Ագրոէկոլոգիա

ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ է.Մ.

ՇԻՐԻՆՅԱՆ Ա.Վ.

ՎԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

ՇԻՐԻՆՅԱՆ

է.Մ.

Ա.Վ.

ԱԳՐՈՒԿՈԼՈԳԻՄ

ԵՐԵՎԱՆ

-

ՀՏԴ ԳՄԴ Հ 300

631.95(07) 4428.081973

ԿՈՂՄԻՑ

ՀԵՂԻՆԱԿԻ

ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

Ս., ՇԻՐԻՆՅԱՆ Ս. Վ.

Ագրոէկոլոգիա: Դասագիրք Հայկականգյուղատնտեսական ակադեմիայի ուսանողների համար: Երեւան, «Ասողիկ»: հր., 2003, 408 էք:

Հ 300

է.

Գ յուղափնաեսության

-

գիտություններիդոկտոր, Գրախոսներ՝ կենսաբանական պրոֆեսոր Կ. Վ. Գրիգորյան, գյուղանտեսական գիտությունների դոկտորներ 82. |շ. Մանուկյան, Ս. Ս. Հարությունյան: Կ. Վ.

Գրիգորյան

Դասագիրքը կազմված է գործող ուսումնականծրագրին համապա-

տասխան: Լուսաբանված

են

էկոլոգիայի ընդհանուր հարցերը,էկոլոգիական

արանի կաթն: ու

արգերի

ու

կառուցվածքն

ֆունկցիան,

նեցող գոր: անոտեղի բույսերի պաշտպանության մ դրանցու

-

քիծընթացները: Տրվում է քիմիացման, միական միջոցների կիրառման, մեքենայացման, հողերի ոռոգման ու չորացման էկոլոգիական հիմնախնդիրները: են կենսածին ու ագրոէկոհամակարգերի ռադիոակտիվաղւոոտման եւ պաշտպանականմիջոցների հիմնահարցերը, ինչպես նաեւ ավանդական ու այլընտրանքային երկրագործության համակարգերի էկոլոգիական ասպեկտները, ագրոէկոհամակարգերի կայունության պահպանման, միջատ-պարազիտների էկոլոգիական վերահսկման համալիր միջոցառումները: Դասագրքում շարադրված են նաեւ էկոլոգիական տեսակետից անվտանգ գյուղատնտեսականմթերքների արտադրության ուղիները, ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգիառանձնահատկություններն ու մեթոդները, էկոլոգիական քաղաքականության եւ գյուղատնտեսության էկոլոգիացման հիմնահարցերը: Գիրքը նախատեսված է Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիայի ուսանողների համար: Այն օգտակար կարող է լինել նաեւ այլ բուհերի ւսգրոնոմիական, բնագիտականու ուղղվածության մասնագիտություններիուսանողների համար:

ջրերի

Ա

էկոլոգիական Գ ՍԴ

ՏՅԱ

-

99930 4-146-7

-

Փ.

4:28.081973

Հայրապետյանէ.Մ.,

ի

աբելաւկա

՝

գիտությունների Մասնագետ-խմբագիր՝ կենսաբանական

դոկտոր, պրոֆեսոր

ինվկաենսիվացում, հատկապես մեժ քանակությամբ հանքային պարարպանյութերի, պեւսվիփցիդների ու ծանը մեխանիզմների օգվագործումը, ոռոգման ռեժիմնետնեիի ՌԾ նորմերխ էկոլոգիական ուղղվածության տեխնոլոգի նհ են ու կենցաղդայի են րի խախորամլ արդյու ն ոսքաջի) րը առանց մաքրելու ոռոգման նպատակով օգտագործումը, բնական ռեսուրսների օգտագործման պրոցեսում էկոլոգիական օրենքների անտեսումը եւ այլ չհիմնավորված փնփեսական գորժողություններ ՀայասատանիՀանրապետությանգրեթե բոառաջ են բերել էկոլոգիական լարլոր փարաժծաշիջաններում վածություն, ռիսկի գոտիներ ո արփակարգիրավիճակներ: Որպես անթրոպոգեն «ճնշման» հետեւանք, հանրապետու են բնական Թ գյուղափնտեսաՒթյան փարածքում քայքայվում կան էկոնհամակարգերըի, կենսաբա քիմիական, ֆիզիկական ՆԽ նական դեգրադացման են ենթարկվում հողեր, տարեցտարի ՝

ւ

թուլանում է ագրոէկոհսաւմակարգերի կայունություն, խախտվում դրանց ներքին կառուցվածքն ու ֆունկցիան: ՀՀ տարաժքի էկոլոգիական ներկա վիճակը պահանջում է գյւղատնտեսության ինտենսիվացման պրոցեսների ու տեխ.

Կոո ՛ ոլոգիական, ն

նե

անոտ ԷԱղոգիացու: աաաբանակ ռեսուրսների տեխ

բն

աշխատանքային

ւ

եւ

օգտագոր-

այլ

ծում, էկոլոգիական տեսակետից կայուն բարձը

կանություն ոշ թարելավ

արփադրողա-

միջավայր ստեղծող ագրոլանդշաֆտու մեսոմ շակաբույսերի է արեղծում. ների փ ի գեր փեղ էկոհամակարգերի փեսա ո կային սորտային գենետիկական բազմազանության ավելացման հիման վրա բի ցենուրիկ ինքնակարգավորմուն նոր մեխանիզմներիմշակում եւ այլ արդյունավե միջոցառումների ի-

իհականացում: Բնության եւ մարդկային հասարակության հավասարակ»ո,

-3.

պահանջվումէ մաւնագիվալիքներուվ: Վերջին փարիներին Հայկական գյուղակ վեսսկան ակադեմիայում ագրոէկոլոգ մսաւնագետներիպուփրաւպումը. բոլոր մասնագիտություններում«Ագրոէկոլոգիա եւ շրջակա միջու վայրի պահպանություն» առարկայի ուսումնասիրումը աւներաժեշտություն առաջացրեց կարճ ժամկեվում նախապափլվեստել ու հրատարակել«Սգրուկոլոգիսւ» դասագիրքը: Հայասկաւնի Հանիապեվաությունումագրուկոլոգիական գիտությունը չի զարգացել որպես ինքնուրույն գիտական ուլղու թյուն, այլ այն ուսումնասիրվել է էկոլոգիայի եւ շրջակա միջավայրի պահպանության գիտությունների մի ընդհանուր կոնու փեքստփով:Բնականաբալ, դասագրքի նախապափրասպտման հիափարակմուն համար հեղինակները օգտագորժել են արտփասահմանյան, հատկապես ռուտսկան ու ամերիկյան գրականությունը, ինչպես նաեւ ՀայսատաւնիՀանրապետության փարբեր գիփական օջախներում կափարվաժ էկոլոգիական ուղղվաժու թյան հետփազոտությունների արդյունքները: Առաջին անգամ մայրենի լեզվով հրատարակվող«Ագրոէկոլոգիա» դասագիրքը մեծապես կօգնի ուսանողներխ գյուղատքտեսության բնագավառի մասնագետներիու հողոգտագործողների էկոլոգիական գիտելիքների հարարացմանը, ինչպես նաեւ էկոլոգիական դաստիարակությանն ու աշխարհայացքի

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ված զարգացումը ապահովելու հաւա գիվարենզինել էկոլոգիակուն հարավ:

ծեւավորմանը:

Գիտության տարբեր ձճյուլեիի զարգացումն ու տեխնիկական մտքի նվաճումները հնարավորություն ու միջոցներ են տվել մարդուն ն կեցած գիտատեխնիկական հիմնախնդիրներ լուծելու բարդ ժողոմըվի նյութակաս. բնական ռետւարսները ծառայելներ» ու սռյյիալական կուլտուրական մակարդակի բարձրացմանը: Դարերի ընթացքում մեծ մասշտաբներով ու ոչ շրջահայաց մոտեցումներով բոական ռնաորսների շահագործամը առաջ է բելել անտառածածկ տարածքների գվայլի կրճատում. բնակաս հողային ծածկույթի լնեզրադալյում. չրջակա բուսածածկի մ. ն մի շարք այլ բացասական ելրնյքներ: աղտոտում միջավայրի Շատ լուրջ խախավել նն բնական տարած ասշըջանննրում Էկոհամակարգերի կառուվվածքն ւ. հավասարակշռությունը, են որի հնտնանքով խիստ ագրուէկոռամակարվգերը. քայքայվել է ճվավել ղրանց արտադքուղականությունը:Ալս բոլորը առաջ է բերել բնության հետ մալրոլււ փոխներգործության նոր մոտեցումների, բնական ռեսուրսների խելացի ու կարզավորված շահագործման անհրաժեշտություն:

հասարակության գյռոլատնտեսական Անժխտելի որն ոսրլված սննդամթերքներիարտալլրության է.

տր

է գործուննությունը. ավելացման նպատակով բ(ական ռետորսների առավել ինտենսիվ գտագործմանը. միաժամանակ ուղեկցվում Լ հողի. ջիի. բնական վրա քայքայիչ գործսնեությամբ. նրա բնական ֆիստաոգեռցենոզի դինամիկ հավասարակշռության իասլառոմով ե շրջակա բնական պայմաննելփ վատացումով: միջավայրի Լկոլոգզիականս Անընդհատ աճուլ ազգաբնակչության կարիքները բավարարերո համար` մթեիքների բսական աղբյուրները արձան ոչ բավարար: Ազգաբնակչության աճին գպուգընթավ կյանքի քոչվորական որի ապրելակերպը կյանքի. փոախարինվեյնստակյաց պայմաններում գոյության հիմքի աստիճանաբալ :լարձավ երկրագործությաւնը մարդկանց նե ընտանի կետդանինելին կերակրելուհամար: ԸԲյյսաբուծության ն անասնապահության վարվգացումլ,էական ծանըրաբնռնվածություն սանհղծեց հռդի Ն լուսականության վրա. առաջ բերեց րանց ղեցրաղացում. լպինամիկ էվոլյուցիայի ընթացբում շատ տարաժքնելում լ|սախտվեւլյինէկոհամակարվերի ՝

կննսաբազմալանությունը. հավասարակշչռուիյունը.նվավեվ վարգացան էրոզիոն-ինյլեդայիներնոյբնեիը. որոնք արմատասլես փոխեցին Լկոլոգիակամ վիճակը. թալացավ: էկոհամակարգերի

կայունարյունը: Երկրագործությանգարվաւլումը առաջ բերել մարդու պահան»ները չբավարարոյըարհեստական ճանապարհով բնականիիտուի Սոգներըփոռիւելուն առավել արտադրոդականությոն ունեցող կույ տահական ֆիտոցենոզներ ստելլծելու անհրաժեշտություն: Այսպիսով, գյուղատնտեսական արտաղըության վարդացման պրոցեսում փոխվեցին ոչ: միայն հողածածկի վրա ներգործելու տեխնոլոգիանեիը, այլն Լկռրամակարգերը ն բնական լանդշաֆտները: Առաջ եկան նոր անթրոպոգեն լանդշաֆտներ. որոնք էապես տարբերվումեն բոականներից: Այս բոլորը չէր կարով չազդել Էէկորամակարգելիմեջ մտնող բիոտիկ ն աբիոտիկ գործոններիփոլսադարձ կապի վրա. չփոխել դրանց արտահայտման բնույթն ո ոորլությւնը: Այդ փոփոխությունները առավել ուժեղացան երկրագործությանե անասնապահության քիմիացման ւ մեքենայացման, արտալրոււթյան կենտրոնացման ն նրա ինտենսիվացմաններգործությամբ: Ըստ ոլում՝ դլոսնք առանձին դեպքելոււմ այնքան են սրել էկոլոգիական վիճակը. որ այն ղլարձել է վտանգավոր էկոհամակարգերի բայաղրամասերի. այլ թվումն մարդու համար.որր գտնվումէ բույսերի ու կենղանիների մել միասնական սննդային շյլթայում: լայն Գիտատեխնիկական առաջընթացըն բնական ռեստուրսնելւի մասշտաբներով օգտագործամը էլ ավելի մեծացընց բնական միջավայրի ծանլյաբեռնվածությունը շատ տարածքնելաոմ առաջ բերելով արտակարգ իրավիճակ. մշտական ռիսկի գոտիներ. մայոր կենսագործունեության համար ոչ նորմալ պայմաններ: Նման իրավիճակում խիստ առաջնային է դարձել րասարակության ն բաղթյան փղխազդեցության մասին գիտելիքների հարստացումը. ժողովրդական տնտեսության բոլոր ճյոռղյերի գարգացման ճիշտ զուգակցումը: Դյողատնտեսոթյան ինտենսիվացումը խիստ մեծացրեց անթբոպոգեն ներգործությունը բնական միջավայրի վրա: Գյուղատնտեառթյոնը, իր ժամանակակից ինդուստրիալտեխնոլոգիաներով,ուղերի մեյիորացման յ քիմիացման խոշոր մասշտաբների աշխատանքներով.մշակովի հուղատարածքներիընլարձակումով՝ շոշափեյի ներգործեց շրջակա միջավայրի. մասնավորապես էկոհամակար6-

գերի վրա:

Ժողովրդատնտեսական տ. սոցիալական կարնոր խնդիր է համարվոմ գյոսլատնտեսության ինտենսիվայման Էկոլոգիական բայասական հետնանքների գիտական կանխատեսումն լլ մավսազգուշացումը.որպեսվի ժամանսկին կանխվի շրջակա .անլառնալի երետյթների ա միջավայրում անցանկապի ո. առդռաջացումը. պահպանվի Լկոհամակարգերի պրոցեսներ, նորմալ գսրծելակերպնու կայունությունը: ամբաղջականությունը, Գյւղլատնտեսության մեջ գիտատեխնիկականառաջընթացի ու էկոլոգիականասպեկտները պետք է լուսաբանել բնական "անթրոպոգենգործոնների. ղրանց փոխադարձ կապի ո պայմանավորվածությանդրույթներով: Պետք է հաշվի առնել, որ բնության մեջ գործում են ինչպես ստելծարար, այնպես էլ քայքայիչ ուժեր: Գյուղատնտեսությունը |լսելացի ու շրջահայաց վարելու վեպքում կարելի է ստելլծարար ու քայքայիչ ուժերը շւստ չտալ թե քիչ հավասարակշռել: Խնդիրը նրանումն է, որ թոյլ քայքայիչ ուժերը գերազանցեն ստեղծարար ուժնրին. ոլչպեսզի քացասական իրավիճակ էկոլոգիական չգան առաջ

փովուխություններ:

Բնսական միջավայրին ցանկացած միջամտություն իր էվոլյուցիայի ընթացքում հաճախ առաջ է բերում անցանկալի, նույնիսկ անկանխատեսելի հետնանքներ, որոնք կարող է կանլխատեսել հասարակութրոնի. որն ոնի խորը գիտական ճանաչուլականություն,գիտի բնությունը կառավալուլ օրենքներն ու

կաճոնները:

Գյուղատնտեսական լանլչաֆտների (ագրոլանդշաֆտների) բիոտիկ Ն աբիոտիկ բաղադրամասերի կապն ո. փոխադարձ է. բնության մեջ բայսերի տ կախվածությունը այնքան բար կենդանի օրգանիզմների կյանքի պայմանների փոփոխություններն առաջաւլյավ անհրաժեշտություն որ այնքան էական են. առանձնացնելու գիտության ինքնուրույն այնպիսի ուփլութրոն, էկոլոգիան: ինչպիսին է ագրոէկոլոգիան, կամ գյուղատնտեսական է Ա գրոէկոլոգիան Իսկ ինչ իրենից ներկայացնում ագրոէկոլոգիան: կիրառական էկոլոգիայի մի մասն է. որն ուսումնասիրում է միջավայրի գործոնների (աբիոտիկ. բիոտիկ) ազդեցությունը ինչպես նան կուլտուրակւսմ բույսերի արտալլրըալականության. ղաշտնրում գոււվատնտեսական ապրող օրգանիզմների

ո. հառւակեցությւններ, .ղյաամիկայի վրա: կառուցվածքի ՄՍրոէկոլոզիական գիտությունը մրստսմանասկուտսմնւասիրում է կուլտուրական բույսերի ազիոբիոցեսոզի ազդնցություսը կեսսազործունեււթյանվրա: Աբիոտիկ(արնի բույսը. տեղումները. հանքային սննդատարրերը) ե բիոտիկ (պրողուցենտները. կոնսումենտմերը. դեստրուկտորճերը) է գործոնների պահպանվում փոխներգործությամբ ե նպաստոմ լրանվ դամակեցությունների կենսունակություն, հարմարվելուն միջավայրի պայմանների փոփոխսթրոններին: Ժողովըդական տնտեսության ագրարային սեկտուրն ունի արտաղիության պրոցեսների իր րուրահատկությււնները. որքանով որ այն կապված է բնական գործոններով պայմանավորված լ կենդանիների կենդանի օրգանիզմներըի՝բյոյսերի

Գյուրատնտեսական արտադրության վերարտադրության հետ: ինտենսիվացմաս ժամանակակից պլրացեսները բնորոշվում են չափազանց բարձր էԷներգառեսուրսայինտարուությամբ: Պետք է նկատի ունննալ. որ ագրոէկւռամակարգելրոմ արհեստական էներգիայի ներդրումը. բնսկան ռետոարսների շահագալծման մասշտաբներն ու արտալրոորյան վերացումը ունի սահմաններ: Այդ սահմանների խախտումը. անկասկած. շիջակա միջավայրում առաջ է բելրաւմմի շարը բացասական երնույթներ. որոնց վերացտսն նամար հաճախ պահանջվում է ավելի շատ միջույների ներդրում: Հողերի դեգրադացման. շիջակա սիջավայրը մայոր համար անվտանգ պահելու. մախգո. կենդանիների ու քալյսերի նոր հիվանտրւթյունները վերահսկելու ն այ հիմնախնդիրների լուծամը պահանջում Է գյոատնտեստսկան արտալրոււթյան էկոլուգիացում: Ագրոէկոլոգիական գիտության խոդիրն Է բիոցենոլոգիական սկզբունքների (գենային ինժեներիա. բույսերի պաշտւվյանությակ կենտսբանական մեթոդներ. կենսաբանական կամ օրգանական ն այն) կիրառման մշակել երկլրազործությւն. շնորհիվ գյուղատնտեսական արտադրության նոր տելխնոլոգիանեյւ ո բարձրացնել կալտուրական բույսերի բերքատվությանը. մշակել ւ ճերդնել էկալուգիականտեսակետից անվտանգ բուսաբուծական լ անասնապահականմթերքների արտայլրւթյան տեխնոլւգիաներ լ

գործընթացներ:

Գ.րսղատնտեսության ինտենսիվացման պայմաններում. երը անընդհատ ավելի շատ նյութքատեխնիկակաս միջոցներ Խ

աշխատանք է սերդրվամ արտադրության մեջ. երը բացասական է ղարձել առաջ գալը անիուսափելի. երե չթների գյողլատնտեսությասբընազավառի.մառնավորասյնս ազրոկռլով մասնագետների

պրակախկ

Վործունեւտթյունը

առանձնակի

կարեորությունԼ ստանում: Մգրուկոլոգ մասնագետների պրակտիկ գործունեություւնիցմեծապես կախված Լ գյուղատնտեսական արաադրության շրջակա միջավայրի ն ագրուկւհամակարգերի ռեսուրսննրի արդյունավետ ու կայունությանպանպանումը. բնական

ա .Լներզետիկ «օգտագործումը, նյութական նայղղաբար տարարւթյան նվազեցումը. քիչ թափոններով տեխնոլոգիաների կառուցվածքի լավագույն պրոցեսների ներդրումը. ո ստեղծման մշակումն ծրագրերի ագրոլանըշաֆաների էԷկալոզիայի վրա հիմնված զյուղատնտնսակւսն իրականացումը, արտաղրւթյան համակարգերի կիրառումը ն շատ այլ կարեոր

հիմնախնդիրներ: Գյուղատնտեսական Լկոռամակարգերը

միայն բնաիյան ոչ բարիք են. այլն մարդու աշխատանքի արդյուն: Մարդր համարփոմ Է բաղալիամաս. իսկ գյուղատնտեսական էկոհամակարգի գործունեությունը էկոլոգիական(բիռգեւվենոտիկ) գոլծոն. դրսուժեղ ազդում է բնության վրա: Սարու ն բնության փոխնելգործությաս խելացի կառավարումը պահանջում | բնօգտագործմանն շրջակա միջավայրի աւսհպանման մասնագետներ. ունենալ բարձրորակ բնագավառում ես ճիշտ հւսսկանալ մասնավորասյես ագրուէկոլոգեել,.որուսք կարող ն տ. բնղյթյան փսխսելգործության գնահատել հասարակության ժամսնակակից հիմնախնլյիրները. 7ջրջակա միջավայրում առաջ եկող բացասական երեույբնելի պատճառնեիր ն կասխագուշակել ղրանց հնարավոր հետեւանքները: ԸԲճմղհանուր էկսլագիանս(ինչպես նան նրա կիրառական ուղղությունները) կատարում է նկարագրական. «ափողական. չլասակարվսան. քացատրական. դիւսզնոստիկական. համակարգուլյ. կանլսագուշակռդ ն կոնստրուկտիվ գՎիաականգործրնթացնել:: էյ գործընթացների պետք է հաշվի առնել կոնկրետ ագրոէկոլոգիայի|սսդիքնեըր լուծելիս: Ըստ որում մայդո զղյատնմաս պահանջները պետը է լւծել մարդ-բնություս փոխհարաբերությանհամատեքստում: Հասարակության ն բնության փոխոարարելության հիմնայսնգիրների ճիշտ ըմբռնումը այն հիմքս է. որը հնարավորություն Է տա-9-

լիս մշակելու

իրւսկսնացնելու բնոգտավործման ու շրջակա միջավայրի պահպանման գիտականորեն հիսնավորված նախավզծումնների ս պրակտիկ գործողությունների ժրագրեր. ձիշտ Կուգակցելու ն շաղկապելու գյուղատնտեսկական արտալրոթյունը բնասլահպանական խնլիրմերի հետ: Այս բպորը պահանջում է ոչ միայն գյողատնտեսության բնագավառիմասնագետների.այլն արտադրական պրոցեսներինմասնակցողհասարակության բոլոր խավերի ստեվծագործական նախաձեռնաթյուն: ն

ԱՌԱՋԻՆ

ՄԱՍ

ԱԿՆԱՐԿէԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԼԱՍԱՌՈՏՊԱՏՄԱԿԱՆ

գիՏՈՒԹՅԱՆ

ՂԱՐԳԱՏՄԱՆ

ՍԱՍԻՆ

Մարդկային հասարակության ձեավորման ն ղպարվացման. բմականռեսուրսներիշահագործման հետ մեկտեյլ զարգացել է նան ՒԷկոզիական գրտությունը. ոիքանով որ բնությունը մայլոււ կյանքի ապահովման անփոխարինելի աղբյուրն է. ե բնությունն ու մալոլը փոխադարձ կապված ե փոխադարձ պայմանավորված են: Մարդր. շահագործելով բնական ռետորսները, աստիճանաբար գիտակցված բնության հետ ն ձեռք բերել բնաթյան կապել. է ստելծել հարստությունները նպատակային օգտագարծելոււ, բնաթյան հետ դրոշակի փոխհարաբերություններ ստեղծելու մտածելակերպ, ն տարերայնսրես ձեավորվել են բնական շատ գիտություններ. այլ թվում ն էկոլոգիական գիտությունը: Ղեռես անտիկ աշխարում գոյություն է ունեցել գետերի ձկների, թռչունների. տափաստամճային մ. անտառային կաթնատոննելրի նկատմամբ որոշակի վերաբերմունք. բարձր լեռնային շրջաննելում. որտեղ հողածածկի ոէ բուսականության դեգրայլլացմանպոտենցիալ վտանգը մեծ է. սահմանվել են տոալերիմշակման ու արոտների արածեցման որաշակի իրավական ճարմել:: Դժբախտաբար այլ նորմերը հաճախ անտեսվել են քաղաքակիրթ հասարակության կաղմից,ն այսօր մարդկությունը շատ թանկ է հատազում բնությանը հասցված վերքերի բուժման համար: Դեռես փիլիսաւփաները մտքեր են հայտնել հին ունական բույսերի Ն միջավայրի միջե գղյություն ունեցող կապերի, ընտրության, բնական կենդանիների էվոլյուցիայի ն հասարակության ն բնության բաոր երեույքների փոխազդեցության մասին: Ընական գիտությունների վարգացման վերաբերյալ բավական նյութեր են կուտակվել նան Հին Հոռոմսւմ: Չնայած միջնադարում (սկսած 13-րղլդարի սկզբներից) բնական Գիտությունների գարգացման զործում տելի Լ ունեցել լճացում, տեսակետից էկոլոգիական այնուհանզերձ առաջ քաշվել

ենթադրություններ պոպոլղլյացիասերի. գորոթյան պայմաններից օրգանիվմերիկալսվածության վերաբերյալ (.եռնարոլո. Ռ. Բեկոն): Վերածննդիղարաշրջանում (17-րդղար) հետաքրքրությունառա-

ջալյյավ բնական գիտությումների պաիգացման նկատմամբ. հայան-

վեցին էկոլոգիական նշսմակության տեղեկատվություններ. ակտիվացան մարդո աշխարհի ոյւսումնասիրությունները: շրջապատող

Այդ ժամանակաշրջանում բասկան գիտությունների վարվացման

գործում մեծ ավանդ են նելրլյրել Ռ-Րոյլը. Ջ.Ռեյր.

Կ.Լինեյը. Ժ.Լա-

մարկը, Չ.Դարվինը, Ժ.Տուրնեֆղրուն ն ուրիշները: Ֆրանսիացի բնագետ Ժ.Բյուֆֆոնը ղեռես 1Է8-րղդարի կեսերին հիմնավորել է միջավայրի պայմանների ազդեցությունը բույսերի 1 կենդանիների վրա: Անգլիավի լոռաավորիչՏ.Ռ.Մալթաւսը առաջ քաշել այն տեսակետը, որ ազգաբնակչության աճի տեմպերի ն գոյատեման միջոցների միջն գոյություն ունի խզում: Այդ գաղավոսըը ներկայումս ըճրունվում Է որպես գիտական ասմունք ե ըստ Ն.Ֆ.Ռեյմերսի (1993) բնւտրոշմանժամանակակից գնահատմամբ Տ.Ռ.Մալթուսի այդ ըմբռնման (կոնցեպցիայի) էությունը ճրանումն Լ, որ տնտեսական |մաստով արտադրանք ստանճարոնպատակով էներվիայի ներդրումների մեծացումը չի ապահովում համաչափ փոխհատուցում: Լյդ գաղափարի նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը կապված է Տ.Ռ-Մալթասիհակամարորսսիրական (նույնիսկ չարազոշակ) գնահատման հետ, ըստ որի սյնտք է հետետղականորեննպաստել բնության գործուլություններին.որոճք են առաջ բերում մառացությււն: Եթե հետնել Մալյթուսի եզրահանգմանը. ստացվում է, որ իր փոխանակ մարը գործունետթյամբ ստեւլծի էկոլոգիական տեսակետից ամվտամվ է սպրելակերպը կառուցի շիջակա միջավայր, այն պետք որ այնպես, միանգամայն մահացածությունը ավելանա: Գաղափարը հակամարդկայինԷ. որի նկատմամբ չի կարելի անտարբեր մնալ: է Բնական գիտությունների զարգացման վործում մեծ ավալ ռուս գիտնական Մ.Վ.Լոմոնոսովը. որը առաջ քաշեց ներդրել դրույթը: օրգանիզմների վրա շրջակա միջավայրի ազդլեցության 18-րդ դարում ուսա գիտնականներ Ս.Ղ.Կրաշենիննիկովը. Ի.Ի.Լեպեխինը, Պ.Ս.Պալլասը. ԼԼԱԿովերգներ. Ը.Տ.Ըռլոտովը իրենց աշխատություւններումընդարձակ տելլեկատվոթյոաննել են հաղոլոում

բույսերի

վերաբերյալ. ինչպես

ն

նան

կենդանիների տեսակային կավսի շրջսկա միջավայրի պայմանների

դրանգզդինամիկկախվածության վերաբերյալ: փոփոլսււ թյունից բնորոշ |Լ սրանով. ոլ. բնական ժամանակաշրջանը լկղ

| երատյթներ, ուտոմնասիրմամ ընթացքում վարգացվոմ էկոլոգիական մոտեցման տեսակնտը: 19-րդ յարի փրանսիացիմեծագույն կենսաբան Ժ.Ը.Լամակկը իր ն կենդանաբանության հիմնախնդիրներին հիդրոնըկրաբամության մ։ոստոնքիհիմքը մասին կենսոլորտի աշխատությունննրում նվիրված ն Կ.Ֆ.Բուրդախոն գիտնական գերմանացի դրեց: Ժ.Բ.Լամարկը իրարից անկախ առաջ քաշեցին «կենսաբանություն» տերմինը, որը կարնոր նշանակություն ունեցավ կենսաբանության գիտության

վարզաւյմանգործում:

գոլծում ավանդ ունի Ագրոկոլոգիականգիտությանզարգացման

գերմանացի գիտնական Յու. Լիբիխը. որը քնսադատելով բույսերի սննղատոթյան Խումուտայինտեսությունը. առաջ քաշեց հանքային Նա տեսաթրոնը: երկրագործությանմեջ (ավտղտիոֆ: սննդատարրերի շրջապտույտի ապահովումը դիտում է դրպես հողի բերրիությանպահպանմանկարնոր պայման: կետյանական Ընության. մասնավդրասես բռաական 1 գաղափարի մոտեցման տատամնասիրման համալիրների են մեծ գերմանացի նելւլրել ավատլ վարգացման գործում բնափորձագետ 1ԼՆ.Դումբոլրդտը նռուսկենսաբանԿ.ԾՖ.Ռուլյեն.որոնք են մեկ միասնականամբողդջակամություն. որպես դիտում բնությոնը էկոհամակարգ: իսկ կենսոլորտը՝ գլբալ Բնական գիտությանների,այդ թփոմ ն էկոլւգիայի զարգացման գործում ծանրակշիռ լեր խաղաց Չ.Դարվինի «Տեսակների ծագումը բմական ընտրությամբ» գիտականաշխատուբյունը. սլողմ, բացի մի կարնոր դրույթներիվ, հիմնավորված էր էվոլրոցիոն շարք մաս. տեսութրոնը որպես էկոլոգիայի պարտադիր բաղկացուցիչ չհայած աշխատությոնում«Հկռլոգիա» տերմին չի օգտագործվել: Գերմանացի կենլանաբան Էրնեստ Հեկկելը դեռնս 1869թ. էկոլոգիայի հասկացույութրոնըբնութագրել է որպես գիտելիքների է կենդանիների տսամնասիրում ամբողջականություն. որը օրգանական. ինչպես բազմակոլմանի փոխհարաբերությունները հետ: միջավայրի այնպես Լլ ամօրգաճականշրջակա ա Է.Հեկկելի Չ.Դարվինի հիմնարար :տւսամնասիրություններն խթան հանդիսացան կոնցեպստտալ ամփոփումները լուրջ էկոլոգիական ուսումնասիրությունների ակտիվացման. հատուկ `

մեթողների կատարելագործմանն տնսական ընաղհանրագումնների համար: Է9-յլ դարի վերջերին Ն 20-այլ ղարի սկզբներին կոտակվում են փաստացի նյութեր պոպուղյացիաների լինամիկայի. բազմապիսի արտաքին գործոնների. բույսերի կենլկանիներին

փոխհարաբերությունների օրինաչափություւներիուսումնասիրման

վերաբերյալ: Սկզբնական 7րջամում կենյլանաբաննեին ու բուասբանները էկոլագիական ւսումնասիրությունները կատարում էին այդ բնագավառիվերաբերյալ բորօրինակ մշակված մեթյոլոլւգիայով: Սակայն հետագայում գիտական այլ ճյուղի զարգացմանն

զուգընթաց գիտակցվեց կենդանական ւ բուսական աշխարհի. որպես կենդանի նրոթի. ամբողջական համակարգիոստումնասիրման անհրաժեշտությունը.կապելով այն աբիոտիկ ն բիւտիկ միջավայրի հետ: Նման հանգամանքը կարեոր դեր խաղաց էկոլովիական ասումնասիրությունների մեթոդոլոգիայիստելլծման գործում: Լ9-րւլ դարի վերջերին (1868թ.) ֆրանսիացիգիտնական Ժ.Է.Ռեկլյան ն ապա ավսարրիացիհնտազոտողԷ.Ձյուսսը իրենց աշխատությաններում արդեն օգտագործում են «կենսոլորտ»Ուսսկացողութրոնր: Սակայն կենատղպորտի մասին հիմնարար գիտութրոն ստեղծել ուսս անվանի գիտնական. էկոլոգրայիմեթուրւլոգիային տեսական հիմունքներիստեղծման հիմնաղիլրներիվ մեկը Վ.Ի.Վերնաղսկին: Էկոլոգիայի անսական հիմունքների մշակման գործում մեծ ավանդ են ներղրել գերմանացի հիդրոկենսաբան Կ.Մեբիուսը. ամերիկացի օվկիամոսագետ Ս.Փարբսր. դուս հուլլագետ Վ.Վ.Դոկուչանը. բնագետ Ա.Ա.Սիլանտեր. Լ.Գ.Ռամենսկիյր ե ուրիշներ Պատմականայլ կարճ ժամանակահատվածում բացակայտվեցին բնական նոլ օրենքներ Ն առաջարկվեցին էկոլոգիակաս նոր կոնցեպցիաներ: Այլ ժամանակաշրջանում արժանիէ հիշատակել գերմանացի գիտնական Է.Ա.Միտչերլիլսիս.Ը.Բաուլեին. ԼՆՏինեմանին, որոնք մշակեցին բիոցենոգի արտադրուղականությանվրա գործոնների ամբողջակւսն ներգործությանկոնցեպցիան. յրը Նհամարվում է էկալւգիական երկրագործոթյան հիմնական կասխա)լհույթներից մեկը: Շյդ նայն ժամանակահստվածում տարբեր երկրների գիտնականներիկողմից մշակվում Լին «պոպողյացիա». «կլիմաքս».

`

«էկոտիպ». «ֆիտոցյենոզ». «տարածական էկոլոգիականն(ախաշնմ». «սրտադլւանք» հասկացողությունները՝ Էկպոգիայի զարգացման գործամ կարնոր նշանակությոն ունեցան ռուս գիտնական Գ.:Ի.Մորոզովի «Ուսմունք անտառի մասին».

ամերիկացիգիտնական հ.Կ.Կլիմենտսի «Կնալանի օրգանիզմների համակեցության հերթափոխութրունը»ուսումնասիրություններն ու ընդհանրացումները: Այդ ժամանակաշրջանումմի շարք երկրներում հրատարակված հիմնարար աշխատություններն ո. դասագրքերը մեծ սլեր խաւյացին Լկոլոզիան որպես գիտությունն ոաումնական առարկա ձնավորելու գործում: Էկոլոգիայի գարգացման երրոլւլ շրջանամ (20-րալ դար) անգլիացի բուսաբամ Մ.Թենսլիս առաջարկեց «էկոհամակարգ» հասկացողությունը: Նրա կաղմից մշակված համայիրության ե ռամակարգության սկզբունքները, գերմանացի գիտնական Թլպլլի մշակած «գանդշաֆտներիէկոլագիան»գիտական նոր սողղսթյունը, տս գիտնական Վ.Ի.Վերնայխսկուուսմունքը նյոսֆերայի մասին, ամերիկացի էկոլոգ Ռ.Լինդեմանի հիմնավորումը էկռհռամակարգերի ուսումնասիրման «սնուցադինամիկ» մռաեցումը. Վ.Ն.Սուկաչեի տսմանքը բիոգեւցենոզի-բիւցենորւգիայի մասին ե շատ ուրիշների աշխատություններու ընդհանրացումներնպաստեցինԼկոլոգիական գիտատթրոնընոր աստիճանի բարձլւացնելա գործին: Վ.Ն.Սուկաչեի հիմնալւար ուսումնասիրու թյունները բնական անտառային տարածքների օրինաչավաությունների վերաբերյալ հնարափւութրոն տվեցին հանգերը այն կարեոր եզրակացության, ռր բնության մեջ ոչ թե գայոթյուն ունեն հենց այնպես բիռցենւզներ, միավլաուզմ եւ օրգանական այլ համակարզեր, րոն, նետ, որր ։-աբիւտիկ պայմանների համակեցություններ,՝ է (էկոտիպին): որոշակի տարածքին յարահատուկ տւ (ող, ջով, յւսական կենդամական Բնական ռտետւարսնելի մեծ աշխարհ. ընդերք) մասշտաբներով շահագործումը, առանց առնելու ուսշվի ինքնավերականգնմանապահովման ւո անհրաժեշտություն շրջակա միջավայրում ասաջ եկալ նեգատիվ փոփոխությունները, առաջ է բերել բուսական ու կենդանակւսն աշխալհի տեսակային բազմազանության կրճատում, շիջակա միջավայրի աղտոտում ն. որպես հետնանք. էկռռամակարգերի խախտում: Այս բոլորը հանգեցրել Է նրան, որ հավասարակշոււթյան էվոլյուցիայի ընթացքում բիոտիկ ն աբլուտիկ բաղլայյրամասերիմիջե

ստեղծված կապը խախտվել է ե առաջ բերել անցանկայի յո անկանխագուշակելի մի շարք հնտնանքնելը: Ստեղծված նոր պայմաններում էկորգրական գիտության խնդիրը դարձավ տոսումնասիրել սւ գնահատել պատահական գործոններիդերը էկոհամակարգերիկառուցվածքին դինամիկայի գործում, այլ կերպ ասած. առաջ է գալիս Ւկորւգիականզիտության զարգացման 4-լոլ «խնտեգրատիվ»ժամանակաշրջանը: Էկոլոգիան.ըստ Վ.Կ.Չերճիկովի (2000). ներառում է երեք հիմնական փոխադարձ կապված ուրլութրւններ. 1/ տեսակների էկոլոգիա (առատէկոլոգիա), համաձայն որի միջավայրի պայմանները.հիմնակատոմաբիոտիկ գործոնները, ամբողջությամբ եւն 2/ որոշում օրգանիզմների կենսագործունեությունը: էկոլոգիա (դեմւկկպոգիա). որի էությունը պոպուլյացիաների կայանում է նրանում, որ կենդանի օրգանիզմներըն նրանց շրջակա միջավայրը ստեղծում են էկոհամակարգ, որում օրգանիզմները ազդում են միջավայրի, իսկ միջավայրը` օրգանիզմների վրա: 3/ բիռցենոզներիէկոլւգիա (սինէկոլոգիա), որի էությունը նրանումն է, է ռր օրգանիզմներ կենսագործունետթյաւնը րոշվում եՆ օրգանիզմների պոպուլյացիաների փոխհարաբելությամբ, աբիոտիկ գործոններիֆոնի վրւս: Բստ որում` սկզբնական շրջանում էկոլոգիայում գերիշխել է ւտտտէկոլոգիան,որին փոխարինել է սինէկոլոգիանն ապա դեմէկոլոգիան: Ժամանակակից էկոլոգիայի առանձնահատկությունը ըստ Վ.Ա.Սոլովնի (1982) բնորոշվում է` ա/ մոնիստականմոտեցում, որի դեպքում դրսնորվում է միասնականմոտեցում ցանկացած բնական համալիրնեիի տւսումմասիրմանը, որը ներառում է բայսերը. կենդանիները, մանրէները, մարդը ն շրջակա միջավայրը: բ/ համակարգային,որիդեպքումէկոհամակարգերըդիտվումեն որպես համակալգգելլիտեսակներիցմեկը ընդհանրապես,ն պայմաններ են ստեղծվում` կիրառելու համակարգերիընդնանուր տեսությունն 1 կիբերնետիկան` իր բոլոր զարգացած հզոր մաթեմատիկական մեթոդներով ն էկոլոգիականծբյեկտճերով: Էկոլոգիան ոաումնասիրումէ ամբողջ օրգանական աշխարհին ու յոտահատուկէկոլոգիական օրինաչափություններն գործընթացները: 20-րդ դարի 50-ական թվականներին.երբ մարդկության զլխին կուտակվեցին «էկոլոգիական ամպեր». առաջ եկավ նան այլ համակարգումճերառելումալդդում,որից մեծապեսկախված է շրջակա

միջավայրի 1կոլոգիական վիճակը` Այսպիսով` Լկորւգիան իլ մն ն ճնրառում է բնական.տեխնիկական Խոմանիտար գիտոթյոնների է հաշվի նստել մարդուն պետք ամբողջ սալեկարը. այսինքն փաստի հետ: ա նժխտելի շրջաւվատուլ միջավայրի վատացման ազգերի Մրավորված Միջազգային կազմակերպությունները` ն ռեսուրսների բնական (ՍԱԿ). բնության կապմակերպութիունը (ՍՍՕՊ). պահպանության միջազգային կազմակելրպությունը

շրջակա միջավայրի ՍԱԿ-ի ծրագիրը (ՅՈՒՆԵՊ). իլլենց հայացքը սնեռեցին նան մարդու էկոլոգիայի հետ կապված հիմնախնդիրների րոծմանը: հետ մեկտեղ Ընղհանում Էկոլոգիայիզարգացմանն ձեավորման ուդությունը. որում առանցքային զարգացել է նան ճրա կիրառական էկոլոգիային է յոսլատնտեսական վատկանոմ տեղր

(ագրոէկոլոգիային). 1970-ական Ագրոէկոլոգիա տերմինը օգտազործփոմ է նե նրա գիտությունը ագրոէկոլոգիա սակայն թվակւսններից. կիրառութրոնըհամարվում են գյուղատնտեսությանակունքներից նկուվճյուղելը: Ինչքան ավելի խորն է ուսումնասիրվում այս կամ այն տարասրն իր վրա կրում է ավելի վաղ ծաշրջանի գրողատնտեսությունը. ամակարգելուվ աերկրագործության կիրառված ժամանակնելում հետքելոը.այնքան պարզ է դառնում. ռաջ եկած ձեափոխութրոնների մշտապեսլրացվոմ են դամակեցություննելրը դը գյւրլատնտեսական հարմարվերո, շրջակա բնական միջավայրի փափոխությոաննելին

ու մրցակիցներից պաշտպանելումեվնասատուներից են խանիվմներով:Ահա արդ մեխանիզմներըօգտագործտոմ տվյալ ե գյույատնտեսառեսուրսները տարածաշրջանիվերականգնվող կան համակեցություններըչշահագործերոհամար` հաշվի առնելով դրանց էկոլոգիականու կառուցվածքայինառանձնահատկությունճերգրավվումէ բնաները: Այլ կերպ ասած` գյոռլատնտեսությունը գործում կան ռեւարսների կառավարման Կգրոէկպոգիականգիտութրոնը մշակել է գյոսպլատնտեսակ արտադրությանհամակարգեր.որպեսզիկշռայլատվիէկոլոգիական ե անտեսական խիզախումը (ռիսկի). պահպանվի տ. զարզացվի

ինչպես

ճան

արտագզրությումը:

Լալրանքային արտադրանքիարտահանմանն արտահանվող որոշակի արտադրանքի անվանացանկի վրա ճնշման մեծացման

մեկտնղդ գյողատնտնեսականհալատեսքերիօգտավործման ստրւստեգիան. ռրը զարգացել | հազարամյակներիընրչայքում. որպեսզի պահպանվիգրւղդասնաեսության խիզայատմը ռիսկը ն հնտ

պահպանվիռեսուրսներիբազան. անկայունացյվելէլ: (Բմս 1985. Բողֆ 1982. Բրոկհնշռու 1979. Գրրտց 1962): Չնայածտարեգիրները Ն հետավոտուլներըոշայլութրոն են դարձրել հողօգտագործման տեղական մեթուլներին.այնունանկյյերձ դժվար է նել այդ ոսումնասիրություններըվերածել գիտական ողության:

ԱԳգրուկղոգիագիտության վարզգայման վրա ազդել են նան գյողլատնտեսության հետ ընդրանուր ոչին: չանեցող մի շարք ինտելեկտուալ 1տսանքնելրը:Ագրոէկոլւգիական մտքի գարգացման վրա

ազլե

են

նան

մալդլաբանության /"անթրոպոլոգիա,.

էկոնոմիկայի ն էկոլոգիայի գիտությունները:

ԱգրոՒկոլոգիահասկաց ախությունը լայն իմաստով շիջակա միջավայրի պահպանության ն Գրաղատնտնտոթյանսկատմամբ սոցիալական մոտեցում է, որը ուշադրությունը դարձնում Է տ» միայն

արտալլլության,

այլն արտադրության համակարգերի էկոլոգիական հիմնախնդիրներիվրա: Ագրուկոլոգիան ներառում է մը շարք

սոցիալական

ն

արտադրական առանձնահատկություններ. որոնք Գուղատնտեսականարտայլրության շրջանակներիմեջ: Ամենամճեղիմաստով` ագրոէկոլւգիան վերաբերում է մշակովի Խալերիէկորւգրականֆենոմեններին: ԱգրոՒկոլոգիայի հիմնականգալլափաիը այն է. ր մշակաբույսնհով զբաղեցված դաշտերը էկոհամակարգ են, որտեղ տեղի են ունենամ էկոլոգիական գործընթացներ.որոնք գոյություն ունեն ն ընթատոմ են այլ բուսական գոյացումնելում (աննդատարրերի փոլսանակում, վնասատուներիու տուժուլներիմիջն փոխհարաբելււթյուննելր, մրցակցություն,փոփոխականություն, մժառանգականություն): Ագրոէկոլւգիանտշաղրությունը կենտրոնացնումԷ ոռդատեսքնում տիրույ դ էկոլոգիական փոփոխություններիվրա. ն նրա նւպատակն` է պարզել այղ փոփոխությունների ձեր, դինամիկան, ֆունկցիան: Այղ փոփոխութրոնների իմացությունը հնարավորությունկտա քիչ նելդլոռմներովբարելավել արտադրանքի որակը. ընչպես նան շիջակա միջավայրի էկոլոգիական պայմանները: Ագրոէկոլոգիա գիտության զարգացումը հնարավորություն տվնց. որպեսզի հետազոտողներըգյուղատնտեսական մշակաբույսերով մտնում

են

վբաղեցված դաշտերը դիտեն որպես էկոհամակարգի հատուկ

ւասգրուկռնհամակարվ.Ն վերածեն համակարգում տեղի փոփոխությունները: Ագրոկոլւզիա անեցսող պլտցեսներ, յս Է որոշել այն հիմնական նպատակն բավմաթ|վ գիտության են ազդում որոնք գյոռրատնտեսականարտայլլության գործոնների. վրա (Սփենգինգ 1975. Կոնվեյ 1981. 1985. Ալտերի 1963): Լվանդական գիտնակամ-ագլոնոմները (գյսսլատնտեսները) իբեն ոնտազռտական աշխատանքնելոոմ առաջնային նշանակությունը տվել են հուլերի, կենդանիների ու բուսականության արտայլբողականությանհիմնահարցերին. ընդգյկելով այնպիսի հիմնախնվնասասունելի դիրներ. ինչպիսիք ես ուլի բերրիությունը,բույսերի տ հիվատդություններիբռնկումը ն տարածումը: Գյւսլատնտեսաանսակ

կչսն համակարգերի բարելավման այդ առմնասիլտւթյունները հաճախ ավարտվել են սահմանափակ առաջարկներով: Անտարակույս. գյոսլատնտնաւթյան հիմնախնդիրների նման ուսումնասիրությունների նպաստել են մշակաբույսերի բերքատվության

շատ

բարձրացմանը: Սակայն գյոսյատնտեստւթյան բնագավառի գիտնականնելը սկսել նն ավելի լավ գիտակցել այն փաստը, ոլ: հարցին նման ձել մոտեցումը կալտւլ է առաջ բերել անկանխատեսելի հետնանքնել,. ռրոնք կարող են մեծապես վնասել շրջակա միջավայրին ւ թանկ նստել մարդկոթյան վրա: Այս հանգամանքը ստիպեց. որ ագրոէկոլոգրականոտոամնասիրություննեիըուղղվեն ոչ միայն զուտ արտաղրական հարցերի, այն էկոլւագիական ն սւցիալական հիմնախնդիրներիվրա: հանգեցնում են այն մտքին, որ Հնտագա տստոամնասիլււթյոււնները ազրոէկոլոգիան ոչ թե րուրառհատուկգիտություն է, այլ մի շարք ոլորտների գիտական մտքի տ. մնթայների ընդհանրացված գիտական ոռլդություն: Գոյւթյւն աւնեցող նորմատիվային ոսլիներով. ագրուկղլուգիան գրւղատնտետոթյունը մոտեցնում է մյուս գիտություններին: Նրա են արմատները, տալածվում գյաղատնտեսական. շրջակա ն էկորւգիայի գիտաֆյրոսներում. միջավայրի պահպանւթյան ագրուկռոնամակարգերի նե գյոոլատնտնադբթյան զարգացման ու վերյուծությոններոււմ ասումնասիրությոննելււմ: Բնական Ւ. այղ ւմումնասրոություններից յուրաքանչյուրն ունի միանգամայն տարբեր սպատակներ ու մերարվոգիա. որոնք համատեւլ ալել ես

ագրոէկոլոգիական մտքի զարգփավմամ վրա: Կլեյդիզիսը (1928) այն միտքն է հայտնել. որ գյուղատնտեսական մշակաբույսերին դրանց շրջապատող միջավայրիբազմակողմանի

փոխհարաբերությունները հասկանալու նամար անհրաժեշտ

շադրություն

է

պարձնել ֆիզիոլոգիական ն ագրոնոմիական գործոնների վրա. դլուսք ազդում են մշակաբույսերի յուրահատուկ

տեսակների տարածմանը կլիմայավալլժեցմանը (աղապտացիւս): ո

Ավելիոշ Կլիգգիսը(1942) ընդարձակելէ այդ միտքը:ն նրանում ներառում է պատմական. տեխնոլոգիականն սոցիալ-տնտեսական գործոնները, որոնք որոշում են, թե տվյալ տարածաշրջանում ինչպիսի մշակաբույսեր ն ինչ տարածությոններիսահմաններում կարելի է աճեցնել: Պալադակիսը(1938) այն կարծիքին է. որ մշակաբույսերիտեսակների աճեցումը ն դրանց գբաղեցրած տարածությւններըի պետք է որոշվեն շիջակա միջավայրի վրա

դրանց ունեցած ազդեցությլսմբ: ի

`

Գյուղատնտեսական էկոլոգիայի (ագլաէկոլոգիայի)բնորոշումը

տրվել է Գայլերի կողմից 1960-ականթվականներինՆ այն մտցվել Է գյուղատնտեսական գիտությունների ցանկամ: Այդպիսով. ագրոնոմիան ն էկոլոգիան ձեռք են բերել շատ շփման կետեր. սակայն ագլանոմիականգիտության ն այ գիտաթրաններիմիջն կապու (լակը (ներառյալ հասարակագիտական գիտոււթյաննելդ), որն անհրաժեշտ է ագրոէկոլոգիական ոռրլվածոթյան

ոիմնախնդիրմելի լուծման համար, սկսում Է դեռ ուր ձեավորվել:

Ազզիի (1956). Տուչլերի (1965), Զանգայի (1968), Լուկսիի (1977) հետազոտական աշխատանքներըհիմք են ստեղծում էկւհամակարգերհասկացողությունը կապել գյուղատնտեսության հետ: Ազգիին հիմնախնդիրնելւի մասնավորապես Մշում Ւ. որ չնայած օդերնութաբանությունը. Խորսգիտությունը, էնտոմոլոգիան տալրբել ւ գիտություններ են, սակայն բույսերի դյուրազգացության ն ռեակցիայի վերաբերյալ դրանց ատւմնասիրությունները համընկնում են նրանում, որ բոլոր դեպքերում անհրաժեշտ է ն լուսաբանել կուլտուրական բույսեր, շրջակա միջավայրի Ռւիլսը փոխհարաբերությունները: (1962), վերլուծելով մշակաբույսերիկլիմայավարժեցմանե տարածման սկվբունքները, '

փորձել Է

տալ այղ փոխհարաբերությունները Գյուղատնտեսական էկոհամակարգերում(ագրոՒկոհամակարվելում):Զինգը (1968).

ավելի ոշ

հետնելով Ռւիլսի առաջարկած գծին, ուշադլությունը

կենարոնավըելէ էկլուգիական ասպնկտմերի վյւս: ու Լատինական Սկտած 1970-ական թվականների ԱՍՆ-Հոմ Ամերիկայի մի շարք երկրներում սկսվում է հրատարակվել ավելի |

յատ

հեռանկարներով ագրուկոլոգիական

ագլոնսմիակւան ն հատկապես

գրականություն:1970-ական թվականների վերջերին Սեն

թվականների

զրականությունում սկտոմ

սկզբներին գյուլատոտեսակոսն

շոշափվել ագրոէկոլոգիական հարկեր. որը արղրոնք է մի կուլմից ավելի զարգացմանը.իսկ մրոս կողմից ավանդական վարման վերաբերյալ քննաղատության են

ուղղվածության գյաղատնտեսության գրողատնտեսության շատ

ուժեղացմանը:

դեմ պայքարի Պարագիտների

մալտնչողնելը, հատկապես ծառայաթրսն են մատուցել բույսերի պաշտպանության էկոլոգիական սկզբունքների կենսաբանական գործում: Պարազիտնեի նկատմամբ վերահսկւրւթյան տեսությունն ու պրակտիկան սկսում է հիմնվել սկզբունքների վրա: Բաւյսերի վնասատուների ո ինչսլես նան մոլախոտերի դեմ էկորւգրական պայքարը ամենից առաջ կենտրոնանում է այնպիսի մոտեցումների վրա, սրոնք գրւղատնտեսական համակարգերի ստրւկտուրան ն ֆանկցիան ռամադրում ու գնահատամ են բարդ համակարգերի ու կառուցվածքի ֆունկցիայի հետ: ն Ֆրեյդը (1960) իրենց տտոմճնասիլություններում Բրառւնինգը կանգել են եզլչակացության, որ պարազիտների դեմ պայքար է բարդ չեշտը դնել անհրաժեշտ նման համակարգերն վրա. սրքանով որ ագլտէկոհամակարգերի են, քան անհերթափոխ(մւնոկուլտուր)համակարգերը: ավելիկայուն Չնայած նրան, որ ագրոնոմիան եղել է ագրոկոլւգիայի (էկդրոգիայի) նախահայրը, նրա վրա ուժեղ ներգործել են շրջակա միջավայրի պահպանության շարժումն ու էկոլագիականգիտության Ըստ ռրում. ագրուկորգիայում ինտելեկտուալ կարնոր տարածումը: է հանդիսացել ճել 60-ական ն 70-ական թվականներիշրջակա միջավայրի պահպանության շարժումը: Որքանով որ վյողատնճտեսական միջավայրի արտաղրաթյան՝ շրջակա ն ԱՍՆ-ոմ պահպանության Լատինական հիմնախնդիրները Ամերիկայումհանձնվել Լին ագրոէկոլոգիային, ագրոէկդրւգիական միտքը սկսվում է լրացվել միայն արտադրության վրա կողմճորոշփող էնտոմոլոգները, |

մեծ

զարգացմա

էկոլոզիական, հրվանդությունների,

այն կազմակերպելիս

ազրոնոմիայիհասցնինքքննադատությամբ: լ թյամբ Չնայած 60-ական ն 70-ական բվականներիս ագրոնոմիայը ե շիջակա միջավայրի պահպանության մերձեցումը հանյեցիեվ ագրոէկոլոգիայի ողղության գաիվացմանը. գիտական այնուհանդերձինտելեկտուալ ակայյեմիական մտքի զարգացումնւ ագիոէկոլոգիականգիտություտոմ տնսական հարցերի մշակումը գտնվում էր ցածր մակայոչակըիվրա: Ագրոէկոլագիական մտքի վարգացման գործում ըստ Լեվինսկա (1933) ն 1կթերի (1983). Ուղի (1988) շատ կարնոր ղեր ես խաղացել էկոլոգներըհետնյալ նկատառումներով. ա/ ագրոկոլւզիայի կոնվնպտուալբնավավառը ն նրա լեզուն ըստ էության էկոլոգիական Ւ. բ/ գյուղատնտեսական համակարգրինքն իրեն հանդիսանում է ուսումնասիրմւսն հետաքրթիր ասամբլեա, որր հետազոտողներին հնարավարություն է տալիս վերահսկելու ո. փոախերւ սրա բաղադրամասերը, արլ հնարավոր չէ բնական համակարգերում: Գյտղատնտեսակսն համսկարգեոմ կան անհրաժեշտ պայմաններ էկոլոգիականհիպոթեգներիփորձարկումներիհամար. որպիսի ռանգամանքը մեծ դեր է խաղացել ագլուէկոլագիականմտքի զարգացմանգործում: գ/ մեծացել է հետաքրքրությունը տարնցտարի ընդլայնվող անհնրթափոխ (մոնոկողտոր) էկոլոգիական կամակարգի ներգործության նկատմամբ,հատկաւվես այն գուիներում, պլաւեղ բազմազանությանը ն համալիրությունը սովորական չեն (Ջամդեն 1973, (ւլ 1983. Ուլ ն Ջորղան 1984). փմ/էկոլոագներիմի խումբ սկսել է ուշավրությւն դարձնել ավանդականգյա ղւստնտեսական համակարգերի էկոլոգիական պրոցեսների ու երեւայթներիդինամիկայի վրա (Գիլեսման 1982ԹՄ՝

Է982Ի, Լկտերի ն Ֆարել, 1984. Անդերսոն 1985, Մարտեր 1946): ագրոէկցըւգիական լ Վ Անցյալ դարի 60-70-ական թվականներին ի

կոն աար

ակտի

՞

է

վերլուծ րոր

աի

ննե

իի

Կարի

ո:

"Դ

ր

մրն

ՊՐՆ ՀԱ ընդգրկվել

նն ։

թ

ի

երեք հիմնական

պարագիտների ն

Սոապլատարրերի իրե) )

քնագավառում Լկոլոգիական

շլջապտույտի ձնջակ

ուսամնասիրություններիհիսան վրա հաւիսքած տեղնկատփոթիւնը այս եվրակալյնթյան. սր նմարավսրությունԷ ավել հանգեր Է անհրաժեշտ մշակել այնպիսի բույսեր.

ագրուկռռոամակալրգերոոն որոնք առաջացնում

սիմբիստիկ ասդցիսցիաներ. ինչպես.

նն

րնդեղենները: Առաջ Է քավում վյաղապնտեսական բավմամյա խոտաբույսերի առավել յայն արտադրությունում դիտելովայն որպես հոդի տարբեր մասշտաբներովսգաագործումը "՛ իարությաններից սննդաւռարըերի հավաքագրման ղրանցպաշարներիավելացմանկարնորմիջոց: համակարգերում են ծավալվում հւսսնաշիաստանքներ Այդ ժամանակաշրջանում հես. ագիսէկոհամակարվերի մատելու բնական էկոհամակարգերի ստեղծելու բայսերի բազմազանություն Ագլաէկոհամակարգերում ու սննդատարրերի կուտակմանն կենսազանգվածի կարնեորությոյնը, հնարավորոուսումնասիրությունները վնլաբերյալ շրջապտույտի օբյեկտներ հասկանալր թյուն են տալիս որպես կենսաբանական (ագրոկոհամակարգերի)յինա համակարգերի գրոդատնտեսական կաէ միկան: Իսկ այն հարցերը. թե ինչպես ագրոէկոհամակարգերի մնում էր վ րա. ռավարումը ազրոմ վնրը նշված գործընթացների դնռես անհայտ: էկոլոգիական մոտեցումների Հետավոտությունների պոտ համակարգերիհամալիր ն գյսոատնտեսական սանմատափակումը .փյումը աճեհրաժեշտությանառաջ ատսումմասիրությունների նման դ իտարկել են ստնլծում գրւլատնտեսությունը պայմաններ նպաստեց սովիւսյական կոնտեքստում. որը բավականաչափ տ շատ գործնական գիտաոթյանտեսական ագրոՒկսպոգիւսկան հարցերի մշակմանը: վարվացման վրա նշանակալից Նգրոէկոլոգիականմթի ն են ավլեցություն ունեցել անթրոպոլոզ (մարդաբան) աշխարհագետ են ե որանք ուղղված մասնագետներիուսումճասիլրությունները. ն պրակտիկ գործունեաթյան արտաղլրության ւլյոսիատնտեսական

րինակ.

|

-

.

.

"0:

-

`

'

Վ

դել

վերլուծությանը: ոիմնահալրցերի Վրողացիների տրամաբանության են եսալրսների կապված ուսումնասիրությունները մոլ հարցերին. թե ռւ կառավարման |

ասբհամակարգերի օգտագործման լկոլագիակա մասանվազանությունը: բոնի փոխազդեցությանը ազրյում ինչպես սոյիալական տնտեսական փովուխությունների դատար րի շրջապտույտի ասսլեկւոների ուսումնասիրումը ։ հատկապես մեծ տրոպիկական թվականներին

թափ

գոտո

սսւացավ

60-ական

համակարգերում:

են

ս

համակարգիվրա: արտաղրությամ Ռրչարդը (1985).

Բրիմենը

ն

23.

Դե

Վիտր (1983).

Բրակենշոու

Կ ուրիշները հանգում նն այս մտքին. ռր անհրաժեշտ է շրջակա միջավայրի հարցերը դատել այնպես. ինչպես ղատում նս սս-

(1979)

ցիալ-կայմակերպական ու

թյունները:

սոցիալ.

անտեսական հարաբերու-

Հատկապես 70-ական թվալրսններին ԱՍՆ-ի Մմերիկայի. ինչպես նան տրոպիկական գոս

ու

Լատինական

երկրների սեղական գյոսլատնտնեսակւսն համակարգերի ուսումնասիրումը ն փաստացինյութերի ամփոփումը սկիգբ դրեց ագրոէկոլոգ|ոսյիմտքի զարգացմանը ն այլընտրանքային համակարգերի կիրառման շատ

անհրաժեշտությանը:

Կանաչ դնոլյուցիայի տեխնոլոգիայի ուտոմնասիրումը կարեոր չեր է խաղացել ագրոէկոլոգիական մտքի զարգացման այն գործում. օգնել է պարզել այն նախասլաշարմունքը. որը գերակշռում էր գյոռլատնտեսության գարգացման մասին դատողությււններում: Այդ ուսումնասիրություններուվ սռաջին անգամ գիտական վերլուծության է ենթարկվել հողին տիրասալու նե զյուղատնտեսության մեջ Լկոլոգիական, սոցիալական ն տնտեսական ու տեխնիկական փոփոխությունների հիմնախնդիրները: Կանաչ ոավյուցիայի տեխնոլոգիայի ու սոցիալ-տնտեսական հետնանքների վերլուծությունը տույց է տվել, որ այմ կարող է արմատապես փոխել գյոդլական ազգաբնակչության կյանքի պայմանները: Ագրուկոլոգիան միահյուսվում է գյո րատնտեսականարտաղհության համար պահանջվող տեխնոլոգիական հիմնահարցերի հետ. որոնք առավել զգայուն են շրջակա միջավայրի հիմնահարցերի նկատմամբ ն փիյըսղդփայականտեսակետից համաձայնեցվում են շիջակա միջավայրի պանպանության հիմնախնդիրների

հետ:

Նախկին ԽՍՀՄՀոմ. ապա ԱՊՀ երկրներում (առաջին հերթին ազրոէկոլոգիական գիտությունը զարգացվել է ոչ բե /րպես առանձին գիտական ուղղություն. այլ էկոլոգիայի ու շրջակա միջավայրի պահպանության գիտությունների հետ փոգակցված մի ընդհանուր կոնտեքստում: Նույնը վերաբերում է Հայաստանի Հանլապետությանը. սակայն ավելի սահմանափակ Ռուսաստանում),

շիջանակներում:

70-ական ն հատկապես 40-ական թվականներից սկսած հրատարկվում են մի շարք մենագրություններ. որոնցում ամփոփվում

ն վՎարգացման. վերափոյսման բասկան միջավայրի սան ինչսլես պահպանման. բնապահպանության. գյողլատնստնսականէկոլոգիայի ոլմանւսիւսըգերՎ.Ս.ԸՍուչին (1975). (1982). (1980). ն.Ն.Մրշուստիմ Ի.Պ.Լապտնվ Վ.Դ.Բարանիկով ՄԼ (1983). (985). (1943). Վ.Ն.Վինոգրավով Ը.Վորոշիլով պպատն ն արիներ (1991) ե շատ ուրիշներ: Այլ ժամասակաշրջանում նն նան հլատարակվոմ տարբեր դասագրքեր ն ուսումնական ձեռնարկներ` բնության պահպանությանը. նվիրված երկրագործության էկոլոգիայի. գյուղատնտեսական արտաղրության շրջակա միջավայրի պահպանությանը. որոնվից կարելի է հիշատակել Ա.Մ.Վլադիմիրով ն տորիշներ Ա991). Մ.Ծ.ռսվենկո. Տ.Ն.Բաննիկով ն Վ.Ն.Պիսարենկո (1991). Վ.Ը.Կիրյուշին (1996) ես

.

(1996): ուրիշներ

Վերը նշված աշխատությունները ն ուսումնական գրականությունր. ինչպես ման շատ այլ աշխատոբյուններ. մեծ չափով մպաստեցին ագրոՒկոլոգիականգիտության ձեավորման գործին: Գյւղղատնտեսական գիտւաթյունների մշակման ընթացքում հետազոտողները սկսում նն ուշադրութրոն պարձնելդչ միայն գյոռլատնտեսական արմշակաբույսերիբերտադրության զարգացման.գյուղատնտեսական ու հրվանդուբույսերի վնասատուների քթատվությանբարձրացման. թյունների դեմ պայքարի համալիր միջւպառումների մշակման. այլն արտաղրության էկոլագիական ն սոցիալական հիմնախնդիրների վրա: Այլ կերպ ասած գյուղատնտեսական արտալլրության հիմնախնդիրները կապու: են Էկոլոգիական ե ստվիալականհիմնախնդիրների հես: .ագրուկոլոգիական Հայատանի Հանրաւվետությունում գիտությունը նոր է սկսում ձեավորվել: Սակայն գրսղատնտեսակամ գիտաթրոնմներիմի շարք բնագավառներում ուսումսասիրություններ նն տարվել նյութերի ու սննդատարրերի շրջապտույտի. հողից ղրա կանխման. կենսածին տարրերի կորստի չափերի ու ագրուկոհամակարգերոււմկենսազանգվածի կուտակման. խառը ն միջանկյալ ցանքերի կիրառման. կեմսահուտուսի կիրառման արդյունավետությամ, հիվանդությունների ու վնասատուների լեմ ինտեգրացված պայքարի կիրառման ն շատ այլ հիմնահարցերի մշակման ուղությամբ: Սակայն այղ հնտազոտությունների ճյութերը հատուկ ուղղվածոթյամբ չեն ընդհանրացվել ն չեն վերլուծվել ագրուկոլոգիականգիտության համատեքստում: Այնմուրանդերձ

աա փաստացիԽԱՆՆ

կռանդիսանանւ Հապաստաստոմազրուկոլով|ոսյի. մոր ուրրւթյան. ձեավորման համար

ո

որպես

արտաղրության աւազան | Ագրուկոլւգիաս գյուղատնտեսական այն կարալ Լէ զարգանա ռողղությոա որպես առանձին գիտական շրջակա առաջին հերթին գրողատնտնեսաթյան էկսոզիայի. ն գիտնականների միջավայրի պահպանության բնագավառի առաջավոր ֆերմնեըներիհամընդհանուրջանքերով: ն

ԷԿՈԼՈԳԻՍԿԱՆ0ՐԵՆՔՆԵՐԸ,

ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ,

Բոն

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

գիտութ)

Էկոլոգիական օլեսքները. կանոնները ն սկվբուսքները շատ-շատ դրանք մշակվել են դարերի ընթացքում կեսսահամակարգիաղապտացգիայի.օրգանիցմ- միջավայր համակարգի. պոպուլյացիասերի ու համակեցությունների տարածման. բիռյենոզների նե համակեցությւնների գործելակերպի. էկոսֆերայի ե կենսոլորտի կազմավորման ն էվալյուցիայի. մարդ-բաւթրոն համակարգի. սոցիալական էկոլոգիայի. բնապահպանության, կյանքի միջավայրի պահպամության ն շատ այլ բնական երեւյթների ու պրոցեսների ուսյմնասիրեն.

արդյունքում: Էկոլոգիական օրենքները. կանոնների են սկզբունքների հաճախ կայտնագոիծվել են կրկնակի. զարգացվել, վերանվանվել ամբողջացվել են ռչ ֆե ստելլծագործուլների, այլ էկոլոգիայի բնագավառի խոշ րագույն գիտնականների կալմից: կանգ առնել միայն Նպատակահարմար ենք գտնում համառոտ գրողատնտեսական Լկոլոգիային (ագրոՒկոլոգիային). բնօգտագործման ե շրջակա միջավայրի պահպանության հիմնահարցերին առնչվող որոշ օրենքների, կանոնների ո, սկզբունքների վրա. որոնց իմատորյունը խիստ կարնոր է ոչ միայն երիտասալդլության (ինչպես նան ոասարակության) աշխարհայացքի ձնեավորման, այլն բնօգտագործման ու բնապահպանության գոիծի խելացի ու հիմսավորված մեթոդներով ն ուղիներով իրականացներ համար: ն օրենքները, կանաններ սկզբունքները Էկոլւգիական են տալիս ավելի լավ հասկանալ ագրոէկորւգիայի հնարավորություն տեսականհիմունքները ն լրանք խելացի օգտագործել էկոլոգիական տանսակետիցմաթուր բուսաբուծական տ. անասնապահական արտադրանք արտադրելու խնդիրները լուծելու, շրջակա բնական միջավայրը մարդո առողջության համար անվտանգ պահելու լուծեր համար: ռիմնախնլիրները Վ.Ի.Վերնադսկին մշակել է օրգանիզմների ն միջավայրի միասնության օրենք. որի հէոթյոււնըկայաճում Լ նրանում, որ կյանըը ն վարգամում Լ մշտական Այութափոխանակության ման

.26-

տեղեկատվության շնորհիվ. միջավայրի ն նրասոմ ապրուլ օրգանիզմների համրնդեաճուր միասաաթյան ն. էներգիայի հռսթի բազայի վրա:

կարնոր պրոցեստյմ Կենսահամակարգերի զարգացման նշանակությու ոնի համարժերության կանոնի իմացությունը. որը մշակել է 1Լ.Ֆոն Բերտալամֆին մեր թվարկության 30-ական թվականներին:Լ(յլ կանոնիհամաձայն` կենսահամակարգըկայու է հասնել զարգալյմանվերջնական վիճակին կամ վերջնական ֆավին. անկախ իր զարգացման սկզբնական պայմամների խախտման ոնենում տնղիի Լ միայն աստիճանից։։ Մակայն այ կենսահամակարգի գոյության արտաքին ն ներքին պայմանների մինիմումը պահպանելու դեպքում: Այդ պայմանը սահմանափակում են շատ պրոցեսներ. այդ թվում ն օրգանիզմների բազմացման ինտենսիվությունը: Օրգանիզմներ, բազմանում են այնպիսի իրենց առավելագույն ապահովեն ինտենսիվությամբ, որ տ աճի օրենքով թվաքանակը: սահմաճափակ Սակայն. փոխհարմարվողականության մ. այլ կանոններով կյանքի վրա ազդու ճնշումը լիմիտավոլում է միջավայրի տարողությունը: Այդ բոլոր լիմիտավորոլղ մեխանիզմներին օրզանիզմները հակադրում են վերաադապտացիայիհնարավորությամբ. այսինքն դրանց ծագման լլեպքում օրգանիզմները զբաղնցնում են նորամուր էկոլոգիական շեմեր, որը ն ձնավորվել է որպես վերաադապտացիայի Է. ասլա գտնփոմ է մեկ այլ սկզբունք: Եթե մեկ տեսակը մահանում ն փոխարինող տեսակ, Էկալոգրականշեմը լրացվում է: Ըստ դրում. այդ լրացումը երբեմն կարող Է կատարվել շատ արագ. ելլբեմն՝ դանդաղլ: անեցող կենդանականը Երկրի վրա գոյություն բոլար գենետիկորեն տարբեր է ն ունի կենսաբանական տարատեսակի մեծացման միտում, որը ն ձեակերպվել է որպես գենետիկական բազմազանությանօրենք: "Էվոլյուցիոնփոփոխություններըզնում են որոշակի կանոններովն ամենից առաջ Ա.Ս.Սեվերցովի կողմից մշակված էվոլյուցիայի օրենքով` արոմորֆոգների (այուգենեզների) օրենքով: տեսակի բնակատեդիոլորտի խիստ լայնացման հերթականությամբ,այսինքն ադապտացիայի նկատմամբ տեսակի հնարավոլությունների փոփոխման ն բնակատեղի լորտի լայնացման ո այլ կարգի մասնակի փոփոլխմանսկզբունքով:

Էվոլրւցիան. որպես կանոն. ներկայացնում: 1 իրենից սչ թե Հրնդհատվող. այլ ընդուսավող.թռիչքային պրոցես: Բճ«պեսհայտնի է Չ Դարվինը էվուրոցիան համալել է աստիճանական Սարգացման երնեույթ. չնայած Դարվինի տեսսկառաջացումի ըստ էությսն ընլհատվող պրոցես Է. երն նոյնիսկ ընդունել նրա աստիճանական

լինելը: Ընդհանըասլես բնության է համար բնորոշ ինդհատվածությանն չընդհատվածությանմիասնությունը: Կենդանի էակի բնորոշ բուր օրինաչափությունները տնեն գոիծնականում ադապտացիոն Աշամակությում: Կենսահամակարգերը ստիպված են հարմարվել անրնղմեջ փոփոխվող Ըստ կյանքի պայմաններին: որում. այղ

փոփոլառթյունները անեն ժամանակի տարբեր սատիլակ՝ Ւվոլրոցիայից մինչն րոպեական: Հավերժ փոփոխվուլմիջավայրում օրգանիզմի յորաքանչյոր տեսակ յաղուվի է ադապտացիայի ենթարկվում. որը է արտահայտվում էկոլոգիական անհատականության կանոնով. այսինքն ադապտացիայի էկոլոգիականհնարավորությոններովամեն տեսակ յուրօրինակ է: Երկու նույնանման տեսակներ գոյություն չտնեն (..Գ.Ռաբենսկու կանոն, որը մշակվել է 1924 թվականին): Այմ ոռրղակի ռետնանք է ն միաժամանակ գենետիկական բազմազանության պատճառ: Ըստ

էության

յուրաքանչյուր անհատ

էկոլոգրագենետիկորնն

րւրահատուկ անհատականությոս է: Ամեն տեսակ ադապտացիայի է ենթարկվածխիստ որոշակի. իր համար յորահատուկ գոյության պայմանների ամբողջականության (միագումարության) էկոլոգիական շեմով (Ձ.Դարվին): Բնական է. քանի որ տեսակները էկոլոգիական անհատներ են, ապա դրանք ունեն նան յուրատեսակ էկոլոգիական շեմեր (Ն.Ֆ.Ռեյմերս. Է994): Օրգանիզմի բարձր հարմարվողականությունըէկոլոգիական զործոններից մեկի. ասենք բալձլը խոնավության, նկատմամբ չի տալիս նույնանման յո նույն աստիճանի հարմարվողականություն (ադապտացիա) միջավայիի այլ պայմանների.ասենք ջերմության. ն այլ գործոնների նկատմամբ: Դեռ ավելին, այն կարոլ է սահմանափակելայդ հնարավորությանները: Վերջինս ձնակերպվել է ադապտացիայի (հարմարվաղականության) անկախության որպես

օրենք:

տեսակետի կարնոր է գործընթացների մարման Էկոլոգիական կանոնի իմացությունը: Արդկաճոնի էությունը նրանումն է. որ հագեց'

29.

փուլրամակարգելրում շլցակա միջավայրի հետ դրանց հավասարակռության աստիճանի 1րսմ ճերթին հոմուստավզի մձեճագմանըվուպընքաց տենդիէ ամենում դինամիկ գործընթացների մարուս Օրիսակ՝ կլիմայավարժեցվածօրգանիզմների բազմացման տեսպերը հատսկնյությւսն հագեցվածությանը վուվինքավ մարվում ես: Կենսահամակարգի կազմափւրմանը զուգրնրաց տեսակի գռոյատնման տնադոարթյունիմիջին հաշվով կրճատվում է. իսկ հփլուցիայի տեմպր աճում: յդ դաոյիր ձեսկերպվել է որպես

էվոլյուցիայի արագացմանկալում: Օրգանիզմի փոխհարաբելությունիբնազստեղի միջավայրի ոնտ ենրբաիկվումէ մի շարք ընդհանուր ն մասնավոր օրինաչաւիություւնննբի: Առանձնակիպետք է նշել օրգանիգմ-միջավայր միասնակամուիյան օրենքի մասին. որը մշակվել է Վ.Ի.Վերնադսկու կուլմից: Օրգամիզմների ն դրանց բնակատեղերիմիջավայրի միջն գորոթրոն ունի փոխներգործութրուն,դիալեկտիկական մրասնութոոմ: Ըստ արլ օրենքի կյանքը զարգանում է մշտական նրոթափոխանակությանն տեղեկատվությանշնորհիվ էներգիայի հոսքի բազայի վրա. միջավայրի ն նրաճում բնակփոլօրվանիզմնելի համընդհանուր միասնության մնջ: Օրգանիզմի տեսակը կարուլ է գոյատնել մինչե այնքան մամանակ. որքան իրեն շրջապատող միջավայրը նամապառտասխաՍում է այդ տեսակի հալաարվոլականության գենետիկական հնաբավորոււթյոււններին միջավայրի տատանումներին ու փոփոխու-

յուններին:

Ըստ Վ.Ի.Վերնաղսկո` օրգանիգմ-միջավայր համակարգը բաղադրամասերի մշտապես իլենց ապրելատեւլի միջավայրի վրա մեծացնում են ճնշումը ձգտելով էկոլոգիական էքսպանսիա ն միաժաձանակ հարմարվելով ւիռփոխվալ կյանքի պայմաններին: Ցանկայաժժ կենսաբաակամ կամ կենսաթարայածության համակարվ. գտնվելով շարժուն (լինամիկ) վիճակում ն շրջակա հետ միջավայրի Լփոյուցնոն հավասարակշռուրյան մեջ. վարգացման պրոցեսում մեծացնաւմ Է իր երգործությունը միջավայրի վրա: Կենսահամակարգրըփովասձ Լ ժլգոսվայրը Լ ստեղծելով իր համալ. գպատենմանճիջավայը: Անոոմթ սմ. աա այնքան ժամանակ. քանի դեո արտաքին վործոսմերու սիստ :ի սահմանափակվում,կսմ առաջ չի դալիս էվոլլուգիոն-ւկու գնականս աղվես: Երբ էկոհամակարգըփոխվում է. իա տեսակի. ննբարկվելով

գենետիկական պահպասոդականության մեիլաձիգմի.

մնամ

է

անփոփոխ. առա» նն զալիս ճի շարք հատկությաններ, դանգելնելով ակբնակարոն (անոմարապին) երնույթների տնսակի կրուղմից սեփակաս բասկաստեղի միավայրի քայքայում:

կննսահամալկարվի քայքայվում

է.

Շրդյունքում

այսինքն ոչմՀանում է տեսակը հնտեապեսբիոցենովըքայքայվում | ն որակապեսփոխվում: Բնության մեջ գոյոյում ունի կյանքի փակ աճի կամ միջավայրի ճնշման օրենք՝ գործոնները սահմանափակոլօրենք. որը մշակվել է փՓ.Բղեկմանիկողմից 1909թ.. որով Ն ինքնակարգավորվում են բնականւկրոցեսները:Այս օրենքի Էությունըկայանում է նրանում. որ մեկ անհատի վույգի սերունդը, բազմանալով երկրաչափական պրոգրեսով. ձգտում |. լցնել ամբողջ երկրագունյլը: Սակայս կան սահմանափակողժեր. որոնք արգելակում են արլ պրոցեսը: Աճր լաոչընոուտաոմ մահմանափակաւմ են տվյալ կոնկրետ պայմաններամ եղած միջավայրի այս գործոնները. որոնք

են` չնայած ամենաանբարենպաստն բարելավ

այլ պայմանների առկայրոթյաննու ղրանց բարենպաստ(օպտիմալ) զուգակյմանը: Ընոթյան մեջ աճի սահմանափակումը հնարավորություն է ստեղծամ ինքնակարգավորելու էկոհամակարգերի բոյոր կեսղանի

ե էկոհամակարգր բաղադրամասերը ամբողջությամբ: Գյույատնտեսությանհամար առավել ընղհանուր նշանակաւթրոն ունի գործոնների ամբողջական ներցործությանօրենքը (անվանում են նան ֆիզիոլոգիական փոխներգործությանօրենը). այսինքն` էկլոգիական դպործոնների փոխկապվածությսնը ն դրանց փոխալլարձ ումեդացումն ոլ թոյացաւմը կասխորոշամ են դրանց ներվործությունըօրգանիզմի վրա ն ապա կյանքի հաջյղղութթոնը: Այս մշակել է գերմանացի ագրոքիմիկ ե բույսերի ֆիգիւոգ Լ. Ա.Միտչերլիխը.որպես գործոնների արդյունավետությանօրենք: Բ.Բաույլեն այդ օրենքը անվանել է միւսսնական ներգործության

օրենք: Էկոլոգիական տեսակետից կարեոր նշամակոթրոն ուսի նան կյանքի բոլոր պայմաններիհավասարավոլաւթյան օրենքը. այսինքն միջավայրիբոլոր պայմաններըանհրաժեշտեն կյսնքի համար ն ղեր են խաղում: հավասարանշանակ Էկոհամակարգերի զարգացման ն բնօգտագործման վելաբերյալ

Կոմմաները մշակել

է օրենքներ (ասվածաբանություններ). որոնց հսթյունը կայսնում է նրանում. որ. Լ բնության մեջ գորոթյուն ունի սյացեսների Ն երնույրների

համրնդհանուր կապ բոլորը կապված են բոլորի հնա: Հ. ցանկացած համակարվ կարոլլ է զարգանալ միայն իր շրջակա բնական միջավայրի Արոթալներգետիկ ն տեղեկատվական

հնարավոլոււթյունների ուաշվին: 3.

բնօգտագործման պրոցեսում անհրաժնշտ Է անտսհման զգաշությւն. որ մանավադ բնության «բարելավման» չափանիշների վերաբելյյալ մեր գիտելիքներըդեռես կատալյայ չեն: 4. բնության մնջ գլոբալ համակարգը մեկ ամբողջություն է. որի շջանակներում ոչինչ հնարավոր չէ շահել ն կորցնել: Հետնապես. այն ինչ բնությունից կորզվել է մարդկային աշխատանքով. պետք է վերադարձվի: բնապահպանության գործը խելացի կազմակերպելու համար շատ կարնոր է իմանալ Պ.Էրլիխի կալմից մշակված բնոաթյան պահպանության օրենքը. ա՛

ըստ

որի՝

բնապահպանություն, հնարավոր Լ միայն հաջող պաշտպանությամբկամ նահանջով: Հարձակումը վտանգավոր է ն թույլատրելի չէ. քանի որ այն կայու է առաջ բերել Էկոհամակարգի քայքայում: Եթե որնէ տեսակ կամ էկոհամակարգ մեկ անզամ ոչնչացվում է. ապա հնարավորչէ այն վերականգնել. բ ազգաբնակչության շարունակվւղ աճը ն բնության պահպանությունը սկզբունքորեն մեկր մրոսին հակադրվում են. գ արտադրության մշտական աճ հնտապնդուլ տնտեսական համակարգը ն բնության պահպանությունը սկզբունքորեն մեկր մյուսին հակադրվում են. դ՛ ոչ միայն բոլոր օրգանիզմների. այլն մարդկության համար ծայրաստիճան վտանգավոր է. երբ բնության հարստությունների օգտագործման մասին որոշամներ ընդունելիս հաշվի է առնվում միայն մռտակա նպատակները` անմիջապես ի շահ մարդո կարիքներիբավարարման. ե/ բաաթյան պահպանությունը, պետք է վպուգակցվի նան բարեկեցության հիմնահարցերի, իսկ ավելի ոնռավոր ապագայում՝ մալոյկությանգոյատնման հետ: Ա.Գ.Բաննիկովը մշակել է բնօգտագործմանսկզբունքները. ըստ որի բնության պահպանության հիմնականտղղությունը պետը էլինի՝ ա/ բնաթյան պահպանումը նրա շահագործման պրոցեսում. բ: բնական ռեստրսների օգտագործման հարցում ւննենալ համալիր մոտեցում ն գ բնական ոռնեսուրսների շահագործման հարցում

ունենալ տարածաշրջանային մոտեցում:

Ընաթյան հարստությունները |սելացի օգտագործեր: հարգում առանձնակի ունի բնական նշանակություն ռեսարսների սահմանափակվածության (սպառվելու) օրենքի իմացությունը: Բատթյան մեջ ոչ մի համակարգ չի կարուլ ձեավորվել բացարձակ նույնանման տարիներից, որը ն ցանկացած էկոհամակարգի կայունության պայմանն է) Սրա հիման վրա 1՛.Ռ.Էշբին մշակել է անհրաժեշտ բազմացմանօրենքը. որը շատ կարնոր նշանակություն ն ունի թվում ցանկացած Ւկորամակարգի, այդ կոհամակարգերի, կայունության պահպանության հարցում: ագրո Այս դրույթը քարոզվում է այլընտրանքային նրկրագործության համակարգի կույլմնակիցներիկողմից: Գ.Ֆ.Սորոզովի կողմից մշակվել է բիոցենոզոմ Է.Կ.Մեբնուս օլգանիզմների փոխհարմարվողականության կանոնը, ըստ լի բիոցեճոզում օրգանիզմներըմեկը մյուսին այնքան են հարմարված, որ դրանց համակեցությունը կազմում է ներքին հակասական, սակայն փոխադարձկապված համակարգային ամբողջություն: Ի.Ի.Շմալգաւվենը մշակել է կենսաբանական համակարգերի ինտենգրացման ուժեդացման կանոնը, որի էությունը նրանումն է, որ էվոլուցիայի պրոցեսում կենսաբանական համակարգերըդառնում են ավելի ո ավելի ինտեգրացված, ավելի շատ զարգացած է կարգավորող մեխանիզմներով որն ապահովոմ այդ ինտեգրացումը: Այս հիման վրա Ի.Ի.Շմալգառզենը մշակել է տեղեկատվության ոչ լրիփոթյան (անորոշության) սկզբունքը: Բոաղթյան վեւափոխմանն ոտղղված տեղեկատվությունը միշտ անբավալար է իրականացվոլ գործնեության բպոր հնարավոր հետնակքները բացարձակ հավաստի համարելու համար: Այդ սկզբունքը վկայում է բնական էկոհամակարգերի բացարձակ բարդության մասին, իսկ տնելլեկատվությանոչ լրիվությունը նույնպես վտանգավոր Է, ինչպես մարդու վերափոխող գործունեռթյունը: Բնական համակարգերը էներգիայի 15 փոփոխությանդեպքում -

հանվում են հավասարակշոււթյանվիճակից: Բոլոր խոշորամասշտաբերնույթները.որոնք տեղը են ունենում Երկրի վրա (զոր ցիկլոններ. հրաբուխների ժայթքում, գլոբալ ֆոտոսինթեվի պրոցես ն այլն). որպես կանոն. ունեն մեր մոլորակի վրա ընկնող արնի էներգիայի ճառագայթային 1762-իչգերազանցող համընդհանուրէներգիա: Այս հիմա վրւս մշակվել է 1726-իկանոնը:

Ընաթյան մեջ դասաաըկվող շնմր մշտապես ընականորեն լիացվում է: Ժողովրդական իմաստությունը ատոմ է «բնությունը չի հանդուրժում դատարկություն»: Այս դրույթը ձնակերպվել է որպես էկոլոգիականնիշի պարտադիրլրացմաս կանոն: Եթե միջավայրինկատմամբ (սննդառություն. վարք. բազմացման տեղեր ն այլն) երկու տեսակ մրցակցության հայւսբերության մեջ են մտառմ. ապա յլլլանցից մեկր պետք է ոչնչանա կամ փոխի իր ապրելակերպը ն զբաղեցնի նոր էկոլոգիական նիշ (մրցակցության բացառման կանոն): Բնության ։ պահպանության հիմնակասնմսկզբունքներից է էկոլոգիականըէկոնոմիական է կանոնը: Էկանոմիկան ն էկոլոգիան չի կարելի հակադրել: Չի կարելի նվազեցնել ինդուստրիալիզացիայի տեմպերը որքանով որ արդ կնշանակի էկոնոմիկական ուտոպիզմ. ինչպես ն չի կարելի նվազեցնել էկոլոգիայի բնագավառում գործադրվողջանքերը, որը կնշանակի էկոլոգիական էքստրեմիզմ: Հարցի լուծումը գտնվում է ինչ-որ միջինում Բնօգտագործման հարցում շատ կարնով նշանակության ունի բնառեսուրսային պոտենցիալի անկման օրենքի իմացությունը: Երկրի բոլոր բնական ռետորսները սպառվուլ են, ըստ որում այն տեղի է ունենում կամ տսլզղակի սպառման կամ միջավայրը վատանալու պատճառով. րի հեռնանքով դրանք պվառնումեն տնտեսական օգտագործման կամ մայդլու կյանքի համար ոչ

պիտանի:

Բնական ռեսուրսների, այդ թփոմ ն մարդկության զարգայյման բնական պայմանների սահմանափակվածությունը. պատմական պրոցեսում ներգործում է հասարակության արտադրական ուժերի, իսկ դրաողվ նան սոցիալական հարաբելությունների,վրա:Միշտ էլ ուժերի զարգացումը հսմապատասխանել է արտադրական բնառեսուրսային պոտենցիալին: Բնառեսուրսային պոտենցիալի անկման օրենքի շրջանակներում գործում է բնապահպամության էներգետիկ արդյունավետության նվազման կանոնը: Էներգետիկ անսահման կարալ ծախսերը չեն Հետնապես. աճել: Լ անխռաափելիորեն պետք անցնել արդյունաբերական ն գյողատնտեսական արտադրության նոր տեխնոլոգիաների ներդրման գործընթացին. ն դրանով իսկ խուսափել թերմողինամիկ ճգնաժամից ն թուլացնել ժամանակակիցէկոլոգիական ճգնաժամի ընթացքը: Ըստ րում, արլ ճգնաժամը նկատելի ուժեղանում է. երբ

տեխնիկայի օվնաթյամբ կատարվամ է բնաթյան համակարգի արմատական վերափոխում: ե ղրանից բխող բնական Օպտիմալացման րենք համակարգերի կանոնները վնրափոխման միջոցառումների հաճախ առավել մասնավոր «պահպանելով. իսկ սառմանափակումներով՝ մարդը օրինաչափությւմներւվ թելադիվուլ է կյանքի կոչտմ բնության «կոշտ» կառավարման շյլթայական ռեակցիաների կանոնը (անխուսափելի): Ռլրպնս կանոն բնական պրոցեսների տեխնիկական կառավարամրը հղի է բնական մասը նշանակալից դեասկցիաներով, լան ջղթայական Էկոլսգիական, տցիալական ն տնտեսական տեսակետից տնական ժամանակ անընդունելի է:

Տեխնոգեն փոփոխությունները առաջ են բերում էներգետիկ էներգետիկ ծալսերի մեծացում՝ բնապահպանության արդյունավետությաննվազման օլւենք: Տնտեսական ճպատակների հնտապնդումը առաջ է բերում հզոր շղթայական ռնակցիաներ: Սնանը. լեռնային մարզերի հալածածկի ինտենսիվ քայքայումը. տարածքների անապատացումը ն այլ փայլուն ապւասկուցոլ բացասական երնայթներ այդ դրույթ Անա է գալիս բնության թե ինչու առաջ օրինակներ են: պահպանության «փափակ» կառավարման կանոնի կիրառումը. օգտակար: շղթայական ռեակցիա առաջ բերող բնօգտագսրծման, վերականզնման գործընթացների բնական ռեսուրսների Հննց անհրաժնշտությում:

էլ դրան կենսաբանական այլընտրանքային ճպատակառղվվծ երկրագործության համակարգի առաջքաշման գալափալրը, տորը ելւկրների կիրառվում է մի շարք զարգացած, Մայնիսկ ցալգացող ֆերմերներիկուլմից մեծ տարածությունների վրա: Արլ փափուկ կառավարման սկզբանքով է կատարվել մնծ մասշտաբներով աալերի մելիորացիայի. պաշտպանական տարածքնելի անւտուսռտմկարկնմերիորմնադրման, ոռոգվող ընդարձակմանծրագրելւի մշակումը: .պատենցիալը Գլոբալ բնառեսուրսային ելակետային պատմական զարգացման ընթացքում անընդհատ սպառվում է. տիր ձեսկերպվել է որպես «շագրենավորված կաշվի օրենք»: Ռատի է վիտատելսնիկական մարդկություսից պահանջվում կրճատման ռեսալաների կատարելագործում: Բնական

կառավարման

է

արագությունը

ոռոր լակի

կախված

է

այն

սպառող

(«ումյթ»)

ազգաբնակչությանթվաքանակից: Ցանկացած տստնեսական ցիկլում թափոնները ն ծագող կույմնակիէֆեկտներըանհնար է վերացնել. դրանք կարող են միայն

մեկ ֆիզիկաքիմիական ձեից անցնել մնկ այլ ձեի կամ տեղափոխվել տարածության մնջ: Մարդու զործուննությունը վնաս է պատճառում շրջակա միջավայրին, անկախ նրա բարի կամքից: Թավանների համընդհանուր քանակը նյութերի. էներգիայի ն կալմնակի էֆեկտների ձեով փաստորեն մշտական է. արտադրական ցիկլում փոխվում է միայն ղրանց առաջացման տեդր. ժամանակը. ֆիզիկաքիմիական կամ կենսաբանական ձնր: Օրինակ՝ տրանսպորտի անցումը Լ էլեկտրաքարշիչի պահանջում էլեկտրաէներգիայի արտադրում, ն հետնապնս առաջնային էներգակիրներիհանույթ (քարածուխ, նավթ. միջուկային վառելիք ն այլն), էլեկտրակայանների, էլեկտրացանցերի, ենթակայանների, Ն կոնտակտային ցանցերի կառոցում այլն. որի դեպքում թափոնների քանակը ոչ լավ է ն ոչ էլ վատ. քան նավթի. բենզինի ն դիզելային վառելիքի վերամշակումը: Հնտնապես այս օրենքը լրացնում է տեխնոլոգիաներիշղթաներում թափոնների քանակի մշտական լինելու օրենքով: Խնդիրը նրանամն է. որ այդ գործունեււթյան հետնանքները դարձնել թիչ կործանարար (թափոնները վերացնելու անհնար լինելու կամ արտադրության կուլմնակի նյութերի ազդեցության օրենք): ու. 1Բնօգտագործման սլրոցետում մշակված են չատ չատ օրենքներ, կանոններ ու սկզբունքներ: Այլ օրենքներից մեկն էլ այն է. որ հասարակական արտադրության գիտատարողության ն էներգատարության մեծացումը առաջ է բելաոմ երկու դրական պրոցեսներ, որը ձեակերպվում է որպես ա/ պատրաստի արտադրանքի բնատարուության նվազման օրենք` հասարակակաս սննդամթերքներիմիջինացված միավոլում բնական նյութերի տնսակարար սլարունակությունը պատմական առումով հաստատորեն նվազում է (օրինակ գյուղատնտեսության մեջ մշակվող հողատարածությունները նվագեցվամ են. իսկ դամախառըբերքը ավելանում է), բ/ ներդրփւվ բնական ռեսուրսների տեմպերի շրջանառության մնծացման օրենք: Համաշխարհային տնտեսության զարգացման պատմական

ռեսուքսները բնական ն շրջանառունակության Լ դրանք հասարակական արագություսը անընդմեջ աճում արտադրության մեջ ներզուսվման հարաբելոասկանսվավման ֆոնի վրա: Օրինակ "ափազանց ռետարսատարուրո նակարտադրությունը փոխարինվում է ավելի քի: ռեսուրսներ պահանջող. ռնսուրսները խնայող արաադրությունավ. կապի բնագավառում մետաղյա թելերի վտխարինումը ռաղլիորաղորդակցությունով: Կարնոր Է իմանալ արտաղրական աժերի ն հասարակության միջն պոտենցիալի բնառեսուրսային գարգացման համապատասխանության, բնառեսուրսային պոտննցիալի անկման օըննքը: Էությունը կայանում է նրանում, մվ. բնառեսուրսային մակսըդակին պոտենցիալը անընդունելի հասարակական մոտենալու պահին. փոխվում է տեխնոր գիան ն դրա հետ մեկտեղ փոխվում է հասարակության ռեակցիան, այսինքն՝ վերջնականապես ձնավորվում է նոր հասարակական-տնտեսականֆորմացիա: Գյուղատնտեսական հողօգտագործման պրակտիկայի համար են մշակված մի շարք օրինաչափությաննելր:Արլ օրինաչափություւններից նն Է.Միտչերլիխ-Ա.Տինեման Բ. Բառյլյեի բնական ռեսուրսների համատեւլ|ճերգործոչթյան օրենքը: Ըստ այդ օրենքի բերքը մակարդակը կախվսծ Է ոչ թն առանձին գործոններից (նթե այն նույնիսկ լիմիտավորված է), այլն ամբողջ համընդհանուր էկոլոգիական գործոննելից: Տվյալ Կարնոր նշանակություն ունի մաքսիմումի օրենքը: նան բնականտեյլանքում գոյություն ունեցող բնական (իսկ հաճախ անթրոպոգեն) պայմաններում էկոռամակալգր կալուլ է ալւտադրել ն կենսաբանական ուննճալ կենսազանգված արտադրողականաթյւմ ոչ ավելին. քան այն հատուկ է իլր արտաւլլւղլական տարրերի իղեալական զուգակցմանը: Այլ կերպ ասած. սռավելագույն զյաղատնտեսական մշակաբույսերի է էկորւգիական կենսաարտադրանք կարելի ապահովե բաղադրամասերի օպտիմալ զուգակցման լլեպքում: Յուրաքանչյուր լրացուցիչ ներգործություն արդրոնավետ է այնքան ժամանակ. քանի դեռ կան լրացնող բարենպաստ Լկոլոգիական գործոններ: Այդ փոխներզործութրոնիցպուրս Լներգիայի հետագա նելդւմը (հանքային պարարտանյութերի մուծում ն այլն) միայն քայքայում է էկոնամակասրգի. բերքատվությունը ոչ թն ավելանում. այլ նվագում է: կղ դրույթի հիման վրա Կ.Գրաբթան ձնակերպել է սահմանային պրոցեսում ներլրված

-

բերքատվության օրննքը: Ալ օրենքը ուլղակիորես. :մայած ն մւսսնակի. ոսստատվածէ Լ.Տյուրվոյի Մ.Մայթոաիկողմից. ինչպես սան մշակվել է փոխհատուցման նվազեցման օրենքը. ըսս: որի ազըոէկոհամակարգելումէներգիայի տեսակարար նելլրման մսվելացումը չի տալիս սրտաղրողականությանհամահարաբերակւսնավե-

լացում:

Գյոռլատնտեսասկանարտադրության պրակտիկարումլրւսցուցիչ մշակված է նան հողի բնական բերրիության անկման օրենքը: Այս ունի երկու ասպեկտ: տ առաջին ճկնաբւ. նաթյան՝ ագլ կ համակւ լվեռու բերք| Հետ մշտապեսհուլից հեռացվում են բույսզրին ալ չյյաժոշտ սննդաարրելը. խախտվում է հողագոյացման բնակ 0 գղ ծընթացը, ագրոէկոռամակարգերիներքին կառուցվածքն ու ֆունկցիան, որի արդյունքում հոլի բնական բերրիությունը նվազում Է: Այդ գործընթացն ավելի է ուժելլատոմ էրոզիոն պրոցեսներով հւղլից սճ0դատարրերովհարուստ մանրահուի հեռացումով: Պետքէ նկատի ումենալ, որ արագացված էրոզիոն պրոցեսներով հողի բերրիության վեբականգնումըկալուղ է տեղի ունենալ տասնյակ. նույնիսկ հարյուրավոր տարիներիլընթացքում: Օրենքի երկրորդ մեկնաբանումը ունի ոնանյալ ձնակերպումը՝ օրգանիգմի համար որնէ օգտակար գործոնի յուրաքանչյուր ռաջորդական ավելացումը տալիս է ավելի պակաս արդյունք. քան այլ նույն գործոնի նախորդչափաբաժնի արդյունքն Է (բերրիության անկմանօրենք): Փաստորեն այս օրենքը Է.Միտչերլիխի Ը.Բաղւլեի մաքսիմումի, մաքսիմալ բերքատվության Ն Կ.Պրատտայի սահմանային բելլքատվության օրննքնելիի կրկնությունն է: կայունության պահպանման գործում աԱգրոէկոհամակարգերի ռաջնակարգնշանակություն ունի մոնոկուլտոլւայի կանոնի իմացությունը. որը մշակել է Յու.Օդումը: Այլ կանոնի Էությունը նրանումն է. որ ցանկացած մոնոկովտուրան անհատական գոյության սահմաններում չանի ինքնապահպանման,ինքնավերականգման,ինքնավեըբափսխմանհատկություն: Գյուղատնտեսության մոնոկուտոոլ, հահամակարգերըիրենց բնույմակարգը. ինչպես ն այլ մոնակալտտոր թով անկայուն են: Հոլլերի բերրիությսն պահպանման տեսակետից մեծ նշանակություն ունի ՅուԼիբիխի կոլլմից մշակված վերադարձմանօրենքը: Այդ օրենքի էւթյունը այն է. ռր բերքը կախված է միջավայրի օրգանիզմ-

հասկացուրությունը

"իթ

-

կենդանիներ.միկրոօրզանիկսներն այլն) օգտավոիձած անհրաժնշտ գործոնճերի. մասնավորապես սմսդատարրերիվեայդ օըննքը րաղարձումիմ:Կ.Ա.Տիմիրյավեր ն "՛Ն.րյանիշնիկովը ո. անվանել են գիաաթյան մեջ մեծագույն հայտմագսլծություն: ն Էիբիխը բացատրել է հոլերի աղքատայման պատճառը առաջէ քաշել պարարտացմանմիջոցով հողից կորցված բոլսը հանքային սերը դույակւ

սննդարար տարրերի վերաղարձմանանհրաժեշտոսթյունը: Լիբիխը 1840թ. ձնակերսլել Լ նան «մինիմումիօրենքը», ըստ որի գյոսլատնէ տնսականմշակարույսերի աճն ա բերքի մակարդակըկախված հոսննղում այլ սննդատարրերիհամեմատությամբ մինիմալ քանակի

ղատարրերիպարունակությունից: Ավելի ուշ մինիմամի օրենքը դիտարկվել է որպես մինիմում ՛կգանկացածԷկոլոգիականգործոնի վիճակում գտնվո էկոլոգիական ներգործության այլ ճերգործսությունը օրենքը դամեմատությամբ: Օրգանիզմների նկատմամբ այդ ՍՏ

դիտարկվում է հետնյալ

դիմացկանությունը

կերպ: Օրգանիգմի

ամենաբույ|

որոշվում է շղթայի ճրա էկոլոգիական պահանջի կւսմ օղակից: Էկոլոգիականգործոնի մինիմումի հետագա նվազումը է տանում սչնչացման: վատացումըօրգանիզմին

Ագրոէկոհամակարգերիարտադրուլականության պահպանման ու բարձրացմանգործում կարնոր ճշանակությունունի գռրծոնների է մինիմումի ն օպտիմումի օրենքը. սըր հետագայում զարգացվել է որ նրանում, Վ.Ռ.Վիլյամսի կողմից: Էութրոնը կայանում առավել առկայության բերք հնարավոր է ապահովել գործոններըօսլտիմալ ղեպքում: Գործոնների մինիմալ ն մաքսիմալ արժեքների ՏՍ

դեպքում

հնարավոր չէ առավել բերք ապահովել: Այս օրենքը կարնոր նշանաօգպարարտանյութել: կություն ունը օպտիմալ չափաբաժիններով հապաշտպանելու տագործերս ն շրջակա միջավայրը աղտոտումից

մար: Լունդեգարղդ Պոլետանը մշակել են լիմիտավորսղգործոնների գործելու հարաբերականլինելու օրենքը, ըստ որի պոպուլյացիայի ը

-

է ոչ կախված

թվաքանակը (պոպուլյացիայի կենսազանգվածը) նղած ձրայն նվազագույնխտությանմեկ նյութից, այլն միջավայրում այ իոնների խտությունիցն ղատկություններից: Ցաճկացած էկոլոգիականգործոն տարբեր է ազլում օրգանիզմի գործելակերպի վրա` մեկ պրոցեսի համար օպտիմամը (օրինակ շնչառության) միանշանակ օպտիմում չէ այլ պրոցեսներիհամար

մարսողության համար): Այս հիման վրա մշակվել է օրգանիգմի տարբեր ֆունկյիաների վրա գործոնի ոչ միանշանակ

(օրինակ

(սելեկտիվ) ազդեցության օըննքր: Կարնոր է տահածքային էկոլոգիական հավասալրակշության Համաձայն կանոն, որի իմացաթյունը .առավելավույն Ն է բերքը լիմիտավորված արտադրանքը էկոլոգիական բաղաղլրամասերի օպտիմալ «ամգակցմանլլեպքում: Ցանկացած արհեստականներգործությունարդրւնավետ է այնքան ժամանակ, քանի լեւ կան լրացուցիչ բարելւսվ էկոլոգիականգործոններ: Բնական համակարգերը ն պրւցեսները «կոշտ» կառավփսիումը ապահովող տեխնիկական կառույցների էկոլոգիա-սոցիալականն տնտեսական արդլյունավետությւնը ժամանակի ընթացքում են: Օրինակ` է, նվազում իսկ պաշտպանող ծախսերը մեծանում է պահանջվում հին իռիգացիւն համակարգը վերակառուցել: Այս դրույթի հիման վրա մշակվել է բնական լինելու սկզբունքը: Ագրոլանդշաֆտի ադապտացիոն գործընթացիհիմքում ընկած է տարբեր գյուղատնտեսական հողատեսքերի (վարելահւղ, այգի. բանջարանոց ն այլն) ն բնական էկոհամակարգերի(անտառ. արոտ. խոտհարք, անտառտնկարկներն այլն) հարաբերակցության ձիշտ սահմանումը: Այս նիման վրա մշակված է էկոլրւգիական հուսալիության օրենքը: Շատ կարնոր է էկոլոգիական լինելու սկզբունքի իմացությունը, ռրի էությունը նրանումն է, որ ելլկրագործությանէկոլւգիական լինելը ն էկոլոգիական հավասարակշոււթյան պահպանումը հնարավոր է հողի էրոզիան կանխելու բիռցենոզի կենսագործունեււթյունը մեծացնելու, կենսաբազմազանությունը ավելացնելու, ագրոէկոհամակարգերի ֆունկցիան (արնի հոսքի կուտակում է սննդատարրերի շրջանառության) ուժեղացնեւո միջոցով: Գյույլատնտեսության քիմիացումը թույլատրելի է միայն խելացի, խիստ գիտականհիմնավորվածությանսահմաննելում: Տոքսիկ նյութերի սահմանափակ խտությունը, որպես կանոն. ուժեղացնում է օրգանիզմիֆումկցիան, այն դեպքում, երբ առավել բարձր խտությունըճնշում կամ նայնիսկ առաջ է բերում մահացու ելք: Այդ դրույթը մշակվել է որպես ռեակցիայի ֆազային լինելու է կանոն կամ օրենք: Վերջինիս հաշվառումը հնարավություն տալիս գնահատերիոգործոնի օգտակար կամ վնասակարլինելը: Ինչպես նշվեց, էկուսգիրական օրենքները, կանոնների ն

հնալւավոլրչէ սահմանափակ ծավալ վերլուծել: Շարադրված թյղորը այղ ճրաթը. մնրըպատկերացմամբ. հսարավոլոււթյունկտա հասկանալու անսական ն բնօգտագործմա ագրոէկոլոգիայի Լկրդոգիականօրենքներով. կանոններով ե դեկավարվել պրոցեսում

սկզբունքներըշատ ու շատ են ունեցող սույն դասագրքում

ն

հիմունքները

սկզբունքներով:

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Էկոլոգիական

գործոններ:

ն տարբեր Էկոլոգիական վոյություն նենալ չեն կարուղ բավմավան Օրգանիզմները խիստ միջավայրից մեկուսացված. դրանց գոյությունը պայմաններից: Կյանքը կախված Է միջավայրի Երկրի վրա առաջացել է միջավայրի որոշակի պայմանների առկայության ղեպքում: Տարբերում են Լկալոգիական տարընր ե էկալոգիական Վզոիծոններ: Էկոլոգիական տարրեր են համարվում բնական Փորը. միջավայրի բոլոր բաղադրամասերը մթնոյռրտի հողի, ղրանց լեռնային ն ո հողմահարված սան մալսիւ այլն). ինչպես կողմից փոփոխված բնական միջավայրի պայմանները: են Ընական որոնքհաքոնակ ւ

:

|

,

շիջակա

2...

ամբողջովին

Ժյլը, ապարներն նյութերը. սննդատարրերը:բնակլիմայական.

միջավայրի բաղադրամասերը. կամ ոռրլակի պոպոյլյացիայի. ազլելօրգանիզմի, անուղդակի համակեցության վիճակի դրանց գործունեության վրա. անվանում սւ

ննԷկոլոգիական ԱԹԱՆՀԱԱ ար աաոոից նան՞ Նհլոգիակա օգտագործվում պոն) ր» բացի տ

'

Էկոլոգիական «հկոլոգիական դեսուիս» ռետարսներ տերմինները: կոչվում են այն միջավայր առաջացնող որոնք բաղադրամասերի. իրենց կարողեն օգտագործվել կողմից օիգանիվմների բույսերի համար ընթացքում: կենսագործունեության Օրինակ են |

ռեսուրս ՒԷկոլագրական հովի հանքային սննդատարըրերը(ազոտ, տ կալիում ֆոսֆոր. ն այլ միկրոտարրեր):է Էկոլոգիական պայման տերմինի տակ հասկացվում օրգանիվմի ապրելատեղի միջավայրի աբիոտիկ գործոնները (ջերմաստիճան. ն այլն): Ի օդի հարաբերական խոնավություն դեսուրսների՝ էկոլոգիական օրգանիվմներիկողմից չեն անսպառեն: Էկոլոգիական են դասվում ւսյն տարրերը, Էկոլոգիական գործոնների շարքին առաջ Է որոնց կամ բերում օրգանիզմի ընդույպ մինչե որե խմբի ռեակցիա.

մակրո

ծախսվում:

պայմանները պայմանները

փոփոխությունըտվյալ

տարբերության լ

տվյալ

պատասխան օրգանիզմների Մեկ բնակության վերացումը: պատճառով դրանց միջավայրի օրգանիվմի վնա ճերգործությւն չունեցող էկորւգիրականայս

կամ

այն տարրը մեկ այլ օրգանիվմի ուսմար կայա է լինել էկոլոգիական գործոն: Ըստ ոլաոմ.միջավայրի բայլադրությունը մի դեպքում կարող

դրալես էկոլոգիական տարր. մյուս դեպքում տրպես էկոլոգիական գործս: Մբնոլորատ արտաննտված այս կամ այն քիմիական միայությունը. քանի յյնռ վնասակալ ճերգործությոն Հունի մարդու: առողջության ու կեաղանիներիվրա. հադես Լ գայիս ոլւպես էկոլոգիական տարը. իսկ երբ այն ազղամ է մարս առողջության ու կենդանիների վրա է վերափոխվում որպես էկպոգիական վործոմ: Էկոլոգիական գործոնները ստորաբաժաճվում են ա ռչ կենդանական(սբիռտիկ). բ/ կենդանական (բիռտիկ)ն. գ' հողային (ելաֆիկական): Ոչ կենդանական գործոնները լինում են տինգերական ե երկրային: Տրեվերական գործոններն են` արեգակնային ճառագայթումը, է րոյսը։ Վերջինս բնորոշվում լայս, ինտենսիվությամբ. պարբերակամությամբ. ինֆրակարմիր ն ովտրամանուշակագույն ճառագայթումներով: Շրկրայըն գործոններից են ջերմությունը, խոնավությունը. օդի շարժումը, նրա բաղաղլրությունը: Աբիռտիկր անկենդան բնության գործոններն են` կլիմայական գործոնները (ույսը. ջերմությունը. օդի խոնավությունը. ձյան ծածկույր. հւղի խոնավությունը ն այլն): Այդ գործոնների շալյքին են դասվում ույլագրունտային (հլաֆիկական) գործոնները, հողի ն գրունտի կազմաբանմությունն ոտ. քիմիական կազմը. ֆիզիկական հատկությունները. ջրի հիդրոլոգիական պայմանները ն այլն: Աբիոտիկ գործոնները օրգանիզմների վրա ունենում են տարզակին է դանդես գալ

ազդեցություն: անուղղակի

Բիոտիկ գործոնները կնտդանիէակների ներգործությունն է մեկը մյուսի վրա. սրը պոպուլյացիաների ն բիոցենոզների գոյության հիմքն է: Դրանք են` ա/ ն Օրգանիվմնեի մակարդակի պոպուլյացիաների տնելլեկատվությաունը.օնտագննեվ. րգանիգմների սնուցմական կապերը. բազմացման ինտենսիվաթյունը.. վարքի բնույթը. բիցենոտիկ ե բնական ընտրությունը: բ բիւցենոտիկ ոլորտի գործոններ, որոնք պայմանավոււում նն էկոհամակարգի բիոտիպի վարգացումը, այսինքն կենդանի օրգանիզմները իրար վրա ներգործելու ձեր: Ամեն մի օրվանիվմ Ն անոռրլակի մշտապես իր վրա կուսմ է գործոնների որակի

ներգործություն: `

«43

էաքիկական կամ հադայիս գործոնները միջանկյալ ան նն գրավում բիոտիկ ն աբիոտիկ գործոնների միջե (հողը կազվսվածէ անկենդան տարրերից ն կենլանի տարրերից միկրոօրգանիվմներ. բույսեր. կենդանիներ.ջրիմուռներ ե այլն): Բիռտիկ գործոսները ստորաբաժանվումեն` ֆիտոգեն. այսինքն բույսերի ներգործությունը. սիմբիով. պարազիտիգմ. օրգանիզմների ապրելատեղի միջավայրի ֆիտոգեն փոփոխությունները լույսի. ջերմության. խանավության. սննդատարրերի փոփոխության ազդեցության տակ: Միջավայրի վավավաւթյան վրա ներգործում են զոոգեն բիոտիկ գործոնները. ալլածեցումը. ոտնահարումը. փոշոտումը. սերմերի տարածումը Լ այլն: Մանըէծին բիոտիկ Գործոնների ներգործությունը պայմանավորված է սնկերի, բակտերիաներիգործունե թյամբ. որոնք ներգործամ են ռիգոսֆերայի ն հիվանլաբեր օրգանիգմների

վրա:

Անթլաւպոգեն գործոնները պայմանավորված են մարղու տճտնեսական գործունեությամբ. էվոլյուցիայի ընթացքում ստելլծված կենդանիների ու բույսերի. ինչպես նան դրանց համատեւլ գոյատնելրո համակարգի (բիռցենոզների)ոչնչացումով: Ընթըոպոգեն գսրծոնների շարքին են դասվում հողային պայմանների ու ջրային ռեժիմի փոփոխությունները. տարածքների աղտոտումը զանազան տեխնոգեն նյութերով 1 ագրոքիմիկատներով.ինչպես նան բուսական զանգվածի մշտական հեռացումը ն այլն: Ըստ առաջացման ժամանակի էկոլոգիական գործոնները ստորաբաժանվում են երեթ խմբի էվոլյուցիոն. սյատմական ն

գործոյ:

Ըփոլյուցիոնը միջավայրի ժամանակակից գործոնն 1. որն առաջացել է կյանքի էվոլրոցիայով: Օրինակ օզոնի Լկրանը. որը է օրգանիզմի. ներկայումս գործող էկոլոգիական գործոն է. ազմ պոպուլյացիայի, բիոցենագի. էկոռամակարգի ն, հետնապես. կենսոլորտի վրա: Ինչպես հայտնի է` օզոնի էկրանը առաջացել է

ֆոտոսինթեզիալոլյաւնքումմթճղորտում թթվածնի աստիճանաբար կուտակման պրոցեսում:

հետնանքով.

այսինքն`

էվոլյուցիոն

վարգացմաճն

ԴւսատմականԼ ինչպես ն Լվոլյուցիոսը. ներկայումս գործող էկոլոգիական գործոն Է: Ի տարբերություն էկոլոգիական գործսնի.

այս արղյունք է մարդու պատմական պարգացման. նեկապված Լ սրոս

Մարդը վերափոխելովբնական վնրածելով ագրոլանդշատների դրանով իսկ փոխում Լ բուսական ու կենդանական օրվանիվաների գոյստնեման սլայմանները. էկոլոգիական գործոնները: Դալծոյր շատ թե քիչ հավասարակշռություն հաստատված միջավայրում ներգործու էկոլոգիականգործոններ են: ընթացքում Գուրաքանչյուր կենդրսսի էակ էվոլուցիայի է նրա գործոններին. էկոլոգիակաս հարմարվել միջավայրի ն փոփոխություններին ինքն էլ իլ, հերթիս որոշակի ներգործությոն ունի շրջակա միջավայրի վրա: Օրգանիմննիր հարմարվում են. աղապտացիայի ես ենթարկվում շրջակա բնական միջավայրի պայմաններին: Էկոլոգիական գործոնները կալուլ են փոխել պոպուլյացիայի տարածմանսառմանները: Կենսոլարտի սահմաններում էկոլոգիական գործոնների մուտ չկա խիստ քանակական տարբերության. ինչպիսիք կան ֆիզիկական երեույթների ու մարմինների մոտ: Տարբեր օրգանիզմների համար գործոնի քանակական սահմանները (ջերմություն. խոնավություն. տնողությւն. բնակատեղի քիմիական արնաշուության բաղադրություն). որի դեպքում նրանք կարող են գոյութրոն ունենալ. միանման չեն: Սակայն բոլոր դեպքերում այս կամ այն օրգանիզմի. գոյատնում է գործոնների նվազագզոյն ն առավելագույն չավերը սահմաններում: Գործոնի այն չափի. որի դեպքում օրգանիզմը պահպանում Է իր գոյռւթյումը, սակայն ճնշված Էէ. համարվում է ոչ օպտիմալ կամ ոչ նպաստավոր (պեսիմալ). իսկ երբ այն առավել նպաստավոր է օրգանիզմի կյանքի համար. համարվում է օպտիմալ կամ սպաստավուր: Որքան գործոնները շատ են շեղվում օպտիմալից. այնքան ավելի | ճմշվում օրգանիզմի կենսագործուննությունը: Լ(ն սահմանները. որոնցից դուրս նրա գոյությունը հնարավոր չէ. կոչվամ են պիմացկունության վերին ն ստորին սահմաններ: Էկոլովիական տարբեր գործոնների բարվոք նշանակությունը տարբերտեսակներիհամար միանգամայնտարբեր է: Կան լուտասնը ն ստվերասեր. ջերմասեր ն ցրտայղիմացկուն. լաամտավասերն Հարաիմացկուն օրգանիզմներ: Այսինքն բնական միջավայրի ու տնտեսական վգործուննությանհետ.

լանդշաիտները

ու

Էկոլոգիականգործոնների նկատմամբպաուսնջնելւը տարբեր ես: Տարբեր տեսակները հարմարվողակամությունը առանձին գործոնների նկատմամբ տարբեր Լ. միննույմ տեսակը կալաւ է օժտված լինի մի գործոնի նկամամբ նել. մյուսի նկատմամբ լայն Դա կախված է նան ձմրոս գործոնսերի դարմարվողականությամբ: մակարդակից: Օրինակ եթե ջերմությանը օպտիմալ է. օրգանիզմի դիմաղրոււլականությունը աննւվաստխաւնավությանն սնալի պակասի նկատմամբշատ չի թուլանում: Սնալի բավարար լինելը կամ առատ լինելը մեծացնում է օրգանըգմների կայունութրոնը կլիմայական պայմանձերի փոփոխության նկատմամբ: Բայց պետք է իմանալ. ոլ փոխհատումը խիստ սահմանափակ է: Կյանքի գործոններից ոչ մեկը մրւստովչի կարուլ փւխարինվել: Եթե գաւրծոններիցթեկագ մեկի քանակական արժեքը անցնի ղիմացկունության սահմանը, ապա տեսակի գոյությանը անհնար կդառնա, որքան էլ նպաստավոր լինեն մնացած պայմանները: Առավելագույն ն նվագագույն սահմաններից անցնւռլ այդպիսի գործոնները կոչվում են սահմանափակող: Օրինակ՝ շատ բույսերի ու կենդանիների տարածումը լեպի հյուսիս սահմանաւվիակում է ջերմությունը. անապատում՝ խոնավությունը: Ցանկացտսծ Լկոլագիական գործոն (գոյության պայման կամ սննդատարը), որն ունի օրգանիզմի կենսագործունեության կամ Էկոհամակարգի զարգացման սահմանափակման միտում. կոչվում է լիմիտավոլրողգործոն: Նթե էկոլւգիական գործոնի փոփոխությունը առաջ է բերում բիոցենոգվիհերթափոլությում. ապա այն համարվում է առաջատար: Դեռնս 1840թ. գերմանացի ագրոքիմիկ ն ֆիզիղլով ւ. Լիբիխլայն միտքն է արտահայտել. որ բաւյսերի կենսագործուննությււնը որոշվումԷոչ թե այն սննդատարրելուվ. որոնքհողում լիառատնն. այլ նրանցով. որոնցով պակաս են: Կվելի աշ շատ էկոլոգննը են գործոնների ասել ո: սիայն լիմիտավոլւոլ չարթին, ն սնալատարրերը, այլն բույսը, ջերմությունը. խունավությանը այլն. այսինքն բոյը էկորւգիականգործոնները: Օրգանիզմների գոյութրոնը որոշող էկոլոգիական գործոնները Լ մինչն չափը նվազագույնից գտնփւմ առավնելազույն սահմանը. որի այն դիապազոնում. այսինքն չքջանակներում Գոյւթյուն ունի որգանիվզմը ն դիմանում է (տոլԿրանության, ծավել| Խ( ԵՌ լատիներեն ԹԽոոն: բառիվ. որը նշանակումէ 22 Բ.

Օրվասիզմների տարածման ն գոյատեման պատճառներ), ըսա ՅոււՍղումի (1986). բացատրվում են. Լ. Օրզանիզմնները կարող նես ունեսալ տոլերանտության լայն վլիաւպազոն մեկ գարծոնի ն նել դիապազոն մեկ այլ գործոասի

նկատմամբ: 31. լայն Բար նկատմամբ գործոնների լիապազոցի տոլերանտությամբ օժտված օըրգանիվմները ունեն ավելի լայն տարածում: 3. Նթն մեկ էկոլոգիական գործոնի մակարդակը լլուրս է գալիս սլոլեթանտության 1լիապազոնի սահմանից. ապա այս կալալ Է տոլնրանտության դիապազոնըփոփոխել այլ էկոլագիակամգործոնի նկատմամբ (օլինակ, հողում ագոտի ցածը պարունակության նն դեպքթոմ թառամելը կանխելու համար բույսերը շատ ջու սչվառլւմ): 4. Միջավայրի օպտիմալ պայմաններից օգտվելուն հաճախ խանգալոււմ են միջպոպուլլացիոն ն ներտեսակային հարաբելոււծրոնները` մրցակցությունը, գիշաւտոչությունը, պարագիտիզմը ն այլն: 5. Բազմացման շրջանը սովորաբար համալրվում է կրիտիկական. սրքանով որ միջավայրի շատ գործոններ հաճախ վլառնամ նն լիմրտավորուղ: Արնի էներգիան մթաղորտում ն հիդրոսֆերայում տեղի ունեցող Ֆիգիկական ն քիմիւսկան ւպրոցեսնելի. ինչպես նան Նրկլուսգնդի վրա օրգանական նյութերի առաջացման ն կյանքի զարգալման կարնոր պայմանն Է: Արեր, ոլմպեսԼննրգիայի հարաբերական կայուն աղբրոր. որոշում է բնական միջավայրի հարաբերական կայուն ֆիզիկական վիճակը ն առաջին հերթին մենծ տարածքների (բնակաճ ն գոտիների) լոաավորվածությունը. ջերմությւմը, ն Ւ ռեժիմը: Դրա նետ կապված կենտամակությա

տելլումներ օրգանիզմների հարաբերական կայտնութրոնը: արտադրողականության վատուլոտ քանակ բառից) Կվանտիտատիվ Օատիներեն է օրենքը հնարավորությում տայիս չվախենա փոխհատուցման երկրաբանական ն էկոլոգիական պատճառնելուվ ժամանակա Արնի կործանումից:Եթե նույնիսկ միվիլիվացիայի տեղի է էներգետիկ վործուննությւնում ունննում տատանումն է վրա տեղի կենսոլորտը Երկրագնդի հավասարակշոում ունեցող վարզացումները պահպանելրվ մեր մոլորակի վրա կյանքի |

|

:

գոյության անհրաժեշտպայմանները: Էկոլոգիական գործոնների նշանակալից փոփոխությունները կապված են մարդա գործունեաթյան հետ. ինչպես ասենք. մթնոլորտի. ջրի. ուղի աղտոտումը. անտառների ոչնչացումը. ռեժիմի տարածքների ոուլածածկի քայքայումը. ջրայըն ն է այն: Կենտդորար ձգտում փոփոխությունը «միագումարել» դիական ն բացասասկան ներգործությանները, այսինքն մեծ տարածքնեիի, վրա պարպանել ֆիզիկական, քիմիական ն կենսաբանական երնոայթների միջին ցուցանիշը: Սակայն այդ ներգործությունը չպնտք է լինի այն աստիճան նեգատ|վ ււ բնությունը քայքայու. որ նրա ինքնավերականգնուղ ֆունկցիան լրիվ արգելակվի: Գործոնների փուխհատուցումըսովորաբար բնորոշ է համակեցություններին, սակայն այն հնարավոր է նան տեսակների

մակարդակով:

Բնական միջավայրը ն էկւլոգիական գործոններիներգործության օրինաչափությունները: Աշխարհի տարբեր գիտնականներ,երկար տարիներ ատտոաւմմասիրելով ն իմաստավորնիւվօրգանիզմ-միջավայր համակարգում բնական երետյթների ն պրոցեսների փոխադարձ կապն ու փոխկախվածությումը,հանգել են այն եզրակացության. որ մեր մոլորակի վրա ապրալ բոլոր կենլանի օրգանիզմները ամբողջությամբ կախված են շրջակա միջավայրից: Ընության մեջ ոչ մի օրգանիզմ ինքնուլոււյն գորոթյուն ւնի. ղրանք ատրոմ են մեկը մյուսի վիա ն առաջ բերոմ օրինաչափ փոփոխություններ: Ցանկացած տեսակի տարածման աշխարհագրական առեայը համապատասխանում է նրա միջավայրի պայմաններին. որոնցում նրանք կարող են գղյատնել ն բազմանւպ: »րնույթների պայմանավորվածււթյունը, կախվածությունն ո ստելւլծվել ես ընթացքում էվոլյուցիայի կապերը, րոնք օրգանիզմների, պոպուլյացիաների. բիտցենոգնելի ն միջավայրի գործոննելլի միջն. ըադունված է անվամել գործոնային էկոլոգիա: Վերջինիս տեսական հիմքը մշակվել է Վ.Ի.Վերնճնաւսկոկողմից, ըստ որի կյանքը զարգանում է նյութերի անընդհատ փոխանակման ն էներգիայի հոսքի տելլեկատվությանբազայի վրա: Օլգանիզմների գոյատնման ն բազմացմանհամար անհրաժեշտ նրոթերը. էներգիան ն տարածքը ընդանված է անվանել շրջակա միջավայր: Բնակւսնմիջավայրը ղա աբիւտիկ ե բիոտիկգործոնների

ամբողջակամությունը է. որը Աերգսրծում Է բույսելի. կեմդասիմերի ե օրգանիզմների վրա. մայրու հետ շփումից ասկախ: Էաթյուվյգեն միջավայրը մալղու կաղլմիցփոփոխված. այսինքն կոլասրականացված լանսդշաֆտներն են. ազրոյենոզները. արհնստական ստեղծված միջավայրը. որոնք կարույլ են պահպանվել մարդու գործունեության շնորհիվ. փոգակցված բնական տարրերի հետ (հուլ. բուսականություն. օղ.լույսն այլն):Մարդուն շրջապատող նան է միջավայրըներառում աւցիալական գործոնները: Տարբերում են սան ապրելատեւլի միջավայր. որը բնական միջավայըն է. շրջապատով կննդանի օրզանիգմները. որի հետ սիգանիզմները գտնվում են փոխներգործության մեջ: Գոյատեման կամ կյանքի պայմանները օրգանիզմների համար անհրաժեշտ միջավայրի տարրերն են, որի հետ գտնվում են անքակտելի միասնության մեջ, առանց որի օրգանիզմճերը չեն կալուլ Գորոթյուն ունենալ: այլ

Էկոլոգիական գործոնները շրջակա միջավայրի ցանկացած տարըն Ւ. այսինքն ղրա առկայության ն այղ միջավայրում օրգանիզմների հետ կապն է: Էկոլոգիական գործոնները արտաքին ն ներքին ուժերն են. որոնք որոշում են օրգանիզմներում ն ու. Ւկոնամակարգերում պրոցեսների ոարրւթյւնն արագությունը: Էկոլոգիական գործոնների արտաքին ներգործությունն առաջ է բերոմ ռեակցիա. որը ըստ Վ.Վ.Պարակինի (2000) կարելի է ստորաբաժանել երեք տիպի: 1. Ներգործոթյան աղբյարի նկատմամբ օրվանիվմի 1լրության փոփոխութրոնը տարածության մեջ: Նման առավել հասարակ ոնակցիայի դնպթքումօրգանիզմները տեղաշարժվում են. որպեսզի պահպանել իլենց կենսագործունեււթյան սախնական վիճակի մակայդյակը: 2. Էկոլոգիական գործոնների փոփոխմանը պատասխան է ունենում դեակցիայի երկրորղ տիպի դեպքումտեղի օրգանիզմների կենսագոր ծունեության քանակական մակարդակի փոփոխություններ. մասնավորապես նյութափոխանակության

փոփոխություն: 3. Պատասխանդեակցիայի երրորդ. առավել

բարդ

ինտենսիվ ներգործության ղնպքում տեղի է տնական կենսագործունեւտթաա ն նրդոթափոխասակության

արտաքին ունենամ

բնույթի

փոփոխություններ կենսակաս րակական ավսջն իկի փովովաւթյան. իմունիտետի. ֆոտուղլերիողիկ բնակցիչսյի երեույթների դրսնոաւա ն այն, Օրգանիզմնեռոի գոյատնեումը այդպիսի պայմաններում պայմարսվորված է ոչ ին Լննրգետիկ բալանսը պահպաննրո սիաումով. այլ ընդուսկառակո վոոփոխվայլ պայմանների նկստմամբ հարմարվողականությամբ: Ըսսւ որում. պատասխան ռնակցիայի նշված տիպերը կարուլ նն առաջ գալ միայն այնպիսի տարրերով. որոնք ժամանակի արվա. տարվա. սեզոնի ն այլս) ընթացքում արագ փոփոխվում են: են լինել առաջնային են Էկոլոգիական գործոսները կարո

երկրորդային: Մռաջնային Էկոլւգիական գործոնների շարքին նեն դասփումջերմությունը. լուսավորվածությունը. ծովային մակինբացություւններնո անղատվություններին այլ մշտական գործոաննել:Շրկրորղային էկոլոգիական գործոնները պայմանավորված են առւսջնային մշտւսպես փոփոխփոլգործոններով ջերմությունից կախված օդի խոնավությունի. բույսերի զարգացումից կախված սննւլաւռարրերի առկայրոթյրաորին հարնբ. սորտի կենսաբանական առանձնահատկաբյրոււսները. ւտ են մարվում գիշատիչները պարազիտները Ոչ պարբերական ե չկարգավորված էկոլոգիական գործոնների փոփոխություններըկատարվում են հանկսըծակի. առանց պարզ (տարբեր տարիների պարբերականության արտահայտված նղանակի սլայմանների փոփոխությունը. հեղեղները. փոթորիկները. սելավների. հրաբ|սայիս ժայթքումները ն այլն): Օրգանիզմների նման փոփոխություններին չեն հարմարված. ուստի պետք է չկալւգավորված պայքարի միջաւցները տարել կանխերո նման առաջացումը: փոփոխությունների Ամեն մի օրգանիզմ մշտապես իր վյա կում է գործոնների ե անոււրլակի ներգործուրյոնը: տրլակի կարնոր կենդանի օիգանիվմների լկլասլտացիան հատկություններից մեկն Ւէ. որե ապահոփոմ է գռյատնելու ն հնարավորությունը: Բյլոր բազմանալու օրգանիզմները էկոլոգիական գործոնների ազդեցության տակ հարմարվում են փոփոխվուլպայմաններին ե պահպանում իրենց դինամիկ Օրգանիցմներիհարմարվոււսկանությունը հավասարասկշռությունը: է կոչվում ադապտացիա: միջավայրին Լկլապտացիա հասկացողությունը ծագել է լատիներեն ոմւթանտ. հարմարվել

ե են Տարբենրամ .Լկոլոգիակամ .էտլոգրական (վարքազծային) աղապտացիա: ԸՄդապտացիան կատարվում Է

բառից:

ղաինրի ընթացքում. Կենսաբանակսն տիսլերի մեծամասնությունը հարմարված ես դ: թե տպվլրսլգործոնի որոշակի ալժեթին. այլ բնության մեջ նրա սահմանային ն ժամանակավւոըփոփսլխութիոններին՝ Օրգանիվմների վրա ներգործամ Է արլ նույն գործոնների համալիրը. դրի սլւստձճառովտարբեր օրգանիզմների մոտ բնական է մոլրխոլոգիագալիս ընտրության ճանասպարհուվ ւաւսջ ն ֆիզիոլոգիական այլաւպտացիւս. հետեապես. իլւսը նման խմբեր կամ կենսական ձեեր՝ աճի միանմւսն ձե. կենտսբանականռիթմեր. այդ թփմոամե հարմարվուլական էկոլւգիա-ֆիգիոլւգիական. առանձնահատկություններ: միջավայրըստելծելու Ամեն մի օրգանիգմի համար գոյություն ունի աճի. գոյատեման ե բազմացման հւսմար էկոլուգիւսկան գործոնների բարենպաստ, օպտիմալ պայմաններ: Գոյություն ունի լիսացկունության ներքին ն արտաքին սահմաններ: Այլ երկու սահմանների միջե ընկած դիապազոնը ընդունված է ւսնվանել դիմացկունության սահման: Շրջակա միջավայրում էկոլոգիական գործոնները ներգործում են ոչ թե մեկուսացված. այլ համատեղ: Այս կամ այս գործերի նկատմամբ լիմացկունության օպտիմալ ասիգանը կախված է մրանից. թե միաժամանակ ինչ ուժով են գործոամ մնացած հացահատիկային Ագրոէկոհամակարգերում գործոնները: գործոնը համարվում է մշակաբույսերի սերմերի ծլման առաջատար ծաղկման շրջանում` ուլում ջերմությունը, թփակապման ո խոնավության պարունակությունը. իսկ հասունացման շրջանում: պալունակությոնը: սննդատարրերի Միննույն գործոնը այլ զործոնների զուզակցտոմով ոշ միանման էկոլոգիական ներգործություն Լ ունենում օրգանիզմի վրա. ն ընդհակառակը` նույնանման արդյունք կարլ է ստացվել տարբեր էկոլոգիական ներգործություններով: Օրինակ. բույսերի թառամումը կարելի Օէ կանխել ինչպես հուլում |սոնավության քանակը ավելացնելով. այնպես էլ օդի ջերմութիունը նվազացնելով ու գոլարշիացումըթուլացնելով: Լկոլոագիական .նշսնակությունը Առանձին գալծոաննեի օրգանիզմների տարբել, խմբերի Ն տեսակների համար շատ են րոշակի տարատեսակ Է: Բորոր կենղլանի Լակները զբաղեց:

տեղ ու ստարածությում ն շատ ղեպքերում մրգակցում ես այղ տեղի համալ: Տարածական առումով էկդլոգիական գործոնների Ակոտոպ.

էկոլոգիական շեմ. էԷէկոտիպ) ուսումնասիրումն յ գնահատումըունի առանձասկի նշանակություն: Էկոլոգիական ուսումնասիրությունների ժամանակ այս գործոնննրի հաշվառումը հնարավորություն է տալիս ըմբռնելու էկպոգիական գործոնների ն գրոդատնտեսականմշակաբույսերի ն ըալիանրապես բույսերի բարդ փոխհարաբերություններըու լուծելու մի շարք գործնականհալկեր. ինչպես. օրինակ՝թունավոիծանը մետալնելով աղտոտվածության. հիվանդությունների ոո վնասատուների նկատմամբ մշակաբույսերի դիմացկունության բարձրագումը. գյողլատնմշակաբույսերի ն անտառայինմշակույթներիշրջանացուտեսական բիռտոպ.

