոնդեր, մլն. դրամ 2 Շրջանառու միջոցներ, մլն. դրամ 3 Ընդամենը հիմնական ն շրջանառու ֆոնդեր, մլն. դրամ 4 Գյուղատնտեսական պիտանի հողեր, հա 5 Գյուղատնտեսության մեջ զ աղված աշխատողների թիվը 6 Ֆոնդաապահովվածությունը, մլն. դրամ 7 Ֆոնդազինվածությունը, հազ. դրամ -

Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ո՞րն է ֆոնդաապահովվածության ն ֆոնդազինվածության վերին սահմանը: 2. Տվեք սահմանափակող գործոնի մաթեմատկական արժեքը: 3. Պրակտիկայում ինչպե՞ս եք պատկերացնում այդ ցուցանիշները:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի օգտագործման տնտեսական արդյունավետության որոշումը: Ցուցանիշները 1. Ֆոնդահատույցը (Ֆհ) ցույց է տալիս __________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ __________________________________________________________ : Այն հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով.

Ֆհ 

ՀԱ , որտեղ` Ֆհ

ՀԱ_________________________________________________________, Ֆհ ________________________________________________________ : 2. Ֆոնդատարությունը (Ֆտ) ___________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ __________________________________________________________ : Այն հավվարկվումէ հետնյալ անաձնով`

Ֆտ 

Ֆհ , կամ Ֆտ  Ֆհ ՀԱ

3. Շահույթի նորման (Շն) _____________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ __________________________________________________________ : Այն որոշվում է`

Շն 

Շ  100 , որտեղ` Ֆհ  Ֆշ

Ֆշ ________________________________________________________ : Ֆհ _____________________________________________________________________________________ :

Ներկայացրեք այդ ցուցանիշի գործնական նշանակության վերա երյալ Ձեր դատողությունները: 4. Ֆոնդահատույցը մեկ աշխատողի (Ա) հաշվով`

ՖԱՀ  5.

Ֆոնդահատույցը ֆոնդերի մեկ դրամի, մեկ աշխատողի, հողի տնտեսական գանահատման 1 ալի հաշվով (ինտեգրալ ցուցանիշ),

Ֆ 6.

ՀԱ :ԱՀ Ֆհ

ՀԱ  Ֆ  Ա Բ

Ֆոնդահատույցի զանգվածի հաշվարկը (

Ֆ

) որոշվում է ֆոնդե-

րի ծառայության տնողությունը (Ժ) միջին տարեկան ֆոնդահատույցով ազմապատկելու միջոցով`

Ֆ

 Ժ  Ֆհ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Ֆոնդահատույցի, ֆոնդազինվածության, աշխատանքի արտադրողականության մաթեմատիկական կապի արտահայտումը Ֆոնդահատույցը (Օû) ներքին ն ուղղակի կապի մեջ է ֆոնդազինվածության (ՕՃ) ն աշխատանքի արտադրողցականության հետ (1)

Ճ1 Օծ , Օâ  Օծ КР Օծ  Օ â  К Р , Ճ1  1  К Օ" 

1

, Р

Ճ1 КР

, որտեղից`

տեղադրելով արժեքները

կստանանք`

Օ" 

КР  1  Օâ  К Р Օâ

Այսինքն՝ ֆոնդահատույցը ուղիղ համեմատական է աշխատանքի արտադրողականությանը ն հակադարձ համեմատական՝ ֆոնդազինվածությանը: Ֆոնդազինվածությունը չի կարող աննպատակ աճել: Նրա ավելացումը պետք է ուղեկցվի արտադրողականության աճով, այլապես կիջնի ֆոնդահատույցը: Հետնապես աշխատանքի արտադրողականության ինդեքսը (Լn), ֆոնդազինվածության աճման (Լфв) նկատմամ պետք է ունենա առաջանցիկ տեմպ, այլապես կիջնի ֆոնդահատույցը, նյութական ծախսերի արդյունավետությունը:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Ֆոնդազինվածության ն աշխատանքի արտադրողականության աճի տեմպերի հիմնավորումը Եթե ազիսային տարում տնտեսությունն ուներ 6.0 մլն դրամի հիմնական ֆոնդեր ն 2 աշխատող ն արտադրել էր 4.2 մլն. դրամի համախառն արտադրանք: Հաշվետու տարում հիմնական ֆոնդերն ավելացել են 449-ով, համախառն արտադրանքը՝ 649-ով, իսկ աշխատողների թիվը՝ 1-ով, ապա.

4.2  0.7 6.0  0.8 Օ" 

Բազիսային տարում Հաշվետու տարում

Օ" 

Սակայն արդյունքի ստեղծման մեջ անտեսվել է կենդանի աշխատանքի մասնակցությունը: Վիճակից դուրս գալու ուղին ֆոնդահատույցը 1 աշխատողի (Ф( : КР) հաշվով որոշելն է: Դիտարկենք այդ ցուցանիշը 100 հազար դրամ հիմնական ֆոնդերի ն մեկ աշխատողի հաշվով: Բազիսային տարում Օ  Ճ1 . К  4200 . 2  35հազ. դրամ Р "

Օծ Հաշվետու տարում Օ  Ճ1 . К  6890 . 3  26.6հազ. դրամ Р " Օծ КР - աշխատողների թիվն է Իրականում ֆոնդահատույցը, ներառյալ 1 աշխատողի ավելացումը, նվազել է, որն ասվածի հաստատումն է: Աշխատողների թվաքանակի աճր ն նրա ցածր արտադրողական ձեռքի աշխատանքը երել են 1 աշխատողի հաշվով ֆոնդահատույցի անկման:

1.Հիմնական ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշների որոշման աղյուսակ Ցուցանիշները

20.....թ.

Ելակետային տվյալներ 1. 2. 3. 4. 5.

Գյուղ. նշանակության հիմնական ֆոնդեր, մլն. դրամ Համախառն արտադրանքը համադրելի գներով, մլն. դրամ Գյուղատնտեսությունից ստացված շահույթը, մլն. դրամ Հիմնական ֆոնդերի ն շրջանառու միջոցների միջին տարեկան արժեքը, մլն. դրամ Աշխատողների թիվը

60.0 30.0 10.0 75.0 10.0

Հաշվարկային տվյալներ 5.

Ֆոնդահատույցը 100 դրամ ֆոնդերի հաշվով, դրամ

Ֆոնդատարությունը 100 դրամ արտադրանքի հաշվով, դրամ

Ֆոնդահատույցը (1 մլն դրամի ն 1 աշխատողի հաշվով)

Շահույթի նորման, 9 Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Ի՞նչ է տալիս ֆոնդերի կազմի ն կառուցվածքի ուսումնասիրությունը: 2. Ի՞նչն է ընկած ֆոնդերի դասակարգման հիմքում: 3. Ո՞րն է դասակարգման ներկա մեթոդի թերությունը: 4. Հիմնական ֆոնդերի վիճակի նութագրման ցուցանիշներն ուրիշ ինչո՞վ կլրացնեք: 5. Որո՞նք են ֆոնդահատույցի հաշվարկման թերությունները: 6. Ամորտիզացիայի հաշվարկման եղանակներից որո՞նք են առավել ձեռնտու: 7. Ինչպե՞ս հաշվարկել հիմնական ֆոնդերի շրջապտույտի տնողությունը: 8. Ի՞նչ է արդյունավետության ինտեգրալ ցուցանիշը: 9. Որո՞նք են հիմնական ֆոնդերի գնահատման աղ յուրները: 10. Թվարկեք ֆոնդահատույցի հնարավոր աճի 10 դեպքերը:

ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

Շրջանառու միջոցներն այն միջոցներն են, որոնք ________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 10. Շրջանառու միջոցների կառուցվածքի որոշումը

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐ

 Մատղաշ ն տվող կենդանիներ  Կերեր  Սերմեր ն տնկանյութեր  Պահեստամասեր ն նյութեր նորոգման համար  Նավթամթերքներ ն կարծր վառելանյութեր  Հանքային պարարտանյութեր, թունանյութեր ն քիմիկատներ  Հումք վերամշակման համար  Տարա ն փաթեթավորման նյութեր  Շինարարական նյութեր նորոգումների համար  Սակավարժեք ն արագամաշ առարկաներ  Այլ նյութեր Ընդամենը արտադրական պաշարներ Անավարտ արտադրություն ն գալիք տարիների ծախսեր Ընդամենը շրջանառու արտադրական ֆոնդեր (1+2)    

Շրջանառության ֆոնդեր, ընդամենը Պատրաստի արտադրանք Դրամական միջոցներ Միջոցներ հաշվարկներում

Ընդամենը շրջանառու միջոցներ

Տեսակարար կշիռը, 9

Միջոցների կազմը

Գումարը, մլն. դրամ

Շրջանառու միջոցների կառուցվածքի աղյուսակ

Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Ի՞նչն է ընկած շրջանառու ֆոնդերը հիմնականից զատելու հիմքում: 2. Որո՞նք են շրջանառու միջոցների ձնավորման աղ յուրները: 3. Ի՞նչն է շրջանառու միջոցների նորմավորումը ն նորմատիվը, որն է նրանց տնտեսագիտական իմաստը: 4. Ինչպե՞ս որոշել շրջապտույտի արագությունը: 5. որոն՞ք են շրջանառու ֆոնդերի արդյունավետության ցուցանիշների թերությունները, ի՞նչ կառաջարկեիք դրանց վերացման համար:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 11. Շրջանառու միջոցների դասակարգման սխեմայի լրացումը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 12. Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության որոշումը Արդյունավետության ցուցանիշներից որոշել, 1. Շրջանառության գործակիցը (Գշ) ___________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ :

Գշ 

Հի Խա  Մ ա ՇՄ

, որտեղ`

Հի-ն իրացումից ստացված հասույթներն են, Խա-ն հիմնական հոտից խոտանված անասունների արժեքն է, Մա - հիմնական հոտ վերադարձված մատղաշի արժեքն է: 2. Շրջապտույտի տնողությունը (Տ) որոշվում է`

Տ

365 : Գշ

Մեր տնտեսությունում այն կազմում է. Շտ - ________________________________________________ օր: 3. Շրջանառության արագացումից ստացված միջոցների գումարը (Գ) որոշվում է`

Գ

Հ Տ1  Տ 2  , որտեղ`

Հ – ն իրացման հասույթներն են, Տ1, Տ2 – ը շրջանառության տնողություններն են օրերով` ազիսային ն հաշվետու ժամանակամիջոցում: Հաշվարկները կատարելու համար անհրաժեշտ է իրացման հասույթից հանել հիմնական հոտից խոտանված անասունների հաշվեկշռային արժեքր, ապառիկ վերցված կամ չվճարված շրջանառու ռեսուրսների արժեքը ն գումարել հիմնական հոտ փոխադրված կենդանիների արժեքը: 4. Շրջանառու ֆոնդերի ծանրա եռնման /սնեռման, սառեցման/ գործակիցը շրջանառության գործակցի հակադարձ արտահայտությունն է ն որոշվում է՝

Գծ 

ՇՄ , կամ Գ ծ  Գշ Հի Խա  Մ ա

7. Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության հաշվառման աղյուսակ Չափի Ցուցանիշները 20....թ. միավոր

1. 2. 3. 4.

ԵԼԱԿԵՏԱՅԻՆ ՏՎՅԱԼՆԵՐ

Գյուղատնտեսույթան համախառն արտադրանքը Շրջանառության գումարը ա) Գյուղ. արտադրանքի իրացման հասույթները ) Բտման դրած անասունների արժեքը (առանց հիմնական հոտից խոտանված) գ) Հիմնական հոտ փոխադրված մատղաշի արժեքը Ընդամենը շրջանառության գումար (ա+ +գ) Շրջանառու միջոցների միջին տարեկան արժեքը

ՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՏՎՅԱԼՆԵՐ

Ապրանքային արտադրանքի ելքը, շրջանառու միջոցների 100 դրամի հաշվով Շրջանառության գործակիցը Շրջապտույտի տնողությունը (Տ) Շրջանառու ֆոնդերի ծանրա եռնման գորշակիցը (Գծ)

մլն. դրամ

49.4

մլն. դրամ

38.0

մլն. դրամ

2.0

մլն. դրամ

5.0

մլն. դրամ մլն. դրամ

դրամ Գշ օր Գծ

Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Գտեք շրջանառության գործակցի արժեքը: 2. Որոշեք շրջանառու միջոցների արժեքը: 3. Որոշել ծանրա եռնվածության գործակիցը: 4. Եզրակացություն ___________________________________________ _____________________________________________________________ _____________________________________________________________ _____________________________________________________________ ____________________________________________________________ :

ԹԵՄԱ 4. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Արդյունավետության ընդհանուր ցուցանիշները ն նրանց որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Կապիտալ ներդրումների համեմատական (հարա երական) արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Ոռոգման համար ներդրվող միջոցների արդյունավետության որոշումը ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Կապիտալ ներդրումների նախընտրելի տար երակը ն տնտեսական արդյունավետությունը խաղողագործության մեջ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Արդյունավետության ընդհանուր ցուցանիշները ն նրանց որոշումը Տար երում ենք կապիտալ ներդրումների ընդհանուր / ացարձակ/ ն համեմատական տնտեսական արդյունավետություն: Ընդհանուր կամ ացարձակ արդյունավետությունը որոշվում է ամ ողջ ժողտնտեսության, առանձին ճյուղերի, ձեռնարկությունների մասշտա ով: 1. ժողտնտեսական ն ճյուղային արդյունավետությունը (ժողտնտեսական արդյունավետությունը նշանակենք ÝՄÕ, ճյուղայինը՝ ÝÎÒ), որոշվում են այդ ներդրումներով պայմանավորված ազգային եկամուտի (  ՄÄ) կապիտալ ներդրումներին (Ê) հարա երելու միջոցով.

ЭНХ 

НД

Э ОТ 

ВД

(1)

Ամ ողջ ժողտնտեսության մասշտա ով կապիտալ ներդրումների ընդհանուր ( ացարձակ) արդյունավետության նորմատիվը (աճի թույլատրելի նվազագույնը) ներկայումս ընդունված է՝ ЕНՀ0,16: Դա նշանակում է, որ պլանավորման պրակտիկայում կապիտալ ներդրումների 1 դրամի հաշվով ազգային եկամտի հավելաճը պետք է լինի ոչ պակաս 0,16 դրամ: 2. Գյուղատնտեսության առանձին ճյուղերում առանձին տեխնիկատնտեսական պրո լեմների գծով կապիտալ ներդրումների արդյունավետու-

թյունը /ЭСХ/ որոշվում է կապիտալ ներդրումներով պայմանավորված համախառն եկամտի հավելաճի (  ВД) գումարը կապիտալ ներդրումներին հարա երելու միջոցով:

Э СХ 

ВД

(2)

Կապիտալ ներդրումների ճյուղային արդյունավետության նորմատիվային գործակիցը գյուղատնտեսության համար սահմանված է 0,10, այսինքն՝ գյուղատնտեսության ընդհանուր կապիտալ ներդրումների 100 դրամի հաշվով համախառն եկամտի հավելաճը պետք է լինի ոչ պակաս 10 դրամ: 3. Առանձին ձեռնարկություններում արտադրության գծով միջոցառումներում ներդրված կապիտալ ներդրումների արդյունավետությունը /ЭПР/ որոշվում է կապիտալ ներդրումներով պայմանավորված զուտ եկամտի կամ շահույթի հավելաճը /  ЧД,  П/ կապիտալ ներդրումներին հարա երելու միջոցով:

Э ПР 

ЧД К

, կամ

Э ПР 

П

(3)

4. Ինքնարժեքի իջեցումից առաջացած տնտեսումը (ЭСС) - որոշ դեպքերում կապիտալ ներդրումներն ուղղվում են այնպիսի ճյուղերի ն այնպիսի միջոցառումների համար, որտեղ գոյություն ունեցող գների պայմաններում շահույթ չի ստացվում: Այս դեպքում կապիտալ ներդրումների արդյունավետությունը որոշվում է ինքնարժեքի իջեցումից առաջացած գումարը կապիտալ ներդրումներին հարա երելու միջոցով:

Э сс 

ВП С1  С 2  К

անաձնով որտեղ՝

ВП - ն արտադրանքի ծավալն է նոր տեխնոլոգիայի դեպքում, С1  С 2 - արտադրանքի ինքնարժեքներն են մինչ կապիտալ ներդրումները

նրանից հետո:

Կապիտալ ներդրումների ետ գնման (փոխհատուցման) ժամկետը (Օ) որոշվում է ներդրումների գումարը ( К ) շահույթի տարեկան գումարին ( П ), կամ ինքնարժեքի իջեցման գումարին հարա երելու միջոցով.

Ի

Ճ П

կամ

О

К С1  С 2

Կապիտալ ներդրումների ետ գնման (փոխհատուցման) ժամկետը հավասար է արդյունավետության գործակցի հակադարձ մեծությանը: Կապիտալ ներդրումների փոխհատուցման ժամկետը այն ժամանակաշրջանն է, որի ընթացքում ստացված լրացուցիչ շահույթը հավասարվում է կապիտալ ներդրումներին:

6.Լագի (սառեցվածության) որոշումը - կապիտալ ներդրումների սկզ ից մինչն արդյունքի ստացումը տնում է որոշակի ժամանակահատված, որին անվանում ենք լագա: Այդ ժամանակահատվածը (լագը) տար եր է, նայած հաշվարկման նպատակին: Օրինակ, շինարարական լագան շինարարության սկզ ից մինչն շահագործման հանձնելու ժամանակահատվածն է, տեխնոլոգիական լագան՝ նախագծումից մինչն գործարկման: Լագայի ընդհանուր մեծությունը (Լը) ընդգրկում է շինարարության (Լշ) ն յուրացման (Լյ) ժամանակահատվածների մեծությունը.

ԼըՀԼշ+Լյ 7. Յուրացման լագ - Տեխնիկատնտեսական նախագծային կարողության հասնելու ժամանակահատվածն է: Այն կախված է մի կողմից ֆոնդերի գործարկման ինտենսիվությունից, մյուս կողմից՝ յուրացված օ յեկտից ստացվող տնտեսական արդյունքի մեծությունից: 8. Տնտեսական լագ - Այն ժամանակահատվածն է, որն ընկած է կապիտալ ծախսերի կատարման ն նրանց գործարկման միջն, տնտեսական արդյունքով հատուցման միջն: Կապիտալ ներդրումների արդյունավետության գնահատման համար կարնոր նշանակություն ունի լագի հաշվառումը: Ենթադրենք, օ յեկտի շինարարության ժամկետը 4 տարի է ն կապիտալ ներդրումների գումարներն ըստ տարիների աշխվում են. 1-ին տարում՝ 109, երկրորդում՝ 309, երրորդում՝ 409, չորրորդում՝ 209: Հետնապես օ յեկտի շինարարության ընդհանուր լագը կկազմի.

Կապիտալ ներդրումները լրիվ արտադրական գործարկման պետք է ենթարկվեն երեք տարում, ընդ որում յուրացման 1-ին տարում պետք է ստացվի նախագծային շահույթի 759-ը, երկրորդում՝ 859-ը, երրորդում՝ 959-ը, չորրորդում՝ 1009-ը: Հետնապես իրացման լագը կկազմի՝

Այստեղից՝ հետնություն, որ չի կարելի լագը մեխանիկորեն նույնացնել օրացուցային տարիների հետ, այն մեր օրինակում օրացուցային 7 տարվա ընթացքում կազմում է 2.75 տարի (2,3+0,45): Գործարկման լագը կախված է կարողության գործարկման ինտենսիվությունից ն գործարկված օ յեկտից ստացված արդյունքի ծավալից, ներդրումները ըստ տարիների աշխել համամասնորեն:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Կապիտալ ներդրումների համեմատական (հարա երական) արդյունավետության որոշումը Կապիտալ ներդրումների համեմատական արղյունավետությունը թեն կարելի է որոշել վերոհիշյալ ցուցանիշներով, սակայն գոյություն ունի նս մեկ կարնար պայման, որը չի արտացոլվում այդ ցուցանիշներում: Հաճախ արտադրանքի ցածր ինքնարժեք ն արձր շահութա երություն ապահովող տար երակը պահանջում է մեծ ծավալի կապիտալ ներդրումներ ն հակառակը՝ անհրաժեշտ են քիչ ներդրումներ, սսակայն ստացվում է արձր ինքնարժեքով արդադրանք: Այս դեպքում առանձին տար երակներում կատարված արտադրական ծախսերը ն կապիտալ ներդրումները պետք է երվեն մեկ ընդհանուր համաչափության: Դա կատարվում է, այսպես կոչված, « երված ( երովի) ծախսեր» ցուցանիշի միջոցով: Բերովի ծախսերը (ПЗ)– իրենից ներկայացնում են ընթացիկ ծախսումների համաչափության երված կապիտալ ներդրումների (ЕН.К) այն գումարը, որը պետք է հատուցվի տվյալ տարում: Կապիտալ ներդրումները համաչափելի արտադրական ծախսումների են երվում արդյունավետության նորմատիվային գործակցի (ЕН) միջոցով: ժողտնտեսության համար այդ գործակիցն ընդունված է 0,16: Այսպիսով՝ արտադրական ծախսումներին ավելացվում է կապիտալ ներդրումների միայն նորմատիվ մասը: Բերովի ծախսերը ցույց են տափս, թե ինչ է նստում արտադրանքի արտադրությունը՝ հաշվի առնելով ընթացիկ ծախսերը ն ավանսավորված կապիտալ ներդրումները: Բերովի ծախսերը որոշվում են հետնյալ անաձնով.

П з С  ЕН К

Օպտիմալ է համարվում ներդրումների այն տար երակր, որտեղ միննույն ծավալի արտադրանքի համար ստացվում են առավել փոքր երովի ծախսեր, այսինքն ՝

С  Е Н  К  min

Բերովի ծախսերը դիտենք կոնկրետ օրինակի վրա: Աղյուսակից երնում է, որ թեն առաջին տար երակում կապիտալ ներդրումների պահանջը 400 հազ. դրամով գերազանցում է երկրորդ տար երակին, սակայն երված ծախսերով այն տնտեսապես ավելի ձեռնտու է:

1. Բերովի ծախսերի հաշվարկը ն արդյունավետությունը Ցուցանիշներ

Կապիտալ ներդրումների գումարը, հազ. դրամ Արտադրված (նույն ծավալի) արտադրանքի ինքնարժեքը, հազ. դրամ Նորմատիվային արդյունավետության գործակիցը Կապիտալ ներդրումների ընթացիկ ծախսերի համաչափության երված մասը, հազ. դրամ Բերովի ծախսերը նորմատիվային ժամանակամիջոցում, հազ. դրամ

1-ին տար երակ

12000

0.16

Համեմատական արդյունավետության համար պետք է հաշվել նան երովի ծախսերը նորմատիվային ամ ողջ ժամանակաշրջանի համար, որը նույնպես պետք է ձգտի մինիմումի (ТН Հ 1/ 0,16)

К  Т Н  С  min

Այն առաջին տար երակում կազմում է 5920, երկրորդում՝ 6080հազ. դրամ: Բացի վերոհիշյալ ցուցանիշներից, կապիտալ ներդրումների արդյունավետության գնահատման համար օգտագործում ենք լրացուցիչ ցուցանիշներ, որոնցից նշվում են. 1. Համախառն արտադրանքի ելքը կապիտալ ներդրումների 1 դրամի հաշվով, 2. Վերջնական արդյունքը 1 դրամ կապիտալ ներդրումների հաշվով, 3.Տեսակարար կապիտալ ներդրումները (նրա մեծությունը 1 հեկտարի, ջերմատան, անասնապահական շենքի 1մ2, 1 անասնատեղի, 1 դրամ արտադրանքի հաշվով ն այլն), 4. Աշխատանքի արտադրողականության աճը: Եթե նոր կապիտալ ներդրումները կապված են գործող հիմնական ֆոնդերի լուծարքի հետ, ապա ֆոնդերի մնացորդային (չամորտիզացված) արժեքը (հանած լուծարքի հետ կապված ծախսերը) գումարվում է կապիտալ ներդրումներին: Եթե համեմատվող տար երակների թիվը սահմանափակ է, ապա հնարավոր է նրանց զույգ-զույգ համադրումը, որը հաշվարկվում է.

Е 

С 1  С 2   К 2  К 1  , К 2  К1

կամ

О 

К 2  К1 С1 С 2

, որտեղ`

Е –ն համեմատական արդյունավետության գործակիցն է, О –ն ինքնարժեքի իջեցման հետնանքով լրացուցիչ կապիտալ ներդրումների ետ ստացման ժամկետն է, К1, К2 –ը համեմատվող տար երակների կապիտալ ներդրումներն են,

С1, С2 –ը համեմատվող տար երակների ինքնարժեքն են, եթե` Е > ЕН կամ ТՀ ТН, ապա լրացուցիչ ներդրումները կամ ավելի կապիտալատար տար երակը արդյունավետ է: Բերված օրինակում այն կկազմի՝

4000  4800  0,2 8000  12000 8000  12000  5 տարի, կամ (1/0.2)  4000  4800 

Հետնապես, 0.2>0,16, իսկ 5Հ14-ից, ն ավելի կապիտալատար առաջին տար երակը թույլատրելի է:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Ոռոգման համար ներդրվող կապիտալի արդյունավետության որոշումը Լոռու մարզի Կուրթանի համայնքը ցանկանում է կարտոֆիլի 400հա տարածությունր դարձնել ջրովի: Բերովի ծախսերի առաջարկվող 4 տար երակներից նվազագույն երովի ծախսերով հաշվարկվել է, որ ոռոգման դեպքում տնտեսությունը կարող է հասնել հետնյալ ցուցանիշների. 1. Կարտոֆիլի ոռոգման կապիտալ ներդրումների արդյունավետության հաշվարկման սխեմա Ցուցանիշները 1. 2. 3.