մը

ն այլն:

ԼԱՍԿԱՑՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՊՈՊՈՒԼՅԱՑԻԱՆԵՐԻ,

ԼԱՄԱԿԵՑՈԼՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ

ՄԱՍԻՆ

ԲԻՈԳԵՈՌՑԵՆՈԶԻ

Պոպույացվւաճեյւ. Կենդանիների. բույսեիի. միկրոօրգանիզմների յանկացած տեսակ կարող է կայունանալ արտաքին միջավայլոււմ. հարմարվել մշտական փոփոխվուլ պայմաններին ոչ թն որպես հասարակ անհատի գումար. այլ օրգանիզմների յուրահատուկ խմբավորում. սարը նելկայացնում Լ մեկ միասնական -ֆունցիոնալ

ամբուլջություն. այսինքն՝ պոպուլյացիա: «Պոպուլյացիւս» (քօքսստ) բառր ծագել է լատիներենից. որը ճշանակում է բնակչություն, փողւվուլոը: Անհատի խմբավորումները իրենց ընդհանար գենոֆոնդով. մորֆոլոգիայի նմանությամբ. պոպոլյացիա: կյանքի միասնական ցիկլով ներկայացնում են է տեսակի քանակից ն Խմթավորումների քանակր կախված պատմական (ֆիլոգենետիկ) հասակից. նրա տարածման արեալի (1980) Ս.Ս.Շվարցի այ պայմաններից: Ըստ չափից ու պոպուլյացիան որոշակի տեսակի օրգանիզմների տարրական խմբավորում է. որն ընդուսակ է միջավայրի անընդհատ փոփոխվող պայմաններում երկար ժամանակ պահպանել իր թվաքանակը: Պոպուլլյացիան ներտեսակային խմբավորում է միանգամայս որոշակի քանակական ու որակական պարամետրերով: Այս ասում Ւ այն մասին, որի պոպուլյացիայի հնարավորությունը շատ ավելի մեծ է. քան այն կազմոյլլ անհատներինը: Բոլոր կենդանի են որոշակի մեջ ներկայացվում օրգանիզմները բնության պոպուլլյացիաներով: (1998). մի Դուպուլյացիան. ինչպես մշոմ է Վ.Լ.Ռայկեիչը է է, տեսակի անհատի ամբուղջականությունսորն օժտված ընվհանութ գենոթոնդի հատկանիշներով ն զբաղեցնամ է որոշակի տարածք: Ժամանակակից էկոլոգիարում պոպուլյացիան պիտվում է տրպես միկրուէվոլյուցիայի գործընքացի տարրական միավոլում. որն ընդունակ է միջավայրի փոփոխություսներին արձագանքել՝ վերակառուցելովիր գենոֆոնդը: Տեսակը բարդ կենսաբանական համակարգ է. որը կալմված է օրգանիւմների |սմբավոթրյոմներիցպոպոլղյացիաներից.օժտված է

կառուցվածքի բնորոշ առանձնահատկությոանցերով. ֆիվիոլոգիայով Ն վայլլքով: Էկսլոգիական համակարգի. ար) հթփոմ Ն պոպուլյացիայի հիմնական հատկությունը այն 1. ոլւ նրանք առատիկ (կայուն) չեն. այլ գանվում են անընդհատ փոփոխության ու շարժման մեջ. որը է էապես ավղում կառացվածքաֆունկցիոնալ ոամակարյի կավմավորվածության. արտաղուսլականության. կենսաբանական բազմազանությանն կայունության վրա: Պոպուլյացիան. որպես կենսաբանական միավոլւ. օժտված է որոշակի կառուցվածքով Լ ֆունկցիայով: Պոպուղյացիային բնորոշ են կոսկընտ գեսետիկական Լ էկոլոգիական հատկանիշներ: ձնավորվում է տարրական Էկոլոգիական ապուպուլղլյացիան պոպուլյացիայի ամբուլջականոթյւնից ն զբաղեցնում Է ոչ մեծ տարածություն: է կազմավոլվում Աշխարհագրական պոպուլյացիան ն է բնակվում որոնք |սմբել. էկոլոգիականից ընդգրկում անհատների են միատարը աշխարհագրական պայմաններում: Ըստ բազմաթիվ Ն.Պ.Նառմովի` տեսակի Օ-մասնատոտմբը տարածքային խմբավորումների հանդիսանում է տելի խիստ բազմազան պայմաններին հարմարվերո պրոցես. որը մեծացնում է տեսակի գենետիկական բազմազանությունը ն հալատացնում գենոֆոնդը: «Պոպուլյացիա» տերմինը առաջարկել է դանիացի Վ.Իոհանսոնը 1903թ.. որը ներկայացնումէ մեկ տեսակի անհատի ամբողջություն, որը գենետիկականտեսակետից միատեսակ չէ ն գործում է մեկ կամ մի քանի բիոյենոզներում: Հետագայում այդ տերմինը բնորոշել են որպես տեսակի կազմ. որը զբաղեցնում է որոշակի տարածք: Պոպուլյացիայի անդամների բնորոշվում են միատիպ արտաքին հատկանիշնելով, միանման հարմարվողականությամբ.միջավայրի գործոնների ներգործության նկատմամբ միանման յուրահատուկ ռեակցիայով, թվաքանակի դինամիկայի յոււրահատուկ տիպով. դեմոգրաֆիական ն տարածքային կառուցվածքով, ընդհանու ն ապահովում է կենսաբանական ահազանգի դաշտով. ոլյւ ն գարգացում|.տնական սոպուլյացիայի ընքնոալոսյնգոյատնումը ժամանակ ն սրը ողեկցվում է ապրելատեղի միջավայրի հնտ փոխազդեցությամբն նրա վրա ունելյած ազվեցությամբ: Պոպուլյացիայի էվոլյուցիոն պրոցեսի տարրական միավորի

սրա ճսկարդակով սկսվում ես կառուցվածքի օրինաչափ փոփոլխուրյունսերը արտաքին սիջավայրի փովովառբյունմերիս

ունեն հԽամասյատասիւան, 'դդւպողլագիաներս հիմակ կեճաւսբանակահպրովեսսերի սկատսավի միանմաս ռեժիմ. որոշակի մառանգական տարբերություններ հարեւան խսբերի նկատմամբ "ռպողյացիան գործու ուսմակարվ |. ռրը ապրելակերպի տարրեր միջավայրում կորցրածը նորով վու|սարինելու շմորերվ ապահոփոմ է իաառրույն վոյատնում: Ժամանակակից էկոլւգիան առանձնացում Է երկո հիմնական ատտաեյումներ՝ էկռհամակարգեր ն պոպուլյացիա: Էկոուսմակաթվերի Լ աանցձան դեպքում գլխավոր ուշադրությունը ղալտվոմ ն ւԼկոհամակարգիկառուցվածքի զոօըրեյակերպիմազարդակով տնի տսնցուլ պրոցեսների ոսումնասիրմաս վրա՛ մոտելյման լդեպրուռ հիմնական ուշաղրությունը ոպուլյացիոն դարձվում Է որսշակի տարածթի վաս ըբնակվոլ մեկ տեսակի

ամբողջականության(պոպուլյացիայի)

ուտ

մսառիրմոանվրա:

Այս մեթոյլլների կիրառումը հեսարավորոթյուն |, տալիս լուծելու մի շարք կարնոյ խնդիրներ, Սմասնավուապեսե պահպանելը

կենսսբազմազանությունը: Բնության մեջ գոյություն ունեցո յուրաթամչյույւ տեսակ իրենից սնրկայավնամ է լարահատուվ կառուցվասքով. ֆիդիոլոգիաով ն վարքով ներսւեսակային մբերի բարդ հատմսկարվ.օսիս տնմամում ենճ ունենում Է պոպուլյացիա: Պոպուլյացիայոմ անլի Է վերակառուցում. որը այնուննտ, տարածվում ամբուլջ համակեցության վրա: Դոպուլղլյացիան.որպես կենսաբամական սիավոր. ուսի ոլսսակիը կառուցվածք (անհատների կազմ ն տարածության սնջ տելլաբաշիտոմ) նե ֆուսկցիա: Իսչքաս կառայվառթը բարդ Լ. այնբան բարձր Լ պոպուլյացիայի հարմասքրվոաղականության հասրավորոււթյոնները: Պոպուլյացիայի կառուցվածքի բարդությունը որոշվում է հաասկայիտ սմբերի ու սեռի տարբեր հայլլաբելությամբ. տարբնը խսբերի Եռկարսրյասբ. տարածրային փո|այարաբելությամբ: Դոպուլյացիաներն աճեն լյուռատնսակ հառտկուրրսններ.որոնք չունի առանձճիս վնրյրած յուրաքանչյուր ւսնհատ. այն Է թվաքանակի ե խաւթրոճը. Կահացուրյունը. հասակայինն սեռայհն կառուցվածքը. պոլիսորիություսր. աճն ո պարզացումը: 'ոոպուլըսցիաների կենսաբանական հիսԿական ցուցանիչն

|

իվաբանակո

ն

խտությունը: Մի շարք

վործոսնե-

իի (տեսակի բիոտիկ պոտենցիալի. արտաքին միջավայքի. բիոյենոտիկ միջավայրի. բիոտիկ փոխհարաբերության) ազղեցուբյաս տակ

թվաքանակըփոխպումէ: Խտությունը բնորոշվում է միատարը տարածությանը բաժին Լանն մի ընկնալ պոպուլյացիայի անհատի թվաքանակով մոտ պոպուլյացիայի ւնի ռեպրոդուկտիվ գոյություն (վերսրտադրուլ) պոտենցիալ. որը պայմանավորում է թվաքանակի աճր անսահմանաւիակ տարածության. սննյլատարըերի ն այլ դեսուրսների առկարության դեպքւսմ. սակայն բազմացման ն վործոնի թվաքանակի աճին արգելակող ցանկացած բացակայությանպայմաններում: Թվաքանակը որոշվում է տաիբեր հասակի անհատի ամբղոոլջականությամբ: Թվաքանակի վրա ազլրոմ է խտությունը, բազմացումը, մահացությունը, տարածությունում անհատի բաշխման բԱւյթն ու էկոլոգիական գործոռննելը: Թվականը մշտապես փոխվում է նոր առուստնել ծնվելո. մահացության ն այլ պատճառնելով: Պոպուլյացիայի խտությոնը անհատի թվաքանակն է կամ կենսազանգվածիքանակը միավոր տարածության վյա կամ միավոր ծավալում: Պոպուլյացիայի խտությանը կախված թվաքանակից նույնպես փոփոխվում է: Պաւսրալյացիայոմանհատնելըըտարածության մեջ տեւլլաբաշխփոմ են դրավասարաչափ (տարբել.։ անհատների միջե սուլ: մրցակցության դեպքում), պատահական (միատարը միջավայլոում) Ն խմբակային (անբարենպաստ պայմաննելում): Ծննդաբերությունը պոպոլյացիան ընդարձակելու ընոււնակությունն Է: Կախված պոպուլյացիայի կազմից ն միջավայրի ֆիզիկական պայմաններից`ծննդաբերոաթյոնը փոխվում է: Մահացությունը բնորոշփոմ է պոպոլյալիայում տվյալ ժամանակահատվածում անհատների մահացածությամբ: Պոպուլյացիայի հասակային կառւյցվածքը բնարոշվումէ հասակի. զարգացման փուլերի. տարբեր անհատների հարաբերությամբ: Սեռային կառուցվածքը պոպուլյացիայում ոնի մեծ նշանակություն թվաքանակի հետագա աճի համար: ԸԲստ Կեմպի ն Ամնսի (1988) ունի սլուշակի գոյւթյուն օրինաչափություն, ըստ որի փոքը պոպոալյացիաներըաճում են ավելի արագ, համեմատաբարմեծերը` անհամեմատ լանչլալ. իսկ մոտ է: աճլ դաղալում առավել մեծերի Որոշ պոպուլյացիաների աճի թվաքանակի ավելացման զուգրնթաց տելի է ունենում ինքնասահմանափակմանմիտում:

Ընակաս պայմանների նե Էկոլագիակասգործռնսերի սերգործուբյան տակ բոլոր պոպուլլյացիաներինուստուկ է թվաքասակի սնեվոնայիս (պերիողիկ) ն ոչ սեզոնային ճոպատահակաս)փոփոխութբունճեր: Բստ պոսմ: կյանքի ալիքները վտանգավոր են հատկաւվես սակավաթիվ պոպուլյացիաների համար: Շատ տեսակների Սռրմալ զարգացումը հնարավոր է միայն տարբեր խմբերի մեջ ղրանք միավորվելու դեպքում: Ֆիզիոլոգիական է բերում համատեղ պրոցեսների բարելավումը. որն առաջ ե կենսունակության լեպքոմ կայրանության գոյատներւ է բարձրալյում.կոչվում «խմբի էֆեկտ»: Խմբի էֆեկտի բարձրացումը ուդեկցվում է օրգանիզմի աճի արագությամբ. պտղաբերման տաեալության միջին անսոատնսերի կյանքի բարձրատոմով. թվաքանակի չափից մրորս ինտենսիվ մեծացումով: ԷԱնոատների ավելաւյումը կարող է առաջ բելել ռեսուրսների պակաս. հաճախ ման մեխասիզմների ներգործությամբ խմբում պոպովյացիայի այ անհատների թվաքանակի նվազում. ծննդաբերության անկում: Պոպուլյացիաներին րորահատուկ է աճ. զարգալյում. մշտական փոփոխվող պայմասնելաւմ զւյատնումը պահպանելու ընղունակոթյում: Եթե միջավայրը սահմանափակելու չսզդեցություն չունի. ապա արագությունը տվյալ կլիմայական պայմաննեաճի յարանխաստուկ ե հասնում է առավելավույնի: Պոպուլյացիոն ցիկլի ընէ բում կայուն բաքում փոլսվում է ո: միայմ անհատների թվաքանակի. այլն հասակային ո գենետիկակաս կառուցվածքը. ֆիզիոլոգիական հատկո-

Երոնները ն պոպուլյացիոն այլ պարամետրերը: Ղոպոլյացիոն մակարդակով էկոլոզիական նռրմավորմաս կարնսը խնդիրն է որոշել պոպուլյագզիայիվարիացիայի սահմանները. սրը չի սպառտոմ նրա բարեկեցությանը:Պապուլյացիոն մակարդակով էկոլոգիական նորմատիվներ նն ծառայում ներպոպուլյացիոն ն միջպոպուլյացիոն բազմազանությունը միջին մեծութրոնը. ներվարիացիայիո կլկնվեգսրծակիցնելը ն այլն: միավոլ Պաարոլլացիան հրավես տեսակի տասծական է արեալի այն մասը. լւտեղ չկան Պոպուլյացիան զբաղեցնում մեկոաացնւոլ պատնեշներ: Բնական ընտրության շնորհիվ.որըտեդի է տնենոմ մի հազարավոր սերունդների ընթացքում. ամեն է Է ենթարկվել) իր (աղլապտայցիայի պոպուլյացիա հարմարվել ամբողջականությանը յուրահատուկ բնակատեղի միջավայրի նարմարվովականոթյան բնորոշ գծերի պայմաններին: Այլ

րու

.87-

փոխանցվում

սերնդիվ սեքուսղ Շրջակա միջավայրի որոշակի չկոլովիական պայմանննըին խԽոլռարմած պոպողյոուոոները աոչվումեն Էկոտիպեր:Տետակի անհատները. որոնք արաջագնոթ են պոպուլյացիաներ. ճեմ ժառանգվող էկոլոգիական հասականիչժճեր ես

հատկություններ: Համեմատաբարմիասոսըլ, բսական պայմանսերում բաւսկվող են Լկոտիպերը կոչվում «Աշան ավյոսկամ Ջա ամ եյի Աշխարհագրական էկոտիպերի սահմաններում հնասրավոր Լ անջատել կլիմայատիւպեր. որոնք հարմարված են տարիերվող

մէ

կուռիպերի Կլիմայական կլիմայակւսն պայմաններին: Էէ է Կահմաններում կարելը հայային էկոտիպեր անջատել (ադաֆոտիպեր): Օրինակ կավճային կսւպակումմերի. ձարճոււտ վանգվածնելում, ավազուտներումաճոլ սմվոլասկանսոճիսերը: Տեղաբոակությունը ապոպողյացրայսվ զպրակեցված լոլոր աբիոտիկ էկոլոգիական գարծսններ, ամբայականսությամբ զբացգեվրածտարածությումմ Է: Էկսլոգիական նիշը բնորոշում է պոպուլլացիայի վիճակը բիոցննուոմ: Տեղաբնակրոթյունըն Լկոլոգիական ճիշը միաճգամույմ տարբեր տասկաւրորոթյուններնն, չնայած նաճայս էկոլոգիական ճիշը օգտագործվում է որպես տելլաբնակությանոամաւիշ. Սուպուլյւացիան լւպես տնսանի Լվոչրացրոմ մրամր. Պուվալյացիայինըորահատուկ է որոշւսկի սեռային ն սոսրիքային կառացվածք. որն ապահովում է մասանզական տնլելրստվության փովխանցումըու պահպանումը: Հաւրագսնչըսը պոսրոլյացրային բնորոշ է ըստ հասակի ասհատի կարսն բաշխում: Շնդուղկ: կարող է առաջ գալ բազմացման ն մահացության իփստ մեծատումով.ռրիլյ հնտո տեդի է ումննում հետադարձ նլակետային տարիքային բաշխմաս վողրծընքաց:Ամբողջությամբ վերցրած: ւպոպողյացիայի տարիքայինկազմի վրւս աւլդում եմ անհատրքկրսնթի տնոլութքոնը, սեռային հասանության հասմեկու շրջանը .վերարդադրոդականության ստադիայի տնողաբրանի. սեկոմի ըմրբացթում գեներացիայի քանակը. տաիիքայրն տարբեր խճժբսրի պտղաբերությունմու մանատություն: Պոպուրացհայրն բնորո: : անհատի գենետիկական տարատեսոկոթբոնը՝ Կեսա ամլուղջականոթյունը, րը կա կոնկրետ պոսյոդ րայիարնըի անեատննրիմոտ. կոչվում է ցնոսա լ: եաե «Լննոֆոնվ» հասկացողությունը ըտրւսվոն տեճտակը ՛

մառւսէվականկ ամբաղջականորբումը ատնչլեկաավության ծնողսմերից փոխամցվաւմ 1 արտոահայանըիի համար. որք սեոնյննրին: Բռրր գենեիի ամբողջւսկատոթյունը. ոյր կենտրոնացված Լ տվյալ օրգանիվմի քրոմոսոմներում. կոչվում է օենոաես կոչվում օրասնիգմի էլեմենտւսը հատկանիշները Ֆեն են ն որոնք (ֆեները)տվաշոմ սրա կտոտոյվածքի կենսագործուննաթյան (մարֆոլւգիակսն. ֆիվիոլոգիական ե վարքային) անհատական յուրահատկությունները. նորոնքկսխված են միջավայրի պայմաննելում գենոտիպի փուխավղեցտոթյունից: Յուրաքանչյուր անհատ օժտված է փոփոխակամությամբ: Օրգանիւլմի արտաքին հւստկանիշչներիամբակջականութոյնը,. որը արտացոլում է նրա հարմարվուլականոււթյւնը միջավայրի պայմաններին.առաջացնումէ նրւսկենսաձեր(բիռմորֆը): Գենետիկների դիրքերից պոռպադյացիան գենոտիպերի ամբողջակատոթյունն է: Երե պոպոաւլրբսցիայիգենոտիպերի փտոխհալաբելությումըսերունլների ընթացքում անփոփոխ է, ապա պոսքոլյացիան կարոն է, նրատոմ գորության տնի գենետիկական հավասարակշչումթրոն: Չնայած նրա կառյււյվածքային մասերում փոփոխսկանությանը. ապոպալյացիայում (ւրպես ամբողջական համակարգ) նախորդներիցժառանգվոլ գենոֆոնդը կայուն է: Գոյատեման համար պայքարի պրոցեսում առաջ է զալիս կենսաբանական պոպայլյացիաներկազմող անհատների տարբերաոիակությոն: Անհատի մի մասր 1չմչանում է. մնացածները գոլյատնում ն բազմանում են: Պոպաոսգիայի թվաքանակը տատանման ապատճասճերը: Հայտնի է. որ միջավայրի գործոնները բարդ ս բազմապիսի են ն մշտապես փոխվում են ո. որոշ»սկի պայմաններ ստելծում պոպոլլացիաճերի համար: Մրցակցության լարվածության նվազեցումը. զիչատիչճերի, պարավիտների, վնասատուներիոտ հիվանղութրոնների պակասելը նույնպես Սպասսոոմեն սրւսրւյյացյիայի թվաքանակիավելացմանլը: Սնտլապոթյան րավացամբ. կերի բազայի մեծացումը սովորաբար Է բերում պտղաբերության ն ծննդաբերության մեծացում: առաջ Սնողդառության վատացումբ. պարազիտների ն գիշատիչների ճնշման դտլժեղացումը, մրցակտության հարաբելրությունների յարվածությունը. ընղառակառակը.ճ0ճյում են պտլաբելությանը ն

ավելացնում մահազոբյունը պապողյացիայում: Որոշ գիտնականներ սոպողյացիւսների

տատանման

պատճառներից գլխավոր պերը վերագրում են կլիմայական պայմաններին. իսկ բիոտիկ գործոնները (պարագիանելի. գիշատիչների. Ռիվանդությոնսննրի ավղեցարբրոսմը) համարում երկրոլթյային:Ռրոշ գիտնականներ էլ պատճառը գանում են դրանց խտության մեջ: Պոպուլյացիայի:քմաքամակըներպոպույ ացին կարգավորումը Պոպուլյացիայի խտությունը սովորաբար ունի ոաւշակի օպտիտոմ: Այղ օպտիմումից ցանկացած շեւրւմի դեպքաոմսկսում Լ աշխատել ներպոպուլյացիոն կարգավորման մեխանիզմը կարոն (ստաբիլ) վիճակը պահպանելու համար: Ըստ որոմ պոպուլյացիայի թվաքանակի կարգավորումը տարբեր տեսակի բույսերի ու կենդանիներիմաստ կատարվում է տարբեր ձներով: Բույսերի մոտ կարգավորոլ մեխանիզմ է հանդիսանամ ամենից առաջ ձերտեսակային մրցակցությունը: Օրինակ` շատ խիտ ցանքերում տեղի Է ունենում սերմերի արտադրուլականության քանակական նվազում: Հաճախ նույն տնսակի բույսը մրցակցում է րոյսի ն ջրի համար, որի արդյունքում դրանց մի մասր ոչնչանում է: Անտառում միշտ էլ երիտասալոլ թոյսերն ավելի շատ են. քան ծերերը: Անապատում ներտեսակային մրցակցաթրոնը ջրի նկատմամբ բավական ցայտուն է արտահայտվում. որտելլ բոսականությանը հիմնականում համաչափ է տեղաբաշխված ն կարծես թե ինչ որ մեկի տնկել է խիստ ոլոշակի հնռավարոււթյանվրա: Նույնը նկատվում է Աֆրիկայի սավաններիրոսասեր բւայսերիմոտ: Ցածրաւլիր տեղերում, օազիսներ: բույսերի պոպուլյացիաների համաչափ նռսրությյոնը անմիջապեսվերանում է: Պոպուլյացիան սովորաբար մտնում է համակեցության մեջ ն բիոցենոզի կայան գոյաթյունը հնարավոր է միայն բոլոր բաղադրամասերիորոշակի քանակական Ոուսրաբերակցությամբ: Դրանց թվաքանակի կարգավորումը ապահովում է կայուն հարաբերակցության ինչպես առանձին պոպուլյացիանելոււմ, այնպես էլ բիռցենոզումամբյոյջությամբ: Պոպուլյացիան որպես ինթմակարգավորող .համակայգ. Կենդանիների,բույսերի ե միկրոօրգանիզմճերի պոպուլյացիաները ունեն խտության բնական կարգավորմանունակություն. այսինքն` շատ քե քիչ նշանակալից տատանումներիլեպքում խտությունը իր |

մնում է կայուն: Վերջինս ատպահովվումէ վերին ն սներքիսսահմանում որոշակի հւսրձմսարվոդակաս մեխանիվմի մնրգործությամբ: Մրայն պռպողյացիայի խատությունըպայմանավւրաղգործոնները ի վիճակի են կարգավորելու ղրանց իվաթանակ, ն ապահովելու հավասարակշռությունը: '

Պոպուլյացիաների ինքնակարգավալումը

բնության մեջ գործող բուֆերային ուժերով. ա

թյունը.

երկո

իրւսկանասցվոմ է փոխադարձ հավասալակշռվուլ

օրգանիզմներին իորահատուկ ՝

բազմացման ընղրունակու-

բ կախված պոպուլյացիայի ռնակցիայիվ վերարստւտյրության սահմանափակումը: Ինքնակարգավորումը դա մշտապես փավուխվուլպայմաններում համար օրգանիզմների անհրաժեշտ պահպանելու. Է: Բստ որում` օրգանիզմներիէվոլյուցիոն զարգացման հարմարվելն փոփոխությունները վերաբելումեն ուչթե առանձին անհատների, այլ պոպուղյացիային: Պոպուլյացիան դրանց Է ոչ միայն կոնկրետ որպես այն ֆունկցիայով: ինքնակարգավորման կառուցվածքով, է բերում Գոյության պայմանների փոփոխությանը առաջ :

կյանքը

լամբողջականությանը՝ էվոլյուցիոն միավոր օժտված

փոփոխություն: պոպուլյացիայի Համակեցությանը տարբեր տեսակների Համակեցություննելը: ամբայլջականությանն է. որ, գորոթրոււն ունի պապողյացիայի ն տարածության ժամանակի մեջ: Համակեցություն առավել հաջուլ ձեակելպել է ամերիկացի հասկացողությունը ՝

Ո.Ուիտտեկերը (1970թ.). կստ որի` համակեցությունը գիտնական պոպուլյացիանելի բո յսերի. կենդանիների ն միկրուօրգանիզմների

է. արի տվյալ միջավայրի սահմաններում ամբողջականությունն հետ է մեջ ն առաջացում մյուսը փոխազդեցության

գտնվում է մեկը յալլառհատակ

կենդանիհամակարզ

միջավայրի ստրուկտուրայով ե

հետ

իր սեփական կազմով. զարգացման տ ֆունկցիոնալ

փոխհարաբերությամբ: Համակեցության ամենավուք

միավորըհամարվումէ բիոցենոգը. վբաղեցնում է որոշակի բիոտսպ: «Բրացենոզ» տերմինը է գերմանացի գիտնական Կ. Մեբիուսը 1877բ.: առաջարկել Բիռցենուը. ըստ տուս գիանական ԸԲ.Ա.Բրկովի. ավտոտրոֆ ե հետելուտրոի օրգանիզմների պոպողյացիաներիմիատեղ զոյացող

ռրը

-Ք1-

կայսն համակարգ Էէ ցասաթի կամ ջիավագանի որոշակի տարածքում ն իրենց կողմից ստեղծված բիսցենոտիկ միջավայրով:

Բիոցննոզը բնական ընտրության ալլյունք է: Բնության մեջ օրգանիզմները կապված են իրար հետ բայդ բիոու ստուտոլկապով. նետելի նն ւնետիկ փոխհարաբերություններով նում արտալլլուսնքին կենսազանգվածիբաշխման պիոցեսներ. նրոթերի շրջապտույտ. տեսակների բիոցենոտիկընտրութրոն: Վերերկհյա բիոցննոգների կենսազանգվածը մնծամասամբ կազմված է բարձրակարգ բույսերից (պրոդուցենտներ). կննդանի զանգվածից (կոնսումենտներ).որը կազմում է ընդհանուր կենսազամգվածի0.0010,0126: Միկրոօրգանիզմների կենսազանգվածը(ռելուցննտներ) մի քիչ ավելին է: Համակեցության կոնցեպցիան մեծ նշանակությոն տնի էկոլոգիական պրակտիկայում: Եթե անհրաժեշտ է վերահառկելորնէ տեսակ, ապա ավելի լավ է համակեցութրոնը ձնափոխել, քան թե ուղղակի հարձակվել տվյալ տեսակի վրա: Համակենցություններում մեկ տեսակի կամ տեսակների համալիրըկարող է վււխարինել նման էկոլոգիական պահանջներով մեկ այլ տեսակով: Համակեցությունը մշտական ենթարկվում Է հետայլարձ ե անհետաղալրձ,այլ թվում ն էվոլրոցիոս փոփոխությաննելի: Ժամանակի մեջ անհետադարձ հետնողական փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունենում նույն տարածքում. ճոշմում են սոկցնսրա: Սմւկցսսիան տեղի Լ նենում ֆիզիկական միջավայրի փոփոխության հետնանքուվ: Հասուն էկտրամակարգերումնկատվում Է օրգանական նրոթերի հետ կապված էներգիայի ն համակարգի պահպանման համար ծախսվուլ էներգիայի (շնչառություն) հավասարակշռման միտում: Համակեցություննունի որոշակի կառուցվածք.այսինքն նրա մասերի հարաբերություն ն կապ: Համակեցությանկառուցվածքի հիմնական ցուցանիշներն են` այն կազմող տեսակների թիվը ն յլրանց նարաբերականլիառատյոթյունը: տիպի համակեցություններիիՕ։կամ բիոցենովին Տվալ յուրահատուկ բույսերը, կենդանիները նե միկրւօրգանիզմների տեսակների ընդհամուր թիվը շատ թե թիչ կայոն է. իսկ տարբեր տիպերի բիոցենոգներիմիջն ւսյն խիստ տատանվում է: Մյս բոլոր տեղերում, սրտեղլ աբիոտիկ միջավայրի պայմանների մոտ են կյանքի համար օպտիմալին.առաջանոսմ են հալուստ տեսակներով

համակեցությունկեր: տեասկային կազմի առննւսհարուստ բիոցենովը խոսավ արնեադալյձայիս գոտիներն ես. չափավոր գոտում ալն աղքատ է. իսկ արիղային ն տրո գոտինելըւ ավելի աղքատ` Համակեցությունում շատ կարնոր Լ իմանալ ո: միւսյն տնտակների Իիվս. այլն դրանց լիառատության հարաբերությունը: Համակեցութրում կազմող անսակների մեջ առանձնացվում են դոսինանաներ կամ բվաքանակով վերազանցոլներ: ս Համակելյության բնույթն կառավվածքը որոշող ղոմինանտները կոչվում նն Ժ2/իրնատորնեյ: Ցանկայած համակարգ ունի սնարսյիմ կապել նրւս կազմի մեջ ստանալտնսակների միջն: Ատաջիս սնապողական մակարդակը առաջնային պրւաղացվենանելն են կամ ավտոտրոֆները (բոլոր կանաչ լաւյսերը. ոլաւյսքօգտագործելով արնի էներգիան` ստելլծոմ նն օրգանական նյութ): Մնազած օրգանիզմները(կազմի մեջ մտնուլ) աղղակի կամ անուղղակի կախված են բույսերի կայմից կուտակված էներգիայի մձատակարարումից: Մնուցադականերկրորդ մակարդակը առաջացնում են խուռակեր կենդանիները (առաջնային կոսաամենտները): Խոտակեր կենղանիներով սնվուլները կոչվում են երկրային կոնսումենտներ ն առաջնային գիշատիչներ. իսկ առաջնային գիշատիչներով սնվուլները առաջացնում են չորըոր լ սնուցողական մակայուսկ կամ երկրորդային զիշատիչներ: Համակնեժության կարնոր բայլադրամասի կազմում նն բակտերիաներս տ. սնկերը. րոնք օրգանական ճնրութերը վերափոխում են անօրգանականի (ռնդուցենտներ): Զարգացման տնական էվոլյուցիայի ընթացքում հարմարվելով ն որոշակի աբիոռտկ բրոտիկ պայմաններին` կենդանի են օրգանիզմները բիւցենովում այնպես որ տելաբաշխվել. գործնակատում մեկր մյուսին չեմ խանգարում: ֆՖիտոցենոգներում րանց բաշխումն ունի հարկային բնույթ (հորիզոնական ոորրոթյամբ է որոշակի կառայվածքով). որի նպաստամ միավոր տարածությունում ավելացնելու օրգանիզմների քանակը. թուլացնելու մրվակցությունը. լրիվ ճռգտագործերո միջավայրի պայմանները: են Բիռցեն ուզում ստեղծվում տարբեր փոխհաբաբերութրոններ գ/դւաչություն (մեկ տիպը ապրում է ուրիշի կայս

Ըստ.

հաշվին). աարագիտրգմ (մեկ տեսակը ապրում Է մյոսով տեր բույսով) բնակվելով նրա մարմնի ննրստոամկամ մակերեսին. ու մրցակցության այլ սննդի. բնակատեղի ե կյակքի

պայմաններիհամար

որը մեկը մյուսի վրա բացասաբար պայքար. անդրադառնամ). մատտոասյիցմ նամ սրմբրով (տարբեր ծ1մ): տեսակների երկկողմանի օգտակար ապրելակերպի ստել են նան Տարբերում մա/սոայասբերություննեսը կոմմենսայրգմ (սննդային կապերի բազայի վրա փոխհարաբերություն. որի դեպքում մեկ տեսակը օգուտ է քաղում, մյուսը անտարբեր է) ե ամենսալիվմի ձներ (միջավայրի ինտոքսիկացիայի շնորհիվ բացասական պայմաններ են առաջանում մեկ կամ մի քանի պոպուլյացիաների համալ): Կառտացվածքային կացմակերաումրը նեն 9Էէլահամակարգերի դասակարգումը. Էկտրամակարգտերմինը առաջարկել է Ա.Տենսլին: Էկոռհամակարգրը կենդանի (ավտստրոֆ պրողուցեստների, հետերոտրոֆ կոմտումենտների ե ռեւտացենտների) ե անկենդան (աբիւտիկ միջավայը) բաղադրամասերի բաց. բայց ամբողջական կայուն համակարգ է, որը պատմականորեն ստեւլծվել է կենսոլորտի այս կամ այս տարածքի վրա: Էկորամակարգը բնորոշվում է էներգիայի հոսքով ե այն կուտակերո հնարավորությամբ. ճյութերի ե ն մերքն արտաքին շրջապտույտի բաոր պրոցեսների կալւգավողրմանըաղունակությամբ: է (1990). Էկոհատակարգը, ըստ Ռեյմերսի ներառում համակեցությունները (ֆիտսցենոզներ. վողցեմոզմեր, մանըէացենոզներ. միկոցենոզներ) միավոլաղ սատացողլականն տարածական կապել: Բստ էության` Էկոռամակարգր իրենից մերկայացնում է մի համալիր, որում բիոտիկ ե աբիոտիկ բաղադրամասերի միջե աեղի Լ ամետոամ նյութերի, էսերգիայի ե տելլեկատվության փոխանակում: Էկոհամակարգ են մարգագետինը. անտառը.ծովի ափերը. գետերը. լճերը, տափասսւանը.անապատըն այլն: Պետք է իմանալ. որ կենսածին տարրերի քանակը, որից ստեղծվում է օրգանիզմների մարմինը. սահմանափակ է: Միայն սնճձղատարլերիկենսաբանականչրջապտույտը կարո Լ ապահոռվել կյանքի հավերժությունը երկրագնդի վրա: Էկռորամակարգերում օրգանիզմների կենսագործունեռւթյունըե նյութելի ու էներգիայի շրջապտույտը հնարավոր է միայն էներգիայի մշտական հոսքի

Է

Լ սնճայական կապերի հաշվիս` Էկորամակարգերում սանում Ինչքան էկոհամակարգումտեսակային կազմը հարուստ է.

շքա

այնքան բացմազամ են էներվայի հոսքի աղպղությունն ո արագությունը: Չ.Էլտոնի սնուցական թռրգի կանոնի համաձայն` շղթայի յուրաքանչուր հաջոլոլ օդակում ստացումը նվազում է: Ըստ որում տարբերում են բարգի երեք տիպեր ա: թվային տիպ (ցանկացած միջավայրում բույսերը շատ են. քան կննդաճիները.խոտակելճերը շատ են. քան գիշատիչները. միջասյմերըշատ եմ. քան թռչոնմերը). բ' կենսագանգվածայինտիպ. ցույց է տալիս կենսազանգվածը(«որ վանգվածը) տվյալ պահի սննդային 7յլթայի ամեն մի մակարդակում. գ էներգիայի տիպ, էներգիայի վերափոխատսն արդյունավետութումը. սննդային շղթայի արտադրուլականությումը:

/փոցենոզ. Ըիռցենոզը էկոհամակարգի«կենդանի» բաղկացուցիչ է: Այն ներկայացնում է բույսերի. կենդաճիների. սսկերի ն միկրոօրգանիգմների համախումբ. որը ոամատեյլ մտնում է Ւկոհամակարգիկամ Երկրի մակերնույթի բնակատեղի կազմի մեջ ե որն բնորոշվում է որոշակի հարաբերություններով. ինչպես մեկը մյուսի. այնպես էլ ամբողջ աբիռտիկ գործոնների հետ: Բիռցենոզի մաս բայլկացուցիչ առաջացնուլները ֆիտոցենոզը (բույսերի համախումբը,դրանց պոպուլյացիաները), զոռցեմովը (կեալանսինսերի ն համախումբը), միկոցենոզը (սնկերի համախումբը) միկրոբիոցննոգն է (միկրոօրգաճիզմների համախումբը): Ցենոգին համանիշ է համակեցությունը: Բիոցենոզը պատմականորեն ստեղծված օրգանիզմների դամալիր է. որը բնորոչ է կոնկրետ բիոտիպին: Միատարը աբիռտիկ պայմաններով (ռելիեֆ. կլիմա. տոլ. խոնավացման բնույթ ե այլն) Երկրի մակերեույթի տեղամասը (ցամաք կամ ջրավազան). որը վբաղեցնում է այս կամ այն բիոցենովը. կոչփում Է բիռտոպ (հումական աթ տել): Բիռտոպը իրենից ներկայացնում Լ բնական բիոռցենովի հարաբերաբար միատարը կենսական տարածությում: Բիռցենոցր ե բիւտոպը միասնակամորեն կազմամ են բիոգեռցենու: Կլիմայական պայմաննհրի միատարոււթյանը համարվում է մյյմայատոսյ. հողագրունտայինը: 7շաֆատուպ.խոնավացվածությունը՝7/ոոառպ: Բիոցենովի Ն բիոտոպի միջն դինամիկ հավասարակշռությունը մասն

պահպանում | Լկոնռասակարգի կայունությանը Բիոտոպը. դրի հետ կապված նն այղտեղ ապրող օրգանիզմները ն դրանց գոյության պայմանները. բիովենովի կոդմից ենիարկվում է

փոփոխության: ԸԲրոցենովի բնակաս (կլիմայի փոփոխություն. երկրաբանականակտիվ սլրոցեսներ) ե անթրոպովեն (ուսհիճների չորացում ն. իրավում. անտառների համատարած հատում ե այլն) է: քայքայման հնանանքով էկոնւսմմակարգիգոյություսը ղլաղալրում ն ո րտեղ Աբիռտիկ բիոտիկ պայմանների ամբողջականությունը. ապրում Էէ առանձին տեսակի անհրատըկամ անսակի անհատների խումբը. կոչվում Լ թ(սկատեղ: Սովորաբար երե ընդգծվում են աբիոտիկ գործոնները. ապա բնակատնղան համանիշ է (մու

տերմին:

Դաշտային ուսյւմնասիրությււնների ընթացքում բյացենովի սահմանները որոշվում են ըստ ֆիտոցենոզի. որն ունի հնշտ է ճամաչվող գծեր: Ֆիտոցենոզը համարվում բիռցենազի Ւկալւգիական հիմնակմախքը (կարկասը). որը պայմաճավորում է սրա տեսակային կազմմ ու կառուցվածքը: Լինելւվ բլուցենոգի առաջատար կառոաւգվածքային բաղալրամաս` ֆիտոցենոզը որոշում է զոռգենոզի. միկոցենոզի ե միկրոբիովենովի տեսակային կազմը: Վերջիններս կարող են փոփոխված միջավայլում կատարել իրեկց առողջացնող ֆունկցիան միայն ֆիտացենովի պաշտպանությամբ: էրա համար էլ առանց էկոլոգիական հիմնակմախքը ստեղծելու խոսք լինել չի կարող հոյլլային ռեսուրսների պահպանության ն ալոլյունավետ օգտագործման մասին: Յուրաքանչյուր բիովենոգ իրենից ներկայացնում է մի համակարգ. որում ընդգրկված են բազմաթիվ էկոլոգիական ն են կենսաբանական տարատեսակներ. որոնք առաջավել ընտրության հետեանքով ն ընդոնակ են կոնկրետ բնական պայմաններում գոյատնել միատեղ: Վերջինիս բնորոշ է բնական պայմանների օրական. սեվոնային (տարեկան) ն բազմամյա տարիներիղինամիկան.ինչպես նան օրգանիզմների միջեգոյություն ունեցող հարաբելությունները: Այն հատուկ Լ ինչպես բույսերին. այնպես էլ կենլյանիներին: Բիոցենոզի կազմում տեսակներիքանակր. սրը բաժին է ընկնում միավոր տարածության վրա. կոչվում է նրա տեսակային հագեցվածություն: Այս տեսակները. որոնք գերակշուսմ են

լոմինանստնելր: Բստ ոլաւմ. լինում են մշտական ժամանակավորդոմինանտմեր: Դոմինանտները.որոնք որոշում են բիոցենոզի բնույթն ո: կարգը. այսինքս հանդիսանում են են միջավայր ստեղծող բայսեր. կոչվում Հորֆոկատոյնել, (կառուցուլներ): Բիռցենոզները, որպես էկոլոգիական տեսակետից սահմանափակվածֆիտոցեմովի մասեր, տարածվում են ոտրլաձիգ (յարոաային) ն հորիզոնական. դրանք կազմված են բույսերի մեկ կամ էկորյգիական տեսակետից մոտ կենսաձների տեսակներից: Բլուցենոզի կառուցվածքում օրգանիզմների միջն գոյություն ունի Ըստ որում` բիոցենոզում որոշակի բալոլ հարաբերություննե: օրգանիզմների միջն հարաբերություններըկարող են լինել մշտական բիոցենոզում.

կոչվում

եմ

ն

ժամանակավոր: Բիսցենոզների գիտական ուսոմնասիրությունների ն գործնական խնդիրների լուծման նպատակով անհրաժեշտ է օրգանիզմների համակեցությունները կարգաբանել: Համակեցությունների դառակարգման համար օգտագործում են տաքսոնոմիական ե կարգեր, որն ընդունված է բույսերի աշխարհագրությունում հիմնված է ղոմինանտների ն էդիֆիկատորների անջատման սկզբունքի վրա: Այսպիսի մոտեցումը վկայում է, որ ֆիտոցննոզը պիտվում է որպես էկոլոգիական ոիմնակմախք, որը որոշում է բիռցենոզի կառուցվածքը: Ըստ որում` ամենացածր տաքսոնոմիական կարգը ասոցիացիան է. որը իրենից ներկայացնում է միատալրը ֆիտոացենոզիամբուլջականություն ն որն ունի միատարը կառուցվածք, տեսակային կազմ ու համանման հարաբերություններ ինչպես օրգանիզմների, այնպես էլ օրգանիզմներին միջավայրի միջն: Բիոգեոցենոզ: Բիռգեռցենոզիմասին հասկացողությունը տրվել է շրջակա միջավայրի պահպանության տեսական հիմունքների երկրաբոսաբան Վ.Ն.Սուկաչնի կոլմից 1942թ.: հիմնադիր, ուս Արտասակմանյան նշանակությամբ մի շարք երկրներում համանման հաճախ օգտագործում են «էկոհամակարգ» տերմինը, որը առաջարկվել է անգլիացի կենսաբան Ա.Թենսլեի կումից 1935 թվականին: Չնայած այս երկու սահմանումների միջն կան որոշ տարբերություններ, սակայն դրանք արտւսհալյտում են նայն իմաստն ու բովանդակությունը: Բիռգեսցենոզի կենդանի ն ն

անկետյան բնական բաղադրամասերի կայուն համակարվ է. որի Երկրի մակերեույթի միատարը տարածությունում գանփում է փուխայղարձ ներգործության մեջ նյութափոխանակության ն

Բիոգեոցենոզ

Լներգիայի հոսքի միջոցով: Բիոցենոզը Երկրի մակերնեույթի որոշակի տարածքի վրա միատարը ըմական երնայթների (մթնոլսրտ. լեռնային ապարնել,. բուսականություն. կեն անական աշխարհ. միկրոօրգանիվմնել,.հուլ ն հիդրոլոգիական պայմաններ) ամբողջականոււթյունն է, որն ունի բնաթյան այլ երնույթների բաղայլրբրամձասերիըորահատուկ փոխազդեցոււթրուն ն նյութերի ու էներգիայի փոխամակութիւն ինչպես միմյանց, այնպես էլ բնության այ երնույթների միջն: է Բիռգեռցենոզվին րորահատտկ իրար հակասոդ ներքին դիալեկտիկական միասնությանը, որը գտնվում է մշտական ն շարժման զարգացման մեջ: Բիոգեռցենոզը զուտ վերերկրյա գռյացում է, ռին ունի հստակ սահմաններ: Ըստ Ա.Ս.Թենպեի (1935) էկոհամակարգը Երկրի մակնինույթի վրա հիմնական բնական միավոր է, որի մեջ մտնում է ոչ միայն օրգանիզմների, այլն ֆիգիկական գործոնների ամբոլջ համալիրը. որը առաջացառմ է բնակատելը: Էկորամակարգերին բնորոշ է տարբեր կարգի նյոթափոխանակում ոչ միայն օրգանիվմների,այլն օրգանականի ն անօրգանականիմիջն: Էկոհամակարգը ապահովում է ցանկացած կայպի նյւթերի

այն տարածվում շիջապտույտը, նանջրային

(զոոցենոզ)

Միկրոօրգանիզմներ

(ժիկրոբոցենոզ)

օբյնկտների

Ւ վրա, այսինքն չկա տալւածքային սահմանափակում: Էկոհամակարգը կարսվ է ընդգլկել մի քանի բիոգեւցենոգներ: է հիմքը համարվում Բիոգեռցենոզի կառուցվածքային այսինքն ֆիտսցենոզը, բուսականության բաղադրամաս բիւգեռցենոզի այն միակ թադադրամասը, որն ընդունակ է արնի էներգիան` անօրգանական նյութերից` կուտակելու օրգանական նյութերի սինթեզի միջոցով: ԸԲոաականությունի ստեղծում է ն հարկային, ն միկրոխմբավուլում, այսինքն տնի ն հորիզոնականբաժամվածություն: ատղղահայաց Բիռգեղցենոզինյուրահատուկ են ոռիլարայաց կառացվածքային տարրեր ն յուրաքանչյուր: բիոգեւմուրիգու մրատարը է իր կազմով, բաղադրամասերիփոխկապվածությամբ.:լրանցում տեւի ունեցող նյութերի ն էներգիայիվերափոխումով: Օրինակ` անտառային բրռգեսցենոզր կարելի է թամանել

"Կենդանիներ

Նկ.

ն նրա կառուցվածքը Բիոգեոցենոզի

օղակների միջն փոխկապվածության սխեմանըստ Վ. Ն. Սուկաչյովի:

'

հետնյալ ուղղահայաց կառուցվածքների` ակտիվ հաշվեկշռով, հաշվեկշռով խտացման պասիվ ֆոտոսինթեզի. սաղարթաբնային (ակումուլյացիայի). բնային խտացման քիոգեռուըիգոններ, անտառաթփուտի.խուտածածկի. մամռային ծածկույթի

շերտեր: ֆոտոսինթեզի կենսոլորտի կառուցվածքաֆունկցիոնալ Բրոգեոցենոզը են ունենում հիմնական միավորն է. որում տեղի նյաթաէներգետիկ որմ ամբողջությամբ փոլսանակման սրոյյեսներ. բնորոշ է |

գործամեությանը: Բիոգեռցենոգը իոգեռթիմիական յինսորորտի հատակարգ. ունի միս ճերկարացոււմ ինթնազարգացող

Սոր

ՍՎԱՂ ՍԱՍՏ

Է

Կցվում ար

ե

որձ

ինքսակավմավորմոանըբարոնաս բրոմ: -ԲՋ-

Բիոգեռցեմովներում առկա է աբիոտիկ պայմանների ն բիւցենոզի կազմի որոշակի միատարրության. ն նրա սահմաններում չկան բիույյենոտիկ միկրոկլիմայական ն ջրաբանական խիստ սահմանննը:

Բիոգեռցենոցի ձնավորման գործում

առավել կարնոր դերը կարգի բույսերին: բարձ ՓՖիտոցենոզի սահմաններում (բասական համակեցություն) էկոհամակարգը հավասարազորէ բիռգեռցենոգին:Ըրոգեռյենոգները տարատեսակ են (անտառային. տափաստանային, մարգագետմային.ջրային) ե վբաղեցնում են տարբեր չափերի տարածքներ: Բիոգեոցենոզի կենդանի բայլադրամասերը ստել ծումեն ւսռաջնային արտադրանք` պլուլուցենտներ (կանաչ լույսեր, որոնք սպարունակում են քլորոֆիլ ե ընդունակ են կատարելու ֆոտոսինթեզ): Օրգանական նյութերի սպառուլները ստեղծում են երկրորդային արտադրանք` կոնսումենտներ: Միկրոօրգանիզմները (ռեդուցենտները) քայքայում են բուսական ու կենդանական ծագում ունեցող օրգանական նյութերը ե վերածում հասարակ անօրգանական նյուպատկանում

է

թերի:

Արնեստական ըրոգեսցենոզներ ե ագրոցենոզներ: նական բիգեռցենոզները առաջայել են դարերի ընթացքում էվոլյուցիոն վարգացման պրոցեսում: Բնական բիոգեռցենոզների բաղադրամասերի միջն գոյություն ունեն ուժեղ կապեր ն տեսակնելի խիստ բազմազանություն: է բնութագրվում բավական Բնական բիոգեւցենոգը է դրան յարահատուկ կայունությամբ, որքանով որ

ինքնակարգավորման հատկությունը:

Մարլու գործունեության շնորհիվ առաջանում են արհեստական յենոզներ` մշակաբույսերի դաշտեր, այգիներ, արհեստական տնկարկներ, անտառային արհեստական մարգագետիննել, ջրամբարներ, ջրավազաններ: Վերջիններս էապես տարբերվում են բնականից իրենց պարզությամբ (տեսակների նվազ քանակ, թույլ կապեր): Ագրոցենոզներոմ չեն գործում ինքնակարգավորման ուժերը: Եթե մալոլը չկարգավորի տեսակների փւխհարաբերովթյունը. ապա ագրոցենոզները աստիճանաբար վեր են ածվում բնական վայրի լանդշաֆտների, այսինքն՝ բնական ցյենոզների: Դրողատնտեսական այս կամ այն մշակաբույսով զբայեցված է մեկ մշակաբույնով) զուգակցվում դաշտը առվորաբար մղախոտային բուսականության. միջատների. միկրոօրգանիզմների

որն իյենյիյ ներկսյասաուս է ագրոցենով: Ըգրովեսովը կարող| վոյությում ունենալ միայն շջմռրհիվ մարդու սանդծած լայմանների: Մարդկությանը սսնղամըերքներով բավարարելու սպատակով որոնց պահպանելու համար անկրաժեշա է ստեյլծել ազքույենովւններ. դուգել դաշտերը. պայքարել անհրաժնշտ Է մուսկնել հողը. մոլախոտերի. վնասատուների ե հիվանդությունների ղեմ. Լկս բոլորը պահանջում է շատ էներգիա ծախսել: Սակայն հարցը ոչ թե միայն մրլանումն է. որ պարպանել ստեղծված ագրույենուզները. այլե բարձրացնել դրանց կայունությունը ն հնարավորին նվազեցնել հետ.

էներգիայի ծախար: .սռավելագույն արատադրողականությում Ագլուցենոգներոմ է իրականացնել համար անորաժեշտ ապահովելու կենսակլիմայական փոխհատուցման կոնցեպցիա. որի Խոթրոնը հետնյալն է՝ ճիշտ զուգակցել մի քանի մշսկաբույսեր կամ սորտեր. որոնք տարբեր վերաբերմունք են ցուցաբերում օլերնութաբամական պայմանների նկատմամբ. որով ե ոնարափատությունԼ ստեղծվում որ աարբեր կայուն արտալրանք: Որքանով ապահովելու մշակաբույսեր տարբեր վերաբերմունք ունեն հիվանդությւնների ն մի քանի մշակաբույսեր վնասատուներ, նկատմամբ. ապա նվազման բերքի դեպքում ընդհանուր աճեցմերւ հավանականությունը փոքրանում Է: Մշակաբույսերի հաջորդականության կիրառումը էկոլոգիական տեսակետից հիմնավորված Է ղեռ վաղ ժամանակներից. դրա կիրառումը հնարավորություն է տալիս արդյունավետ օգտագործել հոդը, նրա բերրիոււթյունն տ տեխնոլոգիական հատկությունները արդյտասավետ մակարդակի վրա. պահպանել անհրաժեշտ ու հիվանդությոաւնների պայքարել մղլախոտերի. մշակաբույսերի ճիշտ օգտագործել գյուղատնտեսական վնասատուների լեմ. տեխնիկան ե բարձրացնել աշ|աստանքի արտադրողականությունը: Մշակաբույսերի հաջոլոլականություն կիրառելիս այս կամ այն մշակաբույսի տեղը սրուշվում է. ելնելով դրա կենսաբանական նկատմամբ առանձնահատկություններից. ջրի ն սն(դգդատարրըերի սաեցյած մալախատերի նկատմամբ ունեցած պահանջից. ու վնասատուներով վերաբերմունքից. հիվանդություններվ նե վարակվելու ունակաթրոնից այն. Մշակաբույսերի ճիշտ մեծ հաջորդականությունը ունի նան ֆիտոսանիտարական սՍշանակությոն:

Էկորամակարգ. «Լկոհաճակարկ» գիտական տնրմինը գրականություն մտզրել է անգլիացի գիանական Լ.Թլապեն 1955թ: նան Է «Էկոհաձակարվ» հասկացութոըյանը անվանվում Է «Րիովեույենով»: Էկոհամակարգի ներկայացնում իրեմից բնական համալիր. որմ առաջացվել Է կեարսնըի օրպանիվմներով ն իրեն բնակատելի միջավայրով. որոնք կապված եմ իքար հետ սրոթակաս ն

էներգետիկփոխանակումով: Էկոհամակարգն անի նան

որոշակի տարածքում բնության կենդանական տ. անկկենդան բաղադրամասերի օրինաչափ վուզակցում: Դրա առաջայմանմ ն Ֆֆունկցիայրբ հիմնական նշանակությունը պատկանում է օրգանիզմներին ն օրգանիզաների համակելությանը: Էկռոհամճակարգերոմբոլոր կապերի անայիվը տնի բիռցենտրիստական ասպեկտ բնական համալիրի առաց կենդանի օրգանիզմների չի համարվում Էկոլոգիայի ուսումնասիրման օբյեկտ: տաս Է «Բիոգեռցենոզ» հասկացողություն, ձնակերպե գիտնուսկան Վ.Ն.Սուկաչենր 1940թ.: Ըիսգեռցենոզը տնելանթի կոնկրետ միասւարը տեղամաս է. դրում փոխկերվործում են կենդանի (բիոցենով) ե անկենդան (բիոտոպ) բաղավրամասերը. որոսք Այոթերի ե էներգիայի փոխանակումով միավորված են մեկ ձիասնական բնական համալիրում: «Բիոգեռցենու» հասկացողությունը մոտ Է «էկոհամակարգ» հասկայլյողությանը. ասկայս որոշ ափով տարբերվում է լլրանից: Էկոհամակարգը բնական բաղադրամաս է. ոտիճավերը որոշվում են ն ուտւմնասիրվող համակեցության սրա միջավայրի բովանդակությամբ: Բիւգեւցենովի սահմանները ամենից հաճաիւ տրոշվում են միատարը տեսակային կազմի ն կառուցվածքի բուսական համակեցութիոնների ռրինաչափ զուգակցությամբ: Բիոգեղցենոզների իրենցից ննըկայացնուա են կենսանրկրառյորտի (բիոգեոսֆերայի) էլնմեստ ար բջիջները: Երկրի թաղանիները. որոնցում կենտրոնացված են մոլորակի կենդանի նյութերը: Էկոհամւսկարգը կենսոլորտի հիմնական ստրուկտուրային ն ֆՓանկցիոնալ բնական համակարգն Լ. որքանով որ այն կազտոմ Է փոյսսլլարձաբար կապված օրգանիզմները ն աբիոտիկ միջավայրը. որը գորժթյուն ունի Երկրի վրա: Սակայն էկռիամակարվգին բիոգեւցենովի միջկ գործնականում Էական տարբերություն չկա. ն վերջին տարիներին առավել օվտագոլւծելի Է դառնում «էկոհամակարգ»

տերմիսը: Էկոռամակարգը ներկայացնում Է բաց հավասարակշոված բերմողինամիկ համակարգ. ոոր շրտսկա միջավայրի հես մշտապես |է էներգիայով նե նյաթերով փոիանակվոմ (Օրոմ. |Սս86թ.): Օրգանիզմների փայխհալաբելութիոնները որոշվում ես Կյութերի ն էներգիայի փոխկապակցված հոսքով. Նյութալէննրգետիկ հռսքթը

ստեղծում է Լկռիւսմակարգիսնուցողակակատրո»իկ)կառագվածքր: Սննդի ն էներգիայի տեվափոխումըիր աղբյուրից (Բուպսերից)մեկ օրգանիզմի կողմից մյուսին ուտեր միջոցով կոչվումԷ սննդային կամ տրոֆիկ (ռունակամ Կօթհւ սզունյլ. սննլաօություն ըւսռիկ) շղբա: նն նախորդ օղակի Հաջոիվոլ օղակի օրգանիվմները ուտում օրգանիզմներին ե այդպիսով իրականացվում Է էներգիայի ե Այութերի շղթայական տեղափոխությրունը. որը ն ընկած է բնության մեջ նյութերի շրջապտույտի հիմքում: նն Կախված սնվերւ, անջատում հետնյալ էտապից սնուցալական(տրոֆիկ) մակալպակնել,. ն Դրուլուցենտներ՝ կանա: թույսերը քեմոսինթեզող բակտերիանեիլ, որոնք ֆոտաինթեվի ն քթեմոսինթեզիպրոցնետում են առաջնային ստեղծում օրգանական նմրոթ. այսինքն կենսաբանական արտադրանք: Կղնտամենտներ կւսմ ոպառողնել, որոնք սնվոտս են առաջնային կեսսաբանական արտադրանքով: Տարբերում են առաջին կարգի կամ ֆիատֆագնսեր, պետյփտակեր (բուսակեր կենդանիներ կենդանիներ ե ղդետրիտոֆագներ) երկրոր կարգի (մսակեր կենւսնինեի. որոնք սնվում են ֆիտոֆագներով Ն քայքայված օրգանիզմներով) ն երրորյղլ կարգի (երկրորղային գիշատիչներ) կոնսումենտներ: Ղեյլլուցյենտներ կամ լլեստրուկտսրներ. օրգասիզմներ. որոնք ն հանքայնացնում են սնվում նն մեռած օրգանական ճրւթերով հանքային մրւացությո մինչե ոսսարակ նների: Էներգիայի տեղափւխման միջին այրղլյունավետարբյանը սնուցողական (տրոֆիկական)մակալդյակի միջե կազմում Է միջին հաշվով 1055. որը հնարավորություն է տվել ֆրանսիացի էկոլոգ Ռ.Լինդեմանին 1942թ. սահմանել որւվես 1050-իօրենք: ասսսցենտները. կռնսումենտները ե ռեղուցենտներըառասջացմում են օրգանիզմների եռյակ խմբեր. որոնք իրականացնում են սնսդատարիերի շյջապտույտքը բնության մեջ: .73-

Երկրի կենսոլորտի առաջնային աատարեկաս արտաղրանքը գնահատվում է 170մլրդտոննա. իսկ երկրորղայինը՝4մյլոլ տոսնա ոի օրգանական նյութ: Ցամաքի վրա տարեկան առավելագույն մաքուր առաջնային արտադրանքը բնորոշ է լաւնավ արոպիկական

անտառներին(մինչն 2.շկգ մ-) իսկ նվազագույնը (0.003-0.09կզ մ-) նկատվում է որուսիսային բնեռում ն մնացած կլիմայական գոտիների անապատներում(ՈՌ էամաղ. 1981թ.): Էկոհամակարգում քիմիական տարրերը տեղաշարժվում նն (աիգրացիա) որոշակի չլըջակա միջավայրից ավտոտրոֆների են կաղմից կլանված սննդատարիրերըփոխանցվում ն նորից անցնում արտաքին սնուցւլական(տրոֆիկական)շղբային միջավայը: Այդ տեղաշարժը շատ թե քի: փակ է ն ստացել է «թրոգեռքիմիական ցիկլ» անվանումը. որը ե ընկած է նյութերի շրջապտույտի հիմքում: Էկոհամակարգում այս կամ այն տարրերի. դրանց միացություններիե էներգիայի ֆոնից կամ թույլատրելի սահմանից բարձր խտությանմեծացյամը. որը էկորռամակարգիհամոսը առնում ա է օտար բնական ֆունկցիայի ընթացթում նոր նյութեր :ի առաջացնում ե չի մտցվում էկորամակարգի մեջ. կոչվում է աղտոտում: Աղտոտողնյութել վերամշակելու ն իր սահմանից դսրս բերելու ընղունակությունըկոչվում է /(ոհամակարգրի ի նքնամաքյում: Էկոհամակարգրըչի կարող ընքնամաքրման պոտենցիալը իրականացնել, եթե նրանում մուտք են գործում երկար մնացող ռադիոնուկլիդներ ն բնական սիջափայրում չքայքայվող սինթեզված

Այուբեր:

Ինքնամաքրման ամենամեծ ընլղլունակությունունեն նյութերի մեծ Նե կենսաբանական շրջապտույտ ցրող նկոսթեր տաննցող

էկոհամակարգերը:

Էկոհամակարգըդինամիկ բնական համալիր է. ոլոււմ նրա բոլոր կառուցվածքային մասերը փոխաղարձ հավասարակշռված են: Էկոհամակարգն ունի ինքնակարգավորմանընդունակություն. այն կարող է սյահսյանել իր կառուցվածքը ն ֆունկցրան արտաքին պայմանների որոշակիդիասլազոնում: Արտաքին ներգործություններին,այդ թվում ն անթրոպոգեն ծանըաբեռնվածությանը լլիմակայելու ե ղրանք հայղթահարելու ինդլունակությոնը ստացել Է /լհամակարգրի կայրոմությում ուսսկացողություւնը:

են Արտաքին ներգործաթյունները առաջ բելասմ հողային ջիգանիզմների(բիոտի)տեսսկային կազմի փոփոխություն.բույսերի ու կենդանիների մոտ հռանյլես են գայիս հիվանդ, թաղացած ն մահացած անհատներ. տեղի է տւանենոաոմբուսական ծածկույթի արտադրուլլականությաննվազում ե այլ հետնանքնելր,ընդհուպ մինչե Էկոհամակարգիքայքարոմ:

ն Բնական կանամակարգեի ագրուկոնամակարգերը գործելակերպը: Բնական էկոհամակարգելում (բիւգեռցենոզներում) սննլղատարրերիշրջապտույտի պիոցեսում շատանում է նյութերի բազմազանությունը, որը ն բարձրացնում է կենսաբանական համակարգի պահպանում դրանց կայունությունը, ռությունը, ն ոամակարգում տեղի է տտնենում հավասարակշ Ըստ դրում, ինքնակարգավորում: էկոհամակարգերի ինքնակարգավորումը իրականացվում է «ռակադարձ կապերի» հիման վրա: Էկռհամակարգումտեղի է ունենում ուղղակի կապել իր արտաքին շրջապատի հետ ն հակադարձ կապեր: Ըստ տրում՝ հակադարձ կապերը կարող են լինել դրական, երբ սինթեզման պրոցեսների հետնանքով ստեղծվւմ են նյութակենսաբանական ռետուլրսներե բացասական, երբ ռեաւրսներըւ ծախսվում են սինթեզի ե կենսագործոաւնեռւթյան պրոցեսների վրա: ՄՍհա այդ դրական ե են էկոհամակարգի հակադարձ կապերը բացասական կարգավորում կենդանի բաղադրամասելփ ն բիւգեռցենուզի կազմը, թվաքանակը, դրանով իսկ պարպանելւվ տեսակային ապոպուլյացիաների թվաքանակի սրոշակի մակարդակ: Այսինքն, էկոհամակարգում ստեղծվում է տեսակների ընդհաճուրդրոշակի քանակ, որն ընդունակ է նորմալ գոյատնել տվյալ էկոհամակարգի պայմաններում: է Արդյոնքամ դինամիկ էկոհամակարգը պահպանվւմ է հավասալրակշոււթյան վիճակում, որը ապահավում դինամիկ կայուն հավասարակշռություն(ոոմեռստազ)ն կայունություն: Հակառակ կապերի Օ։-մեխանիզմից:՝Օ։:բացի, հատկապես բիոգեռցենոզների մակարդակով. գործում է կարգավոլւման յարմահատուկ համակարզ. որին դասվփոմ է միջտեսակային ահազանգը (օպտիկական, ձայնային. էլեկտրական, քիմիական), որը արտահայտում է բիռգեռցենոզի շատրջ համասլատասխան «կենսաբանական դաշտերի» առաջացումը (Ն.Պ.Նաղւմւվ): Բստ են (2000` ստորաբաժանում Վ.Վ.Պարակինի

ՒԷկսառամակարգելի ղինամիկ վիճակի չոլա հիմնական կարգեր՝ ոս/ հալոսբերական հավասարակշոււթյոն (ֆրոկտուացիա), երբ բ/ միջին մեծությունների շուրջ. փոփոխությունները տեղի են նենում է գալիս համապատասխան ցիկլիկ սուկսեցիա. որն առաջ է գալիս կլիմայական ցիկլերով. գ/ սուկսեցիա, սրն առաջ էկոհամակարգերիչուլդված փոփոխությաններով. դ բնական վերափոխում: անտրոպագեն էկոհամակարգերի Այդ ճույն հելինակի բնութագրաոմովէվոլյուցիայի հիմնական շարժիչ ուժերն են ա/ կենդանի, համակարգի ապրելավայրի միջավայրի մշտական փոփոխությունները, պայմանավորվածժառանգականփոբ/ այլ փոտփոխոթյուննելուվ փոխականմությունը, ինչպես ճան բնականընտրությունը(առավել հարմարված անհատներիգոյատնելուհամարպայքարում), գ/ կազմավորման բոլոր մակարդակներում ճշանակալից ազատ էղռամակարգելրում է ճերգիայիառկայությանը,որի կարելի օգտագոլրծել՝ցանկացած կաապահովելա համար: տււցվածքաֆունկցիոնալ վերակառուցումն Բնական էկոհամակարգըագրոէկոռամակալգերով փոխալինելիս ձնավորվում են նոր յուրահատուկգծեր: Ըստ Է.Ջ.Ռայքիլուի՝ ագթոէկահամակարգերը «գելլհամակարգերեն», որոնք ներառում են էկոլոգիական,տնտեսականն սոցիալականբաղադրամւսսեր:Ագրոէկոհամակարգերիկառավարոմը, ի տարբերություն ինքնակարգավորվող բնական Էկոհամակարգերի,կատարվում է դրսից, այն ենթարկվում է արտաքին նելգուրծությունների: Ագրուէկոռամակարգերում մաքուր արտադրանքի քանակը գերազանցում է սովորական բնական էկոռամակարգերիմակարդակին: Այդ ալմւտադրանքլ: օգեն ն ու տագոլծում խոտակերները,այդ թվում մարդը կենդանիները, իսկ կայունությունը պահպանվում է լրացուցիչ էներգիայի հաշվին: Էկոլոգիական հիմնական կոնցեպցիաները. Վ.Ա.Սոլովյովը (1982) անջատումէ էկոլոգիայի հետնյալ հիմնական կոնցեպտուալ

դրույթների.

.Մորֆոլոգիա-կառուցվածքային (տեսակային բագմազանության, ուղղահայաց հալրկայնությունն բիււղցենովներիԼուրւիզոնական ոչ միատալրլրււթյուն,կենլանի ձների հարաբերություն, ցենոտիկ կազմ ն այլն): 2.Ֆունկցիոնալ-ցենոտիկ (պոպալյացիաների միջավայր վղյացԿալ գործունեություն. բիռցենովում գրանց փոխներգործություն. էկոհամակարգում բալղաղրարուսնրիփոյսհեռվործ)1բ187). 78.

Մրտայյլանք-էներզետիկ (աննդային շյլթա. էկոլոգզիակաս բուրգեր. սննդային կապեր. որը ստեւլծամ է սննդային շղթաներով. էներգիայի հոսք ն սննյլային ցանցով էնտրոպիա. ազատ էնելզիայի կուտակամ են վերափոխում. առաջնային ն երկրորդային արտադրանքիձնավորում): 4. Ինֆուրմացիա-կիբեռնետիկ (տելեկատվոթյան հոսք ն պոսրւլյացիայի. բիոցենոզիու էկոառամակարգի հեմեռսստազ, դրանց վրա կառավարու նելգործոթյոմն): 5. Կենսաերկրաքիմիական (էկոհամակարգում նյութերի շրջապտույտ. սննդային ցանցով ն Էէկուամակարգիբաղալլասմասերովքիմիական տարրերի միգրացիա,իմչպես նան էկոռամակարգերի միջն փոխանակում): 6. Սոցիալ-տնտեսական (ԷՌկոհամակարգերիշահագործում. ն հասալակոաթյաան համար բարենպատ անբարենպաստ հետնանքներ): 7. Սուկյեսիոն-դինամիկ (բիռցենոզների ն էկոհամակարգերի էնդոգեն Ն էգզոգեն սուկցեսիա. օրդինսցիա ն բիոցենավների ֆիզիոնոմիականկարգաբանում): 8. Էվոլրուցիոն (էկոհամակարգերի առաջացում ն պատմական զարգացում, սլալեւէկոլոգիա): 9. Խարալւգիական (տեսակների տարածքային կառուցվածք, էկոնամակարգերի տարբեր կարգերի բաժանում` կախված կլիմայական. գոտիական, լանդշաֆտային ն աշխարհագրական միջավայըի ռեգրունալառանձնահատկությրւններից): է Դրա հիմա ապահովվում վիա էկոնամակարգերի ն բազմակողմանիդրտարկումը մորֆոլոգիական «անատոմիական». ֆիզիոլոգիական, ժամանակին տարածական ասպեկտներով: Պուպուլյացիամերում,համակեցություններումու Էկոհամակարվերում գործում են բազմաթիվօրենքներ, օրինաչափություննելւ,կաննունի ճեր ւ սկզբամքներ,որոմց իմացությունը կարնոր ճշանակոաւթյոն բնօգտագործմանհամար: են Հայտնի է. որ բոլոր կենդանի օրգանիզմները մտնում պոպուլյացիւն միավորման մեջ: Ցանկացած պոպուլյացիա իր կառուցվածքի կայունությունը պահպանելու համար պեսլք է ունենա անհատների որոշակի թվաքանակ ն խիստ որոշակի գենետիկական. ֆենւտիպային. սեռահասակային ն ւսյլ կառուցվածք: Պոպուլլյացիոն մակարդակով ինքնապահպանման մելկանիզմը 3.

հարաբերաբար անկախ Լ մարդու գործուներւթյւնից: Շավզայչկենսոլւրտում մարդու կողմից այդ մեխանիզմիքայքայումը առաջ Ւ բերում կյանքի խոր փոփոխություն կամ նույճիսկ ոչնչացում: Ցանկացած դրսվ փակ համսկարգ, հարաբերաբալյ է անցնում հոսք, ինքնակարգավորման ընթացքում Էներգիայի զարգանում է կայուն վիճակի ոսլղվածությամբ: Ծայրահեղ /էքստրեմալ/վիճակում գտնվող բիռտոպներում ստեղծվում է խիստ մասնագիտացված/ստենոստսպային/ հարաբերաբար մեծ թվով անհատներիտեսակներից բիռցենազներ,որը ն հնարավորությանէ տալիս հարմարվելու/մասնագիտանալու/ծայրանել|սլայմաններին: Յուրաքանչյոււ տեսակի պոպուլյացիայի միջին թվաքանակը, է, Եք անկախ սկզբնական մակարդակից, մշտական պոպուլյացիայի թվաքանակի ավելացման արագությանը, ինչպես ճան գիշատչության արդյունավետությունը մշտական է: Գիշւատչիե զոհի պոպուլյացիայի նույնանմանխախտմանդեպքում խախտվում է ապոպուլյացիայի միջին մեծությունը: ։ Այլ կերվ ասած պոպուլյացիայում գործում են միջին մեծության պահպանման ն միջին մեծության խախտման օրենքները: Օրգանիզմները ցանկացած սահմանափակ տարածությունում մշտապես էկոլոգիական գոյատնել| այնպիսի կարող են որոնց ներսում համակարգելում, դրանց տեսակների կենսագործունեության թափոնները վերամշակվում են այլ օրգանիզմներիկուլմից: Էկոհամակարգերի ներսում գործում է ներքին դինամիկ հավասարակշոության օրենքը, ըստ որի բնական համակարգերի ն /այդ թվում էներգիան, էկռհամակարգերի/ նյութը, Լ են տեղեկատվությունը դինամիկ որակը փոխկապված այնպես, որ Էկոհամակարգի որակը պահպանելու այդ ցուցանիշից մեկի ցանկացած փոփոխություն առաջ է բերում ուղեկցող ֆունկցիոնալկառուցվածքային քանակական ն սրակական փոփոխություններ: Այս օրենքի իմացություն, ունի կարնոր նշանակություն բնօգտագործմանհարցում: Պետք է իմանալ` ա/ միջավայրի ցանկացած փոփոխություն անխուսափելիորեն է բերում բնական շղթայական ռեակցիա, որն ոսլղված է առաջ չեզոքացնելու առաջ եկած փոփոխություններըն ձնավոլելու նոր բնականհամակարգեր, բ/ նյււթաէներգետիկ էկոլոգիականբաղադրամասերիփոխնճել-

գործնեությունը.

բնակաս համակարգերի տնղեկատվությունը ե դիգծային չէ. այսինկքնայղ ռամիկ որակը քանակական տեսակնոաւից բաղադրամասերի որեւ ցուցանիշի փոփովսությւնը կարսդ է առաս բերել այլ բաղաղլըամասերի նան ամրողջ համակարգի իխսիսսշեում. փոփոլսությոնները փ. խոշոր Լէկռնամակարգելամ կատպպոլ հարաբերաբար անհնտաղարձ են սկասծ ներգործության ահղից մինչե կենսոլորան ամբողջությամբ, րանք էկոհամակարգերում փորում են ցլոբալ պրոցեսները ն ղրանով իսկ կւհամակարգելը փոխադրում Կւր էվոլյուցիոն մակարւլակ. վերաւռիոլաություն տեղական դ ցանկացած բնության կենսռիւրըսումառաջ է բերում պատասխանռեակց|ա, որն իր հերթին

անգեցնում է էկոլոգիատնտեսականպոտենցիալի հարաբերական անփոփոխելիության. որի կայունության մեծացումը հնարավոր է միայն էներգիայի նշանակալից ննլդրումնելւսվ: Մակայն. եթն այվ սոցիալյ- տնտեսական փոփոխութիւնները ամժեղ են. ապա են: տեսակետլ|ց դրանք լլմվար չեպղքացվող

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԸ

Կենսոլորտ (բրոսֆերա) հասկացությունը ծագել է հունւսկան ն նշանակումէ կյանքիուրա: ԵԼօ5 (կյանք) ն տքհժւը (գունդ) բառերից ներթին մասի. ամբողջ հիդրոս:ֆեԱյն ներկայացնում է մթնոլարտի Կ հանդիսանուտ է կենդանի նյութի րան. լիթոսֆերայի վերին մասը ենկենսագործունեությամը գորոթյան կամ կենդանիօրգանիզմների թարկված սֆերան. այսինքնԵրկրի ակտիվ կելնն է: Առաջին անգամ «կենսոլորտ» հւսսկացողությունը. առանց տերմինը.ղեռես 20-րդ դարի սկզբներին օգտագործելու այլ Ավելի ուշ ֆիանսիացիհետազոտու է Ժ.Ը.Լամարկի: արտահայտել է Է.Ռիկլյուն օգտագործել «կեսայլորս:»տերմինը,որպեսզինշագծվի ոլորտը: 1875թ. ավստրիացիխոշոր Երկրի վրա կյանքի տարածման է անվանել Երկրի հատուկ կներ. երկրաբան Է.Զյուսը կենսոլորտ ամբողջականությունը: որը ներառում է բոլոր օրգանիզմների որ մասին տսմունքը կենսոլորտի Պետք է ընդգծված նշել ստեւլլծվելէ ռուս տաղանդավորգիտնական Վ.Ի.Վերնալլսկուկոյյմից 20-րդ դարի սկզբներին(1926): Լ մինչն օվկիանոսի Նըկրի վրա կրսնքը տարածվում վերին Շուրջ 11կմ). լիքոսֆերայի առավելագույն խոր հատակի վարքային ջրերում հանդիւվում են մասում` մինչն 2-3կմ խորությունը մինչե մթնոլորտի ստորին մասոտմ միկրոօրգանիզմներ). (6կմ): սահմանը տրատոսֆերայի վերին Կենալորտի կենդանիմասը (չոր օրգանական նյութ) կազմում է երկրի կեղնի 0,0000152-ը: Ըստ ոլոոմ` կերյանի մասի հիմնական 97). իսկ օրգանիզմներում (շոյջ բաժինը գտնվում է բուսական օրգանիզմներում: մնացած 392-ը՝ կենդանական մեջ մտցրեց «կենդանի նյութ» Վ.Ի.Վերնադսկին գիտության ն կենսոլորտ համարեց Երկիի ինտեգրացված հասկագողութիոնը որը իրենից ներկայացնում է վրա «կենդանի նյութի» գոյությունը. բայսերի ն միկրոօրգանիզմների. ջրիմուռների. սնկերի, կենդանիներիբարդ ամբոլղջականությունը: Վ.Ի.Վերնադլսկինհաստատում է այն միտքը. որ մեր մոլորակի քիմիական վիճակը ամբուջությամբ արտաքին կեւլեի. կենսոլորտի տակ ն վայմանավորված Լ է ազդեւյության գտնփոմ կյանթի կենդանի օրգանիզմներով:

Կեայանի նյութը կազսված Է 1800 դավար տեսակներից: Իստ որոմ բույսերի ընդհանոր կենսազանգվածը (ֆիտոլանզվածը) Հ. Հհազար անգամ գերազանցում է կենդանիների ընդունուր զանգվածին (գոռվանգվածին). չնայած նրան. որ կեմդանիների տնսակային տարբերակների 6 անգամ ավելի են թույսերից. ըստ որում. երե օրգանիզմներըհամաչափ բաշխել Երկրի մակերեսիվրա. ապա կառաջանա 5մմ հաստությամբ թաղանթ: Չնայած դրան. կենդանի սրոթի դերը Երկրի պատմության մեջ երկրսքանական պրոցեսներից պակաս չէ (Վ.Ա.Չերնիկով. 2000բ.): Վ Ի.Վերճադսկու տեսության համաձայն կենդանի մյութի ներգործությամբվերափոխվում են ինչպես շրջապատող արտաթիմ միջավայրը. այնպես էլ կեալանի օրգանիզմները: Կյասքը որոշակիորեն ներգործում է քիմիական Այաթերի տեյլաշարժի ն ցրման վրա` դրանով իսկ որոշելով ազոտի. ֆոսֆորի. ծծմբի ն այ տարրերի բախտը: Կենտրւրտի կալնեդրագույնգծերը ամենից առաջ տհրեվերքիհետ ու փոխանակումն բացառապես իր Այդւթաէներգետիկ սահմաննեթսմ կետլանի նյութի առկայությունն է. մանկաճալյու լինելն ու վերածնվելը, նրա մշտական «ճնշումը» իրնն շրջապատող անօրգանականաշխարհի վրա, մեր մոլորակի կերսյարիանըալրատ ձնափոխումն է ն ոլտշիչ ազդեցություն է ունետաոմ մթնդլրտում ն |իթոսֆերայի վելին շերտերում տեդի ունեցող քիմիական պրոցեսների վլա: Կյանքի առաջացումը, նրա բազմապիսի արտահայտվածությունըայն գլխավորն է. որով Երկիրը տարբերվում է արեգակնային համակարգի այլ մոլորակներից: Կենսոլորտային պլացեսները ունեն ցիկլիկ բնույի (օրական. ուանային. տարեկան. բազմամյա տարիների ն այլ ռիթմեր). իսկ սրա նյութական ձել համարվում է կենսոդրչւրտում տեղի ունեցուլ նյութերի. քիմիական տարրերի շրջապտույտը: Նյուբերի իր մեջ ներառում է բիովեռցենոզների սննդային շրջապտույտը շվթամեր. կենդանի ու անկենդան բնաթյան միջն նյդթերի փոխանակում, ջիի շարժման. ածխածնի դիօքսիդի ն կենսածին ցիկլերը: Կենապարտիպրոցեսների ցիկլային տարրերի գլոբալ լինելը վկայում է պրանց կրկնողության. վերարտադրության. կայունության մասին: Այդ ցիկլերի ըմացութոոնը ն ղրանց հնարավոր հետնանքների կանինսգուշակումըորջ էկոլոգիական խնդիր է: ՆՅ

ՏՈՆ

աը

ա

ՈՐ

ո

փերի

.-

Տ

«Ց

2,

«

2-7

ՏՏ 2

Ջ

-

222 22 Հ Զ.722 Հ

Դ, ՀՀ»

`

՛՛

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ

ԿԱՐԵՎՈՐԱԳՈՒՅՆ

ԲԱՂԱԴՐԱՄԱՍԵՐԸ

Նկ.

Կենսոլորտիկարեորագույն բաղադրամասերը:

Կենդանիմյութը բոլոր երկրաբանական դարաշըջաններում ն ժաման ինչպեսՎ.Ի.Վերճադսկին փոխվել է. է ժամանակաշրջաննելում է նյաթը գենետիկորեն կապված երկրաբանանակւսկից օրգանական բոլոր դարաշրջանների օրգանականնյութի հետ. իսկ ժամական անցած անցած կենտպարտի զարգացում: է: Դրա հետ կենսոլորտը երկրաբանական ժամանակահատվածում կենդանի նյութի է ննթարկվել: զգայի օրիսաչափուքանակը փոփոխության Է որպես կենադլորւոի ձնակերպվել կենհյոնը կալմից ժամանատվյալ երկրաբանական անինյութի քանակի կոնստանա վերաբերյալնրա հսկայական աշ|սակաշրջանի Կենտորտի հն ասմոնքը դարձանշրջւսկա բնսկան միջավայտաիյաններն մշակած հի սյահպանությանհիմնւավխնդիրսերի լուօման կարնորագույն հիմքը: ՏՏ

նշում,

նակակից մնկտեղ նշանակայից

«ԼԻ.Վերնադսկու համար:

Այս

ա են Կենսոլորտի կարեռրագույն,բաղայլրամասսերն կեաղլանի (բույսեր. կենդանիներե. միկրոօրգանիզմներ).բ կենդանածին այութը (օրգանակսն Ն օրգանահասնքային արսոսդրանթը. որը ստեղծվում է կետլանի օրգանիվմների կողմից երկրաբանական պատմության ընթացքում (արածուվս. նասվթ. տորֆ ն այլն). գ' անկենդաննյութը(մթնոլորտ.անօրգանական ծագում ունեցուլ լեռնային ապարներ. ջուր), դ՛ կենսաանկենդւսննյութը (կենդանի ե անկենդան Այութիսինթեզիարդյունքը (Աստվածթասյին ապարնել. տլոլմ ն այլն): են Օրգանիզմներում խիստ գերակշոոմ թեթնէլեմենտմերը՝11. Ը. Կթ.Օ

նյոբը

ԷՅ

Է

Հ

ՏՐ:

Հ,

Տ/

3/

Հ/

յ

Փ

|

Աա

Ը

ՏՐ ր

ՓԵՐ--Ք

տեսակները.վեղերը. ընտանիքներըե այյն. կենասբանական 'Ռարզվել Լ. որ երկրաբանականպատմության ընթացքում եղած օրգանիզմներըհարմարվում ենճսղապտացիայի են ննթարկվում)միու ջավայրի ոլտշակի քիմիական կազմին. այսինքն օրգանիզսների հաեն որոշակի կենսաքիմիական միջավայրի միջե հաստատվում րաբերություններ:Միջավայրի քիմիականբաղադրությունը մեծ չաէ բուսական ու կենդանականօրգանիզմների փով անդրադառաում տարածման ու բնակեցմանվրա: աշխարհագրական

Հ

ց

ր

աար

7"

կոնսումենտներ/

ը

,

Գիշատիչներ1-ին /երկրորդային

:

կոնսումենտներ/

կանաչ բույնն պրոդուցենտներ/

ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐՈՒՄ

Տ

ԽԻՍՏ ԳԵՐԱԿՇՌՈՂ

ՏԱՐՐԵՐԸ Լուծելի նյութեր

2-րդ Գիշատիչներ

/

/երրորդային

( |

Նկ.

4.

Օրգանիզմներում|սիստ գերակշռող տարրերը:

Իջ, Ճլ 51. 3 Տ. ԸԼ Խ. (ո. իսկ ծանը տարլելրիցմիայն ԷՀ է հանդիպում: Այս տարրերը օրգանիվմներում առաջացնում են այսպիսի միացություններ, որոնք. որպես կանոն. անկենյլան նյութերում չեն հանդիպում:Օրգւսնիգմներում հատուկտեւլեն վբալլեցնումռադիոակտիվ Ըստ քիմիական կազմի. ինչպես սան մորֆոլոգիական տարրերը: հատկանիշների. կարելի Լ որոշե ն տարբերել օրգանիզմների Ւր.

կոնսումենտներ/

/՛ Միկրոօրգանիզմներ-

| յ

/

«

Տ

Հ դեստրուկտորՍեր

ՀՐ-ՇՀՅԹՀ-----ԶՑ

-Տ

-Հ

Օրգանական Հ-մնացորդներ --

ԵՀ--՝

լ

Նկ.

5.

Նյաբերի

(հաստ

վձերը)

եւ

էներգիայի (բարակ գծերը) չրջապտույտը

Լկոհամակարգում,Տ-էներգիանէ (Թսմադ. 1981):

Բնության ճե» տեղի են ունենամ կեմղանի նյութի կեսսաքիմիաեն խաղում կաս բւսգուսրիվ պրոցեսներ, որոմք բացառիկկարնոր լեր

84-85-

մբնոլւրտային՝ն հուլային միջավայրում: Կենդանի ռրոթը կատարում էներգետիկ. գազային. խտացման. օքսի լայման-վնրականվգնման. կենսաքիմիական ն կենասերկրաքիմիական. տնղեկատվական ֆունկցիաներ: Ըստ սրում միասգամայն ընգծված աարբերվումէ կենդանինյութի վեց հիմնական ֆունկցիա: էներվետիը(սրնային ռադիացիամ).որի հիմքում ընկած Է բույսերի Ֆոաասինթետիկ գործուննությունի. որի այոդրոնքումտեդի է ունենում ն գրա վերաբաշխումկենսդիւոտի արեի էներգիայի կոոտակոում առանձին բաղալպրամասերի միջն: Լրեի Լներգիայի կուտակման հւսշվին Երկրի վրա տելյի են ունենում բոլոյւ կննսաբանականնրնոյթները: Գազային ֆունկցիան պայմանավորում է գազերի տեղաշարժը ն դրանց վերափոխումը. որն ապահովում է կենսոլորտի գազային բաղալրությունը նե գավերի դինամիկան: Մթնդորտի. ուլի. օդի. ինչպես նան գետերի ո օվկիանոսներիջրերում լուծված ադյերի առաջացոմը ամբողջությամբ կապված է օրգանիզմների զազային հետ. ֆունկցիայի հետ, այն բազմաթիվ գազային ռեակցիաների որոնց ընթացթոմ կլանվւմ կամ անջատվոամ են թթվածին. ածխաթթու գավ, ամիակ. մերան, ջրային գոլորշիներ ն այլն: Խաացման ֆունկցիան կապված է կենդանի օրգանիզմներով շիջակա միջավայրի կենասծին տարրերի յուրացման ն կուտակման պրոցեսների հետ: Կենդանի օրգանիվմննրում հարյորավոլր. նույնիսկ հազարավոր անգամ կենսածին տարրերի քամակը բարձր է. քան արտաքին միջավայրում: Կննդանի նյութի զանգվածի 995շ-ր. ըստ Վ.ԼԱ.Չերնիկովի.բաժին է ընկնում Օշ. Ը. 11 ն ԻԼին: Է

վերափւխման րարական

Օքսիդացման-վերականգնմանֆունկցիան կապված է նյութերի նետ: Օքսխյայման պրոցեսը է կազմամ. ֆոտոսինթեզի գավափոխանակության մի մասն ռնակցիայի մի բաղադրամասը,որը պայմանավորում է մբնոլորտում ազատ թթվածնի անջատումն ու կուտակումը: Հողում. ջրի ն օղի միջավայրում օքսիդացման-վերականգնման պրոցեսների հետնանքով առաջատոմ նն աղեր. օքսիդներ. նոր նյութեր: Օքսիլլացնոլղ բակտերիաների ու կանաչ բույսերի հանվես գալր առաջ է բերել մթնոլորտի թթվածնի պալունակության ւսվելացում. իսկ անօդակյաց (անաԼլուբ) օրգանիզմներիառաջ գալր՝ նպաստել է բնության մեջ վերականգնմանռհակցիանների գործընթացին: Մտա են արլ պրոցեսներով առաջայել ջրածինը. ծծմբաջրածինը. ծծմբային մետաղները. ազոտի ենիօքսիւլը. մեթանը ն այլն:

--

-

Նկ.

6.

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ

ՖՈՒՆԿՑԻԱՆ

Կենսոլորտի ֆունկցիան:

արոց

խա կապված է օրգանիզմների Դեստյուկտիվ ֆունկցիան հետեանքով հետո դրանց ոքի է ունենա տարրալուծման ԿԱ ն օրգանականնյութերի վերափոխում է ուն թերի: Այս ֆունկցիայի կենսոլորտում Բացի կենսածինն կենսատանկենդան կուտակում: նյութերի ՄՈ.

|

:

.

տեղի հետ. հանքայնացում գործընթացում տեղի մեն

արի ԻՐ

էառաջա ձերգիայինշանակալի պարունակրլ հումուսային պաշարներ իջ

բոօրգանիզմների հետեանքով կենսագործունեության Տեղեկատվության ֆունկցիան

ի:

(գենետիկակա մոլեկուլյար ի

Խրեն

նյութեր կագավորիչներ)ն ատազանգային (այդթփոմ ԿԱ ինտելեկտուալ) տեղեկատվության կուտակումն. հաղորդումն Լ. որն անհրաժեշտ է տեսակների էկոսմակարգեիի հավասալրակշոությանպանսլանման համար:

Ա

" '

Սնր

մոլորակի վրա կենդանի նյաթը ծայրասաիձան սահմանափակէ: Օրինակ. տրոպիկական անտառում կենդանի նյութի 800տ/նա-ից ն ավելինէ. տսյգայում՝ 300-400. տավոճւսստանւոմ լեռնային մարգագետիններում. սավաննելրում` 125-|150տ/նա. տունդրայում՝ 12-25. անապատում 2.5տ/ տա (Լ.Մ.Չերնիկով. 2000թ.): Նրոթեյի շջրջաայտույատր. Կննսոլորտում. ինչպես նան այն կազմող ամեն մի տարրական էկոհամակարգում. մշտապես կատարվում է կենսածին տարրերի շրջապտույտ: Կենսածին տարրերի շրջապտույտի տակ հասկացվում է էկոլոգիական

բաղադրամասերի քիմիական տարրերի փոխադարձ փոխանակում: Կենսածին տարրերի շրջապտայտը ապահովում է կյանքի հավերժականություն Նրկրի վրա: Որպեսզի կենսոլորտը շարոնակի գոյություն նենալ. որպեսգի չդադարի կյանքի զարգացումը, պետք է անընյլմեջ տելլի ունենա նրա կենդանի նյութի քիմիական վերափոխում. այսինքն` նյութը մեկ օրգանիզմի կողմից օգտագործվելուց հետո պետք է տեղի ունենա մյուս օրգանիզմը համար մատչելի ձեի առաջացում: Նյութերի ե քիմիական տարլերի նման կարգի ցիկլային տեղաշարժը կատալվում է միայն արնի էներգիայիորոշակի ծախսման դեպքում: Ֆյութերի ն քիմիական տարրերի շրջապտույտը լինում է մեծ երկրաբանական ե փոք կենսաբանական: Ըստ դրում

կենսաբանական շրջապտույտի պայմանավորված է կենյյանի օրգանիզմների կենսագործունեությամբ: Կենսածին տարրերի կենսաբանականշրջապտույտը պայմանավորվածէ նրանով. որ կենդանի օրգանական ճրոթի ստեղծման պրոցեսը անխվելիորեն կապված է օրգանական մեռած մնացոլոդդների քայքայման հետ: Կանաչ բույսերը ընտրում, յարացնամ են անհրաժեշտ հանքային սննդատարրեր ն ստեղծում կենդանի օրգանական նյութ: Կյանքի ցիկլն ավարտելուց հես. կենլանի օրգանական նյութը մեռնում է.

տարրալուծվում քլարաթիլից Վուրկ ստարակարգ բույսերի (բակտերիաներ. սնկեր) կողմից, թթվածնի առկայության պայմաններում վերափոխվում պարզ հանքային նյութերի: Կանաչ բույսերը յուրացնում են դրանց աղերը ն ստեալծում նոր կենդանի օրգանական նյոյթ. այսպիսով, տեղի է ունենում սննդատարրերի փոքրըկենսաբանականշրջապտույտ հւղ-բոյս-ռամակարգում: Կենդանիների համար սնոանդծառայալ բույսերի սննդարար նյութերը անցնում են կենդանիներիօրգանիզմի մեջ, որտել ն

սինթեզվում են նոր օիգանակամ միացություններ՝ զողգանգված: Կենսաբանակաս կարեոր սնարստարրերի քանակը երկրագնլլի վրա ասհմանափակ է: Օրինակ. ածխածինի կազմում Է 0.3552. 045». ֆոսֆորը:0.1252. 0.1052: Բստ ջրածինը1.0. ազոտը ծծումբը՝ 49.1366 է. ակայլեմիկոս Ֆերսմանի թթվածինը կալիումը` 2.355-. 3.2526. ն 4.242: կալցիումը մագնեզիումը2.355ս երկաթը՝ Չնայած կենսաբանական կարեոր տարրերի սահմանափակ կյանքը երկրագնդի վլւա հավիտենական լինելուն՝ է ն հիմնված է այն են անրնդհատշարժման բանիվրա, դր այդ սննդատարրեիլ գտնվում ո: կենսաբանականշրջապտույտի մեջ: Կենսածին տարրերի շրջապտույտի ինտենսիփոթյուսմը կախված է Նրկրի վյա կենդանի ։»օրգանիզմնեի քթանակից ե ե. հետնապես, բազմազանությոնից կատակվալ օրգանական արտադրանքի ծավալից: Կենսաբանական շրջապտույտի ինտենսիվությունը կարելի է գնահատելմեռած օրգանական նյութերի կուտակմանու քայքայման արագությամբ: Մեռած բուսական ու կենդանական ընդհանուր զանգվածի հարաբելությունը բույսերի ե կենդանիների ամենամյա մեռած զանգվածի թափուկին արտահայտում է դեստրուկցիայի ինտենսիվությունը: Ըստ Վ.ԱՆ.Չելճիկովի (2000) տափաստանում այդ ինդեքսը մոտ է 1,0. 15-ին, մերձարեադարձային անտառում շուրջ 0.7. սավաններում՝ 0.2ե այլն: Ժամանակակից կենսոլորտը ենթարկվել է անբրոպոգեն գործոնների անըայհատ աճող ճնշմանը: Մարդը դարձել է էկոլոգիական միջավայրի փոփոխության հզոր գործոն դեռես իր պատմության առաջին հազարամյակում, իսկ վերջին երկու-երեք հարյուրամյակում նա ակտիվ ներգործում է ամբողջ կենսոլորտի վյա: Տեխնիկական ադաջընթացի սլայմաններում մալրո տնտեսական գործունեռւթյունի այնքան մասշտաբային է. ոլր աշխաիհի շատ տարածաշլջաններում բնական պրոցեսնելը ի վիճակի չեն չեզքացնելու անթլապոգենծանրաբեռնվածությունը ե դրանց վնասակար բնական ազյեցությունը: Արդյունքում Է համակարգերոմ խախտվում տնական էվոլյուցիայի ընթացքում ե ստեղծված փոխկապվածություն, .ինքնավերականգման կենդանի ընդունակությունը.կրճատվում օրգանիզմների թվաքանակն տ. տեսակային բազմագանությունը. քայքայվում ստեղծված սնացոալական շլթանմ. տեղ Լ ունենամ բիոցենոզի

դեգրաղացում: Մարդկությունըանցնում | ռիսկի գոտին: Նե Կենսսբանսկան մտպյիապական օրլեկտնները ունեն սահման. կայունության որոշակի արին անցնելիս համակարգերը թռիչքաձե փոխում ես իրենց հատկությունները (Փիֆուրկացիա)ն նույնիսկ կարող է դադարել համակարգերիգոյությունը: Կենսոլորտըմալորս համար միայս ռեսուրսների աղբյուր 5է. նրա արտադրական գործունեության ընթացքում առաջացած թափոնների ընդունիչ չէ: Կենսոլորտը շատ բալլ համակարգ Է. կյանքի հիմքը. որտեղ իրենք ոողային օրգանիգմները(թիռտը). Լ.Է.Շատելյնի սկզբունքով. ապահովում են շրջակա միջավայրի կայունությունը. ճրա հաստատական լինելը: Կենսոլորտը ամբուլջությամբ. ինչպես նան բնական էկռհամակարգերը, ունի տնտեսական սահմանային տարողություն. արլ տաբողության շեմի գերազանցումըխախտում է հողային օրգանիզմների ն շրջակա միջավայրի կայունությունը: Տնտեսական տալաւլոււթյան սահմանմերում կենսոլորտըն բնական Էկոհամակարգերը արագ վնրականգնումեն շրջակա միջավայրի բոլոր խախտումները ն դլանք մճում են կայ կայուն. Բացալ բացարձակ կ մեծություննելավ պահպանվում ըսնվ է վերահի դավպ նլ ն կանգնման ոնակոթյունը, ըմչպես տնտեսական տալուլության սահմանը` բնական օրենքներին համաձայն: Կարնոր է նան հողային օրգանիզմների արտադրանքը: նն Շրջակա միջավայրի խախտումները պայմանավոաւմ ե էկոլոգիական չեմերի փոփոխությունները. որպես հնտնեանք. տամչոմ են օրգանիգմներըշատ տեսակների անհետացման: ն Շրջակա միջավայրի հիմնախնդիրր ածելու դամապատասխան ստրատեգիա մակելու համար պետք է գիտակցել, որ վտանգավոր շեմը արդեն անցած Է. ն ծառայած հիմնախնդիրներըմիայն տնտեսակաճո տեխնիկականմեթոռներով հնարավոր չէ լուծել: Մալրոլկությունը իր տնտեսսկանմգործուննության պրոցեսում պետք է ապահովի կենսուտրտի կայուաոթյոււնը ցիկլային Գործընթացը պահպանելու համար: Մարդկության թվաքանակի սահմանը որոշվում է ոչ թհ մթերքների հնարավոր պակասի. ենթադրվող հումքային ռեսուրսների աւսկասությամբ ա կլիմայի փոփոխությամբ, այլ բիոսֆերայի ասմբսղջ էկոհամակարգերի տնտեսական տարողությամբ. համառոտ ենք գտնամ Նպատակահարմար շարադրն-

կեսսոլորտի վերաբերյալ ելած ապոսգույն հասկացողությունները. վերլուծված Է Վ.Ա.Չերնիկովի ե Մ Ի Չնեկերեսայիխմբագրուիյասբ 2000ր. հթատարակված«Րգրուկոլոգիա» դասագրքում: է

որի

Կենադորտրը փակ համակարգ Լ: Կենդանի օրգասիցմների փսխհարաբերությունը արտաքին միջավայրի ոնտ հիմնված հեմեռստավի (ներքին միջավայրի մշտականությունըորպես ազատ վարքի դրսնորման պայման) վրա: Կենդանի օրգանիգմների Կարգացման բոլոր մակարդակներում հեմեդռստազիան ապարովումէ ն ընդունել վերամշակելու տեյլեկատվութրոնը օրգանիզմարաաքին միջավայր համակարգում: Կենսոլարտը առաջացնում է փակ. բայց ոչ մեկուսացած միկրոնհամակարգ.որը արտաքին միջավայրի հետ մշտապես փոխանակվում է էներգիայով: նե քիմիայի Ֆիզիկայի օրենքներին համապատասխան. անկենդան բնությունում տեղի է ունենում Լէմերգետիկգրաղլիենտճերի անընւլմնջ հւսվասարեցում, մեխանիկական տելաշարժ, բարձր ճնշումից ավելի ցածր ճնշման անցում. խտության դիֆուզիսն ե ագատ քիմիական կապելփ չելոքացում:

յն

-

ււ

ՄԱՐԴՈՒ ՄԻՋԱՄՏԵԼՈՒ

ՁԵՎԵՐԸ

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻՆ

ՔՀ

:

Է`

ԻՎ

(

Մարդու

ժիջաժտությունը

լանդշաֆտի

|»Ցգտագործումը

կենսոլորտին

արա| Էաորա-

աակ

արարո,

-

|

առակի

հրացումը ամ

(թատ

ո

ՀրանտՀաաա || ԽԱ աարծր `

Աա ոի ռու) | Կեսոիգիրմ մհագործումներ

|

Աղտատումեքաքաոմ | առ

ոո

"

ասարավաա ւ րծԻ ափեր

աաա

Լ

առա

ԵՂոա

ԲԸ

աաա

ի

աՀ |

դեգրադացիա, քայքայուժ

յ Խոն

անարի բնականլանդշաֆտի

7.

Նկ. Նկաթում բերված նյութերը վերցվել տեղեկագրի (19931)

են

«Շրջակա միջավայր» բառարան-

Անկենդան մատերիայի վերափոխումներում գերակշռում են կազմավորման մակալդլակը իջեցման պրոցեսներ (եռնային ապարների քայքայում Խուղմառարմանպրոցեսներով. քիմիական ճեղքում ն այլն): Նման փոփոխությունները պայմաճավորված նն օղերեութաբանական,երկրաբանականն կոսմիկականզործոններով ն ուղղված են այլ րամակարգերի նկատմամբ հավասարակշռություն համակարզի հաստատելու անկենդան րւլաքանչ յուր նան բաղադրամասի,ինչպես իր համակարգի միջե: Ի տարբերությոն անկենդան բնության, որտեղ նյութերի ե էներգիայի վելւափոխման ոռղլղությունը բնորոշփոմ է Լներգրայի կազմավորման ե որակի ընդհանուր մակարդակիիջեցումով. կայուն ն թերմողինամիկ կավասարակշոության մոտեցումով, կառուցվածքային էնտրոպիայի (շրջադարձ դեւլի ներս) աճով. կետդանի բնատթյանայդ վերափոխումների ոսդլություւնը առաջ է բերում ւղ հակառակը, որը ն որոշոմ է Երկրը վրա կենսղորտի առաջատար վերը ՂՂ.Բ.Կոգան): Կեմյլանի նյութափոխանակումն է ապահովամ օրգանիզմների ոնադարյան բարդ կառուցվածքի աճի ու զարգացման սյլրւցեսում նրա բաղադրամասերիանընդմեջ սինթեզը ւ տարրալւծումը: Կենդանի պրոցեսը անընլմեջ վերականգասմ ե ստեղծամ Լ էներգիայի ճուրգրադիենտ՝ կուտակելով կարոն զարգացման ազատ էներգիա: Կենսոլորտում մշտապես տեւլի է ունենում կառուցվածքային կազմաբանության մեծացում. կայուն անհավասարակշոության ազատ էներգիայի կուտակում, կայուն անհդավասարակշռություն. ոչ էնտրոպայի առաջացում ն աճում. որը կատարվում է անկենղլան բնության նյութական դեսուրսների հաշվին ե իրականացվում կենսազանգվածի սինթեզումովն նրա ձների էվոլյուցիայով: Ըստ ոլում՝ կենսոլյրտըիբուսական ենքջահամակարգի ֆունկցիան այն Է. որ անօրգանական նյութերից սինթեզում է ւսռաջնային կենսազանգված. կննդանական ենթահամակարգի Հֆունկցիաս՝ կենսազանգվածի պրոգրեսիվ վերափալվումմ է. իսկ մտսրդկային ենթահամակարգի ֆունկցիան` աշխատանքի նոր գործիքների ո արտադրությոմն արհեստական բարձը, կազմավորված համակարգելու ոչ կենսաբանականտեխնիկական ճանապարհով Է: դչ էնտրոպային ազատ էներգիայի սատեյլօումն Թերմոդինամիկայի ղասական տեսության համաձայն

անկենդան բնության ֆիվիկակաս ն այլ համակարգերըզարգացնում ես ղրանց «ո: կարգավորվածության. քայքայում ն «կազմավորում» պրոցեսներով: (կս առումով հարց Է ծագում. թե ինչսլես ւանկնենդաս բնությունից. որի համակարգը ունի չկազմավոիման միտում. կարուլ է առաջանալ կենլանի բնությունը. սրի համակարգի. ըստ Չ.Դ-արվինի էվոլյուցիոն սւեսության. ձգտում Լ կատարելագործել ն բարդացնել իր կազմավորումը: Է գալիս նյղլր՝ 20-յլ ւլարի 60-ական թվականներին առաջ անհավասարակշռված (ոչ գծային) թերմտուլինամիկա. որը հիմնված է անհետաղարձալուցեսների կոնցեպցիայի վրա: «Փակ.մեկուսացված համակարգի փոխարեն տեղ Լ վբայղելվնաւմբայց համակարգի միանգամայն նոլ հիմնագրական հասկացությունը, որլւ ի վիճակի է շրջակա միջավայրի հետ կատարեր» նյութելւի, էներգիայի ե տեղեկատվության փոխանակում: Բաց համակարգը կամ դրսից վերցնում է նոր նյութ, կամ թարմ էներգիա ե մրաժամանակ արտաքին միջավայրը է հանում օգտագործված նյաթր ն մշակված էներգիան. այսինքն՝ նա չի կարող մնալ փակ: Էվոլյուցիայի ընթացքում համակարգը արտաքին միջավայլւլի հետ մշտապես էմերգիա է փոխանակումն առաջացնում Ւէնտրոպիա (շրջադարձ դեպի մերս): Ըստ որում` Էնտլուպիայի համակարգոամ չկալգավոլվածությունը, ի տարբերություն փակ համակարգի. ոչ թե կուտակվում. այլ փոխալրվում Է շրջակա միջավայր: Այսպիավ, բայ համակարգը :ի կարալ լինել հւսվասարակշսված,. որքանով որ պահանջվում է անընդմեջ արտաքին միջավայրից էներգիայի մուտք կամ էներգիայով հալւոստ մյււթեր: նթե փակ ն բաց համակարգերիմիջե գւյություն ունի կապ. ապա հմալլավոր Լ Էներգիայի հոսք մեկ համակարգից մյոսը: Ըստ որում` նոր Լներգիայի նյութերի մուտքի հետ մեկտեւլլ համակարգում անհավասարակշդութիոնը աճում է. ն տարբեր համակարգերում տեւլի է ունենում ինքնակազմավորում. այսինքն՝ հին կառուցվածքի քայքայումու նորի առաջացում: բելգիացի թերմոդինամիկայի տաղանդավոր Ազգությամբ ռուս. ֆիվիկոս ե ֆիգիկաքիմիկոս. նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ի.ՈւՊրիգոժինի (1936) տեսության համաձայն` փակ համակարգը կազմում է ֆիզիկական տրեվերքի շատ աննչան մասը: Մեզ շրջապատող աշխալհում անկայոնություննտ անհավասալակշ ռությունը. պետք Լ ենթայլլրել. հանդիսանում է

ինչ փորճադարձկապված է. սնկայում ե ու Վծային. անհետադարձՁ է. հնտաղդարձ կապերով ոչ ինքնակազմավորումովն էվոլյուցի այով. Օրգանական աշխարհի էվոլյուցիայի տեսութրոնը տալիս է բնական ծանրակշիռ հիմք կենսորւրտը դիտելու որպես բաց դոմիսանտ. որտեղ

ամեն

համակարգ.որը գտնվումէ անհավասարակշովածվիճակում. ն ոլում կենդանի մատերիայի վարգացամը գնում է ցածր ձներից դեպի

բարձը ձներլը:

Կենդանի Ն անկենդան մատերիան իրենց կառոացվածքով իրարից էապես տարբերվում են: Արլ տարբերությունըորոշվում է կենլյանի նյութի բացառապես բալրլ կառացվածքով. ինչպես սան շրջակա միջավայրի վերցնելու օգտակար էներգիան որում` ընդունակությամբ, ըստ այնպիսի քանակով. որը անհրաժեշտ է ինքնապահպանմանն ինքնազարգացման համար: Շրջակա միջավայրի ազատ էներգիայի հաշվին ձնավորվում են կենդանի մատերիայի նոր տարրեր, պահպանել կենդանի տարիերի կառուցվածքի մասին տեղեկատվությունը. րանց ժառանգականությունը նայլն: (2000.՝` հողի հումուսային նյութերի Վ.Ա.Չերնիկովը ն բաղլադրությամբ ֆիգիկաքիմիականհատկությունների վիճակի դիագնոստիկայի հիմնախնդիրներիմշակման պրոցեսում հանգել է այն նումուսային եզրակացության, որ ճրոթերի վիճակը կայունության համապատասխան մակարդակի, ինչպես նան հողի կառուցվածքի պահպանմանհամար անհրաժեշտ է թարմ բուսական նյութերի մշտական մուտք: Մրոս կողմից հումուսային նյութերի քայքայման ընթացքում անջատված էներգիան անհրաժեշտ Լ ն ն՛ բույսերին: միկրոօլւգանիզմներին, Գյաղատնտեսության առանցքայինհարցերից մեկն էլ այն է, որ անընդմեջ ստեդծել օրգանական ճրոթ. որում մարմնավորված է մարդկության կյանքի փակված էներգիան: Միկրոօրգանիգմներին ն բույսերին հասնուլ արնի էներգիայի հոսքի մեծացումը ունի կարնոր նշանակություն այմ տեսակետից, որ բույսերը յուրացնում են արնի էներգիայի միայն 1.054-ը, իսկ միկրոօրգանիգմճերի կուլմից օրգանական նյութերի տարրալուծոամից անջատված էներգիայի օգտագործմանզործակիցը չի գերագանցում 205.-ը: Համակարգի միջոցով նյութերի ու էներգիայի մշտակաս ոռսթի տատանամները (իլակտաացիաները) կարող ենն շնորհիվ 94.

ն ապահովել հումուսային կայնան: միացությունների կայուն կառուցվածքը` Ըստ Է.Բոլյձանի պայքարը կենդանի Լակի գոյության համար Է ոչ պայրար բե նրորի կամ էՒներգիայի համար. այլ էնտրույիայիշրջադարձ ղեպի սերս)համաթր.որի օգտագործման հնարավորությունը հանդես է գալիս. երք տաք արնից էներգիան անցնումԼ սառը Երկրին: Հողը էներգիայի կուտակման կարնեռրագույն օբյեկան Լ: Հետնապես. պրոցեսի հողագոյացման համակարգված ուսումնասիրումը. երբ յուրաքանչյուր տարրականբիոցենոզ դիտվում Լ որպես մի համակարգ. որբը կազմված է նրաթերի ե Լսերգիայի վոխանակման բլոկներից. թերմուլինամիկայի տեսության դիրքելից ելնելով. ավելի շուտ համապատասխանում Լ կենսոլորտի բաց `

լ

համակարգին: Կենսոլորտի փակ համակարգի հոլի ու արտաքին կոնտեքստում միջավայրի միջն ստեղծված հավասարակշռութրոնը (հողի կլիմաքս) թվում է քիչ հավանական: Բաց համակարգի կոնտեքստո դիտարկելիս հումուսի հավասարակշռման վիճակը (այսինքն ոււմասային նյութերի ստաբիլ վիճակի պահպանումը) ժամանակի տվյալ պահին բնորոշվում է ժամանակակից կենսակլիմայական պայմաններով. կիրառվող տելսնալոգիաներով. հատկապես ուղի հանքային ն օրգանամշակության համակարգով, օգտագոարծվուլ կիրառվող կան պարարտանյութերի քանակով, ցանքաշըրջանադություններով ն այն: Այդ տեսակետից իրավացի է. երբ խոտոմ են |ոլղում օրգանական նյաթերի կուտակման որոշ սահմանային հնարավոր մակալոլակի մասին: հում օրգանական Հետնապես.. նրաթերի քանակի ապահովել բաց համակարգի աստիճանը կարգավորումըկարելի Էէ նմանեցման ճանապարհով առաջացած հումուսային նյութերի համար ստեդծամով: Այն պահպանման օպտիմալ պայմանների սրտեւլլ կան նյութերի մեծ պաշարնե հսդելրում. Ն հղլեր այլն). անհրաժեշսության (տոլւֆային. տորֆաճահճային դեպքում կալել) Ւ նպատակասլաց համակարգըե տարբեր «բացել» միջոցառումներիկիրառումով ումալացնել ղրանվ հանքայնացումը: Բստ սրում. հոլում օրզանականնյութերի այս կամ այն մակալոլակին Խւսսնելը կախված է փոփոխվալ հոդագոյացման գործոնների ննրգործության ինտննսիվությունից:

օրգանական

Այս բոլորը ասում է այն մասին. բն ն տեսական. ն. մեխարվոգիական տեսակետիցորքան կարնոր Է բերմուլինամիկայիանհավասա-

բակշովածությանգայյափարի վրա հիմնված կենավլորտայիսպրոցեսների ուսումնասիրումը:

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՍԱՍ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

էԿՈԼԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

(ԱԳՐՈՒԿՈԼԱՄԱԿԱՐԳԵՐ)

Գյուղատնտեսության պերը առաջնային կենսաբանական արտալրանքի ստելծման գործում: Մալորու համար էներգիա ստանարո ն կենսանակություւնը, ապահովելը մբխսկ աղբյուրը է: Պատահական չէ. սր սննդամթերքների ալտադրությունն ուլագործաւթյունը եղել է մարդո ալտադրական գործնեության ոնադարյան ճյաղլերից մեկը: Գյուռլատնտեսականարտալլլաւթյան ինտենսիվությունը կախված է առաջնային կենսազանգվածի արտաղըրություւնից ն. հետնապես, էներգլայի կուսւակումից: Առաջնային կենսազանգվածի ստեղծման գԳարծամ մեծ մշանասկությււմունի արնի էներգիան: Բալյսերի չոր նյութերի շուրջ ՍՃ525-Ակաւտակվում է ֆոտոսինթեզով. իսկ ագրոյենովների արտալդրուլականությունըապահովվում է առաջին հելյթին ի հաշիվ բույսելոււմ ն ուղում տեղի մտմնեցող կենսաբանականպրոցեսնելի: Անթրոպոգենծազւոմ ունեցող էներգիան խթանում Է արեի Էներգիան ավելի ակտիվ յուրացներուն: Ըստ Անդելսոնի (1985) մարդու կաղմըց օգտագործվող սննդամթերքներումէներգիայի 9075-ր ապահովվում է բուսաբուծական արտադրանքով: Սեր աղորակի վրա աճեվվում է ավելի քան 80 տեսակ մշակաբույս: Ըստ ալում` սնալամթերքների6072-ը բաժին է ընկնում հացահատիկներին:Սալորո կողմից օգտագործվող սպիտակուցների շուրջ 5052-իտալիս են ռասկավոր մշակաբույսերը: Առաջնային կենսաբանական արտայլլրանքըավելացնելու համար անհրաժեշտ է ընյլարձակել մշակաբոայսերի տեսակային բազմազանությունը ե բարձրացնել դրանց արտադրուլականււթյունը, բարելավել արտադրանքի րակը (սպիտակուցների, վիսւաամընների,հանքային ե այլ աճիրաժեշտ նյութերի մեծ պարունակություն): Մթերքների. այսինքն առաջնային կենսաբանական արտալլրանքի ավելացումը ասհրաժեշտ է կատարել մշակովի հողերի հաշ-

վին: Աակայն բնական Լկորամակարգերը ւսգրուկոհւսմակարգերի վերածելու հարցում աճհրաժնչտ Է հեռահար մոտեցում. քանի որ դրանք նախ չափազանյ կարոտ էկոլոգիական ֆունկլյիա են կատարում կենապորտիկայունության պահպանության գործում. ն աայա. դրանց իրացման համար պահանջվում Լ մերդնել մեծ կապի-

միջոցներ: Բստ Ռ.ԼԷյրեսի

տայ

համաշխարհային գյւղրատնտեսական արտադրությունը այժմ հասել է առավելագույն հնարավոր ծավալի՝ 15օ6-ին. ւսյսինքն կան նշանակաից պաշարներ ավելացնելու գյուղատնտեսւթյան ոլորտում սմտեյլծվսյլ առաջնային կենսաբանականարտադրանքը: Բնական է, կենսաբանականարտադրանքնավելացնելու համար անհրաժետ է հնարավորին շատ լրացուցիչ «անքրուվոգեն էներգիա» ներդնել մեքենայացման, քլմիազման. մոր տեխնոլոգիաների կիլառմաճն, ոռոգման, հողաքարելավման միջոցներով: Անհրաժեշտ է, ոլւպեսզի «անմթրուվոգենէներգիայի» ճելոլլաւմըչառաջաւլյնիհակասական հարաբերությաններբնության հետ, այսինքն հնարավորին պահպանի բնական ռեսուրսների բազան, չխաթարի ինքնասվերականգնման մեխանիզմն ո էկոհամակարգերի կայանաոթրոնը. Ն վերջապես. չառաջազնի շրջակա միջավայրի աղտուտում: Գուլլատնտեսական էկոհամակարգերի(ազրուկռհամակարգերի) զարգացմանը վուգրնթաց`բնության վրա ճրա ճերգործաթյանը մեծանում է. հաճախ առաջացնելովբնականսպլրուցեսների խախտում (հողի բերըխոթյամանկում, հողատարմանպրույլեսների գալրգացում. աղակալումյո ճահճացում, հովի ստրուկտուրայի քայքայում, հողաշերտի ամրացում. հողերի քրմիականաղտոտում. բուսական ւ կենդաճակամաշխարհի տեսակային կազմի նվազում ե այլն): Արդհատկատթյունները կարգավորելունպատակովանհրաժեշտ Է ագրարայլն բնօգտագործմանոլարտում պարւպամելտնտեսական ն էկոլւգիական փաստարկների(արգամենաճերի)ուվասարակշոււթյունը: Մկսած 20-րդ դարի կեսերից` Գյուղատնտեսական է արտադրությւնամ փաստարկի հաշվառամը դարձել անհրաժեշտություն, քանի որ գոյություն ունի ուլը բնական բերրիության նվազման օպտիմալ շեմ, որը անցնելիս լրացուցիչ «անթլտպոգենէներգիայի» ճելդրմամ արդրոնճավետությունը |սիստ նվազումԷ, ն մեծանում էկոլոգիականբացասականհետնանքները:

ննլւլնել մշակաթոռյսերինոր բարձյ բերքատու ներդնել պարարտացման ճիշտհամակարգ. կիրառել սորտեր. կիլւառել

Առհրաժեշտ

Է

երկլսսգործորյան համակարգ. կենսաբանական տեսակեւոի իսկ էկոլոգիական տնսւեսանյես արդյունավետ. մեթոդներ բույսերի պաշտովանության անվտանգ քիմիական

դարձմելով ինտեգրացված պայքարի առանձնակի ուշադրություն կազմակերպման հարցին: Վերջա արտադրանք կենսաբանական բարձր տարիներին զուգրնթաց արսոսդրության աաա քաշվում ապահովմանը սրակը: Սակայն պակաս դեռ արտադրանքի քանի սննդամթերքները է մպվոււմ ՒԷվգացվում. առաջին սլան ստիպված բերքատվութ երկրորդ պլանմղելով (բարձր ստացումը) արտադրանքի որն առաջ է բերում մի շարք էկոլոգիական հիմնահարցերը, |

ինտնանքներ: ն տիպերը, կառուցվածքը ֆանկցիա Ագրոէկոհամակարգերի է առաջ բելել լուրջ րական փոփոխութրոններ Գրսվատնտեսաթրոնը վնրափոխվելեն համալիրնելյոմ. նախկին բնական էկոհամակարգերը պտղատու գրւղատնտեսական հոլատեսքերի վարելահողերի. ի

բացասական

ի

խավողի այգիների. տարբնր բասաստանների, արհեստակա մարգագետինների ն այն Գրսդատնտեսության են. առաջնային կառուցվածքային ագրուկոհամակարգե միավորը են՝ ազլաքիոգեսցենուգները: կամ ինչպեսսովոլւաբար ամվանում

աորտոք

|

|

ուլոհամակարգեր Տավուշի տաուծաշիջանում. -՝

՝

Ո

.99-

մարդու կողմից փոխակերպվածբիովեոՆգրոէկոհամակարվերը են. եկ

ցենոզներն որոնց հիմքը կազմում արհեստականստեղծված կենդանի օրգանիգմների տեսակներով միավորված համակելութիւնների ն որոնք կարգավորվումեն մարդու կողմից`գյուղատնտեուսական արտայլրանք ստանալու համար: Ագիուկոհամակարգերը նեն բարձը կենսաբանական հաարտւալրողականությոն: Այստեւլ. կառակբնական Լկոհամակարգերի. կատարվում է աճեցվուլ մշակաբույսերի ե բւսզմացվող անասունների արհեստական ընտրություն: Ագրոէկահամակարգերըանկայուն են. դրանցում ինքնավերականգնման ունակությոնը թույլ է, այն պահպանվում ու կարգավորվում Է մարդու միջամտությամբ: Ուրազանը ն ուրիշներ (1996) անջատում են ագրոէկոհամակալգերի հետնյալ տիպերը. ա/ ագրուլորտ. որը ներկայացնում է գրոբալ էկոհամակարգ. է միավոլում այն ամբողջ տարածքը, որը վերափոխվել է մարդո Գործունեռւթյամբ, բ .. ագրարային լահլշաֆտ, որը ձնավորվել է գյուղատնտեսական վերափոխմանհետնանքով, Գ գյողյատնտեսական էկոլոգիական համակարգ կամ տնտեսականէկոհամակարգ. այսինքն տնտեսության մակալղլակի Ւկոհամակարգ. դ/ .ագրոբիոգեւցննոգ. որը ճերատում Է լաշտերը. այգիները. բոստանները.բանջարանոցները.ջերմոցները. ջերմատները. եր արոտային բիոգեսցենոզ. որը ննրախում է բնական արոտներն ու արհեստականստեղծված մայգագնտինները, զ' `ֆերմային բիսգեռցենոզ, որի ներառում է գոմերը. խոզանոցները,թռչնանոցները,անասնապահականհամալիրները ե

այլն:

Բնական էկոհամակարգի բուսածածկի ոչնչացումը ե հողի մշակությունը, մշակաբույսերի աճեցումը միանգամից փոխում է է կենսաբանական էկոհամակարգի բնույթը, նրանամ մեծանում արտադրանքի առաջացումը, ակտիվանում կենսածին տարրերի

շիջավլտույտը:

Բնական էկոհամակարգերում նյութերի հոսքը կատարվում Է համակարգիներսում,ն յլրանց հեռացումըգործնականում գրեթեբացակայում է: Ագրոէկռհամակարգերը ստեւլծվել են մարդու կողմից. որպեսվի արտադրանքըյուրացնի: Արտայլլրանքիհեռացումով. բնա-100

կատարվում է կենսածին տարբերի ն կուտակված էներգիայի արտահոս ե էկոհամակարգի կայունությունը պահպանելու համար է կարգավորող միջոցառումներիիրականացում: ապրսհանջվում Բնական էկոհամակարգերը տարատեսակ են. տարածության ն ժամանակի մեջ ավելի անըմղմեջ. ստացված արտադրանքի հիմնականմասի օգտազործվում է այլ նույն համակարգումտալբեր նպատակներով: կան

է.

Նկ.

9.

ԱգրոէկոհամակարվԴավառի տարածաշրջանում:

արտաղլրանքիարտահանումընվազեցնոսմէ ԱգրոՒկոհամակարգի օվտագործումը համակարզի ներսում. իսկ արտաղրանքի ղրա ձակարվակը կախված է նյութերի ե Էներվիայի ծավալից ն մարդու բնակամ էկմտամակարգերի աշխատանքից: Ագրոէկռնհամակարգերը են նման բազմաթիվ փոխկապակցված կենսաբանական. կազմված բաղադրամասերից Ըստ որմ ֆիզիկական ն քիմիական է փավխպայմանավորվածությամ համակարգր բնռութւսգրվում այսինքն արլ բայլաղրամասերիծիջն առեղծված ֆուճկցիոնալկապով: ՖԱՕ-ի կողմից կիրառվով երկրագործության աիպային կառուցվածթի համաձայն տարբերում են հողօգտագործմանհինգ

տեսակներ:

Լ.

Երկրազործական կամ յրսշջտային հողօգտագործում.սրում

Հւաղըհամարվում Լ ցամկաւյած ագրուկոհամակալրցիստեղծման բազիսը. Այաթերի վերափոխման ու էներգիայի հոսքի փոխակերպ-

ընդգրկվածեն անջրդին ոռովովի էկոհամակարգերը:

Բուսաստամային-այվեվործական կամ Խողդօգտազործում բուսաստւսնւայինԷկսհամակարզեր: 3. Արոտային հողսգտավաիծամ կւսմ արոտային ազրոՒւկոհամակարզելը: Հ. Խառը հալօգտագործում. որտեւ զուգակցվում եմ ոուլօգտագործմւսն. ինչպեսնան առաջնային ն երկրորդային կենսաբանական արտայլլրանքիստացման պրոցեսների տարբեր տեսակմեր: 5. Հղղօգտագործումերկրորդային արտադրանք (կաթ. միս. ձուն այլն) արտադրելու նպատակով:Նճան տարածքները անվանում հն ագրոարդյունաբելլական էկռհամակարգեր: մեջ ուղյօվտազործոււմը Գրովատնտեսոււթյան կատալելագործելու. ագրոէկոնամակարգելի կարաճությունըպահպանելուհամար անհրաէ ստելլծել ագրոլանդշաֆտմել| օպտիմալկառոցվածք.որի համար կպահանջվիընդարձակելբնական կերային հանդակներնու պաշտպանական անտառտքկարկնելը,.համատարած անտառատարածություններըն այլն: Անասճագլխաքանակը պետք Լ համաւվատասխամեցնել բնական կերային հանդակներիարտադրողական կարողւթյուններինն կերարտադրության մակալոլակին: 3.

ժեշտ

պատված

բԼ ԸԻՅՑ

'

Աոա

Հ.

Նկ. 10.ԲնականէկոհամակարգՏւսվուշի տարածա»րջանում:

պրոցեսներիկենտրոնացման ու ագրուկոհամակարգերի կառավարման կարնոր: օպակը: Ագրոէկոնրամակարգերը սկվբառսքորենտսրբերվում ես բնական էկւնամակարգերից նրանով. որ ագրուկւհամակարգելում բերքի հետ հեռացվում է աճեցվոլ արտադրանքում կուտակված մեծ քանակի սննլլատարրեր: ոչ միայն Հազի հումմոսի համարիփում է պաշարը տնտեսական ո էկոլոգիականբ0""թագրիչը: ագրոէկւնհամակարգերի է Համուսի քանակի նվազումը առաջ բերում օգտակար միկրոօլգանիզմների, արչ թփում ե հողի ախտահանիչների զարգացման պայմանների վատացում, ներհռողային էներգիայի պաշարների ու հանքային սննդատարրերի կորուստ, այսինքն՝ բազիսիդեգլւադացիա: Բնական էկւհամակարգերում կենսածին տարրերի շիջապտույտի ցիկլը ավելի փակ է, քան ագրոէկորամակարվարում. որտեղ դրամց մի զգալի մասր հեռագվոմ է բերքի հետ: Դենիտրիֆիկացնող միկրւօրգանիզմների գործանեության ակտիվացման հետեանքով ագրոէկորամակարգերից գազանման ազոտի կոլաւստը ալեյի մեծ է, քան բնական էկոհամակալգերում: են Ժամանակակից ագրոէկորամակարգերը ներառում նյութական, արտադրանքի արտադրության կենսաբանական փոխադարձ էներգետիկ, տնտեսական ե էկապոգիակամբալ ագրոլանդշաֆտների պրոցեսներ: (Օպտիմալ կառուցվածքի է տալիս կատարելագործելու ստեւլծումը |հնարավոլււթյոն էկւհամակարգերում տելի ունեցույ պրոցեսներըն մեծագնելու դրանց կայունությունը: հոսքը էներգիայի շրջապտույտը ե Նյութերի ԱրենիԼմերգիայի հոսքի ներգործությամբ՝ ագրոէկոհամակալրգերում: բնական ե վերփոխված (անբլաւպոգեն) էկորամակարգերում կատարվող ֆոտոսինթեզի շնորհիվ կուտակվում է վեզետատիվ ն ռեպրոդուկտիվ օրգանների ձնեռվ կենսավանգված, սրում է կենտրոնացված արնի էներգիան: Մուտք գործող Լներգիայի առավելագույն չափերով օգտագործման հարցում կարնոր դեր է խաղում կազմի էկոհամակարգերում տեսակային բազմազանությունը: Ագրոէկոհւսմակարգերումէներգիայի առավել մւսն

'

կուռակման

որոշակի դեր կարող է |նաղալ լխառը ն համատեղ (շերտերով կամ շարքերով) հերթափոիպողցվասբերը: Մեր հանը սպետությանմ մարզերում խառը վանքերը շատ բավական կիրառություն են ստայել. ոտսկայն համատեղ ցանքերը կատարվում են սահմանափակ սմասարածքների վրա: Լս հարցերի մասին կխոսվի առանձին բաժնում: Հայաստանիտալրոսծքում անջատում են ագրուէկոհամակարգերի հետեյալ տիպերը: լ. Անապատատափաստամային տիպ (ՄԱրարասյյան հարթավայր), որտեւլ վեգետացիայի տեողաթրունըերկար է (մարտԱռյեմբեր): Երկրազործությունըհիմնված է բազմամյա անկարկների (պտղատուներ, խայրոլ). հացահատիկի, եգիպտացորենի. բանջալբւստանային մշակաբույսերի, բազմամյա խոտաբույսերի. կերային արմատաւվտուլղների, տեխնիկական մի շարք մշակաբույսերի ագրուկոնամակարգերիվրա: Այստեղ երկրագործությումը տարվում է ջրովի պայմաններում: 2. Չոր տափաստանայինտիպ (մախալեռճային գոտի), որտեղ է երկրազործությւնը հիմնված բազմամյա տնկարկների. տեխնիկական մշակաբույսերի (Օխախոտ). բազմամյա խոտաբույսերի. հացահատիկի ագրոէկոհամակարգերի վրա: Այստեղ բանջարեղեն ու տեխնիկականմշակաբույսերի, բազմամյա տնկարկները (խարոլ. պտղատաներ) աճեցվամ են ջրովի պայմաններում, իսկ հացահատիկը. բազմամյա խոտալույսերը՝ հիմնականումանջրդի պայմաններում: 3. Տիպիկ տափաստանային տիպ (լեռնային գոտի). որտեղ երկրագործությոնը հիմնված Լ նհալյահատիկի. կարտոֆիլի, բազմամյա խոտաբույսերի, կերային արմատապտուլների. պտղատոոներիագրոէկռհամակարգերի վրա: Ագրոէկոհամակարգերը կազմակերպելիս կարեռր է առավել լիարժեք օգտագործել արեր էներգրան: Ագրոկոհամակարգերի արտադըողականություւնը բարձրացնելու ե բնօգտագործումը օպտիմալ դարձներ գործում կարեռը նշանակություն ունի բարձր բերքատու սորտերի ստացումը. ըւսասեր ե ստվերասել: քույսերից, բազմահարկ էկորամակարգերի ստեղծումը, բազմակողտոար (պոլիկուլտուր )էկոնամսկարգերիստելլծումը ն այլն: Էներգիայի փոխանակումը ներառում է լիթոսֆերայում ե հիդրոսֆերայոմ նրոթական ե էներգետիկ վերափոխման ու գործում

աելլաշարժսմաս տարատեսակ պրոցեսներ: Կյանքի ծագումով առավել իսաենսիվ բնույթ է կրել կինսածինաարրերի շրջապտույտի ն Մարկո որակակսսմ փոփոխությունների: ենթարկվել 1. շրջապտույտը խախտվում միջամտությամբ նյութերի բնական ու խորաթրունը, Հասւկապես փոխվոմ է մրա տղղութրոնն ես մտնամ |. մեջ արհեստական երբ շրջապտույտի վտանգավոր ե սինթելված Այոբերը. այլ թփում քսեսոթիււտիկները(օրգանիզմի համար յուրաքանչյուր ծտալ նյութ, որը ընդունակ է առաջ բերելու կենսաբանականպրոցեսնելի |սախտում): Յուրաքանչյուր ւսգրուկոռամակարգի տիպին րորահատուկ է արտաքին անթրոպոգեն ներգործությանաստիճան (մերառյալ Սեգատիվ ներգործությունը). որն իը ազդեցությունն է թողնում շրջակա միջավայրի վրա: Հետեապես` ամեն մի ագրոէկոհամակարգի համար անհրաժեշտ Է մշակել տարբերակված բնօգտագործմանստ-

րատեգիա:

փոխվում ԱգրոՒկոհամակարգելոււմ

է ճնշվում կամ է բնական բնորոշ

ինքնակարգավորման հատկաթյունը, որը ե որը առաջ է բերում բիստիկ կայունսթյան էկւարամակարգերին նվազում: Ագրոէկմամակալրգերիկայունությունը պահպանվում է, երբ այն անցմում է ոռմեռստավի նոր մակարդակի: Նթե ֆանկցիոնալ բաղադրամասերից որեէ մեկի բացառվում է. կամ դառնում է ոչ արդյունավետ էկորամակայպ. կարուլ է քայքայվել աբիոտիկ գսրծոնների ներգոլծությամբ (օրինակ՝ քամու ջրւսյին էրոզիայով): Սրիջոցառումների համակարգը պետք է տանել այն դորլությամբ կամ այն Աշանաբահատկումով. որ արհեստականստեղծված ագրոՒկոհամակարգերի Ւկոհամակարթրոնները առավելագույն չափով մոտեցնել բնական գերին. որը համարվում է ագլտէկոլոգիայիխնդիրներից մեկր:

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ,

ՈՐՈՆԻՉ

ԱԳՐՈՒԿՈԼԱՄԱԿԱՐԳԻ

ԵՎ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ՊԱԼՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

,

«Ագրոէկոուսմմակարգ». «Հողի մշակության համակարգ» ն «Գյողլատնտեսականմհամակարգ» տերմինների բնութագրում են գործունեււթյունը: մայրու գյոսլատնոաւեսական Սննդամթերքներիարտադրությանհամակարգը յայն հասկացոարտադրությունը. ղություն է, այն ընդգրկամ է գյոռրատնտնսական պաշարներիտեւլլաբաշխվածությոնը, արտաւյլլանքի վելւամշակումր. տվյալ գյուղատնտեսական տարածաշրջանիկամ Շրկրի սահմաններում շւլոկան ն այլն: Հետնապես՝ ագրւէկորամակարգերըկարելի է որոշել ցանկացած տելլում՝ շեշտը դնելսվ ֆերմայի կամ որոշակի հոդատարածքի սահմաններում մարդկանցն սննդլամթերըների արտադրության միջն գոյււթրոն ունեցող փոխհարաբերությունների վրա: Ընդհանրապես դժվար է որոշել ագրոէկորամակարգի ճիշտ ագրուէկռհամակարգերի բաց սահմանները, որքանով որ համակարգել:են, ն զյուղլատնտեսականարտայյլյանքարտադրերո համար մշտապես կատարվումեն ներդրումներ: Ագրուկորամակարգր խոշո էկոլոգիական միավոր է. այն ներառում է ինչպես աբիստիկ,այնպես էլ բիոտիկբաղաւլրամասերը. որոնք փոխադարձկապված ու փււխադարձպայմանավորված են ն ե էներգիայի հոսքը որոշում են սննդատարրերի շլջապտույտի

համակարգում:

ֆոնկցիան կախված է էներգիայի հոսքից ն Ագրոէկոհամակարգի էկոհամակարգի կառուցվածքի բաղադրամասերոմ նյափերի շրջապաույտիվ: Կախված ներդրումների մակալողլակից՝ ագրոէկոհամակարգի ֆունկցիան ենթարկվում է փռփոխության: Էներգիայի հոսքը ագրոէկոհամակարգումէ̀ներգիայի սկզբնական ֆիքսումն է. ֆոտոսինթեզիմիջոցով նրա փղխադլումը սննդային որը շնչառության միջոցով վերջնականապես ցրվում է: շվթա. կենսածին տարբերի տնական Կենսաբանական շրջապտույտը անօրգանականից օրգանական նյութերի 7րջապտույտ,՝ Է մորիպ վերածվում են առաջացում. որոնք տարրալուծվեավ

անօրգանական նյարերի: Նստսան գործընթացը շարունակվում է անըսդմնջ: Էնելգիայի ընդհանտըրքանակը. որը կաւսմակվոմ Լ ագրուկոնհամակարգոււմ.կախված է բույսնրի հւսմընղհանուր ն ներդրումներից:Որքանով որ էներգիան արտւտլոոգլականությունից մեկ սնացոդական մակարդակից փոխաղրվոմ է մրոսիմ, ուստի մասը կորչում էներգիայի նշանակալից Վերջինս է: սահմանափակում է ագրոէկոհամակարգինբնւբոշ օրգանիգմնելւի իվաքանակնու ընյլհամուր գանգվածը: Ագրոէկոհամակալգելում կենասվանգվածի քանակը. բաշխվածությունը, ն բաղաղրությււնը փոխվում Է կախված բուսատեսակից. շրջակա միջավայրից. էկոհամակարգիվիճակիցո մայոր տնտեսական գարծամեաթոունից:Ագրոէկոհամակարգերի մեծամասնությունում օրգամական բայաղդրամասի մեծ մասը կազմված է մեռած օրգանական նյութերից, որտեղ գերակշուղլը բուսական ծագում ուննցող նրւթերն են: Ագրուէկոհամակարգերըկարող են փոքր համալիթ վիճակից անցնել ավելի մեծ ուսմալիր վիճւսկի: Մակայն արլ փւփոլաւթյունը արգելակփոմ է մասնատված ուլլօգտազործման պայմաննելում՝ կվավ կննսաբազմագանության ոգտագործման ն. անհերթափուխ (մւնոկալտար) երկրագործությանվարման արսոտճադսվ: ամենամեծ միավորը ֆունկցիոնալ Ագրոկոհամակարգի գրւդատնտեսական մշակաբույսի գանքն է: 1կն պատշսճ տել է գրավում համակարգում ն որոշի: ղեր է խաղում էներվիայի հոսքի են սննդատւսիրերի շլջաւպտույտի գործընթացում. :չԱսյած ընհանուր կենուսբազմազանությււնը նոպնպես վճռող ֆունկցիոնալ դեր է խաղում ազլաէկոհամակարգոմ: Ագրուկոհամակարգում նույն անդը :ի կարող սիաժամանակ բնակության դղաստատելմեկ վբաղեցված լինել ն ինքնասլարունսակ տեասկից ավելի մշակաբույս. որը ղառնում Է համակարգի թույլ կայունության գլխավոր պատճառներիցմեկը: Շրջակա միջավայրի փովւվաւթրոնները ն ւսնկայանաբյունը սելեկտիվ ճնշում են գործամ գյադատնճտեսականմշլւսկաբո:յսերի վրա: աճի ու զարգացման Տեսակների քազմազամությունըկսպված Է շրջակա սիջավայրի կառուցվածքի վիճակից: Ավելի համայիո ու բալոլ կառուցվածլյւվ շրջակա միջավայրը. բնական Ւ. ըալգրկյոմ Լ ավելի շւստ տեսակներ. քան հասարակ կառուցվածքովշիջակա միջավայրը: Արլ իմաստով,

ագրոանտառային համակարգերը ընդգրկամ են ավելի շատ սյեսակնելր. քան դաշտային մշակաբույսերի դամակարգերը:Նույնը վերաբելոռմ է բյսրենպաստ ո. աժան միջավայրերիտեսակային

կազմին:

գոտու Տրոպիկական ագրուկոհամակարվգելը ես ներկայացնում քան ավելի շատ կենսաբազմավզանսություն. չափավորկլիմայական պայմաններիագրոՒկոհամակարգերր: մշակաբույսերի Գյոոլատնտեսական կղգյակներով տելադրվածությունըունի ներուսի (ըմիգրացիայի) միտոմ ն ձգտում է ոավասարակշոււթրուն ոասստատել համակարգում: Ինչքան ցանքերի կղզյակները մոտ են բնական աղբյուրին. այնքան միավոր ժամանակում մեծ է ներիղսի աստիճանը: Ինչքան շատ նն ցանքատարածյւթյուններիկղզյակները,այնքան բարձրանում է նրա յուրաքանչյու տեսակի, տեղափոխման հնարավորությունը: Տեղադրվածությանյուրաքանչյուր կղգյակոտմտեսակների ներուռսը փոքրանում Է, քանի սր ավելի շատ տեսակներ են յլլառնում կայուն, ն միաժամանակնոր տեսակներ են ներլուսի ենթարկվում:

Ագրոէկոռամակարվգերի կարգաբամնումը:Յուրաքանչյուր

ունն տարածաշըջյսն անկրկնելի ագրոէկոհամակարգերի հավաքածու, որն առաջանում է տեղի կլիմայի. հսղածածկույթի. տնտեսականհարաբելրությանների,հասայակական կառուցվածքի փոփոխությումներից: Ամեն մի տաասրածաշըջանում գլաղրատնտեսականարտադրության ես ուղղվածության վրա ավլում որւշակի գործոսներ. որոնք ստորաբաժանփոմ են ֆիզիկակաս. կենսաբանական. հասարակւսկւսն-տնտեսական, կուլտսրական` Լ. Ֆիզիկական գոլծոններն են` արնը ռաղիավիան, ջերմությունը. տեղումները, օդի հւսարաջերական խոնավությունը, Աւլագոյազման միջավայրը, ռելիեֆը. հովերի իրացմանհնարավորությունները: 2.Կենսաբանական միջատները գործոններն Աղ (պարազիտները). բնական վնասաստոււմերը. մորլախոտվածությունը. բույսերի ն կենդանիներըհիվանսդությունները. բուսականությունն ա հողային ֆատնան. շրջապատող բնակաս բաւսսականությունը. ֆոտոսինթեզի ալրդյունավետությունը. բերքատվությունը. կիրառվող

կության գոլծիքննրը. աշխատատեղերիառկայությունը: 4. Կովտուական գործոններն են գիտելիքների ավանդայան սնռի մարդկանց հավատը. գաղափարը. դավաքածուն. հիմնախնլղիրի.պատմական իրաղարձությունները: 1 կՍսպիսով. տվյալ տարածաշրջանի ագրուէկորամակարգի է կախված շուկայական հարաբելրությոններից. վիճակ մեջ կապիտայիու աշխատանքիներդրումից. վյոսղլատնտետության պիտանիությունից. տեխնոլոգիաների օգտազարծման հողեր, մակարդակին այլն: Ռետոլաներ չունեցող հողօգտագործալները (ֆերմերները) սովորաբար գերադասումեն առավել ինտենսիվ համակալգը՝ շեշտր դնելով ռեսուրսների օպտիմալ օգտագործմանվրա: (1936) առաջարկում է ագրոէկռհամակարգերի Ջիմմսեյր ա/ չափանիշնե, արդյունավետության բարձրացման դաշտավարության ե անասնապահության ճյուղերի զուգակցում.բ/ մշակաբույսերի աճեցման ն անասնապահության զարգացման գ . աշխատանքի տեխնոլոգիաների կատարելագործում. ե կապիտալ մեթոդների կատարելագործամ կազմակերպման ե/ մշակության Խոլի դ/ ներդրումներիմեծարում, մքերքներիիրատոմ. ու բերքահավաքիե այլ աշխատանքներիհամալիր մեքենայացում: համակարգերը տարբեր տալածաշըջանԳյուսլատնտեսության ն են. դրանք մշտապես վուխվում են բնակչության ներում տարբեր տեւլլաշարժի.ռեսուրսների օգտագործմանդնարավորությունների. շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի. տնտեսական զարգացման կամ լճացման մակարդակի, քայլաքական իրավիճակի փոփոխոթյունների ե այլ գործոնների ներգործությամբ:

ցանքաշըջանասությունները: 3.Հասարակական-տնտեսական գործոններն են ազգաբնակչության խտությունի. հասարակական կավզմալերպությունները. շուկայական հարաբելությունները.տելսիկական օգնությունը. հողի մշա108

ԵՎ ԼԱՆԴԵԱՖՏՓԵՐԻ

ԱԳՐՈՒԿՈԼԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

ԼԱՍԿԱՑՈՂՈՒԹՅՈՒՆԷ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

Լանդշաֆտների էկոլսգրական սկզբունքները ավելի շատ օգտագործվում են գյուդատնտեսությանպլանավւրման հարցում տարածաշրջանային մոտեցման, էկոլոգիական պայմանների ն

լանդշաֆտների բազմազանության բարելավման, մշակաբույսերի տեսակների ընդլայնման. շրջակա միջավայրի պահպանության աշխատանքների կոռրդինացմանն այլ նպատակներով: Լանդշաֆտների էկոլոգիայի հասկացողությունը, որը բերվում է ստորն, ուղդակի կապ ունի ագրոէկոհամակարգերինախագծման ն կառավարմանհետ: Ստորակարգությունը(հիելրալդխիա) լանդշաֆտնելյում Լապլշաֆտները գործում են տարբեր մակարդակներով,տարբեր տարրերի համալիրով: Վարելահուլերից, այգիներից ն արոտներից բացի, գյւղղատնտեսական լանդշաֆտը ներառում Լ գետերը. անտառապատ տարածություններն ու անտառտնկարկները, բնակավայրերը ն այլն: Լանդշաֆտների միջոցով տեղի են ունենում մարդկանց, հուլի, բույսերի. կենդանիների, ջըի, օդի, սննդատարրերի ն էներգիայի փոփոխություններ, որոնք գտնվում են մշտական շարժման մեջ: Իլ հերթին. հաճախ կախված միմյանց վրա այդ պրոցեսների ներգործոաթյունից՝ մեծ տարածություններում լանդշաֆտը իր հերթին ենթարկվում Լ փոփոխության: Հետնապես, մշակովի հուլերի, ալուտների,խոտհալյքների, այգիների տեղաբաշխումը կարող է ազդել ամբույջ գյոլատնտեառթյան մեջ օգտագործվողտարածքներիջրերի. օյլի. հողային ծածկույթի ն կենսաբազմազանությանվրա: Տեղափոխությունը. Լանքաֆտները աստիճանաբար ենթարկվում են փոփոխության:Պարգվել է, որ շատ էկոլոգիականտարրել իրար մեջ չունեն խիստ սահման, ավելի շուտ` նրանք ասաիճանաբար տեղափոխվումնն ժամանակիու տարածության մեջ: Նման համակարգերի կարւնաւթյունն ու լիմամիկան հիմնվում է հիմնականում ֆիզիկական, այլ ոչ թն կենսաբանականպայմաններիվրա: Այս հասկացուությունը օգտագործվուս է պլանավորման տ չրջակա միջավայիի սլահպանության հիմնախնդիրներիլուծսան համար ն դեռնս չի կիրառվում ագրուկղհամակարգերի նկատմամբ. -

ԿԱ

անութ

-

իրո

Ի արան

նա սաբազմավամեծացել Ընշումը մնծանարուն գուգրնթաց. է լանլՎերջինս դարձել նկատմամբ հետաքրքրությանը: նության մ հասկացյոլուբազային շջաֆտներիկառավարման պլանավորման վարման նպատակները թրոմ: Էկոլոգիական քաղաքականության է

բնական պաշարներինկատմամբ հաճախ ձնակերպփոմ են գոյւթրոն ունեցող մեծ բազմազանությանպահսյանմանտնսակետից: արդյրոնքէ ն. հետնաԲազմագանությունըպատմական պրոցեսների տեղի լււվես, այն վերաբերումէ ինչպես ագրուէկռհամակարգերում ճեցող պրոցեսներին.այնպես էլ տարածքներին:Մարդու գործունեւոկարող թյունը, կախվածմարդու ն բնության փոխհարաբերությունից. է նպաստել ինչպես բազմազանությանքայքայմանի, այնպես էլ

պահպանմանը: Շատ բնական ն կիսաբնականէկոհամակարգեր,որոնք երբեմն ն զբալլեցյնոմ են ընդարձակ տարածքներ, մասնատվել են, վտանգվել է դրանցում եղած տեսակների պահպանությունը: Սետապոպուլյացիա լանդշաֆտների շատ թե քիչ մնկուսացված կողակտորներումառւբպոպուլյացիաներիմիջն փոխհարաբերությունն է ն օգնում է հասկանալու առանձին գոտիների բույսերի ն կենդանիների պոպուլյացիաների փոփոխություններիազղեցությունը ժամանակակից գյոսլատնտնսականլանդշաֆտների նե կրկնակի վրա: Փոփոխությունների ժամանակավոր մարումը գաղութների վերածումը մետապոպուլյացիաների բնորսշ պլտցեսներն

են:

Ագրոէկոոհամակարգերիռեսուրսները. Մ.Նորմանը (1979) 4 խմբի: բոլոր ռեսուրսները բաժանում է ագրոՒկոհամակարգերի

Բնական ռեսուլյսնելը:Այս խմբի մեջ մտնում են հոլը, ջուրը. կլիորոնք օգտագործվումեն գյոռլաման, բնական բուսականությունը, ցիական տնտեսությունների(ֆերմաների) կուլմից` գյոսլատնտեսաեն կան արտադրությաննպատակներով:Ամեճակարնորտարրերն Ֆերմերային տնտեսության տարածման գոտին. ներառյալ տեղագաստիճանը.շուկայի հերությունը. ուլակտորների կտրտվածության քիմիական ռավորությունը, հողերի որակը, հողաշերտի ոգորությունը, ն վերգետնյա ն հատկությունները, ֆիզիկական բաղադրութրոնը խորքային ջընրի պիտանի լինելը, տեւրոմներիտարեկանմիջին քան նակը. արնի ռայլիացիան ն ջերմությունը (սեզոնային տարեկան

տատանումները).բնական բուսականությրյուը.որր կարող է ծառայել որպես սննդի կարնորաղբուր. անասնակեր. շիսասլուբ. ղեղախումք ն ազդել հողի վրա: արտաղրողականության Մարպլկային Մալոյկայինթետողքսներռեսուրսներըբաղկացածնն ն մարդկանցից.որոնը ապրում աշխասում են տվյալ գյոսլայիական տնտետոթյունում(ֆերմայում) ն նլլա դեսարսները օգտագործվումէ գրւղատնտեսական արտաղրությանհամար: Այդ ռեսուրսների վրա ազդուլ գործոններն են՝ մարդկանց թիվը. բանվորական ուժը. աշխատելու ընդւոնակութիոնը.կախված առողջական վիճակից աշխատերո տրամաղրվածությունը. բանվորական ուժի ճկունությունը. որր կարող է հարմարվել սեւոնային փոփվւխություններին.այսինքն բանվորների համար աշխատանքի մատչելիությունը: այն ունեցվածքն Կապիտալռենիվամել: Կապիտալ ռեսուրսնելըը է է, որը է կամ փոխ է ձեռք առնվել, որպեսգի :

ս

:

ՏՈՐ

ստեղծվել բերվել նպատակներով ինշտացնի գիւսյատնտեսական արտադրության բնական ռեսուրսների շահագործումը: Կապիտալ ռետորսները

կարելի է ստորաբաժանել4 հիմնական խմբի՝ ա/ մշտական ռետոլրսներ, ինչպիսիք են հւլային ն ջրային ռեսւրսները, որոնք գյողրատնտեսական արտադրության նպատակնելուվ օգտագործելիս մշտապես փոփոխության են ենթարկվում: բ/ կիսամշտականռեսուրսներ, որոնք փչանում են, ն պահանջվում

պարբերաբար փոխել: Արյպիսի ռեսուրսներից ենշտեմարւսնների. գործիքները: բանող ցանկապատները. անասունները, գ/ որոնք մշտապես օգտագործվում ռետորսներ, գործառնության են է

՛

լ

լ

է

|

արտաղլության սլրոցեսում (պարարտանյութեր. հերբիցիդներ, գոմաղբ, սերմերնեայլն): դ/ պոտենցիալռետորսնել. որոնբ հոլլօգտագործոլին (ֆերմերին) չեն պատկանում.բայց տնօրինվում են նրա կալմից ն պետք է ինչ-որ ժամանակ հետ վերադարձվեն(կամ վճարվեն): Նման ռնսուրսներն են` վարկը. բարեկամների ու այ անձանց կողմից ստալած օգնությունը ն այլն: ԱրտադրականռենուրսնելԸ Արտադրականռեսուրսների ննրառում են մշակաբույսերից ն առնասնապահությունից ստացված ֆերմայի գյուզվատնտեսականարտաղրանքը: Վաճառելիս դրանք ղառԱռլմ են կապիտալ ռեսուլւսներ. իսկ թափոնները (գոմաղբ ե այն) հանվիսանում են սնալատարրեր.սրունքնորից մտնում են ագրոէկոհամակարզի մեջ: |

Էկոլոգիականպրոցեսները, ազրուկռհամակարգերւմմ::նորաքանՀուր հողօգտագործու Ըիերմելըարտադրության սւլատակննրովպետք է ճնռնածության աոսիպողյագիայլ) ենբարկի փերմայիֆիզիկական ո կնեսաբասականռեսուրսները:Կախված տեխմոլոգիականփոփոլսությունների աստիճանից ւսյդ մնրգոիծություններըավղում են 5 գլխավսը Լկոլոգիական գործինթացներիվրա էներգետիկ. ջրաբանական. կենԴրանցից յուրասաթիմիական.ժառանգականն բիոտիկ-կասըգավոիի»: է քանչրորը կարելի գնսհատել ներդրման.արտադրանքի.ւպահպանուբյան ն փւխակելպման (տրանսֆորմացիայի)տեսակետից: Էճերգեաիկնայրոգեռճեր: Էներգիան ագրոկորսմակարզ է ստ-

արնի լույսի ձեով ն եսթարկվում Լ բազմաթիվ ձնափոյխությունների: Կենսաբանական էներգիան բույսերին է հայրլոյփոմ ֆոտոսինթեզի միջոցով (առաջնային արտադրանք) ն մեկ օրգանիզմից անցնում է մրսսին (սպառում): Չնայած արնի 1սնկղայինցանցով ներգիան հանդիսանում է բնական էկոհամակարգերիմեծ մասի էմարդկան ն այնոաւռանդերձ ներգիայի միակ հիմնական աղբյուրը. (վարու մեխանիկլսկան էներգիան աշխատանքը. կենդանիների ն տրակտորը) ւգրոքիմիկատնելում պարունակող էներգիան (գոմայբ, տարբեր պարարտւսնյութեր. պեստիցիղներ) նույնպես մնճ Մալրոոռ էներգի սն ագրոՒկոնամակարվին նշանակություն ունեն: տալիս է կառուցվածքային ձն ն առաջնային արտայլրանբի ստելօծման միջոցով առաջայյնում էներգիայի հոսք ու արտադլության համաչափությում. որն տւտղված է մարդու կարիքննրը բավարարելը համար (Մարտեն. 1986թ.) Գու ղլատնտեսության մեջ տարբեր նելրւլրումճելրը՝այւնային ռադիացիան. մարդու ն մեթենաների աշխատանթը. պարասըտանըոթերը ն հերբիցիդճերը. կալյոլ են վերածվել էներգետիկ արժեքների: Նման կարգով համակարգի արտադրանքը բուսաբուծականու ամթեթքները ճույնպես կարող նն արտահայովել էեասնաբոայծական ռերգիայով: են էներգիայի մեջ ընդունվում Գյղորստնտեսոթյան ինտենսիվալման երնթ փուլ (լբ. 197ճր.): ա Պրե-ինդուստրիալ ընբացաշրջան մարկային աշխատանքի հարաբերականորեն փոքր ներդրուաով. բ" կիտսինդուստի իայ մարդու ն կննլանիների 'սմի սնծ ճերդրոով ե գ' լրիվ ինդուստրիալ մեիխւսնիզմներիու վառելիքի շատ մեժ սերդրումով. ԱՍՆՀոՑ վերջին ՀՍ տարում: տելի է ունեցել մարդկային ումի մում

օգտագործման անկում. որը կապված Է էննիգիայի ինտենսիվ օգտագործման հնս: Ինտենսիվացմանայղ չկրոյեսը. բնական է. ուղլեկցվումէ էներգիայի քանակի մնծավումով: անալիզի Բեյլիսս-Սմիթը (1982). եսթարկելով 7 տիպի է այն եզըւսկավության, հանգել գյուղատնտեսականհամակարգեր. որ էներգիայի օգտագործման սահմանային արդյսնավնետությունը նվազում է. որքանով որ արտադրության վրա շատ վառելիք է ծախսվում: Վարնլահոլերի արտադրուլլականությունը նույնպես կախված է էներգիայի համար սուբսիդիաների (յրամական

օժանդակության) նելոլրումից: Կենսաթիմիակամ պրոցեսներ: ՆԱգրոՒկորամակարգերում առավել աչքի ընկնուլ կենսաքիմիական պրւցեսներ են` ուղից հեռացվող սննդատարրերը. բակլազգի մշակաբույսերի միջոցով մթնոլորտի ազստի կուտակումը. ռչ սիմբիոզի մրջոցով զոտի կապումը ն այլն: Սննդւասարրերի այլ կորուստները կախված են արմատաբմնակշերտից լվացման, դենիտրիֆիկացիայի ն ազոտի ցնդման. բուսական մնացորդների այրման, ջրի յռ քամ էրոգիայի, մարդս, ն անասունների կողմից սննդատարրերի ունենում նան է հեռացման հետ: Մլաժամանակ տելի սննդատարիերի կենսաքիմիական կուտակում հողի արմատաբնակ շերտում. մշակաբույսերում ն տնային կենդանիների

օրգանիզմում:

ԱգրոՒկոհամակարգումհանքային սննդատարրերը գտնվում են ցիկլիկ տելլաշարժի մեջ: Ամենակարնոր սննյատարրերի(ազոտ. ֆոսն ֆոր. կալիում) ցիկլը բնական գրողատնտեսականհամակարգելոոմ լավ հայտնի է: Արտադրության պրոցետոմ սննդատարրերիհողից անցնում են բույսի ու կենդանիների օրգանիզմի մեջ ն ապա նորից վերաու դառնում Խուլին սնունդծառայումբույսերի համար: Երբ օգտագործվում են հանքային ն օրգանականպարարտանյոթեր. կամ կատարվումէ բերքահավաք, հավաքվումէ դաշտի բոսական մնացորդները.սնալատարրերըտեղաշարմժվոմեն, այսինքն կամ հեռացվումեն ագրոէկոհամակարգերից, կամներմուծվումեն արգոէկոհամակարգ: Ժամանակակից արգոհկոհամակարգելում սննդատարրերիկոլաստը վերականգնվում Է պարբերաբար կատարվալ պարարտաումով:

Հ. |

թ

աջ

/ Պա |

չ

Ց.

Ն

|

ո:

«ՉՔ ռ `

էկոլոգիական

էկոհամա-

|

-

տ

Բիոտիկ

կարգավորման

ԸՆ

ւ

-՛

կարգերում

ւ.

ԷԼ

ՀՅ

| գործընթացները:

|

2.

Նկ.

լ

«2.

լ | |

ջ

ԷկոլոգիականգործրնբացներըԼկոհւսմակարգերւմ:

սննԽառը ցանքեր կատարելուդեպքում արգոէկոհամակարգելրում ու ավելի լավ են պահպանվում շրջապտույտ կատարում: դաւմտարլերը Ւ պահանջում օպտիմալացումը պրոցեսների Կենսաբանական բարձր մակարդակի հոդի բարելավ ստրուկտոսրայի. բերության ստեղծում, որի համար պահանջվում 1. -Օրգանական մնացորվների սիստեմատիկմուտք: -Օրգանական նյութերի տարրալուծման համար միկրոօրգանիզմների գործունեությանբավարար մակարդակ: նորմալ գործունեության -Հողային որդերի ն այլ կննճղլանիների ասլահովում: -Բուսականությունիցպաշապանիչ ծածկի ստեղծում: Ջոարանական պրոցեսնել:` Ջուրը ագրուկոնամակարգիկարնո-

բազույն բաղադրամասն|.. այն ազդում է սնոլատարրերը համակարզի մեջ մանելու գործընրացի. ինչպես ճան էրոզիայի ն լվացման մի-

ջոցով ղրանց կորուստիվրա. Ձորը համակարգի մեջ Լ տոնում անումների. ոռոգման ջրերի. կողային ֆիլտրացիայի.մակերեսային հոսթերի կոտակման. իսկ կորչում է արմատաբնակչերտիսվԿոլորշիացման. կոդային փիլտրացգիայի.լանջերից մակերեսային հոսքեան

Մարդկա

ընտանի կենդանիների կոյյմիցօգտագործվու Ջորը. չնայած կարնորէ, սակայն այդ քանակը սովորաբար աննշան է: Ընդհանուրգծերով ջրի բալանսը էկուամակարգերումկարելի է պատկելյելհետնյալ կերպ՝ Տ:հ-Լն-Խ-Ք-Լ:: Տ Է

ն

որտեչլ

5.

ջիի պարունակությանն է հուղւմ դիտարկվող

-

ժամանակահատված/ւմ. տեղումներիքանակս է,

-

ո

-

ԷԼ

-

Խղ ներծծվուլ կողային հոսքաջրերն են. հղի մակերեսիցջրի ֆիվիկական գոլորշիավումն է բ -յլեպի հողի խոր շելլտերը ֆիյտրվուլ ջրի քանակն է. (6 կւլային հոսքնէ հողից. Տօ - մուլում ջրի սկզբնական պալրոււմակություննԷ: -

Այս բոլոր գարծոննելը ազգում են Լողղայինպայմանների ու բուսականության, են հետնաւվես. գյոււրատմտեսականմարտադրության վրա: Բուսածածկը հւռլի խոնավության կարզավորմանկարերը գործոն է. որքանով որ այն ատրում է ինչւվես լսոնավաթյամ կուտակման. այնպես էլ նրա պաշարների նվավեգման վրա: ժառանգվող (հաջորդվոդ) րոժեսներ: Դա այն պրացեսնէ. որի ղեպքում օրգանիզմները վբաղեցնոմ են որոշակի տելլամաս ն աստիճանաբարփոխում շրջակա մլ|Փավայրի պայմանները այնպես. որ աղլիշ տեսակներ չեն կարո գրավել սկզբնական քնակվալների տեգր: Գրւռլատնտեսական էկոհխամակարգերը, որսնք ժառանգվել են բնական էկորամակարգերից. փաստորեն ժառանգվող եմ. սրտել գություն ունեցող համակեցվությոնները քայքայվել ես անտառների դատման ն կասական տարածքները վարելու հետեանքով. ն մարդու կողմից ստելծված պահպանվում են հասարակ

համակեցութրոնմները:

է աճեցումը առաջ բերում Բւացմապիսի քույսնրի կենսաբսցմավանու թյան ջասմավում. բնական համակարգերին մոաննալո միտում. ե հւսմակելյության պահպանման համար Արսուսնջվումեն ավելի քիչ ներդրուսնելԻ Որոտրկ կնոգուվոյմսմ ապյոցեսճելւ ԼԷԼկոնամակարգելոււմ մսդանգականության վերահսկումը (բույսերի ննըխուժումը Նե նան համակարգ ինչպես միջատմրցակյությունը), պարագիտներից մշակաբույսերի հիվանդություններից ւ. վյուրատնտեսակաճն արտայլրության հիմնական ապսշտպանամիը ես: հիմնախնդիրներն Հողօգտացվործոլները (ֆերմերները) են սովորաբար կիրառում մի շարք ժիջոցներ. նւսմխավվաւշւսկան (կայուն մշակաբույսերի տարածքների ստեղծում, միջշարքային տարածություններում պանք, բույսերի վրա սպարագիտմերի Ն տարածման նվագելյում հետնողական (պեստիցիդների կիրառում. կենսաբանական վերահսկողտաթրոն)Պարազիտների կառավարման Լկոլոգիական ռազմավարությունը կայանում է սրամոմ. որպեսզի նվազեցնել պարավիտների համար չլաշտի հրապուրամը ն ստեւլլծել այնպիսի շրջակա միջավայր. որր նպաստավոր լինի ոչ թե պարավիտների. այլ այնպիսի բնական թշնամիների (գիշատիչների) համար. որոնք արգելակում ես պարազիտների տարածումը ե բացառում դրանց վարգացումը: Այն հետազոտողները. րոնք ազլալկոհամակարգրըընդունում են որպես սույրալական ն բնական վլտցնսների կոէվոլյոււցիայի արդյունք. զուգահեռ են անցկացնում վելը նշված էկոլագիական պրոցեսների ն տւվիալ-տնտեսական պայմանների միջն ն գտնում են. որ դրանք փոխաղարձ կապված են: Նման հասկացությանը ն է հնարավորություն ստելծել տալիս տյսումնասիրել էկոլոգիական շաներն սպայովալ էկմամակալգ: մյու Ավանդական թյուն յ (գրուկնամակարգերի գիողաստեատեսությունը ընդարձակ տարածքների վրա բնական միջավայրը կառուցվածքը յարձրել է պարկանակ բնական բարդ խոսական ու կենյըիսնական բավմազանությունը փոխարիներվ կովտուլասկամացվածբույյսելավ ու ընտանի կետլանինելով: Տնտեսական նման գործանեւթյոանը իր ծայրահեդութրանն է հասցմել հւստկապես մոնոկուլտուր համակարգի կիրառումով: Նման հառտարակագումը նպատակ Է հնռտապնդելմեծացմելու արնի Էներգիայիհոսքի կուտակումի մշակարույսերի աճելյման միջոցով:

Բնական էկռնրամակարգերը համեմատությամբ. արգուկոհամակարգերի կազմն ու կտռուցվածքը այնպիսին են. որ դրանցում սովորաբար գերիշխում է մեկ հիմնական մշակաբույս: Չոայաց կատարվում են նան խառը ցանբեր (հացահատիկ բազմամյւս խոտաբույսերի ենթջացանքով.եգիպտացորենի ն ոլոռի. միաոյա դաշտավլուկազգի ն բակլազգի |սոտաբույսերի խառր ցանը. բազմամյա տնկարկների միջշարային տարածություննելում բազմամյա խոտաբույսերի մշակություն ն այլն). սակայն համսկարգլոմ հիմսականոմ մեկ մշակաբույսն է գերիշխողը: են 80:4-ըի ապահովամ Սննդի մատակարարման բուսատեսակներ: Դրանցից գլխավորը հացահատիկներն են. որոնք ապահովում են պրոտեինի ու էներգիայի. ինչպես նան համաշխարհային հացի արտադրության 50"ո-ը. իսկ եթե ուսշվի առնել նան հատիկային անասնակերը, ապա այն կազմում է 7572: Հայահատիկների համեմատությամբ մնացած մշակաբույսերը (րնդեղեններ, կերային մշակաբույսեր, բազմամյա անկարկներ ն այլն), որոնք օգտագործվում են սննդի ն կերի ոսմար. կազմում են ագրոէկւհամակարգերում արտադրվոլ ընլռանոր կենսագանգվածի չնչին մասր: Վերափոխված էկոհամակարգերում (արգուլկուհւսմակարգերում) մշակաբույսեր աճեցնելը փոլսում է սերմերի բնական տաբածման բնույթը. պեստիցիլների կիրառումը` պարազիտների. մոըսխոտերի. միջատների վերահսկման ուղիները. իսկ գենետիկական բայր գործընթացները անցնում են բույսերի էվոլյուցիոն զալրգացմանն ու սելեկցիային: Նույնիսկ փոխվում է օրգանական նյութերի տարրալուծման բնույթը այն պատճառով. որ հոլի բերրիությունը պահպանվում է ոչ թն սննդատարլերի կենսաբանական շիջապտույտի ակտիվացման շնորհիվ. այլ պայճսրտանյութերի ներմուժումով: ժամսնակասկից Չնայած ագրուկոհամակարգերը ճիշտ հողօգտագործման պայմաններում կարող են ապահովնլ աճող ազգաբնակչության պահանջների սննդի նկատմամբ. սակայն արհեստական համակարգերում ակնառու է այն. որ նման էկոհամակարգերի էկոլւագիական հավասարակշռությոնը ս է: փլսլուն շատ կայունությունը Ինչու ժամանակակից համակարգել այդսյես աճկւլյում եմ: դ պոտենցիալ անկայունությանբացատրությունը պետք | փնտրել այն

փոփոխություններում. որոնք պարտադրվել նն մարդու կողմից: Այղ փոփոխությունները բերք ւսրտադրող համակարգերը այն աստիճան են հեռացրել բնական Լկւհամակարգերից. որ դրանք :րսրձել են միանգամայն այլ համակարգեր ն կառաւլյվածթի. ն ֆունկցիայի տեսակետիվ:

ԱգրոՒկոհամակարգի արտադրանթը. ինչ խոսք. բարձր է. սնուցային շղթան հասարակ. տեսակների ն գեմետիկական կանքային սննլլաճյոււթերի բազմազանությումը՝ ցածլ. կենսաբանականշրջապտույտը բաց Լ. համակարգի կայունությունը՝ թույլ. իսկ մարդու կալմից վերահսկորոթյունը` որոշակի: Բնական Ւկորամակարգերում միանգամայն հակառակն է: Բույսերի աճն ու զարգացումըն բերքի հասունացումը հավասարակշռված են շրջակա միջավայրի բնական պայմանների հետ. այն դեպքում. երը

ագրոէկւհամակարգելաւմ այն ունի զարգագման ն բերքի ձնավորման որոշակի շրջան: Բնական էկւհամակարգեում կուտակված էներգիայի աննդատարրելի) մեծ մասը մշտապես մերդրվում Լ րամակարգում. որպեսզի պահպանվի դրա ֆիզիկական տ կենսաբանական կառուցվածքը, որն անհրաժեշտ է հոդի բելրրությունն չոռ բիոտիկ կայունությունը պահպանելու համար: Ագրոէկոռամակարգերում բերթի հեռացամը ղաշտից սահմանափակում է նման ներդրումը. ն դրանք կախվածության մեջ են գտնվում ւսրտաքթիննելոլումներից: Բիռտիկ կառուցվածքային բավմազանություւնը ն ղամալիրությունը ապահովում են բնական էկոհռամակալգերի կայունությունը, նույնիսկ անկայուն միջավայլոււմ: Օրինակ արտաքին ֆիզիկական միջավայրում ժեղ ցնցումները, ինչպիսիք են խոնավության, ջերմության կամ լոյսի փոփոխությունները.գրեթե չեն կարուլ վնասել համակարգի ամբուլջականությումը, որքանով տր Ն ն ֆլորայոմ ֆառմնայում գոյոթրոն ունի էներգիայի սննդատարրըեր, փոխանցման բազմաթիվ այլրնտրանքային դոլիներ: Համակարգերը նման կարգի ցնտոմներից հետո կարող են հարմարվել դրանց ն շարունակել իրենց գործելակերպը՝առանց որնէ Բտրջ վնասվածք ստանալու: Էկոհամակարգերոմ բնական վերահսկւոլությոնը Ռվոլյոււցիայի ինթացրում ստեղծված գիշատիչների փոխհարաբերություւնը) է կանխում քայքայիչ պարավզիտներիպոպուլյացիայի են ապա տատանամներ քարձրացնոււմ պրանց ընդհանուր

կայունությունը:

Ժամանակակից ագրոհամակարգերի կառուցվածքըկարելի է դիտել որպես բնության ժառանգական փոխամցման ինչ-որ միանգամայն հակառակ պատկերը: Ժամանակակից ագրուկորամակարվերը, չնայած իրենց բարձր ալտաւլրուղականությանը. կրում նն անկայուն էկւհամակարգի բալլ բացասականհատկությունները, մասնավորապես չի ապահովվում սննդատարրերի օպտիմալ շրջապհողի բերըրության պահպանումըն պարազիտներիպուվո:տույտը. լացիայի կարգավորումը: Այլ խոսքով` համակարգիգոիծելակերպը կախված է մալպու անընլմեջ միջամտաթյունից: Բնական է. տարբեր ագրոհամակարվեր ունեն տարբեր կենսաբազմազանություն. կայանոֆյում ն մարդու կողմից իրականացվուլ վերահսկողության անհրաժեշտություն: Ժամանակակից ագլաւէկահամակարգելում արհեստական վերահսկողությունը: Ժամանակակից ագրոէկոհամակարգերը պահանջում են անհամեմատ ուժել վերահսկողություն. քան նախկինում ունեցած գյուղատնտեսականհամակարգելըր: Ժամանակակից ագրոէկոհամակարգերը պահանջում են ավելի մե. քանակի Լներգիւսյի ներում, չնայած պրան նման համակարգերի արտադրուլականություւնը ղեռնս մնում է ցածր

մակարդակի:

Չնայած նոր տեխնոլոգիաները աչքի են ընկճում կարճ ժամասակահատվածի համալ: արտադրանքի զգալի ավելացումով. սակայն այն թուլացրել է շրջակա բնական միջավայրի կայումությունը ն, որպես հետնանք, նվազեցրել գյու րատնտեսականոսմակալգերի արտադլրողականությունը: Պահպանելու ընդունակությունը. ագրոէկոհամակարգի ընդունակությունն է տնական ժամանակ պահպանելու արտադրության մակարդակը`անկախ ամեն կարգի էկոլոգիական լարվածությոններից ն հասարակական-տնտեսական ճնշումնելյից: Կայունությունը արտադրության անփոփոխ մնալն է 7»լջակա միջավայրի տնտեսավարման ն կառավարման պայմաննելում: Արտադրության վրա ճնշման էկոլոգիական որոշ գործոննել,. ինչպես օրինակ` եղանակը, անկառավարելի են, դրքանով որ հւղօգտագործողը (ֆերմերը) այն չի կարուլղ փոխել: Դրա հետ մեկտեղ հուղլօգտագործուըր (ֆերմերը) կարող է բարելավել կենսաբանական համակարգի կայունությունը ընտրելով

եպատակահարմարմշակաբույսեր կամ կատարելագործելով մշակության բերքատվության բարձրացմանը Ապաստող յ. մեթալները հսդը ոռոգել. մուղլչապատել. տելխնոլազիաներն ն ալյն: պարարտացնել.կիրառնլ մշակաբույսերիխառը լանքեր Կայունությոնը

գործոններից. այլն

գործոններից:

ո: միայն շրջակա միջավայրի սոցիայական (անտեսական, կառավարման)

կախված Լ

Գ.արբաղը (1979թ.) ընդանում է կայունությաներեք ուղի. |. Կառավարման կայունություն. որը կախված է տեխնոլոգիայի ընտրությունից. որն առավել շատ է համապատասխանում դողօգտագործողի(ֆերմերի) կարիքներինո ռեսուրսներին: է կապված Չ. Տնտեսական կայունություն. որը

որոնք կողօգտագործողի (ֆերմերի) կարողությունների նտ. առնչվում են ճելոլրումների ն մթերքների շո կայական գնելւի հետ, ն որը կարող է ապահովել հողօգտագործողինկամուտլ: համակարգերում տնտեսական Գյուղատնտեսական է կայունության դինամիկան իմանալու համար անհրաժեշտ ո սպառման տեսակների արտադրանքի բոլոր ունենալ ու դուրս ֆերմայից հոսքի ապրանքների, կանլսիկ գումարի տվյալներ: մասին ստացվող զուտ եկամուտի է կախված 3.Կուլտուրական կայունություն, որը

կազմակերպությունների դասարակական-կուլտուրական գալա նեւությունից: Գլսղատճնտեսությանինտենսիվացումըբնության ճկնություն քինը (ընլունակությունը վերադարձնելու հողի ֆիզիկական է: Պարզ չէ. թե գործոն միական հատկությունները) ստուգող Լ մեծացնել նելդմարդը ինչքան տնական ժամանակ կայրուլ ու շրջառեսուրսներին բնական չպատճառելով վնաս րումները՝ բացահայտելը. կետերի ծայրահեղ այդ Մինչն կա միջավայրին: անհրաժեշտ է ճախ ստեղծել ագրոէկոհամակարգեր.որոնք կաէ յունության ն արտադրողականությանտեսակետից կարելի համեմատել բնական էկորամակարգերի հետ: Վերջինս հենց ագրոՒկարւգիայիշարժիչ ուժն է: ն Էկոլոգիական իրավիճակի գնահատումը: Արտադրության էկոլոգիականվիճակի պահպանումը: Պահպանման ունակությունը ներառում է առնվազն երեք չափանիշ.

ասագրոէկոհամակարգիւարտադրողականության պահպանում,

բ

Գ

փորայի ն ֆաղ մայր պահպանում ագրոէկոհամ ակարգ

իլ են

ինքն

նակությունը:

Պահպանմամինդունակության

պահպանելու

բնորոշ

գծերից

ագրոէկոհամակարգի անակությունն է տնական պահպանելուբերքատվության մակալդակը:

մեկր՝

ժամանակ

Հետազոտողների մեծամասնությունըպահսյանման հասկացովությունում ճերառում են ինչպես տնակւսն անակությում

ժամանակահատվածում չնվազող բերքի մակարդակը.այնպես էլ չՀիջակամիջավայրիպահպանումը դեգրալլացոււմից: Այդ երկու պահանջները հաճախ բնռթագրվում են

որպես

փոխաղարձ անհամեմատելի: Գյոռլատնտեսակւսն արտադրության

բարձրացումը կախված դեպքում, երբ շրջակա

ռեսուրսների օգտագործումից այն

է

միջավայրի պահպանումը պահանջում է

բարելավված գրկումաները: անա ԽԱԿոԾել մոնիտորինգ, պահպանի որան արտադրողականու արանշոված ռասակարգի ամբողջականությունը: թյ կանո

Լ

յո

Մեյերը (1992)

ն

որիշ

հետա

զոտողնել ագիոէկոյոգիական պայմաններիգնահատման լ.

Պահպանե

սահմանել յան

տիչափանիշ. են

որի պահպանել լոդոմակաթյուն, արտադրողականութ վտանգի առանց ենթարկելու գրո ին կ ոհամակար ցվածքայյ ֆունկցիոնալ բաղադրամասերը: ,

իստ

արգի

`

2.

:

առուցվածքային

ե

Բնական ռեսուրսների աղտոտում, այսինքը այսինքններդումների ն աի թափոններիհետնանքովջըի, օդի ն հոդի :

3,

ն

ճե

կի փփոփոխությունը: ախար

որակի

|

։

|

լան: ղշաֆտների Գյդսղատնտեսական հի ւ

որորակը: : Գ Գոյություն տարբեր եղանակներ.որոնց միջոցով գյույլատնտեսական հողօգտագործումը փոխում է լանդշաֆտի բնույթը ն

ունեն

Լկոլոգիականգործընթացների վրա:

|

ազդում

ոնթեոփղոգիական րանական եկան տիկն ամունի,հողօգտագործման 17:աա գտակ միջատների տարածվածությունը. Ագրոէկոհամ

Ը

'

տոտի

լ.

մոնիտորինգի մշակաբույսերի ն հողի էրոգիայի արտահայտվածությունը. ռ

:

ե

յարազիտ

ՍՈՐ

|

բնույթը.

մռոզման ջրի որակը. ազրոթիմիկատսերիօգաագոլւծումը. ընտանի կեաղրասանիները արտադրութ րոնը. սոցիալ-անտեսսկան գործոնը. վենետիկական բազմազանությունը: ԼԱՆ-Ձում

ն Լ

ատիսակաս Ամերիկայի երկրնե: էկորւգիական վիճակի սկզբնական գնահատման համար ընտրվել են 6 ամենակարնոր հիմնահարցերը. ե. Սշակաբույսելի արսոսդրալակատությանը. ` այսինքն ներդրումների արդյունավետության գնահատումը բերքատվության ցանկացած մակարդակի հասններոհամար. ինչպես նան շրջակա միջավայրում առաջացած թափոնների օգտակար ն վնասակար ներգործությունը: 2. Հայր լսրտադլոոլանանությունը: Հալերի հատկությոնների վերականգնումը. որը օգտագործման պլոցեսում դեգրադացիայի Ւ ենթարկվել: Հողօգտագործման Ալըոցեսում հուլլերի վերականգնումը պետք Է համայժեք լինի բերրիության նվազման մակարդակին: Քանի ղեւ հաղլաշերտի հաստությունը է մշակաբույսերի արմաաների տարածման խորությունից սնում մեծ արո չափով ավելին. հողի կռարատստըբացասական նրա արտադրողականության վրա: ազդեցության չի ունենում Հենց որ այդ տարբերությունը փոքրանում է. նվազում է նան հողի արտադրուլականությանը յր: Գործնական յ իմասոռվ հողի Է արտադրողականությւնը բնութագրվում սննդատարրերի պարանակությամբ. բնրրիությամբ. աճեցվող բուսականությամբ. տ. աղտոտվածության էրոզացվածության )

է.

յում

ն

)

ՄԱՆԱ: ձ

:

ի

|

նան

:

:

'

Որոմփաւմ դման ջիՄ

Է

ոյսնն որան

ասպնեկտներ՝

:

մո

քանակն/ կսնը:

«

ԴՂոյություն ունեն

աւնեն

ո

երկո:

ոլոսկի ազդեցաթիոնը ոռոգվող բ/ վրա. վիճակի ագրուկոառամակարգի էկոլովիական ագիսէկռոհամակարգի կառավարման ավղնեցությունը ջրի ոլւակի ն քանակի վրա: է. Գ. գտակալյ Օգտակալ միջատների Ձ Ջ:»0տարածվածությւնն է որը գիշատիչների. քացմազախոթյոււմը. բնութագրում ն պարազգիսանելսի փոշւտուլ միջատների տարածվածությամբ ու իազմազանությամբ: 5. Գրո ատնանեսանան թիմրկաանելրի(ագրոքիմիկատների) 2ԳԱԱւգործում Է որը բնաբացրվում է բերթի. ագրուկոհամակարա

ուգման

,

ան

ջրի քանակի լ

ն

-

:

-

:

'

'

`

ւ

.

,

.

Գի ու հարակից էկոռամակարգիվրա

ունեյաց ազղեցությամբ:

Գենետիկական քացմազամոթ/այճյ: բնութագրվում Լ սեր- ն գենետիկական միջտեսակային բազմազանության մակարդակը. ինչպես նան մշակաբույսերի գենետիկական ուստկամիշները 6.

քայքայամից պահպանելու աստիճանով,

ՔԻՄԻԱՑՄԱՆԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆԼԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Հանքային, արոս տան/ւրելըը ե շրջակա միջավայրը: Երկար տարիների փորձը վկայում Ւ. որ հանքային ն օրգանական ւպարավտանյոթերի կիրառումը համարվում է մշակաբույսերի բերքատվության բարձրաւլյման տեխնոլոզիայի կարեոր օղակներից մեկը: Պարարտացմանանհրաժեշտութիւնը բխում Լ այն հանգամանքից.որ ագրոցենովներից բերքի ձնով հեռացվում են մեծ քանակի կենսածին տարրեր ազոտ. ֆոսֆոր. կալիում ն այլ մակրո- ն միկրոտարրեր: Այս տեսակետիցառանձնակինշանակաթրոն ունի գրեթե բոլոր մակրո- ն միկրոտարրեր պարունակող օրգանական պարարտանյութերի կիրառումը: ՖԱՕ-ի տվյալներով համաշխարհային մասշտաբով օգտագործվում Է 170մլն տոննա ազոտական, 70մլն տոննա ֆոսֆորական ն 60մլն տոսնա կալիումական պարարտանյութեր: Հայաստանում. մինչն ագրարային ոլորտում հուլլային նոր հարաբելրութրոնների ստեղծումը (1991). օգտագործվել են 150 հազար տոննա ազոտական. 170 հազար տոննա ֆոսֆորական ն 30 հավար տոննա կալիումական պարարտանյութեր: Վերջինս20 տարիներին արտասահմանյան մի արք երկրներում. շատ այլ թփում ե Ռուսաստանյւմ. աշխատություններ են ճվիրվել ն ագրոքիմիկատներիկիրառման շրջակա միջավայրի պարպանության հիմնահարցերին.որոնք կոնստրուկտիվ մոտեցում ունեն հանքային պարարտանյութերի ն բույսերի պաշտպանության միջոցների կիրառման նկատմամբ: Այդ գիտնականների ն գյոռլատնտեսության գիտակցելով գյոռղրատնաեսությանքիտոտրտի շատ մասճմագետներ. միացման կարնոր դերը սննդամթերքներիու անասնապահության համար կերի արտադրությանավելացման գործում. միաժամանկ գորժընթացնելում շրջակա բնական առաջ են քաշում թիմիսապյման միջավայըը մարդու համալ: անվտանգ ւվահելու հիմնահարցը: Բազմաթիվ ոսումնասիրութրոններ վկայում են այն մասին. որ թիմիական միջույննիը ոչ գրագես: օգտագործելու, սահմանված կամոննճերը|սախտելոււյլեպքում առաջ են գալիս մի շարք բացասական հնտնանքննր: Ննրկա Ւէտապում.ելւբ գյւոլատնտնսական արտադրությունըպատՎ. վարելու կենասբանական երկրագործությանհամակարգը. հաստ |

|

.

ճիշտ չէր լինի առաջ թաշել «քիմիայում կաս կյանք» լոլունգը: Հողօցպետք Լ խերսյի օվտագործեն բոյը ուսսթային պաու ոյսերի պաշտպանությանմիջոցները. որպեսգի իարտանյութերն արտադրանքը անվնաս լինի մարդո առողջության հւսմար: Լնհրա-

տագործուլները

ժնշտ | թյայսերինամրսհովել աւսհանջփոլ քաճակի մակրո- ն միկրոսակայն չպետք Է անհիմն մեծացնել օգտազործփսլ սյատարրերով.

չափաբաժինները. ստեղծելֆիզիոլոգիական արգելահարտանյութերի են

որոնք կարող կանխելբույսերի մեջ, հատկւսւվես բուսաբուկումներ, կազմող արտադրանք գեներատիվօրգաններում.տոքսիկ ճլոծական թերի

Միջոցառումների համակարգըպետք | մուդքն կուտակամը: ոլ

ոռիլված լինի րի մ ան

կամ խիստ նվազեցներւագրոէկոհամակարգեկանխերւ ն ծանը

այլ տոքսիկ ճյրոթելուվ՝ այտոտումը մետաղներով միջավայրի պարարտանյութերով շիջակա ապտստհի իրն պատճառներըկապված են դրանց տելափոխման, հական

պահպանման ու օգտագործմլսն աշխատանքներիոչ ճիշտ կազմա-

Քիմիական

նյութեր

արա

| |

|

կերպման. առանձին մշակարյայսերովզբաղեցված դաշտերում պարարտւսնյութերիմուծման տեխնոլոգիաներիխալստման հետ: Շատ կարնոլ, Է նան արաադրփոլ պարարտանյութերիքիմիական. ֆիզիկական ե մելասնիկական որակը: Ըղլոր լեպքելրում սահմանված սռրմերից բարձր չափաբաժիններով հանքային պարարտանյութելի օգտագործումը վնաս է պատճառումկենսաբանական արտադրանքի որակիս ն շրջակա բնական միջավայրին: Հանքային պարարտասյութերի սխալ օգտագործումը կարուլ է առաջ բելւել տարբեր կարգի բացասական հետնանքներ՝հովելփ, մակերեսային ու խորքային ջրերի այլտաւտում. ջիային ավազանների էվտրոֆիկացում. կննսածին տարըերի շրջապտույտի ն հաշվեկշռի խախտում. հողերի ագլոքիմիական հատկությունների. ցանքսրի ֆիտսսանիտարականվիճակի վատացում ու հիվատրություններիզարգացում, ն ռրսլես հետնանք. գյուղատնտեսսկան մշակաբույսերի արտադրողականությաննվավում ու ստացվող արտադրանքիորակի վատացում Հանքային պարարտանըութերիավելցուկը առաջ է բերում հողի միկրոբային ցենոզի բայլադրամասերի խախտում, ավելանում է միկրոսկոպիկ սնկերի մասնաբաժինը, որոնց մեջ կան շատ հիվանդաբերներ: Լոանձնակի նշամակություն ունի ազոտական պալարտանյութերի (ամոնիումի սուլֆատ, ամոնիումի քլսրիդ, ամոսյակային սելիտլյա. ամռնիում, նատրիումինիտրատ, կալցիումի նիտատղլֆատ-նիտրատ քատ. կարբամիդ կամ միզանյութ. կալցիումի ցիանամիդ) ճիշտ օգտագործումը: Մնծ չափաբաժիններով ազստականպալարտանյուբերի օգտագործումը կարուլ է նպաստել մեծ քանակի կենսազանգվածի առաջացմանը ն մշակաբույսերի համար անբարենպաստ |ուսավորվածոււթյան պայմանների ստեղծմանը. ե վերջապես նիտրատներով սննդամթերքների աղտոտմանլ): Ը.Կոմմոների օրենքների» չորս հեղինակ «Էկոլոգիայի (1974)տվյալներւվ ԱՄՆ-ի տալածքում բույսերը յուրացնում են հուլ մուծված ազոտի մոտ կեսի. ինկմնացած մասը օյլ է ցնդում. հեռանում այլ ջրերով Ն կուտակվամ ագրոէկոհամակարգերից դարս տարածքներում, առաջ բերելով շրջակա բնական միջավայրի ում: ալտաոս

ե

Նկ.

12.

Քիմիական սյուբերի շրջանառությունըշրջակա միջամայրում (Սելնիկով

րիշներ, 1978: շնե

:

Պետք է նկատի ունենալ. ռր նիտլաատայինազոտլ: հողում շատ շարժունակ Լ. ուստի ոռոգմանոլ անձրեների ժամանակ. հատկապես թերն մեխանիկական կազմ սմեյող հեշտությամբ ալերում. `

արձատաբնակշերտից: Գյուղատնտեսական մթերքներում նիտրատների

լվացփումու հնռանոմ

պարաքտանյութների հենա.

Լ

ոչ

մեց

պարումսկությունի առանձնապես վտանգ ի ննրկայացնում: Լկղ հարցի մասիս կխոսվի ավելի ոշ: Նշննք. սրը նիտրատնելի կոտակումը բույսերում արդրունք | կլան.որ բույսերի կողմից ամինոթբաների ն տորացված ազոտի լրիվ չի ծախսվում ոչ բոլոր սինքնվման վրա.այսինքն յուրացված նեն մինչն ամսնյակի: նիտրատներն Այղ, վնրականգնվամ Ֆֆիգիոլոգիականպրոցեսի խախտման գործում կարնոր դեր են խաղրոմ ազոտային միացաթյունների վերափոխմանը նպաստոդ ն միտրիտռեդուկտազները): (նիտրատֆերմենտները Ասիմիլյացիայի պրոցեսի սախտման շատ պատճառմնել:կան. որոնց թփոմ որոշիչ ճշամակությոմ ուննն պարարտանյութերի մուծման ժամկետը. ձնրը ն չափաբաժինները: Օրինակ` Վ.Ա.Չերնիկովի տվյալներով ազոտով չպարարտացված տարբերակում սպանադի կենսազանգվածում նիտրատների պալունակաւթյանը եղել է 952մգ/կգ. ձ0կգնա ազպող նրսթի հաշվով ազոտ մուծերո ղեպքում՝ 1(338մգ/կգ.իսկ 160կգհա մուծելու դեպքում` 2160մգ/կգ. սալաթում արդ ցուցանիշները եղեյ են համապատասխանաբար 993. 1332 ն

սպիտակուցների

`

`

`

1642մգ/կգ: Մեծ չափաբաժիններով

պարարտանյութերի օգսւագործումը է բերում սննղամթնրթներում ոչ միայն նիտրատսնրի մնծ առաջ քանակի կուտակում. այլն դրանցում Օ վիտամիս|. շաքարների ն այլ նյութերի պարունակության նվազում, ռրը իջեցնում է արտադրվող |

Ն

արժեքը: կենսաբանական սննդամթերքի հոդից կատարվում լվացումը Նիտրատների ԷԼ առավել թուղ ինտենսիվությամբ, այն ՀՄ

|

'

|

տարբեր արտահայտվում

`

Է

խոտաբույսնրով,ապա հացահասռտլիկններով զբաղնցված ղաշտերում. ցնրաղաշտում. մոժել ըստ որում ԱՄՆ-ի գիտնականների ավելի հաշվարկով այդ հարաբերությունըկազտումԷ 1:6:30: Խորքային ջրերի այլտոտումը նիտրատներովառավել սայտուն է արտահայտվումԱրարատյան հւսրբավայրում. սրտնլ| աճեվվում են հաճախակի ջրվող բանջար-բոստանային մշակաբույսեր. խաղո. պտղատուներ, առվույտ ն այլն: Նիտրատներով գլյողատնտնեսակաս մրերթների ւալտոտումի սվազնցներո կամ կանխելու կարեոր միջոյառում Է հանքային պարարտանյոււթնըի օգտագործման գՎագակցումը օրգանական

Օրինակ Հոլանդիայում 30Սկվ հա Վ0տ հա հանքային պարարտանյութերի ծումը օրգանական ի բնլւել արտադրամթի պարարտանյութերի ֆոնի վլուս առա» սիւորատայիս աղտոսոում: հանքային Էոյյսերի Աննյլառոււթյունում ազոտի այրնսկանքայինը համարվում Լ կննասբակական ազոսւը. այսիսին բակլազվի բույսերի հետ սիմբիռիվի մեջ գտնվուլղ ավտտ ֆիքասլ միկրոորգանիզմներիկենսագործուննությամբկուտակված ավզոտնէ: Ղ-.ենայինինժեներիայի մեթոդի օգնությամբ քայլեր են ձեռնարկվում հայտնաբերելու ավելի բարձը արտադրուլականություն ունեցող շտամներ: (Ուսումնասիրվում Է ճան ասոցիատիվ ավոտ.թիքսուլ ն բակտերիանեի միկորիզայի տարբնը կոմբ|լաացիաների հնարավորությունը. որը հաճախ ավելի արդյունավետ 1. քան րանց առանձին-առանձին կիլլաւումը: Հանքային պարարտանյութերի օգտագործումը բարելավելու ն շիջակա բնական միջավայրի աղտոտումի նվազեցնելունսպյատակսվ անհրաժեշտ է հաշվի առնն սան ագրւօդերեութաբանական պայմանների: Մնջըդի երկրագործաբյամ պայմանսելում մեծ չափաբաժիններով ազատականպարարտանյութերիօգտագործումը բարձր ալոլյունք չի ապահովում: Հող մուծված պառարտանյութերը լրիվ չեն ըարացվում թայսերի կալմից ն հետագայում լվավվոմ՝ են հողից: հեռանում Սովորաբար հող մուծվող ֆոսֆորական ու կալիումական ազոտական պարարտանյութերի թանակը որոշվում Էէ նան կամ պարարտանյութելի չափալրաժիններով:Սպասվուլ կԿանխագոաւշակվոլչորային տարիներին նւպատակահարմալ, Է ազոտական պասրարտանյոթերիքասակը մախատեսել ավելի թլիչ. պարարռանյութերինը՝ կալիումական իսկ ֆոսֆորական ու համեմատաբար շատ: պարարտաձյութերը (տտպերֆոսֆատ. կրկնակի Ֆոսֆորական ւ դիամոֆոս նիտրասմոֆոսկա. սուպերֆոսֆատ. կարբռամոֆոսկա) համարվում են բույսերի սննդառությանհամար ընտ Սակայն ֆոսֆորական կտրեռր աղբյուր: պարարտանյութնր են հող մի շայթ տոքսիկ տարրեր. որոնք հողային մտցվում միջավայրում քիչ շարժունակ են: Բարրքովսի (1966) տվյալներով սուպերֆոսֆատում պարունակվում Է 1.2-2.2 մգկգ Ճ5. 00-4.5մակզ ՏԵ Օ-9սգ ԸՕ. կգ ՎԼ 4-79մգկգ Ըս. 7-79մգկգ 3Ե՛. 20-180մգ կգ ՝

լ

՝

ամոֆոս,

7-3շմգ

480-170մգ'կգԸՑ. 66-243մգ'կգ Ը. 50-1430մզ'կվ /ո: Ֆոսֆորական պարարտանյութելում պարունակվում են ճասն ֆտորի տղքսիկ միացություններ: Պարլվված է. որ բնական ֆոսֆատային ոանքատնուսկներըպարունակումեն ռաղիռակտիվտարընը Ուրան. ռադիում. ստրոմցիումի 90 իվոտուպը): Բնական ֆոսֆատային հումքը թթվային եղանակով մշակելու դեպքամ ֆտորի հիմնական մասը. ինչպես նան ամբուղջ ստրոնցիումը. մնում Էէ պարարտանլութերում. որոնց հետ էլ անցնամ է ոռի մեջ: Ըաւյսերի մեջ ֆտորի ֆիվզիորւգիականղերը այս է. որ որպես ինգիբիտոր. թուլացնում է մի շարք ֆերմենտների ակտիվությունը ն բացասական ներգործում ֆոտոսինիեզի ե սպիտակուցների Գ.

կենսասինթեզիվրա: Հողում մնացած ֆոսֆորի միացությունները ուտլզատալրման են ն ջրային ավազանը հարստացնում պրոցեսներով հեռանում առաջ բերելով էվտրոււֆիկացմանպրոցեսներ: Պարզվել է. Ք205-ով` ջիավազան մաւտթգործող 1,0կգ ֆոսֆորը առաջացնում է էՕ0կգ ֆիտոպլանկտոն (Վ.Ա.Չերնիկով. 2000թ.): Ֆոսֆորի մեծ քանակի է Աոռտակումը ջրավազանւմ առաջ բերամ ջրիմուռների ն զանգվածային զարգացում, ջուրի, ինչպես ընդոանվածէ ասել, ծաղկում է, ավելանում է նրանում րածվուլձեի օրգամական նյսթերի պարունակությունը:Այս բղորի հետնանքով ոչ մրայն ջուրը դառնում է օգտագործման համար ոչ պիտանի. այլն հաճախ առաջ է գալիս խոլերա հիվանդության բռնկում: Անասունները, խմելով նման կամ էվտոֆիկացված ջուրը, լուրջ հրվանդությւններ են ստանում նույնիսկ սատկում են: Այս բոլարը վկարոմ է. որ պետք է խստագույնս պահպանել օգտագործման պարարտանյութերի ֆոսֆորական դանձնարարականները. մասնավորապես հալերի ֆոսֆորով հարստացմանէկոլոգիականսահմանափակումները: Պետթ է նկատի անենալ. որ բնության մեջ աղտոտված ջրերի վերականգնումը (ինքնամաքքումը) կատարվում է շատ լլանլլաղ ստորերկիյա ջրերում պահանջվում է 300տարի, հոտոլ լճերում` 3.5 տարի. գետերի ջրելում` 15 օր (Վ.Ա.Չերնիկով, 2000): Կալիումական պարարտանյութերը (կալիում թլոր. կալիումի աղ կամ սիլվինիտ) նույճպես բացասական սուլֆատ. կալլաումակւսն են ննրգսրծում շրջակա բնական միջավայրի վրա: Կալիումական պարարտանյութերի պարունակում են նան այսպես կոչված.

որ

հողում

կուտակվել բալաստայինտարընը «ԷԼ Ձո). դրոնք կարող Հափաբաժիններով կալիումակա տատնմատիկ բարձը օվտագորժելու ղեպթում: Ո: պակաս վտանգ են աւսրարտանյրոււթեր կայխումական պարարտանյութելո ներկարսցնում նան են կեսդանըի պարումակվուլԸ. էթ. ՖԻ. ՃԼ որոսք կարող կուտակվել ջրեր այլն: թափանցելգրումտային ն օրգանիզմներում. են

Կուզինայի

6:Ճմվ/կգ Ե.

է

որիշների տվյալներով (182) ԽԸԼը պարունակո 02-0.3մգ/կգ ԸՎ. 1-3-7.7մգ'կգ Ճէ իսկ ԹշտՕգ-ի|2մգ/կգ ն

0.075մգկգ 115. 0.250մգկգ ՇԸ Իթ. Ս.16մգկգ Ըմ. պալիումականաղը պարունակամ1. 45մգ/կգ թե.

10մվկգ

Ըմ.

02շմգկգ

ՊԼ

մգ կգ Ճէ Կարնոր խնդիր է նան

կալիումով խորքային ո մակերեսային է ջրերի այլտոտման կանխումը: Դրա համար պահանջվում հրմնական մածել պարարտանյութերը հով կալիումական ԱՄՆ) (Չեխոսիղվակիա, երկրներում մշակության տակ: յու պատում պարարտանյութերը կալիումական են սինթետիկ ն այլն) ն թաղանթով (ձյութ. պարա'իին. պոլիէթիլեն կափսովների,որպեսզի բույսերը ամբույջ վեվետացիայիընթացքու աստիճանաբալ յուրացնեն,ն հողից լվացմանտելլիբ չտան: Հանքային պարարտանյութերիոզտագոիծումը օրգանակա

վերածո |

մեկտեղ (պարարտաց պարարտանյութերի հետ ն ղրա համակարգ). զո գակցումը օրգսնահանքային ն կեմսաբամական միջոցառումմերիհետ. ագրոտեխնիկական ե. հետնապես մպաստոմ է սչ միայն հողի բերրիության բ արձրացմանն մշակաբույսերիբերքատվության ու արտադրա հնարավոր է դառնում նվազագույն որակի բարելավմանը.յլն հասցնել պարարտանյութերիբացասական մերգործությունը

բնականշրջակա միջավայրիվրա:

ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

եվ

ՄԻԶԱՎԱՅՐԸ

ՇԲՋԱԿԱ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

Բույսերի հրյվաճղությոնների. վնասատուների դեմ պայբարի գործնական առաջարկներ մշակվել են լեռես անտիկ աշխարհում: Հիվանդություններով ու վնասատուներով գյուդատնտեսությանը հասցվող անհամալ. վնասները. հաճավս հիվամդությունների մասայական տարածամը. ագրոՒկոնամակարգերի արտադրւլականության անկումը ստիպեց. որպեսգի սկսած 19իդ ղարի վերջերից նպատակայոլղված ուսումնասիլություններ տանել բույսերի քիմիսկասմ պաշտպանության ուղությամբ: Որպես բույսերի քիմիական պաշտպանության միջոց. առաջինը բալույան հեղուկի կիրառումն էր Ֆրանսիայում` խաղողագործ Պրուստի կողմից: Այդ միջոցառման կլիման վրա Միլլարդեր մշակեց պղնձարջասպի ն կրի խառնուրդի ճիշտ դեղատոմս. որը մեծ հաջողությամբ ներկայումս կրրառվում է միխլյում հիվանդության դեմ: ու վճասատունեիի դեմ քիմիական պայքարի Հիվանդությոամների միջոցներըկիրառվում են ավելի քան |00 տարը: Հատկասլես այն մեծ տարածում ստացավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ետո: Ներկայումս հիվանդաթորոնները, վնասատուների յո մւլախոտերի կուլմից բերքին հասցվող կալաւստը Լեռոսաստամում կազմում է 23.9-46,426 (Վ.Ա.Չերնիկով. 2000): Վ.Ա.Ջախարենկոյի. Մ.Ս.Սոկվովի ն արիշներիտվյալներով (1994) հացահատիկային մշակաբույսերի բերքի կորուստի 1956-1990թթ.կազմել է ռամախառն 2. արտադրանքի 25-ի, այդ թվում վճնճասատունելով ն մոլախոտելուվ հիվանդություններով48.422 10.666.կարտոֆիլիբելւքի կոլաաստիհամապատասխանաբար կազմել Է 31.525, 55,, 20.072. ն 06.576: նշված պատճառնելուվ բավական բարձր Է ելլել ճան պտղատուների ու հատապտուղների, բանջարեղենի ն այլ մշակաբույսերի 29.052. համախառի բերքի կորուստը` ռամժապատասխանաբար 34.2".

ն 20.247:

զնարատմամբ (1989) ամեն տարի համաշխարհային գյուղատնտեսությունը հիվապյութոոններից, վնասատուներից ռւ կրում: մոլախոտելից 75մլրդ-ի վնասՒԷ ՖԱՇ-ի

Սշակաբույսերի բերքի կորուստի նվավելյնելու շահերը պահանջումեն. որպեսգի լայն մասշաաբներով կիրադվես բույսերի քիմիական միջուներ ե անլյած դարի 80-սկան պաշտպանության

միջոցառումների իրականացումից համաշխարհայինարտադրանքը կազմել 2.3-2.5մլն տոննա. իսկ Բույսերի քիմիական դրա կիրառման ծախսերի 17.տմլրղ դոլլար: մեծ չափերով օգտագործվում առավել միջոցները պաշտպանության են ԱՄՆ-ում (աշխարհում արտադրվուլընդհանուրքանակի53.0"-ր). Հարավ-ԸԱրնելյաննրկրճերում Արնմտյան Շվիոպայում: (25»-ր).

թվականներինայդ

(22.055-ի). իսկ ամեճաքիչը՝ Նոր Զելանդիայում (0-ը): Աշխարհում ճերկայամս գոյություն ունի ավելի քան են արտադրվում քիմիական միացություններ, որոնց հիման վրա պեստիցիլներիտասնյակ հազարավոր պատրաստուկներ: ենճ Առավել հաճախ մոլախոտերիյեմ պայքարիամար կիրառում հերբիցիդներ. վնասատուների լեմ ինսեկտիցիւլներ, բույսերի ու տարբեր սնկերի ղեմ՝ ֆունգիցիլներ, սնկային հիվանղությոնների վնասակար ոլնաշարավորների դեմ` գուցիդներ. կրծադների ղեմ բույսերի բակտերիալ ռոդենտիցիղներ. բակտերիաների յո

հիվանդությունների դեմ՝ բակտնեիիցիղներ. ջրամբարներում ջրիմուռներին մորախոտերիոչնչացման դեմ` ալգիցիդներ.տերեների ն կոկոնների հեռացման համար` դեֆոլիանտներ. բերքահավաքից տերեճերը չորացներու համար` դեսիկանտներ.բույսերի աճր առաջ կայունությունը արգելելու ն պառկելու նկատմամբ ցոււնների բարձրացնելուհամար՝ռետաիդանտներ:

չը ժխտում պեստիցիդներիդրական դերը բերքի կարուստը ու մոլախոտերից հիվանդաթյուններից. վնասատուներից Ոչ

ոք

նվազեցներոգործում: Ըստ Մելնիկովի ն ուրիշների (1974) տվյալների Դերմանիայում 48 տարիներին աշնանացան վցորեմի բեիքատվությունը վերջին սրում ընտրասերման (սելեկցիա). ըստ ավելացել Լ 4Լյ/նա. ն հաշվին 10ց/հա. (24.-"ս մշակաթյաս հողի սերմմաբուծության

հաշվին 7ց/հա (17.15»). հերբիցիդների կիրառմա պարարտացման Ա2.2"»). ռետարդոնտներովվողուններիկրճատման հաշվին 5.0ցուա ն ընսեկտիցիյդներ հաշվըս 7.սցհա (Ա7.1""). ֆունգիցիդների վ րառմամ է աշվին

12վ/դա (29.2"| լեպքում յեռնս չի հաջուլվո մ ործմաշ ե տմ սական շահերի. ե 1 կոլոգիական միաժամանակ բավարարել ԱՂ Պեստիցիդների օգտալ

պահանջները: Հաճա:

այնպիսի իրավիճակ Լ սաելղծվամ. որ լինում գերարսսել արդյունավետությունը ի վնաս էկոլոգիականանվտանգության: Ստացվում է այնպես. որ մարդը մի կողմից չի կարողանում գոյյսանել առանց պեստիցիդների.լակ մյուս կողմից պեստիցիդներըդառնամ են ըարջ ստրես առաջացնողներ. որը վտանգավորէ ինչպես մալղլու. այնպես էլ շրջակա միջւսվայրի 5 հազար իրաքցիներ համար: Օրինակ 1971-197շթթ. շտրջ թունավորվելեն հացահատիկից թխվածհացից. որը ախտանանվելէ ալկիլսնդիկպարունակող պեստիցիլդլնելավ:1976թ. Պակիստանում արձանագրվել է բանվորների գանգվածային թունավորում կարբոֆոսիխառնութղից: 1986թ. Գերմանիայամ մեկ տոննայից ավելի հերբիցիդներ թափվել է Ռեյն գետը. որն առաջ է բերել էկոլոգիական իրավիճակի խիստ վատացամ: Ամբողջ աշխարհր, գիտի. որ ԱՍՆ-ի կողմից Վիետնամում հրահրված պատերազմի ժամանակ որպես էկոլոգիական զենք օգտագործվել է ավելի քան 100 հազ. տաննա հերբիցիդներ,դեֆոլիանտնել ոտ ղիօքսին, որմ առաջ է բերել մեծ

ստիպված

են

կորուստներ: է.

Հայտնի որ պեստիցիդների մեծ մասը օրգանական միացություններ են: Պեստիցիդներիկիրառումը շատ դեպքերում առաջացրել է էկւհամակարգերի կենսաբանական հավասարակշոււթյան խախտում: Բստ Մ.Ս.Սոկոլովի (1994) տվյալների` պեստիցիլների ազդող նյւթի 0.1-1.0765-իցմինչն 40:2-ն է ընկտոմ նպատակային օբյեկտ, մնացած մասը ցրում է շրջակա միջավայրում ե այն աղտոտում: Բույսերի

սարսշտպանաթյան քիմիական միջոցների սխալ օգտագործումըառաջ է բերում մի շարք բացասական հետնանքնելր: Գ.Է.Տիշկնիչի (1987) բնորոշմամբ` պեստիցիդների բացասական հետնանքները պայմանավւրված են գլխավորապես բիսգեռցեմոգի որոմ քայքայումով. կենդանիների առանձին տնսակների գոյււթյււնն ա թվաքանակը իրար հետ սերտ կապված են: Պեստիցիդները,ոչնչացնելով վնասատուներին, քայքայոմ են արը կապր. ինչի շնորհիվ բնական պայմաններում տվյալ վնասատուի թվաքանակը պահպանվումԷ որոշակի մակալսյակի վրա: Եթե այդ վնասատուն ձեռք է բերում կարոնություւն.ապա տելի է ումենում զանգվածային բազմացում.որքանով որ այղ պրոցեսը յսարաղ կապը կամ քայքայվելէ կամ թուլացել:

-434.

սլ կենղլանիների Կուուսկվելով ուղրում. բայյսեր ում են առաջ բերել նյսբերի կարող սրգանիգմնելում պեստիցիդները շրջապտույտի նորմալ ցիկլի խոր ե անրնետադարձ կննասբանական ոռլլային Էկոհամակարգի արտադաոպլականության խալրատումներ. կենսատեղաշարժի 6 ւվրոցեսում «Պնստիցիղների նվազում: ունենում նան է մեկաեւլղ տելի դետոքսիկացիայի հետ տոքսիֆիկացում,այսինքն բարձր տոքսիկություն նեցող ճնյաթերի

առաջացում: Պեստիցիդների կիրառումից հետո մնացած ոչ մեծ թվով անհատները ավելի քիչ զգայուն նն դառնում տոքսիկանտների լպեպքերումառաջ է նկատմամբ ն մնացած կապերի խզումը շատ ավելացում: խիստ հետագա թվաքանակի բելում վնասատոների են միջատտուժում շատ ավելի Պեստիցիդների կիրառումից են շարջ բույսերի ծաղկավոր բորը փոշոտուլները, որոնք փոշոտում ն Ռուսաստանում (Երեմիան կատարված հաշվարկները 8052-ը: են ոչնչացումից տվել. որ միայն մեղոմերի ուրիշներ. 1992) ցույց հասցված վնասը 1985թ. հաշվարկով կազմել է 2,0մյրդ ռուբլի: Կալիֆորնիարոմ (ԱՄՆ) ավրացիայով ցանքերը պեստիցիդներով մշակելու դեպքում մեղվարնտանիքների 10-2072 ոչնչացել Է: 70ական թվականների կեսերին պեստիցլոդներով վարակվերս հետեանքով ճախկին ԽՍՀՄ տարածքում ամեն տարի ոչնչացել է որմզդեւլլների. վայրի լուզերի ն նապաստակների շուրջ 4046-ը. բադերի ու սագերի ավելի քան 77:2-ի. անտառային որսաթռչունների, քան 3052-լ: ավելի ձ կների քաղցրահամ ջրերի է այն հանգամանքը. որ եթե 1938թ. արժանի Ուշաղլոսթյան Լ տեսակ միջատ-վնասատումներ. եղել ընդամենը հայտնի որոնք կայունություն ունեին պեստիցիդների նկատմամբ, ապա 1984թ. մեկ կամ մի քանի ակարիցիդների ու պեստիցիդների սկատմամբ արդեն կայուն են ղպարձել վնասակար միջատների գրանցված է 1055-ի: Ներկայոմս կամ տեսակ պեստիցիդների նկատմամբ կայունություն ունեցուլ 150 տեսակ ֆիտսպատոգեն օրգանիզմներ. 50 տեսակ մոլախոտեր ն 10 ո. մնեմատուղներ ն այլն անսակ փոթը կաթնասուններ (Վ.

Չերմիկով.

2000թ.):

'դեստիցիդները բոլոր ղեպքելոռմ բացասականեն ներգործում հողում ապրող օրգանիզմներիվրա. որոնց կենսագործանասթյամբ պայմանավորված Լ հոռի բերլփաւթյունը: Պղինձ սպրսյոււմակյոլ

պեստիցիդները ճնշող ներգործոթրոն ունեն նիտրիֆիկացման պրոցեսների վրա: Սետնի սվագանի եներկրամորխդոգիակաս կառուցվածքն այնպիսին է. որ Սնանա լիճի փաստորեն ղարձել է տոքսիկ նյութերի կենտրոնացման վերջասկան կետր: Մկա բե ինչո այղ տարածաշրջանում ւվահանջվում է առանձնակի ոշադրություն լլարճնել բույսերի քիմիական միջոցների կիրառման հիմնահարցի վրա: Հայաստանի խիստ կտիտված լեռնային ռելիեֆի պայմաննելում, որտեղ ագրուկոռամակարգերը ընկած են լանջերի վրա ն հողատալրումըինտենսիվ բնույթ ունի, պեստիցիվների մնացորդային քանակի մի զգալի մասը ջրի մակերեսային հոսքերով տեղափոխվում է գետեր ու ջիավագաննելր. ն այդ աղտոտված ջրերով ոռոգվում են լլաշտեիը: Տաքսիկ նյաթերը դաշտերից տեւլրափոխվումեն հելղեղաջրերով. ինչպես նան ոռոգմանավելցուկ ջրերով: սելավաֆջրելուվ. Պեստիցիդների կիրառման համաշխարհային պրակտիկան վկայում է, որ վիանք ունեն պոտենցիալ վտանգ: Ընդհանրապես մարդու հւսմար ոչ տաքսիկ պեստիցիդներ չկան: Որոշակի պայմաններում. ն առաջին հերթին պեստիցիդների կիրառման նան կանոնակարգի խախտերը ղեպքում. ընչպես դրանց պահպանման. ապատլրաստուկների կիրառման ժամանակ. հավանական | առնում մարդու ե կենդանիների վրա դրանց բացասական նելգործությունը (ալերգիկ. Վոնադոտոքսիկ. քաղցկելային. մոաւտսգենէմբրիոտոքսիկ ե Լմբրիռտրոպային. ե այլն). այսինքն ուժեղ ներգործող տոքսիկ նյութերով թունավորումը: Ցանկացած լվեստիցիդ. որը օգտագործվում է էկոհամակսսըգում, է բերում խոր փոփոխություններ. անխուսափելիորեն առաջ հատկապես եթե վնասատուներիոչնչացման համար պահանջվածից ավելի է ծախսվում: ԱգրոՒկոհամակարգերւմ օգտագործված պեստիցիւլները մնացորդային քանակը կոտակվում է Խալում կամ բույսերի մեջ ե անցնում սնուցուլական շղթա: Մի շարք ելկլաներում. որտեղ մեծ մասշտաբներով կիրառում են պեստիցիղներ. մշակվել են մաթեմատիկական մալելներ. որոնք են հնարավորություն տալիս կանխագուշակելու ագրոկոհամակարգնրում պեստիցիդների կուտակման վտանզը: Գյուղատնտեսական արտաղրությււնը առայժմ չի կարուլ բույսերի

ռիվանդությունների ու վնւսուստուների լլեմ պայքար կազմսկերպել թիսիական միջոցների կիլրւսռման: Դրա պատճառներից մեկն |լ այն է. որ չկա տնւտեսական ոյ Լկողլոգիականտեռակետից ռես հիմնավորված բույսերի պաշտսյանության արընտրանքային մնթոդնել:: ե Ղեստիցիլներ, հոլը: Հողի համարվում է կենսոլորտի են մրանում բնակվում կարեռրագոււլն բաղաղրամասը. ամենատարբեր կենլանի օրգանիզմներ. դրանց մետաբոլիզմի ե մահացած նյութեի արտաղրանքներ: Հալն իր մեջ ելլած օրգանիզմների հետ մեկտեւլ|ռամարվումէ ունիվերսալ ախտահանիչ: Սակայն հողում տարբեր քիմիական միացությունների կուտակումը է Խալային կարղ ւնենալ քալյասական ավդեցություն օրգանիզմների, ինչպես նան ինքնամաքրմանվիա: Պեստիցիդների վնասակար ներգործությունը նվազեցներւ է նպատակով անհրաժեշտ իմանալ այն կարնորագույն պայմանները, որոնք ագրամ են պեստիցիյների տելւսշարժման, քայքայման 1 ղրանց ակտիվության (ակտիվ վիճակի) պահպանման առանց

վրա:

|

Հողերի աղտստումը պեստիցիղներով կարող է տեւլլի ունենալ ինչպես ուրլակի հուլ մուծելով. այնպեսէլ հող մտնուլ բույսերի մեռած կայուն մճացորղներով. կետլանիների միջոցով ե ջրով: Շատ պեստիցիղներ կարող են. կուտակվել բույսերի վերերկրյա օրգաններում ե յլրանց մեռնելուց հետո տեական ժամանակ համեմատաբար քիչ քանակով պահպանվել ուղում: Մկնդելի միւսցութրոնների քանակի նվազումը կատարվում է միայն բույսերով ուղից հեռացնելո միջոցով, այն էլ այն լեպքում, երբ օրգանական միացությունները մոլեկուլների ճեղքման միջոցով կարուլ են քայքայվել ու վերածվել պարզ նյութերի: Հւլում պեստիցիլների կաւտւսկման վրա ազդում են ոչ միայն ե ռողի բաղադրությունը, այե նրանում բնակվալ մակրո քիմիական Բացի միկրոօրգանիզմները: սլեստիցիդների բաղաղրությունից. ոլլւ որոշում Լ նյութի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները (լնդել ունակությունը. ռեակցիայի մեջ մտնելու ու ունակաթյունը. թերմիկ ֆոտոքիմիական կարունությունը). մեծ ունկ նշանակություն հողի բաղադրությունը, խոնավությաց աստիճանը. նրա ֆլորան ու ֆաունան: Հողի մակերեսից հնշտ գոլորշիագցուլ նրւթերի. կախված

քիմիական բայլադրութիոնից. մեծ կամ փոքր արագությամբ արեի լույսի ապլելյության տակ ենթարկվում են ֆոտոքիմիական քայքայման կամ օքսիդացման: Գոլորշիացման արագության վրա ատիոմ են բարձը ջերմաստիճանը. հուլի մակերեսին յի շարժման բնույթը. հուլի բաղադրությոնը: Նթե հողը տվյալ նյութի ճմկատմամբ տնի բարձը աղլսորբցելու հատկություն. ապա տվյալ ուղից նյութը դանդալ է գոլորշիանում, պաճդաղ է լվացվամ ն տեղափոխվում ստորին շերտերը: Հիդրոլիզը այն կարեոր պրոցեսնելից է. որը մեծ մասամբառաջ է բերում պեստիցիոյներիքայքայում ն քիչ սուքսիկ միացությունների

առաջայյում:

Խոնավ հոլերում պեստիցիդների հիղրոլիզրըավելի հեշտ է ընթանում: Շատ նյութեր (տիռ- ն դիտիոֆոսֆորային ածանցյալ թթուներ, պեստիցիդնելի մոլեկուլում սուլֆիդային ն այլ հեշտ օքսիդացուլ խմբեր պարունակուլնյութեր) հեշտտթյամբօքսիդանում են: Պարզվել է, որ արոշ նյութեր (տիոնֆոսֆոնային ն տիոլֆոսֆոնայինածանցյալնելուվթթուներ) օքսիդանալովդառճում են ողնաշարավորկենդանիներիհամար առավել թունավոր,սակայն հետո առաջանում են ամվտանգ նյութել: րանց հխդրոլիզից Հողում քիմիական միացություններիպահպանման վրա ազդում են մակրո- ն միկրոօրգանիզմները,ինչպես ճան բույսերը, որոնք կարուլ են հուլից կլանել որոշ նոթեր, վերամշակելու վերածել դրանք հասարակ արտադրանքի: Ինչքան Ատրում ..բարենսլաստ ջրաջերմային պայմաններ կան, այնքան միկրոօրգանիզմների գործունեությունը ակտիվ է ընթանում, ն քիմիական նյութերի վերափոխումը (մետաբոլիզմ) արագ է կաւտտարվում: Համոֆոս ն հանքային պարարտանյութեր առպերֆոսֆատ. ամոմյակային սելիտրա) հալ մուծելիս` սրագանում է դրոշ պեստիցիդների (օրինակ ատրազինի) քայքարւմը: Եթե են պեստիցիդները օգտագործվոմ առանց կանոնակարգը խախտելու, ապա դրանց 6072-ը գործնականում բացասական :ի ներգործում ոյլայրն համակարգի բիստի վրա. մնացած պեստից|ոյների9022-րըմինչն 30 օրը ճնշում է գործում ընդհանուր էկոհամակարգիհավասալակշռության ն հւղային օրգանիզմների գործունեությանվրա: Պեստիցիլլներիփոխազդեցությունըհուլային օրգանիզմներիհնտ մուլլային ջրիմուռնել, որոնք ֆոտոտլւֆ օրգանիցմներ են ն կարոդ

ն ւսվոտը. ավտոտրւթ ֆիքսել մթնոլարտի մոլեկուլյար հնաերոտրըչի նիտրիֆիկացնող բակտերիաներ. ակտինոսիցետներ. սնկեր ն այլն) ունի երկու ասպեկտ. ա պեստիցիդների ազդեցությունըօրգանիզմներիվրա ն բ: հւղայլին օրգանիվմների ազղլեցության տակ պեստիցիդների էլեգրայլացում: Միկրոբիոցենոզի ռեակցիան համարվում է հետադարձ. եթե միկրոկենսաբանական ակտիվությունը պնստիցիդնելի ներգործությամբ60 օրվա ընթացքումվերականգնփոմէ: հողային ազղեցությունը նեգատիվ Պնստիցիդների միկրոօրգանիգմների համակեցությունների վրա հաճախ կրում է կենսաբանական ակտիվության Հողի հետաղլարձ բնույթ: վերականգնման արագությունը մեծ չափով կախված է հլ են

մտցված նյութի կայունությունից: Հողի միկրոֆլորայի վրա անուղղակի ազդերությրոնըկախված է ուլի մշակության տեխնոլոգիւսյի խախտումից ն նրանում բուսական են կոտական վերաբաշխման աորրոթյան մնացորդնեի փոփոխաոմից: Պեստիցիդներ ճիշտ օգտագործելու :լեպքում դադարում է, ն փաստւրեն յյրանք մորսխոտերի աճր գործնակամտոմ դադարում են միկրոօրգանիզմների համար էներգիայի աղբյուր ծառայելուց: Նման տեխնոլագիանսիստեմատիկկիրառելու վեպքում տեղի է ււնենում հողի օլւգանականնյութերի պաշարների նվազում է. պետք է ոետեապես, հալի բելւրիոււթյան անկում: Ուստի վերականգնել ուղի էներգետիկ պոտենցիայլ մշակաբույսերի սանմանելա, կանաչ պարալւտացման հաջոլյյականությւն մպատակւվ միջանկյալ ցանքեր կիրառելու միջոցառումճերով: Անորաժեշտ է, որպեսզի պեստիցիդների կիրառման ժամանակ չխախտվեն միկրոօըվանիզմներիհրմնական խմբերի թվաքանակն ու չհայտնվի ստլեսի գստում: ակտիփոթյունը. ն Էէկոռամակարգր 0991) այն տեսակետին է. որ պեստիցիդների Յա.Վ.Կրուգովը միկրւօրգանիզմների կիրառման դետնանքով տեղի է, ունենում առավել զգայուն տեսակների անկում: Միկրոբային ցենոզի ռավասարակշոււթյան վտանգավոր խախտումը առաջ է գալիս պեստիցիլների մեծ չափաբաժիննել, օգտագործելուդեպքում: Ըստ են որում. պեստիցիդների նկատմամբ առավել զգայուն տ ավոտ ֆիքսող միկրոջրիմուռները,. նիտրիֆիկացնոլ առաջացնուլ բակտերիաները.ցելրոլյովա քայքայոլները. սիմբիով

օրգանիզմները: Այլ միկրոօրգանիզմներըպեստիցիխլներովշրջակա են: միջավայրի աղառտվածությունի բնորոշոլ կենսաինդիկատորներ Հուլային Հալային օրգանիզմների մաքրող ունակությունը: օրգանիզմները օժտված են պեստիցիլլների այտոտվածությունը ն Հուլային չեզոքացնելու մաքրելու ունակությամբ: միկրոօրգանիգմներիմեծամասնությունը տարբեր արագությամբ քայքայամ են օրգանական պեստիցիները` օգտագործելովդրանք Մի շարք դեպքերում որպես ածխածնի. ազոտի. ծծմբի աղբյուր: է բարձ, խատաթիոնը ճնչւմ պեստիցիդներ հուլային միկրոօիգանիգմներիկենսագործունեւթյունը. չնայած հետագայում տեղի է ունետոմ դրանց քայքայում: Օրգանական պեստիցիդների քայքայման գործում հսկայական դեր ունեն բակտերիաները, ապա ակտինոմիցետներըն սնկերը: Պեստիցիլլներից առավել արագ քայքայվում են հերբիցիդները. հետ դանդալ՝ Պեստիցիդների առավել ֆունգիցիդները միկրւկենսաբանական ակտիվության ինգիբիտորներ մուծերո դեպքում դրանց տոքսիկ ներգործությունը երկարում է. ըսկ կոսուբստրատներիառկայության դեպքամ (գլիցերին. գլյուկոզա ե այլն) արագանում է պեստիցիդներիքայքայումը: Լուրջ էկոլոգիական հիմնախնդիր են ոչ միայն պեստիցխդներըն դրանց վերափոխված ձները (մետաբոլիտները). այլե դրանցում պարտնակվող առավել տոքսիկ խառնուրդները. ոլունք առաջանում են ե արտայլըությաան պրոցեսւմ դրա պատրաստուկի պահպանության ընթացքում: Դիօքսինի, որպես էկոթունանյութի (էկոտոքսիկանտի). վտանգը կայանում է նրանում, որ հողի բաղադրամասերի հետ այն առաջացնում է կյսյուն համալիրներ ն. լինելով ջրում թույլ լուծելի. պահպանվում է ուսում երկար ժամամակ՝ 53-12 տարի: պատրաստուկներում Պեստիցիդային դրսպես իներտ ինգրեդիենտներ. շատ հաճախ պարունակվում են տետիաթյոր ն ածխածին. բենզոլ. քլոր -բննզոլ. տոլուղ| այլ օգանական միացություններ. ոլանթ նույնպես տոքսիկ ներգործուրյան նն ունենում մալրլու վրա: Պեստիցիդներ անմիջականորեն մթնոլւարտ են անցնում այգիները. բուսաստաններն ո. ցանքերը վոշոտելու կամ սիսկերո հողի. բույսերի ու ջրի Գործինթացի ժամանակ, ինչպես նան նյութի ցնդելու մակերեսից գպմդելու հետնանքով: Ինչքան

հատկությունը բարձր |. ւայնքւասսպեստիցիդների շատ քանակ Լ անցնում մթնոլորտ նե ղային հոսանքներով տարածվում մեծ հեռավորությունների վրա: Հողում ե մթնոլորտում եղած պեստիցլոլների մնացորդներըե լուսոյ ձնափոխություններըջրի մակելւեսային հոսքերով ու ոռոգտսն ջրերով անցնում են ջրային սվազան: Ջրային հոռսանքների

ուղիլահայայ տեղաշարժով պեստիցիդները կալուլ ես անցնել խորքային ջրեր. սակայն հուլում դրանց շարժունակությունի համեմատաբալ փոքր է. ե սովորաբար կուտակվոմ են նրա վերին շերտերում: ն այ Դեստիցիդների, մեծամասնությունը պյակտոն, օրգանիզմների համար ուժեղ թունավոր չէ: Խայսերը հանդիսանում են աղային օրգանիզմների մի մւսսը ն պեստիցիղներիցով աղտոտվում են հողից. ջրից ն մթնոլորտից: Պեստիցիդներն տնեն ե լլրական ե բացասական մերգոլծությւն: Դրակաճ ներգործաթյոււմը այն է. որ վմասակար օբյեկտների Ւ ոչնչացման շնորհիվ բարձրամում մշակաբույսերի բերքատվությումը, իսկ բացասական ճերգործությունը կապված ՒԷ. գենետիկական մշակաբույսերի անատոմիական, փոփոխությունների. հողային կալտատրակաս բաւյսերի ե սրգանիզմճերի փոխադարձ կապի, սնուցալական շղթայի ն մետաբոլիզմի առանձին օղակների խախտման, մթերքներում ե մնացորդների պեստիցյիլներ, դրանով մետաբոլիտների Նման ներգարծություւնները, ինչ խոսք. կուտակման հետ: ն որակի վրա: բացասական են ազդում բերքի քանակի Բույսերի մեջ ներթափանցուլհերբիցիդների մոլեկուլները շատ թե քիչ ենթարկվում են տարբեր փոփոխությունների՝ քիմիական կազմ, ճոր նյութերի առաջացում ն այլն: Ինչպես հայանի է. փամանակակիցհերբիցիդները օրգանական միացություններ են. որոնք տնակ են ճեղքվելու արտաքին ծ խաթյթո չա.զ, 0| տտատն ը ն մոջավայրում` առաջացնելով ջուր. այ տարածված պարվ միացություններ, չրոճք վտանգ լեն չերկայալնում կենդանի բնության համար: Ասկայնոերբիցիդներգ րիվ ճնղդքումը, որպես կանան. տել կարճ չի ոնենամ ելն յամանակամլիջոցում. այլ առաջանում լլրան մսուլողիտներ, ոլանք տարբերվում են ելակետային պ ստրաաոկ| ց դ: միայն մլեկոպային կառուցվածքով.ալն ֆիտսի ոճավրու ցյա:

Հերբիցլվլների ճեւլքվելու նակությունը. տարբեր արագությամբ են այդ դրանց թունագերծումը ն այլ պարամետրերըհամալրվում կիմնական սյութերի ւսկտիվ

Ֆֆիգիոլոգիական

առանձնահատկությունները: ակտիվ Բույսերոոմ հայտնաբնիված են ֆերմենտներ. որոնք հերբիցիդների ներթափանցած մասնակցում են իրենց մեջ եռմագերծման պրոցեսին.իսկ որոշ ֆերմենտներ. ընդուսկառակը. նպաստումեն հերբիցիդներիթունավոր ներգործությանը: քայքայմանկայունության տեսակետից Հարոմ պեստիցիդների ո ստորաբաժանումեն` շատ կարուն. որի եպքամ քայքայվում թաղաղրամասելի տարուց ավելի վերածվումեն ոչ թունավոր ժամանակաշրջանում,կայում 6 ամսից մինչե տարի. չափավոր կայուն՝ մինչն 6 ամիս, քիչ կայուն մեկ ամիս ժամանակաշրջանում: Օրգանիզմների վրա համալիր ներգործելու տեսակետից դասի` արտակարգ պեստիցխլները ստորաբաժանվումեն ն քիչ վտանգավոր,բարձր վտանգավոր, չափավոր վտանգավոր

վտանգավոր:

է Մի կողմից պեստիցիդների կիրառումը հանդիսանում արտաղրանքիավելացմանկարնոր գործոն, իսկ մյուս կողմից դրանց են հիվանդությունները. օգտագսրծման հետնանթով նվազում հետ մեկտեղ ղրա Ն Մակայն մալախոտերը: վնասատուները են ու նվազում ավելի պեստիցիդներ օգտագործելիս ավելի հատկապես գիշատիչ թռիոններն ու մանը կենդանիները.որոնք այլն: սճվում են միջատներով,տարածվումեն ուրիշ վնասատուներ ն անցնում է կուտակվում քանակը Պեստիցիլների մնացոլդլային

ն

են Պնստիցիղների կիրառումից մահանամ սննդային շղթա: ունենում են օգտակար օրզանիզմները. ն բիոցենոզում տեղի են աձամ հեռահար փոխաղարձ կասլյերի խախտումներ. ն գենետիկական դետնանքներ կապված պաթոլոգիական հետ: ներգործության

պարանջում է, որպեսզի ւվեստիցիղների դրական որոշելիս հավասարակշռել կիրառմանանհրաժեշտությունը Այս ե պոտենցիալ բացասական արդյունքների հաշվնկշիռր: է հարցում, ըստ Վ.Ա.Չերնիկավի(2000). անհրաժեշտ ղեկավարվել Ռեալ

վիճակր

երեք առանցքայինկապերի հաշվառումով. ն ղրանց նպատակային օբյեկտների միջն ա/ պեստիցիդների եղած

փւխհարաբերությունները.

բնական ն արհեսաական էկոհամակարգերում պեստիցիդների մրջավայրի փոխհարաբերությոնները. շրջակա բ

ո

գ՛ պեստիցիղ-սնում-մալդըշլքայոմ

փոխհարաբելւոթյունը: պաշտպանության բույսերի բնագավառի Քիմիական մեթոդներով դուս Ն.Ն.Սելնիկովի մասնագետ կարծիքով նոր ճանաչված է պետ. Ոասմապատասխանեն հետնյալ պահանջներին. կլիմայական գոտում շրջակա միջավայրի օբյեկտներում Ն տվյալ ունենա չափավոր կայունություն. մարդու ն այ օգտակար օրգանիզմների. այղ թփոմ ջրային օրգանիզմներիհամալ հնարավորին թույլ թունավորություն. հողում, ջրում, մթնոլորտում ն տաքարյուն կենլանիների ն մարդու, օրգանիզմներում համեմատաբար արագ քայքայվել ու կենդանիների մշակաբույսերի համար անվտանգ արտայլանք ին

:

պեստիցիդները |

-

-

հատկություն, առաջացնելու կենդանիների, ջրային ՝

մարդո. օրգանիզմումայդ -

օրգանիզմների

ն

թռչունների

պատրաստուկների Աատտակմ

հնարավորության բացակայում, տնական օգտագործման դեպքում մարդո, - պատրաստուկների ե այլ կենդանի օրգանիզմմերի համար հեռահար բացասական հետնանքների բացակայում. պատրւսստուկների նկատմամբ վնասակար օրգանիզմների հարմարվելու ն շրջակա դրանք միջավայրի օբյեկտնելւմ բացառերո նպատակով տարբեր կուտակվելու հնարավորությանը վասերի հերթափոխ օգտագործելու միացությունների հնարավորություն: Բույսերի պաշտպանության միջոցների կիրառման ն ղրա բալյասական հետնանքնենրը իրար հակասող է: պրոցես ամբուլջական Պեստիցիդներիկիրառումը պետք է լլիտել. որպես ագրոցենոզներում օրգանիզմների ինքնավերականգնման Վճասատուներ կառավարմանմիջոց: կուլմից հասյվող բացասական ե մոլախոտերի նպատակով անհրաժեշտ է կիրառել միջոցների համայիր համակարգ. այսինքն պաշտպանական: սրսյքար. որը պետք է ներառի կազմակերպել կենսաբանական. կւարանտին.մեխանիկական. ըճտրասելրման (սելեկցիոն). սերմճմճաթոծական,ֆիզիոլւգիական ն

կետդանիների -

քիմիական առավելությունը ՈՍ:

պրոցեսի̀ հիվան ությունների կանխման հետնանքների

ինտեգրացված

ագրոտեխնիկական.

քիմիական միջույներ. որոնք մշակված են կողառգական բույսերի. ն սգտակար դրանց հիվանդլությունների վնասատուների. ճանաչման միկրոօրգանիզմների օբյեկաիվ օրիմաչափոաւթրունների հիման վրա` հաշվի սռնելով շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազղեցությունը: Շատ կարնոր է օգտակար օրգանիվմների վենսաբանական առանձնահատկություններիուսումնասիրումը ն րանց զարցալյամը ապահովող մեթոդների մշակումը. որը հնարավորություն Է. տալիս պահսլաներու բիոցենոտիկ հավասարակշռութունը ն. նշանակւսլի չափով կրճատերո. նույնիսկ բացառերու վնատսկար օրգանիվմների դեմ քիմիական պայքարի միջույյներ| կիրառումը: ունես հողի Բույսերի պաշտպանութրսն գսրծում մեծ լն մշակման նեղամակները, ցանքի ժամկետը ն նլլանակը. բույսերի խնամքը, ժամանակին բերքահավաքը, մշակաբույսերի հերթափոխ աճեցման սահմանումը ն այլն: Ղետք է գիտակցել անհերթջափոխ(մոնոկուլտուր) համակարգի բազմակողմանի վնասները ն անցնել հերթափոլս (պոլիկողտուր) համակարգի: Կարենը նշանակություն ունի առավել վտանգավոր հանդեպ դիմացկուն վնասատուների եՆ հիվանդլություննեի ու շրջանացյումը. ստեղծումը մշակաբույսնիի սորտերի սերմնաբուծության կանոնների պահպանումը (սորտի այվբնական որակի պահպանումը ու սելմնանյութի առուլջացումը): Որպեսզի Ավազելյնել պեստիցիլների ներթափանցումը սննդային շղթա, անհրաժեշտ Է բարձրացնել ուլի բերրիությունը. քասի որ ազոտի, ծծմբի. բորի պակասը ակտիվալնում է բույսերում տոթսիկ Այութերի կուտակման պրոցեսը համապատասխանաբալ 27. 14. ն 2355-մվ(Ն.Ա.Չերնիկով, 2000): Պեստիցիդներով շրջակա միջավայրի տղտոսոոմը կանխելու է պլանւղ Այութեր խառնել նպատակով անհլւսժեշտ են .պեստիցիլղլների որոնք (աղսորբենտներ).. նվազեցնում տեղաշարժը ն դրանց շարժունակության աստիճանը: Անհրաժեշտ Լ ճիշտ հիմնավորել բույսերի պաշտպանության էկոլոագխսկան կիրառման քիմիական միջոցների շեմլ: Ապատակահարմարությամ Ներկայումս Գերմանիայում. Ֆրանսիայում. ԱՄՆ-Հոմ. ինչպես նան Ռուսաստանում կուսակվասծ է բավական հարուստ փորձ. որք կնարավորություն է տալիս մշակաբույսերը աճեցնել առանյ բույսերի

քիմիակւսն միջոցներ կիլւառելու: Սամյլրա Դաստելը (1988) գտաումէ. որ անհրաժեշտ է կիրառել վնասատուներ, ըվաքանակի կարգավորման ինտեգրացված համակարգ. ւսյսինքն ոչ թե լրիվ ոչնչացնել վնասատուներն ոյ մոլախոտերը. այլ պահպանել դրանց թվաքանակը այն մակարդակի վրա. որը չի առաջացնում տնտեսականշոշափելի կսրուստ: .

ատ.

ՄԵՔԵՆԱՅԱՑՄԱՆԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

Հաաա Հբերելը ԻԴ

ԼԻՍՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

՝

ՈՐՈՆԻ

իրաշխատանթրը: հեշտացնում օգտոթյամբ տեխնիկայի Տեխնիկական հագեցվածության հիմքում ընկած է ակադեմիկոս ի

Վ.Պ.Գորյաչկինի կալմից մշակված երկրւսգործության մեխանիկայի օրինաչափություններըի. որի համաձայն տելսնիկաս պետքՒ ե կենդանի կենդանի բնուան պարաադիր դիտարկել բացի բարձր Մեխանիգմները. կապի մեջ: օրգանիզմների ու արտադրոլականությունից,երկարատնությունից վստահ լինելուց. պետք Է լինես նան էկոլոգիական տեսակետից այչարացված: Գ յուղատնտեսության կիրառամը մեջ տնխնիկայի լայն ն Ւ աշխատանքի արտաղրոլականության նպաստում ալրդյունավետության բարձրալմանը, սակայն այն միաժամանակ զուգակցվումէ որոշբացասական հետնանքմնելուվ:Այդ բացասական ռետնամթներիբացառումն յ նվազագույնի հասցնելը համարփում է

գրւղատնտեսական արտայլության էկոլոգիացմանկարնորագույն օլակներից մեկը: բացասական Մեքենայացման հնարավոր են: Նախ մեքենայացոմը առաջ Լ բերում շիջակա բազմասլիսի ոլ բնական միջավայրի քիմիական ե հալուկ նավթամթերքներով քսարաղերով,մեխանիկականո ակուստիկ աղտոտում:Տրակսուրների. ավտոմեքենաների.ինքնագնաց գրալատնտեսականմեքննաների ո ներգործությանն ընթացքի. տարբեր մեխանիզմների դինամիկ հողն ամրանում է. ստրուկտուրան վիբրացիայի ինտնանքսվ քայքայվում. առաջանումննթավարելաշերտիպինլլ հորիզոն: Հողի մշակության կանանների լխախտման դեպքում (անջի գարու ն թեթության ողղաթյամբ վարի կատալումը. գաշտից որս

հենտնանքները առ

ճնշման

այլն)

մատանան Անան աարմանվա զարգանում պիրթի

են

Լրովիոն

պլոցենսնել:

ցրման. պարարտանյւբերի բույսերի սիսկման ո. փոշոտման պաշտպանության քիմիական միջտջսցների ժամանակ. հատկապես քամի օրերին. շրջակա տարածքը աղտոտվում քիմիական նյութերով Բավարար. մակարդակով տ 6արյմատապաուղնեի պալարապտուլների չմաքրված ունենում Է ժամանակ տելի դաշտից հալի հեռացում: տեղափոխման հետ մտ բանջարելլենի տարեկան Մուսկվաւ Օրինակ. կարտոֆիլի է մտճտտսմ էԷ00 հազասը տոննա հուլ. իսկ բանջարելլենի բավա դաշտերից հնդացվում Լ |1.տմլրյլ ընդհանուր հաշվով ՌՈւ։տւսաստանի տոննա հույ (Ռաբոռչե, 1978): Կարտոֆիլի. արմատապտուղների բերքահավաքի ժամանակ մեթենաճերի բանվորական օրգանները ներգործաթյամբ դրանք վնասփոմ են, որը առաջացնում է բերքի Հանքային

Տեխնիկան հատսրակության արտադրական ուժերի կարնոր նրոթական բարիքների տարրերից մեկն է. ինչպես նան ո վրա ներգործելու միջոցներ արտադրությանպրոցեսում բության է մեթոդներ եմ: Գյուլատնտեսության մեջ այն օգտագործվում վարի. յանքի, մշակության. իյլնամքթի. բերքահավաքի. արտավրանքի տեղափոխման. վերամշակման համար: Ստեղծելով էներգետիկ. տեխնոլոգիական. գյոռրատնտեսականն այլ մեքենաներ` մայլը `

ն

կոլուստ: Անսարք

մեխանիզմներով

հացահատիկի

բերքահավաք

կատարելիս տեղիք է տրվում բերքի կորստի. սրը նպաստում Է վնասատուների սննդի պայմանների լավացմանճլւ Հողի մշակության. ու խճամթի բերքահավաքի աշխատանքների ժամանակ. ըատկապե

կոմբայնի խեղերի, խոտհնձի: մնթենաների լլանակների միջոցով ոչնչացվում են որոշ կենդանիներ, հատկապես նապաստակի. թռչանների ձագեր: Շրջակա միջավայրը աղտոտում են հատիկի չորացման, խոսի

ալյուրի պատրաստման առաջաւյալ ժամանակ մեխանիզմներից այրմանգավերը. |նչպես նան մեխանիզմները ջարդվա ն բանվորական օրգանները մետալլյա տարբեր թավունները: է հրմնախնդի, տրակտորների ո մեքենաների. ինքնագնաց մեխաճիզմների ներգործությամբ հողերի պնդլացոււմը.որը ոչ միայն առաջ է բերում ուղի ջրաֆիզիկականւռ ջրաօռդայինհատկությունների վատացում (ջրաթափանգելիության Լ

Էկոլոգիական

լարջ

օդափոխանակության ուժելրսցո վատայյում.գոլորշիայման ն այե նվազում այն) տեսակար ծակոտկենության, '

ղիմաղրության մեծացամ: Վերջինս իր հերթին իջեցնում է մեծացնում վառելիքի Խշխատանքի արտալլուվականությունը. ծայսսը ն այլն: Սնը ուսումնասիրություննելրը, (Է.ՄՀայրապետյան. Ս.Ջ. Կրոյան, են |999) գույց տվել. ւը Հայաստանի սեահողերում օպտիտսլ

ծավալային

իսկ Է10-1.17գ:սմ5-ի.

ընդրիանութ է: Այն սահմաններում են որտեղ օվտագործվւմ ծանր տարածություւններում, Լ ).35գլաւղատնտեսականմեքենաներ. այլ գցոււցանիշըհասնում գանգփվսծը

ՏՈ-ՀՃա«-ի ծակոատկենությունի

|

42զ:սմ3. ենթավարելաշերտում

իսկ 151գսմ3.

ընդհանուր ծասկռտկենոաւթյւնը իջել է միսչն 43.0-44,022: Միաժամանակպալզվել է. դր տնական ծւսնը մեքենաներով հողի մշակումը առաջ Է բելուզ սան ակտիվ իանավության դիապազոնի (ԱԽՂ) նվազում: Օիիսակ. եքն սեահողերի կուսական տարածքներում ԱԽԴ եղել է 12.1-13.4"2. ապա ծանը մեքենաներով մշակվող տարածքներամ այն նվազել Լ: 10.5-11.822: հասնելով Ծանր մեքենանելւվ հողի տնական է բերում մշակության պրոցեսում հալերի ամլացումը առաջ ջրաթափանվելիության թովացում: Այսպես. եթե կուսական լվացված սնանողելում 1 ժամում ներծծվել է միջին հաշվով 87.3մմ ջուր, իսկ 6 ժամվա ընթացքում` 487,8մմ, ապա տնական ծանր մեքենաներով մշակված տարածություններում այլ ցուցանիշները ելլել են՝ 66.9մմ ն 35ձ8.8մմ: Սովորական կուսական սնահողերում այլ ցուցանիշները ն 864մմ, իսկ տնական եղել են համապատասխանաբար 147ճմմ մշակված հողերում` 139.4 Ն 812:44մ: Նման թոլ ջրաթսփանցելիաւթյոն ունեցող հողլելում ջրային էրոզիայի զարգացման վտանգը մեծ է: Ամրլացածհուլերում բույսերի արմատները անհամաչափ են տեղաբաշխվում հւղլի պրոֆիլամ կամ է, ննդհանրապե տարածվում: որ խոր չեն Պարզված ծառաթփատեսակներիարմատմերըչեն կարուլ թափանցել հողի մեջ, '

Հւ

՛

'

որոնց ամրությունը գերազանցում է ցորենի արմատները ւժվարությամբ

սնեահողերիհողաշերտով

իսկ Լ,6գ/սմ3,

են

աշնանալյան

ներթափանցում միաձույլ

ամրացվածության լեպքում, 1.42գ/սմ3

իսկ

ամրացվածության |.50գ/սմ3 դեպթոամ ընդրանրապես չեն թափանցում: Միաժամանակպարվվել է. ո հողի ամրացվածությունը

մեծանար դեպքում ընդհանուր հաշվով մշակաբույսերի 0.1գ/սմ3-ով բերքը նվավում է 6-8526-ով. հացահատիկի բերքը 2-|10ց:հա. կարտուֆիլինը`|5-25գ/նա(Վորոբիւվ. 1987): չի Հողերի ներգործաթյանը պնղացման բայասակամ սահմանափակվում միայն ջրախիվիկական հատկությունների վատացումով ն մշակաբույսերի բերքի նվազումով: Հողի պնղացումը

Է բիրաս որսշ առաջ աբսիկ նյութերի շարժունակության բարձրացում: Օրիսակ. Մուսիմայի Ն ուրիշների տվյալներով (1983)

Ռուսաստանի ճմյուդուլվոլային հոյլերում ամրւթյունը

10-1.1գ

սմ3-

ից հասնելով 1.4-|1.6գսսշ-ի արճիճի շարժոնակությունը մեծացել է

չ«Ճանգամ: ամրացումը ՞-

'

ի.

է նախ համար թուլացներո անիլոսժեշտ մշակաբույսերի որը այնպոսի աճնցման տեխնոլոգիա.

Հողերի

|

|

մշակել կմվազեցնի դաշտում ծանը մեխանի հատկապես անիվափոլ շարժումը. ինչես տեխնոլւագիական տնխնիկայի Սան պրոցեսների

մների.

|

Կարնոր միջոցառումլ թվաքանակը: պարարտանյութերի. զանազան խառնաղբերի

օրվանակա

(կոմպոստներլ), ն միջանկյալ ցանքերի, կանաչ պարարտացման այլ ալում միջոցառամների կիրառումով օրգանական նյութերի պաշարների ավելացումը: Պնդացած Ռոլերում պետք է սիստեմատիկ կատարել վարելաշերտի Ն ենթավարելաշերտի փխրեցում: Բստ է որում, պարարտանյութեյ ւպարարտազոմը զուվակցել փկւեցման աշխատանքների հես: Հալերի պնդագումը նվավելյնելու նպատակով լավ է տ գպտավործել թրթուրավոր կամ էլաստիկ դուդերովանիվավոր տրակտորնել: Շատ կարեոր Էէ կոմբինացված մեքենաների օղզտագործումը. որը ռնարավոր Է դարձնում մեկ ընթացքի ժամանակ կատարելու մի քանի տեխնորւզիական աշխասանքներ` հողի փխրեցամ. հարթեցում, տափանամ Ն այլ աշխատանքներ ե միաժամանակ խնայելու վառելիբն ու քտսրւաղերը: Օրինակ` կոմբինացված ագրեգատը մեկ ընթացքի ժամանակ կալա է կատարել խուլի փխրեցում մինչե 12սմ խորությամբ, մակերնույբի հարթեցում ն տափանում: Նման կոմբինացված ագրեգատների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն նփազեցներո հւղի պնադացումը,այլն կրճատել տեխնիկայի, վառելիքի ու քասյուղերի ճկատմամբ ւպահանջը 8-27"2ով ն միջւցների ու աշխատանքների ծախսերը` 18-3522-1վ: Կարեոը ձիջոցառում Է նան բազմամյա բակլազգի խոտաբույսերի մշակումը, պարբերաբար սարածվոյլ որոնք իրենց խոր արմատներով փխրեցնում են հուլը. իսկ մեռննրոց հետո քայքայվում ու ուղում թոլնում ծակոտիների ցանց: Հւղի մշակության. իւնասքի ե այլ աշլսոատանքներինվազեցմանը փոզընթաց անհրաժեշտ է նախագծել ե արտայլրել թեթե ո փոքո

ցանկալի

օրգանական

Հոորի

ՈԹՆՏԹԽՈԱՆԻ

աի ուլատնտեսակա

ավելի

բույլ

ԽոնԱԹԱԹԱՒԻԸ

են

սշխատանքներ

ԹԱՆ

ՍԱՐ

խիստ անհրաժեշտ պարվել մեքենայացման Լկոլոգիական հետնեանքներըն

գարծուս հողի վրա: յեքեն

լան

յ. գնահատել

արը հիսան վրա մշակել ու իրականացնել գրուղատնտեսուրյան մեքենայայման էկոլոգիացմանհամալիր միջույառումներ:

ԵՎ ԴՈՐԱՅՄԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՈՌՈԳՄԱՆ

1ԼՂՈՂԵՐի

ԼԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Օգտագործվուլ տարածքների բնական պայմանների իրականացյաում նն բարնելավեու նաստակվ կուլլտորըագզրոմելիռրատիվ սւեխնիկական. ագրոկենասբանական. կազմակերպատնաեսական ե այլ միջոցառումների համակարգ: միջոցադումնելրի հասակալրգըր Գյուղլատնտեսությանմեջ մեծամասամբ ոալյլված է գյուլատնտեսական հոլատեսքերի նան ջրաբանական. ինչպես միկլուկլիմայական հողային, պայմանների բարելավմանը: Ըռխը լեպքերում տարածքների բարելավումը պետք է էկոլոգիական տեսակնտից հիմնավոլված լիսի, որպեսզի այն միաժամանակնպաստիբնապահպանությանը լ շրջակա բնականմիջավայրի բարելավմանը: Երբ իրականացվում են տարածքների մելիւրացման համալիր աշխատանքներ (կուլտուր-տեխնիկական. անտառմնելիորատիվ.ոռոզման, չորացման, հակաէրոզիոն, ֆիտոմելիռրատիվ-բուսապատման. միկլոկլիմայական պայմանների բարելավման ն այլն). ապա Խիմնով|ւնփոխվում են միջավայրըառաջացն՛ւլ բոլոր բալլադրամասերի փոխհարաբերություւնները: Շատ հաճախ իրականացվում են էկոհամակարգի այս կամ այն բաղադրամասի փուփոխմանն ուղրլված մելիորատիվ աշխատանքներ, ինչպիսիք նս ոռոգումը, ավելոլրւլ խոնավության հեռացումը, տարածքի ջրլարբիաւյումը, մակերեսային հւսքերի կարգավորումը. պաշտպանական անտառտնկարկնեհի հիմնումը, հողերի այլլազնրծումը, քարերի ու քարակույտերի հեռացումը. մեզո- ե միկրոռելիեֆի հարթնցումը. ագրոֆիզիկական. ագրոկենասբանական. ազրւքիմիական Լ այ մերոյլներւվ ուլերի բերրիության բարձրացումն ու դիանց հատկությունների լավացումը ե այլն: Մելիռդւատիվայս կամ այն միջ:պառյսմր կամ միջոցառումների համակարգը ոչ միայն փոխոչս Է տվյալ տարածքի այս կամ այն բաղադրամասը.այյն ուսյլակի կամ անուրյակի ներգործում է կրյ տարածքների բայլաղրամասերի վրա. որը ո: միշտ ԼԷ յանկալի ՒԷկոլւգիականտեսակետից: Հաշվի առներւվ այդ հանգամանբըըայս կամ այն մելիորատիվ միջոցառումը կամ միջոցառումների

համակարգնիրականացնելիս անհրաժեշտէ կանխատեսել բնական համակիրներիհնարավոր փոփոխությունները: Ոռւգման էկոլոգիական հետնաճքները: Ընական առնբավարար տ. անկարոն խոնավացվածությունունեցուլ տարւսծաշրջաննելյում " է հողերի դռււգումը բերրիության համարվում արտարողակամության բարձրայման կարեռը միջոցառումներից մեկը: Ոռոոամը հնարավորություն է տալիս առավել արլլրունավետ օգտագործել կլիմայական ոեստիսներն ու երկրաքիմիական տարրերը: պոտեմցիալր. մասմնավւիապես՝ կենսածին ջրերով ոռոգումը շատ երկրներոմ (ԱՄՆ. Հանքայմացված ն է բերամ հաւղերի այն) առաջ 'Ղակիստան. Հնդկաստան Հայաստանամ. ոաորտելզհաղերը ոռոգվում են աղակալում: հիմնականում լեռնային գետերի ու մակերեսային հոսթելուվ ջրամբալրնելում կուտակված ջրերով, ինչպես նան հնեահովիտների (պալեււքասախի. պալեուսխուրյանի, պալեռնրազգդանի) ո արտեզյան ջրերով, (Արարասյյանհարթավայր, Սեանի ավազան) առանձնապես բարձր հանքայնացված չեն: Այղ պատճադւվ ոռոգման ջուրը հողերի կրկնակի այլակալմանպատճաւ չի դառնում: ն Հողագիտոթյան ագրոքիմիայի գիտառետագոտակւսն ագրոքիմիայի ն հողագիտոթյան. ինստիտուտի (ներկայիս մելիորացիայի գիտական կենտրոն) ուտոմնասիրություններով պալզվել է, որ Սնամճիջրերով երկարատն ոռոգման հետնանքով նկատվում Լ հողում հ կրոնի նշանակալից կուտակում ն ասլկալիացում.ջրաֆիզիկական հատկութրոններիվատացում: Արարատյանհարթավայրում, որտեղ խորքային հանբւսյնացված ջլերը մատ են տեղաբաշխված. սխալ ոռոգումը (սարմանված նորմերից ավելի ջրումներ կատարելը, ջրման ռեժիմի խախտումը, մշակաբույսերիջրասպառման գործոնի անտեսումը ե այլն) հաճախ է բերում խորքային ջրերի մակալոյակի բարձրացում, առաջ գերխոնավացումո կրկնակի աղակալում: Հաճախ աղակալմանհետ մեկտեղ նույնիսկ նկաստտիւմ է հողերի գերխոնավացում ն ճահճացում: է բերում հողի մակերեսից ու Ոոռռգումը. բնական է. առաջ ոռոգման ցանցից գոլորշիացման մասշտաբների մեծացում: Բացի այդ. հայտնի է. որ ոռոզման նպատակով օգտագործվուլ ջրի մեծ մասը (նթե ոչ ամբողջությամբ) անհետաղարձէ` ւսյն ծւսխսվում է օրգանական նյութերի սինթեզման. տրանսաիրացիայի. հուլի

մակերեսից գոլորշիացման վրա կամ Սսերծծվամ Լ երկրի խոր շերտերի (հատկապես հլսրրավայրին շրջաններում): Բնական է. Է ջրի գրւբալ շրջապտույտի մեջ. գոլորշիացած ջուրը ըատլգրկվում ււյսինքն այն չի կորչում ընդմիշտ: Նրբ ոռոգումը կատարվում է ոռոգման համար պիտանի ջրերով. ապա դրա բացասակւսն ներգործությունըշրջակա միջավայրիվրա առանձնապես խիստ չի արսահայտվում, բացասական հետեանքներ չեն առաջանմոմ: Սակայն գիտատեխնիկական առաջընթացի պայմաններում. հատկապես արդյունաբերական կենտրոնների. լեւղնաքիմիական կոմբինատների մռտակայքով ռռաոալգեսւերի ջրերը. շատ հաճախ ուսգման համար լինելով ոչ պիտանի (երբ այն չի մաքրվում). օգտագործոաոմեն ոռոգման նպատակնելուվ. որը են առաջ է բելում էկոլոգիական բացասական ըորջ ռհետնանքնելը: Բազմաթիվ ուսումնասիրությրաններովպարզվել է, որ ոռոգումը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում հողերի ագրոնոմիական հատկությունների լավացման համար: Սակայն ոռոգումը հողի է լավացման գործում ուստկոթյունների կարոդ բարձր արդրոնավետություն ապահովել. եթե պահսլանվեն ջրման (ոլրմելրն ա ոռոգման ռեժիմները. եթե այն զուգակցվի ագլուտեխնիկականու ագրոմելիորատիվ. անտառմեյիորատիվ համայիր միջոցառումնելըի համակարգի հետ (մշակաբույսերի հաջոլալականությանսահմանում. պաշտպանական անտառտնկարկների հիմնադրում, Խոլի ճիչտ մշակության, հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի խելացի ե այլն): օգտագոլրծոոմ Ոդոգման աշխատանքների ծրագրերը մշակելիս անհիաժեշտ է հաշվի առնել մի կարեոր հանգամանքը. լճերիվ, գետերից ու բնական այլ ջըւսվազաններից ոռոգման նպատակով ջրառամը պետք է այնպիսի չափերով. կատարվ, որ չառաջացնի բնական ո: դրանց Ւկոնհամակարգերի հավասարակշոււթյան բաղադրամասերի խախտում. ինչը տելի սոնեւյավՄնւսնա |ճիհետ: Ոռոզման սահմանված նորմերն ու ռեժիմները պանպանելու (օպտիմալ) ջիային ռեժիմէ ստեղծվումոչ միայն դեպքում լավագույն այլն մշակաբույսերի, միկրոօրգանիվմներիհամաը. քանի սր այդ լավագույնը ստվորաբարերկուսի համար Էլ մոտ է: Ոռոգման միջոցով սպտիմալ ջրային ռեժիմի սաեյլծման ղեւպքում հումիֆիկացման պրոցեսները (սինթեզ) գերազանցում են հումուսային նյութերի

հանքայնացման պրոցեսներին (աեսինթեվ) ն հողոմ հումուսի պաշալները ավելանում են. բարձրանումէ հոդի բերիիությունը: Ոչ միայն լանջերում. այլն հարը տարածությււնմիերումոռոզման Առիմերը խախտելու լլեպքում առաջ է գալիս իռըգացիոս էրոզիա. ու Է նԱորբ պիսպերսված մատսսնիըկներից հողը աղքատանում նման բարձր պղեպքելաոմ ոռոգումը սննղատարրերից. ն

այրոլյոնավետյո թյունչի ապահովում: ՀՀ մելիորացիայի ն ջրային պրոբլեմների գիտահետազոտական 1985) Արարատյան ինստիտուտի տվյսլներով` (Հակոպով Ն.Ս.. հարթավայրի ոռոգվող հողերում իռիզացիոն էրոզիայի հետեանքով հացահատիկային սշակաբույսերին հատկացված րսշանլրիյ ռեկտարի հաշվով տարեկամ տարվում է մինչն 18.2. կարտոֆիլի. եգիպտացորենի տ. խորդենու բանջարեղեն մշակաբույսերի դաշտերից 34,5-36.5 տոննա բերրի հուլ: Խաղողի այզիներում ջրման նարմերը խախտելու դեպքում, հուլ չներծծված ավելոլյլ ջրերը տարվա լընթայյքումդաշտից հեռացաւմ եմ մինչե 15.4տ/հա տոննա հուլ: Բարձըր նորմերով սռոգումը ավելի է ուժեղացնում տլղմային ֆրակցիաների լվացումը ն տեղաշարժը դեպի ստորին շերտերը՝ փոփոխություն: առաջ բերելով հւյլի պրոֆիրոմ կագմաբանոաթյան ու հետ խոլ շերտերն են Տլմային ֆրակցիաների մեկտեւլ լվացվում տելաշարժփոմ նան Ոււմտոսային նյութերը. որի հետնանքով նրա վերին շերտերի բերրիությոնը նվավփումԷ: Ահա թն ինչու ոոոգոամը իռիգացիւն էրոզիայի դեմ պայքարի պետք է ձզագակյել հետ: Այս հարցերի մասին կարելի է մանրամասն միջոցառումների տեղեկություններ ստանալ Է.Մ.Հայրապնետյանի«Հորսգիտություն» ղասագրքի համապատասխանբաժնից (Երնանմ.2000). ինչպես նան Է.Մ.Հայրապետյանի. Հ.Պ.Պետրոսյանի ն ուիշմերի «Հայկական ԽՍՀ ույլղերի մելիւրացիան. կուլտորականացումը ե պահպանումը» (Երեան. 1990): մենագրականաշխատությունից են անթրոպոգեն Բ.Ա.Զիմովեցը ն ուրիշներ (1998) ասջարկել սարմանափակումների վրա էկոլոգիական ներգործության համակարգ. որր վերաբերում է ոռոգվող հողերի հնարավոր ղեգրադացիային ն ներադււմ է. -ոռղգման ժամանակ ուղերի ֆիզիկական ուստկությունների .

դեգրաղացում. -աղակայման. ալկալիացմաս

ն

հիմնայնացման պրւցեսնելի

վարգալգում. ոոյլնրիթթվեցում.

-հողղերիսդողմամ ու ճարճացյման զարգացում. Հալերի յլեխոմիֆիկացման զարգացում. -հռողերիհանքաբանական կազմի անհետաղարձ աղքատացում:

-հլերի

զարզացում. ազտոտման

հողերում հաղային օրգանիզմների քանւսկի ն տեսակային կազմի անբարելավփոփովտսթյուն: Ոռոգովի ազրոէկոհամակարգերի (ւրմալ գործելակերպը հնարավոր է այն դեպքում. եթե սահմանվի բնական ն անթրոպոգեն գործոններիհավասարակշռված փոխմերգործաւթյում: Չորացման էկոլոգիական հիմնախնդիրները: Գերխոնավ ու ճլսհճացած հոդերի չորացումը դարերի վայլեմություն ունի: Մշակովի ուղեր հատկացնելու նպատակով՝ գերխոնավ ու ճահճացած տարածքներում կառուցում էին խոր ատաներ ու ավելորդ ջուրը հեռացնում: Ավելի ոշ այդ նպատակի համար օգտագոլծում էին թրծած կավից պատրաստված խողւվակմեր: Արդյունաբելությունը զարգանալուց հետո մի շարք երկրներում (Ավստրիա. Բելգիա. Գերմանիա, Ռուսաստան, ԱՍՆ, Ֆրանսիա ն այլն) սկսեցին օգտագոլծել մետալլյա կլոր խուլովակնել: Արեմտյան Եվրոպայի շատ երկրներում (Անգլիա. Ֆրանսիա. Հաոնգարիա, Իտալիա. Ֆինլանդիա. Հարավսավիա ն այլն) մելիւրացված հողերի հաշվեկշաոմ Վզալի տեւլ| են գլավում շորացված տարածքները: Օրինակ. Եվրոպայում չորացված հոլերը կազմում են ամբողջ մայրցամաքի թարելավված (մելիորացված) հողերի 7076-ը: Ամբալջ աշխարհում չորացամով ճահճային խուլերի իրացման հնարավորությունները գնահատվում են շուրջ 220մլն հեկտար: Ռյոսաստանում ճահճացած ուլերի մելիորացման ֆանդր կազմում է 75,3մլն հեկտար. իսկ Հայաստանում 25 հագար հեկտւսը: ճահճային ուղերի չորացման ուսմակարգի ընտրությունը կախված է նրանից. թե դլաանքինչ տիպի սնուցում ունեն: Նթե ճահճացումը առաջ է գալիս լանջի ստորոտի հարթ տարածքնելում մակերեսային հոսքերի կուտակումից, ապա ճահճային ողերի չորացման գուգրնթաց լանջերում իրականացնումեն հակաՒլոզիոն միջոցառումներ (ջըրավաք այուների կառուցում, հոսքակամխիչ շերտերի ստեղծում. անտառապւստյւմ. բուսապատում ն այլն) տելլոււմներից առաջացած ջրերը տեւոմ կուտակելու ն Այահելըու համար: Խորքային ջրերով սնուցվող ճահճային վանգվածմներում -ոռովվող

`

-18Ք-

Կռովսրաբար կառուցում են

բաց.

իսկ

շատ

դնսյքելում

մսե

փակ

Հոլւսցնաղ ցանց:

Հայաստանում ճահճային զանգվածմեր կւսն Մսւեվւանավանի. Վարդենիսի. Տաշիրի. Մարտունու. Կամոյի. Աշոցքի ն այ տարածաշրըջաններում:Ըղլոր դեպքերամ չորացման համակարգը իրենից ներկայացնում է նիդլատեխնիկական կառույցներ ս

համասարքեր:

ձճանճայինհոդերի չորացման ն գյւսըիստնտեսակւանիրաւյմւսն հտասը անհրաժեշտ է գիտականորեն հիմնավորված մոտեցում: Տնմւնսական արդյունավետությաննսրստակսհարմարոււթյանը Վուզահեռ պետք է զնահատել. թե չորացումը ինչ ճերգործությում կարող է ուննսւս| կից տարածքների էկոհամակարգերի, մասնավորապեսյլրւսնց ջրային ռեժիմի. միկրոկլիմայի փոփոխության, ոազվագյուտ ն էայնմիկ բոսատեսակների յս կենդանիների անհեսացման վրա: Պլնոլք | պարզել, թնինչպես կարելի է լուծել օրգանական նյոթերով նախօրոք ու սննյլյլատարրերովհալոււստ հնռացփւղ ջուրը ոռոգման նսրստակներով օգսւագործերռո հիմնահարցի: Բոլոր դեպքերում չորացման պրոցեսում ճահճային վասգվածներից հեռացվուլ ջրերի կուտակումը ջիրավազաննելում ո ջլրլամբալմնելումցանկալի չէ. քանի որ այն կաիսդ է նպաստել էվտրոֆիկացմասնսլրոցնսին: ,

Տորֆային զանգվածը անի բարձը խսմավունակություն ու թայլ գորլծակիցի ջիաթափանցելիություն` ֆիլտրագիայի նման 0.001...0.005սմ/ժամ (Խ.«Վ.Օպպոկո):Տորֆը սպունգի պահում Լ ե է միայն այն հիմնականում ծախսվում կլանված ջարը, գոլորշիացման վրա: Հայաստանի սակավահւարւթյան պայմաններում ճանճային են հողերը մշակովի ոռղատարածությունների համարվում Նման աշխատանքներ ռեվերվ ընդարձակման կարեսը Հայաստանում ինսականացվելեն ն կշալսանակվենիրականացվել: Ճահճային հողերի չորացման հարցի վերաբերյալ երբեմմ հակաղլրփոմ են տարբեր կսըծիքներ՝ չորացմանք կողմճակիցնել: ե լներ: Երբեք չսլետք է մրակուլմանի մոտեցում ունենալ: հակառւսկոր Տնտեսական ե բնապահպանական շահերը երբեք չպետք է հակաղրվեն, սյ պետք է զոագակցվես:Այլ կերոլ|ասած, ճահճւսյին հողերի չորացման ե իրացման հարցում պետք Է բազմակուլմանի մոտեցում անենալ: Փայրոն օրինակ կալալ է ծառայն Գիլի լճի չորացումը: Առանց շրջակա միջավայրը վրա պրական ու բացասական ներգործության բազմակալմանի վերլուծության մ գնահատման` լիճը չտրացվեց,ն ապա տարածքի էկւհամակաիգերի ամբովջականությումը պահպանելու նտպատակով հարց առաջ թաշվեց՝ մշակելու նախագիծ վրա վելականգնման համար: Տորֆային Խուլերի չորացման պրոցեսամ տարածքից հեռացվող ջրի հետ հեռացվում է ման տղմային ֆրակցիաները ե դրա հետ. բնական է, նան ջրալույծ օրգանական նյյւթեր ա բույսերին անիրաժնշտ հանքային մակրո- ն միկրոսննդատալրրեր: Ճահճային տարածքննիըչորացնելիս ոչնչանում են որոշ բոսատեսակներ. ոչնչանում կամ տարածքից հնռանում են որոշ կեորսնիներ. թռչուններ. տարբեր: տեսակի միջւստնել ե այլ օրգանիզմներ,ոթոնց միջ, տասնյակ տարիների, նույնիսկ դարերի ընթացքում ստեղծվել են փյխաղարձ կապեր: էտա թե ինչու բոլոր դեպքերում

ւ

ԳՐԵՐի ԿԵՆՍԱՍԻՆ ՏԱՐՐԵՐՈՎԱՂՏՈՏՈՒՄԸ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆԻՆՏԵՆՍԻՎԱՀՄԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Գյոսլատնտեսական արտայլրության ինտենսիվացումը էաւվես որն իր հերթին փոխում է նյութերի կենսաբանականշրջապտույտը. փոխում Լ մակերեսային ւտ խորքային ջրերի վիճակը. առաջ բերերով տղքսիկ նյութերով ջրային սվազանի աղտստում ն էվտրուֆիկացում. հարստանայով սննդատալրրերով նպաստում է այսինքն ջուրը ջրային օբյեկտների կենսաբանական արտադրողականության բարձրացմանը. մասնավորապես ջրիանսռների գանգվածային լճի. զարգացմանը: Այս երնետյբը նկատվում է ինչպես Սնանա այնպես էլ մի շարք ջրամբարների ափամերձ տարածքներում. որը ն առաջ Է բերում Լկոլոգիական լուրջ լարվածություն: Բուսաբուծության ն անասնապահության ինտենսիվացումը դարձել է ջրերի էվտրոֆիկացման հզոր գւրծոն: Մակերեսային ոսսքելով սննդատարրերի (Է, 5. Ի, 5. Ըռ. 15 ն այն) լվազումն ու հեռացումը առաջ է բերում կենսածին նյութերով նւրմալ հողերի աղքատացում ն արգելակում ագրոհկւոհամակարգերի գործելակերպը: հատակային արտահայտումը Էվտրոֆիկացման փայլուն (բենտոսային) նե Ֆֆիսուպլանկտոնայինջրային քույսերի երկո տեսակներիհարաբելության փոփոխություննէ. որն առաջ է բելյում ջիավազանների էկոլոգիականհավասալրլակշաոթյանխախտում: Ջրային ավազանում մեծ քանակի ֆիտոպլանկտոններիաւկայության դեպքում ջուրը պղտորվում է, իսկ գույնը դառնում մուգ կանաչ (ջրի ծաղկում). ե արդյունքամ արեր քբոյսը գրեթե ամբոայջությամբ կլանփումէ. ն հատակային բույսերը կարոյլանում են զարգանալ միայն սաղը ջրելում: Ի դեպ՝ ռատակային բույսերը. սնվելով հատակային նստվածքների ու ջրում ելած սննդատարրերով.նպասավազանի տում են ջրային ինքնամաքրմանը:Ֆիտուպանկտոնները ն ֆւտոսինթեվի պրուցեսնվում սում անջատված թթվածինը.անցնելով ջրի վեյփն շերտերը. ցնդում ո

գրարերով, Մրո արած կենսածին

մինոլորտ: անցնում ի

ԱԱ արան րտոանեաւնը

իսախտվում

է

ֆ

որի :

-

աական կախած աունԱա համա աղի այն ծառայում ղես

Ռրպես

ակաճ

«

մաս

Սմրորիառւ

շտ

հանքայնացվող

միկրոճրգանիցմների (հիմնականում բակտերիաների) համար որպե սնալի ն էներգիայի այլբյուր: Այգ ռելուցյենտների (բակտերիասերը) շնչառության պրոցեսում են թթվածինը. ղրա հասցնում սգտագործում ն ջրում քանակը: իսկ ջրի խոր կրիտիկական վիճակի դրանով

վատացնում ձկներիկենսական ապրուլ շերտերում պայմանները: Կենսածին նրաթերի տարածման

գնահատումը կարելի Է (րստ ծավալի) կենսածին արտահայտել պյեսակարայր ծլսնրաբեռն վածության որոշման վրա Ս.Լ.Մուրականի (2000) կալմից հիման ա-

ռաջարկվուլ ինտեյալ բանաձնով.

երա յ 13

ւկ

Ն

որտեղ` ոռ աղբյուրներից

կենսածին նյութերի

-

մուտքն ընդհամտուր

է

լ

ջրավազանի ջրի ծավալն է մ3: Ջրավազանի Լվտրոֆիկացված ջուրը յւղղակի սգտագործման պեւպքումվտանգավոր Լ ռչ միայն մարդու ն կենդանիների. այլն ջիատար խողովակների, ցանցի համար: Էվտրոֆիկացված ջրավազանների ֆիտոպլանկտսնը վտանգավոր Է ոչ միայն նրա զարգացման ու ակտիվ կենսագործունեսւթյան.այլն ծերացման շրջանում ն մահանալուց հետո. որքանով որ ղրանց բջիջների քայքայումից առաջանում են թաւնավոր նիրոթեր. ն ջուրը ձեռք է բելոււմ առավելագույն թանավա հատկություն: Էկոլոգիական թորջ հիմնախնդիրներեն առաջացել Մեւսնա լճում՝ կապված ջրի Լվտրուֆիկացմանհետ: Հանրապետության ջրային հաշվեկշռում. ինչպես նան գրւվատնտեսության. էներգեսւիկայի. արդյունաբերության ն Ճ՛

-

ա ոորի Գագան Անն արիրի արն իրավիճակնելում. լճի րսն տ խտ ԻՄ նանը միակ խոշոր լիճն նանդիսանում Աեդրկովկասի Ը

Ի

:

լ

ր

"

ո/

արտակարգ

Սնանա

|

Հայսստանի

է. որը

ե

նրա

հխարեան պետությունների

Է

խմելու

ջրի

ռազմավարականպաշարների հեռանկարային ջրամբարը. Հայաստանի տնտեսության ն էներգետիկայի վզարգացման նպատակովմեծաքանակջիբացրողումների.ջրայիս ռեսուրսների ոչ լճամ տելի արդյունավետ օգտագործման հետեանքով ՍԼանա ն ունեցան լճային էկորամակարգի նրա կենսաբավզմավամյոթյան խոր ն մեծամասշտաբփոփոխություններ: Սնանա լճի մակարդակի մոտ 19,9մ իջեցման հետնանքով նրա մակերեսը փոքրացել է շուրջ 1372-ովն 1416 քառ.կմ-ից հավասալվել է քառ.կմ. իսկ ծավալը` 44,522-ւվ ն 58.4 խոր.կմ-ից հավասարվել Ւ 32.4: Լճի միջին տարեկանջերմաստիճանըբարձրացել է մյւտ 252ով. լուսաթափանցելիութրոնընվավելէ 5 անգամ (16-ից դարձելէ 3մ). թթվածնի խտաթյունը լճում փոքրացել ն 8մգ-ից դարձել է 3մգ դիտլոռմ, իսկ ջրի ոատակային շերտերում հավասարվել է անալիտիկ 0-ի: Ազոտի խտությունը մեծացել է 30 անգամ (0.01-ից է հավասարվել իվ ԼՈ»

0,32գ/մ3)՝ նելով ա:Գ խթանելով

Հ

իի Գ.Գ զանգվածային ջրիմոտների

բազմացումը: Ազոտի քանակի մեծացման հետնանքով միաբջիջ ջրիմուռների

աճն

ու

-

-

մեծացել 1մ3-ում կենսազանգվածը

անգամ` 0.3գ-ից հասնելով մինչն 5-6գ: Եթե մինչն ջրի մակարդակիիջեցումը լճում օրգանականնյութերի քանակը կազմում էր 25 հազ. տոննա, ապա 1990թ. այն հասել է ջց0ռազ., իոկ 1999թ. 144իազ. տոննայի: Տարեկան էներգիայի կուտակումը լճի մեկ քառ. մետր ջլւաշերտումմինչն ջրի մակարդակի իջեցումը կազմել է 4200 ԿՋոուլ, իսկ 1990թ.`14630 ԿՋուղ, իսկ ներկա դրությամբ այն 26000 ԿՋոււղլ է: Օրգանականնյութերի ն էներգիայի կուտակումըբնականաբար ազդել է թթվածնի քանակության նվազման վրա: Մինչս ջրի մակարդակիիջեցումը լճում թթվածնիտարեկանքանակը կազմում էր 350400 տոննա: Այդ նշանակում է, որ 1Լգ օրգանական նյութի օքսիդացմանհամալ լճում կար 14գթթվածին:Ներկա վիճակով լճում թթվածնի տալեեկանքանակը նվազել է մոտ 19 անգամ ն կազմում է 18600 տոննա, այսինքն 1գ օրգանականնյութի օքսիւլացմանհամար կա 0,|է3գթթվածին,որը մոտ 30 անգամքիչ է. քան այն անհրաժեշտ Է: այդ է պատճառը, որ լճն հատակին ն միջին ջրաշերտերում է (անաէրոբ ապայմաններում) սկսե առաջանալ ջրային ն օրգանիզմների համալ թունավոր ամոնիակ ծծմբաջրածին, լանք

է մտտ

Ապասաում Լ

են

լճի ճահճացաննը

ն ւսպմագացմնումլճի

ՎԱԽԱԱԱԱ

ն ճային բուսականության տեսակային չափաքանակա

պարձան ջրային փսփոխությււնները Կատճառ մանըէներ որակակաս ե անողնաշարավոր փոխկապակցված կենդանիների, խոր քանակական փոփոխությունների: Էճայսփոփոլս չեց նանսննդիշյթաներիվերջին օղակը

ձցնային համակեցության հանդիսացող կառուցվա չորացման հետնանքով )յշնչացամ Ձմեռային Ջվադրավայրերի ն

Բոջակը: Բախտակը Սնանա լճիձկնային համակեցության անկանոն ն անխնա հնտնանքով անհետացման են գտնվու շահագործման եվրինդրոնք Ամառային լլեռ Գեղարթունին, Բախտակր. Սնանի Բեղյուն. են ՏՏ

Տ

70-ական թվականներին ընդգրկվել Կարմիր գրքիմեջ: թվաքանակը: է կրճատվել նան Շարունակվում Սնանի,Կողակի ենք Միգի կանգնած Ըյսօր Մեանի ձկնատեսակների, հատկապես պաշարների խիստ նվագման

փաստի առաջ: Սնանի Սիգ ձկնատեսակի պաշարները 80-ական թվականների դամնմատ կրճատվել են մուտ 5 անգամ ն այսօր 25րագ. տոննայի փոխարեն ունենք մուտ 800 տոննա ձկնային կենսազանգված: Լճի մակարդակի շալոռնակական իջեցման հետնանթով Փոքր Սնամում ցամաքել է մոտ 37 քառ.կմ. իսկ Մեծ Սնամու` 116 քառ.կմ

լճանհատակ:

"

Սնանի էկռնամակարգիվիճակը 90-ական թվականներին ավելի խորացավ, երբ 4 տարվա լնթացքում 1992-1995թթ. մեկ միլիարվ խոր.մետրիփոխարեն լճից բաց է թողնվել մոտ 44.5 (4394.6) միլիարդ խուր.մետրջուր, որի արդյունքոմ լճի մակարդակը իջել է նս մոտ շմետը (1992թ. 7.5: 1993թ. 56,6: 1994թ.54,8 ն 1995թ. 3.4սմ): Կենսածին ծանրաբեռնվածությանառաջացումը գյոււլատնտեսական արտադրության օբյեկտներից: Մշակսվի հողերի տարածըների ընդարձակումըի հաշիվ անտառներիու կուսական տարածքնեքի հանդիսացավժամանակակիցագլալատլշաֆտների ձնավորմամ կարնոր գործոն ն առաջ բերեց տարբեր բնական համալիրներում ջրաբանական լարջ փոփոխություններ:Գյսոլատնտեսության ինտենսիվ զարգացամը (մշակովի տարածությունների ինդարձակումը, ոռոգումը. քիմիացումը. մեքենայացումը.մսուրային ն արոտային ան այլն) համարվում է ջլավավան նասնապաքությումը մուտք գլւրծ/ւլ կենսաբանականտարրերի հիմնական աղբյուրը: Ս.Ա.Մորականի

ձնեջբելոոմով Շվեյյարիարոս ազոտի ավելի քաս 70" օ-ը.փոսփորի 50"ո-ը ջիավազան Է մուտք գործում գրաղատստեսական դաշտերից: Դնրմանիայումգյուղատնտնեասկանդաշտերից ջիավավան (շ000)

մուտք գործող ազոտի ՀԳ"ո-ը բաժին Լ ընկնում գրու դատնաեսական դաշտերին. 2452-ի արդյունաբերական թափոններին ն միայն 325:-ը՝ տնտեսական-կենցաղայիսհոսքաջրերին: Այղ նույմ հելիսակի տվյալներով Վոլգա ն Դնեպը վետեր մուտք գործող ազոտի 705.-ը. ուսնքայինֆոսֆորի 3655-ը բաժին են ընկնամ գյաորատնտեսական

հոդատեսքերիս:

Անասնագլխաքանակի ավելացաւամը ն կենտրոնացումը անասնապահական համալիրներում. ինտենսիվ տնխնադոգիայի կիրառումը իր հերթին նույնպես նպաստում են սննդատարրերի տեղաշարժին (միգրացիային) նէ ջըրավազաններմուտք գործելուն: Ջրավազաննեււմ կենսածին տարրերի Օ։0մուտքգործելու գործընթացին զգալի չափով նպաստամ է նան հողածածկի քայքայումը ջրային ու քամու Լրոզիայով: Գյուղլատնտետոթյան ինտենսիվ զարգացումը առաջ է բերում սննդատարրերի շրջապտույտի բնական ցիկլի փոփոխություն, ղրանց ոռսքի մեխանիզմի խախտում. որը հատկապես ցայտուն է արտահայտվում էվտրոֆիկացում առաջացնյոլ գլխավոր տարրելի՝ ազոտի ու ֆոսֆորի նկատմամբ: Կենսածին տարրերի կորուստը, ագրոկոհամակարգերից ն դրանց մուտքը ջրավազան պայմանականորեն կարելի է բաժանել՝ ա/ որը կախված Է տարածքի մշակման բնույթից ե 23բնական. ինտենսիվութրոնից. կիրառվալ մեթայներից.. հալ մուծվող պարարտանյութերի.ինչպես նան բերքահավաքից հետո հոյլ մտնու արմատային ւ խւզանի զանգվածի քանակից: բ .տեխնորւգիական. որբը կապված է գյուղատնտեսական հողատեսքեր տեղափոխվուլ ու հող մտցնվող պարարտանյութերի կանոնների |նախտման հետ: Մեր հաշվարկներով Հայաստանի Հանրապետությունում ամեն տարի թեք լանջերում ընկած գյուղատնտեսական հւլատեսքերից մակերեսային հուսքերով հեռացվում է շուրջ 35-40 հազար տոննա 80-60 համընդհանուր ազոտ. հազար տոննա ֆոսֆոլւ ն 125-150 հազար տոննա կալիում. որոնք անցնում են գետեր ոլ ջրավազաններ: Մեանի ավազանում մասկրոռելիեֆը այնպիսին Է. որ հորլառատ անձրնեների ու ձնհալի ժամանակ առաջացած մակերեսային

հոսքերով դաշտերիվ հեռայփոլ կեսսածիս տարրերը:հիտռնակատոմ լիճ Ն ակսատում: Լվարոփիկացսան մուտք են ղործում Սեսկա գործընթացին: Հանրապետության լեռնային ռելիեֆի պայմաննելաւմ հողի մշակության աարրակաս կանոնների. մշակաբույսերի աճեցման տեխնոլոգիաների |ապոտումը. հողապաշտպան միջոցառումների չկիրառումը.գարարտացման համսկարգերի ու պարարտանըութերի օպտիմալ չափաքանակների օգտավործման ն հող մտցնելու խոտաբույսերի տեխնիկայի խախտումները. բազմամյա ցանքերի միջանկյալ կրճատումի. ցանքասարածությունների Ն մեծասյես բացակայությունը այլ միջոցառումների չկիրառումը նպասսոումեն հողից կեճսածին տարրերի լվալյմանն ու հեռայյմանը.