Տարածությունը 1հա երքատվությունը Հավելյալ երքի քանակը Հավելյալ երքի արժեքը (գործող 4. գներով) Ոռոգման ծախսերը` ներառյալ ջրի, 5. էլեկտրաէներգիայի արժեքը, հարկերը 1 հա հաշվով Լրացուցիչ երքի հավաքման ն 6. իրացման ծախսերը 1հա հաշվով 7. Սպասվող զուտ եկամուտը Պահանջվող կապիտալ նեդրումները 8. 1հա-ի համար Պահանջվող կապիտալ նեդրումները, 9. ընդամենը Կապիտալ ներդրումների 10. փոխհատուցման ժամկետը Կապիտալ ներդրումների 11. արդյունավետության գործակիցը

Չափի միավոր

Անջրդի

Ջրովի

հա ց ց

մլն. դրամ

հազ. դրամ

240-250

հազ. դրամ

150-160

հազ. դրամ

մլն. դրամ

2-3

մլն. դրամ

տարի

ԳԿ

Ձեր կարծիքը ներդրումների արդյունավետության վերա երյալ, եթե ներդրողը Դուք եք, իսկ անկը դրամական միջոցներ է տրամադրում 209-ով: Սնկի 1մ2-ուց ստացվում է 2կգ, ռոտացիան տարին 4 անգամ է, 1000մ2 համար կապիտալ ներդրումը 7մլն դրամ է(առանց անկի տոկոսի), 1կգ սնկի մանրածախ գինը 800 դրամ է, շահութա երությունը 409:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Կապիտալ ներդրումների նախընտրելի տար երակը ն տնտեսական արդյունավետությունը խաղողագործության մեջ 1. Բերովի ծախսերի նախընտրելի տար երոկի որոշումը Տար երակները Ցուցանիշները 1հա կապիտալ ներդրումները (հազ. դրամ) 1հա արտադրական ծախսերը, (հազ. դրամ) 3 Բերովի ծախսերը (հազ. դրամ)

2. Խաղողի այգու 1հա երքատվությունը ընդունել160-230ց–ի շրջանակներում: 3. 1ց-ի շուկայական գինը` 15-20հազ. դրամի շրջանակներում: 4. Արտադրական ն իրացման ծախսերի շահութա երությունն ընդունել 75829: 5. Լրացնել աղյուսակը, ն կատարել եզրակացություն:

Հարցեր ինքնաստուգման համար.  Ձնակերպեք երովի ծախսեր, տեսակարար կապիտալ ներդրումներ, կապիտալ ներդրումների արդյունավետություն, փոխհատուցման ժամկետ հասկացությունները:  Վիճում են երկու տնտեսագետ, մեկն ընդունում է կապիտալի կարճ, մյուսը երկար կենսացիկլը: Որի կողմնակիցն եք դուք:

2. Հիշյալ տար երակի կապիտալ ներդրումները, պահանջը ն կառուցվածքը կազմել է. Ցուցանիշները

Հողի նախապատրաստումը Տնկանյութի արժեքը Տնկում ն առաջին տարվա խնամք Հենասյունի արժեքը Մետաղալարի արժեքը Մետաղալարի անցկացում Հենասյուների տնկում (փոսեր փորելով) Երկրորդ տարվա մշակության ծախսեր Երրորդ տարվա խնամքի ծախսեր Չորրորդ տարվա խնամքի ծախսեր Ընդամենը

Չափի միավոր

Միջոցների ֆիզիկական պահանջը, ծավալը

Միավորի գինը, դրամ

Գումարը, հազ. դրամ

1.0

120000

հա հատ հազ. դրամ հատ գծամետր դրամ

հատ

դրամ

Ինքնաստուգման հարցեր 1. Կենսացիկլի ո՞ր փուլում է հաշվարկվում ֆոնդահատույցը, կապիտալ ներդրումների արդյունավետությունը, փոխհատուցման ժամկետը: 2. Ի՞նչ տար երություն կա ֆոնդատարության ն կապիտալատարության միջն: 3. Ի՞նչ է տեսակարար կապիտալ ներդրումները, նրանց ո՞ր մակարդակն է տնտեսապես ձեռնտու: 4. Ի՞նչն է ընկած կապիտալի արդյունավետ տար երակի այլընտրանքի հիմքում:

ԹԵՄԱ 5. ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Աշխատանքային ռեսուրսներ հասկացության ձնակերպումը Գյուղատնտեսության աշխատանքային ռեսուրսներին պատկանում են.

_____________________________________________________ _____________________________________________________ _____________________________________________________ ____________________________________________________ : Ի՞նչ են՝         

մարդկային ռեսուրսը մարդկային ներուժը աշխատուժը աշխատանքի ռեսուրսը մտավոր ռեսուրսը մտավոր կապիտալը մտավոր ներուժը գիտելիքի կապիտալը սոցիալական կապիտալը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Աշխատանքային ռեսուրսներով ապահովվածության որոշումը Աշխատանքային ծախսումների պահանջը որոշվում է տեխնոլոգիական քարտերի հիման վրա, ելնելով` ա) աշխատանքերի ծավալներից, ) արտադրական նորմաներից, գ) աշխատանքների կատարման ժամկետներից:

Հունվար Փետրվար Մարտ Ապրիլ Մայիս Հունիս Հուլիս Օգոստոս Սեպտեմ եր Հոկտեմ եր Նոյեմ եր Դեկտեմ եր Տարեկան Միջին ամսական Տարեկան սեզոնայնության գործակիցը Սեզոնայնության թափը

8.33

Ամենալարված ամսվա նկատմամ (թափը)

Միջին ամսական ծախսումների նկատմամ

Տարեկան ծախսումների նկատմամ

Միջին ամսականից շեղումները, մարդ/օր

Աշխատել են մարդ/օր

Աշխատաք մարդ/օրերը, 9

Ամենալարված ամսվա նկատմամ չօգտագործված մարդ/օր

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման սեզոնայնության ցուցանիշների որոշումը

« «

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության որոշումը Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության որոշվում է ինչպես էքստենսիվ (աշխատանքի մեջ ներգրավվման աստիճանով, տարվա ընթացքում աշխատած օրերի թվով), այնպես էլ ինտենսիվ ցուցանիշներով (աշխատանքի արտադրողականությամ ) ն ինտեգրալ ցուցանիշով: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը որոշվում է հետնյալ ցուցանիշներով. 1. Արտադրության մեջ աշխատունակների ներգրավման աստիճանով: Այն որոշվում է _________________________________________ __________________________________________________ __________________________________________________ __________________________________________________ __________________________________________________ __________________________________________________ _________________________________________________ : 2. Աշխատունակների աշխատանքային ակտիվությամ : Այն որոշվում է աշխատած մեկ աշխատունակի տարվա ընթացում աշխատած օրերի թվով ն տարեկան աշխատաժամանակի հնարավոր ֆոնդի օգտագործման աստիճանով: Մեկ աշխատունակի աշխատած մարդ-օրերի թիվը որոշվում է ընհանուր մարդ/օրերը աշխատողների թվին հարա երոլու միջոցով: Տարեկան աշխատաժամանակի հանրավոր ֆոնդը որոշվում է 365 օրից հանելով կիրակի (52), տոն, արձակուրդային ն այլ կարիքների համար հատկացված օրերը:Այն ընդունվում է 280-290 օր: Աշխատաժամանակի հնարավոր ֆոնդր օգտագործման աստիճանը որոշվում է մեկ աշխատունակի աշխատած մարդ-օրերի թիվը 280-ի հարա երելու միջոցով: Պայմանական աշխատունակների թիվը որոշվում է մեծահասակների թիվը 0.5, պատանիներինը` 0.25-ով ազմապատկելու միջոցով: Սակայն առավել ճշտգրիտ ցուցանիշը նրանց ըստ ակտիվության վերահաշվարկելու մեթոդն է: Դրա համար ծերերի ն պատանիների աշխատած մարդ-օրերի թիվը աժանում ենք մեկ աշխատունակի աշխատած օրերի թվին: Աղյուսակի տվյալներով հաշվարկել (աղյուսակ 2). ա) աշխատունակների աշխատաժամանակի տարեկան հնարավոր ֆոնդ (ՏՀ), ՏՀ Հ մարդ/օր ) հնարավոր ֆոնդի օգտագործումը` ամ ողջ տնտեսությունում: 3. Աշխատանքի չներկայացած օրերի տեսակարար կշիռը աշխատած օրերի նկատմամ _____9, տարեկան աշխատաժամանակի ֆոնդի նկատմամ ` ______9: 4. Աշխատանքի մասնակցությունը:

Այստեղ պետք է պատկերացում կազմել, թե . ա) ինչպիսի՞ն է աշխատանքի մեջ աշխատունակների ներգրավման աստիճանը (աշխատած աշխատունակների թվի հարա երակցությունն ընդհանուր աշխատունակներին): ) ինչպիսի՞ն է աշխատունակների աշխատանքային ակտիվությունր (քանի՞ օր է աշխատել), ինչպես է օգտագործել աշխատաժամանակի հնարավոր ֆոնդը: գ) ինչպիսի՞ն են երիտասարդության մասնակցությունը ն ակտիվությունը: դ/)ինչպե՞ս է օգտագործվել մեծահասակների ն անչափահասների աշխատանքը:

2. Աշխատանքային ռեսուրսները ն նրանց օգտագործումը գյուղական համայնքում Ցուցանիշները

Անասնա ուծության աշխատողները, որից` տավարա ուծության, այդ թվում` կթվորներ Խոզա ուծությոը սպասարկող Ոչխարա ուծությունը սպասարկող Թռչնա ուծությունը սպասարկող Անասա ուծության այլ աշխատողներ Տրակտորիստ-մեքենավարներ, Կոմ այնավարներ Բեռնատար ավտոմեքենայի վարորդ էլեկտրամոնտյորներ Բուսա ուծության մեջ զ աղված անվորներ Ընդամենը աշխատողներ, որից` կանայք

Թիվը

Աշխատել են մարդ-օր (հազար)

Նույնը մեկ աշխատողի հաշվով, մ/օր

Աշխատաժամանակի տարեկան ֆոնդրի օգտագործման 9

Եզրակացություն 3. Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործումը տնտեսությունում 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

Ցուցանիշները Աշխատողների թիվը Նրանց աշխատաժամանակի տարեկան հնարավոր ֆոնդը Մեկ աշխատունակը փաստորեն աշխատել է Աշխատաժամանակի հնարավոր ֆոնդի օգտագործումը Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման աստիճանը Չօգտագործված աշխատաժամանակը Մեծհասակներ ն այլ կարգի աշխատողներ Նրանք աշխատել են Մեծահասակները վերահաշվարկած պայմանական աշխատունակի Ընդամենը պայմանական աշխատունակ Աշխատունակների չօգտագործած աշխատաժամանակը

Չափի միավորը մարդ մարդ/օր մարդ/օր մարդ/օր մարդ մարդ/օր պ.ա. մարդ մարդ/օր

Ծավալը, քանակը

1. Հաշվարկենք աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման աստիճանը: 2. Ռեսուրսներր գյուղատնտեսության մեջ ներդնելու նպատակահարմարությունը, եթե գյուղատնտեսության մեջ զ աղվածությունը 230 օր է, մեկ մարդօրվա վարձատրությունը 4000 դրամ, իսկ արտադրության այլընտրանքի ոլորտում՝ 3500, սակայն երաշխավորվում է լրիվ զ աղվածություն (290 օր: 3. Ի՞նչ է աշխատուժի հաշվեկշիռը:

Աշխատանքի արտադրողականությունը ն նրա հաշվարկը գյուղատնտեսության մեջ Աշխատանքի արտադրողականությունը (П) աշխատուժի գործունակությունն է ն չափվում է միավոր ժամանակաշրջանում (1, 0) արտադրված արտադրանքի զանգվածով (Q, զ) ն որոշվում է.



, անաձնով:

Աշխատատարությունն աշխատանքի արտադրողականության հակադարձ ցուցանիշն է ն որոշվում է աշխատանքային ծախսումնե-րը (1, 0) արտադրանքի ծավալին (Q) հարա երելու միջոցով: - Ի”նչ է ռեսուրսների արտադրողականությունը, ինչո”վ է տար երվում աշխատանքի արտադրողականությունից:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Լրացնել աշխատանքի արտադրողականության ցուցանիշների վերա երյալ երված սխեման

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Աշխատանքի արտադրողականության որոշման մեթոդիկան Աշխատանքի արտադրողականությունը որոշվում է նեղեն ն արժեքային եղանակով: Բնեղեն եղանակով արտադրողականությունը որոշվում է մեկ կամ համասեռ արտադրանքների (հացահատիկներ, անջարեղեններ) արտադրության դեպքում: Այս դեպքում ստացած արտադրանքը նեղեն ձնով հարա երում ենք ծախսված աշխատաժամանակին (արտադրողականություն) կամ կենդանի աշխատանքային ծախսումները հարա երում ենք ստացված արտադրանքին (աշխատատարություն): Եր լրացուցիչ արտադրանք չի ստացվում կամ այն չի օգտագործվում, ամ ողջ աշխատանքային ծախսումները հարա երում ենք հիմնական արտադրանքին: Այսպես, եթե խաղողի այգու 1 հա մշակության համար այգե ացից մինչն այգեթաղ ծախսվել է 1000 մարդ-ժամ ն արտադրվել է 200ց խաղող, ապա աշխատանքի արտադրողականությունը (1 ժամում արտադրված խաղողը) կլինի՝ 200/1000 Հ 0.20ց: Աշխատատարությունը կլինի.

- 

 5 մարդ-ժամ/ցենտներ:

Գյուղատնտեսության մեջ հաճախ հիմնական արտադրանքի հետ միաժամանակ ստացվում են ուղեկցվող արտադրանքներ (հատիկ, ծղոտ, կաթսերունդ, միս-կաթ- ուրդ ն այլն): Այս դեպքում անհրաժեշտ է արտադրանքները երել մեկ պայմանական տեսքի: Ուղեկցվող արտադրանքները պայմանական (հիմնական) արտադրանքի են վերածում ընդունված գործակիցների միջոցով: Հացահատիկի արտադրության մեջ այսպիսի գործակիցներ են՝ հատիկը 1, ծղոտը՝ 0,08, եգիպտացորենր՝ 1 ն 0,17, ճակնդեղի արմատը 1, փրերը՝ 0,2, միամյա խոտի սերմը՝ 9,0, ծղոտը՝ 0,1, կանաչ զանգվածը՝ 0,25, ազմամյա խոտի սերմը՝ 7,5, ծղոտը՝ 0,1, կանաչ զանգվածը՝ 0,3, տավա-րի կաթը՝ 1,0, հորթը՝ 1,5, ոչխարի միսը՝ 1, ուրդը՝ 5,0, կաթը՝ 0,22, թռչունի միսը՝ 1,0, 1000, ձուն՝ 0,8 ն այլն: Հաշվարկը կատարվում է հետնյալ հաջորդականությամ . 1. Որոշվում է պայմանական արտադրանքի քանակը: Դրա համար հիմնական արտադրանքին գումարվում են ուղեկցվող արտադրանքները՝ ազմապատկված վերածման գործակցով: 2. Որոշվում են պայմանական արտադրանքի մեկ ցենտների վրա աշխատանքային ուղղակի ծախսումները: Դրա համար ամ ողջ աշխատանքային ծախսումները աժանվում են արտադրանքի պայմանական ծավալի վրա: Այդ ցուցանիշը միաժամանակ կլինի հիմնական արտադրանքի մեկ ց-ի աշխատանքային ծախսումները: 3. Ուղեկցվող արտադրանքների 1 ց-ի վրա աշխատանքային ծախսումները որոշում ենք պայմանական արտադրանքի 1 ց-ի աշխատանքային ծախսումները վերածման գործակցով ազմապատկելու միջոցով:

Օրինակ՝ հացահատիկի 1 հա-ի վրա ծախսվել է 88 մարդ-ժամ ն արտադրվել է 40 ց հատիկ, 50 ց ծղոտ: Այս դեպքում. ա/ պայմանական արտադրանքը կլինի՝ (40 « 1) + (50 « 0,08) Հ 44ց / 1ց պայմանական արտադրանքի (հատիկի) վրա աշխատանքային ծախսումները կկազմեն՝ 88/44Հ 2 մ/ժ գ/ ծղոտի 1ց–ի վրա աշխատանքային ուղղակի ծախսումները կլինեն՝ ծ Հ 2« 0,08 Հ 0,16 մ/ժ ց ստուգում՝ (40 « 2) + (50 « 0,16)Հ 88 մ/ժ Նույն մեթոդով կարելի է հաշվարկել անասնա ուծական արտադրանքների աշխատատարությունը ն աշխատանքի արտադրողականությունը: Ենթադրենք, ոչխարա ուծության մեջ ծախսվել է 50 հազար մարդ-ժամ ն արտադրվել է 317ց քաշաճ, 117ց ուրդ ն 900ց կաթ: Հետնապես՝ ա/ պայմանական արտադրանքդ /վերահաշվարկած քաշաճի/ կլինի. /317« 1/ + /117 « 5/ + 7900 « 0,22/Հ 1100 ց / 1ց պայմանական արտադրանքի /քաշաճի/ վրա աշխատան-քային ծախսումներդ կկազմեն՝ քաշաճը` 50000/11000 Հ 45.4 / րդինը` 45.4  5 Հ 227 մ/ժ կաթինը` 45.4  0.22 Հ 10 մ/ժ Նույնը կարելի է կատարել աշխատանքային ծախսումները պայմանական արտադրանքների տեսակարար կշիռներին համամասնորեն աժանելու միջոցով:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Արտադրանքի աշխատատարության որոշումը 7.1 Տնտեսության հացահատիկի արտադրության մեջ ծախսվել է 7250 մ/ժ ն արտադրվել է 2660ց հատիկ ն 3000 ց ծղոտ: Որոշել աշխատանքային ծախսումները` 1ց պայմանական արտադրանքի վրա _________________________________ _________________________________________________________ : 1ց հատիկի վրա __________________________________________________ _________________________________________________________ : 1ց ծղոտի վրա ____________________________________________________ _________________________________________________________ : 7.2 Հովիվը, իր տարեկան աշխատաժամանակի հնարավոր ֆոնդի սահմաններում յուրաքանչյուր օր աշխատելով 10 ժամ, խնամել է 300 զլուխ ոչխար: Յուրաքանչյուր 100 ոչխարից ստացվելէ 103 գառ, յուրաքանչյուր ոչխարից՝ 3 կգ ուրդ, 90 կգ կաթ, յուրաքանչյուր գառից՝ 0,5 կգ ուրդ: Յուրաքանչյուր մատղաշի քաշաճը տարվա վերջին եղել է 0,2 ց: Որոշել՝ 1. Ստացված քաթի քանակը _________ ց, րդինը` __________, քաշաճինը` ___________ց:

2. Աշխատանքային ծախսումները 1ց արտադրանքի վրա` ա/ կաթի` _______, / քաշաճի`_______, գ/ րդի` _______: Բնեղեն եղանակով արտադրողականությունը կարելի է որոշել նան աշխատանքային ծախսումները պայմանական արտադրանքի մեջ առանձին արտադրանքների տեսակարար կշիռներին համամասնորեն աշխելու սկզ ունքով: Օրինակ, հացահատիկի արտադրության մեջ 44ց պայմանական արտադրանքի մեջ հատիկի ն ծղոտի տեսակարար կշիռները կազմել են՝ հատիկինը՝ (40  100)/44 Հ 90,9 ն ծղոտինը՝ 9,1, հետնապես աշխատանքային ծախսումները րստ արտադրանքի կլինեն՝

88  0.909  2 մ/ժ, 88  0.091   0,16 մ/ժ:

Ֆ հատիկը  Ֆ ծղոտինը

Սակայն այս ձնն ավելի աշխատատար է:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Աշխատանքի արտադրողականության որոշումը արժեքային եղանակով Բնեղեն եղանակով հնարավոր չէ որոշել աշխատանքի արտադրողականությունը ուսա ուծական, անասնա ուծական ճյուղերում, ամ ողջ տնտեսության առումով, հնարավոր չէ համեմատել ճյուղերի արտադրողականության մակարդակները, ցույց տալ նրանց դինամիկան, համեմատել տար եր մասնագիտացման տնտեսությունները ն այլն: Ահա, թե ինչու այն որոշվում է նան արժեքային եղանակով: Դրա համար պետք է 1 ց-ի գինը աժանել 1ց–ի վրա ծախսված աշխատաժամանակի վրա, իսկ ճյուղերի կամ տնտեսության մասշտա ով, ինչպես նան արտադրողականության դինամիկան ցույց տալու համար, համադրելի գներով գնահատված արտադրանքների գումարը՝ ծախսված մարդժամերի վրա կամ աշխատած միջին տարեկան աշխատողների թվի վրա աժանելու միջոցով /աղյուսակ 4/: Աշխատանքի արտադրողականության որոշման ժամանակ պետք է հաշվի առնել ոչ միայն ուղղակի, այլն անուղղակի աշխատանքային ծախսումները, որր նախկինում հաշվարկվել է միայն ուղղակի աշխատանքային ծախսումներով: Այն աղավաղում է նրա իրական պատկերը: Տեսակարար տար եր նյութական ծախսերով ճյուղերում արտադրողականությունը դառնում է անհամեմատելի: Դրա համար ճիշտ է արտադրողականությունը համախառն եկամտով հաշվարկելու սկզ ունքը: Ըստ ճյուղերի համեմատել աշխատանքի արտադրողականության մակարդակներր ն կատարել եզրակացություն:

Ցորեն Կարտոֆիլ Կաղամ Լոլիկ Սոխ Ելակ Պտուղ Խաղող Ընդամենը ուսա ուծությունում Կաթ Տավարի քաշաճ Խոզի քաշաճ Թռչնի քաշաճ Բուրդ Ընդամենը անասնա ուծությունում Ընդամենը տնտեսությունում

Արտադրանքի ելքը 1մ/ժամում

Ընդամենը աշխատանքային ծախսումները, մ/ժամ

Աշխատանքային ծախսումները 1ց-ի վրա, մ/ժամ

Արտադրանքի արժեքը, հազ. դրամ

1ց-ի շուկայական գինը, հազ. դրամ

Արտադրանքի անվանումը

Արտադրանքի քանակը, ց

4. Աշխատանքի արտադրողականության հաշվարկը արժեքային եղանակով



Որոշեք, թե ո՞ր ճյուղում կգերադասեիք տեղադրել ձեր աշխատանքը:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Աշխատանքի արտադրողականության որոշումը ուսա ուծության մեջ կարտոֆիլի օրինակով Ֆերմերը մշակում է 5 հա կարտոֆիլ: Որոշել` 1. աշխատանքային ծախսումները՝ ընդամենը  1ց-ի վրա ___________  1 հա-ի վրա _________: 2. Արտադրանքի ելքը 1մարդ-օրում: 3. Եզրակացություն: Ֆերմերը քանի մարդ կկերակրի, եթե սպառողական զամ յուղի տարեկան արժեքը 600 հազ. դրամ է, իսկ կարտոֆիլի ապրանքայնությունը 859 է: Կարտոֆիլի 1ց-ի ինքնարժեքը 8000 դրամ է: Աշխատանքի վարձատրությունը 409 է: 1 մարդու օրվա վարձատրությունը 4000 դրամ է: 1հա-ի երքատվությունը 300ց է:

1.Հացահատիկ 2. Շաքարի ճակնդեղ 3. Կարտոֆիլ 4. Բանջարեղեն

Ընդամենը



13700



Աշխատանքի արտադրողականության անհատական ինդեքսը П1/П0, 00/01

Աշխատանքային ծախսումներ, մ/ժամ

1ց-ի աշխատատարություն, մ/ժամ

Արտադրանք, ց

Արտադրանքի ելքը 1մ/ժամում, կգ

5. Տվյալներ կայուն կազմով աշխատանքի արտադրողականության անհատական ն նեղեն ինդեքսների հաշվարկման համար

 ֆnt /  Ֆ

Առանձին արտադրանքի համար /օրինակ հացահատիկի/

iո 

Ֆ 4,0 400 3000 40  1,6 /   1.6 կամ 0  1000 1200 25 Ֆ1 2,5

Բոլոր արտադրանքների համար կայուն կազմով նեղեն ինդեքսը կլինի`

iո 

/ 1.6  1000 /  / 3.2  2000 /  / 2.0  1500 /  / 2.0  5000 / 1000  2000  1500  5000

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 10. Աշխատանքի արտադրողականության դինամիկայի որոշումը Հայտնի է, որ 1ց հացահատիկի գինը շուկայում 1998թ. եղել է 8, 2013թ.` 15 հազար դրամ, իսկ աշխատանքային ծախսումները 1ց-ի վրա համապատասխանա ար կազմել են` Աշխատանքային ծախսումները 1ց-ի վրա մ/ժամ Որոշել արտադրանքի ելքը 1մ/ժամում

1998թ.

2000թ.

2005թ.

20…..թ.

4.0

4.2

4.4

4.5

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 11. Աշխատանքային արտադրողականության որոշումը ինդեքսային եղանակով 1. Արտադրողականության փոփոխության ինդեքսի հաշվարկը.

iո 

զ1 զ0 զ Ֆ1 Ֆ 0

զ  արտադրանք Ֆ  ժամանակ

2. Աշխատատարության ինդեքսը.

i7e 

Ֆ1 զ զ1  Ֆ0 զ զ0 

3. Աշխատանքային ծախսումների անհատական ինդեքսը ն աշխատանքային ծախսերի տնեսումը.  Ֆ 0 զ1   Ֆ1զ1 ЭТ   Ֆ 0 զ1   Ֆ1զ1 iЭТ   Ֆ 0 զ1 Հաշվարկեք արտադրողականության անհատական ինդեքսը ն աշխատանքային ծախսումների տնտեսումը, եթե հացահատիկի համախառն երքը 120ց է, իսկ 1ց–ի աշխատատարությունը 6-ից իջել է 4 մ/ժամի: 4. Աշխատանքի արտադրողականության ընդհանուր ինդեքսը ա) կայուն կազմով նեղեն ինդեքսը.  (զ1 / Ֆ1 զզ 0 Ֆ 0 )  Ֆ1 կամ i   iո  Ֆ1 iո  ո  Ֆ1  Ֆ1 ա) փոփոխական կազմով նեղեն ինդեքսը.  զ1 /  զ0 iո   Ֆ1  Ֆ 0 Բերված ելակետային տվյալներով հաշվարկեք կայուն կազմով նեղեն ինդեքսը ( iո , աղյուսակն 5).