ջրային ավազանի աղտոտմանը: բնական ու Անասնագլխաքանակիանհամապատասլսամությունը անասնապահատարածքին. արհեստական կնրային հանդակների կան ֆերմաների կենտրոնատսմը ոլաշակի տարածքներում (այլ թվում ն ամառային արոտնելոււմ) հատկապես ջրավազանիմոտակայքում. անասունները պահելու տեխնպոգիաներիխախտումը. դոմաղբի ո գոմալլբահեղուկիկուտակմանամբարների բացակայաթյունի.պարարտանյոթերի պահպանման պահնստների բացակայությունը. րանց տեղափոխման անհրաժեշտ տնխնիկայի բացակայությունը Վդալի նպասսոումեն կենսաբանականտարրերի հեռացմանը ինչպես գյողլատնտեսականԽոլրատեսքերիլ.այնպես էլ անասնապահակաս օբյեկտներից ու դրանց շրջակա տարածքնելիյ: Պարզված է. որ պալսալոտմանդեպքումպարաիտանյութերարտացմանտեխնոլոգիայի րի կորուստը. կախված տնխնոլւոգիայիմակալսյակից.կազմում է 52052 (օրգանական) ն 2-65» (հանքային): Մսասնապանական ֆերմաներից ու համալիրներից օրգանական նյաիերի ն կենսածինտարրերի կորուստը հաճալս կազմում է նրա ընդհանուր ծավալի 20-4072-ր՝ խիստ տարածքի Հանրապետության Հայաստանի տեղաշարժի տարրերի կենսածին կտիտվածությանպայմաններում միսչն (միգրացիայի) ճանապարհը դրանչյ սկզբնայբյւյվյ մակերեսային հետնապես, 4. երկար ջրավազան սովորաբար հոսքերում դրանվ |ատությումըառանձնապես չի նվազում:

կարգավորումը դրանց Կենասծին տարրերի տեղաշարժի վրա ռեցիկլացմամ հիման սկվբնաղդբյորիկ առաջավման է. տանանասկան իսկ Էկոլոցիակաս տեստպետից հիմնավորված

տեասկետիլյ,

արղարացվաս.

սրթքանով

նպաստում | ազքոէկոհամակարգերը արտադրուդականության բարձրացմանը: Ըուաւսքուճականու անասնապահական մրնրթների արտւսդրության բոլոր փուլերում սգտազործվոյլ տելսնոլւգիայը տարբեր խախատոմներիպատճառով (տնխնոլոգիւսկանկորուստ) տեղի է ունենում կենսածին տարընրի կորուստ: Բնական ն ագրարային Էէկդհամակարգերում կենասծին տարբեր մուտք զործելու աղբյուր է նան մթնորւրտային տելումները. որոնցում ալած կարծը նյութերը. մասնավոհավես հանքային ազոտը ն ֆոսիփորը.Ասսոում ես ջիային ավազանի որ

այս

մակերքնսին: Ին չես նշվեց տարբեր ջրային օբյնկտնելում կենսածին ծանրաբեռնվածությունը մեծանում է էլաովիոնպրոցեսներով.որի ժամանակ մակերնսային հոսքերով էկոհամակարգերից հեռացփոմ է հսկայական քանակի կենսածին տարրեր: Հետնապես. հակաէրոզիոն համալիր միջոյառումների կիրառոմը ամբուլջ ջրհավաք ավազանի սահմաններում (հւլապաշտպան ագլատեխնիկական միջոցառումների կիիառում, ծառաթփատեսակներիցու բազմամյա խոտաբույսերից հոսքակւանխիչու հոսքակարգավորիչշնիտերի պարզ հիյլրոտեխնիկական կառույցներ. բնական կերային հանղակներում արմատական ն մակերեսային բարելավման միջոցառումները իրականացում ն այլն) մակերեսային ոռսքերը կանխելու ն. հետնապես. տարածքից կենսածին տաիրերի հեռացումը նվազեցնելու երաշխիք է: Կենսածին տարրերի հեւացումը կանխերուկարնոր միջոցառում է Սան հող մտցնվուլհանքային ն օրգանական պարարտանյութերը չափաբաժինների. ժասկետմերի ն տեխնոլոգիայի պահպանումը: Ջրամբարների շրջակայքի գոտում պետք է արգելել պեստիցիդների յտ պարարտանյութերի պահպանման համար պահեստների կառուցումը. ավիացիայի օգնությամբ թուսաթիմիկատների փոշոտումը. զանազան պարարտանյութերիցրումը. ասասնապահականֆելմաների ու համալիրների տեղաբաշխումը. գոմաղբամբարների կառուցումը. ավտոտրանսպորտային պալկի, կանգառների. մեքենաների ացման ման կնտերի ն վերանոյոգման վերան կնտե լվաց ստեղծումը ն այլն: ը

:

Ո

-

:

ՇՐՎԱԿԱ ՄԻԶԱՎԱՅՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԼԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԱՆԱՍՆԱՊԱԼԱԿԱՆ

ԵՎ ԼԱՄԱԼԻՐՆԵՐՈՒՄ

ՖԵՐՄԱՆԵՐՈՒՄ

Անասնապահական թափոնների բացասական ներգործութիոնը վրա.- Անասնապահությունը. շրջակա բնական միջավայրի հատկապես արղլյրունաբերականհիմունքներով լրա զարգացումը. է բերել գոմաղբի ե գոմաղբահեղուկի ատիլիվացիայի ն առաջ օգտագործման հիմնախնդիր: Մնասնապահական ֆերմաների տ համայիրների շրջակա տարածքննրում առանձնակի վտանգ նն ներկայացնում մեծ քանակի ցոմադբի կուտակումը. հողերի. ն ֆիտոցենոզների. մակելչեսային ու խորքային ջըերի նիտրատայիխն միկրոբային աղտոտումը: Ընավլյահպանության շահերը պահանջում են. օգտացործվի ենթարկվի ու որպնսզի ուտիլիզացիայի անասնապահոթյունից առաջացած զսմաղբն ու գոմաղբահնդուկը: համալիրների շրջակա Առասնապահական ֆերմաների ու տարածքներում կուտակված հսկայական քանակի գոմաղբն ւո գոմաղբահեղուկը ն. հետնապես. կենսածին տարրերը. յլարձել են ընդհանուր ն միկրոբային աղտոտման հզոր գործոն: Պարվված Լ. որ անասնապահականֆերմաների ու համալիրների շրջակա տարածքի է խորքային ջրերամ նիտրատների պարունակությունը հասնամ ն (Վ.Գ.Մեմեն 1990): 7.Խ.Ռեմպե. մինչն 30-76մգղ Հայաստանի ամառային արոտներում անասնապահական ֆերմանեիր տեղաբաշխված են հիմնւսկանում լեռնալանջերին. սրտեղ կուտակված անւսսնսպահության թափոնները հեշսււթյամբ ձնուսլի ջրերով ն նկտտակվում լվացվում են անձրնեների ս Դեռես լուրջ գործնական քթայնը չեն ջրավազաններում: ձեռնարկվում կանխելու կենսածին տարրերի ու հիվանդածին ն ավազանում միկրոբների կուտակումը ջրային ո են չնայած գոմաղբի ագրոՒկոհամակարգերում. մշակված կուտակման վոմաղբահելուկի միջոգզաւումններ.որոնց իրականասցուզըկապված չէ կապիտալ միջոցների ներդրման հնտ: ֆասվզը կուտակելու նպատակով Դամաղբահնդղուկ պին տարածքում. ֆնրմայից ներքն ընկած որոշակի սովորաբար են լանջի թեթությանն ուրլահայաց հեռավորության վրա կառուցում ՆՈ

ւ

,

1Բ5-

'

խրամասո: Նրբ խրամատըլցվում է գոմաղբահենդոակիը կարծը ֆազով. այն ծածկում են դրանից վերն ընկած տարածքում մոր կառուցվող

խրամատիհողով .ն այդպես շարունակփում է մինչե ուսսնեն ֆերմայի մոտակայքի: Նթե ֆերման տնեդակայված Է ծովի մակերեւայթիս են այնպիսի բարձրության վրա. որտալ աճում ձառեր կամ թփուտներ.ապա հողածածկ արված |սրամատիվրա կատարում են ծառարփատեսակների տնկումներ: Խրամատներում կուտակված գոմաղբը աստիճանաբար կոմպոստի է վերածվում: Նման կարգի աշխատանքների մեծ ծախսերի ու դժվարությունների հետ չեն կապված. ուստի բնապարպանականառումով խիստ անհրաժեշտ է. որպեսզի գոմաղբի տեղափոխման.վերամշակման. վճասազերծման ն օգտագործման զուզահեռ կատարվեն ճան ւսնասնապահական ֆերմաների շրջակայքից մակերեսային ջրերով լվացվող գոմաղբի ու ա գոմաղբահեղուկի, խրամատավորմա` .կոմպոստացման

աշխատանքընելը:

Գոմաղբահեղուկի մաքրման

ն

օգտագործման մեթողները: Գոմաղբի օզտագործման,. կամ ինչպես ընդունված է ասել ուտիլիզացիայի համար սովորաբար գոմաղբը հիդրոլվացման Խլանակով (վիբրոֆիլտրներով. ցենտրիֆուգներով ն տարբեր մամլիչմերով)բաժանում են կարծը ն հեւրուկ ֆրակցիաների. ն ապա հեղուկ հոսքը տարբեր աՒլոտենկների օգնությամբ կենսաթերմիկ մեթոդով վնասազերծում են ու խառնում ոռոգման ջրին ն օգտազուծ ում ռիպես պարարտանյութ: Վնասազերծված գոմաղբահերոկը կարելի է օզտագոլւծել տուրֆից ն աղ բասական մնացորդներիցլսառնալբեր (կոմպոստներ) պատրաստերո համալ: Անաէրոբ վերամշակման (մեթանոգենեզ) շնորհիվ նրանում ոչնչանամ են հիվանդածինմանըէները. գոմաղբը կորցաղմ է տհաճ ուտը. իսկ մյլախոտերի սերմելըը՝ծլունակությունը: Վերջին տարիներինմշակվել է զոմաղբից մեթան գազ ստանալու տեխնոլոգիա. որը կարելի է օգտագործել անասնապահական նույնիսկ ոչ մեծ ֆերմաներիգոմաղբը վերամշակելու համար: Հեղուկ գոմաղբի վնասազերծումըկատարվում Լ նան աէրացիայի մնթայուվ.այսինքն հատուկ տարաների մեջ լցված գոմաղբահեւլււկի միջոցովօղ են փչում կամ այն ստերիլացնում են (տաքացնում են 7080-Ը): Ստերիլացնում են նան սուր փչող գոլորշիով կամ սովորական ձեռվ հատուկ տարաներում սոսքացնում են 120-130Շ: Թերմիկ մշակման դեպքում զազի շիթերը այրվում են հեղակ գոմաղբի

Գոամաղբըկարելի է վնասավերժել նասն ամոսլակով. էլեկտրական հոսանքով ն այլ մնթուլներով: Վեիջին տարիներին գյուղացիականտնտեսություններումո» մնծ թվով անասնագլխաքանակ պահելուն զուգահեռ (աճոստականս անասնապահություն) կազմակերպվել նն նան անասնապահական Է հսկայական համալիրներ. որոնց շրըջակայթում կոտակվում քանակի գոմաղբ (մեկ |աշոր եղջյուրավոր անատոնը տարվա ընջացքում կուտակոմ Լ 7-10 տոննա զոմաղբ): Անասնապահական (ե ընդհանրապես, անասնապարոյթյունում) համալիրնեեոմ ու .ուտիլիգացիան. կուտակված գոմաղբի վնասավերծումն կենսավավիստացումը պետք Է դառնա շիջակա բնական միջավայրի պահպանման կարնոր միջոցառամնճերից մեկը: Բնապահպանության տեսութրոնները պետք է ոչ միայն այձանագրեն. այլն պահանջեն. որ գռմաղբի են զոմաղբահեղակի վնասազերտամը դպառնա անասնապահական ֆերմայի կամ ուսմալիրի արտաղիական զործունեռւթյան կարնոլւ օղակներից մեկր: Նթե գամաղբահեղուկը օգտագործվում է տարֆակոմպոստային կամ տաւրֆագոմաղբային|խառնուրդների պատրաստման համար տարֆի հետ (տորֆ ունեցոլղ տարածաշրջաններում), ապա ըւառնաւրդըի ըլայնակույտերոմ (բոււյւտաճմնեի) գռմաղբահեիւկի պահվում է 3-4 ամիս. որի ընթացքում կենսաթերմիկ պրոցեսների շնորհիվ հիվանդածին միկլուբները մահանում են: Օոմադբի կուտակումը ն պահպանումը գոմայղբամբարնելրումն են հասունացած գոմաղբի վերածումը. ինչպես ցայց տվել Ռուսաստանում վատարված տւսումնասիլրոււթյունները. (10055) վերածել հոարավորոաւթյուն են տալիս ավոտլը ամբողջությամբ մատչելի ձեերի, ֆոսֆորը: 70:ո-ով, կւս մյԷ80"5-ով: Այդ պրոցնաում ոչնչանում նն հիվասդածին միկոռբները. մոլախոտերի սերմերը. իսկ ծանը մնտղների այնիը ազցնում են չսվելի թիչ մատչելի ձների: Որոշ նրկրսնրում գոմաղբահեղուկը խառնում են հանթային ն չռրացներոց հնտո օգտագործում պարարտանյութերի հնտ հատիկավորված (գրանուլացված) պարարտանիոթերի սաացմաս ննրաւմ:

համար: են ն գզոմաղբր հավաքեր. Սշակված վնելամշակելո ւատիլիվացիայի տանխնոլոզիաներիտարբեր սխեմաներ. որոնցից կարելի է ընտրել ելնելով ֆերմայի հնարավոլություններից: գոմաղբահեւտոկ, Սովորաբար տեղափոխում նն ոռւզովի

կերային հորլստարածոաթյաններ եՆ ճռգտագործոմ որպես ուսնդակներքիհամար պարարտանյութ: Մակայն գոմաղբահնղուկի օգտագործման այս ձեր Էկոլոգիականտեսասկնտիվց հիմնավորված չէ. քանը որ դժվար Լ վերահսկել օգտագործման ժամկետների ա չափաբաժիններիկիրառման վրա. որքանով որ այն կախված |էարլ աշխատանքը կատարալ մնխանիզատորի բարեխվճությունից: Գոմաղբահնդուկիօգտագործման կանոնները խախտումը կարուլ է ոչ միայն տնտեսական. այլն էկոլոգիական վնաս պատճառել

ֆերմերին:

Գոմաղբը ալոլրունավնտ օգտագործերո ն շրջակա բնական միջավայրը բարելավերու նպատակով մշակված են գոմաղբի մախապատրաստման տարբեր խլանակներ. ա գոմալլբի զանգվածի նախապատրաստում դեմղգենիվացման (միատալրլաւթյուն ստեղծելու) ելանակ. որի էությունը կայանում է նրանում. որ գոմաղբի ամբողջ ծավալը մեխանիկական, պննեմատիկն հիդրավլիկ խառնիչներով խնամքով խառնվում 1 մանլչացվում է: քբ` հատակ տարանելաւմ գոմաղբահեւլուկի թերմոֆիլ մեթանային խմորման, կամ թերմիկ մշակման եղանակ,որի էությունը կայանում է նրանում, որ գոմալլբահեւլուկը աէրոբ մշակման է ենթարկվում՝ այն օղի հետ սրստեմատիկ շվւման մեջ դնելով: անասնապահության Ըիոտեխնոլոգիայի օգտագործումը թափոնների համար: Բիռտեխնոլւգիան վերամշակման ն կենսաքիմիայի, միկրոբիալուգրայի թիմիական տեխնոլոգիայի է միատեւլ|՝`՝ սգտագործման աեխնալոգիա Լ. սրը ուլլված միկրոժրգանիզմմներիտ մշակաբույսերի Էյււսվածքների օգտակար հատկանիշների որակական արդյունաբերական կիրառման օգտագործելու համար: նրբ տեխնոլոգիան սպատակնելով օգտագոլծվում է թավոանճերիվնրամշակման, շրջակա միջավայրի բնական բայլադրամասերըր աղտոտումից պաշտպանելու. ն նպատակնելով. այլ ռետարըսները արդյունավետ օգտագործելու ապա այն անվամում են էկյվոգիական տեխնոլոգիա: Գոմաղբի կոմպոստացոմը ունի վաղեմի պատմություն, ե ինչպես են կատարված երկարամյա ցույց տվել արլ ուղությամբ նները. այն հնարավորություն է տալիս ստանալու ամտումնասիլութրո օքսիդացված կոմպոստահումիֆիկացված կննսաբանական Լէ արտայլրանք, որը պարուսակամ օրգանական միացություններ.

մնռած ննջակա քայքայման նյութեր. միկրոռսրգանիզմների կննսավգանվվածն այլն: Կոմպոստւսւյմւսն ժամանակ օրգանական նրսթերը միկրուօրզանիզմների կողմից ենթարկվում են ալրոբ կենսադեգրաղդացման. բյսրձը ջերմաստիճանի ե խոնավության սլայմաննելում դրանք վնրածվում են ոաստատուն անվսանգ ձների. ուղերի ագրոքիմիական մելիւլլացիայի համար արժեքավոր արտադրանքի` Նման կոմպոստԱնրով հողը պարարտացնելիս այն հարստամում է մակլա- ն միկրոսմնդատալրերւվ, լավանում են ւլի ջրաֆիզիկական հատկությունսերը ն նպաստում ագրոէկոհամակարգերիկայունության բարձլացմանը: ԿԳամաղլբի աէրացիան լավացնելու, ինչպես նան խոնավությունը ճվազեցնելո ն ածխածնի հարաբերությունը ազոտի նկատմամբ բարձրացնելու համար գռոմաղբինխառնում են ուսցահատիկային մշակաբույսերի ծղոտ, տերննելր, տաշեւլ ն այլ ճրոթեր. որրպեսվի ննդհանոր վանգվածում օդով լցված ծակոտիները կազմեն 7ուլջ 3046, իսկ թթվածնիխտությունը գազային ֆագում`10- 1857: Կոմպոստացման պրոցնսում մի քանի օրվա կամ շաբաթվա են ն անցնում .սառելոլ ընթացքում մեզոֆիլ, տերոֆիլ ընթացաշըջանները.իսկ մի քանի ամսվա ընթացքում` հասունացման մալր: Կոմպոստացման գործընթացում առաջանում են ոււմինային թթուներ. որը բավական լլրական հանգամանքպետք է համարել: կառտոցման Գոմաղբամբարների լայնակույտի (որտի) տեխնոլոգիան մանրամասը տրված է ցանկացած ագրոքիմիայի դասագրքում: Տարբեր ելկլնելում գոյության ունեն գոմաղբի կոմպոստացման տարբեր տեխճալագիաներ:Օրինակ` Չինաստանում մշակված է գոմաղբը գոմաղբի կոմպոստացման յուրահատուկ ելանակ շերտերով դարտոմ են բույսերի մանրացված ցողուննելւի շերտերի վրա: Ամեն մի շարք պարունակում Լ 4055 ցողուն, 3002 ն գրողատնտեսական կարծր թափոններ գոմաղբ: Ըստ որում ստեղծում են 7-10 շելյտ. որոնց հաստությունը 15-20սմ է: Աէրացիան ապահովվում է Լ00մմ տրամագծով փամբուկի ձւղափայտելուվ, որոնք տեղադրվում են միմյանցից 1.5-2մ հեռավորությանվրա, իսկ հիմքից 30սմ բարձրության վրա: Հորիզոնական ձողամփայտերը զուգակցվում են ոս ղահայաց ձողափայտելուվ՝տելադրվելով րանք մեկը մյուսից իւրաքանչյուրլ մեկ մետրի վրա: Գոմալղբի կուտակումը 169.

ավարտելուց հետո կույտր ծաժկամ են 0.31 տիղմի ջերտով: հետո հանում են Փամբակի ձուլլերը 24 ժամ պահպանելով աէիացիայի համար ստելծված անցքերը: Երկու շաբաթ հետո կույար շրջում են. իսկ 2-4 ամիս հետո կոմպոստն օգտագործում մրպես Կալրարտանյութ: Շատ երկրներում գոմաղբը վերամշակում են սպիսսկույներով հարուստ արտաղրանք ստանալու համար. որն ավնլացվամ Է անասնակերին:Այղ տեխնոլւգիայի մասին կալելի է մանրամասն ե տեղեկություն ստանալ Վ.Ա.Չերնիկվի ԼՍԽԻ.Չերեկեսայի խմբագրությամբ ՍՄաակվայամռասելւեն լեզվով հրատարակված «ԼԼգիոՒկոլւգիա» ղասագրքի 13-լոլ գլխի ճյութերից: Ներկայումս ոչ միայն Հայաստանամ. այլն շատ երկրներում է այնպիսի համակարգ, ոյ ստելծվել անասնապարութոոնը է անջատվել երկրագործությունից: ՆՇրկրագործությունը անասնապախոթյանհամալ: դարձել է կերի մատակարարող. իսկ այդ ճյուղերիմիջնհետադարձկապը գործնականում բացակայում է, նե առաջ է բելել որը նութերի շրըջապտայաի բնական ցիկլի էկոլոգիական էական խախտում: Ագրոկորամակարգերիը կայունության պարպանման շահերը պահանջամ են. սրպեսցի երկրագոլւծաթյունը ն անասնապահությունը դարձնել իրար հետ կապված մի ամբողջական ուսմակարգ. նյութերի շրջապտույտի բնական ցիկլի հավատսարակշությունըպահպանող համակարվ:

ՌԱՂԻՈԱԿՏիվ ԱՂՏՈՏՈՒՄ

ԱԳՐՈՒԿՈԼԱՄԱԿԱՐԳԵՐի

Եվ ՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

1Լայյիոնուկլնիլները մշտապես անլաշարժվում նն բնատթյանմեջ ն (Մմիգլւսցիա). բնականաբար ագրոարդյունաբերական ասրտաղրությանում.որոնց ճեղքումից առաջացած ճառավայթներիր մերգործում են բայսերի ու կենլանիների. ինչպես նան ամբւլջ Ագրոկոլոգլիայի խնդիրն Լ ագրոէկոհամակարգենի վրա: ռաղիսակտիվ աղտոտման ենքարկված տարածքներում մշակել գյուլատնտեսական արտայլրությոնի վարելու սկզբունքնել ո կտան պաշտպանական միջոցներ. որոնք հնալավալությւն արատադրերո ռաղիոյւգիական ստանդարտին համապատասխանու գուռղլատնտեսականմթելյքներ: Ռայլիոէկալագիայի գիտության ակունքներում կանգնած է նուսֆերայի մասին ուսմունքի հիմնալլիր, տուս տաղանդավոր է անգած Այդ գիտությունը ձեավորվել Վ.Ի.Վերնադսկին: գիանական դարի 50-ական թվականներին, երբ որոշ զարգացած երկլներ սկսեւլյին փորձարկել միջյոկային զենք. ե կենսորտտը ննթալրկվեց գլոբալ ռայիռակտիվ աղտոտման: Շրջակա բնական միջավայր ընկած ռաղիւակտիվ նյաթերը ճառագայթման են ննքարկում Ռայղիոտուկլերդները., անցնելով կենդանի Փրգանիզմներին գյողլատնտեսական մքերքսնելփմեջ, անցնում են սննդային շղթա ն, կուտակվելով մայրու օրգանիզմում, առաջ են բելում առավել վտանգ սերկայացնողներքին ճառագայթում: Ռաղիոսսկլերլները ագրաիային ոլորտ են անցնում տալբեր աղբյորներից: Ռալղիոնուկլեիդնելի քանակի մասին պատկերացում են ստանում դրանց ակտիվության արտահայտումով. սրի չափի

Լ) ): Կյոռրատնտեսականէկոլոգրւսյում միավորը բեկկելելն է (ՈՐկեւ նան կիրառում այդ մեծաթյան այ միավոր` կյուրի

ԱԿի-3.7վ1010Րվ):

Տարբերում են բնական ն արհեստական ռալիոնտոակելիդնել: Բնական են Երկրի կեյլլեի բաղադլության մեջ եւլլած կիսատլանման երկար տնուրւթյուն դւնեցուղռաղիտնուկելիդները(40...34լյ,

իյ) ե

րանց

226թյ.

ճեղքումից առաջալյած նյութերի: Շրկրի վրա

կենսածին առավել

աչքի

բնական ռաղիոմակելիդսերը

ընկսոդ

այս) 1. Ջերմամիջուկային ղից փորձարկումներիցու ատոմային էլնկտրակայանների մթնդլորտ արտանետված (վթարների ու անսարքություննճերի ժամամակ) ռադիոակտիվփոշին անձրեսերիմիջույով նստում Լ ռոդի մակերեսին է (0-2սմ). ավեի խար շերտերը: տնղաշարժվւմ ապա կարող Ագրոէկոհամակւարգերի ռաղիռոակտիվաղտոտման այլբյար են ծառայել նան ռադիոակտիվ ճրոթերով աղտոտված ջրերը. որոնք օգտագործվում են ոռոգման նպատակճնելուվ: Ռ.Կ.Ռաֆայելյանի ն արիշների (1988) ուտումսասիրությունները ցույց են տվել. որ մքնոլւվւտային սւեղլումներիքանակի ավելացմանը վուգրնթաց ավելանում է հղ մտնող ռադիոստրոնցիումիքանակը. այսինքն առատ տեղամների գոտում ռայիռակտիվ աղտոտումն անցնամ

ւսվելի մեծ

ՌԸ

նն

է:

ն

Կիսանապատայինգոտուց լեւի

3765-ի

ալպյան զուտին905լ-

ին քանակը ավելանում |: Ըստ որում. ռալլիոցեվլումը անգամ գերազանցում Է ռադգիուստրունցիումին:

2-4

Խիտ ճմաշերտը արզելակում Է 90-ի ն 76-ի լվացումը կ են պրանով իսկ նախադրյալնե ստեղծվում ավելիի չատ համար ների կուտակման ալպյան մարգագետինների ռադիոմուկելի

խոտաբույսերում: Նույն հեղինակներիտսումնասիրություններից ը

որ

ենք իմանում նան.

ը

ՏՏ

կիսանապատայինգստում. որտեղ տարնկան տեյրոմների միջին

քանակը 250-300մմ

է. 0-25սմ

37(:-ը

հողաշերսում

թանակը հասնամ

Է 1.1-199. իսկ 0:4-10.6Ըկ-կգ. լեսնատափաստանային (500-6004մ գոտում տեղամներ) այդ ցուցանիշը ն 65-450 Լ համապատասխանաբար կավմել 1.5-52.4Րկ/կգ. լեռնամարգագետնայինգստում (600-700141 տերումներ) 113-22.3 ն 04-12,9Ռկ/կգ, ալսյյան գոտում (800-1000մ:մ տեվումներ) 13.6-68.3 ն

2.8-112.5Ըկ/կգ: Պարվված

է.

որ

Երնան քաղաքում թափվող մթնոլորսային

90ր-իկազմում է 0.82. իսկ 137(5-ի 3.01Ըկղ: Մեանում՝ տեւլումներում 1.07 համապատասխւասնաբար 1.26 ն 524Րկ:յ. Դիլիջատոմ Լ 22Ըկղ. իսկ Լ (ւագածսւմ չի ուսյանաբերվել: Մրհեսսոսկան դաղիռնուկելիդները ունեմ տեխնյվես ծագում առաջ

են "

զալիս ալանի

ն

ՄԿ:

պուտոսի ճեղքումից Ր

(՛

` Տ-ի.

|7..

Ը5-ի

ն ն ն

այլն).

Ռաղիոնուկլիդները

ագրալա

յիս

ոլորտ

նն

անցնում

փորձարկումների. ատոմակայանների ջերմամըջուկ հա տրանի հումքի զործարկմանարի միջուկայիս վառելիքի ային

ն այր: վերամշակման զործարաններից շրջակա բուսկան միջավայրի աղտոտմանը Ռաղիոնուկլիդներով ոոսաստանի տարածքում (Հարավային մեծչափով նպաստեցին յստոմային էլեկտրակայանում (1986թ.). Ուրալ.1957թ.) Չերնմբիլի ն այլ երկրներում վայրերում տեղի Անգլիայում (Ռւինլսկեյլե) Հարավային Ուրալում տեղի յոնեցած վթարի ունեցած վթարները: տ.

հետնանքով տնտեսական օգտագործումից հանվեց 100 րազար հեկտար տարածություն. իսկ Չերսոբիլի ԱԷԿ-ի վթարի հետնանթով՝ Է նան Տեխնոգեն աղտոտման աղբյուր 300հազար հեկտար: միջուկային զենքի փորձարկմանհրաձգարանները (պոլիգոնները): Հանքային, ոատկապես ֆոսֆորական պարարտանյութերի ստացման համար օգտագործվող որոշ ուսնքատեսակներհարուսսո են

2380 ն 23յի ռաղիոնուկելիդներով:Ռադիոճուկլիդների կիսատ-

բոնումը կատարվում Լ բավական տնական ժամանակահատված ում:

Օրիճակ՝

90-ի կիսատրոհումը Իլ 2-28.5

տարի. 957ր ,

լ 2-63.98

օր ն

տարի.

1375Էլ/շ- 30.17

այլն:

Ինչպես նշվեց. ռադիոմուկելիղները տեւլաշարժվերով կենտղորտում անցնում են ագրարային պորտի շղթաԴրանբ տարբեր ճանապարհներովկատակփոմ են հալում. հատկապես նրւս վերին՝ արմատաբնակշերտումե ապա անցնում բույսերի մեջ: Այն ոռղերը. են ավելի շատ հարուստեն օրգանականճրւթերով.պալոռնակում որոնք ունեն ֆրակցիանել, բարձր աղսորբցիոն հատկոթրոն., ն սոլմային կլանվում ո. սլահվում են նրա պինլ ֆազի կողմից: բյուրեւլային ցանց' կավային ֆրակցիաների ռադիոնուկելիդների անցոմը բույսերի մեջ իսիստ նվագում է: Այդ է տի սկզբնական շրջանում. քանի ղեռ տեխնոգեն սյատճադի. մտած ճանապարհով ոլ ռադիոնակելիդները ադսդրբցիայի չեն ենթարկվել նրա պիտ ֆազի Աալմից, այսինքն հարաբերաբար կենսաբանական առումովմատչելիձներում են. դրանցանցումըբույսերի մեջ կատարփումէ ավելի մեծ չափերով. քան հետագատարիներին: Ռրոշ ռաղիոնուկելիդներ (2ո. Ըմ. Ըս) փոխանակման մեջ չեն հուլային լուծույթի կատիոնների հետ, այլ, ադսորբցիայի ենթարկվելով հողի կոլորդների կողմից. առաջացնում են

ագրոնուկյեիյները Անցնելով

մտնում

դժվարեցնում օրգանահանքային բարդ միայությոններ. որը Ճո. Ւե. 51 ունակ Ռաղիռնուկլիլննրիվ մեջ: դրանց մուտքը բույսերի է բնում նս փոխանակման ռեակցիայի մեջ մտսելու, որը ն առաջ գրուղատստեսական մթերքներիաղտոտում: ն Ռաղիոնուկլիղը բավականուժեղ ֆիքսվում է հողի պրալ ֆազի հատկապես այնպիսի կւասվայինհանքատեսակնելի կողմից. ինչպիսիք են կլինոպտիլոլիտը:Բնական ցնդլիտնելրը. ինչպես նան մեծ են դացիտային տուֆերի որոշ տնսակներ. պարունակում 40-90": ծավալի կլինոպտիլոլիտ: նրա քանակությամբ ու ներով ռադիոնուկելի Պատահական Լ. սր ծանը մետաղներով սվավելյներո մեջ բայսերի աղսատտվածհողերում: ղրանց անցումը ու ցեռլիտային խմբի մճպատակով հույ են մտցնում յեղլիտննր հանքատեսակներպարունակողդացիտայինտււֆեր: Ռադիոնուկլիդներըկարող են բույսի մեջ անցնել ինչպես լան վերերկրյա օրգաններով (արեալ աղտոտում, այսինքն երբ դրանք ընկնում են բույսերի վրա ու պահփում ֆիտովանգվածիկոլմից), այնպես էլ արմատնելրով հողից յուրացնելով. այսինքն բույսերի ն

է

պրոցեսի օրինաչափություննելուվ: հանքայինսննճղառության մեջ անցնելու .ռադիոնուկելիլները բույսերի Հովից է կատակման գործակցով (Է). գսահատվում ինտենսիվությունը այսինքն բույսերում ն ոուրոմ ռադիոնուվելիներիպարունակության հարաբերությամբ: Եթն ռադիոնուկելիդներըհողից բույսերի մեջ անցնելու խտությունը սրոշում են բույսերի մոխլոււմ, ապա մոխրում պարունակվող ռադիանուկելիդների հարաբերությունը հողի որպես ուսդիոնուկելիդների |լխտությանը. գնանատվում է (ԿԿԳ): գործակից կյանման կենսաբանական խտության հալաբեԸույսերում կուտակված ռաղիոնուկելիւլլների սովորաբար արվիա խտության րությունը հողի աղտոտվածության Բկ/կգ կամ Ըկ/մ2-ով: բույսերը համարվում են ընդո նունել համակարգում Հող-բույս հողը՝ դոնոր: Բույսերի վերերկրյա օրգաննելի (ակցեպտորներ).իսկ անձրեներովու քամու միջոցով վրա կուտակվածռաղլիոնուկելիդները ե են հողի մեջ կամ տարածվում անցնում աստիճանաբարմաքրվում

տահայտում

են

շրջակա միջավայրում: վերերկրյա Բույսերի

ֆիտոգզանգվածիվրա կուտակված չափով) ժամանակառադիոնուկելիդներիկիսամաթիման(50-ի հատհատվածը. կալսված ռաղիոնուկելիդներիֆիզիկաքիմիական

կաթյունսերից. աէրոզսլի մասսիկնելի չավվաց. բույսերի կեսսաբաԱսկան ասանձնահասկությաններիկ. տատանվամ է 7-17 օրվա

սահմաննելում՝ Հողից ռադիսնուկելիդների կուտակումը: բոյսերում կախված է ռաղիոնուկելիդների ււ հուլի ֆիզիկաքիմիականհատկություններիվ. բույսերի կենուսբանական առանձնահատկություններից. մշակաբույսերի աճեցման տեխնոլոգիայից: տեխնոգենռայլիոնուկելիդներից առավել ինտենսիվ են բույսերը րարացմոամ905: անհամեմատ թույլ 23Ժ

74: Գուն

Հողից բույսերում ծայլահեղ

թույլ

են

կուտակվում

Ս-ի ռաղիոնուկելի ները (Ռ.Մ.կլեքսախըն. 2000): Ինչքան հուլում հումուսի. փոխանակային կատիոնների,կավային ու հատկապես տղմայինֆրակցիաներիպարունակությունըբարձլ է. այնքան ռադիտնուկելիների մեծ մասի կլանումը բույսերի կուլմից է կատարվում: Տորֆային ու թեթն կազմաբանություն ունեւուղ հուլ կուլմից հողերում (ավազային. ավազակավային) բույսեր, է կատարվում: ռադիոնուկելիդների կլանումը առավել ուժել Հայաստանի աարածքոմ մշակովի Խալերը հիմնականում ունեն միջակ ն ծանը կազմաբանություն. կլանված կատիոնների գումարը ունի միջին Փտոցանիշ. իսկ առանձին ղեպքելում (մւատկապես սեահաղելաւմ) նույնիսկ բարձր: Հակառակ դրան մշակովի հււլերը հիմնականում հումուսից աղքատ են. սրը ն պայմանավորում է նման հողերի ոչ բարձր կլանողականությունը: Հայտնի է, որ օրգանական կոլոխդները (հուտփոսային նյութերը) ունեն շատ ավելի բարձը կլանուղականություն,քան հանքային կորւիլները: Սովորաբար մարգագետիննելում մտ արոտնելոււմ բույսերը 5-10 անգամ ավելը շատ ռաղ|ունուկելիդներեն կուտակում (այդ թվում ն թ.

905 ն

137Ը:)

քան վարելահոլելոււմ: Բույսերում ռադիոնուկելիդնեռի կուտակումը կապված է հւսնքային սննդառութրսնից. վեգետացիայի շրջանի տնուղոււթրոնից.հարում արմատային համակարգի

տարածման բնույթից, բույսերի արտադլււլական ունակությունից ն այլ կենսաբանական առանձնահատկությւններից: Ըույսերի մեջ

0-ի

1376-ի

ն կուտակումը. կախված բույսի տեսակից. կարող է տարբերվել 10-30. իսկ կալսված սորտից՝ 5-7 անգամի սահմաններում (ՈւՄ պեքսախին. 2000): Օրինակ. գրողատնտեսականռաղիուկոլտգիայի ն ագրոՒկոլուգիայիհամամիութենական գիտահետավոտական ինստիտուտի տվյալներով ճմասլողգոլային ոււղելոււմ աշնա-175-

դերոսնի՝ լ սեւսհոյյելոում կ. 0.2 ն ա

կուտակումը. կախված 5-| նայան ցորենի հատիկում 01ԹՐկ Է Ս.05-ԱԳԻկ:կգկական կազմից. ալել |

ՌՍՄՐկ

գիպտացորենիՈւստիկում համապատասխանաբար ն. Ս0ՏԸկ կվ. հատիկում` 0.03-05Բկ կգ. վալլաւսկում Ս.1-02 գալու կարտոֆիլում՝ 0.08-0.3 ն 0.05. բազմամյա խոտաբույսերում(բակլավ0.05գի ն դաշտավլուկազգի):1-0-6.0 ն Լ0. տոմատի պտուղներում, 0006 ն ՕՍՍԲկ՛կգ: Ըը կենդանիներով Ռաղիոնուկլիդները սնուցական շղքյս են անցնում աղտոտված նյութերով սան ինչպես սնաստանների արածելման. արոտներում անասուննելին կերերով ռաղիանուկելիդներ պարոնակող անցնելով կելակրելու դեպքում: Ռադիոռնուկյլիդները. են տեղաշարժվում գյոսիստնտեսական կենդանիների օրգանիզմ. ն անասնաբուծականմթերքների մեջ (կաթ. միս այլն): ները Կենդանիների օրգանիզմ մտած ռադիռնուկելի են մտնում. կամ ներծծվում նյութափոխանակմանպրոցեսի մեջ տեղաշարժվում մեկ օրգանից, մեկ բջջից մյուսը. կուտակվում ն Այդ այլն: պրոցեսների օրգանիզմում.հեռանում մթերքնելում է անասնապահական ինտենսիվությունիցկալված

Գյոռիատնտեսական `

-

ուսդիռակտիվ

ռաղիանուկելիդներիկուտակումը: կենդանիների Գյուղատնտեսական

օրգանիզմում

դաղիոնուկելիդներիվերափոխումը (մետաբոլիզմ) ռադիոնուկելիդննրի համար դառնում մթերքների մեջ անցնելո ւսրգելապատ:

է

շատ

անասնապահական

60(:ը. 238Ս. ա) թույ Որոշ ռաղլիոնուկելի դնեը են ներծծվում կենդանինելի աղեստամւքսային տլոսկտը. որով ն սահմանափակվում Է դրանց անցումը սննդամթերքներիմեջ. իսկ

(4Լ144Ը.

103.106

ընղրակառակը. հեշտ են ներծծվում (11 ռադիոնուկելիդներ. 905. 131 1372 ւլլ այլն): Ըստ որում աղեստամոքսային 652ը. 45Ըգ. տրակտ նմերծծելուպրոցեսը կախված Լ ինչպես ռադիոնուկելխլների

որոշ

ֆիզիկաքիմիակւսնհատկություններից ու դրանց ձեերից.

այնպես

կենդանիներիմուտ

միացութրոնների

կենդանիների հասակից (երիտասալւյ ներծծուսը արավ է. քան տալլիքավոլներիմոտ). էլ

905յ Օրվա ընթացքումկերի հետ կենդանինելւիօրգանիզմանցած 0.1-0.256-ը ն ան համապատասխանաբար

դաղրունուկելիդների

ասցսում է կաիի մեՀ. 0.04 ե Տ."ա-ի մսի մեջ. Հողը չատ է ասցնուս կարի սն» |". Ղզերսախին Ռ.Մ. 5000)

Ս.Տ- Ա.Հ" -ը սրագ

յաղիոսուկլիղները անդաշարժվաս են նան ազրոցեմուցներում. Լզնթաւայվինի20սո) ազրոռլորտաում: ռադիոնուկելի լների անդաշարժի կատասրվոս Է տարբեր բլւկներավ ա. տանլաշարժ հովամ. բ զյւոդլատնտեսական ցանքերի ռաղիոակտիվ աերալ աղտատու. զ: տեւլաշալմ հռղ-բույւ համակարգում. դ տեղաշասըժ Գյուլատնտեսակւսն կեմղանիների օրգանիվտում. ն տնդաշարժ սնողային չղթայոմ ն զ: տելաշարժ ագրողլորտում տեյլական. տալածասշըջանային ն գլոբալ մասշտաբներով: Ոռւգովի երկրագործության պայմաններում ռաղիոնուկելիլների տնյլաշայրժըոռոգման ջուր-հող-բույս համակարգում ուժեղացնում Է ռադիոնոակելխյներիանցումը բույսի մեջ: Օրինակ` ոռոգելի ուսլելի ԻԲստ. Ռ Մ

հւսմւսկարգում համեմատաբար ավելի շարժուն 905լ ռալլիոնուկելիլի կուտակումը աշնանացւսն ցորենի հատիկում |7-85 անգամ բարձր է. քան անջրդի ւվայմաններում. իսկ քիչ շսրժոամ ուլ-բույս

կուտակումը՝ 700-400 3704-ի

անգամ: Ռաղիոնուկլիղների ավդեցաթյունը բույսերի, կենդանիների ե ագրոցենոգների վրա: Ըսւյսելլը, ճառագայթման աղբյուրից դուրս ե բջիջներում կուտակված ռաղիոնուկելիդներից ենթարկվում են ինչպես արտաքին. այնպես Էլ ներքին ճսռագայթման: Ըսսւ որում. ճւսռագայթումը կարոլ Է լինել ուղղակի ե անոռրլակի: Պարզված է. ղր խոշոր քրոմոսոմներ ունեցո բույսերը ավելի զգայուն են ճառլագայրմանը.քան փոքր քրոմոսոմներ ունետւլները: Բարձր, կարվի բնորոչ առասնձնահատկությունը (լղզնաշարավոլր կենյլլանիսերի համեմստությամբ) այն է. որ րանց մտ օրգամոգենեցգիս, չի սահմանափակվում էԷմբրիոռնալ ճառագայթումով. այ| ամբաղջ կյանքի ընթացքում: Վերջինս աւսյմանավորված Լ Արանով. որ բույսերի մւտտ կան էմբրիոնալ դլուսվածթներ մերիստեմ, ն օնտոգենեզի ամբողջ ընթացքում արսհպանոււմ է բջիջները կիսվերո տնակուրյունը: Մնրիստեմների ռաղիոզգայունությանը տասնյակ ն դալւրւրավոլ անգամ բարձլ է. քան ձեախալսաված ն մասնազիտավվածհրուսվածօըներինը: մուտ Ըյյսերի բջջային ռադիացիսն մակայրղակով են փոփոխությունները հայտնաբերփոմ ցիտոգենետիկական | ն ձնով մժռտոտիկ նվավում. վմնասվսօքների ակտիվության

բաւյսերի

,

լ

:

քրոմոսոմմերի աբերացիաների թվաքանակի ավելացում. ապիկալ մերիստեմիմիտոտիկցիկլի տնեուությանփոփոխությոմ: ճառագայթման ավզդեցուրյանտակ բջջային մակարդակով

փոփոլխություններըհետազայոմ արտահայտվումես ճրգանիզմի ն ռառազայթված փիտոցննոցում ամբողջականությամբ: Ֆֆիտոցնենովի նեցող են ռաղիոզգայունություն առաջին հերթին վերանում տեսակնելըր: կլանման ճառագայթման Ռադիոկեմսաբանությունում չափաքանակը ընդունվասծէ չափել գրեյաներով(1Գր- ԼՋ՛Կգ). իսկ ՏՍ

ԱՄՌ-2.54գ10-

կը կգ): էքսպոզիցիոն չափաքանակի ղենագեսներով ն )-8Դր համար սերմերի չափաքանակով (5-10Գր Ոչ մեծ ճառագայթումը վեգետատիվ օրգանների համար) իոնացված օգտագործում են որպես բույսերի աճր արագացնող խթանիչներ

(տաղիոխթանիչներ): է Մեծ չափաբաժիններով իոնացված ճառագայթումը առաջ կորուստ. լրիվ բերում բույսերի արտաղրական խիստ. տույնիսկ հսկայական քանակի բույսերի կամ նույնիսկ ամբուլջ բույսերի իոնացված ղեպքում բույսերի վրա Նրաշտի ոչնչացամ: է արտահայտվում: ուժեղ ազդեցությունըավելի ճառազգայրման կուտակված Շրջակա միջավայրիտարբեր բայլաղրամասերում է թաղնում ռադիոնուկելալների ճառագայթումը ազլեցտթրոն ազդետոթյունը առաջ Ւ կենդանիներիվրա: Ճառագայթման մերքթին գալիս կերի. ջրի հետ. օդից ե մաշկից օրգանիզմ մուտք գործած

դադիոնուկելիդներով: ճեղքումից Առավել վտանգ է ներկայացնումռադիոնտկելիւլների ունեն դրանք ճառագայթումը. ճառազայթներով աղդաջացած 7

մասնիկների

օն Ց ներթափանցերւ մեծ անակաթյուն, իսկ որ դրանք մեծ որքանով վտանգ չի ներկայացնում. առկայտբրոնմը մաշկի վերին շերտերիվրա: ազդում են գլխավորապես կենսաբանականներգործության ճառագայթման Իռնացված գնահատման հիմնական չափանիշներից մեկը կենյանիների ոչնչացումն է: Ընդունված է կիրառել միանվագ ճառագայրման է մահաբեր ն կիսամահաբել չափաբաժիններ: Կիսամահաբեր (ՄՉ չափաբաժնի կվազագույն այն կամարվում հնտո օրում ոչնչանում Լ աւաջին Հ0/30)ճառազայըումից 100:30) (Մ կենդանիների 5022-ը. իսկ մահացա չափաբաժնւ դեպքամ սույս մամանակահատվածումկենդանիները էՍ0»օ-մվ

ոչնչանում են. Ռադիոգվայունութիոնը |աշոր եղջելւսվոր ասնատուններիմոտ ավելի բարձր է. քաս մանը եղջերավորների մոտ. իսկ վերջինիս մոտ ավելի բարձր |. քաս լացերի. ձինրի ու նավերի մտ: Տարբեր ռաղիոնուկելիղներ ստմսրըներ թանակով են կուտակվամ կենդանու օրգաններում. լլա հյուսվածքներում. որը ն առաջ | բերում կենդանու մարմնի այլ մասելւլիբարձր ճառագայթում: Մարդը սնվամ է բսսական ու կնսղանական սննլամբելրթնելրուլ. հենտնապեսանհրաժեշտ Է մշտական դիտարկումներ (մաիաորինգ)՝

ռադիոնուկեյիյնելով շրջակամիջավայրի բաղադրամա աղտոտվածության. հողային օրգանիզմների տարրերի ըոսացված ճառագայբման ռեակցիայի վերաբելյայլ: Առանձնակի սշանակություն ունի մչտական ղիտարկումները բուսաբուծական ե

մթերքներում ռալիոնուկեյիդն անասնաբուծական Է վերաբերյալ:

պարունակության Սոնիտորինգի նպատակն ճիշտ վիճակը ն ժամանակին Էկոլոգիական գնահատել միջավայիր ձեռնարկել միջոցներ: պաշտսյանիչ են

առաջին էտապում Մոնիտորինգի ոլւսումնադրամ գյուղատնտեսական հղյլատնսքերի տադիռակարիվ աղտոտման բոյւյըն ու մասշտաբները Ը՛ հանայթ): Ռաղրացիոն մոնիտորինգի ՍՈ

Ի

՝

|

Ա

հաջորդ

էտասյում Գյաղատնտեսական օբյեկտներից (ույս. ե բասաածական այլն)վերցնում մթերքներ անասնաբուծական են որոշում ե դրանցում ռաղիսնուկելխյնե Ամուշմեր ւմ

օգտագորժելւվ |ստաւթյան զնառատման պարունակությունը աշխատատար ռաղխիմիական ն առավել սպեկտրոմետրիկ Լ մեբոդներ:

Առանձնակի կարեորություն ներկայացնում «կրիտիկական» պարունակության ռայլիոնուկելիների որոշումը են այն այսինքն ոտղիոնուկելիդների. որոնքպայմանավոյտւց ներթին պարունակող ոսպլիոնուկելիդներ ճառագայյթումը՝ մթերքների սգաագործոմով: գրւղատնտեսական բարձր պարունակության Ռադիսնուկլիլների ունեցող տարածքներամ միջոցների պաշտպանական համակարգ Ռաղիռնուկչիւների բարձր պարունակություն ունեցով Է ուղղված տաիհածքներում միջոցառումները պետք համակայիգը լինի, ա' աճեցվող ազրուկորամակարգերում մշյսկաբույներ `

ստանալ

արտադրանք.ե որը գյուղատնտեսական Է ռաղիդոգիական ստանդարտին ը

համապատասխանում

գյասրստմտեսականչսրտադրության մվագելնել արտաքին ձճասոսգայիբումը: մարդկանց բնագավառումաշխատող է Սննղամթերքներում ռաղիոնուկելիլների խտությունը չափվում գյուղատմտեսականհԽարատեսքեաոմ որոշ ըկկվ-ով. իսկ

հնարավորին

Բկ/մ՞: ռաղիռնուկելիդների աղտոտվածությունը՝ Գ-յլոռղյատնտեսականհողատեսքերի

հսկայական

աղտոտվեցին՝ ռաղիռակտիվ նյութերով տարածություններ Հարավային Ուրարում ռաղիռակտիվ թափոնների ջերմային պայթյունի (1957թ.). Ունդիսկելի (Անգլիա) պրոտոնի վործալկման ժամանակ ռեակտորում տեղի ունեցած հրյլեհի (1ՍՃ7բ.). Չելնոբիլի վթարի (1981թ.) հնտնանքով: ԱՐԿՀւմ (Ուկրաինա) տեղի նեցած Արդ վթարների հետեւսնքով մթնոլորտ արտանետվածռադիսակտիվ նյաւթերով զյուղատնտնուսկաուն հողատեսքերը աղտոտվեցին

137Ըլ 1340. 144Ը.. Ս0Հլ-2399թ.ՉՏշը.

հատկապես 131

ՀԷք նայլ ռադիոնուկելիդներով:

|06րս.

ՍՏ

սԱստելով արտաննտվածռադիոնուկելիդների. Մթտղդորտ բույսերը են բնրում անրալ աղտատում:Ըստ առաջ վրա. մասերի վերնըկրյա 1ւետո արում. առավել տուր շրջանի տնուրությունըարտաննտոււմից են միմչն մեկ տարի է: Առաջին տոր շրջանում չսռավել կարնոր դեր

օրինակ՝ 31-ը, խաղում կարճ «կյանք» ունեցուլ ռադյիոնուկելիդնելկւն որը արագ անցնամ Լ կաթի մեջ, իսկ հետագայում` վահանավեւլձ առաջ բերում դադիացիոնվնասվածություն: 2-4 տարի հետո) շրջանում (արտաննտումից Երկրոդ միջանկյալ ն բույսերը ռաղիոնուկելխդներով ճառագայթման չափը նվազում է, են պրոցեսում: Այս ֆազում սննդառության կողից աղտոտվում է ագրարային ոլորտում ռադիոլոգիական իրավիճակը սկսում ն 4-5 տարի անց բուսաբուծական անասնաբուծական կայսւնանալ: ապրու երկար մթերքների աոլտոտումը կատարփոմ Լ

ւ:

ինչպիսիք են ց0Տ. 137Ը Այս շրջանը սնում է ռադիսնուկելիդներով, տասնյակ տարիներ: Ռադիոակտիվնյաթելով աղտոտվածտարածքնելոււմկիրառում են համալիր պաշտպանականմիջոցառումներ.որպեսզի ստանալ կհամապատասխանող ռադիոլրւգիական ստանդարտին ն նվազագույնի Ոասցնել գյուղատնտեսական մթերքներ սճնլամթերքներովսնվու ռաղդիոնուկելիդնե պարունակող ասած կերպ Մյ ճաղացայթումը: ազգաբնակչության

միջոցառումները պետք Լ ուղղված լինես ներքին ճառագայրսան Լ գալիս աղտոտված սննդամթերքներով նվազեցմանը. որն առու սնվելու ղեպքում: Ռաղիոսկտիվ նյութերով աղառտված տարածքներում կիրառում են ինչպես սովորական. այմպես |լ հատուկ պաշտպանական միջոցառումնել Բոլոր յնպքերում նպատակ Լ հետասապմղվում սննւլլամթերքնելրււմլաւիսցնել բուսաբուծական ն անասնաբուծական մթերքների Ավավեցնել ՍԱԱՊՈՍ ռաղիոնուկելիղների պարունակությանը սննղամթերքնելում: Ռադիոնոկլիղներով աղտոտված տարածքներում պաշապանական կարնոր միջոյառում Լ հողի մշակությունը: Հողի միջով մշակության մթալորտի ալտանետումներից ուլի մակերեսին (սովորաբար 0-22. որոշ շերտտմ) դեպբերում Ս5սմ խառնվում ենհոդում. ն սվազում է արլ Խխպի մշակության դրանց անցումը բույսի Բացի պրույեսում ռադիոնակելիւլները, ընկներւվ ավելի խորը շերտնը. Աւվաստում եւ արտաքին ճառազայթմամ ինտենսիվության թուլացմանը: ենն Նջֆե հոլի մակերեսային չերտեր,՝ աղտոտվում է ապա կարնոր միջովառուսմ ռաղիոնուկելիդնելուվ. հողի հիմնաշրջումը (պլանտաժ). որի լեպքում ռաղիռնուկելիդներ պարունակու շերար տեղափոխվում Է մոնչն 40-50 7 լսողության վրա, այսինքն չատ դաշտային մշակաբոււլսել, արմատայիս զանգվածի տարածմաճ սահմաններից ավելի խոր: Հայտնի է. որ շաս մշակաբույսերի արմատային գանգվածրը հիմնականում տարածփոմ |Լ 0-30 սմ խորության վրւս: Ռւստիը հիմնաշրջման միջոցով կալելի է զգալի նվազեցնել արմատային սնուսցմանմիջոցով ուսդյիոնուկելիլների անցամբ բայսի մեջ: Պարզված |է. որ նման

կուտակված ռաղիանուկելիդները համաչափ մեջ:

Ն Թ705 պայտճակաթյոնը միջոցառումով կարելի Է 05: մթերքներում նվազեցնել |.2- 16 անգամ: Կարնոլւ միջոցառում է հողի հարստացումը ԸԸՀ Ճ առսրունակող ս բնական հանքա»ոսակներով ւպարարտանսյութելուվ

պարարտագումբ. այդպիսի միջոցառումով 225: ն 1575-իքանակը սնսդամթերքներումկարելի Է նվավեցմել միսչե 1.8-3.8 մչնգամ: ւէաղիւակաիվ Կյաբներով աղատված հուլնրոմ պահանջվում: 1 կատարել քիմիակաս մելիորացոմ. որպեսզի այո նյութերը չանցնեն

խորքային ջրեր: Դրա համար անհրաժեշտ Է ռաղիռակտիվ կյութերը կապել հողի կոլոյոլալ միացություններիհետ Է իջեցնել արմատային ռաձակարգի տարածճան հիսնական գոտավ (ած. մինչն լանք բնական ձանապարհովկտրսհվեն:

կրող է: Սարոնցիումով վարակված Օրինակ կալցիումը ԺՍՀ.-ի հողը մշակելով ԸոՈԸՕ:5-ով. Շո01»իՕլ)շ-ով:ե այլն: ստրոնցիումը

ֆոսիատմներիհնտ ե կայոնատում: Կալցիումի հետ կասլված ստրոնցիւամըրւծերո ե հոլի ստորին շերտերը տնղդափոխնելուհամար հուլ են մտցնում ամոնիումի ավելի |ավ են ըսծվում քանի որ այղ փոսֆատ. ամոնիումի աղերի կայունանում Է այն հողերում. որոնցում կա շատ օրգանական ճրաթելր.հատկապեսսւր ֆ: Ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված հողերի վնասազերծման մեկ ողին էլ այն է. որ այդ հողելում մշակում են ւսյնպիսի բւսյսեր (ցորեն. լյուպին ե այլն). որոնք բորացնմումեն ռադիոն կելիյդները ն հողից դուրս համում: Այս ղեպքոոմբույսերը դառնում են վտանգավոր ն պահանջվում Է լանք թաղել որպես ռայլիսակտիվ թափոն: Այս է, եղանակը լավ երկար է տնում. ն սակայն ֆիտտապակտիվազումի մեծ են պահանջվում նյութական ներդրումներ: Կան մշակաբույսեր. որոնք ռաղդրոմուկելիլնհր չեն րուրացնում: Օրինակ. աշորան ստրոնցիում քիչ Լ կլանում, ն թույլ վառակված տարածություւններոմ այս կարելի է մշակել որպես կերային աոլնրում վարակված մշակաբույս: Ռաղիուճուկլիդնելուվ նպատակահարմար է աճեցնել տեխնիկական մշակաբույսեր. որոնք վերամշակման են ենթարկվում: Ռադիոնուկլի ները գործնականորեն չնն ազդամ բազմամյա. Այն հացավվի |սատաբույսերի վրա: մանավանղ վայրի տարածությունները. արսն պիտանի չեն գյուղատնտեսական բույսերի մշակության հասար. պետք է բուսապատել վայրի բազմամյա հացազգի խոտաբույսերով ն վերածել լլրանք կերային հանլակնելի: Բանջարեղեն մշակաբույսերի փոխարեն հացահատիկային ռաղիոնուկելխյդների մշակաբույսեր աճեցնելու լլեպքում պալաւնակոաւթյաննվազեցման գսրծակիցը կարելի Լ հասցնել 5-ի. իսկ հացահատիկային մշակարույսեր|:փւխարեն շաքարի ճակմլեւլ կապվում է կարբոնատների ու

միացյորրւնները

Ցեզիումը

առկայությամբ: :

«182-

:

.

|

մշակաբույսեր աճեցնելու դեպքոամ միմչե 10-ի: բուսաբուծության անցումը անասնապահության հնարավորությունէ 10- 100 աալիս վերը նշված պույանիշը հասցնել միմչե «1.Մ.Լգեքսախին. 2000): աարչծքներում նե յուլատա

աղտոտված Ռաղիոնոկյլիղներով հնարավոր պետքէ նվազագույնի հասցնելբույսերի պաշտպանությա

քիմիական միջոցների կիրառումը. որպեսզի նճփսվագույնիհասցնել տոքսիկ նյութերի կուտակումը սննդամբերքներում:Շատ կարնդի Լ սնտլամթերքներիվերամշակոմը. ասենք կաթի վերամշակամըյուղ ստանալու համար. կարտոֆիլի վելւամշակամը օսլայլւ համար ն այլն Վերամշակման ճիշտ տնխնոլւգիայի կիրառումը հնարավորությունէ տալիս վերը նշված ռադիոնուկելիդների քանակը նվազեցնել մինչե 10-20 անգամ: 137.-.

խտությունը կաթիե մսի Ը5-ի մթերքներում Անասնաբուծական մեջ նվազեցնելու նպատակով անհրաժեշտ է կերի ւը

ԱՐ

Ո

|

|

ռացիռնինխառնել

ֆերոցիանիդներ, իսկ 90-ի անցամը կաթի մեջ սպատակով՝կալցիումիպատրաստուկներ:

կրճատելու

ՆԲԲՈՐԴ

ՍԱՍ

վարգացսան ասհրաժնշչայոթյունը հետ Աշխարհի շատ երկրներում ավուն ղական երկրագործության ճան Է մեկտեղ զարգանում այրնտրանթային եիկրագործությունը. որի կիրառաանչ դեպքում |սսաորեն կաշվի է առնփոս բսական. ձասնւսվորապես ագրուկոհամակարվերի ռեսուքսնեիի ո պահպանման օգտագործման արդյունավետ հիմնավոր առաջարկությունները: Այլրճարանթային համակարվի ղեպքում առավել չափավոր Էէ օշգտագործվամ գյույատնտեսության ինտենսիվայման գործոնները այն հաշվով. որպեսզի խիստ ագրոկոհատսկարգերի վրա անխնոգեն մերգործությունը ճվավեգվի ն պառպանվի ագրուկոհամակարգերի թալլալլրամասերի ղիմանիկ հավասալակշռությունը: :Է. որ «Ռալանիք գյուղղատնտեսոթյան ընտենսիվայման պայմաններում առաջին պլանի վրա դնելով տնտեսակաս արդյուն գործոնը. շատ ավետության ապահովտան հաճախ են բարձր

ԵՐԱՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԵՎ ԴՐԱ

ԼԱՄԱԿԱՐԳԸ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

(մեքենայացում. Գյողլատնտեսուրյան ինտենսիվացումը քիմիացոմ. ոռոգում մշակաբույսերի ճոր սորտերի ներդլում ե այլն) նպաստեց կենսասբանական արտադրանքի գգալի ավելացմանը: Սննդամթերքիհիմքը կազմող հացահատիկի բերքատվոթյանը 20-ի դարում զարգացած երկրներում ավելացավ շուրջ երեք անգամ: Սննղամթերքների արտաղլոււթյան սվելայման գործում զգայի դլե խաղաց նան բարձր «կանաչ ռաղրոցիան» մշակաբույսերի բերքատոո երկրների սորտերի ներդրումը աշխարհի գրողատնանսական արտադրությունում: Գյաղատնճտեսուրյան. ինտենսիվացումը ն դրա հետ կասլված շիջակա բնական միջավայրի տեխնոգեն ադտոսււմը առաջ բերնց մի շարք ճմեգատիվ երեույթներ: Վերջինս անհրաժեշտություն առաջացըեց գյոլատնտեսական արտադրությունումտնտեսական արդյունավետության ապահովմանը զուգահեռ հւսշվի սռնել Սան առաջ եկած էկոլոգիական հիմնախնդիրները. այսինքն շրջակա ն ստանալ Լկոլոգիակաս աղտոտումը բնական միջավայրի տեսակետից մաքուր արտադրանք: Գյուլատնանսական մթերքների արտաղրության ավելացումը պահանջում էր բարձրացնել գրողատնտետության տեխնիկական հագեցվածությունը ն առավել արդյումավնտ օգտագործել բնական իընաննսիվացմամբ Վուտ ռեսուրսները: Գյաղատնտեսության տնտեսական բարձը արդյունավետության հասնելու ձգտումը առաջ նեգատիվ երնույրներ ե դրա հետ կապված բերեց մի շարք «կենսաբանական ելրկլւագոլծություն» կամ. ինչպես սովորաբար են օրգանական անվանում այլընտրանքային կամ երկրագործություն վարելու ակհրաժեշատություն:Պատահական չէ. որ ստեղծվեցին մրջավվային կազմակերպությոններ. որոսք հիմնավորում ն քարոզվումնն այլընտրանքային երկրագործության

օգտագործվում սահմանվածից չափաբաժիններով հանքայինպարաքտանյութեր. բույսերի պաշտպանության մեծ վրա քիմիական միջոցներ. խթանիչներ. տարածությունների աճի միատեսակ մշակաբույսեր այլն. դրը ն առաջ է աճեցվում են ն բերել ագրոէկոհամսկարգերի էկոլոգիական հավասարակշոության դրանց պոտենցիալի խախտում. կինտսբանական ե էներգետիկ վերարտադրության հնարավորությունների նվազում: ո | ընթացքում է. հնարավոր. չէ տարիների Բնական Ստեղծված ավանդսկան երկրագործության համակարգից, միանգամից ն հրաժարվել անցնելայլրնտրանքային (կենսաբանական) երկրագործության. խիստսահմանդնել ավանդական ն Ւ միջեվ այլընտրանքային երկրագործության Անհրաժեշտ սահուն անցում. դրույթները. մսյսինքն կիրառել կոմպրոմիսային տեսության ստեղծել էկալոգիական նյութական ե շահերիորոշակի է Անհրաժեշտ ագրոէկոոսմակարգերի վրա փոլսհայոսբերությում: կրճատել ն հասցնել արտաքին անթրոպոգեն ներգործաթյունը նվազագույնի ե ստեւլծել առավելագույն նպաստավոր պայմաններ ղրանց Տեղին է օգտագործեր կենսապոտենցիայը: լիարժեք ակաղեմիկու «.Ռ.Վիլյամսի հիշեցնել այն միտքը.ո) բարձր ասյահովելու համւսը առաջին մչակարոլսերից բերք հերթին է չափով օգտագործել հողի պոտննյյիալ անհրաժեշ առավելագույն |

հնարավոլաւթյաւնները:

Այլրնտրասքայիս երկրագործությանզարգացումը. Դեռես

197-ը. օրգանական երկրագործության կազմակերպությունՍՒՍՃՃՄ. որը ներառում | մի շարք Մրջավգայիս երկրների ավելի քան 300 էկոլոգիական միաթյուններ: մենծ մաթոր սննդամբերթների նկատմամբ Կենսաբանական պահանջարկը 80-ական թվականների վերջերին հետաթրթրություն առաջ բելւեւյ այընտրանթային երկրագործության վարման

նր. պաշապանկլ շրջակա բնական միջավայրը տելսնովնեն աղտոն Լմերսոմիվ. ակտիվացնել կենսածին տարրերը շրջապտույտը

1990թ. Բուլապեշտում կայացած 1ԷՕՃՈՂ-իԳլլսավոր ժուլովում որոշումԼ ընրոնվել էկսլոգիական անհսակետից անվտանգ հասցնել մթերքներիհամաշխարհային աիտադրությունը շուկայակամ պոտենցիալի ըայլհամուր ծավալի 10-20":-ի: Ներկայումս ԱՄՆ-ում էկոլոգիական մաքուր արտադրանք են

երկրազործությունը զարգանում օրգանական. կենսադինամիկ. օրգանակենսաբամականն այլ ուլդություններով: ւսն վարման լեսյք ում բացառվում ժթ Օրգամական երնրաազոմ է կամ էաւլվես կրճատվում հանքային պարարտանյութերի ն պեստիցիդների կիրառումը: ՂՍլրմտրանքային երկրագործության նման համակարգի վարման լեպքում աշխատանքային ծախսերը ԱՄՆ-ում ավելանում են օրգանական 12-20"6-ով:» Օրինակ են երկրագործություն վարող ֆերմերները կիլւառում գանքաշրջանատոաւթյուններ. միջանկյալ պանքեր. |խտայված Կ յանքել. միջշարային տարածություններում այ մշակաբույսերի ցասք: Վնասակար միջատների լեմ պայքարում են տարբեր տ ունեցող բակտերիա շտամնեի բուսական ծագում համակարվում պատրաստուկներով: Երկրագործության նման հանքային ազոտական պարարտանյութերը փոլսարինվում նն բարձրորակ օրգանական պարարտանյութերով (գոմադբ. |սառնադբ. լուծելի կանաչ պարարտազում). օգտագործում են ջրում թույլ հաճքսյին պարարտանյութելը: անցած լլարի 30-ական Կենսադինամիկ երկրւագայժությումյ թվականների վաղեմություն ունի. դրա հիմնաղիրն է գերմանավի Այն Շտլլները: գիտնական(էուղոլֆ միավորել | գյուղւստնտեսաթյան տեխնիկական. ե սոցիալական ասպեկտները: Այս համակարգում էկոլոգիական հւսնքային պարարտանյութեր ընդհանրապես չեն օգտագործււմ.իսկ հիվանդությունների ղեմ պայքարի համար օգտավործտամեն սիլիկատային ու բուսական (հազարաթերթիկ. եղինջ. երիվգուկ. վալերիանս են այս) ծագում ունեցուլ պատրաստուկներ: Որպես են պարարտանյութ օգտագործում տարբեր |սառսայբներ են (կոմպոստներ). ոիոնք հարստացված հատուկ հանքանյութերով (սիլիկատներ. եղջրալյուր. ոսկրալյույ. կրաքար ն այլն):

Վերսարում (երանսիա) ստեղծվել

Է

մկատմամբ: ի

3000. Ֆրասսիայւմ արտաղըում 30000 ֆերմաներ. 800. 2685,Իտալիայում Լնգլիայում՝ 545. Դերմանիայում էանիայում 590 ն այլն (Ղ.Ա.Պոստնիկով. 20009): Հայաստանում

եզակի ֆերմերներ դեռես առաջին քայլերն են կատարում էկոլոգիական տեսակետից մաթուր արտադրանք ստանալո ուղդությամբ: , Լ |ԷՒՕՃԽ-ի հովանավորումով ստելծվլ Ռուսաստանի մեծ ուշաղլությում է ֆերմերների ասոցիացիա ՃՊԵԼՃՐՔՕ. որը դարձնում այլընտրանքային նըկրագործությանը ն այդ ուսությամբ կատարում Է լայն քարոգչական աշխատանքներ: (Կուսաստանի ո. Օսսկի մարզոմ Կրասնոդարի երկրամաստոմ մի շարք տնտեսություններ հրաժարվել են չտւլւենի. բրնձի ու հնղկացգորեկի կիրառումից: Ռուսաստանում դեռես թի: դաշտերում պեստիցիոլների է տեսակետից մաթուր արտայրանք ստացող թիվը ( Լ-222)4Սակայնկասկած չի կարո լինել. որ երկրագործությունը պաշտպանելու նպատակով այլինտրանքային օրենտյրական դաշտի ստեւլծումը. հատկապեսարտադրանքիգների խթան կհանդիսանա առաջիկա տարիներին մեօ կարգավորումը. զարգացնելու կենսաբանականերկրագործությունըտ են այլընտրանքային (կենսաբանական) երկրագործուՈրոնք թյան նպատակներն ու հիմնական ողղությունները: Այլրնտրասքային երկրագործության նպատակն է պահպանել ագրոէկռհամակարգերի կայունությունը. պահպանել ու բարձրացնել գյողլատստեսական արտադրության հիմնական միջոցի հողի բերըիությո-

էկոլոգիական տնտեսությունների

տեմպերով

իջեցնել

գիայի հռսքի կուտակումը ագզրուկոհամակարգելրում. արտաղրվող արտադրանքի նյութա. Նե Լէներգատարողությունը.խսալել լրացուցիչ (անդառնալի) Լներգիայի ռնսուրսները. լավացնել արտայլրանքի որակը Ն վերջապես աւվահովել երաշխավորված թանակի բերթ: ըստ

Դ.Ն.Պոստճիկովի է

(2000)

այլընտրաճքային

|

կենսաբանական.

Կեմսադինամիկ երկրագործության: վարման հակառակորդները

գտնում

են. որ այս

համակարգըկարելի է կիրառելազրույենովի ցածը յլեպքում: արտալղրողակամոթյան Օրգանակենսաբանական ննրագարծությամ վսրման հիմքում ինկած Է այն գաղափարը. որ հռղից հանքային սեալատարրերը հողայիս միկրոօրգանիգմների կալյմից կլանփոմ նն ոչ միայն իոնների. այլե մակրոմոլեկուլներիձեռվ: հարում եղած դժվար յուրացվող միացությունները վերափոտոմ ու են վերածում բույսերի համար հեշ. մատչելի ձների: Օրգանակենսաբանական երկրագործության գլխավոլլ իմաստր այն է, դր հողի բերրիությանբարձրացումը կատարվումԼ սննլառուրյան սրա միկրոֆլորայի կարգավորումով՝ ու ակտիվացնելով: Վնասատուներից հիվանդություններից բույսերի պաշտպանությունըիականացվում է այնպես. ինչպես օրգանական երկրագործության վարման լլեպքյոմ Հողի բերրիության բարձրացումն ու նրա հատկությունների լավացումը կատարվում Լ ցանքաշրջանարություններամ մշակման միջույյով: խոտախառնույների Երկրագործության այս համակարգում չի բայյառվում որպես պարարտանյութ օգտագործել կրաքար, բենտոնիտ. ֆոսֆատներ. ոսկրալյուրն այլն, որոնք երենց բաղադրությունում պարունակում են լժվարալույծ հանքայինսլարրելր: Նշված համակարգերիբոլոր դրական տարրերի ներյըրուսը երկլասգործությանմեջ հնարավորություն կտա տչ միայն պահպանելու ագրոէկսհամակարգերիկայտնությունը, այլն ստանալու Լկոլոգիականտեսակետիցմայոր արտադրանք: Ինչպես հայտնի է, 1986թ կայացավ «Երկրորդ կանաչ նվիլլված Հոռոմի սիմպոզիումը:Այլ ուղղության ռեռլրոցիա»-ին կոնցեպցիամ էր՝ ագրոէկորամակարգերում կողմնակիցների նվազեցնել անթրոսրոգենէներգիայի ներդրումըե այն փոխարինել կենսահամակարգերի «ներքին էներգիայով»: ԱգրոՒկոլագիական հիմունքներովերկրագործությանվարումը յլարձել է կենսականպահանջ.քանի որ մարդուհամար արտադրվուլ արտադրանքըպետք է նպաստի ճրա առողջության պահպանմանը. այլ ոչ բե օցտազործվուլ սնունդը առնա առողջությանը վնասող

Միկրոսըգանիզմները

կենսագործունեա թյունը

գործոն:

Օրգանական երկրագործությանհամակարգը: Ինպես նշվեց.

սրզանսականերկրագործության վալոոմը արսոսղըական համակարգ է. որը լրիվ կամ մասսակի բացառում է գյուղատնանսական արտալլրությունում հւսնք սային պայճւսրտանյութերի ն սինթեզված պեստիցիդների օգտագործասը: Հնարավորության դեպքում ագրոքիմիկատնեինու վառելիքը փոխարինվումԼ ֆերմայի կամ նրա շրջակա տարածքի ռեսուրսներով: Նման ներքին ռեսուրսները ներառում են արեային ու քամու էներգիան. պալճւսվիտների վրա ս հանքատեսակնելա կենսաբանական վերահսկման բուսատեսակներ. օրգանական ՄՌՍԱԴԱՆ կամ ղոլից կենսաբանական ճանապարհով ֆիքսված ազոտն տ. այլ սննդատարբերը: Օրգանական երկրագործության համակարգի տարրելն: են վանքաշըջանառությունները. մշակաբույսերի մնացյվւլները. գոմաղբը. ընդեղենները. կանաչ պարարտացումը. ֆերմայից դուրս օրգանական թափոնները. ագրոհանքատեսակները նեն այն. է լոնք կարելի օգսմագործե ։պարազիտների կենսաբանական վերահսկման. հուլերի արտալրողականության բարձրացման.բույսերի սննդառության բարելավման. մոլախոտերի. վնասատուների ու տարբեր հիվանդությունների դեմ պայքարելու համար: Օրգանական երկրագործության վարման համակալգերը կալուղ են իրարից խիստ տարբերվել. որքանով ոլ րոլաքանչյուր (ֆերմեր) հուլօգտագործող 3էկոլոգրականմ պանանջնելրն ւ տնտեսական շահերն սպահվելու համար կիրառումԼ իր սեփական պրակտիկան: Մակայն այսօր այն միտքն է առաջ քաշվում. տր օրգանական երկքագործոթյա, վարումը հեստագարձ .:Լ սախարնդուստլիալ ռնոլյուցիային, այ այն ավելի շոտ սպատակաղուրլված է համատելլելու երկլտազործության վարման ավանդական համակարգի ժամանակակիցտեխնոլոգիաների հետ: Բստ Ռոռբերասի (1992 օրգանական երկրագործության հիմնական խնդիրներն են: -կուտակել հուրւմ ավելի շատ օրգանական նյոթեր. -վերացնել պեստիցիլների, հերբիցիդների ն հանքային պարարտամյութելի օգտագործման հետնանքթով առաջ եկուլ պոտենցիալ տոքսիկ նյութերը. -մշակել ընչլելլեններ որպես ազոտի գլխավոր ալլբյուր. -կիրառել բնական ագրոհանքատեսակներորպես պարարտանյութ.

-կիրառել «անքաշըջանառութրաններ 2։պարագիտննելի տ մցլալսոտերի հասցրւսծ վուսսը ժ/վտվեցնելուհամար. ագրուկոհամակարվերի -մշակել բավմամյրս խոտաթխյոյսերի կայունությունը պահպանելու համար. -խոպաբույսերի-ծառաբաոյսերիե կենդանական աշլսարհի ինտեգրացում հաշվեկշոված բնական համակարգեր ստեղծելը համւսի. ամբողջությամբ կուտակել ու պահպանել մրձոլւրաային տեղումները Խոռրոժմ ջիի կոլուստը կանխերո համար: Օրգանականերկիագործությանհամակարգի առամձնահաատվկուբյուսները. Օրգասական ն ավանյլական երկրագործության ամեսավլխավոր տարբերությունը այն Լ. որ օրգանսկան երկյոսգործություն վարող հողօվտավործուլննքը (ֆերմերները) խուսափում ես օպտագործել հանքային պարարտանյութեր ն պեստիցիդներ. իսկ ավանդական երկրագործոթրոն վարուլներըդրանք օգտագործում նն լայն մասշտաբննեիուլ|: Օրգանական ելկրագործարրուն փսըով ֆելմերները օգաագործում են ժամանակակիցմեքենայացված սարքավորումներ. աճեցնում երաշխավոիված տարատեսակ մշակարուլյսել. կիրառում մուլի բերրիությանպահպանմանու ջրի |սնայւլաբար օգտագործման արլղյունավեամլովառումնմեր, ինչպես նան օրգանական թափոններիօգտագործման նդրարարականմեթուլներ: թվականների Մինչն ՃՍ-ակաս սկիգբը իգանական երկրագործության վարման վերւսբերյալ հետազոտականօրագրերը առանձին հնտազգոսուլներ խիսա սանմանափակ էին: ԱՄՆՀոմ ն ուրիշներ (1978. 1Ժ6)). Ղիսենթելի ն Օելխաֆի (1978). Լոկելստցի ուրիշներ (1983). ՍՏԶՃ-ի, համսկարգի աշխատայղննը (1280) ն օրգանական հրկրազոարծության Աստարել են սվանյական ն համնմատություննել: հանգել հետեյալ եզրակավոաւթրոնների. Լ.Վ Օրգանական նրըկրազործաթյուն վարող ֆերմանելում հազառատիկի բերքը ավանդական ֆերմաների համեմատութիամբ պակաս Լ նղել 105»-ով. իսկ սոյայինը: 552-ով Մշակաբույսերի աճի հ գարգալյմանհամար բարենպաստգյոսլատնտեսականտարիներին ավանդական երկրագործության համսկարգամ մշակաբույսերի բերքատվությունը եղել է ավեյի բարձր. քան սրգանական երկրագործության համակարգոմ: ւ Սակայն համեմատաբար անբարենպաստտարիներին օրգանական երկրագործությււն վարող ֆերմաներում բերքատվությանցույանիշները ելլել են ավելի բարձր բան սվատպյական երկրագործություն վարող ֆերուսներում՝

իրականացնելու 5-4 տարի հնտո Ցանքաշըջանաոոււրյուններ ֆերմաներում երկրագործություն վարող որգանական Է բարձրանալ ն հասնել ս կսել մշակաբույսերիբերքատվությունը ավանդական նրկրագործությունվարողները բերքատվության

մակարղլակին:

Ավապլրականֆերմաները օգսմագործոյտ ավելի շատ քանի դի երկրազործությոն վարողլները. էներգիա. քան օրվանճւսկան չո Արանք օգտագործում նն նավթամթերքներ ա՛գրոքիմիկատնե վարող ֆերմաների առավել Օրգանականերկրագործություն քան ավանդական էներգիան. արդյունավետ նմ օգտագործում Է. սր նելոլրումների վարողները: Պարզվել երկրագործություն ծախսը) գործակիցի (հացի արտադլության համար էներգիայի 1974 ն վարու ֆերմաներում երկրագործություն օրգանական 13 ն 20, մինչդեռ 1975թթ. կազմել է ռամապատասխանաբար ֆերմանելաւմ՝ վարող ավատլական երկրագործություն են

շ.

5 ն 7: համապատասխանաբար վալուլ ֆերմանելում Վ Չնայած օրգանականերկրագործութրոն ելլել են անհուսմեմատ բերքի վածը | ելել. սակայն ընթալյիկծախսերը Մրդրոնքում մթերքների քիչ. քան ավանդական ֆերմաներում: երկո տարբեր եկամտոտը գոտ արտալութրոնից ստացված ամեն եղել է Աայնը. տարի համակարգ վայրո ֆերմաներում մեկ տալում: 5բացառությամբ առավել մեծ վալուլ ֆերմանելըըր. երկրազործոթիոն Օրգանական ճանապարհովֆիքսված տշադրությումդարձնելովկենսաբանական ն շիջանառությանմեջ դներւվ ազոտի օգտագործմանհարցին

մնացորդնելի. Առ տակված օրգանական ֆերմայի տարածքում մեջ օգտազործվալ վգալի չափով կրճատելեն գրողատնտեսության մրջոցսերի վրա խնայված էներգիայի քանակը: Պարարտանըոթերի ն իրականացնելու մի մսսը ծախսվում է կանաչ պարարտացում համար. վառելիք ն գսմաղբով պարարտացումկատարելո ձնռթ բերելու. ինչպես հան կանա: մեքենաներիպահեստամասեր կամ պարարտացումիրականացփոլդաշտերում կուլտիվացիա երեսվար կատալելո համար: Գ

համար մթերքների սրտաղյրության աղատնտեսական

կախված ովտավործված էներգիայի արդյունավետաթյոնը. է տաբեր՝ Խլել երկու համակարգիֆերմաներում բերքատվութթոնիւյ. են օրվանական տալիս. ր Վերրոծաթրոնննըը տոյց "91-

երկրագործություն վարները վեպքոմ եգիպտացորեն ն ցռրեն արտադրող ֆերմաներումԷներգիայի ծախսի արդյունավեսությունը ավելի բարձը է եղել (29-70). քամ ավանդականերկրագործսթյան համակարգոյմ: Դրա հետ մեկտեղ. պեստիցիդներ «ճվտագործող ո համակարգումվնատասսուների հիվանդությունների տւսրածման պատճառովբերքի կորուսսյը համեմատաբար Լ բարձըր եղել: 3. Կերի արտադրությամբ մասնագիտացվածօրգանական երկրագործության վարուլ ֆերմաներում գյոռրատնտեսական աշխատանքների մնքենայացումը բարձ Լ մակարլակվ կազմակերպվում ե 11", ավելի աշխատանք է ներդրվոմ. քան ավանդական երկրւսագործություն .վարուլ ֆերմաներում: Նգիպտայյորենիե հացահատիկի արտադրության համար երկա համակարգերումէլ պահանջվում է ներդնել ավելի աշխատանք. որքանով որ կատարվում է ձեռքի քաղհան: Օրգանական երկրագործությումվարերո ո մշակաբույսեր աճեցնելու ռամար պահանջվող աշխատատալությունը, բնականաբար.մեծ արգելք է հանդիսանում:զգալի ավելացներո օրգանական երկրագարծությոն վարու ֆերմաներիքանակը: Բոլոր դեպքերում օրգանական երկրագործության վարման համակարգումավելի լավ են պահպանվում բնական ռեսուրսներնո միջավայրը.քան ավանդականում: Հուլային. ջրային ն այլ շրջակա բնական ռեսուրսների ոյ շիջակա միջավայրի պահպանության Բանա ճնշման մեծացումը առաջ է բերել օրգանական պրակտի ելկրագոալրծության վարման յտիկայի 0 նկատմամբ միջազգայինմասշսուսբի `

ան

նյան

ւմ

ԿԱ

վերաբերյալ Օրգանական երկյագործության

|783) Նրակամաթյան ՈՐ, րանին ոնտնյալն րե

ամ

'

ցախրւսը

.

`

ԱՍՆ

ազգային

գեկուցագրի հիմնական `:

-

`

Է.

Լավ կառավարվուլֆերմերային հւսմակարգերըգրեթե միշտ միավոր արտադրաճքի վրա գտազործում են քիչ քի յնթե օ սինթելվա լոլ հանքային պարարտանյաթեր ու տարբեր ագրոքիմիկատներ, քան ավանդական ֆերմաներում: Ա յղ կրճատումըիջեցնում է արտաղրանքի օգտագործման ե նվազեցնում շրջակա միջավայրի ե առոլջության վրա ասակարներգործության պոտենցիալը: Ավանդական հրկրագործուրյուն վարող համակարվգելրում 'ն

իկա

՝

ներդրումների ւր

ին ւ, : սավոր

1.

Տ

:

:

`

արտադրանքի

.

համաը

բերքահավաքը ունեյած տարածաշրջանում, ինարավոթ է կատարել Ըստ լրում. մեքենաներով Գյուղատնտեսական գործիքներով: բակլազգի բույսերը մշակփոմ նն այն հայն տեղերում, դրտեւլ մեծ է: Ազոտի աղքատ ներկայացնող պահանջ ազոտից նկատմամբ տ

ցորեն սորգո) (եգիպտացորեն. մշակաբույսեր աճեցվո ի վանթաշիջանառաիիոններում անհրաժեշտ կանա կատարել մշակաբույսելլի միջանկյալ պարարտացման ճպատակոավ Կ

Իո

րրկակ

գոտում ԼՄՆ-ի եգիպտացորենի մշակության օրգանակւսն երկրագործություն վարող ֆերմանելում կիրառում են Հ

ՀԿԿՆ»

պահանջվում | ջվւ

Ւ |

ոն" յեց

։

.

ԳԱԱ կարն,ա 07 աԱ Հայտի բազմամյա ակյազգի հոդը խոտաշոո յսելրը ՏՈՅ 4.-

:

|

.

»ՅԺ՞-

Ւէ, որ

ԼՈՅ

Շ4-Օ-

.

`

հարստացնում են կենսաբանական ճանապարհով ֆիքսված ազոտով: Թիթեռնածալկավոի խոտաբույսերը (կարմիր երեքնուկ) օզտագործվամ են ոլլպես անասնակեր. որպեսզի գոմաղբը գտագործվի պարարտացմանհւսմար: :

1.

ւ

տելլեկատվություն. աշխատանքի փորձառություն. ժամանակ ն կառավարման հմտության: ԱՄՆ-ի շատ ֆեւլլերալ ապահովագրական գործակալություններ հավանություն չեն տալիս ավանդական հւսմակալրգին. տուգանք նն նշանակում նրանց. ովքեր չեն կիրաում գցանքաշրջանադոււթյուններ. ուղերի պահպանման որոշակի միջոցառամսներիհամասկարգկսմ չեն ձգտում կրճատել պեստիցիդներիկիրառումը: Ըերքատվությամ բարձրացմանը Ապաստոալ համակարգերը: Օրգանական ելւկլւսգործության համակարգերիմեծամասնությունը կիրախւմ է գպանքաշրջանառություններ.որոնք նրմնված են բակլազգիների մշակության. կանաչ պարարտացման միջանկյալ ցանքերի կատարման վրաս:Ցանքաշրջանաոււթյւննելւմ ընտրում են ես հարմարված տվյալ այնպիսի մշակաբոայյսեր, րոնք բնակլիմայական ու Բազային պայմանսերին, լավ են աճում տվյալ

:

:

լ

րն

Մոր Նի անան ար Ա Ա Մ Ար լ կ ւատվ ԿԻՑ ի ավ որԱա ա Անն )

ե

:

լ

աո

|

'

ՏՆ

|

ՑԱՒ

ԱԳԱ

լ

ի

լ

յ

ի

-

'

Ասյտիվատորճեր ե հարթակտրիչսեր հուլլը փխրեցնելու.

այլ

ռչ

բե

6»րջելու համար. Կատալոոս են կան հողի մակեքըեսային վլսրեւյում ն հող սմ. խորությամբ. որպեսգի մշակաբույսերիմնացողները մազված գոմաղբը պահպանվի նրա վերին շերահրոմ: Հողի մակերեսային փխրեցման լլեպքում բասական մնացոլյլները նպաստում են լաւմավության կուտակմասնմու պահպանմանը. սննդատարրերի լվացման պրոցեսների ա հողատարման թուլացմանը:

ԱՍՆ-ում

ֆերմերներ մոլախոտային բուսականությանը

որոշ

վերահսկերո. օրգանական նյութերի հանքայնացումը ուժեղացնելու (որտեղդրս անհլւաժեշտ է) հարցում մեծ Աշտնակաթրոս են տայիս

հողի մշակման ն ցանքի ժամանակակից մեթոդներին: ֆերմերների վարող երկրագործոթյուն Օրգանական մեկն |լ այն է. որ առանձնահատկություննելփց բնորոշ պրակտիկայի

անընդմեջավելացնում են հողում բուսականմնացորդների,գոմաղբի Ւ. օրգանական պարարտանյութերիքանակը: Բնական այլ քերըիությոնը. օրգանական նյութերը բարձրացնում են ուլի հուլի լավացնում Ւրոզիայից. պահպանումվխրեցված վալելաշերտը

տ

ստրուկտուրան

ււ

ագրոֆիգիկական

նրոթերը ստոնղ

են

դատկությունները,

օրգանական զանազան հողային ծառայում անձրնեադռրվերի.

իանավունակությունը:Բացի բարձրացնում

այյ.

համար: կենդանիների ու միկրոօրգանիզմների ֆերմաներում .վալրուլ երկրագործոաւթոյւն Օրգանական են տարբեր (ոչ ւ վերահսկում վնասատուներին մոլախոտերին քիմիական)արդրոնավետ մեթոդներով:Շատ հաճախ մոլախոտելը ավելի մեծ վտանգ են ներկայացնում. քան վնասատուները: օրգանական վրա Սոլախոտերի վերահսկողությունը է իրականացվում երկրագարծությունվալուլ համակարգերում ու որոշակի մշակության ցանքաշրըջանառությունների հողի խառը ցանքերի տ համակարգ կիրառելով. մշակաբյսերի

բազմամյա տնկարկների միջշայլլքային տարածությւններում ն խոտաբույսերիցանք կատարելով. ձեռքի քաղհան կատարելով խաղողի այգիներում սկավառակային Պտղատոա ո. այլն: մշակութրոնը մեխանիկականքալլհանը հ ոլի կուլտիվատորներով

ն

եմ: մոլախոտելոիդեմ պայքարի ամենատարածվածմեթուլներն շատ մշակաբույսերիվնասատուներիդեմ Օրգանիկ-ֆելրմերները են ցանքաշըջանառություններ կիրառելւվ ն պայքարում վնասատուներինոչնչացնող բնական միջատներ բազմացնելով:

Ամենատարածված

բնսեկտիցիդները

սգտագործվող մանըԼսիսայիսն գործակալներն են. բուսական ինսեկտիցիլղները. օճառը. դիատոմիտները: Մանըէսայքն ընսեկտիցիղների. աղը. ինչպիսիք են Ռուտստ տատ ժոտՏ (131). ԽատՀաՑ 1Թ6ստ8ժ (ՎԼ) ն ԿՀԽօ1ու5 ՈՍՎԵՅԸքօթոօմոօտ15 Ճոոնտ(ՏԻՆ՛). 81 օգտագործվում են |չքԱՀթաւշսՏ առո լեմ. որոնք սնվում են տոմատի տերեներով ո ն

պաւուլներով:

են Բուսական ներառում ինսեկտիցիդները տւտոնենը. պիրետլումը. ըիանիա. նիկոտինի սոլֆատը. սաբադիլյան նիմը. կվասսիան. սինթեվված քիմիկատները. որոնք քիչ թունավոր են ն համեմատաբար արագ են քայքայվում շրջակա միջավայրում: Շատ ֆերմերներ օգատագործում են թմլւսցաւտլ ցնդող յոլլեր տարբեր միջատների դեմ պայքարելու համար. իսկ օճառը՝ ցեցի դեմ: Հիվանդությանների դեմ պայքարում են. օգտագործելով սուլֆուրը. բորդոյի |սառնուրդը, պղնձի տ կալցիումի կարբոնատի դհանքատեսակները, ձիաձետից, սխտարից չտ հանգած կրից պատրաստված Այգեգործները պատրաստււկները: տերեահյութերից ու ձկներից ստացված էմուլսիաները տերեաթափից անմիջապես առաջ սրսկերով բույսերին նպաստում են կանխերո խնձորի գոնջությունը ե այլ հիվանդություններ,որոնց սպորները են ձմեռամ ե տերեների վրա: Գոնջության միլդիումի դեմ են տանում նախազգուշական պայքար օգտագործելով կալցիումի կարբոնատը: Մր չարք օրգանիկ-ֆերմերների պրակտիկան, ինչպես նան են, սի կատարված հետավզոտությաւններըճույմպես հաստատում ուլււմ հումուսի մեծ պարումակութրւնը նպաստում է ավելի ուժելլ :

դիմակայեու վնասատուներ-պարազիտներին ու բույսերի հիվատրոթյուններին: Օրգանական երկրագործության վարման դեպքում աճեցված բույսերը ավելի առողջ են լինում, քան րանքային պարարտանյութերիօգտագործումով աճեցվածնելը: Օրգանական համակարգում ուլի բերրիության պահպանման հիմնական միջոցառումը կենսաբանականճանապարհւվ ֆիքսված տ մատչելի սննդատարրերի պաշարների ավելացումն մա դրանց արդրունավետությանբարձրացումն է: Այլ կերպ ասած` օրգանիկֆերմերները ձգտում են հողում ազոտ կուտակել կենսաբանական ֆիքսման. ինչպես նան հողի օրգանական նյութերի պաշարի ավելացման միջոցով. դրանով ըսկ բարձրացնելով նրա «195-

բերըիությունը. ե հնտեապես. արտադրողականությունը. Օրզանական նրկրավործության համակարգում ազոտի հիմնական աղբրորը մրբկոլսրտիագոան է. ռըը ֆիքսվում Է հոդում

բակտերիաներիու պալարաբակտերիաների կողմից: Օգտագործում են սան գոմաղբ. ինչպես նան ֆերմայից ղուրս եղած օրգանական քթափոնսերի. Դժվարալույծ հնարավոր (նան թթու ֆոսֆատները) ն գլաուկոնիտր գերաղասում ֆոսֆատները են օգտագործել որպես ֆոսֆորի ու կալիումի աղբյուր: Շատ ֆերմերներ. գիաակցերւվ հաւմուսի մեծ դերը հողի բերիիության բարձրացման ո էրոզիայի ղեմ պայքարի գործում. ցանքերը սրջանկյալ գոմաղբը. կանաչ պարարտացումն ու. ազատ

ապրուլ

որոշ.

պաշարները հողի օրգանական նյութերի օգտագործում են պահպանելու համար: Կալիֆորնիայի նահանգի սյտղաբուծները ամեն (դատկապես խնձոր աճելյնուլները) մեկ ակր հողին (4047մ2) րկու ւոռննա խառնաղբ ե 1.5 տոննա կրաքար: տարիի |խառնոոտոմ են երկու Ն Դորոնը (1984) օրգանական նրկրագործության Պառյերը :

ԼՏ

ԱնաԱ

կատարել

ԼՈՐ

Ա մներ բնդրանիացոննել

:

որոշ

ւը

-

ւ

են

լ

հնկտպը) 2.5-3.0

(Ս.4047

ֆունտ ՏԸ.ճկգ) Ա

ն որում պարունակում են միշարք կալցիում միկրոտարըեր: Ըստ երբ ձկան խաղոլի վազի վրա նկատվում ննէ սրսկում: պատրաստուկովտարեկան կատարում մեկ վերահսկելու ֆերմերը Մոլախոտելի վրա սովորաբար մշակում է աշորա ն խոտի համար: Որպես օգտագործում կանոն. վազի

հիվանդություններ.

նպատակով

:

:

.

.

րը

՝

-

ազոտի հանքայնացման պոտենցիալ մակալոլակը բարձր է. -օիգանական մշակության համակարգի կլեպքում հարումազոտի հաճախ շատ առաջացումը միացությունների հանքային է ընթանում. որը սմաճակավորապես առաջ | անհամեմատ թույլ

բերում ազոտի ապահովվածության որոշ լարվածություն: հողում օրգանական մնացոլոլների առկայությունը նպաստւոմ Լ ազոտի կորստի նվազեցմանը: ագրոէկոհամակարզերից ՏՅ ՅՆ, ՏՎ էությունը համակարգի երկրագործության Օրգանական օրինակներ կոնկրետ համար բերենք մի քանի պատկերացնելու նւսհանգըֆերմաներից: ՍՍՆ-ր Կալիֆորնիայի ունի օրգանականմշակության Ֆերմեր Պեիչին Կալիֆորնիայում դիր զրւպլնցնում է 467ակը խաղողի երկու այգի. մեկը Դեմածոյում. (57 Տ հեկսչար) Կերն կոմսուբյունում Նա ֆերմաների ամբողջ տարածքում տարեկան օգտագործում է ՝

:

մյուսը (180 հեկտար) .

1գշակը -

.

ւ

-

.-

տարածություննե միջշարքային

խաղողի

էկուվիապ

փխրեցվում են:

Խալողի բերթի35«-ը հանձնվում է են 12-257: մաքուր մթերքների խանութ. որի համար ստանում |րացուցիչ գումար: Արբե ենե եղբայրները նե ն Խարտեր լ (ԱՍՆ, Լանդբերգ Չիկոյի մոտակայքում) 100 ակր (40.5 հեկտար) հողակտոլում երկու տարի բրինձ մշակելուց հետո ղաշտը հատկացնում են վիկի տակ ե ապա կատալոււմ ցել: Ըսս: է որումաշնանը բերքահավաքից հետս ցանփոմ վիկ(7618

ԽՀՈՏՈՅԱՇՈՏ

տարվա ապրիլ-մայիս ամիսներին 15), ապա հաջո ծ ՀԱՎ կանաչ զանգվածը օգտագործվում որպես կանաչ պարարտացում կամ հնձված զանգվածը թաղնվամ որպես մուլչ: Հաշվարկներով ՞3 հուլում կուտակում է 120-230 ֆունտ/ակր ազոտ |

՛

լ

-օրգանականերկրագործությանհամակարգ վարող ֆերմերները ազոտը պահպանում են հող-բույս համակարգում. որի նպաստում է ոուլում օրգանական նյութերի կուտակմանը իրականացնող մշակությանհամակարզ -օրգանական ֆերմաների ագրուկոհամակարգերում հողային մանրէների կողմից `

Ը

.

(

ւրակացությանմներ.

(

գոմաղը կաս սեկ ուկր խաղողի այգու հասար տոմնա. այսինքն սեկ հեկտարի հւսշվով 6.2։4 7.3 տոննա. Լ որը պարունակում .իունտ ազոտ (տեկ ֆունտը 409.5 գրամ Լ). որը կազմում Է շուրջ 38.5կվ. ՀՀ ֆունաւ ֆոսֆոր (34.ձկգ) ն 138 Որպես միկրոտարրեր Դեիչը ( կալիում: օգտագործում է ձկան պատրաստուկներ. հատուկ մնացորդներից ստացված րոնք տոննա

200Ս

արջ

'

ԱՄՐ

ակ

:

Ի

ԱՑ դեկ"

ԱՐՆՑՐՈՈՆ

`

Է

ի

:

:

-

ա

է էարնանը )լիսկավոր մշակվում փոցխերով, ինչը Դաշտի Լ է |

|

ոչ

վերահսկերո մոլախոտելրին.այլն նւպաստււմ

միայն օգնում

հուլի

գրացման ոած արար Տնակ Ի տ ւմ ւ ին կ ստացվո րԷ դնպքուն.սակ ակրից՝ ծ ի

Էոր յրագոլ

Ա.

ոլթյանյան

վոլարից ավեյի եկամուտ ի

թանկ է վաճառվում): ւ

ք

՝

Աա

:

ԸՏ

(օրգանական մշակության ղեպքում բրինձը մ

արուզ)ավանդական ն յալիոռնիայի (Սանտա համալսարանում |

|

`

ւ

ՏՍ

|

|

օրգանական մշակության տեխնոլոգիանելավ ելակի արտադրության

վերաբերյալագրոէկոլոգիական ծրագրովկատարված հանգել ենհետեյալ ատամնասիրություններից եզրակացության -նրկւա համակարվերի լեպքում էլ (ավանղական. օիգանական) հողաշերտամ օրգանական քանակի. նյութերի հողի

' իրսմ

-

-

-

-

ւ

.

`

:

ամբացվածության ն թ-ի տեսակետից էական տւսրբելտւթյուններ չեն նկատվել. մարտ ամսվա ընթացում ավանդական երկրագործության դեպքում. ռորտեղդ օգտավործվել Լ թաւփանցիկ թաղանթից մույչ. հողի ջերմաստիճանը եղել է 2Ը-ով բարձր. քան երկրագործության օրգանական համակարգի :լեպքում. որտեղ օգաագործվել Է սն պլաստիկ մուլ». -օրգանական մշակության համակարգի դեպքում շուկայում ընդաունվուլ.այսինքն ստանդարտին համապատասխանու ելակի բերքը, 3956-ով պակաս ՒԷելել ավանյլլական մշակաթյամբ աճեվվող բերքից.

«ավանմղական մշակության հւսմակարգի ղեպքում ելակի ամենագլխավոր Ի6մճուշհստ սՐՈՀՅՇ պարազիտուվվարակվածութիւնը ավելի պակաս է ելել. քան օլլ գանականմշակության դեպքում, -«Օիգամակամ մշակաթյում համակարգում մեթիլ բրսմիլլով ախտահանման պատճառով մղլախոտերի բացակայության կենսսզանգվածր ելել է ավելի շատ: Տնկոաւմից6 շաբաթ հետո օրգանական մշակության համակարգում շարքերը ծածկվել են սե թադամթուվ,սիր խիստ ճնշել է մռիախոտերիմեծ մասին. -ավանդական մշակաթյան համակարգի դեպքում ոռղի ախտահանումը ն պեստիցիլների կիրատււմը մեծ ծախսեր է առաջ հւսմակարվում նողի բերել. իսկ օրգանական մշակության մշակության համար պահանջվել է 25 ձիաուժի տլակտորի ավելի շատ աշխատանք: ընդունելով հետավոտությունների արդյունքները Հիմք են հանգել այւ եվրակացության, հետավոտալները որ անհրաժեշտ է վերափոխել ելակի մշակաւթյան ավանդական համակարգ, օրգանական մշակության համակարգի` |սիստ վերահսկելով ու բալառելով տարբեր նրվանւրություններիտարածումը: Անում օրգամական մշակության համակարգի. Ըսսւ ամերիկյան մեծ նելոլրումներ պահանջող համակարգերից ննտագզոտոաղների` պահանջող համակարգերինբաղկացած է անցումը քիչ սելոդդրումներ 4 փողից. Լ. ագրոթիմիկատներիցարագ հլաժարվում: 2. ազրոքիմիկատորների օգտագործման սացիոնալիզացիա. պարավիտնելրիւ հոդի բերրիության ինտեգրացվածկառավարում. 3. մեծ նելոլրումներ պառանջող աշխատանքներիփոխւսրինումը

այլընտրանքային ննրդլաւմներով. մշակաբույսերի համար վերանայել հոլի մշակության տարաբնույք համակարգերը. ռրի դեպքում համակարգր կարոդ Լ սլահւպանել հռղի բերրբիութրոնը.բնական ռեսուրսների օգտագործումով վերահսկել պարազիտներինու վնասատուներին ն թյունը: բարձրացնելմշակաբույսերիբերքատփո Այղ 4 փալերի ընթացքում ձգտում են` ա/ ավելացնել կենսսբավմազանմությունը. բ: ավելացնել հողում օրգանական նյութերի պաշարները. գ՛ նվազեցնել սլեստիցիդների մնացորդները. ընչսյես նան ու ջրի կորուստը հսդից, սննդատարրերի տարբել. բաղաղլլամասերի միջե ստեղծել ֆերմայի տ ֆունկցիոնալ փոխհալաբելրություն: Կախված մեծ ներդրումների ծավալներից՝ այդ անցումը կալտղ է անել 1-5 տարի: Օրգանական երկրագործաթյան համակարգի վարման ձգտումը. բնականաբար, աաջ է բելասմ մշակաբույսերի տարատեսակության ավելացում ն փոքը հողակտորների (դաշտերի) գոյացում. որոնք վայրի թռչունների վերաբնակեցման ս դրական են ազրոմ տարածման վրա: Կենդանական աշխարհի վելւաբնակեւլյման ւժեւլացումը ագրոՒկյիամակարգերումկարուլ է մպաստել ոչ միայն որոշ. պարազիտների վւա կենսաբանակաս վերահսկմանը, այլե լրացուցիչ նկամտի ե սննդի ստացմանը: Օրգաճական երկրագործության համակարգի վարման արգելակող գործոնները: Չնայած անալիտիկների մեծամասնությունը ենթաղրում է. որ օրգանական մշակության համակարգում մթերքների արտադրությունը ավելի արդյունավետ է էներգիայի խնայմւսն իմաստով, քան երկրագործության ավանդականհամակարգը.այնո հանլլերձ օրգանականերկրագործության վարման համար կան տարբեր արգելակող գործոններ: համակալգում երկրագործության Նախ օրգանական արտադրության տնեխաղուգիայիվրա անորաժեշտ է լինում 2052 լրացուցիչ աշխատանք նելլնել: Որոշ գիտնականներիհաշվարկով. ընդհակառակը` ավատլակամ երկրագործության համակարգի համեմատությամբ ցորեն, ե եգիպտացորենի արտաղրոււթյան համակարգում աշխատանքի ներդրումը նվազում է 22-53:2-ով. կարտոֆիլի ե խնձորի արսաղրությունում՝ 61-9542-ով: քիչ էներգիա ծալ 3).

առաջատար

Այոս

արգելակող գործոնը պահանջվող քանակի օրգամական Նման է: բացակայությունն, վոմաղբի պալարատանյութի դժվարությունները.բնական է. բացասական են ազդում ավասղական երկրագործություն վարուլ ֆերմերների վրա. որոնք ցանկանում են անցնել օրգանական երկրագործության: Ամերիկյան գիտնական Լենգլին ն տտրիշները(1963) մշակել են անցնելո համակարգին օրգանական երկրագործության են, գտնում որ օրգանական դժվարությունները: Նրանք երկրագործության համակարգին լրիվ անցնելը հնարավորության կտա բնակչության համար արտադրելու անհրաժեշտ քանակի սննդամթելրքնել,բայց կկրճատի արտահանման համար մթերքների արտադրությունը: Բացի այդ, արտայլության պաշարները կալրուլեն կրճատվել ե գրողատնտեսաթյան համար անբարենպաստ տարինելին մթելւքների որոշ պակաս առաջացնել: են, Որոշ որ օրգանական անալիտիկներ ենթադրում երկրագոլւծություն վարուլ ֆերմաներում եկամուտը կարող է ավելի բարձը լինել, քան ավանդականհամակարգի ֆերմաներում, որքանով որ առաջին դեպքում ծախսերի ներդրումը բավական ցածր է. իսկ զուտ եկամուտը՝ 22,422-ով բարձր: նախկին Կուբայի առնտրական հարաբերությանները սոցիալիստական երկրներ, հետ 1990թ. փլուզվելուց հետո, պետորցիդների ներդլումը նվազել է ավելի քան 6022-ավ,հանքային համալ պարարտանյաթերինը 7756-ւվ. իսկ գյուղատնտեստոււթյան անհրաժեշտ նավթամթերքնելինը` 5052-ով: Գյոսլատնտեսությունը առճակատվեց սարսափելի մարտահրավերի անհրաժեշտ էլ սննդամթերքների արտադրությունը կրկնապատկել, կրճատել ներդրումները գլեթե երրու անգամ ե միաժամանակ պահպանել արտահանման համար մթերքների արտադրության մակարդակը. որպեսզի արտաքին առետուրը չխաթարվի: 1989թ. Կուբայի կառավարությունը գյուղատնտեսության մասին որոշում ընդունեց, առաջ քաշելով նոր մւտեցամ, ըստ ռրի շեշտր դրվում է օրգաւսական պարարտանյութերի օգտագործման ն պարազիտների վրա կենսաբանական վերահսկողության, այս|նքն ագրոէկոհամակարգեր, կենսաբանական կառավարման վրա (Ռոսսետ ն Բենժամին, 1993): Այդ հատուկ ժամանակաշրջանի տակտիկան էր՝ քիչ օգտագործել նավթամթերքներու ագրոքիմիկատներ ու միաժամանակ չնվազեցնել

բերքատվությունը: Դրա համար պահանջվեց վերակազմավորել

ուտամնասիրման Նե տնղլեկատվության գյուղատնտեսության տարածման կառուցվածքը: Ջասքերը տոլղվելյին` զարգացնելը երկրագործությանօրգանական վարմանհամակարգը, փորձարկելու ն կիլառելու այլ երկրճերում մշակված քիչ ներդրումներ պահանջը տեխնուլւգիանելը: Կուբայական նոր մողելի էությունն այն է. որ ոգիներ փնտրել կրու մոլախոճատելրո բույսերի հիվանդութրոնների,ւպարազիտմների տերի դեմ պայքարի համաի պահանջվուլ ագրոքիմիկատների քանակր: Այդ նպատակով ստելծվեւյին կենսաբանականպայքարի կենտրոններ. որոնք արտաղրում են մի շարք էնտոմոլատոգեններ ու կատալում լայն փորձալարական աշխատանքներ: Աշխատանքներ տարվեցին` կալտտրականացնելո ն արտաղրության մեջ ներդնելու ճռը բուսատեսակներ(Նիմ ն Մելիա):

ԱԳՐՈՒԿՈԼՈԳԻՍԿԱՆ

ԿԵՆՍՍԼՈՒՄՈՒՍԻ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Վերջին տասնամյակներում փորձում են գյուղատնանսական արտադլուիյան արտաւլլողլականությունը բարձրացնել միայն տեխնիկատնտեսական հիմունքներով, սակայն այն մտել է փակուղի: Վերջինիս հիմնական պատճառը այն է, որ անթրոպոգեն տեխնոլոգիայի ն էկպոգիական (այդ թվում ն ագրուկոլղգիական) համակարգերիգործելակերպի օրենքների միջենառաջացել է խզում. ն փաստորեն բացակայում է այս կամ այն բնական համալիրի համար կիրառվող տեխնոլոգիաների հեռահար հետնանքների գնահատումը: Գյուղատնտեաոիյան ինտենսիվացման տելսնոլւգիաների վրա հանգեցրել է այն ներգործությունը հուլլերի բերըիոաբթյան մի եզրակացության, որ բերրիության բարձրացման ամեն առաջընթաց միաժամանակ առաջ է բերում հոլի բերըիաթյան Դա վկայում է. որ անհրաժեշտ աղբյուրների մշտական է

Ան

քայքայում:

կարեր Խոր

ն առաջացնւ անկենդւսն բնական կենլանական (բիւտիկ) (աբիոտիկ) բաղադրամասերի մասին, ճիշտ գնահատել յլլրանց գործելակերպի զարգացման առանձնահատկաւթյուննելըը: Վերջին տարիներին մի շարթ երկրներում բավական լայն տարածում է ստացել կենսատեխնորւգիայինոր ոռըրաթյուններից մեկը` վերմիկուլտուլւայի (ծագել է շուտ բառից. որը նշանակում է որ) կիրառումը: Վերմիկուլտուրայի Լությունը կայանումէ նրանում, որ անձրեասրիդերը աճեցվում են արդյունաբելլական հիմունքներով ե այն օգտագործվում որպես օրգանական պարարտանյութ: Կենսատեխնւլոգիայի այս նոր ուղղությունը նպատակ է հետապնդում կենսաբանական հիմունքնելով լուծելու մի շարք արդիական տեխնոլոգիականխնդիրներ, ինչպիսիք են վերամշակել ն օգտագոլծել (ատիլիզացիայի ենթարկել) օրգանականբավանները ու. ստանալ բարձրորակ մաքուր օրգանական պարարտանյութ, աճեցնել էկորւգիականտեսակետիցամվտանգ գյուղատնտեսական մթելյլթներ. բարձրացնել Խալի կննսաբանական ակտիվոթրոնսը ն.

հեսմնապես.բերրիությունը: տղղութրոնը լայն արձագանը այս Կենսատեխնռյոգիայի համակարգի երկրագործության ստացավ այընտրանքային կուլմնակիցնելրիկողմից. որոնք հրաժարփումեն կիրառել հասքայիս պարարտանյութեր ն պեստիցիղներ: Ոլոլերի արհեստական աճելյման պրակաիկան հիմք է ղլրվել ՄՍՆ-ում դեռես )980-ական թվականնելին` ձկնորսության համար խայծ դներ նպատակով: Ներկայումս այն լայն կիրառություն է ստացել գյուղատնտեսականարտալղրաթիանում: մեծ նշանակաթյուն առանձնակի մեջ Ռրվերի են մնծ կատարւումհոլագոյացման դեր որոնք անձրեառորդելրը. բերրիության պահպանման գռրծոամ: Ըստ Չ.'Դարվինի՝

ունեն

հողի ուղի բերրիությունը վզգալիորեն պայմանավորված է անձրնառրդերի կենսագործուննությամբ: Որդերը ոչ միայն փխրեցնում են ու հատկությանները (անձրնառլոլերի լավացամ հողի ագրոնոմիական առաջացած ծակոտիները նպաստում են Խոլի ջրային, օդային ե ջերմային ռեժիմների բարելավմանը). այլն այն հարստացնում են օրգանական նյութերով: Ռրդերի սնման գլխավոր նն: ՝Վարելահոլերում բթոասական մնացորդնելմ ավբյրորը ն

կողմից

անձրնաորդերիկեմսազանգվածը կալրուլէ հասնել մինչն պտղատու

այզու

Խւզում մրնչն

նեռ մինչե250գ:մ7

50-55գ/02

տւլելում մարգագետինների 200գ:Մ5.

ավելի:

1959թ. Կալիֆոլւնիայում (ԱՄՆ) ընտրասերմանմիջոցով ստացվել է անձրնառլոլը նոր տարատեսակ. որըկրելէ «Կալիֆոլնյան կարմիր վերմիկալտուրայի Եվրոպայում անունը: Արնմտյան որ» են թվականից: Կալիֆորնյան զբայլվել բազմացմամբ սկսել տ. ակտիվ, լավ է աճում կարմիր ոլալը նախ պսայաբեր է Որդերի կողմից արհեստական ստեղծված պայմաննելում:

օգտագործվուլ սննդի 4052-ը ծախսփում է կենսագործունեության պրոցետոմ. իսկ 60565-ը մարսելրուց հնտո անջատվում է որպես էկսկրեմենտ (կոպրոլիտ. այսինքն` կեմսանումասի արտադրանք): Տարվա ընթացքում. կախված հողի տիպից ու որդերի քամակից. մեկ ռեկտալ հարում կարող Լ կուտակվել 50-220 տոննա կոպրոլիտ: Կոպըոլիսյը պարունակումէ 8 անգամ ավելի կենսաբանականազոտ. 7 անգամ ավելի ֆոսֆոր ն 11 անգամ ավելի կալիում. քան սովորական բանջարամացի հոդի վերին շերտերը: Կռպրոլիտը

զիամամանակպարանակոմ Լ յմ մեցբանախսթյամբ կացի ՀՅ Կոպրոլիաիմոտակայքում ոգտակար միկրոֆլորան ակս) վ|

ձ.0"2):

արգանդում:

Պարզված

է,

անձրեաորղերը. ինչպես հուլը հարստացնում ենմակրո- ն որ

Ն

կեսդանը |

այլ

օրգանիվմները. միկրոտարրերով, աճին Ապաստող Արոթերով.. անտիբիոտիկներով: /րդերի ՄՈՒՐ

1111:

'

կենսազանգվածմ պարունակում Է պրոտեազասֆերմենտը.որն ունի կենսախթանիչ ներգործություն: Տարվա ընթացքում հողային որդերը վերամշակումեն 400-600 տոննա/ռեկտար հոլ (Լ.Վ.Մոսիճա. 2000): Կենսահււմուսի ագրուԼկոլոգիականնշանակությունը: Ռրդերի

նն աձեցմամբ պատրաստում չատ արժեքավոր ճրգանական պարարտանյութ. որը ստացել է «կենսահումուս» անվամումը: Կենսահումասըպալոււնակում է բույսերի համար հեշտ յուրացվող 40-60-04 բոլոր Այնպարունակում է չոր օրգանական զանգված. 10-12. նույնիսկ մինչն 1852 2.035.074ընդհանուրազոտ. 2.6-3.076 ֆոսֆոր, 2.7-3.0"2 կալիում: Բացի այդ, կենսահումուսում կան գրեթե բոլոր միկրոտարրերը. ինչպես նան կենսաբանական ակտիվ նյութեր` ֆերմենտներ, վիտամիններ. հորմոններ, առւկսինճնել,.հետերոաուքսիններն այլն: Այս աչքի է ֆերմենտատիվ բարձր ակտիվությամբ0..Վ.Մոսինա. 2000): Ըստ Գալոլնիյի Ն ուրիշների (1990) հաշվարկների` 1 տոննա կենսահումուսըպարունակում է միջին հաշվով 45կգ սնալատարրեր (Ե, Է Ի), որն իր սննդարար արժեքով գերազանցում է օրգանական

սննդառության սննդատարրերը: հումուս.

ինկնում

պարարտանյութերին:

Փոլւձճարարական աշխատանքներով

կենսահամուսովհլը

ավելանում Բացի

ով:

Լ 30-40,

:

պարզված

է.

որ

պարարտացնելիս հացահատիկներիբերքը

30-70. կարտոֆիլինը՝ բանջարեղենինը՝ 35-70-

Ւ կենսահումուսը ն պտուղներում նպաստում բանջարեղետւմ Ը վիտամինի ավելացմանը: Սշակաբույսերը տարքեր վգայտնություն ոյնեն կենսահումուսի հանդեպ: Առավել բարձր զգայուն են կարտոֆիլը. գազարլւ բազուկի. պաղատումերը. որոնց բերքը կենսահամուսովպարարտացնելիս ավելանում Լ մինչե

ենե

այդ.

ավելի

Լավ

են զզայունություն ցուցաբերում

հացահատիկմերը.որոնց բերքը ավելանում Է ԴՏ"ո-ով. միջակ նեն բակլազգի զգայուն մշակաբույսերը մինչե ԷՏ», իսկ Էֆիրայուղատումշակաբույսերըթույլ են Ն կենսահոմոաով |

զգայուն

պարարտանցնելիս բերքը քիչ է բարձրանում:

Կայտպիոժ կեսսահուաոսըի չափաքաժմից ե .ռգտագործման եղանակից լոլիկի բերքի հավելումը կազմել է ԼՏ.5-34.555. իսկ վաղ բերքիկլւ 223.--ՎԻՎ" ո (Գ.Ռ.Սարգսյան. 1996): Որլերը | աոնսա օրգանական թափոնների Շոր նյութի հաշվով) վելամշակեյիս ստացվում է 60ժկգ կենսահումուս. մնացած 400կգ-ր ուլերի կենսազանգվածի ձեռովփոխակերպվում Է 10ժկգ լիարժեք սպիտակուցը: Կենսահումուսն սնի էկալովիականկարեոր սշանակություն. ա մշակաբույսերի աճի. վարգազման ու բերքատվության վրա ներզործուրյան տեսակետից կենսահումուսը գերազանցում 1 ավանդական օրգանական պարարտանյութերին. բ/ սննղատարիերը կենսահաւմաւսումգտնվում են օրգանական միացությունների ձեսվ ն հողից հեշտությամբ չեն լվացվում ու հնռացփսմ. աստի ն միանգամայն լիարժեք են սերգործում բույսերի աճի ու վարգազման վրա: գ՛ կենսահուտստում մատչելի սննդատարրերը ավելի շատ են ե բւսյսերի համար հեշտ րուրացվելի. դ միջավայրի օպտիմալ ռեակցիան (թէ 6.8-7.4) ստեյծում Է բույսերի աճի համար նպաստավորպայմաններ. ե կենսահումուսն ունի բարձը բուֆերականություն ն. ավելորղլ աղերի կատակում չի առաջացնում. որպիսին տեւի է ունենում մեծ չափաբաժիններով հանքային պարարտանյութեր հուլ մտցնելիս. գ կենսահումուսի օզտակար միկրոփլորայով հարուստ լինելը էապես մեծացնում Լ նրա սննդարար տ. ֆիտոսանիտարական նշանակությունը բարձրակարգբույսերի նւսմար, է, կենտահումուսում մոլախոտերի սերմերի բացյակայրությունը Ավազագույնի է ռասյնում հետագայում մոլախոտերիդեմ պայքարի

անհրաժեշտությանը.

կենսաբանական ակաիվ նյութերի է թյյսերի ստրեսային վիճակր. բարձրացնում ծլունակությունը. արագացնում սերմերի աճր. բարձրացնում րիվանդությունների մկատմամբբույսերի ղիմացկունությունը ն այն: Կենսահումոււսը համարվում Է բարձրորակ Ն էկոլոգիական տնսակետից մաքուլ գրուցլատնաեսասկան արտալրանըք արտալլրերը ճրգանական պարարտանյութ. սրքանով որ անձընաորդերը յսնակ նն սվազնելյնելու տոքթսիկանտների ներգործությունը: ը:

կենսահումուասմ..

պարումակությումը նվազեցնում

Կենսահումոււաում

գտնվում

են

եթե նույմքսկ կան ծանք մետալներ.

համալիրմիաււթյունների ձեռվ

ն

ապս

դրանք

բույսերի համար քիչ

մատչելի են: Պարզվելէ ճան. որ կննսախումուսը ունակություն ունի կասլելու հողում ն օրգանական պարարտանյութելրում գտնվող ռադիռնուկելիդները Ն լսխիստ նվավեցնելու ծանը մետաղների անցումը բույսերի մեջ. հետեապես ն սնուցողականշլլթա: Կենսահումուս օգտագործելուդեպքում սչ միայն բարձրանում է մշակաբույսերը բերքատվությանը. այլն գյոոըլատնտեսական արտադրանքում նվազում է նրտլչատների կուտակումը: Օրինակ, Լ.Վ.Մոսինայի(2000)մեջբելաւմովՈւկրաիսայի գյոսլատնանսական գիտահետազոտական ինստիտուտի կողմից կւստարված փորձարարականաշխատանքներով պարզվել է. որ ջերմատների հողագլունտին 2076 կենսահումուս խառնելու դեպքում վարունգին Շ է տղմատի բելւքը բարձրացել 10-3072-ւվ վիտամինի իսկ պարունակությունը՝ նիտրատների 8-2342-ով. պարունակությունը,ընդհակառակը. նվազել է 19-6076-ւվ: Նույն պատկերն է նկատվել նան եգիպտացորենիմշակության դեպքում: Որդերի մարմնից ռամապատասխան վերամշակումից հետո ստանում են սպիտակուցային ալյուր, որի, ամինոթթուների մոտենում է բաղադրությամբ մսի սպիտակուցին` գերազանցելով գրեթե բոլոր անփոխարինելի ամինոթթուներին: Այդ իմաստով էլ վերմիկուլտորան միանգամայն հնարավոր է օգտագործել անասնաբ:ածաթյանմեջ: Գյուղատնտեսական կենլանիների ո թռչունների կերի ռացիոնին որդերի կենսազանգվածիավելացումը նպաստում է արտադրանքի ավելացմանը ն որակի լավացմանը: Պարզվել է, ոլ 125 որդերի կենսազանգվածը թռչունների կերի ռացլոնում ավելացնելիս ձվատվությունըավելանում Է 2092-ով, իսկ անասուններիսննդիռացիոնում 0.5կգ որդերի թարմ կենսազանգված ավելացնելիս կաթնատվությունը բարձրանում է 2256-ւվ: Ի յլեպ. պետք է նշել, ու որդերի կենսազանգվածում պրոտեինի պարունակությունը68-8272 է: Հեռանկարներ կան վերմիկոււտուրան օգտագործելու նան բժշկության մեջ` զանազան հիվանդությունների բուժման, ինչպես նան կասմետիկայիբնագավառում: Չինաստանում արդեն շուրջ են բժշկության մեջ: երկու հազարտարի է. ինչ որդնրը օգտագործվում Վերջին տարիներին անձրնաւըդերից նույնիսկ պատրաստում են ոակավիրուսայինն հակաուռուցքայինշիճուկներ:

Ներկարոմս արտասահմանյան մի շարք ելկրնելաւմ որդերը սգտավործումեն մշակելու ն ճերլլնելու անթափոն տեխնվոգիական պրոցեսներ. վերջինիս Խոթրոնը այն է. որ անասնապահության անալԼլււբ օրգանական թավոաննելը վնրամշակում են պայմաններում. որի ընթացքամ անջատված գազը կարելի Լ օգտագործել տնտեսական տարբեր,մպատակներով: Հայաստանի Հանրապետությունում Կալիֆորնիականկարմիր որդի աճեցման ու կենսահումուսի ստացման տեխնոլոգիայի պատմությանը շարջ 15 տարվա վաղեմությանունի: Վվարգացման 1994թ. «Ագրոգիտասփյուղ» ձեռնարկության կողմից Կոտայքի տարածքում կազմակերպվեց ոլյդելի մարզի Ձորաղբյուրի բազմացմաներկու հենակետ, իսկ սկսած 1995թ. կենսահումուսի մարզերի 200 հիսնվել բոլոր ստացման հենակետեր են

տնտեսություններում: Ռրդերի աճեցումը կարելի է կատարել ինչպես բաց, այնպես էլ պաշտպանված տեղում: Որդերի արդյանաբերականաճեցման տեխնոլոգիայի հետ կապված անհրաժեշտ տեղեկատվությո կարելի է ստանալ Մոսկվայում ռուսերեն լեզվով հրատարակված «Ագրոէկոլոգիա» դասագրքի (2000) կամապատասխան բաժնի, ն Վ.Ավագյանի ն Վ.Հայկազյանի «Կենսահումուսի արտադրությունը Լ..Շահինյանի «Անձրնեաոլոլըն հողի կիրառությանը» (Երնան, 1998). ճյութերից: բերրիությունը»(Ծրնան, 2001) գրքույկների

ԼՈՂՈՒՄ ԱՊՐՈՂ ԿԵՆԴԱՆԻ ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ

ԴԵՐԸ

ԱԳՐՈՒԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԼԱՊԱՆՄԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՄ

Հողում ապրուլ կենդանի օրգանիզմները:Հողը բալ համակարգ բաղադրամասերիցմեկը նրանում ապրոլ կենդանի օրգանիզմներն են. որոնց գործուննությունից կախված է նյութերի կենսաբանական շրջապտույտի բնույթն ո ինտենսիվությունը, հիմնական կենսածին տարրի՝ մթնոլորտիազոտի ֆիքսման մասշտաբներն իստենսիվաթյւնը. հուլի ինքնամաքրման ունակությունը: Հոլի բերրիության ստեղծման գործում կննդանի օրգանիզմների դերբ անգնահատելիԼ: Հողում ապրող կենդանի օրգանիզմների կեսսագործունեոււթյամբ է պայմանավորվածերկրի վրա փոքր կենսաբանականշրջապտույտի առաջ գալը: Մթնոլորտի ազոտի ֆիքսման շնորհիվ հողր հարստանում է ազոտով: Հողում ապրայլ կնեարանի օրգանիզմների մեծ է դերը տեխնոգեն աղտոտված հողերում տարբեր միացությունների թունազերծմւանՈլետոքսիկացիայի)գործում: Հլվր մի բալոդ համակարվէ. որում անընդմեջ տեդի եռ ունճեսում օրվանական նյութերի սինթեզ ւ քայքայում. կենսածին ւտոսրրերի շրջապտույտ, թունավոր միացությունների այխտագերծում:ն այ կարեոր ֆակցիաներ: Հողն. ունենալով կլանուրական հատկություն. կարող Է ադսորբցնելտարբեր միացութրոններ. այդ թվում Ն տոքսիկ Սյութեր, որն ոնի շատ կարնոր էկոլոգիակասսշջանակություն: Հուում ապրույ կենրսնի օրգաճիվմները կազմում նն հողկենդանիօրգամիվմ համալիր. առանց սրի չկա ե չի կարող հող լիմել: Պարզվել է. որ 1գ հողը պարունակում է 3-00 բակտերիաներ. 8-Լ000 0.1-35մլն ակտինոմիցենտներ. հավար միկրոսկոպիկ սնկեր.. հազար ջրիմաաննր. 1.5-6ճմլնուստսրակ օրգանիզմներ: Մեկ հեկտար հողում միայն բակտերիաներիզանգվածը կազմում է շուրջ Ս տոննա. նույնչսփ միկրոսկոպիկսնկերն են ն այլն: Սնկ հեկտար վարելահուրւմ անձրնայվղդերի թանակը հասնում է 50- 40կգ. արոտներում` 1150-1680կգ. խոտհարքներում ավելի քան երկու տոննա (..Վ.Մոսինա.2000): Հարում ապրող օրվանիզմները գտնփում նն մշտական է. որի հիմնական ֆունկցիռնալ

փոախսերգործոթյան մեջ. սրասք ջատ ղինամիկ նմ տարածության ն մասանակի մեջ Հարբեր Լկոլւգիակաս սլայմաններում հողային

օրգանիզմների համակարգի փունկվիայի լա սաաթյյւնը կարհոր մշանակություն ունի կարոն տա բարձը առաաղր ւվակաայթյուն սան Էկոլոգիական ուսնյողդ ագրուկոհամակարվգեր ելու. մթերներւ արտադրելու տեսակետից ասվտանգ զրսդղատնանսական ն շրջակւս միջավայրի աղտոտումը սվավելնելու գոլծ ում: տարբե շչերտերամ հողային Տարբեր հայելում. հողի սրգան|պմներիակտիվությունը տարբերէ: Բերրի հողերի (սնահոլելր, մուգ շագանակագույն հոյղլեյ ե այլն) վերին շերտերում. որտեւ մեծ. ԷԼ. ոռղդային օրգանիզմների սեանդատարինրի պաշարը ակտիվորյունը բարձը է: ե Ոատկապես վենւգիի Մրկրոբային կառաւցվածջվ. միկրոօրգանիվմների աեսակայիս կազմով կարելի է դատել Խուղակազմու պլացեսի լասթացքնու Լկւհամասկարգիվիճակը: Հողում կսնայանի օրգասիզմները փոլխներգործոթյան մեջ են ապրող գտնվում ինչպես իրար հետ. այնպես էլ ասկեալաս (աբիոտիկ ) միջավայրի հետ: Ըստ ոյլում. այդ վոխներգործությունը հիմնված է կամ սնացական կամ մետաբսյլիկ բնույթի կապերի վրա: Այլ փոխներգարծոթիան ն փոխուսրաբերության բնոյթը որոշում Է հուլի բերրիության մակարդակս ու հսղի էկովւգիական վիճակր: Սիկրոածօրգանիզմների մետաբոլիկ արաաղրասքը (վիտամլններ. ամինոթթուներ,աուկսիններ. անտիբ|ատիկնել,. ֆերմենտներն ւսյլն) անցնում Է բույսերի սեջ ե կարեոր դեր խարամ դրանց աձի ա ունակ ես Վարգացման գործում: Ռրոշ միկրոօրգանիզմներ արտադրերո: հիբերիլինային. հիբերիլինահմաս նյութեր. որնք են արագացամ ազոտի փֆոտոթիմիական :ֆիքառմը. որը անբարենպաստ փխոտլտտնժիմտում խթանամ Է բույսերի աձն ու ծակում:

ՍՄիչատներըանջատում են Այոթեր. որոսք կարող ես վանել կավ Ամպաստելհարմարվելու այ սիջատներին կամ հակառակ սնռի անհատներին Սովորաբար այր մետարալիտային նյաթերը նն «գաագործուտ բույսերը կենասբանական պաշտպանության Կպվատակով:Լաատնձնակիմենծ նշանակություն ունի ասոյիագիայն սիսբիռտիկ տիպը: Օրինակ. ոսդեղեն բույսերի արմատների վրա ոարաոսննրում սնկերի Ն ջրիմտոների 'պապլարաբակտերիանռերը. ոռիջնեղած կապը. միկորիվան. որբ կարեռը ճշանակություն ունի ւ.209-

փոտիորական ու կալիումական հատկասլնս գործում: սննդատարըեիովապահովելու Կենսաբանականփոիւաղարձ կապը մշտական Հ. այն կարող է փոխվել վենոզի զարգայման պրոցեսում ն կախված է շրջակա միջավայրի պայմաններից տրւվիսի հանգամանթը պետք է հաշվի առնել վերակառուցման էկդհատսկարգի ատանխառլոգիական միջոցառումներիիրականալյման ժամանակ: Երկրի վրա սինթեկվոլ ոսկայական քանակի օրգանական Այտթերը. որոսք մատչելի չեն բույսերի համար. ոռդային Սրգանիզմներիգործունեությամբ հանքայնանում ն վերաւիո|նվում են մատչելի մրացությունները: Հողի օրգանական Էյրքնրի տարրալուծման պրոցեսում անջատված ածխաթթու գավի 55" «-ը բաժին է ընկնում միկրոօըզանիզմներին, իսկ 15:2-ը` հողային ծարաբույսերին

կենդանիներին:

Հողի հանքային մասը քայքայվում է տարբեր անօրգանական ն օրգանական թթուների. նհիմերի. հուլլային միկրոսրգանիզմների կենսագործանեւթյան արտաղրանքի ֆերմենտների ն այլ միացությունների ճերգործությամ տակ: Օրգամական մյութերը տարրարոծմանը զոգրնթաց ընրանում է հումիֆիկացման պյրւլես. որում մեծ ղեր, օրգանիզմներին. պատկանամ Է ուլային մասնավորապեսմիկրոօրգանիզմներին: Միկրոօրգանիզմներիլուրսրինակ ֆունկցիայի ուտոմնասիլումը կարնոր նշանակություն ունի «քիմիական» երկրագործութրւնը աստիճանաբար կենսաբանական հիմքերի վրա լլնելու գործում: Հող-բաւյյս համակարգում միկրոօրգանիզմները համարվում են բույսերի ֆիգզիոլւգիական վիճակի իսղիկատորներ: Նրանք նրբազգաց են շրջակա միջավայրի փոքրագույն փոփոխությունների նկատմամբ. իսկ բըարձ, ֆերմենտատիվ ակտիվությունը հնարավորություն է տալիս օզտավործելու Էկռորամակարգիվիճակի ինդիկատորային ն տոքսիկ միացությունների ղեգրաղացիայի գնահատման համար: Միկրոտրզանիզմները, նենալով բացառիկ մեծ ն վգագողությոոն տեսակային կազմ. համարվող ւ են էկոհամակարգի վիճակի լավագույն ինղիկատորներ: Հողը տարբեր տոքսիկ նյութերով մալտոտվելու ղեպքում միրոօրգանիզմների իվաքանակը մինչե |0 անգամ նվազում է. որը ն առաջ է բերում կենսածին տարրերի շրջապտույտի թուլացում: Միկրոօրգանիվմները. ունռենարվ ֆերմենտատիվ բարձ.

ակտիվութուն. կասրնեորյեր են |սաղում հողում աղած առթսիկ եյութերի թայքայմաս ու :նկսքավծան վործւմ. ըստ ոլում. այղ Հեզոքացումը կատարվում է կամ դրանց վերավովառտւվ ու կապված վիճակի վերածաւմով. կամ վերափորամով ս քի: տոքսիկ միացությունների վերածումով. է այն մասին. ռի անսիրաժեշտ է ուլային էկս բալորն ասում օրգանիզմների Վարլացման ու գործելակերպի համար ստեղծել պտիմալ պայմաններ պիտելով այն որպես Լէկահամակալրգի ն կայունության Էկոլոգիակաս տեսակետից անվտանգ ւսրտայլրանք ստանալու կարեորազույյն նախապայմաններից մեկը: Հողի ֆունկցիոնալ ղերը էկոհամակարգում: Հողը որպես կենտպուրտիբաղայլրամաս կարնոր լեր Լ իխարոմ բիոցենոզում Բիւցենոզում Վզործում: սննդատարըեիի շիջապտույտի սննդատարրերի շրջապատւյտաի կախված է բույսերի ֆոտոսինթեգից. իսկ բիոգեւյենովզը, կառավարող համակարգր գտնվում է ուղում: Մի Աոալմիցհոլը մեծ թվով կենղանի օրգանիզմների բնակատեվ Լ, իսկ մյուս կողմից` կարգավորում է բորը տարրերի շլչջապտույտը կենսոլորտում` իրականացնելով գլոբալ էկոլւգիական ֆունկցիա: Հողի գլխավոր ֆունկցիան Երկրի վիա կյանքի ապահովումն է: Ար ֆունկցիայի իրականացումը կախված ՒԷհուլում օրգանիզմների համար մատչելի կեսսածին տարրերի կուտակումից: Հողի ն մթնոլորտի միջե մշտական գազափւլխանակության շնորհիվ. օդային ավազան են ասցնում տալլբեր գազեր: Պարզվել Է. ռր ֆոտոսինթեգի ժամանակ օգտագործվող ած|լսաթթուգազի 407055-իապահովվում է Կուլի շնմչառաթյամբ»:Հայր ազդում է ցամաքի ջրերի հիդրոքիմիական բաղայաւթյան վրա: Հողի գլոբալ ֆունկցիան վերին շերտելում: րորահատուկ օրգանական նյութերի համուսի ն յլլրա հետ կապված Էներգիայի կուտակումն է: Երկրի վրա արեր էներգիայի կուտակման. տնլափոխման տ. վերափոխման պրոցեսը ուղում տեղի է ունենում անընդմեջ: Կենսածին էներզիան Ւ հուլում արմատների, կենտրոնացված բույսերի միկլաօրգանիզմնելրի.կննսազանգվածի ն համուսի ձեռվ: Օրինակ. կուսական սնեահողերում հումուսային հորիզոնի սրուտենցիալ

Էներգիայի սլաշարը

4.2գ1(-ջոուղ

հեկտալում կազմում է մոտ (..Վ.Մուսինա. 2000): Հոլը համարփոսմԼ կեմղանի օրգանիվմների Մեծ պարածման կարգավորիչ: քթանակությամ կենդանի օւգամիզմների առկայությունը հողում պայմանավորում է նրա

ն միջավայրի անբարնելավ զարծոնների բարձր բերըիաթյուն, բարձր սկատմամբ կայունությունը: Հոլը գյուղատնտեւասկւսն արտալլրության հիմնակաս միջոցն է. ագրոէկոհամակարգերի հիմքը: Մարդը հողից ստաստում Է ամբայջ 1 մի քասի տարում Հողը սակ սննղամթերքներիշուրջ 95-ը: պահպանել սերմերը առանց ծլունասկոաթյյւնը կորգնելու: Հողը պարունակում է կենոլւսնիօրգասիգմներում գտնվող բյլոր հայտնի ֆերմենտները, արդ թվում ե սրա բերրոււթյունը որոշող ֆերմենտը (պերօքսիդագնելրը. նիտրոգենազները. նիտրոտռեդուկտասվան. կատալագան ն այլն): Հողը կարգավորում Է հիլրոթերմիկ ռեժիմը, այն կատարում է սանիտարի ււնկցիա, նի բարձր ինքնամաքրման նակություն. է վնասազերծում շատ պատովեններ ու տոքսիկ նյութել. որը դլւական Ւէ ատրոմ գրուղատնաեսական արտաղրանքի որակի ն շրջակա միջավայրի բարելավման վրա: Հողը տնակ է կլաներո տարբեր մրացությււններ. այդ թվում ե թումավոը նրոթեր. դրանավ իսկ կատարում Է շրջակա միջավայրի քիմիական սանիտարի լեր ե կանում գյուղատնտեսական մթերքներիաղտոտումը: Գիտատեխնիկական առաջընթացի ե գյւողլատմտեսության ինտենսիվացման պայմաններում տեւլի է ուսենում Խալ-կենլանի օրգասիզմ համալիիի (ՀԿՕՀ) աղտոտում: Հողը. անթւպովեմ լինելով կենսապահւվման կարնոր որւրտ. մայդրո տնտեսական գործունեության հետեանքով այն մշտապես ենթարկվում Է սւարբեր ինտենսիվության. մասշտաբնելի մ տարբեր ռնտեանքներ առաջ բերոյլ փոփոխությունների: Մալպկւթյան պատմության ընթացքում շարջ շմլլոլ հեկտար հողատարածություն ենթարկվել Լ քայքայման ու դնգրադացման, որն |. քան ավելի շատ ներկայումս աշխարհի վարելահողերի (.5մլլոլ հեկտար): վբաղեցրած տարածությունը |992թ. Ռիո դե Ժանեյրոյում կազմակերպված «Օրակալգում 21ըդ դարն է» ՄԱԿ-ի կոնֆերանսի նյութերում ճնշվում է. որ Սուլերի դեգրադացման 565օ-րըպայմանավորված է ջլային, 28.2-ր` քամու էրոզվիայով. 1276»-ը քիմիական. 4»որ Ֆֆիգիկական իսկ դեգրադացիայով: Այդ կոռնֆերանադմ. բացի ժտսմսնակակից սուր տնտեսական պրոբլեմներից. առաջ 1. քաշվել հողերի արդյունավետ օգաագործման ն պահսվլանման հիմնախալիրը.որթանով ռր հուլային ռեսուրսների վիճակի վատալյումն ու բերրիության նվազումի վաւսնգ

մարղլկանյ գոյատեսանը. սպառնում միլիոնավոյւ տարիների ընթացքում Հայաստաքում ՍՄրայն վերջին 35-40 գյուղատնտեսական հողատեսքերը կրճատվել են 2152-ով. վարելահողերը 22.4:5-ով. արոտները 33.3" ս-ով: Մինպորտում տեղի ունեցոոլ ֆոտոթիմիական.ջրում Ն հողում կենսաբանական պրոցեսները չեն կատարվող քիմիական յ տ. թունազերծել Օլետոքսիկացիայի կարույսնում վերամշակել ե վերականգնել շրջակա մրոթելը ենթարկել) աղտոտող հաշվեկշիռը: Աղ կեւպ նորմալ տարրերի հանքային միջավայրում լսսած՝ խախտված են այդ հաշվեկշռի բնական կարգավորիչները: ե Լկլտոտող նյութերի շարքում. ըստ ւալտոտման մասշտաբների նն կենսաբանական օբյեկսւների ներգործության, առանձնակի տեղ գրավում ծանը մետաղլները (բե. Ըմ. 1ջ. Ին. Շբ շո. ՇԿ. Ըս, ճՏ. Ւ): Առավել վտանգ են ներկայացնում ծանլւ մետաւլների շարժուն ձները. որոնք մատչելի են կենլյանի օրգանիզմներին: Միաժամանակ դեր պետք է իմսնալ.ոլ ծանը մետալյները (միկրոտարրերը) դրական են խաղում բուսական մ կենդանական օրվզանըգմներումտեղի տւնետոյ նրւթափոխանակման պրոցեսներում. սակայն մնծ խտաթյամբ լլրանց կուտակամը առաջ Է բերում Խոդերի աղտոտում. էկոհամակարգերիվրա վճասակար նՍերգործությում: Սանր մետաղներով աղտոտման վտանգը պայմանավորված է նրանսվ. որ դրանք դժվար են հեռացվում ուղից: Էկոհամակարգերը. այդ թվում ն հոդերը սլտոտվում են դիօքսիԷ

(ՏՔՂՂ). տետրաքլորդիբե նսվ (տետրաքլորդիբենվո-ո-դիօքսին է: մտնելուվ՝դիօքսինՀոդ (ՏՔԴՖ). կայուն սրը հոլում շատ ո-ֆաւլոսն են սննդային շղթա: Հողի վնասագելները հուլից կամ ջրից անցնում ծումը լլիօքսինից բացառիկ լլժվար է: Դրա համար առաջին հերթին անհրաժեշտ Է կատարելագործելտոքսիկ ճրաթերի աղբյուր հանդի-

արտալլըության տեխնոլոգիան: Ներկայամս մշակվամ են տարբեր մեբողներ (ինֆրակարմիր ճառագայթների մշակումով դիօքսինի քայքարոմ ո հեռազոււմ էլեկտրական պիրալիգ. ոլտրամամոշակավույն ֆոտոլիզ ն այլն) աղտոտված տարւսծքներիտոքսիկաւթրունըճվագեցնելուհամար: Էկոհամակարգերի հւսմար լււրջ վտանգ Ւ ներկայացնումհողերի միկրոսկոպիկ աղտոտումը միկրոտոքսիկաններով. այսինքն արտադրվող ակտինմոմիցետսերով սնկերով. բակտերիաներով. (300 տեսակ) շուրջ 5026-ի բույներով: Սնկերի հայտճի տեսակների

սացլոլ

։աւկրոտոթսմիկնիդբեր: Միկրորբային բույսերով հողերի աղառոտսան վտանգը սվազեցսելու համար հողերի պահպանության անհրաժեշտ լ սգտավործել կենսաբանական մելոանիվձր. ներառյալ միկրոբայիս վյեսովը ն կառուցվածբը: կենսաբազմազակության Հողում քիմիական տարրերի պարունակության բայլատրելի սորմերի սահմանումը բավական ցլմվար խնղիր |: Նախ վեռես չի մշակված թույլատրելի նորմերի սահմանման միասնական մեթուլիկա. ն ապա կամ դժվարություններ էկոհամակարգի վիճակի վերաբերյալ ստանալու օբյեկտիվ տեղեկատվություն: Գորոսթյոն ունեն սանիաար-հիգիենիկ Լկռլոգիական Կռիմատիվներ:Սանիտարհիգիենիկ նորմատիվի ասհմանման հիմքում ընկած է քիմիական տարրերի թույլատրելի սահմանային խտությունը (ՕՍԽ). այսինքն միջավայրում թունավոր նյութերի այնսլիսի քանակը. որը գործնականում չի ազղում մարդու առապջության ն մրա կենսաբանական սերնդի վրա: Էկոլոգիական նորմատիվի սաիմանման ասե աղտոստայլ հիմթամ ընկած է նրոթերի ազլեցության ուսումնասիրումը ոչ քե առանձին ճրգանիզմների. այլ ամբողջ համակարգի կտրվածքով: Շրջակա բնական միջավայրի մինիմալ ներգործության դեպլում օպտիմա որակի կենսարտադրանք ստանալու համար. որպես են սերգործության :ափանիշ. օգտագործում էկոլոգիական օՓանրաբեռնվածության սահմակայիմ թույլատրելի (տւցանիշը. այսինքն ծանբաբեդնվածաթյան այնպիսի մակարդակ. որի դեպքում պահպանվում Է Լկոհամակարգի նորմալ ֆունկցիան: Այլ կերպ ասած աղառտման պայմակներում անհրաժեշա է. որ ն պահպանվի կենսափոխակներեայման ղետոքսիկացիայի համակարգերը: Որպես գնահատման ցուցանի օգտագործվում է հողերի ինքնամաքրման ուատրոթյումի. բայսելում քիմիական տարրերի կուտակման աստիճանը (կենսաբանակաս կլանման կոյլմից

արտադիվոմ

ԿԿԴ)

հորում տոքսիկ նյութերի պարուսակությունը ե կուտակման գործակիցը (Հօ). որը հավասար է աղտուտված ուղում ինգրեդիենտիհարաբերությունըֆոնային խտության վրա: Էկորւգիական նռրմավորման չափանիշ կայրոոլ Է հատլիսանալ տարածքի Էկոգիակաս տարությունը. Էկոլւգիական տեսակետից օպտիտա կենսարտադրուլականությսնը (տվյալ շրջանի կոնկընտ պայմաններում առավելագույն հնարավորը). բիոգեռցենոզների գործակից

-

տարածքը կենսաբամական ։սրտաղրոլակարությունի տվյալ ու կազմը: օպտիմալ աշխարհի կեսդակական ամար. բասակաղ Էկոլոգիականբնութագրի ճորմավոխոմնս օգտագործումը ավելի վիճակը. թան ԹՍԽ հիման փարմեթԼ արտացոլում Լկոհասակարվերի

են

վրա ասկրատր-հիգիննիկսորմավորուռը. որբանով քուս նախատեսվում է նպաստումԷ շրջակա

որ

առաջին դեպ

բարձրացում. որը նոււային կննսապոտաննցիալի բերիիության Հողի բարելավմանը: միջավայրի

Է մակարդակըն նրա առողջ վիճակըմեց «ափովկախված հողի կենազործելակերօրգամիգմների վիճակա: Հողսային կի բաղաղրամասերի իմաու վարքազծիդրսեորման հասղեպ պի տարբել ինգրեդիննտների արտաղըալակաունի բարձր ցությունը առաջնակարգ նշանակություն Նման հաառթյունունեցող կւսյուն համակարգերիստեղծման համայ: են էկոլոգիական տալիս արտաղրերո մակարգերը հնարավորություն մթերքներ.չեվորագնելու տեսակետից ւսնվտանվ գրողատնտեսական ե նվազեցնելուշիջակա միջավայրի աղտոտումը: աղտոտվածութրոմը ոլ հաղային պահպանման բերրիության Հոդերի միկրոօրգանիվմների կենսագործունեությունը ակտիվացնելու.

լ

:

բույսերին սննդատարըերով ապախավելու. աղտոտվածությունը չեվդքացներո ն շրջակա բնական միջավայրի որակական վիճակը բարելավելու գործում կարեոր նշանակություն ւնի օրգանական ն (գոմաղբ. թոչնաղբ. սորֆ. սապրուվիլներ) պարարաոսնյութերի (18հատկապես կենսաումուսի օգտագոլ ծումը. սիղերալ կանքերի է շստ/նեկ սիղերալ վանվվածը հավասարազոր Լ5-|7ա/հա վոմաղբին). կանաչ պարարտացման Աւպատակով միջանկյալ ցանքերի կիրառումը. բազմամյա բակլազգի խոտաբույսերի ն այ մշակությունը. կենսաբազմագանության ավելացումը միջոցառումները: (լեԿարեոր է նան թոնավոր միացութրոններիթունավերծումը: է կենսազորօրգանիգսները հողային մպաստում տոքսիկացիա). որը ծունեության ակտիվացմանը:11: պակաս նշանակությունունի հողահամար բարելավ յին միկրոսրգանիզմներիկենսագործունեության յս հարու ստեղծումը: ոնժիմների օղային սննդային. օրաջերմային բաժիններում` հաջորդ կխտսվի գրթի ցերի մասին ավելի մանրամասն

ԵՎ

ԼՈՂԱՅԻՆ ՄԱՆՐԷՆԵՐԻ ԼԱՄԱԿԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԼԱՄԱԿԱՐԳԵՐՈՒՄ

ԼՈՍՔԸ ԱՍԽԱՍՆԻ

հաճախ Ավանլակաս գիտությւսի գյուլատնանսական ն անհրաժեշտաւշադրություն չի ղարձնում հւդի ածլնածսի դրա ցիկլի նշանակությանը.քանի որ առաջնահերթ նշսնակությունը տրվում է այն մշակաբույսերին. որոնք ածխածնի սահմսնափակ քանակի պայմաններում ճնշվածությում չեն զգում ն այն սննղատարըերին Է բնրում բերքի (տատկապես ւսգոտին). որոնց պակասը առաջ

նվազում:

Ածխածնի շրջապտույտը կարգավորում են ուղում ն գնտնից վեր տեյլի ունեցուլ մի շարք ագրոնոմիական պրոցեսներ: ՄանըԼները են առաջ բերում ածխածին պարունակուլ միացությունների ն է քայքայում. կարգավորվում ղրանց գործունեությամբ սննդատարրերիշրջապտույտը հողում: Էկոհամակարգերն ուսումնասիրելիս մձիկրոօրգանիգմները հիմնականում յլիտվում են ոչ թե առատԼլկոլւգիական առումւվ օրգանիզմներ. այլ օրգանական ն ոանքային միացություններում պալունակող սսալատարըերի տարրանջատուլնելը: Էկռհամակարգերի շատ պրոցեսների վերաբերյալ գիտական տեդեկատվություն կարելի է ստանալ միկրոբային ֆիզիոլագիայի ն նան մետաբոլիզմի, ինչպե, միկրոբային պուվուլյացիաները ու վերահսկուլ գործոնների դրանց զարգալյման ու գործունեության մասին գրականությունից: Հուրոմ օրգանական ածխածնի կայրոն մակարդակը ստվւրաբար կարգավորում են ինչպես օրգասական մնացորդների ձեվ ածխածին հալ մտցնելով այնպես էլ քայքայվող նյութերից անջատված ածխածնի կուտակոււմւվ: են հնետեյալ Էկոլոգիական կոնտեքստում տարբերում

հասկացությունները,

միկրոբային աուտէկոլոգիա ն համակեցություննելի էկոլոգիա. որն ազդում է ածխածնի ոոսթի վրւս համակարգային առումով, բ միկրոբային էկոֆիգիոլոգիա. սրը ազոտի հսսքի համար կարնեդը գործոն է. է ածխածնի գ. համակեւյությունների կառուցվածք. որն արում ա/

դինասիկայի վրա. նն տարածական ն ժամանակի գործոններ. որոնք ազո լ միկրոօրգանիզմներիհամար ածյոսծնի մատչելիության վրա: իրենց հերթին ազդում են գյոռլատնանսական Այս բոլորը մբերթների արտադրողականության.ինչպես նան ազստի ն ածխածնի հաշվնկշռի վրա ն էական նշանակություն ունեն շրջակա միջավայրի համար: Որքանով որ ածլխածնի վերափոխման շատ ձնեեր կարգավորվում են մանըէների գործունեությամբ. մտի են ունենում անհրաժնշտ է իմանալ այն պրոցեսները.որոնք տեղի

մւսմրԼների բջիջների մակալրյյակով: Բակտերիաների բջջանյութում եղած ածխածինը մի կուղմից առաջացնում է ածխածնի ղիօքսըղ (շնչառություն), ինչպես սան նոլ բջիջների առաջալյում (ասիմիլյացիա): Ածխածինը նպաստում է էքստրաբջջային պոլիմերների ն միջանկյալ մետաբոլիտների առաջացմանը,որոճք վերջին հաշվով կապվում են հողի օրգանական Ածխածնի դիօքսիդը ֆիքսվում ՒԷ ավտոտրոֆ ճրոթերի հետ: նան շատ բակտերիաների(իթոտլուֆներ. ֆոտոտրո:'իներ).ինչպես ռեակցիայով: օրգանիզմների կողմից` ածխածնաօքսիդացման Սակայն այդ պրոցեսների էկոհամակարգային մասշտաբով չեն

ազլոմ ածխածնի հոսքի վրա: կանգ առնել այս Ափսրնոլ Աճմհրաժնշտննք համարում համառոտ են մանըէները օգտագործում պրոցեսների վրա, թե ինչպես

:

փոլատեսքելրում: ածխածինլ գրււդատնտեսական որոնք ունակ են կատալելու մեծամասնությունը. Օրգանիզմների ունեն տրիկարբոքսիլաթթվի(ՏԿԹ) ցիկլ. ածխածնի շնչառություն. է ածխածնի դիօքսիղ երկու ցիկլի որի ընթացքում անջատվում ռեակցիաներով (Բրոկ ն Մեդիգան. 1991): Սակայն ածխածնի դիօքսիղի մեծ մասը կապված է տրիկարբոքսիլաթթվի(ՏԿԼԺ) ցիկլի հետ:

Բարելավ ջրային ռեժիմ ու կառուցվածք ունեցուլ հւղելրում. օրգանական նյութերի տարրալուծման պրոցետոմ ավելի քիչ ածխածնի դիօքսիդ է առաջանում, քան շնչառության միջսցով: Ածխածնի մեծ մասը անջատվում է օրգանական միացությունների. մասնավորապես օրգանականթթուների ն սպիրտերիձնով: Ցլասնկացածօրգանիզմի աճի արդյունքը կամարվում է շրջակա միջավայրից ածխածնի միացումը բջջամնյութին: Հնանապես. տրիկարբոքսիլաթթվի(ՏԿԹ) ցիկլի մյուս ֆունկցիան բիոսինթքեզի

սիջանկյալ օղակի առաջացուսն է. որը ապահովում Է սասարիդների. այլ միացությունների ամինոթթուների. ճարպաթբումեր, ն առաջացումը. որոնք որպես պպիմերներ կազմում են մասսային բջիջներիչոր նյութի հիսնակաս սասը. են Հոդային միկրոբայիս կեճասվանգվածիհաշվարկները ցոց տվել. որ հոդում տ. վ սկյաս ներ Փւօված ած| անի ասակը ռվվի ի քիչ է. քամ այն. դր ր անոյւսմեշտ | սիկրոթւ. |Ք կ ատագանվվա ն ման (Սմիթ սմար մակարդակիհիս ոիյիկպահ աֆի ապար 1990): Դոլ. Ե քե օրգանիկմն չեն ածխածնի պա սրով. երըսահմանափակված ձսռով. այի սնն չլատարըերի պակս սի սլաս ձը կարող Լ լւլանպ որն ն առաջ է բերում էներգիայի ծախսում: Վերջինս իր հերթին է նյութերի պոլիմերային արտաբջջային առաջացնում (կարբռհիդրասների. լիպիդների. պոլիֆոսֆատների. սովորական շաքարների) սինթեզում նե կատակում. որոնք պարունակում են պոլիսալսարիդներ. Կ-ացետոնային ամինոշաքարներ. ոչ մեօ 198) քանակի սովորական շաքարներ ե այլն (Խոս. հողային պրոցեսների կիրառումը մետաբոլիկ վիճակի Ածխածնի ունենում է բջիջների միկրոբային համար: Այս ինչ տելի մեծ վլա. ազդեցություն ունի ագրոէկոռամակարգերի մակարդակով. որքանով որ գոյոթրուն ունի պոտենցիալ փոխներգործություն միկրոբային մետաբոլիզմի արտադրանքիե հողի միջն: Հետերոտրոֆ միկրոբային մետաբոլիզմի ամենավտանգավփոի հետնամքը Խոլից ածխածնի կպլոււսսւնէ: Սովորական է համարվում այս. երբ միկրոօրգանիզմի ձեռք բերած ածխածնի 40-60"6-ը անմիջապես անջւստվում ու հեռանում է որպես ածխածնի դիճքթսիլ: բոլոր ոչ ստեղծված կողմից Միկլուօրգանիզմների են .Ըջջապատի թայքայվոմ: արագ միացություններն են քիչ ավելի որպես պոլիմերներ. բաղադրամասերը. որոշ Սնկերի քան ենթարկվում. ցիտոպլազման: կենսաքայքայման բջջապատերը ճեղքման տեսակետից բարձր կայունություն ունեն. որքանով ւտ դրանք կազմված են պոլիսախարիղ-մելանինի(սն ն Օրինակ. դարչնագույն պիգմենտ) կամ հետերոպոլիսա|ուսրիղներից: մելանիների նիշակիր երկու տեսակ սնկերից անջատված քայքայումը երեք ամսվա ընթացքում 10"5»-ից պակաս է եղել (Սարտին ե Հայդեր. 1079). որը շատ ավելի պակաս |է. քան նույն ժամանակահատվածում բուսական մնացորդների հանքայնացումը:

ակտինոմիցետները կարույլ ես արտադրել նյութեր. սրոնք հուտմասին(Մարտին ե Հայղեր. 1ս71. Հակքենս. 1972): Ածխածնի հոսքի համար կարնոր Լ միկրոբային ճասապարհով արտադրված նյութերի ֆիզիկական վիճակը: ՀՖոստերը (1051) էլեկտրոնային միկրոսկոպի շզնությամբ պարվել է. որ հւղային էքստրաբջջւասյինպոլիմերները ոիսմականամ կապված ես կավային մասնիկների հետ. որը լժվարացնում է դրանց հանքայնացումը: Չնայած օրգանիզմների մոտ անհատ բջիջներով ածխածնի օգտագործման տեսակետի բավական նմանոթոն կա. այնուհանդերձ ածխածնի հոսթը հուում կաիպած է միկրոբային պոպուլլյացիաներից տ դրանց համակեցություններից: Ներկայումս միկրոօրգանիզմների ֆունկցիոնալ իմթերի փոլսններգործության հարցերը թիչ են ուառմնասիրված. էլ չենք խոսում միկրոբային կամակեցությունների 7րջանակներում սնռատ տեսակների փոխներգործաթյանմասին: Փոխներգործության պոտենցիալը մեծ ավպլեցոււբյուն ունի ածլսածնի հոսքի վրա ն ներառում Է. կազմի փոխատսկում. որր ածխածնի փոխակերպող է առաջացնոմ օրգանական մյոթերոմ եղած պոտենցիալ էներգիայի ավելի աաղյունավետ օգտագործում. այլ քիմիակաս միացությունների փսխանակում. ինչպիսիք եկ էլեկտրոնի կամ սննդատարրերի ընդունիչները. -սծխածնի ե այլ սննդատարրերի համար մրցակցություն. վնասվածություն ե պարազիտիզմ. որն առաջացնում է ածխածնի անցում սննլլառության շղթայի մեջ: Հողում ունենալով սիկրոօիգանիզմների հսկայական բազլմազասություն, հնարավոր չԼ պարզել տեսակների միջե ածխածնի Էոսթի ստարբերութրունները:Ինչպես կառուցվածքը (ռամակեցությունների բազմազանությունը. տեսակային կազմը). այնպես Լլ ֆունկցիան (պրոցեսի աստիճանը) կարեոր է էկոհամակարգիբնութագրմանհամար. սակայն էկոլոգիայում հաստատված դր օրգանիզմնեբի չափի մեծացմանը վուգրնթաց ֆունկցիան ավելի կարեսը | դառնում (Օդում. 197Լ): Միկրոբային համակեցությունների բնութագրմաննոր մեթոդները ներառում են հալից միկրոբային բջջանյութի Էկստրակտի անմիջապես անջատումը. ինչպիսինն են ֆոսֆոլիպիդային ճարպային քթները. ԴՆԹ-ն արլ տեղեկատվության օգտագործումը Սսկերը

նման

Ն

են

-

-

-

վաղուց

է.

կազմում ես Խալի ընդհանուր կենսազանգվածի մեծ մասը: Օրինակ. անտառային փռվածքում ե հողմ հիմնականում գերակշռում ես (1978). օգտագործելով հաշվարկման ողլղակի սնկերը: Նանիպյերը մեթոդ. պարվել է. ոլ որոշ հալերում բակտերիաները կազմում նս 1Ճ-20"5: միկրոբային կենսավանգվածի ընլամենը Սակայն է այն փաստը. ոո մշակովի հուլերում բակտերիաների ակնհայտ կենսազանգվածը.որպես կանոն. զերակշոււմ |Լսնկերինը: Բստ ածխածնի ն ազոտի Անչլերսոնի ն ԴՊամշի (1980) դարաբերության միջին գործակյաը բակտերիաների ուսմար կազմել Է 5.5. սնկերը համայ Ածխածնի միջին էգ է շոր համար զանգվածում պարունակում են սնկերի համար 373մգ: 'Դարզվել է նան. սր սնկերը ավելի շատ էներգիա. քան բակտերիաները ե ունակ հն կատարելու իրենց ներսում` ցիտոպլազմա նննլլատարիների շրջապտույտ տեդափոլխելումիջոցով: Պառստյանը ն Շնարերը (1987) պարզել են. ոլ սնկերի բջջային ցւսնցում ազոտը կազմել է չոր նրոթի 1-252, իսկ ցի տոպլազմարւմ` 1057: Պետթ է նշել, որ սնկերի նշանակությունը մշակովի հւսղելում թերագնահատված1. Հաղլայինհամակեցությունում ածխածնի շրջապտույտի գոլծրնտեսակային կազմը թացում բակտերիաների կարնոր գործուն լ: ԴԴեռես պարզված չ|. թե ֆունկցիոնալ խմբերի շրջանակներում տնսակների մեծ բավմազատությունը կարուլ է ատզլել ածխածնի դինամիկայի վրա. թն ռչ: Վերջին տարիներին ֆոսֆոլիսլիդային ճարպային թթաների կիլրառամըն համակեցությունների մոլեկուլյար անալիզը հնմւսրավորություն է տվել տւսումնւսսիրերո հողում ն համակեցությունների միկրոբային բազմազանությունը Պարզվել է, ոը կենսաբանականփոքրըննլրդլուսների, կաս ցվածքը: հւսմակալգով մշակվող Խալերում բակտերիաների նկատմամբ սնկերը ավելի բարձր գործակից է նկատվում: Հողային ֆաունան սննդառության բալլ շղթայի օակնէ. ոլր ներառււմ է պրոտոզոայի. հողային կենյլանիների. ժյակաձն որդերի ն այլ օրգանիզմների բազմաթիվ տեսակներ նան Ֆառճայը ւսյղ մակրո- նե ձիկրոտարաւտնեսակները, ինչպես բակտերիաներն ու սնկերը. հողը մտած օրգանական նիւթերը

կամ բազմազանության համընդնանուր աշվարէմաս նհոսբի տւմքսոնւմիական խմբերը որոշելու համար: Ածխածնի է այրվում Աասումնասիրություններըմսովորաբար աչքարող տեսակների բազմազանությունը. իսկ ծայւահել 9 լնպքում ընդհանուր ժիկրոբային անուղղակի բնութագրվում է կենսազանգվածի ֆունկցիան որպես սուպերօիգանիվմ. որի

արտացոլում է

շատ

տնսակնելի համալիր գոլրծուննեւաթյննը:

Միկրոբայինկենսազանգվածը.կախվածԽոյի տիպիցն մշակության համակարգից,զգալի տալւբերվումէ: Կենսազանգվածի.ըստ Ոոլթոնին ուրիշների (1985). տատանվում Է 30-2780մգ |գ հարմ: Միկրոբային կենսավանգվածում պարունակող ածխածինը տատանվում է հալի ամբողջ օրգանականածխածնի 0.5-595-ի սահմաններում (Ջենկինաոնն Լադդ. 1981. Մարումաթոն րիշներ. 1982): Լինելով հողի օրգանճականնյութի անկայուն պաշարներից մնկր միկրոքային կենսազանգվածը համարվում է բույսերին անոլլաժեշտ սննդատարրերի կարնոր պաշար: Միկրոբային կենսազանգվածը զզայուն է ագրոնոմիական միջոցառումների ն այ գործոնների

ր

Ն Միկրոբային (տեղումներ, ոռոգոմ այն) նկատմամբ: կենսազանգվածից կախված է բույսերին մատչելի ազոտի քանակը: Միկրոբային կենսազանգվածի քանակը կախված է շրջակա

պայմաններից,ինչպես նան միջավայրի

էկորամակարգիվիճակիցսո

վաղեմությունից, նրաքայքայվածության աստիճանից: Որոշ գիտնականների կայմից առաջարկվում է. որպեսզի միկրոբային Լսրաբերությսնը կենսազանգվածի ածխածնի ընդնանուր օրգանական ածխածնի վրա (Ը միկը. : Ը օրգ.) գործակցով արտահայտել ագրոէկսհամակարգերի օրգանական այս նյութեր պարունակության կարխանությունը: Սակայն ենթադրությունը դեռես մինչն վերջ» չի պարզաբանված ն համինդուսնուր ճանաչում չի ստացել: Միկրոբային համակեցությունների կագմի ազղնցությունը ածխածնի հոսքի վրա: Միկրուբային համակեցությոնների կազմի տարբելությոնների ուղղակի ատոմ են ածխածնի հւսքի վրա: Օրիմակ, չմշակվող հողերում օրգանականնյութերի հանքայնացման ցաճր պոտենցիալը կապվածէ սնկային բջջանյութի հետ: Հուլում ածխածնի դինամիկայի միկըսբիոլոգիանԽսկփսծ է այն մտթին. ռր բակտերիալ պրոցեսները ավելի ըրսվեն ուսումնասիրված. քան սնկային պրոցեսճերը. չնայած հողային սնկերը հաճախ

իսկ բջիջների լ

տո

պալրոնակութ 8-3 բակտերիւսների կազմել 330. ԻՄ

՛

կակլամսրինե

"

են: խառնում վերափոխում մեծ հող է մտնում Ածխածնի մասը ձեով. օրգանական նյութերի Է տ.

ՏՍ

որի

պարունակում

բարղլ

բաղադրություն .224-

|

|

ունեցալ սլլիմերային

սյութեր: Քայքայման պրոցեսում օրգանական սյութերի Ը-1 միացությունների օքսիդացումից անջատվում | Լներզիոա` Երբ թթվածնի մուտքը հողում սահմանափակ է, ապա անսօղակյաց բւսկտերիաներըօքսխլացված միացություններըվերականգնում են ու թթվածինը օգտագործում ռրպես էներգիայի աղբյուր: /ժրվածնի

մուտքի ավելացմանըգզագրնթացվերականգնվածանօրգանական միացություններընարիցօքսիդանոյմ են: Տարբեր միացաթյուննելի օքսիդացումը նե վերականգնումըածխածնի. ինչպես նան ազոտի. ծծմբիու այլ սննդատարըերի ցիկլերի ապահովման ռեակցիաներեն. որոնք անհրաժեշտ են ագրուկորամակարգերի ֆանկցիայի համար: Բույսերը համարվում են ավրուկոնամակարգերի հոռղելում

ածխածնի կուտակման հիմնական ավբյուրը: Ծղոտում. խոզանում. արմատներում պարունակվում է բավականաչափ ածխածին: Ածխածնի աղբյուր է համարվում նան մուլչլւ խառնաղբերը, գոմավբը ն օրգանական տարբեր պարարտամնյուբերը: Ածխածինը ուղ է մտնում նան պեստիցիդների ձեռվ. սակայն այն կազմում է օրգանականածխածնի աննշան մասը՝ շուրջ 0.00152: Բուսական մնացորդների ընտ հոդ մտնող ածխածնի քանակը կախված է մշակաբույսից: Օրինակ. ցորենի բերքահավաքից հետո օրգանական մնացորդներիձեռվ հող մտնող ածխածինը կագմում է

իսկ եգիպտացորենից հետո ւսյն երեք անգամ ավելը է 143-372գոմ-. (Բույանովսկի ն Վագներ. 1986): Հողում ածխածնի կոտակման կարեոր աղբրոր է արմատային զանգվածը. որը կազմում է ընդհանուր ֆոտոսինթետիկզանգվածի 10-3326-ը: Ըստ որում. եթե արմատների ձեռվ ածխածինը Խալում կուտակվում է ամբոլլջվեգետացիայիընթացքում.ապա վերերկրյա բուսական մնացորդներիձեռվ այն հող է մտնում բերքահավաքից հետո: ԸԲոլլյանովսկու ն Վագների տվյալներով (1986)` ցորենի դաշտում արմատներիընդհանուր կենսազանգվածի7652-ը.,սռյայի դաշտում` 64":2-ը. եգիպտացորենի դաշտում` 7952-ը կուտակվում է հողի 0-20սմ շերտում: Կանաչ պարարտաւյմամբ հուլ մտնող օրգանականնյութերը. գոմայլբը ն խասնաղբերըտեղաբաշխվում են հղի մինչն 10-15սմ շերտում: Հողի օրգանական նյաթերը մերկայացնում են /սմինորբթուներ. յիգնին. պոլիսախարիդներ, պրոտեին. կուտին. :իտին. միլանին. սուքերին ե պարաֆինային մակրոմոլեկալներ. ինչպես նան անթրոպոգենքիմիկատնել: Օրգանական նյութերի որմնականմասը`

հումուսային Հողի Կյաթենրը են. «րգանական նյութնրում են ոչ հումինային նյութեր (կարբոռիղըստներ. առանձնացվում լիպիդներ. պրոտեին) ե ամինային նյութեր (Սւտումիսաթթուներ.

խոլվոթթուներ. հումւստներ): ԼՀաւսյլիտիկ քիմիայի սոր մեթոդները.մասնավորապեսատոմային մազնիտսկան դեվյւնանսիսպեկտրալ տեխնիկան.հնարավորություն նն տւպիս ուսամնասիրերո1ււմուսային նյութերի քիմիականբաղալղրությունը: Մակայն լլեռես վերջմւսկանապեսպարզված չԼ հոլի հումուսւսյին Այութերիբաղադրությունը:Տաիբեր բնակլիտսյական պայմաններում. տարբեր բուսական ֆորմացիաների տակ առաջացած ոռդերում Խււսուսային նյութերը ունեն միւսնգամայն տարբեր բւսլլադրության. հումուսի բաղադրամասերի տարբեը հարաբերակցությոն: ոլր ն ուրիշները պարվել ես. որ եգիպտացորեն-սոյա մշակված յլաշտում. սրտեղ տարածքը չի մշակվել. 4 տարվա ընթացքում Լ 7072-սվ: ածխածնի քանակր փուլում ավելացել Արտասահմանյան շատ գիտնականներ տարբնլում են հողի օրգանական նյութերի միկրոբային կենսազանգված. բուսակւսն մնացորդներ. քիմիապես 6 ֆիզիկապես կապված օրգանական նրաթեր: Ածխածնի հողսքիվրա ազրբոլ գործոնները: :Ֆիզիկակւսնն քիմիակաս գործոնները մեծ ազդեցությունունեն Խաբումածիոսծնի հոսքի վրա: Սուբստրատի քիմիական բւսղաղըրությունը կարեոր նշսնակութիոն ունի ճելքման աստիծանի վրա: Դարվվել է. որ շաքարների ե ամինոթթուների ճեղքումը |սիստ տարբերվում է ցելյույյոզայից Ն լիգնինից: Մակրսյն տնական ժամանակի 1սռումով ածխածնի հոսքի համւսը քիմիական բւսդալլրությունը քիչ կարեոր է. բան օրգանակւսն մնացոլւլդներիփոխազդեցությանըբուն հուլի հետ: Օրգանական մնացոլւլներում լիգնինի պարունակություննոլ ԸՎ հարաբերության գործակցի պարամետրերըհաճաիւ օգտագործում են բույսերի մնացորդների կւսրճաժամկետ քայքայման բնույթը որոշելու համար: Օրինակ. օրգանական նյութերից անջատված ԸՕ2ի քանակը. ըստ Գ-երմանին ուրիշների (1977). ֆունկցիա է ԸՕ2-ի ը

բաժանած Ը`

գործակցի վրա. բազմապատկած լիգնինի ».-ղվ: աա

քա

անե

իի աը

ԳԻՐՐ

իվմ.:72

Ը

ս

Ջերմությունը Ն խոմավությունը ածխածնի հոսքի վրա ազազոլ Լ հողում ամենակարեոր Վործոններս են: Կլքսան ազդոռ օրգանակաս կուտակման. սշակաբույսերի նյութերի սան ինչպես կննսաբանական արտաղրողականության. ակտիվության վրա: Պարզվել |է. որ հողում ածխածնի քանակը ավելանում է տեղումների քանակի ավելայման. ե ւվակասում բարձրավման փոգրսթաց: ջերմության Այութերի մատչելիության Օըվանակաս նվազումը պայմանավորված Է նրանով. որ օրգանական նրսթերը ամրանում են հանքային նրբ լլիսպերսված ֆրակցիաների մակերեսին. ն են ջիակայուն մեկուսացվում միկրուծակոտիսերում

ագլեգաւոմերում: Օրգանական սյուբերի. ն հնանապես ածխածնի ֆիզիկական կապվածությունը ազրոմ Է միկրոօրգանիզմների տարածական բաշխման ն դրանց կենսագործոանեւթյան վրա: ՕՍրգանականնյութերի փիգիկական կապվածությունը նպաստում է հողում ածխածսի պանպանմանը: Հայտնի է. սը բույսերի մեռած են արմատները Խաղում ավելի արագ տասրուալուծվում. քան միացութրոնները: Հոդի օրգանահանքային հասալիր մակրոստրուկտուրայիքայքայման կոլվւ համրնկնում է Ըրզանական Այութերի տարըալուծման կորիս: Տյլմային ֆրակցիասերի հետ կապված օրվանական սյաբերոմ Օ:Հ գործակիցը փոթը |. քան փոշու հետ կապվածը: Փորձարարական աշխատանքներով պարզված է. որ ածխածնի կորուստը արագէ ընթանում կուսական հւսլերի մշակման առաջին 12 տարում. որից հետո պլուցեսը ղանպադում է: Այն նողերը, սրոնք ունես կավային չֆլւսկցիաների բարձը պարուսակութրոն. ավելի լավ են պաշապանում միկրոբային կենսազանգվածը ն ածխածինը (4277). քան կավի ցածր պարունակություն ունեցող հուլլերը` 12-Լ55օ (Օդում. 88. Վան Վին ն ուրիշներ, 1985): Բիրը Ն ուրիշների (1994) ավրուկոնամակալրվելսոմ մշակված ն հւլերում կատարված ուսումնասիրութուններով պարվել են անմշակ պաշտւվասված. պաշարներ ածխածնի երեք կարգի «վաշտպանված (կ յլիմաղրող: Ածխածնի չպաշտպանված պաշարը չմշակված հողերի վերին շերտում եվել Է 51-63" բարձը. քան սըրգանական ավանդական մշակսվի հողերում: աշապանված չմշակվող հողերի վերի շերտում կազմել են 19"... իսկ Արաթերը մշակված հողերում 10": |

կակ

|

.224-

ր

Հուրոս ասխացսի հոսքի կարճաժասկետ Ասդելը շեշար դսուռ | բուսական մնացորդների սոսթրրալուծման Լ քանակի ինաեճսովաւթյան վրա. իսկ երկարաժամկետ մողելը ուղում օրգասական նյաթերի պաշարը պահպանվելու վրա. Խոլելներն կլ հողում օրգանական Արւթերի պաշարների .

«

րկու

ավելացմանընպասսւողվործոնմերես. Ըմեճահասարակ մոդելը.որը բնութագրում է աժխածնի ոսսթը հողում. կարելի Է պաւոկերել արե Մ. Մքովի (1997) լողմից առւսջարկվոդբամաձեվ: մմ.

Ը

Կն

Էն

Տ-ն

ԷԸ.

դրտնդ հողուս ածլսածնի պարունակությունն Լ.

ժամանակս է.

քայքայման կայում մեծությունն է:

Ածխածնի հոսքի առանձնահատկություննե ագրոՒկոհամաԻր յունները Ն աաա կարգերում ն բնական էկոհամակարգերում: Ըգրոէկոհամակարգերը համարփոմ նն ամենաինտեսսիվկարվավորուղ ե. դետնապես.ամնեի

սախախավուէկոնամակարգր:Էգրուկոռամակարգերում ածխածնի այլ քիչ կարգավորվողէկորամակարվերի հետ տարբերվում Է սի շարք ցուցանիշնելուվ: լ. ՉնԱայած ազրոէկոհամակարգեթոմ Ը-ի ընդհանուր քանակի սոտքթը կարող Լ լիսել նույմի. թայց ենթահուամ այն տարբեր 1 լինում: ԼԿրուկոհամակարգելում աօիասծնի մուտքը ուսի ավելի մեծ հոսքը համեմատած

սշանակություն. քան անտառում.

.

անապատում. սավասներում:

ԸԱգաւմկոհամակարվերում մշակաբույսերի ցողունները արմատների համեմատությամբհաճախ ավեյի երկար են. քան բնական էկոհամակարգերում աճող բույսերինը: .

|

3.

Սշակվող հողերում որցանակւասսնյութերի ձնով ած|ուսծնի կուտակամը .սյվորաբար է. ավելի քիչ քան բնակար

Էկոնամակարվելում՝

Լշսանացան ցորենի ամենամիս արտադրանքը ավելի շատ | քան բնական էկդհամակարգերինը՝ կուսական տավասատւսններինը. իսկ բուսակսս մնացորդներիտարրալուծման հետեանքով կուտակվող Ը-ի ընդհանուր քանակը հռղի վերին լինում,

լինում Լ

անգամ

շերտում. ենթախողի համեմատությամբ. երկու ւսվելի Ըղտսականմնացորդներիընդհանուրքանակի կուտակումը բնական Էկոհամակարվերում5 անգամ ավելի Լ. քաս սշասկվող հողերի

մշակվող սրան. ու է ավելի բարձր: եղել աքրտաղրոդականությունը համակարգերում Հնտնանքում բնական Լկորհամակարգերումհոյլի օրգանական մրոււթերըպարունակությունը 0-36սմ շերտում նղել է 1.5-2.0 անգամ

ագրոկոհամակարվելրում. չնայած

բարձի: Շրեք հողատիպելրումմշակովի հողերը համեմատելով արոտննիրի հետ պարզվել է. որ մշակովի հողերում Ը-ի դանքայնացումը ավելի ուժեղ Լ կուտակվում.ըճլլնանուր Վ-ի քանակըավելի պակաս է. քան բնական էկորամակարգերում: Ընական էկոհամակարգերում Ը-ն հողերի մշակովի կննսազանգվածի միկրոբային ն է համեմատությամբ1.6-2.4 անգամ բարձ: (Ռայամովսկի ուրիշներ. 1987):

Այս բոլոիր խոտումեն այն մասին. որ հղի նվազազույն մշակումը ն կարող է նպաստել ածխածնի մեծ քանակի կուտակմանը, այն տրպես ագրոՒկոհամակալգերի կայունության դիտվում է, միջոցառումներիցմեկը: կարնոր բարձրացման ԱգրոՒկոհամակարգերում միկրոբային կենսազանգվածը համարվումէ մատչելի ազոտի կարնոր աղբյուր հողի օրզանական

Լ միկրոբային կննսազանգվածում: 1-Փ»ա-ի գտնամ կենսազանգվածի միջոցով Վ-ը մ իկրոբային Էկոռամակարգերում Բստ որում. միկրոօրգանիզմների է մեջ: շարժման գտնվում Ը-ի քանակըերկո անգամ ավելի տեղաշարժվող կենսազանգվածով ն Դոմշի (1980) Ատյերսոնի է. քան բույսերով տելղաշարժվողը: ամեն տարի 1-4:5-ր ազոտի հաշվարկներովհ̀ողի օրգանական ն համար պոտենցիալ է դառնում մշակաբույսերի հանքայնանում քանակր համարժեք է միկրոբային Ազոտի այղ մատչելի

«-ի

մշտական

ազուռին: կենսազանգվածի Միկրոբային կննսազանգվածըմշակաբույսերի համար ազոտի սննդառության ուղղակի աղբյուրն 1: Ինչպես հանքայնացված ածխածինը. այնպես էլ պոտենցիալ հանքայնացման ենթակա խիստ կախվածության մեջ են գտնփոմ միկրոբային ազոտը, Միկրոբային համակեցությունների կենսազանգվածի հետ: Ըու վիճակը ազդումէ հանքայնացյվուլ անջատվուլ ֆիվիոլոգիական որտեղ ստորին շերտերում. Հողի հ քանակի վրա: է. Ը-ի հանքայնացումը թույլ ա կտիվությունը միկրոօրգանիզմների թույլ

ընթանում: ու Հողում ածխածնի պաշարների պահպանման Է

ավելացման

ուղիները: Ֆոտոսինընզի պրոցեսում բույսերը. յուրայնելով ածխածնի դիճքսիլը. ստեղծում են օրգանական նյութեր: Կապված ածխածնի մի մասը չնչառության պրոցնսում անջատվում |: Վ.Լ .Չնրնիկովի տվյալնելավ (2000) հողային սնկերը. կախված աճի

արագությունից. )գ չոր սյուրի հաշվով անջատում են 500-2000սմ5 Ը»: Մեծ քանակի ԸՕշ են անջատում ճան բակտերիաները: Մեղմ անտառներում օրգանականնյւբելի տարըալուծման Կլիմա ունել ալւլյունմքումմեկ հեկտալ հովից տարվաընթացքումանջատվում Է 7Տ տոննա. տիպիկ տափաստանում (սնարւլային գոտի) շարջ 15 տոննա. չր տափասսւանային գոտում (շսգանակագույն հողելյի գոտի) 2.0-2.5 տոննա ԸԴ»: Մեռած բուսական ու կենյլանակւան

պրոյետում օիգասական նրոռթերի մնացսորվների քայքայման ածխածինը օծքսիդատսմ է. վերածվում ԸՕշ-ի ն նորից անցնում մթնպորտ: Ըստ Գրինլենդի (1995) վերջին 100 տարամ: համաշխարհային մասշտաբով Շ-ի կորուստը գյաղատնտետսկան Աղլասւեսքելում կազմել է 30-60րոԸ: Կուսական հլերը մշակելում հետո վրանում ածխածնի կորուստը սկզբնականի համեմատությամբ կազմել Է 204052 (Դավիղաոնն Ակնրման. 1993. Մտյուայրթ. 1995): Ըստ որում. այլ կորուստիմեծ մասը անմիջապես բաժին Է ընկնում հոդի մշակման սկզբնական շրջանին: Հողի մշակումից հնտո առաջին մի քանի տասնամյակում ածխածնի քանակի տեսսկետից այն ձեւք է բերում մշակովի հուլերում ածխածնի նիմմական կայուն վիճակ: Հետնապես, պաշարները կսրոատը մեծ վաղեձություն ունի: Հողում օիգանական ածխածնի պաշսըների ավելացումը կարեոր մշանակություն տմմճիստրուկտուրայի լավացման ն էրոզիոն պրոցեսներիմեյլլմացման գործուձ: Կանխատեսվուլ կլիմայի գլսբալ վափոլառթյան պայմաններում առանձնակի հիմնախնդիր է ղառնում ագրոէկոհմակարգերում ածխածնի կուտակումը ն դրա պաշարների պահպանումը. ն ինլհանիապես ածխածնի ուսքի կարգավորումը: Հոդի օրգանական նյութերի քանակի ավելացումը ներառում Լ ե ավելայսմմ դրա քայքայման ածխածնի պաշարննքի ինտենսիվության թուլացամ: Ցածր բերրիություն ունեցող հւլերում է օգտագործումը նսլաստում հանքային վարարաանյութենի օրգանական ածխածնի քանակի ավելացմամը:

ումըն պածւսել | Հ-Յանվան Վերջիս տասսայմյօկում սԱլսրաչաալ սմացորդն րի քանակի հողում. ն ատվելացներս խուտսկն մեռած Ըրլ բնական է. ավել սցնգ է նաե օրգանական ծի ոսձ.ի պալար նան Ռողհամսանդի ալ կածիք կա հարցի վերաբերըօլ կասոսրված եւ ռազոտութրո ններով պլիալ փորձակայանամ: պարզվել 1. որ հան քսյիս ւ պարարտանյութկոռվ 1Սէ տարվա. փացբաս առաջ չի բերել հարում օրգանական շոլոջ

(Է

պարարտացումը

նյութերի պաշարի էական ավելացում: Պարարտացված դաշտերում. չպարարտացվածի համեմատությամբ. նկատվել Լ ածխածնի նկատվել ՒԷ Կոմաղբով պաշարի սննշջան ավելացում. Նույնը Ն |19Ս-) ուրիշներ. (Ջենկինսոն ղնպքոմ պարարտացներու ինտ է. պարարտանյութերի հանքային որ պարզվել Միաժամանակ պարարտանյութերով հանքային միայն ծղոտ. խառնելով պարարտալված տարբելոսկի համեսատությամբ. Խորսմ ածխածնի քանակը կրկտսկի ավելացել է (Դրինըսնդ, 1995): օրգանական նյութերի պաշարի Ցելայլաշտում տեղի է ունենում հողում բուսական ժամանակահատվածում նվազում. քանի որ այդ ն օգտագործում մնացորդներ չեն կուտակվում. միկրուօրգանիգմները են հովի հումուսային նյութերի ածխածինը: Հողում օրգանւսկւսն կարեոր 1 ածխածնի Այտթերի սլաշարկերի պահպանումը ու Բուսական կեապյանական պաշարները պահպանելու տեսակետից: հետ համարվում է դրանց մնացորդների կամաչափ |սառնումը հողի ուժեղացնելու կարնոր միջոցառում. սակայն այն տարրըալուծաւմբը, միաժամասակ առաջացնում Է հուլից ածխածնի մեծ կորուստ: Պառուստայի ն ուրիշների (1995) կողմից ԱՍՆ Միչիգանի նահանգում պայրվվել Լ. որ կանաչ կատարված տւտւմնասիրություններով մշակաբույսերի աշնանացան պարարտացման նպատակով ածխածնի պաշարների միջանկյան յանքերը ճպաստել են հոմ

ավելացմանը:

Նթե բուսական մճացոլյլները պարունակում են մեծ քանակի ապա օրգանական նյութերի թեփ ե այն) լիգնիսմ (տորֆ. տարրալուծոոմըյլանդաղում է: Ածխածնի կորստի նվազեցման միջոցառում Է համարվում համար միկրոօրգանիվմների կողմից սայսսվուղ շնչառության |

ածխածնի պաշարի պակասելյումը: Շծխածնի այն մասր. որը վատնվումէ այսինքն հողի օրգամակաս նյութերում.

կենտսզանգված/ւմ. Պաուստաս

հասարուս Է «հումուսային» բերք Ըյդ աոյն հեղինակի այս ռիտքն | հարոնում. ռր հողը մշակելը կարող Լ առաջ. բերել հողային սիկրոբային դամակեցությումոմ սնկեքի չափաբաժնի ավելագուն ն շատ կենասվալպված են աճում Շճորհիվ րան. որ արագ են առաջացնամ. կալտղ նպաստել հորում ածասծնի պաշարձերի

սնկերը

ավելալմանը: Սակայն այղ միտբըըդնռես ճշտման կարիթ ուսի: Երբ օրգանական ածխածնի քանակը սահմանաւիւկ |. իսկ ածիասձնի ապահովման աղբյուր, Ռաակապես լիվնինինը) կայուն. ապա ազոտական պարարտանյութերով պարարտացումը կարող Լէ սվավեցնել շնչառության պրոցեսը Է մնծացնել կսպված ածխածնի քանակը: Ագրոէկուսամակարգերիտակ հատկացված հողերում նոր (թարմ) օրգանական նյութերի քանակի ավելացումը ավելի կարեոր Լ. քան եղածի պահպանումը: Բնական է. եթե արոս. օրզանական ածխածնի պարունակուրյան մակարդակը բարձը Լ. ապա ածխածնի քանակի նար ավելացումը չի կարող. արտաղրաղականության բարձրացման կարցում շւշափելի արդյունք տայ (Կնմթել ե ուրիշներ. լսժ

1):

օրգանսկան Պարվվել է. որ մշակվով հողելյմ նյութերի կոլււստի գերավանցում է ճո առաջայած որգատսկան նյոթերի քանակիս: Հետնապես 1տղում ածխածնի ամենամյա կուտակումը ավելի թիչ է. քան քայքայման հետեանքով անջատված ածխածինը: ածլխածնի ցիկլում օրգանական նյութերի ատրըալուծման լ պայմանավորված գոլծընթացը մատչելի առկայոթյամբ. հոդի սննդատարրերի սարակտառային վիճակով. Խոնավացվածության աստիճանով. օդափոլսանակությամբ. հուոււմ օրգանական ճնրսբերիպարււմակությամբ ն այլն: Հողի միկրոօրգանիվմների խիստ բազմսգանությոնը անհնար է դարձնում ագլտէկոհամակարզերում ածխածնի ցիկլի մետաբոլիկ ն ռեակցիայի աղիսերի. աստիճանի կենսագործունեության

բույսերին

ուասմնասիրոմը: է Կենասբանաթյան օգտազործել գիտելիքները պետք ագրոէկւհամակարգերում ճիշտ կարգավուրերըածխածնի հոսթյը ե. կԽեանապես. հողում օրգանական պահպանման հիմնախնդիրը:

(19Ս5)

-229.

նյութերի

.պաշասըների

ՓՈԽՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍ-ՄՈԼԱԽՈՏ

վՎԵՐԼԱՍԿՈՒՄԸ

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

խոտերի էկոլոցիական վերահսկման սկատմամբ առաջացած հնմմնքըքրության հիմնական վոսստարկը այն է. որ հերբիցիղները աղտոտում են խորքային Լ մակերեսայիս խմելու »իի պաշարները (Հլ1989. Ազգային Հետազոտական բերգ. 1989. Լյերստ ն Բոհսանեն. հ ուիհուրդ. 1989): Դերմանիաս. Շվնյցյարիան. Լնգլիան. Կանաղան

Չնայած տարբեր տեխնոլոգիաներեն կիրառվում ե հսկայական աշխատանք է նելալրվում. այնունանղերձ մոլախոտերը գլեթն բոլոր երկրներում զգալի չափով սվավզեցնումեն բերքատվությյւը: ԱՄՆտմ մոլախոտերի դեմ պայքարի. կամ ինչպես ընդունված է անվանել մոլալխոտերի վերահսկման նպատակով տարեկան ծախսվում է ե այնպես մոլախոտերով բերքին հասցվող ծմլրղ լոլար. բայց կորուստը կազմում Լ 4մլիղ դոլար (Ժինդլել,. 1991, Բրիջս ն Անդերսոն.

|9Ժ2):

Մի շարք վզարգացուլ երկրներում մալախոտերիդեմ պայքարելու ձեռքի աշխատանքը հաճախ կավմում է բերքի արտալյրման համար պահանջվող աշխատանքի զրնթե կեսր: Ըստ Հակոբունդոի (1991) հաշվարկների` զարգացած երկրներում մոլախոտերով բերքին հասցվուլ կոլուստը կազմում Է Հ. թույլ զարգացած երկրներում` 10, իսկ չզարգացած ելկրնելում՝ 25": Որքանով որ մոլախոտերը ամենուրեք սիստեմատիկ վնաս են հասցնում գյողղատնտեսական արտալլրությանը ն հւղօգտագործուների (ֆերմերների) եկամուտին. հետնապես մոլախոտերի դեմ պայքարը (վերահսկումը) առանցքային դեր Է խաղում ագրուկոհամակարգերի Գործարարության հարցում: Վերջին 40 տարիներին զարգացած երկրներում մոլախոտերի կառավարման հարտոմ հիմնական ուշադրությունը դարձվում է տարեկան հերբիցիդների կիրառման տեխնոլոգիային: ԱՍՆ-ում օգտագործվում Լ 200 հազար տոննա ակտիվ ինգրեդիենաներ. սիր ավելի քան 60"2-ը կազմում է օգտագործփոլ պեստիցիլների (Ասպելին. 1994): Վերջին տարիներին մեծացավ հետաքրքրությունը մոլախոտերի ավանյլական կառավարման ռազմավարության նկատմամբ. իի լեպքում քիչ Է հիմնվում հերբիցիդների օգտագործմանտեխնոլոգիայի վրա: Մոլախոտերի տարածումը. աճն ու պտյլաբերումը ճնշելու համար այլընտրանքային մոտեցումը ուսմարվում Լ մոլախոտերի է-

կոլոգզիականվերահսկում. որի դեպքում բացառվումէ հերբիցիդների մոլակիլլառումը: Հյուսիսային Ամերիկայում ն Եվրոպայի հյուսիսում

"230-

"

որոշակի քայլեր են ձեռնւսրկում կրճատելու կամ նվազագույնի հասնելու զյոսյատնտեսական արաադրությունում պեստիցիդների կիրառումը: Դատիլդի տվյալներով (1993) ԱՄՆՀւմ պրեվիղեստ Քլինքոնը դեռես Է993թ.պաշտպանել է այդ երկրների կռոլյլինացված ճիգերը. որոնք ուղղված են կրճատելու պեստիցիդների կիրառումը սննդի արտալլլոոթյոնում. Մոլախոտերի էկոլոգիական վերահսկման նկատմամբ է. հետաթրթյության երկրոր արգումենտը այն որ աշխարհում հատկապես վարգալյած երկրներում ամեն տարի պեստիցիդներից մեկ միլիւն ոչ կանխամտածված թունավորման լեպքերն են արձանագրվում: (Առուլջապահության Համաշխարհային Կազմակերպություն. 1990): է. Ծրրորդ փաստարկը այն որ հոոդօգտագործողմերը են (ֆերմերները) 1լմվարանում դղիմակայե մայախոտերի տարածմանի պաշտպանության միջոցների քիմիական օգտագործումով: Ջաւրվիկի (1991) տվյալներով ավելի քան 100 տեսակ մոլախոտերի մոտ ճկատվել Է հերբիցիղսերի նկատմամբ դիմադրուլականության (Մարմարվողականության) ունակություն: բեռ ավելի հերբիցիդների օգտագործումը որոչ լեպքերում հանգեցրել Է նիան. որ մալախոտերի համակեցությունը անցել է ղմվար վերանսկելի տեսակների: Սի շարք երկրներում կառավարական մակարլակով հնրբիցիւլների օգտագործման արգելումը. նոր հերբիցիդների ստացման նպատակով ուսումմասիրությունների թանկ լինելը. է հերբիցիլնեիի բնականաբար առաջացաւմ օգտագործման կրճատում: Նման հանգամանքը պայմանավորված Է նրանով. որ ո գյուղատնտեսոթյան եկամտաբեր դամակարգը ավելը ե է արլյունավետ հերբիցիդների այ ագրոքիմիկատների սահմանափակ օգտագործման կամ նույնիսկ չօգտագործման լեւպքում: Պարզվել Լ. որ ԱՄՆ-Հոմ: ավելի եկամտաբեր է բանջարեղենի, հացահատիկի. պատպատոաների խառը մշակության համակարգում "231.

կենաալուսնականերկրագործույ յան վարումը: Ուսուժնասիրությւնհեր են տարվում մշակելու մոլալամտերիվերահսկման այսպիսի համակարգ. որը նկամաաբեր լինի ն միաժամանակ«վտանգի մարդու պռւջությունը, առաջ :բերի միջավայրի էկոլոգիական պայմանների վատացում Մոլսխոտերի էկոլովիւսկան վերահսկումը ներառում Է պայքարի տարբեր միջոյառումննր: Ըստ Ըկղրիչի (1984) միջոցառումները ա: է պետք կրճատելու ոապղված լինես մոլախոտային տեմպը բուսականության խատւթյասկը. բ: մոլախոտերի աճման մշակաբույսերի դամեմատությամբ. գ: մոլախոտերի աարածումի դաշտից դորս ե դաշտի սասհսանննիում. յլ/ վնասակար գենոսլիպի մոլախոտերի ե տարբեր տարատեսակների համամասնություսը: Այս է մպատասկին հասներ, համար անորաժշտ հավաստի տեղնկատվությում տարածված մոլախոտերի բազմացման. դրանց աձի ո. զարգացման առամձմահատկութրյոմների. ինչպես նան մոլախոտերի տարածման ո բերքին հասվփոլ վնասի վերաբերյալ: Նման տելեկատվությունը. բնական է. ստեղծվում Լ տնական Ն մոնիտորինգի շնորհիվ. հիմք է ստեղծվում մոլախոտերի վերահսկման ինտեգրացված համակարգի մշակման համար: Մոլախոտերիլեմ պայքարի (կաւավարման) յչազմավալրության ուղղվածությւնը. ըստ Լիբմամի ն Ջանթի (1990). Ռեզնյերի ե Ջասկի (1990). Կալոլինի (1995). պետք է սերադի` ա/ հողի մշակություն. բ. կանա» մշակաբույսերի ռնրթափոախություն.ներադյալ պարարտացման նպատակով միջանկյալ ցանքերի կիրառում. գ/ մրցակցությա անակության մշակաբույսեի բարձրացում կենսաբազմազանությանստեղծման միջոցով. որոնք դիմաղաոմ ն ճնշում են մոլախոտերին ն այլն: Ըստ որում. նման համասկարգում հնրբիցիղները լրիվ չես բացառվում այն դիտվում է որպես մշակաբույսեր աճեցնելու միջոցառումներից մեկը. այլ սչ թե բայարձակ անհրաժեշտ միջոյառում. ւսյն էլ այն դեպքում. երբ վերահսկմանմնացած միջոցառումներըչենարդարացնումիրենց: Երբ բույսերի աճի ու պարդացման համար անհրաժեշտ ե այն) յրորացվամ նն գործոնները (սանալատարրեր. ջար ն են. կողմից մշակաբույսերը ճնշվում առաջ Է գալիս մոլախոտերի մրցակցական փոխներգործություն: Գյլւսլատնտեսական նյոքթերի ֆիտոտոթսիկ շրջակա միջավայրում համսկարգի Լ թուիաւյում: ավերացումը առաջացնում զգայուն բույսերի աճի .

Սլայատերի լեմ պայքարի (վերահսկտեսն)սպատակսերը նն մշակաբույսերի պասթերամ բացառել մոլախոտերը. բ ոչնչացնել մոլախոտերը մինչե դրանք կազդեն թոյսերի աճի ն վերարտադրության տնպրողդուկցիայը)վրա. մոլախոտերը: գ: ճնշել աճող բոլւր որոնք հանդես են գալիս այն պոպուլյացիաները. Մոլաիտաերի մեծ վնաս են Ոասլնում. ավելի բերթին վաղ ժամանակաշրջանում. Ս որմալ |այության ցանքերի Հետենապես. քակ ուշ հանդես եկողները: կարեր (վերահսկման) ստեղծումը մպլախոտներիղեմ պայքարի Լ: սկզբունքներից մեկն Մոլալխոտերիվերահսկման մյուս սկվբունքը մշակաբույսերի աձի դամեմատոթյամբ մղլախոտնըի հայտնվելու հետ գցելն է: Երբ մոլախոտերը խմբավորփում են որոշակի տարածության սահմաններում. բերքին ավելի մեծ վնաս են հասցնում. քան երբ դաշտի սանմաննելոււմ լլրանքցրված եմ: ու Կարգայման գռրծոնների հայթայթումը. դրանց Բյցյսի աճի րորացումը ն կենսազանգվածի ստեղծումը. բույսերի աճի ն վերարտադրության (տեպրուրւկցիայի) աղդամյքային պայմաններն են: Ըստ որում. գործոնները կարուլ են մատչելի կամ մասնակիորեն Ճատչելի լինել ինչպես մշակաբույսերի, այնպես էլ մոլախոտերի համար ն այլ դնպթում մրցակցություն է առաջատոմ հատկապես գործոնները սահմւսմափակ լիներո ղեպքում: Ռրքանով որ բուսական կենսազանգվածի կոտակումն ու վերարտադրման (ռեպրողուկցիայի) ձգտումը սերտորես կապված է գործոնների տպառումով, ուստի անհրաժեշտ է առավելագույնի հասցնել մշակաբույսերին անհրաժեշտ աճի պայմանների ապահովումը ն մվազագույմի հասցնել մողախատերիկումից այլ գործոնների օգտագործումը: Աճի սո զարգացման գործոնների հետ կապված բույսերի ե մոլախոտերի մրցակլյության մելսանիզմի իմացությոնը օգնում է պարզելու այն տալիները. որոնցով հնարավոր է գործոնները հեշտությամբ փոխել մշակաբույսերի օգտին: Օրինակ, հողային պայմանմերիբւսրելափոմովմշակաբույսերի փարթամաճր ստվել է գցում մոլախոտերի վրա ն ճնշոմ դրանց: Ստվերը կիճատում է նեն ընդհանրապես ընձյւղային մպլախատերի լընձյուղնեի նան մոլախոտերի շարք մի կենսազանգվածի. ըիմչպն կոճյյարմատների առաջացումը: սպ

Սշակաբույսել մոլախոտեր փալխննիզործարյան կառավարման հարցում կարեոր ճշամակություն ուսի մոլախոտերի լույուլյացիայի կրձատումն ւ մշակաբույսերի խտությանլավագույն (տւվտիմալ) մակարդակի պահպանումը: խտության փոքրացման Մոլախոտերի պոպուլյացիայի գործոնները ն մշակաբույսերի համեմատությամբ մյլախոտերի հանդես գարու հետաձգումը կայոլ են բարելավել մշակաբույսերի վիճակը ն բարձրացնել մրցակցության պրուցեսում ղրանց գերիշխումը մոլախոտերի վրա: Այլ նպատակին հասնելու համար գոյություն ունեն բազմաթիվ միջոցառումներ: Գիտականորեն հիմնավյրված գանքաշրջանաւությունների կիրառումը համարվում է մշակաբույսերի վերահսկման ամենակալրեոր միջոցառումներից մեկր. որով հուլօգտագործոլները (ֆերմերները) կարոս են նվազեցնել մոլախոտերի տարածումը. խտությունն յմ սերմարտայլյրողականությունը: Ցանքաշըջանառության գուզակցումը հողի մշակության ու բերքահավաքի աշխատանքների կազմակնլրպման հետ անկայուն վիճակ է ստեղծում մոլախոտերիաճի ու տալածման

համար: Մոլալվաւտերիվերահսկման կարեռրը միջոյառում է նան որոշ մշակաբույսերի միջշարքային տարածոթյունների մուլչապասոումը բուսական մնացորդնեյտվ: Թիս Ղեյի ն ուրիշսերի (1991). Թիս Դեյլի են ավել. որ թավոտ վիկը (1993) ուսումնասիյոււթյունները գույց մնացոլոլնելով Խալի մակերեսի մոալչաւպատամըկրճատել Է որոշ մոլախոտերի տեսակների հանես գալը: Մղղախոտերի)յլնմ պայքարի կարնոր միջոցառումներից Լ ուլի մշակությունը (հիմնական. մախացանքային): (ստ Սոհլերի (1993) հողի մշակության այրդյուսավետությունը մոլախատերի խտությունը նվազեցներո միջոցառումների ռամակարգը ներսում է ա՛ թաղելու սերմերը խորությունը հուլի տարբեր բ. խորություններում սերմերի կեսասնակության պահպանելը. գ" հողում թաղված սնրմերի հանգստի վիճակի ռեակցիան. լլ/ մոլախոտային թոյսերի աճման ունակությունը հողի տարբեր խորություններում. ե/ ուարումնոր սերմերի քանակի ավելացումը: Ըստ դլաոմ հոլի մշակման տեսակի արդյունավետությունը մոլախոտերի յորաքան»չյոււ է վերահսկմանգործում սավտրաբար ըորւստեսակ արտահայտվում: Միջատների. թռչունների ե կրծուլնհրի կողմից սերմելրինուսսցվող վնասի զգալի չափով կրճատում է մոլախոտերի սերմերի ն

ե Հառիսի (19488) մոլախոտային բույսերի քանակը: րաստի կումից փչացված տվյալներով սոյայի պաշտում վնասատոասերի մռպլաիտտերի սերմերի քանակը կազմել է 27-64" »: Նոր տարածքննրում տղալաւտերիտարածումը սահմանափակնլու նախազգուշական մերողլներըներառումեն՝ գոմաղբիկոմպոստացումը մղախուտային սերմերի ոչնչացման հւսմար, բերքահավաքի ն մաքրումը հողր մշակող գործիքների ու զանազանհանդերձանքների ն մղախոտետեւրում ժամանակ մեկ դաշտից մյուսը տեղավախվերո րի սերմերի ոչնչացումը: Բույսերի աճի ու վարգացման անհրաժեշտ գործոնները(ջուր. սննդատարրեր. լույս) արդրոնավետ օգտագործերո գործընթացի կարգավորումը հնարավորության է տալիս վերահսկերո մոլախոտմշակաբույս փոխհարաբերությունըի օգուտ մշակաբույսերի: Ըստ որում` բույսերին անորաժեշտ գործոնները յուրացներո գործընթացը ե ժամանակի է իրականացնել տարածաթյան, կարելի Ֆիզիոլոգիականչափանիշներով: Ջրի գործոնի րորացման մոնիպուլյացիան տւվորաբար բարձր արդյունք է ապահովում չորային կլիմայական պայմաններ տւնեցուլ գյուղատնտեսականգոտիներում: Կալիֆորնիայում Գրաթանը ն րիշներ (1988) տսմատի պաշտում փորձարկել են տռոգման տարբեր համակարգեր` ա/ ոռոգում մեքենայով ցրցուլելով. որը հնարավորություն է տալիս դաշտում ջուրըտարածել համաչափ. բ/ ոռոգում. կիսախողովակնելով.որի եպքում ջուրը կուտակփոմ է միջշարքերոմ ն գ/ ստոլգետնյա կաթիլային ոռոգում. որի դեպքումջուրը կուտակվում է անմիջապես մշակաբույսի տակ: Հերբիցիդների կիրառման բացակայության պայմաններում մոլախոտերի աճր 1ին ն 2-րդ ոռոգման դամակարգերիդեպքում ճշանակալից էականԷելլել, ն մյրախոտերի մրցակցության հետեանքով տոմատլկ բերքը նվազելէ: Ոռոգման 3-լոլ կամակարգում.ըտլոակառակը.մսլախոտերի քանակը զգալի նվավել է. որը ն թուլացրել է դրանց մրցակցությունը մշակաբույսերիհես:: Ցանքի օպտիմալ պպայմաննելում.երբ հողի ստորին շերտերում նորմալ աճի համար կա բավականաչափ մշակաբույսերի խոնավություն. իսկ ուղի մակերեսը չոր է. ապա նման պայմաններում անձրեի տելլալը: արգելակվումէ մոլախոտերիաճր մինչե հերթական Նման լեպքում մշակաբույսերի սերմերը տելաբաշխված լինելով խոնավ հողում. ապահովում է մշակաբույսերի մրցակցության

առավերորյրուռը. ոլր Նե ոնարավորություն է տալիս մշւսկաբույսերին աճերո մողլա|ատերիցառաջ ն ճնշել դրանց (Բենլլեր. 1994. Սսնդատարրերի տեղաբաշխվածոաւթրոնը հոդի տերտերում կարեոր վործոն է ինչպես մշակաբույսերի բերքատվության

բարձրացման. այնպես էլ մյլախոտերի ճնշման հարում: Ընդելլենների (իճտչօխտ «Ա1Ք815).սոյայի. գետնանուշի. ցորենի. առվույտի ն բրնձի շարքերում պարարտանըսթերըհող մտցնելու դեպքում. հողի մակերեսին դրանք ցրերու համեմատոիբյամբ. ոչ միայն բարձրացել է մշակաբույսերի բերքատվությունը,այլն նվագել մղախոտերի քանակը: Սերմերի խորության սահմանքերում (7սմ) պարարտանյւթերի մտցնումը մշակսբույսերի բերքի բարձրացման ե մոլախոտերի ճնշման տեսակետից ավելի ալդիոնավետ է. քան պարարտանյութերը հողի մակերեսին ցրելու դեպքում (Դի Թոմաս.

995):

Ֆլորիդայի նահանճգոմ Շրեֆլերի ե տրիշների (1994) կումից կատարված ւսումնասիրություններից պարզվել է. որ ֆոսֆորական պարարտանյոթերը 5սմ խորության վրա հոլ մտցնելու )յլեպք ում. մակերեսին դրանք ցրելու համեմատությամբ. կաթնակի բերքը չի բարձրացել. սակայն նվազել Լ մոլախոտերի մրցակցությունը մշակաբույսերի հետ: Վաշինգտոնի արեելյան շրջաններում Կոչրան (1990) փորձարկել է ացոտական պարարտամյսթերը Խոլ մտցնելու տաիբեր եյլանակնելր` հուլի մշակության երեք համակարգերի ֆոնի վրա: Պալզվել է, ռր աշնանացան ցորենի բերքը բոլոր դեպքերում էլ բարձր Լէ եղել, իսկ մոլախոտերի քանակը զգայի պակաս. երբ ազատական պարարտանյութերը մալ նն մտցվել 5սմ խորության

վրա:

5սմ Ազոտական պալարտանյութերը խորության վրա հող մացնելու դեպքամ. հոլի ցրերս մակերեսին դրանք համեմատությամբ, գարնանացան գարու ցանքելււմ մղբախոտեիի կենսավանգվածը նվավել Է 55525-ով.իսկ գարու հատիկի բերքը բարձրացել 2822-ոմ: Այս ռանվամանքը բացատրվում է նրանով. տ շատ մւլախոտեր ի վիճակի չեն յուրացնելու սննդատարրերը ավելի շուտ ն արագ, քան մշակարույսելը (Ռասմուսեն ն ուրիշներ, 1996): Բրնձի դաշտում ազոտական պարարտանյութերի հւլ մտնելը այն ժամամակ. երբ վերսրտադրման մռլախոտերը են. բնրք, ընթացաշրջանյամ ավելի բարձը է եղել. թան պարարտանյութերը վաղ ժամկետում հող մտցնելու դեպքում.

ավղեցության չի ունեցել (Սսիտբ

սակայն մղախուռերի վրւս սկան ն Շոու.

1966):

յուրացնել մթնոլորտի ազոար իսկ մնացած բույսերը չեն ֆիբաոմով. պալարաբակտերիաների կարող: Ըյղ ֆիզիոլոգիականտարբերությանշնորհիվ ազոտով թույլ են գցում ն ապահովված Ուլերում ընդեղեն մշակաբույսերըստվեր ճնշում ոչ ընդելեն մշակաբույսերին:Ազոտով լավ ասրսհովված են ավելի ուժելը ուղերում. ընղոակառակը. մոլախոտերը կարող մրցակցել ընլչեղենմշակաբույսերին: են. Ստանիֆորտը (1962). Դացենկոն ն տրիշները (1969) պարգել չպարարտացված ։:լաշտի համեմատությամբ. նախսյորսլ սր օգտագործելու մշակաբույսինճամարացոտականպարարտանյութեր Ըմղեղես մշակաբույսերը կարող

են

դրա կապված դեպքում մղախոտերը ավելի ուժել են ազոտական ասում է որ մասին. է այն բերքը ավելի ցածը լինում: Այս է հողի բերրիության կարգավորումըկարող պարարտանրութերով ն այ մշակաբույսեր լխալղլալ ընլեղենե դեր կարնոր գործում: պայքարի մոլախոտերիդեմ ցլանքատարածություննելում աճեցնելը մշակաբույսեր Միջշարքային տարածություննելում ս ննդատարրերն հնարավոլությոն է տալիս առաջինն օգտագործել լսում` ինչքան ե թուլացնել մոլախոտերի աճր: Ըստ ու ջուրի է. այնքան բարձր միջշարքելում մշակաբույսերի խտությունը ե մոլախոտերըճնշված եմ լինում: Սորգոյի ոլոռի խառը ցանքելում են յուրացրել, ավելի լավ են բույսեսը ավելի շատ մակրոտարրեր ն լույսային պայմանները ավելիարդրոնտվետեն ճնշել օգտագործել մոլախոտերին,սրի շնորհիվ ապահովվել է ավելի բարձր բերք, քան սորգոյի մաքուր ցանքերում (Աբրահամ ե Սինխ, 1984): Մշակաբույսերը ն մոլախոտերը ունեն տարբեր ռեակցիա անկենդան (աբիոտիկ) ե կետլանածին (բիոտիկ) գործոնների նկատմամբ: Անկենդան (աբիոտիկ) գործոնները (ջերմություն. ո խոնավություն,սննդատարրեր, ըւյս) կարող են առաջ բերել աճի յւ բեռրիության տարրերի նկատմամբ տարբեր ռեսկցիա (բիոտիկ) փոփոխություններ: .Կենդամածին գործոննե ո մնացորդներ) մշակաբույսերի (հիվանդաբերնել, խոտաբույսերը տեսակ կարող են լուրառատուկ ազդեցության ունենալ տարբեր մշակաբույսերի ն բույսերի աճր ճնշելու վրա: Իմանալով մոլախոտերի ռնակցիան այդ գործոնների նկատմամբ.հնարավոր կդառնա ազդելու ն փոխելու հողային պայմանները ը օգուտ

աճում

ն

հետ

մշակաբույսերի ն ի վնաս Ամղսվսոտերի: Սշակաբույսերի ն մպլախոտերի մրյակցային ներգործության վրա ազդում է նան խոնավության գործար: Սովորաբար:որային պայմաններում մողախոտերըավելի քիչ վնաս են ոասյնում մշակաբույսերի բերքին. քան խոնավ պայմաններում: ոսրարտանյութեյի (դատկապես ազոտական) կիրառումը կայու է կամ ուժեղացնել. կամ թուլացնել մշակաբույսերի ո

մոլախոտերիմրցակցությունը:Լյկամպերան (1976) պարվել 1. ռր մոլախոտերը հաճախ ավելի են շոտ արձագանքում պարարտանյաթերին, մշակաբույսերը: Կառլսոնըն Խիլը (1985) քան

պարցել

նն.

որ ազոտական պարաքտանյութերի կիրառումը վայրի վարսակի ն գարնամճացան ցորենի լսաոր ցանքերում տժեւլացրել Է վայրի վարսակիաճը ն նվազեցրելգարնանացանցորենի բերքը: Մեկ այլ հնտազոտությամբ (ԹԺոլլեպատն ուրիշներ, 1976) պարվվել է. որ եվիպտացորենիու մոլախոտային բույսերի խառը ցանքելոսմ ազոտական պարարտանյութերի կիրառամը առաջ է բերել մոլախոտերիկենսազանգվածի նվազում ն եգիպտացորենի բերքի բարձրացում:Նույն միտքն է ուսյտնել Ռւելլսը (1979) Ավստրիայում ցորենի ցանքերում կատարված Նման տսումնասիրություններով: միանգամայնհակասականերկո կալգի եզբահանգումները կարելի է ճշտել միայն պարարտացման ճիշտ համակարգերիկիրառման ն ցանքի ժամկետներիճիշտ ընտրության դեպքում (նույնացնելով տեսակը ն գենոտիպը).ինչպես նան կարգավորելով հուում ազոտի ն մնացած սննդատարրերի պարունա կությունը: Հիվանդաբերների.քաւսակերների նկատմամբ զգայունություն ցուցաբերելու տարբերությունը (մասնավորապես մշակաբույսերի հույլ զգարոնությունը) կարողլէ թուլացնել մոլախոտերիաճը ն փոխել մրցակցականփոխներգործությունը մշակաբույսերի ն մղոլախստերի միջե ի օգուտ մշակաբույսերի. Արլ սկզբունքի կիրառումը մոլախոտերի ղեմ կենսաբանական պայքարի առանցքային բաղկացուցիչն է: Շատ մանրէներ.ինչպես նան խոտակերներ, կալուղ են օգտագործվել մոլախոտերի կենսաբանականվերահսկման. մասնավորապես մշակաբույսերիկումից մոլախոտերիծայլկման ն սերմակալմանգործընթացներըճնշելու հարցում: Պարզվել է. որ խաչատարդով վարակվւսծ պաշտում կաթնուկի բերքը 2-3 անգամ բարձր է եղել. քան արդ միջատով չվարակված

դաշտում:

Մշակաբույսերի մնավորդճմերը կարյոլ նն սահմանափակել ժոլսվաւտերի աճր: Աշռրայի մնացորդներով հոլի մակերեսի մոլ չայպատումըմինիմալ մշակության հետ գալի սահմանափակում Է սոլախոսւերի մրցակցությունը սոյայի հետ: Բոլոր. 1լնպքերում աշսրայի մնացոլոլներից մող չբ. զգայի պակասեցրել Է մոլախոտերի կննսազանգվածիառաջացումը ե ոչ մի բացասական ավյեյություն չի թաղելսոյայի. եգիպտացորենի ն այլ մշակաբույսերի բերքի վրա: Որպես մուլչ ցորենի. կորեկի. եգիպտացորենի ն սորգոյի մնացորդները օգտագործեր» ղեպքում /Ճ.. խոմուճճ Ոստի աճը 70ՏՏծօ-ով սահմանավակվել է: Պարզվել | նան. որ թավոտ վիկի տ կարմիր երեքնուկի մնացոլոլներով հողի մակերեսի մոալչապատամը մնծ չափով արգելակել է սրատատուկի մղլախոտերի հայտնվելուն ն չսր ճրոսթիստելլծմանը (Անդելասոն. 1993): Կատարված մի շարք ուսումնասիրութրոնմներ(Էիոբման ն Օնոն. ն լ997 ատրիշներ) գտնամ են, որ ընդելեն մշակաբույսերի մնացորդները կարո են կարեոր դեր խաղալ մոլախոտերի ճնշման. ինչպես նան ազոտով ուղի հարստացման գործում: Բստ որում, մնացորդներից մփոյլչի թնլելեն բոայսեր, .առաջայրած արդրունավեստութրանը: մոլախոտերի կրճատման ե մրցակցաթյան հարցում կախված է արլ մնացորդներիորակից: Այս հարցերը 1լեռնս ամենայն խորությամբ չեն տսումնասիրված. տատի աննրաժեշտ է հետավոտությաններ տանն պարվելու մոլախստերի ալրդրւնավետ ճնշման գործում ընդեղենների կենսաբանական. քիմիական ո ֆիզիկական գործոնների դերր: Մշակաբույսերի բազմազանյոթյոնը ճնշում է մոլախոտերի աճն ու պտյլլաբելոււմըն բերքի կոլուստ թիչ է լինում կամ գրեթե չի լինում: Վերջին տարիներին քայլեր են ձեռնարկփոմ օգտագործել մշակաբույսերի գենետիկական հատկանիշները մոլախոտելփ դեմ պայքարի օգտավոլծել (վերահսկման) համար. այսինքն ժաղանգական այն հատկանիշները. որոնցով կարելի է ճնշել որ դեպքում մլախոտերին. մոլախոտերի առկարոթյան մշակաբույսերի բերքը քիչ տուժի: Այդ հատկանիշներից են աճի սկզբնական վփոոլումտերնային զանգվածի ն ընձյուղների արագ աճը. արմատային համակարգի ուժեղ զարգացումն ու տալածւմը հողաշերտում: 'Ղարզվել է նան. որ կիսագաճաճ աշնւսնացան ցղրեսի սորտերը ավելի զգայուն են մոլախոտերի ըացասական ներգործության

նկատմամբ. քան բարձրավողուններիը. որոնք ավելի լավ են օգտագործում լույսի գործոնը ն ավելի լավ են ճնշում մորսխոտերիս: (յլ կերպ ասած. անհրաժեշտ Է աճեցնել այնպիսի սորտեր. դրոնք յոնակ են մրցակցելու մոլախոտերին: Նմաս պայմաններում հնարավորէ կրճստել հերբիցիլսերի կիրառումը: Ինչպես նշվեց. մոլախոտերի վրա ազդում ես իսչպես այրլակի պայքարի միջոցառումներիու հերբիցիդներիկիրառումը. այնպես էլ անուղղակի վերահսկումը. ինչպիսիք են մշակաբույսերիգենոտիսյը. վանքի ժամկետը. սննդառությունը ն այլ գործոնննը: Իմատսլով մշակաբույների աճեցման ռազմավարությունը ն կազմուկերպելով են անոռրլակի վերահսկման գործոնները Ասրելի է այդ որլակի հաջորւթյամբ լուծել մոլախոտերի կառավարման տնտեսական ն էկոլոգիական հիմնախնդիրները: Մոլախոտերի ղեմ պայքարի տարբեր մեթուլների (կոմբինացիաների) զուգակցումը. այսինքն բազմաթիվ փոքր մեծ միջոցառումների համատեղ կիրառումը ունը ավելի առավելություն, քան վերահսկման մեկ մեծ միջոցառման կիրառումը: աւգակցված միջոցառումների կիրառումը ըստ քաթրելի ե ուրիշների (1995) կարուլ է աւվահովել դրական արդյունք. այն 1. 1.Առանձին միջոցառումներ. որոնց կիրառումը չի ապահովում մոլախոտերի յլնմ պայքարի արդյունավետությում. ղրանք զուգակցված կիրառելու դեպքում մեկը մյուսին լրացնում են ն նպասմում չսրդյյւմավետության բւսրձրացմանը: 2.Նվազեցնում է մշակարբոււյսերի բերքի լուրջ կորուստներիռիսկը: է 3.Փոքրացնոմ մոլախոտերի հարմարվողականության (ադապտացիայի) աստիճանը կիրառվող մեթոդներինկւստմամբ: Մոլախոտային պոպուլյացիաների կարգավորմանմսլատակով զուգակցված մեթոլների կիրտոման գաղափարը համընկնում է ինտեգրացված պայքարի (վերահսկման) հասկացողությանը. որը ԱՍՆ-ում առաջ է քաշվել դեռես 70-ական թվականների սկզբներին: Չնայած մոլախոտերի վերահսկման համարիբազմաթիվ փոքր մեթոդների զուգակցված կիրառումը չի բացառամ մղախոտերի լդլեմ պայքարի ուղղակի վերահսկման կամ մեծ միջոցառումների կիրառումը. բայց այն մոլախոտերի կառավարման կիզակետը Լ աղրոմ անոորակի վերահսկման բազմաթիվ փոքր միջոցառումների ե փոլսներվործության բազմաթիվ մեթոդների կիրառմանը. որը հնարավություն Է տալիս արդյունավետ պայքար

կազմակերպել մռլալատերի դեմ: ՁԱայած մորսիուտային պոպուլյացիաները կարող են գեմետիկուկաս զգայի փոփոիութունների եսիարկվել. այտուհանդերձմոլաիտտերը հաճայս ուսակ ես կիրառվող միջոցառումների նկատմամբ զարգացնել դիմաղրողականություն:Ներկայումս մոլախոտերը հիմասկանում հակված են հերբիցիդների նկատմամբ ձեռք բելելու դիմաղրողականություն.բայցնայնվես այլ գործոններինկատմսմբ մսախոտերի ռեակցիան մույնպես կալոլ Լ առաջ բերել գենետիկական որոշ փոփոխություններ: 1Լյսինքն` մոլալսոտերի վերահսկման միջոցառումների փոփոխությունը կարլ է առաջ բերել մոլախոտերիլինամիկ ռնակցիա. դրանց տեական աղասլուսցիա ն գսյատնում: Բազմաթիվ միջոցառումների համաձայնեցված զուգակցումն 1 արյ կիրւսռումը հատկապես կարնոր Է սահմանափակելու ն փոփուխությունների աստիճանը մոլախոտերի ապոռպուլյացիարոմ կանխելու մոլախոտային տեսակային կազմի փոփոխությունները ե առավել վնասակար տեսակների զարգացումը: Ոլւքանով ուր համակեցություննելաւմ տեսակների թիվը մեծանում է. մեծանում է նան փոխներգործության ներուժը: Լիեբմանի ն ուրիշների (1996) կողմից մշակված մղլախոտելի դինասիկայի տեսության համաձայն կարտոֆիլի մշակության համակարգում մոլախոտերի տեսակների միջե նկատվում է միջտեսակային փոխներգործություն: Որոշ մոլախոտերի համար է ագրոմիջոցառումների զուգակցումը կարոլ լընել առանց հերբիցիյյների կամ հերբիցիդների սահմանափակ օգտագործման հնտ. խթանիչների կիրառումով ն այլն: ԱՍՆ-ում Թղսլեյլի (1995) ուսումնասիրություններովպարզվել Է. որ եթն եգիպտացորենը մշակվում Էէնեղաշար են կրկնապատկվում Է մշակաբույսերի քանակլ, ապա հնարավոլ է դառնամ մոլախոտերի ղեմ նույնպիսի հաջողությամբ պայքալել են ապահովել նույն չափի բերք. ինչպիսին հնարավոր Է հերբիցիդների կիրառումով: Մի շարք միջոցառումներիզուգակցված կիրառումըպետք է հիմնված լինի մշակալբոււյյս-մոլախոտ փոխներգործությանն մոլախոտերի պոպուլյացիայի յլիրնամիկայիտետոթյան վրա: Մոլախոտերի լլեմ պայքարի միջոցառումների այյլրոճւնավետությունըկարելի է բարձրացնել գիտականորեն հիմնավորված ցանքաշրջանառությոնների կիրառսաս ֆոնի վրա. որի դեպքում տարածքում ստեղծվում է մեծ կննասբագմագզանություն:

լարի վերջերին մոլսիխուռերիղեմ պայքարի ավասղական միտոյառումները հիմնակա: ուղղված են ելել հերբիցիդների կիրառմանը: սի շարք գործոններ ավղում են մոլաՄգրուկոհամակարվգերում ե ատերի պոպողյացիայի մշակաբույս-մդլախոտ փոլներգործուիյան վրա. սակայն այղ Վործոններիանտեսվել ես: չ0- իդ

Հերբիցիդներիկիրառման ղեմ շարժման մեծացումը.ինչպես նան շիջակա միջավայրի պահպանության խիստ անիրաժեշտութիյնը ահազանգում է. որ այսռը անոըրաժեշտ է ցանկացած քիմիական պայքարի տեխնոււյգիա փոխարինել էկոլոգիայի վրա հիմնված մոլախոտերիդեմ պայքարի (վերահսկման) տեխնոլոգիայով: Առհրաժեշտ է կիրառել մորախատեիի վերահսկման|սելացիու ամբյյջականացված դազմավալրությում.որի դեպքամ օգտագործվում է գործոններիլրիվ սպեկտրը ե որը ազդում է մշակաբույս-մոլախոտ մրվակցության. մոլախոտերիսերմերի արտադղրոլականության, տարածման ն կենտոնակոււթյանվրա: Նման տակտիկայի կիրառումըկայռոլ է ա նվավեցնել մոլախոտերի պարտալիր վերահսկումը աճի բ/ կրճատել արտաքիննելոլաոմները ն գ/ կանխել ինթքացաշրջանյում. մոլախոտերի ադապտացիան ենթարկվող ցնցումների (ստրեսների)

նկատմամբ:

Սդլախոտերի յլե. պայքարի ինտեգրաչյված մոռտեւլման հիմնական 1յժվայոււթյունը. որին հատլիպում են էկոլոգիայի վրա հիմնված մոլախոտերի յլեմ պայքարի համակարգի ստեղծոյլները. բազմաթիվ գործոնների փոլսներգործության հիմնահարցերի լրիվ չպարվաբանված լինելն է. փոփոալասթյուններ.որոնք կարուլ են հանդես գալ տարբեր ցնցումների (ստրեսների) ներգործության տակ: Սշակաբույսերի բերքատվությամբ կարելի է պարզել մոլախոտերի վերահսկման տարբեր միջոյաղոմներլի արդյունավետությոնը: Վերջինս պահանջում է լայնամասշտաբ փորձարկումներ` հասկաճալու մի քանի գործոնների միջե փոլսներգործոթյան մեխանիզմը. որպեսզի հնարավոր լինի մշակել մոլախոտերի դեմ ինտեգրացված պայքարի միջոցառումներիհամակարգ:

ԲՈՒՅՍ-ԼԱՏՎԱԾՈՏԱՆԻՆԵՐԻ

ՓՈԽՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱԳՐՈՒԿՈԼԱՄԱԿԱՐԳԵՐՈՒ

նն Վերջին 30 տարիների ընթացքում տեսական շատ հարցեր (օրվանիզմներ.լանք ԱՍմշակվել գիշատիչ-րիս. պալլազիտներ-տեր փոխմնելւգսրծոթ վում են պարազիտներով).խոտակերներ-բույս որը հիմնված տեսություն. վերաբելյալ: Սկսած 1980թ. առաջ քաշվեց Ն տետոթրոն բավզէ երկու սնուցողական մակարդակսերի վրա վրա, մակարդակի մասնուցմդական մուլտիքազմասնտցոդական ե խոտակերներյ): բճւսկանթշնամերաւյալ բույսերի. խոտակերների Ըույս-ռատմիների միջն գոյություն անեցու փաւխներգալծությունը: մասին Էկոլւգիականգիտելիքվածոտանիներփոխներգործության են մերը հնարավորություն տալիս բացատրելու. թն ինչու միջատները ն ներխափոմեն հատկապես ագրոէկոհամակարգերըինչպես կարնպայմաններ միջատճերի-պարազ լի է ստելլծել նախազգուշական կանխելու համար: տարածումը մասսայական ների Այդ նախազգուշականմիջոցառումներիարդրոնավետությ արտահայտվում է նրանում, որ առանց ֆինանսական ծախսերի նվազում:մալոյու բարձրանում է մշակաբույսերի բերքատվությունը, ո էկոլոգիական միջավայրի առողջությանը վտանգով ռիսկն տեսակների ոչնչացում ն ալլտոտում. ջրերի քայքայումը(խորքային այլն). այսինքն` այն. ինչը առաջ Լ գալիս վնասակարմիջատներիղեմ պայքարելու նպատակովօգտագործվոլ ինսեկտիցիդներից: կարելի է հանդիպեյ տիգերի Ըղղսակեր հատվածոտամիներին դասի (Օոմօր Ճօճտոոճ)9 ենթադասերի մոտ (Շժյօօթեառ. ՇօԱՇողԵօ Օւմօրաաա.0յքայռ. | իոոշոօքայո, Լոտոոօրէէրո. թիշտոուժճ,ԼՇըշժօքէ6ւն ն աղյքայո): Բյասակերներըըստ «տեր» բույսերի օգտագործմանստորաբաժանվում են 4 կարգերի. 1. Բուսակերներ. որոնք իրենց պաշարը են իստանում են մեկ մշակաբույսից ն տվյալ /լաշտում ավարտում րեն օճտոգենեզը. այսինքն` գայոթյան պատմությունը:Դրանց շարթին են դասվում պիսակավոր (խատուտիկ) տրզը. եգիպտացորենի արմատայքնսրը. կաղամբիլվիճ. Ն այլն: 2. Բյասակերներ.որոնք իեն ըննյ գոյատնման 111 բազմայյմանհամար պահանջում տարատե243-

սւսկ ռեսուլսներ: 3. Հատվածոտանիներ. որոնք սսփոմ են ւվարաՎիտներսվ. ինչպես օրինակ եգիպտացորենի որդը Ն. պիսակավոր (սատուտիկ) տիգը. որոնք կարող են ուտել շատ մշակաբույսեր. Սեուսռյալ եգիպտացորենը.լոլիկը. սռյայի նատիկը. բամբակը: Վ. Այն տարատեսակները,որոսք սահմանափակվում են որոշակի մշակաբույսեր ուտելով: Դրանց շարքին են դասվում կայլամբի |վիճր. վարւռնգի բզեզը: Սնման կենսաբանությունը, տարածման գոտին, «տեր»-բույս ուալամասը են գեներացիայի ժամանակը փոխվում են այդ ուստվածւտանի-բոաւսակերիտարատեսակների խմբերի նելսում: են Բուսակե տիվենրը ն միջատները սնվում տերեներով. ցողամմերով, արմատներով. պտուղներով. սերմերով` ծամելու. քերելու, բույսերի բջիջների պարունակությունը ծծելւվ. անոթային համակարգ, տերենե, ն ցողուննել ներթափանցելով: Որոշ հատվածոտանիներ հարաբերաբար նստակյաց եմ: Օրինակ. եգիպտացորենի տլոցուլրը ձմեռում է եգիպտացորենի ցողուննելում, իսկ թրթուռը մնում է խնձորի կելեի տակ. թողնելւվ մշտական պոպուլյացիա դաշտերում ե այգիներում: Էրա հետ մեկտեղ, շատ ասընդհատ գրվում են մեծ հեռավորության վրա հատվածոտանիներ ն հսկայական տարածության սահմաննելում: Ըյւսակերները իրենց «տեր»-բույսերը փնարելու համար. օգտագործելով տարբեր մեխանիզմներ. տեւրսվոխվում են նույնիսկ հեռավոր գամնեն դրանց տարածություններ, որպեսզի տեղաբաշխված ությամ վայրերը: Շատ միջատների համար ն՛ աչջքաչափողական(վիզուալ), ե՛ քիմիական ազդանշանները կարեոր են «տեր»-բույսերին տիրանալու (գադութացնելու) համար: չթե հատվածոտանիները մշակաբույսերի ցանքերում մշտական գռւյատեմանտելլ են գտնում, ապա տարվա ընթացքումդրանք կարող են ռեսուրսները մեկ սեզոնի ընթացքում օգաագործել մինչե 12 ե ավելի սերնդի համար: Սնման. շարժմամ. «տելր»-բույսին փնտրելու ն գոյատնելու տարբերություններիտարաբմույթ լինելը վկայում են այն փաստը, որ բուսակերների կողմից մշակաբույսերի օգտագործման մի էկոլոգիական մոդելները դինամիկ են: Բուսակերի ամեն է նի էվոլուցիոն որը փոփոխվում տարատեսակ պատմություն. էկոլոգիական իրավիճակից. որպեսզի «տեր»-բույս ելնեով ռետորսները փոփոխվելու դեպքում ադապտացիայի եմթարկվի: են սնվում մշակաբույսերի Ըուսակերները. որոնք ՞

տարատեսակներով. շատ հաձախ են հառտդիպումռեսուրսների. արմատապես տարբերվում նն իրեւպ վայրի տեսակներից: "անք (գրոթիմիկատները փոփոխություններ են առաջ բերւում «տեր» բույսելաւմ ե դրանց շրջակա միջւսվայըում: Հատվածատանիները նմաս անսպասելի դրւսսկակաս փովախությունների ուղղակի կամ են բազմացման. սննդառության. ստասղվակի հանդիպում ն հնտ նան կապված տեղաշարժի. ինչպես գոյատնեման վարքի գործընթացներում: Չնայած նրան. որ բուսակեր հատվածոտանիներըզանգվածային ձեով հանդես են գալիս ն մեծ վնաս պատճառում բնական միջավայրին. այնուրանդերձ բույսերը հաժեմատաբար քիչ նն տուժում բաւսակերներից: Այն մեխանիզմը. որի շնորհիվ բույսերը պաշտպանվում են բուսակերների ոարձակումից, կարլ են լինել պասիվ ն ակտիվ: Պասիվը այն է, որի դեպքում բույսերը կարող են պատենցիալ հարձակումից կամ խւտւսափել բուսակերների են այն բուսակերներին, որոնք ասոցիացիաներում ղիմադլւմ կանդես են գալիս այլ բույսերի վրա: Այն մշակաբույսերը, որոնք աճամ են այլ մշակաբույսերի հետ. կալուլ եմ բուսակերներիկուլլմից քիչ հարձակման ենթարկվել: Երբ բուսակերները հարձակվում են իրենց կուլմից գերւալասելի «տեր» (հիմնական) բույսերի վրա. որոնք գտնվող գտնվում եճ ուրիշ բույսերի հետ, ասյա ասոացիացիասրյւմ են առկայությունը հիմնական բույսի բույսեր, քողարկում

բուսակերներից:

Հակառակ պասիվ մելսանիվմի, բաւյյսերի սրսշապանության ակտիվ մեխանիզմը ներառում է բույսերի այմ կայունությանը, որը սվավեցնում է բուսակերների ումակությունը: Նման կայտնաթյունը արգելակում է մշտական ե ոչ մշտական խոտակերնելի սնվելու, գդյատնելու. բազմանալու բնական ընթացքյ: Բյոյսերի բնակեցման բնորոշ առանձնահատկությումը իրենց

գենետիկական

ե

ֆեւոտիպիկ

տարասեռությոնն

Ւ

Սմետերոգենությում):Կախված նրանից, թե բույսերը բուսակերներից պաշտպանված են պասիվ թե ակտիվ մեխանիզմով. կամ այլ երկուսի զուգակցումռվ. բույսերի արատներըմիտում ունենբնական գոյատնելու իրենց միջավայրում ։լիմադրողականությանփոփոխվող Նման գենետիկական առանձնահաակություւնների շնորհիվ: տարասեռութրոնը նվազեցնում Լ հատվածոտանի բուսակերները դիմադրողականոթյանը ե ըարձրացնում բույսերի, տեական ՛

պաշտպանփածությունը: Շատ խոտաբույսեր. որոնք համնմատաբար երկարակյաց չես. ավելի քիչ նն ենթարկվում լթոտակերմերի գամգվածային հարձակմանը. քան երկարակյացները: Ընդհանրապեսիտտակերների կողմից «սւեր»-բույսերին գտնելու հավանականությունըմեծամասամբ կախված է ազրոէկահամսկարԳի հւազակտոլւներիմեծությոյկից ն բույսերի երկարակեցությունից: Մշակաբույսիվրաբուսակերների բնակեցումը մասամբ կախված է տեղի միջավայրում ղրանց առատութրւնից: Մշակաբույսի վրւս գործոմ պարազիտի նվագեցնեալ կարնուի բնակեցումը նշանակություն ունը ցանքի ժամկետի ճիշտ ընտրությունը. այն պետք է համապատասխանիայն ժամկետին, երբ պարազիտների քանակը քիչ է: Մի շարք րետազոտություններ վկայում են. տր վնասատուների ու հիվանդրւթյունների դեմ պայքարի հարցում կարնոր նշանակության ունի ցանքի ժամկետի ճիշտ ընտրությունի: Գետնանուշի վաղ մշակությունը նվազեցնում է եգիպտացորենի ցալյունների վրա: Շաքարի սղոցողի գործունեաւթյան ոլորտը Լ տալիս ճակնդելը վաղ ցանքը նույնպես հնարավոլաւթյոն բույսերին հասնելու ավելի կայուն զարգացման փովի. նախքան լվիճը կվարակիմշակաբույսին (Մեք ն Բեքմեկ. 1990): Բամբակի դաշտում տարբեր պարազիտ-վիճների տարածումը վաղ ցանքերի դեպքումավեյի չափավորԷ. բան ուշ ցանքերիդեպքում (Սլոսսեր. 1993):

վնաս պատճառող պարագիտ-միջատների զանգվածային տարածումից ու դրանց թվաքանակի ավելացումից հետնւլականորեն աճեցնել պարազիտմների կարելի է խուսափել.եթն կատարված փորձերով կողմից սնփոլ ն չսնփոլ բույսեր: ԱՍՆ-ում է. որ լայնատերն ծխախոտի. հացահատիկի ն սորգոյի պարզվել հերթափոխ մշակութրոնը դրական է ազդել Խորոմ ապրող որդերի. 6Էատվածոտանինելրիախտածինների. նեմատոդղի են այ պարագիտների դեմ պայքարի գործում. որոնք կարող են տարածվել մեծ հեռավոլոււթյան վրա (Գրել ն Լակմեն, 1994, Ֆինչ, 1989): դեպքերում. նույնիսկ Միաժամանակ պարվվել է, որ բոլոր մշակաբոայսերիաճեցման հաջորդականություն կիրառելու լլեպքյում. սննդի աղբյուր Դաշտում պարազիտները հարմարվում են: հանդիսացող «տեր»-բույսի քանակը խիստ պակասերոդեպքում եգիպտալյորենի պարագիտ-որդերիմի մասը ոչնչանում է. իսկ մի

Բույսերին

մասը մասմ Լ այլ մշակարույսերի վրա ե նորից հայտնվում Լ այն ժլսմասակ. երբ եգիպտացորեն են մշակում: Շրջակա միջավայրի շատ գործոններ կան. որսսբ բարձրացան ես «տեր»-բույսերի ղիմալրություսը բասակերսերի հարձակման հանդեպ: ՛Ւէրասցից ես զենետիկական տ. մորֆոյւսգիական յսնհրաժեշտ սննդատարրերի առանձնահատկությունները. պարանակոթյունը. ինտաղարձ բարղ միացությունների կարնոր լեր են |նադուս ձեափոլխություւնններըե այն. րոնք բւասակերներիթվաթանսկի կարգավսրմանգսրծում: Բնական համակարգերում բույսերի ֆիզիկական ու քիմիական պաշտպանւպյան հատկությունները. ինչպես նան սնայատարընրի պարունակությււնն ու այլ գործոններ արգելակում նն բուսակեր հատվածոտանիներին՝ բույսերը օգտագործելու որպես սնունդ: Սշակաբույսելը. ինչպես նան իրենց վայրի ցելլակիցները. որոնք տ տնեն թայյացնայ լինեն ռեսուրս ծառայելը գրավիչ առանձնահռասկոբյոններ. կենսաքիմիական ն ֆիզիկական համեմատաբար դիմացկուն են ն թիչ են ենթարկվում բուսակերների հարձակմանը: Բասակերներ ։»հանդեպ .լիմացկունության նան Է հասնել կարելի ժառանգականհատկանիշների բարձրացմանը ս: միջատների գոլատեմաս պայմանների փոփոխուիյամբ: տեսաթյունը պաշտպանության Լկորւգիական Բույսերի է. որ էվոլյուցիայի ընթացքում բնական սելեկցիայի հավաստում յո բուսակերներից միջոցով բույսելիւ վպարգացնում են տ. քիմիական ախտածիններից պաշտպանվելու ֆիզիկական

մեխանիզմներ: Բույսերի ճպաստում է բազմազանությունը. անկասկած. ո. պտղաբերման բ)ւսակերննրի մահացության բարձրացմանն նվավեցմանը. սակայն ցանքերը սկսում են վարակվել յավ հարմարված միջատմերով. սրոնց ղժվար է վերահսկել: Օրինակ. սկսած 1914թ. ԱՄՆ-Հում. օգտագործերվ վորնեննիտարբեր գծեր. (Տու շաթհստչ կանաչ Ցոոսմոստ) պոապուլյացիայտմ բվելների են նոր հակազդակներ. որոնք ասհորաժեշտությւնեն զարգացել դիմայլրողական հատկություններովօժտված առաջացրել ստնյլծելու ցորենի նոր սրտեր: Այդպիսի հակալիմաղրոդականությունունեւյուլ սռրտեր կարելի է ստանալ պոպուլյացիայի լլինամիկայի ն բնական սելեկցիայի մասին գիտելիքների ոգտագործման չ/լեպքում: 1960 թվականի վերջերին ԱՄՆ-ոամ Վիլոյտի կողմից առաջ քաշվել նոր

հւսսկայյոդուրյում` «ինսնկտիցիդների դիմադրողականությումը ն իմադրողականությաան կառավարումը». որ, կիրառվում է պարազիտների մշակաբույսնի հասդեպ իմսդրալական նատկությունների բարձրացնելու ատետսկան ու. գործնական հիմնախնդիրներըոծեկու համար: (Ղարզվել է. որ մորֆոլոգիական արգելակամով օժտված մշակաբույսերի ավելի քիչ նն ենթարկվում բուսակեր ոատվածոտանիների կալմից պատճառվող վնասին ն են ավելի բարձր բնր ապահովում: Չնայած նրան. ռր են մորֆոլոգիական արգելակումները. փշերը. ինչպիսիք դյուսվածքների ամրությունը. կպչող արտաղրանքը. աղվամազությունը. մյմապատվածությունը ն այլն. ազդում են որպես ֆիզիկական վախեցնող միջոց. այնուրամլերձ ֆիզիկական պաշտպանության հատկությունները չեն գերադասվում քիմիական հատկություններից: Սովորաբար ֆիզիկական ու քիմիական դրմադրովական հատկությունները քնմարկփոմ նն առանձինառանձին, բայց դրանք ըստ էաթյան ներգործում են միասին: Ֆիզիկական պաշտպանության հատկաթյրոնները կայուլլ են ավելի քիչ ենթարկվել շրջսկա միջավայրի փոփոխություններին. քան քիմիականը: Ֆիզիկական եՆ քիմիական պաշտպանության հատկությունների Կաոգակտցոմը կարուլ է ավելի բարձրացնել բույսերի դիմադրոդականությունը: Օրինակ, հարթ մակերեսով դեղձի պտուլները տիվերից ավելի շատ են վնասվում.քան մազմվոտ պտղոլները: Էկոլոգիայի նե էվոլյուցիայի կենսաբանական գիտությունները զարգացրել են բույսերի Էկոֆիզիոլոգիայի ուղղությոնը: Բույսերի ն կենդանիների փոխազդեցության հասկացողությունը ն էվոլուցիայի տաքսոնոմիական խմբերի միջե. տնսությունր համատեղ օգտագործելով. զիտնականները հայտնաբերել են մշակաբույսեր, որոնք կայուն են տարբեր պարագիտ-հատվածոտանիմների ն ախտածիններինկատմամբ: Ագրոլկոհամակարգերսումհսղի վերահսկումը աստիճանաբար ազդում է բայսերի քիմիական կազմի ն բռաասկերների կողմից դրանց ուսսցվող վնասի վրա: Ռեսուրսների տեղաբաշխվածսւթյունը. տարբեր միջոցառումների կիրաումով հոդի հատկությունների բարելավումը տալիս է շատ հարցերի բացապտրություն` կապված բոայսակնրսերի կողմից օգսւագործվող «տեր» (հիմնական) բույսերում առաջնւսյիմ ն երկրորղային փոփոխությունների` հատվածոտանիների

ձվաղրուսն. աճի մակարդակի. կնեատւնակությանն վնրարտադրության լ|ներաբեր)իսդ: Դիմայրուղ բույսերի տարատնսակները կարող են ուսննալ ավելի մեծ խտությոն. քան դրւրընկալ տարատեսակները: Բույսերի թիմիական բաղադրության ցուցանիշները սելեկցիռւնների կողմից օգտագործվում Է նրնան հանելու ւ պարագիտներիհասցրած վնասի մվավեցնելյուհատկությանսեր: Ծխալսոտում. կաղլլամբում,սալաթում ն այլ բույսերում պարունակու այնպիսի ալկւլսվոլներ. ինչպիսիք են նիկոտի(փ. ցրանիդային որոշ միացաթրոնները. ուժել տոքսիկ են բուսակերների մեծամասնության համար (Ռոռսենթել ն Ջաիզեն.

։

.

1979):

Բամբակի մեջ հայտնաբերված ոչ սովորական որոշ հյռավածքներ ուժեղ ազդում են մշակաբույսերի վրա զարգագսղ 1Շշիօտտ ՀՀ

ն 16օոօքուտ 7116օծոտ վրա:

Քիմիական հատկություններից պաշտպանության ու տոքսիկությունն սննդառության խանգարումը համարվում նն ամենատարածվածները: Չնայած տաքսիկ բաղադրության արդյումավնետությումըակնառու Է բաասակերների կողմից հասցփոլ վնասը նվավզեցներու գործում, այնուրանդերձ շատ դնպքելրում հատվածոտանիների որոշակի տարատեսակներ հարմարվում են այդ բաղալղլոււթյունների ներգարծությանն նույնիսկ գերադատոմ են սնվել դրանցով: Օրինակ, դառը բաղադրություն ունեցո կուկորբիտացինը գործում է ն որպես սննդառությունը խանգարող ն որպես թույն միջատների ու տիզերի մեծամասնության համար: Կուկոլբիտացինըի միաժամանակ խթանում է վարունգի հասուն բվեպների(Թմեւօոշճ) սնճդառոաւթյան պրոցեսը: Դջերը ն Թելլեմին (1991) պարզելեն. ոլո թրթուռնելր ավելի լավ են ուտում դառը, ինչպես նան դչ դառր վարունգը, եթե այն կուկորբիտացինով ծածկված է: '

Արոմատիկ բաղադրություն ունեցող մի շարք բույսեր (գազար. թունավոր գինազաւխ.վայրի գազար (ստեպլլին), որոնք պարունակում ե են թելւպինդնե՝ ֆենիլպրոպանուլյներ, թոաղլացնում են բոււսակելւներիակտիփսթյանը: Այն մշակաբույսերը. որոնք ընտրվել են վայրի մախորդների տարատեսակներից. իրընն: նախորդների ։համեմատությամբ ունենում են արոմատային միացությունների ավելի պյածը պարունակություն ե բուսակերները համեմատաբար մեծ վնաս են հասցնում կովտոււականացված մշակաբույսերին (Բեննելի ն

Բարբդյ. 199):

Լվոտականմպարարաւսնյութերը բարձրացնում եմ ալկոլոիղների (գլյուկոցինոլ. ցիանոգեն գլիկոցիդներ) պարունակությումը. կալիումի Է ավելցուկը. ըադուսկառակը.իջեցնում այկպոիդների կուտակումը. իսկ ֆոսիորի պակասը մպասսում է այկոլորդների պարունակության է ավելացմանը: Ազոտի բարձրացնում գլիկոսինոլի պարունակությանը. եթե հորում առկա է բավարար քանակի ծծումբ մղոթերմեն ն Մաղ. 1989): Գլյուկոսինուր, որի բնորոշ է խաչածաղկափոր բույսերի բաղալրությանը. թունավոր է բուսակերների համար: Բուսակերները. սսվելով բույսերի առաջնային արտաղըւսնքով. վերափոխում են երկրորդային կենսազանգվածի (զուզանգվածի): Չնայած աստվածոտանիներըիրենց կենսոնակաւթունը պահպանում են սնվելով «տեր» (հիմնական) բույսերի սնալատարրելրով. այն նուհանդերձնրանց աճի պտղաբերության մակարղակը մեծչափուլ կախվւսծ է անհրաժեշտ սննդատարրերի. վիտամինների. ամինոթհաների, շաքարի. հանքային սննդատարրերի ապահովվածությոոնից ն պակասից (Կոլեյլ ն Պենբ. 1967. Մաքսվել. 1972): Շատ սննդատարրեր. ննրառյալ կալցիումը. մազնեգիուդը. ֆոսֆորը. կալիումը. ծծումբը. ինչպես նան ջուրը. ազդում են մշակրսբույսեթին հասցվող վնասի աստիճանի վրա (Կալինին Պիմենթել, 1986. Շեյ ն ուրիշներ, 1986. Մենուվատո ն Սկրիբեր. 1985): Մզոտը. ինչպես ճան խիստ սահմանափակ սնայատարրերը սնուայլ են ծառայում ե՛ բույսերի. նե դրանց սպառուների համար: Որքանով ռր բոասակերնելիօրգանիզմի չոր նրւթամ: պարունակում | 7-14", ազոտ, իսկ բույսերում 0.03-754. Մեթսոնը (1980) այն ռատւգմասնքմԷ հայտնում, որ տերնեներոււմազոտի պարոնճակությււնը կաղոլ է բուսակերների վերահսկի» լինել: Սկրիբերը (1984 տարվա ուսումնասիրոթյանների վերիոծությունիլյ հանգել է այն եվրակավության. որ առնվազը 135 գիտնականներ 1սպացուցել ես. որ տերեններըծամող միջւստների ն տիզերի ուժեղ գարգացումը Ն մշակաբույսերին հասցվոլ վնասը բարձր է ելել այն թույսերի մոտ, որոնք պարունակում են ավելի շատ ազոտ: Հնտեապես. ազոտի մենծ չափաբաժինների օգտագործումը կարող Էէ ագրւէկոհամակարվերում ումեդալճել պարազիտներիը տարածրւմլ|:ն մեծացնել մշ»ակախոյսերին հասցվող վնասը: Միգել Լ. Լկիհերին (1995). վերբոծելով վերջին 10 տարիներիս

կատուրված մի շարք հետազուտությունների ալոլյուսքները. սույնպես հակվել Է այն եզրակացության. որ բույսերում ազոտի մեձ սլարունակությունը ավելացնում է բուսակերների թվաքանակը ն (պոպողյացիան) հասվվող վնասը: Մի շարք հնտազոտություններով պարվվել է. որ ազոտի ազդեցությունը բուսակերների բվաքանակի ն հասցվող վնասի վրա տարբեր չափերով է արտահայտվում ն այն պայմանավորված է առաջին ռերթին սպլարավիտիտեսակով: Էւսումնասիրությունների ցույց են տվել. որ պարարտացված եգիպտացոլւենի դաշտում արմատային դրղերը 50-ի չափով պակաս նն ելլել. քան չպարարտայված (ստուգիչ) տալբերակամ: Պարարտացված տարբերակում. ինչպես գիշատիչ. այնպես Էլ բուսակեր տիզերի պոպուլլյացիաճերի քանակը 3 անգամ շատ է ելլել, քան չպարարտացված տարբերակում: Դաշտային ն լաբորատոր հետազոտություններուվպարզվել է. որ տիզերի ն եգիպտացորենիարմատային որդերի կողմից հասցվող վնասը չպարարտացված դաշտում եղել է 2092. իսկ գոմաղբով սլարարտացված լլաշմոււմ՝ 63522 (Չինգ. 1970):

Չնայած

ն «տեր» (ռիմճնճակաճն)բույսի բուսակեր

դատվածոտանիների փոխհարւսբերութիոնը որոշվում է բույսերի բնաւյթով. բնակատեղի միջավայրի պայմաննելով. բուսակերների ֆիզիոլոգիւսկան ճկնությամբ ն վարքագծւվ. միայն վերջերս է. որ հատուկ ուշադրություն է դարձփոմ «տեր»(հիմնական) բույսերի վրա ներգործել սելնկցիային` ստանալու բնական թշնամիներին լիմադլրուլականություն ցացաբերելու հատկություններ: Էկոլոգճերը միայճ վերջերս նն ուտոմնասիլրություններըկենտրոնացրել բույսերի ֆիզիկական պաշտպանության հարցերի վրա (Րոէտել ն Էյկեճբերը.

Է9856):

Պարզվել Էէ. սր բուսակերների քանակի ավելացումը շատ դեպքերում իրոք որ կարուլ է նվազել ի պատասխան մշակաբույսերի ղիմաղրոդականաթյան: է Հայտի որ բույսերի րուրահատակ երկրորդային միացությունները գրավում են որոշ բուսակերների, իսկ ոմանց` վանում: Որպեսզի մշակաբույսերը մարդկանց համար դառնան (համով). ախորժալի սնլեկցիոներ, որոչ միացությունների Է վլյարումճակությունը կրճատել մինչն նվազ մակարղակի կամ ընդհանրապես վերացրել են: Սշակարույյս-պարագիիտ րոշ գուվակտումների, ղեպրում

մշակաբույսերը քիչ գրավի: են վառնում ե վաասսի ենրարկվելո աստիճանը նվազում է: Օրինակ. կուկուրբիսւացինը. որը վարունգին տալիս է լյառը համ. ռամարփոմ է մասնագիտաւյված բուսակերների համար քիմիական ահավանգ ն փո|առմէ բուսակերի վարքագիծը խթանում լլլանգով սնվելուն: Վարունգի ոչ դառր տարատեսակները կալալ նն ավելի քիչ գլւավիչ լինել հատվածոտանիների համար. հարուստ որսնք սնվում են կուկուրբիտուվ քան կակտուրբիտացինով ե նվազեցնում է կազտուրական կամ վայրի տեսակների, որի ե Ջենս. 1971): վարունգին հասցվուլ վնասը (Դակւստա (1975) առաջարկելՒԷ ռեսուրսների Ամերիկացիգիտնական Ռուտը Է այնպիսի ւսվելի միտքլ. լավ նախատեսվում շառ կեստրոնացմամ ունեն բուսատեսակնել աճեցնել. որոնք «տեր»-բույսերի նելլ արեալ: Ամեսայն հավանականությամբ բուսակերները առաջին հերթին գտաւմ ե գոյատեում են մաքուր «տել»-բույսերի վլոս: Շատ կրճատումը դեպքերում «տեր»-բույսերի կենտրոնացման առաջացնում է բուսակերների առատության նվավում (Ֆիշ ե արիշներ, 1983. Էնդեւո, 1986-1991): գիտնականների Պյուսխասկան ն Բայրնան (1994) մի շալթ տվյալների վերլուծում|պ հանգել է այն եզրակացության. տը ցանքերի մաքուլ մշակաբույսերի բազմավանությոնը (մոճոկուլտուրայի) համեմատությամբ արոշ չափով կրճատել է եթե Սակայն. բուսակեր պոպուլյացիան: միջատների բազմազանությունում թոլոր բույսերը հանդես են գալիս ոլւպես «տեր»-բույսեր, ոոռսակերներըկենտրոնանում ու կւտակվփումեն ոչ պակաս քանակով. քան մաքուր ցանքերում: Սովորաբար խառը բուսականությամբ ւյպանքերըկալուլ են կերակրել ավելի շատ յ. բազմատեսակ վնասատուների ո ստեղծվածները: պարազիտների քան մեկ բուսատեսակի Բազմատեսակ լրացուցիչ ռեսուրսների առկայությունը. բնական Լ. մեծ ծանլքաբեռնվածությոն է ո :ի սննդի լրացուցիչ աղբյու,

ն

բնակակաբար շատ կլինի նան բասակերներիբազմազանությունը ատտատյոթյոնը: Էնղդրյուի(1986. 1991) գրական ակսարկի տվյալներից պարզվում է. որ խառը ցանքերում բուսակերների պոպուլյացիայի 56"«-ի մոտ խտությունը պակաս է եղել. քան մոնոկույտուր ցանքերաւմ. 16"«-ի եւել է մատ դրանց խտությունը եղել է բարձր. իսկ 2546-ի մոտ

միանման խաությոմ: 'Ղարզվել է, ռր մոլախոտելով հալուստ ցանքելում ու բույսերի մեծ բազմազանությանլեպքում սովորաբար հանդիպում են ավելի վիշատիչ ուստվածոտանինելր. քան մոլախոտերից պարկ շատ վանքերում (Դիմենթել. 1961. Դեմֆսթեր. 1969): Րալոր դեւլքելում մղլախոտերըշեն նպաստաոմհատվածւտանիներին պարազիտների վերահսկմանը.ուստի մպլախոտերիդեմ պայքարը կենսաբանական է մշակաբույսերի բերքատվության որպես դիտել պետք մ եկր: բարձրացման կարնորմիջոցառումներից ն Էկոլոգիայի սկզբունքների իմացությունըկօգնի պլանավորելու ամբողջացներո (ինտեգրացիա) այն մեթուլները. ոլունց կիրառումը հնարավաաւթրոնկտա ուժեղացներո էկոլագիականգործւնները ն բուսակերմերինթողնել երկու. այսպես ասած. կրակի մեջ` բնական թշնամիները մի կողմից. սննդի պակասը մյուս կողմից:

առաջացնում «Սմեր»-բույսի վրա:

Այնպիսի գործոններ. ինչպիսիք են բայսերի մակերեսի ֆիզիկական հատկությունները. անատոմիական կառուցվածքը. քիմիականկազմը ն միկրոկլիմայական պայմաններըհամարվում են պարազիստներիու զիշատրըչների կենսաբանական վերահսկման Գործոններ: Բարդ բուսածածկը ապահուխւմ Է սնալի լրացուցիչ պաշար (ննկտար. փոշի ն այլն) բնական թշնամիների համալ.

.253.

ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ

ՊԱԼՊԱՆՍԱՆ

ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ

ԷկՈԼԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԿԱՐԵՎՈՐ ԳՈՐՍՈՆ

Համառոտ

ակնարկ կենսաբազմագանության վիճակի մասին: Կենսաբազմագամությանտեսակային մ քանակակաս ուսրաաությունից կախված է համայն մարդկության բարօրությունը. մեր փղորակի հավասարակշռության պահպանությունը: Հասարակության

վարգազմանը փուգընթացանընդհատ լյնլլայնվել է կննսաբավմավանւլթյան բաղադրիչների ներգրափոմը մայրուլկայինկենսագործումՍեությանտաիբեր ոլորտնելաամ:Կենսաբազմազանության օգտագործումը. առանց հաշվի առներո ղրանց քանակականծավալներն տ տեսակային կազմը, կենսապաշարներիվերարտաղրության բմական հնարավորությունմերըառաջ ենճ բերել կենսատեսակներիղեգրադացում. շատ տեսակներիոչնչացում ե կենսաբազմազանությանընդնանուր աղքատացում: Այս երեույթը առավել ակտիվ ըմթացավ վերջին կապված անտառների. արոտների հազարամյակում՝ ե այլ Էկոնամակարգերի ինտենսիվ ն ոչ շրջահայաց շահագործման ն շրջակա միջավայրի ալլտոտման հետ: Գենետիկական պաշարները արդյունավետ օգտագործելու. ե կենսաբազմազանությունը 0ւվահպանելու .ընդրանըաովես հասարակության կայուն զարգացումը ապանվելւ. ինչպես նան այդ ոլորտներում համազրծակցություւնը զարգացններոնպատակով 1992թ. Ռիո լե Ժանեյրուրում 180 երկրների կառավարոություննսերի ն (այդ թվում Հայաստանի) կողմից ստորագրվել) «Կենսւսբազմազանությանմասին կոնվենցիա»: Խերկայումս շստ երւկրնելազմ կենսաբազմավզանության է դրված պետական պահպանման խնդրի լուծումը քադաքականության մակարդակիվրա: տ. Հայաստանի արում բարենպաստ բնակյիմայակաս պայմանները նպաստել են հանրապետության լանդշաֆտների 1 նրա կենսարաղադրիչների մեծ նե ուսրուստ բազմագասության ձնավորմանի: Ներկայումս Հայաստանի հազար քառ.կմ տարածքի վրա կան շարջ 350 տեսակ բարձրակարգ ծաղկավոր բույսելյ. ավելի քան 17500 կեսղանատեսակմել.որոնցից մոտ 500-ը

ողնաշարավորներ,

ԿՍենսսբավմավամությոնը ն նրա ռնտոիսները համարվում են երկրի տնտեսության. մարդու բնակության միջավայրի հիմնական ոննքը: Առասձոաակիմշասակությում ունեն անտառները. որոնք. վբաղեցնելով նանըւավետութրանաալւասծքի10":-ը. կարեոր ղեր են խաղում կլիմայի. ջրայիս ու ջերմային ռեժիմների կարզավորման. ագրուկոհամակարգերիկայունության պահպանմանգզւրծում: Հայասատանի անտառները հարուստ են մարդկանց համայ

կենսական նշանակության բուսական ն կենդանւսկանդետորսներով մեղրատու. Էռտելի վայրաճ ապատղատոՒ-հխհատապաղատու յաբայլանյութեր եթերայողատու վիտամիններով հարուստ. պալրունակուլ. խեժատու ե այլ բայսելով. բազմաթիվ արժեքավոր որսատեսակնելուվ: Կենսաբազմագանության գնահատման առումով առանձնակի հետաքրքություն են սերկայացնում այս էկւնհամակարգերը.որոնք են տնստեսական ն երկրի խաղում դե առանձնակի բնապահպանականոլորտներում: Հայաստամում հանդիպում են ոազվվագուտ էկոհամակարգեր. որոնք հարաստ են ինչպես էնդեմիկ ե ռելիկտային. այնպես էլ հազվագյուտ հանդիպող տեսակներով: Հայաստանը երկրագործությանն անասնապահության հնագույն երկիր է: Հանրապետության ֆլորայում առկա Լ մշակովի բույսերի վայրի ազգակիցների զարմանալի հարստություն: Հայաստանի Հանրապետությունը հանդիսանում է նան գյոողլյատնտեսական կենդանիների. բածարանային ե էնդեմիկ ցեղերի ու դրանց վայրի նւսխնիների բազմազանության ծագման. սելեկցիայի պահպանման դնագույն կեստլուններից մեկը: Ներկայումս Հայաստանում կան 17000 անուլլնաշարավդր ն 493 տեսակ ողնաշարավոր կետյանիներ: Հայաստանի բնակաս աշլսարհը շատ հարուստ է օգտակար սւեսակներով. ն ըստ սւմտեսականնշանակության ներկայացնումեն: ատտվոլ խոտաբույսեր (շուրջ 200 տեսակ), վայրի պտյլատուհատապայլատունել (120 տեսակ). ուտելի սնկեր (284 տեսակ). (2000 տեսակ). լեղաբույսեր (ֆլորայի շուրջ 104-ը). կերայինբույսեր (350 տեսակ). նթերապտյատու բույսեր (150 մեղրատու բույյսնը տեսակ). ներկատու բույսեր (120 տեսակ): Հատուկ անտեսական ման ունեն .վիտամինատու. բազմաթիվ նշանակություն ն խեժատու բույսեր: դաբաղանյութեր պարունակոլ

Բնական ն անթրուովես գործոնների սերգործուրյամբ: շատ բուսական ու կենդանական տեսակներ վտանգված եկ. ն մերկարումս Հայսստանի ֆլորայի տեսակների համարյա կեսը պահպանության կարիք ունի: Կենսաբազմազանությանըի սպառնացող հիմմական

վտանգը կապված

բնակեցման միջավայրը փոփոլաւթյան. կենսառեսուրսնելի գերօգտագործման. 7րջակա միշավայրի աղտոտման. կլիմայի փոփոխության ն այլ գործոնների հետ` Կենսաբավմազամոււթյաննվազումը հիմնականում կապված է անթրոպոգեն գործոնների հետ` հողերի Լրոզիա. արոտների գերարածեւլուս, անտառապատ տարածքների կրճատում. բնական յանդշաֆատաների աղտոտում կոշտ. հեղուկ ն գազային թափոմներով. Լ

որսագուղություն. սնկերի. պտուղների. ուտելի ն գեղազարդ բույսերի չնորմավորված հավաքի պատճառսվ տեսակների կրճատում. Այսօր մեր հակսրապետության շատ տարածքներ կենսաբազմագանությանպահպանության տեսակետից հայտնվել են էկոլոգիական ճգնաժամի վիճակում: Այդ իսկ պատճառով կենսաբազմազանության պահպանությունը ն շարունակական օգտագործման ապահովումը ղարձել Լ առաջնահերթհիմնախալիլր: Կենսաբազմազամության պահպանումը կարնոր նշանակություն ունի մարդու կենսագործոնեւթյանհարատնությանն երկրը առցիալտնտեսական զարգացման. Էկոլոգիական հավասարակշոության. ագրոէկոհամակարգերի կայունության պահւվակման համար: Հասարակության զարգացմանն զագընթաց ըտլլայնվել Է կենսաբազմազանությանբաղադրամասերի ներգրափոմը մալոդկային գործունեության տարբեր ոլորտներում. մեծացել դրանց քամակական ծավալները ն տեսակային կազմը: Կենսաբագսազանությանմեծ ծավալներով օգտագործումը կատարվել է առաճյ հաշվի առնելու կենսաբազմագանության վերարտադրության բնական հնարավորությանները ն դրա պահպանման :սնհրաժեշտ նալասպայմանները: Օգտագործմաննման մոտեցման արղյունթում աստիճանաբարանղի է ունեցել կենսատեսակնելիլլեգրադացոումն. վերջապես. կենսաբազմազանությանընդոաաոր աղքատացում: Ագրոէկոհամակարգերի կայունության պահպանման գործում առանձնակի նշանակութոունունի մշակաբույսերի կեսսաբազմավանությունը: Հայաստանում մինչն վերջին տարիները (մինչն հողային նոր հարաբերությունների ստեղծումը) օգտավգործմումէր մշակաբույսերի

լայն կննսաբագմավզանություն: Հայատտանի Հանրապետոաւթյունում ներկալումս են ցորեն. գարի. դաշտավարականս մշակաբույսերից մշակտմ եգիպտացորեն. հատիկարնդեղեսներից սիսեռ. ոսպ. լորի Ձիթապտուղներից մշակում նն կտավատ. խոլրլննի, արնածայիկ. շաթարի արմատապտղավոր բույսերից ճակնլլեղ. կարտոֆիլ: Աշակվում է նան պալարապտղավոր բույսերից գնտնալխնձոր.սակայն շատ թի: տարածության վրա. հիմնականում որպես անասնակեր: Լկկալորյ, պայոււնակուլ բույսերից մշակում են ծխախոտ. կերային խոտաբույսերից առվույտ. կորնգան. երեքնուկ. վիլլ. մրամյա նրեքնուկ: 'Դտղաբուծության մեջ մշակում են ծիրանենի, դեղձենի, խնձորենի. տանձենի ն կորիզավոր շատ տեսակներ (սալոր. կեռաս. ն այլն): Զգալի տարածություն են զբաղեցնում |տաղողի բալ. շլալ այգիները: տակլդել. Բանջարեղեն մշակաբույսերից մշակում են լիկ. սմբուկ. ծայկակայլլամբ. սոս. վարանվ. սխտոր. կաղամախի. թարխուն. սպանախ. տարնկան բւոլկ. շաղգամ. կոտեմ, մաղադանոս. ռեհան. աղձ. բամիա. ղդմիկ. ւապատիսոն. սամիթ. կամեմ. ճովակալամբ. քրթնջուկ: Նթե մշակարույսելի ՄԱլարատյան հարթավայրում կենսաբազմազանությունը շատ թե քիչ բավարար կարելի է համարել. ապա նախալեռնային ո լեռնային շրջաններում մշակալույսերի է կեննսաբազմագանութուն խիստ նվավել անիերթափոխ (Սմոնոկուղտուր) երկրագործության համակարգի կիրառււ մով: Լեռնային մարզելում շառ մշակաբույսերի պ(անքատարածութւաւններկրճատվել են ն ընդարձակվել են հացահատիկի. կարտոֆիլի ցանքառարածութրոնները: Որոշ չափով ընդարձակվել է նան բանջարեղեն մշակաբույսերի գանքատարածությունները: Այսպես. 1988թ. հայառատիկի ։յպանքատաիածություններըվբաղեցրել են 135525 հնկտար. |ակ 1995թ. 205974 հեկտար. կարտոֆիլի ցանքաո սմապատասխանարբար 19965 ն տակ ածությւննձըը հվ տպ 34)15 ինկտար: Խգիպտացորենի յանքամտւս րածաթյուննցըը արը ժածանակահստվածում 19000 հելտ րից ճւսգել դայլձել են 1552 հնկտար. ճակնղեղինիԻհամապատասխանաբար 5600 հեկտար ն 490 հեկտար. |սորդենուցանքատարածությունննիր՝ 1018 նեկտար ն 687 հեկտար. Սխախոտի յանքատալւսծաթյասները 3768 հեկտարից անհամեմատ

հեկտար. անասնակերի համար մշակվող |սոտաբույսերինը Ն այլ մշակաբույսերինը համապատապսանաբայլ 257600 հեկտար ն 126 ՀՀՃ ինկտար. լ խաղողինը 342900 հնկտար ն 24600 հեկտար: Բանջարեղեն մշակաբույսերի յանքատարածությունները որոշ չափով ըալարձակվել են 17968 հնկտարից ղարձել 19176 հեկտար. իսկ մրգերինը 5500 հեկտարից դարձել է 29029 հնկսվավել դարձել են

տար:

ԱգրոէՒկոռամակարգերում. հատկապես նախալնռնային ո լեռնային գոտիներում. կենսաբազմազանության նվազումը ասաջ է բերել ըւկւջ էկոլոգիական հիմնախնդիրներ հողերի բերրիության անկում. էրոզիոն պրոցեսների գարգացում. ողի կեռսաբանական ակտիվության թալացում. հիվանդությունների ո. վսասատուների զանգվածային տարածում: Այս հարցերը բավական մանրամասն վերլուծված են վերջին տարիներին հրատարակված մի չալք ո հանրապետական աշխսաություննելում. միջազգային գիտաժողովների նյութերում: Կենսաբազմազանության օգտագործումը որալես բաւյսերի հիվանդությունները սահմանափակելու միջոց: Անված մի քանի է վարգավել արյււրամյակներում գրողատնտեսությունը կենսաքագզմւսզանոււթյան համակարգի հիման վրա. օվտագործելով հսկայական այնպես էլ թանակի ինչպես միջտեսսկային. ավելի շատ. սերտեսակային տարատեսակներ. բստ լում քան այսօր կարելի է հատլիպել վարգսացած երկըննրում: Այլ կենսաբազմազանությանոլուշ տեսակներ նպաստել են զալգացնելու բույսերի մշակության օգտակար համակարգեր. րոնք օգնել են էլիմակայերո բույսելլի հիվանդություններին (Մարստոն. 1992): աճին Համաշխարհային մասշտաբով. ազգաբնակչության անլի Փագինթաց. վերջին հարյուրամյակւմ Ւէ անեցել սննդամթերքների արտադրության ավելաւլյյում` բույսերի նորանոր ե բարձ, աճեցներ, բերքատու սորտեւլ տեսակներ ո. գյուղղատնտեսությանինտենսիվացմանմիջոցով: Մանպլամբթերքների արսոսդրության տուժել տեմպերով ավելացումը տեղի ունեցավ հատկապես 20-րդ դարոմ կառավարական մակարղլակով վարվող Զարգացած երկրներում քաղաքականության շնորհիվ: նպատակով սննդամթերքների արտադյոաւթյոււնը ավելացնելու գյուղլատնտեսությոնը մասնագիտաւլյվեց հիմնականում մի թանի

մշակարո յսերի ոողղղությասթ. ն. Ենհերթափոխ (ոնոկողտոար) երկրագսրծության վալոմը պահպանճան գալծոնի կննսաբացմացանոթյան հնտնապես. ամտնետոմը բոլոր տարածաշիջաննելրումառաջ բերեց մի շարք ոչ յպամկալիերնույթներ. այդ թվուս ն բռորահատուկհիվանդությունների. պարավիտներիու մոլախոտերի արագ տարածում: Անհերթափոխ երկրագործության վարելտ լեպքում. ինչքան ն էլ բարելավվի մշակաբույսեր աճեցնելու տեխմաաոգիան շրջանացվեն դիմացկուն սորտեր. այնուհանդերձ վնասատուների. հի-

կազմավատրորթյաններիա մոլայատերի դնեմակտիվ պայքար օգտագոլծ պեստիցիդների /ւմ. 1կերպելու համար կպահանջվի ըը հակասում է ագրսէկոլոգիայի սկզթունբներին: Հետնապես մեծ ղեր կարող է արը դժվարիս հիմնախնդրի լուծման գործում ու խելացի օգտախաղալ կենսաբազմազանությանավելացումն գույծումը: Դժբախտաբար շատ երկրներում. այդ թվում ն Հայաստամովմ, մեծ ցորենի, բրնձի. եզիպտացորենի. կարտոֆիլի նկատմամբ մլլեց ռողօգտագործալմերինԸֆերմերներին) սլահանջարկը մոնոակուլտար երկրագործության դամակարգի կիրառմանը. որն

բերեց մի շարք նեգատիվ երնույթնել, Տարբեր հիվանդությոնների ն վնասատուներիտարածումը. շատ ոչնչացումը համատարած ցանքերի նույնիսկ տեղերում նան այն հանգամանքով, տր պլիմացկան պայմանավորված էր մշակաբույսերի սորտերի. հիբրիղների տ գծերի ստեղծման ուղղությամբ սելեկցիոն աշխատանքներ չէին տարվում: Ըստ Ռղստրոպի (1912) մեջբերման 1970թ. Ըօօրիօեթեւտ ՇՀՐԵՑո-

առաջ

տո-ով հասուցված եգիպտացորենի տերնային հիվանդւթյունը եգիպտացորենի ցանքերի մեծ մասը ե ոչնչացրել Էէ ԱՍՆ-ի տնտեսությանը հասցրել մի քասի միլիարդի վնաս: տփորպրդական Ատատմառ ոտա հարուցված ժանգ »-ով բույսերին Մուրճի

հիվանդութրոնը1970թ. Շրի Լանկում առաջ էբելւել արտադրության ըսկայական կոլոռստ. իսկ Հարավային Ամերիկայում. հատկապես ակի տարածում (Շումանին լ99կ Բրագիլիայում.1յսմւսճւար տան ամյսկներին փորձ կատարվեց բույսերի Վերջին տեսակին տվյալ բայձրացնել ունր լմադրալականուղ: սակայն այլ յուրառհատակ ժառանգական հատկաթյուններով. տարածումը հույսերը արդարացվեցին մեկ հիվանդության

կանխվում էր. մյուսներինը ասրածվում Գրողատնտեսսւկան ե ռչ: գյուղատնտեսական Լկոհամակարագրոէկոհամակարգեր հիվերի փոլսներվործությունը: ռանձին

վանդությունների տարածմաս տեսակետից բնական էկոհամակարգերից հաճախ առանձնաւլվես չեկ տարբերվում. որքանով սր բույսերի շատ տեսակներ երկու համակարգերում էլ հատլիպում են. իսկ հիվանդություններ առաջ բերուլները (ախտածինները) սահման չեն ճանաչում: Օրինակ ժանգի շատ հիվանդաբերներ կյանքի ցիկլի մի մասը անց են կացնում ազրոէկոհամակարգերում. իսկ մյուս մասը՝ բնական էկոհամակարգերում: Այս հանգամանքը վկայում է. որ գոյություն ունի սերտ փոխուսրաբելություն երկու էկոհամասկարվերիմիջե: Հիվանմդաբերներիփոխհարաբերությունները գրողատնտեսական ն բնական էկոհամակարգերում կարուլ են լինել շատ պարվ այնտել, սրտեղ մշակաբույսերը աճեցվում են բնական Էկոհամակարվգերի իրացված. հատկապես. մասնամսյվածհուլակտորներում.ն եթե շրջակա բնական միջավայրում կան ազգակից բույսեր: Կենսաբազմագանաթյունը կարալ է կարնոր դեր խաղալ պարազիտների ե հիվանդաբերների վերահսկման գործոմ այն է: ֆունկցիոնալ բազմավանությոնը դեպքում. երբ նման է այ տարբերվում Ֆունկցիւնալ բազմազանությունը Է սարմանափակում որ բքազմազանություններից նրանով. պալազիտների տարածումը: Հիվանդությունների ո. պարազիտեն որոնք սնվում «տեր» Փրգանիվմների (օրգանիզմներ. պարազիտներով) փոխհարաբելաւթրոններիմասին գիտելիքները օգտագործվում են վերահսկելու հիվանդաբելների էվալյուցիան (Վոլֆ. 1998. Վոլֆ ն Ֆինխ. 1997): Բազմազանության ստեղծման մոտեցումները կարո են լինել տարբեր տաքսոնոմիականտ աշխարհագրական մակայդլակների ն ու հիբրիդներ. սորտեր ինդգրկել տարբեր մշակաբույսեր. ագրոանտառմշակույթներ ն այլն: 30-40 տարիների ընթացքում հիվանդությունների ն Վերջին վերահսկման համակարգր. որը հիմնված է վնասստուների ներտեսակային բազմազանության վրա. լավ է յդսումնասիրված ե գործնական շատ առաջարկներ ես ճերկայացվել արտայլրու թյանը: ՆԽերտեսակայինբավմավզամությանէությունը այն է. որ որոշակի մշակաբույսի նկատմամբ դյուրընկարոնակ հիվանդաբերի

.260-

գենոտիպը |սառնում նն սեջ դղիսաղրողականություն.կամսծայրահեղ վեպքում. ոչ այնքան ւլյուրըմկալունակ զենոտիպի հետ: Նման դեպքում հիվանդութրուը միտամ կանենա ոչ քե առավել պլուրընկայումակ. այլ առավել դիմադրողականությոմ, ունեցող

բաղաղրամասի նկատմամբ (Դժնղժեր ե ուրիշներ. 1981. Վոլֆ ն արիշներ. 1981): Ղեռ ավելի. հթն բաղաղլւամասերը հիվանդաբերի են նկատմամբ տարբեր ասաիճանի ցուցաբերում է ի հարո բերել դրորընկալունակություն. կարելի ապա հիվանդության վերահսկման արղյոււնավետությունը: Կան մի շարք մելսաճիցմներ. որոնցով կարելի է ներգործել բւասատեսակմերի պոպուլյացիաներում հիսնական հիվանդությունների տարածումը կւսնխելրո կաս նվավեցնելու վրա: 1/ Խառնուրյում ամենազգայուն բույսերի միջն ընկած հեռավորության մեծացում. 2/7 դպիմաղբրողականրոթյուն ցուցաբերուլ բույսերով հիվատդրոււթյունների տարածման արգելակում. 3/7 պոպոալրսցիայում հիմնակաս (կորիզր համարվով) բուսատեսակների բնական ընտրասերումը ն առավել մրցակցունակ ու լլիմացկուն գենււաիպերի միջե հիսնական բույսերի, զուգակցում: մրցակցու փոխներգործությւն: սռարտերի միջ. ախտածինների փոխներգործություն: 6/ հավասար: դիմադրողականություն ունեցող «տեր» բույսերի միջն հեւավորության մեծացում: 7: հակադարձ պատասխան անջըուվետային(արգելակումային) Էֆեկտ (այսինքն` է մեկ բույսը գենոտիպ-տեր անջըպետ հասնդիսանում գենստիպի մասնագիտացված համար): Հիվանդրություններիդեմ պայքարի կարնոր ասպեկտ է բույսերի սահմանագծի (շեմի) խտությունը: Որոշակի տեր-բույսերի խտության դեպքում հիվանդություննելըւ սովորաբար չեն տարածվում: Սակայն այդ խտությունը պետք Է լինը ամենալավագույնը(օպտիմալ), քանի տարածման ռը չափից մեծ խտության դեպքում հիվանդությունների վտւսնգր մեծանում է: Նթե խտոթյունը փոքր է. ապա կարելի է հիվանդությունների տարածման վտանգը նվազեցնել միկրոկլիմայական պայմանների ու սնԱդատարըերիսյարունակության կարգավորման միջոցով: Ներտեսակային տալւատեսակությունը նոյնպես սպաստյոմ Է վերահսկելու պարավզիտներին: Կենսաբագմազաճությունն ունի մեծ պոտենցիալ դիմադրողականություն. քանը որ բւսզմագանությսն ոչ ամեն բայլաղդրամաս

կարող Է բոլոր

ախտածինների քամար «տեր» բույս լինել Էյ նշանակում է. որ բազմազանություն դեպքում հիվանդությունների նկատմամբ արգելակման սմակայրսկը կարող է բարձըր լինել Ն գոյտթյուն չունեն ախաածիններ. որոնք ունակ են գրոհելու մեկիս ավելի բաղադրամասերի: Սակայն լինում են դնպքեր. երբ ախտածինները փսրակում են մեկից ավելի մշակաբույսի տեսակներ. հատկասլես այն ախտածինները. որոնք փոխանցվում են հողի

միջոցով: Օդով փոխանցվոլ ախտածինները. ինչպիսիք են` ցողունային ժանգը. գրոհում է ինչպես գարու. այնպես էլ ցորենի բույսերիս: ն ցորենի մշակաբույսերի զգարան սորտերը Հետնապես գարու ցույլունային ժանգի նկատմամբ ներկայացնում են որպես մոնոկալյլտուրա: Շվեյցարիայում ցորենի մշակությունը երեքնուկի (1ուժոսու քչքչոտ) հետ զգալի կլւճատել Լ լվիճների խոշոր տեսակների ո պարազիտների քանակը (Ջոնս ն. Կլիմենտ. 1993): Չինաստանում մեծ տարածում տնի բավզմազանությւսն (դիվերսիֆիկացիայի) ստեղծոյմը բազմամյա տնկաիկների միջշարքային տարածություններում որւշակի տեսակների աճեցումով: Նման միջոցառման իրականացման դեպքում հիվանդոթյունների ն միջատ-պարազիտների մեծ սւարածում. որպես կանոն. չի նկատվում: Այղ ունակությամբ օժտված Ւ. օրինակ. վաղինակը Մաձախ անվանամ են նարգիզը ԼոջաՀՏ բոա). որը դաշտից «վռտխոմ |» հատկապես մեմատուլին ն պաշտպանում հարնան -

բույսերին: Բացի

ն այլ առավելություններից.ներտեսակային միջտեսակային բազմազանության ստեղծումը կարող է մեծ դեր խաղալ մշակաբույսերին աննախալեպ ցնցումներից պաշտպանելու գործում. հատկապես ելանասկի կտրուկ փոփոխություւնների դեպքում: Հողօգտագործուլները(ֆերմերները) առաջին հերթին ուշադրություն են դարձնում նելոլաշտային բազմազանության վրա: Հետւսգա առավել բարձը մակարդակըամբողջ ֆերմայի կամ զյուղատնտեսասկան համակարգի սահմաններում:բազմազանության ստեդծումն Է: Շատ ճրինակներ կարելի է բերել տրոպիկական գոտու ագրոանտառագիտական համակարգից. որտեղ ծառերի միջշարքերում աճեցնում են տարբեր մշակաբույսեր: Ոչ: տրոպիկականգոտու շատ երկի-

սերում ացրոսնաարւսգիւտակաս: չֆնրմելրային տսանաարբ րանները սսղւնղը. Լսերգիան ն հումքը արտադրում են լազմաբնույը ծժառատնեսակների աճեցումով: իազմազամտւբյան Գյուղատնանսության հատսկարգի սանելղծսանսոտնցոմներիլ մեկր հասարփոմ Լ անփոփոխ կամ դասսւմնյուն գյղատնտեսության (պերմակոլլաու րա)վայյոմի. որի դեպքում ամբայլջ կենդանի միջավայրը կառավարվում է այնպես. որպեսզի սվազագույն արտաքինսներդրումներով արտադրել ավելի շատ աննդամթերք.հումք ն էներգիա: Տեակւսն դիմադրուղականությունստեղծելու միակ հնարավոր տապինսելնկցյիան է: :Ֆլորը (19560) ախտածինի նոր տեսակի առաջացման հավանականությունը նվազեցնելու նպատակով առաջարկել է օգտագործել դիմաղրողականութրսն գեների որոշակի գագակցութրոններ (կոմբինացիաներ): Զիցլերը ն ուրիշներ (1994. 1995) այն կարծիքն է հայտնում. որ ոլաշակի գեներ կարող են դիմաղրողականաթյուն ապալնավել բոլոր տեսակի ախտածինների նկատմամբ: Միաժամանակսլալրվված է, որ մւնոգնեն ճանապարհով ձեռք ինրված դիմաղդլրուլականութրոնը ավելի ենրկարատնէ. քան պոլիգեն ճանասլարիւվ ձեռք բելլվածլ,. Ներտեսակային բազմազանության բալելավումը: Ներտնսակաին բազմսվանությունը բարնլավելու նպատակով անիրաժնեշտ է ընտրասելրումը(սելեկլյիան) ուղղել մշակաբույսերի որակի բարելավսանն ու տնական մամանակ դիմաղրոյլւսականության մնեծայյմանը: Հողօգտագործողները(ֆերմերները) պետք է լինեն ոչ միայն լավ գյւյլատնտնս. այլն յավ անտաեսագետու էկոլոգ. որքանով որ նրանց մռտ մշտապես ծագում են տնտեսական. էկոլւգիական, ինչսլես նան են Լէտիկա-փիլիսոփայական հիմնախնդիրներ. որոնք լուծոմ պահանջում: Արեմտյան Գերմանիայի կառավարությանը 91Լ950-ական թվականներին որոշում է կայացրել աճեցները ոչ թե գարնանացան գալու առանձին տարատեսակներ. այ մշակաբույսերի խառնուրդներ, նպատակ ունենարվ բարձրացնելու մշակաբույսերի դիմադըսղականություւնը վնասասոաւների ու հիվասպաթյունների աԱրստմամբե խնայելու օգտագործվող պեստիցիդների քանակը: Մոդյունքում առանց բերքը նվազերու պեստիցիդների օգտագործումը կրճատվել է 80" ո-ով (Վոլի. 1992): ձեռնատու է Երե ֆերմերներին փողօգտագործայներին)

մթերքննեք արտադրել բազմազանություն ստեղծելու համակարգով.