Արտադրանքի անվանումը

Արտադրանքի քանակը, ց

Աշխատանքային ծախսումներ 1ց-ի վրա, մ/ժամ

Աշխատանքային ծախսումներ ընդամենը մ/ժամ

զ0

զ1

Ֆ0

Ֆ1

Ֆ0

Ֆ1

Հացահատիկ

4.0

2.5

Շաքարի ճակնդեղ

4.0

1.25

Կարտոֆիլ

5.0

2.5

Բանջարեղեն

10.0

Կաթ

Տավարի քաշաճ

Ընդամենը

Արտադրված արտադրանքի արժեքը, հազ. դրամ հ զ0P0

զ1P1

11.0

2.0

9.0

5.0

8.0

13.0

9.0

14.0

50.0

400.0

500.0

16120

23180

- ազիսային, հ – հաշվետվային

1ց-ի համադրելի գինը, հազ. դրամ

Աշխատանքի արտադրողականության փոփոխական կազմով արժեքային ինդեքսի հաշվարկը.

Ֆ

Հ15340

Ֆ

Հ 11080

Այս դեպքում արտադրողականությունը հաշվարկում են հաշվետու տարվա համախառն արտադրանքըհամադրելի գներով աշխատանքային ծախսումներին հարա երելու միջոցով.

iո 

ո1  ո0

զ p / զ p Ֆ Ֆ

iո 

զ p / զ p Ֆ Ֆ

iո 

զ p / զ

pc 1

pc 0

P – ն առանձին արտադրանքների 1ց-ի համադրելի գինն է,

 զ p , զ p

 Ֆ1 ,

- ն ազիսային ն հաշվետու տարվա արտադրանքի արժեքն է համադրելի գներով,

 Ֆ0 - ն աշխատանքային ծախսումներն են

ազիսային ն հաշվետու

տարում (մարդ-օր, մարդ-ժամ)

pc 1 , pc 0

- ն միջին տարեկան աշխատողների թիվն է հաշվետու ն

ազիսային տարում: Հետնապես` փոփոխական կազմով արտադրողականության ինդեքսը կկազմի`

iո 

23180 16120 /  1,99 կամ 1999 11080 15340

Աշխատատարության ինդեքսը կկազմի` i1c Հ Այսպիսով, աշխատանքի արտադրողականությունն աճել է ______ անգամ, աշխատատարությունը կրճատվել է _______ անգամ: Թե դրանից ո՞ր մասն է աժին ընկնում աշխատատարության կրճատմանը, որ մասը` արտադրանքի ավելացմանը, դուք կիմանաք «ՏԳՎ» առարկայից, գործոնային վերլուծության միջոցով, թեն դա գիտեք նար «Վիճակագրություն» առարկայից: Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Որո՞նք են աշխատանքային ռեսուրսների էքստենսիվ, ինտենսիվ ն ինտեգրալ ցուցանիշները, ո՞րն է դրանց տնտեսագիտական իմաստը, որո՞նք են ավելի լիարժեք: 2. Ի՞նչ է ռեսուրսների օգտագործման աստիճանը: Ի՞նչ է «նվազող հատույցի» օրենքը: 3. Ի՞նչ է աշխատաժամանակի հնարավոր ֆոնդը ն ո՞րն է նրա օգտգաործման արդյունավետության ցուցանիշը: 4. ԱՄՆ-ի ֆերմերը մշակում է 500 հա հացահատիկ: Քանի՞ մարդ է նրան հարկավոր իր ն ՀՀ արտադրողականության դեպքում (1ց-ի աշխատատարությունը 0,2մ/ժ ն 4մ/ժ): 5. Ի՞նչ են աշխատատարությունը ն արտադրողականությունը ֆերմերի համար, դրանցից ո՞րն է ֆերմերին ավելի շատ հուզում: 6. Ի՞նչ է տալիս 5-րդ ն 6-րդ աղյուսակի իմացությունը:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 12. Աշխատանքի արտադրողականության որոշումը ամ ողջական աշխատանքային ծախսումների միջոցով Միայն կենդանի աշխատանքով աշխատանքի արտադրողականության որոշումը խիստ թերի է հետնյալ նկատառումներով. 1. Ամ ողջական աշխատանքային ծախսումների մեջ ( 7 ) առանձին



արտադրանքների գծով էապես տար երվում է կենդանի ( առարկայացած (

Ֆ

) ն

)աշխատանքային ծախսումների հարա ե-

րակցությունը, հետնապես արտադրողականության ճյուղային մակարդակների համադրումը դառնում է անիմաստ: 2. Աշխատանքի արտադրողականության մակարդակի արձրացման ժամանակ հայտնի չէ, թե կենդանի աշխատանքի 1 մարդ-օրվա տնտեսումը որքա՞ն առարկայացածի գնով է ձեռք երվում: Դա տանում է աշխատանքի արտադրողականության ն ինքնարժեքի կապի աղավաղման: Եղած մեթոդիկան շատ արդ է: Այն ենթադրում է արդյունա երական ն գյուղատնտեսական առարկայացած աշխատանքների հաշվառում: Դրա համար ճյուղային ծագումնա անական նյութական միջոցները աժանվում են նրանց ստեղծման ժամանակահատվածի անվորի մեկ մարդ-օրվա աշխատավարձի վրա: Դրա համար առաջարկվում է նյութական ծախսերը (առարկայացած աշխատանքի) կենդանի աշխատանքի վերահաշվարկելու հանրամատչելի եղանակ: Ելնելով այն անից, որ շուկայի պայմաններում միջճյուղային փոխանակությունը ենթադրում է համարժեքային փոխանակություն, համապատասխան տարիների նյութական ծախսերը պետք է աժանել գյուղատնտեսության մեջ ծախսված աշխատանքային ծախսումների մեկ մարդ-օրվա վարձատրության վրա: Դա մի կողմից կարտացոլի արտադրողականության իրական մակարդակը, իսկ մյուս կողմից կմոտենա ինքնարժեքին:

Աշխատանքի արտադրողականության ն ինքնարժեքի կապը արտադրողականության տար եր ձնով հաշվարկման դեպքում (ելակետային նյութեր) Ցուցանիշներ

Արտադրվել է կարտոֆիլ

Արտադրական ծախսումները, որից` նյութական ծախսումներ

2.1

Մեկ մարդ-օրվա վարձատրությունը Աշխատանքային ծասխումները Նույնը 1ց-ի վրա Նյութական ծախսումները վերահաշվարկված կենդանի աշխատանքային ծախսումների Ամ ողջական աշխատանքային ծախսումները Աշխատանքի արտադրողականությունը ա) ավանդական եղանակով հաշվելիս ) առաջարկվող եղանակով

Չափի միավոր

Բազիսային տարի

Հաշվետու տարի

մլն դրամ մլն դրամ

4.2 3.0

5.8 5.0

դրամ

մ/օր մ/օր

1.0

0.5

մ/օր

կգ մ/օր

Արտադրողականության ն ինքնարժեքի աճման հակասությունն ակնհայտ է արտադրողականությունը սովորական եղանակով հաշվարկելիս: Եթե արտադրողականությունն աճել է կրկնակի, ապա ինքնարժեքը նույնպես արձրացել է 38 տոկոսով: Այսինքն՝ տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշներից մեկը (արտադրողականությունը) փաստում է, որ արտադրության արդյունավետությունը շատ է արձրացել, երկրորդը` (ինքնարժեքը) վկայում է, որ արդյունավետությունը շատ է իջել: Որի՞ն հավատալ: Երկրորդ պարագայում արտադրողականությունը ընկել է 28 տոկոսով, ինքնարժեքը արձրացել է 38 տոկոսով: Կապն ակնհայտ է:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 13. Աշխատանքի արտադրողականության որոշումը ավանդական ն ամ ողջական աշխատանքային ծախսումներով Ինտենսիվացման հետնանքով տավարի կաթի արտադրության մեջ ավելացել են նյութական ն կրճատվել են աշխատանքային ծախսումները: Աշխատանքի արտադրողականության ն ինքնարժեքի կապի ացահայտումը արտադրողականության տար եր եղանակով հաշվարկելու դեպքում:

Ցուցանիշներ

Չափի միավոր

Բազիսային տարի

Հաշվետու տարի

Արտադրվել է կաթ

1ց-ի ինքնարժեքը

դրամ

Ընդամենը արտադրական ծախսեր, որից` Նյութական

Աշխատանքային ծախսումները, Նույնը 1ց-ի վրա Արտադրանքի ելքը 1 մարդ օրում

1.80

0.90

Մեկ մարդ-օրվա վարձատրությունը

դրամ

Նյութական ծախսումները վերահաշվարկած կենդանի աշխատանքի

մ/օր

Ամ ողջական աշխատանքային ծախսումները

Աշխատանքի արտադրողականությունն ամ ողջական աշխատանքային ծախսումներով հաշվարկման դեպքում

կգ

հազ. դրամ հազ. դրամ մ/օր մ/օր կգ

ԹԵՄԱ 6. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԻՆՏԵՆՍԻՎԱՑՈՒՄԸ

Ինտենսիվության մակարդակը ն տնտեսական արդյունավետության որոշումը Ինտենսիվացման ոլոր գործոնները սխեմատիկորեն կարելի է աժանել երկու խմ ի. 1. Մակարդակը նութագրող ցացանիշներ ( նեղեն, արժեքային), 2. Տնտեսական արդյունավետությունը նութագրող ցացանիշներ ( նեղեն, արժեքային): Ինտենսիվության մակարդակը նութագրող ցուցանիշները ցույց են տալիս միավոր հողատարածության կամ մեկ գլուխ անասունի հաշվով միջոցների կենտրոնացման չափը: Այդ ցուցանիշները կարող են լինել նեղեն ն արժեքային: Բնեղեն ցուցանիշներից են միավոր հողատարածության հաշվով՝  Գործադրված տրակտորների, մեքենաների թիվը, էներգետիկ ռեսուրսները,  Մեքենայացված աշխատանքների ծավալը ն մեքենայացման մակարդակը,  Օգտագործված պարարտանյութերի քանակը,  Անասունների մեկ գլխի հաշվով օգտագործված կերերի քանակը, որակը,  Ինտենսիվ հողատեսքերի ն ցանքերի, ցեղական անասունների տեսակարար կշիռը,  Մելիորացված հողերի տեսակարար կշիռը,  Նոր սորտերի ե սորտային ցանքերի տեսակարար կշիռը,  Անասնագլխաքանակի խտությունը,  Ինտենսիվ տեխնոլոգիաների ներդրումը,  Արտադրության գիտական ապահովությունը ն այլն: 1. Ինտենսիվացման մակարդակի (Յi) արժեքային ցուցանիշներից կարելի է նշել գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական արտադրական ֆոնդերի (FOՇ) ն ընթացիկ արտադրական ծախսերի միագումարի մեծությունը (առանց ամորտիզացիայի) (a), գյուղատնտեսական պիտանի հողերի (ПСХ) մեկ հա-ի հաշվով:

Yi 

ԻԻC  / z  a / ПСХ

(1)

Այս ցուցանիշր նութագրում է միավոր հողերի հաշվով անցյալ առարկայացած ն կենդանի աշխատանքային ծախսումների կենտրոնացումը: Որքան մեծ է այդ ցուցանիշը, այնքան արձր է ինտենսիվության մակարդակը: 2. Որպես մասնակի ցուցանիշ կարելի է օգտագործել նան մեկ հա հողերի հաշվով գյուղնշանակության հիմնական միջոցների արժեքը կամ առանձին միջոցների ֆիզիկական քանակը.

Yi 



ԻԻC

П СХ

(2)

3. Վերոհիշյալ ցուցանիշներով առանձին ճյուղերի (հացահատիկի, տեխնիկական մշակա ույսերի, անջարեղենի ն այլն) ինտենսիվության մակարդակի որոշումը կապված է զգալի դժվարությունների հետ, ուստի այն պրակտիկայում կարելի է որոշել ընթացիկ արտադրական ծախսերը (շրջանառու ֆոնդեր + ամորտիզացիա) տվյալ մշակա ույսի տարածությանը հարա երելու միջոցով.

Yi 

ԻОБ  а ПСХ

(3)

Այս ցուցանիշը նութագրում է սպառված շրջանառու միջոցների, ամորտիզացիայի ն աշխատանքի վարձատրության մեծությունը: Ինտենսիվության մակարդակը կարելի է նութագրել նան հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերով ապահովվածությամ ՝

Yi 

ԻОС  ԻОБ

ПСХ

(4)

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Արտադրության ինտենսիվության մակարդակի որոշումը Աշխատանքի նպատակն է ուսումնասիրել ինտենսիվացման գործոնները ն ցուցանիշները, տիրապետել ղրանց հաշվարկման մեթոդիկային: Ինտենսիվության մակարդակի թվաքանակի որոշման համար անհրաժեշտ է արտադրության առանձին միջոցների թվաքանակի, դրանց գումարի վերա երյալ տվյալներն առանձին-առանձին աժանել օգտագործված հողերի վրա: Կատարված հաշվարկների արդյունքները պետք է գրանցել 2-րդ աղյուսակի առաջին սյունակում: Քանի որ ինտենսիվության մակարդակը պայմանավորված է նան մասնագիտացման տիպով, նական պայմաններով, ուստի այն պետք է որոշել նույն գոտու ն համանման մասնագիտացման ուղղություն ունեցող տնտեսությունների օրինակով:

1. Ելակետային տվյալներ ինտենսիվության մակարդակի ն տնտեսական արդյունավետության հաշվարկման համար Ցուցանիշները

Չափի միավոր

20.......... թ

հա հա հա մլն. դրամ

մլն. դրամ

հազ. մ/ժամ

մարդ

Գյուղատնտեսական պիտանի հողեր, որից` մշակվող (վարելահող, ազմամյա տնկարկներ)

Արտադրական հիմնական ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքը

Շրջանառու ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքը Արտադրական ծախսումները, որից նյութական Աշխատանքային ծախսումները մարդ-ժամ

Աշխատողների թիվը

Համախառն արտադրանքի արժեքը համադրելի գներով

մլն. դրամ

Իրացված արտադրանքի ծախսը

մլն. դրամ

Շահույթը

մլն. դրամ

Համախառն եկամուտ

մլն. դրամ

Զուտ եկամուտ Գյուղ. մշակա ույսերի տարածությունը Հացահատիկի Բանջարեղենի Տեխնիկական մշակա ույսերի Կարտոֆիլի Խաղողի

մլն. դրամ

հա հա հա հա հա

1,2 1,0 2,5 2,5

Արտադրական ծախսերը, ընդամենը` Հացահատիկի Բանջարեղենի Տեխնիկական մշակա ույսերի Կարտոֆիլի Խաղողի Արտադրվել է ընդամենը Հացահատիկ Բանջարեղեն Կաթ Միս Բուրդ Հող մտցված պարարտանյութերի քնակը (ազդող նյութ)

Պայմանական էտալոնային տրակտորների թիվը Անասունների գլխաքանակը վերածած պայմանական գլխաքանակի Կերերի ծախսը

էներգետիկ հզորություն

մլն. դրամ մլն. դրամ մլն. դրամ մլն. դրամ մլն. դրամ մլն. դրամ ց ց ց ց ց ց ց

7,0 1,45 0,80 1,00 2,00 1,75

հատ

գլուխ

ձիաուժ

2. Ինտենսիվության մակարդակի որոշումը Ցուցանիշները Հաշվարկային տվյալներ 100 հա գյուղ. պիտանի հողերի հաշվով ա) հիմնական ֆոնդեր 1.

) արտադրական հիմնական ֆոնդեր ն արտադրական ծախսեր (առանց ամորտիզացիայի) գ) ընթացիկ արտադրական ծախսումներ Ընթացիկ արտադրական ծախսումներ 1 հա-ի վրա Հացահատիկի Բանջարեղփենի Տեխնիկական մշակա ույսերի Կարտոֆիլի Խաղողի

Չափի միավոր

Ինտենսիվության մակարդակը

հազ. դրամ հազ. դրամ հազ. դրամ հազ. դրամ հազ. դրամ հազ. դրամ հազ. դրամ հազ. դրամ հազ. դրամ

Պարարտանյութերի օգտագործումը

Պայմանական էտալոնային տրակտորների թիվը 100 հա մշակվող հողերի հաշվով

ց հատ

Կերերի ծախսը մեկ պայմանական գլուխ խոշորի հաշվով

ց/կմ

էներգաապահովվածությունը 100 հա մշակվող հողերի հաշվով

Արտադրական ծախսերը մեկ հա մշակվող հողերի հաշվով

Աշխատանքային ծախսերը մեկ հա մշակվող հողերի հաշվով

Այլ ցուցանիշներ

ձիաուժ հազ. դրամ մ/ժամ

Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Ի՞նչ է ինտենսիվության մակարդակը, որքա՞ն կարելի է այն արձրացնել, ո՞րն է նրա վերին սահմանը: 2. Ի՞նչ ցուցանիշներով նութագրեցիք այն: 3. Ինչպե՞ս որոշեցիք այն:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Արտադրության ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետության որոշումը Քանի որ ինտենսիվացումն ուղղված է միավոր հողատարածության հաշվով արտադրանքի ավելացմանը, ուստի պետք է որոշել, թե լրացուցիչ ներդրումների հետնանքով որքանով են արձրանալու գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը (անասունների մթերատվությունը), համախառն արտադրանքր, համախառն ու զուտ եկամուտը: Հետնապես ինտենսիվացման արդյունավետությունը որոշվում է (Эi) որոշվում է. 1 մեկ հա գյուղ. պիտանի հողերի հաշվով ( П СХ )համախառն արտադրանքի ( ВП ), համախառն եկամտի ( ВД )ն զուտ եկամտի( ЧД )ելքով`

Эi 

ВД : ВП : Эi  ПСХ ПСХ

Эi 

ЧД ПСХ

Դինամիկայում համախառն արտադրանքը գնահատվում է համադրելի գներով: Ներկայումս խիստ կարնոր նշանակություն է ստանում նան այն, թե արտադրանքի հավելաճն ինչպիսի լրացուցիչ ծախսումների գնով է ձեռք երվում: Ուստի, լրացուցիչ ներդրումներն ու ծախսումները համադրվում են ստացված լրացուցիչ արդյունքների հետ: Այդ ցուցանիշներից են՝ 2. Համախառն արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամտի ելքը լրացուցիչ կապիտալ ներդրումների, հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի. միջին տարեկան գումարը մեկ դրամի հաշվով.

Эi 

ВП :

ԻԻC  ԻОБ

Эi 

ВД :

ԻԻC  ԻОБ

Эi 

ЧД

ԻԻC  ԻОБ

Կարելի է օգտագործել նան 1 հա-ի հսշվեվ հավելաճի ցուցանիշները.

Эi 

ВП ,

ԻԻC  ԻОБ

Эi 

ВД ,

ԻԻC  ԻОБ

Эi 

ЧД

ԻԻC  ԻОБ

, կամ

լրացուցիչ ներդրումների հաշվով ստացված լրացուցիչ արդյունքները.

Эi 



ВД ЧД ВП , Эֆ  , Эi   /ԻԻC  ԻОБ /  /ԻԻC  ԻОБ /

/ ԻԻC  ԻОБ /

3. Լրացուցիչ արտադրական ծախսումների ( ) յուրաքանչյուր դրամի հաշվով համախառն արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամտի ելքով`

Эi 

ВП 2

Эi 

4. Աշխատանքի արտադրողականության տեխնիկայի ներդրման հետ.

П 

РОР -

/ РОР  Р0 0 / / 100  П /

ЧД 2

արձրացումը կապված է նոր

, որտեղ

ն նոր տեխնիկայի ներդրման հետնանքով ազատված անվոր-

ների թիվն է,

Р0 0

- ը` ազատված անվորների տեսակարար կշիռը ընդհանուրի մեջ,

П - ն նոր տեխնիկայի ներդրման հետնանքով ստացված լրացուցիչ արժեքն է: Նոր տեխնիկայի ներդրման հետնանքով համախառն արտադրանքի ավելացումը (  ВП ) որոշել հետնյալ անաձնով.

ВП  РФ / ПФ  ПБ / , որտեղ

РФ - ն աշխատողների թիվն է, նոր տեխնիկայի ներդրումից հետո, ПФ

- ն ն ПБ - ն մեկ աշխատողի հաշվով արտադրանքի ելքն է ազիսային ն փաստացի ժամանակահատվածում: Ինտենսիվացման արդյունավետության ինտեգրալ ինդեքսը (IՏ) հաշվի

է առնում հողի ( УП 3 ), ֆոնդերի ( IԻ ), աշխատանքի արտադրողականության ( IП ), համախառն արտադրանքի ծախսատարության ինդեքսների ( I2 ВП ) ինտեգրալ ցուցանիշների ամ ողջությունը.

УП 3 IԻ

УП 3 .IԻ , IП , I2 ВП

6. Համախառն արտադրանքի ծախսատարությունը ( 2 )

I 2C1 

 

կամ

I 2C1 



Այս ցուցանիշները կարելի է հաշվել, որպես լրացուցիչ նոր ներդրումների, ծախսումների ն միայն նրանցով պայմանավորված արդյունքի հարա երությամ , սակայն այն կապված է լուրջ դժվարությունների հետ, քանի որ ոլոր միջոցները գործում են միաժամանակ, ուստի, կարելի է համեմատել սոսկ հավելաճերը:

Ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետությունը նույնպես կարելի է արտահայտել նեղեն ն արժեքային ցուցանիշներով: Բնեղեն ցուցանիշներից են գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը ն անասունների մթերատվությունը, 100հա վարելահողի (գյուղատնտեսական հողերի, կադաստրային հեկտարի, պայմանական ն չափակցելի վարելահողի) հաշվով արտադրված ուսա ուծական ն անասնա ուծական արտադրանքների քանակը ն այլն: Կատարած այս հաշվարկները մտցվում են 3-րդ աղյուսակի մեջ: Ստացված տվյալների հիման վրա ոաանողը պետք է պարզ պատկերացում կազմի ինտենսիվացման արդյունավետության ցուցանիշների վերա երյալ: Ուրիշ ի՞նչ նոր ցուցանիշներ կառաջադրեք ինքներդ: 3. Ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետությունը (1-ին աղյուսակի տվյալներով)

Ցուցանիշները

Մեկ հա գ/պ հողերի հաշվով ստացվել է. Համախառն արտադրանք Համախառն եկամուտ Զուտ եկամուտ Հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի 100 դրամի հաշվով ստացվել է. Համախառն արտադրանք Համախառն եկամուտ Զուտ եկամուտ Արտադրական ծախսերի 100 դրամի հաշվով ստացվել է. Համախառն եկամուտ Զուտ եկամուտ Համախառն արտադրանքի ելքը ա) մեկ մարդ/ժամվա հաշվով ) միջին տարեկան մեկ աշխատողի հաշվով 100 հա վարելահողի հաշվով արտադրվել է. Հացահատիկ Բանջարեղեն Կարտոֆիլ 100 հա գ/պ հողերի հաշվով ստացվել է.. Կաթ Միս Բուրդ

Չափի միավորը

Արդյունավետությունը

հազ. դրամ -//-//դրամ -//-//դրամ -//հազ. դրամ -//ց -//-//ց

Հարցեր ինքնաստուգման համար Ֆերմերներից մեկը 1հա-ի, գլուխ անասնի հաշվով կրճատում, մյուսը ավելացնում է նյութական ծախսերը: Ո՞վ է ճիշտ: 2. Հնարավոր է ինտենսիվության ծախսերի կրճատում 1.

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Ինտենսիվացման ցուցանիշների սխեմայի լրացումը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Ոռոգման ջրի օգտագործման արդյունավետության որոշումը Որոշել հացահատիկի ոռոգման տնտեսական արդյունավետությունը Լոռու մարզում: Ոռոգման տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշները ներառում են՝ ա) մեկ հեկտարից երքի ն արտադրանքի հավելումը (հիմնական ն լրացուցիչ), ) արտադրանքի որակի լավացման հետնանքով շուկայական գների արձրացումից ( ոնիֆիկացիա) առաջացած հավելաճը, գ) աշխատանքի արտադրողականության արձրացումը ն աշխատանքային ծախսումների տնտեսումը, դ) ինքնարժեքի իջեցումից առաջացած տնտեսումը, ե) մեկ հեկտարից համախառն ն զուտ եկամտի ավելացումր, զ) լրացուցիչ ծախսերի եկամտա երությունը, է) լրացուցիչ ներդրումների արդյունավետությունը, ետգնման ժամկետը: Տվյալներր կարելի է ստանալ ն փորձնական ճանապարհով, ն գիտական կենտրոններից:

Ելակետային տվյալները (հացահատիկի օրինակով)

Ցուցանիշները

Տարածությունը Հացահատիկի համախառն երքը Աշխատանքային ծախսումները

Չափի միավորը

Անջրդի

Ջրովի

հա

մ/ժ

Նյութական ծախսումները

հազ. դրամ

15700

1ց ցորենի շուկայական գինը

հազ. դրամ

Կապիտալ շինությունների արժեքը

մլն. դրամ

Ելակետային տվյալների հիման վրա լրացվում է աղյուսակ 2-ը ն ավանդական եղանակով հաշվարկվում արդյունավետության ցուցանիշները: Մեթոդիկան. կարելի է հաշվարկը կատարել ինչպես ամ ողջ, այնպես էլ լրացուցիչ ներդրումների գծով: Հաշվարկը կատարել հետնյալ հաջորդականությամ ՝ ա) որոշեցեք լրացուցիչ արտադրանքի արժեքր ( զP ), դրա համար ազմապատկեք մեկ միավորի գնման լրացուցիչ երքի քանակը ( զ ) գնով (P). ) որոշեցեք ցորենի ոռոգման հետ կապված լրացուցիչ ծախսերը (ջրի արժեքը, ոռոգման կարիքների անցկացման, ջրումների, լրացուցիչ երքի հավաքման ն փոխադրման, պահպանման, վաճառահանման, ջրամատակարարման, միջտնտեսային ն ներտնտեսային ցանցի շահագործման ծախսերը, վարկի տոկոսները ն այլն: Ոռոգման ջրի արժեքը կազմելու է 1.5 մլն. դրամ, ոռոգման ցանցի շահագործումը` 0.25 մլն, ոռոգման ծախսերը` 0.5 մլն. դրամ, 2500մ3 նորմայով, 4 ջուր ն մարդ-օրվա 4000 դրամ վարձատրություն), ընդամենը ծախսեր 4.7 մլն. դրամ: Կապիտալ ներդրումները կազմում են 66 մլն. դրամ, որը նախատեսվում է փոխհատուցել 5 տարում: Տարեկան ամորտիզացիան 1.2 մլն. դրամ է: Լրացուցիչ տ ցորենի հավաքման, փոխադրման, պահեստավորման ն իրացման ծախսերը` 1.5 մլն. դրամ: Այսպիսով, լրացուցիչ ծախսերը տարեկան կկազմեն (  CP ). 1.5+2.5+0.5+1.2+1.5 Հ 7.2 մլն. դրամ

գ) Լրացուցիչ զուտ եկամուտը (  ) որոշվում է` լրացուցիչ արտադրանքի արժեքից հանելով լրացուցիչ ծախսերը (  CP ).