Կրանք կատարում նեն նման ընտրասք: Սակայն ֆերմերները կախվածության մեջ նս գտնվում հող հատկավնաոդներից. սպառողներից. տստեսական համակարգից. քաղաքական որոշումներից.որոնք ազղուս են գյողլատնտնաւյթյանն պարենային քաղաքականության վրա: Անորաժեշտէ մշակել բազմազանության ստելլծման ռազմավաւըպեսվի վերահսկել հիվանղություններին ոչ միայն ֆերմահություն. յի. այլն միջֆերմային տարածքների մակարդակով.որ ոնարավոր|իսի խառնուրդներումկատարել մշտական փոփոխություններե դրանցով իսկ արգելակել ախտածինների ադապտացիան: Անհրաժեշտ է բազմավանությոնը գարգացնել տարածաշրջանային (ռեգիոնալ). նույնիսկ մայրցամաքային մասշտաբով՝գուգակցելով այն հիվատրոթյունների ու վնասատուների վերահսկման տարբեր մեթոդներիհետ: է նան. Անխաժշտ ճիշտ ընտրե հողի մշակման տեխնդպլոգիաները: Օրինակ, հողի զրոյական կամ մինիմալ մշակությունը կարուլ է նսյաստել դեսուրսների խնայմանը. հողի Էրովիայր թքալացմանը, բայց միաժամանակ ուժեղացնել ու հիվանրությաննեի վնասատուների տարածումը: յղ հիմնախնդիրներից շատերը պետք Է րածել հիմնավորված յանքաշրջանառությունների կիրառումով. օրը. ինչպես ն հողի մշակոթյունը. հանդիսանում է ընտեգրացված երկրագործության վարման բաղկացուցիչ մասը: ԱՄՆ-ում. ՕԺղոէրֆերի նե ուրիշների (1994) տվյալներով Լատիսական Ամերիկայի երկրներում միայն պեստիցիդների օգտագործումով հնալավոր չի ելել առավելագույն բերք ապահովել. այն հնարավոր 1 ելլել միայն ցաճմքաշրջանառությունների կիրառման սպա

դեպքում:

Տարածաշրջանային մասշտաբով բավմազանություն ստելյծելու նպատակովտարբեր աշխարհագրականգոտրմճերում.ֆերմասերի ու նան միջթերմաների տարածքներում. ինչպե, դաշտելրյսմ է անհրաժեշտ ցանել տարբեր դիմաղրողականություն ունեցող գենոտիպեր: Նման միջոցառումը զգայի օգնում է պայքարելու ախտածիններիդեմ. դրանքի ,.սրմարված ձմնռելո բնակատեղերի ուղարկել այնպիսի տելլկո. լվ յել չեն կալուղ գո յառնել Մբերքնել | որակ| մտահ թյունը հսճախ բխում է ոչ այնքան սպառողից. որքան սննդի արդյունաբերաթյան լորտից: Հաճախ

ամհիսն եսթադրություններ են կատարում. որ խառնոալյոլները իջեցնում են մթերքների որակը: Սակայն շատ տվյալներ վկայում ես. տարբեր որ որակի բազմագվանությունների |լնառնուրդները քաս նույն որակ. որակը ապահովում ես ավելի բարձ,

բազմազանությաւնները: Լկրաղացնելաումալյուրի ծլլագրավորված որակի պահանջներին կամապատասխան, խառմուլմ են տարբեր տեսակի հատիկմեր: Նթե Եվրոպարոմ դմվար է վաճառել ալյուրի նման խառնուրդները ն դացը. ապա ԱՄՆ-ի հրուսիս-արեմուտքումնման դժվարաթյուններ

չկան: Սուրճր միշտ հաշվում են որակի առումով որսլես առավել զգայուն արտալլրանք, սակայն Կոլումբիայւմ: տարբեր դիմաղրողականություն ումեցող միանման որակի հիբրիդներ այսօրվա դրությամբ աճելյվում են 350 հազար հեկտարի վրա: Մշակաբույսերի խառը ցանքերի կիլւառման պրակտիկայի դեմ կիմնական փաստարկը կայանում է նրանում. որ այն անընոլանելի է մեթենայացված մշակության համար: Սակայն գոյություն ունեն է |սաոր բազմաթիվ տեխնոլոգիամեր. որոնց փափոլաւմը կարլ բերքը դարձնել ավելի ցանկալի: Օրինակ. լժմվար չէ շարքալյանը բաժանել մի քանի սեկցիաների. որպեսզի դրանք լցնել տարբեր տեսակի հացահատիկի սերմեր, դրանով իսկ իտւսափել նախօրոք սերմերը ցանթից առաջ իրար հռետ խառնելուց: Բերքահավաքի ժսմանակ օգտագործվում է ժամանակակից տեխմոալոգիա. որը հնարավորություն է տալիս մեխանիկական կամ էլեկտրոնային սարքավորումը եղանակներով սերմերը առանձնացնել: Նման շահագործման տեսակետից դժվարություն չի ներկայացնում. հատկապես նթն մշակաբույսերը իրարից խիստ տարբերվում են. ինչպես. օրինակ. ընդելենները Ն ոճացահատիկները: Նման էլեկտլունային տնսակավոլաոմը կարելի է կիլլառել նան տարբեր .Բանջարելղենների համար: մրլգե անջատելու տեսակի է խառը բերք. քանի որ ոավարել արտադրությունում հեշտ է բերքահավաքը կատարվում ձեռքով: Բանջարեղենները. աշտային մշակաբույսերը ե պտղատուները շերտերով մշակերո դեպքում կրճատվում է միջգենոտիպայինմրցակյության անցանկալի հնտնանքները ն միաժամանակ ապահովում համապատասխան վերահսկողություն հիվանդությունննրի նկատմամբ.

բանջարեղենների արտաղըրությունում.որը պահանջում Լ ավելի շատ աշխատանք. սովորաբար կիրառվում է ըազմազանայված արտադըււթյււն. այսինքն մշակաբույսերի շերտերով անկումներ կամ պանթքեր: Պետական քաղաքակասնությունը եղել է ն պեսւթ է ռռրլված լինի նրան. որպեսզի սնայամթերքների արտալղրություւնը համճապատասխանի սպառողների պահանջներին: Սակայն ներկա այն քաղաքականությունը, որը նպատակառոլյղված է միայն արտաղրանքի ավելացզմանը,առաջացնում է շատ ու շատ կորուստներ:

Ներկայումս գյոսլատնտեսակաս հանրապետության շատ գոտինելւաւմ. ոատկապես լեռնային ստարածաշրջաններում. տարփոմ է աններթափոխ (մոնոկոլտոաւր)եւկրագործություն ի վնաս է իխրախոսել այն կենսաբազմազանության:: Անիրաժեշտ քաղաքականությունը. սրբ նպաստում է կենսաբագմագանության ընդլայնմանը ն միաժամանակ մելլժել այն ըալլաքականությունը, որը հանգեցնում է ուսի ոչ խելացի շառագործմանն ու անհերթավախ ճմոռնոկոււլտուր) երկրագործության վալմանը: Քաղաքականոււթյոււնը պետք է ուղղված լինի շատ մթերքների արտադրության, առանց քի: կորուստների: Այդ իմաստով բազմազանությունը կարող է բերել մեծ օգուտներ հողերի պահպանման ու բարելավման, հիվանդությունների. պարագիտների ու մւլախոտերի վերահսկման հալպելում: Ասհերջափոխ (մոճւկուլտուր) երկրագործության համակալրգի վարումը առաջացնում է աննկատելի, ըսկ շատ դեպքերում արդեն նկատելի մեծ կարուստներ (ուղերի դեգլադացում, բնական բերրիության նվազոմ. վնասատուների ու հիվանդությունների տարածում. շւջակա միջավայրի էկոլոգիական պայմանների Աեգատիվփոփոխություններ կ այլն): Գ-յոսլատնտեսության բնագավառի մասնագետները պեսւք է օզտագարծեն բալար |ծակները. որպեսգի ազդեն ու. փասեն անհերթափոխ (մունոկասլտուր) երկրագործության համակարգը ե "առաջմյլեն կենսաբազմագամություն ապահովող համակարգր:

ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՊԱՅՔԱՐԸ եվ ՇՐԳԱԿԱ

ՄԻՎԱՎԱՅՐԸ

Ընդհանոր ղրայթներ: Գյոռլատնտեսական մշակաբույսերից կայուն. բարձլ 7: սլակյալ բերք ստանալու կարեռը նախապայմանսերից մեկը բույսերի վնասատուների. հիվանդությււմների ն մոլախոտերի դեմ պայքայւի միջույների համալիր կիրառումն է: Ավանդական երկրագոլւծության համակարդի(ւնտենսիվ երկրագործությում)պայմաննելոոմ բույսերի պաշտապատոաթյանը հիմնականում իրականացփոմ է քիմիական մեթայներով` օգտագործելով բազմատեսակ ագրոթիմիկատներ (աշխարհի մասշտաբով մռտ 500 տեսակ, 17մլն տոննա ընդհանուր ծավալով): Բույսերի պաշտպանության թիմրականսմիջոցների կիրառումը է տալիս հնարավորությււն զգալի պակասեցնել վնասակար ն միջատների. քույսերի հիվաարաթյունների ոարուցիչների մսլախոտերի քանակը ս. նվազեցնել դլւանց պատճառած վնասի չիիմնավորված չափաբաժիններով ասալիճանը: Սակայն թունանյութերի օգտագարծումը առաջացնաւմ Է մի շարք բայասական հետեանքմեր. ն առաջին հերթին ագրոցենոզնելոււմ կենսաբանական ղդավասարակշոության խախտամ. հւղի կենսաբանական ակտիվության թուլացում, այնպիսի միջատների զանգվածային բազմացում, որոն, ըրենց սահմանափակ տարածումով նախկինում մեծ վնաս չէին պատճաւում կամ նույնիսկ անվնաս էին: Բայի այլ, երեան են գալիս ինսեկտիցիդների նկատմամբ վնասակար միջատների ու տիվերի դիմացկուն պոսրոլյացիաներ, հաճախ ոչնչանում են օգտակար միջատներ ն, ունենում վերջապես, միջավայրի տեղի է շրջակա սանիտարահիգիենիկ պայմանները վատացում: Ստեղծված նման իրավիճակում անհրաժեշտություն է առաջացել կիրառեր այնպիսի միջոցառումներիհամակարգ,որը հնարավորութրուն կտա ռչ միայն ճնշելու վնասակալ միջատների ւտ ախտածինների պոպուլյացիաները. այլե պարպանելու դրանք տնտեսական վնասակարության շեմի մակարդակիվրա: Ներկայումս առանձնակի տեղ է տրվում վնասատուների, հիվանդությոնների ու մոլախոտերընմ ընտեգրացված պայքարի

միջոցներին. ամ առանցրային հալ |:

կնմսաբանակառ

պայքարի

մնթոլննրը

Կենսաբանական պայքարի էատթյանը: .2Կննսարաուսկան պայքարը ցանկայած որեէ տեսակի գործունեության |. որը նԿվավեցցնում է այլ տեսակի, (տեսակների վնասակար գործունեությունը: Կենսաբանական պայքարի հիմթասմընկած Լ վնասատուների ապոպողյացիանեի ե բնական թշնամիների տեսակների միջե գորոթյուն ունեցող փոխազդեցությունը: Այղ փոխազվեցութան պրոցեսում պոսլաւղոսցիաներ, չափերը են` փոփոխվում կալսված ղրանց միջն ելլած փոլսճներգործությունիլյ. ե այլ գործոններից: ինչպես նան եղանակի. սննդի. տեւլլաշարժի Վնասատուների մեծաթիվ պոպուլյացիաները մշակաբույսերին վնաս են պատճառում. իսկ փոքրաթիվները շոշափելի վնաս չեն պատճառում: Նթե գիշատիչները վնասատուներին ոչնչացառմ են (Սւտում են) ավելի շատ. քան ծնվածների կամ տեղաշարժվող սլասրւլյացիաների ապա պարազիտների քանակն է, (վնասատուների) պոպուլյացիան նվազում է: Եթե գիշատիչները վնասատուներիթվաքանակը կրճատում ես այնքան. որ նվազում է մշակաբույսերի բերքի կորուստը. ապա կենսաբանական սյայքարը համարվում է վնասատուների վերահսկման միջոցառումների օղակներից մեկր: Ըստ հւթյան ամեն մի վնասատու անի իր բնական թշնամին.որը որոշակի պայմաններում կրճատում է նրա պոպուլյացիան: Շատ պոտենցիալ վնասատուների պոպույյացիաները կենսաբանական պայքարի ագենտների կողմից պանվոամ են վնասակար մակալդլակից ցածր: Բնյոթան մե. հանդիպող կենսաբանասկսն ւվայքարի տգենտները հաճախ մնում են մալոքո համար աննկատ այնքան ժամանակ. քանի դեռ պեստիցիյլների կիրառման կամ եղանակի փոփոխության պատճառովչի խախտվումդրանց գործունեություցը: Ահա թե ինչու պետք է ճանաչել բնության մեջ հանղիսրոլ բնական թշնամիներին: Մակայն, միայս բնական թշնամիների օգնությամբ կենսաբանական պայքարը բավարար չէ վնասատուներին վերահսկելու համար, ուստի անհրաժեշտություն է առաջանում կիրառելու դասական կենսաբանական վերահսկման համալիր միջոցառումներիհամակարգ: ո Մշակաբույսերի վնասատուների. հիվանդությունների

մոլախոանրի պեմ կենսաբանական պայքարի նպատակով օգտագործաոմ նն վնասատուննրի բնական թշնամիներին. գիշատիչներին. ինչպես նան մրցակցությունը. անատիբիոսիսլւ պարավիտիզմը.բուսակերները: Իս» ենք հասկանում բնական թշնամիներ ու գիշատիչներ ասելով: Ոմական թշնամիները այն օրգանիզմներնեն. դրոնք ոչնչացնում ոյ նվազեցնում են այլ օրգանիզմների արտադրողականպոտենցիալը կամ այլ ներճործությամբ կրճատում դրանց թվաքանակը: Բնական թշնամիները հետաքրքրություն են ներկայացառմ պարազիտներին վերահսկերուու զրանց կումից հասցվող վնասը սահմանափակելու կրճատել տեսակետից: Բնական թշնամիները կարող են պարազիտների պոպուլյացիան պարազիտիզմի լեմ կամ գիշատիչ կյանք վարելով Լայն բնորոշմամբ «բնական թշնամիներ» հասկացողության տակ կարելի է ընդգրկել ցանկացած օգտակար օրգանիզմ, որը պայքարում է ւպարազիտներիչեմ կամ արտադրվող պարագիտների գործանետթյոււնը նյութերով արգելակում (անտիբիոսիս): գիշատիչներ են այն օրգանիզմները, որոնք ըրենց ամբողջ կամ ուտում շատ կյանքում հարձակվում. սպանամ եւ օրգանիզմների:Ռրոշ գիշատիչներ մասնագիտամումեն ն սնվում մեկ կամ մի քանի նման տեսակներով: Գիշատիչները. որոնք կարնոր նշանակություն ունեն միջատպարազիտների դեմ պայքարի գործում, ներառում են բզեզները. ճանճերը. իշամեղուները, ինչպես նան՝սարդերն ւտ տիզերր: Տվերը, հարթ ասրդերը, պրոտոզոան. կլոր որդերը կարեոր գիշատիչներ են նեմատոդնելի-պարազիտների դեմ պայքարի գործում: Թռչունները, թռչող տոկը ե այ ողնաշարավորները րոշակի իրավիճակումկալույլ են լինել կարեռր գիշատիչներ միջասւնելւի ե դեմ պայքարելու գործում: այլ պարազիտներլի Կարեռը է նան իմանալ պարազիտ հասկացողությանմասին, որը օգտագործվումէ կենսաբանականպայքար կազմակերպելիս: Պարազիտր այն օրգանիզմն է, որը ապրամ է ավելը խոշոր օրգանիզմի վրա (տեր օրգանիզմ) Ն սնվոամ է նրանով: Ի վարու կյանք գիշատիչների. տաբերություն պարազիտ ենն օրգանիզմներ գտնվում տեական մասնագիտացված հարաբերութրաններիմեջ իրենց «տերերի» հետ ե սովորաբար նրանք

Շատ չեն ամբողջ փալատմ «տիրոջը» կյանքում իրենց են վնասատուների սավտրական չպարազիտները ներառում ն րոշ բակտերիաները. սնկերը. պրոտովոան. վիրուսները նս հարձակվել սեմատալները (կլոր որղեր): 'Ղարազիտները կարո նեմասոյյներ) 2րգանիգմնեիի. անողնաշարավոր (միջատներ. մորախոտների, հիվանդաբերների.նույնիսկ ոյնաշալավորների վրա: 'ղարագիտները կարող են թուլացնել «տիրոջը». սակայն սովորաբար դրանց չեն սպանում: Պարավզիտները.որոնք սպանում կամ թուլացնում են «տերերին» համարվում են բնական թշնամիներ ն կարնոր նշանակություն ունեմ վնասատուների կենսաբանական վերահսկման գործում: 'Դարազիտ կյանք փսրող միկրոօրգանիզմները, որոնք առաջ են բերում հիվանդություններ. թալացնում «ռիրոջը». հրոսփսծքնելի ու նն համարվւմ բջիջների Առրմալ գործունեությունը. առաջայնուլ «հիվանղդաբերներ»: Հիվանոււթյուններ են միկրոօիգանիգմները նելւառում բակտերիաներ. սնկեր. Ն պրոտոզոա վիրուսներ: Հիվանդաբերները կարեոր դեր են կատարում վնասատուների, ներառյալ միջատների, նեմատոդների. տիզերի. ինչպես նան մոլախոտերի ւա այլ Էհիվանդաբերներիղեմ կենսաբանական պայքարի գործում: Միջատները. դրոնք վարում են պարազիտ կյանք ն սպանում այլ անողնաշարավորների. կոչվում են պարազիտոիդներ: համար Մոլախոտերի դե. կենսաբանական պայքարի նան են օգտագործում բուսակեր կենդանիները: Բայսակերնեյյը սնվում են բույսերով: Բոսսակերները մղախոտերի կարնոր բնական թշնամիմերն են: Դրանք սնվելով բույսերի ծաղիկներով տւ սերմերով. սասհմանափճսկումեն մպլալսոատծհրի

վերարտադրությանը:

Կարնեոր է իմանալ նան մրցակցություն, անտիբիասիս ն պարազիտիգմ հասկացողությրոննելրի մասին: ունետում. է Սսցակցությունը տելի երբ երկու կամ ավելի են օրգանիզմներ ձգսոււմ վերցնել նույն սահմանափակռետորսները ե այլն): Մրցակիցները. ոլունք (սնունղը. ջութը. թաքստոցը. լույսը

առավելագույն ունակություն ունեն յուրացնելու կենսապահպանման լինել օգտակար Գործոնները (ռեսուրսները). կալոողլ են կենսաբանական պայքարի գործում. եթե դրանք խիստ բացասակւսն չեն ներգործում մշակաբւայսերի վրա:

Մրցակցությունը մեծ Աշանակոթյրոն ունի որոշ մոլավսոտերիս որոշակի հրվախրությունների տսհմանափակման կամար կիրառվող օվտակար միկրոօրգանիզմներիԳործունեւաթյունը ակտիվացնելու հարցում: Սակայն կեսսաբանական մրցակցության գործնական կիրառումը լեռես խիստ սահմանւսփակ Է: Անտրիքիւսրայէությունը այն է. որ որոշ օրգանիզմներ արտալլլոււմ են նյութեր. որոնք արգելակում են այ օրգանիզմների կենսագործունեությւնը Օրինակ. շատ բակտերիաներ ն են բորբոսասնկե արաադրում հակամիկրոբային մյութելր են (անտիբիոտիկներ). րոնք արգելակում ուրիշ է միկրոօրգանիզմների աճր: Արլ նրութերը կարելի օգտավսրծել բույսերի հիվանդությունների դեմ պայքարի գործում: Մեկ բույսի կոյմից արտադրվող տոքսիկ նյութր. որը թունավոր է յեմ այլ համար.կարելիէ կիրառել մտլախոտերի գիտելիքները այդ Մեր պայքարում: բնագավառո ն դեռես ճիջոցով են. անտիբիոսիսի վնասատունե կրճատման գործմական կիրառությունը դեռնս յայն քվաքանակի

բույսերի :

:

կենսաբանական

սահմանափակ

չիստացել: մասշտաբներ վերահսկման Բնականմիջավայրում կեսսաբանական այն ագենտների առկայությունըպատճառներից մեկնէ. որ շատ թույսերով. չեն տնտեսությանը ը

|

որոնք սնվում են միջատներ, առնում վնաս վնասատուների դեմ վնասատուներ: Երբգլխավոր հասցնոոլ վնասատուներիբնական կիրառվում ենպեստիցիլլներ ո ոչնացփոմ Լ

կրկնակի պոռթկում թշնամիներին. ապա դրանցմոտբազմացման ն վնաս բերքին: առաջանում մեծ պատճառում վրա ներվործող Հողայինմիկրոբային համակեցության են ռիվատրոթրոնների շատ ուժեղացնում հաճախ պեստիցիդները բույսերի մոտ: առաջացումը Բնականթշնամիների համարտոքսիկ պեստիցիդնե կամ խիստ բացառոմը սահմանափակո վիրատնան կ արդյունավետությունը բարձրացնելու նսաբանական պայքարի ուղիներից մեկն է: կարնոր Գորի բնականթշնամիների թյունըպահպանելը համար պահանջվում պայմանների: է համապատասխան միջավայրի սԱնդի տելլելւի ապաստարանների. լրացուցիչ աղբրորների. ձմեռելու ն նման սակայն այ պայմանների հարցերը ստեյդծում. |

`

|

|

կենսաբանականւվայքարում դեռես հիմնովին չեն մշակված:

Բնական թշնամիների արհեստական աճեցումը լրացնախմէ ղրանց թվաքանակը: ԸԱճելյման համար գոյություն ոնի երկու Լ մռտեցում՝ նշանառու: ցիում սԱյստվաստուկային Լ ծրագիրը ` ոգաագործվոմ 'դատվասսուկային րման կազմավորելու բնական թշնամիների պուպոլյացիաներ ավելի վաղ. քաս դրանք սովորաբար հիմնավորվում են այգիներում կասմ ղաշտելոււմ: Նշամառու կամ սիստեմատիկցրման ծրագրով բնականըշնամիներ չեն բազմացվում. ե դրանց թվաքանակը չի ավելացվում. այլ կենսաբանական վերահսկումը կատարվում է տվյալ վայրում առանձին թշնամիներ ցրելով: Ներկայումս նշանառու կամ սիստեմատիկ ցլրյոմր կենսաբանականպայքարի ամենատարածված ձեն է: Ինչ ենք հասկանում դասական կենսաբանական վերահսկում ասելով: Դասական կենսսիանական վելահսկումը ներառում Լ բնական թշնամիների կանխամտածված ներկրումը այն գոտիներ. որտեղ դրանք նախկինում չեն հանդիպել: Նման ծրագիրը հիմնականում իրականացվում է արտերկրբայինծագում ունեցող վնասատունեիի դեմ. որոնք պատահաբալրհիմնավորվել են ն բնական թշնամիների բացակայության պեպքթումկարող են զարգանալ ս հասնել մեծ թվաքանակի: Նման ծրագիրը հաջարությամբ օգտագործվում է առաջին հերթին վւնասատուներ-միջատների ե մյլալսոտերի դեմ: Այդ նպատակով անհրաժեշտ Է նախապես 1ատամնասիլրել7. պարզել վնասատուների տարածման գւտինելըն ւ սահմանները, ապա նոր սերկրել արղյունավետ ներգոլժություն ունեցող բնական թշնամիներ: Այդ աշխատանքները կատալտաւմեն կարանտինի ւվայմաննելում: Կարանտինը անցներուց ու կենսաբանական ստուգումից հետո բնական թշնամիները բազմացվում ն ցլոռմ են վնասատուների տարածման գոտում պարազգիտների պոպուլյացիաների վրա ներգործելու համար: Եթե բնականթշնամիներընոր գոտում չեն բազմանում. բնական Լ. ներկրում են նոր բիոտիպեր կամ տեսակնելր. սլտանքավելի լավ են նոր միջավայրում: կլիմայավարժեցվումմ Ինչումն է մոլախոտերի յեմ կենսաբանասկան պայքարի մեխանիզմի էության: առաջին հերթին Մոլախոտերի լեմ կենսաբանական պայքարը հնտ հիմնված է այ բույսերի մրցակցաթյան (ներառյայ

անտոգոնիչյմը ն ալելուպատիան). ինչպես ման խոտաբույսերին թունավորելու հատկության վրա: Ըռայսհրին թունավորելու յ ռրվանդություւններով վարակերո միջոցով կարելի է ոչնչացնել մոլսխոտերին. ճնշել դրանց բազմաւլոււմը ու տարածամը. կամ այն աստիճան ուժեղ ձնշել տղզալխոտերին. դր այլ մլլլակցոլ բայսերին բաժին հասնի անհրաժեշտ քանակի կյանքի գործոններ (տեսուրսներ): Շատ անսալնաշարավոր կետյանիների բնակատելերում բազմաթիվ խմբեր (առաջին հերթին միջատներ ու տիզեր) սնվում են մղայխտային բուսական թյամբ: Նման կեսլանի օրգանիցմների տարածումը օդաագործվում է մոլաիատերի դեմ կենսաբանական դասակսն պայքար կազմակերպելու գործամ: Կենսաբանական այս պայքարի մեթայլր մեծ հաջողությամբ կիրառվում Է ԱՄՆ-ի արնեմտյան նահանգներում ԷԽքթաւստ քատ մոլախոտի նկատմամբ.որը թունավոր է ընտանի անատանների համար: Ըուտօհոճ զսձժոջժուու ն շատ այլ տեսակի բզեզներ. ոլունք ԱՄՆ ն այլ երկրներ են տեւլլափոխվել Եվրոպայից. ոչնչացըել են 1 Է7քծօոււսոյ քաաճատ մալախոտին ԱՄՆ-ի արնեմտյան նահանգների. Ավստրալիայի. Կանադայի. Նար Զելանդիայի, Հարավային Աֆրիկայի շատ երկրների միլիոնավոլւ հնկտար տարածությունների վրա: Վնասասուների 1 հրվանլությունները դեմ պայքարի գործում լայն մւսսշտաբներով օգտագործում են մանըէները: 'Ւնւեն միջատասպան թվականների, սկվբներին բակտերիաները օգտագործվել են Լատինական Ամերիկայի ն Եվրոպայի որոշ երկրնելաոմ որպես կենսաբանական պայքարի միջոց: Վերջին տարիներին գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վնասատուների ու հիվանդությունների դեմ պայքարի գործում մեծ ն կիրառում նն ստացել մանրէները. վիրուսներ սնկերը: Կերմանիայում դեռես 1995թ. սպոր առաջացնող բակտերիաները սգտասգործվեցյին որպես թիթեռների ո ճանճերի խմբերի ննրկայացուցիչներին վերահսկելու ն ոչնչացնելու համար: ԼԱյդ նման տսւմնասիրությունների ընթացքում պարզվել է. որ բակաերիա պատրաստուկներ, :են ազդում բացասաբար էնամֆագերի վրյս: Ռուսաայան. Ներկայումս մի շարք երկրներում (ԱԾՆ. չՀԵրանսիա. նե նեն Ռոմիսնիա այլն) արտադրվում տարբեր բակտերիալ

պատրաստուկներ (տուրրիցիդ. բիստրոլ. բակրան. ազբիտոլ. բատուրին. տուրինվգեիս.էնդոբակտերին. վենդրւբթացելին, ԲԻՊ. ես ինսեկտին ն այրն): Վսատսկար միջատների ղեմ օվաատգործվում սնկեր. վիրուսներ. նեսատոդները դասին պատկասուլ կլոր որդերի մակաբույծ տեսակներ: Բույսերի (այղ թվում ե մոլախոտերի)ն կեարսնի օրգանիզմների միջե գոյաթյուն ուսի որոշակի փոխհաիաբերություն. տւստի մորախոտերիլեմ պայքարի կենսաբանական մերթուլիկիրառման դեպքում նպատակ է դրվում ոչ թե հիմնովին վերացնել տվյալ մոլախոտը. այլ նվազեցնել նրա քանակը այն աստիճան. որ չառաջացնի տնտեսական վնաս: Վնասատոամերիդեմ պայքարելու գործում օգտագործում են էնտոմոֆագեր. որոնք արտադրական լաբորատորիամերում ու են ն հոսքային Փֆարըիկաներում բքազմացվւմ գծերով գաղութայնացնումմշակաբույսերի դաշտելում: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վնասատուների ն հիվանությունների դեմ պայքարի գործում կարեոր նշանակություն ունի հիվանդածին մանրէների օգտագործումը: Ներկայումս վնասատու տերնակեր միջատների դեմ գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվում են բազմաթիվ միկրոկենսաբանականպատրաստուկներ՝էնտոբակտերին, դեմչրոբացիլին, բիտոքսիբացիլին.լեպիդոցիդ, գոմելին, դիպել (Բաբայան Հ.Հ., 1991): Հայային տրիխոդերմա անտոգոնիստսունկը, որն արտադրում է ե վիրիգին), ունի երկու անտիբիոտիկ (գլիկստոքսին են հատկություն, օգտագործում հակամիկրոբային հակասնկային ն ն վարունգի արմատային փտախտ առաջացնալ անկատար սնկերի դասին պատկամուլ ֆազարիում. դեզոկտոնիա, պիտիում ն այլ հողաբնակ սնկերի լեմ պայքարելու համար: Տրիխոդեմայի սպորասնկամարմնի կենսապատրասստուկը օգտագործում են սերմերի փոշոտմանհամար. կամ ոսրլակի հող են մտցնում (շաղ են արմատային համակարգի տալիս, ապա հլը փոցխում). սածիլների մշակման.բույսերի սրսկման համար: Ջերմատմայինպայմաններում վարունգի ալրացողի դեմ օռգտագործվում է տարիխոտեցին անտիբիոտիկը: Լոբու բակտերիոզի ե հացահատիկի արմատային են օգտագործամ նպասակով փտման յդղլեմ պայքարելու ն որն ունի բակտերիասպան սնկասպան Ֆֆիտոբակտերիոմիցինը. հատկություն: Վարունգի ն թարմ կանսաչեյլենիալրացոդների դեմ

պայքարերո է նպատակով օգտագործվում .ամպելյսիցես հիպեր ւսկաքույծ տոնկը: Օղակավոր մետաքսագործիերիտասարդ թրթուրների. կաղամբը

բվիկի թրթուլւների. տարազոյգ մետաքսագործի ձվակոււտերի. խնձռրենու պտղակերի դեմ պայքարերո սպատակով օգտագործում են վիրուսային պատրաստուկներ (Վիրին ԿՇւ Վիրին ԷԿՍ. Վիրիս ԷՆՇւ Վիրիս ԳԶՊ): Մկանման կրծողների դեմ սգտագործում են բակտերիալ պատրաստուկներ (բակտոռուղլննցիլ): Կենսաբանական պայքարի մեթոդները օգսոսգործփոմ են նան սռլախուտերիլեմ պայքարնլու նպատակով: Սպլախոտերի դեմ կենսաբանական մեթտլներով պայքարը վարգաժ ում ստացավ հատկապես երկրորդ ոամաշխարհային պատերազմից հետո: Ներկայումս շեշտը դրվում է վնասատուների. հիվանղությունների տ մալախոտերի դեմ կիրառվոլ իճտեգրացված պայքարի միջոցներին. որոնցում առանցքային տեղ է տրվում կենսաբանական մնթողներին: Շրջակա բնական միջավայրի լ ագրսէկահամակարգերիկայունության պահպանության շահերը պահանջում են հնարավորին խիստ նվազեցնել (ներկա էտասլում հնարավոր չէ լրիվ բավառել) օգտագործվուղ պեստիցիլների քանակը. առավելագայն չափով կիրառել վնասատուների. հիվանդոոււթյունների ու պայքարի մոլախոտերի լեմ նախազգուշական, ագրոտեխնիկակամ ու կեմսաբանական մեթոդները: Միաժամանակ պարանջվւմ է բարձրացնել գյոռլատնտեսության վարման կուլտուրան, կիրառել ցանթաշըջամառություններ.ընդարձակել ագրոէկոհամակարգերի

կենսաբազմազամությունը:

ՏԵՍԱԿԵՏԻՑԱՆՎՏԱՆԳ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԼԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

մորմատիվները: ԳյուդատնտեսուԷկոլոգիա-տոքսիկոլոգիական թյան էկոլոգիացման առանցքային հարց 1 համարփում էկոլոգիական մթերքների արտադրուտեսակետից մալրուր գյողրատնտեսասկան թյունը: Էկոլոգրական տեսակետից մաքուր գյուղատնտեսական մթերքներասելով հասկացվումէ այն արտադրանքի.որը արտադրություն-վերամշակում-սպառում«կենսական ցիկլում» համապատասխամում է սահմանված օլգանոլեպտիկ. ընդհանուր հիգիենիկ. տեխնոլոգիական ն տւքսիկոլոգիական նորմատիվներին ն բացասական ազդեցություն չի թուլնում մարդու առողջության, կենդանիների ն շրջակա միջավայրի վրա:

աւգիակա-տոքսիկոլւգիակամվեճակի վերաբերյալ: Բւլոր ղեպքերում հանըասյիմ պարարտանյութեր. պեստիցիլմել ե տարբեր կարգի մելիռրանտնել: կիրառելիս պետք է իմանալ. բե որքանով է ստացված արաաղլւսնքի որակը հասապատասխանոմ Էկոլոգիա-տոթսիկոլոգիական նորմատիվներին: Սարդ տռուլջության. ընչպես նան գյուղատստեսական կենլանիների վրա սննդամթերքսմերի ոա. կերերի բացասական ննիգործությոնը գնահատելը, համալ անհրաժեշտ Լ հաշվի առնել (ՍԹԽ). դրանցում (սահմանային) խտություն, թայլատրելի թույլատրելի մնացորդային քանակը (ԹԱՐ) կամ առավելագույն թույլատրելի սահմանձերը ԼԱՍՌՍ) Է կոլւգիա-տոքսիկական նորմատիվը սնալամբերքննրում ոլ

կերերում վնասակար նյութերի այն սահմանային թույլատրելի խտությունն է. որը անսահմասափակ տնական ժամանակ մարդու ն կեալանիների օրգանիգմում առուլջության իմաստով առաջ չի բելոում շեղումներ: Այն ւլլեպքում. երք արտադրանքում աղտոտող նյութերը գերազան ւմ են ՍԹԽ-ըր. ԹՄՔ-ը են ԱԹՍ-ր. ապա աիլպիսի սնունդը ն կերերը չեն թույլատրվում օգտագոլծել: Սննլլամթելւքները ն կերերը աղտոտող նյութերը: Ծանը մետաղ-

Ներկայումս աշխարհի շատ երկրներում թերսնվածության ո անորակ սննդով սնվելու հնտնանքով ազգաբնակչության մոտ ավելացել են հիվանդություններն ո մահացությունը: Մինչդեռ մնր ինչպես նան մոլորակի վրա կան բավարար բնական ռեսարսներ. են տնխնոլոգիաներ. ռետարսների օգտագործման արլ մշակված որոնք հնարավորության են տալիս կանխելու ազգաբնակոժււթյան մռտ նման բացասական ելրնույթների առաջայյումը: Ինչքան երկար է քիմիական միացությունների տելաշարժի (միգրացիայի) ճանապարհը, այնքան մայդու համար լլրանք քիչ վտանգ նն ներկայացնում. քանի որ քիմիական Էկոլոգիական շղթայով շարժվելիս. ենթարկվում են թայթայման (դեստրուկցիայի) ու վերափոխման: Օրինակ, հոյ-բույս-մարդ սնուցողական շղթայում քիմիական նյութերը ավելի վտանգավոր են մասրդու համար. քան հող-բույս-կենլանի-մարդ սնտցողական շղթարում: Մարդու օրգանիզմ մտնուվ թունավոր ջըւվ: մինչն 7022-ր անցնում է սննդի հետ. 2072-ը՝ օդիցն 1076-ի Էկոլոգիական տեսակետից անվտանգ արտայլւսնք ստանալո հիմնախնդիրը պետք է ն կարելի Լ լուծել գյույատնտեսության էկոլոարտաղգիացման միջոցով: Էկոլոգիապես տեսակետից անվտանգ րանք ստաճալրո համար անհրաժեշտ է ւնենալ հավաստի ավյալներ ն առաջին հերթին հողային ծածկույթի էկոագրոէկոռհամակարգերի

մետաղների հեռացումը հողից տնում է հարյաղավոր. նույնիսկ հազարավոր տարիներ (շո. Ըձ. Ըն. ԻԵ ն այլն): Ծանը մետաղները, կուտակվելով հողում. տեղաշարժվում են ո անցնում բնական ջրերի մեջ. ապա. յուրացվելով բույսերի կողմից, Մեծ.քանակի անցնում են սննդային շղթա: ծանըմետաղների կուտակումը բույսերում ճնշում է նյաթափոխանակման պրոցեսները (մետաբոլիզմ). արգելակում աճն ո զարգացումը, որը ն առաջացնում է բերքի նվազում ն որակի վատացում: Արդրոճաբերության ինտենսիվ զարգացումը. գյուղատնտետության թիմիացումը, լեռճաքիմիական ն սրդրունաբերական այլ ձեռմւսրկություննելի աղտոտված հոսքաջրերով հողերի ոռոգումը առաջ է բերել ծանը մնտաղճելուվ հողերի չաալտոտում:

նյութերը.

միացությունների

չ.

ցերը ռնեն 5գս43-ից բարձը խտություն կամ ՀՕմիավորից ավելի ատոմական կշիռ) համարվում եմ սռավել վտանգավոր առլտոտող նյութեր (արճիճ. սնդիկ. կաղլմիում.արսեն. ցինկ. ճիկել. կապար. երկաթ ն այլն): Հատկապես վտանգավոր աղտոտիչներ նն արճիճը. կայլմիումը. սնդիկը, արսենը, ցինկը. քաճի որ դրանց կուտակումը շըջակա միջավայրում կատարվում է ավելի արագ տեմպերով: Ծանը

Հայասաանի տարածքում ներկա դրությասբ ծանը մնտաղներոճւվ ՀՍ000 Է աղտոտված ավելի քան հեկտար. արլ թվում 30000 հեկտար տ. Հայաստանի հլրուսիս-արնելյան շրջաններ, Զանգեպաորի 10000 անտառային յլարչնագույն հաղելրում. հեկտարը հլուսիսարնելյան Հայաստանի, Էոռա ն «Փամբակգետի հովտի. Հրավյանի. ինչպես նան` Զանգեզուրի սնահողերում, 8000 հեկտարը Շրնան քայլաքի ու Արարատի լեմենտի գործարանի շրջակա տարածքի գորշ կիսանապատային հողլելում. վելի քան 2000 հեկտարը Արարատի ցեմենտի գործարանի ն ոսկ կորզման ֆաբրիկայի շրջակա տարածքի ոռւգելի մարգագետնայինգորշ հւղերյում Ժիրջանյան Ժ.ԼԼ. 2000): հատկապես ակնառու է Աղտատիչներովուղլնրի դեգրադավգզոաւմը Երնան. Հրազդան, Վանաձոր, Լկավելոլի քայլաքների ո ԿապասՔաջարան-Ագարակ արդյունաբերական համալիրների շրջակա տարածքներ: մ: Աղտոտված հոլերամ ծանը մետաղների պարունակությունը ֆոնային ցուցանիշը գելմազանցումԷ 5-40 անգամ: Պարզվել է. մր հղի պրոֆիլի խորությամբ ծանը մետայլների խսությանը |սիստնվազում է. րը վկայում Է ւայդ հողերիտեխնոգեսաղտոտվածությանմասին: Սանը մետալլներիհամախառրըքանակր Լկլավելոլու լեռնաթիմիական կոմբինատի շրջակա տարածքի 0-5սմ ոււլաշերտում ըստ Ամիրջանյանի (1993) տվյալների հետեյալ պատկերն Է ներկայացնում. «բբ

Գերազանցում

թե

8117-1047

է ֆոնը

17.5-39.4 անգամ 27.0-49.0

՛

անգամ մգ/կգ 40,9-54.9 անգամ

Ալրւսակ Սասը մետաղների պարունակությունը քայլաքների ն դրանց շրջակայքի հողերում (Ժ.Ա.Ամիրջանյան, 19993) թյեկտները

Անն

նլավերդի ԿապանՔաջարան

Է

ամալ. յար-

ամա

ժոյն

խառի

»

ատ (350

խաոր

յայ ւար |

ժուն

ՅԾ Բ Ե

1 Չու

|

«ՈՍ

սնը մետալների պարունակությունըչաղտոտված աղտստված (1989) տվյալների ջրերով ոռոգվոլ Խոլերում ըսս Կ.Գրիգորյանի Ն

ջրերով, Հողերի աղաոտՍՏ

Վայրը. որ վետի են ոռովվում

փաճոբյան

17.4

5.20

խատը

ար-

մոն

ւը 5 Թ6

ւա

7.2

խառր

ժուն

ՐՐ 2 ո

յար.

յար"

մամա

|

26.0

|

խառը

..

ժան

|

95:

հե՛

ՏՀՍՕ

աթո:

Տե

Սլթակ

տարածք, 'Ւեբեդ գետի

-70|

75.004

աղտոտված

|

Ճ|- 162

լրմեղ աղտոտված

տարածը, Խոալաջ Չաղտուտմիսժ

Կետի շաղտոտված ջրերով

աԱ ռր աղտոտված Հրով

եե

Ւ"

|

Վ-Ց

|33.42

|

25-38:

ի1ո

Ըս

Չաղտոտված

Թումանյանի շրջանի

րոր, ԱՐՎ

ը

1մ

`

Ւ Թամանյանի շրջանի

տարածք. Շնող պետի

ՆՆ

Պարունասկություսըով կվ հուշերում

աստիճանը

`

Համախադլ քանակը 1020-2280 Ըս մգ/կգ խօ 54-98 մգ/կգ

Աղյուսակ ն

25-37

ոժե

եդազատված

|

22401

|

|

26-94

-

Խ/Ս-

Բ

710.

«աա ան

-

ՈՍ

|

25-34

| 15-56 |

|

2-Ր

148..201Թ. ՎՈՐ

--8125-317

Խալաջ գետի իւսնքայնացվածությունը 0.16-0.40 գ/լ է. ըԼԷր 6.9ծանբըմետաւլներից Ըս-ր 0.052. Խա-ր 0124. 840-լ 0.066. ԷՈ-ը 0.03 գղ: Շնող գետի հանքայնացվածությունը 0,14-0.28 գղ. քԼԷլ 7.2-7.6. ծանը մնտաղներիլյ Ըս-ր 0.019. հմո-ր 0.041. Խ16-ր 0.004. Իր-ր 0.002 վղ: Երկո գետերում է|" ծանը մետաղների լխտութունը չի գերազանցում թույլատրելի սահմանը: Ողլչի գետի աղտոտված ջլերի չաղտոտվածի համեմասությամբ պարունակումենճ Ըս-ր 10. հ/օ-ը 8. Իո-ր 14. ո-րը Լ6 անգամ ավելի. որը գերազանցում Ւ |ստության թույլատրելի շեմլլ: 'Դեբեղ գետի ջրերով ոռոգվող ։սժեղ աղտոտված ուղլելում, չաղտոտված հւյլերի համեմատությամբ ձ/ս-ի քանակը բարձր է 4.5 անգամ, այսինքն` դրանք հմո-ր 5. Ըս-ր 2.7 անգամ. Խ-ր վերազանգում են խառ թյան քույլատլելիշեմը: կարելի Է ասել Ողչի գետի աղտոտված ջրերով ոռոգվող հողերի վերաբերյայ: 7.6.

2.0.

|

Նույնր

7`

Աղյուսակ

մետաղները 8. Ըտ. Ըս. Խր. Ինի. Տի. ԸւԼ 3-րղ կարգի մեջ թույլ թումավոր ծանը մետաղները Պու Կ. Գ Սո. Տո Առավել վտանգավոր են ծանր մետաւլների շարմուն ձեերի. որանք մատչելի են կենդանի սրգանիզմներիհամար (մ..Վ.Սոսինա. 2000): Սննեդամթերքնելրում ծանը մետաղների պարունակությունը ոսկերու համար անորաժեշտ է իմանալ այն թույլատրելի քանակը. ն հետ կարող որբ մայոլը սննդամթերքների է համար ար) քանակր առալջությունը:՝ շաբաթա Մնկ է` արճիճ 3մգ. կադմիում 0.4-0,5մգ. պայմանականորեն կազմում սնդիկ 0:310-գ: .Ր Պարվվել է. որ բույսերի տարբեր օրգաններում(արմատ, ցողն. տերն, նույնիսկ երըտասալդլ ու հին տերենելր, արմատապտուսլ ե այլն) ծամը մետաղներիկուտակումը կատարվումԷ անդամաչափ:

Սանը մետաղներիպալտւնակությանը/մգ/կգչոր Սյոքում/

դարչնագույն անտառային աափաստանացվածհողերում. ոլունք զբաղեցված են տարբեր մշակաբույսերով/Թումանյանի շիջան/ ըսա Կ.Վ.Գրիգորյանի (1989) տվյալների

ողի աղտոտված դսյված

-

ա

իւ-

Իյան աստիճանը

`

Սշակաբույսերը

Պտդատուներ Չաղտոտված | Բանջարեղեն

բե

Ըդ

|

51.7-635

5Վ.9-57.|

Ւր

ՒՍ

| 337454 | 344-110

Խ394

|

9,7-12,6

26.5-88Ռ Պսհրստուներ | 176-327 | 157-553 Բանջարեղեն | 752-837 | 172-175 | ՎԵ»-514 Պտղատոաւներ | 128.2-)39,3 | 25.7-27.3 | 695-802 3 1.0-146,| Բլսնջարեղեն | 26,1-27.9 | 73,8-76Ս

Թույլ աղտոտված

Միջակ աղտոտված|

Պտղւաստուներ | 401.4-495.Է

Ոյմեղ աղտոտված

| |

Բանջարեղեն | ՎՍ0.5-508.0

861-993

530-973

| | 92.4-110.7 | Վ9.5-64.7 | սժ.1-1 13.2 |

1163-1168

1322-1586)

Ադյուսակ 4

Ծանը մետաւյներիպարունակությունը /մգ/100գչոր նրոթում/ անտառային դարչնագույն տափաստանացվածհողերում աճեցվող մշակաբույսերում 1989 ) մ կ քոյնել ( (Կ.Վ.Գրիգորյան, իիգ ի) ի

:

Է

:

Տարրերը

կ

Հողի աղտոտվածու-

թյան աստիճանը

Ձայլտոտված Թույլ աղտոտված

ՄշակաբույսերըԸս Պտղատուներ Բանջարեղեն

ԲԵ

Բանջարելեն Միջակ աղտոտված| Պտղատուներ Բանջարեղեն Ուժեղ աղտոտված Պտղատուներ Բանջարեղեն

0,7-5.6

է.6-6.|

ՀՎ.3-57.|

Պտղատուներ3.9-|7.:

է. է-9.6

|

172-175

9.7-735.Մ 3.8-123

131.0

146.)|

26,279

27.1-Վ427 Ս,4-20.3

Վ90.85-508.0

-

|

82.7-64.7

-

|

7.5-) 1.0 ՎԵ.ԷՏԼՎ

14.7-510

73,5-769 20.0-5Է9

Արսես

|

|

|

|-ԼՈՉ

ՏՎԱՎ:

-

են

:

Է

.

Ցինկ

103:-1055

Կոբալտ

116-208 1168-2236

15..17. 1162-1715

Մ :

Ըստ վտանգավորությանաստիճանի ծան մետաղնելլ: դասվում երեք կարգի: 1-ին կարգի մեջ մտնում են առավել թւանավոլ:ծանը մետաղլները՝Ըմ. Ճ5. 11ս.ԲԻ. Տե. շո. 2-րդ կարգի մեջ թանավոր ծանը ի

Սնդիկ Կապար Ֆստը

3.1-7.8

Հ33-973

|

:

:

-

Մոտավոր Հողոմ ֆոնային Վտանգավ| Սահմանայինթույլատրելի պարունակու-պարունակուորությունը.մգ/կգ բանակը 6Ս1-Ք: հողում. բյունը մգ/կգ բյան ղասի | համընդհա-| շարժուն ձների| /համընդհանութլ կրաքարային նյոբում, նուր ձները ձները)

Կադմիում

Խո

5.1-8.3 313-410

9.7-12.8

|

752-837

ՒՍ

:

Հողերում ծանը մետաղներիպարունակությունը(մեթոդական ցուցումներ քիմիական նյութերով հողերի աղտոտման գնահատման ըստ վտանգավորության աստիճանի,Մոսկվա, 1987թ.)

աղտոտված անտառային գորչ տաւմփաստանացված հողերում ծանը մետաղների պարանակությունը բարձը Լ` Ըս-ր 8.1. ԲԵ-ր 5.6, Ինը 2.7, Խուր 1.6 անգամ:

ի

:

Աղյուսակ

|

«4

:

1Վ62-17է5

ժել

ՀՈՈՈ

ընդունել չվտանգե

:

0.

|1038-1061 | 1030-1055 | 1153-1230

512-529

:

Դյղինձ Նիկել Քրոմ Վանադիսմ Մանդամ

3.

|

2.1

յ

30.0

լ

|

ՒՍՍ

-

շ

58.0

-

-

|0-|6.0

3-150

40-ից

30300

3.0

)

ՏՅ

3.0

Ր

3.

է50

`

-

1ոգ

Ո

-

-

|

20-300

-

15-28

20-60

ԻՍ-110 60-100 -

-

-

-

5-10

3-300 10010000

(1000 ` 200-10000

-

Վանադիում |

Ստրոնկիոււյ3

-

-

5.0

ԼՏ

0.0-|.0

-

մգ/կգ

-

5.8

-

լ

Մատան -

.

7.0

լ

Ս.05-0.24

-

-

130-170

106-1000

Սանը մետալլներիցձատերը անհրաժեշտ նն սրվանիվմին ն կարեոր դերեն խաղում նյութափոխանակման Կլրուլյնսում: Մակայն դրանց նշանակւսյից կուտակումըհոդում դառնում է թունավոր. սրքանով որ սննղայինշղթայով անցնում են մարդու օրգանիզմ ն կուտակվում նրա տարբելլ օրգաններում: Բույսերի կումից ծանը մետաղներիլարւսգման. տելլաշարժի. օրգաննելում ո հրոսվածքնելոոմ ղրանց տեղաբաշխմանւ մյութափոխանակման պրոցեսներինմասնակցելու մեխանիզմը պայմանափւիված է մշակաբույսերի տեսակայինմ ատրտայինառանձնանհատկութիոննեհով. ինչպես նան էկոլոգիական ու անթրոպոգեն գործոններով:Ընդհաաւր առմամբարմատւսպտոռոլները. պալարապտաուլնելղւ, պսոողները պարունակումեն ավելիքիչ ծանը մետալլներ. քան վեգետատիվ օրգանսերը: Իմանալովծանը մետաղների կուտակմանառանձնահատկոթյունները մշակայրույսերի տարբեր օրգաններում.կարելի է գնահատել ի

Պղինձ

ե

ի

ի

-

:

Կ

այլն)

ն

արդրոնավետօգտագործել արտադրանքը:

Աղյուսակ6 Հոլում ծանը մետաղներիթույլատրելի սահմանային խտությունը ն դրանց պարանակությանթույյատրելի մակարդակը րստ վնճասակարությւսն ցուցանիշների(«Քիմիական Այութելուվհուլերի աղտոտվածությանվտանգիաստիճանիգնահատման մեթյալղական ցուցումներ», Մոսկվա,1987): Ս

`

-

-

ւռ

արանը

Ծանի ատ

"տրանպոկալ

մետաղներ: | Մոս,

Սեր չի

իրիռ

5.ժ

25.0

բո

շ"

--ո-

"Սարա

Սանգան "Լանադիոգ Լրռիճ Արսեն

լ ո

|

Ի բ

ՈՐ

Ր Ը

ան 3.0

Խո

եա

Ա

ՂՀՍՌ-ռ

ՈՑ

է՞Ո.0

15.0

են

ԱՆԵ

5.0

ՀՀ

-

Յուն

Է

Ը

:

ՀՐ

|

:

Հոդ: Թա.

|

ԷՈ»

Ը

50.0

ան

`

յՀ-

Գրք ԻՄ

ՎՆ

Ծ--շ

ոո 0.002-0.008

որ

Մ Ս.

-

արար

023123

ՀՈՐԸ -

Էա

:

ի

աար.

ՂՓՍԱՍ

0.5

ոյ

յոց ար

|

-

Բույսերի մեջ ներթափանցելուտեսակետիցտարբերում են ծանը մետաւլների 4 խմբեր. Լ Է. Լույսերի կադմիումը Աոլմից հեշտ են կլանվում (յուրացվում) Սառմոում Սեզիումը. ռուբիդիսը: 2. Միջակ չափի են կլանփոմ ցինկը. մւղիբթյյենը, պղինձլւ. արճիճը. արսենը. կռոբալտր: 3. Թույլ են կլանվում մանգանը. նիկելը. քրոմը. բերիլիումը ն սուրման: 4. Ըույյսերին դժվար մատչելի են սելենը. երկաթր. ցինկը. ԼՈ: բարի ւմը ն տելուրը: :

:

Է

ի

ՆՍ

տ

`

ւ

ն

'

:

|

ՈՑ

(.8-35

Օշ

|

ւի

աաա

ՐԸ

Ը

-

՛

ոը

-

ա

|

Ր՝՝

ՏՈՐ

ոսո

ք:

Ս ո

100Ռիա ավելիս

7"

Ձ

Թ

ո

որ

ՋԻԿԻԱ, Հոր

«Վ

բ

14.0

|

ն

ՏԸ

.03

01-02

ո

Լ

0.ԷՑ 5

|

Ս

-

ո

ՇՇԵՐ

ՀՇ

ան

0.7

Համիճդիանութ պարհնակությունը ՅՐԸ

1500.0 |50.0

իայն

Ց

լւ-

Էք

ը

ր

Ռւ0005

ԱՐԱ

6.0

մ1

մգ'

ո.01-0.03

-

Վ0

Ջթում.

իգերում,

|

Տի

Ը

ա

նն

,

Ր

-

ռր

ռ

՝

ՇՉ

ընդհանուր սա նիտարական

րային

ՀՅ

-

Տ

|

«րային Շարժուն ձենը

,.7

Լն

Կոբալտ

տեդաշարժայիք «միգրացիոն:

կուտակումը)

ոօ.

Պղոձ1

Վճատասկարության Փովանիշջը

(բուղսերում

մզ.կգ Խուրոմ

ԶՆ

վ

բ

-

Ս

րուՒ

Ըս

-

ն

--

Ըլ

շարմում

Յոր

.

|

|

Ի

ր:

,

|

:-

ո

ՇՎ

ն

Հողում մվ

` համընդհանուր

ննե ան

:

հյութերիպատրաստում

(սահմանային թուրատրելի խտություն)

լ

Էլեմեստները.

ի

ի

ի

-

ջրում. ցուցումներ

ԱՐ

ւ

-

-

Թույլատրելի սահմանային խտությունը ուղում, քիմիական բանջարեղենում ն մրգերում(մեթոդական ըստ սրւթերով հողերի աղտոտմանգնւստռատման վտանգավոլաւթյամաստիճանի. Մոսկվա, 1987)

դրանց վտանգավորության ճիշտմրոշելվերամշակման աստիճանը, տեխնոլոգիան (պահածոյացում.չրաճոմ, -

-

»

Աղրոսակ 7

:

Լո

Յո

-

-

-

մուռավոր ՍՌԽ

"

ԼՈ

:

55.0

ՍԿ

թվականիվ (Լէոււսաստատոմ. պաշտոտնսպես սահմանվել | ծանըր մնտաաղներ, տասիմանային թուզլատիելի խատռթրոնը ն ե ըվոմ սննդամթերքներում. արլ պարեսային հումքում հացահատիկների. ոատիկարնլլելնններիԼ ձավարեղենի հասար

Աղյուսակ8 Սանը մետաղների սահմանային թույլատրելի խտությունը. մգ/կգ չոր զանգվածում

|

|

իաւդամբերըները

|

ֆո

0.5

('

«Հո ՄԱ

`

|

Հատրկարնդեգեմնել0.5

շամաթելեններ

ի

|

ո:

|

«ո

:

Հ

0.-

" 3

0.)

0.3

0,2

լօ0

Հ

0.2

0.3

ԲՈ:

յ

|

ռ

Օ:

|

|

ւ

՞-

Օմ

|

0.5

|

-կ

"|

ւ

:

արճիճ

Սմնդամթերքները

5:73:

Հաց Կե

0.3

հագր

|

կադմիում | սնդիկ | պղինձ

|

5.0

մ.

0.01 "

1.0

| 003 (002) |

Դ0Ո5

Ին

"ո" զ

0.05

0.03

0.03

ՍԽ

ՀՈ

0.|

ՏԼՕ)

0,2

Ռ,05

Կաբ

0. 1005)

յ

եշ

0.)

0.)

Կաբնաշոռ

0.3

0.3

Ռ.02

3.0

Բուսական

0.)

0.05

0.01

Թարմ բանջարեղեն

0.5

0.ըշ

|ԹԺց

Ոշ

տուղնե Մրգեր. ր |տսայԱլպ Իո»

0.4

0.83

0.02

ՀՕ

Ո0'

0.2

Միս. բռչուն

0.5

(,05

0.03

Հ.Ո

70,0

Ձու

0.3

Ռ.0լ

0,0»

3.0

0.)

5/0

0.1

Ձուկ

ա

ոզ

էօ

-

Ս

ւՍշ

-

.

Ծանոթություն. սննդի համար:

0.03

իակագծերում

նշված շ4

| |

Ոշ

է ՍԹԽ

:«

Հ.

|

մանկական ոյ

:

,

Կարավ յուղ

յուղ

|

արսեն

0.01

՛ ծ

ադ

լ

|ցինկ |

յն

|

|

|

76)

(03

ի

-

Աղրւսակ Սնողամթերքներում ն պարենային հումքում ծւանըմետաղների սահմանային թույլատրելի խտությունը, մգ/կգ (Կոլցով, 1995)

ՀԿաաաին

|

ո.)

.-

ն դինտիլ լինտիկ

Սջակված

են

մշակաբույսերաճնսելիս գյուղատնանասկան

նվավեցնելո սրտաղրանքումծանք մնտաղների պարունակությունը Նախ միջոցառումներ է իմանալ կարնոր արդլոււսավետ ծանը հումքում ն պարննի սննդամթերքններում ինչպես նան (ՍԹԽ). սահմանային թույլատրելի խատոաթյանը Այդ հարցերի մասին թույլատրելի,մնացոլոային քամակը (օՄՔ): Լ ստանալ ռաւսելեն կարելի աեյլեկություններ մանրամասն «Ագրոէկոլոգիա»դասագրքի 23-րդ

մետաղների

Մոսկվայում հրատարակված շարադրվածնյութերից:

գլխում Թթւս հողերի

ավազուն (մպտրճաթ ԱՈւՀ լ լավազույ կրացումը. սահմանված ե րի հանքային ն օրգանականպարարտանյութ չափաբաժիններով արտադրվող կիրառումով կարելի է նվազագույնի հասցնել -

ւ

ի

-

Սանը

միջոզասում իջոց

է

|

Ար

թոլացման ատ

տոքսիկաթյան

մետաղների

կուտակման

մետաղների

ծանը արտադրանքում հավանականությունը:

օրգանական

պարարտամյութերի.տորի,.

սիղելւսցիան, (կոմպոստերի)օգտագործումը, խառնալղբերի ն նպաստում են ւան,

այլն. ոլունք մշակաբույսերիմիջանկյալ ցանքը հուտոսի պաշարներիավելացմանի: Հուլային լուծույթի թթվությունըբարձրանալուդեպքում բույսերում Ւ ն ծանը մետաղների շարժունակաթրոնըմեծանում,

Բույսերի

մեջ

դրանց

աժեղանում

պարունակու Կալցիում պարարտանյութեր

մուտքը:

(կարբոնատներ).ֆոսֆորական միացություններ խալ մտցնելիս,

ծանը

ի

Ըմ,

Ըղ. ՏՋ-ից) (բացի Ճջ. մտցված պարարտանյութերի հետ

մետաւլները ւ

։

"Լ

-

օրգանականճյութերի տ ալ կարբոնատնել. առաջացնում են համալիրմիացություններ. դիդրօքսիդներ. ցինկի. արճիճի ֆոսֆատնել: Դժվարալույծ է. արգելակումէ բույսերի առաջացումը.բնական միացությունների կողմից որոշ ծանը մետայլների յուրացումը: ե որպես Պարզվել է, որ բնական ցեւլիտների օգտագործումը

Շս. 2ո մուտքն բույսերի մեջ. մելիորանտ,արգելակումէ Տո Ըմ. ֆե. են դրանց շարժուն 40որքանով որ ցեպլիտներըկլանում մլծելիս, արտադրվողմթերքների յտտնա ցեռղլիտ ալ «

-

`

ձները:

մվազում է մոտ աղտոտվածությունը

Բանջարեղենը արճիճի Ն սնդիկի

3052-ով:

խոհանոցային մշակման ենթարկելիս ղրանգոմ նվազում է 5052-տվ. իսկ կարտոֆիլում պարունակությունը 80-855ո-մվ Ա..Վ.Մոսինա. 2000): -

՛285-

ԴԱՄ

երկրաբանության ինստիտուաամ կատարված ե ուրիշննը. 1999) ուսմնասիթություններով (Ղետրոսով Ի.Խ. է. որ Հայաստանի տարածքում (Շիրակ. Նոյնմբերյամ) մեծ պարզվել Հ-

հանքատնսակները պաշարներովցնլիատային խմբի մղլալենիտ. անալցիմ). ինչպնս նան ցեռյիտային (կյինոպտիլալիտ.

խմբի երկրորդային հանքատնսակսեր պարունակող դացիտային են բարձը աղսորբցիոն ու կատիոսմերի օժտված հատկությամբ: Իանների փոխանակման բարձը անակության շնորհիվ ցեռլիտները կլատոամեն ծանը մետաղների շարժուն ձների ն նվազեցնում յյրանց անցումը բույսերի մեջ: Կարնեոր է այս հանգամանքը, որ ցետլիտները Լկորյզիաւվես մաքուր հանքատեսակներ են ե չեն պարունակամ կրսրկր գերազանց տոքսիկ ն այլ վնասակար տարրեր: Ցեռյիտներում միկրոտարրերի պարունակությունը հետեյալ Ըօ 0,001. Ըս 00013պատկելն է ներկայացնում` Իւ 0.0003-0.0004. 00021. Տ. 0,10-0.13. Գ 0.0013-0.0042, Խու 003-032. Ը 0.0003-

տուֆերը

փոխանակման

ԲՐ»

Վնասակար խառնուլալներիպարունակությունը (ՖԵ

10,0)10 Լ

/Տ

8գ10 3

Ըմ

3գ10-4, Հ

|գ10 շ.

ՏԸ

(1.0փ2.4)գ10-3.

տեսակետիցվտանգ չի ներկայանում: էկոլովիական Ծանը

հուլերում

կարեոը կենսաբանական միջոցառում է ծանը մետաղների նկատմամբ հանդուրժող (տոլերաճտ) մշակաբույսերիՆ սորտերի. տեխճիկական մշակաբույսերի. ծառատեսակների. թփուտների. ծաղիկների

աճեզումը:

Ծանը մետայլներով հոդերի աղտոտվածության չեզւքայման համար օգտագործում են այնպիսի նյութեր (օրգանական պարարտանյութեր. կիր, ցեռլիտներ,սինթեզվածձյութ ե այլն). որււնք ծանը մետաղները կապում են ե վերածամ բույսերի համար անմատչելի ձների: Ծանը մետաղների հողից հեռացնելո շարժուն ձեերի նպատակով յրանք վերածում են շալ րի եւ սպա ըք միջավայրում լվանում Էշ 11ավ: Մի շարք երկրճելոււմ (Անգլիա. |

յած

Ֆրանսիա. կիլւառում են ինակտիվատոլրներ Գերմանիա. Ճապոնիա) Նման դեպքում (օրինակ` Մերկապտո-8-տրիազին): միջոցառման ե ե վերածվում արճիճը. սնյիկը նիկելը կայուն կապվում կադմիումը. են անլուծելի, բույսի համար անմատ:ելի ձների:

.286-

յարժունակությ

ճակնդեղ:

ԼՂոկաչանի աճվան հողազիտականինստիտուտի կալմից հողերն ըստ ծանը մետալլների համընդհամուր պարոնակությանստոբաբաժանվել են 13 խմբերի (աղյուսակ 10): (

Աղյու

Հուլերի խմբավորումը ըստ քիմիական տարրերի համընդհանուր

պարունակության (մգ/կգ): Մշակված է Վ.Դոկուչանի անվան դողագիտականինստիտուտում

(4.2-

Էք (8.0փ10.0)գ10-6) Ի(.,0փ2.0)գ102, կյարկը ե չիգերազանցում

մետալլներոււվաղտոտված

Թոււմավոր միացությունների ղետոքսիկացիայիհարում կարեոր մշանակություն ունի օրգանակաս պարարտանյութերի կիրառումը. ոթոնք նվազեցնում եմ ծանը մետաղների ունեցով .-օրգանահանքային թույլ շնորհիվ ըոծելիությոմ միացությունների առսջացման: Տոքսիկ ներգործության կայտնության աստիճանի տեսակետից նվագող շարքով հացազգի բայսերը կարելի է պասել հետեյալ խոտաբույսեր. հատիկավոր մշակաբույսեր. կարտոֆիլ. շաքարի

ա

Քիմիական

| Հորը

ԳԼ ւր լբ"արրնրն Ը"

շսռ

լ

րի

աի

լե

Հողերի սմբավորումըն աղտոտմանմակարդակի ՀԱԿը

չըր բր ՀՍՕ

ու

բա

որ

իր

ա

Հո

ա

իե

|60

ա

աա Բա տայղշ 280-560 աօ աժ ա

:

"

թ

/ո

հ

«0

Բ

Ն

ո

ի

:

ր

Է յ0

Ի»

թ

2"

2`

ի

ի

ի

ո

ի

յ

ան

Ց

Խա Լմ ո

աը

ե

ն

0.ո)

|00

շը

Վ

Օւ02

նկ

Վ

0.04

0.03

ի

ո

ոռ

ս

0.05

ո ռ 0.06

գո

1ՎՍ0-2800 Լամ

ՀԾ

թր

որմ

ոշ Հ Ե

0.07-0.

խմբի հոլլերը. բնական է. առանձնապես վտանգավորչնն: խմբի հողերը չափավոր վտանգավոր են, ն պահանջվում է կերերի մեջ մշտական հսկողության սննպամթերքները, ու վտանգավոր մրոթերի պարունակության վերաբելյյալ: Վնասի չափը Է լլ

ակնավորապեսնվաւթոմ է ֆերմենտների (ինվերտավ. ֆոսֆւսմտազ) սփվությունը: Ըստ ռրում ֆերմենտներիսսկտիփոթրոմըբույլ աղստտված հողերում վազում Է մինչե 20-25" օվ. միջակ աղտուտվածմներում 20-50"-վ. Հոժելլ աղտոտվածնելում ավելի քամ 50:օ-ով: Շանը մետաղներով ղտոտվւածության մակարդակը տլուշելւպ հետո նպատակահարմար է գմահատել րանք լսսւ մւստչելի ձեռիի պարոնակության, որքանով որ հատկաւկես շարժուն ձեերն են ռեալ վտանգ ներկայացնում էկռռամակարգերի համար: Ըստ որում` շարժուն ձեերի պարունակության ուտոմնասիրումը պարտւայիր է այն 1եպքամ. եթե ծանը մետաղների պարունակությունը գերազանցումէ սահմանային թույյատրելի խտությանը (ՄԹԽ): Էկոլոգիական վիճակի տեսակետից հայերը գնահատելիս հաշվի են առնում ինչպես դրանց ֆիզիկական դեգրադացիան.ւսյնպես էլ քիմիականու կենսաբանական աղտոտվածությունը: Էկոլոգիական անբալրելավ վիճակի տեսակետից տարածքները գնահատում են` հարաբերաբար բավարար. լարված. ծայրահեղ. ճգնաժամային (ծայրանեյլ էկոլոգիական իրավիճակի զոտի). էկորւգիականծանը գոււի: է Հալերի գնահատոմբր կարեի ըստ կատարել նան աղտոտվածության բնույթի ն ինտենսխվության.որը լինամ է չորս մակարդակի` թույլատրելի. չչափավու վտամգավոր. բարձը վտանգավոր. ծայլահեղ վտանգավոր: ուղատնտնսակամ մթերքները աղտոտ նրղթերից են ճ/յահատճերը: Ղյույատնտեսական գրեթե բալոր մշակաբույսերի բերքատվոււթյանբարձրացմանհամար օգտագործում են հանքային ազոԲոռ լսելում նրտրատների տական ո օրգանական պարարտանյութեր: է կուտակում առաջանում, երբ օգտագործում են բարձր չափաբաժինՍերովհանքային ազոտականպարարտանյութեր. ե հուրւմ ազոտի ավելցուկը առաջանում է բույսերում մեջ քամակը նիտրատներիկոտակում: Բույսելոււմ մեծ բանակի ճըրտրատների կուտակում նկատէ հողերում: տոլւֆաճահճային վումհատկապես նորիրացված Բնական պայմաններում աճող բւսյսելում ճիտրատներիքանակը շատ մեծ չէ (1-30մգ/կգ չոր նյութում), որքանով որ թոյսերի կուլմից յուրացված ավոտր գլեթե ամբողջությամբ վերածվում Լ օրգանական նյութերի. աճինոթթուների. սպիտակուցներիՆ այլն: (կլ է վիճակը մշակաբույսերի. հատկապես բանջարբոստանային մշակաբույսերի մոտ, որոնց աճեցնելու համար օգտագործում են բարձր

Սռրմատիվայինարժեթի 242: լաաբի ալտստված հողերում տոքսիկ .սյութեթի պարունակությունը հիմնականում զերազանցում Լ ՍՄԹե։: Նման հողերի օգտագործումըսահմանափակվումԷ (հատկացվում է միայն տեխնիկական մշակաբույսերի տակ): Վնասի չափը սրոշվում է Սռրմւստիվայինարժեքի 5042-իչափով: 11ն Լլ խմբի հողերում Հո-ի. Շս-ի ե Ւն-ի բացասական ներգործությունը արտահայտվում է հողային սրգանիզմների ե մի շարք կենսաքիմիականպրոցեսների վրա (ֆերմեստատիվակտիվություն. շնչառություն. միտրիիկացում. հաշվում

են

Ա

ամոնիֆիկալում): Մ խմբի հողերը համարվում են արտակարգաղտոտված հողեր. ն բացառփոմ է գյոռլատնտեսական արտադրության մեջ դրանց օգտագործման հնարավորությունը: Թ-71 (ն հաջող «ՂԷՃԱ խմբերի հաղերըհամարվում են շատ ժել աղտոտված (արտակարգ վտանգավոր աղտոտված) Ոււլելւ, ե է բացառվում յլրանց օգտագործումը գիողատնտեսակամ արտադրության մեջ: Կ Վ.Ղրիգորյանը (1988) մշակել է ծասնը մետաղնելավ հւռվերի աղտոտվածության աստիճանի որոշման սանւրլակ. որը կարելի է հիմք ընդունել հւղագիտական ատոմնասիրւաթյունների ժամանակ հողերի աղտոտվածության աստիճանը:որոշել: համար: ալուսակ 11 Ծանը մետաղներիպարունակության(մգ/կգ) սահմաններըտարբեր աստիճանիաւլտոտված հողերում (ըստ Կ.Վ.Դրիգոլյյանի տվյալների. 1988) Ր

|

անը

ԱԻ

կաա |

|

|

թուլ

աղտոտված Մրջակ աղտոտված աղտոտվաժ

ո» ՏՈՐ

ւա

ԱԷ

եՉաղտոտված

|

տ

ՀԵ

ԱՒ ան

ճու.

100-682.

| այ

լ

ԽՍ

Է

| |

յոր|

-՝

ՀՈՒՅ

ԱՒ ը

ԽՍ

|

ոա

ապս ս

Հ.

Ս

ւր

ԱՌԴԻՐ

|

|

ւ "

«Ք »

"

|

ոյք Հոս Հաա

Վ

|

|

| Հ

տի

ԱՒՑԻ ՈՒՂ

վ

«րոյա

|

ա

Լ

լոզո ո

ո

| ԷՒ

յ յատ

| |

յ)

|

-

ռ|

Լ

951)

| -

Նույն հեղիճակի ուտոմմւսսիրություններիմի սժամանսկ պարվզէ. որ ծանը մետաղներով հալերի աղտոտվածայթրոնն առաջացնումէ Խոլի կննսաբանական սկտիպորյան թողացում. մասվել

:

'

ւ

չափաբաժիններով հանքային ազդտակաս պարարտանյութեր: Օրինակ. բանջարեղենի որոշ տեսակներում (կաղամբ. կարտուֆիլ. ճակնդեւլ. հազար (սալաթ). սպանալ. գազար. բողկ-սեղանի մաղադանոս ն այլն) նիտրատների քանակր կայուղ է հասնել մինչն 1000. նույնիսկ 2500-4500մգ՛կգ՝ հում նյութում: Նիտրատները կամ ՎՕյ-ի միացությունները (ԿԱՕյ.. ԷՎՕլ, նե այլն) տոքսիկոթյան

ՒՈԼգԱՎՕյ

չունեն. սակայն ճիտրատմերը

միկրոօրգանիզմմերիկենսագործունեության

ցիաներով վերափոխվում

են

ն

նիտրիտների (Օշ).

քիմիական ռեակորոնք մասնակ-

Հաշվի առնելով նրիարատնեիիաղթսիկ սերգոլլծությումը մալրու՛ն կենդանիների վրա մշակված են սնալամթելւքնելրւմ նիտրատների պարունակության սահմանային բույլատրեյի խտության (ՍԹԽ) նորմատիվներ: Աղյւսակ 12 Սննդամթերքներում նիտրատների սահմանային թույլատրելի ն խտությունը. մգ՛կգ հում զանգվածում (սնալամթերքներում ՍԹԽ ապրելատեդի միջավայրում վնասակար նյաթերի տեղեկագիրք, 1993թ.)

են ավելի բայը միացությունների՝ նիտրոզոամինների ու նիտհոզւամիդների աղաջացմանը. որոնք իրենց կոնցերոգեն հատկությամբ վտանգավոր են մարդու առողջության ն կենդանիների համար: Պարզվել է, որ աիլպեւլը, բադրիջանը, լոլիկը, սխտորը. լոբին ն այ բույսեր համեմատաբար ավելի քիչ նիտրատճեր են պարունակում: Ջերմատներում աճեցվուլ մշակաբույսերը, որտեղ լույսի պակաս են զգամ, ավելի շատ նիտրատներ են պարունակում, քան քաց գրունտում աճեցվուլները:

Մեթհեմոգլոբինո-

առաջացում

աաա խախտում

Նկ.

13.

Հ.

Վա

աաա աթյուն ոյի ներգոր

Օրգանիզմիկայունությաննվազումքաղցկեղւսյին,մուտագեն ն այլ գործոնների ներգործությաննկատմամբ

ն

Բարձր քանակինիտրիտների դրանցածանցյալների

հնարավորազդեցությունը մարդուօրգանիզմիվրա Իլնիցկիյ, 1991): ,

-

-

-

Լ400

-

-

.

Ւ.

է50

Դդմիկ Խադող (սելլանի սոլւտեր)

Իմունիտետ

կարգավիճակիխախտում

-

Տաթղեղ

Օրգանիզմը

Ձմերուկ

Մարդու

Ներգործություն կենտրոնականներվային, սրտանոթային, էնդոկրինայինհամակարգի, նյութափոխականության վրա

Կարտոֆիլ Կաղամբ Գազար Լոլիկ Վարունգ Սեղանի ճակնդեղ Սոխ Տերնավոր բանջարեղեն Սեխ

|

80:

Բաց գրունտ | Պաշտպանված գրունտ

Սննդամթերքները

ցում

Խնձոր

-

-

ան

ՅՍ

-

-

Մանկական սննդի մթերքներ զտ

-

Բույսերի կուտակումը օրգաննելում Աիտրատների պայմանավորված է նան սորտային առանձնահատկություննելով:՝ Հետնապես. բույսերում մՍիտրատներիկուտակումը նվազեցնելու միջոցառումնել ում. բացի տեխնոլոգիայից. աճելներո պահպանումից ու վերամշակումից. կարեոր տեւ պետք է հատկացվի նան ընուրասերմանը: Պետք է շրջանացնել մշակաբույսերի այնպիսի

:

`

-

:

սորտնի. որոնք համեմատաբար քիչ նիտրատներ են կուտակում իրենց օրգաններում: Ընդռանճրապես գեներատիվ օրգաններում ճիտրատներ ավելի քիչ ես կուտակվում. քան վեգեսատիվ օրգաններում: Նիտրատնմերը գործնականում բւսցակասրում են հացահատիկային մշակաբույսերի հատիկամ. իսկ հյութալի ըւսնջար-բւստանային մշակաբույսերի պտուղմնրամ. բույսերի երիտասարդօրգաններում ավելի շատ նիտրատմելրնն կուտակվում. քւսն ծելացածմելում: Բույսելում նրտրատների կուտակումը կարելի է նվավեցնել պարարտացման արդյունավետ ուսմակարգի կիրառումով (մայօման ժամկետներ, չափաբաժիններ, եդանակնել): Փորձարարական աշխատանքներով պարվված Է. որ բանջալնյեն մշակաբույսերը ցանքելոսմ ամւնիումի ճիտրատի ն նատրիումի սմիտրատիկիրառման լլեպքոաւմբույսերի օրգաններում ավելի շատ նիտրատներ են կուտակվում. քան ամանիումի սուլֆատի ո միզանյութի կիրառմամ լեպքում: Խորհուլլոլ է տրվում ազոտական պարարտանյութերը օգտագործել ֆոսֆորական տ. կալիումական պարարտանյութերի զուգակցումով. որի դեպքում բույսերում ոամեմատաբար քիչ նիտրապնելրեն կատակվում: Հղում կալիումի, ծծմբի. մոլիբդենի. մանգանի ճվավ պարուճակության դեպքում բույսերում ավելի շատ միտրատնել են կոտակվում: Ազոտի կորուստը լվացումւյ մելղմացմերու ն ջրային ավազանը աղտոտումը նիտրատներով նվազագոյնի հասցնելու նպատակով վերջին ժամանակներս առաջայպվում Է կիրառել թույլ լուծեյի պաըւսլւտանյոււթեր, որոնք ստացվել նն միզանյութի ն ալիֆատիկ ալլեգիդների հիման վրա: Այդ պարարտանյաթերից են կարբամիդ-ֆորըիզոբուտիլիդենդիմիզամարլեգիղային պարարտանյութը (ԿՖՊ). (ԲԴՄ), մյութը կրոտոնիլիդենւլիմիզանյւթը (ԿԴՄ. ինչպես ճան դրամիդ թլթնջկաթթուն (օկիսամիդղ).սլունցում ազոտի թույլ լուծելիության շնորհիվ ոււլլում քիչ է նրտրիֆիկացվում: ԿՖՊ պարարտանյումիպանյաւթի համեմատությամբ 3-85 անգամ նվազեցնում է թ դազարում (սալաթում) ն այլ բանջարեղենում նիալլատների կոուսկումը ճաւյնիսկ բարձը չափաբաժիններով օգտագսրծերո լլեպքում (Պրւնինա. Ն.Ը.. 2000): Պարզվել է ճան, որ բանջարեղենի ն այլ մշակաբույսերի ցանքերումկենսախոմուսիկիրառումը հնարավորությում ՒԷ տալիս ստամալու էկոլւգիական տեսակետից մաքուր արտայղրանք. որում ճնիտրատնելր|: քանակը բավական լյածր Է սառմանային թայլատրելի խտությունից (ՍԹԽ):

ինգիբիտորների (կարբամորիլ-մեթիլպիրագոլ (ո). (0ՏՂ). ամիղատրիազոլ իանոպիրամիդին ն ցիանգուանիդին (ՑԳ) ասյնճնիկիլառումը արգելակում | ճիտրիֆիկացման պրոցնսները. ուժեղացնում ամոնիումային սննյլառությունը. որը ն նսյաստում է արտադրանքում նիտրատների քիչ կուտակմանը: Մշակաբույսեյում նիտրատների (նիտրիտների) կուտակումը նվազեցնելու կարեսը միջոցառամ է ընտրասերման (սելեկցիայի) միջոցով այնպիսի ստւրտերիստելծոմը ն շտգտագործումը,որոնք ունեն այլ տոքսիկ նյութերը կուտակերո թույլ ունակություն, ինշպես նան ավռոտր սպիտակուցների ն օրգանական նյութերի. վերածերո ավելի բարձր պոտենցիալ ունակություն: ամինւթթունելի Առավել արդյունավետ է. երբ պարարտացամը կատարվում Լ շարքերով (ժապավեններով), որի դեպքում ազոտի չափաբաժինը համատարածցրման համեմատությամբ25-3072-ով նվազեցվում է. ն. հետնապես. նվաղում է նան բանջարելեն բույսելաւմ նիլտրատները կուտակումը: է տրվում է նան գոմաղբը: Խորոււալ Նիտիատների աղբյու ն հետ նախապես գոմաղբը խառնել տորֆի կամ ծդոտի վերածել խառնապբի (կոմպոստի): նիտրատների Սնտլամթելքնելոււմ կուտակամը նվազեցներո հարցում բարձլւ արդյունքԷ ստացվում. երբ կիրառվում է կանաչ պարարտացում: Կանաչ պարարտալյման նպատակով բակլազգի մշակաբույսեր օգտագործելու դեպքում չի երկրորդ տարում պարարտացման անհրաժեշտություն ն 2-3 առաջին տարիներին սննդամթերքմներում առաջանում, նիտրատնելւլիկուտակումը խիստ ճվագումԷ: Պտղատու այգինելւրի ստվելում աճեցված բանջարեղեն մշակաբույսելոււմ ազոտի պարունակությանը 30-4022-ով բարձր է լինում, քան լավ լաւսավոիված տարածքներում աճեցվածնելլը: Վաղահաս կարտոֆիլի պալարնելրում նիտրատների պարունակությունը ավելի բարձլ է, քան ուշահաս կարտոֆիլի պալարնելում: Բանջարեղեն մշակաբույսերում նիտրատնելի կուտակումը նվագեցնելու գործամ կարնոր նշանակություն ունի թարմ հավաքած բերքի պահպանումը: Երբ բանջալեւլենըպահվում է ցածր ջելմաստիճանի պայմաններում. հատկապես սառցալրանում. սպա կանխվում Է դրանցում նիարատների առաջազւոմը: Մթերթների վելամշակմամ ապրոցեսամ ֆերմենտները Նիտրիֆիկացուսն

(ՄՊ).

են. ն ես. միկրոօրգանսիզմները մահատոմ թայքայվոս միտրատների հնտագա վերավովառմընիտրիտների կասխվում |: Յուլի մեջ տապակած կարտոֆիլում Կիարատների քանակը .40-80»-ով: Է կարտոֆիլում 15»-ռվ. խաշած նվազում Պահածոյացված վարունգը 4-6 ամիս պահելու ղնպքում Սրանոմ մ Է 5-6 հյոբր անգամ: Տոմաի նիտրատների քանակը վազ մ քանակը .իտրատների ջերմային մշւօկմամ ենթարկելու դեպքո նվազում է 2 անգա: Թարմ հ ութերի չպետք է երկար պահել առանվ մշակելու, քանի որ նիտրատները արագ վերածվում են

նիտրիտները: աղտոտիչ նրութեր են համարվում նան նիտրիաները: հողում առաջանոմ են նիտրիֆիկացնու ե Նիտրիտնսերը դենիտրիֆիկացնող միկրոօրգանիգմներիգործունեղթյան շնորհիվ ն արդրունքում: ամիակի օքսիդացման նիտրատների վերականգնման որպես միջանկյալ արտադրանք: ն նիտրիտների սովորական ջրում Սնճդամթերքներւմ ն երեխաների համար վտանգ մարդկանց խտությանը տարիքավոր չի ներկայանում, իսկ կրծքի երեխաների համար ռիսկը բավական բարձր է: Նիտրիտները., մասնավորապես նատրիումի սիտրիտը. լայն չափով կիրառում են երշիկի ն մսամթերքների.ձկնամթերքների պահածոյացմանարտաղրությոնում՝ բոտոոլիզմըկանխելու համար. ծօաոտո շտամներով.որոնք գանփոմ որը առաջ է գալիս (105ումտո են են հում մսի մեջ ն պահպանվում մսամթերքնելսւմխոհանոցային մշակումից հետո: ՃՄալրդդուառողջության համար մեծ վտանգ է ներկայանում Ճ-նիտրոզոամինները, Կ-նիտրովողիեթիլամինը. նիտրոգոամիղները. մեծ խտությունը ռրոնք ունեն կանցերոգենհատկություն. ն դրանց ոչ տաքալյուն կենդանիներիմոտ առաջացնումէ տււցքնել: նիտրիտների ն Բույսերում ամինների. ամիլների. սիտրատմների. ես առաջանալ որոշ ամինոբթուներիառկայության լլեպքում կարող

ճիտրոզուսմիններ:

Ֆոսֆորական կայլլաւմական պարարտանյութերհուլ մուծերս պարունակությունըկարտոֆիդեպքում Վ-նիտրազոմիացությունների լի պալարնելրումնվազում է ավելի քան 4 անգամ: Լպոտական պարարտանրւաթերիկիրառւոմըմպասսյում է որոշ բանջարեւլեն բույսնկուտակմանը: բում նրտրովոամինների անեն ն տոքսիկ դրան ածանցյալները Նիտրատմերը ու

հատկություն. ԳՕՀ-իոնըփոխներգործելովարյան հեմոգլոբինի հետ առաջացնումէ մեթնետոգյորյն.որը արգելակում է արյանսըթվածկի սւելաշարժը եՆ առաջ բնրում խեղդող «ՍերհեմոցյոթիՍեմի ա» հիվանդությունը: Սսնդամթերքնելում նիտրատների լոսրձրը պարունակությունը առաջացնամ է մի շարք առավել վտանգավոր հիվանդություններ. կենսական կարեր ներգործում մարդու բացասական է ֆունկցիաների վրա: Նիտրոզոամիններիառաջացմանը արգելակում են ասկարբինաբթուն (Ը վիտամինը) ն սոսկաֆերոլները(0: խմբի վիտամինները). սլեկտինյան նյութերը ե այլն: Պարզվել է. որ Ը վիտամինը, մեծ տպարունակության սլեպքոմ (նիտրատների համեմատությամբ երկու անգամ ավելի) նիտրոզոամիննել, չեն առաջանում: են նյութեր Սննդամթերքները տո կերերը աղտատոլ Բուլսերի մճմացորդային քանակի: Այեստիցիդները ե յւսնց տ դեմ պայքարելու վնասատուների հիվանդություննեի մնացորղային պեստիցիդների նպատակով ժՓգտագործվոլ ե է առաջ բերում բերքի ու բույսերի մեջ քանակը անցնում վերամշակված արտադրանքի ալլտոտում զանազան քիմիական 70525»-ը մարդու Պեստիցիլների շորջ միացություններով Է օրգանիզմ անցնում մսի. կաթի, ձվի. իսկ 3022-ր՝ բուսական սննդի հետ (ԷԼ.Վ.Մոսինա. 2000): Պեստիցիդների մնացորդային քանակի է կապված սապատրաստաւկներիկիրառման կուտակումը ժամկետների, չափաբաժինների. պատրաստուկների ձեի ն Հետնապես՝ օգտագործման եղանակների խախտման հետ: պեստիցիդներ կիրառելիս. անորաժեշտ է հսկողություն սահմանել այլն ոչ միայն շրջակա միջավայրի վրա դրանց ներգոլւծաււթյան. որակի համար արտադրանքի սննդի օգտագործվուլ վերջնական վրա: են կուտակվում Սննդամթերթներում ավելի հաճախ

դիքլորդիֆենիլ-տրիքլորեթանը (ԴԴՏ) ն հեքսաքլոլրցիկյոհեքսանի (ՀՔՑՀ) իզոմերները:Ֆոսֆորօրգանականպեստիցիդներըանկայուն են ն սննլամթերքներում գործնականում չեն կոոտակվտմ: Պեստիցիդների պարունակության գնահատման չափանիշնելն ն թույլատրելի են` սահմանային թույլատրելի խտությունը (ՍԹԽ) մնացորղային քանակը (ԹՄՔ): Քլորօրգանական պեստիցիդների մնացորդային քանակի կո-295-

Պեստիցիդներ

Բնական վերափոխումը

Պեստիցիդների վերափոխումը

հողում

--

Հումուսային

նյութեր

ամք եյին արեր Նկ.

14.

պեստիցիդների

ընդհանուր

Հողում պեստիգիդների վերաւիոխման սխեման(Մելնիկովն ուրիշներ, 1977):

տակման տեսակետից բույսերը կարելի է դասել հետնյալ նվազող շարքով՝ գազար Հ» մաղադանչա» կարտոֆիլ Հ ճակնդեւլ Հ բազմամյա խոտաբույսեր Հ տոմատ » եգիպտացորենՀ կաղամբ: Հացյահատիկում. պտուղներում,հատապտուղներումմոնոսախարիլլներըն պոլիսախարիդներըհամարփոմ են տոքսիկանտների ստաբիլիլատորներք̀իմիական միացությունները տնական պահպանոլներ: Պեստիցիդների դրական ն բացասական ներգործությունը: Պեստիցիդնելն ունեն ն՛ րական. ն՛ բացասական ներգործութուն: Դրական ներգործության դեպքում բարձրամում է մշակաբույսերի բերքատվութրոնը ի հաշիվ վնասակարօբյեկտների ոչնչաւյման. իսկ

-Զ98-

բացասականըկապվածէԷբույսնրի անատոմիական.գեննաիկական փոփոխությունների հետա. կույյտարական բույսերի ն հողային ն օրգանիվմներ, փոխադարձ կապի. սնուցային շղթայի մետաբոլիզմի առանձին օղակների խախաման, մթերքներում պեստիցիդների մնացորդների ն դրանց տաքսիկ մետաբոլիտների մնացորդների կատակման հետ. րոնք ազդում են բերքի քանակի ն որակի վրա: Պեստիցիդների կիրառման բացասական հետնանքները են պայմանավորված գլխավորապես բիոգեռցենովզների քայքայումավ. որոնցում կենդանիների առանձին տեսակների գւյությունն տ թվաքանակը սերտորեն կապված են իրար հետ: Պեստիցիդները, ոչնչացնելով վնասատուներին, քայքայում են այդ կապը, որի հետնանքով տվյալ վնասատուի թվաքանակը բնական պայմաններում պահպանվում է որոշակի մակարդակի վրա: Եթե այդպիսի վնասատուների մոտ կայունություն է ձեռք բելւլվում. ապա պոռթկամ է առաջանում, այսինքն` տեղի է ունենում դրանց զանգվածային զարգացում, որքանով որ այդ կապը պահպանուլ պրւցեսի կա՛մ քայքայվել է, կա՛մ թուլացել: Եթե 1938թ.հայտնի է ելլել պեստիցիդներինկատմամբլլիմացկուն ընդամենը 7 տեսակմիջւստ-վնասամտււնելր, ապա 1984թ. մեկ ն ավելի ընսեկտիցիղների կամ նկատմամբ դիմացկունություն ունեցողների թիվը գլւլանցվել Է 450 տեսակ կամ դրանց 1052 (Պլոնինա Ն.Ը.. 2000): Պեստիցիդների կիրառումով մեծ կորուստներ են փոշոտող որոնք փոշոտում 80«2-ը: ենբոլոր ծաղկավոր ցանքերը Օրինակ. ԱՄԽ Կալիֆորնիայի նահանգում են պեստիցիդներով մշակելու դեպքում ոչնչանում մեղվարնտանիքների 10-20:65-ը: Միաժամանակ պարզվել է, որ հերբիցիվների օգնությամբ մղլախոտերից ազատված դաշտելում սկսում են աճել դրանց նկատմամբ ավելի կայուն տեսակնել. որոնք նախկինում ելլել են հազվագյուտ: 70-ական թվականների կեսերին պեստիցիդների կիրառման հետնանքով նախկին ԽՍՀՄ տարածքում ամեն տարի ոչնչացել է ն որմզդեղնի (ոսերի). վարազ: նապաստակների 4052-լ. անտառային թռչունների. բադերի. սագելւի՝ 7722-իցավելի: Ժամանակակից հերբիցիդներըօրգանական միացություններ են ն տնակ են ճեւլլքվելու արտաքին միջավայլում. առաջացնելով ջու.

կրում

միջատները.

բույսերի

են բարձը ւպեստիցիդները կայուն Քլարօրգանակաս ն հիմքերի ջերմաստիճանի. արնի ռայլրագիայի. ուժեղ թթաների դերգործաթյան նկատմամբ. դիանք ջրոմ թույլ լուծելը ես. որը ն դրոշում Է դրանց տնական պահպանումը շրջակա միջավայրում (կիսատրոհմանժամկետը հոյլում 10-15 տարի է): Շվեյյարացի հետավոտուլ Պ.Մյուլլերի 1948թ. ԴԴՏ-ի սինթեզի համար ստացել է Նոբելյան մրցանակ: Երկրորդ համաշխարհային ԴՂՏ երաշխավոլվել է կիրառել թվոր պատերազմից հետո մշակաբույսերի համար որպես վնասատուներին ոիվանլությունների դեմ պայքարի արդյունավետ միջոց: 70-ական թվականներին ՂԴՏ (մուտագեն) ունի նորմալից շելող պարզվել է. որ ներգործություն, որը խախտոամէ ժառանգականությունը:Դրանք ն ունակ են տեական ժամանակ աղտոտել շրջակա միջավայրը ն կենդանիների առաջացնել վտանգավոր սննյլային շղթա, մարդու մոտ առաջացնել քաղցկեղային հիվանդություններ: Պեստիցիդները, հաշվով վերջին կենսոլորտում. կատարելով շրջապտույտ

Պեստիցիդներ

Գիդրուիզ

Վերին շերտերի մեջ դիֆուզիա

Բոր

Թթվածնով

հողի նստում է

ե

ւ:

:

օքսիդացում

վրա

Ֆոտոքիմիական քայքայում

ջրավաւաններում Նկ. 15.

ածխաթթու

նիտրատներ

գազ,

չեն

,

ժ

ԱԱ ակետա ըն իո

ե

ե այլ

պարզ

միւսցություններ, դլոնք

Բան կանոն,վարճ չի առաջանում նայդ պրոցեսում կատարված, ոլոնք (մետւսբոլիտներ),

նե

ա

ում

Է

յք

ը

որսլես

համախ: Սակայն ըամար։

աոոթյոնոնը ԻՑ տարբերվումմիայն խա մղեկուլային կազմով ֆիտոթու ավորությամբ: լ 1 ր ւ

ի,

Հողն

են

»

ոչ

յլ

ունակաղտոտված նյութերից. այդթվում ն պեստիցիլյների :

է

մնացորդային քանակից ինքնամաքրման ենթարկվել: `

Հումուսը

առաջացած ճեղքումից խոն ոսոիցիուննիի արաորբժիւյի ակտիվությոնը դրանով իսկ է

յութերը.

թավացնում

դիանց

արգելակում էկոհամակարգերի աղտոտումը:

Ն

ակտիվությունից:

լ

Մթնոլորտում պեստիցիդների վերափոխման ընդհանուր սխեման (Մելնիկովն ուրիշներ, 1977):

Մր քների ԱԻ իք' ի լ տանգ

-

կուտակվում են ուղում: Աղտոտված հողերի ընքճամաքրումը կատարվում է տալբեր է հատկություններից. հալի կախված արագությամբ, այն նրա կննսաբանական գլխավորապես Միկրոօրգանիզմները. արտադրելով ֆերմենտներ. մնծ դեր են կատալում հույւմ պեստիցիդներիքայքայման գործում: 'դեստիցիղների լայն կիրառման պատճառնելփցմեկը այն է, որ չկա բույսերի հրվանդությունների ու վնասատուներիլեմ պայքարի հիմնավորված տեսակետից Ւկոլոգիական անտեսական ն այլընտրանքային մեթուլներ: ԳՖՀ րացի առետրի կենտրոնականմիության տվյալներով (1988) 38 տարիների ընթացքում աշնամալյան ցորննի բերքատվությունը ընտրասերման (սելեկցիայի). րոմ աճել է 41այհա, ըսա սերմնաբուծությանք հողի մշակության հաշվին բերքի ավելացումը պարարտալցյմամբ` 7յ/ռա. հերբիցիդների կազմել է 10ց րթ կիրառումով 5ց.հռյ ռետարդանտներով ցողունների կրճատման նե շգիտ. ընսեկտիցիդների փունգիցիղների միջոցով 12ց/հա: Գաղտնիք :|. որպեստիցիդների օգտագործմանլլեպքում սիշտ Հ. որ հաջողվում է տնտեսական արղյունավետությունըվուգակցել աար

՝

Լր

.

ւ

'

օգտագործումով

'

Ւկոլւգիական պահանջների հետ:

առաջանում Է պոլիքլորացված արոմատիկ ժամանակ. միացությունների սինբելի օրինակ. այնպիսի 2. պեստլյիլների ստացման ժամանակ. ինչպիսիք են 2. Վ.5-5Տ. 4ԴՂ. պղնձի պենտաքլորֆենոլյատ պեստիցիղները: Գյուղլատնտեսական արտադրությունը առայժմ չի կարող բույսերի հիվանդությունների ո. վնասատուների դեմ պայքար կազմակերպել առանց քիմիական միջոցների կիրառման: Դրա պատճառնեիից մեկն այն է. որ դեռ չկա տնտեսական ոլ ռեալ էկոլոգիական հիմնավորված տեսակետից չի այլքնտլոսնքային պաշտպանության միջոցներ: Դեռնս միաժամանակ բավարարել պեստիցիդների հաջողվում արդյանավետության ե շրջակա միջավայրի պահպանության էկոլոգիական պահանջների: Հաճախ այնպիսի իրավիճակ է են ստիպված լինում գերադասել ստեղծվում, դի արդյունավետոաւթյունըի վնաս էկոլոգիական անվտանգության: Ստացվում է այնպես, որ մարղը մի կողմից չի կարողանում իր գոյությունը պահպանել առանց պեստիցիդների, իսկ մյուս կոդմից Լ ստրես պեստիցիդների օգտագործումը, դառնամ քուրջ առաջացնող գործոն. որը վտանգավոր Լ ինչպես մարդու. այնպես էլ շրջակա միջավայրի համալ: Խերկայումս մի շարք երկրներում գյուղլատնտեսությունի ն սոցիալ-տնտեսական Լկոլոգիական զարգանում Ւ հիմնախնյլիրների համատեղ ըոճման ուղղությամբ: Անհրաժեշտ է ստեղծել հասարակական-անտնսական. սոցիալական բարենպաստ պայմաններ, վարել այնպիսի քաղաքականություն, որը պաշտպանի ագրւէկոլոգիական ռազմավարությունը: 1989թ. Կուբայի կառավարությունը ոիդչշում է ընդունել ու վնատստուների հիվանդությունների դեմ պայքարելու գործում շնեշտր յլլնել կենսաբանական մեթողների վիա: Այս հարցի մասին խոսվել է այլընտրանքային երկրագործության համակարգի կիրառմանը արգելակող գործոնների վերլուծության բաժնում: Այն ոլւվես նառառւլ

Պեստիցիդներ

-

Ջրային

ԿՎ

ՀԻԴոոՑ

Ս

ԱՐԻԻ

րային Հրզաքայքայում

նիզմներովմեւուսբոլիկ

Նկ, 16.

պեստիցիդների

Ջրայինհամակարգում

Լարիշներ մոնկով 18778:

Լուրջ էկոլոգիական հիմնախնդիր են ղչ միայն պեստիցիլները ե դրանց ածանցյալները, այլե դրանցում եղած խառնուրդները: Օրինակ, կարբոֆոսի պատրաստուկում եղած խառնուրդները ավելի թունավոր են, քան ինսեկտիցիդի ազդող նյութը: Այդ տոքսիկ նյութերը առաջանում են պատրաստուկի աիտադրության ն պահպանության պրոցեսում: Պեստիցիդներում եղած խառնուրդների մեջ հանդիպում են որսնք այնպիսի միացություններ,

դասվում են

«սուպերտոքսիկների» խմբին: Դրանց թունավոր ներգործությունը արտահայտվում է նույնիսկ չափազանց ցածր խտությունների ղեպքում: Առավել բնորոշ սուպերտոքսիկ է համարվում 2. 3. 7.5 կամ ուղղակի /ուքթսրնյ/: իզոմեր տետրաքյորդիբենգուդիոթսինը -

Լսիայում

ն «Սնանդր գյուղատնտեսությունը» է բրնձի կագմակերպությունը երկրնեյաւմ հովանավորում ագրւէկռհամակարգերի հատուկ ծրագիր. որի ճպատակուղղված

3ը

Է խնայելու կիրառմամ հսմտսը ծախսվող պեստիցիլների շրջակա միջավայրն ո միլիոնավոր դոլարների. պահպաներ մարդկանց տսռուլջությունը: Ինդոնեզիայում նախագահը հրամանագիր Լ հռչակել. որով 60 բրնձի արվելփոմ է օգտագործել պեսաիցիդներից 47ր արտաղդրությոնում միաժամանակ երկու տարվա ժաղկետով դադարեցնելով պեստիցիլների ձնռքբերման ուսմմարհւստկացվող

սալբսիդիաները:

2001թ. Շվեդիայի մայրաքաղաք Ստոկհոլմում պայմանագիր է նախատեսվում է համաշխարհային որով ստորագրվել. մասշտաբով արգելել առավել վտանգավոր ն կայուն պոլիքլորբիֆենիլ ն այլն) աղտոտիչների (պեստիցիդներ, դիռքսին, ն Այլ պայմանագիրը օգտագործամը: արտադրություն ստորագրել են ներկայացուցիչներ:

երկրների կառավարություռների

Ագրոէկոլւգիայի ռազմավարության (էկոլոգիան պահպանող համակարգեր) իրականացման հարցում անհրաժեշտ 1 սլաքն ուղղել այն ուժերի դեմ, որոնք արգելակում են ագրոկոլոգիական ծրագրերի իրականացմանը: Աստիճանաբար պետք է ստեղծել այնպիսի սոցիալ-տնտեսական բազա ու քաղաքական կլիմա. սրը հնարավորություն ստեղծի զարգացնելու գյոոլատոտեսական արտադրություն` Օառանց վնաս պատճառելու շրջակա միջավայրին ու մալդու առողջությանը: Սննդիու կերի աղտոտիչներ են դրօքորններր: Անթըոպոգեն վաանգ է ծագում անեցող թունավոր նյութերի մեջ մեծ ներկայացնում դիօքսինը, որը հողում ունի բարձր կայունություն: Մարդու համար կանխագուշակվուղ թունավորությունը, ըստ տարբեր աղբյուրների, տատանվում է 20-70մկգ/կգ: Այլ կերպ մոտ 1000 անգամ գերազանցում ասած՝ դիօքսինը է բարձը վտանգ

պեստիցիդային պատրաստուկներին: ճերկայացնող

Շրջակա միջավայրի ն մարդու համար առավել վտանգավոր ԴԽՂԴՂ են եռատեւլակայացված դիօքսինները` 2. 3, 7. 8 (տետրաթլորդիբենվո-ո-դիօքսին). սիր մտնում է պեստիցիդների բաղադրության մեջ դրւպվեսմիկրռոխառնուրդ: Դիքսինի |լսմբի -

Այութերի վտսնվզը մսրղկաթյան համաս կարելի է համնմատել ջերմամիջուկային զենքի օգտագործման հետնեւսնքներինտ: նեն ուժելէ թթվային ե հիսնային Դրանք կայւն ըոծույթներում. անեն բարձր կայանություն օքսիղացնողների նկստմամբ: Դիօքսինի կիտստրոհման տհողությունը հոդում շուրջ 10-12 տարի է. ջրում` 1-2 սւսրի: Դիօքսինը կուտակվում է հիմնականում հողի

0-15սմ

շերտամ

ե

ամոււ կապվում Է նրւս մասնիկների, հատկապես օրգյսնական նյութերի հետ: Դրա համար էլ ղժվար է լվացվում ու հնռացվում տեղումներով: Պարզվել է. սը դիօքսինների շարժանակությունը օրգառական նյութերի պարունակության ավելացմանն զուգրնթաց խիստ նվազում է: Շրջակա միջավայրում դրանց առկայությունը կապված է քլորօրգանականմիացությունների արտադրության ն կիրառման. արդյունաբերական ն կենցաղային թափոնների այրման. ավտոմեքենաներից արտանետվող գազերի հետ: ԴԴիօքսինները հողից. ջրից. օդից հեշտությամբ անցնում են կենդանիների օրգանիզմ ն դժվարությամբ հեռացվում, իսկ մարդու օրգանիվմից գործնակսնամ դարս չի հանվում: Այն շրջանները, որտեղ դիօքսինի պարունակությունը 1կգ հողում հասնում է էմկգ ԴԷ, մարլու ապրելու համար պիտանի չեն: Որոշ երկրներում (Կանադա) ընլհանրապես արգելվել է օգտագործել այղ խմբի հերբիցիդներ. իսկ որոշ երկրներում էլ ԱՄՆ. (Իտալիս. Ռււսաստան, Շվեդիա ն այլն) արգելփոմ է օգտագործել այլ խմբի որոշ հերբիցիդներ: Դիօքսինով այտոտված տարածքնելի վնասազերծումը բացառիկ դժվար է: Նախ պահանջվում է կատարելագսիծել բունավոր նյութերի աղբյուր հանդիսացող արտադրության խիստ հսկողություն սահմանել ջրային ն հուոսյին տեխնոլոգիան. օբյեկտների վրա: Աալտողւտված տարածքների թունավորման

նվազեցոմը կատարում են ինֆրակարմիր ճառագայթներով իերմիկ մշակմամբ. որի ազդեցությամբ ղիօքսինը քայքայվում է: Բացի այլ. կիրառում են -նան էլեկտրական պիրոյիզ. ույլտրամանուշակագույնճառագայթներովֆոտոլիզ ն այլն: Բույսերի աճի կարգավորիչներ: Կւսլգավարիչները լինամ են

բնւսկան

ն

սինթեզված: Բնական աճի խթանիչ: կարգափտիչները

(աբսյցիվովային թիու,

ասկսինները.

ռիբերիլինները.

գանվում են բույսերի մեջ ե են կատարում: Միսբետիկ աճի են ստանում կավ բիմիական կարգավորիչները քիչ Հիմնականում ճանապարհով: դրանք միկրոկենսաբանական տնում է ն շուրջ մեկ ամիս: կայան նյւքեր են, կիսատրոհումը Չնայած բայսերի ո. կենյլանիների համար արհեստակւսն սինթեզված կարգավորիչների վտանգավորության աստիճանը

ցիտսկինները, Լբիլեն ֆիտոհորմոննեկի ղեւ

Ն

այլն)

գործնականում չի ասումնասիրվաձ. սակայն ենթադրվում է. որ ն դրանք խախտում են ներբջջային նյութափոլանակությոնի առաջացնամ տռքսիկ նյութեր: Բացի այդ. սննդի հումքում են սննդամթերքներում կարգավորիչների մճաւյյորղդայինքանակի կարոդ է տոքսիկ հատկութրոն ցուցաբերել ն մարդու համար դառնալ վտանգավոր: Այս հարցերի դեռես խիստ բերի են ատսումնասիրված, որքանով որ աճի կարգավորիչների մոքը սովորական խտությունը սավորաբար չի Խսյտնաբերվում

քիմական անալիզնելրուվ: Աղտոտման բացասական ներգործության բացառման կամ Սննղամթերքները նվազագույնի հասցնելու ուղինելը: `

հիմնականում ստանում

են

դուղային ռեսուրսների

օգտագործումով: Միաժամանակ. ինչպես նշվեց. հողն լճի ինքնամաքրման հատկություն: Ինքնամաքրման ունակության աստիճանը պայմանավորված է հողի հատկություններով: Այս հարցում կարնոր դերը պատկանում է հումուսային նրարերին, տնեն կլանելու որոնք որպես օրգանական կալռիյներ, (ադսորբցիոն) բարձր հատկությոոն (ռանքասյին կոլոիղների համեմատությամբ օիգանական կոլւիդների կլասունակոաթյունը 1-75 անգամ բարձր է): Հումուսային նյութերը (օրգանական կսլոիդները) ծանը մետաղներիհետ առաջացնում են քիչ շարժան համալիր միացություններ ե դրանով իսկ կաճխում առքսիկ մյութերի անցումը գյուղատնտեսական մրերթնելրիմեջ: հումուս 40:26 (2000) հաշվարկներով Լ.Վ.Մոսինայի պարունակու մեկ հեկտար հււլը կարող է իր հետ կսպել 17929կվ

երկաբ. Հ50Սկվ արճիճ. 151)7կվ պղինձ. 1015կլ ցիսկ. կգ մանգան: Հոդերի բարձը ըքթվայնությունը նե ուժել հիմուայնությունը կ. են մետաղների շարժունակոթյունը մնծացնամ անը մոա հնտնապես. դրաույ ներթափակյումը բույսերի մեջ: Օնզոթին արտադրանքի սնասկցիաունեցող ուղերում գյռորսանատնսական է: Ծանը Փծասձը մեւտւալներով նվազամ աղտոտումը են որոնք հողերում. հարուստ ուննցուլ կազմ մեխանիկական ե ունեն կատիոնների փալսանակման Խսնքային կոլռիղներով Լ տոքսիկ նյութերի նվագամ բարձ, տարողություն. ե շարմունակայթյունը դրանց տուաքը սննդսմբթելյքներիմեջ: ցածր Հողի հանքային կոլոիդներից կառյինիտները ոյմեն նման հղելում փոլսանակման ատարողություն. աստի գյուղատնտեսական մթերքները ոնշտ են ադտոստվում ժանը մետաղներով, քան մոնտմորիլոնիաներով հարուստ հոդերը. որոնք ունեն կլանման բարձր տուրողություն: Պարզվել է ճաե, ոը ամրացված հողերում ծանը մետաղների շարմունակությունը բարձրանում է: Հետնաւվես հողերի ֆիգիկակսն լեվրաղացման կանխումը ծանը մետաղներով սննդամթերքների այտոտումը կանխեյա կարնսր միջո է: Հողերի ինթնամաքթրման գործում առանձասկի դեր պյնեն հալային միկրւօրգանիզմները. որոնց կազմը ն կենսաբանական ակտիփորրոնի որոշակիորեն պայմանավորում է արտադրվող ռր հողի Ասածից հնետեատսմ է. արտադրանքի որակը: հատկությունների ճպատակաուղդված կարգավոթյոմու|կարելի է իռդացնել ծանը մետալլների մուտքը բույսերի մե» ն ղրանց կուտակումը արաաղիվուլ արստադրանքում: եռն ա առքսիկանտների մշակված Ռւսումմասիրվա բացամական ներգործությունը նվազեցնելու տարբեր մեթոդներ: Հայասսոսնում ն արտասահմանյան մի շարք երկրներում մշակվել են աղտուռվյասծհուլերի լլիվ կամ մառնակի վերակուլտիվացման ոլ ֆիզիկա-թիմիական բարելավման քիմիական, կենսաբանական մերողդնել: Աղառտված հողերի բարելավման ն կալիում պարունակող կառնոր միջուցառաոս Է կացիում

ու

մելիորանտների ու պարարտանիաթերի հող մուծելը. որը է նպաստում հողային ըոծո լքում:բարձրացնելու անտոգումիստ տաիըերի (կալցիում. կայիում. ֆոսֆորի իոններ) խտությունը. առաջացնելու լլժվարալույծ միացություններ Նե նվազեցնելու աճեցվող մշակաբույսերի մեջ տոքսիկ տարբերի մուտքը: Ակտիվացված ածուխը. ցնոլիտները. ցեռլիտային խմբի պարունակող հւսնքատեսակնը դացիտային տուֆերը. ու պարունակող մոնտմորիլոնիաներ վերմիկուլիտներ Լ ագիոհանքատեսակները հով մուծելիս մեծանում հողի նե աղատփբցիւն հատկարյաւնը տոքսիկ նյութերը կլանում ու պահում են իրենց մակերեսին կամ բյուրեղային ցանցի կառուցվածքում ն զգայի կանխում դրանց մուտքը մշակաբույսերի մեջ: Աղտոտված հոդերի վերակույտիվացման ու բարելավման միջոցառումների համակարգում կարնոր տեղ են գրավում կենսաբանական մեթոդները: Որոշ հացազգի խոտաբույսեր ն այլն) յուրացնում են հոդում (ոզնախոտ, կելերիա. ռայգիաս եղած տոքսիկ նլւթերը, մասնավորապես ծանը մետաղները ե կապում կենասվանգվածի հետ: Այդպիսի տարածքների խոտր առաջին տարիներին խորհուրդ չի տրվոմ օգտագործել որպես անասնակեր: Կարնեոր միջոցառում Է համարվում հողում օրգանական նյութերի պաշարների ավելացումը: Անհրաժեշտ է. որպեսզի հանքային պարարտանյութերը. բույսերի պաշտպանության օգտագործել քիմիական մելիռիանտճերը միջոցննըը. չափաբաժիններով. սահմանված եղանակներով ու պահպանել նախատեսված ժամկետներում. խստորեն Շատ կարնեւր է. որ տեխնոլոգիական կանոնակարգը: հիմնականում օգտագործվեն օրգանական պարարտանյութեր: Ըստ որում` խորհուրդ է արվում օրգանական ե հանքային 4:11 հարաբերությամբ: օգտագործել պարարտանյութերը է. մածվում է երբ գոմաղբը շարունակ Անթույլատրելի անասնապահական ֆերմաների մտտ ընկած հուլլակտորիներամ. ն մշակաբույսերում ապա դրն առաջացնամ Է ուղերում

անցանկալի ինգրեդիենտների (քայլ

կուտակում:

մրացության բաղադրամաս)

Կարնոր հիմնախնդիրը 1 պնստիցիղների մնացորդների թունավոր ներգոիծության չեգոքացումբ: Բնական օբյեկտներում պեստիցիդների մնացորդների պարունակության նվազեցումը կարող է տեղի ունենալ բնական ճանապարհով (պասիվ թունագերծում) նե արհեստական ստեղծված պայմանների ո պրոցեսների ներգործությամբ (ակտիվ թումազերծում):

Պեստիցիղի

ակտիվության

քիմիական

մյութի

կննսաբանճակա

պահսպլանմանտնողաթրանը

հպում

է (պերսիստենտություն) բնորոշվում նրա քայքայման աստիճանով: Ըստ որում` պերսիստննտության վրա կարելի է

ազդել.

պայմանների (քէ. օրգանական նյութերի նե այն) պարունակաթյան. սննդատարրերի ավնլացում փոփոխումով. պատրաստուկի հատիկավորված. էմուլսիայով կամ լվացվող փոշիով պաւոված ձների կիրառումով. պեստիցիդների քիմիական կառուցվածքի փոփոխումով: Պեստիցիդների բացասական ներգործությունը նվազեցնելու ուղիներից մեկր պարարտանյութերին պեստիցիդներիհամատեղ է. որի դեպքում կարող են տեղի օգտագործումն ունենալ սիներգիվմի (նույն ուղղությամբ երկու կամ ավելի ազդակների նամատեղ ազդեցությունը), անտաւգոնիզմի.ինչպես նան դրանց ցումալւային համատեղ վուխներգործությանպրոցեսներ: Դյեսսւիցիդներիմնացորդներըթանազգերծելուն դրանց բայլյասական ներգործությունը նվավեցներու կսրհոր միջոցառււմ է պեստիցիդներիե պարարտանյութերի համատեղ օգտագործումը: Պարարտանրւթերը որպես քիմիական հիմե պեստիցիլլճերը. հական բաղադրիչճեր. փոխադարձ ազվում են մեկը մյուսի վրա: Շատ գիանականներ այն կարծիքին են. ոո պարարտանյութնոր ազդում են պեստիցիլների տոքսիկության վրա, իսկ պեստիցիղլները փոխում են թուսերի կողմից հոդում Ն պարարտանյութերում Կլած սեճդատարըերի րորացման բնողըը: Փոխելով սննդառ»յ-

-

-

հոդային

ը

աղեն ըւսըձրացյմանը. արտադրարսկանորյան -

լ

.

թյան պայմանները` կարելի է որոշակի սահմաններում կարգուվոհել պատիաստուկի ֆիտոտոքսիկությունը ե ճվազնցգնելդրա բա-

ցասական ճեյգործուրյանը բերքի քանակի ն որակի վրա: Շատ ղեպթերում բույսերի հանքային սննդառությունը լավացնելու ընթացքում մեծապես փոխվամ եմ պեստիցիդների նկատմամբ ինչպես կայոն. այնպես է| գգայոն բույսերի ֆիգիոլոգիակենսարիմբական ցուցանիշների: թունավերծման ագրոքիմիականմեբոլներից է Պեստիցիդնճերը արտադթաոթյսն տեխնոլագիայի պրովեսամ պեստիցիդների բաղադրությունում միկլատարրերի (մոլիբդեն. մագզնեգիում. երկաթ ն այլն) ավելացումը. որոնք բարելավ նն ազդում դրանց ն քայքայման արագութան ոչ թունավոր. էկոլոգիական տեսակեւոից անվտանգ միացությունների վերածման վրա: ուա Ներկայումս տարվում մճառսիրություններ են հայտնաբերելու ն աճեցնելու մանրէների (սճկեր, բակտերիաներ. միկրւջրիմուռներ. ակւտոինոմիցետմեր) յուրահատուկ տեսակներ, որոնք տսրացացնամ են պեստիցիղների կենսաբանական քայթայուլը: Գենային ինժեներիայի շնոիհիվ առնդծվել են մանըէների մոի շտամներ. որոնք ունակ են քայքայելու կարսն կապերով բասրղ մպլեկուլները.որոնք բճոիոշ են քար պարունակող. արոմատային ե ալիֆատիկ կամ ացիկյիկ միացություններին: Հողերը ն մշակաբայսերը տարսիկ նյութերով չաղդտոտելու ճպատակով անհրաժեշտ է ոռոգման հւսմար օգմագործվուլ ջրերը մւսքընչ մեխանիկականա կենսաբանական մեթոդներով: Վերջին տարիներին շատ երկրներում մեծ տարածում Լ սաւսկել օրգանական իբափոնճերի. մասնավսիւսապես գոմաղբի ն կենսագագյի ստացմսմ վերամշակումը էկոլոգիական տեսակետից մաթուր գոմազբ ստանալու տեխճոլոգիան: Կարինը պարասարտանցոււթերի (շանակաորյւն ունի միկրուկենուսբւսնճական օգտագործումը. որոնք պարունակվում են միկրոծըգանիգմների կենդանիբջիջներում: Սիկրոկենասբանականպարարտանչութերի օգտագործումի Ռող մտցնելու կամ սերմերը նսխասցացմքային մշակման ենթարկելու միջոցով: 3նպաստում է դ: միայն

մշակաբու յսերի բորոտ կան

Բակտիրիալ

արտաղրանքի լավազմանը: է նիտրատների կիրառոմի կանմաոմ ն երի

Բայի որթմտաորինճքում: րոն

Աո

ի

Է

սոպիս

օգտագոլծումըհնաաղ պարարտանյութերի ազոտական 50-6Սկգ ուսշվով խնայելու

նիի

հեկտւսըի

պարարտածյոաւթեր: Աաաա

համապատասխանի

դորա սահմանային ամանի» խտության ան ր մնացորդայինքանակին :

`

)

-

(Թ ՄՔ).

բույլատրելի պետը

|.

անրտիֆիկացվի) հավաստագըրվի

ԱՆ նրա

հասապանս

կողմից: իրավասումարմինների

-309-308-

նման

այդ.

կուտա կուց)

ԼԱՎԱԳՈՒՅՆԿԱՌՈՒՀՎԱԾՔԻԱԳՐՈԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

ԵՎ ԿԱՅՈՒՆ

էԿՈԼԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՍՏԵՂԾՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ագրոլանդշախտնելրումբնօգտագործումը պետք Է կազմակերպել վիտասկան հիսունքննրով. որպեսգի կանխվի բացատսկան ասկանխատեսելի ու. անդառնալի հետեանքները. ապահովվի բնության ն էկոսոմիկւսյի ներդաշնակ զարգացումը: Ագրուկոհամակարգերիկայունությունը ն փոփոխականությունը. Շրջակա միջավայրի լավացումը շահագործման էկոհամակարգերի դրանց պահարդրսնավետ (բնական ռեսուրսների պանման ոլ նպատակառոլդված վերափոխման հավավմարակշռված ստեղծումն է: հարաբերակցության Ագրուկոնամակարգերում մշտապես տեդի են ունենամ բնական միջավայրի փոփոլաւթյուններ քամու ն ջրային էրովիայի. աղտոտված ջրերով ոռոգման. ուսնքային պարարտանյութերի ո պեստիցիդների օգտագործման. քիմիական նյաթերով հողերի աղտոտման. հողերի ամրացման. բնական բուսականությամբ ծածկված տարածքների կրճատման, ֆլորայի ու ֆաունայի տեսակային կազմի նվազման ն այլ գործոնների ներգործությամբ: մկա ագրոլանդշաֆտներում թե ինչո պետք է կիրառել գիտականորեն հիմնավորված միջոցառումների այնպիսի համակարգ. որն ապահովի 1յրանց նորմալ գործելակերպը, սննդատարրերի շրջապտույտն ու էներգիայի հոսքը ն բարձրացնի կայանությունը: Այս բոլորի համար պետք է լավ հասկանալ ու հաշվի առնել ագրոլանդշաֆտների տարրերի կառուցվածքային ե փոլսկապվածությոնը փոխպայմանավորվածության բնույթն ու առանձնահատկությունները, կանխատեսել այն հավանական ու հնարավոր փոփոխությունները. որոնք կարող են առաջանալ ագրոլանդշաֆաներիանթրոպոգեններգործությամբ: են Բնական համակարգեր բնորոշվում մի շարք որոնք որոշում են դրանց ռեակցիան արտաքին ներգործության հանդեպ: Արդ հատկությունների շարքին են դասվում ագրոէկոհամակարգերի ամբողջականությունը. կայունությունը. փսփոխականությունի. ճկանությունը. իներցիան. տալողությանը. փոփոխությունների թուրատրելի սահմանը: Ա.Ի.Չեկերեսը (2000) տվել այլ բնորոշումը: է հատկությունների ներթին միասնականուէկոհամակարգերի մմքողջականությոնը թյունն է. որը պայմանավորված Լ դրանց բաղադրամասերի միջն սերտ փոխկապվածությամբ: ԱԽԼԱյ ունութ անա ի սքնապահպանվել ն իսքմակարգավորվելու -

էկոլոգիական կանխման. պրոցեսների Դեգրալացման անվաանգութբյամ ապահովման ու. կենսապահովմւսն Ուսայի էկոհամակարգերի ստեղծման հատսը պահանջվում է ասրսիծռվել թվում ն մարդկային համալորների. արլ կենադպորտի բոլոր հասարակությսն կարոն գարգոսցում: վրա անթրոպոգեն ննրգործությունը Էկոհամակարգերի առաջացնում է հողի նատկութրոնների ե ռեժիմների. ճդի ու ջրի որակի. բուսական տ. կենդանական արտադրոսնքի. քանակի ո թվաքանակիու դրանց որակի. բույսերի ու կեմղանիների տեսակների բլսվմավանության. տարածման արեալի. բլուտիպի գենոտիպի ու փոփոխոաբյրաւններ:Անթըոպոգեն նրա ֆՖֆիզիոլոգամետասբուիկ ներգործությամբ կայուն էկռռհամակարգերը փոխակերպվում են համեմատաբար անկայտմ ագլոէկոռամակարգերի: Վերջիններիս կայունությոնը պահպանելու համար պահանջվում է մշտսկան արտաքին ներդրումներ.:«գերազամկելագրոկոհամակարգերիվրա թույատրելի ծանըաբնռնվածության սահմանի. հաշվի առնել մեջ մանու բաղադրամասերի կայունության համակարգի

մակարդակն ու ալապտացիայի մեխանիզմը: բնական գսյատոմ է. մի տարածք. որն ունի Լանդշաֆտի վպարգացման պատմութրոն. միատիպ միատարը ծսգման մ. երկրաբանական կառուցվածք ու ռելիեֆ, միանման հողային ո է իր բուսական ծածկույթ. որն այ տարածքներից առանձնանում ճան միջն առանձին բաղադրամասերի կառուցվածքով. ինչպես փոխներգործության բնույթով: փոխկապակցվածության Ն (անթրոպոգեն յանդշաֆտների)բիոտիկ մասում Ագրոլանդշաֆտնելիի գերակշռում են մարդու կւոլմից ձնավորված կենդանիօրգանիզմների համակեցությունները(անթըոպոբիոցենոգները): Նրա տարածքի մեծ ձասում բնական բուսականությունը փոխարինվել է մշակաբույսերի բուսաստաններով. այգիներով. ցանքատարածություններով. տնկարաններով. ն բնական քուսական ու կենդանական ցենոգը փոխարինվել է արդեստականցենոդվով:

օգտագործման).

հատկություններով.

ունակությունն է այն սահմաններուն. որը չի գերավանվում որոշակի սահմանային ժեծարյանը (փոփոխութրոնների թույլատրելի սահմանը). այսինքն համակարգի ունակությունն է պահպամելու իր կառուցվածքնու հիմնական գործելակերպըարտաքին. հատկապես անթրոպոգեններգործության դեպքում: Ւկոռամակարգի ունակութրյանն է Փոտփոլխակածությունը արտաքին ժերի կամ ինքնազարգացման գործոնների Ըստ ազդեցության տակ մեկ վիճակից անցնելու մասին: են համակարգի փոխակերպման խորության տարբերում գործելակերպի(նյութերի ե Լներգիայի հաղորդման ն վերափոխման պրոցեսներ). դինամիկայի (հետադարձ փոփոխություններ համակարգի կառուցվածքի շրջանակներում) ն զարգացման կամ էվոլյուցիոն (անհետաղարձ) փոփոխությաններ: Գործելակերպի փոովսության ժամանակ տեղի է ունենում ոչ մեծ քանակական փոփոխություններ, ռրոնթ կլոււմ են ռիթմային. օրական ն սեզոնային բնույթ: Դինամիկ պոմալխություննելը կապված են բազմամյա ե հետ. պարբերաքար տատանումների համակարգում տեղի են ունենում ավելի խոր փոփոխություններ, քան գործելակերպի փոփոխությունների դեպքում. սակայն այն առաջ չի բերում կառուցվածքի որակական վերակառուցում. այ| դանդաղ նախապատրաստումէ այլ վերակառուցումը: Ձագացման կամ էվոլյուցիոն փովայություննելկլ առաջ են բերում համակարգի անհետաղարձ կաղուցվածքի արմատական վերակառուցում ե նոր լանդշաֆտների ձեավորում: Այդպիսի համակարգըկայունությունը կորցնումէ: Ռկունությունը համակարգի ունակությունն Լ արտաքին գործոնների ազդեցության տակ

սահմաններում փոխելու իր վիճակը ն վերադառնալուելակետայինվիճակի այդ ճերգործությունի դադարելուց հետո: Իներցիան բնական համակարգերի ունակությունն է որոշ սահմաններում դիմակայելու արտաքին գործոնների ազդեցությանը՝ առանց փոխելու իր վիճակը: ՑՖարողությունը էկդռհամակարգիունակությունն է առանց իր վիճակը փոխելրո ընդանելու արտաքին գործոնների օտարածին սերգոիծաթյունը (կողմնակի նյութեր. ավելորդ էներգիա ն այլն): Փոփոխության թույլատրելի սահման բնական համակարգի որոշ

առավնելագույմ ն նվավագայն վիճակի պարամետրերն են. որի ներսում ոնի կայունություն ն չի քայքայվում: ագրոկոհամակարգերի Էկոնամակարգերի ե հատկապես կայոնությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ է բնության ն խելացի միջավայրի շրջակա փոխհարաբերությունները կարգավորել. որպեսզի փոփոխություններըչկատարվես այնպիսի արագությամբ. որն առաջացնի ագրոլանդշաֆտի կայունության թուլացում ն դրանց դեգրադացում: հավասարակշՈրպեսզի չխախտվի լանդշաֆտաէկաոգիական է էական ֆունկցիռնալ ռությունը անհրաժեշտ համադրելլանդշաֆտի ու ն օգտազործման ռացիոնալ որոշել պոտենցիալը կառուցվածքը նպատակահարմարուղղությունը: Դրա համար անհրաժեշտ է գնահատել լանդշաֆտի ամեն մի բաղադրամասի բնական գարգացման արագությունը, արտադրական գործունեության ազդեցության տակ ինչպես առանձին բաղադրամասերի.այնպես էլ ամբողջ ագրոէկոհամակարգի փոփոխություննելը.բնական պոտենցիալիօգտագործման

ձնր:

Լավագույն կառուցվածքի ազրոլանդշաֆտի ստելծման գլխավոր է բերըիության պոտենցիայի լինի հիմնախնդիրը պետք պահպանման ու վերարտադրության ֆունկցիայի վերահսկումը: է պահպանել պետք գագարհն հարցերին Տնտեսական լանդշաֆաների շահագործման էկոլոգիական նռրմատիվները,ճիշտ

որոշել էկոլոգիական ծանրաբեռնվածությանթույլատրելի սահմանը (ԷԾԹՍ). որի դեպքում կամ շրջակա միջավայրի որակն չի փոխվում, որպես կամ փոլխվամ է թույլատրելի սահմաններում: ԷԾԹՍ, լանդշաֆտի էկոհամակարգի կայունության համալիր ցուցանիշ.

արտադրողակասության միջոցով համակարգի գործելակերպը. տեսակային բազմազանությունը. նՆ պարամետրերը. այ. ըմտննսիվություն, ն առավելագույն միջամտելու լանդշաֆտին Էկսռամակարգին

բնութագրում

կառուցվածքն պրովեսների

է

ու

Կոն

է սպիս դուրս գա թույլատրելի սահմանը ն սալ յմ ատանումնմ ալից: բնականթ ի պարամզտրերի է ն) բմավոյման համայ անոլւա«ժետ Էկոլոգիական կատւարքլ վերաբերյալ կայունության ագրուկոհամակարգել պարվել որպեսգի դիտարկումներ. համակարգված նե գործոնները. բերտլ առաջ խախտվածության աստիճանը ներգործությունների Էկոհամակարգերի ոեակցիան տարբեր

սկատմամբ

ե

որր ռրոշ»նլ անթրոպոգեն այն ձանրաբեւնվածությունըի.

ագրոկռհամակարվում :ի առաջացում էական փոփոխութրոններ. հիմնական կազձասկերպման Ագզրուկոհամակարգերի սկզբունքները: Բսականսէկորամակարգերը տնակաս էվոլյուվիայի ես բերել ինընակարգավորման ե ձեռք եթե ունակություն: Ագրուկռհամակարգերում. իսքնավերականգնմանմ գյութաէմերգետիկ ե տեղեկատվական կապերը փովոխվոան եմ ն անցնում թույլատրելի սահմանննըը. ապա լանդշաֆտը կորցառմ է հիմնական բաղալրամասի վերարտադրությունը ե ենթարկվում է եվրայլացիայի: Ժամանակակիցագրոլանդշաֆտներումստնդծվել Է միանգամայն նոր բսույթի բնատստեսական. փֆիտույենոտիկն ստեղծումով իրավիճակ: Ագրոլասդշաֆաների խիստ մեծացել է. բնության վրա ներգործութրոնը ամթրոպոգեն որքանով մր առանց այլ ներգործության մարդը չի կարող իի համար ստեղծել անհիաժեշտ քանակի ն որակի գոյության բազմապիսի գյուլատնտեսական արտադրանք: Հետնապես, ագրոլանդշչաֆտի միայն ոսումնասիրել անհրաժեշտ է ոչ ձեավորման օրինաչափություններնու գործելակերպը, այլն ստեղծել բնատնտեսական այսինքն լավազոյն ագրոլանդշաֆա, տարածքային մի այնպիսի համակարգ, սրը բավարարի մարդու սոցիալ-տնտեսական պահանջները: Առաջ եկավ լավագույն մշակման ստեղծմամ սկզբունքների ագիոլանդշաֆատնելի անհիաժեշսություն, առանց որի ագրոլանդշաֆտնելրի բնական է պրանց առանձին ռեսուրսների օգտագործումը տատոմ բաղադրամասերի ն ապա ամբուլջ համակարգի կայունության նվազում ե վերջին հաշվով դեգրաղացում: Ագրոլաճղշաֆտների ստելյյծման համար ԱԻ.Չեկերեսը (2000) սկզբունքներ. որոնք առաջարկում է հիմք ընդունել մի շարք վերրւծված են ստորն: Լ. Նույնակամության սկզբունքը: Ազրոլանդշափֆտներում արտա գործունեությունը պետք է գործելակերպի տեսակետից համապատասխանիկենսոլորտի ֆունկցիայիմ, այսինքն` լինի շրջակա միջավայրի բնական օրինաչափությանների մույնականացումը: Ըստ որում: երկրագործությունը պետք է վարել հաշվի առնելով բնական լամդշաֆատնելտւմստեյլծված կառուցվածքի Էկոլոգիականառանձնահատկությունները: Նման դեպքում կարելի Լ ստեղծել նոր բնատնտեսական համալիրներ. որոնք ապահովում են կենսաէներգե-

պրոցեսում

էկորւգիական

րական

տիկ

ո

ագրուկուսուրսճերի արդյունավետ ւգտավործումը.կայուն

կեսարւրտինկմամեգվու գործելակերպով: հասակարգելրով տարածքի 5. Համատեղելու սկզբունքը: Ագրոլանղշաֆտների են բնաասթրոպոգես նախագծում ե ստեղծում բաղադրամասերը այն է. որ աղդ էությունը որի համատեղա թյան կաշվառումով. ն կայանի մեկ օրգանապես կապված լինեն բաղավրամասեիը բնական լինի միասճականհամակաիգ, որի համաձայմեցված հետ: համճալիըներիկառտցվածքիե տնտեսակամ գործումելւթյան

սկզ-

Ապրելատեղիֆիտոցենովի համապատասխանությա վիճակի ն է. որ էկոլոգիական բունքը: Լս սկվբուճքի նոթյունը այն տեսակետիցնչ միատարի հողակտոիներում տեղակայվածության Պետք է հաշվի ճիշտ տեւլաբաշխել տարբեր խմբի մշակաբույսերը: 3.

առանձնահատկությո մշակաբույսերիկենսաբանական ն միաժամանակ բերքատվությում բարձր ըլ. որպեսզի ապահովել հողի բերըոոթրանը: պահպանել գերակայությանսկզբունքը: Էությունը 4. Ֆիտոմելիորացիայի ինքնամաքրվու ինքնավելաականգնվու, է. որ

առճել

ոռդապաշտպան.

այն

յո ագրոէկորամակայրգերում ագրղլանդշաֆտներում որը ն ապահովումէ բարելավ է ֆիտոմելիորացիային. տեղր տրվում

առաջատայ

է ստեղծել վարելահողերի. ջրային ռեժիմ: Այսինքն անհրաժեշտ օպտիմալ ն հարաբերակցությո անտառիմարգազետինների սկզբունքը 5. Տարածքայինն տեսակային բազմազանության է ու բարդբազմավան Ինչքան ագրոլանդշաֆտիկառույվածքը է ն ունակ է դիմադրելու արայնքան նրա կայունությունըբարձը

ագրոլանղդշաֆտն աշխասյւհըհարստակենդանական ունակությունը ու իմքնամաթրման

Նման տարբեր ներգործութրունների: տաքին

լավանում է.

րում միկրոկլիման նում.

ինքսավնրականգնման

բարձրանում: ն հարաբերակցությա 6. Հողատեսքերի կառուցվածքի | է որ սահմանվում: սկզբունքը: Էությունը կայանում նրանում. ե էկոմոմիկական հիմնավորված էկպոգիական անտառների են ջրով այսինքն` վարելահողերի.մարգագետինների, հալաբերակցություն ճրււշակի զբաղեցվածտարածությունների

կառուցվ

Ըստ

-Նն.Ֆ.Ռեյմելաի(1920)

Էկոլոգիական ագրոլանդշաֆտմելում

հնարավորէ այն դեպքում.երը պահպաձճումը դավասարակշռության վնրափոլսված էկոհամակարգերիզբաղեցրած բնական ե

կազմում տարածքկերի տոկոսային հարաբերութոո նը

Է 60:40:

ավելի. շատ հուղակտորներումհւմմուսի Վերջին Ե 17-2.0"2-ը: վերագանցում պարունակությունը չի մշակաբույսեր տարիներին Սնանի ավավառոմ առաջատար միջին հաշվով բերքատվությունը համարվող աշնանացան ցորննի 11ԼՀցռա. հացահատիկներինը Է Լարա. գարնասացան կազմել կարտոֆիլիսը՝126.1ց:հա: ցածը Սխալ կլիներ. եթե վարելահողերիարտադրողակւանության 10-12 կիրառվող տարիներին մակարդակը վերագրվի միայս վերջին տեխնոլոգիաներին: Բայց ե որ նախկինում իրականացվող առան ինտենսիվ երկրագործության պայմաններում. գրնին գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բացառության. բոլոր

նան. կա դի ագզրոլանդչաֆտներում անտառի. մարգագետինը ն ջրերիտակ զբաղեցված տարածքները պետք է զբաղեցնեն ընդհանուր տարածոարյան 30-ից պակաս: ոչ նման պարսսնման ԱգրոՒկոհամակարգերի՝կայունության չափանիշները ընդունելի չես լնռնայիս երկրների արլ թվում ն Հայաստանի համար: Իմչ խոսք. սը տարբեր հողակլիմայական պայմանների համար արլ ցուցանիշը կարող ՒԷ խիստ փոխվել հողերի կախված հակաէրոգիոն տեւլլանքի ռելին.ֆից. դիմադրոդականությունից. հումուսային նրւթերի սինթեզի ն սննդատարրերի կուտակման ն ռեսինթեվի ակատարիվությունից., խոնավապահովվածությունից էներգիայիհոսքի ինտենսիվությունից, ն դրա հետ կապված անտառաճմամնմ պայմանների առկայությունից. բնական բուսասծածկիտակ գտնվուլ (խոտհարք, արոտ) հողերի ու տարածքի բուսական ծածկույթի, վիճակից, ոռոգման ջրի պաշարների առկայությունից, մշակության համար պիտանի տարածքների առկայությունից ն այլ գործոններից: Այս հարցի գիտական հիմնավորումը պահանջում է լւտջ վերլուծություններ ն

Կարծք

ից պակաս

.

նռ

նույնպես առանձմավես բարձը չէր: բերքատվությունը է առաջանում. ինչու բնական ն վերափոխված Հարց դեպքում էկորամակարգերինման լավագույն դարաբերակցության հանգամանքը Այդ չեն: կայուն (77:23) ագրոէկոհամակարգերը ավազանիընդհանուրտարածքի բացատրվում է նրանով.որ Սնանի են անօգտագործելիուղերը. որոնք փասառրեն 3452-ր զբաղեցնում ու չեն ներգրավված արեի էներգիայի հոսքի կուտակմանը սննդատարրերի կենսաբանականշրջապտույտի ոլորտում: Նթե ն նույնիսկ չհաշվենք անօգտագործելի հողերը. ապա բնական փոխակերպված էկոհամակարգերիհարաբերակցությունըբոլոր

հիմնավորումներ:

ն Լեռնային Հայաստանում մարզերում, այդ թվում ագրղլակլշաֆտների լավագւաոյնկառուցվածքի ստելծման համար է պահանջվում մոտեցում, բնական ն միանգամայն այ վերափոխված էկոհամակարգերի այլ հարաբերակցության չափանիշներիընդունում: Որպեսգի համոզիչ լինեմ մեր մոտեցումները,ճպատակահարմար ենք գտնում այս հարցը դիտարկել Սնանի ավազանի օրինակով: Նշված տալրածաշըջանում (407,6 հազար հեկտար) բնական ն վերափոխված էկոռամակարգերիտոկոսային հարարնրակցությունը կազմում է 7723. սակայն ագրոէկռհամակարգերը կայուն չեն ն ենթարկվում են դեգրադացման: Այդ մասին են վկայում էրոգացված տարածքների տարեցտարի ավելացումը. ուղում օրգանական նյութեր, պաշարների նվազումը, հողերի տեխնոլտգիական հատկությունների վատացումը, աճեցվող մշակաբույսերի բերքատվության նվավումը ն այլն: Մեանի ավագանի տարածքում կատարված խոշոր մասշտաբի (1:10000) հողագիտական ուսումնճասիրությունների նյութերի ամփոփումից (325 հողափոս) պարզվել է. որ 80.5 հագար հեկտար վարելահողերի 63.1 հավար հեկտարը (75.82) պարունակումԷ 3.0" ո-

հումուս

քան Ն.Ֆ.Ռեյմերսի բարձը է (68:35). Նույնիսկ (60:40): պարամետրերի առաջարկվող

ղեպքելում

կողմից նման

պայմաններում ագիոէկոհամակարգերը կարաբնըակցության

|

ենթարկվումեն դեգրադացիայի: կայտնությունը Լեռնային տարածքներիագրոէկոհամակարգերի ն անտառների գործոնը. մեր պատկերացմամբ. վերափոխորոշող է: Սնանի հարաբերակցությունն ված էկոհամակարգերիտոկոսային ինդհանուր ավազանում բնական էկոհամակարգերի տարածքից են (հաշված անօգտագործելիհռղերը) 98.13"2-ը զբաղեցնում արոտյ է .85"«-0 ն ծածկված անտառներով մերն ու խոտհարքները. մրայն (19.23 ուսզար հեկյռար սնտառներից ո ու թփուտներով

իփուտների

հողագրունտներում հիմնադրված չեն ներգործում տարաանտառտնկարկներննն. ոիոսթ փաստորեն կայունության պահպանման ծաշրջանի ագրոէկոռամակարգերի

յուրջ

հազար հնկտարը Սնանի

վրա):

են Տարածաշրջանում արոտները. որոնք գբաղեցնում բնական

էկոհամակարգերի ընդռանուր տարածքը ճց.Վ"ս-ի 2րաշված անօգտագործելի հողերը) հիմնականում ընկած են մեծ բնթության լանջերի նն ո վրա. Էրովացված ն ստնահարված

արգուկոհամակարգերի կարոնությաճ պահպանման հարցում առանձնակիդեր չնմ խաղում: Բնական ն վերափոխվածէկոհամակարգերի սման տոկոսային

հարաբերակցություն (րացի Ըրարապյան հարթավայրի) նկատվում է գրեթե բոլոր

մարզերում ն գյուղատնտեսականգոտիներում: Հայաստանիլեռնային պայմաններումլավագույն կասում յվածքի

ագրոլանդշաֆտների ստնդծման հարցում պահանջվում Լ այ մյտեցում: Կայուն ազրոլանդշաֆտնսերիստնդծման հւսմար անհրաժեշտ է հաշվի առնել վերափոխված էկոհամակարգերին անտառների (ներառյալ թփուտներ տ պաշտպանական անտառանկարկների)զրադեցված տարածքների տոկոսային հարաբերակցությունը: Հաշվի առնելով Հայաստանի սակավահող լինելը. ինչպես ճան ագիռանտառմելիռրատիվ աշխատանքների փորձ, նպատակահարմարէ. որ հարթ տարածքներուս վերափոխված էկոհամակարգերի ն անտառների վբաղեցված տարածություններիտոկոսայինհարաբերակցությունը կազմի 10:90.

իսկ

լանջելրում՝ 20:80:

Հայաստանի ագրոանտառմելիորատիվ աշխատանքների գլխավոր սխեմայի իրականացումը համարվում է լավագույն կառուցվածքիագրոլանդշաֆտսերի ստեղծման կարնոր օղակը: Բնական է, մինչն հողի սեփականաշնուրույմը կազմված գլխավոր սյսեման պետք է վերանայվին ճրանում մտցվեն համապատասխան ճշսումմեր: Լավագույն կառուցվածքի ագրուկոհամակարգերի ստեղծումը: Գյուլատնտեսության զարգաւյման նախասկզբնական7ջրջանում բնօգտագործմանէկսլոգնակամսկզբունքներըսվտագութվել Նմ տսրբերայնոիրեն, որը ն շատ դեւվքերյոմ առաջ է բերել աճտղվելի ու անհետադարձբացասական հնտեանքմեր:Գյոյատնտետա բյանտարբեր ճյույլերի զարգացման զուգընթաւյ այ սկվրունքները սկսել են կի. րառվել անհամեմատ ավելի իմաստավորվածու աղատակառոուված: Սակայն չատ արտադքանկըսաանայու սպատակմնեքին ուղլված գրւղատնանաւթյան վարումըխուր հակաուրյումսերառաջավինց տռավել արտայլրանք ապահովելու. ազրոկոհամակարգերիկայունութրոնը պանպանելուն բնաանըըոսայգեն ասմասալւսկշըււբյա-318-

սը ապահսվելու հիմնահարցերում: Էկոլոգիական գիտության զարգացումը հնարավորություն է տալիս սշակելու զյաղատնտեսական արտադրության վարման այնպիսի մեթոդներ. որոնք Ասլաստում են պահպանելու ագրոդլանդշաֆտ ու կայունութրունը: Դրա հասար աճհրաժնշտ է բազուսումնասիրել մակուլմանի բնութագրել քանակական ագիոէկոհամակարգերի ու ռրակական վիճակը. կոնկրետ տարածթմերի կան առանձնահատկություններըն այդ հիման վրա ծանրաբեռնվածությանըպլանավորել այն դի հաշվով. այնառաջ չբերի ընսսնթրոպոգեն հավասարակշռությանխախտում. հատկապես անկայուն բնական ԱգրոՒկոհամակարգերումտեդի է ինչպես առանձին բիոտիկ բաղադրամասերի փոփոխություն, էլ այնպես Աե ամբողջական փոխակերպում. ինքնավերականգնման հետնանքով խախտվում է մեխանիզմներով որոշակի կայունություն ապահովող նրա ներքին կառուցվածքն գործելակնիպը:

յանդշաֆտաէկ

տնտեսակ

յանշաֆտներում: ունենում ՏՏ

ՏՐ

համակար ինքնակազմավորմ տարբե

Ագրուկոհամակարգելրում տելի

ունեցողհնարավո է |

անհրաժեշտ

փոփոխությունները պարզեր համար մշակել ինտհգրալ ։պարամետրեր. որոնք կարտացոլեն տարբեր կարգի ն բիոտիկ արտադրանքի ստեւլծման. ճգտագործման. քայքայման մնացորդային քանակի կուտակման Այդ նպատակով պրոցեսները: (2000) Լ.Ի.Չեկերեսը առաջարկում է բնութագրել հետեյալ պարամետրերը. Է Կենդանի կենսազանգվածը (ֆիտո-.

զող-

ն

միկրոկենսազանգ|

|

գ/մ2կամ տ/ոա-ով: օրգանական նյււթերի պաշարը: 5.Ագրոէկոհամակարգերիօրգանական նյութերի բաղադրութրումը (հումնի. ֆիտովզանգվածի.գոռգանգվածի ն միկրուօիգանիզմների կենսազանգվածի հարաբելրակցությունը): 4. Ավտոտրոֆ ն հետերոտրոֆ բաղայյլրամասերի գործելակերպը, Խ որը գնահատվում է առաջնային նե երկրորդային արտադրանքո դրանըՑ հարաբերակցությամբ: Առաջնային արտադրան հարաբերությունըերկրորյյայինին արտացորսմ է. կենսաբանական արտայլրանքի հավասարակշռվածությունը: 5. Բույսերի վերգետնյա մ. ստորգետնյա մասերի ամենամյա մահացող օրգամճականնյութերը (բափոն): վածը) արտահայտած 2. Մեռած

համալ Տարեկան աճի շնորհիվ «աաթյւնոմ մնացող օրգանական նյութերի բանակը առանց թափ. նի (ըրական աճ): 7. Օրվանակաս սյութերի վերարտադրոիյունը (առաջնային արտադրանքի հարաբերությունը կենդասի ֆիտոզ մսգվածի վրա). արտահայտած "»՞-ով:Ինչքան այլ ցուցանիշը փոքր է. այսքաս մեծ է հետագա կոնսերվացումը ինչքան այն մեծ |. այսքան բարձի է 1վիոդցեսների դիսամիզմը: ձ. Օրգանական նյոթերի ընդանուր շրջանառության արագությունը կենդանի ե մեռած օրգանական նյութերի պաշարի հարաթերությունը, (ներառելով կամ չներառնլավ Ողտմուսը) արտայրանքի վրա. արտահայտված 55-ով 9. Քայքայման (դեստրուկտիվ) պրոցեսների արագությունը: Որպես քայքայմւսն են պրոցեսների ցուցանիշ. օգտագործում ամենամյա մուտք գործս մնռած զանգվածի հարաբերությունըճրա պաշարի վրա (թափոն-թաղիք գործակից. 5-ով): 10. Քիմիական նյաթերի ու քիմիական տարրերի պարիունակութրոնը ա՛ թիմիական տարրերի տարեկան կուտակումը (կգնա մեկ ճ.

,

տարում),

բ/ քիմիական տարրերի մնալը ֆիտոցենոգում (կհա մեկ տարում): Այս պարամետրով որոշվում |է քիմիական տարբերի

կուտակման

ն

դրանց վերադարձի միջն եղած տարբերությունը

(կգ/հա մեկ տարում):

Համակարգի այս հիմնական գցոացաճիչների ն դրանց գործելակերպի որոշումը հնարավորությունԼ տայիս ուաււմնասիիել ղրանցում տեղի ունեյող առաջնային արտադրանքի ստեղծման ե դրա հետագա սպառման ու քայքայման պրոցեսները:

Ագրուկոհամակարցերը: բնական համակարգեր են. որոնք փոփոխվել են տեխնոլոգիականՆ սոցիալական Վվործոններիներգսրծությամբ: Ազրսէկոհամակարգն ունի որոշակի բաղադլււթյուն. կառուցվածք ե ռեժիմ. որոնք պահպանվումն կարգավորվում են մարդու կողմից: Հսկողության բացակայության դեպքում ագրոՒկորւմակարգը աստիճանաբալ կորցնում է իր հատկությունները: Էկոհամակարգերի գղրծելակերպը սպատակահարմար Ւ վերլուծ հետնյալ ուլդաթյուններով էներգիայի հոսքը. սնու յայական Ն շղթաներ ցանց երը. քավղվմապամության տարածթային կառուցվածքը. սննդատարքընեոքր ջրջապոույտը.

Վարգացումը ն էվոլյուցիան: կայասությունը ԱԳրուկոհամակարգերի պահպանելու. ինքնակազմավորումը ն ինքմւսկարգավորումըապահովելու համար անհրաժեշտ է տնտեսական շահերի խելացի զուգակցել հետ: ԸԱտաջնային խնդիր 1 պահանջների Լկոլոգիւսկսն արտադրանքիստելծման պրոցեսի կարգավորումը. որն ուղղված Լ ագյաէկոհամակարվերիարտաղրողականության ն կայունության է լուծել կարելի բարձրացմանը: Վերջինս էկոլոգիական սկզբունքների վրա հիմնված արտադրության ինտենսիվացման միջոցով (պոլիկուլտուր պանթեր. հորիզոնական ռոտացիայով ցանքաշիջանառությունների կիրառում. հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ կենսաբանական պայքարի կազմակերպում. բարձր արտադրուղականությունունեցուլղ սորտերի շրջանացում ն

այլն):

Ագրոլանդշաֆտների էկոլոգիական գնահատման մեթոդռլոգիական հիմունքները: Տարածքն արդյունավետ օգտագործելու համար անհրաժեշտ է ստեղծել ագրոլանդշաֆտների այնպիսի կառուցվածք. ռրն ապահովիոչ միայն բարձը արտադրուլականություն.այլն էկոլոգիական բազմազանություն, բավարարի սանիտարահիգիենիկպահանջները: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ու բնութագրել տվյալ լանդշաֆտի կլիմայականռեսուրսները, հուլային ծածկույթը.ջրային պաշարմերի առկայությումն ու ոռոգման ճպատակով օգտագործելու հճաքափղլությունները ն ուղիները, մշակության ուսպայմար իրացնելու ուլլային ֆոնդի առկայությունը. անտառաճմամ մանները, կերարտադրությանզարգացման հճարավոությունձճերըե այլ հարցեր: Վերջինիս հիման վրա տեսական ու մեթուրւլոգիական հիմնավորումովնախագծում ն իրականացնում են տվյալ լանդշաֆտի տնտեսական ծանրաբեսնվածության զուգակցման պարամետրերը: Որպես լանլշաֆտի նորմատիվային կարնեոի ցուցանիշ. վարելահողերի, անտառների, բնական բուսածածկի տակ գտնվուլ մարգագետինների լավագույն հարաբերակցյոթյամբվուգակցումնէ, ոքը կարողէ ապահովել ագրոլանդշաֆտիկայունությունը, այսինքն` այն ունակ Էէարտաքին ճերգւրծության տակ պահպանելու իր կառուցվածքն ու գործելակերպը: Լանդշաֆտմերիլավագույն կառուցվածքի ստելծււմի նպատակ է հետապնդում նրա բաղադրամասերի միջն ստեղծել այսպիսի

կապեր. որոնք կհնարավոիխություն են տալիս արդրունավետ օգտագործելու բասկամ ն ագզրոլկոլոգիական ռնսուրսները. համապատաս|սանութրուն ստեյյծել բնական պոտենցիալիե սմցիալտնտեսականպահանջներիմիջե: (2000) էկոլոգիական կարանությունը Ա.Ի.Չեկելրեսը ե լանդշաֆտի բարվոթությունը գնահատելիսառաջարկում է հաշվի առնել հետեյալ

հանգամանքները: 1. Էամդշաֆտներում վիճակի գնահատման

ն

փոփոխություննե-

րի կանխագուշակմանաշխատանքները պետք է իրականացվեն համակարգված ուսումնասիսրություններդվ. քանի որ գարաթյուն ունի բիոտիկ ինքնակարգավորման է ինքնակազմավորման գործըն-

հացներ: Լանդշաֆտի 2.

նկատմամբ համակարգված մոտեցումը է տայիս պարզելու նրա հնարավորություն կառուցվածքը.ինչպես նան բայյադրամասերիկապերը տարածության ն ժամանակիմեջ: Ուստի պետք է գտնել այն սկզբունքներն մեթոդները,որոնք են տայիս տարբեր հնարավորության տիպի լանդշաֆտներիհամար մշակելու համաձայնեցված փոխհարաբերություններ: 3. Էկոհամակարգերի էկ դոգիական (ագրոՒկոհամակարգերի) կայւնաթյունը ն արտադրուլականությունըսերտորեն կապված են լանդշաֆտիաբիոտիկ ե բիոտիկ տարրերի բազմազանությանհետ:

Հետնապես.անհրաժեշտԷ ճիշտ գնահատելստեյլծված լանդշաֆտի կառուցվածքնու ենթադրվողձեափոխությունները: 4. Լանդշաֆտի էկոլոգիականկայունությունըներառումէ ինչպես անթրոսըոգեն ծանրաբեռնվածության նկատմամբ կայոնությունը. այնպես էլ այս կամ այն խախտման դեպքում համակարգի ճկնության ռեակցիան: Ուստի բաղադրամասերի միջե ճյութաէներգետիկ ն այլ կապերը գնահատելիս անհրաժեշտ է դիսշել յանդշա-իտիվրա պոտենցիալջանիրաբեռնվածությունը: Ց. Ագրոլանդշաֆաների առանձին ագրոՒկոհամակարգերի լավագույն կառուցվածքնու ֆունկցիոնալ կապերը որսշելիս. էկոլւգիատնտեսական պոտենցիալին դամապատասխանեցնելիս անիրաժեշտ է ուշադրութրոն դարձնել առաջնային կենսաբանականարտադրանքի ե ըստ սմուցողական կապերի ու կենսաբազմազանության օրգանիվմի պոպովյացիաների ժամանակա-տարածական բաշխվածության վրա:

Լասդշափֆտների օգտագործման

հնարավորությունների

բնւս-

պարզելու համար անհիքաժեշտ Է հաշվի առնել դրանց տարածքային առանձնահաատկությունները նե որոշել. բե ինչ դոմլղվածությանագրոլանդշատներ կարելի ստեղծել ն օգտագործել գյոռղլատնտեսական նպատակներով: Ագրոլանդշաֆտմելրի բնութագրման համարի անհրաժնչշտ են համալիր երկրաբանական տեղեկություններ տարածքի կառուցվածքի. (կարստ. գեւմորփոլոգիական պրոցեսների սողանքնել. տաֆոզիաե այլն). ռելիեֆի, հուղամելիորատիվվիճակի (էրոգզացվածություն, կրկնակի աղակալում, ճահճացոււմ ն այլն),

ագրոկլիմայական ու ագրոօղերնութաբանական պայմաճների. ջրային ռեսուրսների.բուսական ու կենդանականաշխարհի վիճակի վերաբերյալ: Ագրոլանդշաֆտների հավասարակշռությաճ պահպանումը ե կատարվում է նյութերի շլջապտույտի էներգիայի ուսքի լավացման միջոցով: Ըստ որում, բիռգեռցենոտիկ կայունացման գործում հիմնական դերը խաղում Է հոդը. որը հանդես ն ՒԷգալիս որպես տարբեր նյութաէներգետիկ հոսքերը է վերափոխուլ յուրահատուկ կապող օղակ: Այստեղից էլ բխում ո հողերի ինքնակարգավորուղ հատկության պահպանման կայունության բարձրալյմանառաջնահերթնշանակությունը: Տարբեր հոլատիպեր. նույնիսկ ռելիեֆի տարբելւ,տարրերի վրա ձեափատված միննույն տիպի հողերն անթրոպոգեն մասնավորապեսմշակման հանդեպ ունեն տարբեր կայունություն, որը պետք է ռաշվի առնել լավագույն ու կայուն կառուցվածքի ագրոլանդշաֆտներիստեվծման ժամամակ: Չի կարելի ժխտել այն հանգամանքը, դլ ագլոլանդշաֆտների ն ընդհանրապեսլանդշաֆտներիկայունությունը մեծապես կախված է կլիմայական պայմաններից, այսինքն` էներգետիկ պրոցեսճելրից, խոնավացվածության ռեժիմից. որոնք ուղղակի կամ ճերգործում են հողի հատկությունների ձեավորման հողային բիստիպի,բուսական ւո կենդանականաշխարհի բազմազանության, աճի ու զարգացման, առաջնային ն երկրորդային արտաւյրանքի ստեղծման վրա Ուստի կայուն ն լավագույն լանդշաֆտների ստեղծման համար անհրաժեշտ է համալիր մոտեցում. բազմաբնույթ. փոխադարձ կապված ու. փռխաղալձ պայմանավորվածզործոնների հաշվասում: Լանդշաֆտի կայունութրունը ե այլ հատկանիշնեիի վիճակը

պրոցես

կարգավորո

ներգործութ

անոորլա

կառուցված

բնութագրելու համար Ա.Ի.Չեկերեսը (2000) առաջարկում է կիրառել հետեյալ համայիր գնահւստոմները: 1. Տեխնոլոգիական գնահատում. որր որո»)մ է ագզրոլսանլշաֆտի պիտանիությանաստիճասը կոնկրետ տնտնսասկան գործունեության հասար: 2. Տարբեր ննրգործությոններից կախված ագրոլանդշաֆտի կայանությաննվացման աստիճանի գնահատում: 3. Ագրոլանդշաֆտի փոփոխության աստիճանի գնահատում. փաստացի ն կանխագաշակվուղ վիճակի ցուցանիշները նորմատիվային (ինչպես սաբրոտիկ. այնպես էլ բիոտիկ հնտ բաղաղդիամասերի) վիճակի ԷՈամեմատպելու միջոցով (Պետստանդարտ` ԳՕՍՏ). էկոլոգիական նորմերի թույլատրելի սահման (ԷՆԹԱ). տարածաշրջանային ն տեղական նորմեր. ինդիկատորներն այլն: Համակարգիմոտեցման ղիրքերից ելնելով. ռրի դեսյքում հաշվի է առնվում նե լանլչաֆտների ձեավորման գործելակերպի առանձնահատկությունները. հնարավոր է ագրոլանդշատի լավագույն կառուցվածքիհետեյալ նախադրյալները: . ՁՉնեավորելն պահպանել հռղատեսքերի կառուցվածքը ն գործելակերպը լավագույն մակարդակի վրա. որն ապահովում է ագրոլանլշաֆտի անհրաժեշտ բազմազանություն ն կայունություն: 2. Էկոլոգիական տեսակետից ագրոլանդշաֆամերի լավացումը պետք է ապահովի կենդանի բնության գենոֆոնդի. ինչպես նան բնական ցենոզներիվերականգնումն ու պահպանումը: 3. Վերականգնել ո պահպանել տարածքի լամլշաֆտի գոյացման բնական ֆոնը: 4. Էկոլոգիական տեսակետից ագրոյանդշաֆտերի լավացումը ապահովվում է տարբեր կարգի ու կարգավիճակի պահպանվող բնական տարածքների ցանքի սպատակաուղված ընյյարձակում (միկրոարգելավայրիցսկտսծ ձիմչն արգելոցներ): Ագրոլանլշաֆտում պետք է պահպանվի սան էսթետիկական ե էթնիկականարժեքները. ռեկրացիոն-կոււյլտուրական ռեսուրսները: Սովորաբար լանդշաֆտի Ւկոլոգիական կայունության աստիճանի գնահատումը կատարվում է Էկոլոգիականկայունացման որր: ինտեգրացվումԼ լանդշաֆտի աբիռտիկ ն գործակցով (ԷԿԳ). բիոտիկ տարրերի որակական ու քանակական ընութագըրերը: Այս հարցերի մասին կարելի Է տնդնեկություններ ստանալ ոոլւսերեն

հրատարակված «Ագրոէկոլոգիա» դասագրքի 22. (Մոսկվա. «Կոլոս» հրատարակչություն,2000թ.):

ԱգրոՒէկոհամակարգերի կայունությունը` Մգրուկոհամակարգերը

:

բաժնի Կրութերից

,

մարդու կենսապահովման անփոխարինելիմիջոց են ն կարնռը դեր են խաղում կենսոլորտում տեղի ունեցող պրովեսներում. ուստի յոպատնտեսասական դռանց կայունության պահւվամումը Է: արտադրության առաջնահերբ խանայիրներից Կայունությունը էկոհամակարգերի գնահատման հիմնական ցուցանիշն է. որից կախված է երկրագռրծության համակարգերի (ժամանակակից ն հնուսճնկարային)կնռավարման միջոցառումների համալիրը: Կայունությունը ագրոկոհամակարգի կառուցվածքի ն գործելակերպի պահպանումն է: ԱգրոՒկսհամակարգերի լավագույն կառուցվածքի ն կայուն արտադիողականության պահպանումը. շրջակա միջավայրի աղտոտման կանխումը. այսինքն դրանց կառուցվածքի ու նորմալ գործելակերպի պահպանումը կարգավորվում Է լրացուցիչ նյութերի զանազան (օիգանական ն հանթջային պարարտանյութերի. խառնադբերի. պեստիցիդների. մելիռրանտնեիի) ե էներգիայի ներդրումով: Ագրոէկոհամակարգերը. ի տարբերություն բնական էկոհաձակարգերի.ինքնակարգավորմանունակություն չունեն, որը ն առաջացնում է արտւաթիններդրումներիանհրաժեշտություն: Ագրոէկոհամակարգերում սինթեզված օրգանական նյաթերի քայքայման պրոցեսը սովորաբար ավելի ինտենսիվ է կատարվում, ե է քան ստեղծում բնական էկոհամակարգերում, որ. ագրոՒկոհամակարգերի քայքայման վտանգ՝ Օրգանական նյաթերի սլնթեզի ե դրանց տարբարոծման պրոցեսում հող մուտք գործուլ սնալատարըենրիքանակը պետք Է գերազանցի արտադրանքի հետ սննդատարրերի քանակր:Երբ տեղի Է ունենամ հակառակ հեռացվուլ պրոցես, աղա ագրւկոհամակարգելում սնալատարլերի պակասը (լրացվումէ արտաքին ներդրումներով(հանքային պարարտանյութեր մտցնելով) ն առաջ Լ գալիս շրջակա բնական միջավայրի նեգատիվ փոփոխությունների վտանգ: Հետնապես. ագրուկոնամակարգերի կայունությունը պահպանելու նպատակով անհրաժեշտ է ապահովել սննդատարրերի շրջապտույտի փակ հաժակարգ. իսկ հողային օրգանիզմների գսրծելակերպը համակարգի ներթին պաշարների հավաքագրման ուղիով:

Միջավայրոմ սնոաիատարրեքրիանհրաժեշտ պաշարների ատկայությունը. հոդայիս օրգանիզմների Կորմալ վործնլակնրպի ապահովումը նպաստում են համակարգի կայունության պահպանմանը: Ագրոէկոհամակարգի կայունության պարամետրերնեն ա՛ հուղգի գործելակերպի. ռեժիմը են հատկոթյունները. բ ագրոֆիտացենոգիկառուցվածքը. կազմավորումըն արտալլ-

րողականությունը, գ

միկըուբային

կւսզմավորումը. դ

համակեցության

կառուցվածքը

ն

կենսաերկրաքիմիսկամ շրջապտույտի ինտենսիվությունը ե

հաշվեկշուսծությունը:

Կայունությունը, գնսհատելու համար հաշվի են առնում նճերգործալ գործոնների կապը (տիպր. ինտենսիվությունը, տեղադրությունը ե այլն). ինչպես նան կայոնությունը պանպանուլ հիմնական պարամետրերնու կայուն վիճակ ունեցող գոտիներիհետ էկոհամակարգերի կապը: Երբ էկոնամակարգի կառուցվածքը փոխվում է ն անցնում անկայուն վիճակի գոտին. ապա այն կորցնում է կայունությունը: Երբ էկսռամակարգը կայուն Խսվասարակշռությանմեկ գոտուց անցնում է մյուսին, նման լղեպքում էկսհամակալգի սերքին կապերի պահպանվում են ն այն առնում է ձկւոն: Եթե բնական կամ անթրոպոգենգործոնների ժամանակավոր ներգործությունից էկոոամակարգր ի վիճակը է վերականգնել իր է: նախկին կայուն հավասալրակշռությունը,ապա այն հաստատուն Որպես ագրոէկորամակարգերի կայունության Ն հաստատուն լինելու բնորոշ չափանիշ առաջնային նշանակությում ունի ագրոցենոգի արտադրուլականությունը: Եթե ագրուկոհամակարգի արտայլլըողականությունը նվազում է. նշանակում է այն կայուն մակարդակիցանցել է անկայուն գոտի: Ընությիսն մնջ շատ հաճախ լինում Է այնպես. ռր հոլլերի դեգրայլացիայի (էյովիա. տեխնոգեն այլտոատում, կրկսակի աղակալում. ալկալիացում, գերխոնավայում). նրաշտի ն այ պատճառներով ագրոգենոզների արտւադլաոլականությունընվազում է, ն ագյտՒկոնամակարգը անցնում է անկայուն գոտի: Եթե կանխվում

հուլերի դեգրադացումը կամ ակտիվ պայքարի է կազմակերպվում նրաշտի յլեմ, ապա ագրոէկոնհամակարգը անցնում է կայում գոտի: Իսկ եթե այդ բալյասական գործոնները տնական են ճերգործում է

այն նկատվում Է բերքատվության անընդհատ նվազում. ապս պարամետրերի ձնավորում՝ ձրկրոբային առաջացնում է այլ հաշվնկշոված ցիկլի. հողի համակեցությաններիու սննդատարընըի Հետնապես. փոփոխություններ: էական մակարդակի բերրիության առաջ որոնք վրա. գործոնների այն է հսկողություն մշտական պետք վիճակի են բերում ագրուկոհամակարգերի կայան ն հաստատուն խախտում: Վելւահսկմաս համար անհրաժեշտ ՒԷ Ուղագիտական. նե էկոլտգիաագրոքիմիական. էկոլւգիական. ֆիզիոլոգիական գնահատել ուսումնասիրություններով տոքսիկոլւգիական ու ունեցո տեղի դրանցում ագրոէկոհւսմակարգերիվիճակն հարցի Մակայն միտումները: գարգացման պրոցեսների այնպիսի մշակված չի դժվարությունը նարումն է, որ դեռես մեթոդիկա. որով հնարավոր լինի ռրոշել ու սահմանազատել տարբնը

բնակլիմայականգոտիներումձնավորված ագրոէկռոհամակարգեր (հոմեռստազ). կայունության գոտիները հարմարվուլականություն (ռեզիստենտություն).ռեպրեսիա ն ստրես, դիմադրոդականություն դրոշել դրանց սահմանները:

կայունությանգնահատմանպարամետԱգրոէկոռամակարգերի

րերից է անթրոպոգեններգործությամբմիկրոբայինհամակեցաթյան միկրոբայինհադեակցիան:Կենդանի (բիոտիկ) բայլադրամասերից մակեցությունը ամենից զգայունն է էկոլոգիականիրավիճակիփոփոխության հանդեպ (տարածքի անթրոպոգեն աւլտոտում. հողերի ջրաաղլայինռեժիմի վատացում,օրգանականմյաթերի պաշայլների մեծանալու նվազում ն այլն): Անթրոպոգենծանճլաբեռնվածությունը է ունենում միկրոբատելի դեակցիա. պատասխան որպես դեպքում, փոփոյին համակեցությանկառուցվածքայինն գարծելակերպային է 4 ն (2000) արտահայտվում այն Ա.Ի.Չեկերեսի ըստ խություններ.

ռետաոլականհարմարվողականգոտիներիփոփոխումով: հարմարվողական գոտում (հոմեոստազի գոտի), որր (ին է անթրոպոգեն ծանրաբեռնվածության ցածը բնորոշում միկրոբային համակեցության մակարդակը, տեղի է ունենում ե ըճդլիանուրկենսագամգվածիփոփոխություն.սակայն նրա կազմը հաստատուն է, կարոն այսինքն` է: կազմավորումը առաջացնում է Միջակ մակարդակը ծանըարեռնվածությունը միկրոբային համակեցությունների կազմավորմանցործընթալյում փոփսխություններ. որն արտահայտվում է պոպուլյացիաների իսկ վնրաբաշխման ձեով. աստիճանի դոմինանտության

համակեցությանտեսակային կացյմբ մնում

ոտի):

է անփոփոխ (ստիեսի

տ Ազրոքիմիկատների ծանը մետաղների խտության

մեծւսցման դեպքում տեդի է

ունենում

արագ միկրոօրգանիզմների

տոքսիկ Այութերառաջացնող ն են դառնում

զարգացում

դոմինանտնելր: Ժ-ող հարմարվուական գոսոյյ ամայ: (վիմադրողականության կամ ռեվիսուննտության գոտի) է րնորոչ ամթրոպովեն ծանրաբեռնվածության բարձր մակայդդակ.որի դեպքում տեղի է անենում միկրոբային կազմի փոփոխություն` շատ օրգանիզմներ,

որոնք բնորոշ են նորմալ վիճակում գտնվողհուլերին, ոչմչանում են. ն ես տվյալ բացասական ներգործության ճկատմամբ

զարգանում

կայունություն ունեցող պոպուլյացիաները: Ծանրաբեռնվածության հետագա մեծացումըառաջացնում է փղում

միկրոօրգանիզմների

թվաքանակիաճի ու զարգացման ճ0շվածություն (դեպրեսիայի գոտի): Միկրոբային համակեցության համար թույլատրելի է համարվում անթրոպոգենգործոնների ծանրաբեռնվածության այն

սահմանի,

սրի

դեպքում

համակարգը

( ոմեռստագի) հավասարակշռության

գոտուց.

չի

հանվում

միկրոբային

համակեցությունըկայուն ու հաստատուն համակարգԷ: Ստրեսի գոտու համար բնդրոշ է այն, որ միկրոբային համակեցությունում տեղի ունեցած փոփոխությունները պահպանվում

են

երկար

ժամանակ,

չնայած

ծանրաբեդնվածության ներգոլւծությունը, կ

դադարում

է

վերականգնվամ են խախտված շրջակա բնական միջավայրի պայմանները: Այդ նշանակում է, որ համակարգը.կորցնելով րաստատուն վիճակը,

անցել Է այլ վիճակի: Միկրոբային համակեցությունումնրա կազմի վերակազմավորմանը ն վնրակայոււցմաննուղված անթըոսյոգեն միջամտությունը. ինչպես նշում է նույն հեղինակը.կարուլ է տալ ինչպես դրական. չեվոք, այնպես էլ բացասական արդյունք: Նպատակ չունենալով վերլուծելու ոչ հիմնավորված միջամտությունների կիրառման դեպքում հողային միկրոբային համակարգում տեւլի ունեցող դրական ու բալյասական փոփսոխությունները՝ միայն նշենք. որ կայունութրոն ու հաստատուն վիճակ ւնեցու ագրոէկոհամակարգերումպետք է այնպիսի անթրոպոգենմիջամտություն. որը միկրոբայինհամակեցությունների կազմամ 7 գործելակերպումառաջ բերի հիմնականում դրական

փուիսխություններ` Իրականացվող միջոյառումները պետք է բազմակողմանի տ գիտականորեն հիմնավորված տնտեսական լինեն ն Լ էկոլոգիական առումով: այրպյունավետության. Անթրոպոգեն ներգործության նկատմամբ ագրոֆիտոցենոգների ռնակցիայի տիպերը: Ագրոցենովըագրոէկոհռամակարգի կարնդրաէ ն սրա արտադրողականությունըմեծ գույն բաղադրամասերից չափով բնութագրում է էկռորռամակարգի կայունությունն ու հաստատուն վիճակը: Ինչպես նշվեց. բնական էկոռամակարգում արտադրուլականությունը կարգավորվում է ներքին մեխանիզմով.իսկ ագրոհկոնամակարգերում` անթրոպոգեններգործությամբ: Ագրոէկոհամակարգերի կայունության կարեոր ցուգանիշը աճեցվող մշակաբույսի վությունն է: Նորմալ պայմաններում հիմնավսը տեխնոլոգիաների կիրառումը ուղեկցվում է մինչն որոշ մակարդակիաճեցվալ մշակաթյււյսերի բերքատվությանբարձրացմամբ: Սակայն անբարենպաստ օդերնութաբանականպայմանների, մթնոլորտային օդի աւլտոտվածության. Խալերիքիմիական աղտոտման ե հողային ռեժիմների վատացման, ստրեսային ռեակցիաների հետնանքով միկրոօրգանիզմների կենսագործունեության թուլացման, վմասատուների ու հիվանդությունների տարածման ն այլ պատճառներովհնարավոր ապաչէ հովել ագրուկոհամակարգիկայունության մակարդակինհամապատասխանող բերքատվություն: Ինչպես ուսյտնի է. ըստ ճերգործության բնույթի գործոնները լինում են լիմիտավոլաւյ. նորմալ, լավագույն ն ճնշող: ռեակցիան բնական ն անթրոպոգեն գործոնների նկատմամբ. է կախված ներգործության աստիճանից, միանգամայն տարբեր ասիտահայտվում. ն հանչդլեսեն գալիս տարբեր գոտիներ. որոնցից է յուրաքանչյուրը համապատասխանում որոշակի տիպի ռեւսկցիայի: Օրինակ. ավտտական պարարտանյութերը լայմ ընդմիջումով ու մեծ չափաբաժիններով օգտագործելու դեպքում բույսերի արտալլրողականությամ ն ֆիզիոլոգիական պրոցեսների են փւփոխության տեսակետից տարբերում երեք տիպի ռեակցիաներ՝ կրիտիկակւսն, ֆիզիոլոգիականն մետաբոլիկ: Կրիտիկակւսն գոտում բույսերը ակտիվ են արձագանքումԽուքոմ աստի քանակի ավելացմանը, ուժեղանում են աճի. շնչառությունը. սպիտակուցային միացությունների սինթեզը. բարձրանումէ արտաղլ-

բերքատ

Հույսերի

llllllllll11ufi111 pJlllCi11 (ljwju41uo oquuuq11pot.lm1 UJW!llllJlUJlllU.Jlll plq1!1 11u411u111uuI1Utib11!1g): Obwfty/my/1 :pj1qjmpuJ}uu!Jwli qnuumf pnlJuh1111 ljw1m11 bti hmutibJ 1unw4b1mq111Jti lllllrnw1um11mlJU1tin1 tJJlllti, uwljlllJti hm1 umg41111 wqnmJt )lll\ftwpwdtilt!-1 21111 liJmpl1 pU1CiU1lJI1 U1tfb1mg111011 citimu I: li4wqwq111Jfi UU1lJw1111wlJI1: 1,UlllCi 11hutpmu n11U1lJJ1, pli1u4U1fi t, 41uutU1fi111 u t: J IJ.bwljyj1w.1J1 ti'bmwpnLl11J q111.nm1 ou24mu t pmJuh11J1 wou, 1wwfigmu wnw2wCi11uI t utrnwp111I1qujl uJ12wfilLJw1 tuprnw1wwfiu, PIIIJWUIIIU t u1n1111:PI1t11 UlI1W9wgu1u(i WJllUqlllpJllllifi 111 :Pmnnu!1Ci1�hql1 I1timhtiul14mpJ111 uti, Juwjumtfmu t. wbjuw911h11I1 l{mjuwliwlJm 011 Li. 1111uthu hhrnhwUp, Utfwqmu t pntJub11!1 w11mwq1m11wlJwCimpJmu11: liJu q.i1U1111t'i pmJuhpn tfw11wlJ4.111u hU mwpphp hlntwfiqn1pJmfifih1mt.1 m tl_UwuwrnmCibpml, h w11mw1111wCip(l 2b hwliwutwmU1ujuwlimu mbjuU111nq:I1wlJwfi h hpq)1hUI1lt utwhwu2ut11I1ti (li.ti.OhlJb11bu, 2000): UqpntlJnhwuwlJwpqhpp ljwJm limpJntfil! hplJ11wqn11bntpJwli mw11ph11 hwuwljwpqhpm u: Uq1mtljnhwuwlJw11qi1 htipw11ljtfh1114 mw11ph11 ljwpqp lllfipJlllll.lllQhu Cih11qn11ompJwfi' lipw pw11wq11wuwuh11111u h, wnw2{1li hh11pJ1U hnqmu, wnw9wlimu hli u{1 zwp12 libqwmint 41mpnjumpJt11Ulih1t' ltwut4wb U11w hwrnlJ111p.1mUUh11}1, nhctiuI}1 L qn11bbtwlJh11U1)1 hhrn: {wJwurnwUp. q11bpb p111n11 l u111wlJtl11.iwJU1lJtuU qnrnI1lib11I1 zwm ITTWJ1wbplibpmu 4mwUq4wb t wq1mtljnhwumlJw11qb11!1 lJwJmfimpJlllfil! L qpwfig li1111uw1 q1111oh1wlJh11utu: bh11lJwJmuu w7juwph}1 ]lllut h11lJ11fih1miu [1li1utbu q[1rnmp.1wfi plilllQllll{wmuu, wJliuthu ti w11rnw11111npJmlimu 0Lw411pl{h1 bu wq1mtlJnhwuwlJw11qh11}1 oqmwqupbtiw(i m lJwnwtfw11tiU1fi hpljm hwljU1ql111 lJnlighUjgf1wCitp· h11lJ11wqn11bmpJwfi w4wfi11wlJwfi L ljhUuwpwfiwlJwfi hU1UwlJw11qb11: UqwUqwljwfi h11lt11wqnpb11tpJwfi hwuwlJw11qnH1, 111mui 1wJU tiwuzmwplibtmtl oqmwq1111btl_111ti hU wq111111I•til1lJwmlib11, wqpntljnhwuwlJw11qb11I1 pw11ap w11mw1um111uljwUmpJwU wutwhnl{mufi h fiJmpwlJwli m .'.ppfiwCiuwlJwCi bwjuub11p hwuungmun lflwumnphli utw11mwqI111 UjWJUWCi t: liwfi ljw11l:lI1plib11 wJfi uwultli, 1111 b11lJ11wq1111ampJU1fi w4wfi11wlJwli hwuwljw11qhm1 n2 ut1wJfi wnw2 )bfi pb111ml wq1mtlJ11hwuU1lJrn11qb11t1 pw11w1u1wliU1ub11'i 11hq11w11wgmu, WJJl.i WUjWh114mu bU 1u1wfig hmumwrnmfi tU16w4t1 µw11a11 tiwlj_w1u1wlt, lJwfijumu bfi hmtl1 pUwlJwfi ph111l)1111pJwCi Ci4wq111ti11: <!.I1uUU141111tl_nul t,

hnqh11l1 pt.11pl1111pJtuli mti41111.Hi 111 ,119tulJ1u µli1u41uti tij1pwt.Jw.wl1 lllll!lllj} jlUj14lU ITTlibJl It ( llllUJllU llUl lU fiJlll pbp, u1hum}1gl111uh11, mw11pl:i11 4rn11ql1 uh1lm11wtimfib11) 111 omli11 mbtuliJ1ljwJj1 lit tub1mg.j1 oqu1tuq1111Miuli hbutLtutip t: NluthfiuJ14 b11lJ11lllqt1Jlb111 PJWli 14tuJUtulitib1m1 u u71uljwp111Juh11I1 pliJlj}UlUlljmpJwli pm11011w!,J111u11 ljrnmw11l{m u I. hwtipU1Jl1ti Ill 4tiwmuu1111Cit11!1 µ111.1uh11l1 u1w11w11mwti.1111pb11l1, h!1tfwti1p11 tJJmulib11I1 qbii ll.lWJUWJ1j1 ut1ut1wlJwli m ljhtiuwpwuwqwti ul1211gut11l1, h1111tpl1 ut1lm11wgu1uu wnw9wt11111 mbJuu11111ql1wJI1 Ut1111111.huG ti)19nq114: ll.1u lnuGqwumtip11 112 1111 2)1 cttum111u: U1ul1tuJG, �11 ljm11htl• Jjumht tiwli tuJli hwtiqwu1uti1n1. 1111 qw11qU1gtui> L11lJ11lit11111u, 1111rnhq wq11w11wJ(1li ubl1m1111mu w11mwpl1fi lib11111m1uGb1111 (ut1911gtib11, tfih11q)1w) ubo �U1$b11lt bli lnuu(imu, lJl111wnlj111u b(i qjllOlllf'JlUU t1_b112l1fi fi4womufihm1, n19wljw pfiwlJwfi up.s_1wljwJ11(1 t.411111q)1wljwti t1116wlJJ! pwl{wltwU 1w11l{wo t, Jml.J. 7wm uib11h111nu wnw2wgb1 hli 11Imltl1 qnmI1Uh1i: liJtl wumti t wJli tiwuI1U, 1111 U1ljwliqrn4wli h11lt11wq1111bmp.1wti hwuU1ljw11qJ! wlitl_mwfiq it, 111111 L tunw9 t ph11L1 w.1111um11U1tipw.1J1U, lthtiuwpwtiwlJwfi h11lJ11wqn11b111 t}JWfi hwuwlJw11qj1 u7tu4.tiwli U1tih11U1dh7ITTm�JlllliU: lJ:hliuU1pwtiwlJU1u b11lt11wqn11bmtJJWfi hwuw4.w11qJ1 qWJIQW!-JUWU wnw9I1U tmlllupmi pnmwpmotuljlllu pw110111111w4. w11u1w1111wtip umwfiw1m hwuU111 wnw2w11ltl{mu t h11wdU111tlh1 uthumj1g!111Ut1111 4I11nun111 ubg Lt oqmwqn11bht pm.1ub11I1 UjWJU1Ujwli111 pJtuti ljhtiuwplllfiwl.J.wli m wq[lnutbJuliI14U1ltwu ubp1111UL11: '-lh112l1U mw11J1tih11IiU l.J.htiuwpwfiwljw(i b11lJ11wqn11bmpJwfi hwuwljw11q111u wnw9w1144mu t UwL h11wuw114b1 hwtipw.111a UjU1J1w11uimliJ1111lhJ1l1 4J111w111nu)1g: lihtiuwpwlilllqwfi bplJpwq1111b111t}Jluli t1w1m1u11 wnwyw!,Jli111u t wtl_wlillw4rnfi bpl{J1tuq1111i>11113.11uti hmtiw4.wpqJ1 htuubuwrn WJlUllUlllllUtip!1, lU IIUllUl\)llllt}JWU !,1111 gwUJ12uh1111 j19L�1111 u' til1wt1_1111 w11mw1wwG11 umwfiwp11 hwuwJI l,Ub11qI1w.1I1 i:JLUluuL11!1 tu1lb1wg111u, w1tuwmwtiptib11!1 bwl{w1Ut..11l1 obbwgmu Li ptu1u1wy111u: ll2JulllJlh!1 qWJl(llU!,llUb, li111Jli!1Ulj (JlUllqW{IIIIJ JWUI Lj1lJ!lUhJllllU qbfiuwpwfiU14wti b11lt11wq111H)11qlJ1t1Ut1 111:inliu LUlnuq mbtiU1h1ml{ �)1 qw11qwu111 u. 1111pwfin4 1111 1ulihJHuub7m um4LU1111tulJ114 �bli u7wljl{wo lllJll hmuw4w11ql1 l.J.l111tunumU ttli!mutij1qutih11t1. q11110bJ wltb1rn1)1 L wq1mt4.11hwutulJU111qL11!1 ljw.1111 lint pJtuU u11uhttjtutiti1uU m huwljwu

ll\l

lU llUllt Ullll llJI

·331-

hwtipm.1j1ti hjnlmliplib1111: llliprnljtu11w11 t u1mJHl i.ltuo UllU(llUjlliltutiJlllph(lllll\ bJJlUO PillJlUUU1]14 liJ111plq1j1 L LlltuppbJI u 1u.1tnu�luli unuppbtill mlihwubuwm wljbl11 4.tituuwl1wU JJ1lit111 ptiw4.wCi hwtipwmbmu4.tib1m1u uiw11muw4.1111 pj1ut1w4wU mw1111b11J1 lnuubuwmmpJmup L 2m111 ill.JI hw11gb11: l1 u2uitu wljwu11w4.wu, tuJliUJbu t.1 4.buuwpwtiw4.wli LJ14.J1luqn11ampJtuG hwuw4.w11qb11Ci mtibli L' wnw4b1mpJmtiub11, L rt11mp,1mfitibp: 'btiJt4w tmwuimu, pwpop pb11pt1 umwgututi liu1wmU14.n4. q,Jm11wmlimbuw4.wfi w11mw1111111p,1wti l1limbfiuJn[wguwfi oqmmuu u11 4.1111uf19 L 2112wt1w puwtiwu o'Jl21u4wJ11!1 qqw1I1 tl_wmLUgmu1! UJIUU 4.11qlil19 pbJWll)llll U bfi, U2lll4.bJ L114.111uq,nJIOlllf}JlUU finp hwuw4.w11q, 111111 w1u11mfiwljbu11npJlllfi]l hwuwuiwmwutuwfil1 w4b1l• 1wJfi uuib4rn11J1 zU11.pwfil1zlibpl1: liJupfipfi' 4J11nu114n11 hwuw4.w11qfi UIUJwlmljl1 upwJfi wq1mfinuJ1w4wfi mtimbuw4.wfi WJlllJmliwt[buuupJmfi, WJIL mbiutin1nql1w4.wfi mbuw4brnJ1g hfiwµw41111 1J1lil1 wJfi l1111u4.wfiwgfibt, tti111nql1w4wti m tfib)lqbml14 fib1uyuuufib11J1 mbuw4.brnf1g' liuiwrnw4whw11uw11, liuiwuml1 pfiwlJ.wfi 11bum1mfib11t1 uiwhuiwfiuwfifi 111 ti bptu11rnw1111uwfi11, wqpnt4nhwuw 4wr1qb11j1 4wJmlimp,1wfi UJWhUJwliuwfi11 h, llJI 4wJ1L1111 t, lllJ1UllUIU14.bfi tlJ,111nqJ1w4wG rnbuwlJ.bm!1y wfit[rnwfiq q,JllllJWL11litnbmu4wti upbppfil:i11: lJ2w4tlnq t11Lnnuq1111ampJwfi hwuwlJ.wJl(HJ u1bmp t hl11Ifiw4.n11t[wo tlJ,n1nqlnu4wfi, 11bum1rnw.1l1G, mfimbmuqJ1mw4wti, ll1tiJ1 mbtuli111nqpw4wti, w11rnwqpwlipl1 n11wlJ.I1 2w41rnli!17tibpnlj: Un lJ.bpUJ wuwo' tuq1mtlJ,nhwuwlJ.w11qb11l1 4w,1 mtimp.1wfi dwuwliw4w4J1g t[b11whulJ.mU1.! UJbtnp t lub1wgl1 hwuwow,1Gbg4wb u1G)1 lllJlU1WlUlU1fiI2Jl pwtiwlJ,J1, tipw n11w4J1, pfiwlJ,wfi m mbluliti4w4wfi nbunqmtib11f1 L w2wlJ.w ptiw4.wli uJ12w4.wJI1J1 411141ntump,1mGGbpJ1 uwu2rnwptib11}1 ,1w41wli)1ztib11J1 rnbuw4trnj1g: liwpL.np t Gwh rnw11pb11 ubpnqlib11I1 4l111wnmun4 4w11qw41111b1 hwfipwJj1ti uliliqmnmp Jwfi nbd!1uJ1 WJli hwztlntl, 1111 utiliqwrnw1111t1111 wnw4b1wqn1Jti ,1m41n4 lib11q11w4b1 W}lUllUl1llWlipJ1 umbqbuwti UJllllYbumu, UUUlllUUllU)l}IbJill lmq umgGb111 hwuwuiwrnwutuwtibgCibJ pn1Jubpl1 nbw1 uiwhwti2Gt11J1fi: 'buwli hwLlwlJw11qu UJbmp t wuiwlmt[p wnw4b1 pw11011 pbJlp, Guiwurnl1 w11mw1wwupJ1 1111w4J1 pw110.11wguwti11, uiw11w11rnwtiJmpb11)1g L. hm1[1y uJnuljnJI pb11pl1 ohw41111uwti tj_11w uCifi11wmw1111bpJ1 rnbuwlJ.w11w11 i>wtuul1 4116wmUtuGp h, �b112muibu, wnw2mgG!1 ti4wqwqmJti owli)ltupbntiljwompJm ti z112w4m t'iM!wtltuJ11I1 4.1uu:

fl 1nqlrn 1uqpnl:411lnulltu 4wpqbpl1 ljJHU 4,1n111mmtimbmu4 m Ci qn11on1 tit:.111 p,11uu m411bg111 p,11uli ,1 wljnutiI11 libp 1 1 .U. :_)h4bpbuj1 (2000) ub2pbp111un4. lllllU ql1mGm4.mtitiL11!1 411110:11�1 lUlllU£lUI144.lllU t oqmwqnJ1oh1 bp4.pwq1111ompJtuli t411p1q[nulj1uti 1I1liLp11 gmgwtiJ12J1 (K), 111111 111m1uwti hwuw11 oqrn1uq1111b111u bti U)tU4tupm.1ut11J1 pb11pwuutmpJm li11 ( Y )L 1wwtiy pw titultl! ( n), p111 ULut1wti utitu�1111111lib11J1 l11ut'iJ1;p!14wguwti qn11ow4J1911 (Kr), 0111i)tj1111 011qmtiw4wG ui1u11w11mtuti.1mvt11!1 4wfiq4wo11 (Mo) L. 1unutig h111ut1:t,J14mguwli qn11ow4J1gf! (Ko). hmumuJ1 hwGpwJliwguwfi qwtiqtjlub11 L tunqwfilt utiwgn11qtib11!1 pmliw411 (MM.Jl ), r.1mq!mli u11mghOubpntj hm umuw,1l1G

a,1mpbpj1 411pumt1 qwtiq4wo11 (M3.8,), pb[1p)1 6Llu4npuwfi tl1nu

owtuutlwo hmumut1 qwtiq4wbJ! (Mr.yl, qn110tulj)11,1lib1111, n1111Cip w11rnwhwJrnmu bfi gwfi12w2119wtiwnmpJtuli 11n111w�d1w.1I1 11tipwgpmu u2w4wp111Jub11J1 4II4fitlbm (Kp) h rnljJtut uzw4wp111.1ut1 ptudJ1tip gwtiuw2112wliwnmpJrntimu (Kg): K. 3,8,

+ mukoJl<./Jk,,-Mm· n + M )a. + M ,y

,, lYK 1 "--i 1=1

(J).w11qt[b1 t, 1111 bpb unqb1111u K 3.B. g111gtutit1n11,1w011 t. (0,L .0,4), muiw wJfi 4.4w,1mu I:, 1111 4J11nun�m1 b11ti1nuq11p01111l.JlUU lnuu1u41u1u.111 r.411J11q,J1wlJ,1UG lin11uw1 4J16w4 ii• wui1uhntjmu: �wtiptuJI1fi tlJWJltuJIU1WtiJ111pb11l1 til11uU1U1UUp JllllJut:.1111 nbtu4· qj1w,1)1 I1li111bqJ1WI pti111pwt1)11111 unu1liu I, 11111uU1,1 mq1111ti11ujnu4wti L :j:>f1qJmJ11qJnu4tuli 1u111u111 uwtjhurn1p,1111 u11 ( A '3 L <1>'3). !1liiu1tu ti wL uliCi11rnm llljlJlbJlll Jlll (IU1gu1uti lU JIIIJIII ti1utjLU111! )l,Jlll ti(l nY) 4tuU UJlU­ JIU1llU1WtiJIII pb11}1 4.1uu 1uq111111 li lllllll1 m1u11uq1111IHhuli q111u)u1411g11: [�uU1 11111H u, tul11111Gnu111u4iuli 1111111.1111 titU1.ILu1111 p,1111 G11 1qrnpqbp11 hwump 111111111111 bG lll1UJllllllU1lll(ip11pJ1 utilhJtuU11111111J1 owiuu11 hj1utiw4wu m11uHu1wwti11l1 lnuljt1u1u1 pt.111111 M,1utjn11u1uli 11tnu: y -y A:::J=--Y____ , hj1uliw4wli 1u11mrn111Huliul1, IJll htu1nupb11111p,1mtiJ1 1u41µ111 liJmp}1G, lJ.q J.J. y

տարբերակում բերքի ձեավորման վրա լրացուցիչ օգտագործված սննդատարրերիծախիար Ր

Փ-յ-

Ց

,

-Ե

,

'

հիմնական արտադրանքի.կգ հարաբերությունը ընդհանուր ելին. կգ

Բույսերի կալմից սնտլատարրերի լուրացման արդյունասվետությունը բնորոշում է օգտագործվողպարարտանյութիցստացվուլ սենղատարրերի ընհանուր ելի ուսվելմւսն հարաբերությունը ճյւս «ափաբւսժնի վրա: 7»

արել 1,

"1ՍՍՀ2

Ագրոէկոհամակարգերի կենսածին տարրերի կուտակման ու համար որոշում են տեղաշարժման ունակությունը պարզեր մակրոտարրելրիհաշվեկշիռը, թե պարարտացտմով արքանով | փոխհատուցվում բույսերի կողմից հեռացվուլ սննդատարըերի քանակը: Եթե այդ ցուցանիշը մինչն 6075 իջնում է. ապա հոլի ակտուալ բերրիությունը նվազում է: ԱգրոՒկոհամակարգերիվերակառուցմանպայմաններըն կայուն համակարգերիստելլծումը: Ագրոէկոհամակարգերումկատարվում է ստեղծված բնատնտեսական միավորների մասնակի կամ դեպքում արմատականվերակառուցում:Մճսսնակիվերակառուցման ագրոէկոհամակարգերի հարմարվողական հնարավորությունները նն բարձրացնելու տարբեր նպատակովկիրառվում ու տեխնոլոգիական միջոցւաոռղ,մներ. կազմսկերպատնտեսական են ուղղված վերացմելու կամ որոնք լրացնելու ագլուէկւհամակարգերի նորմալ գործելւսկեւպի գործոնները. կամ աղղելու նրա այս կամ այն տարրի հատկությունները: Արմատական վերակառուցման դեպքում նախատեսվում | միաժամանակ ներգործել ագրոէկռոհամակարգիբոլոր գլխավոր օղակների վրա. սրի շնորհիվ ձնավորվում է ճրա հիմնական

ալլտոտում. ումուսային Այոթերի արազ: հանքայնացում. ռուլերի կայո նության բթվեցում ն այլն) նպաստումէ ագրուկդհամակարգերի ն արտալլրողականությանբարձրացմանը: վերակառուցմանհամար անհրաժեշտ | Ագրուկոռամակարգերի գործոնների գնահատել նրա բոլոր ֆունկցիաները ն՝ անթրոպոգեն ներգործությամբդրանցում տեղի ունեցող փոփոխությունները: Վերակառուցվող ագրոէկոհամակարգերի կայունության

բարձրացման առաջին էտապում իրականացվում է հողային տարածաշրջանային, տեղական). որը մոնիտորինգ (գլոբալ, ն ներառումէ համակարգվածվերւսհսկուլությունհողերի ֆիզիկական ն կենսաբանական դեգրադացիայի. նրա ադտոտվածության սննդային ռեժիմի, ինչպես նան շրջակա միջավայրի ընդհանուր վիճակի վերաբերյալ: են խախտվածհոլերի Երկրորդ էտապում կատարում կուլտուրականացում. աղակալված) կրկնակի աղտոտված, են ռելիեֆի միջոցառումներ. հակաՒրոզիռն իրականացնում

(քիմիական ՍՏ

կապիտալ հարթեցում. վերափոխում

են

կենսաբազմազանության

հիվանդություններիոյ պարարտացման, կառուցվածքը,

վնասատուներիդեմ պայքարի համակարգերը ն այլն: Այս էտապում իրականացնումեն հողերը օրգանական նյութերով հարստացնելու. ռեժիմները հողային բարձրացնել. բերրիություն, մրանց ռելինֆի լեռնային Հայաստանի բարնլավելու միջոցառումներ: հայցում վերակառոււյման պայմաններում ագրոլանդշաֆտների էրոզիայի հանդեպ կայուն կարնոր նշանակություն ունր լանդշաֆտներիստեղծումը ագրոտեխնիկական.ֆիտսմելիւրիատիվ, հիդրոտեխնիկական.տեխնոլոգիական միջոցառումների պարզ պետք է ըրականացումով:Նման միջոցառումների իրակաճացումը ու կանխի կամ խիստ թուլացնի մակերեսային հոսքերի ձնավորումն

հւպատարմանպրոցեսները: Կարեոր

է

նան

ծանը

մետաղներով

աղտոտված

հավերի

Ագրոէկռհամակարգելաւմբացասակւսն երեայթների վերացումը (էրոզիա, աղակալում, արիդացում. գերխոնավացում. քիմիական

բարելավումը. որը կարելի է իրականացնել երկու մեթողներով այտարբեր մելիորանտնելի. հատկապես կալցիում պարունակող միացություններիօգտագործումով, դրանք կապված, ոչ շարժունակ ձների վերափոխումովն բյ)ծանը մետաղների նկատմամբ պահանջ բազմամյա Ռացազգի ումեցալ մշակաբույսեր (ռատկապես տարրերը. այլ յուրացնելով ոլրունք. խոտաբույսերյաճելնելով. նման Է չի եմ կենսազանգվածը Բնական հողից: հնռացնում

գործելակերպը:

հատուկ այլ անասնակեր. օգտագործվում որպես են ատոմ է. կամ ինչպես պահեստարաններում թաղվում կոնսերվացվում: Շտրալոչէտապում իրակամացվումես այնպիսի միջոցառումներ. որոնք նպաստում են պահպանելու բնական բուսածածկը. որպես պաշտպանիչ չերտ ե գոտիներ: Որոշակի համաչափություն են

բնական բուսականությունով զբաղեցված(անտառ. մշակովի տարածությւսնների միջն: մարգագետին)ն Ընական ինտրության են այնպիսի ձնավորվել բարձր բուսատեսակներ ու համակեցություններ, որոնք ունեն բնական բուսականության Հետնապեսմ այյ կայունություն: օրգանիզմների)յբազմազամության կենդանի (ընդհամրապես այլն ամը կարնոր է ոչ միայն գենոֆոնդի պահպանության. պահպամ ապահովելու շրջակա միջավայրի կայունությունը ն էկռլոգիական ստեղծում

սլրոցեսում

անվտանգությունը:

Կենսոլորտի ժամանակակից վիճակը հետադարձ է. այն կարելի է վերադարձնել նախկին կայուն վիճակին, եթե զգալի նվավելնել անթրոպոգենծանրաբեռնվածչոթյունը: Հումիֆիկացման ն հանքայնացման պրոցեսների ակտիվությամբ կարելի է գնահատել հողերի էկոլոգիական կայոնության աստիճանը: Հումիֆիկացման ն հանքայնացման պրոցեսների միջն ստեղծված հարաբերությամբԼ պայմանավորվածհողում էկոլոգիական հավասարակշբությունը: Այս պրոցեսների միջն հավասալակշռության հաստատումը արտահայտում է հողի. որպես կենսոլորտի կարեոր բաղաւյրամասի,էկոլրւգիականկայունությունըն, ռետնապես. ագլուէկոհամակարգերի կայուճությունը ամբողջությամբ վերցրած: Հողում էկոլոգիական հավասախակշռությանն կայունության քանակական պարամետրերիորոշումը ն այդ հիման վրա բերրիության նպատակաուղղված վերարտաւյրությունըհամարվում է ագրոէկոլոգրական հիմնախնդիր, որքանով որ ոռդի բերըիության մակարդակով որջ պայմանավորվածեն կենսոլորտսմ տելլի ունեցուլ շատ պրոցեսներ ու երնույթներ: յուրացման Պալրարտանյութերիազոտի գործակցի

հարաբերությունընրա գործակցի վրա

ՆՋԱ Հիթ ։

արտացոլում

համիֆիկացման պրոցեսների հողում հանքայնացման հաշվեկշդվածության աստիճանը ն. հետեապես, հողագդյացման է

նե

ողդվածությունը: Էգրուկորամակարգերի րոշում

են

Ֆլ Չա

ենն ՀԷ,

ար

աստիճանը

որտեղ

հողային բլոկի էկպլոգիական կայունության ինտեգրալ

-ի

ցուցանիշն

ՀԻ

հաղերի կայունության հետեյալ բանաձնով «Ի.Ա.Չեկերես. 5000)

|,

ցանքաշըջամառբյան

ռոտացիայամ մշակաբույսերի

1.

կողմից ազոտի րորավմամ գործակիցն `

`

"ս.

ԵՏ լբ-ի ցանքաշըջամառության ռոտացիայում հումուսի հավելյալ

քանակում ազոտի ակուլյացիայի գործակիցն է, "ո: Հանքայնացմամ ն հումիֆիկալյման հարաբերության ցուցանիշը այլ ցուցանիշների հետ կարող Է հանդիսանալ ագրուկոռամակար կայունության օբյեկտիվ էկոլոգիական չափանիշ: Պարզվել է. որ սիստեմատիկ միայն հանքային ազոտի մուժոմը առաջացնում է հողի դերումիֆիկացման .հակաէկոլոգզիական պրոցեսների առաջացում: Օրգանակսն ավոտական պարարտանյութերի օգտագործումը. ի տարբնլություս հանբայինի, բացի մշակաբույսերի ազոտի սննդառության լավացումից. նպաստում է նան հողում Խամիֆիկացմանպրոցեսի ակտիվացմանը: Ա.Ի.Չնկերեսի (2000) կողմից կատարված փորձարարական աշխատանքնելտվ պարզվել է. որ օրգանական պարարտանյութերը (բացատությամբ սիդերանտնեսիվ) բիոուտիլիվացիայր գործակցի մեծությամբ 25-65» գերագանցում են հանքայինին. որը դրական է ազդեցություն թողնում նոր հումուսային նյութերի գոյացման պրոցեսի վրւս: Հում ֆիկազման ն հանքայնացման լավագույն պոգակցման ֆոնի վրա ինչքամ բարձր Է կննսաոտիլիվացիան. այնքան ավելի արդյունավտ պարունակող պարարտանյութերի Էէ ազոտ տագործումը, ն թյղամում է շրջակա միջավայրի վրա քիմիական

ձանբաբեռնվածությունը: Հառքայնացման նե հոաւմիֆիկացմանպրոցեսների հաշվեկշովատիյամբ պայմանավորված է մի կալմից ։սճնցվուլ մշակաբույսերի արտագզբոլականության մակարդակը.|ակ սյուս կողմիվ հողի րերբրությամ: վերարսոսդրությսն մասչջտարները: Ըստ որոմ բերքի ճտեղծման համար բույսերի կուլմից ացոտի մեծ քանակի օգտավոր-

ծումը ուվնկցվում հությամբ:

Է

հումուսի պաշարների ըԱղլայնճվածվերարտաղ-

ՆԱՆ

բիսուտիլիզացիայի

ն

եվ ԱԳՐՈՒԿՈԼԱՄԱԿԱՐԳԵ

ԱՆՏԱՌՄԵԼԻՈՐԱՀԻԱՆ

հւղ մտցվող ավոտի ակս մուլյացիայի

գործակիցների լավագույն ցուցանիշների որոշումը պետք Ւկոլագիական մոնիտորինգիծրագրի մեջ:

|

մոնի

Ընդհանուր

Անտառմելիորացիան կոո

տեղեկություններ: հզո

մարդու "

կյանքում ունի քացմակուլլմանի հսկայական նշանակություն: նան կարգի Անտառը (ինչպե բոլոր պաշտպանական Ւ ջրակարգավորիչ, անտառտնկարկները) կատարում ն. առողջարար այլ հիդրոկլիմայական, հայապաշտպան. ֆունկցիաներ. այն ոամարվում է կենդանիների բազմաթիվ տեսակների ապրելու տնղ: Անտառը փայտանլութելի ու մթերքների հայթայթման. սնկի. պտուղների, դեղատու ե տեխնիկական հումքի մթերման բազա է: Մեծ Լ անտառի ն ընլռանրապես ծառաբույսերի էսթետիկական նշանակությունը: Անտառի առատությամբ ո բնույթով է որոշվում: յուրաքանչյու երկրի բնության հարստության չափանիշը: Մեր մոլորակի վրա ազգաբնակչոթյոււնը աճրնդհատ աճում է. սակայն գյուլատնտեսական հողատեսքելը ն, հատկապես մշակովի հողերը, սահմանափակ են: Ուստի ազվաբնակչության կարիքները է առաջին հերթին բարձրացնել բավարարելու համար պահանջվում մշակովի հողերի արտադլուլականությունը: Հուլերի արտայդրուլլականությանվրա բացասական ներգործող նրնույթները(քամու ն ջրային էրոզիա, հաճախակի կրկնվոլ նրաշտ. ն ն խորշակնր այն) կանխեու ագրոէկոհամակարգերի կայունությունը բարձրացնելու նպատակով, ինչպես նշվել է գրքի նախորդ բաժնում, անիրաժեշտ Է առաջին հերթին ստելլծել լավագույն կառուցվածքի ագրոլանդշաֆտնելր:Վերջինս հնարավոլ է ագզլալանղշաֆտներում տարբեր նշանակության անստասային անկարկների տարածության ըայարձակումով: Պաշտպանական անտառտնկարկները. այլ Ճիջոցառումների ենտ մնկտեղ. պաշտպանում ես հողը էրոզիայից, բարելավում աարածքի ջրային ռեժիմը, թալացնամ երաշտի ու սիստեմատիկ գործուլ աւսթ քամիների բացասական հետնանքները, բարձրացնում մշակաբույսերիբնրքատվությունը: Անտառմելիորացիաննպաստում Է ագրոտնխնիկական միջոցառումների արդյունավետության բարձրացմանը. լավացնում ագրոլանդշաֆտաների ընդհանուր

վիճակը. առուլցացնում

ապրելա միջավայրը: Այլ կերպ ասած. անտառմելիորացիան լաոծամ Լ շրջակա միջավայրի պահպանության Ն գյոսլատնտեսական արտադրութըսն բնական պայմանների լավացմակ հիմնախնդիրները: Ռուսաստանը համարվում է ւվաշտպանսական անտառբուծօության պատկանում է հայրենիքը: Այդ գիտորթյան առաջնություն,

Ռուսաստանին:

Ի.Պոսոշկովան իլ

մարդու

«Աղքատության

ն

հարստաթյակ մասին»

Է քաշում այնմ միտքը. որ ոս մշակի գիթում (1724) առաջ է աղքատությունը կապված անտառտնկարկների բացակայությամբ պայմանավորված հաճալսակի կրկնվող երաշտի. խորշակների. սիստեմատիկ գործող քամիների բացասականներգործության հետ" նա է առաջարկում ամենորերռ հոդահանդակնելր| Ուստ). ՕՁ:

սահմանաեգրերին

շիջակայքում բնակավայրերի աստառտնկակկներսսւելլծել ու անտառ աճեցնել: Դեռես 18-րղ ղարի խոշորագույն զյուղատնտես ԷԱ.Տ.Բոլոտովլ քարոզչություն է տարել պաշտպանական ամտառբուծության անիրաժեշտության մասին. որն ընդունելություն գտավ մի շարք ղարձան որոնք առաջադեմ կումից. կալվածւաւռներերի պաշտպանականանտառբուծությանպիռներներ: Նախկինում անտառմելիորացիայի. այսինքն` պաշտպանական անտառտնկարկների հիմնադրման աշխատանքների լայն տարածում չստանալը պայմանավորված էր ոչ միայն սոցիալ-տնտեսական պայմաններով. այլն այլ բնագավառում տեսության բացակայությամբ: Պաշտպանական անտառբուծության գիտական մշակումնեբի հիմքը դրվեց 1981 թվականին կազմակերպված դոկուչանյան գիտարշավով: Այլ արշավախմբիկողմից մշակված միջույառումները ստուգվեյին արտադրության պայմաններում, ն արլ ղրակաս մենծ փորձր խթան հանղիտսյավ ագրոանտառմելիորացիայի միջոցով սլայքար կազմակերպելուհաճախակի կրկնվուլ երաշտի ու խորշակններիդեմ: Վ.Դոկոչանը «Սեր տափաստանը անցյալում ե հիմա» գրքում է տալիս. որ ուսճախակի կրկնվուլ, երաշտի (1982) ցույց խորշակների պատճառը անտառներիհամատարած հատումն է: Նա երաշտի ղեմ պայքարի միջույառումներիհամակարգում առաջնային տեղի տալիս է անտառմելիորացիային: Հայաստանի տարածքում արհեստական անտառսպատման ոյ

մասիս առաջին գիւսվոր վկայությունը ուրարտական սեպազիրն 1. որը հայտնաբերվել է Արչես քաղաքի մերձակայքում: պար մ:մբթա.) հրամանով Սարդար թագավորի (5-րդ Ըյդ ասստառտսկաիկննրեն հիմնադրվել Տուշպա քաղաքի չուրջը: թագավորի եղել է այսքաս ընդարձակ ու գեվատնսիլ. ոլ ոտս հրամանով կառուցվել է մեծ ջրամբար. ն ջրանցքով ջուրը տելափոխվել արհեստակաս ստնլծված անտառները ոռոգելու

համար: Անտիկ ժամանակներում (17-րղյար ս.թ.ա.) հիմնադրվել են շատ անտառտմկարկներ ոո թոսաստաններ (Տիգրան Մեծ. Երվանդ 1-ին. Վաղարշակ 1-ին Ն ուրիշներ): ատսակաս տվյալները վկայում են. վաղուց անտառապատ տարածքներ են ստեւլծել որ հայերը շատ երկրի տարբեր մասերում: էճտառտնկամները հայտարարված են զործ: եղել որպես համաժուլովրդականս Մովսես Խորենացին հավաստում է. որ Խոսրով 2-ը թագավորը հրամայել | Ազատ գետից ոչ հեռու հիմնադիել սնծ պարակ (550339թթ.), որը միաչն հիմա կոչփոմ է իր անվամբ: Լյտեստական անտառներ են ստելղծվել Գւսռնի ւսմրոցից մինչն Դվին. Ազատ գետի կիրճով մինչն Հայաստանի հնագույն մայրաքաղլաթ Արտաշատն 11 Մրաքս գետը: Այդ անտառներից 2080 հեկտարը գդյություն ունի մինչե հիմա ն վերածվել Է բնական անտառների: բնական տարածաշրջաններում Հայաստանի մի չարք լանդշաֆտների կառուցվածքը խիստ խախտվել ԼԷ անտառների ն համար ոչնչացման պատժամիջոցների բայակայության վանգվածային անտառհատումների պատճառով` 10-ի դարում անտառապատ եմ ելլել Սնանի ավազանը. Շիրակի լանջերը: հյուսիսային սարահարթը. Վանանդը. Մրալատի 'Ղատմական այլ ժամանակաշրջանում Հայաստանից սոճու փայտանյութէ արտահանվել: Հայաստանում անտառապատմանու կանաչապատման պլանային աշխատանքներ են ծավայվել 1927թ.. կասլված Անդրկովկասյան երկաթութ): երկայնքով անտառմելիորատիվ աշխատանքներիիրականացսան հետ: Անտառմելիսրատիվաշխատանքներիլյակատսվսելու ե աստառային տարածքները ըսդարձակնլաւ նպատակով սկսած 1Ի25ր. կազմակերպվել նն անսոստվորձակայաններ.անտառտնտեսություններ, անտառպետություններ. 1944թ. Հայաստանում ստելովել է անտառայիս անտեսոաթյաննախարարություն`

1918թ. դեկտեմբերի 15-ին Հայկական ԽՍՀ Մինիստրների լարհուրդը սրոշում Լ ընդունել հանրապետության կոլտնտեսությունների դաշտերում մոտակա չորս տարում 10700 հեկտար դաշտապաշտպան անտառաշերտերհիսնելու մասին: Այդ որոշու մից հետո հանրապետությունում նկատելի շրջադարձ կատարվեց ազրուսնտառմելիոիատիվ աշխատանքներիուղղությամբ: ԽՍԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի, ե ԽՍՀՄ Սրինիստրների խորորդի1967թ. մարտի 20-ի որոշման համապատասխանՀԿԿ ԿԿ ե ՀԽՍՀ Մինիստրներիխորհուրդը որոշում են ընդունել «Հողերը քամու ն ջրային էրոզիայից պաշտպանելուանհետաձվելի միջոցառումների մասին»: Այդ որոշմամբ դաշտապաշտպան ն այ կարգի պաշտպանական 19 հւսվար հեկտար անտառանկարկներիպլան է սահմանվել: Աստառապատմանհսկայական աշխատանքներ են կատարվել Ազատ գետի ջրուսվաք ավազանում. Գնտառի. Ջրվեժի ձորի Սնանա մերձակա տարածքներում. լճի ջրերից ազատված

հողագրունտներում:

Տաշիրի (նախկին Կալինինոյի). Ստեփամավանի տարածաշրըջաններումհիմնադրվել է 40կմ երկարությամբ պետական նշամակուիյան անտառաշերտ. դրը պատնեշ է եղել լեռնային ցուրտ քամիների ճանապարհին: 1956-1965իթ. անտառներ ու պտղատու տնկարկներ (370 հեկտար) հիմնադրվեցին Ոխչաբերդ ավանի էրովացված լանջե-

րում:

1959-|96)բթ. «Ագրոանտառնախագիծ» միավորման կողմից են հակաէրոգիոն-հակահեղնդային միջոցառումների սխեմաներ հանրապետության մի շարք ջըռավաթ ավազանների համար: է959- |968թթ. Հայաստանում հիմնադրվել Է 23.2 հավար հեկտար անտառտնկարկնելր: Ըյիյդային շրջաններում լիարժեք անտառտնկարկնել: հիմնադրելու համար ընդարձակվել է ոռոզման ցանցը. կատարվել են մի շարք դրական աշխատանքներ. որոնք ուղղված էին գյուդատնտեսական արտադրության բնական միջավայրի բարելավմանը. բնական անցանկալի երնույթների կանխմանն ու ագրուկւհամակարգերի կայունության բարձրացմանը: եթն կանրըապետություւնում է960թ. բոլոր տեսակի պաշտպանական անտառտնկարկների տարածությունը ելել է 2754 կազմվել

հեկտար.

ապա

1978թ. այն հասավ

|976):

43162

հեկտար (Ա.Հովակիսյան.

ԸԱնտառաբուծությանն տարածքների կանաչապատման գործն ՀՀ ԳԱ նպատակով կազմակերպելու բուսաբանության ինստիտուտի ։ ։»ճանաչված .աստատւագետ մասնագետների կուլմից կատարվել է Հայաստանի տարածքի անտառաճման շրջանատոմ. որի արղյունքում անջատվել են 12 անտառաճմւան շրջաններ. որոնք միավորվել են 5 իսմբի մեջ: Այղ հիմնարար աշխատանքի մեծապես օվնեց անտառմելիռրատիվ աշխատանքները իրականացնել: գիտական հիմունքներով Աստառմելիորացիան որպես ագրուկոռամակարգերի կայունության բարձրաւլյման միջու: 1գրոլանդշաֆտների կատուցվածքըլավացնելու ն ագրոկոհամակարգերի կայունությունը բարձրացնելու անտառմելիորատիվ աշխատասնքսպատակով լայն մասշտաբներով ձերի իրականացման անհրաժեշտությունըբխում է նրանից. որ Հայաստանը սակավ անտառապատված երկիր է. ն բացի սրլ. անտառսերը բաշխված նն անհամաչափ. իսկ շատ տարածաշրջաններ նույսիսկ անտառազուրկ են: ՀՀ Անտառշչինարարական աշխատանքների ավյայներով 459.9 Է կազում անատռային ֆոնդը 1993թ. հունվարի 1-ի դրությամբ հազ. հեկտար. որից 334.1 հագ. հեկտարի անտառածածկ նն (11242). 502հազ. տարածքթսեր այր թվում հնկտարը երկրներում ժիջին արըենստական անտառներ: Ի դեպ ԼՊՀ 287 է: անտադապատվաձծոււթյունը հավ. Հայաստանի Հանրապետության անտարներից 257.3 ոնկտարը ունի պաշտպանական 6չշանակաթյուն. այսինքն դրանք հողապաշտպան. քաղաքների. ավանների ու բնակավայրերի. ներկաբգծի.ճանապարհների. հի դրոկայանների. արդիունաբներական ձնոնափկությունների. առողջարանների ու այլ օրյեկտների օրռտպահությաց իուսկցիա նն կատալոոմ: Ըստ վսըջին համակարգչային տվյալների հանըապետության (առանց Սնասա լճի ն սոսրածքի շուրջ 24355 քառ. կմ կամ ձ19". չրամբայսերի հալելու մակերեսի) ենոարկվել է տարբեր աստիճանի անապաաացմառ: Ըսղ որոմ խիստ ավյեգորյան եկԿքարկված տալաձքննըը կավեում են Հայաստանի ընդհանու, աարածոռը Հ.ւԳ"ո. դժեղ: 26.1: 6-ի միջին աստիճանի անապաճայված է 19,5".ԿՏ -ք ընե րխւ (Հայաստանի անապատացման դնեմ պայքարի արդյուսավետ

գործողությոաննների ազգային օրագիր. Երնան. 2005թ.): է այն փաստը. որ անապատացման միտում Անսհանգստացնող նկատվում Է ո: միայն լեռնաշղթաներիարեահայայ լանջերում. այլն երբեմնի արգավանյը ազրոկոհամակարգերում: Լկս բալորիգլխավոր պատճառներիցմեկն Լլ Էվոլյուցիայի ըսթայքում ստելծված բնական է. խախտումմ Ւէկոռամակարվերի կառուցվածքի դիանց վերափոխումը ագրոէկոհամակարգերի. որոնցում չի պահպանվել բնակցաաան վելյափոխված էկւոռամակարգերի զպբաղեցրած տարածություններիտոկոսային լավագույն հարաբերակցությունը: Տարբեր երկրներում ու տարբեր ժամաճակներումկատարված կետազոտաթյունները վկայում են. ւր պաշտպանական անտառտնկարկները ջրային ոլ քամու էրոզիայի. երաշտի ո խորշակների. իմչպես Աւսն սիստեմատիկգործող քամիճերի բացասական ներգործությունից ագրոէկոհամակարգերը պաշտպանելու. յյաշտերյւմ ձյուն կուտակելու ն տարածքների ջրային ռեժիմը լավացնելու. բարելավ միկրոկլիսա ստեղծել, մշակաբույսերի բերքատվությունը բալրձրացնելու հցոր ու անփոխարինելիմիջոց է: Պարզվել է. որ ագրոէկորամակարգերում անտառմելիորատիվ աշխատանքներ իրականացնելու դեպքում հացահատիկի քերքը 5-8 ց/հա. ավելանում Լ 3-4 ց/հա. բազմամյա խոտաբույսերինը 45-940ց/հա. եգիպտացորենի կանաչ գպանգվածը շաքարի ճակնղլելինը ե բանջարեղենինը՝40-60Ժ/ռա: Կարնոր է այն. որ մշակաբույսերի բերքասվության բարձրացումը հատուցում Է անատառմելիւրատիվ աշխատանքների իրականացման ն համար կատարված ծա|աները այն կորուստր. որի կապված Է մի վարելահոլերի մասի, հատկացումը անտառաշերտերի հիմնադրմանհամար: Անտառմելի տատիվ աշխատանքների արդյունավետությունը արտահայտվում է նան պարարտանյութերի արդյււնավետության բարձրացումով. էրոգիոն պիոցեսնսերիկանխումով. ջիամբարներն ոյ տղմակարումից ջիավազանները պաշտպանամով. գետերի ամառային հւսքի ապահովումով. ստացված փայտանյութով ո բարիքով. շրջակա միջավայրի էկոլոգիական պայմանների լավացաւմով. թռչունների ու կենդանինեիի վպարգասցումով տեսակային կազմի ավելացումով: Օրինակ Կամեցնա Մտեւպում (Ռուսաստանի «Ֆեդերացիայի Վորոնեժի մարվ)պաշտպանական անտասոտնկարկնսերհիմնադըելուց ու ջրամբարներ կառուցվելու

ո տարածքում ելառ 15 տեսակ կենդանիները ավելացել է դարձել են 30 տեսակ. 37 տեսակ բռ«ունները՝ տեսակ: Ավելացել ճան հողային ֆաունան: աՀՀ լեռնային հողագործության պայմաններումխոնավության մեն մի տոկոսը հեկտարից լրացուցիչ ապահովումէ 1.0-1.5 ց հացահատիկ. 3-4ց խոտի բերք: Իջնեանի.Ապարանի.Սպիտակի. Գուգալ-

հետո

կատարված սումնասիրություններ քի տարածաշրըջաններում որոնք շրջափակվածեն եպարզվել է. որ առանձին տարածքներում. ամեն տալի հեկտարի հաշվով հաղել անտառային տնկարկներով. վաքում են 5-60 հացահատիկին 8-10ց խոտի ավել բերք. քան ստացվել է անտառային տնկարկներով չպաշտպանվածտալածքներից: Մեր մոտավոր հաշվարկներովՎարդենիսի տարածաշրջա ու

նան

Մասրիկի սարահարթի համայնքներումխորշակների, ինչպես հացահատիկը քամիներից թափվելու պատճառով հասունայած տոննա հացահատիկ: տարեկանկւլրչում Լ ավելի քան 2.0-2,5 հազար տոննա պակաս է ստացվում: Նույն Խոտի բերքը 750800 տարածաշրջանի Սնանի լեռնաշղթայի հարավային լանջելում ընկած համայնքներում Խալերի էրոզիայի հետնանքով մեկ հազար տոննա հացահատիկիբերք պակաս Լ հավաքվում: բարձր արՉնայած անտառմելիորացիայի ագրոտնտեսական այնուրանդերձայն մեր հաճրապետությո լյունավետությանը. ոիի ն առաջ Ւ բերել էկոլոգիականլուրջ ստացել. լայն տարածում չի

հիմնախնդիրներ: Պաշտպանականանտառտնկարկներիհիմնադրումը:Կախված (ջրային էլոէրոզիայի այս կամ այն ձեի արտահայտվածււթյունից առաջացման երնույթնե ուսանքնելիի գիա. քամու էրւզիա). օդի տաք անտան րից. սողանքներիառկայությունից այլն, պաշտպանական ռաշերտերն ըստ իրենց նշանակությանլինում են ջրիակարգավ (թջամուարագությունըթուլլացոողապաշտպան.Խոլմակարգավորիչ. ն այլն: հակասողանքային նուլ). հողապաշտպան.հակաձորակային Հոդի ջրաաճաառաշերտելր: Ջրակարգավուըչ-հայապաշտսյան ու ձնհալից գոյացող ջրերի է գալիս ասձրններից յիմ էլսպիան առաջ տ գործունեության հոսքերի ձեավորման նրա քայքայիչ մակերեսային հողի ջրային էրոզիայիլեմ միջոցառումներն Հետնավվես. հետնանքով: է առաջին հերթին պետք ուղղված լինեն ջրի մակերեսայինհոսքեր այսինքն` ջրային էրոզիա առաջ բերող պասյճառննկարգավորմանը. անտառաշելրտ Ջրակարգավորիչ-հոդապաշտպան բի վներալսանը:

պետք | ծառայեցնել ն առաջին գրողատնտեսականհողատեսքերի վ արերսհողերի ո հերթին պաշտպանությանն մշակաբույսերի բերքատվությառ իարձրացմանը: /Ւրանք պետք է ստեղծել վարելահողերի կամ գյոսրատնտնսական այ հողատեսքերի վերեի սահմանաեգրին՝ մւմատակ ունենալով վարնլարխւլերը փրկել յ)անջիվերնիցհավաքվողջրերի քայքայիչ իր

գյուղատնտեսական

ազդեցությունից:

Ջրակարգավորիչ-հողապաշտպան անտառաշերտերը պետք

|

տեղադրելյանջի հորիզոնականների ոիդությամբ: Կախված լանջի էրոզիոն պրոցեսների երկարությունից, ն ինտենսիվությունից

աաա մորպահողի

նման տաիրածությունից, նշանակության անտառաշերտերի կարող ես ունենալ 20-60 մետր լայնու թրուն ն առնվազն վարելահողի վերեր նգրագծի չափ երկարություն: .

.

ԱՐԸ

ո

ս

ւ

ինստիտուտի գիտահետազոտական Աոա ագրոքիմիայի խոն: եկհիմնակայսքան անտառաջերտերը, աանխ լայն. ոնավությում ն

կուտակելու բարե Կ ն ափս աղե) մեցտախածժության աա յ Խան յտվու իինակ ր 10-20մ ստեւլծմած երն իայնությամբ յծված շ յի րական առավելագույն սահմաններումէ

ա

-

:

տերի դեպքում է ոնռավորության վրա, ամյա 75մ արանայտվաւմ այն արտահայտվում է մինչե է00 մետրի վրւս: |

աֆզյեցությունն

3( 40մ-ի

լեպքյում

Բնական է. որ ինչքան անտառային տնկարկների լայնությունը լինի. այնքան մեծ կլինի դրանց ղրական ազղեցությունը մեր Սակայն ասկավարոլ հանրապետությումում. որտեղ միաժամանակ լանջերն ընկած են մեծ թեքությունների վրա. ն մակերեսային հոսքերի առաջացումն սկսվում է 20-25 մետրից մինչն 45-50 մետրը երկարության վրա. ավելի նպատակահարմար է ջիակարգավորիչ-հողապաշտպան անտառային տնկարկները հիմնադրել նեղ շերտերով, բայց հաճախակի տեղաբաշխման մեծ

եննրլոնկընտ դեսըում.

նամակալգով:

ելնելով տեղանքի պայմաններից ւ գյոդլատնտեսականհողատեսքերի առանձնահատկություններից. կն

17.

Պաշտպանական անտատաշջեիտ ԳեղարքունիքիմարպիՎ ողրլյերոկ Կրուղի

-

լ

ւ

Ոք

ա

լայնությամբ հիմնադրելու դեպքում միջշաբքերի տարածությունը կարելի է վելցնել 150մ (նթե լանջի թեքությոանըմեծ չէ, ե էրոզիայի զարգացման վտանգը առանձնապեսբարձը չէ), իսկ 304 լայմության դեպքում՝ մինչե 200 մետը: Եթե գործ ունենք մեծ թեքությունների հետ (84-10 աստիճանից բարձի), ապա անտառաշերտերի միջն Դ ԻՈ ընկած

լ ավելի պետը փոքր տարածությունը վերցնել տնկարկների որոշելիս պետք Ամտառային հեռավորությունը

է

թե ծառաթփատեսակներըինչ բարձրության ինչ սահմաններում կարալ են դրական ներգործություն ունենալ ձյան շերտի բաշխվածության կանոնավորման, նրա համաչափ հայքի, ինչպես նան մակերեսային հոսքերի կանխման ու ումրւմ խոնավության պաշարի ավելացման վրա: Ըոլոր դեպքելոոմ հիմք պետք է ընդունել տեխնիկաբանվորական նախագծերը ն արտադրական հարուստ փորձը: Հալմակարգավորի։ անտառաշերտելր: Հողմային էրոզիան առաջ է գալիս սրընթաց քամիների (ուղմերի) քայքայիչ գործունեության ռետնանքով: Ուստի հողմային (քամու) էրոզիան կանխելու նպատակով անհրաժեշտ է չլաշտում ստեղծել հողմակարգավուրիչ՝ քամու արագությունը արգելակող (թուլացնող) անտառաշչերտեր: Որպեսզի հոլղմակարգավորիչ անտառաշերտերը ամենաաոռավել չափով թովացնեն քամիների արագությունը. կանխեն հւղւստալոումն ու դաշտերի) խոնավության զղորշացումը. անհրաժեշտ է տեւլադրել գերակշռող (վնասաբեր: քամիների շարժմսն ուղղությանն ոորլահայաց: Եթե տվյալ անտառաշերտը կարող է միաժամանակ աճում

Նկ.

՝

անդրււնց անս միջե անկած արան

20մ

ռաշվի առնել

տարաքում:

ւ

ե

նան.

են

ջրակարվավորիչ ու հողապաշտպան լեր խայլալ. ապա հողմակարգավորիչ անտառաշերտերը թույլ ատրվում Է տեղադրել գերակշռողքամիներիջարժման ու կության նկատմամբմինչն 45"

անկյան տակ:

Հաղլմակաիգավորիչ անտառաշհրտի պաշտպանականավվեցուհունն արտահայտվում է ծառատեսակների բարձքության20-30 անգամ ավելի տռարածության վրա: 10մ

Լյսինքն` բարձրութրոնունեւյող հողմակարգավորիչ անտառաշերտը կարող է քամիներիվնասակար

ազդեցությունից պաշտպանել

200-304

լայնություն ունեցողդաշտ: ստեղծել 10-20մ իայնությամբ: ԳերադասելիԷ պաշտպանականնման ան տառաշերտերը տեղադրելդաշտամիջյան ճանապարհների, մայռ առաների երկայնքով,զանգվածային դաշտերի. նույճիսկառանձին հողսհանդակներիեզրագծերով:

Հւղմակարգավորիչ անաառաշերտերը կարելի է

Ջրբաժանային հարթ տարածություններումհիմնադրվողհողմաանտառաշերտելըը սլետք է խելացիզուգակցելլանջերչոմ

պաշտպան

տեղաղրվուղ ջրակարգավդ րիչ-հողապաշտպաճն անտառայինտնկարկներիհետ, այն հաշվով. որ եթե հնարավորէ. վերջիններսմիաժամանակհողմապաշտպան վել խաղան:

Հայապաշտվյան նտառաշերտեր:Գործող հեղեղատների, ն

ձռրերիձորակներիհուները ա

նան

շարժվող

դրանց քայքայվող ափերը, ինչպես

ավազներն աճրացնելու նպատակովանհրաժեշտ Ւ

ստեղծել հողապաշտսյան անտառաշելրտեր: ու ձորակների հուները ափելնսամրացնելուհետ Հեղեղատների միաժամանակ անհրաժեշտէ անտառապատել նան մե ըձհեղեղատային ն մերձձորակային տարածությունները, այմ օջախները. որտեղ հավաքվումն կենտրոնանումեն ու հալոցքային անձրեւսյին ջինրը ն ձեռք բերոոմ ը

Քայքայիչ նզոր ուժ:

է

|

ն Մերծրելեղատային

մերձձորակային անտառաշերտերը պեսյք տեղադրելայնպես, որ դրանք միաժամանակ ու ջրակարգավորիչ դեր կատարեն:

հողապաշտպան Հակաճորակայքն անտառային անկակներ: Մեր հանրապետու-

հյան մի շարք շրջաններում վերջին տարիներինլայն տարածյում ստացել ժամանակակից ձոլւսկային

է

էրոզիան:Մեզ մոա հատկապես է ստացել լանջային ձորակներիգոյացումը: զարգացում Կախված լանջի թեքությունից.ռելինֆի բնույթից. ձորակների զարգացման փուլիցու հողագրունտի քայքայման իստեմսիվուբյոնը ց` ձռրակներն :

ամրայյնելու համար ամհրաժեշա Է ստեյլծել 15-50մ լայտորիար (անհրաժեշտության դեպրու: դես ավելի) հակաձորակայինանտառային տնկարկներ (անտառաշերտել). իսկ գոգահովիտներիեվրեհում. ձորակնելււմ ն դրանվ հիմսամասերում անկրաժեշտ | տնկել ծառատեսակներ ու ստեվծել մարգագետիններ: ի'իստ թեթ լանջելում. որտեղ ձորերը մոտ են միմյանց. նպատակահարմար է ստեղծել մեկ ըալհանուր հակաձորակային պաշասյանական անտառաշերտ: Հակատդանքային անտառային տնցարկնելԻ Հանրաւպեսության մի շարք տարածաշըջաններում. մասնավորապես Սսյիտակում. Սիսիանում, Օբովյանոում.Գորիսում. Վալպենիսում(Սնանի լնոնաշլթայի հարավային լանջերում) ե այոր բավական զարգացած են տտլանքայիներնույթները: Սողանքների դեմ պայքարի միջոցառւմների համակարգումկարնոր դեր է զբաղեցնումհակասյդանքային անտառային տնկարկների ստեղծումը: Հակասողանքային անտառայինտնկարկներնիրեն բնույթով առանձնավպես չեն տարբերվումհամատարածանտառատնկումներից. սակայն այստեղ առանձնակի կարեորաբյուն է ներկայացնում անհամար հալի ճախասպլաւռրիաստման հարցը: Այսպիսի տարածությւննելոում հողը ճսխասլատրաստելիսչսլետը է հոածածկը խիստ խախտել: Հակասողանքային անտառային անկարկներըհիմնսոլրվում ենճ ոչ միայն հոդածածկը նկատելի թայքայփսծ տարածոթյուննելում. այլն ավելի լայն տարածության ընյղզըկումով, որպեսզի ամըւսզվի ւո վերազվի սոյլլանքայիներեւոյթների հետագա վարվազման վտանլլը Համատարած. անտառաստնկումնել Ուժեղ էրոգիայի ենթարկված. գաւպատնտեսականօգտագործումից դուրս գրված. վարելու. խոտհարքի ու արոտավայրի համալ: միանգամայն ոչ պիտանի հոդատարածությոննելը, ինչպես նան բնակավայրերին սպառնալու ռեղեղավտանգտարածութրոնկներըե նույնիսկ ջըհավաքնելրըպեսյը է դնել համստաիած անտառապատման տակ: Ըտռ ռլում, առաջին հերթին պետք Էէ անստառասլատել Ւրովիոն-հեւլեղային պրոցեսների վարգացմանը նպաստողխիստ կտիտված. աժելլ էրոզիայի ենթակված վառիբափլանջերն ոս միկրռավազանները: Ագլանաառամելիորատիվ միջոցառումները.կախված է ոզիայի զարգալման բնույթից (մակերեսայինհռղատալրում. ձյրակային | րոգիա. քամու Լրոզիա. ոռոգման կամ իտիվացիսնէրովիա) ո: Սրա ին-

տառատնկարկումների

տննսիվությունից. սողանքային նքնույթների արտահայտվածությումից Ն այլն. տարբեր եմ: Ամեն մի կոսկրետ դեպքուս պետք է հիմնադընլ որոշակի համակարգի անտառային տնկարկներ: Այս միջոցառումները նպատակային իրականացնելուն բարձը արդյունավետություն ապահովելու համալ մեր կողմից (-.Հայրապետյան) կատարվել է Հայաստանի տարածքի շրջանացում՝ ըստ էրոզիայի զարգաց-

բնույթի ն ինտենսիվությանու տրվել առանձին ոռղաէրոզիային շրջաններում ըստ նշանակության պաշտպանական անտառային տնկարկներիհրմնադրմանհրմնականուղղությունները: Հայաստանի տարածքում անջատվել ես |3 հուլաէրոզիային շրջաններ, որոնց աշխարհագրականտեղաբւսշ|սվածությունն ու առաջարկվոլ պաշտպանողական անտառային տնկարկների բնույթը տրված է Է.Մ.Հայրապետյանի, Հ.Պ.Պետրոսյանի ն Ռ.Հ.Զաքոյանի կողմից հրատարակված «Հայաստանի հուլերի մելիռրացիան, կուլտուրականացումը ե պահպանումը» մենագրական աշիատությունում («Հայաստան» հրատարակչություն, 1990): Ագլուէկռհռամակարգերում ստեղծում են տարբեր կառուցվածքի (կոնստրուկցիայի) պաշտպանական անտառաշերտեր` խիտ (քամի չանցկացնաղ). ցանցառ կամ ցանցանման ն թափանցող կամ ման

քամանց:

Խրտ կամ փակ անտառաշերտերի ղեպքում քամին գրեթն :ի թափանցում, դրանք սովորաբար բազմահարկ են (ինում են սան հասարակ): Նման կառուցվածքի անտառաշելտերի դեպքում քամ հոսքի գանգվածի 9075-ի անցնում է անտառաշերտի վերնով, իսկ 1052-իցոչ ավելի՝ բներով ու սադարիով: Ցանցաշ կամ ցանցանման անտառշելտերի դեպքում քամու ռոսանքը շատ թե քիչ ռամաչափ է տնղաբաշխվում, լրա Լիմնական մասը անցնում է անտառաշերտով. իսկ աննշամ մասի՝ վերնով: Ըստ որում՝ 25-3552-ըանցնում Ւ բների միջով, 15-3556-ր՝սալլարթով: Թափանցոլ կամ. քամանց անտառաշեյատեր):դեպքում քամու անցնում է բների միջով. 1575»-իսաղարթով. իսկ հոսանքի 60-ը մնացած մասր՝ անտառաշնըտի վերեվ: Ինչքան աստառաշերտը լայն է. այնքան լույսը ն քամ հոսանբը թույլ է ներթափանցում: Անտառաշնըտերը լինում են հիմնական (երկայնակի) ն լրավուցիչ (րնդլայնակի): Հիմնական անտառաշերտերը տեղադրում են մեկը մյուսից 25-3011 հեռավորության վրա. որը կարուլ է չինի 3500-6004:

Լրացուգիչ 50004

է:

հեռավորությունը սդվյրաքար անտառաշերտնլրի

կախված է կառուցվածքից այն կարող լինել 7.5-ից մինչն 10-12մ. նույնիսկ (կոնստրուկցիայից). են ավելի նեղ՝ ավելի: 1րացուցիչ անտառաշնըտերի ստեղծում համար: անցնելու 10-20մ միջանցք մեխանիզմները թողնելով է նան Անտառաշերտերի հնռավորությումըմիմյանցից որոշվում քամու հոսանքի բնույթով: Մեր հանրապետության լեռնային ռելիեֆի պայմաններում այսինքն` սովորաբար քամու հոսանքը տուրբուլենտ բնույթ ւնի. սովորաբար ոռսանք է: Լամինար (մանգիստ) քամու գալարապտույտ (նատառաշերտի

լայնությունը է

հազվագյուտ է լինում:

Պաշտպանական անտառային

տնկարկները

ստեղծելու.

հաայսինքն` այս կամ այն նպատակովծառատեսակներ աճեցնելու նախան ճիշտ ջոլության գրավականըտնկման ցանքի համար հողի պատրաստումնէ (խրամատների.հետադարձ թեքվածքով խրա-

փոսերի. հարթակների դամակարգով): մատների, դարավանչլլների. տեւղանքիպայմաններից.ռելիեֆի բնույթից. հողի էրոզիայի Ելնելով

նրա արտահայտվածության պայմաններից`ընտլում են ողթյունից Ըստ դրում, մեայս կամ այն համակարգը: դի նախապատրաստման պետք է կաքենահարմար լանջերում հողի ճախապատրաստումը համար օգտարել մնքենայացվածաշլսատանքով՝այդ նպատակի տագոլծժելովսովորականգութաններ.հիմնաշրջող (պլանտաժային) մեքենաներ. բուրըւզերներ,ուղեգութաններ. ատուկ դարավանդուղ

աստիճանից ենթարկվածության

բնույթից. քարքարոտ

ու

ն այլ

հարթիչներ (գրեյդերներ) ն այլն: Պաշտպանականանտառատնկարկներիստեւլծման հաջուրոմյսս կարնոր թյան ն ըստ նպատակիդրանց լիարժեք ծառայության համապատասպայմաններին հողակլիմայական պայմանը տվյալ է: Անհրաժեշտ է ճիշտ ընտրությունն խան ծառաթփատեսակների հարմարված (տեընտրել տվյալ ռողակլիմայականպայմաններին էլ անտառային ա յնպես կուլտուրական, ղերում հանդիպող) ինչպես ծառատեսակներ ու բփել: առաջարկվող Ստորն բերվում է տարբեր գատիների համար

կազմը: ծառաթփատեսակների Արարատյան գոգահովտի ն անապատատափաստանմա փշատենի. գոտու պայմաններում:Զանավան տեսակի բարդենիներ.

գնդաձն թելի. հացենի. սպիտակ ակացիա. թխկի. սոճի. թբննի. ծիրանենի. նշենի.դեղին ակացիա. անձնի. դրախտածառ. աավիրակ. ուռենիներ. մասրենիներ. ցախակեռաս. յասաման. սոսի.

կենսածառ,

հաղարջենի.բալենի, կեռասենի. սալորենի. սերկելենի. դեղձենի, տանձենի. խնձորենին այլն:

Լեռնատափաստանային գոտում: Սովորական թեղի. ւսպիտակ ակացիա.ընկուզենի.վրացական ն արաքսյան կաղնի, նովդրական ն հացենի,այլանտ. տարբեր տեսակիգիհինել,, փաշնիներ, սրապտոս| դրիմյան սոճի. մասրենիներ, դըախտւսծառ. սգնի. ճաւսկի. հաղարջենի.բալենի. կեռասենի. սալորենի, ալուչա. մահալեբյան ն տափաստանային բալենիներ. հավամիգի. թխկենի, եվրոպական ն ելունդավորիլենիներ. անձնի. արոսի. գերամաստի,ցախակեռաս. սաւվոնածառ ն այլն: Ստորին անտառային գոտում: Վրացական ն ամառային կաղնիներ. ստվորական ն ամերիկյան հացենիներ. սւվորական ն ֆենցալի նշենիներ, բրգաձն բարդի, ամերիկյան ն թխկիներ, ղրիմյան ն էրդարյանսոճիներ, տարբեր տեսակի թեդիներ. սզնի, ասպիրակ. դրախտածառ, ղեւլին ակացիա, մահալնբյան ե տափաստանային բալենիներ. փոշնի, ծորենի. արոսի. անձեի, տխյենի, ընկուգենի,տանձենու ն խնձորենուզանազան տեսակներե

ղաշտային

այլն:

Բո»

ն անտա

ւ

ոային գուռ ո Ը: Վրացական,արսք սյան ն արնելյան կաղնիներ, կւ |լսսյան ակ, հացեւնի, ամելլկյ) ան սրատերն ո բարձը լեռնայինթխկիճեւը, լեռնայիչն թեղի, վս յրի տանճենոա ն

խնձորենու զւոճսզան տւխակներ, մանրատեին ն կովկասյան լորենիներ, արջ ստխլեկ 1. ընկուզեն). արոսի. կեի Ւաճայրւ ձիու շագանակենի,չիֆսաս ն պ լմ: Մերձալպյան անտառային գոտում: Սովորական հացննի. սրահացենի, բարձր լեռնային ն լայնատերն թխկիներ. արնելյան կառնի. լեռնային թեղի, մանրատերն լորենի, կովկասյան ն սովորական սոճիներ, դեյին ակացի, ելունդավորկեչի. դաժի, սզնի ն

այլն:

Մլանույն հողակլիմայականպայմաններում ծառատեսակների ընտրման ժամանակ պետք է հաշվի առնել նան լանջերի

կողմնադրությունը:

Հարավային. հարավ-առնելյան ն արնելյան անտառածասկ անբարենպաստպայմաններ ոնեցուղ լանջելատմպեւոք | աճեցնել

տ հոլի սկատմամբ ասհանջկոտ լրի: .:«տրադիմացկուն ծառատեսակներ` Դրանցիվ են` սոճին. նշենին. պալասի դմսիկը. արեելյան կաղնին. գիհին. մանրատերն թեղին. մահալնբյան բալենին. դելլին ակալյիան. ամերիկյան դացենին. վայրի տանձենին. մասրենին ե այլն: Անտառմելիորատիվ աշխատանքկեր ձեռնարկելիս պետք է ի սկատի ունենալ. որ անտառային ծառատեսակներըհուսրավոր է աճնցնել Հայաստանի հարավում մինչն 25004, իսկ Հայաստանի հյուսիսում մինչն 2300մ բարձրությանպայմաններում: Ջրակարգավորիչհողւսպաշտպան. հւրսպաշտպամ. հակաձորակային նե հակասռոդլանքային անտադայիս տնկարկների ու ւսնտառաշերտերի ստեւլլ0ման համար պետք է ընտրել լավ զարգացող, խիտ ճյոււվավորվողարմատային համակասիգունեցող ծառաթփատեսակներ: Հողմակարգավորիչ-դաշտապաշտպան անտառաշերտել ստեղծելու համար պետք Է ընտրել խոր գնացող. ւժել զարգացու| արմատային համակարգ ունեցուլ ուսլմադիմացկուն.,արագ ու խիտ սաղարթ ունեցող ծառատեսակմեր: Տարբեր ծառատեսակներ միմյանց նկատմամբ ցյուցաբերումեն տարբեր փուխհնարաբելություններ:Դրանցից մեկր կարող է կամ նպաստել. կամ արգելակել մրոս ծառատեսակի աճն ու զարգացումը: Այս կամ այն նպատակով ստեղծվող պաշտպանականտնկարկների ծառատեսակների խառնուրդը պետք է ընտրել այնպես, որ ուղեկցող ծառատեսակները ե թփերը օժանդակեն գլխավոր ծադատեսակի ու զարգագմանը: արագ աճմանն Պաշտպանասկամ այս կամ այն տնկարկի համար նախօիոք պետք է մշակել ծառատեսակների խառնուրդի սխեման, ռրտեղ Սշվում է գլխավռոըե ուղեկցող ծառատեսակների ու թիատեսակների

կազմը: Գլխավոր ծառատեսակը ընտրվում է՝ ելնելով ճրա ռակաէրոզիոն արդի պաշտպանական նավետությունից, տնտեսական նշանակությունից, կենսաբանական առանձնահատկություններից ն

այլն:

Գլխավոր ծառատեսակներ կարո են հանդիսանալ կայնին, սոճին. բարդին. սպիտակ ակազիան. մանլւատերն թելին. սոսին. հացենին. թթենին Լ. այլն. իսկ անտառ-պաղատու տնկարկներում տանձենին. խնձորենին. ծիրանենին. ընկուվենին ն արիշներ: Ռրպես ուղեկց ծառատեսակներ կարելի է սգտազգործելթխկին.

լորեսին. բարդիս. հայեսին. տյնիս երկնաց արը. ։տռեսին. մահայերյան բալենին. ըսկ անտառ աողատու տնկարկներում այուչան. բայննին. սարտփր. կեռասենի, փշատենիս. աննին. ղեղձենիս Լ այլն:

Թփատեսակներիցկարելի Է օգտագործել դեղին ակացիան. դրախտածառը.ցախակեռասի. կիպրոսը. վայրի նշենին. մասրենին.

անձեին. պայլասի դժնիկը. կծոխուրը ն այլն: Լս կամ այն նպատակով ստեղծվու պաշտպանական տնկարկների ծառատեսակմերի խառնուրդը պետք է ընտրել այնպես. որ ուղեկցող »ուոստեսակները ե թփերը մանդակեն գլխավոր ծառատեսակի արադ աճմանը յ վարգալմանը: Օրինակ եղին ակացիան տնկարկում օժանդակում է կաղնու աճին. իսկ սովորական հացենին ոչ միայն չի մւվաստում. այլե արգելակում է կաղնու աճը: Հետնապես. սոփւրական հացենին կաղնու հետ «պետթ է տնկել: '

Պաշտպանական ծառատեսակը պետք

անտառտնկարկներում գլխավոր կավմի Փառատեսակմների ընդհանուր քանակի 30-50 տոկոսը: Ուղեկցող ծառատեսակների.ըմչպես ճան թփատեսակներիխառնուրդը կարելի է կատարել ն շարքերով. ն մեկրնդմեջ: շարքերում: Նթե են տնկարկները ստեղծվում պաշտպանական պտղատուներով. ապա նպատակահարմար է հիմնադըել մաքուր. իսկ եթե աստառթփատնեսակներով են ստեղծվում |սառը համակարգով: Խառը տնկարկների ստեղծման հաջողության գլխավոր պայմանը ծառատեսակների խառնուրդի. այսինքն` տնկարկի տեսակային կազմի ճիշտ ընտրումն է: Այլ կերպ ասած. է պետք հիմնավորապես ընտրել գլխավոր Ն տղեկցող ծառատեսակներիու բփատեսակմերիկազմր: Պաշտպանական. դակաէրոզիային տնկարկներ ստեղծելիս ծառատեսակները կարելի Է ւսճեցնել թե՛ ցանքի ն քն ւռնկման միջոսպ: Ելնելով անդի ուլակլիմայական պայմաններից. եղանակից. աշխատանքների կազմակերպմանհանրավորոթյունից ե այն` ինչպես ցանքը. այնպես էլ տնկումը կարելի է կատաիել քն գարնանը ն թե աշնանը: Պաշտպանական անկարկսերի ստեղծումից հնտո պեաք է ապահովել դրանց խնամքը. այսինքն` տնկված ն պանված ծառաբույսերի ու թփերի կրսնքի առաջին 5 տարիների(իսկհաճախ ԼՅ

է

-354.

ավելիյընբացքում անտառատնկարկներում պետք Է կատարել հողի փխրեցման. քաղհանի ն խոտհնձի աշխատանքներ: Խնամբի աշխատանքների հետ միաժամանակ լանջային

նան

հակաէրովային կառուցվածքների հոսթատարոլության նսխնական չափը պահպանելու սպատակով պետք է դրանք կանոնավոր մաքրել քարախձճերից: Գարնանի` խնամքի աշխատասքներից առաջ, կամ աշնանը պետք է կատարել նախորդ տարիներին ստեղծված տնկարկների լրացում. այսինքն` չկպած. չոլլացած նե շարքից դարս եկած ծառաբույսերի տելը պետք Է տնկել նոր ծառաբույսեր կամ կատակել գանք: Պաշտպամսականտնկարկները պետք Լ պահպանել փչացումից. անաստանների արածեցումից. հրդեհներից ն այլ վնասակար արտաքին ազդեցություններից: Պաշտպանական անտառային տնկարկներիծառաթփատեսակների խառնուրվի ընտրության. ծառատեսակների աճեցման եյլանակմերի, նորատունկ տնկարկների խնամքի ու տնկարկների լրացման ն հատկապես տնկման ու ցանքի համար հողի ճիշտ ճախապատրաստսան ագրոտեխնիկայի հարցերի վերաբերյալ մանրամասն տելլեկութոսններ կարելի է ստամճալԷ.Հայրապետյանի ն ուոխչշնենրիհեղինակությամբ հրատարակված «Հողի էրոզիան ն պայքարը նրա դեմ» գրթում(«Հայաստան» հրատարակչություն, Երնան. 1966): ԳԱՄ կարող է ցուլց տալ Հայաստանի նան Հոդագիտության ն բուսաբանության ինստիտուտի, ինչպես գիտարետավոտական ագրոքիմիայի ինստիտուտի կայմից հանրապետության զոտիներում. տարբեր հողակլիմայակաս տարբեր դիրքադրում տ. էրոզացվածությոն աճնեցող լանջերում ագրոանատաադամելիւորատիվ իլականացնելյո աշխատանքներ համար կազմված ծառաթփատեսակմերիշրջանացմամսսխեման: Վերջին տարիսերին ձեր հւսճրապետությոնում որոշակի աշխատանք է տարվել Խալերի պահպանման ու դրանց արդյունավետ ժօգտագոիծմամ. էրւ գացված լանջերի անտառապատման.հելլելլային օջախների ու ձորերը ամրացման ն ըալոսնրապես գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության բարձրացմանմիջույառումների իրականացման ուղղությամբ: ոսգմվել են մի շարք սխեմաներ ու մսախագծերպաշտպամական անտառային տնկարկների հիմնադիման նպատակով. սակայն դրանցում ագրոանտառամելիորատիվ Մեծ

օգնություն

անտառահարցերը համայիր ձնով հաղերի չենղիտվել պահպանման համակարգում: Դեռ ավեմելիորատիվ միջոցսռումների ընդհանուր

Ա. հասիապետության 7ջրջանների տնտեսութրբոններիհամար կազմվել են դաշտաւվաշտպան անտառաշերտերիհիմնաղրման սախազծեր. սւսկայն այդ աշխատանքները միանգամայն չոիմնավորված ձնով չիրականացվեցին արտադրության մեջ: Շատ տեղերում, հիմնադրման ու խնամքի ագրոկանոնները անտաւռմշակույթների չպահպանելու հետնանքով գոյոթյուն ունեցւլ անտառաշերտերի գտնվում են անմլխիքարվիճակում կամ ոչնչացվել են անասունների ոռտթերիտակ ե հուրսպաշտպան ու ջիակարգավորիչ ֆունկցիա չեն

կատայսոմ:

Զարմանք կայու է առաջացնել նան այն պարագան. ր ամբյալջ Հայաստանի շուրջ 470 հազար հեկտար վարելահողերի տարածքում դաշտապաշտպան անտառաշերտերը կազմում են ընդամենը 2500 ռեկտալ կամ 0,539: «Հայպետոււմզշիննախագիծ» ինստիտուտի կողմից թվականին կազմված Հայաստանի ագլոանտառամելիռրատիվ աշխատանքների գլխավոր սխեմայի հսմաձայն նախատեսվում է գյուղատնտեսականհողատեսքերի տարածքում հիմնադրել 7չուրջ 57 հազար հեկտար պաշտպանական անտառային տնկարկներ, որի համար կպահանջվի ներդնել ավելի քան 200մլն դոլար կապիտալ միջոցներ: Ընական Է. որ հանրապետության ամբողջ տաիածքում կարճ ժամանակամիջուցում հնարավոր չէ միանգամից իրականացնել հսկայական մասշտաբի ագրոանտառամելիռրատիվ աշխատանքներ: Դրանք. առաջին հերթին. պետք է իլւականացվեն այն շրջաններում, ռրոնք առավել էրոզավտանգեն. հաճախակի են տուժում երաշտից ու խորշակներիցե ըալւանրապես գյոսլատնտեսւ.թյումը ավելի շատ է սնսժում բնականաղետներից:Պետք է հաշվի առնել, թե իրականացվող ազրոանտառամելիորատիվմիջոցառումները որքանով կարող են նպաստել ագրուէկոռամակարգերի կայունության պահպանմանն ու ֆունկցիայի ուժելացմանը. դրանց արտադլուլսկամության բալրձբացմանը: Սակավ անտառապատվածություն ունեցող մեր հաճրասպլնտուհյաւնում. որտեղ ագրոլանդշաֆատների ներկայիս կառուցվածքը չի աապահովում ագրոէկոհամակարվերիկայունությունն ու նորմալ ֆունկսիան. ագրոանտառմելիուրատիվմիջացառումներիիրականագոմը անտ

պետթ է դիտել որպես առաջնանհելթԱշանակության բնապահպանա-

կան ու սոցուտ-տնտեսական հիմնախնդիր: Հետեապես` գյուլատնտեսական արտադրության աշխատողների ն առաջին հերթին մասմագետներիսրբազան գործը պետք է լինը րհամառորենիրականացնել ագրոանտառմելիռրատիվմիջոցառումներիգլխավոր սխեման ն ստեղծել վարելահուերի ու անտառի (ինչսլես նան անտառտնկարկտարածություններիլավագույն արաբերակցուների) զբաղեցրած թյուն: :

անապատացման Հայաստանում

պայքարի դեմ գործողությունների ազգային ծրագրում. որն ընդունվել Ւ 2002թ.. աստառմելիորացիանպետք է առանցքային ատել գրավի: Առւսնց աշխատանքների մասշտաբներով անտառմելիորատիվ լայն կազմակերպել պայքար իրականացմանհնարավորչէ արդյումավետ անապատազմանղեմ:

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

ԱԳՐՈՒԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

'

Նախքան ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի մեթողների կազմակելովման հիմնախնդիրներիվերլուծելը. նպատակահարմար

ենք գտնում համառոտ կանգ առնել շրջակա բնական միջավայրի ու մոնիտորինգի նպատակներիհարցի վրա: Շիջակա բնական միջավայրի ոյ նրա բաղադրիչների վիճակի. ժամանակիու տարածության մեջ դրանց փոփոխությունների մասին տեղեկատվությունըմարդու կողմից օգտագործվում է անհիշելի ժամանակներից: Այդ ուղղությամբ տարվել են սիստեմատիկ օդերաւթաբանական, հիդրոլոգիական,ֆենոլոգիականն այլ կարգի ժամանակարձանագրվել դիտարկամներ: Սակայն այդդիտարկումների ենճ այս կամ այն բաղադրամասի բնական փոփոխությունները: 50-սկան թվականներից սկսած հասարակության ե բնության փոխհարաբերությունների փոփոխություններըե դրան տւղեկցող նեգատիվ հետնանքները, բնական ռետոարսներիչվերահսկվող շահագործման հիմնախնդիրներիսրումը առաջ բերեցին հիմնախնդիրըլուծելու համալիր ձնով: Դեռես

1970թ. ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ն

ընդունեց «Մարդը ե բնությունը» միջազգային գիտահետազոտականծրագիր. որի նպատակն էր աշխարհի տարբեր տարածաշրջաննճերում կատարելու երկալւամյա համալիր դիտարկումներ կենսուտիտիբնական պրոցեսներիվրա մարդու ներգործությամբառաջ եկող հետնեանքների պարզաբանման վերաբերյալ. ինչպես նան ուսումնասիրելու այդ սլրոցեսների հետադարձ ափլեցությունը մարդու վրա: Այլ ծրագիրը իրականացնում են 90 երկրներ, այն ղարձել է դիտարկումների. տեղեկատվությանու գործուրոթյուններիամբողջականհամակարգե ստացելէ «ՕԽճիտորինգ»անվանումը: Արլ տերմինը առաջին անգամ օգտագործվել է 1982թ. ՄԱԿ-ի շիջակա միջավայրին նվիրված Ստոկհոլմի կոնֆերանսում: Մոնիտորինգիգլոբալ համակարգիխնդիրն է ուսումնասիրել ո գնահատել բնական միջավայրի վիճակը, նախազգուշացնել կանխատեսվողբնական ու անթրոպսգենայն փոփոխությունների մասին,որոճք կարող են վնաս պատճանել մարդուն ն այդ հիման վրա մշակել շրջակա միջավայրի պահսյամության ու բնական ռեսարսների արղյոււնավետ օգտագործման հիմնավորված

անհրաժեշտություն

միջոյառումսեր: ւ Մոնիտորինգը լինում (վլոբալ). կենսոլժրտային տարածաշըջանայիս. տնղային. Լէկոլոզիական. կենսաբանական. սանիտարատոքսիկյվոգիական. միջազգային. ազգային. բազային ճփոնային). անմիջական. դիստանցիոն (ար) թվում ավիւսցիոն ն ուշադրությունը կոսմիկական) ն այլն: Մակայն. առաջնահեր դարձվում է բառթյան մեջ անթիոպոգես փոփոխությունների Ըստ էության դիտարկումներին: մոնիտորինգը ու մպատակներով նախապես մշակված ծրագրով բնական շրջակա միջավայրի մեկ կամ մի քանի տարրերի վերաբերյալ կրկնվող ղիտարկումների համակարգ է: առողջության վրա Կենսոյորատի.ազգաբնակչության ամթրոպոգեն գործոնները բավմավան են տարբնը թիմիական աղտոտում, սյութերով արտաղրոււթյանթափոնմերի. ե ֆիզիկական ե կենսաբասական ներգործություն. սրապանետումների է կենաղլլորտիտաթավումե այլն: Ըստ որում: դիտարկումներըկարելի նե կեւսաբանական իրականացնել ֆիզիկական. քիմիական ցուցանիշնելուվ: Ամեւահեռանկարայինը բնական համակարգերի վիճակի ինտեգրացվածցուցանիշներն են: Մոնիտորինգի խնղիրներին ու կանոնակարզին ոասմաձայն, առածին հերթին պետք է որոշվի գործոնների առաջնությունը. որոնք են բերում բնական շրջակա միջավայրում առավել էական առաջ փոփոխություններ (ինչպես նան յյրանց առաջացման աղբյարները): նան Է պարզել կամ այն դիտարկումների այս Լերրաժեշտ օբյեկտների առանձին տարրերը, որոնք առավել չափով են ենթարկված ներգործության, այն ծայրահեղ կետերը. ոլունցից անումը առաջացնում է Էկւիամակարգի |սսախաումն քայքայում: ՅուԻգրւաելի (1284) կարծիքով, կախված ուասմնասիրման վայրի բնայթից. կարելի Լ առանձնացնել ձանիտորինգի աբիոտիկ (երկրաֆիզիկական)ն բիռաիկ (կենսաբանական) սեկտորներ: երկրաֆիզիկական մոնիտորինգը ոսիլված է որոշելու աբիոտիկ մակրո- Ն միկրումասշտաբի բաղադրամասերի ռեակցիան: Օրինակ. միջավայրի եղանակը, կլիման. մթնոլորտի աղտոտումը. Ն ջրաթանակւնն ոդղաերկրաքիմիականբնութագիրը: Կենսսդուսնական մանճիտորընգի նհիսնականխնդիրս է րդշել կննսդրւրտաիբայադյամասերի բիոտիկ վիճակը. նրա ռեսկցիսն Ռրոշել անկբրոպովեն ներգործության բիոտիկ նկատմամբ:

որոչակի

բաղադրամասի ֆունկցիան ն

ղրա

շեղումը նորմալ բնակաս վիճակի

պույողյացիայի. մոլեկուլյար. բջջային. օրգանիվմի.

ինչպես: նան

մակարդակու Մոճիտորքնգիայղ համակեցությունների Է կատարել մւսիդու առողջոսթյամ նպատակահարմար

սեկտորը վիճակի. կարեռրագույնպոպողյացիաների.դրանց առավել պվայանստեսակի. պոռպուլյացիա-ինղիկատոիների ամբողջ բիոտիկվիճակի վնլւսբերյալ:

մոսիսախնց: Էվոթցիակամ շրջակա

Էկոլոգիական մոնիտորինգը միջավայրի (:ՇՄ) ասիրոպոգեն բնական կրկնվող դիտարկումներիհամակարգը. որը Է տալիս կայուն վերահսկելու մարդու ն այ հնարավորության օբյնկտների. ապրելատելի միջավայրի կենսաբանական պայմանները. ինչպես նան էկորամակարգերի էկոլագիական ֆունկցիոնալվիճակը: Նման ղիտարկումներըհնարավորությունեն տալիս էկոլոգիական պայմանները խախտվելու դեպքում իրականացնել գործությունների ծրագիր: ներառում է

փոփոխությունների

|

ԿԷ.

ՀԱԿԻ» աչն «2 2` Հ

Է

9. `

ւ Ն -

Ջ

Բ

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ որո

շւ

«՛

Ր:

Մ

Ջ/Փ) ՛

Հտ

Հ ՀՐՏ /

Սա ոտ222 ՐՀ ՛չ /չ ՍԱՆԻՏկրոլ,. ԱԺԱՅ5

ՀՀԼ/ / ՍՌԳԻԿՈ1-2

ՄԿԱՆ Հ

՞

Ջ

՛

Ր

ՐՀ

աջ

Նկ Բ Էկոլոգիական մոնիտորինգի Սիասնական Պետական համակարվը էուսաստանիՖեդերալիսյում (Վ. Ա. Չերսիկով. 2000):

պոասասաւսնի չՖեյլերացիայոմ: բնապսնհւվանոթյան գործունեության կառափսբրմանպետական համակարգում առեղծվածԷ էկոլոգիական մոնիտորինգի Սիասնականս «Դետակաս համակարգ. որը ըստ Վ.ԼՆՁՉերսիկովի(2000) ներառում է. Լ. Բնական շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեններգործության աղբյուրների մոնիտորինգն Էկդհամակարգելրում էկոլոգիական հավասարակշոււը անգնահատում: 2. Բնական շրջակա միջավայրի աբիոտիկ բաղադրամասերիայլտոտման մոնիտորինգն նրա տեղեկատվության մոդելի վիճակի գնա"

հատում:

Բնակաս շրջակա միջավայրի բիոտիկ բայլալլրամասերըմոնիտոքինգ ն տագնապալի հիմնախնդիրների գնահատում, որոնք առաջ են գալիս գյուղղատնտեսության գործունեության ն հողօգտագործման նան հետնանքով, ինչսլես վերերկրյա էկոհամակարգերիռեակցիան բնականշրջակա միջավայրի ներգործությանճկատմամբ: 4. Սոցիալ-ռիգիենիկ մոճիտորինգ ընդեանար վիճակի ՌԱկոլոգիական) առաջացման գործոնների. ագզգաբնակչուբյան առողջության, բնական շրջակա միջավայրը աղտոտող օբյեկտներիգործունեության օբյեկտիվ գնահատում: Տ. Էկոլոգիականտեղեկատվությանհամակարգիստեղծմանն գործելակերպի ապահովում,որն անհրաժնշտԷ էկոլոգիականմոնիտթարինգի վերը նշված ֆուճկցիանեիիզարգալման համար: 6. Սույիալ-հոգեբանականտեւլլեկատվական միջոցառումներ./ւրոնք են ընճղգրկում էկոլոգիական կրթության. լուսավորության ն դաստիւսրակության, քալազ:չության. գռվազղի բնագավառնելըը: Նման միասնական էկոլոգիականմոնիտորինգի(ՄՄ նպատակն է մշակել արտայլության փսրման համակարգեր.արդյունավետ միջոցառումներ ն դիտարկումներիմեթոդներ,գնահատել ն մշակել առաջավոր բնատեխաղոգիականսպլորտում կառավարող ներգործությում.որը մերաւում է բնական շրջակա միջավայրի վիճակի ցուցանիշներ. նրա էփղպյուցիայի կանխագուշակումներ,արտադրականոլորտիՒէներգաՒկոն տեխնոլոգիական բնութագրեր. մարդու ն օրգակենդանի ագիական պայսիմների գոյության կենսաբանականԼ. սանիտարահիգիննիկ մաններ: Վերջին մի քանի տարիներիս լայճ կիրառությունէ ստավել դիստիր տանցիոն մոնիտորինգը. է տալիս զննել երկրի մակերեույթը աէրոլուսանկարահանման միջոցով 3.

մեթոդով էկոլսգիական

հնարավորո

կաս տինգերքիվ: Այս մեթոդը միաժամանակ հնարավորությու Էէտալիս նվազեցնելու տեղեկատվություն ստոանարո ծախսերը. դիտվող սբյեկտների ծավալը. ապահովելու տեղնկասվական հոսքի օպերատիվությունը` Այդ սպատակովստեղծվել են մի շարք հատուկ արբանյակային սարքել: ու արբանյակային համակարգեր: ԱգրոՒկոլոգիականմոնիտորինգինտննսիվ երկրագոլծությունում: ԱգրոՒկոլուգիւսկւսն մոնիտորինգըհանդիսանում է մւնիտորինգի ըճմլհանուր համակարգիկարնոր բաղկալյուցիչը ն իրենից ներկայանում է ինտենսիվ գյուղատնտեսական գործուննաւթյումում ագրոՒկոհամակարգերի(ն նրան կից միջավայրի) վիճակի ն աղտոտմանմակարդակի ղիտարկումներինեվերահսկման համապետական համակարգ:Մգրուկոլոգիական մոնիսարինգիվերջնական նպատակն է ստեղծել բարձր արդյունավետությաննեցող, էկոլոգիական տեսակետից 1ւսվասարակշոված ագրոցենովներ՝բնառեսուրսային պոտենցիալի արդրոնավետ օգտագործման ն ընյլյայնված վերարտադրության.քիմիականմիջւցննրի |սելացիկիրառման հիման վրա: Ագրուկոլոգիականմոնիտորինգիխնդիրները ներառում են ա) ագրոէկոհամակարգերիվիճակի դիտարկումների կազմակեր -

պումը,

բ) ագրոէկոհամակարգերիհիմնական բաղաղրամասերիվիճակի ն

գործելակերպի բնութագրմանվերաբերյալ սիստեմատիկ օբյեկտիվ ն օպերատիվտեղեկատվությանստացումը. գ) ստացվուլ տեղեկատվության գնահատումը տվյալ ագլուցենոզի կամ համակարգի մոտակա ն հեռու ապագայում հմարավոի փոփոլխության կանխագուշակումը, դ) որոշումների կայացումն ուլ առաջարկությունների մշակումը. արտակարգ իրավիճակի առաջացման մախազգուշացումը ե դրանից դուրս գարո սողիներիհիմնավորումը. ագրոկւոամակարգերի ալոլյունավետ վերահսկումը. Ըստ Վ Լ.ՁՉերնիկովը՝(2000) ազբոկոլսգիականմոնիտորինգիհրմսական սկզբունքներըեն. Լ. Համալրրությոնը, այսիսքն՝ երեք |սմբի(վաղդիագնոստիկ.սեզոսային կամ Սարճաժամկնտն տնակաս փովախութրոմնեռ) ցոյածիշռերի վա մրաժամանակ իրականացվողվերւսահսկայո յունը: 2. Ագրոէկոհամակարգերիվրա վերահսկման ակլտդմնջլինելը. որը նախատեսում Լ խիսա պարբերաբարդիտարկումներ ամեն մի ցայանիշի վերաբերյալ ռաշվի առնելով դրա փոփոխությոնների հնարավոլ

ւ ,

տեմպերն ու ինտենսիվությունը: 3. Համաձայնեցված ծրագրով տարբեր մասնագետների կողմից ջրաբանմեր. միկրոկեսագրոքիմիկոսներ. (ագրոօդերեութաբաններ. ն նպատակի ն այլնյուսումնասիրությունների հուլագետներ սաբաններ. գիտամեթյւյականղեկավալուխնդիրներիմշակումը մեկ միասնական թյամբ: այսինքն 4. Ոսամճասիրությունների համակարգվածությունը.

ագ-

մթնոլւրտ-ջուր-հուլ-բույս-կենբաղադրամասերի: բոէկոհամակարգերի ուտամնասիրումը: դանի-սալալօղակնելւի միաժամանակ այսինքն դլոսկց ճշՀ. (ոսումնասիրություններիհավաստիությունը, տությունը պետք է գերագանցիտարածականփոփոխականությոննեգոսհատումով: փավաստիության բը ն ուլեկցվի տարբելրությունների միաժադիտարկումների 6. Համակարգի օբյեկտների վերաբերյալ մանակ կատարումը: մոնիտորինգումառանձնացվում:ենտեւլլեկատԱՄգրոէկոլոգիական վության բազայի երկու փոխադարձկապված ենթահամակալգեր՝գիտական ն արտայլրական: Գիտական ենթահամակարգիբազայի ելսկետային տվյալների տեխնոլւգիականլուծումներիհամար հանդինախապատրաստումը մոնիտորինգը:Նման մոնիսանում է պոլիգոնայինագրոԼկպոգիական փորձահտորինգ կարելի Է իրականացնելտնական դիտարկումների հենանիշային (ռեւվերային) կեհողակտորներում. րապարակներում. ւ հագեցվաՍ սարքավորումներով սարքերով ճսմանակակից տերում: Լ սպեկտորի լայն հարցերի կատարել ծաթյան ղեպքյոմ հնալսսվոր հիմնարարուսումնասիրություններ: ներառում է երկրամ օգտագործննթարամակալրգը Արտադրական մեծ ամբ փոլ բոլոր տարածքների մոնիտորինգհամեմատաբար ոչ ցուցանիշներիվերաբերյալ 5-15 տարին մեկ ասգամ:Այն հնարավոլոււհաթյուն է տալիս ստանալու: ժամկետային բնութագրերիվստահելի մակարգ:

հնա-

մոնիտորինգի միասնականհամակարգը Ագրոէկոլոգիական է բավականօբյեկրավորություն տալիս մշակելու տեղեկատվության ու ագլրոէտիվ համակարգ ն լուծելու կարճաժամկետ երկարաժամկետ խնլղիրնել: կոլոագիական մունիտոլփնգըոռկԵրկարաժամկետվարճենրիագրուկոլոգիական գնահատմանը: ված է էկոլոգիաագրոքթիմիական (հատկապես ազոտական) հոա: հանքային պարարտանյութերով

ղերի հագեցվածությունը. բ

ճիչներին գ:

այլ

ն ագրոքիմիականսկարագրություւններ. հաղզագիտական որոնցամ են տրվում տվյալ համայնքի հողօգտագործման բնութագիրն ու դրա բարելավման հանձւարարականները.կազմվում են նան քարտեզներ է

բույսերի պաշապանությանթիմիական միջոցներիու աճի խթա-

ագրոքիմիկատների օգտագործումը.