1  զP  CP 18  7,2  10,8 մլն.դրամ դ) Պետք է որոշել լրացուցիչ ծախսումների արդյունավետությունը: Այնքանով, որ լրացուցիչ ծախսերը դիտարկվել են որպես միայն լրացուցիչ երքի հավաքման ն ոռոգման ծախսեր, ուստի եկամտա երությունը ցույց կտա ոռոգման արդյունավետությունը` այսինքն` ծախսված 1 դրամի հաշվով ստացված զուտ եկամուտը` 1.50 դրամ.

2 

1  100 , CP

2 

10,8  100  150 0 0 7, 2

Դա համարվում է շատ արձր ն միանգամայն թույլատրելի ցուցանիշ: Ինվեստորը կարող է գնալ շուկայական ռիսկի: ե/ Ոռոգման հետ կապված կապիտալ ներդրումների փոխհատուցումը: Ինվեստորները գնում են լուրջ ռիսկի, հետնապես պետք է համոզված լինեն ներդրումների ժամանակին փոխհատուցման մեջ: Թույլատրելի է մինչն 10 տարին:

Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման 21-րդ դարաշրջանի նոր մարտահրավերները. 1.

Գյուղատնտեսության համակողմանի ն հետնողական ինտենսիվացումը նապահպանական ն կենսա ազմազանության ի՞նչ սպառնալիքներով է հղի 2. Ի՞նչպիսի կարծիքներ կան ինվեստիցիաների կենսացիկլի տնողության վերա երյալ 3. Ինտենսիվացման դիրքերից դիտարկելիս ինչպես պահպանենք նական լանդշաֆտները, ֆլորան ն ֆաունան, ջրային ռեսուրսները, անտառն ու էկոլոգիական անաղարտությունը 4. Ինչ կարծիքի է ապագայի ուսանողը՝ ինչ աստիճանի ինտենսիվացում: Արդյոք այն ունի գիտատեխնիկական սահմանափակվածություն: Որն է ինտենսիվության մակարդակի վերին սահմանը: 5. Արդյոք ճիշտ չէր Մալթուսը, ինչ գիտեք նրա մասին: 6. Ուր անիզացիան ն հողի կարողությունը: Կկերակրվի արդյոք 10մլրդ-ից ավելի մարդ, եր 2013թ-ի 7,1մլրդ-ից քաղցած էր 1մլրդ-ը: 7. Ուսանողի կարծիքը գենային ինժեներիայի, նանոտեխնոլոգիայի, ակվակուլտուրայի(լճակային ձկնատնտեսության հնարավորությունների վերա երյալ): 8. Կարելի է համեմատել տար եր մշակա ույսերի, անասնատեսակների ինտենսիվության մակարդակները: 9. Ներկայացրեք լրացուցիչ ներդրումների արդյունավետությունը (150հազ. դրամ 1 հա-ին) հացահատիկի 15 ն 50ց երքատվության պարագայում: Պարզա անեք ի՞նչ է «լրացուցիչ ներդրումների արդյունավետության անկման օրենքը», ի՞նչպես պայքարել դրա դեմ: Դատապարտվա՞ծ է քաղաքակրթությունը: 10. Արտադրության ծախսերի կառուցվածքով հնարավո՞ր է պատկերացում կազմել ինտենսիվության վերա երյալ:

ԹԵՄԱ 7. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԸ

Պարապմունքի նպատակն է տիրապետել ինքնարժեքի հաշվարկման մեթոդիկային, ուսումնասիրել ինքնարժեքի տարրերի կազմը, ացահայտել ինքնարժեքի իջեցման ն շահութա երության արձրացման ռեզերվները: Աշխատանքը կատարվում է առաջադրանքների ձնով:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Ինքնարժեքի հաշվարկման մեթոդիկայի տիրապետում Գյուղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվարկման մեթոդիկան Գյուղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքը _________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ : Ինքնարժեքի հաշվարկման մեթոդիկա ասելով հասկանում ենք նրա հաշվարկման եղանակների, այսինքն` ձեռնարկությունների ծախսերի դրամական ձնով արտահայտման ն այն ըստ արտադրանքների աշխելու սկզ ունքների ամ ողջությունը: Ինքնարժեքի հաշվարկման հիմնական սկզ ունքներն են`. 1. Ծախսերի հոդվածների որոշումը ն խմ ավորումը: 2. Աշխատանքի վարձատրության համար ձեռնարկությունների ծախսերի որոշումը: 3. Բնեղեն ձնով ծախսված սեփական արտադրանքների արժեքային գնահատումը: 4. Ծախսերն ըստ հիմնական, զուգակցվող ն կողմնակի արտադրանքների աշխումը: 5. Վերադիր (անուղղակի) ծախսերի աշխումը ն այլն: Ինքնարժեքի հաշվարկման ժամանակ արտադրության ծախսերը խմ ավորում են ըստ տարրերի, հոդվածների, գոյացման, պլանավորման ն հաշվառման տեղի ն այլն:

Տարրերը միանման տնտեսական ովանդակությամ ծախսերի խմ երն են, տեսակները: Հոդվածները մի քանի տարրեր ներառող առանձին ծախսերի խմ եր են: Արտադրության ծախսերը կազմված են հետնյալ տարրերից` I. Աշխատանքի վարձատրություն ներառյալ սոցիալական ապահովության ծախսումները (պետական, գ/կ ն այլ տնտ): Դրանք են` գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների աշխատողների աշխատավարձը, սոցիալական ապահովվածության համար նրանց աշխատավարձից կատարվող մասհանումները: II. Նյութական ծախսումների մեջ են մտնում` 1. Սերմերի ն տնկանյութերի արժեքը, ացառությամ ` ազմամյա տնկարկների տնկանյութի, որոնց արժեքը ն նախապատրաստման ծախսերը փոխհատուցվում են կապիտալ ներդրումներից: 2. Անասունների կերակրման համար օգտագործված սեփական, գնովի կերերի արժեքը (կերի նախապատրաստման համար կատարված ծախսումները կերի արժեքի մեջ չեն մտցվում), կերահավելումները: 3. Գյուղատնտեսական այլ արտադրանքների (գոմաղ , ցամքար, ինկուացիոն ձու) արժեքը: 4. Մշակա ույեսերին տրված օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի արժեքը (նրանց նախապատրաստման ն հող մտցնելու ծախսումները պարարտանյութի արժեքի մեջ չեն մտցվում): 5. Նավթամթերքների (վառելիք ն քսայուղեր) արժեքը: 6. էլեկտրաէներգիայի արժեքը: 7. Վառելանյութերի ( ոլոր տեսակի, ացի նավթամթերքից) արժեքը: 8. Ջրի վարձը: 9. Հողի հարկը:

10. Այլ նյութական ծախսումներն են` պահեստամասերը, ույսերի պաշտպանության միջոցները, դեղամիջոցները ն պրեպարատները, գործիքները, հարմարանքները, արտահագուստները, այլ ցածրարժեք ն արագամաշ առարկաներ, օժանդակ արտադրության արտադրանքի համար օգտագործվող հումքը ն նյութերը ն այլն: 11. Հիմնական միջոցների ամորտիզացիան հաշվարկում են գյուղատնտեսական նշանակության ն այլ արտադրությունների հիմնական միջոցների գծով, ինչպես նան տվյալ ձեռնարկության անվորներին սպասարկելու համար սննդի, առողջապահական–սանիտարական, արհմիութենական, սպորտային, հասարակական կարգի պահպանման կազմակերպություններին անվճար հատկացված շենքերի, կառույցների գծով: 12. Ապահովագրական վճարումները հաշվարկվում են գյուղատնտեսական մշակա ույսերի, ազմամյա տնկարկների, գյուղատնտեսական անասունների, ընտանի թռչունների, մեղվաընտանիքների, շենքերի, կառույցների, փոխանցվող հարմարանքների, գյուղմեքենաների սարքավորումների, գույքի ն գյուղատնտեսկան արտադրական նշանակության ձեռնարկության, այլ արտադրության միջոցների գծով: 13. Այլ ծախսումներին են պատկանում աշխատողների գործուղման ծախսերը, հարկերը, կապի հանգույցի, հաշվիչ կենտրոնի ռացիոնալիզատորական առաջարկությունների վճարումները, հակահրդեհային ծառայության, տնտեսության հաշվին գործուղված ուսանողների թոշակները: Ինքնարժեքի մեջ են մտցվում նան սեփական շրջանառու միջոցների հաշվին հողա արելավման ծախսումները, ելնելով դրանց նորմատիվային ժամկետից, ինչպես նան անասունների անկման հետ կապված կորուստները, ացի տարերային աղետի հետնանքով ընկած ն մեղավոր անձանց հաշվին վերականգնված անասունների արժեքից, նյութական արժեքների համանման կորուստները, պակասորդները ն այլն: III. Ինքնարժեքի մեջ չեն մտցվում. 1. Գյուղատնտեսական կենդանիների ն ույսերի վարակիչ ն ներմուծված վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի, հողերի կրացման, գիպսացման, տորֆի հանույթի, տեղափոխման, օգտագործման, անտառտնտեսության, անտառպահպանման, հողաշինարարական ն յուջեյի հաշվին իրականացվող այլ կուլտուրտեխնիկական միջոցառումների ծախսումները: 2. Տեղական ճանապարհների շինարարությունը կամ վերանորոգմանը ցույց տրված օգնության ծախսումները: 3. Ձեռնարկության աշխատանքների կուլտուր-կենցաղային սպասարկման հետ կապված ծախսումները ( նակարանային – կոմունալ տնտեսության, աղնիքի, լվացքատան, հիվանդանոցի, մանկամսուրի, հանգստյան տան, սանատորիայի, ակում ի ն այլն): 4. Գյուղատնտեսության աշխատողների շրջանում կուլտուր-լուսավորական, առողջապահական, սպորտային ն այլ միջոցառումների իրականացման համար հատկացված շենքերի, շինությունների պահպանության ծախսումները ( ացի ամորտիզացիայից):

Անաշխատունակության ն ծննդա երության համար ստացած նպատակները, ինչպես ն աշխատող թոշակառուների թոշակները ն այլն: 6. Տարերային աղետների հետնանքով առաջացած վնասները ն հիմնական միջոցների ծախսումները: 7. Արտադրանք չտվող արտադրությունների ծախսումները: 8. Նախորդ տաիների արտադրական գործունեության հետ կապված տվյալ տարում հայտնա երված վնասները: 9. Վաղեմության ժամկետն անցած պարտքերի դուրս գրման հետնանքով առաջացած վնասները: 10. Պայմանագրային պարտավորությունների խախտման համար ստացված հատույցների կամ վճարված տույժերը, տուգանքները: I/. Ինքնարժեքի հաշվարկումը կատարում ենք հետնյալ հաջորդականությամ . Որոշում ենք առանձին կոմպլեքս աշխատանքների, արտադրությունների, ծառայությունների (1 հեկ էտալոնային վարի, ձի-օրվա, տոննա/կմ-ի, 1 կվտ/ժամ էլեկտրաէներգիայի, օժանդակ ձեռնարկությունների) ինքնարժեքը: 1. Ձի-օրվա ինքնարժեքը (ձի-օր) որոշվում է` ամ ողջ ծախսումների գումարից (Ծ) հանելով օգտագործված գոմաղ ի (Գ) ն ստացված սերնդի արժեքը (Ս) մեկ տոննա գոմաղ ը` 10 000 դրամ, (մեկ մտրուկը 60 օրվա ծախսով) ն մնացած գոմաղ ը անվորական օրերին (Օ) հարա երելու միջոցով.

Իձի-օր 

Ծ  Գ Ս դրամ Օ

Այս ծախսումները ներառում են հիմնական ն լրացուցիչ աշխատավարձը, կերերի, ցամքարի, շենքերի, սարքավորումների ամորտիզացիայի, ընթացիկ նորոգման, վառելիքի սակավարժեք ն արագամաշ առարկաների մաշվածքի ծախսումները: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում օժանդակ արտադրություններին են պատկանում եռնատար ավտոտրանսպորտի, կենդանաքաշ տրանսպորտի, տրակտորներով կատարված տրանսպորտային աշխատանքների, ձեռնարկության էլեկտրամատակարարման, ջերմամատակարարման, ջրամատակարարման ծառայություններն ու արտադրությունը, սառնարանային տնտեսությունը, տեխնիկայի վերանորոգման արհեստանոցը ն այլն: 2. Որոշում ենք անավարտ արտադրության ծախսումները: Դրանք տվյալ տարում կատարված ն հաջորդ տարվա արտադրանքին վերագրվող ծախսումներն են (ցրտահերկի, ցելի, հղի կովերի կերակրման): Դրանց մեծությունը որոշվում է կատարված փաստացի (աշխատավարձի, սերմի, կերի, վառելիքիմ քսայուղերի, ամորտիզացիայի, ընթացիկ նորոգման, ավտոտրանսպորտի, պարարտանյութերի, ցածրարժեք ն արագամաշ առարկաների) մեծությամ :

3. Ինքնարժեքի հաշվարկման ժամանակ կարնոր է զուգակցվող ն կողմնակի արտադրանքների առանձնացումը: Հիմնական ենք համարում այն

արտադրանքը, որի համար կազմակերպվում է տվյալ արտադրությունը: Զուգակցվող արտադրանք ենք համարում միննույն արտադրապրոցեսի արդյունքն հանդիսացող երկու ն ավելի արտադրանքները (տավարի

կաթը, հորթը, ոչխարի ուրդը, միսը, կաթը, վուշի հատիկը, ծղոտը, ամ ակի թելը, սերմը ն այլն): Կողմնակի (երկրորդական) անվանում ենք այն արտադրանքը, որը կենսա անական առանձնահատկություններից ելնելով, ստացվում է հիմնական ն զուգակցվող արտադրանքի հետ միասին (գոմաղ , փրոր, պտղատու մշակա ույսերի կտրոնները, մորթված կենդանիների կաշին, մսատու տավարի կաթը ն այլն): Ինքնարժեքի որոշման ժամանակ պետք է դրանցարժեքը (եթե օգտագործվել է) դուրս հանել ընդհանուր ծախսումներից ն ապա մնացած գումարը հարա երել հիմնական ն զուգակցվող արտադրանքին: Արտադրական ուղղակի ծախսումները հիմնական ն զուգակցվող արտադրանքների միջն աշխվում են ըստ պայմանական արտադրանքի մեջ նրանց ունեցած տեսակարար կշռի: Պայմանական արտադրանքը որոշվում է` հիմնական արտադրանքին գումարելով պայմանականի վերահաշվարկված զուգակցվող արտադրանքի քանակը: Պայմանական արտադրանքի վարահաշվարկման գործակիցներն են`

1,0 0,08 1,0 0,17 1,0 0,20 1,0 9,0 0,1 0,25 1,0 7,5

0,8 1,0 0,8 1,0 0,8 1,0 0,4 1,0 1,5

Բրդային ուղղության ոչխարա ուծության ծախսերը րդի, կաթի, մսի վրա աշխվում են իրացման գներով հաշվարկված արտադրանքի մեջ առանձին մթերքի ունեցած տեսակարար կշռին համապատասխան: Այս գործակիցները հետագա կատարելագործման կարիք ունեն: 4. Ինքնարժեքի հաշվարկման ժամանակ ոլոր ծախսումները ըստ արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ մտցնելու նույթի աժանվում են ուղղակի ն անուղղակի ծախսումների: Ուղղակի կոչվում են այն ծախսումները ___________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _______________________________________________________________ : Ուղղակի ծախսումների մեջ են մտնում (հոդվածների նույն անվանումով) 1._______________________________________________________________ ______________________________________________________________ 2._______________________________________________________________ _______________________________________________________________

3._______________________________________________________________ _______________________________________________________________ 4._______________________________________________________________ _______________________________________________________________ 5._______________________________________________________________ _______________________________________________________________ 6._______________________________________________________________ _______________________________________________________________ 7._______________________________________________________________ _______________________________________________________________ 8._______________________________________________________________ _______________________________________________________________ Անուղղակի ծախսումներին են պատկանում այն ծախսումները, որոնք _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________:

Համաարտադրական ծախսումներին են պատկանում տվյալ ճյուղի կառավարման ն սպասարկման ծախսումները` ճյուղային մասնագետների վարձատրությունը, աշխատանքային միջոցների պաշտպանության, մարդատար տրանսպորտի պահպանման, ագրոզոոկոմ ինատների, անասունների սպասարկման մասնագիտացված ծառայությունների համար կատարված վճարումները ն այլն: Համատնտեսական ծախսումները կապված են ամ ողջ տնտեսության ն նրա ոլոր ճյուղերի կառավարման ն սպասարկման հետ: Դրանց են պատկանում վարչակառավարչական, տնտեսական ն ոչ արտադրական ծախսումները` վարչակառավարչական ապարատի վարձատրությունը սոցիալական ապահովության հատկացումներով հանդերձ, գործուղման, մարդատար ավտոտրանսպորտի, գրասենյակային, տպագրության, փոստահեռագրական ն հեռախոսային վճարման ծախսումները, համատնտեսական նշանակության շենքերի, շինությունների, գույքի ամորտիզացիան, նորոգման ն պահպանության ծախսումները, կադրերի պահպանության, ձեռնարկության ապահովության ն համա-

տնտեսական նույթի այլ ծախսումները, ոչ արտադրական նույթի այլ ծախսումները: Համաարտադրական (ճյուղային) ծախսումները աշխվում են միայն տվյալ ճյուղի արտադրանքների վրա, իսկ համատնտեսականը` տնտեսության ոլոր արտադրանքների վրա` նրանց վրա կատարված ոլոր ծախսումներին համամասնորեն, ացի սերմերից, կերերից, ինչպես նան օժանդակ արտադրությունների հումքի, կիսաֆա րիկատների ն նյութերի արժեքից: 5. Տրանսպորտային միջոցների, տրակտորների պահպանության ծախսումները առանձին արտադրանքների ինքնարժեքին են վերագրվում` այդ արտադրանքների ստացման գծով կատարված տոննա-կիլոմետրին ն էտալոնային վարին համամասնորեն, շարքացաններինը` ըստ ցանած մշակա ույսերի տարածքի, հնձի մեքենաներինը` ըստ հնձած տարածությունների, պահեստները` ըստ տվյալ արտադրանքի զ աղեցրած տարածության, անասնապահական ֆերմաների պահպանության ծախսերը` ըստ տվյալ սեռահասակային խմ երի զ աղեցրած տարածության: Ինքնարժեքի հաշվարկման ժամանակ սեփական արտադրության արտադրանքը գնահատվում է ինքնարժեքով (կամ շուկայի գներով), գնովին` փաստացի գներով:

6. Սահմանվում են նյութական ն աշխատանքային ծախսումների լիմիտները, որոնցով տեխնոլոգիական քարտերի հիման վրա հաշվարկվում է

պլանային, իսկ փաստացի ծախսերի հիման վրա` փաստացի ինքնարժեքը: Պլանային ինքնարժեքի հաշվարկմանը պետք է նախորդի տնտեսության ն նրա ստորա աժանումների արտադրության գործունեության վերլուծությունը, պետք է վերլուծել պայմանների, ագրոզոոտեխնիկական միջոցառումների ողջ համալիրը, որոնց ազդեցությամ գոյանում են մշակա ույսերի երքը ն կենդանիների մթերատվությունը, արտադրամիջոցների, հողի օգտագործումը, արտադրության տեխնիկական նկազմակերպակամ մակարդակը, վեր հանվեն չօգտագործված ռեզերվները, նախատեսվեն առաջադիմական ինտենսիվ տեխնոլոգիաների, նոր սորտերի, անասնացեղերի աշխատանքի կազմակերպման աձաջադիմական ձների ներդրումը, խնայողական ռեժիմի իրականացումը, պայքարը կորուստների դեմ ն որակի արձրացման համար հայտնա երվեն փաստացի ինքնարժեքի նախնականից շեղվելու պատճառները, նշվի նոր պլանավորող ինքնարժեքի մակարդակի տնտեսական հիմնավորվածությունը: Նախնական (պլանային) ինքնարժեքի հաշվարկմանը պետք է նախորդի ոլոր մշակա ույսերի, անասնատեսակների ն սեռահասակային խմ երի տեխնոլոգիական քարտերի կազմումը, որտեղ ցույց են տրվում նյութական ն աշխատանքային նորմատիվային ծախսումներն ըստ արտադրանքների ն աշխատանքների տեսակների:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Կաթնային տավարա ուծության արտադրանքի (կաթի, հորթի) ինքնարժեքի հաշվարկը Ցուցանիշները

Քանակը

Ելակետային տվյալներ արտադրության համար

Ֆուրաժային կովերի գլխաքանակը 2 100 կովից ստացվել է հորթ (80 – 90) 3 Ընդամենը` սերունդ 4 Նույնը վերահաշվարկված կաթի Մեկ ֆուրաժային կովի կաթնատվությունը (20-25ց) 6 Կաթի արտադրանքը 7 Ստացվել է գոմաղ 8 Գոմաղ ի արժեքը (1տ Հ 10000 դր.) Կատարված ծախսերը Աշխատանքի վարձատրոթւյուն 10 Կերի ծախսը 1ց կաթի վրա (1,1-1,3) Կերի ծախսը, ընդամենը կերամիավորներով 12 1ց կերամիավորի արժեքը (4000-5000) 13 Կերի արժեքը, ընդամենը 14 Հաշվարկված է ամորտիզացիա 15 Հիմնական միջոցների ծախսերը 16 Այլ ուղղակի ծախսումներ Աշխատանքային ծախսումներ 1ց կաթի վրա (0,9-1,2) Մեկ մարդ/օրվա վարձատրությունը (3000 - 4000) 19 Ընդամենը` ուղղակի ծախսումներ Ընդամենը` անուղղակի ծախսումներ (ուղղակի ծախսումների 5-89) 21 Ընդամենը ծախսումներ 22 Գոմաղ ի արժեքը Վերագրվել է` կաթին սերնդին Մեկ ց կաթի ինքնարժեքը Մեկ հորթի ինքնարժեքը

Չափի միավորը

գլուխ գլուխ գլուխ ց

ց ց տ հազ. դրամ հազ. դրամ ց/կրմ ց/կրմ դրամ հազ. դրամ հազ. դրամ հազ. դրամ հազ. դրամ մարդ/օր դրամ դրամ դրամ հազ. դրամ հազ. դրամ դրամ դրամ դրամ դրամ

660 1710

816 1954

266 2536

Ընդամենը

Համատնտեսական

Համաարտադըրական

Համատնտեսա-կան

146550

Համաարտադր-ական

102600

102,6

17080

17,1 119680

Աշխատավարձ, ամորտիզացիա, ընթացիկ

Ընդամենը տնտեսությ.

կերեր, սերմեր, նյութեր

Հացահատիկ Բանջարեղեն Կարտոֆիլ Տեխնիկական մշակա ույս. Կերի մշակա ույս. Ընդամենը ուսա . Կաթ Քաշաճ, խոշոր անասունների Քաշաճ ոչխար Բուրդ Ընդամենը անասնա .

Բաշխված անուղղակի ծախսեր, հազ. դրամ

Բաշխման գործակիցներ

որից`

Ընդամենը, հազ. րդմ

Արտադրանքի անվանումը

Ուղղակի ծախսեր, Անուղղակի ծախսեր, հազ. հազ. դրամ դրամ

Ընդամենը ծախսեր, հազ. դրամ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Անուղղակի ծախսերի աշխման սխեման

119,7

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Անուղղակի ծախսերի հաշվարկը Անասնա ուծության ոլոր ճյուղերում ուղղակի ծախսումները (առանց կերերի) կազմել են 19000 հազ. դրամ, որից տավարա ուծության մեջ ______ հազ. դրամ: Համաարտադրական ծախսումներն այդ ճյուղում կազմել են 950 հազ. դրամ: Որոշել տավարա ուծական արտադրանքին վերագրվող գումարը: ա) ճյուղում ուղղակի ծախսումների 1 դրամին ընկած համաարտադրական ծախսերը (Հ1). Հ1 Հ Հ 0.05 դրամ, իսկ տավարա ուծության մեջ _________ հազ. դրամ: ) տնտեսության համաարտադրական ծախսումները կազմել են 1400 հազ. դրամ, իսկ ոլոր ուղղակի ծախսումները` 25 մլն. դրամ (որից կերերի ու սերմերի արժեքը` 18 մլն. դրամ) հետնապես մնացած ծախսումները կկազմեն ______ մլն. դրամ, իսկ ուղղակի ծախսումների 1 դրամին ընկնում են համատնտեսական ծախսեր` Հ 0.______ դրամ, իսկ տավարա ուծության Հ1 Հ մեջ _________ հազ. դրամ __________: Այսպիսով տավարա ուծությանը վերագրվող ամ ողջ անուղղակի ծախսումները կկազմեն` Հ1+Հ2 Հ ________ + _________ Հ _________ հազ, դրամ: Ինքնարժեքը հաշվել հետնյալ հաջորդականությամ ` 1. Ընդհանուր ծախսումներից հանել գոմաղ ի արժեքը: 2. Որոշել պայմանական արտադրանքի քանակը: 3. Որոշել 1ց պայմանական արտադրանքի (կաթի) ինքնարժեքը: Իկաթ Հ _________ ց: 4. Որոշել 1 հորթի ինքնարժեքը: 1 հորթի ինքնարժեքը Հ _________:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Ինքնարժեքի տարրերի ն կառուցվածքի որոշումը Որոշել ծխախոտի ինքնարժեքի կառուցվածքը, հացահատիկի ն կարտոֆիլի ինքնարժեքի տարրերը: Ինքնարժեքի կառուցվածքները դա _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ : Բերված աղյուսակի տվյալներով հաշվարկել` ա) հցահատիկի ն կարտոֆիլի ծախսերի հոդվածները, ) ծխախոտի ինքնարժեքի կառուցվածքը, գ) առանձին հոդվածները հաշվարկել տրված սահմանային գումարների շրջանակներում:

Տնտեսության նյութերով որոշել 1ց ծխախոտի ինքնարժեքի կառուցվածքը, հացահատիկի ն կարտոֆիլի ինքնարժեքի տարրերը: Ծախսերի հոդվածները (ինքնարժեքի կազմը, տարրերը)

Ծախսումները 1ց - ի վրա

Ինքնարժեքի կառուցվածքը, 9

հացահատիկ կարտոֆիլ ծխախոտ հացահատիկ կարտոֆիլ ծխախոտ

Ուղղակի աշխատավարձ

21180

19.0

20.0

Սերմեր ն տնկանյութեր

16.0

44.4

Պարարտանյութեր

5.2

Հիմնական միջոցների պահպանության ծախսեր

36.7

25.2

Այլ ուղղակի ծախսեր

22.3

10.2

Ընդամենը ուղղակի ծախսեր

18600

94.0

95.0

Համաարտադրական ն համատնտեսական

6.0

5.0

30000

Ընդամենը ծախսեր

Տալ հետնյալ ացատրությունները` ա) կառուցվածքում համեմատել առանձին մշակա ույսերի համանման տարրերը (հոդվածները) ն նշել դրանց տատանման պատճառները, ) նշել, թե ինքնարժեքի իջեցման համար գլխավորապես ո՞ր տարրերի վրա պետք է սնեռել ուշադրությունը, գ) ինչպիսի՞ն է պարարտանյութերի, ավտոտրանսպորտի, ամորտիզացիայի, ընթացիկ նորոգման ն մյուս ծախսումների տեսակարար կշիռը, դ) ինչպիսի՞ն է Շ// հարա երակցությունը, ո՞րն է դրա տնտեսական իմաստը, ե) ինչպիսի՞ն է ուղղակի ն անուղղակի ծախսումների հարա երակցությունը,

զ) նշված հոդվածներից որի՞ մեջ են ներառվում քո` մասնագետի պահպանման ծախսերը, է) ինքնարժեքի նշված մակարդակների ինչպիսի՞ փոփոխություններ են կանխատեսվում: Ինքնաստուգում 1. Ինչու՞ այսօր գյուղատնտեսության մեջ ինքնարժեք չի հաշվվում, ի՞նչ ենք կորցնում, ի՞նչ կտա: 2. Արտերկրում այս կատեգորիան հայտնի է այլ անվանումով: Ո՞րն է: 3. Ի՞նչ են միջին հաստատագրված, միջին փոփոխական, միջին ծախսերը: 4. Կարո՞ղ է ֆերմերի ծախսը «եկամուտ» լինել: 5. Բարձր ինքնարժեքը հիմնավորեք արձր ն ցածր աշխատավարձի տեսանկյունից: 6. Ինքնարժեքի արձր լինելու մեջ ինչքա՞ն է ֆերմերի մեղքը, ի՞նչ գործոններ են ազդում ինքնարժեքի վրա: 7. Եթե Ձեզ հանձնարարեն սկսել համայնքի արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվարկը, որտեղի՞ց կսկսեք: 8. Հացահատիկի 1հա-ի 15ց ն 60ց երքատվության պարագայում 1ց-ի ինքնարժեքը կազմում է 6000 ն 9000 դրամ: Գնման գինը 15000դր: Որ՞ն է ձեռնտու, ո՞րտեղ է արձր ինտենսիվություն: 9. Ի՞նչ կապ կա ինտենսիվության մակարդակի ն ինքնարժեքի միջն: 10. Ինքնարժեքի 1 հոդվածով որոշեք նրա մակարդակը: 11. Հաստատագրված ն փոփոխական ծախսերից ո՞րն է առավել շատ ներգործում ինքնարժեքի վրա: 12. Ո՞րն է արտադրության ծախսերի ն ինքնարժեքի տար երությունը:

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Պլանային (նորմատիվային) ինքնարժեքի հաշվարկը I.

Նախագծել պլանային (նախնական, նորմատիվային նախագծային) ինքնարժեքը, եթե հայտնի է`

1. Գալիք տարում խաղողի խրագրավորված երքատվությունը կլինի 160 – 220ց, ընտրվում է __________ ց, 2. Ըստ տեխնոլոգիական քարտի, հաշվարկային տվյալների 1հա-ի վրա աշխատանքային ծախսումները կկազմեն 800 - 1000 մարդ/ժամ (1 մարդ/ժամվա վարձատրությունը 600 դրամ է), ընդամենը ________ հազ. դրամ: 3. ______ ց երքի համար ըստ տեղեկատվական անկի տվյալների պահանջվում է: 4. 8ց ՒPK 80 հազ. դրամ արժողությամ : 5. Բուժանյութ` 30 հազ. դրամին համարժեք: 6. 7000 մ ջուր` 60 հազ. դրամ արժողությամ : 7. Տեխնիկայի վարձակալության ծախսերը` 100 հազ. դրամ: 8. Վառելիքի ծախսը` 30 հազ. դրամ: 9. Հողի հարկ` 40 հազ. դրամ (այն ֆերմերի համար ծախս է, թեն հաշվարկվում է շահույթից): 10. Ամորտիզացիա` 40 հազ. դրամ (այգու, հենասյուների, մետաղալարերի, տեխնիկայի): 11. Այլ նյութադրամական ծախսեր` 60 հազ. դրամ: Ընդամենը ծախսեր` ________________ հազ. դրամ: 1ց - ի պլանային ինքնարժեքը ________ հազ, դրամ: II. Սպասվելիք ինքնարժեքը: Նախատեսված գումարից ծախսվել է 609, ն սպասվում է 170 ց երք: Պարտադիր կատարվելիք ծախսերը կազմում են մնացած ծախսերի 609 - ը: Որոշել սպասվելիք ծախսերը ___________ հազ. դրամ: Սպասվելիք ինքնարժեքը ___________ հազ. դրամ: Պատասխանեք` ի՞նչ խնդիր լուծեցիք, ո՞րն է դրա իմաստը ֆերմերի համար: Կարելի՞ է առանց դրա էլ ավարարվել:

III. Փաստացի ինքնարժեքը: Ի վերջո փաստացի

երքը կազմեց 180ց, իսկ ոլոր արտադրական ծախսումները` 585 հազ. դրամ: Որոշեք փաստացի ինքնարժեքը ____________ դրամ:

I/. Լրիվ ինքնարժեքի հաշվարկը: Մարքեթինգի ծախսերը կազմում են փաստացի ծախսերի 59 - ը: Լրիվ ինքնարժեքը Հ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Լրացնել «ինքնարժեքի տեսակները» սխեման

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Ինքնարժեքի վերլուծություն 1.Ինքնարժեքի ազմամյա տարիների միջին մակարդակը որոշվում է թվա անական պարզ միջինով կամ միջին կշռվածով, եթե ժամանակահատվածը խոշորացված է.



2 

2 f f

1 1

 2 - ը 1ց արտադրանքի ինքնարժեքն է դրամով,

, որտեղ`

ո – ը տարիների թիվն է: 2. Ինքնարժեքի դինամիկան (2փոփ). 2փոփ Հ

, կամ

2փոփ Հ

2i 2 i 1

, որտեղ`

21, 20 – ն 1 ց-ի ինքնարժեքն է 2i, 2i-1 –ը նախորդ ն գալիք տարվա ինքնարժեքն է: 3. Ինքնարժեքի փոփոխությունը` կախված ծախսերի հոդվածների փոփոխությունից որոշվում է հետնյալ կերպ. ա) որոշվում է ինքնարժեքի կառուցվածքը ազիսային տարում, ) որոշվում է ծախսերի փոփխության ինդեքսը ըստ հոդվածների ն ամ ողջովին. ic Հ 21/20 գ) ic – 1 ֆորմուլայով որոշում են ծախսերի փոփոխությունը: դ) գտնում ենք ըստ ծախսերի հոդվածների փոփոխության ազդեցությունն ինքնարժեքի ընդհանուր փոփոխության վրա` 9, հետնյալ անաձնով. iизм Հ

ic  1  100 P0 , որտեղ`

P0 – ն ազիսային տարվա տվյալ հոդվածի տեսակարար կշիռն է, 9-ով: Համաձայն անաձնի` հաշվարկեք վերոհիշյալ ցուցանիշները ն լրացրեք աղյուսակը: Կատարեք հետնություններ: Գնահատեք ինքնարժեքի ն նրա առանձին տարրերի փոփոխությունը: Օրինակ, «աշխատավարձ» հոդվածի փոփոխությունը կկազմի.   1300      1  100   25    7.5 0 0 :

iизм Հ   1000

Դա նշանակում է, որ միայն աշխատավարձի հոդվածի փոփխության հաշվին ինքնարժեքը արձրացել է 7.59-ով: Նույն ձնով հաշվարկում ենք մյուս հոդվածների փոփոխությունը հետնյալ աղյուսակում:

Աշխատանքի վարձատրությունը

Սերմեր

Վառելիք

Ամորտիզացիա

Ոռոգման ջուր

Տեխնիկայի վարձակալությ.

Պարարտանյութ

Բուժանյութ

Այլ ուղղակի ծախսեր

10 Անուղղակի ծախսեր Ընդամենը

Ինքնարժեքի հոդվածների փոփոխությունը

Ծախսերի հոդվածները

Ծախսերի փոփոխությունը ic – 1

ազիսա- հաշվետու յին տարի տարի

Ծախսերի ինդեքը ic Հ 21/20

1ց կարտոֆիլի ինքնարժեքը

Բազիսային տարվա ինքնարժեքի կառուցվածքը

Տվյալներ կախված ինքնարժեքի առանձին հոդվածների փոփոխությունից` ինքնարժեքի փոփոխության ընդհանուր ինդեքսի որոշման համար

4. Ըստ հոդվածնեի ընդհանուր ինդեքսը: Օրինակ աշխատավարձի ինդեքսը ( iз ). iз Հ

2 1 զ1 / 2 0 զ 0 , որտեղ`

21զ1 - ը աշխատավարձի վարձատրության հոդվածն է հաշվետու, իսկ

2 0 զ0

- ը աշխատավարձի վարձատրության հոդվածն է ազիսային տարում:

Օրինակ, 50ց հացահատիկը 4000 դրամ ինքնարժեքով հաշվետու տարում ն 50ց 4500 դրամով ազիսային տարում կլինի. iз Հ

60  4300  1,29 : 50  4000

Ընդհանուր ինդեքսը աղկացած է «նորմայի» ն «գնի» ինդեքսներից: Այսինքն` պետք է պարզել, թե ինքնարժեքի տվյալ հոդվածի փոփոխությունը հետնանք է ծախսեի նորմայի՞ (ասենք մարդ-օրերի, սերմի, կերի ծախսի), թե՞ միավորի գնի փոփոխության (ասենք վարձատրության արձրացման, կերերի, վառելիքի, սերմի, պարարտանյութի թանկացման): Նորմայի ինդեքսի ( iՒ) փոփոխությունը որոշվում է. iՒ Հ

H 1  P1  զ1 H 0  P0  զ 0

անաձնով, որտեղ

H1, H0 – ն միավոր արտադրանքի նյութափոխանակությունը կամ աշխատատարությունն է հաշվետու ( H1) ն ազիսային ( H0) տարում, ասենք` կերի ծախսը 1 ց կաթի վրա 1.0 – ից հասել է 1.1 ցկմ-ի, 1 ցկմ-ի գինը 5000 դրամ է: զ – ն արտադրված արտադրանքի ֆիզիկական ծավալն է հաշվետու տարում (ց), դիցուկ` 50 ցկմ, ապա` iՒ Հ

1.1  5000  50 : 1.0  5000  50

Գների ինդեքսը որոշվում է հետնյալ անաձնով. iP Հ

P1  H 1  զ1 P0  H 1  զ1

, որտեղ`

P0P1 – ը միավոր նյութական, աշխատանքային ծախսերի գինն է (կամ ինքնարժեքը): Եթե արտադրանքը 50 ցկմ է, որը 1999թ-ին արտադրվել է 4000, իսկ 2010թ-ին 5000 դրամով, ապա «կերեր» հոդվածի գնի ինդեքսը կլինի.

5000  11  50 275000   1.25 4000  11  50 220000

Սա նշանակում է կերերը թանկացել են 259-ով (5000/4000): Ընդհանուր փոփխությունը կկազմի. i ընդ. Հ 1,1 « 1,25 Հ 1,375 i ընդ. Հ iՒ « ՒP: Այսինքն, կերի 109 - ով գերածախսի ն 259 թանկացման հետնանքով արտադրանքի 1ց-ն թանկացել է 37.59-ով` (50 « 1,1 « 5000) / (50 « 1,0 « 4000) Հ 1,375

5. Կառուցվածքային տեղաշարժի ինդեքսը

i1 

2 զ / 2 զ զ զ



2 y , որտեղ`

 2 զ - ը պայմանական նյութադրամական ծախսումներն են, դրամով:  2 զ - ն ազիսային ժամանակահատվածի նյութադրամական 0 1

0 0

ծախսումներն են, դրամով, զ - ն հաշվարկային տարում արտադրված արտադրանքի անակն է,

2 y - ը 1ց արտադրանքի միջին պայմանական ինքնարժեքն է, դրամ: 2 0 - ն 1ց արտադրանքի միջին ինքնարժեքն է ազիսային տարում: 6. Տարասեռ արտադրանքների կառուցվածքային տեղաշարժերի ինդեքսը որոշվում է.

i1 p 

2 զ 2 զ

0 1

, անաձնով, որտեղ`



0 1

2 զ

0 1

- ը պայմանական նյութադրամական ծախսումներն են, դրամով,



2 զ

0 1

- ը պայմանական ծախսերն են ըստ միջին ինքնարժեքի, դրամով:

7. Ամ ողջ ապրանքային արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման ինդեքսը (iՇc) որոշվում է.

iCc 

 զ  զ

1 1

անաձնով, որտեղ`

ո 1

  զ - ը փաստացի ինքնարժեքով գնահատված արտադրանքն է,   զ - ը պլանային ինքնարժեքով գնահատված արտադրանքն է: 1 1

ո 1

8. Համադրելի արտադրանքի պլանային ինքնարժեքի իջեցման ինդեքսը (i(c) որոշվում է.

i pc 

2 զ 2 զ

ո ո

0 ո

2 2

զո

, որտեղ`

- ը պլանային ծախսերն են, - ը ազիսային ժամանակահատվածի արտադրանքի ն պլանային արտադրանքի ինքնարժեքի պայմանական ծախսերն են:

9. Համադրելի ապրանքային արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցումից առաջացած նախատեսվող տնտեսումը որոշվում է պլանի համեմատությամ .

Э   21 զ1   2 ո զ1

Փաստացի քանակի նկատմամ `

Э   21 զ1   2 0 զ1

10. Համադրելի ապրանքային արտադրանքի դինամիակյի կառուցվածքային տեղաշարժերի ազդեցության ինդեքսը որոշվում է.

i ac 

2 զ

1 ո

2 զ / 2 զ 2 զ 2 զ

1 1

, i ac 

2 2

0 1

2 զ 2 զ

1 1

, որտեղ`

0 1

- ը ըստ ինքնարժեքի ն պլանային արտադրանքի պայմանական

ծախսերն են: 11. Ապրանքային արտադրանքի 1դրամի վրա կատարված ծախսերի իջեցման ինդեքսը որոշվում է.

icз 

2 զ / 2 Pզ P 1 1

զ0

1 1

զ0

12. Համադրելի ապրանքային արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման պլանի կատարման ինդեքսը որոշվում է`

i cո 

2 2

զո

2 զ 2 զ

1 1

13. Ինքնարժեքի իջեցման հաշվին ծախսերի փոփոխության ինդեքսը որոշվում է ապրանքային արտադրանքի 1 դրամի հաշվով ծախսերը հարա երելով այդ նույն արտադրանքի 1 դրամի հաշվով ծախսերին` հաշվարկած պլանային ինքնարժեքով.

i ИВ 

2 զ / 2 զ Pզ Pզ 1 1

1 1

14. Ինքնարժեքի փոփոխությունը ի հաշիվ աշխատավարձի, աշխատանքի արտադրողականության փոփոխության.

 i 2  1  з iո 

 P    100

, որտեղ`

iз – ն աշխատավարձի միջին մակարդակն է, iո – ը աշխատանքի արտադրողականության միջին մակարդակի ինդեքսն է,

P -ն աշխատանքի վարձատրության տեսակարար կշիռն էինքնարժեքում: 15. Ինքնարժեքի փոփոխությունը արտադրության կառավարման շախսերի փոփոխության հաշվին, որը որոշվում է.

 iy 2  1   i զ 

   Py , որտեղ`  

i y - ը արտադրության կառավարման ն սպասարկման ծախսերն են, iզ

- ն արտադրության ծավալի փոփոխոթւյան ինդեքսն է,

- ը կառավարման ն սպասարկման ծախսերի տեսակարար կշիռն է

ինքնարժեքում:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9, 10 Արտադրական ծախսերի դասակարգումը, հասույթների ն շահույթների ձնավորման ընթացքը ուսա ուծության ն անասնա ուծության մեջ Արտադրական ծախսերի ն շահույթի ձնավորումը անասնա ուծության մեջ

Արտադրական ծախսերի ն շահույթի ձնավորումը ուսա ուծության մեջ

ԹԵՄԱ 8. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԵՎ

ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԸ

Համախառն արտադրանքի գնահատումը Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը ___________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________, նրա մեջ ներառվում են. _____________________________________________ _________________________________________________________________ 1. _______________________________________________________________ ______________________________________________________________, 2. _______________________________________________________________ _______________________________________________________________, 3. _______________________________________________________________ _______________________________________________________________, 4. _______________________________________________________________ ______________________________________________________________, 5. _______________________________________________________________ ______________________________________________________________ : Տնտեսության համախառն արտադրանքը, տնտեսական տար եր նկատառումներից ելնելով, հաշվարկվում է երկու գներով. ա) նրա իրական մեծության, աշխման չափի ն համամասնությունների որոշման համար այն գնահատվում է համախառն շրջանառության մեթոդով, այսինքն` տնտեսության համախառն արտադրանքի մեջ մտցվում է ինչպես ապրանքային, այնպես էլ ներտնտեսային շրջանառության համար օգտագործված մասը: Ընդունված մեթոդիկայի համաձայն` համախառն արտադրանքի ոչ ապրանքային մասը գնահատվում է ___________________________________ ________________________________________________________________, իսկ ապրանքայինը մասը` ___________________________________________ ________________________________________________________________ : Այսպիսով, համախառն արտադրանքի գնահատման տվյալ մեթոդի դեպքում ամ ողջ արտադրանքը գնահատվում է ինքնարժեքով ( Շ+/), նրան ավելանում են իրացման օգուտները (+ m ) ն հանվում են վնասները (- m ), որը կարելի է արտա-հայտել հետնյալ անաձնով` Շ+/Հ  m, կամ` համապատասխան դրամական հոսքերին ավելացվում է ոչ ապրանքային արտադրանքի արժեքը` ինքնարժեքով կամ շուկայական միջին գներով հաշված: Դիցուկ տնտեսությունն արտադրել է 300ց կարտոֆիլ, 1ց ինքնարժեքը` 7000 դրամ: 100ց կարտոֆիլը իրացրել է 1ց` 12000 դրամով, 40ց` 13000 դրամով, 60ց` 8000 - ական դրամով: Մնացած 100ց օգտագործվել է ներտնտեսային կարիքների համար: Հաշվել համախառն արտադրանքի փաստացի մեծությունը _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ :

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Համախառն արտադրանքի որոշումը համախառն շրջանառության մեթոդով Այստեղ կարելի է վարվել երկու կերպ` մի դեպքում համախառն արտադրանքը գնահատել ինքնարժեքով, դրան ավելացնելով իրացման օգուտները ն հանելով վնասները, մյուս դեպքում էլ ոչ ապրանքային մասը գնահատել ինքնարժեքով, ապրանքայինը` արժեքով, ն գումարել միմյանց: Արդյունքը ստացվում է նույնը: Այսպես, եթե արտադրվել է 100ց հացահատիկ հացահատիկ, 1ց-ի ինքնարժեքը` 4000 դրամ, որից իրացվել է 40ց` 1ց – 12000դրամ միջին գնով, ապա երկու դեպքում էլ արժեքը կկազմի. 1-ին դեպքում. (համախառն ինքնարժեք + իրացման շահույթը)   100  4000  4012000  4000  720 հազար դրամ 2-րդ դեպքում. (ոչ ապրանքայինը` ինքնարժեքով, ապրանքայինը` արժեքով).   60  4000  40  12000  720 հազար դրամ Աղյուսակ 1-ը լրացնելու համար անհրաժեշտ է արտադրանքների ֆիզիկական ծավալները ազմապատկել նրանց 1ց ինքնարժեքով ն ստանալ համախառն արտադրանքի ինքնարժեքը: Այնուհետն հաշվվում է ստացված շահույթը, որը հաշվարկվում է իրացված արտադրանքի արժեքից հանելով ինքնարժեքը: Համախառն արտադրանքի արժեքը հաշվելու համար համախառն արտադրանքի ինքնարժեքին գումարվում են իրացումից ստացված շահույթները, հանվում վնասները (աղյուսակ 1):



 



Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Ֆերմերի ինչի՞ն է պետք համախառն արտադրանքի ծավալի իմացությունը: 2. Նա ինչպիսի՞ գներով կգնահատեր իր արտադրանքը: 3.Ձեր սեփական սերմացուն, կերերը ինչպիսի՞ գներով կգնահատեիք ինքնարժեքի հաշվարկման ժամանակ: 4. Կարո՞ղ է արդյոք տնտեսությունն համախառն եկամուտ չունենալ: 5. Կարո՞ղ արդյոք տնտեսությունը ապրանքային արտադրանք չունենալ: 6. Ինչպե՞ս պետք է գնահատել համախառն արտադրանքը, եր որոշվում են նրա աճի դինամիկան, աշխատանքի արտադրողականությունը, ռեսուրսների օգտագործման դինամիկան: 7. Ի՞նչ գնով է հաշվարկվում համախառն արտադրանքը, ե՞ր պետք է վճռվի նրա աշխման հարցը, իրական մեծությունը: 8. Կարո՞ղ է ինքնարժեքը հանդես գալ արժեքի դերում, գնի դերում: 9. Գյուղացիական տնտեսությունները կարո՞ղ են արդյոք լրիվ սպառել արտադոնքը: 10. Ի՞նչ է արտագյուղական ապրանքաշրջանառությունը:

Աղյուսակ1. 1. Համախառն արտադրանքի գնահատումը համախառն շրջանառության մեթոդով Համախառն արտադրանքի

10000 10000 12000 -

0.5

90000 70000 60000

0.5

12000 100000 90000 14000 85000

90000 80000 10000 110000

Շահույթը Վնասը

Համախառն արտադրանքի արժեքը (հազ. դրամ)

Լրիվ ինքնարժեքը (դրամ)

Ընդամենը շաույթը (+) վնասը (+) հազ. դրամ

Գինը (դրամ)

Ընդամենը ինքնարժեքը (հազ. դրամ)

Քանակը (ց)

Հացահատիկ Կարտոֆիլ Գլուխ սոխ Շաքարի ճակնդեղ Խնձոր Կորնգան Բնական խոտ Ընդամենը ուսա ուծություն Կաթ Տավարի միս 10 Ոչխարի միս 11 Ոչխարի կաթ 12 Լվացած ուրդ Ընդամենը անասնա ուծություն Տնդամենը տնտեսություն

1ց-ի ինքնարժեքը (հազ. դրամ)

1ց-ի

Քանակը (ց)

Արտադրանքի անվանումը

Ապրանքային արտադրանքի

Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը ինքնարժեքով Արտադրանքի իրացումից ստացված գումարների գերազանցումը իրացված արտադրանքի ինքնարժեքից Արտադրանքի իրացումից ստացված գումարների նվազումը իրացված արտադրանքի ինքնարժեքից Ընդամենը համախառն արտադրանք Նյութադրամական ծախսումներ (4-րդ կետից) Նոր ստեղծված արդյունքը (համախառն եկամուտ)

Անասնա ուծության

Ընդամենը

+409 _______

+259 ________

________

_______

________

Կապիտալ շինարարություն ն հիմնական նորոգում

Բուսա ուծության

Ընդամենը տնտեսության համախառն արտադրանքը, (հազ. դրամ)

Համախառն արտադրանքի աղադրամասերը

Այլ ծառայություններ ն աշխատանքներ, (հազ. դրամ)

Գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքը, (հազ, դրամ)

Օժանդակ արտադրության ն ձեռնար-կության արտադրանք (հազ. դրամ)

2. Տնտեսության համախառն արտադրանքի ն համախառն եկամտի հաշվարկը

________

Համախառն եկամուտը ամ ողջական աշխատանքով ստեղծված նոր արդյունքն է: Հաշվարկում է` տնտեսության համախառն արտադրանքի աժեքից հանելով նյութական ծախսումները: Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Ինչքա՞ն կավելանար գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը, եթե իրացումից վնասներ չստացվեին: Իրացման վնասները Հ 0, ՀԱ Հ _________________: 2. Ինչքա՞ն է տնտեսության ն գյուղատնեսության համախառն արտադրանքի տար երությունը. ՀԱտ – ՀԱգ Հ 3. Համախառն արտադրանքի մեջ ինչպիսի՞ն է համախառն եկամտի տեսակարար կշիռը (Տ).

Տ

ՀԵ100 Հ ՀԱ

4. Ի՞նչ է կրկնակի հաշվարկը` ___________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _______________________________________________________________ :

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Համախառն արտադրանքի հաշվարկումը համադրելի գներով Համադրելի գներով համախառն արտադրանքի մեծության որոշման համար ոլոր արտադրանքների ֆիզիկական ծավալներն առանձին - առանձին ազմապատկվում են 1ց-ի 20......թ. համադրելի գներով ն գումարվում են միմյանց (գները վերցնել ամ իոնից): Համադրելի գներով համախառն արտադրանքի գնահատման նպատակն է համադրելի արտադրանք ստանալ (չեզոքացնել գների տար երությունը` С  Ф )` աշխատանքի արտադրաողականության, հողօգտագործման, ֆոնդերի, օգտագործման արդյունավետության դինամիկայի համադրման համար: Դա ճշտգրիտ կերպով է արտացոլում արտադրանքի ֆիզիկական ծավալների ինդեքսները: Նման ձնով հաշվարկված համախառն արտադրանքները, նայած իրական ն համադրելի գների շեղման աստիճանին, կարող են համընկնել, պակասել կամ ավելանալ համախառն արտադրանքի իրական մեծությունից: Նրանց ինդեքսները կարելի է հաշվել (I).

I ВПС   Օ1PC

Օ P

I ВПП   Օ1PC

Օ P

I ВПФ   Օ1 PФ

Օ P

0 C

0 Ф

I ВПС , I ВПП , I ВПФ -ն

համադրելի, փոփոխական ն փաստացի արտադրանքի ինդեքսներն են,

Օ0 , Օ1 - ն արտադրանքի քանակը, P - ն գինը: 3. Համախառն արտադրանքի գնահատումը 20.... թ. համադրել գներով Արտադրանքի անվանումը

Համախառն 1ց-ի համադրելի արտադրանք, (մլն. դրամ) գինը, (դրամ) 20......թ 20......թ 20......թ 20......թ 20......թ 20......թ Քանակը, (ց)

1 Հացահատիկ

2 Կարտոֆիլ

3 Գլուխ սոխ

4 Շաքարի ճակնդեղ 5 Խնձոր

6 Կորնգան

8 Կաթ

9 Տավարի միս

10 Ոչխարի միս

11 Ոչխարի կաթ

12 Բուրդ

Բնական խոտհարքներից Ընդամենը ուսա ուծությունում

Ընդամենը անասնա ուծությունում Ընդամնեը` տնտեսությունից

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Ապրանքային արտադրանքի նորոշումը Ապրանքային արտադրանքին են պատկանում _____________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ : Ոչ ապրանքային արտադրանքի մեջ մտնում են ___________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ : Ապրանքայնությունը (Ա) _____________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ : Այն որոշվում է. Ա Հ Աա/ՀԱ «100 անաձնով, որտեղ` Աա _________________________________________________________________ ՀԱ______________________________________________________________ Ապրանքայնությունը կարելի է հաշվել ինչպես նեղեն, այնպես էլ արժեքային ձնով: Արժեքային ձնով որոշելիս համախառն ն ապրանքային արտադրանքները պետք է հաշվարկել նույն գներով: Ամ ողջ գյուղատնտեսության, ուսա ուծության ն անասնա ուծական ն անասնա ուծական ճյուղերի ապրանքայնությունը հաշվարկվում է միայն արժեքային ձնով:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Առանձին ճյուղերի ն գյուղատնտեսական արտադրանքի ապրանքայնության որոշումը Ելակետային տվյալները կարելի վերցնել գյուղացիական տնտեսություններից: Լրացնել աղյուսակ 5-ը ն կատարել հաշվարկներ: Մասնագիտացման խորությունը (Кс) որոշել.

c 

 P2i  1

անաձնով, որտեղ`

P- ն ապրանքային արտադրանքի մեջ առանձին արտադրանքների տեսակարար կշիռն է 9-ով նվազող հաջորդականությամ , i - ն արտադրանքի զ աղեցրած տեղն է ապրանքային արտադրանքի մեջ նվազող հաջորդականությամ (կենտ թվերի շարք):

5. Գյուղատնտեսական առանձին ճյուղերի ապրանքայնությունը Չափի միավորը

Համախառն արտադրանքը

Ապրանքային արտարդանքը, ց

Ապրանքայնությունը

1 Հացահատիկ

______

2 կարտոֆիլ

______

3 Բանջարեղեն

_______

4 Պտուղ

______

Արտադրանքի անվանումը

5 Խոտեր Ընդամենը ուսա ուծություն

հազ. դրամ

7 Կաթ

______

8 Քաշաճ տավարի

_______

9 Քաշաճ ոչխարի

______

10 Կաթ ոչխարի

______

11 Բուրդ

0.5

______

Ընդ. անասնա ուծություն

13 Ընդ. տնտեսություն

հազ. դրամ հազ. դրամ

Ինչու՞ հնարավոր չէ 6-րդ, 12-րդ ն 13 – րդ կետերի հաշվարկը: Ի՞նչ է պետք դրա համար: 2. Վերոնշյալ տվյալներով հնարավոր է արդյոք որոշել տնտեսության ն ճյուղի մասնագիտացումը: 3. Ո՞ր դեպքում է, որ տնտեսությունը խուսափում է ավելացնել ապրանքային արտադրանքը: 4. Ապրանքայնության մակարդակը կարո՞ղ է ազդել շահույթի զանգվածի, շահութա երության, ֆոնդահատույցի վրա: 5. Վերոնշյալ տվյալներով որոշեք համախառն ն ապրանքային արտադրանքի, ապրանքայնության աց թողնված տեղերը: 6. Ի՞նչ է արտադրողական ապրանքաշրջանառությունը: 7. Ի՞նչ անել ապրանքայնության արձրացման համար: 8. Ի՞նչ տար երություն «դրամական եկամուտ», «դրամական հոսք», «ապրանքային արտադրանք» հասկացութւոնների միջն: 9. Ի՞նչ է ապրանքային շղթան: 10. Ի՞նչ կապ կա կապիտալի շրջապտույտի արագության ն ապրանքայնության միջն: 1.

Կարտոֆիլ

Գլուխ սոխ

Պտուղ

Ծխախոտ

Ընդամենը ուսա ուծությունում

Կովի կաթ

Տավարի միս

Խոզի միս

Ոչխարի միս

Ոչխարի կաթ

Բուրդ (լվացած)

1.0

Ընդամենը անասնա ուծությունում

Ընդամենը տնտեսությունում

Տնտեսության մասնագիտացման ուղղությունը

Հացահատիկ

Ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքը,

1ց-ի շուկայական գինը, հազ. դրամ

Արտադրանքը

Ապրանքային արտադրանքի արժեքը, մլն. դրամ

Արտադրանքի քանակը, ց

6. Տնտեսության մասնագիտացման ուղղության ն խորության որոշումը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Առաջադրանքներ ինքնաստուգման համար ա) Որոշել համախառն արտադրանքի արժեքը, եթե ֆոնդահատույցը 0.5 է, իսկ ֆոնդերի արժեքը` 2 մլն. դրամ: Պատասխան` ______________________________________ մլն. դրամ: ) Որոշել համախառն արտադրանքի մեծությունը, եթե ֆոնդատորությունը 2.0 է, իսկ ֆոնդերի որժեքը` 2 մլն. դրամ: Պատասխան` ______________________________________ մլն. դրամ: գ) Որոշել հացահատիկի համախառն արտադրանքի արժեքը ն 1ց-ի շուկայական գինը, եթե 1 մարդ/օրում անտադրվել է 18000 դրամի արտադրանք, 1 հա-ի երքատվությունը 30ց է, իսկ 1ց-ի աշխատատարությունը 0.7 մարդ/օր է, տարածությունը` 10 հա: Պատասխան ______________________________________ հազ. դրամ: դ) Որոշել համախառն արտադրանքի արժեքի 1ց-ի գինը, եթե ծխախոտի 1ց-ի ինքնարժեքը 30հազ. դրամ է, 1հա-ի երքատվությունը` 40ց, աշխատանքի վարձատրությունը կազմում է ինքնարժեքի ծախսերի 60 9-ը, 1 մարդ/օրվա վարձատրությունը 3000 դրամ է, իսկ աշխատանքի արտադրողականությունը 1 մարդ/օրում կազմում է 8383 դրամ, տարածքը` 10 հա է: Պատասխան` ______________________________________ մլն. դրամ: ե) Որոշել համախառն արտադրանքի արժեքը, եթե արտադրական ծախսերի աչժեքը 0.5 մլն. դրամ է, իսկ եկամտա երությունը` 409: Պատասխան` ______________________________________ մլն. դրամ: զ) Որոշել համախառն արտադրանքի արժեքը,եթե ապրանքային արտադրանքը 0.7 մլն. դրամ է, ապրանքայնությունը` 359: Պատասխան` ______________________________________ մլն. դրամ: է) Որոշել իզնեսի այլընտրանքի նպատակահարմարությունը, եթե գյուղատըն-տեսության մեջ 1 մարդ/օրվա արտադրանքը 15000 դրամ է, իսկ համախառն եկամուտը կազմում է նրա 609-ը, աշխատանքային վարձատրությունը` համախառն եկամտի 509-ը, իսկ Ձեզ առաջարկում են աշխատանք օրական 5000 դրամով: Ապրանքային արտադրանք ը) Որոշել ապրանքային արտադրանքը, եթե շրջանառու միջոցների միջին տարեկան արժեքը 2 մլն. դրամ է, իսկ շրջապտույտի տնողությունը` 182 օր: թ) Որոշել ապրանքային արտադրանքը, եթե շրջանառու միջոցների արժեքը 2 մլն դրամ է, իսկ շրջապտույտի գործակիցը` 2: ժ) Հաշվարկել ապրանքային արտադրանքը, եթե համախառն արտադրանքի արժեքը 2 մլն. դրամ է, իսկ ապրանքայնությունը` 759: ի) Որոշել ապրանքային արտադրանքը, եթե լրիվ ինքնարժեքը կազմում է 3 մլն. դրամ, իսկ շահութա երության մակարդակը` 359:

ԹԵՄԱ 9. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏՐԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Արդունավետության հասկացույթան ձնակերպումը Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը ___________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ :

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. «Արդյունք», «Տնտեսական արդյունք», «Տնտեսական արդյունավետություն» ձնակերպումը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Զուտ եկամտի ն շահույթի, եկամտա երության ն շահութա երության որոշումը Զուտ եկամուտը ( ЧД ) համախառն արտադրանքի ( ВП ) այն մասն է, որը մնում է նրա արտադրության համար ծախսված արտադրական ծախսումների ( П З ) (աշխատանքի վարձատրության, շրջանառու միջոցների ն սպառված հիմնական ֆոնդերի մաշվածքը) փոխհատուցումից հետո: Օրինակ, կարտոֆիլի 1հա-ի վրա ծխսվել է 900 հազ. դրամ ն արտադրվել է 300ց կարտոֆիլ, որի շուկայական գինը կազմում է 2400 հազ. դրամ, հետնապես`

ЧД

ВП

ПЗ

ЧД

Հ 2400 – 900 Հ 1500 հազ. դրամ:

Առավելապես օգտագործվում է ոչ ապրանքային արտադրանքի մեջ եղած շահությը գնահատելու համար: ԶԵ - ն ամ ողջովին ապրանքային շրջանառության ոլորտը չի մտնում, այն փող չէ, սոսկ հաշվարկային թիվ է: Օրինակ, ֆերմերն աճեցնում է 30 արու հորթ: Նպատակ ունի այն իրացնել 17 – 18 ամսական հասակում` 400 կգ քաշով: Ավարտվել է տարին, ն նա ուզում է իմանալ իզնեսը շարունակելու նպատակահարմարությունը, եթե շուկայական գինը 1ց քաշաճի համար 45 հազ. դրամ է: Պարզվում է, որ նախնական տվյալներով 1ց քաշաճը տարեվերջին նստել է 60 հազ. դրամ: Մինչդեռ, նվազող հատույցի դրսնորման հետագա ռիսկի հաշվառմամ , այն հետագայում ավելի թանկ կնստի: Ուրեմն, վնասի կեսից էլ կարելի էր սթափվել: Եկամտա երություն (  ) - կարնոր է զուտ եկամտի ոչ միայն ացարձակ, այլն հարա երական մեծությունը: Միննույն չէ, թե ծախսած 1 դրամը 0.2, 1.2 կամ 3 դրամով է հատուցվել: Դրա համար զուտ եկամուտը պետք է հարա երել արտադրական ծախսումներին: Այն որոշվում է եկամտա երության ցուցանիշով (Рентабельность) կարելի է արտահայտել գործակցի կամ 9-ի ձնով.

РК 

ЧД З ПР

РУ 

ЧД  100 З ПР

Այն ցույց կտա, թե տնտեսությանն ինչ է երել ծախսված 1 դրամը: Օրինակ, վերը նշված օրինակում, կարտոֆիլի արտադրության մեջ ծախսված յուրաքանչյուր դրամը երել է`

РК 

 1.66

դրամ,

РУ 

 100  166 0 0

Եթե առնտրում այն 2 կամ 3 է, պարզ է, որ ներդրողներն իրենց կապիտալը կփոխադրեն այնտեղ: Շահույթ - իրացված արտադրանքի արժեքի ( В ) ն նրա արտադրության ու սպառողին հասցնելու ծախսերի (С) ու ավելացված արժեքի գումարի (НС) տար երույունն է: П Հ (В-НДС) - СК (коммерческая себестоимость)

Հետնապես, այն զուտ եկամտի միայն իրացված ն դրամական ձն ընդունած մասն է: Այն ապրանքային արտադրության կատեգորիա է: Եթե արտադրանքն ամ ողջապես իրացվում է, ապա զուտ եկամուտը հավասար է շահույթին: Շահութա երության մակարդակ - ցույց է տալիս ամ ողջական ծախսումների արդյունավետությունը (СК) ն որոշվում է ինչպես եկամտա երության պարագայում, այս անգամ շահույթը (П) հարա երելով լրիվ ինքնարժեքին (մինչն սպառողին հասցնելու ծախսեր)` СК (коммерческая себестоимость). ПТ Հ П/СК « 100

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4 Ինքնաստուգման առաջադրանքներ (4 - 6) Ֆերմերն արտադրել է 120ց կարտոֆիլ` 1ց-ի արտադրական ինքնարժեքը 6000 դրամով, դրանից իրացրել է 80ց, որի 1ց-ն մինչն սպառողին հասցնելը նստել է 7000 դրամ: Կարտոֆիլի 1ց-ի իրացման գինը 10 000 դրամ է: Որոշել զուտ եկամուտը ն շահույթը: 1. Զուտ եկամուտը կկազմի. ЧД Հ 120(10000 – 6000) Հ 480 հազ. դրամ Եկամտա երությունը`

10000  6000  100  66 0 0 կամ 120  100000  6000  РТ   66 0 0 : 120  6000

РТ 

2. Շահույթը կկազմի` П Հ 80 « (10000-7000) Հ 240 հազ. դրամ: Շահութա երությունը`

РТ 

80  10000  7000   100  42 .8 0 0 800  7000

РТ 

10000  7000   100  42.8 0

կամ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Զուտ եկամուտ, շահույթ, եկամտա երություն, շահութա երություն Ֆերմերը, խնամելով 40 գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն, տարեվերջում ստացել է 80ց քաշաճ: Դրանից իրացրել է 60 ց-ն: 1ց-ի արտադրական ինքնարժեքը 135 հազ. դրամ, իրացման գինը 165 հազ. դրամ: Պատասխան` զուտ եկամուտը` __________________ հազ. դրամ, շահույթը` ________________________ հազ. դրամ, եկամտա երությունը` ______________ 9, շահութա երությունը` ______________ 9:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Զուտ եկամտի, շահույթի, եկամտա երության, շահութա երության որոշում Որոշեք շահույթը, եթե շահութա երությւնը` 279 է, իսկ պտղի 1ց-ի իրացման գինը` 15 հազ. դրամ, երքատվությունը` 125ց է: Պատասխան` շահույթը 1ց-ից` __________________ դրամ, շահույթը 1 հա-ից` ________________ հազ. դրամ,

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Բիզնեսի նպատակահարմարության որոշում Որոշեք իզնեսի նպատակահարմարությունը, եթե սնկի արտադրության շահութա երությունը 809 է, սնկի 1 կգ-ի շուկայական գինը` 1000 դրամ է: Աշխատանքի վարձատրությունը կազմում է ծախսերի 709-ը: 1ց սնկի վրա աշխատանքային ծախսումները կազմում են 10 մարդ/օր: ՓԲԸ-ն 1 մարդ/օրվա համար Ձեզ առաջարկում է 3000 դրամ: Պատասխան` սնկի արտադրությունում 1 մարդ/օրվա վարձատրությունը ___________ հազ. դրամ է: Ձեռնտու է, թե՞ ոչ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Մշակա ույսերի համեմատական արդյունավետության որոշում Ինչպիսի՞ն է մշակա ույսերի համեմատական արդյունավետությունը, եթե հացահատիկի 1ց-ի գինը 10 հազար, կարտոֆիլինը` 9 հազար դրամ է, շահութա երությունը` համապատասխանա ար 1409 ն 409, իսկ 1հա-ից ստացված երքը` 25ց ն 180ց: Պատասխան` 1 հա-ից ստացվում է շահույթ` հացահատիկից` ___________________ հազ. դրամ, կարտոֆիլից` _____________________ հազ. դրամ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Շահութա երության որոշում այլ գործոններով Որոշեք շահութա երությունը, եթե աշխատանքի վարձատրությունն ինքնարժեքում 409 է, 1 մարդ/օրվա վարձատրությունը` 3500 դրամ: Բանջարեղենի 1ց-ի վրա աշխատանքային ծախսումները կազմում են 2 մարդ/օր, իսկ 1ցի շուկայական գինը 6000 դրամ է: Պատասխան` 1ց-ի ինքնարժեքը ________________________ դրամ, շահույթը ______________________________ դրամ, շահութա երությունը` ____________________9: Իսկ Դուք կզ աղվեի՞ք նման իզնեսով:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 10. ՀԱ-ի, ԶԵ-ի, ՀԵ-ի որոշում Տնտեսությունը զ աղվում է խոզա ուծությամ : Արտադրվելու է 50 ց միս: Մսի 1ց-ի շուկայական գինը 100 հազ. դրամ է: 1ց-ի վրա կերերի ծախսը կազմում է 7ց կերամիավոր: Որոշեք արտադրության նպատակահարմարությունը, եթե կերերը այլ նյութական ծախսերի հետ միասին կազմում են 709, աշխատանքի վարձատրությունն այլ ծախսերի հետ միասին` 309: 1ց համակցված կերի արժեքը նյութական ծախսումների մեջ կազմում է 809: Որոշեք համախառն արտադրանքի արժեքը _____________ հազ. դրամ, համախառն եկամուտը`_______________________ հազ. դրամ, Զուտ եկամուտը` ____________________________ հազ. դրամ, եկամտա երությունը` ________________________________ 9:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 11. Շահույթի հաշվարկ կապիտալի միջոցով Ինչքա՞ն շահույթ կստացվի, եթե կապիտալ ներդրումների պահանջը 9 մլն. դրամ է, իսկ փոխհատուցման ժամկետը` 3 տարի: Պատասխան` շահույթը պետք է կազմի` ________________ մլն. դրամ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 12. ՀԵ-ի որոշում այլ ցուցանիշներով Որքա՞ն է համախառն արտադրանքը, եթե 3մլն. դրամ շրջանառու միջոցների շրջապտույտի գործակիցը 2 է, իսկ ապրանքայնության մակարդակը` 659: Պատասխան` համախառն արտադրանքը _______________ մլն. դրամ է:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 13. Ինքնարժեքի, շահույթի ն շահութա երության որոշում Որքա՞ն են տնտեսության կաթի 1ց-ի ինքնարժեքը, շահույթը ն շահութաերությունը, եթե աշխատանքի վարձատրույունն ինքնարժեքում 359 է, 1ց կաթի վրա ծախսվել է 1.1 մարդ/օր, իսկ 1 մարդ/օրվա վարձատրությունը 4800 դրամ է, 1ց կաթն իրացվում է 15000 դրամով:

Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Ի՞նչ է գյուղատնտեսության արդյունավետությունը: Ինչպիսի՞ն է նրա ըմ ռնումը կանոնական ն իրական տնտեսագիտության կողմից: 2. Ցուցանիշների ո՞ր խում ն է նութագրում գյուղատնտեսության մեջ անցկացվող միջոցառումներից ստացված արդյունքը. ա) երքատվության, կաթնատվության արձրացումը, կենդանի քաշի հավելաճի մեծացումը, ձվատվության արձրացումը, ) աշխատողների հաշվով արտադրանքի ելքը, աշխատատարությունը, ինքնարժեքը, ծախսերի հատուցումը, շահութա երության մակարդակը: 3. Ո՞րն է համարվում գյուղատնտեսության տնտեսական արդյունավետության չափանիշը. ա) կենդանի ն առարկայացած աշխատանքի նվազագույն ծախսումներով ազգային եկամտի, համախառն եկամտի առավելագույն ստացում, ) կենդանի ն առարկայացած աշխատանքի նվազագույն ծախսումներով հողի յուրաքանչյուր հա-ից, անասունի յուրաքանչյուր գլխից առավելագույն արտադրանքի ստացում: 4. Ո՞ր ցուցանիշն է առավել արձր աստիճանով արտացոլում ժողովրդատնտեսական արդյունավետույունը. ա) համախառն ներքին արդյունքի ծավալը նակչության 1 շնչի հաշվով, ) ազգային եկամտի արտադրության ծավալը նակչության 1 շնչի հաշվով, գ) ՀՆԱ ն ազգաին եկամուտը ռեսուրսների միավորի հաշվով, դ) միջազգային համեմատական սանդղակներում երկրի զ աղեցրած տեղը: 5. Ո՞րն է գյուղատնտեության մեջ ստեղծված նոր արդյունքը. ա) համախառն արտադրանքի ն նյութական ծախսերի տար երությունը, ) աշխատանքի վարձատրության ն շահույթի միագումարի, գ) իրացված արտադրանքի ծավալը, դ) զուտ եկամտի մեծությունը, վերջնական արդյունքը:

ԹԵՄԱ 10. ԸՆԴԼԱՅՆՎԱԾ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Ընդլայնված վերարտադրության հասկացողության ձնակերպումը Ընդլայնված վերարտադրությունը _________________________

_____________________________________________________ _____________________________________________________ _____________________________________________________ _____________________________________________________ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Ընդլայնված վերարտադրության առանձնահատկությունների սխեմայի լրացում

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Գյուղատնտեսության ընդլայնված վերարտադրության ցուցանիշների տիրապետում

Н Р - ընդլայնված վերարտադրության նորման, Ф1 , Ф2 - հիմնական ն շրջանառու միջոցների արժեքը,

ФН - զուտ եկամտի կուտակվող մասը, դրամ, Н Н - զուտ եկամտի կուտակվող մասի տեսակարար կշիռը, 9, ЧД - զուտ եկամտի գումարը, դրամ Н П - համախառն եկամտի կուտակվող մասի տեսակարար կշիռը, 9:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Ընդլայնված վերարտադրության գործոնների տիրապետում

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Համախառն արտադրանքի աշխումը Գյուղացիական տնտեսությունն արտադրել է 2.4 մլն դրամի համախառն արտադրանք: Դրա համար ծախսել է սերմեր` 0.2, կերեր` 0.4, վառելիք` 0.1, պարարտանյութեր ն ուժանյութեր` 0.15, ջուր 0.3, հիմնական միջոցների մաշվածք` 0.07, փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաներ` 0.03մլն. դրամի: Աշխատանքային ծախսումները կազմել են 600մ/օր: Մեկ մարդ օրվա համար վճարելու է 3500 դրամ: Վճարվելու է հողի վարկը` 60 հազար, տեխնիկայի վարձակալման համար` 0.1 մլն. դրամ (որից` 609-ը վարձատրույթուն): Կատարել համախառն արտադրանքի աշխում:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Ընդլայնված վերարտադրության ցուցանիշների հաշվարկման մեթոդի տիրապետում 1. Ընդլայնված վերարտադրության նորմայի ( Н Р ) հաշվարկը: Որոշվում է կուտակման ֆոնդը ( ФН ) հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերին ( Ф1 ,Ф2 ) հարա երելու միջոցով.

НР 

ФН  100 , Ф1  Ф2

2. Կուտակման նորմայի ( Н Н ) հաշվարկը:

НН 

ФН  100 ЧД

Սա վկայում է, թե տնտեսության զուտ եկամտի որ մասն է գնում կուտակման: Կուտակման նորման կախված է ազմաթիվ գործոններից` ֆոնդատարության գործակցից ( К Ф ), եղած ֆոնդերի մեծությունից ( Ф ), արտադրանքի ծրագրավորված հավելումից ( Ֆ1 ), աշխատանքի վարձատրության ֆոնդից ( О Ф ) ն նրա նախատեսվող աճից ( Ֆ 2 ): Հետնապես, այն պարզ վերարտադրության նկատմամ կարելի է ներկայացնել հետնյալ անաձնով.

НН 

К Ф Ф  Ֆ1   ОФ  Ֆ 2

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Համախառն եկամտի աճման գործոնները

Համախառն եկամտի աճման հործոնները

Համախառն միավոր ար....................-ի տադրանքի ավելացումը իջեցումը

միավոր արտադրանքի

Նոր տեխնիկայի ն տեխ.......................... նոլոգիաների .......................... ներդրումը աճը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Զուտ եկամտի աշխումը

Զուտ եկամուտ

Զարգացման ինտենսիվ գործոնների երդրում

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Աշխատանքային ռեսուրսների ընդլայնված վերարտադրության ցուցանիշներ

ԹԵՄԱ 11. ԳԻՆԸ ն ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Ձնակերպել գնի կատեգորիան Գինը _______________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ :

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Միջին գնի որոշումը Հաշվարկել իրացման միջին գինը, եթե 300ց ապրանքային կարտոֆիլն իրացվել է 80ց էլիտային ընկանյութ, 1ց`ը 25 հազ. դրամով, 100ց` 11000 , 40ց` 7000, 80ց` 5000 դրամով: Պատասխան` ___________________________ դրամ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Գնի որոշումը տար եր եղանակներով Հաշվարկեք կաթի իրացման միջին գինը, եթե ինքնարժեքը կազմում է 7200 դրամ, իսկ շահութա երությունը` 339: Պատասխան` ___________________________ դրամ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Գնի որոշումը այլ ցուցանիշներով 1 մարդ/օրվա վարձատրությունը 4500 դրամ է, 1ց կարտոֆիլի վրա ծախսվել է 1 մարդ/օր, իսկ վարձատրության տեսակարար կշիռն ինքնարժեքում կազմում է 409: Որոշեք 1ց կարտոֆիլի իրացման գինը, եթե շահութա երությունը 759 է: Պատասխան` ___________________________ դրամ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Գնի փնտրելը այլ ցուցանիշներով Ֆերմերը քիմիական պայքարի միջոցով հացահատիկի 1հա-ի երքն ավելացրեց 3ց-ով (1ց-ի արժեքը` 8000 դրամ) ն երքատվությունը 17ց-ից հասցրեց 20ց-ի: Որոշեք միջոցառման արդյունավետությունը ն գների մակարդակը, եթե հեր իցիդով մշակված հացահատիկը շուկայում նշված գնից վաճառվում է 309-ով ցածր գնով, իսկ պայքարի ծախսը 1հա-ի հաշվով 15 – 20 հազ. դրամ է: Պատասխան երքի հավելումը Հ __________________________ դրամ, Գների իջեցումից կորուստը` Հ ___________________________ դրամ, Գների անկումը 1ց-ի հաշվով` Հ ___________________________ դրամ, Շահույթի կորուստը` Հ ___________________________ դրամ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Գնի տնտեսական հիմնավորումը Ինչպիսի՞ն է գների տնտեսական հիմնավորվածությունը, եթե օպտիմալ շահութա երությունը շուկայի տվյալ իրավիճակում պետք է կազմեր 259, մինչդեռ տնտեսությունների 759-ն ապահովում են 139 շահութա երություն, արտադրում են արտադրանքի 139-ը, իսկ արտադրանքի 879-ն արտադրող ձեռնարկությունների 259-ը ապահովում են 359 շահութա երություն: Հաշվարկ` Պատասխան` շահութա երությունը Հ .....................................................9, (ցածր է օպտիմալից, արձր է օպտիմալից, հավասար է նրան):

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. Գնի տնտեսական հիմնավորումը Հանրապետությունում ծխախոտի 1ց-ի միջին գինը 50 հազ. դրամ է, միջին ինքնարժեքը` 35 հազ. դրամ: Ինչպե՞ս վարվեն Գեղարքունիքի մարզի Öամ արակի ենթաշրջանի տնտեսությունները, որոնց ծխախոտի 1ց-ի ինքնարժեքը 50-70 հազ. դրամ է: Պատասխան`________________________________________________ _______________________________________________________________ :

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Գների ֆունկցիան

ԳՆԵՐԻ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ (Ֆ)

Հաշվառման Ֆ. Պլանավորման Ֆ. Կարգավորիչ Ֆ. Բածխիչ ն վերա աշխիչ Ֆ. Հսկիչ Ֆ. Խթանման Ֆ. Սոցիալական Ֆ.

էկոլոգիական, նորաստեղծություն

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Գնագոյացման սկզ ունքները

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 10. Գնագոյացման մեթոդները

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 11. Գները միջազգային առնտրում: Գին ն որակ Բրազիլիզյում ձեռք է երվել 20տ սուրճ` 1տ-ի համար վճարելով` 1000 ԱՄՆ դոլար:Հայաստանում վաճառելու համար այն հանձնվել է 50 վերավաճառողների, որոնք էլ հանձնել են 200 վաճառողների: Ինչպե՞ս անվանել ձեռք երման, հանձնման ն վաճառքի գները: Ի՞նչ են ՖՕԲ, ԿԱՖ, ՖԱՍ, ՍԻՖ գները:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 12. Գինը ն արտադրանքի որակը 3.69 յուղայնությամ կաթի 1ց-ին գործարանը վճարել է 6.0 հազ. դրամ: Ինչպիսի՞ն է 4.29 յուղայնույամ կաթի 1ց-ի գինը:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 13. Գինը ն արտադրանքի որակը Տեխնիկական խաղողի 199 ազիսային շաքարայնության 1ց-ի գնման գինը գործարանը սահմանել է 13000 դրամ: Հաշվեք, ճի՞շտ են արդյոք Ձեզ վճարել, եթե շաքարայնությունը կազմել է 219, իսկ Ձեզնից գնել են 12500 դրամով: Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Ի՞նչ է գների կառուցվածքը: 2. Ինչպե՞ս հիմնավորել գները: 3. Որ՞ն է գյուղատնտեսության գնագոյացման տար երիչ առանձնահատկությունը: 4. Ագրոպարենային համակարգում ինչպիսի՞ գներ են գործում: 5. Ի՞նչ կարնոր դեր ունեն գները: 6. Որո՞նք են գյուղատնտեսության մեջ գնագոյացման առանձնահատկությունները:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 14. Գների համակարգը

ԹԵՄԱ 12. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒՔՅԱՆ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ ԵՎ

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Տեղա աշխման ն մասնագիտացման հասկացությունների ձնակերպումը Գյուղատնտեսության տեղա աշխումը _________________ _____________________________________________________ _____________________________________________________ ____________________________________________________ :

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Տեղա աշխման հիմնական սկզ ունքների տիրապետում

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Տնտեսության մասնագիտացման ծրագիր Ձեզ առաջարկվում է Տավուշի մարզը մասնագիտացնել խաղողագործությամ , ծխախոտագործությամ , պտղա ուծությամ ն կաթնային տավարա ուծությամ : Ի՞նչ գործոններ պետք է նախապես ուսումնասիրեք:

Գյուղատնտեսության մասնագիտացման գործոնները

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Գյուղատնտեսության մասնագիտացման էության ձնակերպումը. Գյուղատնտեսության մասնագիտացումը ________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ :

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Մասնագիտացման ձների նութագրումը

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Տնտեսության մասնագիտացման ցուցանիշների տիրապետում

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

Գյուղատնտեսության մասնագիտացման տնտեսական նշանակության տիրապետում

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 8. Խնդիր՝ մասնագիտացման խորության վերաերյալ Ինչպիսի՞ն է մասնագիտացման խորությունը, եթե տնտեսության 900 հազար դրամ ապրանքային արտադրանքից 300 հազարը ստացվել է կաթի, 200 հազարը՝ տավարի մսի, 150 հազարը՝ կարտոֆիլի, 120 հազարը՝ անջարեղենի, 95 հազարը՝ պտղի, 35 հազարը՝ խաղողի իրացումից: Որոշեք մասնագիտացման ուղղությունը ն խորությունր՝ (КС) օգտագործելով հետնյալ անաձնը.

ՃC 

 Y7  2 H  1



 , որտեղ`

100-ն ամ ողջ ապրանքային արտադրանքի ծավալի կառուցվածքն է 9ով,

Y7 - ն արտադրանքի մեջ զ աղեցրած տեղն է (1, 3, 5, 7, 9, 11 ն այլն): Պատասխան` տնտեսությունն ունի թույլ, միջին, խորը մասնագիտացում (ընդգծել): ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 9. Մասնագիտացման աստիճանի հաշվարկման մեթոդիկան

Արտադրության մասնագիտացման խորությունը որոշվում է հետնյալ անաձնի օգնությամ .

 Y7  2 H  1

ՃC  ՃC





կամ

Ս C   նi1 

, որտեղ`

1 1

- մասնագիտացման խորությունն է,

- արտադրանքի տեսակարար կշիռն է ապրանքային արտադրանքի մեջ` նվազող թվերով, H - ն արտադրանքի հերթական համարն է, ըստ նվազող տեսակարար կշռի, 100 – ը ապրանքային արտադրանքի միագումար տոկոսային արտահայտությունն է, ո

 նi1 

- ապրանքային արտադրանքի մեջ առանձին արտադրանք-

1 1

ների տեսակարար կշիռների քառակուսիների գումարն է,

ՍC

- մասնագիտացման մակարդակն է:

Օրինակ՝ ապրանքային արտադրանքի մեջ կարտոֆիլի արտադրանքն զ աղեցնում է 60, անջարա ուծությանը՝ 25, հացահատիկինը՝ 8, այլ ճյուղերինը՝ 7 9: Այս դեպքում մասնագիտացման միջին կշռված մակարդակը կլինի՝ (0.6)2+(0.25)2+(0.08)2+(0.07)2 Հ 0.534 Ընդհանուր առմամ մասնագիտացման վերա երյալ ընդունված են հետնյալ գործակիցները՝ ցածր 0.25 - 0.35, միջին՝ 0.36 - 0.48, արձր՝ 0.49 0.61, խորը մասնագիտացված՝ 0.62-ից արձր:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 10. Մասնագիտացման տնտեսական արդյունավետությունը ( Э ) - որոշվում է հետնյալ անաձնով.

Э   2 НС  2 0  27З  զ , որտեղ`

2 НС - միավոր արտադրանքի ինքնարժեքն է, մինչն մասնագիտացումը, դրամ, 2 0 - ն` միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը մասնագիտացած տնտեսությունում,

2 7З

- ն` արտադրանքը սպառողին հասցնելու ծախսերը միավոր արտադրանքի հաշվով,

զ - ն` արտադրանքի արտադրության քանակը մինչն մասնագիտացումը:

Ձեռնարկության հումքային գոտին (Տ) որոշվում է`

S

M  Ճu  7p  У 

անաձնով, որտեղ`

M - ը ձեռնարկության օրական հզորությունն է, տոննաներով, Ճ u - ը ձեռնարկության հզորության օգտագործման գործակիցն է,

7p -ն տարվա ընթացքում աշխատած օրերի թիվն է,  - ն հունմքային տարածքն է, հա, У  - ն հումքի երքատվությունն է:

Հարցեր ինքնաստուգման համար. 1. Ի՞նչն է որոշում միջազգային տնտեսական կապերի նույթն ու ովանդակությունը. ա) տնտեսական շրջանների մասնագիտացումը, ) շրջանում գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ծավալը: 2. Ինչպե՞ս է փոխվում զանգվածային սպառման վայրերն արտադրանք հասցնելու փոխադրման օպտիմալ տարածությունը` փոխադրամիջոցների, շինարարության ու արտադրության մեջ գիտատեխնիկական առաջընթացի պայմաններում, ա) տարածությունը փոքրանում է, ) տարածությունը մեծանում է: 3. Ի՞նչն է որոշում տնտեսական շրջանի գյուղատնտեսական արտադրության առանձնահատկությունները. ա) արտադրողական ուժերի ն արտադրական հարա երությունների զարգացման մակարդակը, ) նական, սոցիալական ն տնտեսական գործոնները: 4. Ի՞նչ է արտահայտում արտադրության տեղա աշխումը. ա/ աշխատանքի հասարակական աժանման գործընթաց, որն արտացոլում է ըստ երկրի, գոտիների, տարածքների, առանձին տեսակի արտադրանքների արտադրության տարածքային տեղա աշխումը, / աշխատանքի հասարակական աժանման գործընթաց, որն արտացոլում է կոնկրետ տնտեսության գործունեության կենտրոնացում մեկ կամ մի քանի տեսակի արտադրանքների արտադրության համար: 5. Ի՞նչ է աշխատանքի հասարակական աժանումը: 6. Ի՞նչ է երկրի տնտեսական շրջանը

ա/ ժողովրդատնտեսական տարածքային համալիր, որը միավո-րում է արդյունա երության, գյուղատնտեսության ն տրանսպորտի տարեր ճյուղերը, / ժողովրդական տնտեսության ճյուղերի համախում ը, որոնք միավորված են երկրին պարենով ն գյուղատնտեսական հումքով ապահովելու ընդհանուր խնդրով: 7. Ի՞նչ են մարզը, գյուղատնտեսական գոտին, տարածքային ո՞ր աժանման հետնանքով են ձնավորվել ՀՀ 11 մարզերր. ա/ տնտեսական շրջանացման, / վարչատարածքային աժանման: 8. Գյուղատնտեսական արտադրության ռացիոնալ տեղա աշխումը ի՞նչ ձնով է ազդում նրա տնտեսական արդյունավետության վրա: 9. Ցուցանիշների ո՞ր խում ն է նութագրում գյուղատնտեսական արտադրության տեղա աշխման մակարդակը. ա/ Արտադրության ծավալը, ապրանքային արտադրանքի տեսականին ու որակը, արտադրանքի միավորի արտադրության ու փոխադրման ծախսերը, միավոր արտադրանքի վրա կատարված ծախսերը, 1հա գյուղ. հողատեսքի հաշվով համախառն ու ապրանքային արտադրանքի ելքը, աշխատանքի արտադրողականությունը, կապիտալ ներդրումների արդյունավետությունը, 1հա գյուղ. հողատեսքի հաշվով շահույթի զանգվածի ն շահութա երության մակարդակը: / Տարածքում համախառն ու ապրանքային արտադրանքի ծավալը, ապրանքայնության մակարդակը, տարածքի տեսակարար կշիռր ռեգիոնի համախառն ու ապրանքային արտադրանքի ընդհանուր ծավալի մեջ, նակչության մեկ շնչի հաշվով արտադրանքի արտադրությունը, պարենային ինքնաապահովվածությունը, ներմուծման ու արտահանման հաշվեկշիռը: գ/ Ներկայացրեք ՀՀ գյուղատնտեսության մասնագիտացման ներկա մարտահրավերները: դ/ Գյուղատնտեսության մասնագիտացման գործում ինչպիսի՞ն է շուկայի «Անտեսանելի ձեռքի» ն կառավարության դերակատարումները շուկայական տնտեսության պայմաններում: ե/ Փորձեք հաշվել ինչ կստանա ՀՀ-ը Արարատյան դաշտի օպտիմալ մասնագիտացումից: զ/ Ի՞նչն է խանգարում գյուղատնտեսության գիտականորեն հիմնավորված վարման համակարգի ներդրմանը, մասնագիտացմանը: է/ Ո՞րն է Գյուղատնտեսության նախարարության դերը մասնագիտացման ն գիտելիքահենք ձնով ճյուղային կառուցվածք սահմանելու գործում: ը/ Ի՞նչ դեր ունեն քաղաքները, ագլոմերացիաները, վերամշակող արդյունա երությունը գյուղատնտեսության մասնագիտացման գործում:

ԹԵՄԱ 13. ԲՈՒՍԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

1. Համախառն երքի ինդեքսը որոշվում է.

i1C 

УФ  ПФ У б  Пб

, որտեղ`

УФ , У б

- ն ազիսային ն փաստացի երքատվությունն է, ց/հա

ПФ , Пб

- ն ազիսային ն փաստացի տարածություններն են,

iУ – ը երքատվության ինդեքսն է, iП – ն ցանքատարածությունների ինդեքսն է: Համասեռ արտադրանքների (հացահատիկի, կերային) համախառն երքի վրա ազդում են յուրաքանչյուր մշակա ույսի տարածությունը, երքատվությունը ն ցանքատարածությունների կառուցվածքը: Ահա թե ինչու դրանց համախառն երքի ինդեքսը ( I 1C ) հավասար է կայուն կազմով երքատվության ինդեքսի ( I УФ ) ցանքա-տարածությունների ինդեքսի ( I  ) ն նրա կառուցվածքի ինդեքսի արտադրյալին`

П П У   / У     

I 1C  I УФ  I П  I СТ , I СТ 

У У

 ПФ

У У

I 

 ПФ

- տվյալ խում

I СТ

մշակա ույսերի փաստացի տարածության

եր-

քատվությամ հաշվարկված համախառն երքն է, б

 Ф -

փաստացի տարածությամ

ազիսային

երքատվությամ

հաշվարկված համախառն երքն է: 2. Խում մշակա ույսերի համախառն երքի ացարձակ աճը. (  W ) որոշվում է հետնյալ անաձնով.

W   У Т  ПТ   У 0  П0 , որտեղ`

У Т  ПТ - համախառն У 0  П0

երքն է հաշվետու տարում, իսկ

- համախառն երքն է ազիսային տարում:

3. Ցանքատարածությունների կառուցվածքային տեղաշարժերի հաշվին համախառն երքի հավելաճը (  W ) արաշվում է.

 У Ф ПФ  У б П б W   П Ф    П  Пб Ф 

П , П Ф

   

անաձնով, որտեղ`

- ն փաստացի ն ազիսային տարիների

ցանքատարածությունն է, հա,

У

ПФ

- ն փաստացի երքատվությամ ն ցանքատարածությամ

հաշվարկված համախառն արտադրանքն է,

УП б

- ն ազիսային տարվա երքատավությամ ն

ցանքատարածությամ

հաշվարկված արտադրանքն է:

4. Արտադրանքի ծավալի աճման միջին գործակիցը ( Ճ p ) որոշվում է`

Ճp 

ո 1

Ճ1  Ճ 2  Ճ 3  Ճ ո

Ճ p  ո 1

կամ

Ճ p  ո 1

զ1 զ0

 զ PC , որտեղ`  զ PC

Ճ1 , Ճ 2 , Ճ 3  Ճ ո

- ը համախառն արտադրանքի ամենամյա ելքի

ավելացման գործակիցն է,

զ1 , զ0 - ն համախառն արտադրանքի ծավալն է հաշվետու ն

ազիսային

տարում, նամթերային ձնով,

 զ PC

- ն համախառն արտադրանքի արժեքն է համադրելի գներով

հաշվետու տարում,

 զ PC

- ն համախառն արտադրանքի արժեքն է համադրելի գներով

ազիսային տարում,

ո - ը հետազոտվող տարիների թիվն է:

5. Արտադրանքի արտադրության ծավալի աճի միջին տարեկան տեմպը որոշվում է`

Ճ p  ո 1

 զ PC , որտեղ`  զ PC

7ոp  100 ո 1

զ1 , զ0

- ն

զ1  զ1 PC զ0  զ0 PC

զ1  100 զ0

7ոp  100ո 1

կամ

 զ PC , որտեղ`  զ PC

ազիսային ն ընթացիկ տարվա արտադրանքի ֆիզիկական ծավալն է, ն հաշվետու տարվա արտադրանքի ծավալն է

նեղեն ն

արժեքային ձնով, - ն

ազիսային տարվա արտադրանքի ծավալն է

նեղեն ն

արժեքային ձնով: 6. Բուսա ուծական արտադրանքների որակի գնահատման համար օգտագործվում են հետնյալ ցուցանիշներն ու անաձները՝ Որակի ցուցանիշը (KK) որոշվում է իրացված արտադրանքի հաշվարկային (զ3) ն ֆիզիկական զանգվածների (զФ) հարա երությամ : Օրինակ, իրացվել է 500 տոննա շաքարի ճակնդեղ, 159 շաքարայնությամ ՝ պայմանագրային 13-ի դիմաց: Այս դեպքում հաշվարկային ծավալը կկազմի

ՃՃ 

զФ զ3

ՃՃ 

500  15   576 տ,

իսկ գնի արձրացումը ( ոնիֆիկացիա) կամ իջեցումը (ռեֆակցիա) կախված կլինի պայմանագրային պարտավորություններից: Փաստացի դրամական հոսքը պայմանական նկատմամ (KK) կարելի է արտադհայտել հետնյալ անաձնով.

ՃՃ 

արտադրանքի

 զ7  ФP7   զp  ոP7  զ  SP б ո

 զ7 ФP7 - փաստացի իրացման հասույթներն են,

 զp  ոP7 - այլ գործոնների (օրինակ վաղ իրացման) հետնանքով զ

իրացված հասույթն է,

 SPո б

- ն

ազիսային կոնդիցիայով (պայմանագրային) արտա-

դրանքի իրացումից ստացված պայմանական հասույթն է:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Որակի արձրացումից ստացված արդյունքի որոշումը Դիցուկ, ֆերմերը պետք է իրացներ 20 տոննա խաղող, նախնական պայմանագրային 189 ազիսային շաքարայնությամ , 1 տոննայի համար 80 հազար դրամ գնով, իսկ 189 - ը գերազանցող յուրաքանչյուր 19-ի համար ֆիրման լրացուցիչ վճարում է 69 ազիսային գնի նկատմամ : Պատասխան՝ լրավճարի գումարը _________________________հազար դրամ, դրամական հոսքերի հավելաճը _________________ 9 է:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Որակի իջեցումից առաջացած կորուստի որոշումը Առավել արձր որակի սորտի, տեսակի, համարի, դասի գնով իրացված պայմանական դրամական հոսքի ( հասույթների (

զ P

7 7Ф

զ

P7Б )

ն փաստացի դրամական

) տար երությունն է. UՀ

զ

P7Б -

զ

7 7Ф

Որոշել որակի անկումից առաջացած վնասը, եթե պայմանագրային 10 տոննա ծխախոտի 1-ին տեսակը պետք է կազմեր 709-ը (1 տ-ի գինը՝ 700 հազ դրամ), երկրորդ տեսակը՝ 309–ը (1տոննայի համար՝ 400 հազ. դրամ), իրականում այն կազմել է՝ 1-ին տեսակը՝ 45, երկրորդը՝ 559: Պատասխան՝ դրամական հոսքը նվազել է______________հազար դրամով կամ ________________ 9 ով:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Խաղողի տնկարկների նոսրության վերացման արդյունավետության որոշումը Որոշել խաղողի տնկարկների նոսրության հետնանքով կրած վնասը ն նոսրության վերացման արդյունավետությունը, եթե լիարժեքությունը 859 է, փաստացի երքատվությունը՝ 208 ց, արտադրական ծախսերը՝ 410 հազ. դրամ, 1ց խաղողի իրացման գինը 15 հազար դրամ: Այգին լիարժեք դարձնելու քառամյա ջանքերի համար ինվեստիցիաների պահանջը 1հա–ի վրա հասնում է 200 հազար դրամի, հողի հարկը 40 հազ. դրամ: Որոշել 1. Նոսրության վերացման հետնանքով ստացված լրացուցիչ երքի քանակը՝_________ց, լրացուցիչ երքի արժեքը՝ _________հազ. դրամ: 2. Նոսրության հետնանքով աննպատակ վճարված հողի հարկի, կատարված ծախսերի գումարը՝___________________________հազ. դրամ: 3. Տարեկան ընդհանուր կորուստները____________________հազ. դրամ: 4. Զուտ եկամուտը _______________________________________հազ. դրամ: 5. Լրացուցիչ ինվեստիցիաների ետ գնման ժամկետը: 6. Լրացուցիչ ինվեստիցիաների շահութա երությունը՝___________________9: 7. Համախառն տնտեսումը, եթե այգու հասակը 25 տարի է, իսկ նորմատիվայինը՝ 40 տարի. _________________________հազ. դրամ: Ինչպե՞ս որոշել ազմամյա տնկարկների լիարժեքությունր (նոսրացվածություն):

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Ծածկած գրունտի (ջերմատան) տարածքի գների որոշումը (ПТ)

ПТ 

h p , որտեղ` УВ

h - ն ջերմատնային անջարեղենի 1 շնչի տարեկան սպառման նորման է (կգ), ( - ն նակչության թիվն է, УВ- ն հնարավոր երքատվությունն է 1մ տարածքից: Հաշվարկների համար ընդունվում են այն ամիսները, եր տվյալ տեսակի անջարեղենի պահուստային պաշարները կսպառվեն: Այստեղ կշեռքի նժարի վրա պետք է դրվեն. ա) փակ գրունտում արտադրության ն երկարատն պահպանության երկընտրանքը, ) արտադրության ն ներմուծման երկընտրանքը գ) տաք վայրերում աճեցնելու ն լրացուցիչ ծախսումներով սպառողին հասցնելու, պահպանության ն ներմուծումներից յուրաքանչյուրի գինը, դ) պահածոյացման տար երակի այլընտրանքը:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Տար երակային այլընտրանքի գնահատումը լոլիկի տար եր առաջարկի դեպքում

Ցուցանիշները

Չափի միավոր

Ջերմատնային արտադրություն

Երկարատն պահպանում

Ներմուծում

1 Արտադրանքը

հազ. դրամ

2 1տ գինը

Համախառն արտադրանքի մլն. դրամ արժեքը

4 1տ ինքնարժեքը

հազ. դրամ

5 Համախառն ծախսերը

մլն. դրամ

6 Կապիտալ ներդրումները

մլն. դրամ

7 Բերովի ծախսերը

մլն. դրամ

8 Շահույթը

մլն. դրամ

տարի

ԱՄՆ դոլար

մլն. դրամ

Կապիտալ ներդրումների 9 փոխհատուցման ժամկետը Տրանսֆերտային ներդրումների պահանջը Ծախսումներ ն 11 ներդրումներ երկրի ներսում

1. Ինչպե՞ս գնահատել արդյունավետությունը ներդրողի ն երկրի շահերի տեսանկյունից: 2. Ի՞նչ է «ինքնարժեքը» ներկրման ն սեփական երկրներում արտադրության տեսանկյունից:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Բուսա ուծական արտադրանքների համեմատական արդյունավետության գնահատումը _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________ ցուցանիշներով: Գնահատել առանձին անջարեղենների արտադրության համեմատական տնտեսական արդյունավետությունը: Չափի միավոր

Գլուխ սոխ

Կաղամ

Վարուգ

Լոլիկ

Գազար

1. Մեկ հա-ի երքատվությունը

2. Մեկ ց-ի գինը

դրամ

20000

15000

18000

15000

3. Արտադրանքի ելքը 1հա-ից

մլն. դր.

4. Արտադրական ծախսերը 1հա-ի վրա,

հազ. դր

Ցուցանիշները

որից` նյութական

ՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՏՎՅԱԼՆԵՐ

1. Համախառն եկամուտը

մլն. դր.

2. Զուտ եկամուտը

մլն. դր.

3. Եկամտա երությունը

4. Զ աղեցրած տեղը ըստ համախառն եկամտի

1. Ո՞րն է նման համեմատության սխալականությունը: 2. Ո՞վ է ուղղում այդ սխալը ն եր . - պետությունը, - սպառողը - արտադրողը - ոչ ոք: 3. Ինչպե՞ս է այն դրսնորվում:

ԹԵՄԱ 14. ԿԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Կերի ազայի, կերի պլանի ն կերի հաշվեկշռի հասկացությունների ներկայացում: _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ ________________________________________________________________ :

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Առանձին կերերի համալիր տնտեսական գնահատումը Կերի մշակա ույսերն առանձին ցուցանիշներով տար եր տեղ են զ աղեցնում կերերի մշակա ույսերի ընդհանուր թվակազմում: Ուստի նրանց զ աղեցրած տեղը որոշվում է՝ գումարելով ոլոր ցուցանիշները: Առավել ընդունելի են ավելի քիչ միավորներ ստացած մշակա ույսը: Կերի մշակա ույսերի զ աղեցրած տեղն ըստ համալիր գնահատ-ման ցուցանիշների. Առվույտ

Կորնգան

Կերի ճակնդեղ

Շաքարի ճակնդեղ

Սիլոսային

Գարի

1. մեկ հա-ից կերամիավորների ելքով

2. Մարսելի պրոտեինի ելքով

3. մեկ ց կմ-ի ինքնարժեքով

4. Մեկ մօրում կերամիավորների ելքով

5. Այլ համալիր գնահատական ցուցանիշներով

Ընդամենը

Զ աղեցրած տեղը

Ըստ ցուցանիշների

Հետնապես համալիրի գնահատմամ տնտեսապես ընդունելի է առվույտը: Սակայն այն չի փոխարինի հյութալի, համակցված կերին:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Կերի ն կերօգտագործման արդյունավետության տար երակի գնահատում Հաշվարկեք խոտը կերի համար օգտագործելու կամ վաճառելու նպատակահարմարությունը, եթե տավարի քաշաճի 1 ց - ի վաճառքի գինը 150 հազ. դրամ է, 1ց քաշաճի վրա կերերի ծախսը 11ց կերամիավոր է, կերերն ինքնարժեքում զ աղեցնում են 52 տոկոս, իսկ 1ց քաշաճի ինքնարժեքը՝ 120 հազ. դրամ է: 1ց խոտը վաճառվում է 2500 դրամով: Պատասխան` վաճառքից դրամական հոսքը` ________________դրամ

Ինքնարժեքի 529 համարժեք գումարը _________ հազ. դրամ: Քաշաճի արժեքը` ____________________________դրամ Քաշաճի ինքնարժեքը _________________________դրամ Զուտ եկամուտը ____________________________դրամ Հետնապես մսի արտադրության համար կերի օգտագործումը՝ արդարացված է (հիմնավորված է), արդարացված չէ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Կերի օրա աժնի (Рацион) արդյունավետության որոշումը Որոշվում է՝ ա) կերահատուցմամ (КО) այսինքն՝ ծախսված մեկ ցենտներ կերամիավորի (КЕ) հաշվով արտադրանքի ելքով (П). Օրինակ, տավարա ուծության մեջ ծախսվել է 100ց կերամիավոր ն արտադրվել է 110 ց կաթ: Նշանակում է՝

КО 

П КЕ

КО 

 1.1 ց:

/ Կերերի օգտագործման գործակիցը ( КЭ ) որոշվում է կերերի փաստացի ծախսր (КФ) զոոտեխնիկական նորմային (КН) հարա երելու միջոցով.

КЭ 

КФ КН

КЭ 

 1,11 %

Գերածախսը` 1,119: Հենց դրանում էլ պետք է խորամուխ լինեն տնտեսագետը, զոոտեխնիկը, ֆերմերը, քանի որ իզնես պլանը հաճախ հիմնված է լինում ոչ այնքան փաստացի ձնավորված, որքան նորմատիվային կերահատուցման վրա:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Կերերի սննդարարության գնահատում Կերերի սննդարարության գնահատումը պայմանական կերապրոտեինային միավորներով (КП): Այնքանով, որ կերերը խիստ տար երվում են ընդհանուր սպիտակուցային սննդատարությամ , ուստի առավել ընդունելի է նրանց սննդարարության գնահատումը պայմանական կերապրոտեինային միավորներով.

КП 

К  9П  որտեղ`

К П - ն կերի մեջ կերապրոտեինային միավորի պարունակությունն է, К - ն կերերի մեջ կարամիավորների արունակությունը, ց, П - ն ֆիզիկական կերերի մեջ մարսելի սպիտակուցի պարունակությունն է, ց,

9-ը` վերահաշվարկման գործակիցը, որով վասրսակի մեջ պարունակվող 85գ մարսելի սպիտակուցը երվում է լիարժեք կերի մեջ պահանջվող 110 գրամի:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 6. Կերային մշակա ույսերի տնտեսական գնահատումը Մեկ հա-ից կերապրոտեինային միավորների ելքը (УКПС) որոշվում է հետնյալ անաձնով.

У КПС 

К Е   П П  10  У

, որտեղ`

КЕ- ն կերամիավորների պարունակությունն է կերերի մեջ, ПП - ն 1ց-ի մեջ մարսելի սպիտակուցների պարունակությունն է, У- ն մշակա ույսերի երքատվությունն է, 10 ն 2-ը վարսակի մեջ կերամիավորի ն մարսելի սպիտակուցի փախհարա երությունն է: ՈՐՈՇԵԼ՝ կերապրոտեինային միավորների ելքը՝ առվույտի, գարու ն սիլոսի համար եգիպտացորենի մեջ, եթե երքատվությունը ն կերամիավորների պարունակությունը համապատասխանա ար կազմել է. առվույտինը՝ 140 ց ն 0.5 ց. կրմ, սիլոսի եգիպտացորենինը՝ 240 ն 0,15 գարունը՝ 20 ն 1.3:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 7. ԿԵրի մշակա ույսերի համալիր ինդեքսային գնահատումը ԿԵրի մշակա ույսերի համալիր ինդեքսային գնահատումը (UH).

ՍH 

Б К  П К  С3 БЗ  П З  СК

որտեղ`

UH-ը կերի մշակա ույսի համեմատական տնտեսական արդյունավետության ինդեքսն է, БКБЗ - ը համեմատվող ն մշակա ույսերի մեջ հեկտարից ստացվող կերամիավորների ելքն է (որի հետ համեմատվում է), ПКПЗ-ը նույն մշակա ույսերի մեջ մարսելի սպիտակուցների պարունակությունն է (ПЗ, որի հետ համեմատվում է), СЗСК-ը կերամիավորների ինքնարժեքն է դրամով, որի հետ համեմատվում է): Կերի արմատապտուղն արտահայտել վարսակի նկատմամ , եթե կերամիավորների ելքը 1 հեկտարից կազմել է. վարսակինը՝ 20, կերի արմատապտղինը՝ 58, մարսելի սպիտակուցինը՝ 14.1 ն 14.3, ինքնարժեքը՝ 1410 ն 1430 դրամ:

ԹԵՄԱ 15. ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱՆ

Անասնա ուծության էկոմոնիկայի գործնական աշխատանքում հմտություն ձեռք երելու համար առաջարկվում է նախապես տիրապետել հետնյալ դրույթներին:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 1. Անասնագլխաքանակի ն վերարտադրության ցուցանիշների որոշումը 1.1 ԿԵնդանի քաշի զանգվածի որոշումը Կենդանի քաշի ավելացումը՝ կապված աճեցման ն տման տնողությունից (∆Q): Կախված օրական քաշաճից՝

Օ  ՕФ  У П  նФ

կախված աճեցման ն տման տնողությունից`

Օ 

У П  նФ ՕП

ՕФ ՕП - ն նախագծային ն փաստացի քաշաճն է, ց, У П - ն նախագծային միջին օրական քաշաճն է, ց, նФ - ն աճեցման փաստացի տնողությունն է կեր/օրերով: 1.2. Քաշաճի ծավալի որոշումը Եթե ամ ողջ կենդանի քաշը տարեվերջում հասնում է 100 ց-ի, 80 գլուխ տվող հորթերի օրական քաշաճը կազմում է 0,5 կգ ն տման տնողությունը 200 օր է (կամ՝ 16000 կեր-օր), ապա տարվա քաշաճը կկազմի ______ց. Օ Հ 1.3. Միջին տարեկան անասնագլխաքանակի որոշումը (ՒՇ) որոշվում է. ա) միջին ամսական անասնագլխաքանակների հիման վրա հետնյալ անաձնով.

7C 

1 / 2 71  7 2  7 3    1 / 2 7 ո П 1

Ւ1-ը անասնագլխաքանակն է հաշվետու տարվա հունվարի 1-ին, Ւ2, Ւ3 – ը անասնագլխաքանակի համապատասխան ամիսների (փոտրվար, մարտ) 1-ի դրությամ ,

7 ո -ը անասնագլխաքանակն է նոր տարվա հունվարի 1-ի դրությամ

П -ն ամիսների թիվն է:

Որոշել խոզերի միջին տարեկան թիվը, եթե ըստ ամիսների գլխաքանակը կազմել է 40, 60, 90, 50, 30, 120, 70, 130, 90, 100, 110, 140 գլուխ: ) տարվա ընթացքում տվյալ անասնատեսակի աճեցման վրա ծախսված կերօրերի քանակով` (

Т

КД

7C 

Т

КД

1.4. Պայմանական անասնագլխաքանակի որոշումը կատարվում է տվյալ սեռահասակային խում ը 1-ով արտահայտվող խմ ի վերահաշվարկելու միջոցով, որի համար օգտագործվում են հետնյալ գործակիցները՝ կովեր, ցուլեր, եզներ 2 տ արձր հորթեր 1տ արձր հորթեր մինչն 1 տ հորթեր ոչխարներ ն այծ

1,0 0,75 0,6 0,40 0,125

գառներ ն ուլեր 0,06 4 ամսականից արձր խոճկորներ 0,6 մինչն 4 ամսական խոճկորներ 0,2 թռչուններ 0,02 թռչունների գլխաքանակը վերահաշվարկվում՝ է հավի. 1 ադը Հ 2 հավ, 1 սագը ն հնդկահավը՝ 4 հավ գործակցով:

1.5. Մթերատու կենդանիների գլխաքանակի դինամիկայի ցուցանիշները` գլխաքանակի փոփոխությունը ըստ տարիների, ացարձակ աճը, աճի գործակիցը, աճի տեմպը, աճի միջին տարեկան գործակիցը, 1 9-ի ացարձակ իմաստը: Անասունների ցեղական կազմի ցուցանիշները - անասունների գլ-խաքանակը ըստ ցեղատեսակների, հոտի կառուցվածքը, ցեղախմ երի գլխաքանակի դինամիկան ն այլն: 1.6. Հոտի կառուցվածքի, նրա տնտեսական գնահատականը - կառուցվածքը առանձին սեռահասակային խմ ի տեսակարար կշիռը ընդհանուր գլխաքանակի մեջ: Տնտեսական գնահատականը որոշում են ցուցանիշների հետնյալ համակարգով՝ համախառն արտադրանքի (ВП), համախառն եկամտի (ВД), զուտ եկամտի (ЧД) ելքը: ա) մեկ մայր անասունի (կովի, խոզամայրի, մատակի, զամ իկի, մաքիի, մայր ոչխարի) հաշվով, ) մեկ հա կերատարածության հաշվով, գ) արտադրական ծախսերի 1 դրամի հաշվով, դ) 1 մարդ-օրվա հաշվով, ե) կերահատուցումր, զ) միավոր արտադրանքի ինքնարժեքր, շահույթր ն այլն:

1.7. Անասնագլխաքանակի խտությունը - անասնագլխաքանակն է միավոր հողատարածության հաշվով: Խ.ե.ա. ն ոչխարները հաշվարկվում են գ/պ հողերի, խոզերինը՝ վարելահողի, թռչուններինը՝ հացահատիկի ցանքատարածությունների հաշվով: Բոլոր թռչունները վերահաշվարկվում են հավերի, ընդ որում՝ մատղաշը հաշվի չի առնվում: 1.8 Հոտի շարժը - տարվա ընթացքում սեռահասակային խմ երի կազմում կատարված տեղաշարժերն են միմյանց կամ լրացման հաշվին: 1.9 Գլխաքանակի հաշվեկշիռը - մթերատու անասունների մուտքի ն ելքի շարժի հետնանք: Այն արտահայտվում է՝

7H  7ո  7ոk  7ոp  73  7ոr  7Hն  70 , 7 H - ը տվյալ տարեսկզ

ի գլխաքանակի մնացորդն է,

7 ո - ը ծնաճը (գլուխ), 7 ոk - ն գնված գլխաքանակը,

7ոp - ն իրացված գլխաքանակը, 7 3 - ը մորթված գլխաքանակը, 7 ոr - ը ընկած գլխաքանակը, 7 Hն - ն պակասորդ գլխաքանակը, 7 0 - տարեվերջի գլխաքանակը: 1.9 Հոտի վերարտադրության ցուցանիշները - Վերարտադրությունը հոտի մշտական վերականգնման ու վերակառուցման գործրնթաց է: Վերարտադրությունը կարող է լինել պարզ ն րնդլայնված: Պարզ վերարտադրության դեպքում մուտքերը ն ելքերը հավասարվում են, ն տարեվերջում գլխաքանակը մնում է անփոփոխ: Ընդլայնված վերարտադրության դեպքում տարեվերջի գլխաքանակը ավելանում է: Վերարտադրության ցուցանիշներն են՝ - զուգավորված մայրերի տեսակարար կշիռը, - արտադրող կենդանիներով (ցուլեր, վարազներ, խոյեր) ապահովվածությունը, - մթերատու անասունների պտղատվությունը, - ստերջությունը, - նորոգման մատղաշով ապահովվածությունը - անկումների ն խոտանման տոկոսը: ա) Մայրերի զուգավորման ցուցանիշները (r 9) - փաստացի զուգավորված կենդանիների գլխաքանակի (ՒФ) հարա երությունն է հնարավոր գլխաքանակին (Ւ).

r

  100 : 

) Զուգավորման թվակազմը - ներառում է տարեսկզ ի կովերի, երինջների, հիմնական ն ստուգված խոզամայրերի, մայր ոչխարների, շիշակների քանակը, հանած տման ն խոտանման ենթակա մայր անասունները: գ) Կենդանիների ապահովվածությունը արտադրողներով - հնարավոր զուգավորման ենթակա գլխաքանակի հարա երությունն է արտադրողների տարեսկզ ի գլխաքանակին: Ստացված տվյալները համեմատվում են նորմատիվների հետ: դ) Ստերջության ցուցանիշները - տվյալ տարում չպտղա երած կենդանիների թվաքանակի հարա երությունն է միջին տարեկան մայրական կազմի նկատմամ : ե) Սերնդի ստացման (расплода маток) ցուցանիշները - առողջ սերունդ տված գլխաքանակն է: զ) Մայր կենդանիների արտադրական օգտագործման գործակիցը ընթացիկ տարում փաստորեն ծնած գլխաքանակի հարա երությունն է ծնելու ընդունակ գլխաքանակին: է) Սերնդատվության գործակիցը - ստացված ծնի հարա երությունն է ծնած ն ծնելի գլխաքանակին: ը) Մայր անասունի հաշվով սերնդի ելքի գործակիցը - ընկած մեկ ամսական գառների, երկու ամսական հորթերի հարա երությունն է ստացված ծնին:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2. Մթերատվության ցուցանիշների որոշումը Կենդանիների մթերատվությունը նութագրվում է հետնյալ ցուցանիշներով. 2.1. Միջին տարեկան մեկ կովի կաթնատվությունը (УМ) - տարեկան ստացված կաթի (ՄМ) քանակի հարա երությունն է կովերի միջին տարեկան գլխաքանակին (ИСП).

УМ 

WM 7СП

2.2. Մեկ հավի ձվատվությունը (УЯ) - որոշվում է ստացված ձվի քանակը (ՄЯ) ածան հավերի միջին տարեկան գլխաքանակին հարա երելու միջոցով (ՒКН).

УЯ 

WЯ 7 КН

2.3. Բրդատվությունը (УШ) վերածած լվացածի - որոշվում է հասուն ոչխարներից ստացված ուրդը (ՄШ) խուզված գլխաքանակին (ՒO8) հարա երելու միջոցով՝

УШ 

WШ 7Ի1

2.4. Մատղաշի ն տվող կենդանիների օրական քաշաճը (УПР) որոշվում է կենդանի քաշաճի զանգվածը աճեցվող ն տվող կենդանիների գլխաքանակին աժանելու ն քանորդը 365 -ով ազմապատկելու միջոցով՝

У ПР 

WПР 7 CP  365

Որոշել օրական քաշաճը, եթե տարվա ընթացքում 14 գլուխ աճեցվող հորթերի կենդանի քաշը կազմել է 1890 կգ: Պատասխան՝ միջին օրական քաշաճը հավասար է _________________գրամի: 2.5. Հորթերի ելքը (8) 100 կովի հաշվով - մինչն 1 ամսական հասակy պահպանված հորթերի գլխաքանակի (Т) հարա երությունն է տնտեսությունում եղած կովերի միջին տարեկան գլխաքանակին (ՒK).

1

: 7 Ճ / 100

Նույն ձնով որոշվում է խոզերի սերնդատվությունը: Ոչխարների համար որոշվում է ստացված ն 1 ամսականից ավելի պահպանված գառների թիվը տարեսկզ ին առկա մայր ոչխարների ն 1 տարեկանից արձր շիշակների (ярка) գլխաքանակին հարա երելու միջոցով: 2.6. Կենդանիների ընդհանուր մթերատվությունը (УЗС) - պայմանական 1 գլուխ անասունի հաշվով ստացված արտադրանքի ելքն է հացահատիկային միավորներով, դրամականով ն այլն:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3. Գիտատեխնիկական առաջադիմության արդյունավետության որոշումը Գիտատեխնիկական առաջադիմության ներդրման արդյունավետությունը որոշվում է ներդրված միջոցառումներից ստացված ծախսերի տնտեսումով (ЭЗ), հետնյալ անաձնով՝

ЭЗ 

Ֆ z

1 0

 Ֆ z   Ֆ z   Ճf  Ի 1 0

1 1

Ի1



 ԻԻ 0  , որտեղ`

- ն 01 ժամանակահատվածում ստացված արտադրանքի

գնահատումն է ազիսային տարվա ինքնարժեքով (z0)

 Ֆ1z1 -ն նույնը` հաշվետու տարվա ինքնարժեքով, Ճf

- ը ֆոնդերի օգտագործման ճյուղային արդյունավետության գործակիցն է - 0.16-ի

ԻԻ1 , ԻԻ 0 - ն հիմնական ֆոնդերի արժեքն է

ազիսային ն հաշվետու տարում:

Նոր տեխնոլոգիայի ներդրման արդյունավետության որոշումը Տարա ուծական ֆերմայում նոր տեխնոլոգիայի ներդրման հետնանքով նույն քանակի կաթի արտադրության ծախսերը 7,2 մլն-ից իջել են 5,4 մլն դրամի, մինչդեռ հիմնական ֆոնդերի արժեքը 15-ից հասել է 20 մլն դրամի: Որոշեք՝ կա՞ արդյոք տնտեսում ն որքա՞ն է այն: Պատասխան՝ կա, չկա, օգուտ __________, վնաս_________: 2. Անասնա ուծական արտադրանքի ավելացումը նոր տեխնոլոգիայի ներդրման հաշվին (∆QP) որոշվում է.

Օ P  W  7 0  P   0,9 , որտեղ`

 W - ն լրացուցիչ ներդրումների հետնանքով ստացված արտադրանքի քանակն է 1 գլխի հաշվով, Ւ0 – ն ինտենսիվ տեխնոլոգիայում ընդգրկված կենդանիների գլխաքանակն է, 0.9 – ը արտադանքի ավելացման հաշվարկների համար օգտագործվող տվյալների հնարավոր գործակիցն է: 3. Աշխատանքային ծախսումների ( 21մարդ/ժամ) ն շահագործական ծախսերի (2Э) փոփոխությունն առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրման հաշվին որոշվում է ներքոհիշյալ անաձնով.

Ֆ 0 , Ֆ1 -ը



 Ֆ

 Ֆ 1  զ

2 0    z 0  z1   զ , որտեղ`

միավոր արտադրանքի աշխատատարությունն է նոր ն հին

տեխնոլոգիաների դեպքում,

z 0 , z1 - ը միավոր արտադրանքի ինքնարժեքն է, զ - ն արտադրանքի քանակն է նոր տեխնոլոգիայի պայմաններում:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 4. Գյուղատնտեսական կենդանիների հիվանդություններից առաջացած վնասի ն պայքարի համար ծախսումների արդյունավետության որոշումը

Ս  Ս

 Ս У  Ս ЗП  Ս ПП  2 0 , որտեղ`

Ս П - ն վնասներն են կենդանիների անկումից, Ս У - ն՝ հարկադիր մորթի հետնանքով ստացված վնասները, Ս ЗП - ն չստացված արտադրանքի արժեքն է դրամով,

Ս ПП -

ն կողմնակի կորուստներն են՝ ժամկետից շուտ տումից հանելու կամ ավելի երկար պահելու պատճառով, 20 - ն անասնա ուծական միջոցառումների ծախսերն են: ա/ կենդանիների անկումից առաջացած վնասները որոշվում են.

Ս   YP  7 ПЖ

ց-ն ընկած մեկ կենդանւո միջին քաշն է, կգ (ընդունենք` 270 կգ), P- ն մեկ կգ քաշաճի գինն է, դրամով, (ընդունենք` 400 դրամ), ՒПЖ – ն ընկած կենդանիների թիվն է (7), UП Հ ____________________ հազ. դրամ:

) հարկադիր մորթից առաջացած վնասը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

Ս У  YP  7 Y   զ ПP

7Y - ն մորթված կենդանիների թիվն է ըստ սեռահասակային խմ երի,  զПP - ն հարկադիր մորթից ստացված մսի ն մորթու իրացման հասույթներն են,

դրամ,

գ) համախառն արտադրանքի կորստից առաջացած վնասը (U8П).

Ս ВП  W ЗP  W Б Р    7 БЖ  Р զ 3  զ П

  YP7 Я  7 а   Ճ ո ,

որտեղ` Մз, ՄБР – նույն պայմաններում պահվող հիվանդ (ՄБ) ն առողջ կենդանիների կենդանի զանգվածն է, ց, ՒБЖ – ն հիվանդ կենդանիների գլխաքանակն է, գլուխ, զ3 – ը առողջ կենդանուց ստացված արտադրանքն է, ց, զП – ն հիվանդացած կենդանուց ստացված արտադրանքն է, ց, Ւя – ն հիվանդությունից ստերջ մնացած կովերի թիվն է, գլուխ, Ւа – ն վիժած կովերի թիվն է, գլուխ, Kո - ը կովերի (խոզերի, մայր ոչխարների) պտղատվության գործակիցն է, Յ – ը ծնաճի հնարավոր կենդանի քաշը հիվանդության շրջանում, կգ, P – ն 1ց կենդանի քաշի գինը, դրամ:

դ) Հիվանդությունից առաջացած վնասի որոշումը

Որոշել հիվանդությունից առաջացած տարեկան վնասը, եթե 200 գլուխ խ.ե.ա.-ից 30 հորթ հիվանդության պատճառով մնացել է թերքաշ (350կգ՝ առողջ ն 260կգ՝ հիվանդ): Մաստիտով վարակվելու հետնանքով 10 կովից յուրաքանչյուրի կաթնատվությունն իջել է 370 կգ-ով, հիվանդության հետնանքով ստերջ մնացած կովերի թիվը 9 է, իսկ վիժածներինը՝ 3: Ծնաճի կենդանի քաշը 25 կգ է: Մեկ առողջ կովի կաթնատվությունը 2200 կգ է, ստերջ կովերինը՝ 400 կգ: Kո-ը տնտեսությունում ընդունված է 0,9: 1ց արտադրանքի իրացման գինն ընդունել. քաշաճինը՝ 50 հազար, կաթինը՝ 12 հազար: Հիվանդությունների դեմ պայքարի ծախսերը կազմել են 60 հազար դրամ: Որոշել չստացված՝ ա) քաշաճի քանակը____________________________________ց ) ծնաճի քանակը______________________________________ց գ) կաթի քանակը ______________________________________ց դ/ համախառն արտադրանքի արժեքը _______________մլն դրամ ե/ ընդամենը կորուստներ, ներառյալ պայքարի ծախսերը ______մլն դրամ:

ե) Անասնա ուծական կողմնակի արտադրանքների կորուստներից առաջացած վնասը (Uոո) որոշվում է հետնյալ անաձնով.

Ս ոո  P W 1  WФ   27

որտեղ`

Մ8 – ն հնարավոր կենդանի քաշն է սովորական տման դեպքում, ց,

ՄФ – ը վաղաժամ տումից հանված անասունի կենդանի քաշն է, ց, 2 – ը տման դրված անասունի կեր-օրերի ինքնարժեքն է, դրամ, 1 – ն տման երկարաձգման օրերի թիվն է, P - ն գերածախսն է, գինը, դրամ:

զ) Անասնա ուծական նախազգուշական միջոցառումների տնտեսական արադյունավետության որոշումը (ЭУ).

ЭУ   Ս ЗГ  7 1  Ճ З    Ս ЗГ  7 1  К СЛ  К З 

, որտեղ`

UЗГ - ն հվանդությունից առաջացող վնասը 1 գլխի հաշվով, դրամ, Ւ8 – ն պատվաստված կենդանիների թիվն է, գլուխ, КЗ – ն անասունների հիվանդացության նվազման գործակիցն է, КСЛ – ը կենդանիների մահացության նվազման գործակիցն է:

է) Հիվանդ կենդանիների ուժման արդյունավետությունը (վնասի կանխումը) (ЭУ).

ЭУ  Ս ЗГ  7 Л  К Л  7 ոЗ  , որտեղ`

UЗГ – ն 1 գլուխ հիվանդ անասունից կրած վնասն է, դրամ ՒЛ – ն ուժման ենթարկված անասունների գլխաքանակը, գլուխ, КЛ – ն անկման նվազման գործակիցն է, ՒոЗ - ն ուժման ենթարկված կենդանիներից ընկած ն հարկադիր մորթված կենդանիներ, գլուխ:

ը) Հիվանդության վերացման հետնանքով ստացվելիք տնտեսական պայմանական օգուտը (ЭУ) որոշվում է հետնյալ նաձնով

ЭУ  Ս ЗГ 7 0  Ճ З  7 Б   YP7 Б  К Л  7 П   Ս ЗГ  7 0  К З  որտեղ` UЗГ- ն՝ վնասներր 1 գլուխ հիվանդ կենդանուց, դրամ, Ւ0– ն՝ կենդանիների գլխաքւսնակը հիվանդության սկզ ում, գլուխ, КЗ – ն հիվանդացման գործակիցն է, ՒБ - հիվանդ կենդանիների գլխաքանակր հիվանդության ընթաց-քում, գլուխ, Р – ն 1ց արտադրանքի գինը, դրամ, Յ – ը կենդանու միջին կենդանի զանգվածն է, կգ ՒП - ն ընկած անասունների թիվն է, գլուխ, КЛ - ը անկման գործակիցն է:

թ) Անասնա ուժական միջոցառումների ընդհանուր տնտեսական արդյունավետությունը (Э0)

Ս

Э0   Ս 0   Ս 1 , որտեղ`

- ն չիրականացված միջոցառումների հետնանքով կրած տնտե-

սական վնասն է, դրամ,

Ս

դրամ:

- ը միջոցառումների իրականացման տնտեսական ծախսերն են,

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 5. Անասնա ուծության տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշների համակարգը

Գրիգորյան Կորյուն Աշոտի Սանասարյան Անահիտ Աշոտի Գրիգորյան Նարեկ Կարենի

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

Երնան 2013

հ6681671 Ê16þ1 Àø1ò1â6÷ Санасарян Анаит Ашотовна հ6681671 Нарек Каренович

АГРАРНАЯ

ЭКОНОМИКА

УЧЕБНОЕ ПОСОБИЕ

ПРАКТИЧЕСКИХ РАБОТ

Ереван 2(13

Թղթի չափսը 60«84 1/16 , 10,75 տպ. մամուլ, 8,5 հրատ. մամուլ Պատվեր 81: Տպաքանակ 100: ՀՊԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74