մելիռորանտների կիրառումը (յնոլիտներ. դաւլյյիտայինտուել.

ծակոտկենքարանյութեր.կիր. գիպս ն այն). ի. օիվանականմ պարարտանյութերի.միջանկյալցանքերի. բուսական մնացորդները. սիդերացիայիկիրառումը, ե/ երկրագործության կենսաբանական(օրգանական) համակարգի կիրառումը (առանց քիմիական միջոցներիօգտագործման կաճ նվազագույն օգտագործումով): Ագրուկոււգիական մոնիտորինգիհամար օգտագործում են տելլաբաշխված աշխարհագրական ցանցի տնական փորձերը: Համալիր պայիգոնայինփորձերըհնարավորութուն են տալիս գնահատելուերկրագործության այս կամ այն համակարգումաճեցվուլմշակաբույսերի տեխնոլագիայի ազդեցությումը շրջակա միջավայրի էկոլոգիական պայմաններիվրա: Առավել հավաստիտեղեկատվական նյութերի ստացման ու գործոնների ներգործությանգնարատման համար առանձնակի կարնոռում է տեւսկան բազմագործոն փորձերը: Տելլային (լոկալ) ագրոՒկոլոգիական մոնիտորինգըկատարվումԷ արտադրական պայմաններում. ու փորձացուցադրական բազային տնտեսություններում,որոնք տեղակայված են տվյալ երկրի հիմնական հողակլիմայական տարածաշիջաններում: Նրա խնդիրն է՝ ա/ ինտենսիվքիմիական միջոցների կիրառման սլայմաննելոո: կատարելագրոէկոհամակարզերի հիմնականբայլայլրամասերի(հող ջուր. բույս) վերաբերյալսիստեմատիկ դիտարկումներ, բ գնահատելու կանխագուշակել նշված բաղադրամասերիփոփո կախվածտեխնոլոգիական խաթյոնները ծանրաբեռնվածությունից. գ/ ոսումնասիրել նե գնահատելերկրազործաթյան համակարգու բարձի արդրունավետ. էկոլոգիականտեսակետիցանվտանգ տեխնոլո ե միջոցառումնել գիականմեթայլները մշակել արտադրությունումլայք մասշտաբնելուվ ներդներոհամալ: Համատարածազրոէկայոցր անան մոնիատսրինգյ: խալիրն է պարբն. ըաքար (5-15 տւսրին մեկ ւսնգամ) աԽասմնասիրել երկրիհողային ծածկույթը. հումուսի պարունակությունը. էրոզացվածութիոնը. աղակալվաությունը. ավոտի. ֆոսֆորի ե կալիումիշարժում ձների պարճւնակությունը. յղ տտաւմնասիրությունների տվյալներիհիսան վրա կազմվում

քարտոգրամներ: Ագրուկոլոգիական մոնիտորինգի բաղադրամասերը: Ագրոէկոռաեն՝ մթնոլորտը.ջյժիը, ուլը. մակարգերիհիմնականբայլաղդրամասերն բույսերը: Հողային էկոլոգիականմոնիտորինգըբաղկացած է ելեք հետնողական փոխկապվածմասերից` ա դիտարկումներհողերի ժամանակիյո տարածությանմեջ հույային ծածկույթի փոփոխությանվերաբերյալ, բ հռղերի նեհողային ծածկույթի հավանական փոփոխությունների դւ

գնահատում.

գ' գիտականորենհիմնավորված առաջալրկություններկ̀արգավոբելո հյղային պրոցեսնելընա. ռեժիմները, որոնք պայմանավորում են

սրա բերրիււթոունըն գյոսլատնտեսականմշակաբույսելի բնլլքատվութրոնը: Մոնիտորինգի բազայի վրա հողի հատկոթյունների. հողային ռեժիմների ու պրոցեսների վելւաբելյալ տեղեկատվությունը,որը ստացվում է Լուլագոյացման բնական գործոնների ն անթրոպոգեն ծանլրաբեռնվածության ներգործությամբ, հիմք է ծառայում հոլի բերրիության մալելավորմանհամար: Հոլային ծածկույթի մոնիտորինգիխալիրն է ապահովել մշտական վերահսկողություն հողօգտագործման, էրոզիոն պրոցեսների. սողանքային ւ սերսվային երնույթների, ճահճացման. աղակալման, անապատացման ն այլ նեգատիվ երնույթներիվրա: ԼԱսթրոսյոգեներնււլյթների նեգատիվ ներգործության ուժելացումը. փոփոորը պայմանավորում է հռղերի հիմնական հատկոայթյունների խայթյուննելն ւ բերրի ոթյան նվազումը, պահանջում է. որպեսզի հողաէկոլոգրականմոնիտորինգիծրագրում ընչգրկել հետնյալ խնղիրնե|

րի.

Ոլուշել ուոլի կոլուստը (այդ թվում ե կորստի արագությունը)կապված ջրային էլոոզիայիու ղեֆլյացիայի հետ: շ.Վերահսկել ջրաաղային ռեժիմիհաշվեկշռի փոփոխությունները: 3. Վերահսկել ծանը մետաղնելուվհուլերի աղտոտումը. դրոնթ հալ են մտնում մթնոլսրտային տեղումներով. ինչպես նան արլ տարրերով հոդերի լուլբսլ աղտոտումը արդյունաբերական ձեռնարկութրաւնների ,

տրանապորտային մայրուլու ազղեցության գոտում: 3. Վերահսկել բույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցներով դուլեքի աղտոտումը: 5. Վերահսկել ու դիտներգենտներով կննցաղայինթափոններով իււլներիաղտոտումը: ձճ. ՎերահսկելԽողիթթվայնաթյան ու հիմնայտոթյանփոփոլաւթյունը. հատկւուվեսբարձը չափաբաժիններովհանքային պարարտանյութերով պարարտացման.չորացման ն ոռոգման աշխատանքներիրականայյվողտարածքներում, ինչպես ճան արդրոնաբերական թափոններըորպես մելիորանտներօգտագործելը ղեպքում: 7. Սեզսնային ն երկարաժամկնավերահսկումտողիստրուկտուքայի. ջրաֆիզիկականհատկությյոոնների, սննլատարրերիպարուսակության. ինչպես նան խորթայինջրերի մակարդակիփոփոխությանվրա: Մոնիտորինգի սկզբնականէտապր(սռաջին ձե) հնարավորություն է տայիս գնահատելուհռղի ն Ուղային ծածկույթի վիճակը. ասթրուվոգեն գործոններիազդեցության մասշտաբները,նեգատիվպրոցեսների զարգացման ուլլվածութրոնն ու ինտենսիվությունը ն ինտրելհնտւսգա ուսումնասիլություններիօբյնկտները՝ մոնիտորինգի բազային սկվբունքներինհամապատասխան: Հողաէկոլոգիական մոռճիտորինգի տռացիոնարձեր (երկրորվ ձե) իբականացվում է հողերի հատկություններիու պարամետրերի. հալում տեղի ունեցող ռեժիմների ու պրոցեսների համալիր ուսումնասիրոթյունների ընդլայնվածծրագրով: Տնական ն համալիրդիտարկումներիհւսմար ստացիոնար դիտւապլկումներիօբյեկտը պետք է ներառի մի խումբ բավարալ: չափելով հոպատարածություններն ընդգիկի հողերի բոլոր խմբերը.որոնք իրարից տարբերվում են այս կամ այն պրոցեսներիարտաիւսյտվածությամբ: Մոնիտորինգի5-րդ ձեր իրականացվում է կրճատված ծրագրով մարշրուտայինւսումնասիրությունննրովն̀ախօրոք ընտրված հւսլատարածություններում կամ մարշրուտում (այն սկզբունքով, իճչը ստացիոնարդիտարկումներիժամանակ): Բռա որում հիմճականուշաղրությունը դարձվում է այնպիսի դիագնոստիկցուցանիշներիվրա. որոնք. դինամիկ փոփոխվում են ժամառակիինթացքում(նողի թթվայնություն. Դիմնայնութոււն. օքսի դացման-վերականգնման պրոցեսներ. չասրութրոմ. ստրուկտուրա ն այն): Մոսիտորինգիմարշրուտային: համակարգը օպերատիվ վերահսկում է հուլի ն հողային ծածկույթի վիճակը. մելիորատրվ հլսմակարգը.

ագրուկռհամակարվերիհսդեքի արտաղրողականությոնը: Սարշ»լոստային մոնիտորինգը պարբերականությունըվեգետացիայի ընիւսց1-3 անգամ Է: Նկատվող նեգատիվ պրոցեսների վերաբերյալ ըմ կազմվում են համապատասիան քարտեզ. թարտոգրամներ. սխեմա. ոււռուկ ակտեր: Լուրջ փոփոխություննկատելուդեպքում ճպատակահարմար է նման տարածություններումկատարել հետագա սումնա-

սիրություններ:

Մոնիտորինգիչորրորդ ձնրըտարածքի համատարածոամնւսսիտումնԷ: Այղ ոտամնասիլոււթյուսննրիհիմանվրա կազմվումէ գույքագրման քարտեւլագրական բնութագիր. ինչպես մսե քարտոգրամներ ն մշակվում արդյունավետհւղօգտավգործմանառաջարկություննել:: Հոլային ն ագրոքիմիական հատկությունների վերաբերյալ ստացված փաստացի տվյալները. ինչչվես նւսն Խւղերի ագրոարտադրական խմբավորման ու հողագիտականակնարկը նախասլայման են հանդիսանում հետագա տեսւսկան ընալհանրավգումների ե գսրծնական առաջարկություւններիհամար (գյուղատնտեսական հուլատեսթերիփուխակերպում. էլտվիայից հողերի պահպանում. տագման. չորացման. կուլտուրատեխնիկական աշխատանքների իրականացում, հողերի քիմիական մելիորացում. մշսկաբույսերի ընտրություն ն տեղաբաշխում. աագրոտեխնիկական միջոցառումներիու պարարտանյութերի կիրառման համակարգիիրականացյյումն այլն): Բնական ն 1անբրուպոգեններգործությամբ հալային պայմանների փոփովառթյունըօբյեկտիվ գնահատելու համար ուսումնասիրությունները նպատակահարմար Է կստարել պարբերաբար 10-15 տարին մնկ անգամ. |սկ ագրոքիմիական դիտարկումներիհամար ըորաքանԲ տարին մեկ լսնգամ: չուր Սոնիտորիմգի օբյեկտները ընտրելու համար. հիմնվելով հողաաշխարհագրական. երկրաքիմիական ն բնատնտեսական շրջանալյման նյութերի վրա. անիրամեշտ է հաշվի առնել հւղօգտագործման առանձսմահատկոթիւնները. հողերի կարունությունը տարբեր տեխնիկական օանրաբնդնվածութիսն նկատմամբ: Մոնիտորինգիօբյեկտները տեղաբաշխում են բոլոր երկրագործական ու գյոսլատնտեսակամվոտիճելոււմ: Այն պետք է ներառի բնական ն գյւռղւստնտեսական տիպիկ ե րանդշաֆաները հարմարվեցվի առավել ինտենսիվանթրոպուվեն ներգործության տնդամասնրին: Դրան զուզահնռ ընտյաոմ են ֆոնայիս տարածքներ (Կտուզիչ հողակտորներ). որոնք ներկայացնում են այնպիսի, բնական լանդշաֆտներ. որոնց հաղածածկույթը վերջին ՀՍ-45

աւսրիներին չի եսքարկվել կամ անսշան «սփով Է եսքարկվել անթրոալագեններգործության: չհոնային տարածք կարող են ծառայել տվյալ գոտում Խլած ագրոյննուները: Խսբատակահարմարէ ընտրել տարբեր

տնտեսականմակալդլակիօբյեկտներ: Վերահսկման պարամետրերի որոշջւմը համարվում է հուլաէկոլոգիական մոնիտորինգիկազմակերպման ն իրականալյման սռավել կարերը օղակը: Ըստ Գ.Վ.Դոբրովոլսկա ն ուրիշների (1985) վերահսկման Ւ երեք մնջ: միավորել ն ժ-ինսումը. ը նտեգրացվում Է հողը հողային ծածկույթի ննգատիվ եինույթներիզարգացմանվաղ դիագնոստիկցուցանիշները. Այն ներառււմ է հողային օրգանիմսերի ճնշվածությանը ֆերմենտային ակաիվության, «շնչառության». ազոտի ֆիքսման ներգործությամբ. ինչսլես

պրոցեսների. հողի ամրացվածո'օքսիդացման-վերականգնման թյան, ֆիլտրացիայի, հողային լուծույթի, լլլլենաժային ն խորքային Փրե-

բաղադրամասերը

:

բուսականություն ԳԵ ուկ|

հող

Ը

ր

|

-

ջրեր

օբեկտները

Աոատուն հողեր կրեոներ

արարեր

շն

անտառներ

|

||

գլոբալ

ների հողեր

այլՀոր

։.

(

չ-

եւգետեր

'

վ

տարածքային ընդգրկումը

: տարածաշրջանային

լոկալ

կատարման

մեթոդները Հ

'

համատարած

օջախային

|

լ

ման կատարմա կարգը

լո

-

բի հանքայնացման փոփոխություններով: Նման դիտարկումնելըըկաեն տարվա ընթացքումմի քանի անզամ: տարվփում 2-րդ սումը, ներառում է այն ցուլանիշները. որոնք արտացոլում են հողերի ասավել կայուն հատկությունների տփոփսխությունները. այդ թվում հումուսի քանակն ու որակը. հողի ստրուկտուրան.սննղատարրեըի պարունակությունը.ծաանը մետաղների պարուճակությունն ու դինան միկան. բնական արընստական ցյննոզների կենսաբանական ար2-5 տադլւոլականմությունը:Նման դիտարկումները կատարում նն տարվա ընթացքումմնկ անգամ: յս) /տյւմբ. բաղկացած է հւդերի լար ն կարոն հատկությունների փոփոխություններիռամակարգիվ՝ հողի կազմաբանությաննուրբ դիսպերսված ն խոշո: ֆլւակցիաների հալմաբելրությումը,հանքաբանական ն քիմիական կազմը, Խւղաշերտի հզորությունը ն այլ կայուն հատկություններն ու ցուցանիշների: Նման դիտարկումները կատալում են 50

տարին մեկ անգամ: Ագրոէկոհամակալգի կարնեոըբաղայրամասերից մեկր բույսերս են: Ագլոէկոլագիականմոնիտորինգիպրոցնաումֆիքսում են ռչ միայն բելքի քանակն ու որակը, այլն տվյալներ են հավաքվում նրա ձեավորման դինամիկ ցուցանիշների վերաբերյալ (կենսազանգվածի կուտակւոմը. ֆոտոսինթետիկպոտենցիալիհետագա հաշվարկների համար տերեագին մակերեսի ձեավորումը.տեյնեներիասիմիլիացիոնմակերեսի գարգատմը. ագլաֆիտաոցենուվի կառու ցվածթի փոփոխությունները ն այլն). ես Լյղպիսի տալիս ղիտարկումներր հնարավորություն

|

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

նպատակահարմար խմբի պարամետրերը

նան

ԵՎ ԴՐԱ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳԸ

Ւ,

.

ո

Արան

,

Տ գյուղատնտեսությա

բերված են Նյուբերը

ր

գիտական կենտրոններ

-

բնության պահպանության Հայանտառ նախարարություն, Նկ

ապահովում

ն

ապահովում

կան

փորձերի աշխարհագրականցանց

«Ագրոէկոլովիս» դատսգրքից

«Կոյոս». (Մոսկվա.

2000)

վերահսկելու բերքի ձեավորձաս պրոցեսների ընթացքը` Սստապյված դինամիկ ցուցանիշներով պարպվամ Է արտաբթին ։վաավայրի ու գործոնների .հելյած արտադրաճքի ձնավյրժասմ միջե համահարաբերակցյական կախվածությունը: Երկիավործությանինտենսիվացման ն հնտնապես բարձի բերքի ստայմանմ պայմաններում նկատվում է ազրոկոնամակարգերից կենսածին տարրերի շրջակա միջավայրը աղտոտող քիմիացման միջույներիմնացոլյյային քանակի հեռաց/ւմ: Աղտոտողնյութերի թվիս են դասվում նան պարարտանյութելւնմ. արդյունաբերական թափաններում ո. արտանետումներում ոռոգման սպատակով օգտագործվալ հոսքաջրըերամ պարունակող ծանը մետաղները: Հուլերի աղտոտումը ծանը մետաղներով վտանզավողրէ Է հալերի հոդային ծածկույթի համար. այն առաջացնում յ. դեգրայյափոմ ջերրիության նվազում: Կենսածին տարրերի տելաշարժի տյսումնասիրմաս հետ մեկտեղ շատ կարնոր է ծանը մետաղների (Ըմ. 2ու, Ֆե. Ըւ Ըռխ Իր ե ալն) տնղաշարժը ն այղ պրոցեսի վրա ազդող Վործոնները: Բնական ջրերի քիմիական կազմում կարելի է անջատել միացություններիննտեյալ սմբերը. Լ.

Ջրերի հանքայնացվածությունը որոշող

ն կատիոնները Ըոշ-, թշ. ՈՇՕ-:, ԸՕչ7-

2.

Կենսածին նյթեր

ամոճիում

(Օգ)

Էյ. 1. Ւ

(ո.

թի.

ԼԷ

կոլոիդ

ազոտի

ՕՏ. ԵՐ.

Ջրածնի իոռնննի.որոնք ոլուշում հիմնային հատկանիշները` 7. Ռաղիռակտիվ տարրեր:

,

-

ր.

/ 88 , | 6

Ե. ԷԼ

՛

ՆՏ

`

63 ' Ն ի / համակարգերի 3ծ | ՐՆ ագրոէկոլոգիականը Ծ-

ՀԷ Ն` մոնիտորինգի : | Յշ 1` Լինդիկատորները./

ւար

-

33 ի

՛

: 3

՛

ՏՐ

չ

135ա:

լ

5.

«եռՉա.

»-

։

Նկ. կ

ՏՐ", ցո՞՞. ՕԲ.

Ճա. Գ

են

ժլւային լուծույթի իթվային ն

Անթրոպոգենգդիծոններիներգործությամբբնական ջրերը կայու պարունակել

Հ

՛

`

-

Է

:

:

օրգանական

8):

6.

ենն

«ն,«ոջ ԱՄ

ԵՏԱՆՆԱ ՖնԹծ՝

ն

ի

ի

Միկրոտարրեր(1...

յլ

ԹԱՑ ՆՏ

8՝:

սիլիցիում (5).

ֆոսֆորի օիգանական միացոարթյուններ: 3. Օրգանական նյութեր կուծվողւ միացությունների համալիր): Հ. Լուծվող գազեր (Օշ. ԸՕ». 112ն այլն): Հ.

Տ

ա4

ԵՏՏ

նիտրատներ (ԳՕ՞չ). նիտիիտսնր (Իշ)

(ԿԱլլ'). ֆոսֆատներ

:

ըոռձերը` ԸԼ,

սինինտիկ տարբեր պեստիցիդներ. :ֆնսոլի մս միացություններ.ծամի մետաղներ ե այլն: Մղտոտող նյութերը. որոնք կուտակվումեն հռդի մակերեսային շերտերում. աէրացիայի գոտով ֆիլտրացվող ջրային հոսանքներով անցնում ես լորթային ջըներն դառնում ստորերկրյա ու իտրքային ջրերի. գետերի. ջրավազանների աղտոտմաներկրորդային աղբյուր: սիտրիասեր.

տայբեր

աղտոտուլ

նրոթեր

նսիտրատներ.

ազրոՒկոյուիակաս ազրոէկոյովիակ 20.Լպրոկոհառակարգերի գրոէկոհամակարգերի

մոնիտորինգի ինդիկատորները: իտորի

հիմնւսկան դեբոյը սառձնասիքման ՆՖերհոդային ուսջի են. հոսքը ոչ Խերհողային ոաուղնասիրություսներն լիզիմետըիկ | է առաջայույն աղն հոդի բերրիռւթյունը. մրայմ սվազեվնաւմ խորքոյիս ն ստդրերկըյա օրերի աղտոտուս Տեղումները. մթնդորտից հեռացսելով կյուբեր-աղտուտի՞չներ ն դարում են կսագիական ռիսկի գործոմ: Մբսոլորտոչմ9ծմրյ սզոտի են առաջացման փոակզ՝ բերուռ թրու անձրենճերի ոքպգնադւ առաց

Է

(իուկոնամակարգերի էկոլսգիատոթսիկոլոգիական գնաուս-

.Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինցի համակարգվումկարնոր բաղկացուցիչ է ուսումնասիրվողօբյեկտի էկոլոգիատոքսիկոլոգիահամալիրգնահատոմը: Ծրկրագործության կան գարգալման ժամսամը:

էտապում Էկոլոգիականանվտանգությանկարելի Է ՌասԱսկակից նել քիմիակակ միցոցնեյվ օպտիմալ չափաբաժինների կիրառումով: 'Ղարտադիի սլայման Է ուսմարվումջրի. հողի. բույսի քիմիական բալադրության. այդ թվում կենսածիմ տարրերի (ԸԼ Բ. ՏԸ 8. րո

ՎՕյ-, ԿՕշ-). ծանը մետաղների(ոշ.

415.

Խու

2ո. բե. Ըմ. Ը

Ըճ.

ի16. Էի.

||ք. ՃՆ. Տօ). բույսերի պաշտպանության քիմիական միջույների մնացորղդների. պարտաւլիր ԴՂՏ-ի. բենգ/ա/պիրինի դիօքսինի պարունակության որոշումը: Արդյունքները տարբերակում են ըստ խմբերի` ցուցանիշներ. որոնք չեն գերազանցում: նորմալ պախոնակությունը, -

ՈՀ

ցուցանիշներ. որոնք չեն գերազանցումթույլատրելի

ւվարու-

ցուցանիշներ. որոնք գերազանցումեն թույլատրելի

պարու-

նակաթյոանը, -

նակությունը:

Ագրոէկոլսգիական մոնիտորինգըներառում է ագրոցենոզիբաադրամասերի նկատմամբմեկ միասնական օրագրով համակալրգված դիտարկումմեր: Հողի հիմնական ագրոֆիվիկական պարամետրերն են ագրեգատային վիճակը. ամրացվածությունը, հանքաբանականն կազմաբանական բաղադրությունը. ջրաթափանցելիությունը. ֆիլտրացիան ն ջուր պահելու ունակությունը: Այս հատկությունների վերաբելյալ մշտական յիտարկսմճերի հնարավորությունեն տւպիս կանխելու Խոլի հատկությունների անցանկալիփոփոխությունները ն վատացումը. .ղեգրաղլացման պրոցեսները ն. վերջապես` պահպանելու հողի քարձի բերրիություն ու էկոլոգիական ֆունկցիան: Հողի բերըրության վերահսկման կարեռը գործոն է օրգանական սրոթերի` հումուսի. նրա քանակի ն որակի վերահսկումը: Հումուսի վիճակի վերահսկման դիտարկումներըկատարվում են մշտական

հենակետերում:

Շրկրագործությանհամակարգում էկոլոգիական առումով

մեծ

կենսաբանական ազոտին. սշանակաբրոան Է տրվում որը Է ավիոցենունեխոմ բակլազգի. գլխավորապես սերգրավվում բազմամյա խոտաբաւյյսեքով: Հողի բնրըիության ընդլայնված վերարտաղչրությունապանովնելու նպատակով բակլազգի մշակաբույսերի աճեցման տեխնոլոգիան ն պարարտացման դամակարգը պետք Է նպաստի ուժնդացնելու մթճորււտի ազոտի սիսբիոտիկ ֆիքտոմը ե դրա շնորհիվ բարձրացնել բերքատվությունը առանց ազոտական պարարտանյութեր օգտագործելու: Առանց ընդեղեն 23չցԿանքաշրջանառութրոնների բույսեր առանց կենսաբանական ազոտի ն սրգանական կիրառումը. նյութերի մեծ պաշարների կուտակման լղդմվար Է խասափել տնտեսական ն էկոլոգիական նեգատիվ հեսչննանքներից: կենսաբանական ազոտի պրակտիկայում պոտենցիալը համար անիրաժեշտ Է հավաստի տեղեկատվություն, որպեսգի հնարավոր լինի մշակելու գնահատման կհամակաիհգ:Այլ ցուցանիշներից հիմնականի ցուցանիշների համարվում է բերքայովության դեպքում "ա ընդեղեններով ազոտի ֆիքսման չափերը. բ/ ազոտի ընդգրկման ն հոլ մտնող օրգանական

Երկրագործության: իրականացնելու տարբեր նշակաբույսերի

մթնոլորտի

կյութերի քանակ.

հացահատիկների հնարավոր բերբատվոթյունը ի հաշիվ ընդեղեն բայսերի կողմից ագստի. ինչպես նան կոտակված նադեւլեն բույսերի նախորղնելուվ ազոտի պահանջարկը հանքային մշակաբույսեր աճեցնելիս: ա տվյայներ պետք է գ

լ

ՆՈ

հարցերը ելակետային ուժերս համար ծառայեն մոնիտորինգի երթերը: ագրոՒկոլոզիական նյութերի Հող մատնյւլօրգանական Վանզվածը. ինդհանուր ն են ազոտը, միամյա ընդեղեն ոլաւշում սիմբիոտիկ համար բույսերի վեգետացիայի իսկ բազմամյա րեալեռենների ամեն տաիի վերջում. |

|

համալ ճիմը վարելու տարում: Որպես նսխոյրյլ. հաջորդող

|

վրաինդեյեն մշակաբույսերի Ւ միայն

իւնը արղլրունավետոր ճղլյսերիբարձի

ոչ բացատյվում

կենսաբանական ազոտով (ոլդակիգործոն). այլն սինթեզված ծրգանական նյաթեռոի վանզմածու| Ոսնուղդակի գործոն). որը հանքային ազոտի համեմատությամբ ապահովում է առավել տեական արյլլւնավետությում՝

ԷԳրուկոլոյիական մոնիտորինգի օբլեկա Է ման շարժուն պարունակությունը: Ֆոսֆորական պարարտանյուբնրի Լկոյոգիա-ագրոթիմիակամ գնահատամսմկ հարցում կարնոր տեղեկատվություն Է ոչ միւսյն հիմնական սնսդւստարրի ֆոսֆորի քանակի. այն ւլարարտանյութերի կազմում շրջակա միջավայրի համար վտանգ ներկայացնալ խառնուրդների առկայությունը: է Ըմիրաժետ որոշել ծանը մետաղների. ֆտորի Ն այ քաղադրամասերի ապարունակությոնը ։պարարտանյութերում. հողում. իսկ դրանց հայտնաբերման դեպքում նան բուսական արտադրանքում: Հայտնի է. որ օրգանակաս պարարտասյութերը դրական ես ազդում ծան մետաղների տոքսիկ հատկությունների չեզոքացման վրա. շնորհիվ սրան. որ ծանը մետաղները կապփոմ ես ու վերածվում քիչ շարժուն միացությունների: Մտանց ցամթուրդի գոմաղբի մեծ չափաքաժինների օգտագործումը ուղեկցվում է հողում ֆոսֆորի նան կուտակումով. ինչպես խորքային դրա ջրերում պարունակությանավելացումով: Օրգանական պարարտանյութերպատրաստելու. պահպանելու ն նուղ մտցնելու գիտականոդրեսհիմնավորված առաջարկությունների խախտամը ոչ միայն իջեցնում Էէ ղրանց կիլւսռտմաս արդյուսավետությւնը. այլն բարձրացնում բնական համալիրների ու դրանց բաղադրամասերի աղտոտման հւսվանականությունը: Ագրուկոլագիակասմսնիտորինգի համակարգում կարար օղակ Է համառփոմ հուրոմ ն բույսերում պեստիցիդների պարուսակության դինամիկայի ոթոշջւոմը:Ստացված ւռեյլնկատվությունը համեմատում են սահմանայիս թույլատրելի խտության (ՍԹԽ) նորմատիվների ֆոսֆորի

հետ:

Բուսական նմուշներում պեստիցիլների մնացորդայինքանակի ազոտ որոշմանը զուզահեռ որոշում են նան պարունակող

տոքսիկանտները(ՎՕ-շ. ԿՃՕ՞».նիտրոզոամինը).ծանը մետաւլների՛

`

մի

Պերր Ֆտորի. մկնդեղի ջորի ն միկրոտաթիեր: Կարնոր բաղադրամաս Էէ սնան հոլի կենսսբանական ակտիվության որոշումը երկրագործության տարբեր համակարգերի "

.

բերիիո'թյան պայմաններում: տարբեր Հողի կենսաբանակաս հասկաւթյունների քասակական տո

որակակակ

պարամետրերի.

նսրմատիվ

:

դիտարկասներ հսարավորութում Լ ապրիս համակարվված պրոցեսում իրականացնել գյոյլատնտեսական արտալղըրության Միկրոկեսսաբանական փոփոխաթյան վերաբերյալ: դրանվ մոնիտորինգը կոչված Է կատարելո Խալայինմմիջավայրի սրակի վերահսկման ֆումկցիամ նե ներկայացնել նորմատիվային տեղեկատվություն. որն անհրաժեշտ է մշակները 1կոլոգիական

տեսակետից անվտանգ ացրոտելխնոլոգիա: Լլգրուկոլոգիականմոնիտորինգի կատարմանկենսաերկրաքիտարբեր բայաղմիական մոտեցումները: նգրուկոհամակարգերի ճան կենադորտիմիջե ն այլն). ինչպես բույսնը րամասերի(հողդ.տոր. շըջապտույտի միէ կենսաներկրաքիսիական կապը իրականացվում ճպատակին մոսիտորինցի ջոցով: Հետնապես՝ ագրուկոլոգիական

հասներո ն կոնկինտնյութերի ուսումնասիրմանմեթուղներիմշակման շրջանահամար անհրաժեշտ է տարածքի կննսաերկրաքիմիական

ցում: են Տոքսիկ նյայթօրը. որոնք ագսուէկոնամակարգեր անցնում են Ն ներգրավվում միջոցով. ուղերի մթնոլորտի. հիդրոսֆերայի ե բույս-կերանցնում մնջ շրջապտույտի կեսսասերկրաքիմիական օիգանիզմ սնուցովական շղթա: սննդամթերք-կենդանիների Վերահսկման ենթակա ցուցանիշների ցուցակամ պարտադիր ըսղգրկումեն այն տարրերը. դրոնք անուղղակի կամ ոսրլակի ազրոմ նն մայսրու ն կենդանիներիօրգանիզմիվրա (բերիլիյ. նիկել. սելեն. ն ֆտոր. քրոմ ն այն) Կենսածին տարրերի. ծասրը մետաղննրի | վերահսկել վնասակար նյութերի առկայաթյունը անհրաժեշտ բոասական ու կենդանական խմելու ջրում. ոռոգման ու դեյատու հումքում: Անհրաժեշտ է վերահսկել սԱնդամթերքներում. պրոցեսում: նան արտալլրանքիռրակը վերամշակման Ըգլուէկոլոգիականմոնիտորինգումանհրաժեշտ է ընդգրկել էւ սումնափոփավառթյունների հողերի կենսանիկրաքիմիական

պրովինցիաները սիրումը ըստ գոտիներին կենսաերկրաբիմիական ու շրջանների, ղրանվ սահմանների ճշայւմն ո գմահատոյժը: ն թիմրական տարըերի համրնյյհանուր պարունակության

։արժուն

ս

քթավզայի մշակումը

:

-

՛

/

նելդեռուտում:

«պակ

հրմմակամ գյուղատնտեսական տարաձաշրջանների

քիմիականկազմի ոլաշումը մշակաբույսերի պրարվումը: :

|

:2

աարի:

:

արոր

տիպի

ն

ինդիկատոր թույների

բլարակամ լոզլնրում:

տամրեերի

պարանասկության միջին վիճակագրական պոցանիշչների սահմանումը որպես ֆոսային բոսթագրիչ: շարժուն մակրոսարրերի ն ծանը մետաղների պարումակության որոշումը ուղային Ամուշներում: վերահսկել ումիւմ անիռնների դինամիկան. որոնք սշանակալի «ափով ազդում են մետալների շարժունակության վրա: Ծանը մետաղներով աղտոտվածության գնահատումը: Ծանը մետաղներվ այլտոտվածոաթան հիմնական գնահատման խնդիրներն են` պարզել ն համակողմանի բնութագրել բնական միջավայրի աղտոտման այյբյուրները: հետնել հնաիավոր բոլոր ուիներով աղտոտմանը, դրանց տեղաշասըժին. առանձնացնել կենդանի օրգանիզմների վրա հավամական ավղեցության գոտիները, պարզել ու վավերագրել աղսուտողների տեղամասերը: աղտոտման տեղաշարժի ն խտության կենսաերկրաքիմիական գնահատում ինչպես անմիջապես աղտոտման գոտիներում, այնպես էլ սնու րոլական շղթաներով դլանց տեղափռխման տարածքներում: որսշել միջավայրի տղտոտման լղլինամիկան. մուտքի մ. արագոթյունն ծավալները, տաւմնասիրվուլ միացությունների տարածումը ն այդ հիման վրա ստանալ կանխագուշակմաննյութեր: Աղտոտմամ գնահատման որակով որոշվում է մոնիտորինգի ն կազմակերպման հետագա աշաստանքները (լաշտային ն իրականացում. լաբւիաաոր աշխատանքների պլանափւլում բնույթը, կատարման էտապները. անհրաժեշտ նորմատիվային բազայի ստեղծումը. մասնակիցների կազմն ու ււրակավորումը): Մկզբում կատարում են հւզային ծածկույթի տելաղիտական (վիզուալ) հնտավզոտումն ղիա արդրունքներիհիման վրա կատարում տրվամ է հոդային ծածկույթի էկորւգիական եզրահանգում. որմ ն պարվվում հետավա ավելի մանրակրկիտ գնահատականը ոսոամնասիլււթրոնների նպատակահալրմարությունը: Տարբերում են ծանը մետաղների էկոլոգիական նորմավորման հետնյալ տեսակները աղանդշատային. բ. բիռտիկ. գ՛ ոււյային: Ոռոգվող հողերում ագրոէկոլւգիական մոնիտորինգիառանձնահատկությունները: Ոռոգովի երկրագործության գոտիներում ւպահանջվում է ավելի հանգամանոլյւննհաշվառել ոռոգման.քրմիացման միջույների ն այլ գործոնսերիավզդեզությունըհողի բերըիության. բնր-

-

-

-

-

որակի. մակերեսային ն խորքատվուրյան.ստացվյոլ արտադրանքի

քային ջրերի հանքայնայման ն աղտոտմանվրա: ն բերրիության հողի իւադիրը Մոնիտորինզի հիղըոերկրաբանական միջավայրի հիմնական ցուվանիշների կանխագաշակոամըն կառավարումն է: Այն վերահսկումը. ն նպատակառոկլվածԷ միավոր արտադրանքի վրա ջրի ստանարս մվավագույնծախսի պայմանճերում պարարտանյութերի ու որակյալ բերք. ինչպես նան` կանխելու շրջակա բարձր. կայուն բնականմիջավայրիաղտոտումը: դողակլիմայական գույամիշնենրըը տարբեր Վերահսկվալ նն: գոտիներում տարբեր դինամիկայի ձների սննդատարրերի շարժոն Հողոմ կամ այն տաոմնասիրումը անհրաժեշտ է կատարել այս Ըստ որտմ. եթե մշակաբույսերիգարգացմանհրմնական փուլերում:

դրոշել հնարավորի շարժուն ազոտի պարոնակությունըպետք խոր շերտերում. Արարատյան հարթավայրում մինչն խորքային կալիումի շարժուն ֆոսֆորի ո ջրերի մակարդակի. ապա 40սմ Լ խորությունում: կարելի որոշել մինչն պարունակաթյունը ու ծանը մետաղլնելի. Միկրոտարրերիշարժուն ձների. ֆտորի ազոտի հողի կենսաբանականակտիվության. հեշտ հիղրոլիվփոլ են մշակաբույսերի պարունակությանախտորոշումը կատարում ակտիվ վեգետացիայիսկզբնական փողում. այն էլ վարելաշեիտ է

սահմաննելյոում: Աղակալած հայնրի տարածման գոտիներում վեգետացիայի ն սկվբում ն վերջում դրոշում են ջրալույծ աղերի ընդհանուրքանակը 10մ կազմը. փոլսանակայիննատրիումի պարումակոթրոնըմինչե (եբն արաթյան վրա կամ մինչն խորքային ջրերի մակարդակը դրանք շատ ար չեն ընկած): վեգետաՊեստիցիդներ օգտագործված տարածուբյուններում քաեն մնացորդային դրանց ցիայի վերջում վարելաշերտումորոշում սակը: Ն Հողի ֆիզիկականհատկությոնները, մակրո- միկրսագրեգատ5.ի. բԻ-ՕՀլի.ՃշՕի համընդնանուրքաների պարուճակությունը. որդշում ն նակը. հումուսի պարունակությունը այլ ռատկությոնները ն ընդգրկվածւսսռաջին վերջինմշակաեմ զանքաշրջանառութրոնում տակ. հողաշերտի |աղոռբյանսահմաններում: բույսի Հողիֆըզիկաքիմիականհատկությոնները, միկրոտարրերի. -37Ր-

ֆառըը. ծանը մետաղները որոշում են վարելաշերտում: դարձյալ ն. վերջին ըալգրկված առաջին մանքաշրջանառություաամ մշակաբույսը տակ:

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳԻ

|

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՍԽԵՄԱՆ

Մոնիտորինգի Կառավարում տեղեկատվական համակարգը

ՔՐ

Դիտարկում

Վ

- վիճակի | գնահատում Փ

Դ

/

Սիջավայրի

որակի

կանխագուշակում ՈՀ

ա

||

Կանխագուշակման

վիճակի գնահատում |»

Ո

ՉՁարացման ենթակա հողերում (տորֆաճահճային հողերում) ստանում է հատուկ նշանակութուն օրգանական նյութերի քայքայման պրոցեսի վերահսկումը. որքանով որ նման Լալերում տեղի է ունենում շարժուն սննդատարրերի լվացում ն հեռացում: Ագրուկոււգիական մոնիտորինգի տվյալների տնդեկատվական բազային կազմակերպումը: Ստացված տեյլեկատվությունների համակարգման.մշակման ե վերրոծության. դրանց արդյունավետ ե օպերատիվ օգտագործման, ինչպես նան հետագայում տարբեր ֆունկցիոնալ խնդիրներ լուծելու համար անհրաժնշտ Լ ստնդծել տեղեկատվականտվյալների բազա կամ բանճվ:Տվյալների բազային նամ բանկի ձնավոլաւմը կատարամ են «կարճատե վորձերի» ն «տնակաս փորձերի» ենթաբաժիններով. Պետք Է նշել. սր յեռես անասսապախոաթյան մեջ չկա մոնիտորինգիհստակ համակարգ: Ագրոէկոլւգիական մռնսիտորընգը սկզբունքորեն տարածվում Է ամբուլլջ ագրուսթյյունաբերական համալիրի. նրա բոլոր ենքարամակարվեիի վրա. որոնք կապված նն արտադրանքի արտադրման. վերամշակման ո. պահպանման. ինչպես նան նյութատեխնիկական սպասարկման հետ

Հայաստանի տարածքի էկոլոգիական վիճակը կարելի | ոչ գնահատել բարելավ: Վերջին տարիներին ստնղդծված տնտեսական. էնելւգետիկ ն ֆինանսական դժվարությունները հնարավորություն չնս տալիս ըրականացնելուբնապահպանական արդյունավետ միջոյառումների ուսմակարգ վերացնելու կամ այն որոնք առաջ նվավագույնի հասցնելու նեկատիվ հնտնանքները. են եկել տարիների ընթացքում մարդու տնտեսական ոչ շրջառայաց Կ: գործունեության հետեանքով: Էկոլագիական լուրջ հիմնախնդիրներ են առաջագել հատկապես գյ ատնտեսության սեկտորում: ՄՍասնատվածՈւլլօգտագործման պայմաններում (ավելի քան 360 հազար գյուղացիական տնտեսություննելւ) հողօգտագործողնելը. չունենապով անհրաժեշտ նյութատեխնիկական քավա ֆինանսական միջոցներ. ի վիճակի չեն իրւսկանացնելու ագրուէկոհւսմակարգերը կայունության, պառպանման նպատակով պաշտպանական անտառտնկարկների հիմնադրման, հեղելլների. սողանքների. հողերի էրոզիայի կանխման. կրկնակի աղակալման դեմ պայթարի ալադյունավետմիջոցառամներ: Չեն իրականացվում տեխնոգեն աղտոտված հԽողդատարածություններիբարելավման. լեռնաքիմիականսկոմբինատների ու արդյունաբերական տարբեր ձնռնարկությունների գործունեությամբ աղտոտված ջրերի մաքրման ե այլ են չեզոքացնելու շրջակա միջոցառումներ. որոնք ուղված բնական միջավայրի ձնգատիվ երնույրները: Այս բոլորի հետեանքով հանըասպետության շատ տարածաշիջաններում առաջացել է լարված էկոլոգիական իրավիճակ Ռկոլոգիական ռիսկի գոտիներ). ն որը հարցականի աակ Է պնում գյուզատնտեսական արտադրության հետագա գարգացման հնարավորությունները: Շրջակա բնական միջավայրում նեգատիվ ստելօված փոտոլառթյունները պահանջում են ճիշտ գնահատել Հայաստանի տարածքի էկոլոգիական իրավիճակը ն իրականացնել արդյունավետ միջոցառուծներ վերացնելու նեգատիվ երեույթներ առաջ բերող պատճառներն ու հետեանքննրը: Ռուսաստասում գործող պիրնկտիվ փաստաթղթերը հիմնական ա

կարգավորում

Վիա

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

վիճԱԿի

ԳՆԱԼԱՏՈՒՄԸ

"

դրույթների համաձայն. հաշվի առնելով բիոտիկ պույանիշսերի գնսհատման :6ւսփանկիշները.տարածքների Լկոլագիակաս վիճակը ղասակարգում են. ա. Էկալոգիակասհարաբերաբար բավարար (բարենպաստ). բ' էկոլոգիականլարված(|սիզա)առմ). գ: էկոլոգիական ճգնաժամային. որը հավասարազորէ արտակաիգ էկոլոգիական իրավիճակի ն դ՛ էկոլոգիականաղետալի վիճակ: Էկոլոգիականհարաբերաբար բավարար (բարենպաստ) վիճոսկը ընդգրկում են այն տարածքները. որտեղ չի նկատվում ե կայունության, ինչպես էկոհամակարգերիարտադրոճղականության նան հարաբերական հաստատուն վիճակի նկատելի նվազում: է. Ազգաբնակչության առողջությունը բավարար հողերի ղեգրայլացումը տարածքի 5:2-ից պակաս է: Ոոլղակի չափանիշների գնահատման ցուցանիշներըսահմանային թույլատրելի

խտությունից(ՍԹԽ) կամֆոնիցցածը են: Էկոլոգիական լարված կամ խիզախման վիճակի |սմբում է ընդգրկված են այն նկատվոմ տարածքները, որտեղ ն էկոտհամակաիզերի արտար ւլականության կայունության նկատելի նվազում. ունեն ոչ հաստատուն վիճակ. որը տանում է

էկոհամակարգերի

ինքնաբերական

ապոնտանային)

Լ դեգրայյացմանը: պահանջվում տարածքներում ո էկոհամակարգերի տնտեսսկան խելացի չարազործում բարելավման պլանավորված միջոցառումների իրականացում: Ազգաբնակչության առողջությունը մասնակիորեն վատացած է: Ուղդակի չափանիշների գնահատման (ֆոնը) աննշան ցուցանիշները չափով գերազանցում են ՍԹԽ-ր: Հողերի ղեգրաղացումը կազմում է պարածքի 5-20:6-ր: Էկոլոգիսկան ճգնաժամային (արտակարգ էկոլոգիական իրավիճակ) խմլոււմ ընդգրկված են այն տարածքները. որտեղ էկոհամակարգերիարտասդրողականությունը իվատ ցածր |. կորվրել են կայունությունը, մշակամը դարձել ւ. դժվար: Նկատվում Լ ազգաբնակչոթյան առողջության լուրջ վտանվ: Տելի նն նենուռ բնական էկոհամակարգերի վիճակի մշտական բացասական փոփոխություններ (տեսակային կազմի նվազում. ուռարղձինս բուսատեսակների ւ կենղանիների անհետացում. գեռճոֆոնդի խախտում): Նսան տարածրներում պահանջվում Է բարնեյավաամ արջ սիջոցառումների իրականացում` Հողերի ղեվրարնցումը Նման

ԴՋՈ

Ուղղակի չափանիշների 20-ՀՍ"«-ը: տարածքի են ՄԹԽ-ր: գնանատմանցուցանիչները մշանակալիցգերազանցում է այն տարածքները. Էկոլոգիականաղետալի վիճակը ընճղգըկում կավտոս

Է

որտեղ էկոհամակարգերը լրիվ կորցրել ես արտադրոդականությունը |է. անդարձորենն խախտված ե գործնականում խոր ն է: Տեղի է ազգաբնակչությանառողջությունը էապես վտանգված բնական էկոհամակարգերիքայքարոմ(էկոհամակարգերի ն ֆառնայի հավասարակշռության խախտում. ֆլորայի

ունենում

կորուստ): ավելի: տարածքի 507:-ից

ղեգրադացում. գենոֆոնդի կազմում է

Հողերի

դեգրադացումը

«Վ.Վ.Վինոգրադլովըառաջարկում է անջատել բուսաբանական չափանիշներ. որոնք ներառում են երեք խումբ (թեմատիկ, տարածականն դինամիկ) «ափանիշներ: են ընդգրկված խմբի մեջ չափանիշների Թեմատիկ

բուսաբանական (երկրաբուսաբանականն

կենսաքիմիական),

ոռղդայինգնահատմանչափանիշներ. որոնք են բաղադրամասի ռեսուրսային վերլուծվուլ բնութագիում վիճակը: Ըստ որում. էկոհամակարգի դրանով իսկ պոտենցիալը. առաջարկվում է երեք գնահատման ցուցանիշներ ոպղակի

ն կենդանաբանական

ինդիկատորային: Շրջակա բնական վիճակը ն մարդու ապրելատեդիմիջավայրի դրակը բճաքագրվում են մթնալորտի. ջրի. հողի աղտոտման ն ռեսուրսների սպառման թմւսկան չափանիշներով. միջավայրը շրջակա Բնական էկորամակարգերիղդեգրադացումով: գնահատվում է ինչպես ընդհանուր էկոլոգիական. այնպես էլ բնական սանիտարահիգիենիկ ւտեսակետներից: Շրջակա ունի միջավայրի գնահատման համար կարեոր նշանակություն բուսաբանականչափանիշները. քանի որ դրաձք ոչ միայն վգայուն խախտումների ոլ են միջավայրի բնական շրջակա են փոփոխուբյունների նկատմամբ. աղն լավագույն ձնով խախտման արտահայտում էկվոգիական վիճակի գոսւլիները, յո մեջ: ժամանակի ըստ չափերի.տարածության ինթագաշրջանները են առնում հաշվի Բաս: սրում. նեւռատիվ փոփոխությոնները պոպուլյացիոն (ֆիտոտպատալոգիական. օրգանիգմսերի փոփոխություններ). տեսակային կազմի (ֆիտոցենոմետրիկ

(հիմնական).անուղակի

ն

ն էկոհամակարգերի (անդշատում փուիոիաոթյուններ) հարաբնրակցության տարածությունների

դատկանիշների վստացում)

մակարդակներով:

տարվա ընթացքում. 5. Միջակ դինամիկ. երբ տալմսածքները տարեկան 2-36 արագությամը են փոփոխվում: Բուսականության լրիվ փովսարինոմը կատարվում է 30-50 տարվա ընթացքում: 1 Ուժեւլլ դինամիկ. երբ բուսասկանությանտարեկան փոփոխությունը ե լրիվ 46-ից ավեի արագությամբ է կառտոսրվում. փոխարինում է ժամանակամիջյցում: տարուց կատալվում պակաս Սթնայոթտի օդի. ջրի ւայտոտման գնահատումը կատարում են ուղղակի. անուղղակի ն ինդիկացիոն չափանիշներով: Ուղղակի գնահատման հիմնական չափանիշները օդային ո ջիային ավագանի աղտոտվածության սահմանային թույլատրելի խատությամ(ՍԹԽ) մեծություններն են, որոնք բացասական են ւս զդում մայրու առողջության վրա: Վերջին տարիներին մակերեսային ջրերի որակի գնահւտոման ռամար բափսկան լայն տարածում է ստացել կենսաինդիկացիան, որի էությունը կայանում է նրանում. ոլ ջրերը բատ վիճակի բաժանում են դասերի` հաշվի առնելով տեստօբյեկտների (խեցգետիններ. ջրիմուներ, ձկնել ե այլն) ֆունկցիոսալ վիճակը: Օգի. ջրային օթյեկտնելլը (մակերեսային. |սորքային) Առնոյի համար օգտվում են ԳՕՍՏ-ի ալառտվածության գնահատման Աորմատիվայինփաստաթղբերից: Հյյյեյլի Էկոլոգիականգնահատման հիմնական ցուպանիշմերնեն ֆիվիկականս դեզրադացիայի. թիմիական ու. կենսաբանական աղտոտվածության չափանիշները: Տարածքնելի էկոլւգիւսկան մեկի քիմիական աղտոտման, վիճակի :ափանիշներից ղեգրաղացիայի (էրովիա. ճահճայցում. աղակարում, լնդերքի շահագործում. ալկալիացում Լ այն) հետեանքով օգտագործումից են: ղուրս մնացած հողատեսքթերն Կեսսաբանական դեգրադացիայի ցուցանիշ է համարվում հողային միկոռօծրգանիզմների կենսագործանեության նվազումը ճսկտիվ միկրոբային զանգված. հողի շնչառություն): Լ կս հարցերի մասին խոսվել է գրքի համապատասխան բաժնում: Հողերի էկոլոգիական վիճակի գնահատմանկարնոր ցուցանիշնեէ. որից մեկր ցեճոզների կենսաբանական արտալլրողականութրոյւնն է ըը բնորոշում նրա պոտենցիալ բերրիությունը: Սովորաբար փորձագիաական գմահատմանժամանակ Էկոլոգիականաղետի տարածքների համար առաջարկվում է բերքատվության ավելի րան 7555-ի. իսկ արտակարգ էկոլոգիական հրավիճակի տարածքների համար` ՀՕ- 100

Էկոլոգիական խախտվածությանկենսաքիմիական չափանիշնեըր հիմնված են բույսերում քիմիւսկան Կյութերի պարունակության ոչ բնական փոփոխությումներիվրա: Տարածքի էկոլոգիական կրիտիկական խախտման կարգաբանմանհամալ: օգտագործում են սննյի ու կերի տոքսիկ ու կենսաբանականակտլվ միկրոտարըերի պայրուսակության հարաբելության փոփոխության ցտցանիշները: Կենդանական աշխարհի խախտման էկորւգիական չափանիշները կարելի է իտել ինչպես ցենոտիկ (տեսակային բագմազանությյւն, տարածական կառուցվածք, սնուցողական նեն արտաղըսղականսություն. կառուցված. կենսավանգված էներգետիկ). այնպես էլ պոպուլյացիոն (տարածական կառււցվածթի Կ թվաջանակ խտաթյուն. վարքագիծ. դեմոգրաֆիկան ն գենետիկականկառուցվածք) մակարղակնելրով: Հալային չափանիշները դիտարկում են էկորամակսրգերի գնահատման ցուցանիշներով, որքանով սր հւսլերի հատկությունների վատացյամըԼկոլոգիական ռիսկի ն ալլետի գոտիների ձնավորման կարեռրագույն գործոն է: Տարածական չափանիշների կոչված են Ւէկւնամակարգերի վնասվածության (խոցելիության) տարածությունները: Եբե տարածքի փոփոխությունը մեծ չէ. ւսպա հավասար մակարդակի ննրգործության դեպթոմ խախտված համակարգը արագ Է վերականգնվում: Էկոլոգիական խախտմամ գոտիների տարածական ցուցանիշների գնահատելու նամար որւշում են ուսումնասիրվուլէկոհամակարգելոււմ ժողովրոսկան տնտետոթյան մեջ օգտագործվալ ն գյուլատնսւեսական 7րջանառությւնից դուրս մնացած Խոլնիի տանածության տոկոսային հարաբերությամբ: Դինամիկ վուփոխությունները կարեոր են բնական միջավայրի էկոլոգիական խախտումներն նեգատիվ անցանկալի ըստ արազության զնահատելու համար (ծանք վփափուխությունները մետալլների կուսւակման արագզութրոնը հովում ե թույլսելում): Այս ցուցանիշներով Վ.Վ.Վինոգրադովը անջատում ՒԷբաւսական ծածկույթի դինասիվզմի4 ղաս: 1. Հաստատուն տարածքներ. որաեղ տարվա ընթացքում բուսածածկի փովոախութրոնը0.55«-ից պակաս Է բնական վիճակից: 2 Չափավոր ինամիկ. երբ տարբեր չսարիների ու ցիկլիկ շեւլամները կատարվում նեն տարեկան 1-2". արագ:ոթյամբ: ն է Բուսածածկը արագորեն փոփոխվում այն լրիվ փոլսարինվոա

ճգնաժամային

նահատեր

է

լ լ

| | լ

|

|

|

"Ս-75"սի նվազման վումանիշ. այս պայստնով., որ սչակաբուխերի աճելյսան համար մշակված անխնդլոգիաները կիոստվեն առբերըի

Սովորարասը հողերի աղտոտվածության վիճւմվը բոռբագրվոս | թարտեվագրական Այոթերով. սլոատոս արտացոլվան ես ատու» վածության բարը. ասարճանը ն զբաղեցրած տարստությունը Որակի նորաստիվային պահանջներին հասապատապասմող | արտադրանքի քանակի որոչ»ջումը կարո ծառայել որպես տարածբննիի (հող. մրնոլորտի ոզ. ուսկերետայինն խորթայիո «րելը էկոլոգիականվիճւսկի գսահատման լրացուցիչ Սոանիշ,

ԵՎ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԷԿՈԼՈԳԻԱ2ՄԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԼԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

արտակարգ իրավիճակի. Աներ ոլոր սկի տսարբնը կնտերու էկ դոգիական խիլգախսասնԷշիսկի). | կոլոզիական լարվածոթյան ու արքտակսըգ իրավիճակի առաջացումը: լուրջ անուսնըոտություն | առաջավըել համայն մարդկության ու կառավայլոռբոոսների մուռ Ներկայումս միջազգային ատ կազմակերպու յուններ սանթելր նն վործաղլում ասլահովելրո հսսարակուրյուն-բառր յուս համակարգի կայան Վարվալման հարաբներուրյունները, սարակության համամարդկային նշանապությւն ուննցու հիմնախնդրի լուծմանը սերգրավերու երկրագնեղի ազգաբնակչության բոլոր |ասվերին: Ղլոբալ էկոլոգիական լարվածության անմիսատնլիփոսստ է համարվում օվոնի ճնեղթվածթի առաջացումը. կլիտսյի տաթալյմանմ անապատացումը. բնական միտումը. շատ սսրածաշըջանների են րոնք շոշափում մարդկության ոնաարըսների պակասի. ամենակենսական շահերը: Վինսսայի կանխերանսիղեկլալսսվիայի ամրագլրոգով (/985թ.). Սռնրնալի շրջակա միջավայրի ։յարգզացման ՄԱԿ-ի կոնֆերանսի ւ 1992ր.) արձանագրուրյամբ պահանջվում է. որպնսվի առաջին էւդասլոոմ ղաղարեցկել արտադրության սլե ճյուլները. որնց վարծունեաթյամբ մինոլորտ են արտանետվում ֆրիռննելր՝ քրւրֆտոր-սրվանասկաս մրավարիյուններ. իսկ երկրոր Լէսոսպում արգելել մեիիլորոմիդների նե հիդրաիրնոնների արտաղդրութրոնը. որոնք. արտասնտվելով մբնորւըա. նպաստում ես օզոնի քայքայմանը: «նրակառուցման ն վզարյգացմանմիջավվային բասկը (ՎԶՍՄԻ) միլիոնավոր դոլարի հասնուլլ ֆիսանսալրեն միջոցներ Է ոստկացնում այն աողղված նն իրականացնելու նախագծերի. րոնք նյութերի աստիուսնաբոսի Լսոսպներով) կրճատելու օզոնը քայլբայուլ արտադըութթոնը՝ "էմբալխտաբար վալգացող նրկըները. ոոնենալսվ եմ արտանետել սիուսվվային պասըրտավորություններ.7ջարունակոաւմ | կազմա չերմոստային գազել, որի քասակը սերկայուսմ

հսուսվասրուսյին ծավողի

սսաս

ռրտադյոււթյան:

կարող Է հասնել

Է 3-ր՝ Ծթե ողուգակվի փսրգացումը. ասա 30շ0ր այն

տնմպերով

ինդհանուր յ ծավալի|

մինչն :

50" ո-ի:

Մարդկությանըլորջ վտանգ Է ներկայացառմ կլիմայի գլոբապ փոփոխությունները. որը կարուլ է առաջ բերել արտադրանքի

աիրտալղըությանզգալի նվազում. հւսրյոր հազարավոր միլիոնսերի վնաս: Էտլըջ հակասություններ են առաջացել զարգացու: երկրների այտոտոամից էկոնոմիկայի գարգացման ն մթնոլորտը գլոքալ պահպանելու հիմնախնդիրների միջն: Շատ դեպքերում վարգացած երկրները ստիպված են լինում հրաժարվելու կոշտ միջւցների զիմելուց ն գնամ են որոշ պիջումների, որն էլ ավելի Է սրում այդ հակասությունները:Հաճալս առաջին սլլանի վրա են լրվում իր երկրի անտեսեով տնտեսական շահերը գլոբալ էկոլոգիական

անվտանգությունը: Արա թե ինչո պետք է էկոլոգիական քայլաքականություն մշակվի

միայն առանձին երկրների. այլն միջազգային մակարդակովն այդ բնագավառում ստեղծել համաշխարհայինճոր կարգուկանոն: Գլոբալ մասշտաբի էկոլոգիական հիմնախնդիր է դարձել գարգայած միջե «երրորդ աշխարհի» երկըննրի հակասությունների առաջացումը: Էկոնոմիկայի զարգացման ն գլոբալ էկոլոգիականհիմնախնդիրներիլուծման համար առաջ Է նկել ԺՓոլովրդագրականգործոնը, այսինքն` ագգաբնակչության աճի կարգավորումը: Առանց քնական պաշարների խնայողաբար օգտավործման. նվավեցման. արտալլըության պրոցեսում թափոնների ազգաբնակչության աճի կարգավորմանհնարավոր չէ լուծել գլոբալ էկալոգիական հիմնախնդիրներ: Գիտատեխնիկական ռնռլյուցիան պետք է վերածվի էկոլոգիական ռնոլյուցիայի: Ամենավերջին տվյալներով 2025թ. Երկրի վրա ագգաբնակչության թվաքանակը կհասնի շուրջ 8.5. իսկ 2050թ.` 10 միլիարդմարդու: Անհրաժեշտ Է բոլոր երկրճերի ն. առաջիս հերթին. վարգալյած երկրների համաձայնեցված գործողություններ:Վերջին տարիներին. հատկապես զարգացող երկրներում. նկատվփոմ է դրական էկոլոգիական առաջընթաց քաղաքականության վարսաճ բնագավառում: Էկոլոգիական հիմնախնդիրներիըոծման հարցելում ձնավորվում նն նոր մռտեվցումներ.մշակվում է կայուն գարգացման սոր ռազմավարություն. միավորվում եճ ոչ: միայն պետական. այլն նս հասարակական կավմակերսըոթյունների ջանքերը. առաջ ոչ

:386-

ջաշվում բա,

տնանսոիյաց Ի,

գարգացման. լարց

:րսակա չրչակ

մլջավայի հ )

են պարպանութան բնական ռեսուրսների արղդրունավնեռ օգտագործմաննոր մոտեցումներ Էկոլոգիական քաղաքականության դերը գյուղատնտեսության էկոլոգիական հիմնախսդիրների բուծման գործում: Էկոլոգիական գիտության գարգացմաս ն ԷԼկղլոցիական տեսակետից մաքուր արտադրանք ստանալո գործամ կարնոր դեր ունի պետության էկոլոգիական կողմից վարվող քթաղաքականությունը: Այս հիմնահարցերի առանցքը համարվում է այն կոնցեպցիան. որ Սանկացած իշխանություն առանց առաջավոր գիտուբյան ամզոր Է ըսծերւ բորջ տնսեսական ու սոզիայական խնդիրներ. իսկ առանց խելացի քայլաքականության գիտության վարգացումը չի կարող հանգեցնել սպասվոլ արդյունքի: Էկոլոգիական քաղաքականության իմաստր կայանում է սրանում. որպեսվի մշակվեն քնապահպանական հիմնավոր օրենքնել. ն դրանք իրականացվեն կյանքում: Էկոլոգիայի բնագավառում քաղաքակամ լուծումները պետք է հիժնված լինեն իրական վիճակի գնահատման, առաջիկայում ն դեռու ապագայում բնական համալիրների Լկոլագիական հնարավոր փոփոխությունների հաշվառման վրա: Էկուգիակամսքայլաքականությունում առամձնակի տեւլ պետք Լ տրվի նոր սատելծվալ ձեռնարկությունների. անեխճիկայի ո տեխնոլոգիաների էկոլոգիական փորձաքննությանը. հիմնավորվի դրանց համապատասխանաթյունը էկոլւգիական նոլաերին ու նան կանոսներին. ինչպե շրջակա բքնական միջավայրի պահպանությանսլահանջներին տ էկորւգիակամանվտանգությանը: Էկոլոգիական քաղաքականությունը պետք է ուղղված լինի 1կոլոգիակած տեսակետից բուսաքյւծական 7: անասմապահական մթերքների արտադրության կազմակելացլման օրենքների ու դրանց իիականացմանտառոնաական մեխանիվձներիստեղծմանը: Մի շարք երկրների փռոճի վերլուծությունը վկայում է. սի առանց զարգացած էկոնոմիկայի հնարավոր չէ լուծնլ էկոլոգիական լուրջ

հիձմախմդիրներ: Էկոլոգիականաղնչոները կանխերո նպատակով կապիտալ մեծ ցերյրումները չեն կարող ապահովել ցանկալի արդյումք, եթե իրականացվողմիջոցառումները հիմնավորված չեն էկոլոգիական ե թաղաբականության. Ւկոլոգիական տնկաեսագիտակաս

տեսակետից:

Շնժիստելի

|Լ. որ

տնտեսական

ու շահերի Լկոլոգիական պահանջների մերձեցումը դժվար գործ է. սակայն լուծելի. եթե էկոլոգիական ճիշտ քաղաբակատոաթյունվարվի: Եթե տզում ենք մթնոլորտի օղը պահել մարդու առողջության հւսմար անվտանգ. ասյա պետք Է բնական այդ ռեսուրսի վերաբերյալ մշակվի

էկոլոգիական քաղաքականութուն. ռեսութս. որը առ ու վաճառքի ի դրվում: ''ատահական չէ, որ օդանավակայաններում ուդնորները պարտավոլ են վճարելու որոշ գումար. որպեսզի օղի մաքրությունը ւլահպանելո:ւ մւվատակով իրականացվեն անհրաժեշտ

միջոցառումներ:

Հասարակության տնտեսական. էկալոգիական ու աւվիալական հիմնախնդիրների լուծման հւսմար կարեռր դեր կարող են խաղալ էկոլոգիական գործալյարությունընշուկան, որոնցոլարտում պետքէ ընդգրկվեն չափուլական տ. ստուգիչ. ռեսուրսները խնայող ոլ անթափոն արտադրանքի արտալրությունը ապահոփոլ տեխնիկան ո տեխնոլոգիաները. երկրորդային ռետարսների օգտագործումը, էկոլւգիական վերարտադրությունը ն պյանավորումը. էկոլոգիական կրթությունը. ազգաբնակչության աճի կարգավորումը ե այլն, որոսք են կարող նպաստել բնապահպանական միջոցառումների արդրոնավետության բարձրացմանը: Գյաղատնտեսության էկալոգիացման հիմնախնդիրները: Գյուղատնտեսակամ արտայիաթյոււնը սերտորեն կապված ուլ միաձայված է բնության հնտ: Նրա գարգզացումը ե վերջնական արդյունքները մեծ չափով որոշտմ են կենսդլորտի հիմնական բաղադրամասերի հողի. »ջրի, մթնոլորտի որակն ու վիճակը: Գյուլատնտեսության փոխագդեցությւնը այլ բնական հետ ս Լ համակարգերի շատ բաղ բազմապիսի: միշտ է| կախվածության մեջ է գտնվել Երկրագործությոնը բնությունից ե շարունակում Է մնալ. չնայած գիտոաթյան ն տեխնիկայի հսկայական նվաճումներին:Կլիմայական անկանոնւթյււնների (կլրմայի գգալի տատանոամներ, երաշտ ւ խորշակներ. ցրտահարությոններ ե այլն) կրկնությունը ներկայումս էլ ավելի է մեծացել: Կիրառելով մշակաբույսերիաճեցնել տեխնոլոգիաներ բույսերի ու ուսմար ստելլծվում են նպաստավոր լույսային. ջրային. ջերմային սննղային պայմաններ: Սակայն մարվո տնտեսական

նեն գալիս ուսն սեզատիվ վործունեռ դյան ընթացքում առո երեագբներ մրթկոլորտի, ջրային ավողանի. հողերի քիսիական որն քը քայասասկաս չսվդղեցությունն Լ բայնում աղտոտող. արտադրության վրա գյուղատնտեսական Հայաստանի Հանրապետության գրերն բոլոր բնակլիսայսկան ոլ հուլերի էրովացվածությաս. գյ ղատստեսակաս գոտիննրաս այլակալվածությաան ո .գերխոնավացվածութրյան.քիմիական աղտոտվածության. լեռնային բնականս կերային հանդակսերի բուսածածկի քայքայվածության ու առաջնային (աբորեգեն) շատ

բուսատեսակների անհնետալյման. տիպային գոմայլբամբարների ու հիվանդությոսների դեմ բացակայության. վնասատուների պայքարի կննսաբամական ժեթոլների գրեն բացակայության, արդյունաբերական ա. կենցաղային հոսքաջրերով դաշտնրի ե պեստիցիլնելի պարարտանյութերի ղռոզման. հանքային պահպանման համար տիպային վահեստների բացակայության ն այ| պատճառներով սսւելծվել է էկոլոգիական լարվածություն: Միսչե վերջին ժամանակներս գիտության, ինչպես նան թյան բնագավառի աշխատուլները իրենց գործուննության արտաղլւս ընթացքում ստվարաբաի սահմանափակվում էին բասբյան այն բնութագրմամբ. որը վերաբերում է իրենց հատվածի (ֆրագզգմեստի) չէ որ բնությունը հատված չէ. ար Բայց մասսագիսությանի: է: Առանց վերջինիս իմացության ոչ միայն ամբալջականություն Էէ անհնա կիլւառել| չգյուղատնտեսության ղմվար. այեւ Էկղոգիացման արդրունավնտմիջոցառումներ: է Օյտւզատնտեսության էկոլոգիացումը հնարավոր ն գիտության դրույթների ժամանակակից էկղոգիական նպատակով սկգբանքների հաշվառման հիման վրա: Այլ անհրաժեշտ Է ստեղծել էկոլոգիական ուղղվածաթյան մեկ միասնական տելեկատվական բազա. որը ոնասրավորութունկտա բնառետսըսային պատկերացում բազմակոյմանի ոնննալ բոլոր փոփոխությունների ո պաոատենցիարոմկատարվող բացասական երեույքների մասին: Գյուլատնտեսական արտալիատթյոււնում լարջ էկոլոգիական ու Էէ հողերը բնըրիության ռիսնախնլյի, դեգրադացումն աստիճանական անկումը. մշակաբույսերի բերքատվության ու գյուղատնտետասկան մթերքների ու. կերերի որակի նկատեյի վատավումը ն այլն: Այս բոլոքը առաջ է բնում շրջակա միջավայրում

վառասկաի կյուբերի ո: թիմիական միացությունների կուտակման վերաբերյալ խիստ վերահսկման աննըամեշտություն: ՀՕ-րվ դարը բմորոշվում է ասվում գյողատնտհտորյամինտենսիվ ռերողննրի. որի արդյունքաս մեծացել Է միավոր արտասդըրասնթի արտւաալրությանվրա Լնելգիայի ծաիար: Մնմխտելի է. որ իստենսիվ երկրագործության հւսմակարգում սկսել են առաջ գալ ավելի շատ ն նեգատիվ ուսնքային երնույթսեր սիսրարտանրութերի պեստիցիդների յայն կիրառման կետեանքով թունավորումների առաջացում. օգտակար օրգանիզմների ոչնչացում. թունավոր ճրոթերի նկատտսամբ կարանություն ունեցող վնասակար օրգանիզմների ավելալրոմ. անթրոպոգեն ծանրաբեռնվածության հնտեանքով հուլլերի տեխնոլոգիական հատկաթյումներիվատացում. էրովիոն-հեղեղային երնույթճերի ակտիվացում է այլն: Գյուղատնտեսության համար լուրջ էկոլոգիական հիմնախնդիր է դարձել հոդերի պահպանումը էրոզիայից. որը ոչ միայն բերրիության անկման. այլն գյուդատնտետսկանմհողատեսքերի տարածության կիճատման գլխավոր ապատճառներից մեկն է: Ո: պակաս նշանակություն ունեյող հիմնախնդիր է Արարատյան հարթավայրի մշակովի հողերի պահպանումը երկրորդային աղակալումից ու ճահճացումից. որոնք դարձել են արտայրողական բարձր հատկություններով օժտված մշակովի հողերի դեգրադացման ո թերըիտթյան անկման հիմնական պատճառներ: Անապատացումը վարձել Է գլոբալ էկոլոգիական: հիսնախեղիր. է բերել սոցիալ-անտեսական լուրջ հնտնանբներ ոչ միայն որն առջ շրջակա միջավայրում. այլն հասարակության կայուն զարգացման ղնմ Հետնապե. անապատացման ապայրարի ոլռրտամ: Լ պետ, ներառնլ| 2լչնական ցործողություւնների ծրագրում էկոհամակարգերի ն դրանց բայադրամասերի. բնական պաշարների պահպանման 7. արդրոնավետ օգտագործման. հիմնախնդիրներ. որոնք ուղղված նն Լկռլոզիական հասվասարակշռությանխախտմանը նպաստել գորժոններիչեզոքացմանը: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում անապատացման գործընթացր ավելի Էէ ակտիվացել վերջին տասնամյակում առաջագած սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամի ն շրջափակման հնանանթով: Մնապատացյման միստոմը ներկայումս ընդգրկում է Հայաստանի տարածքի շուրջ 801»-ը: դեմ պայքարի կոնվենցիան ՄԱԿի անապատայտան

Հայաստանի կառավարությանը ստորագրել Է 1սսգը հւկանմբերի 13-իս Ֆարիգում. իսկ հանըապետությանԼԿվային ժողովի կողմիգ | կոսվեսյիան վավերացվեց 1997թ. հունիսին Սշակվել այղ Հայասաւսմի տարածքում անապատայման դեմ պայքարի Ըյդ «րագիրը օրագիր: զործուրոթյունների ազգային առավել ՀՀ կառավալրությանլ ալոլյունավետ կսյա հնարավորտթիան տեխնիկակաս միջոցները. մպատակաուղղել ֆինանսական

քայլաքականությունըդիտելով իրականացնելբնապանրպանուիյան խնդիր. անապատացման անվտանգության ազգային այմ որպես վործողություններ: մեղմացնող կնտնամբները սոցիալ-տնտեսական նան Է հողերի հիմնախնդիր Լուրջ էկոլագիական տեխնածին աւլառտումը.ռին աղաջացնումԷ ոչ միայն Խալերի տեխաոլուիական հատկութրսններիվատացում. այն դրանց արտադրողականության խիստ նվավում. արտադրվուլարտադրանքիորակի վատացում: ն Գյուղատնտեսությունը սերտորեն կապված է կենյանի սնկենյան բնության թյսականության. կենդանականաշխարքի. հետ: հողի. ջրի. կլիմայակաս գործոնների միկրոօրգանիգմմերի. Լէ ոչ միայն ստելծվամ Գյաււղատնտնսական արտաղրանքը ու ու ւ ութաապրանքայիս մարդկային գործոններով.այլն բնական

ռեսուրսների ու պրուլեսնելլիօգտագործումով: վենսաբանակամ ԳԺրսդատնտնսականարտադրության արդյլււնավետության բարձրացմամբ նե ներդրված մրոթական. աշխատանքային ո է առանց ֆինանսական ռեսուրսների հատուցմամբ հնարատվխը թնական ն արհնստականԷկոհամակարգերի,բնական միջավայրի է քաղադրամասերիպահպանմանոլ բարելավման:Պետք ի նկատի ն ուճեսալ. որ ամեմ մի լանդշաֆտ ունր իր բնական կառուցվածքը ո ռնաուրսներ. որոշակի պոտննցիալ` ռնարավորություններ ն կրելու ծանրաբեռեվածոււթյան որոշակի ւսմթրուպոգեն

կայումոթոսնը պադպանելու ունակություն. իսքնակարգավորման. հնարավորություններ: ընքնաճաքրմանո ինքսավերականգնման ոչ շրջյահարսց ա ռեսուրսների բնական 'էարերի ընթացքամ, ւ«ոամակարգվածօգտագցոռծմանհետեանքով ագրոլամդշաֆտների է. թուլացել խախտվել օպտիսայ կառուվվածժքը են խալսավոււմ Լմենուրնք ազրուկոհամսկարգերի կայուսություւնը: պարւարտանյուբեիի «գտագործմանչափաբաժինները.հող մաժելու մաճկատները ե անդսպովիան. արդրոնավետ Հեն սվտագործվոււմ քիճիական միջույսերը՝ Դասշջաճ բույսեռի պաշտպառության -Ց91-

մակարղակով -ը կագմակեր վում ւԼկոլւցիակաս փորձաքննությունը, չի ապահովվում էկոլոգիական անվտանգությունը:

Հանրապետություաոմ դեռես ցածը մակարդակիփրա 1 ԳՈնվում.

իսկ

դեպքելում ընդհանքաւվես բայակւսյում է այս կամ այն ռեսուրսիվերաբերյալ մոնիտորինգը.աստի ե չկւսօբյեկտիվ բաւսկաս տեղեկատվություւմ ագրոէկոհամակարվգերի ն ընդհասրապես ագրոլանդշաֆտների էկոլոգիական վիճակի. դրանցում յարվածություն առաջ բերոդ հիմնական գործոնների. արտայլրվուլ արտադրանքիորակի վերաբերյալ: Էկոլոգիականլուրջ հոմնախաեադիր է դարձել արաց տեմպերով ոռւմուսի պաշաիների կսրոտի պատճառով հողի էներգետիկ պոտենցիալի նվազումը: Ընդամենը 15-20 տարվա ընթացթում մշակովիհուլերում նվազել Է հումուսի ընդհանուրպաշարի 25-106.-ր. որը պետք է դիտել որպես իսկական էկոլոգիական աղետ: Էկոլոգիական լարվածության առաջացմանը մեծւսպես Էէ նանե նպատոմ այն հանգամանքը. որ կոնկրետ տարածաշիջանմների. նույնիսկ առանձին տարածքների համար չի սահմանված ագրոբիռգեռցենոզների վրա թույյյատրելի անթրոպոգեն շատ

ծանրաբեռնված,ության մակալոյակը: Ցածր մակարդակովերկրագործության վարումը. արոտների վերծանրաբնեոնված ալածեցումը. հակաէրոգիոնն հակասելավային.

ինչպես

նան

ելւսշտի ու խորշակսերի դեմ պայքարի արդյունավետ միջույառումների բացակայությունըե այյն առաջ են բերում ոչ միայն տարածքների չորութրոն. այլն էկոհամակարգերի կայության

խախտում:

Ըստ

որում. որոշ տարածաշըջաններոյմ այլ փոփոխությունները այսքան խորն են. որ կարսղ են դառնալ անհետադարձ: Այս բացասական երնույթներիզարգայյումը կանխելու նսլատակով անհրաժեշտ է որոշել ագրոբիոցենոզներիթույլատրելի անթրոարգեն ծւսնրաբեռդնվածությունը. տնենալ մշտական հավաստի տելեկատվութրոն ն այն համակարգվի:Պետք է նկատի ունենալ. որ ագրոբիոցենոգները ինքնակարգավորվող ՒԷկդհամակարգեր չեն. դիանց ինքնավերականգնմանանակաթրոնըչափավզանյթույլ Լ. իսկ կառավարումը դժվար: Ագրոէկոհամակարգերի. ռրպես կանոն. ունեն հույլ ղիմադրուլականություն(դեզիստենտությում). քան բնական բիոգեւցենոզները: Գյողատնտեսության էկոլոգիսցմաս էա թյունը հետնյալն է

արլյունավետ օգտագործել տեղական լԱակաս ռեսուրսները. ագրուկւհամակարգերում առավնրագույն «ափով բարձրացնել Այութերի էներգիայի բիոգնոցենոտիկ շրջանադությումնը.ապահդվել հողի հատկություննեքի ինքսավերականգնումը.ապահովել առան թափոնների արտադրություն. նվավ չափով |ասխտել ամբոյլջ տւսրածքային համալիիի բնական ուսվասարակշռությունն ո բարձրացնել էկռհամակարվգերիկայունությունը ն. ոետնապես. ու ստանալ կայուն էկոլոգիական տնսակետից անվտանգ արտադրանք: է. պարայտանյութերով Անժխտելի հասքային որ պարարտալյումը նապսստոմ է մշակաբույսերի բնրքատվության հնտ բարձրացմանը: րա մեկտել պարզված է. որ բարձր չափաբաժիններով հանքային պարարտանյութերիօգտագործումը նպաստում է մշակաբույսերի բերքատվության բարձիացմանը: ապարարտանյութերի չափաբաժիններով հանքային Բարձ է հոդում հումուսի պաշարների ն գտագործումը ուլեկցվում կալցիումի («այլի պահապանի») քանակի պրոգրեսիվ ճվազումով: Ըստ Ն.Ա.Ուրազանի (2000) ցանքաշրջանատյւթյուններիդաշտում ամեն տարի օրգանական պարարտանյութեր մուծելով հումուսի կորուստը կարելի Է լրացնել 50-8052-ով (ոռոգովի հողերում) ն 30-4054ով (անջրդի հուլլերում): Գյուղատնտեսության էկոլւգիացման հարցում կարեոր նշանակություն ունի կենսաբանականկամ օրգանական երկրագործության կիրառումը, բազմամյա ընդեղեն մշակաբույսերի աճեցոմը: Ներկայումս աշխարհի 50 երկրների ներկայացուցիչներիցստեղծվել է Միջազգային դաշնությոն՝ հանուն կենսաբանականերկրագործության: Ղյուղատնտետւթյան էկսլոգիացման նպատակով անհրաժեշտ է առավելագույն ճափով օգտագործել ուսմյնրիբերրիության բարձյլացման ն պահսրոսման ինարավոր բոր կենսաբանական միջոցները` Հնարասվորընպետը է թսցառել Կաս խիստ մվացգեզնելեբկլուդորճության թիմիացուսս բայմապիսի բազասական հնտեացքանոը: կարեռը հարցում էկոլոգիագման Գղզուդատնանսության աասակույյուն ունի վնասատուների ո: հնվանդււթյոււսելոր հւսայսպ դոճացկխու ա բարձը հարձարվողլականություն ւաղապորացգիոմ "նավաոյոռ) ումեցոյւլ մշակաբույսերի ոորտերի ստնուոմը. ոյոկք եռ ո. կայր Կւփձփշտի հիվանդաթրոնննըի վճարաթուների | սկառուսբ Էտավել կարեսնը .2ազըրուկռոումտակաւգնք)ոմ

կննսաբագմազանությանընդարճակումը: Ին: |ոսք. ռր այսռրիվա դրությամբ հտարավոր Է լրիվ անկուս կենսաթամակաս երկրագործության.սրքանով որ առանց հանքային պարարտանյութերի. պեստրգիդների ու բույսերի պաշտպանության այլ միջոցների հնարավոր :.է բարձր բերք ստանալ: Խնդիրը կայանում Է նրանում. որպեսզի հնարավորին կրճատել հանքային պարարտանրւթերի կիրառումը նե ընդարձակել օրգանական պարարտանյոթերինը. կատարելագործել վրանց օգտագործման տեխնոլոգիաները. հնարավորին Սմվազեցնել դրանց լվացումը ն բարձրացնել բույսերի կոդմիզ յուրացման գործակիցը: Անհրաժնշտ է աղավելագույւն չափով օգտագործել հողերի բքնիրիության բարձրացման Լ բույսերի պաշտպանության ամենաբազմազան կենսաբանական միջոցները: Օգտագործվող ագրոքիմիկատմները պետք է լինեն մարդու ե շրջակա բնական մրջավայրի համար անվտանգ: Գյուղլատնտեսության էկոլոգրացման համար անհրաժեշտ է նախ բարձրացնել մարդկանց ն. առաջին հերթին. հողօգտագործողների ինքնագիտակցության մակարդակը. գարդացնել Էկոլոգիական գիտության տեսական ու կիրառական ուղղությունները: Գյուղլատնտեսաթյան վարման ընթացքում, եթե խոսքը գամ է էկոլոզիացմասնմասին. ապա տճմտեսականշահերը. որպես կանոն ն որպես պարտալիը պայման. պետք է զուգակցվեն էկոլուիական պանանջների հես: Էկոյռգիական քաղաքականությունի համաշխարնայից քաղաքականությունում պետք է դառնա առաջնային (լոմինանտ), քանի որ այն որոշում է մարդկության վոյատեման հնարավորությունները ե ուղիները: Ներկայումս մարդուն ամենից շատ հետաքրքլում է անձնական ազատությունը. մթերքներիառատությոնը, մաքուր օդն ու ջուրյ. հանգստի համար անտառներն ու ջիսվազանները: Այսօր ավելի ու ավելի շատ է հնչեցվում այն միտքը ում է պնտք էկոնոմիկան առանց առոյլլջ մարդու: Դիտական հիմանքներով բնության վերարտադլսթիոնը մարդու համար ն մարդու լավագույն (օպտիմալ) վերարտադրությունըդարձել է անհրաժեշտություն: Էկոնոմիկայի զաիգացումը պետք է ընթանա այմպես. որպեսզի բնության վրա ղեմռոգրաֆիակաս ճնշումը «գերալանցի սահմանային մակարդակը: Բմական ռեսուրսների օգտավգծրծմանչափորոշիչը (Առրմատիվլւ)

պայմանների նպաստող առողջարյանը ն դինաձիկ ապահովի ապահովումից.էկոլոգիական զարգացումից ն

պնտք

Է

բխի մարդու

առավելագույն տնտեսական. բարեկեցություն:

սոցիալական

բնական

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՀ Բաբ: յա տյուս բանամ. -

ւկ

Էչդոյան

Պայքարի կէնճաբանակւեկ ձեթողը բույսերի Երեան.

Հ. Մ. ՇԵկյան (կ ալյա Կպենսահումուսի ազդեցությունը,կարտոֆիլի բերքատվության վրա: Ագրարային Գիտությունըն բարեփոխումներըՃՀՊ1 դարի շեմին: Երեան, 1ս98: Էդոյան Ռ.Հ., Ավագյան Վ.Ա. Քոչինյան Հ.Զ. Գյուղատնտեսությունը Ն Լկոլովիան:2. Վանաձոր. 1999:

Ռ..

-

-

Հայսստանում

անապատացման ղեմ պայքարի վործողություն-

սերի ազգային ծրագիր. Երնան.

2002:

Հայրապետյան ԷՄ. Հարությունյան ԼՎ Բմության պահպանությանհիմունքները:«Լույս» հր.. Երնան, 1983: ՀայրապետյանԷ.Մ. Սեանի ավավանի հողային ռնսութսների -

-

ու արդյունավետ օգսանգործումն պանպանումը որպես տարածաշրջանի էկոլոգիական պայմանների բարելավման ուղիներից մեկը: Նյութեր «Գրողատնտեսության էկոլոգիական

ն գործուրոթյունների հիմնախնղիրներ ստրատեգիա». Երնան. 1997: ՀայրապետյանԷ.Ս.. Ավագյան Մ.Պ. Օպտիմալ կառուցվածքով -

սսեյլօման ագրոլանդշաֆտմերի

հիմնահարցերը

Սնանի

ավազանում: Նյութեր «Երկրագործության արդի հիմնախնդխչները». Երեան. 2001:

ՀայրապետյանԷ.Մ. Շիրինյան Ա.Վ. Տեխնոգեն աղտոտված հաղեր, վերակույտիվացումը բնական մելիորանտների ն օրգանական պարարտանյութերի համատեղ օգտագործումով: Անդրկովկասիտարածաշրջանում ագրոպարենային համակարգի կայուն զարգացման հիմնախնդիրները: Երեան. 2002: Հարությունյան է.Վ. Բմղռանուրէկոլոգիա: (Գիրք Լ. 5). Երեան. -

-

|ԽԺ7:

Հովակիմյան

ԱՆ.

-

Դաշտապաշտպան անտառաշերտեր:

«Հայաստան» հր.. Մրնան. 1976:

-

կառավարումը: Երեւան.2000: ՂՃԻՒքօ»թօո0Ա. Աղ բեթար

8.Ճ. Վշքուոօիճ 1 Ճ.ԻԼ ՎՇԵՇքաւ.ԿԼ. Խօռղօճ. 2000. Յոոքուծ Ճժքճոճոտի 3.1, Ճքօցո Ը.3., Ա6ճքօշտ ւ /.Ո. Է ՈՉԿՑ հո քՕՈՕՐՇԻԻԵՐՏ Փաօքօտ Ո6քմում ծ Ճքխոշհլ մք. -

Ւ

Ը

Տ7ԹԱԱԾ

Հայրապետյան Ը.. Շիրինյան Լ. Սնանի ավազանի ջրային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտավործումը ռրւվես տարածաշրջանի էկոլոգիականպայմանների բարերսվմամս կարնոր միջոցառում: Նյութեր «Գյողատնտեսության Ւէկուոգիական հիմնախնդիրներն գործաղություններիստրատեգիա». Երեան. 1997: Մելքոնյան Կ.. Ժ. Ամիրջանյան. Ջ. Մանուկյան Հայաստանի -

-

քոշՂ ԵՒԱՕՇ

Չ:ՕԴ0112

ժո ՇԹՕՂԵՐ80.

1.

ՈԳՓՀքօՈԾԴԵ.1999,

310ք.րեծ.

ՕՇոՕՑ:Ե Ե Փճարօքեւ Ճաքճոճոցի 3.1. Լմաոքտւտի4.3.

ՇՈՕԸՕԾՇՐԳԴՕԼԱԱՇ

ՈքՕլՀՇՇՄ

ՕՈՄՇՐԵՌՈՑՑՅՒՄԾԼ էու 7ծքքուօքթոռ ոօ ՃքՀեոաորռս դ ապճքօոքուատ .դքօ7178506108Ւ11:օ.

35 0ՂՕՐԱԿՇԸՀԱԸ

ՀՇՈՀԵԵԼ

ԵԽՕՐԵՕրքճՓՈՎՇՇԸԹՈՇ

ՈքՕպեՇԸՑՁ ՅՈՒՄ 8 ձքա ղի Եր

Բ ՀՇԿԱՃթԻՂՒՆԵՈԼ ք6ո 401 ա.

ՕՈՇԼԵԼՒՄ

Էքեոճիւ, -

2000.

ՇՕՅՈՃՒՈԵ ՕՈՂՔԿՈՂԵԻՉԾ

Ճեքճոծցի 3.ԽԼ, ԼՍոքոոցի Ճ.8.

ՈՕՏԵՐԱՇԻԹՎՔ

ԲԱԼԸ ՇՐՔՆԵՂՐքԵլ 4ՐքօղճումմՓյ08 »ղ0816 203886184

ՇՇՅԵՇՔՕՐՕ

ԽՇՐՕԱՎՈՑՕՇՈ1

4Ւք0550ՇԱՇՆ6 Կ. ||ք06Ռ6ՎԵլ 1 36010171 2001. 3424Թ5683Շ 5016քճոյյօտլձ. Էքծոճի,

325«Օո0ՐՎՎՇՇՏՈՇ Ոքօ0016ՇԽԵլ

ՇՇՂԵՇԵՕՐՕ

Ճիք2ոճւց 3.1. -

-

-

ՀՕՅՎՈՇՆՑ1

Ճքխճի

ՈՅ

ՕԼԱՕՒԽՏՇԵՍՑ.

ոտ

քժՇԻԵՈՑ

1:

ԷԼՕՏԵՏ ՖՇՂԾՈՏՀ 24618601

1Աքօճդծխել 2001. Էքօոճի Լ6ոոույ. ՈՕԿու Ճաաք

հՈՌԽքօՉՈՇԿԵՒՈԵԼ

ԱԽԻ: 268.4. Ց թՃ տ յօ5ֆֆծա ոօ Ե Ղքրխա իՇՈՂ. ՃԱՀք07106քօԻ 1. Ճ81Օքօֆօբ:՛

ԵԿԽՇԱԵՒԼԵԼՏՑ

ՒԱԾ.

ՇԵՇ

ՑՕՃ034

-

-

Վ0810քԸ

«օր

Եոօ6

116շճքյուտմ ք. ԽԼ., 1993. Ճ. (Ոշքողօժրաթել քմա

Է997.

Ս

ի1..

ԳԵՂԱ ՎԱԻԵԼՆՍ1

ՓծքԿԵՒԼՈւ1136

-

Մոմ, ՒԷ

ԷթաւօրճուԽ.8., դքօ

4ԻՅ1937

ՕԷքմ2անօԱՇ1 Հքօղել.

ԹրոօրքնոօՑ Ե.8.

ՅԷՕՇԱՀՈՐԵՆՎ.

ՔՀ

-

ՀՕԳՊՈՒՂՇԵՇՈԺԴՑ քօրԹՕՒ:ՆԼԻՒՆ

ՎՇՈՕՏԵԽՅ

Ղազարյան Ս..

հողերի Էկոն գիականվիճակը. կառավարմանկարգը. արդրոնավետ օգտագործման ու բարելավմսն խմճդիրների. Երնան. 1908 Ժ.. Կ.. Մելքոնյան Մանուկյան Ջ. Հողային Ամիրջանյան ն ռեսուրսներ պահպանության հողերի օգտագործան

քԱՇԾ4

Մոքոտրծր քբ

ԱՈ ՂՇՂՕոՅի

ոօ

0630ՈՅՇ

ք/Շ

ԻՇ

ԽԸ, «ՕՊՎ.

ՃրքօՉ:ա0Ո0Ր2ՎԵՇԸՔՈԱԿԽԾԱԵՐԾՔՔՒՐ

1984.

Րողոու

Ճ.ԱԼ

Բու

տուտ:38Րք8ԴԻԹԻՒԵԼՆ

50.1

ՕքժՇԷ16.1ԵՒԼԵԼՎ

01201441 18181:0615

-

ՂԾՎԻ.

ԷԼ0Վ8086Ղ6

ԷԼ,

ՀՅ.

էԼ

1979.

Ւքուօքոի Խ.ք., 142:Հ1ԵՈԼ

Լողուտւ

ՖՀԵԱՆԵԹՅՈԼ

Ճ. ԷԼ.

-

ՀՈ

ո օ6ա

ոծՅԵ

Օբա

Բո

174911

ՈքԺխԵԼ

-

ՕքօՕշարծԴԵՒԵՆԽ

(ՕՂՃԽՃ

85ԱՕԿԳԵ

ԼՈՄԱՈԾԵ

11ՕԿոՕՌԵՂԵՒԼԱ: ՊՏ.

ԷԽՈԵՐՔՀՎ.

1106քթ080ՂԵՇ ԽոտԼ.Թ..

ՒՐ.

Խ/,

աՅը25ո5 1Օ...

յօ

ոքքօո

11.4. մ

Խ1Լ. 1984.

8.1.

(Օշոռդեւ

-

ղտ.

Ե. Յ:Կ

ԽՕԿԽ:ՕԻԽՇք

Ե

-

|997,

268էք.

Ծ.Ի..

ՔԲշսոճ

11., | աղքօխօՂ6օ)13Ո4ր,

ի/

8.

ՌՂՇԵՇ6Ց 8.Ւ.

ԽՃ.

ՃՈԿԱՈՅՅԱՈՑ36

-

Ճրքօոախոմ. 62010178

-

Ա6Ո6ՈԺ)

դքճքժ

990. ՃՐրքօոքօպաՅոու.,

ԽՆԵՂՕՈՒԿՇՇԸՑՈՇ73:ճ3Յ8

ԿԵՐԱ:

4.

1992. Լ1ԷլճՕ, |(քօճուսե ՔՃ. 11քօ0Ռ6ԿԵլՇ. ։-ոմ Բ Էքօրու, 2002.

Օոյու 10. Խ1ք, 1966. Օոյու )Օ.

|987.

ՇՇղԵԿՕ3Յ0ում

ՈՕՎՈՈ։

քՅՇՂՇԻԵՇՑՍՈՇՈՑ4. հ/.

Ո08-ԱՇԸՑՒ

8.1. քօօքոճնր

Օղքճոծոժհ

ոօ

ա.8

ՕՀոօոեւ

-

27. (ոշքօոօտ

Լ.Ճ..

եւ

(115ք.

5«0ոօւ.

/նճքճաստ: Ի.Լ.

Ը

խէ.

ճու).

հոռաճճճւու

ԱՀՕՈՒՀՕԻ

|999,

ՅԼ, ԸղճուճքԸ ԷԼ. 11քոոօշաքա

1986,

3882882583Ը

Ը յքի

ք

Շ

ոքոքօղւօ1.

ցսէՀ

ՌՈՏՇՂՇԵԱՇհ

-

111:

2քաղ

ԵՍ:

11. ՈՒ

1993.

Հր6Ղժ 062147...

ԸՖԵՏՎՇՑ8...

11:6քո թա

Ոքօ064645լ

ու.

ՀՑ

«1ԼՃ,

1982.

Սքօո7

ԷՈՄթՑ. 1972.

1. ւքժղեւ 9.11. ՂՅթեծքոճխւճձ.11Լ,. Ճռքոոծու -

քոշրօիոն.

32ուԹՂԵԼ

52«Օո0Ր86.

86էԱՇՇ1Ց

ու

.քճոճ«ւոծտ

ՈԱօդ

ԴՉռշտօո018381179

-

1990.

ոքճտտոճ.

1994.

2ք:օոօտտը,.

ՓՈ6ո

ԽԼ..

38ՒՕԽՆԵ.

ԵօՇՇոտ Կծու,

ԵԻԻ418

ԽԼԵԾ5.

Ճսոօօ, 2000.

հ).

ձ1.Ը.

Ըօե0108

ՒՅՅԿԻ.

՛Շօքտ.

Չ5:օոօուց.

8ԻքօՈԵՃՒՈՒԿՇՇԵՔԵ

ՈՃ3ռոռն.

3620րօ8Բ2Վ6Հթ

ՃԼ

ԽԼ.

6.

1993.

-

-

Ս

-

ՉԵՀՕՂՕՐՈՎՀՇԻՈւ

ՃթՇԷԼ1111, Շ «828 Ս6ք: 30812. |Է|քօ616351ԵԼ

ՅՅԷԱՅՏԵՈՅԵՃՕ10 թօ) ոօ.

Էքջոու. 5. Ը: ԼԵՀՑՕ:«0)42618ՀԱ18: »:010Ւռտ. Ղաոխոծբ

ԱՏԱՏԵԱԱՆ

ր

320401ԱՎՇՇԵՕՐՑ

-

ՈճքՇՈՀ

ԲոՄոլ

520Ռ0Րո

ի)...

ր

ԽՕօա.

|97|.

ԼՈՅԹԵՑՅԱԱՔՇ ԽՇՇՆՕքօյղժիոպ

ՎԵՈՕՏԵՒՑ

3427:

ՅԱ

աուօոօո

էձ.

ՉՈ6ԿԳ6ԵԻՐՅ»

Ոօօօո.

0օու

ճու

-

Բ. 41016325. դքոումո ԸՇՇՈԵՇԷՕՃ034 1611

Խար.

ՂԵԼՈԽՇԲՔԿ

ԼԼ

67ք0605

Յուղօրը

ՇՂԵԼ) տ. տ

8ԷՄՈՒՄԸԾ6:0). ԽԼ.

Շ

Որք

-

Ը0Ո0ՏԵ6Ց 8.4.

80ՕՂՒԵՐՈԼ

3«010111

ՑԻ

ոքօոօա

ՈօՐԹՇՋԻ

Ոսոււղոօ, ՕՒԻՂԱ, 1954.

տտ

ոքոճտոծլ

-

2:0ո0

-

աօ .քօյ

ԾԱՇՒԷԾԱՇՈՑ

թոմաճքԸ ԷՒ.Փ.

հ

6քճոճ.

ոճ

1181ԵՂԵՒԵՑ

ԴՀԵՀՒԵՏՃ

1998.

ԷԼ.Ճ.37՛քոՅւօոճ.

ՔՕՀՀբքօռքօռւոյոու, 1990.

ի.

ՈՕՎՑ.

ՅԷՕՈՕՐՈՑ

քօրոօ

11(60Շ Ի,

.ԼԷ

Թա,

Ւ:

ՃՆԼ..

լ

ՈՕԻԵՆԱՇԽԱՑ

ԷԼ3117.

ԷԱԽայը. 1983.

ոքոաանօո

Ճոշյաշքո

|

-

ՌԼՇԱՇ6Բ

խ/.

աԱօո

3,Խ..

Ք6տոճք: Ւ.Փ. ՔՇմխճթԸէլ.Փ.

ոո.

360108.

ԸՏՂԵՇՀՕ403846186Ւ 1995. 3-յո, ՖՄոխաքՂԸթ. -

ՊԸՃՊ.

աւ

198)

0101Թ 108

ք:

Ցու

հիւ.

Օլ

Օա

-

Ոււլքօօ125ԱՄ. Թոֆոճոցո

(թԷԺՈԼՇԵ).

ԱԽԻ.

3560ՈԾոտ.

"ՖԼԱՈՇքՇՈՂՇԼԸՀՕՇ`, 1998.

ԽՕՊԵԱՕՏՃ.Շ.

8.,

Ո0Կո..

«ՅԵՑ

Հ«ՕուքօՀԵ

ՊԼ.

ՀԴքծՇՇԽ,

ՀՀԻՈՏ

ՉԻ»

-

Փ.

ԱՀՀՂԵՂԾՈՑՅՈՑ

Օքուռ

-

բողե6ՅՔՎ 8.4. թու

ՈՏ ՈԼ

-

օքծաւել.

Խոշճոճ6

ԽԼ., 1989.

քոսոտ

1985.

ՈւԼՏՒՈԼԵՐԻՒ

2ՄՐՔԱԼԵՐՃ

ՇՕԴՈՇՁՎԱԱՈՇ

ԷԱՏԷՀՕԼ0քեր: ՇՇՂԵՇՀՕՃՕ ԱԼԸԷՏՇՒՈԼԵՐ

ո

ու

2:01

-

րո

ԷԼ.Ե.

Ոթճւոււ

Ւ3»

4106:

ոօ

ՈւՐ. ԻՇ8. ԷՄ. 1986. փծՓոՅն լ. ՈՇՎՈԾՈՑՈՅ 8:ՈԱՒՈ Լքճոօքչու Ճ.Ծ. ՅՈՐթոՅՈ ՀԻԹԵՐ

ՅՈԹ

ւք»

-

11ՇքոօՕ

/ՃքխօՒՌւ Լ

(1168թ.Հ Թու).

ոՅ

ՊՅՕՇ4:

ԽԼ.

ձ.Ճ.

-

Էքօտսի. ԷՕՑԵւմ

Ոքօւքճօծ.

Է

ԱՇԱՅԵՒԾՅՎ

մուո.

Էէ...

Օքոոռ

-

մ

Բաո

Պ«ՕՅՈԱՇԼՈՈՍ.

ՇՀՇՂԵԼԵՕԼԾ

Լլոոքո ԸՇ.ՇԸ. ՉՑ01011ՎՇՇԵՔՔ ի1.. Ւոմբու. 1960. -

«քաղել

որր

Խուա

ՇՆ

ճոմ

-

ծ.

5ՕԻՕՎԵքՔԵՕՇՆՈ280:1011171.

Պ/Շօմ (Ո4ՈՅ6ԵլոՀու 1984. Տոջի Տ.Ք., չօճիսա- Ցած 1Ո161աաթբմոց 54Տ16ոյՏ. մ. ՃԱՇ. ՏԵ. Շոդեղմոծ. 103 ւոՃյմուշհ 8.յ. (1984) ՊաօՇրօք օՀոօ4 քոոօք|6Տ (ո «մ Ճեւճեոճթ

-

ատյ օԷԵքաայօ

տ

ՎՔՀՌՏՈԼ Ցոճայու, Խսոլհ ՏԿԱԼԱՀԵ:. ԽԼՊ. ՃԱ

ԼՈՈՍՀՈՇՀՏ 0Է Գ ՇՇմ 1Ո Ն

«ՈՍՅդ թՀՒ մ. (1976). Ախշա ՄԼԾՏՏՈոցՏ. 23. թՈռոշշո-Աուհլ ՄԲ. ոոմ

ՃՈՄ6/Տօո

6ՈԼՏ ո էհ6 ոուՇՕԵլ8|

թօոտչհ

(1980)

Խ.ՒԼ

-

Օսճու ոՀ»

Եյօյոո55 օէ ՏՇ/ԹՇԹՄ ՏՕ1Տ. Տօ

8.Լ.

«ԿՈԽԵՑ

օո

-

ՏԵ...

ԻԷ-

քրուոստ-

օէ

Շօք (Տ մս. ԹմԱՇ6Տ ժում (1993). սժ:1ա1855 հոմո Շճ) Տ6ժհոց ցոօաէհ. Մ/66մ ՛16-հոօԼ. 7 (ճ691օքՏ Ը» ՃոցօԽ Ս.Ճ. (986). ԺԽ6ՈՏԼԱՇՅԱՕՈ Յոժ (ոՏճՇէ քօքս|ՅՁէօոՇօոՔու 01 1Ուց/8էօմ քօտէ ճոճ էՄՕ|ո Յքո0օՇ0Տ:/5է6ոոՏ.Լո ''Տօողճ ՁՏքծՇէտ ոծու՝ օք Շօոոօ|| Ռիճճճ. (օ.թող6Ռէ6| 64). քո

ՍոԽԵՐԱՑ.

ո6ու Էուօուօ1095. Ճոմ6ՈՏօո

-

-

Խ'.

ՃՈԺԺԾ

(6ՏքօՈՏտճ Ճոոս.

ՃՏքճնո

(1991).

Օ.Ճ.

Մճս. Բուօոծ|.

(1994).

Ճ.Լ.

ՁՈ

-

36.

06 /ոմստէր/ՏՁԹՏ

ՔՏՏԱՇ/

ՓՏեթտ

ՄՄՅՏհ/ցէօո, քՇ. Թռ: ԽԼՒ,

(1994).

Մ6ց6Ձեօոճ| ԶԽ6ՐՏԱ/Ձոժ Ձոէհրօքօմքօքս|Ձեօո

-

Ս.Տ.

Բոտոօոճուլ

1992 ծոմ

-

քօէթօկօո

Ճոն

9Խ.Ֆ.,Ձոմ Շօիոառո Ս.Շ. սոքոօէօՇէթժօւջճուը ոճ քօօՏտԼո

(1994).

).58.

Ւ/ԹՈՄՇԾՏԷՔՇՏԱ6146-Ո66

'"'ԲսեՇ

-

ՏօՇ. Ճո.

(Թոտյոց'".Սոխ.

օք

Խ6ԵՐՅՏԵՅ ք/6ՏՏ. Լ/ոՇօլո. "ԼոէԹՈՁՇԱօոտ օք ք|Թուտ ՔԲ/«ԹոեոոոՄԽ.Օ. (086)

Լ6ՏՏԱՅՈՇՇ Ձոմ ք8Ո8ՏԱՕԱՏ

Յոմ ք/6ԱՅԱԾՈՏ օք /ՈՏաՇէՏ'" ԲԱՏ Է/0Ր6օմ. ԽԵ

Օ.).

Թօ|էհԹ)

ճոմ

ԷԼՍո.Բ/1/օէ

Տէ,

ՏՕԼ| ո1յ6րօեւոէ ԵԼօՈՅՏՏ

-

սԱ7ՅԱօո ճոմ

«Թքքոց

801էոօ)| ք...

ճոմ

Շի 8.Լ., ՔՅճքճոմ

Յոմ Տ616616ժ ՏՕՍ

ք ՇԱ

«օՏ.Տօ)|

ՒԼՔ.

Ձոմ ԹԵ7մ1Ը6Լ

83)օ). 8/օ-հշու.

(995)

(ՃՏԽ.

Խ(44150ո. Մ/Լ. ՃՈ

ՑՈժց6Տ Ծ.Ը. տ փ ՏԱՏ

Մոյլշմ -

ոո

-

թօ

ե«նո»

ռոմ

013Ը

Խ.3

«5

Ւմ.

ՇՏ

ՏոՀՇԻ, ՍԻ /9/0ՒՐ Ո

(1942:

Է.Լ.

Ճոմուչօր

ՏԱՈՍՇՏ Ի` ՏԱԼ.

|992`

հոքո)ոջ.

մով

խօ

(զ.

(ՀԹ

ՅՈՄՑԸՀ Հմ.)

-

Յոժ Լիճ 6ո. )-

ասք

Էւ

«րշ.

Ար

ՏԵԽՈՇԷ

ԿՀՎ ՀՅՈՈՀՔ

ՍՈՒԲ

ոո

տ

Ըրօք /ՍՏՀԸՀ

105565 ԱՍՏ

ԳԵՅ

(1985).

17.

8ումտյոօ1660մ օօսուՈծՏ"

ք.Բ

ՇՈ2Ո64ՇԱՆ1Ա6Տ.ԷՌՇՇՑ ՕԻՒԵր-

1. ՏՃրոշտաւժ ճո, ՏԱԽՈՏ 19 մառկը. մոմ: Աթո ՀՈՒԾո քոսմս Հթնմ քրո օրօը

Շու:

Լօո

Ը

ԲՈՑ

Եսի

Կ:6Ս.

ՄԱՇ 0"

բԸՎՏ

1518. Ւ

որմ

ՃՈՈՀՈԸ:

)| ԼՉթ.

8ոստ0 Շ.Է.

ճոմ

(1088)

ՒԾստտ Շ.).

էոՕԿ "Մ: |ուտոՀոոստ

-

ԻրոտՏ. ՕՒՂՈՏԼԱՅ.

Մ'ՀՇժ Տ66Մ 651

-

օո ԱԸ

Էւ ամիւս-

1. Ճի առ սոմ 10ԱՀՈՒՏ 1ո 12Գ ոքսւ

ՂՏՒՕՇՇՕՀ:

ըսմչտ ՃՏՈՇ 3. Խ.Է., Տճհոշճր հլ... 2Ճշուոշի ԽՆԻ ոմ ԸճաթեօշԱԸ.4.. Թ0ուճո Լ. Ձոմ Է5/եկ2Ձ8եօո օո օանօոտ ԷՈՇՇԼ օՐ Ղ0 0165-Տոհ (1991) 6օք «իօՏՕ օ՛ց8ոյօ ՅԱ Ձոժ Տօտծ օք ճիւ« Է ծած Ե|օ1091681 քոօիծոնօտ ՏՏՀ ԵՇ

ՏԼ6ոյՏ.

Ճու

-

Լ. Տօ

ՇՅո.

Ու/611.

ՏՇւ7|.

մ. (1995).

Ըւմ/որ

ՈՈՈՂՏՇՈՀՈԼ |ո. ԴԼոոմեօօք Յ0Ս1051Ը81 (Ըհօոօքօաո Յլեստ) ոուծտզսողծ ոտ.

-

ԽՇԸմ ՈՁոճցծոծոէ օք «օտօո Ոօ-11) 59 Եօշո (ՇԻ Շյոչ ՈՀ).

օր

Սո

Մ/664 ՏՇԼ43.

(985). ԿՈոԼմոու (Ճնծոճ Խւսճ) «ՕութանՄ/ԵԵԺ ՏՇԼ34. օՔ6ո ԷԱ 22Ա0ո. Տքոոց ահօռէ: ՔԱ6ՇԷՏ 01ՈԼՐ ՇհՁոմ|6ո Ս.Խ. (1991). ԲՏեղոճէԹժ |0ՏՏՅՏ Օ167օբտ

էՕ Մ/ԾՅՕՏ. |1ո`ԸՋԸ

01 քճՏտէ 6մ). լ(ողմԵօօէ ոՅճոճցօտծու ո ճոոՇսիած. "01 1 (Ծ.Բատծուօե. ԷԼԼ.

ԸՏոՏօո

ՇՔՇ.

ոմ

Ք/6ՏՏ.

ԸՇհլոոջօՒԼՇ. մոնօո

ՕՈ

ՒՈՒ

Ս.Բ.

ՄԼ,

ԸՕՇԵՐՏո

ոռմ

հոոմօոռ

Ղ.

(1(««յ

Պե

:: ՎՈՑՏՆ

օԼՎ

քո

ոծոլ

օո

Է|

Թուօո.

(1970).

ՒՑՍԵ»

ՇՕոո

-

օո.

Թօօո

1979.

Խաչի

Օ.

ՇԾբողշու Կոտիլոա օոՄՈԲ.

ո ո

ՀՀ ՏՎԸՈՈՏ

ոմ

ՍԴ

Կօո Կոտ

ՒԷլՇոմոո

ՇօՈԿՇՈՍՕՈՅ| Ձոմ ոօ-ԱՍՅց6 ՏօԱՏ. Տօ/տ Տօ. Թ6ՈՄ6ո 1

սՏ8ց6

Ծ.ք.,

8:0ԷծոՀհո

1ՈԱԼ ՎՇՅ

թշոնօչ

-

ԽԼԼ.,

Շեն

Ձոմ Ճցց1Ծ9Յէ6-քո0Լէ66էԹմ

-

ոմ

օհ քմ

Հ6ՒԶՅՈ/ՏՈՂՏ՝

ԽՈՀ

-

Լ.Ճ.

հ108Ւ0"

ՏՇելւոռոո

ոմ

ց/85Տ ՃՇՇԱՏ Յոմ

ԸՐՑ»՛ հ41.Է., Ձոմ

ՏԵՀԼԸՈ 10

Շօո

(1994).

Պ.ՒԼ

Լսնոճոո

(ՏՇՇԼՒ

քատ ՈՅոմցծտծու.

(8... Խ1ԵԼՅԱՒ 69) 310բզ Սոլթ.

ԽԱՈՈԿՏԵԹՏՇՈԼ՝

Մ.

Շսրոշ

Ձոժ

Բլծուծէ

(1986).

0.

ԱԱ Թէ

8.0.

ՇուօտօԼ

(1990).

Ոէ6ր Սի6Յէ (6ՏքօոՏօՏ

Կ

Ոոչտծ Ք65.18.

Տօ1

ՏՐՏԼԱՎՈՏ.

ՁքքիօճեօոտՅոժ մութ թոօ-

ԲՈՇՇէՏ օԲճոսոթ

քօքսԹեօոտ1ո Խնլոոշտօեն 1.Էշօո.

Օտ

-

-

63.

ՂիՇ ՇՈԾՇԼ

|ո էհ՛66

էԱճց6

էհօ 6՛օքքյոց |/ուօցոռնոց

-

|ո "|ոէրօմսշիօո ԿՇԹ

էօ

Քօտէ

«ԾԵՆ.

Քօօ/օց/68/ ՀՈՀԼՏ օ1օցծոյօ

1`. Էոժո. ՀՔ ՈԿ թյո նօ6Տ օո 1ոՏ6օէ քօքս|ՅեօոՏ.Ճջ ոՀ. ԻՇօտչտԼ ՕՁ ՇօՏէտ Ը.Ի. Ձոմ յօոճտ Շ.Մ. ԵՇԾԱԾ 76Տ/ՏէշոՇԹ ԸսՇաոե6ր (1971).

Ձոժ

-

Տստօօքոթի լ»

Ե

ՇՕուօկաժ

Ե:ԱԵՐ ցճոթ 1ո ԸԿՇաոոտ ՏՀԱՄԱՏ

էհ

Լ.ՏՇԱԼՇՈւՇ 172.

Ք.ձ.

Օշ1մՏօո

1ՈԿՀՈՒԹՈԱՏ

Յոմ

Ճշնտոոտո

ԹԱԿԱ

ԷԼ.

«սիմճնօո

110860ՇիժոՏո» 20. ՍՕՅՇՏ ԹՏՇԵՐՑ

Բ.Ճ.

(1985).

-

ՏԵո/ՅԱօո.

(1993) օք

|ո Տօ1 Շիճոջատ

քոնյօստխ

սում

ՇՅւեօո Տօ1Տ.

ՃախԽԻ41 ձոմ Հրօ1ջ5 ԹՏԾՐՅՏ. |ո (հ1.Է161Շհ6 ձոժ Օ.0.Ւ|00մ5ո

1ո ւփօլ՛ Խճաոո) ԷոՆՑՕՈՒՂՇՈՒՏ`

-

ի

ՀԱ.) «ՃՀԱԱԺՈՒ: ըլա55. Նօոմօո. Ծշիչ6ք

ԵՇԷ ԵՇՀԱՇ

Էուսուօէ

քսում

օդ.

.).Ք. (969).

Շր

ՀՈՇՇՐՑՍէ

ՏօուՀ

-

«շմ «Օուսէ

Կ

(Թաղ» սճքոօ |..)

1 իչ

ե«տ

ոո

Ճրր1

Թոստչ6155քոասԼ»1.

սո

6.

ԾՈԽՈւՏԺ

1.ՖԼ

10076ոիօ

4.Ւ..

(1995).

թօն-

ԽՐ մոքւժոոջ Ճքքոժուչհատ

աք «ժո օԷ ՍԽԲՈՇՏՏԼՈւօսջի(ոճուքսոմօո

ԹԵՍԱՀՅՍԾՌՏԱՅԱՑՔԼՏ,

Խ/26մ Տ-.Վ3. -

Օշիոո

ՏԱՒՇԻ

ՄԱ. ճոմ

Ի.Բ.

ՀՐՍքՏԵզԱՀՈՇՏ 8/1109:ո ԽոԱՈ2ՇԷ ճոմ հօրծքւմօՏ (դ ՏԱԶ2Ր Ե6օ) 1605. Ճարօո.յ.61.

օո

(1969),

լոք Օրու: ՍԱԿԱ

Ճ

բօքսխոժոչ

Հշմ Տօշմ

26տլ

(Հղքեւճ

5011 աօտաւ:

մոմ

արծ

Պջյու.յ.85. Ւյոճհ

Տ. (1089).

ք6Ց15թժ)65 Ո ՒԼ76ո

-

Կ6քՇէՅԵ)Բ 6-օքտ.

Լուծ).

ՀՀքօ

Տ.է.,

Լ.Ս. ռոմ

ՏոհտտՈւ

0.),

ո

(995).

20Ռ6աՏ.

ԸԱԱՅՑԸՅ|

ԸՇսէն)մ

ձոմ

օ0Իիճ օոտոլ

ԷՑուու

ԼՅոմ

-

8. (1993),

-

(988).

Լ

-

Ըհայաց. Ու

Ա:

չճոնօռ

12.

ՇԿԼ ստո

քոմ

մա»

8:106-

Խջի ԱՇԽ Խլ «ԽԱՄԱԵս,1իծ ՊՅՍ ՏԱՀՇԼ |Օուոումած 28. ԸՀՏԱՇԼԱԸ քթօրնւթոՕՒ Տ:ռսոժԿՅԷ ԱեճրքՇ.Ք. (1969). Ոսոյմ (/416մ ՏԱՏ. ՋՈՇ. ԷՀ0Տ55Լ Է ոեոժո, 256. -

Է.5.

ՖԱԵՅՏԱՒԱՈՑՈԼ

ՒՄ

ոմ

ԱՒՈԾԿՀԻ

ԼԷոմմ Ս.Հ. 18 ՏոՍ

(1(28)).

-

ԹԹՀԽՀՈՏՆ

402.

ԽՃրշոցիխւ Ի ոՀ,

Տատ

տո՞թՀ

ՈՀԽիշի,ԿԱ

տ

փե «լ

ԳՈՒՒ.

օո

(1990).

Ւ.Է.

-

ՏստլոճԵ)6

ոջ. 6մ5). ՊԼ».

ճոմ

Տ.

ՔԲՃ., Ը0տօո

ԽԼ, Թոստաօոմ

20(2).

Խ66մ ՈւոոճջՇոոծու

(Ը.Ճ.Էրոոծ5.

70ոօՏ`

1ո աքաութ ԱՇԽ «6.

տստեմոճելք ճքոսնած

ՆՅԽՇԱՇՏ մոմ

1. Էոււոժ|

ոճ

(Տոոո) ԷՏԵԹՌՀՇ.

(հօ Յրոյոծ 86146.

50րթիս ո

սոմ

7իոոք (1996).

-

1ՍԱԱԾո օւօթ «ՅԹԵՏ օո տօօմ ժջոճուծտէո քօաէօ քոօմսօնօո

ՀՆՏԼԵՈՏ. /ՃՏրօՈ). 88.

հ1 ռոմ Օհոօ Լոշնատո (1997). Ըոօք օո օո ճոմ 1Տթս ԷէՏ ճոմ Կ«շժ ՕԱ ՀՈԽԱՏ 2:ժահ. Ճքրիշուօոտէ6ո ԽՇԸՄ ՍՌՅՈՂԱՇՇՈՈՇՈՏԵՈՇՇ (Ս.Լ.. ճոժ Մ/ւշմ ԽՈՈՅՏՀՌՈՒՏՈԼ` Տօ1) 1ո ""Մ/օշմ 81601095. ԽԱՅոճջՀյոծու ծու Պ.. ՃԸ Ճղո Ճո Ճ150Լ 1ո հուղչա տոմ Ռ.2.8սիթր քւօտտ. քրտ.

ՌԱՀՏ6ճո

՛Է

Տոմ

Ն.

ՅԱ

1ո եզա

ՏԸ

Է.ոշհտօո.

Լսոժօո

-

1(1989).

1.

-

ՇՍուճւճն

ՔՏՍԱ6

Էսքծքծ. ՃՋՈԸ,ԷՇՕՏՆՏԼ.Էոտժո.26.

աո

Էշժց»

-

Թ051ոո

սոմ Տուն

ՐԾ

ոճե

-

ծ

-

ՃՆ Յոմ 80658Թո Վ...

ԼՇՏԼՅ

ՇԿ

-

ոշո

ՃՇոճմժուբ 8ՋՈՇավաւ6.

1.

10ոծ.

Էութուօէ

Պոտօո

-

Խոս

աուօ

ԱԱշճմժո Կէ 86 »ՍԿԱՀ

Թ

(1980),

Տւչ.1Լ

Տ. Հոմ «ժո

ոու

-

16:ԾԻօո՝

ՏԸՐ/Ե6ո մ.31.

Քօոժէ քօՏ

սո

ում

-

ա

«ՕՈՒՅու. ՈՒՄՍՏՇՈ բխռու

ՀՌԵԵԼՏ օՒ ոյլաջէդ ԷԵ՛Ո/ՄօՏ6 ԿՈՌ/2ՈԺո Ե: 186

Ս/86օոկՅէ

Ելուուտտ ձոժ

Հրմճուռ.

Տիօմօբաա

օտ.

անօո

/ՃՋՌՇ. ԻՇծու5Ն

13(1 2).

Պուզո

501 հաոս»

Էօոչր

Ի-Լ05.

83.

ՊՆ.)

Խ6ն. ԷՀՕ

ժոօէ

քւօտՏ. ՏՅՂ )997.

ՕՐ 1ԵՏՏԵԻ ուղտն ճնսոմճու: Աոօծ 5551արտ օո ւ 1ո քաղա Հոմ 31610 1ՈՏ66է5

ՏԵՍԵՇԼԵԺ

օի Հու: ումմու). Ի (ԼՀքվսը չր 1. Բշօո.

ՄԱՇ

Տ) մՈծ» Դ0ԷՆօ (1990) ԷՈԵՇՐ ս լած քոսոտ մոլեՏ

ՄԾՈՒ

Ը.է.

-

-

-

Ւշօ

Լումա. ո

20ոՄկտ

Ըհը

Տատ

-

Օէ ու/ժ

ՈւօտեարՀՇՕՈԼՀու

81. ռոմ մոռեճ

Լգճետոո

ոմ

Յի

()907).

Վ.Շ.

Քոու

ճոմ

րոմ է..Զ.Խ

Ը.8.ԲԱուռ.

«ժո-

42.

հոմտ

էլո

ա

ըՒճՀՇ6Տ. ո

Ճողս.

«օաթուտ

ԵԼՑ.

5Ա5ոէ Յոժ ստօռ.

Թո

Պաշմ

Է|

ԷՏ.

-

6մ5)

իօտւ հորակ 1ԹՇո ժո.

Յոժ 561 Շճւեժո 1ո ՄԽՐՀու

մ

ըոիոսօո»`

-

"Տօ

ԱաօշճԱճաո.

Ժճոխոչճօո

ոօ.

ձոժ ԷԽՇԵԼ՝ Օրօոիօմջե տոճոճտշոծու

Ը.ԼՇԿԱՈՓ6. ոոմ 8.6.ՏԱԿՅՒ.

Հմտ). ՃԱԿՆՅՈՇՇՏ 1 Տօ

(..Լում.ԽՌԵՐ.

ՏԵՇԱՈՇՏԼԵ.

34.

քուղտ.ՍոքիշոհօոտԵւ

55 5ՍԵՏԱՅ66 ժոք հոթոնօո.Ըճի Լ Ճջ ոօ.

Շրշճոլոոմ

«օհ

ճոճք

ՒԼՄ. ճոմ ԳՈոչօո 5.8.

ԸՁՏ (55 ՈՕՈՍՈՇՏ)1ո

12. Երսւօո.Էուօոոօ|

ԱօԼ

Ճոոս.

Քօ"

Ոլ

(1983). Խ6տբԸոտօ Ետփ ՇԱՏ ՏՕԽՕԼՇՈՏՏ. (2ւծոճոօք ժու 1չիոշսուօոյմճԸ) 18

ՀՌՀ

Շոուրդ

ԺԻ

1շտմս:

ԷՇ Ս |ԾՏԼՇՅ|

ՀՕոՏՈԱ6ոնօոտ 6

Շ.Ք., Փոլիոտ

թճլոտօմ

սոմ:

սռումմ

«Թու ճու «Է

Հոմ (ՈԱ/ԾՇՈՒԾՑՈ

Տօմ 161 8)օշհաո. -Հ. 16515 Որո: ՆՅՈՅԱԾԱ օո 1.Ծ. (1992). Ը.Շ. Յոմ Թուհսսո ԽՇոուճմ ձոմ 1օ հած ժուշտ ՌՏՏԱտոծ -նխու ո ճոմ ոոառմ ոոճցօմ Տ:516ոտ. օէ Սոխ Եմչ). րւօտ5. ճոմ

է.Լ.ՀՈՈՏ.

ԸԽոճոԾ ՕՆՏ.ԻՆ

-

-

բոուտ: քիօմսօկօոՀոմ

Յոծսու

ՈՅՈՀԷ

Լ46եռւճո

ԽՈոոճծոոծու.ՇԿ ՏօյնԱՕՈՏ 10Ր Ց ՈՇԿ: ՇծոԾԸ. 1996. ԵՒՇՏՏ.,Մ/ճտիլոջւԹու առ. Խանօոտ| Ճ:ՅՄ Շո

ԻՇՅՏԱՅ)Ե 1.Թ., Թ6ՏէՇ6 Է. ոմ

Բ0ՒՏ ԳՆ. Է. (199 |). ԽՏրօոտեօէ ԽԵՇՄՏ Օօ ՈՒՀջ6 ոոմ ԸՕՊԵՒ 6/0թ ԷՏ

Պ/ՇԵմ ՏԸԼ 39.

1ԱԿ6. 410հ16ո Ը.Լ, ԻճՀՏՄ416 մ... ոմ (1995). Լլքիւ Մգոտոմքաու: 5/1

ԷՀԸԼՈՏոյ

Լիչ

501) ճու

չում

Ծ.Է.

Ճմառտ

Է.)..

Գոոօւ

0.Ծ..

ԸՂՀԱումոս ոՀ

-

ՈՅԱՇԻ

Հ01046

1ՈՈԽՀՈ66 ս)

-

(1993)

Ճ.Է

օո

Սու

ւսշտո-

ՇԱՇԱՐԵՍՈՒԼՈՏ.ԷՈՒ

ՀՒ

պՋոճւմ«ճներջժԿԱՀ

Ե«օ/օջ.

ւ

Ճո

ԹՀՏ.. չոււետաջտ

Ժճախոջչծո

2014).

Ծառքտ

օՐ փ

Ը.). ւոմ Դորոռ: 2... (1991). (ԸՕԽօթաաՇո Հժոծիմու) հմմ

-

1.3, «ոմ

Խորոկօո.

ոյմծր

5. (1971).

Տօմ ՏՇ. 11.

-

ՃԱՇւօելու ուր

տ թասը

ՎՈՐԱ

ռ Մ.Ի.

Խոտ

ճոժ

ձոժ «օո Լ

Ճրբյ.

1լօօնօո.

Յսշուժ

ոՏ

օԷ

Ճոմոտօո

55.

Թռոջճհի

ոմ

ոԹեճ)

ո

(87)

ԿԼ

Տոմ

Եօտոտտ

110644 բու

-

Ա.Օ.104Ոժն62.6մ.) Ամփ

ԽՈՔՍ6էՃ. ՃՍԱՇՈ,

ԷԽիճոմ.

ԷՅ

-

1մ.Ճ/Շ6մ Հառութբու Ի, ցօհոտօո ո

աօեյու

Է.Ի. (1971).

-

Քիլկոօյքիլռ.

օՐ Բ.Լ.

Իշստիճո

Խ., ՔօԵՇոէօո Շուեօո հուուօո.

Իյուշուծ|

ՍԱ

0.

(1961).

թլոօշտճու

46. Տօռով.

ՇՈՒ

-

Է«օ)օբ՞. 314Էմ.

տօք

19.

Լո «ՏՏեոոո

ռոմ

նթ

օք

(1975).

արոր(1996).

ո

հոդռաշմ

Շ6մ

(1990).

ԷոսՍԽ ոռ .

-

չրոքթ ճոմ ԺԽ6ոջծ Էւ:0|. իԴՕոօջ5. 43.

հոհմատ: Լիծ

ՏՇՈՍԻՇո մ.81. (1984).

.

հՈոոճթճուծու

81օՇիծոո, 19.

ո

ԲՈՏար օ(

5թվոց Եղոն. ծ

Հ

ՅԼԼ

(սշճ

օո

ՏՇո ոստ Սօո

օՐրԲո՞ 4ոժ

Ը...

աու -

Պ1ՈՒՐ

ՕՅՏՏՇՒ

մ.4..

(1986),

Ը.Տ.

-

Սո Ս1ոտՑՇո)Շ քիուտ.ՏԱԽՈՇՑ 235.

8.).

8ոօճհծ

մոմ Տճոշհծշ

ԷՈՇՇԼՏ 0Է

որ

-

ժոշծ

1Ո566Լ քօտէեսոմճուծ

ձոմ

Տճ.

.Լ.

Տոււհ

ռոմ

ոս)

օ1Րքռոմոջմոտ ոոմ |ոՏեՇԱՇլմ: ճողոոջօ)ռ մոչԹոմօօօլօո. 7.

(1986).

Բ.4.

-

ՄՓՅԵ

Էշօղ.

օԻՏօմ 0'քօ Յոժ ՄօքժաօՒԷծ 1Ոէ6րոՅԻ/փ քրօ0ոօմ/ոջՏ

հօ

ուօքօեյո) Ելօոոտտ մոմ ՃՇԱՆ). 50616է:'օՒԽ/116-ՑԵՑ) ԵՇօ|օջ»: Տոււհ մ.Լ. ոոժ Իոսէ Ք.4. Ա989). ՏԶութճոօծ 0ԷՏ0)1 ուշւթեւտ| եւօ1Ո2ՏՏ ՇՏՒՈՅԼՇՏ 1ո 5011 1ո `ՏՕԼԼԵ)օՇիծուտե»"՝ Ա.Խ.ՑօԼռջ ճոմ Օ.5օէ». օո

էՕոճ|

ՅՔած 605). Ա 8.յ.

աթանեեվ

Տուփ

Տ(Յո

ւհ

Ճջղծ.

(995),

Ւ

( 966).

Պ/ՇՇՄՏոմ

-

օք

ՀՕոէօ|

,

բարո:

1ո

Ւ1Շ6

ռոժեօօք, 292.

-

(962).

օ.Կ.

1.Է,

764543:

|

(68

(

0135) Ճ«Շո 1.4.. ՍՈ

Կմ

Մո

/1615էԱԻՏ

1ՈՀՇԵԼ115351ԹՌ.

Հու Ֆե.Ը,

ՇԹոքօԱ Աօո. Ճ210Ո 1.54.

ՇՕՈՏԸԽԱՒԹՈ

Օ1ՐՑԸԵՈՏ),

Տհօա

501) Լ/Ոճոձջօծու 1ո 56ոլողմ 165)0Ո5. |ո ՞`՝5օ)| տոմ 6ոհօստՇ ՇԱՇՇԼ. է.Լ6ՄՈՇ տոմ (Բ.Նու 1.Էոտեթ. /ոՅՈՅցԵրւծու 6:

8. Ճ.ՏԱՇԽՈՒԼ ՇԱՏ.).ՃԱԿՅՈՇՇՏ 18 5011 ՏՇՇՈՇՑՇ.ՆԵՏ.

ԷԼ սոճ Բոճո. Տ(ԵԿՈՒՒ 8.4.

ՀՕ

ո

ճոճ

թոօմսօՍօո.ՍՏՔՃ

ուեօջօո -

995). Լոմ

Է.Շ.

ԼօԿ:

8:6Լ

(1979).

-

-

եթույտտ ը 1ո 2 Տճոմչ աւօԵլո)

|Շոռ Հոմ Շէլ»7

Մ

((Վիտշ)ՏՕ

սոր

մ.ՈՅրծու

8106իծու.17.

ՕԽԸ

ո

(ԹԸէօ5 ԷՎ ՏԱոցԶ

(1Ոսծոճյոտ էո "1 ո56«61-րթու 1ոէ6ոոՇքնեուտջ.

1089).

մՅԵԺԱաՀ

Ճողսո)

մՇոտլիսոմ

ԽՇԵՄ

ՇՕԼո քօբսւօռ Շշիղօէ 9. ՊԽՇմ

ԲայՈՍԿՇՒ ՕՐՇՅՐ-

'

81016 Տ. (

մոմ

էօ

(իյջի

ՖԼ (1985).

Ճո

|4Շ(Ա)|օխօօ5:ոոժ

թՍժԱՇԱՍոօՒ «ՇՇՍԱՄՅՈ»

ԿժոՏ `. (էՃ.86ոՅ5. 6մ.).Կ0Է).,

ՇԱՇԵԼ ՇՐԿ Շօմ

ռոմ

Էծ ու

Շ.).

օԷ ՏՕԵՇձո ԿՅՐԵԷՇՏ

Խատքաոտեատ

ԿԷ լոՈսՀուծ ՈՅԾԿ: Մջիլ Սռոտուն ուծ.

-

մ 1.Կ..

լ

ՀԱՈՒՇՏ.5011 Շրուոո

-

Շ0ոէրօ| Յոմ

Մժսցի

«մհ

ածում

ՆՍՏ

ՈՒ

-

ՏԼՕՏՏՇԻ մ.Բ. (1993). ծու

տոմտ. Ք.ԷոԼ

'

-

ոոմ

Հ.

ՏՇԼ 42.

Ֆո

1ոսոճ օԲ ՇՕ1ումՏ (818551:

րու

1թ

Երհօրը

Է ..

ԽԵԼ

ԽԱ.Տոոժօատ ԻՔ.

ՊՈ

1Եենիչ օո Շօոքճէ/հսոԵօԼաՇՇո ԵԼ քիօտքիսուտ Վեմ (Ն2ՇԼո6ռ ՏԳԱԽՃ)ոոժ Տքյո» Յոռւռուն (Ճոռքճուիստ Տքեոօտստ) (1994).

հօո ձո

ոճո-

բեւու ոուռքօմ 855օճէծո

Ը.

1.44... ստե) մ.4., Տեմնոջ Շ.Ը.,

ՏհրօՈծՒ

-

ՏԱՅԵՑՈ65(Թ:

Բա (Ը.Ճ

ձոմ

-

ՊԿ՛

85Ղ6սմառմ

ՏՍՏԼԹՈՏ`

Օսոուշուցօո օԲ

-

-

օո 1ՈՏ66Լ բլու Տրճմուքոնծքոտ

Ի Խ/ոմմշո, Ք.ԷԼԽԱԱՏԸ ոոժ Օ.ԱՍստծ, 6մչ), Տու

ՏՕԸԼՇԼՆ.

ՃՈոէ6ո»Լ.Ճ. Ռօ01 Է.8.

8/օ.

ՆԷ.

ԷՈ օոոխը

«փ.

էոսա.

(4.0.

-

816շհւռ.

Տ.Ս

յ.

Ք.Է.

Տոսոժարջ.

-

լողսօուծ իտ

ՂծջուշոԷ.Է. ոոմ ժոոնծ

Տոմ

Թ

1. ՀՄ-

աՇՇԱՏ

օո

ԸՈԹոո

-

11 501.

՛

ԲԱօէ Է.1. (1995). Ճ (ՇօլօՅէ 10061. Տօմ Յ:ԾԼ

:

891ՈջԿ660Տ.

ԲՈՀ ՌարթԱ

էօռո

(1978).

(1987). Էւո«ո|ՑԾԿԻ ԷՏք0ՈՏՇՏ

Շ.Ե.

Ա ԱԱ

ԹՈԱԱ26-

Էր ՋՈՒ

ԷուօոՇե.

|շհ գոմ աճօժ ԵլՕողոտչ

ուս

Բ.Ճ.

ւօմ6Լ ուլը0Ք6թուան ծո. 4. ՄՏՇՕԻՇԱԵՅ|

յոքՔԸԼՏ

ԼԵԿ

|

Ես

ճոմ

Բսոմճուծուո Ժ.

ռոմ

5.

ճոճ

Օհ

ԻՅսՏՈՅՈ Խ. Հոմ ՏՇհոսոոր

ռո

նծո՞.

Հս

1(0:«հ

Վ.Ը..

Ճոտախո.

1Շշհոօէ

0106նշու.|0. Օմսու

ՃԱՇ

1իծ 5ՀլՇու6 61 տստաոմեր ՅաԴՇԱԱԱՒՇ. ԳՏԱ 1995.

ՅոՈմՏՊ ՇԵԼԸՕԷՌ

օԷ

ԱՎԱ Հոմ

1ՈՏ6Ը15-Ոս օու/

ա

"ՂՈՏԵՇՒ ձոժ

0.ՌԼ.

խաչը

81.

-

քՒՇՏՏ5,ՏՇԸՉոմ օմԱօո, Ռ1օհ)6ւ Ը.Լ. (1991).

ՌՌ6ՈՏԱՐՈծՈՒ

Տոօծ

էւ Եխաօոտիյքտ.

Ւ |թուխւաասո`.

«սբ

Է

Գ.

Տիւսհ

-

տ

ԿԱսջՀի

ՏՈՎԻսո.

ըհշոտտոհմով: ըօի Ութ

ՒԿԿՈՆ 16 ԱԵԱ ԸԿհոռո «ՕՍԱՀԸ

Ի.Բ..

ո.

«ԽԻՎԵՎ բ

Ը.Ճ.

ՊՂՅՃԾ6Ս Է.Ը. (1972).

ՇԱ

իոոկծո ոօ) օր 11

14.

քՀտէ 1Ոռոմթոժու

եօո Ճոմ

էւ

ՈՏՀոտ Ռօու

Ոս

1օմՏ

-

բհչշոօի.. ուօմւէ

Խանե

Էդուցո. 1.

շճնժո աի

Ի. 12791.

հոտ.

Տտ

ոՀխո

Գլորսոուօ

Խու

էնմ6է

ճոժ

ցոժ «օւոտայի

Ռճժէէ

-

քո6տ5. Թ0ՇՅ Քշէօո.

Հօշմ

ԷԼ

Ըօոթանօո ո Կ իճու ոքբլամՌորօցշո.Ֆ66մ Բօտ. 19, Կ

ացք».

Լիմ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

չերածությւմ ԵՐԿԲՈՐԴ

Տ

նար

ՍԱՍ

ՄԱՍ

Եռրկրագործությանայլընտրանբային համակարգը ն դրա էկոլոգիական մշտնակությումբ. Կենսահոամուսիագրոէկոլոգիականնշանակությունը....................202 Հողում ապրող կենդանի օրգանիվմների դերը գործում ագրուկոհամակարգերիպահպամմանճ Հողային մանրէների համակեցությունները ե ածխածնի հոսքը համակարգել մ... Սշակաբույս-մոյախոտ փոխներգործության Ւկոլոգիականվելւահակումբը ո

Համառոտ պատմական ակնարկ էկոլոգիականգիտության

աաաակու ւ նաւն,է|

զարգացման մաին...

Էկոլոգիականօրենքները. կաճոնճները.սկզբունքները............. Էկոլոգիականզործոննելրը.....ոնա ւււ, Հասկացողությունպոպուլյացիաների, ն բապենոզիմառին...................... համակեցությունների ե...

ԿննԱրըըլքնտ մքե ԵՐԿՐՈՐԴ

ԵՐՐՈՐԴ

աաա

աաա

ՄԱՍ

նամ

աաա

աա

.53

Լ...

հասկացողությունը...

Լ...

Լ...

նանա

անա

աւ

ուա

աւ

աա

աաա

է06

Քիմիացման էկոլոգիական հիմնախնդիրները....................... Բույների պաշտպանությանքիմիականմիջոցները ն շրջակա միջենվայլըը նամա նանոան,132 Մեքենայացման էկոլոզիական հիմնախնդիրները................. Հալերի ոռոգման ն չորացման էկոլոգիական ւ...

հիմնախնդիրնեյըը,...Լ.Լ.-.....եւ..

ե

սեաւ ււ աւն151

Ջրերի կենսածին աղտոտումը ագրարային արտադրության ինտենսիվացման պայմաններում......................., |Հձ Շրջակա միջավայրի պահպանությանհիմնախնդիրները անասնապահակասֆերմաներում ն հւսմայիրներում.............. Ագրոէկոհամակարգերի ռադիռակտիվ աղտուտումըն պարպանական միջոցառումները

աաաջապջաա

աակ

եւա

կայունության պահւվանման կարնոր գոիծոն................................. 254 Բույսերի պաշտպանության կեճսաբամական ե շրջակա միջավայրը... պայքարը աաա ԸԷկդոգիականտեսակետիցանվտանգ գյուղատմտեսակամմթերքներիարտադրության հիմնախնդիրնելքըը Լավագույն կառուցվածքի ագրոլանդշաֆտների ն կայուն Էկոհամակարգերիստեղծման սկզբունքներր................... 310 ն ագրոհկւոհամակարգելրի Անտատոմելիորացիան կայանության բարձրացմանհիմնախնղիրնելըր...............................339 աանանանան

ապական

ււ.

Ագրոկոլոգիական մոնիտորինգ.

աաա

Տարածքների էկոլոգիական վիճակի գնահատուգի...................... Էկոյոգիականքաղաքակասփտոթյունը. ն գիողատմտեսության Էկորւ հիմնախնղիրնել գիրացման Գրականությոյն աան ե որակապա ր.............

Ը

ՆՆ

Լա

ա

Բույսհատվածոտամինների փոխներգործունեությունըագրոկոհամակարգերում......................243 Կենսաբազմազանությունըորւվես էկոհամակարգերի

|

Գյուղատնտեսականէկռհամակարգեը /ագրոէկոհամակարգեր/... Ագրոէկոհամակարվերի որոշիչ գործոնները,ռեսուրսները. գործընթացներըե պահպանության ուդիները............................ ն լանդշաֆտներիէկոլոգիական Ագրոէկոհամակարգերի

անե

Աա

աաա

407.

,3794

ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

ՇԻՐԻՆՅԱՆ

է.Մ.

Ա.Վ.

ԱԳՐՈՒԿՈԼՈԳԻԱ

ԵՐԵՎԱՆ

Թուղթ

-

Չափը՝ 60284 1/16: Ծավալը` 25.5 տպ. մամուլ: Տպաքանակը՝ 500 օրինակ: Տպագրվել Է «ՍԱՐՎԱՐԴ 3ՐԱՏ»» ՍՊԸ տպարանում: օվսեթ: