Ագրոէկոլոգիա և շրջակա միջավայրի պահպանություն առարկայից լաբորատոր գործնական պարապմունքների

է. Մ. ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

Ձ Ե Ռ Ն Ա Ր Կ «Ագրոէկոլոգիա ն շրջակա միջավայրի պահպանություն» առարկայի լաբորատոր-գործնական պարապմունքների

ԵՐԵՎԱՆ - 2008

ՀՀ կրթության ն գիտության նախարարություն Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան Ագրոէկոլոգիայի ամբիոն

է.Մ. ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

Ձ Ե Ռ Ն Ա Ր Կ «Ագրոէկոլոգիա ն շրջակա միջավայրի պահպանություն» առարկայի լաբորատոր-գործնական պարապմունքների

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 502 : 631(07) ¶ՄԴ 20.1 + 4 y7 Հ 300 Ուսումնական ձեռնարկը տպագրվում է Հայաատանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի որոշմամբ (10 նոյեմբերի 2007թ. արձ. թիվ 4) Գրախոսողներ` կ.գ.դոկտոր, պրոֆեսոր Կ.Վ.Գրիգորյան, պրոֆեսոր Ռ.Գ.Հարությունյան գ.գ.դոկտոր Մ.Ա. Սարգսյան Խմբագիր` Ա.Ա.Ծատուրյան

Հ 300

Հայրապետյան է.Մ. Ձեռնարկ «Ագրոէկոլոգիա ն շրջակա միջավայրի պահպանություն» առարկայի լաբորատոր - գործնական պարապմունքների համար. – Եր.: ՀՊԱՀ, 2008 - 100 էջ: Ձեռնարկը կազմված է ուսումնական ծրագրի համապատասխան: Տրված է բնական պաշարների, հողատարման պրոցեսում կենսածին տարերի կորստի, բնական ջրավազանների ն գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող ջրերի որակի ուսումնասիրման, բնութագրման ն գնահատման, մշակաբույսերի գեներատիվ օրգաններում նիտրատների քանակի, հողում ծանր մետաղների պարունակության ու թունավորության աստիճանի, կենսաբանական ակտիվության որոշման մեթոդներն ու գնահատման չափանիշները: Ձեռնարկը նախատեսված է Հայստանի պետական ագրարային համալսարանի բոլոր մասնագիտությունների «Ագրոէկոլոգիա ն շրջակա միջավայրի պահպանություն» առարկայի լաբորատոր-գործնական պարապմունքների համար: Այն օգտակար կարող է լինել նան ասպիրանտների ու մագիստրոսների համար:

ISBի 978-9939-54-081-8

¶ՄԴ 20.1 + 4 y7

Օ Հայրապետյան ¾.Մ. 2008թ. Օ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2008թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

- ՀՀ բնական ռեսուրսների (կլիմայական, հողային, ջրային, կենդանական ու բուսական աշխարհի) ուսումնասիրումն ու բնութագրումը -- էկոլոգիական լարվածության գործոնների ուսումնասիրումը ն բնութագրումը էկոլոգիական միջավայրի տարբեր տիպերում--------------- Հողում հիմնական սննդատարրերի (N, Ք, K) կուտակման ն ելքի հաշվառումը մոնոկուլտուր ն պոլիկուլտուր երկրագործության վարման դեպքում----- -------------------------------------------------------------------- Կենսածին հիմնական տարրերի (N, Ք, K) կորստի որոշումը ոռոգովի հողերում իռիգացիոն էրոզիայի ժամանակ---------------------------------- Կենսածին հիմնական տարրերի (N, Ք, K) կորստի որոշումը հողատարման պրոցեսների ժամանակ----------------------------------------------- Գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող ջրերի էկոլոգիական վիճակի ուսումնասիրումը ն գնահատումը--------------------------------------- Ագրոէկոհամակարգերի էկոլոգիատոքսիկոլոգիական վիճակի գնահատումը-------------------------------------------------------------------------- Կենսահումուսի բաղադրության որոշումը` որպես պարարտանյութ, դրա բնութագրումն ու գնահատումը էկոլոգիական տեսակետից----- Բանջարաբոստանային մշակաբույսերի պտուղներում ն կարտոֆիլի պալարներում նիտրատների քանակի որոշումը ն գնահատումը էկոլոգիական տեսակետից-------------------------------------------------------- Ագրոլանդշաֆտների ն ագրոէկոհամակարգերի կառուցվածքի ուսումնասիրումը ն գնահատումը-------------------------------------------------- Ծանր մետաղներով հողերի աղտոտվածության պոտենցիալ վտանգի որոշումը հանքային պարարտանյութեր օգտագործելիս------------- Հողի թունավորության (տոքսիկության) որոշումը--------------------------- Մանրէնային թունավորության որոշումը--------------------------------------- Հողի թունավորության որոշումը ջրային քաշվածքի մեթոդով----------- Հողի թունավորության աստիճանի գնահատումը-------------------------- Բույսերի տերններում թունավոր նյութերի կուտակման աստիճանի որոշումը -------------------------------------------------------------------------------- Բնական ջրավազանների ջրերի որակի որոշումը -------------------------- Ջրի հոտի ն համի որոշումը-------------------------------------------------------- Ջրի քՒ-ի որոշումը պոտենցիոմետրիկ մեթոդով--------------------------- Ջրում լուծված թթվածնի պարունակության որոշումը` ըստ Վինկլերի----------------------------------------------------------------------------------------- Թթվածնի կենսաքիմիական կլանման որոշումը---------------------------- Թթվածնի քիմիական սպառման որոշումը------------------------------------ Հողի կենսաբանական ակտիվությունը----------------------------------------

- Հողի նմուշի վերցնումը ն անալիզի համար նախապատրաստումը---- Կատալազի ակտիվության որոշումը Ա.Շ. Գալստյանի մեթոդով------- Ինվերտազի ակտիվության որոշումը Վ.Կուպրնիչի ն Տ.Շչերբակովի մեթոդով--------------------------------------------------------------------------------- Ուրեազի ակտիվության որոշումը Ա.Շ. Գալստյանի մեթոդով----------- Ֆոսֆոտազի ակտիվության որոշումը Ա.Շ. Գալստյանի մեթոդով------ Հողից ՇՕ2-ի անջատման ինտենսիվության որոշումը Ա.Շ. Գալստյանի մեթոդով----------------------------------------------------------------------------- Հողի կենսաբանական ակտիվության գնահատումը----------------------- Ծանր մետաղները հողում ն բույսերում---------------------------------------- Հողի ն բույսերի նմուշները վերցնելու մեթոդիկան-------------------------- Հողա նմուշի նախապատրաստումը անալիզի համար-------------------- Բուսական նմուշների նախապատրաստումը անալիզի համար-------- Շս-ի որոշումը ֆոտոէլեկտրակալորիմետրիկ մեթոդով—----------------Mո-ի շարժուն ձների որոշումը հողում ֆոտոէլեկտրակալորիմետրիկ մեթոդով--------------------------------------------------------------------------------- Փոխանակային Zո-ի որոշումը----------------------------------------------------- Շժ-ի պարունակության որոշումը ֆոտոէլեկտրակալորիմետրիկ մեթոդով------------------------------------------------------------------------------------ Ծանր մետաղներներով հողերի աղտոտվածության աստիճանի որոշումը-------------------------------------------------------------------------------------- Գրականություն------------------------------------------------------------------------

ՀՀ ԲՆԱԿԱՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄՆ

ՈՒ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄԸ

Բնական պաշարները բնության այն բաղադրիչներն են, որոնք օգտագործվում են մարդու կողմից գոյությունը պահպանելու համար: Դրանք են` հողը, ջուրը, մթնոլորտը, բուսական ու կենդանական աշխարհը, ընդերքի օգտակար հանածոները: Մարդու գոյության համար շատ կարնոր են նան տիեզերական ու կլիմայական պաշարները: Բնական պաշարները արդյունավետ օգտագործելու ն շրջակա միջավայրը մարդու համար անվտանգ պահելու համար շատ կարնոր է իմանալ թե մեր հանրապետությունում ինչ ռեսուրսներ ունենք, դրանց տեղաբաշխվածությունն ու պաշարները: Տեսական կուրսն ուսումնասիրելու ժամանակ ուսանողն արդեն որոշակի գիտելիքներ է ստացել այն մասին, որ բնական ռեսուրսները ըստ մարդու ներգործության բնույթի ստորաբաժանվում են երկու կարգի` սպառվող ն անսպառ: Սպառվող ռեսուրսները իրենց հերթին լինում են վերականգնվող (հող, բուսականություն, կենդանական աշխարհ, որոշ օգտակար հանածոներ) ն չվերականգնվող (քարածուխ, նավթ, գազ, տորֆ, նստվածքային ապարներ): Ուսանողը որոշակի գիտելիքներ է ստացել նան այն մասին, որ տարբեր պաշարների վերականգնման արագությունը տարբեր է: Դեռ ավելին, նույն պաշարը տարբեր պայմաններում վերականգնվում է տարբեր ժամանակահատվածում: Ուսանողը տեսական կուրսից գիտելիքներ է ստացել նան այն մասին, որ մարդու` ո'չ հեռահար, ո'չ շրջահայաց գործունեության հետնանքով վերականգնվող պաշարները կարող են վերածվել չվերականգնվողների: Այս թեման ուսումնասիրելու համար ուսանողն իր ձեռքի տակ պետք է ունենա Հայկական ԽՍՀ գյուղատնտեսության (1984թ.), Հայկական ԽՍՀ (1961թ.) ատլասները:

Կլիմայական ռեսուրսների ուսումնասիրումն ու գնահատումը Այս թեման ուսումնասիրելու համար ուսանողը նախ պետք է ծանոթանա ատլասում բերված քարտեզագրական նյութերին, ինչպիսիք են` տարածքի ռադիացիոն հաշվեկշիռը (բալանս), մթնոլորտի օդի 100Շ ից բարձր ջերմաստիճանի գումարը, տարվա ընթացքում թափվող տեղումների քանակը, կայուն ձնածածկի առաջացման ժամկետը, օդի հարաբերական խոնավությունը ն այլն: Այնուհետն ուսանողը, ըստ ՀՀ գյուղատնտեսական գոտիների, պետք է ծանոթանա ն իր աշխատանքային տետրում աղյուսակի ձնով գրի առնի ագրոկլիմայական հիմնական ցուցանիշները.  100Շ-ից բարձր տարեկան ջերմաստիճանի քանակը,  օդի միջին ջերմաստիճանը (t0),  տեղումների տարեկան միջին քանակը (մմ),  տարվա ընթացքում խոնավացվածության գործակիցը` ըստ Դ.Ի. Շաշկոյի,  խորշակների առավելագույն օրերի թիվը,  կայուն ձնածածկի տնողությունը (օր) ն այլն: Այս ցուցանիշները գրանցելուց հետո ուսանողը պետք է դասախոսի օգնությամբ վերլուծություններ կատարի, թե Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսական ո՞ր գոտիներում են առկա առավել բարենպաստ ագրոկլիմայական պայմաններ: Ագրոկլիմայական պայմանների վերլուծությունը կօգնի ապագա մասնագետին իմանալ, թե այս կամ այն գյուղատնտեսական գոտում, մարզում կամ տարածաշրջանում երկրագործության ո՞ր ուղղությունը կարելի է զարգացնել` գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության բարձրացման ն ագրոէկոհամակարգերի կայունության պահպանման համար, ինչ միջոցառումներ պետք է իրականացվեն (ոռոգում, ձյան կուտակում, երաշտի ու խորշակների դեմ պայքարի միջոցառումների իրականացում, մշակաբույսերի բազմազանության ավելացում ն այլն):

Հողային պաշարների ուսումնասիրումն ու գնահատումը Տեսական կուրսի ուսումնասիրման ժամանակ ուսանողն արդեն գիտելիքներ է ստացել այն մասին, որ հողը համարվում է ժողովրդի նյութական բարեկեցության հիմքը, նրա հարստության աղբյուրը: Հողում աճող բույսերի ֆոտոսինթետիկ գործունեությամբ արնի կինետիկ էներգիան վերածվում է պոտենցիալ էներգիայի ն օրգանական նյութերի ձնով կուտակվում հողում: Ինչքան օրգանական նյութերի կուտակումը հողում ինտենսիվ է կատարվում, այնքան էկոհամակարգը կայուն է: Հողը բոլոր նյութական բարիքների սկզբնաղբյուրն է, առանց հողի անհնար է մարդու գոյությունն ու գործունեությունը: Հողային պաշարները պահպանելու ն արդյունավետ օգտագործելու, գյուղատնտեսության հետագա զարգացումը ապահովելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել Հայաստանի Հանրապետության հողային պաշարները, բնութագրել դրանց վիճակն ու օգտագործումը գյուղատնտեսության մեջ: Ուսանողը նախ պետք է ծանոթանա Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության ատլասում բերված ՀՀ հողային քարտեզի հետ (էջ 58), իմանա` ինչ հողատիպեր են ձնավորվել հանրապետության տարածքում, դրանց էրոզացվածության ու քարքարոտության աստիճանը, ագրոնոմիական հիմնական հատկությունները: Հանրապետության հողերի ատլասի նյութերի հիման վրա ուսանողը պետք է ծանոթանա ու աշխատանքային տետրում գրանցի իր տարածաշրջանի կամ իրեն հետաքրքրող որնէ տարածաշրջանի հողերի տիպերը ն զբաղեցրած տարածությունը: Հատկապես ուշադրություն պետք է դարձնի հողերի էրոզացվածության ն քարքարոտության վրա: Այս նյութերի հետ ծանոթանալուց հետո ստորն բերված 1-ին ն 2րդ աղյուսակների նյութերի հիման վրա ուսանողը, ըստ մարզերի պետք է, հաշվարկներ կատարի ու իմանա. 1. մեկ շնչին ընկնող ընդհանուր հողատարածությունը (հա), 2. մեկ շնչին ընկնող գյուղատնտեսական հողատեսքերի տարածությունը (հա), 3. մեկ շնչին ընկնող վարելահողերի տարածությունը (հա):

Աղյուսակ 1 ՀՀ հողային պաշարների ըստ մարզերի, 2006թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ (հեկտար) Մարզի անվա- Վարչական տանումը րած-քը

Գյուղատնտեսական նշանակության հողեր

Այդ թվում Այլ նշանավարելա- կության հողեր հողեր

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ

275632 208942 124182 534917 378873 209303 268027

218156,9 157756,3 97002,0 352773,3 251203,5 162103,2 229671,2

54571 27400 93181 80940 42124 37806 79820

57475,1 51185,7 27180,0 182143,7 127669,5 47199,8 38355,8

Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը`

450542 230783 270399 22659 2974259

335081,5 209262,3 112161,5 4407,2 2122579

43831 16287 25400 452977,5

115460,5 21521,0 158237,5 18251,8 851680,0

Ծանոթություն. - Այլ նշանակության հողերում ընդգրկված են բնակավայրերին, արդյունաբերական ձեռնարկություններին հատկացված, հատուկ նշանակության հողերը, անտառների, ջրային ավազանի տակ գտնվող, ինչպես նան պահուստային հողերը:

Աղյուսակ 2 ՀՀ ազգաբնակչությունը` ըստ մարզերի (հազար մարդ), 2006թ. տվյալներով

Մարզերը

Ընդամենը բնակչություն

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը ՀՀ`

139,5 274,2 279,2 239,4 283,4 275,1 281,4 55,8 134,4 1103,8 3219,2

Այդ թվում գյուղական քաղաքային բնակչություն բնակչություն 106,5 33,0 193,5 80,7 180,0 99,2 159,7 79,7 116,7 166,7 120,6 154,5 110,0 171,4 49,2 103,8 36,4 19,4 84,0 50,4 1103,8 1156,6 2062,6

Հողային պաշարների վերլուծական նյութերի հիման վրա ուսանողը պետք է կատարի եզրահանգումներ մարզերի` հողային պաշարներով ապահովվածության, դրանց արդյունավետ օգտագործման վերաբերյալ ն իր աշխատանքային տետրում նշի մի քանի գործնական առաջարկներ հողային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համար: Ջրային պաշարների ուսումնասիրումն ու գնահատումը Տեսական կուրսն ուսումնասիրելիս ուսանողը գիտելիքներ է ստացել այն մասին, որ ջուրը համարվում է կենսական պրոցեսների հիմքը, առանց ջրի կյանքը գոյություն ունենալ չի կարող: Բույսերի 909ը, կենդանի օրգանիզմի 759-ը կազմում է ջուրը: Ջուրը չի կարելի փոխարինել որնէ այլ բնական ռեսուրսով: Մարդու, կենդանիների, բույսերի սննդառության պրոցեսը տեղի է ունենում ջրի մասնակցությամբ:

Ջուրը կարգավորում է արնի էներգիայով առաջացող թերմոդինամիկ պրոցեսների ռիթմը: Այն բնական լանդշաֆտի արյունն է, երկրագնդի ռելիեֆի ձնավորող հիմնական գործոններից մեկը: Ջուրն անհրաժեշտ է տնտեսական գործունեության բոլոր բնագավառներում: Գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման ուղղությունն ու մակարդակը որոշում է ջրային պաշարների առկայությունը: Ջրային պաշարները արդյունավետ օգտագործելու, ժողովրդական տնտեսության, այդ թվում ն գյուղատնտեսության հետագա զարգացումն ապահովելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ու գնահատել ՀՀ ջրային պաշարներն ու ապահովվածությունը ըստ մարզերի: Այս թեման ուսումնասիրելիս ուսանողը նախ պետք է ծանոթանա Հայկական ԽՍՀ գյուղատնտեսության ատլասում բերված գետերի ջրառատության, գետային ցանցի խտության, գետերի հոսքի ն նրա ներքին բաշխվածության քարտեզների հետ (էջ 50-51): Շատ կարնոր է, որ ուսանողը պատկերացում ունենա գետային ցանցի խտության մասին` ըստ ՀՀ հիմնական ջրհավաքների: Ուսանողը պետք է իր աշխատանքային տետրում գրանցի ատլասում բերված ոչ մեծ աղյուսակը, որպեսզի նախ այն տպավորվի, ն ապա իր ձեռքի տակ ունենա առանձին ջրհավաքների գետային ցանցի խտության գործակցի (կմ/կմ2) վերաբերյալ այդ կարնոր տվյալները: Ուսանողը միաժամանակ պետք է ծանոթանա Հայկական ԽՍՀ ատլասում բերված սելավային հոսքերի քարտեզների հետ (էջ 48): Քարտեզին կից պայմանական նշաններով ուսանողը պետք է ծանոթանա առավել ակտիվ, միջակ ու թույլ սելավակտիվ ավազանների ն այն տարածքների հետ, որտեղ սելավային երնույթները բացակայում են: Այս բոլոր նյութերը ուսանողը պետք է գրանցի իր աշխատանքային տետրում: Ուսանողը պետք է իմանա հանրապետության տարածքի այն օջախները, որտեղ մշտապես առաջանում են սելավներ: Այս նյութերի իմացությունը կարնոր է այն իմաստով, որ սելավները տարածքներում էկոլոգիական լարվածություն առաջ բերող կարնոր գործոններից մեկն են:

Աղյուսակ 3 ՀՀ ջրային ռեսուրսները ն ազգաբնակչությունը Մարզերը

Ջրային ռեսուրսները, մլն մ3

Ազգաբնակչությունը, հազար մարդ

Արագածոտն Արմավիր Արարատ Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Ընդամենը ՀՀ`

139,5 274,2 134,4 279,2 239,4 283,4 275,1 281,4 55,8 2115,4

Ծանոթություն. - Աղյուսակում Երնանի մարզի վերաբերյալ տվյալներ չեն բերված: Այնուհետն ուսանողը պետք է աղյուսակի տվյալներով հաշվարկներ կատարի ու պատկերացում կազմի ՀՀ մարզերի ազգաբնակչության մեկ շնչի հաշվով ջրապահովվածության մասին: Կենդանական աշխարհի ուսումնասիրումն ու գնահատումը Կենդանական աշխարհը կենսոլորտի կարնորագույն տարրերից է: Բուսականության հետ միասին կենդանիները բացառիկ կարնոր դեր են խաղում քիմիական տարրերի տեղաշարժի (միգրացիայի) գործընթացում: Կենդանիները բույսերի կողմից սինթեզվող օրգանական նյութերի սպառողներ են, նրանք ակտիվ մասնակցություն ունեն նյութերի կենսաբանական ն երկրաքիմիական շրջանառության ոլորտում: Մեծ է կենդանիների դերը հողագոյացման պրոցեսում: Կենդանիները -

բույսերի փոշոտիչներ են, սերմերի տարածողներ, մարդու սննդի ն հումքի արտադրության աղբյուր: Հայաստանի Հանրապետությունը բնորոշ է իր ֆաունայի տեսակների բազմազանությամբ (17500 տեսակ): Այս թեման ուսումնասիրելիս ուսանողը պետք է հստակ իմանա, որոնք են գիշատիչները, որոնք` խոտակերները, իմանա, որ գիշատիչները անընդհատ սահմանափակում են խոտակեր կենդանիների աճը: Կարմիր գրքի նյութերով ուսանողը պետք է ծանոթանա Հայաստանի ֆաունայի հազվագյուտ ն էնդեմ ներկայացուցիչների ու դրանց պահպանության խնդիրների հետ: Առաձնակի ուշադրություն պետք է դարձնել այնպիսի կենդանատեսակների վրա, ինչպիսիք են հայկական մուֆլոնը, մանուլը, առաջավորասիական ընձառյուծը, լեռնային հնդկահավը, ցախաքլորը, սպիտակ արագիլը, անդրկովկասյան թուրաջը, անդրկովկասյան փասիանը, քարարծիվը, տափաստանային արծիվը, հովալուսնը, բեզոարյան այծը ն այլն: Անհրաժեշտ է, որ ուսանողն իմանա էնդեմ կենդանատեսակների տարածման արեալները, դրանց դերը կենսոլորտում, էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանման գործում, ինչպես նան դրանց ոչնչացման հիմնական պատճառները: Հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել արդյունաբերական կենդանատեսակների բնական պաշարների կրճատման պատճառներին: Արդյունաբերական կենդանիներից առանձնակի ուշադրություն պետք է դարձնել ձկների, գազանների, թռչունների, խեցգետինների ն այլ արժեքավոր կենդանիների պաշարների ու դրանց վերարտադրության նվազեցման պատճառներին: Մեծ ուշադրություն պետք է նվիրել ձկան պաշարների նվազման հարցերին (ոչ պլանավորված որս, ջրավազանների աղտոտում` քիմիական թունավոր, ռադիոակտիվ ու սինթետիկ նյութերով, գետերի ծանծաղում): Այս թեման ուսումնասիրելիս պետք է ուշադրություն դարձնել նան ոչ արդյունաբերական, բայց օգտակար կենդանիների պահպանության հարցին, հատկապես մեղուների` որպես բույսերի փոշոտիչների:

Բուսական պաշարների ուսումնասիրումն ու գնահատումը Տեսական կուրսի ուսումնասիրման ժամանակ ուսանողը գիտելիքներ է ստացել այն մասին, որ բուսականությունը կյանքի միակ աղբյուրն է, որ բույսերի շնորհիվ է իրականանում ն հավասարակշռված պահպանվում սնման բարդ շղթան: Ֆոտոսինթեզի շնորհիվ բուսականությունը լրացնում է թթվածնի այն պաշարները, որոնք սպառվում են մարդու ու կենդանիների կողմից: Բուսականությունը երկրի ընդերքում կուտակել է էներգիայի հսկայական պաշարներ: Բուսականությունը մարդկանց, կենդանիների ն մանրէների սննդի միակ աղբյուրն է. այն հսկայական հումք է տալիս արդյունաբերության տարբեր ճյուղերին: Բուսականության դերը մեծ է երկրագնդի ջրային ռեժիմի կարգավորման, էրոզիոն-հեղեղային երնույթների կանխման գործում: Ուսանողը գիտելիք է ստացել նան այն մասին, որ մարդու տնտեսական գործունեության հետնանքով խախտվել են բուսական ծածկույթի զարգացման օրինաչափությունները, ն երկրագնդի երեսից սկսել են անհետանալ ոչ միայն բույսերի առանձին տեսակներ, այլն ամբողջ ֆիտոցենոզներ: Հայաստանը աչքի է ընկնում բուսականության բազմազանությամբ, հազվագյուտ ն ռելիկտային (հնագույն ծագում ունեցող) տեսակների առկայությամբ: Բուսականությունը պահպանելու ն արդյունավետ օգտագործելու համար անհրաժեշտ է լավ ճանաչել մեր ուղեկցին` բուսական ծածկույթին: Լաբորատոր-գործնական պարապմունքների ժամանակ ուսանողը Կարմիր գրքի ն հերբարիումների նյութերի օգտագործումով պետք է ուսումնասիրի, ճանաչի ու բնութագրի Հայաստանի տարածքում հանդիպող հազվագյուտ ն անհետացող բուսատեսակները: Նա պետք է ճանաչի ու բնութագրի Հայաստանի անտառային համակեցությունների հազվագյուտ ն պահպանվող տեսակները, դրանց տարածման արեալները, դերը գենոֆոնդի պահպանման ու հարստացման գործում: Ուսանողը Կարմի գրքի, Պ.Ա.Ղանդիլյանի ն Ա.Մ.Բարսեղյանի «Հայաստանի վայրի ուտելի ն համեմունքային բանջարաբույսերի գենոֆոնդը» (1999թ.), Ա.Մելիքյանի «Հայաստանում տարածված մի շարք վայրի բանջարաբույսերի կենսաբանական առանձնահատկությունները ն դրանց օգտագործման հնարավորությունները» (2001թ.) նյութ-

երի միջոցով պետք է ճանաչի ու բնութագրի Հայաստանի տարածքում հանդիպող վայրի ֆլորայի` սննդի մեջ օգտագործվող բույսերը: Նման բուսատեսակների ճանաչելն ու կենսաբանական առանձնահատկությունների իմացությունը հնարավորություն կտա ապագա մասնագետին` իր արտադրական գործունեության ընթացքում ոչ միայն օգտագործելու, այլն նպաստելու դրանց պաշարների պահպանմանն ու հարստացմանը:

Հայաստանի արգելոցներում ն արգելավայրերում պահպանվող հազվագյուտ ն անհետացող բուսատեսակների ու կենդանիների ուսումնասիրումն ու բնութագրումը Այս թեման ուսումնասիրելիս ուսանողը պետք է Կարմիր գրքի ն Ն.Խանջյանի «Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքները» (2001թ., 2004թ.) գրքերի նյութերն ուսումնասիրի ն բնութագրի ու իր աշխատանքային տետրում գրանցումներ կատարի Հայաստանի արգելոցներում (Խոսրովի անտառ, Շիկահող, էրեբունի), ազգային պարկերում (Դիլիջան, Սնան), ինչպես նան արգելավայրերում պահպանվող հազվագյուտ ն անհետացող բուսատեսակների ու կենդանիների մասին: Ուշադրություն պետք է դարձնել հատկապես պտղատու, եթերայուղատու, դեղատու ն ներկատու հատկանիշներով օժտված մարդու համար օգտակար բույսերի ուսումնասիրման ու բնութագրման հարցերին: Շատ կարնոր է, որ ուսանողը ծանոթանա ու բնութագրի արգելոցների ու ազգային պարկերի` անտառային գոտում տարածված երրորդական դարաշրջանի ռելիկտային, ինչպես նան ուղեկցող ծառատեսակներին ու թփատեսակներին, վայրի պտղատուներին ու հատապտղատուներին: Ուսանողը պետք է ծանոթանա ու բնութագրի ն իր աշխատանքային տետրում գրանցի արգելոցներում պահպանվող կենդանական տեսակները, ձկները, թռչունները, կաթնասունները ն այլն: Հատկապես կարնոր է բնութագրել ընտանի կենդանիների նախահայրերին (բեզոարյան այծ, հայկական մուֆլոն):

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԼԱՐՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ ԵՎ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄԸ

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՏԱՐԲԵՐ ՏԻՊԵՐՈՒՄ

էկոլոգիական լարվածություն առաջ բերող գործոնների ուսումնասիրումը կարնոր նշանակություն ունի Հայաստանի տարածքի էկոլոգիական վիճակի վերաբերյալ բազմակողմանի պատկերացում կազմելու համար, որպեսզի ուսանողն ուսումն ավարտելուց հետո իր հետագա արտադրական գործունեության ընթացքում արդյունավետ կազմակերպի այդ լարվածությունը վերացնելու ուղղությամբ տարվող աշխատանքները: էկոլոգիական լարվածության գործոնները կարելի է ուսումնասիրել ու բնութագրել` ըստ էկոլոգիական միջավայրի, որն արտահայտվում է տարբեր բնակլիմայական գոտիներում ու սոցիալ-տնտեսական պայմաններում: Բնակլիմայական գոտիները, տարածվելով ծովի մակերնույթից տարբեր բարձրությունների վրա, ունենալով տարբեր կլիմայական պայմաններ, հողային ու բուսական ծածկույթ, ժողովրդական տնտեսության, մասնավորապես գյուղատնտեսության ճյուղերի զարգացման տարբեր ուղղություններ, ունեն նան էկոլոգիական լարվածություն առաջ բերող տարբեր գործոններ, արտահայտման բնույթ ն աստիճան: Լաբորատոր-գործնական պարապմունքների ժամանակ էկոլոգիական լարվածություն առաջ բերող գործոնները կարելի է ուսումնասիրել օգտվելով հողագիտական, երկրաբուսաբանական քարտեզների ն ատլասների նյութերից: էկոլոգիական լարվածություն առաջ բերող գործոններն են` տարածքների թույլ խոնավապահովվածությունը, հողերի աղակալումը, ալկալիացումը, գերխոնավացումը, ճահճացումը, էրոզիոն պրոցեսների արտահայտվածությունը, մակերեսային հոսքերով ջրի կորուստը ն տարածքի արիդացումը, հողերի ու ջրային ավազանի քիմիական աղտոտումը, ագրոլանդշաֆտների կառուցվածքի խախտվածությունը, հեղեղների ու սելավների արտահայտվածությունը, երաշտի ու խորշակների հաճախակի կրկնվելը, անբավարար ջերմապահովվածությունը, բուսածածկի դեգրադացումը ն այլն: Ուսանողը, ուսումնասիրելով տարբեր նշանակության վերը նշված

քարտեզագրական նյութերը, պետք է բնութագրի կոնկրետ այս կամ այն էկոլոգիական միջավայրում լարվածություն առաջ բերող գործոնները, արտահայտման աստիճանը (թույլ, միջակ, ուժեղ), հստակ պատկերացում կազմի դրանց մասին, կատարի կոնկրետ եզրահանգումներ: Այս հարցերի ուսումնարումը կօգնի շրջանավարտին իր արտադրական գործունեության ընթացքում աշխատանքներ կազմակերպել` այդ գործոնների արտահայտումը մեղմացնելու կամ կանխելու համար:

ՀՈՂՈՒՄ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍՆՆԴԱՏԱՐՐԵՐԻ (NՔK) ԿՈՒՏԱԿՄԱՆ

ԵՎ ԵԼՔԻ ՀԱՇՎԱՐԿՈՒՄԸ, ՄՈՆՈԿՈՒԼՏՈՒՐ (ԱՆՀԵՐԹԱՓՈԽ)

ԵՎ ՊՈԼԻԿՈՒԼՏՈՒՐ (ՀԵՐԹԱՓՈԽ) ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՎԱՐՄԱՆ ԴԵՊՔՈՒՄ

Հողում հիմնական սննդատարրերի (ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում) կուտակման ու բերքի հետ դրանց ելքի հաշվարկումը կարնոր նշանակություն ունի` հողի բերրիության փոփոխությունների, ագրոէկոհամակարգերի ֆունկցիայի ու կայունության մասին հստակ պատկերացում կազմելու համար: Հողում օրգանական նյութերի ձնով սննդատարրերի կուտակման ն հողից դրանց ելքի մասին պատկերացում ստանալու համար անհրաժեշտ է որոշել մոնոկուլտուր (անհերթափոխ) ն պոլիկուլտուր (հերթափոխ) համակարգի դեպքում հողում արմատային զանգվածի ն խոզանի ձնով կուտակվող օրգանական մնացորդների քանակը, ագրոէկոհամակարգերից ստացված բերքի քանակը (հատիկ, ծղոտ, խոտ, կարտոֆիլ ն այլն), դրանցում հիմնական սննդատարրերի (ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում) պարունակությունը 9-ով ն այդ նյութերի հիման վրա կատարել հաշվարկներ, թե օրգանական նյութերի ձնով որքան սննդատարրեր են կուտակվում հողում ն որքան հեռացվում աճեցվող մշակաբույսերի բերքի հետ (կգ/հա): Դաշտային փորձարարական աշխատանքների ու լաբորատոր հետազոտությունների նյութերի ամփոփման միջոցով կարելի է պատկերացում կազմել ագրոէկոհամակարգերում երկրագործության տարբեր համակարգերի կիրառման դեպքում հողի բերրիության փոփոխությունների, էկոհամակարգի ֆունկցիայի ու կայունության մասին ն կատարել եզրահանգումներ հողի բերրիության փոփոխության վերաբ-

երյալ: Վերջինս հիմք կհանդիսանա մշակելու արդյունավետ առաջարկություններ` հողերի բերրիության պահպանման համար, որն ագրոէկոհամակարգերի կայունությունը պայմանավորող կարնոր գործոններից մեկն է: Մոնոկուլտուր ն պոլիկուլտուր համակարգերի համար հողում սննդատարրերի կուտակման ն հողից դրանց ելքի համար կատարված հաշվարկային տվյալները միաժամանակ հնարավորություն կտան ուսանողին պատկերացում կազմել տվյալ ագրոէկոհամակարգի կարնորագույն ֆունկցիայի մասին (արնի հոսքի կուտակումը հողում), ն թե ինչ չափով հնարավոր կլինի սահմանափակել հանքային պարարտանյութերի օգտագործումը ն հողը չաղտոտել տարբեր կարգի թունավոր ու բալաստային նյութերով: Լաբորատոր-գործնական պարապմունքների ժամանակ այս թեման ուսումնասիրելու համար պետք է օգտագործել այդ բնագավառում կատարված ուսումնասիրությունների նյութերը: Ուսանողը պետք է ստանա կոնկրետ առաջադրանք բերքի չափի, հողում օրգանական նյութերի (արմատային զանգված, խոզան) կուտակման քանակի, դրանցում ազոտի, ֆոսֆորի, կալիումի պարունակության վերաբերյալ: Հաշվի առնելով, որ այս բնագավառում ՀՊԱՀ ագրոէկոլոգիայի ամբիոնում, ինչպես նան որոշ գիտական կենտրոններում Հայաստանի լեռնային շրջանների անջրդի պայմաններում այս ուղղությամբ կատարված են կոնկրետ հետազոտություններ, ուստի նման հաշվարկներ կարելի է կատարել ընտրելով 5 ն 6-դաշտյա ցանքաշրջանառությունների սխեմաներ, որոնք նախատեսված են մեծ չափի հողակտորների համար: Այդ նպատակի համար առաջարկվում է. ա) 5 դաշտյա ցանքաշրջանառության սխեմա. – 1. Ցել, 2. Աշնանացան ցորեն, 3. Գարնանացան ցորեն կամ գարի, 4. Վիկ + վարսակ կամ վիկ + աշորա խառնուրդներ, 5. Աշնանացան ցորեն: Որպես մոնոկուլտուր համակարգի մշակաբույս` նպատակահարմար է աշնանացան ցորենը, որը հանրապետությունում վերջին տասնամյակում դարձել է հացահատիկի արտադրության հիմնական մշակաբույս: բ) 6 դաշտյա ցանքաշրջանառության սխեմա. – 1. Աշնանացան ցորեն + կորնգան, 2. Կորնգան օգտագործման 1-ին տարի, 3. Կորնգան օգտագործման 2-րդ տարի, 4. Գարնանացան ցորեն կամ գարի, 5.

Կարտոֆիլ, 6. Աշնանացան ցորեն: Որպես մոնոկուլտուր համակարգի մշակաբույս` դարձյալ նպատակահարմար է աշնանացան ցորենը: Հողում կենսածին տարրերի կուտակումը որոշելու համար կարելի է օգտագործել հետնյալ ելակետային տվյալները. Աղյուսակ 4 Մշակաբույսերի արմատային զանգվածի ն խոզանի կուտակումը հողում (ց/հա) Մշակաբույսը Աշնանացան ցորեն Կորնգան Առվույտ Գարնանացան գարի Վարսակ Գարնանացան վիկ + վարսակ Գարն. վիկ + գարն. գարի Գարնանացան ցորեն

Արմատային զանգված 65,4 99,2 103,5 70,7 75,2 70,7 69,0 61,8

Խոզանի մնացորդներ 6,7 5,8 6,6 5,7 5,3 5,3 6,0 5,0

Բազմամյա ու միամյա խոտաբույսերի խոտի բերքը (ց/հա) Կորնգան Գարնանացան գարի Վարսակ Գարն. վիկ + վարսակ Գարն. վիկ + գարի Ցորենաշորա (տրիտիկալե)

51,7 45,5 48,6 43,0 44,8 86,6

Աղյուսակ 5 Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքը (ց/հա) Մշակաբույսը Աշնանացան ցորեն Գարնանացան ցորեն Կարտոֆիլ Գարնանացան գարի

Անջրդի հողերում 25,0 17,0

Ոռոգվող հողերում Աղյուսակ 6

Սննդատարրերի պարունակությունը հացահատիկային միամյա ու բազմամյա խոտաբույսերի խոտի բերքում (9) Մշակաբույսը Կորնգան Առվույտ Գարնանացան գարի Վարսակ Գարնանացան վիկ + վարսակ Աշորա Գարնանացան ցորեն Աշնանացան ցորեն

N

Ք2Օ5

K2Օ

2,68 2,81 1,85 1,97 2,42 1,21 1,71 1,62

0,50 0,58 0,53 0,60 0,57 0,39 0,51 0,58

1,89 1,86 2,44 3,85 3,23 1,43 2,32 2,38 Աղյուսակ 7

Սննդատարրերի պարունակությունը բազմամյա ու միամյա խոտաբույսերի արմատային զանգվածում ն խոզանի մնացորդներում (9) Օրգանական մնացորդները Արմատային զանգված Խոզանի մնացորդներ

N

Ք2Օ5

K2Օ

1,42 1,39

0,39 0,51

0,20 1,86

Իմանալով հողում արմատային զանգվածի ու խոզանի մնացորդների կուտակման ցուցանիշները ն դրանցում կենսածին տարրերի (ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում) պարունակությունը` կարելի է կատարել հաշվարկներ` հողում կուտակվող սննդատարրերի քանակի վերաբերյալ: Կենսածին տարրերի ելքը գյուղատնտեսական հողատեսքերից Հողից կենսածին տարրերի ելքը որոշելու համար հաշվարկային հավասարումը հիմնված է գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության վրա: Որնէ տարածքից, որը զբաղեցված է գյուղատնտեսական մշակաբույսով, կենսածին տեսակարար ելքը որոշում են Վ.Մ.Իվոնինի կողմից առաջարկվող բանաձնով` R = ANՃiոi Ւ ApՃiոi Ւ AκՃiոi, որտեÕ ANApAκ – համապատասխանաբար ի, P, K -ի ելքի գործակիցներն են` տարբեր գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար, Ճi - կենսածին տարրերի ելքն է գյուղատնտեսական մշակաբույսի բերքի հետ (կգ/ցենտներ), ոi – գյուղատնտեսական մշակաբույսի փաստացի բերքատվությունն է (տ/հա): Հաշվարկների ժամանակ օգտագործում են բերքատվության կանխատեսվող ցուցանիշը: Ստորն բերված են կենսածին տարրերի ելքի գործոնները` ըստ մշակաբույսերի. Աշնանացան ցորեն ՃNՀ0,16 ՃքՀ0,12 ՃκՀ0,07 Գարնանացան ՃNՀ0,12-0,48 ՃքՀ0,04-0,12 ՃκՀ0,12-0,41 հացահատիկ Աշն. աշորա ն տրիտիկալե ՃNՀ0,28 ՃքՀ0,11 ՃκՀ0,36 Կարտոֆիլ ՃNՀ0,21-0,30 ՃքՀ0,17-0,10 ՃκՀ0,32-0,33 Բազմամյա խոտաբույսեր ՃNՀ0,50-0,61 ՃքՀ0,15-0,25 ՃκՀ0,25-0,60

Աղյուսակ 8 Հողից կենսածին տարրերի ելքը գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքի հետ, կգ (միջին տվյալները սնահողերի ն շագանակագույն հողերի համար) Մշակաբույսերը Աշնանացան ցորեն Գարնանացան ցորեն Գարնանացան գարի Կարտոֆիլ Բազմամյա խոտաբույսեր

N 31,0 41,0 30,4 2,0 17,6

Ք2Օ5 10,0 10,0 11,4 1,4 6,3

K2Օ 26,0 27,0 2,5 19,5

Հող մտցված կենսածին տարրերի ելակետային քանակը որոշում են հետնյալ բանաձնով. ո

Մելակ.Հ ∑ ФՎjՄմիջ.j, որտեղ jՀ1 Մելակ. – հող մտցված կենսածին տարրերի ելակետային քանակն է, կգ/տարի, ո – պարարտանյութերի տեսակների քանակն է, ФՎj – հող մտցվող պարարտանյութի տեսակի ֆիզիկական զանգվածն է, տոննա Մմիջ.j – պարարտանյութում կենսածին տարրերի միջին պարունակությունն է, 9 Աղյուսակ 9 Պարարտանյութերում կենսածին տարրերի միջին պարունակությունը, (9) Պարարտանյութեր Թարմ գոմաղբ Գոմաղբահեղուկ Կորֆ Թռչնաղբ Սուպերֆոսֆատ Ֆոսֆորական ալյուր Ամոֆոս Նիտրոամոֆոսկա Ամոնյակային սելիտրա Կալիումական աղ

N 0,45 0,22 0,9 1,5 11-12 -

Ք2Օ5 0,23 0,01 0,1 1,5 19-30 42-44 -

K2Օ 0,50 0,46 0,01 0,9

Պարարտանյութերի ֆիզիկական զանգվածը հաշվարկում են հետնյալ բանաձնով. ո

ФՎj.Հ ∑ ՏjNj , որտեղ jՀ1

Տj – պարարտանյութ մտցված տարածությունն է, հա Nj – պարարտանյութի նորման է, տ/հա:

ԿԵՆՍԱԾԻՆ ՏԱՐՐԵՐԻ (ԱԶՈՏ, ՖՈՍՖՈՐ, ԿԱԼԻՈՒՄ)

ԿՈՐՍՏԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ՈՌՈԳՈՎԻ ՀՈՂԵՐՈՒՄ

ԻՌԻԳԱՑԻՈՆ էՐՈԶԻԱՅԻ ԺԱՄԱՆԱԿ

Ոռոգովի հողերում, որտեղ չի կիրառվում ոռոգման ռացիոնալ տեխնիկա, ու խախտվում է ոռոգման համար սահմանված տեխնոլոգիան, իռիգացիոն էրոզիայի ժամանակ ակոսների վերջից թափվող ջրերը ողողում տանում են հսկայական չափերի հասնող բերրի հող: Արդյունքում` դաշտում ստեղծվում են բերրիության խայտաբղետ պայմաններ, բույսերի աճն ու զարգացումը տեղի է ունենում անհամաչափ, որը ն բերքի նվազման պատճառ է դառնում: Կենսածին հիմնական տարրերի (սննդատարրերի) կորուստը իռիգացիոն էրոզիայով որոշելու համար անհրաժեշտ է դաշտի տարբեր տեղերի առնվազն 3 ակոսների վերջից հոսող սուսպենզիան հավաքել տակառի մեջ: Հավաքած սուսպենզիան խառնում են փայտից պատրաստված սովորական խառնիչով 1-2 րոպե տնողությամբ, ապա անմիջապես վերցնում միջին նմուշ` 0,5-1,0 լիտր ծավալով, ավելացնում մի քանի կաթիլ տոլուոլ (նեխումը կանխելու համար) ն տեղափոխում լաբորատորիա` անալիզի համար: Լաբորատոր անալիզի համար վերցված նմուշը տեղափոխում են ապակյա անոթի մեջ, խառնում 1-2 րոպե, ապա վերցնում 200-250սմ3 սուսպենզիա, տեղափոխում հախճապակյա թասի մեջ, չորացնում ջրային բաղնիքի վրա, ապա չորացնում չորացնող պահարանում 1001050Շ ջերմաստիճանի պայմաններում` 5 ժամ տնողությամբ, սառեցնում էքսիկատորում ն կշռում անալիտիկ կշեռքի վրա ու որոշում կարծր զանգվածի (հողի) կշիռը: Իմանալով մեկ հեկտարում կտրտված ակոսների թիվը ն մեկ ակոսից հեռացված հողի քանակը` որոշում են հողի կորուստը մեկ հեկտարից: Չորացրած ու սառեցրած հողը տեղափոխում են հախճապակյա սանդի մեջ, մանրացնում ռետինե ծայրակալով հավանգով, ապա անցկացնում 0,25մմ մաղով, վերցնում միջին նմուշ ն որոշում նրանում ընդհանուր ն մատչելի ազոտի, ֆոսֆորի ու կալիումի քանակը` ընդունված մեթոդներով (ուսանողն այդ մեթոդների մասին սովորել է ագրոքիմիայի առարկան ուսումնասիրելիս):

Անալիզներն ավարտելուց հետո հաշվարկներով պարզում են հողի ն սննդատարրերի կորուստը մեկ հեկտարից (կգ կամ տոննա): Սովորաբար բանջարեղեն մշակաբույսերի դաշտում մեկ հեկտարի վրա (100х100Հ10000մ2) կատարում են միջին հաշվով 125 ակոս: Երկարատն ուսումնասիրություններով (Ե.Ս.Ակոպով) պարզված է, որ մեկ ջրման ընթացքում ավելորդ ջրերով դաշտից հեռացվում է 10,3-13,5կգ/հա բերրի հող: Ընդունենք անալիզի ենթարկված հողանմուշում ընդհանուր ազոտի պարունակությունը 0,1239, ֆոսֆորինը` 0,219, կալիումինը` 2,519, մատչելի ազոտի, ֆոսֆորի ու կալիումի պարունակությունը համապատասխանաբար` 3,6մգ, 35,7մգ ն 26,4մգ 100գ հողում: Իմանալով մեկ հեկտարից տարված հողի քանակը ն հողում սննդատարրերի պարունակությունը` կարելի է որոշել սննդատարրերի կորուստը հողից` իռիգացիոն էրոզիայի հետնանքով: Բերենք մեկ սննդատարրի կորստի հաշվարկ: Ընդունենք` իռիգացիոն էրոզիայի հետնանքով մեկ ակոսից տարվել է 12,5կգ հող: Մեկ հեկտարից տարված հողի քանակը կլինի 12,5կգ х 125 ակոս Հ 1562,5կգ կամ 1,56 տոննա` մեկ ջրման դեպքում: Բանջարեղեն մշակաբույսերի դաշտում բույսերի վեգետացիայի ընթացքում կատարում են 17 ջրումներ: Հետնապես, տարված հողի ընդհանուր քանակը կլինի 1562,5 х17 ջրումներ Հ 26562 կգ կամ 26,5 տոննա` մեկ հեկտարից, եթե հողում ընդհանուր ազոտը 0,1239 է, ապա ազոտի կորուստը կլինի 1562,5 х 0,123 : 100 Հ 192,18կգ մեկ հեկտարից: Նույն կարգով հաշվարկում են մնացած սննդատարրերի կորուստը ոռոգովի տարածություններից իռիգացիոն էրոզիայով: Բնական է` էրոզիոն պրոցեսներով դաշտերից հեռացվող կենսածին տարրերը (սննդատարրերը) անցնում են ջրավազան ն պատճառ դառնում ջրերի էվտրոֆացման: Այս թեման ուսումնասիրելիս ուսանողը պետք է հստակ պատկերացում կազմի ջրերի էվտրոֆացման պատճառներից մեկի մասին ն իր աշխատանքային գործունեության ընթացքում միջոցառումներ իրականացնի` հողի էրոզիան (ջրային, քամու, իռիգացիա) կանխելու համար: Հողի էրոզիայի կանխումը ոչ միայն ջրերի էվտրոֆացումը կ-

անխելու, այլն հողերի բերրիությունը պահպանելու, ագրոէկոհամակարգերի կայունությունը բարձրացնելու կարնոր միջոցառումներից մեկն է:

ԿԵՆՍԱԾԻՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԻ (ԱԶՈՏ, ՖՈՍՖՈՐ, ԿԱԼԻՈՒՄ)

ԿՈՐՍՏԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ՀՈՂԱՏԱՐՄԱՆ ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԻ ԺԱՄԱՆԱԿ

Հայաստանի լեռնային ռելիեֆի պայմաններում հողատարման պրոցեսները, հատկապես վարելահողերում, բավական ուժեղ բնույթ են կրում: էրոզիան առավել ակտիվ է զարգացած չոր տափաստանային (շագանակագույն հողերի) գոտում, որտեղ հողերը սնահողերի համեմատությամբ ավելի թույլ հակաէրոզիոն դիմադրողականություն ունեն: Հողերի էրոզիան համարվում է գյուղատնտեսական հողատեսքերի տարածքների կրճատման, բերրիության նվազման ն մշակաբույսերից ցածր բերքի ստացման հիմնական պատճառներից մեկը: Հողատարման հետնանքով բույսերին անհրաժեշտ կենսածին հիմնական տարրերի (ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում, ածխածին) կորուստը որոշելու համար անհրաժեշտ է նախ իմանալ տարվա ընթացքում անձրնների ու ձնհալի միջոցով տարվող հողի զումարային ցուցանիշը: Ջրային էրոզիայի հետնանքով դաշտերից տարված հողի քանակը որոշում են տարբեր մեթոդներով, սակայն ամենահավաստին հոսքահրապարակների անջատման մեթոդն է, որի դեպքում լանջի երկայնքով անջատում են որոշակի մակերեսով հոսքահրապարակներ ն ամեն մի անձրնի կամ ձնհալի ժամանակ հաշվարկում տարված հողի քանակը (կգ/հա կամ տոննա/հա): Տարված հողում որոշելով սննդատարրերի քանակը` հաշվարկներով որոշում են դրանց կորուստը հողատարման հետնանքով: Քանի որ ուսանողը հողագիտության ն ագրոքիմիայի առարկաներից արդեն ծանոթ է հիմնական սննդատարրերի որոշման մեթոդներին, ուստի անհրաժեշտ ենք համարում համառոտ շարադրել միայն սննդատարրերի կորստի հաշվարկման մեթոդը: Պարզված է, որ չոր տափաստանային գոտում (շագանակագույն հողերի գոտի) էրոզիայի հետնանքով տարվա ընթացքում, կախված -

տեղումների քանակից ն ինտենսիվությունից, լանջերում ընկած վարելահողերից կարող է հեռացվել 10,0-45,0տ/հա բերրի հող: Տիպիկ տափաստանային գոտում (սնահողերի գոտի) հողատարման պրոցեսները համեմատաբար թույլ են արտահայտված ն, հետնապես, տարված հողի քանակը ավելի քիչ է լինում (3,5-18,5տ/հա): էրոզիայի հետնանքով դաշտերից հեռացվում է հողի առավել բերրի մասը, ուստի նրանում սննդատարրերի քանակը հողի համեմատությամբ ավելի շատ է լինում: Ընդունենք տարվա ընթացքում դաշտից հեռացվել է 35,5 տ/հա հող, որում հումուսի պարունակությունը 3,219 է, ընդհանուր ազոտինը` 0,2919, ֆոսֆորինը` 0,2569, կալիումինը` 2,679, իսկ դրանց մատչելի ձները` 3,8մգ, 32,6մգ ն 24,6մգ 100 գ հողում: Ստացվում է, որ մեկ տարվա ընթացքում հողից հեռացվում է 103,3կգ ազոտ, 90,9կգ/հա ֆոսֆոր, 947,8կգ/հա կալիում ն այլն:

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ՕԳՏԱԳՈՐԾՎՈՂ ՋՐԵՐԻ

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄՆ ՈՒ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Արդյունաբերության զարգացումը ն գյուղատնտեսության ինտենսիվացումը առաջ է բերել էկոլոգիական լուրջ հիմնախնդիրներ, մակերեսային ու խորքային ջրերի վիճակի փոփոխություններ ն, առաջին հերթին, դրանց տոքսիկ նյութերով աղտոտում: Ջրային օբյեկտների, մասնավորապես ոռոգման նպատակներով օգտագործվող ջրերի աղտոտումը կատարվում է ագրոէկոհամակարգերից, անասնապահական համալիրների ու ֆերմաների շրջակայքում կուտակված գոմաղբից ու գոմաղբահեղուկից (անձրններով հեռացվում են կենսածին նյութերը), հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ պայքարելու նպատակով օգտագործված պեստիցիդների մնացորդային քանակի լվացումից, արդյունաբերական ձեռնարկությունների, մասնավորապես լեռնաքիմիական կոմբինատների հոսքաջրերից, մթնոլորտային տեղումներից (մթնոլորտը աղտոտված տարածքներում): Տոքսիկ նյութերով աղտոտված ջրերով դաշտերը ոռոգելիս դրանք անցնում են բույսի մեջ, ապա` մարդու օրգանիզմ ն առաջ բե-

րում մի շարք վտանգավոր հիվանդություններ: Ջրերի աղտոտումը կենսածին նյութերով առաջ է բերում ջրային օբյեկտների կենսաբանական արտադրողականության բարձրացում ն էվտրոֆացում: Ջրային օբյեկտների վրա կենսածին ծանրաբեռնվածությունը որոշելու համար մշակված են հաշվարկային տարբեր մեթոդներ, այդ թվում ն ագրարային տարածքից կենսածին տարրերի հեռացման չափանիշների գնահատման վրա հիմնված հաշվարկների մեթոդ: Գյուղատնտեսության մեջ ոռոգման նպատակով օգտագործվող ջրերի էկոլոգիական վիճակը ուսումնասիրում ու գնահատում են անմիջապես ջրառի օբյեկտների (լճեր, գետեր, ջրավազաններ, ջրամբարներ ն այլն) ջրերի որակական ու քանակական անալիզի միջոցով: Ջրավազաններում ջրերի էկոլոգիական վիճակի գնահատման հարցում կարնոր նշանակություն ունի դրանց ծաղկման (էվտրոֆացման) փուլերի որոշումը` ըստ ֆիտոպլանկտոնի կենսազանգվածի հաշվառման, որը արտահայտում են գ/մ3-ով: Տարբերում են ծաղկման 4 փուլ` 1. Ծաղկումը (էվտրոֆացումը) բացակայում է, երբ ֆիտոպլանկտոնի կենսազանգվածը 2,5գ/ մ3 է, 2. Սկզբնական ծաղկում, երբ այդ ցուցանիշը 2,5-10գ/ մ3 է, 3. Չափավոր ծաղկում, երբ այդ ցուցանիշը 10-100գ/մ3 է, 4. Ինտենսիվ ծաղկում, երբ այդ ցուցանիշը 100-500գ/մ3 է:

Գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող ջրերի որակը գնահատելիս պետք ելնել «ՅՈՒՆԵՍԿՈ»-ի «Մարդը ն բնությունը» ծրագրով մշակված ցուցանիշներից Ջրի որակի ցուցանիշները

Մեծությունները Ցանկալի է Թույլատրելի է Ա խումբ միացութուններ 1. քՒ-ի մեծությունը 6,0-8,5 5,9-9,0 2. Լուծվող նյութերի ընդհանուր քանակը, մգ/լ 3. Քլորիդներ, մգ/լ 4.Ընդհանուր երկաթը, մգ/լ 1,5 10,0 5.Ընդհանուր մանգանը, մգ/լ 0,2 0,8 Բ խումբ միացություններ 1. Սնդիկ մկգ/լ 2. Կադմիում, մկգ/լ 3. Արճիճ, մգկ/լ 4. Մկնդեղ, մգկ/լ 5. Պղինձ, մգկ/լ 6. Ընդհանուր քրոմ, մգկ/լ 7. Կոբալտ, մկգ/լ 8. Նիկել, մգկ/լ 9. Ցինկ, մգկ/լ 10. Ֆտորիդներ, մգ/լ 1,5 3,0 Յուրահատուկ ցուցանիշներ 1. Նատրիումի տոկոսային 35 էկվիվալենտը 2. Ալյումինում, մգ/լ 3. Բերիլիում, մկգ/լ 4. Բոր, մգ/լ 0,5 1,0 5. Լիթիում, մգ/լ 6. Մոլիբդեն, մկգ/լ 7. Սելեն, մկգ/լ 8. Վանադիում, մկգ/լ

Ներկայումս գոյություն ունեն ատոմային ադսորբցիոն անալիզատորներ, որոնք հնարավորություն են տալիս արագացված մեթոդով ջրում որոշել մի քանի տասնյակ տարրերի առկայությունն ու քանակական պարունակությունը:

ԱԳՐՈէԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ էԿՈԼՈԳԻԱ-ՏՈՔՍԻԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՎԻՃԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Որպեսզի ճիշտ պատկերացում կազմվի էկոհամակարգերի ն առաջին հերթին հողերի էկոլոգիա-տոքսիկոլոգիական վիճակի մասին ն գնահատվի այն, անհրաժեշտ է ձեռքի տակ ունենալ կոնկրետ տարածքի (մարզ, տարածաշրջան, համայնք ն այլն) վերաբերյալ կազմված հողերի տեխնոգեն աղտոտվածության քարտեզ ու դրան կից` բացատրական նյութեր, ուսումնասիրել դրանք ն գնահատել` ըստ աղտոտվածության աստիճանի: Այս թեման ուսումնասիրելիս ուսանողը պետք է ծանոթանա ծանր մետաղներով հողերի աղտոտման աղբյուրների, դրանց թունավորության աստիճանի, ինչպես նան ծանր մետաղներով հողերի աղտոտվածության էկոլոգիական նորմատիվային սանդղակի հետ: Ուսանողը պետք է իմանա, որ ծանր մետաղների շարքին են դասվում այն քիմիական տարրերը, որոնք ունեն 5գ/սմ3 խտություն, կամ նրանց ատոմային զանգվածը ավելին է 50 միավորից: Պարզված է, որ հողն աղտոտող նյութերի շարքում, ըստ աղտոտման չափերի ն կենսաբանական օբյեկտների վրա ներգործության, հատուկ տեղ են զբաղեցնում ծանր մետաղները: Շատ ծանր մետաղներ, որպես միկրոսննդատարրեր, անհրաժեշտ են կենդանի օրգանիզմներին, սակայն հողում շատ կուտակման դեպքում դրանք դառնում են բիոտի համար տոքսիկ նյութեր: Հայաստանում շուրջ 50 հազար հեկտար հողատարածություններ աղտոտված են ծանր մետաղներով: Շատ տեղերում, հատկապես մայրուղիների (մագիստրալ) ճանապարհների շրջակա տարածքներում, խոշոր քաղաքների ու արդյունաբերական ձեռնարկությունների շրջակայքում, լեռնաքիմիական կոմբինատների հոսքաջրերով ոռոգվող հողերում ն այլն, թույլատրելի մակարդակը գերազանցում է տասնյակ ն

ավելի անգամ: Նման տարածքներում անհրաժեշտ է կատարել յուրահատուկ միջոցառումներ, որպեսզի կանխվի բուսական (ինչպես նան կենդանական) արտադրանքի աղտոտումը տոքսիկ նյութերով: Աղյուսակ 10

Պեստիցիդներ

Օրգանական պարարտանյութեր

պարաԱզոտական րտանյութեր

Կալիումական պարարտանյութեր

Ֆոսֆորական պարարտանյութեր

քաջրեր

Տարրերը

Հոս-

Ծանր մետաղներով հողերի աղտոտման աղբյուրները` մգ/կգ չոր զանգվածի հաշվով

ՃՏ Շժ Շօ Շո Շս

2-26 2-1500 2-260 20-40000 50-3300

2-1200 0,1-170 1-12 66-245 1-300

2,2-120 0,09-1,0 0,05-8,5 5,4-12 0,250 3,2-19 1-15

3-25 22-60 0,03-0,8 0,3-24 5,2-55 2-60 12-50

Ւց Mո Mօ Nի ՔԵ Տ6 Տո Zո Ճկ

0,1-55 60-3900 1-40 16-5300 50-3000 2-9 40-700 700-49000 -

0,01-1,2 40-2000 0,1-60 7-38 7-225 0,5-25 3-19 50-1450 -

0,3-2,9 1-7 7-38 2-27 1,4-16 1-42 -

0,075 4-12 0,2-7,7 -

0,09-0,2 30-550 0,05-30 7-34 6,6-15 2,4 3,8 15-250 -

0,8-42 2,8-30 1,3-25 -

Աղյուսակ 11 Ծանր մետաղների դասակարգումը` ըստ վտանգավորության 1-ին դաս Խիստ տոքսիկ Կադմիում (Շժ) Մկնդեղ (ՃՏ) Սնդիկ (Ւց) Կապար (ՔԵ) Սելեն (Տ6) Ցինկ (Zո)

2-րդ դաս Տոքսիկ Բոր (8) Կոբալտ (Շօ) Պղինձ (Շս) Մոլիբդեն (Mօ) Նիկել (Nի) Սուրմա (ՏԵ) Քրոմ (Շո)

3-րդ դաս Թույլ տոքսիկ Բարիում (8Յ) Վանադիում (Մ) Վոլֆրամ (Մ) Մանգան (Mո) Ստրոնցիում (Տո)

Հողերի աղտոտման մակարդակը հսկվում է տարբեր նորմատիվներով, որոնք մտնում են Պետստանդարտի համակարգի մեջ: Տարբերում են սանիտարահիգիենիկ, էկոլոգիական ն սոցիալ-տնտեսական նորմավորում: Սանիտարահիգիենիկ, երբ միջավայրում վնասակար նյութերը այն քանակի են, որ գործնականում չի ազդում մարդու առողջության վրա, ինչպես նան` սերնդի բարեհաջողության վրա: էկոլոգիական նորմավորման հիմքում ընկած է աղտոտող նյութերի ազդեցությունը ոչ թե առանձին օրգանիզմների, այլ ամբողջ համակարգի վրա: Օգտագործվում է սահմանային թույլատրելի էկոլոգիական ծանրաբեռնվածություն, այսինքն` այնպիսի մակարդակ, որի դեպքում պահպանվում է էկոհամակարգի նորմալ գործելակերպը: Սոցիալ-տնտեսական նորմավորման հիմքում ընկած է աղտոտող նյութերի ազդեցությունն ազգաբնակչության սոցիալական ն տնտեսական վիճակի վրա:

Աղյուսակ 12 Հողերում ծանր մետաղների պարունակության էկոլոգիական նորմավորման սանդղակ (մգ/կգ) Աղտոտման մակարդակը Ցածր Միջին Բարձր Շատ բարձր

ՔԵ

Շժ

Zո

Շս

Nի

Ւց

100-150 150-500 500-1000

1-2 2-5 5-10

150-200 200-1000 500-1000

100-150 150-250 250-500

100-150 150-300 300-600

1-2 2-5 5-10

ԿԵՆՍԱՀՈՒՄՈՒՍԻ ԲԱՂԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ` ՈՐՊԵՍ

ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹ, ԴՐԱ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆ ՈՒ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՏԵՍԱԿԵՏԻՑ

Կենսահումուսը բարձրորակ, էկոլոգիական տեսակետից անվտանգ օրգանական պարարտանյութ է, որը պարունակում է շուրջ 189 հումուս, 509 չոր օրգանական զանգված, 2,29 ընդհանուր ազոտ, 2,69 ֆոսֆոր, 2,79 կալիում, մի շարք միկրոտարրեր: Այն հարուստ է բակտերիալ ֆլորայով, ֆերմենտներով, բույսերի աճին ու զարգացմանը նպաստող հորմոններով, վիտամիններով: Որպես օրգանական պարարտանյութ օգտագործելու դեպքում բարձրանում է հողի կենսաբանական ակտիվությունը, մշակաբույսերի բերքատվությունը, ստացվում է էկոլոգիական տեսակետից անվտագ արտադրանք: Կենսահումուսը ընդհանուր գծերով գնահատելու համար անհրաժեշտ է որոշել դրանում պարունակվող մի քանի բաղադրամասեր. ա) չոր օրգանական զանգվածը բ) հումուսի պարունակությունը գ) քՒ-ը դ) ընդհանուր ազոտը, ֆոսֆորը, կալիումը: Կենսահումուսում հումինային թթուները գերազանցում են ֆուլվոթթուներին` (Շհթ : Շֆթ Հ1,18 - 1,42):

Կենսահումուսի բաղադրությունը որոշելու համար այն օդային չորության են բերում, մանրացնում հախճապակյա սանդում, անցկացնում 0,25մմ մաղով, վերցնում միջին նմուշ ն ընդունված մեթոդներով որոշում` ա) խոնավությունը բ) չոր օրգանական զանգվածը գ) հումուսի պարունակությունը դ) քՒ-ը ե) ընդհանուր ազոտը, ֆոսֆորը ն կալիումը: Հաշվի առնելով, որ ագրոէկոլոգիայի, ինչպես նան ագրոնոմիական պրոֆիլի մասնագիտությունների բարձր կուրսի ուսանողներն արդեն ուսումնասիրել են հողագիտություն ն ագրոքիմիա առարկաները ն ծանոթ են նշված բաղադրամասերի որոշման մեթոդներին, ուստի նպատակահարմար ենք գտնում այդ մեթոդները չշարադրել: Միաժամանակ հաշվի առնելով նան այն հանգամանքը, որ նշված բաղադրամասերի որոշման համար պահանջվում է մի քանի օր, իսկ տվյալ թեմայի ուսումնասիրման համար հատկացված է ընդամենը 2 ժամ, ուստի թույլատրելի է համարվում նախապես տարբեր արտադրության կենսահումուսում որոշել այդ բաղադրամասերը ն տվյալները տալ ուսանողին, որպեսզի նա կատարի վերլուծություններ ու գնահատի կենսահումուսի որակը ն եզրահանգի, թե որքանով է տվյալ արտադրանքը համապատասխանում միջազգային ստանդարտին: Անալիտիկական տվյալներն ամփոփում են ու կենսահումուսի որակը գնահատում միջազգային ստանդարտին համապատսխան, որում ներկայացված են հետնյալ պահանջները. Խոնավությունը,9..…………….30-40 Օրգանական նյութեր, 9...........20-30 քՒ-ը………………………………6,5-7,5 Ընդհանուր ազոտ, 9...............ոչ պակաս 1,5 Ընդհանուր ֆոսֆոր, 9............1,2-1,5 Ընդհանուր կալիում, 9............1,1-1,2

Կենսահումուսը էկոլոգիական առումով գնահատելու համար անհրաժեշտ է ստացված անալիտիկական տվյալների հիման վրա կատարել հաշվարկներ ու պարզել, թե օրինակ 5 տոննա հեկտարի հաշվով կենսահումուս օգտագործելու դեպքում կարտոֆիլի կամ բանջարաբոստանային մշակաբույսերի դաշտում որքան հանքային պարարտանյութեր (ազոտական, ֆոսֆորական, կալիումական) կարելի է հող չմտցնել ն չաղտոտել զանազան վնասակար նյութերով: Պետք է նկատի ունենալ, որ 1 տոննա կենսահումուսը միջին հաշվով պարունակում է 45կգ սննդատարրեր (N, Ք, K): Ինտենսիվ երկրագործության համակարգում կարտոֆիլի մշակաբույսի համար ագրոկանոններով ընդունված է N120Ք120K120 չափաբաժինները: Հաշվարկների համար նույն չափանիշները կարելի է ընդունել նան բանջար-բոստային մշակաբույսերի համար: Սովորաբար սուպերֆոսֆատի մեկ տոննան պարունակում է վնասակար խառնուրդներ` ՃՏ Տ6 Շօ Nի Շս ՔԵ

Մ Շժ Շո Zո

1,2-2,2 կգ/տոննա 0,0-4,5 " 0,0-9,0 " 7-32 " 4-79 " 7-92 "

20-180 կգ/տոննա 50-170 " 66-243 " 50-1430 "

Աղյուսակ 13 Կալիումական պարարտանյութերում վնասակար խառնուրդները կազմում են (կգ/տոննա) Պարարտանյութ

ՔԵ

Շժ

Ճկ

Ւց

Շո

KՇկ K2ՏՕ4 409-ի կալիումական աղ

6,5 4,5

0,2-0,3 1,0 0,16

1,3-7,7 0,2 4,1

0,075 -

0,250 -

Կենսահումուսով մշակաբույսերը պարարտացնելիս աճեցվող արտադրանքում ավելանում է Շ վիտամինի քանակը: Հետնապես կենսահումուսը էկոլոգիական առումով գնահատելիս սովորաբար պարզում են, թե արտադրանքում ինչքան է ավելացել Շ վիտամինի քանակը:

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՍՏԱՆԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՊՏՈՒՂՆԵՐՈՒՄ

ԵՎ ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ՊԱԼԱՐՆԵՐՈՒՄ ՆԻՏՐԱՏՆԵՐԻ ՔԱՆԱԿԻ

ՈՐՈՇՈՒՄԸ ԵՎ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՏԵՍԱԿԵՏԻՑ

Գյուղատնտեսական մթերքներն առանց նիտրատների չեն լինում, քանի որ դրանք հանդիսանում են բույսերի սննդառության ազոտի աղբյուր: Սակայն բարձր չափաբաժիններով հանքային ու օրգանական պարարտանյութեր օգտագործելիս հողում կուտակված ավելցուկ ազոտը մեծ քանակով անցնում է բույսի մեջ ն ոչ միայն վատացնում մթերքի որակը, այլն հաճախ դարձնում մարդու առողջության համար վտանգավոր: Նիտրատների պարունակությունն արտահայտում են հողի համար մգ/100գ կամ մգ/կգ, հում զանգվածում` մգ/կգ, չոր նյութի համար` 9: Ամենից շատ նիտրատներ կուտակվում են սեղանի ճակնդեղում, սպանախում, հազարում, սամիթում, բողկի մեջ ն շատ այլ մշակաբույսերում: Նիտրատները (NՕ3-) ն նիտրիտները (NՕ2-) օժտված են տոքսիկ հատկություններով ն օրգանիզմում մեծ քանակությամբ կուտակվելու դեպքում առաջ են բերում մի շարք վտանգավոր հիվանդություններ: Ահա թե ինչու պետք է մշտական հսկողություն սահմանել գյուղատնտեսական մթերքի որակի վրա ն սահմանային թույլատրելի խտությունը (ՍԹԽ) գերազանցելու դեպքում արգելել դրանց վաճառքը: Նիտրատների պարունակությունը սննդամթերքում կարելի է որոշել նիտրատ-տեստեր «Մորիոն» ՕԿ-2 սարքով, որը նախատեսված է` թարմ պտուղներում, բանջարեղենում ու կարտոֆիլում նիտրատների խտության էքսպրես վերահսկման համար: Նիտրատների խտությունը որոշելուց հետո ուսանողը պետք է եզ-

րահանգի` ա) մթերքը, որն ունի 309-ից բարձր խտություն (սանդղակի ցուցանիշներով), որքանով է երաշխավորվում օգտագործել փոքր հասակի երեխաների, ինչպես նան հիվանդների ն այն անձանց համար, որոնք ցանկանում են առողջ երեխա ունենալ, բ) մթերքը, որը 1009-ից ավելին խտություն ունի, երաշխավորվու՞մ է արդյոք մշակել 1400Շ պայմաններում (ջեռոցում թավայում ն այլն), կարելի՞ է արդյոք խառնել (կամ ինչպես կարելի է խառնել) կաթնամթերքների, այդ թվում ն թթու կաթնամթերքների հետ, գ) բարձր խտության մթերքների օգտագործման համար ի՞նչ միջոցառումներ են պետք կիրառել, որպեսզի նվազեցվի նիտրատների խտությունը: Վերահսկվող մթերքում նիտրատների խտության բացարձակ մեծությունը կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնով` Ճ Հ N х ՍԹԽ : 100(մգ/կգ) , որտեղ N – տեստերի խտությունն է (նիտրատների հարաբերական պարունակությունը), 9, ՍԹԽ – տվյալ մթերքի համար նիտրատների սահմանային թույլատրելի խտության նորման է: Ստացված արդյունքների վերլուծության հիման վրա մշակում են կոնկրետ առաջարկություններ ոչ միայն սննդի օգտագործման, նախնական վերամշակման, այլն բույսերի պարարտացման վերաբերյալ (որքանով է երաշխավորվում հանքային ազոտական ու օրգանական պարարտանյութերով պարարտացումը): Օրինակ, եթե վեգետացիայի շրջանի սկզբնական փուլում նիտրատների պարունակությունը պտղի մեջ կամ ցողուններում ու տերններում տվյալ բույսի համար ընդունված ՍԹԽ 209-ից պակաս է, ապա կարելի է ագրոտեխնիկական կանոններով ազոտական պարարտանյութերով կատարել սնուցում: Եթե բերքահավաքից առաջ պտուղներում, բանջարեղենում բույսերում նիտրատների խտությունը ՍԹԽ-ի համեմատ 1009-ից ավելին է կամ հավասար է 100-ի, ապա պետք է առատ ջրել ն մեկ օր հետո կրկնել չափումները: Եթե առատ ջրումներից հետո էլ նիտրատների խտությունը քիչ է իջնում, ապա ջրումները կրկնում են:

Աղյուսակ 14 Պտուղներում ու բանջարեղենում թույլատրելի սահմանայ ին խտության (ՍԹԽ) նորմաները (մգ/կգ հում նյութի զանգվածում) Տրամաչափարկման կոճակի համարը

Մթերքը

Տոմատ Կարտոֆիլ Կաղամբ Դդմիկ Ճակնդեղ Վարունգ Գազար Սեխ Ձմերուկ

Բաց գրունտ

Փակ գրունտ

-

ԱԳՐՈԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ ԵՎ ԱԳՐՈէԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ ԵՎ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ:

Ագրոլանդշաֆտների ու ագրոէկոհամակարգերի օպտիմալ կառուցվածքը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գրեթե ամենուրեք խախտված է, որը ն դարձել է դրանց կայունության թուլացման ու ֆունկցիայի խախտման գլխավոր պատճառներից մեկը: Ագրոլանդշաֆտների ու ագրոէկոհամակարգերի կառուցվածքի ուսումնասիրումն ու բնութագրումը կարնոր նշանակություն ունեն օպտիմալ կառուցվածքի ագրոլանդշաֆտներ ստեղծելու ն ագրոէկոհամակարգերի կայունությունն ու նորմալ ֆունկցիան ապահովելու արդյունավետ միջոցառումներ մշակելու համար: Ագրոլանդշաֆտների ու ագրոէկոհամակարգերի կառուցվածքն ուսումնասիրելու ն գնահատելու համար կարելի է օգտագործել ինչպես հողաշինարարական հիմքեր, այնպես էլ տեղագրական քարտեզներ:

Այդ նպատակով հողաշինարարական հիմքերի ու տեղագրական քարտեզների վրա անջատում են որոշակի տարածք (ջրհավաք ավազան, գյուղի տարածք կամ նրա որնէ հատված) ն պլանիմետրով որոշում անջատված տարածքի ընդհանուր մակերեսը (հեկտար), ապա բնական էկոհամակարգերի (անտառ, արոտ, խոտհարք, լիճ, ջրամբար) ն վերափոխված էկոհամակարգերի (վարելահող, պտղատու այգի, տնկարան, խաղողի այգի, բանջարանոց) զբաղեցրած տարածությունների հիման վրա որոշում բնական էկոհամակարգերի ու վերափոխված էկոհամակարգերի (ագրոէկոհամակարգերի) հարաբերակցությունը: Այդ ցուցանիշների հիման վրա գնահատում են ագրոլանդշաֆտների կառուցվածքը: Ընդ որում, եթե բնական էկոհամակարգերի ու վերափոխված էկոհամակարգերի (ագրոէկոհամակարգերի) հարաբերակցությունը (ըստ Ն.Ֆ.Ռեյմերսի կողմից առաջարկվող սկզբունքի) 60:40 -ից ցածր ցուցանիշ է, ապա ագրոլանդշաֆտը կայուն է: Նշված ցուցանիշներով ագրոլանդշաֆտների կայունության որոշումը ընդունելի է Ռուսաստանի հարթավայրային մարզերի համար: Ագրոլանդշաֆտների կայունության որոշման համար նշված սկզբունքը խիստ սահմանափակ մասշտաբներով կարելի է օգտագործել Հայաստանի Հանրապետության լեռնատափաստանային գոտու առանձին հարթ տարածքների համար: Արարատյան հարթավայրի համար Ն.Ֆ.Ռեյմերսի կողմից առաջարկվող սկզբունքը դարձյալ ընդունելի չէ, քանի որ բնական էկոհամակարգերը (չիրացված տարածքները) ավելի անկայուն են, քան վերափոխված էկոհամակարգերը: Լեռնային մարզերի ու տարածաշրջանների համար Ն.Ֆ.Ռեյմերսի սկզբունքը օգտագործելիս պետք է հաշվի առնել լրացուցիչ մի շատ կարնոր ցուցանիշ` բնական կերային հանդակների ն, առաջին հերթին, լեռնային արոտների էրոզացվածության ու տրորվածության աստիճանը, ինչպես նան հողային ու բուսական ծածկույթից զուրկ մերկացած ապարների ելքերի առկայությունը: Ըստ որում բնական էկոհամակարգերի ընդհանուր տարածությունից պետք է հանել միջակ ու ուժեղ էրոզացված, ուժեղ ն շատ ուժեղ կոխոտված տարածությունները, որոնց հակաէրոզիոն դիմադրողականությունն այն աստիճան թույլ է, որ ոչ մի դեր չեն կարող խաղալ վերափոխված էկոհամակարգերի կայունության պահպանման գործում, նույնիսկ չեն կարող պահպանել

իրենց կայունությունը: Բնական էկոհամակարգերի ընդհանուր տարածությունից պետք է հանել նան հողային ու բուսական ծածկույթից զուրկ մերկացած (անօգտագործելի) տարածությունները: Այս թեման ուսումնասիրելու համար ուսանողը պետք է հաշվարկներ կատարի որնէ տարածքի համար (ջրհավաք ավազան, գյուղի տարածք կամ նրա որնէ հատված) ն որոշի հետնյալ պարամետրերը` արտահայտված հեկտարներով, ա) ուսումնասիրվող տարածքի ընդհանուր տարածությունը, բ) վերափոխված էկոհամակարգերի (ագրոէկոհամակարգերի) ընդհանուր տարածությունը (վարելահող, պտղատու ու խաղողի այգիներ, տնկարան, բանջարանոց), գ) միջակ ն ուժեղ էրոզացված, ուժեղ ն շատ ուժեղ տրորված բնական կերային հանդակներ (հիմնականում լեռնային ու գյուղամերձ արոտներ), դ) անօգտագործելի տարածքներ (հողածածկից ու բուսածածկից զուրկ մերկացած ապարի ելքեր): Բնական էկոհամակարգերի ընդհանուր տարածությունից պետք է հանել «գ» ն «դ» կետերում նշված տարածություններն ու որոշել բնական ու վերափոխված էկոհամակարգերի հարաբերակցությունը ն այդ հիման վրա գնահատել ագրոլոնդշաֆտների կայունությունը: Բերենք մեկ հաշվարկ` Սնանի ավազանի օրինակով: Սնանի ավազանի 407060 հեկտար ընդհանուր տարածությունից բնական էկոհամակարգերը (արոտ, խոտհարք, անտառապատ տարածքներ) կազմում են 313436հա, իսկ վերափոխված էկոհամակարգերը (վարելահող, պտղատու այգի, տնկարան)` 93623հա, այսինքն` բնական էկոհամակարգերի ն ագրոէկոհամակարգերի հարաբերակցությունը 77:23 է: Իրականում դա այդպես չէ: Սնանի ավազանի լեռնային արոտների 188640հա ուժեղ էրոզացված, ուժեղ ն շատ ուժեղ կոխոտված է, իսկ 2415հա` բուսական ու հողային ծածկույթից զուրկ, անօգտագործելի, մերկացած ապարների ելքեր են: Հետնապես` իրականում բնական էկոհամակարգերի ն ագրոէկոհամակարգերի հարաբերակցությունը 56,7:43,3 է: Ագրոլանդշաֆտներում ագրոէկոհամակարգերի կայունությունը որոշելու համար պրոֆեսոր է.Մ.Հայրապետյանն առաջարկում է օգ-

տագործել բնական էկոհամակարգերի ն ագրոէկոհամակարգերի այլ պարամետրեր, այն է` անտառների (ներառյալ պաշտպանական անտառտնկարկների ու անտառաշերտերի) ն վարելահողերի զբաղեցրած տարածության տոկոսային հարաբերությունը: Հայաստանի Հանրապետության սակավահողության ու հողային նոր հարաբերությունների պայմաններում, ելնելով անտառմելիորացիայի փորձից, ագրոէկոհամակարգը շատ թե քիչ կայուն կարելի է համարել, երբ անտառապատ տարածքների (ներառյալ պաշտպանական բոլոր կարգի անտառտնկարկները) ն վարելահողերի զբաղեցրած տարածությունների հարաբերակցությունը թեք լանջերում 80:20 է, իսկ հարթ տարածություններում` 90:10: Եթե այս ցուցանիշները չեն ապահովվում, ապա ագրոէկոհամակարգն անկայուն է, այսինքն` դրանք ենթակա են քամու ն ջրային էրոզիայի քայքայիչ գործունեությանը, դրանցում բարելավ չէ ջրային ռեժիմը, մեծ է խորշակների ու երաշտի հաճախակի կրկնվելու պոտենցիալ վտանգը, ինտենսիվ են ընթանում օրգանական նյութերի հանքայնացման պրոցեսները: Այս բոլորի արդյունքում խախտվում է ագրոէկոհամակարգի ն՛ ներքին կառուցվածքը, ն՛ ֆունկցիան: Նման դեպքերում պահանջվում է ստեղծել ագրոէկոհամակարգի օպտիմալ կառուցվածք` նախօրոք կազմված ու հաստատված նախագծերի հիման վրա:

ԾԱՆՐ ՄԵՏԱՂՆԵՐՈՎ ՀՈՂԵՐԻ ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՊՈՏԵՆՑԻԱԼ

ՎՏԱՆԳԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ՀԱՆՔԱՅԻՆ ՊԱՐԱՐՏԱՆՈՒԹԵՐ

ՕԳՏԱԳՈՐԾԵԼԻՍ

Ուսումնասիրություններով պարզված է, որ հանքային պարարտանյութերը (ֆոսֆորական, կալիումական) մեծ չափաբաժիններով ու ոչ գրագետ օգտագործելու դեպքում ագրոէկոհամակարգերը աղտոտվում են ծանր մետաղներով, որոնք սննդառության պրոցեսում անցնում են բույսերի մեջ ն ապա սննդային շղթա ու ազգաբնակչության մոտ առաջ բերում մի շարք ծանր ու անբուժելի հիվանդություններ: Իրական փաստ է, որ շատ դեպքերում հողօգտագործողների կողմից անհիմն մեծացվում են օգտագործվող պարարտանյութերի չափաբաժինները ն մի շարք բացասական հետնանքներից բացի` նպաստում հողերի աղտոտմանը թունավոր նյութերով: Ծանր մետաղներով հողերի աղտոտումը նվազեցնելու նպատակով, որպես արդյունավետ միջոցառումներից մեկը, առաջարկվում է հանքային պարարտանյութերը օգտագործել օրգանական պարարտանյութերի հետ մեկտեղ: Չի բացառվում, որ տրանսպորտային շրջափակումը վերացնելուց հետո հանքային պարարտանյութերի ներկրումը հանրապետություն խիստ կմեծանա: Այս թեման ուսումնասիրելիս անհրաժեշտ է նախ` իմանալ ֆոսֆորական ն կալիումական պարարտանյութերում ծանր մետաղների պարունակությունը ն ապա` օրգանական պարարտանյութերի ֆոնի վրա ինչ չափաբաժիններով է նախատեսվում կրճատել հանքային պարարտանյութերի օգտագործումը: Պարզված է, որ սուպերֆոսֆատում (ՇՅ(Ւ2ՔՕ4)2) պարունակվում է`

Արսեն (ՃՏ) Սելեն (Տ6) Կոբալտ (Շօ) Նիկել (Nի) Պղինձ (Շս) Վանադիում ( Մ ) Կապար (ՔԵ) Կադմիում (Շժ) Քրոմ ( Շո ) Ցինկ (Zո)

1,2-2,2մգ/կգ 0,0-4,5մգ/կգ 7,0-32մգ/կգ 4-79մգ/կգ 7- 79մգ/կգ 20-180մգ/կգ 20-180մգ/կգ 50-170 մգ/կգ 66-243մգ/կգ 50-1430մգ/կգ ն այլն

Կալիումի քլորիդում (KՇկ) պարունակվում է` Կապար (ՔԵ) Կադմիում (Շժ) Ալյումինում (Ճկ)

6,5մգ/կգ 0,2-0,3մգ/կգ 1,3-7,7մգ/կգ

Օրինակ` ինտենսիվ երկրագործության համակարգի ագրոկանոններով Հայաստանի սնահողային գոտում կարտոֆիլի բարձր բերք ապահովելու համար սովորաբար առաջարկվում է օգտագործել N120 Ք120K120 չափաբաժիններ: Ուսումնասիրություններով պարզված է, որ 30տ/հա օրգանական պարարտանյութերի ֆոնի վրա հանքային պարարտանյութերի չափաբաժինները կարելի է կրճատել 509-ով, իսկ 40տ/հա չափաբաժնի դեպքում` 759-ով, ըստ որում `առանց բերքի նվազման ն նրա որակի վատացման: Հաշվարկներ կատարելու համար անհրաժեշտ է իմանալ` ա) թե ազդող նյութի հաշվով հող մտցվող Ք120 չափաբաժնին քանի կգ սուպերֆոսֆատ է համապատասխանում, ն այդ հիման վրա հաշվարկել հող մտնող ծանր մետաղների պարունակությունը, բ) սուպերֆոսֆատի չափաքանակը 509-ով կամ 759-ով կրճատելու դեպքում հող մտցվող ծանր մետաղների պարունակությունը: Ստացված ցուցանիշներով կարելի է հաշվել, թե, օրինակ, 10 կամ 20 տարվա ընթացքում որքանով կարելի է կրճատել ծանր

մետաղների կուտակումը հողում ն դրանով իսկ նվազեցնել այդ թունավոր տարրերի ներթափանցումը բույսերի մեջ:

ՀՈՂԻ ԹՈՒՆԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ (ՏՈՔՍԻԿՈՒԹՅԱՆ) ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Հողի թունավորությունը (տոքսիկություն) հող-բույս համակարգում առաջ է բերում էկոլոգիական հավասարակշռության խախտում, որի հետնանքով էլ տեղի է ունենում հողային մանրէների վերախմբավորում ն բուսական ու կենդանական օրգանիզմների համար հիվանդաբեր միկրոֆլորայի ավելացում: Հողի թունավորության որոշման մեթոդի էությունն այն է, որ թերմոստատում որոշակի ջերմաստիճանի պայմաններում որոշում են սերմերի ծլունակությունն ու ծլման էներգիան փորձարկվող հողում: Ըստ որում` Պետրի թասերում լցված հողի մակեսին տեղադրում են ֆիլտրի թուղթ ու սերմերը համաչափ տեղաբաշխում:

Աշխատանքի ընթացքը Փորձարկվող հողից պինցետի օգնությամբ հեռացնում են խոշոր արմատային մնացորդները ն զգուշությամբ խառնում մետաղյա շպատելով: Կշռում են 60գ հող ն տեղավորում Պետրի թասի մեջ, խոնավացնում մինչն խիտ մածուցիկ վիճակը, համաչափ խառնում ն հողի երեսին տեղավորված ֆիլտրի թղթի վրա տեղաբաշխում 50 սերմ, որոնք նախապես թրջված են: Միաժամանակ մեկ այլ Պետրի թասում, որը լցված է չաղտոտված հողով (ստուգիչ), ցանում են նույն քանակի սերմեր: Սերմերը թերմոստատում ծլեցնում են 270Շ պայմաններում ն ինկուբացիայի շրջանն անցնելուց հետո (ծլման էներգիայի համար 3-4 օր, ծլունակության համար` 5-7 օր) կատարում են հաշվարկներ: Աղտոտված ն չաղտոտված հողերում սերմերի ծլունակության ն ծլման էներգիայի տվյալների (տոկոսային) համադրությամբ որոշում են հողի թունավորության աստիճանը: Ամեն օր անհրաժեշտ է Պետրի թասերում ավելացնել 2 -ական սմ3 թորած ջուր ն բացել թասերը` օդափոխելու ն սերմերի բորբոսումը

կանխելու համար: Փորձերը դնում են մի քանի կրկնողություններով ն ենթարկում վիճակագրական մշակման: Ստացված տվյալները համեմատում են չաղտոտված (ստուգիչ) հողի հետ ն ստորն բերված աղյուսակի ցուցանիշների հիման վրա որոշում հողի տոքսիկությունը: Գրանցման ձնը Հ/հ

Ցուցանիշը

1.

Ծլունակությունը Ծլման էներգիան Ծլունակությունը Ծլման էներգիան Ծլունակությունը Ծլման էներգիան Ծլունակությունը Ծլման էներգիան

2. 3. Միջինը

Սերմերի ընդհանուր քանակը

Ծլած սերմերի քանակը

Ծլած սերմերի 9-ը

ՄԱՆՐէՆԱՅԻՆ ԹՈՒՆԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Ֆիտոտոքսիկ մանրէներ կան հողային մանրէնիների բոլոր հիմնական ձների մոտ: Սակայն դրանցից առավել թունավորները համարվում են մանրադիտակային սնկերը (Ք6ոիւիկկիսո, ՃՏք6ոցիկկսո, FսՏՅոիսո) ն բակտերիաների (ՔՏ6սժօոօոՅՏ, 8ՅւիկկսՏ) ցեղերը: Բացի ֆիտոտոքսիններից այդպիսի հողերի աղտոտման աղբյուր կարող են հանդիսանալ բուսական մնացորդների քայքայումից առաջացած որոշ նյութեր, ագրոէկոհամակարգերում գոմաղբի ու գոմաղբահեղուկի կուտակումները, բույսերի վերերկրյա ն ստորգետնյա օրգաններից արտազատվող նյութերը ն այլն: Ֆիտոտոքսիկ նյութերով հողերի թունավորությունը պայմանավորված է ֆենոլի ածանցյալների, խինոնների, պոլիպեպտիդների ն այլ միացությունների կուտակումով: Դրանք կենդանիների համար համար-

վում են քաղցկեղային (կոնցերոգեն) միացություններ, գիբերիլինի ու աուքսինների նկատմամբ անտագոնիստներ, ճնշում են որոշ ֆերմենտների գործունեությունը ն այլն: Այս մեթոդի սկզբունքը այն է, որ հողը հարստացնում են օսլայով կամ գլյուկոզայով, ակտիվացնում մանրէնային համակեցությունը ն, սերմերի ծլման էներգիայի ու ծլունակության արդյունքները համեմատելով, առանց մանրէնային համակեցության ակտիվացման հողի հետ, որոշում են տոքսիկության առկայությունը:

Աշխատանքի ընթացքը Աշխատանքը կատարելու համար Պետրի թասի հողի մակերեսին դրված ֆիլտրի թղթի վրա թասի տրամագծով 1սմ լայնությամբ բարակ շերտով լցնել օսլա: Դրա համար հողի մակերեսի թղթի վրա տեղավորում են երկու մաքուր թուղթ այնպես, որ դրանց միջն եղած հեռավորությունը լինի 1սմ: Թասը հողով շրջում են ն մեկ վայրկյանում կպցնում օսլային, այնպես որ օսլայի հատիկները 2-3 շերտից ավել չլինեն: Պետրի թասը տեղավորում են ավելի մեծ չափի մեկ այլ թասի մեջ, որի հատակը լցված է թորած ջրով` կայուն խոնավություն ապահովելու համար: Հողը ինկուբացիայի են ենթարկում խոնավ խցիկում` երկու շաբաթ տնողությամբ, 250Շ պայմաններում: Այնուհետն հողի մակերեսին ցանում են որնէ մշակաբույսի 50 սերմ: 3-5 օր հետո ծլունակ սերմերի 9-ը համեմատում են առանց մանրէնային համակեցության ակտիվացման նմուշի (ստուգիչի) հետ ն որոշում տոքսիկության առկայությունը:

ՀՈՂԻ ԹՈՒՆԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ՋՐԱՅԻՆ

ՔԱՇՎԱԾՔԻ ՄԵԹՈԴՈՎ

Ջրային քաշվածքի մեթոդով հողի թունավորության որոշման մեթոդը դարձյալ հիմնված է մշակաբույսերի սերմերի ծլունակության ն ծլման էներգիայի տվյալների համեմատական բնութագրման վրա: Աղտոտված հողերը համեմատում են չաղտոտված հողերի հետ: Օդային չորության բերված երկու հողանմուշները (աղտոտված, չաղտոտված) մանրացնում ն անց են կացնում 0,5մմ տրամագիծ ունեցող մաղով: Ջրային քաշվածք պատրաստելու համար մանրացված հողից 20գր լցնում են 100-150սմ3 տարողությամբ կոնաձն կոլբայի մեջ, ավելացնում 50սմ3 թորած ջուր, ապա կոլբայի պարունակությունը թափահարում, թողնում 24 ժամ ն ֆիլտրում: Պետրի թասերը չորացնող պահարանում ախտահանում են 1300Շ պայմաններում 2 ժամ տնողությամբ: Թասի տրամագծով ֆիլտրի թուղթը թաթախում են ֆիլտրատի մեջ, խոնավացնում մինչն լրիվ խոնավունակությունը: Խոնավացրած ֆիլտրի թուղթը 2-3 շերտով տեղադրում են Պետրի թասի մեջ: Թասի վերին կափարիչի վրա տեղավորում են թասի տրամագծից 2սմ ավելի թուղթ, որը նույնպես լրիվ խոնավունակության աստիճանի է հասցված: Պետրի թասերում հավասարաչափ ցանում են 50-100 սերմ (կախված սերմերի մեծությունից) ն ծածկում կափարիչով: Թասերը տեղավորում են թերմոստատի մեջ ն ծլացնում 22-250Շ ջերմաստիճանի պայմաններում: 3-4 օր հետո որոշում են ծլման էներգիան, իսկ 7-8 օր հետո` ծլունակությունը: Աղտոտված ն չաղտոտված հողերում սերմերի ծլման էներգիայի ն ծլունակության տվյալների համադրությամբ որոշում են հողերի թունավորության առկայությունը:

ՀՈՂԻ ԹՈՒՆԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԱՍՏԻՃԱՆԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Հողի թունավորությունը որոշվում է աղտոտված ն չաղտոտված հողերում մշակաբույսերի սերմերի ծլման ցուցանիշների համադրության միջոցով: Որպես հողի ֆիտոտոքսիկության չափանիշ`հաշվի է առնվում, թե չաղտոտված հողի համեմատությամբ սերմերի ծլման էներգիան քանի անգամ կամ քանի տոկոսով է նվազել: Ֆիտոտոքսիկության աստիճանը որոշում են ստորն բերված աղյուսակի չափանիշներով: Աղյուսակ 15 Հողերի դեգրադացվածության աստիճանի գնահատման չափանիշները` ըստ ֆիտոտոքսիկության (Տիտովա Վ.Ի. ն ուրիշներ, 2005թ.) Ցուցանիշը Քանի անգամ կամ քանի 9-ով է նվազել սերմերի ծլման էներգիան ն ծլունակությունը

Դեգրադացվածության աստիճանը Հ1,1 1,1-1,2 1,2-1,4 1,4-2,0 »2,0 Հ109 10-209 20-409 40-1009 »10

Ստացված գնահատականը համարվում է լրացուցիչ ցուցանիշ, որն օգտագործվում է հողերի էկոլոգիական բնութագրման ն նրա դեգրադացվածության աստիճանի որոշման ժամանակ, որն առաջ է գալիս համալիր անթրոպոգեն գործոններով: Տարածքների քարտեզագրման (շրջանացման) ն ֆիտոտոքսիկության արտահայտման հետ կապված էկոլոգիական լարվածության պարզաբանման ժամանակ օգտվում են ստորն բերված պարամետրերից.

էկոլոգիական լարվածության գոտիների առանձնացման չափորոշիչները ըստ` հողի ֆիտոտոքսիկության Ծլած սերմերի քանակի նվազումը 1,1 անգամ պակաս 1,1 - 1,2 անգամ 1,2 - 1,4 անգամ 1,4 - 2,0 անգամ 2,0 անգամից ավելի

էկոլոգիական լարվածության արտահայտման ցուցանիշները, 9 Հ5 5-19 20-50 » 50 Պայմանական նշանները.

1 – հարաբերաբար բորվոք գոտի 2 - էկոլոգիական խիզախման (ռիսկի) գոտի 3 - էկոլոգիական ճգնաժամային գոտի 4 - էկոլոգիական պատուհասի գոտի 5 - էկոլոգիական աղետի գոտի

ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՏԵՐԵՎՆԵՐՈՒՄ ԹՈՒՆԱՎՈՐ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԿՈՒՏԱԿՄԱՆ

ԱՍՏԻՃԱՆԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Տեխնածին նյութերով մթնոլորտի օդի աղտոտումը մեծ վտանգ է ներկայացնում նան բուսական աշխարհի համար: Բույսերը բացասական են արձագանքում օդում ոչ մեծ չափաքանակով պարունակվող թունավոր նյութերի նկատմամբ, նույնիսկ այնպիսի քիչ խտության նկատմամբ, որոնք էական աղդեցություն չեն թողնում մարդու ն կենդանիների օրգանիզմների վրա: Բույսերը գործնականում ի վիճակի չեն իրենց ասիմիլիացիոն օրգաններով կարգավորելու օդից կլանված թունավոր նյութերը, որի հետնանքով վնասակար բաղադրիչները կուտակվում են բույսերի տերնային ապարատում:

Բույսի տերններում թունավոր նյութերի կուտակումը մի կողմից ունի կարնոր սանիտարահիգիենիկ նշանակություն (աղտոտված օդը մաքրում են), իսկ մյուս կողմից` վնասակար նյութերի կլանումը առաջ է բերում բույսերի տարաբնույթ շեղված (անոմալ) զարգացում, ֆիզիոլոգիական ֆունկցիայի տարբեր խախտումներ` ճնշվում է ֆերմենտների գործունեությունը, վնասվում ն մահանում են բջիջներն ու հյուսվածքների մասերը, որը հաճախ առաջ է բերում բույսերի ոչնչացում: Թունավոր նյութերը, հատկապես թթվային բնույթի գազերը, խախտում են բույսի աճն ու զարգացումը, առաջ են բերում ծառերի ու թփուտների գագաթների չորացում, թուլանում է դրանց կայունությունն այլ անբարենպաստ գործոնների նկատմամբ (երաշտ, սառնամանիքներ, հիվանդություններ): Վնասակար գազերի ներգործությունը բացասական է անդրադառնում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության վրա: Բույսերում կուտակված թունավոր նյութերը առաջ են բերում մուտացիոն /փոփոխված/ երնույթներ նան կենդանիների մոտ (բույսերը որպես անասնակեր օգտագործելիս): Բուսական աշխարհին ամենից շատ վնաս են հասցնում ծծմբի օքսիդները (ՏՕ2, ՏՕ3):

Մեթոդի սկզբունքը Մթնոլորտի աղտոտման մակարդակի ն բույսերի վնասվածության աստիճանի որոշման ամենատարածված մեթոդը քիմիկաանալիտիկական մեթոդն է, որի ժամանակ որոշում են բույսի տերնային ապարատում կուտակված թունավոր նյութերի քանակը: Բույսերի տերնային ապարատում ծծմբի պարունակության որոշման մեթոդը հիմնված է այն սկզբունքի վրա, որ բարիումի իոնի հետ (8Յ2+) սուլֆատ իոնը (ՏՕ42-) առաջացնում է թթուների մեջ չլուծվող բարիում սուլֆատի սպիտակ նստվածք (8ՅՏՕ4):

8ՅՇկ2 + NՅ2ՏՕ4 Հ 2NՅՇկ + 8ՅՏՕ4↓

8Յ2+ + ՏՕ42− Հ 8ՅՏՕ4↓

Անալիզի ընթացքը Վերցնել երկու ճիշտ կշռված բույսերի քանակություն (0,5գ), կշռուկը (նավեսկան) տեղափոխել անալիտիկ կշեռքի վրա նախօրոք կշռված ու համարակալված հախճապակյա տիգելի մեջ: Գազայրոցի վրա նմուշը նախապես մոխրացնել մինչն ծխի արձակման դադարելը, ապա տեղափոխել մուֆելի վառարան ն վերջնական մոխրացումը կատարել 5000Շ ջերմաստիճանի պայմաններում 30 րոպե տնողությամբ: Մոխիրը տեղափոխել ֆիլտրի թուղթ դրված ձագարի վրա ն սուլֆատի նստվածքը մոխրից ֆիլտրատ անցկացնելու համար այն թորած ջրով լվանալ ու հավաքել 50սմ3 տարողությամբ չափող կոլբայի մեջ: Սուլֆատի նստվածքի լրիվ լվացումը ստուգելու համար փորձապակու մեջ հավաքում են մի քանի կաթիլ ֆիլտրատ, ավելացնում մեկ կաթիլ աղաթթու ն 1-2 կաթիլ 59-ի բարիումի քլորիդի լուծույթ: Եթե պղտորություն չի նկատվում, նշանակում է սուլֆատները լրիվ լվացվել են: Փորձանոթում հավաքած ֆիլտրատը թորած ջրով հասցնել մինչն նիշը ն տեղափոխել 100-150սմ3 տարողությամբ բաժակի մեջ, ավելացնել 1-2 կաթիլ աղաթթու, մեկ րոպե հետո ավելացնել 5սմ3 բարիում քլորիդի լուծույթ (8ՅՇկ2), թողնել 20 րոպե` սուլֆատները նստեցնելու համար: 20 րոպե հետո ԿՖԿ-2 ֆոտոէլեկտրոկոլորիմետրով կապույտ լուսաֆիլտրով (ալիքի երկարությունը 400նմ, կյուվետի հաստությունը 10մմ) որոշել լուծույթի օպտիկական խտությունը ն տրամաչափական գրաֆիկով որոշել ծծմբի դիօքսիդի պարունակությունը 1սմ3 լուծույթում, ն ապա արդյունքներն արտահայտել մկգ ՏՕ2/սմ3:

Անալիզի արդյունքների հաշվարկը Տերններում ծծմբի պարունակության հաշվարկը կատարում են հետնյալ բանաձնով` « Հ (8 5 Մ 5 K1 5 K2) /(Ճ 5 104) , որտեղ

« – տերններում ծծմբի պարունակությունն է (մկգ/սմ3) բացարձակ չոր նյութի հաշվով, 8 – սուլֆատների (ՏՕ2-ի) խտությունն է` ըստ տրամաչափային գրաֆիկի մկգ/սմ3, Մ - անալիզի համար վերցված ֆիլտրատի ծավալն է, սմ3 , K1 – սուլֆատները մաքուր ծծմբի վերածելու գործակիցն է, որը հավասար է 0,333 -ի, K2 – հիգրոսկոպիկության գործակիցն է, Ճ – մոխրացման համար վերցված տերնների կշռուկն է գ, 104 – մկգ 9-ի վերածելու բազմապատկիչն է: Փորձին զուգահեռ որոշում են հիգրոսկոպիկ խոնավությունը: Վերցնել 2-րդ կշռուկը (նավեսկան) 0,5-1,0գ ն տեղափոխել անալիտիկ կշեռքի վրա կշռված ապակյա բյուքսայի մեջ ու կշռել: Նմուշը թերմոստատում չորացնել 1050Շ ջերմաստիճանի պայմաններում 6 ժամ, սառեցնել էքսիկատորում, կշռել ն որոշել հիգրոսկոպիկության գործակիցը հետնյալ բանաձնով. K2 Հ 100 / 100 − (D / ք51009), որտեղ K2 – բուսական նմուշի հիգրոսկոպիկության գործակիցն է, D – կշռուկի տարբերությունն է մինչն չորացումը ն դրանից հետո, գ, ք – տերնների հում զանգվածն է, գ:

ԲՆԱԿԱՆ ՋՐԱՎԱԶԱՆՆԵՐԻ ՋՐԵՐԻ ՈՐԱԿԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

էկոլոգիական տեսակետից ջուրն ունի երկակի նշանակություն, նախ` այն ջրային օրգանիզմների համար ապրելու միջավայր է ն ապա` որոշիչ դեր է խաղում վերերկրյա բիոցենոզի գործելակերպում: Ջրի պաշարները երկրի վրա սահմանափակ են: Ջրի այն մասը, որն օգտագործվում է մարդու կողմից, աղտոտվում է, ընկնում է որակը, ն առաջ է գալիս ջրի պակաս: Ջուրն աղտոտվում է արդյունաբերական ու կենցաղային հոսքաջրերից, որոնք պարունակում են արդյունաբերության ն գյուղատնտեսական արտադրության թափոններ, տարբեր կարգի աղտոտիչ նյութեր: Ջրերը աղտոտվում են նան մթնոլորտ արտանետված աէրոզոլից, որոնք տեղումների հետ թափվում են ջրային ավազան: Բնական ջրերի աղտոտումն առաջ է բերում ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական հատկությունների փոփոխություններ, որը վնասակար ներգործություն է ունենում մարդու ն էկոհամակարգերի վրա, նվազեցնում դրանց օգտագործման հնարավորությունները: Աղտոտումն առաջ է բերում բնական ջրերում լուծելի թթվածնի պարունակության նվազում, փոխում օրգանական նյութերի տարրալուծման պայմանները, ավելացնում ազոտի, ֆոսֆորի, ծանր մետաղների, թունաքիմիկատների խտությունը ն այլ վնասակար նյութերի պարունակությունը. արդյունքում վատանում է ջրի որակը: Ջրի որակը բնութագրվում է նրա կազմով ու հատկություններով, որով ն որոշվում է նրա պիտանելիությունը օգտագործման համար: Տնտեսական ն խմելու նպատակով օգտագործվող ջրի կազմն ու հատկությունները պետք է համապատասխանեն նորմատիվային պահանջներին: Այդ հատկություններից են` ա) քՒ-ը – չպետք է գերազանցի 6,5-8,5 -ի սահմանները, բ) հանքաբանական կազմը – չոր մնացորդը չպետք է գերազանցի 1000մգ/լ, գ) լուծված թթվածինը – տարվա ցանկացած ժամկետում պետք է լինի ոչ պակաս 4մգ/լ, դ) թթվածնի կենսաբանական սպառումը (ԹԿՍ) –200Շ պայմաններում չպետք է գերազանցի 3մգ/լ: ե) թթվածնի քիմիական սպառումը (ԹՔՍ) – տնտեսական ն խմելու

նպատակով օգտագործվող ջրերում պետք է լինի 15մգ/լ, իսկ կուլտուր-կենցաղային նպատակներով օգտագործվող ջրերում` 30մգ/լ ոչ ավելի: գ) բակտերիալ կազմը – չպետք է պարունակի աղիքային հիվանդություններ առաջ բերող հարուցիչներ: Կարնոր հատկություններ են համարվում նան խառնուրդների առկայությունը, հոտը, համը, գույնը, որոնք նույնպես պետք է համապատասխանեն նորմատիվային պահանջներին: Ջրի հոտի ն համի որոշումը Ջրի հոտն առաջ է գալիս ջրային օրգանիզմների կենսագործունեության հետնանքով ջրի մեջ անցած ցնդող, հոտավետ նյութերից, անաէրոբ պայմաններում օրգանիզմների կեսաքիմիական տարրալուծումից, ջրում պարունակվող բաղադրիչների քիմիական ներգործությունից ու հոսքաջրեր անցած տարբեր նյութերից: Ըստ բնույթի` տարբերում են բնական ն արհեստական ծագում ունեցող հոտեր: Բնական ծագում ունեցող հոտն առաջ է գալիս ջրում ապրող կամ մեռած օրգանիզմներից, հողի ազդեցությունից ն այլն: Նման հոտը կարող է լինել արոմատիկ, ճահճային, նեխած, փառային, ձկան, ծծմբաջրածնային ն այլն: Արհեստական ծագում ունեցող հոտը հետնանք է արդյունաբերական թափոններով շրջակա միջավայրի աղտոտման (քլորի, քլորֆենոլի, նավթի, կամֆորնի ն այլն):

Աշխատանքի ընթացքը Ջրի նմուշը տեղավորել 150սմ3 տարողությամբ բաժակի մեջ ն որոշել հոտը: Սովորաբար հոտի ինտենսիվությունը որոշում են բալային համակարգով, ստորն բերված աղյուսակով:

Աղյուսակ 16 Ջրի հոտի ինտենսիվության որոշումը Բալը

Բնութագիրը

ոչ մի հոտ չկա շատ թույլ

թույլ

նկատելի

ակնառու շատ ուժեղ

Հոտի արտահայտումը Շոշափելի հոտը բացակայում է Չի նկատվում սպառողի կողմից, սակայն հայտնաբերվում է մասնագետների կողմից: Հայտնաբերվում է սպառողի կողմից, եթե ուշադրություն է դարձվում: Հոտը հեշտությամբ հայտնաբերվում է ն անդուր է խմելու համար: Ստիպում է խուսափել խմելուց: Ջուրը դառնում է խմելու համար ոչ պիտանի:

Ջրավազանի ջրի հոտը չպետք է գերազանցի 2 բալը: Ջրի համի որոշումը կատարում են նույն կարգով ն նույն սանդղակի (շկալայի) օգնությամբ, ինչպես արված է հոտի որոշման համար:

Ջրի քՒ-ի որոշումը պոտենցիոմետրիկ մեթոդով քՒ-ը բնական ջրերում սովերաբար տատանվում է 6,5-8,5 -ի սահմաններում, մթնոլորտային տեղումներում` 4,6-6,1, ճահիճներում` 5,5-6,0, օվկիանոսներում` 7,9-8,3 է: Ջրում տեղի ունեցող քիմիական ն կենսաքիմիական պրոցեսները առաջ են բերում ջրի թթվայնության ն հիմնայնության նկատելի փոփոխություններ: Ջրի թթվայնությունը համարվում է նրա որակի կարնոր ցուցանիշներից մեկը, որը էապես ազդում է ջրային բույսերի ն կենդանի օրգանիզմների զարգացման ու կենսագործունեության վրա, մետաղի ու բետոնի հանդեպ ջրի ագրեսիվության, քիմիական տարրերի տեղաշարժի պրոցեսների վրա:

Ջրի քՒ-ը որոշելու համար օգտագործում են պոտենցիոմետրիկ մեթոդը:

Մեթոդի սկզբունքը Այս մեթոդը հիմնված է երկու էլեկտրոդներից կազմված էլեմենտների էլեկտրաշարժիչ ուժի չափման վրա (հայտնի պոտենցիալով ստանդարտ ն ուսումնասիրվող ջրի մեջ սուզված ապակյա էլեկտրոդներ): Ապակյա էլեկտրոդի պոտենցիալը կախված է լուծույթում Ւ+ իոնի ակտիվությունից:

Անալիզի ընթացքը Սարքը (իոնոմետրը) տրամաչափվում է (կալիբրովկա) հայտնի քՒ-ի ցուցանիշով 2-3 բուֆերային լուծույթով: Այնուհետն 50սմ3 ծավալ ունեցող բաժակի մեջ լցնում են անհրաժեշտ քանակի անալիզի ենթարկվող ջրի նմուշը ն որոշում քՒ-ը:

ՋՐՈՒՄ ԼՈՒԾՎԱԾ ԹԹՎԱԾՆԻ ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄԸ ԸՍՏ ՎԻՆԿԼԵՐԻ

Ջրային ավազանի ջրերի որակի գնահատման համար կարնոր նշանակություն ունի լուծված թթվածնի պարունակության որոշումը: Լուծված թթվածնի պարունակության նվազման դեպքում ջրավազանում խիստ փոխվում են կենսաբանական պրոցեսները, նվազում է կանաչ ջրիմուռների ֆիտոսինթետիկ ակտիվությունը, դրանց մահացումը, որի արդյունքում ջուրը պղտորվում է, փոխվում է քՒ-ը, ջրում առաջանում են թունավոր միացություններ ն այլ բացասական երնույթներ: Ջրի աղտոտումն ակտիվ օքսիդացող, հատկապես օրգանական նյութերով, տեղիք է տալիս դրանց օքսիդացում ն թթվածնի սպառում, որի հետնանքով թթվածնի քանակը նվազում է: Ջրային միջավայրում թթվածինը համարվում է օրգանիզմների գոյության կարնոր էկոլոգիական գործոններից մեկը: Ջրում լուծված թթվածինը մեծ ազդեցություն ունի ջրավազանի ֆիզիկաքիմիական ռեժիմի վրա, դրանց ինքնամաքրումը պայմանավորում է հիդրոբիոնտների կենսագործունեությունը: Սանիտարական պահանջների համաձայն ջրավազանում տարվա բոլոր եղանակներին Օ2 -ի պարունակությունը պետք է լինի 4,0մգ/լ -ից ոչ պակաս:

Մեթոդի սկզբունքը Թթվածնի քանակը ջրում որոշում են յոդոմետրիկ տիտրումով: Տվյալ դեպքում օգտագործվում է տիտրման անուղղակի մեթոդ, որի էությունը այն է, որ անալիզի ենթարկվող նմուշում ավելացվում է MոՇկ2-ի լուծույթ, հիմնային միջավայրում ջրի թթվածինը ծախսվում է Mո2+ -ի օքսիդացման վրա մինչն Mո4+ -ի: Ըստ որում` առաջացած MոՕ2 -ի քանակը համարժեք է (էկվիվալենտ է) ջրում պարունակող թթվածնի քանակին: MոՕ2 –ի քանակը որոշելու համար միաժամանակ MոՇկ2 -ի հետ մեկտեղ ջրի նմուշին ավելացնում են KI –ի լուծույթ: Թթու միջավայրում Mո4+ -ը վերափոխվում է մինչն Mո2+ -ի (MոՏՕ4)` օքսիդացնելով համարժեք քանակությամբ I –ի: Անջատվող յոդը տիտրում են նատրի-

ումի թիոսուլֆատի (NՅ2Տ2Օ3 . 5Ւ2Օ) լուծույթով: Այսպիսով` լուծույթում վերականգնված յոդի քանակով դատում են ռեակցիայի վրա ծախսված թթվածնի քանակի մասին:

Անալիզի ընթացքը Սրվակը լցնում են ուսումնասիրվող ջրի նմուշով, փակում հղկված խցանով այնպես, որ օդի բշտիկներ չմնան: Նմուշը վերցնելուց անմիջապես հետո որոշում են լուծված թթվածնի քանակը: Դրա համար պիպետկայով 100-150սմ3 ջրի նմուշին ավելացնում են 1սմ3 MոՇկ2 ն 1սմ3 KI-ի հիմնային լուծույթ ն խառնում: Նման վիճակում ֆիքսված լուծույթը կարելի է թողնել մեկ օրից ոչ ավել: Տիտրումից առաջ նմուշին ավելացնել 5սմ3 Ւ2ՏՕ4 (1:4): Չնայած հեղուկը կարող է կողքերից թափվել, սակայն այն չի կարող ազդել անալիզի վերջնական արդյունքի վրա: Սրվակը փակել խցանով ն պարունակությունը զգուշությամբ թափահարել: Լուծույթը դառնում է դեղնադարչնագույն: Չափանոթով տիտրման համար վերցնել 100սմ3 ն տեղափոխել 250-300սմ3 կոնաձն փորձանոթի մեջ ն անմիջապես տիտրել 0,02ո նատրիումի թիոսուլֆատի (NՅ2Տ2Օ3 . 5Ւ2Օ) լուծույթով մինչն թույլ դեղին գույնի առաջացումը: Այնուհետն ավելացնել 1-2սմ3 0,59 օսլայի լուծույթ (լուծույթը կապույտ գույն է ստանում) ն շարունակել տիտրումը մինչն կապույտ գույնի անհետացումը: Նատրիումի տիոսուլֆատի քանակը, որը ծախսվել է անջատված յոդի տիտրման վրա, համարժեք է լուծույթում (նմուշում) թթվածնի քանակին:

Անալիզի արդյունքների հաշվարկը Ջրում լուծված թթվածնի պարունակության հաշվարկը կատարում են հետնյալ բանաձնով` « Հ (Մ 5 Ւ 5 8 5 1000/ Մօ), որտեղ « – Օ2 -ի պարունակությունն է, մգ/լ, Մ – նատրիումի տիոսուլֆատի ծավալն է, որը ծախսվել է նմուշի տիտրման վրա, սմ3, Ւ – նատրիումի տիոսուլֆատի խտությունն է` հաշվի առնելով

տիտրի ճշտումը, 8 – թթվածնի համարժեք զանգվածն է, որը համապատասխանում է 1սմ3 1ո նատրիումի տիոսուլֆատի լուծույթին, գր, 1000 – գրամը մգ-ի վերածելու բազմապատկիչն է, Մօ – տիտրման համար վերցված նմուշի ծավալն է, սմ3: Գրանցման ձնը Նմուշի համարը

Տիտրման վրա ծախսված NՅ2Տ2Օ3 -ի ծավալն է, սմ3

NՅ2Տ2Օ3 –ի խտությունն է

Տիտրման համար վերցված նմուշի ծավալն է, սմ3

Օ2 մգ/լ

Անհրաժեշտ ռեակտիվները 1. MոՇկ2 -ի 429 լուծույթ – 420գ MոՇկ2 լուծել 580սմ3 թորած ջրի մեջ: 2. KI -ի հիմնային լուծույթ – 150գ KI ն 500գ NՅՕՒ -ը լուծել 350սմ3 թորած ջրի մեջ: 3. Ւ2ՏՕ4 -ի լուծույթ (1:4) – չորս մաս թորած ջրին ավելացնել մեկ մաս Ւ2ՏՕ4, խառնել ապակյա ձողով ն սառեցնել: 4. 0,02ո NՅ2Տ2Օ3 գ 5Ւ2Օ լուծույթ – 5գ նատրիումի տիոսուլֆատը լուծել 995սմ3 թորած ջրի մեջ: 5. Օսլայի 0,59 լուծույթ:

ԹԹՎԱԾՆԻ ԿԵՆՍԱՔԻՄԻԱԿԱՆ ԿԼԱՆՄԱՆ ՈՐՈՇՈԻՄԸ

Տնտեսական-կենցաղային ն արդյունաբերական հոսքաջրերով ջրավազաններն աղտոտվելիս տեղի է ունենում լուծված թթվածնի խտության նվազում` ի հաշիվ ջրային միկրոֆլորայի կենսագործունեության ուժեղացման, որոնք քայքայում են հոսքաջրերով մուտք գործած օրգանական նյութերը: Ջրային ապրելատեղի վրա դրանց ազդեցությունը գնահատելու համար կատարվում է ԹԿԿ փորձարարական որոշում: Սահմանված է ԹԿԿ հետնյալ նորմատիվները` Տնտեսական ն խմելու նպատակներով օգտագործվող ջրավազաններում լրիվ ԹԿԿ – ոչ ավել 3մգ/լ, իսկ տնտեսական-կենցաղային նպատակներով օգտագործվող ջրավազաններում` ոչ ավել 6մգ/լ:

Մեթոդի սկզբունքը Մեթոդը հիմնված է լուծված թթվածնի խտության որոշման վրա որոշակի ժամանակահատվածում (ԹԿԿ – 3, 5, 7, 10, 20 օրվա ընթացքում) անաէրոբ պայմաններում, 200Շ ջերմաստիճանում: Ճիշտ պատկերացում է կազմվում, երբ օրգանական նյութերը լրիվ քայքայվում ն օքսիդանում են: Սակայն արբիտրաժային անալիզների համար ԹԿԿ որոշում են 5 օրվա ընթացքում: Ուսումնական նպատակների համար կատարվող անալիզների ժամանակ աշխատանքի կազմակերպման տեսակետից նպատակահարմար է ԹԿԿ որոշել ջրի նմուշները վերցնելուց 7 օր հետո: Օրգանական նյութերի քայքայման արագությունը կախված է դրանց բնույթից, միջավայրին հարմարված մանրէների քանակից:

Անալիզի ընթացքը Ուսումնասիրվող ջուրը լցնել շշի մեջ 2/3 -ի չափով ն ջուրը օդով հագեցնելու համար թափահարել մեկ րոպե: Այնուհետն վերցնել ավելի փոքր ծավալի սրվակ ն լիքը լցնել անալիզի ենթարկվող ջրի նմուշից, փակել խցանով ու դնել թերմոստատի մեջ 200Շ ջերմաստիճանի պայմաններում: Մնացած ջրում անմիջապես ֆիքսել լուծված թթվածինը ն

որոշել նրա պարունակությունը` ըստ Վինկլերի: Թերմոստատի սրվակի ջրում նույն անալիզը կատարել 7 օր հետո: ԹԿԿ հաշվարկը կատարվում է սկզբնական ն թերմոստատում պահելուց հետո ջրերում թթվածնի պարունակության տարբերությամբ: Գրանցման ձնը Նմուշի համարը

Տիտրման վրա ծախսված NՅ2Տ2Օ3 -ի ծավալն է, սմ3

NՅ2Տ2Օ3 –ի խտությունն է

Տիտրման համար վերցված ջրի նմուշի ծավալն է, սմ3

Օ2 մգ/լ

ԹԹՎԱԾՆԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՍՊԱՌՄԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Թթվածնի քիմիական սպառումը (ԹՔՍ) կամ օքսիդացումը մի ցուցանիշ է, որը բնութագրում է ջրում պարունակող անօրգանական կամ օրգանական ծագում ունեցող վերականգնվողների ընդհանուր քանակը, որոնք քիմիական ռեակցիայի մեջ են մտնում ուժեղ օքսիդացնող միացությունների հետ, օրինակ կալիումի բիքրոմատի ն կալիումի պերմանգանատի հետ: Քիմիական տեսակետից ԹՔՍ-ն թթվածնի ընդհանուր խտությունն է, որը հավասար է օքսիդացնող նյութի քանակին (կալիումի բիքրոմատին) ն որը սպառվում է լուծված ն կախված նյութերի կողմից որոշակի պայմաններում` ջուրը տվյալ օքսիդացնող նյութերով մշակելու դեպքում: Պրակտիկայում հիմնականում օգտագործվում է կալիումի բիքրոմատ, քանի որ միացությունների մեծ մասը (95-1009) օքսիդանում է այդ միացությունով (բացառությամբ այնպիսի օրգանական նյութերի, ինչպիսիք են բենզոլը, տոլուոլը, պիրիդինը ն այլն):

Օքսիդացման որոշման արդյունքներն արտահայտում են մգ թթվածին 1լ ջրում (մգ/լ):

Մեթոդի սկզբունքը Ուժեղ թթու միջավայրում կալիումի բիքրոմատը գործում է որպես ուժեղ օքսիդացնող: Անալիզի ժամանակ որոշում են նրա ավելցուկը: Օքսիդացումից հետո ռեակտիվի մնացորդը տիտրում են Մորի աղի լուծույթով ն տիտրման վրա ծախսված Մորի աղի քանակով դատում լուծույթում եղած վերակագնվող նյութերի քանակի մասին, որի օքսիդացման համար ծախսվել է կալիումի բիքրոմատը: Անալիզը նման է հողում օրգանական նյութերի (հումուսի) որոշման մեթոդին:

Անալիզի ընթացքը Պիպետկայով վերցնել նմուշ (հոսքաջրերի համար 1սմ3, բնական ջրերի համար 20-50սմ3) ն տեղափոխել 250-300սմ3 տարողությամբ կոնաձն կոլբայի մեջ: Ավելացնել 2սմ3 0,1ո կալիումի բիքրոմատի լուծույթ ն զգուշությամբ թափահարելով խառնել: Բյուրետկայից ավելացնել 7սմ3 խիտ Ւ2ՏՕ4, զգուշորեն թափահարելով խառնել: Այդ պրոցեսում խառնուրդի ջերմաստիճանը բարձրանում է մինչն 1000Շ: Երկու րոպե հետո կոլբան սառեցնել ջրի շիթի տակ մինչն սենյակի ջերմաստիճանը: Զգուշորեն ավելացնել 100սմ3 թորած ջուր ն թափահարելով խառնել: Լուծույթը տաքանալու դեպքում սառեցնել: Ավելացնել 4-5 կաթիլ ինդիկատոր (ֆենիլանտրանիլային թթու): Լուծույթի գույնը դառնում է դարչնագույն: Կալիումի բիքրոմատի ավելցուկը տիտրում են 0,1ո Մորի աղի լուծույթով: Սկզբում լուծույթը ստանում է մանուշակագույն, ապա զմրուխտյա կանաչ, որը ն համարվում է տիտրման վերջը: Միաժամանակ կատարում են «կույր» անալիզ` 1սմ3 թորած ջրով` վերը նշված մեթոդով:

Անալիզի արդյունքների հաշվարկը Հաշվարկները կատարում են հետնյալ բանաձնով` ԹՔՍ Հ (Մ0 −Մ1) 5 Ւ 5 K 5 8 5 1000 / Մ2 , որտեղ Մ0 – Մորի աղի լուծույթի ծավալն է, որը ծախսվել է «կույր» անալիզի ժամանակ, սմ3, Մ1 – Մորի աղի լուծույթի ծավալն է, որը ծախսվել է ջրի նմուշի տիտրման վրա, սմ3, Ւ – Մորի աղի լուծույթի խտությունն է, Մ2 – անալիզի ենթարկվող ջրի ծավալն է, սմ, 8 – թթվածնի էկվիվալենտ զանգվածն է, գր/մոլ: Ռեակտիվները 1. 0,1ո կալիումի բիքրոմատի լուծույթ – 4,9գ կալիումի բիքրոմատը լուծել 906,1սմ3 թորած ջրում: 2. Խիտ Ւ2ՏՕ4 (տեսակարար կշիռը 1,84): 3. Ֆենիլանտրանիլային թթու – 0,25գ ֆենիլանտրանիլային թթուն լուծել 12սմ3 0,1ո NՅՕՒ -ի լուծույթում ն թորած ջրով ծավալը հասցնել 250սմ3: 4. 0,1ո Մորի աղի լուծույթ – 39,2գ Մորի աղը լուծել 960,8սմ3 թորած ջրի մեջ: Բոլոր ուսումնասիրությունների արդյունքների հիման վրա եզրակացություն է արվում ուսումնասիրվող ջրերի էկոլոգիական վիճակի մասին:

ՀՈՂԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

Երկրագործության ինտենսիվացումը, մեծ չափերով հանքային պարարտանյութերի ու բույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցների օգտագործումը մեծ ներգործություն է ունենում հողի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների, նրա բերրիության ն կենսաբանական ակտիվության վրա: Հետնապես մշակաբույսերի բերքատվության բարձրացմանն ուղղված ցանկացած միջոցառում պետք է էկոլոգիական տեսակետից հիմնավորված լինի: Հողի կենսաբանական ակտիվության գնահատման համար կատարում են ինչպես հողի միկրոֆլորայի կազմի ու քանակի, այնպես էլ նրանում տեղի ունեցող կենսաքիմիական պրոցեսների ինտենսիվության որոշման վերաբերյալ ուսումնասիրություններ: Հողի կենսաբանական ակտիվության վերաբերյալ ուսումնսիրություններն ավելի գերադասելի են, քան հողում առանձին թունավոր նյութերի պարունակության ուղղակի որոշումը, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս որոշելու բոլոր բացասական հետնանքներ առաջ բերող գործոնների ընդհանուր (ինտեգրացված) ներգործությունը: Հողի կենսաբանական ակտիվությունը որոշում են մանրէակենսաբանական ու կենսաքիմիական մեթոդներով: Մանրէակենսաբանական մեթոդների խմբին են դասվում ուղղակի մեթոդները, որոնք հնարավորություն են տալիս` որոշելու տարբեր կարգաբանական խմբերի միկրոօրգանիզմների թվաքանակը, ինչպես նան անուղղակի ապլիկացիոն մեթոդները: Հողի կենսաբանական ակտիվության որոշման կենսաքիմիական մեթոդների խմբին են դասվում ֆերմենտատիվ ակտիվության ն հողի շնչառության որոշման մեթոդները: Քանի որ ագրոնոմիական ուղղվածության մասնագիտությունում ուսանողներն ուսումնասիրում են մանրէակենսաբանություն, հետնապես նպատակահարմար է «Ագրոէկոլոգիա ն շրջակա միջավայրի պահպանություն» առարկայի լաբորատոր-գործնական պարապմունքների ծրագրում ընդգրկել միայն հողի կենսաբանական ակտիվության կենսաքիմիական մեթոդներ:

Հողի ֆերմենտատիվ ակտիվությունը Հողում ֆերմենտները մասնակցում են կարնորագույն կենսաքիմիական պրոցեսների` հումուսի սինթեզ ն քայքայում, օրգանական միացությունների հիդրոլիզ, բարձր կարգի բույսերի ն միկրոօրգանիզմների մնացորդների քայքայում, օքսիդացման-վերականգնման պրոցեսներ ն այլն: Ֆերմենտատիվ ակտիվության ցուցանիշը բավականաչափ տեղեկատվություն է տալիս հողի վիճակի մասին:

Հողի նմուշի վերցնումը ն անալիզի համար նախախատրաստումը Անալիզի ենթարկվող նմուշների քանակը կախված է օբյեկտից ն ուսումնասիրության նպատակից: Դաշտային փորձերում, որոնցում տարբերակները զբաղեցնում են 50-100մ2, ծրարային եղանակով վերցնում են 3 -ից (50մ2) ն 5 (100մ2) խառը նմուշներ: Ընդ որում յուրաքանչյուր նմուշ կազմված է 3-7 նմուշներից, որոնք վերցվել են անկյունագծով: Եթե ուսումնասիրում են պարարտանյութերի ն ագրոտեխնոլոգիական միջոցառումների ազդեցությունը հողում տեղի ունեցող կենսաքիմիական պրոցեսների վրա, ապա նմուշները վերցնում են վեգետացիայի ընթացքում մի քանի անգամ բույսերի աճման տարբեր փուլերում: Հողի ամբողջ պրոֆիլում կենսաբանական ակտիվությունը որոշելու դեպքում նմուշները վերցնում են ստորին շերտերից դեպի վերին շերտերը, ինչպես այդ կատարում են հողագիտական ուսումնասիրությունների նպատակով հողանմուշների վերցման ժամանակ: Ընդ որում` նախապես պետք է թարմացնել նմուշի վերցման տեղը: Տարբեր տիպի հողերի ֆերմենտատիվ ակտիվության համեմատական բնութագրման նմուշները վերցվում են մեկ անգամ, նույն ժամկետում կամ վեգետացիայի սկզբում` գարնանը կամ վերջում` աշնանը, որպեսզի բացահայտեն բույսերի կենդանի արմատների ազդեցությունը հողի ֆերմենտատիվ ակտիվության վրա:

Ֆերմենտների ակտիվությունը կարելի է որոշել ինչպես թարմ, այնպես էլ օդաչոր վիճակի բերված հողանմուշներում: Չորացումը կատարում են նմուշը վերցնելուց անմիջապես հետո դաշտում կամ լավ օդափոխություն ունեցող սենյակում, պարտադիր կարգով` ստվերում ն հնարավորին` արագ: Ինչպես չորացած, այնպես էլ թարմ հողանմուշները պահվում են սառնարանում` 40Շ պայմաններում, պոլիէթիլենային տոպրակում կամ հերմետիկ փակված սրվակներում: Անալիզից առաջ հողից անջատում են բույսերի արմատները ն այլ բուսական մնացորդները, քարերը ն այլ պարփակումները: Չորացած նմուշը մանրացնում են ն անցկացնում 0,25մմ տրամաչափի մաղով: Ֆերմենտների ակտիվությունը որոշում են մի քանի կրկնողություններով ն ենթարկում վիճակագրական մշակման: Կատալազի ակտիվության որոշումը Ա.Շ.Գալստյանի մեթոդով Կատալազա ֆերմենտը կատալիզացիայի է ենթարկում ջրածնի պերօքսիդի (Ւ2Օ2) քայքայումը ն վերածում ջրածնի ու մոլեկուլյար թթվածնի: Ջրածնի պերօքսիդը առաջանում է կենդանի օրգանիզմների շնչառության ն կենսաքիմիական ռեակցիայի արդյունքում` օրգանական նյութերի օքսիդացման պրոցեսում: Կատալազի դերը կենդանի օրգանիզմներում ն հողում այն է, որ այն քայքայում է բույսերի համար թունավոր ջրածնի պերօքսիդը:

Մեթոդի սկզբունքը Կատալազային ակտիվության որոշման մեթոդը հիմնված է ջրածնի պերօքսիդի ճեղքման արագության չափման վրա հողի հետ փոխազդեցության դեպքում ըստ անջատվող թթվածնի ծավալի (գազիմետրիկ մեթոդ) կամ կոլորեմետրիկ մեթոդով (գունավոր համալիրների առաջացումով): Առավել հասարակ ն ճիշտ մեթոդը գազոմետրիկն է:

Անալիզի ընթացքը 1գ հողի նմուշը տեղավորում են 250սմ3 տարողությամբ փորձանոթի մեջ, ավելացնում 0,5գ ՇՅՇՕ3: Փորձանոթի հատակին պինցետի օգնությամբ զգուշորեն տեղադրում փոքրիկ բաժակ` 5սմ3 39 ջրածնի պերօքսիդի լուծույթով: Փորձանոթը ամուր փակում են խցանով, որով անց է կացված ապակյա խողովակ, որը հաստ պատերով ռետինե փողրակով (շլանգով) միացված է չափող բյուրետկայի հետ (Á), եռաբաշխիչով (Ã) հավասարակշռող բյուրետկայի (Ճ) ն տանձանման ձագարի հետ: Բյուրետկաները ն տանձիկը լցնում են ջրով ու ջրի մակարդակը բյուրետկաներում ն ձագարում հավասարակշռում են: Բյուրետկան ամրացնում են որոշակի բարձրության վրա: Ընդ որում եռաբաշխիչը (հ) պետք է բաց լինի: Փակում են եռաբախշիչը այնպես, որ վերացնել սարքի հաղորդականությունն արտաքին միջավայրի հետ:

Փորձը կատարում են 18-200Շ ջերմաստիճանի պայմաններում: Վարկենաչափով նշում են փորձի սկիզբն այն պահին, երբ սրվակը (հձ պերօքսիդով` իջեցնում են ն (Àձ փորձանոթը դնում մագնիսական խառնիչի վրա: Փորձանոթը թափահարում են ամբողջ փորձի ընթացքում` առանց փորձանոթին ձեռքով դիպչելու: Անջատվող թթվածինը ջուրը դուրս է մղում բյուրետկայից, որի մակարդակը նշում են` փորձի սկզբից հաշված 1-2 րոպե հետո: Ստուգիչ է հանդիսանում 1800Շ -ի տակ ստերիլիզացված հողը:

Կատալազի ակտիվությունն արտահայտում են 1 րոպեի ընթացքում 1գ հողից անջատված Օ2 -ի ծավալով (սմ3):

Անալիզի արդյունքների հաշվարկը Կատալազային ակտիվության արժեքը (KՅ) հաշվում են հետնյալ ձնով: Որոշում են անջատված Օ2 -ի քանակը 1 րոպեում: Ստացված արժեքից հանում են Օ2-ի քանակը, որն անջատվում է ստուգիչ փորձի ստերիլիզացված հողից: Տարբերությունը կլինի հողի կատալազի ակտիվության արժեքը սմ3 /գ րոպե Օ2: Ռեակտիվները 1. ՇՅՇՕ3 -ի չոր ռեակտիվ: 2. Ւ2Օ2 -ի 39 լուծույթ: Ւ2Օ2-ի աշխատանքային լուծույթը պատրաստում են անալիզից անմիջապես առաջ: Ջրածնի պերօքսիդի խտությունը որոշելու համար անալիտիկական կշեռքի վրա 100սմ3 չափող փորձանոթում կշռում են 1գ Ւ2Օ2, ծավալը հասցնում մինչն նիշը ն թափահարում: Լուծույթից վերցնում են 2սմ3 ն լցնում 250սմ3 փորձանոթի մեջ (3 կրկնողությամբ), ավելացնում 50սմ3 թորած ջուր ն 2սմ3 29 Ւ2ՏՕ4: Այնուհետն տիտրում են 0,1ո KMոՕ4 -ի լուծույթով: 1սմ3 0,1ո KMոՕ4 -ին համապատասխանում է 0,0017008գ Ւ2Օ2: Ւ2Օ2 -ի սկզբնական խտությունը որոշելուց հետո նրա 39 լուծույթը պատրաստում են թորած ջրով թափահարելով:

ԻՆՎԵՐՏԱԶԻ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Վ.ԿՈՒՊՐԵՎԻՉԻ ԵՎ Տ.ՇՉԵՐԲԱԿՈՎԻ ՄԵԹՈԴՈՎ

Հողի կենսաբանական ակտիվությունը բնորոշող ինվերտազ ֆերմենտները կատալիզի են ենթարկվում. դի, տրի ն պոլիսախարիդներ (ցելյուլոզա, հեմիցելյուլոզա, օսլա ն այլն, որոնք հող են մտնում գլխավորապես բուսական մնացորդների ձնով) բուսական մնացորդների զանգվածի մինչն 609-ը կազմում են ածխաջրերը: Ինվերտազան կատալիզի է ենթարկում սախարոզը ն վերածում գլյուկոզայի:

Մեթոդի սկզբունքը Այս մեթոդը հիմնված է սախարոզի` հիդրոլիզի պրոցեսում առաջացած գլյուկոզայի ու ֆրուկտոզայի` ֆելինգի լուծույթում պարունակող պղինձը վերականգնելու ունակության վրա: Պղնձի ենթօքսիդի քանակով որոշում են ինվերտազ ֆերմենտի քանակությունը բույսերում: Քանի որ տվյալ շաքարների (գլյուկոզայի ն ֆրուկտոզայի) առաջացման կատալիզատորը ինվերտազան է, ուստի հեքսոզի քանակով են դատում հողի ինվերտազային ակտիվության մասին:

Անալիզի ընթացքը 2գ հողը լցնում են 100սմ3 տարողությամբ փորձանոթի մեջ, ավելացնում 15սմ3 89 սախարոզա, 5սմ3 ացետոնի բուֆեր (քՒ -ը 4,9) ն 4 կաթիլ տոլուոլ: Փորձանոթի պարունակությունը թափահարում են, փակում կեղնային խցանով ն պահում թերմոստատում 24 ժամ 29-300Շ ջերմաստիճանի պայմաններում: Ինկուբացիան անցնելուց հետո փորձանոթը տաքացնում են էլեկտրական սալիկի վրա մինչն եռալը, որպեսզի դադարեցնեն ֆերմենտների գործունեությունը: Այնուհետն սուսպենզիան ֆիլտրում են ն ֆիլտրատից 8սմ3 տեղափոխում նախօրոք անալիտիկ կշեռքի վրա կշռված ապակյա բյուքսայի մեջ: Ֆիլտրատին ավելացնում են 6սմ3 թարմ պատրաստված ֆելլինգի լուծույթ ն խառնուրդը եռացնում 2 րոպե: Բյուքսան սալիկից հանում են ու թողնում 1 ժամ` պղնձի ենթօքսիդ ստանալու համար: Զգուշորեն, առանց նստվածքը թափահարելու` նստվածքի վրայի հեղուկը ռետինե տանձիկ ունեցող

պիպետկայով հանում են: Պղնձի ենթօքսիդը երկու անգամ լվանում են տաք թորած ջրով, ջուրը հեռացնում պիպետկայով, ապա բյուքսաները նստվածքով տեղափոխում են չորացնող պահարան` 60-700Շ ջերմաստիճանի պայմաններում, ն չորացնում մինչն կայուն կշռի հաստատվելը: Իմանալով պղնձի ենթօքսիդի կշիռը 8սմ3 լուծույթում` այն բազմապատկում են 0,888 գործակցով (պղնձի ենթօքսիդի մաքուր պղինձը վերահաշվարկելու համար): Ստացած կշիռը հաշվարկում են լուծույթի ամբողջ ծավալի նկատմամբ (20սմ3) ն աղյուսակի օգնությամբ իմանում պղնձի քանակին համապատասխանող գլյուկոզայի քանակը: Ինվերտազի ակտիվությունն արտահայտում են մգ/1գ հողում` 24 ժամվա կտրվածքով: Որպես ստուգիչ` ծառայում է ավտոկլավում 1 ժամ տնողությամբ 2 մթնոլորտ ճնշման տակ ստերիլիզացված հողը:

Անալիզի արդյունքների հաշվարկը Օրինակի համար ընդունենք, որ բույքսայում առաջացել է 40մգ պղնձի ենթօքսիդ: Այդ քանակը հաշվարկում ենք մաքուր պղնձի զանգվածի համար (40 х 0,888 Հ 35,52մգ): Վերջինս համապատասխանում է 8մ3 ֆելինգի ռեակտիվին, իսկ 20սմ3 ռեակտիվը` 88,8մգ պղնձի (35,52 х 25 Հ 88,8): Աղյուսակի օգնությամբ գտնում են երկու թիվ, որոնց միջն գտնվում է այդ մեծությունը` 88,2մգ պղնձին համարժեք է 46մգ գլյուկոզա, իսկ 90մգ/լ -ին` 47մգ: Գտնում են տարբերությունը 90 - 88,2 Հ 1,8մգ պղինձ: Հետնապես 1,0մգ գլյուկոզային (47-46մգ) համապատասխանում է 1,8մգ պղինձ, իսկ 1,2մգ պղնձին (90-88,8) կհամապատասխանի 0,67մգ գլյուկոզա (1,2 х 1,0) : 1,8 : Այսպիսով` գլյուկոզայի հայցման մեծությունը, որը համապատասխանում է 88,8մգ պղնձի, կազմված է հետնյալ տվյալներից` 46 + 0,67 Հ 46,67մգ գլյուկոզա: Ստացված արդյունքները բաժանում են 2-ի, որպեսզի հաշվարկեն 1գ հողի համար: Ստացված ցուցանիշից հանում են ստուգիչ նմուշի արդյունքը: Ինվերտազի ակտիվության վերջնական գնահատականը կատարվում է` օգտվելով աղյուսակի ցուցանիշներից:

Աղյուսակ 17 Գլյուկոզայի քանակը (մգ), պղնձի էկվիվալենտ քանակը (մգ) (ըստ Պետերբուրգսկու, 1963թ.) Շաքար Պղինձ Շաքար Պղինձ Շաքար Պղինձ Շաքար Պղինձ

20,4

64,6

105,8

144,5

22,4

66,5

107,6

146,1

24,3 26,3 28,3 30,2 32,2 34,2 36,2 38,1 40,1 42,1 43,9 45,8 47,7 49,6 51,5 53,4 55,3 57,2 59,1 60,9

68,3 70,1 72,0 73,8 75,7 77,5 79,3 81,1 82,9 84,7 86,4 88,2 90,0 91,8 93,6 95,4 97,1 98,9 100,6 102,3

109,3 111,1 112,8 114,5 116,2 117,9 119,6 121,3 123,0 124,7 126,4 128,1 129,8 131,4 133,1 134,7 136,3 137,9 139,6 141,2

147,7 149,3 150,9 152,5 154,0 155,6 157,2 158,8 160,4 162,0 163,6 165,2 166,7 168,3 169,9 171,5 173,1 174,6 176,2 177,8

62,8

104,1

142,8

Ռեակտիվները 1. 89 – սախարոզայի լուծույթ: 80գ սախարոզը լուծել 920սմ3 թորած ջրի մեջ: 2. Ացետատային բուֆեր (քՒ 4,9). ա) 136,1գ ՇՒ3ՇՕՕNՅ լուծել թորած ջրում ն հասցնել 1 լիտրի: բ) 82սմ3 խիտ ՒՇկ (տեսակարար կշիռը 1,19գ/սմ3) լուծել թորած ջրում ն հասցնել 1 լիտրի: գ) 50սմ3 նատրիումի ացետատը խառնել 16սմ3 ՒՇկ -ի լուծույթին ն ջրով նոսրացնել մինչն 250սմ3 -ի: 3. Ֆելինգի լուծույթ – ա) 40գ ՇսՏՕ4 գ 5Ւ2Օ լուծել թորած ջրում ն հասցնել մեկ լիտրի ն ֆիլտրել: բ) 200գ սեգնետյան աղը (Շ4Ւ4Օ6KNՅ գ 4Ւ2Օ) լուծել թորած ջրում, ավելացնել 150գ KՕՒ կամ NՅՕՒ ն հասցնել 1 լիտրի ու ֆիլտրել: գ) օգտագործելուց առաջ առաջին ն երկրորդ լուծույթները խառնում են 1:1 հարաբերությամբ:

Հող Ստուգիչ

Ակտիվության գնահատումը

Ինվերտազա, մգ գլյուկոզա 1գ հողում 24ժ.

Գլյուկոզայի քանակը, որը գտնվել է աղյուսակով, մգ

Նստվածքի կշիռը, մգ

Նստեցման համար վերցված լուծույթի ծավալը, սմ3

Լուծույթի ընդհանուր ծավալը, սմ3

Նմուշը

Հողի կշիռը

Գրանցման ձնը

ՈՒՐԵԱԶԻ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ Ա.Շ.ԳԱԼՍՏՅԱՆԻ

ՄԵԹՈԴՈՎ Ուրեազա ֆերմենտը հիդրոլիզում է կարբամիդն (միզանյութը) ն վերածում ամոնյակի ն ածխաթթու գազի: Հողում կարբամիդն առաջանում է ազոտ պարունակող օրգանական միացությունները սպիտակուցների ն նուկլեինային թթուների վերափոխվելիս: Կարբամիդի նշանակալից քանակ հող է մտցվում գոմաղբի ն խտացված ազոտական պարարտանյութերի միջոցով: Ուրեազայի ռեակցիայի հետնանքով առաջացած ամոնյակը բույսերի ազոտական սննդառության անմիջական աղբյուր է, դրա համար էլ նրա ակտիվությունը համարվում է հողերի կենսաբանական ակտիվության կարնոր ցուցանիշներից մեկը:

Մեթոդի սկզբունքը Հողերի ուրեազի ակտիվության որոշման մեթոդները հիմնված են կարբամիդի հիդրոլիզի ժամանակ առաջացած ամոնյակի քանակի կամ սուբստրատի չվերափոխված մասի քանակի հաշվառման վրա:

Անալիզի ընթացքը 1գ նախապատրաստված հողը տեղավորում են 50սմ3 տարողություն ունեցող փորձանոթի մեջ, ավելացնում ֆոսֆատային բուֆերի վրա պատրաստված 5սմ3 39 միզանյութ (քՒ 6,7) ն 0,2սմ3 տոլուոլ: Որպես ստուգիչ` վերցնում են ստերիլիզացված հող ն սուբստրատ` առանց հողի: Փորձանոթները փակում են կեղնային խցանով, թափահարում ն փոխադրում թերմոստատի մեջ ն 300Շ -ի ջերմաստիճանի պայմաններում պահում 24 ժամ: Փորձի ժամանակաընթացքում փորձանոթը պարբերաբար թափահարում են: Սուբստրատին, հողի հետ փոխազդեցության ժամանակն անցնելուց հետո, ավելացնում են 25սմ3 1ո կալիումի քլորիդի լուծույթ, 5 րոպե թափահարում` հողից կլանված ամոնյակը դուրս մղելու համար ն ֆիլտրում: Ֆիլտրատից 10սմ3 տեղափուխում են Կյելդալի սարք` ամոնյակի թորման համար: Ավելացնում են 5սմ3 29 -ի հիմքի լուծույթ ն եռման

սկզբից հաշված` 15 րոպե թորում: Ընդունող փորձանոթում նախապես վերցնում են 15սմ3 0,1ո Ւ2ՏՕ4 -ի լուծույթ: Ամոնյակի քանակը հաշվում են 0,1ո KՕՒ -ի լուծույթի հետտիտրումով: Հաշվարկները կատարում են հետնյալ բանաձնով` (ՃT1 −БT2) х 1,70 х Մ « Հ ————————— , Ւ х Մ1

որտեղ

Ճ – ընդունող փորձանոթում Ւ2ՏՕ4 -ի 0,1ո լուծույթի քանակն է, սմ3 Б – NՅՕՒ -ի 0,1ո լուծույթի քանակն է, որը ծախսվել է ընդունող փորձանոթում թթվի մնացորդը տիտրելու համար, սմ3 T1 – 0,1ո Ւ2ՏՕ4 -ի տիտրի ճշտումն է T2 – 0,1ո NՅՕՒ -ի տիտրի ճշտումն է 1,70 – 1սմ3 0,1ո Ւ2ՏՕ4 -ին համարժեք ամոնյակի քանակն է, մգ Մ – ֆիլտրատի ընդհանուր ծավալն է, սմ3 Մ1 – անալիզի համար վերցված ֆիլտրատի ծավալն է, սմ3 Ւ – հողի կշռուկն է (նավեսկան), գ Ուրեազի ակտիվությունն արտահայտում են NՒ3 մգ (1գ հողում 24 ժամվա ընթացքում: Որոշման սխալը մինչն 5): Ռեակտիվներ 1. 2. 3. 4. 5. 6.

39 -ի միզանյութի լուծույթ ֆոսֆատային բուֆեր (քՒ 6,7) KՇկ -ի 1ո լուծույթ KՕՒ -ի 0,1ո լուծույթ Ւ2ՏՕ4 -ի 0,1ո լուծույթ KՕՒ -ի 29 լուծույթ:

ՖՈՍՖԱՏԱԶԻ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Ա.Շ.ԳԱԼՍՏՅԱՆԻ ՄԵԹՈԴՈՎ

Ֆոսֆատազան հիդրոլիզում է մոնոէթեր օրտոֆոսֆորական թթու ն վերածում սպիրտի ու օրտոֆոսֆատի:

Մեթոդի սկզբունքը Հողային ֆոսֆատազի ակտիվության որոշման մեթոդը հիմնված է ֆերմենտատիվ ռեակցիայի ընթացքում սուբստրատի ճեղքումից առաջացած ֆոսֆորի կամ ֆոսֆորական միացության քանակի որոշման վրա:

Անալիզի ընթացքը 1գ նախապատրաստված հողի կշռուկը տեղավորում են 50սմ3 տարողությամբ փորձանոթի մեջ, ավելացնում 3սմ3 0,59 -ի նատրիումի ո-նիտրոֆենիլֆոսֆատ: Հիմնային ֆոսֆատազի որոշման դեպքում սուբստրատը պատրաստում են էթանոլամինացետատային բուֆերում (քՒ 8,0), իսկ թթվայինի դեպքում` (քՒ 5,4): Միջավայրի քՒ -ը ստուգում են ինդիկատորային թթվով ն չհամապատասխանելու դեպքում հասցնում են պահանջվող արժեքին: Ստուգիչ է հանդիսանում հողը բուֆերով ն սուբստրատը` առանց հողի: Փորձանոթը փակում են կեղնային խցանով, թափահարում ն տեղափոխում թերմոստատի մեջ` 300Շ–ի ջերմաստիճանի պայմաններում թողնում 30 րոպե: Այդ ժամանակամիջոցում փորձանոթը երկու անգամ զգուշորեն թափահարում են: Հողի հետ սուբստրատի փոխներգործության ժամկետն անցնելուց հետո փորձանոթում ավելացնում են 22սմ3 թորած ջուր, թափահարում ն խիտ ֆիլտրով ֆիլտրում: Ֆերմենտատիվ ռեակցիայի արտադրանքը ո-նիտրոֆենոլ ֆիլտրատում գունավորում են 1,0ո հիմքի լուծույթով (կաթիլներով): Լուծույթը պետք է ունենա քՒ 8,6: Ծանր մեխանիկական կազմ ու-

նեցող հողերում լուծույթը պարզեցնելու համար փորձանոթի պարունակությանը ավելացնում են 1սմ3 ալյումոկալիական կվաս: Գունավոր լուծույթը կոլորիմետրով չափում են` օգտագործելով 5սմ3 կյուվետներ ն 450-480ПМ ալիքի երկարության լուսաֆիլտր: Սուբստրատից ճեղքված ֆոսֆորի քանակի հաշվարկը կատարում են տրամաչափային նոմոգրամով: Ֆոսֆատազի ակտիվությունն արտահայտում են մգ/100գ հողում 30 րոպեի ընթացքում: Փորձի սխալը մինչն 59: Ռեակտիվներ 1. 2. 3. 4.

0,59 - նատրիումի ո-նիտրոֆենիլֆոսֆատի լուծույթ, 1,0ո KՕՒ -ի լուծույթ, էթանոլամինացետոնային բուֆեր քՒ 8,0 ն քՒ 5,4: Ստանդարտ լուծույթ նոմինոգրամը կառուցելու համար (քիմիապես մաքուր) 0,1գ ո-նիտրոֆենոլը լուծում են թորած ջրում ն ծավալը հասցնում 100սմ3: Այդ լուծույթի 1սմ3 պարունակում է 0,1մգ ո-ինտրոֆենոլ: 1մգ ո-նիտրոֆենոլին համապատասխանում է 0,223մգ ֆոսֆոր:

ՀՈՂԻՑ ՇՕ2-ի ԱՆՋԱՏՄԱՆ ԻՆՏԵՆՍԻՎՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Ա.Շ.ԳԱԼՍՏՅԱՆԻ ՄԵԹՈԴՈՎ

Մեթոդի սկզբունքը Մեթոդը հիմնված է հողի շնչառության ինտենսիվության որոշման վրա` ըստ ածխաթթու գազի քանակական փոփոխության, որոշակի փակ տարածքում` օգտագործելով լայն բերանով կոնաձն փորձանոթ: Շնչառության պրոցեսում անջատված ածխաթթու գազը ռեակցիայի ընթացքում կլանվում է հիմքի ավելցուկով: Հիմքի մնացորդը տիտրում են թթվով: Ստացված արժեքը հնարավորություն է տալիս դատելու հիմքի հետ ռեակցիայի մեջ մտնող ածխաթթվի դիօքսիդի քանակի մասին: Փակ փորձանոթում փարձանմուշի ինկուբացիայի դեպքում -

կենսաբանական պրոցեսների հետնանքով տեղի է ունենում թթվածնի խտության նվազում, ն խախտվում է գազափոխանակությունը: Այդ թերությունը վերացնելու համար փորձանոթը, որում տեղի է ունենում հողի շնչառությունը, կարելի է միացնել արտաքին օդի հետ նատրոնային կրով լցված խողովակով:

Անալիզի ընթացքը 10գ թարմ հողը թանձիֆի տոպրակում կախել խցանի կախիչից (խոնավ հողը անալիզի ենթարկելիս օգտագործել մետաղյա զամբյուղակ): Փորձանոթում ավելացնել 25սմ3 0,1ո NՅՕՒ: Փորձանոթը փակել խցանով, որից կախված է տոպրակը, ն տեղափոխել թերմոստատի մեջ ու թողնել 24ժամ 28-300Շ ջերմաստիճանի պայմաններում: Փորձարկվող փորձանոթի հետ միաժամանակ թերմոստատ դնել ստուգիչ փորձանոթը` նույն հիմքի լուծույթով, բայց առանց հողի` փորձանոթում օդի ՇՕ2 հաշվարկելու համար: Փորձանոթները պարբերաբար թափահարել: Ինկուբացիայից հետո փորձանոթի պարունակությանը ավելացնել 2-3 կաթիլ ֆենոլֆտալին ն տիտրել 0,1ո ՒՇկ -ի լուծույթով մինչն վարդագույնի անhետացումը: Անալիզին զուգահեռ որոշում են հողի խոնավությունը, որը հաշվի է առնվում վերջնական արդյունքում:

Անալիզի արդյունքների հաշվարկը Հողի կշռուկից 24 ժամվա ընթացքում անջատված ՇՕ2-ի քանակը հաշվարկում են հետնյալ բանաձնով` « Հ [(25.KNՅՕՒ − Մփորձ. .KՒՇկ) − (25. KNՅՕՒ −Մստուգիչ . KՒՇկ)] . 0,1 . 7.Kխոնավ « – շնչառության ինտենսիվությունն է, ՇՕ2մգ/10գ հողում 24 ժամում, Մ փորձի ՒՇկ -ի ծավալն է, որը ծախսվել է փորձարկվող նմուշի տիտրման վրա Մ ստուգիչ ՒՇկ -ի ծավալն է, որը ծախսվել է ստուգիչ նմուշի տիտրման վրա, սմ3,

KNՅՕՒ – հիմքի տիտրման ճշտումն է, KՒՇկ – թթվի տիտրման ճշտումն է, 25 - անալիզի համար վերցված հիմքի ծավալն է, սմ3, 7 – ՇՕ2 -ի քանակն է, որը չեզոքացնում է 1սմ3 1ո NՅՕՒ, մգ, 0,1 – հիմքի ն թթվի նորմալությունն է, K խոնավ – չոր հողի նկատմամբ հաշվարկելու գործակիցն է: Շնչառության ինտենսիվության գնահատումը կատարվում է ստորն բերված աղյուսակի տվյալներով:

Հող Ստուգիչ

Ռեակտիվները 1. NՅՕՒ -ի 0,1ո լուծույթ, 2. ՒՇկ -ի 0,1ո լուծույթ, 3. Ֆենոլֆտալին:

Շնչառության ինտենսիվության գնահատումը

ՇՕ2մգ/10գ հողում, 24 ժամում

0,1ո ՒՇկ-ի ծավալն է, սմ3

0,1ո NՅՕՒ-ի ծավալն է, սմ3

Հողի խոնավությունը, 9

Հողի կշիռը, գ

Նմուշը

Գրանցման ձնը

ՀՈՂԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Հողի կենսաբանական ակտիվության գնահատումը կարելի է կատարել բալային սանդղակի օգնությամբ: Այդ մեթոդի համաձայն անջատում են 5 աստիճանավորում` ա) շատ թույլ, բ) թույլ, գ) միջակ, դ) բարձր, ե) շատ բարձր: Ըստ կենսաբանական ակտիվության` որոշակի ցուցանիշների փորձարարական տվյալները համեմատում են ստորն բերված աղյուսակի տեղեկատու տվյալների հետ ն այդ հիման վրա կատարում ուսումնասիրվող հողի գնահատում: Աղյուսակ 18

Կատալազա, Օ2սմ գ/րոպե Ֆոսֆատազա, մգ Ք2Օ5 10գ/ժամ Ուրեազա,N-NՒ3 /10գ հողից/օր Ինվերտազա, մգ գլյուկոզա/գ/օր

0-5

5-10

10-15

15-25

»25

Հ1 0-0,5

3-10 1,5-5

10-30 5-15

»30 »15

Հ3

1-3 0,51,5 3-10

10-30

30-100

»100

Հ5

5-15

15-50

50-150

»150

4-րդ բարձր

3-րդ միջին

2-րդ թույլ

ՇՕ2-ի անջատումը մգ (ՇՕ2 10գ հողից) 24 ժամում

1-ին շատ թույլ

Ցուցանիշը

5-րդ շատ բարձր

Հողի կենսաբանական ակտիվության համեմատական գնահատման սանդղակ (է.Ի.Գապանյակ, Ս.Դ.Մալախով, 1985)

Կ.Վ.Գրիգորյանը (1990թ.) ըստ ինվերտազ ու ֆոսֆատազ ֆերմենտների ակտիվության մշակել է Հայաստանի հողերի` ծանր մետաղներով աղտոտվածության սանդղակ:

Աղյուսակ 19 Ծանր մետաղներով հողերի աղտոտվածության սանդղակ` ըստ ինվերտազ ու ֆոսֆատազ ֆերմենտների ակտիվության (Կ.Վ.Գրիգորյան, 1990) Հողերի աղտոտվածության աստիճանը Թույլ Միջակ Ուժեղ

Ֆերմենտների ակտիվության նվազումը չաղտոտված հողերի նկատմամբ Ինվերտազ Ֆոսֆատազ մինչն 259 մինչն 209 25-509 20-459 50-ից ավելի 9 45-ից ավելի 9

ԾԱՆՐ ՄԵՏԱՂՆԵՐԸ ՀՈՂՈՒՄ ԵՎ ԲՈՒՅՍԵՐՈՒՄ

Ծանր մետաղներով բնական միջավայրի աղտոտումը ներկայումս համարվում է էկոհամակարգերի վրա մարդու տնտեսական ներգործության առավել տարածված հետնանքներից մեկը: Ծանր մետաղների շարքին են դասվում 50 միավորից բարձր ատոմական կշիռ ունեցող տարրերը, ինչպիսիք են` Ւց, Շժ, ՔԵ, Zո, Շո, Շս, Nի, Mո, Mօ ն այլն: Ծանր մետաղների մեծ մասը անհրաժեշտ են կենդանի օրգանիզմներին ն համարվում են միկրոտարրեր: Երբ ծանր մետաղները մեծ խտությամբ կուտակվում են բույսերի ն կենդանիների օրգանիզմում ն թունավոր ներգործություն են ունենում, ապա «միկրոտարրեր»-ի փոխարեն օգտագործում են ծանր մետաղներ տերմինը: Ծանր մետաղներից առավել վտանգավոր են Ւց, Շժ, ՔԵ, որոնք նույնիսկ քիչ խտության դեպքում դրական դեր չեն խաղում օրգանիզմների համար: Հայաստանի Հանրապետությունում հողը, ջուրը, բույսերը աղտոտված են հատկապես Շս, Zո, Շժ, Շօ, Nի, Mո -ով: Սակայն տարբեր տարածաշրջաններում, կախված աղտոտման օբյեկտից, ոչ բոլոր աղտոտիչներն են միատեղ հանդես գալիս: Չնայած որոշ ծանր մետա-

ղներ կարող են հանդիպել, սակայն, երբ դրանց խտությունը թույլատրելի սահմանային խտության շրջանակներում է, թունավոր ներգործություն չեն ունենում բույսերի ն կենդանիների վրա: Հողում կարնոր է որոշել ինչպես ծանր մետաղների ընդհանուր քանակը, այնպես էլ դրանց մատչելի` բույսերի կողմից յուրացվող ձները: Գոյություն ունեցող նորմերի համաձայն հողում ծանր մետաղների ընդհանուր պարունակություն առաջարկվում է որոշել ուժեղ թթվի (ՒNՕ3) լուծույթով` եռացնելով, իսկ շարժուն ձները` 1ո ՒNՕ3 -ի լուծույթով` մեկ ժամ թափահարելով կամ 1 օր պահելով: Հողի ն բույսերի նմուշները վերցնելու մեթոդիկան Ծանր մետաղների պարունակության ուսումնասիրման մեթոդներից մեկը հողային ծածկույթի համատարած ուսումնասիրումն է: Դրա համար ուսումնասիրվող տարածքը բաժանում են 1-2 հեկտար տարածությամբ հողակտորների ն տարբեր շերտերից` 0-5, 5-20, 2040, 40-60սմ ն այլն, վերցնում նմուշներ: Յուրաքանչյուր տարրական տարածքից վերցնում են 15-20 անհատական նմուշներ: Հողի նմուշների նախապատրաստումը անալիզի համար Ծանր մետաղները որոշում են օդային չորության բերված, մանրացված ն 1-2մմ տրամագիծ ունեցող մաղով անցկացված հողանմուշում: Ծանր մետաղների խմբին դասվող այս կամ այն տարրի ընդհանուր քանակը որոշելու համար 10 գ հողը տեղավորում են 250-300սմ3 տարողությամբ փորձանոթում, ավելացնում 50սմ3 ՒNՕ3 -ի լուծույթ (1:1 հարաբերությամբ), փակում ժամացույցի ապակով ն տեղափոխում գազայրիչի վրա: Եթե հողը պարունակում է 59 -ից ավելին հումուս, ապա հողանմուշը պետք է նախապես մոխրացնել մուֆելում 5750Շ ջերմաստիճանի պայմաններում: Փորձանոթի պարունակությունը թույլ կրակի վրա զգուշորեն տաքացնում են մինչն եռալը ն թողնում 10 րոպե: Այնուհետն փորձանոթի պարունակությանը ավելացնում են (-

խառնելով) 10սմ3 խիտ Ւ2Օ2 ն նորից եռացնում 10 րոպե: Որից հետո սուսպենզիան ֆիլտրում են 100սմ3 տարողություն ունեցող, չափող փորձանոթի մեջ: Ըստ որում ֆիլտրի թուղթը նախապես լվանում են 1ո ՒNՕ3 -ի լուծույթով` նրանից մետաղների հետնանքները հեռացնելու համար: Ֆիլտրը նստվածքով ու հողի մնացորդով տեղափոխում են փորձանոթի մեջ, ավելացնում 40սմ3 1ո ՒNՕ3 ն եռացնում 30 րոպե: Սուսպենզիան ֆիլտրում են նույն չափող փորձանոթի մեջ: Ֆիլտրի վրայի նստվածքը լվանում են 1ո ՒNՕ3 -ի տաք լուծույթով: ֆիլտրատում որոշում են այս կամ այն ծանր մետաղի ընդհանուր քանակը: Ծանր մետաղների մատչելի քանակը հողում որոշում են ացետոնաամոնյակային բուֆերում (քՒ 4,5): Հողի ն բուֆերի հարաբերությունը 1:5 է: 20գ հողանմուշը տեղափոխում են 250-300սմ3 տարողությամբ կոնաձն փորձանոթի մեջ, ավելացնում 100սմ3 ացետոնա-ամոնյակային բուֆեր: Մեկ ժամ թափահարելուց (կամ մեկ օր թողնելուց) հետո սուսպենզիան ֆիլտրում են:

Ռեակտիվները 1. ՒNՕ3 -ի լուծույթ (1:1 հարաբերությամբ): Խիտ ազոտական թթուն (քՀ1,4գ/սմ3) թորած ջրով հասցնում են նրա հավասար ծավալին: 2. 1ո ՒNՕ3 -ի լուծույթ: 67,2սմ3 ՒNՕ3 (քՀ1,4) թորած ջրով ծավալը հասցնում են 1000սմ3 -ի: 3. 1ո ՒՇկ -ի լուծույթ: 82,5սմ3 ՒՇկ -ը (քՀ1,85գ/սմ3) խառնում են թորած ջրի հետ ն ծավալը հասցնում 1000սմ3 –ի: 4. Ացետոնա-ամոնյակային բուֆեր` 4,8 քՒ-ի արժեքով: Լուծույթը պատրաստում են թորած ջրով քացախաթթվից ն ամոնյակից հետնյալ հաշվարկով` վերցնում են 108սմ3 քացախաթթու (989) ն 75սմ3 ամոնյակ (259) ն ջրի ծավալը հասցնում 1000սմ3 -ի: Լուծույթի թթվությունը ստուգում են ն շեղման դեպքում ճշտում քացախաթթվով կամ ամոնյակով:

Բուսական նմուշների նախապատրաստումը անալիզի համար Բուսական նմուշը օդային չորության են բերում, վերցնում 5-20գ ն տեղափոխում հախճապակյա տիգելի մեջ: Նմուշի նախնական մոխրացումը կատարում են գազայրոցի վրա մինչն սպիտակ ծխի անջատման դադարումը: Այնուհետն տիգելը տեղափոխում են մուֆելի վառարան ն տաքացնում մինչն 5000Շ պայմաններում: Երկու ժամ հետո տիգելը սառեցնում են էքսիկատորում, կշռում անալիտիկական կշեռքի վրա մինչն կայուն կշռի հաստատումը: Տիգելի պարունակությանն ավելացնում են ՒNՕ3 -ի ոչ մեծ քանակի լուծույթ (1:1 հարաբերությամբ), մոխիրը լուծում են ն լուծույթը ֆիլտրում 50սմ3 տարողության չափող փորձանոթի մեջ: Ֆիլտրի վրայի նստվածքը լվանում են 1ո ՒNՕ3 -ի տաք լուծույթով ն ֆիլտրատը թորած ջրով հասցնում մինչն նիշը: Շս -ի որոշումը ֆոտոէլեկտրակալորիմետրիկ մեթոդով Բույսերում Շս-ի որոշակի քանակը կատարում է կարնոր ֆիզիոլոգիական ֆունկցիա, ակտիվ մասնակցություն ունենում նյութափոխանակության գործընթացին: Սակայն Շս -ի ավելցուկ քանակը թունավոր է ինչպես մարդու, այնպես էլ բույսերի համար: Այն առաջ է բերում աճի դադարեցում, հեմոգլոբինի քանակի նվազում (հեմոլիզ), լյարդի, երիկամի, ուղեղի հյուսվածքների խախտում: Բույսերի մոտ, որպես կանոն, պղնձի թունավորությունը նկատվում է, երբ դրա քանակը բարձր է լինում 2-3մգ/կգ չոր նյութի հաշվով:

Անալիզի ընթացքը Նախապատրաստված ֆիլտրատից պիպետկայով վերցնում են 20սմ3 ն տեղափոխում բռնող ձագարի մեջ, ավելացնում 20սմ3 քողարկող լուծույթ (109 լիմոնաթթվային նատրիումի ն 209 քացախաթթվային նատրիումի խառնուրդ), ապա 10սմ3 չորսքլորային ածխածնում կապարի դիէթիլդիտիոկարբոնատ ն թափահարում 2 րոպե: Ֆազն անջատելուց հետո չորսքլորիդային ածխածնի ներքին շերտը լցնում են ֆոտոկոլորիմետրի կյուվետի մեջ (ԿՖК 2) 20մմ շերտով ն չափում` օգտագործելով N 4 լույսային ֆիլտր: Զուգահեռ կատարում են ստուգիչ անալիզ (քաշվածքի

փոխարեն վերցնում են 20սմ3 1ո քողարկող լուծույթ): Սանդղակային գրաֆիկով գտնում են Շս -ի խտությունը փորձարկվող նմուշում ն ստուգիչում:

Չափագրական գրաֆիկի կառուցումը 50սմ3 ծավալով 7 չափող փորձանոթներում բյուրետկայից լցնել աղյուսակում նշված ծավալով Շս -ի 10մկգ/սմ3 խտության լուծույթ ն 1ո ՒՇկ -ի լուծույթով հասցնել նիշին: Յուրաքանչյուր փորձանոթից վերցնել 20-ական սմ3 նմուշներ ն տեղափոխել բաժանող ձագարի մեջ: Այնուհետն շարունակել փորձնական անալիզի ժամանակ կատարվող նույն գործողությունը: Համեմատության լուծույթի համարը

Լուծույթի ծավալը, սմ3

0,5 1,0 2,0 3,0 4,0 5,0

Շս -ի խտությունը համեմատվող լուծույթում, մկգ/սմ3 0,1 0,2 0,4 0,6 0,6 1,0

Շս -ի խտությունը (հողում/բույսում), մգ/կգ

Անալիզի արդյունքների հաշվարկը կատարում են հետնյալ բանաձնով` « Հ Շ − Շ1, որտեղ « – Շս -ի պարունակությունն է անալիզի ենթարկվող նմուշում, Շ – Շս -ի խտությունն է փորձարկվող նմուշի քաշվածքում, մգ/կգ, Շ1 – Շս -ի խտությունն է ստուգիչ փորձում, մգ/կգ:

Փորձարկվող

Շ

Ստուգիչ

Շ1

Աղտոտվածության մակարդակը

ՍԹԽ (ՏԹԽ)

Շս-ի պարունակությունը, մգ/կգ

Շս-ի խտությունը ըստ չափագրական գրաֆիկի

Սարքի ցուցանիշը

Նմուշը

Գրանցման ձնը

Ռեակտիվները 1. Կապարի դիէթիլդիտրոկարբոնատի լուծույթ չորսքլորային ածխածնում: 0,664գ նատրիումի դիէթիլդիտիոկարբոնատը լցնում են 2 լիտր տարողությամբ բաժանող ձագարի մեջ, 1լ չորսքլորային ածխածին, ավելացնում 0,486գ ազոտաթթվային կապար, որը լուծված է 100սմ3 թորած ջրում ն թափահարում 5 րոպե: Ֆազը անջատելուց հետո չորսքլորային ածխածնի ստորին շերտը, որում լուծված է կապարի դիէթիլդիտիոկարբոնատը, ֆիլտրում են չոր ֆիլտրով` մուգ ապակյա սրվակի մեջ: Լուծույթը պահում են սառնարանում մեկ ամսից ոչ ավել: 2. 109-ի լիմոնաթթվային նատրիումի լուծույթ: 100գ եռատեղակայված նատրիումի լիմոնաթթուն լուծում են 900սմ3 թորած ջրում: Ստացած լուծույթը մաքրում ու հեռացնում են պղնձի հետքերից չորսքլորային ածխածնում կապարի դիէթիլդիտիոկարբոնատի լուծույթով: Դրա համար 1լ լուծույթը մաքրում են 2 լիտր ծավալի բաժանող ձագարի մեջ, ավելացնում են 20սմ3 չորսքլորային ածխածնում կապարի դիէթիլդիտիոկարբոնատ, թափահա-րում 2-3 րոպե ն ֆազը անջատելուց հետո ներքին շերտը դեն նետում: Գուրծողությո-

3.

4.

5.

6.

7.

ւնը շարունակում են մինչն օրգանական ֆազի միանգամայն անգույն դառնալու պահը: Մաքրվող լուծույթը կապարի դիէթիլդիտիոկար-բոնատի հետքերը լվանում են` թափահարելով այն 10- 12սմ3 չորսքլորային ածխածնի հետ 1-2 րոպե ն հեռացնելով օրգանական ֆազը: Մաքրված լուծույթը ֆիլտրում են սպիտակ ժապավենով ֆիլտրի թղթով, որը լվացված է տաք աղաթթվով` նոսրացված 1:100 հարաբերությամբ: Լուծույթը պահում են սառնարանում մեկ ամսից ոչ ավել: 209-ի քացախաթթվային նատրիումի լուծույթ: 200գ քացախաթթվային նատրիումը լուծում են 800սմ3 թորած ջրում: Ստացված լուծույթը մաքրում են պղնձի հետքերից չորսքլորային ածխաթթվում կապարի դիէթիլդիտիո-կարբոնատի լուծույթով այնպես, ինչպես նատրիումի լիմոնաթթուն: Լուծույթը պահում են սառնարանում մեկ ամսից ոչ ավել: Քողարկող լուծույթ: 109-ի լիմոնաթթվային նատրիումի լուծույթը ն 209-ի քացախաթթվային նատրիումը խառնում են 1:3 հարաբերությամբ: Պատրաստված լուծույթը պահում են սառնարանում մեկ ամսից ոչ ավել: Շս -ի 1մգ/սմ3 զանգվածային խտության լուծույթ (լուծույթ А): 3,929 գրամ ՇսՏՕ4 գ.. 5Ւ2Օ -ը լուծում են թորած ջրում, որը պարունակում է 1սմ3 խիտ Ւ2ՏՕ4: Լուծույթի ծավալը չափող փորձանոթում թորած ջրով հասցնում են 1 լիտրի ն խառնում: Լուծույթը պահում են մեկ տարուց ոչ ավել: Շս -ի 100մկգ/սմ3 զանգվածային խտության լուծույթ (լուծույթ В): 100սմ3 տարողության չափող փորձանոթում լցնում են 10սմ3 А լուծույթ, հեռացվող լուծույթով լրացնում մինչն նիշը ն խառնում: Լուծույթը պահում են 3 ամսից ոչ ավել: Շս -ի 10մկգ/սմ3 զանգվածային խտության լուծույթ: 50սմ3 չափող կոլբայում վերցնում են 5սմ3 լուծույթ В, մինչն նիշը լրացնում հեռացվող լուծույթով ն խառնում: Լուծույթը պատրաստում են անալիզի կատարման օրը: Այս լուծույթը օգտագործվում է չափագրական գրաֆիկը կառուցելու համար:

Mո –Ի ՇԱՐԺՈՒՆ ՁԵՎԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ՀՈՂՈՒՄ

ՖՈՏՈԿԱԼՈՐԻՄԵՏՐԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴՈՎ ԸՍՏ ՌԻՆԿԻՍԻ,

ՁԵՎԱՓՈԽՎԱԾ ԴՈԲՐԻՑԿՈՒ ԿՈՂՄԻՑ

Մեթոդը հիմնված է 0,1ո լուծույթով շարժուն Mո -ը դուրս մղելու (հողի հետ 1:10 հարաբերությամբ 1 ժամ փոխներգործությամբ) ամոնիումի պերսուլֆատով արծաթի ազոտաթթվի արկայությամբ մանգանի օքսիդացման (մինչն մանգանի սուլֆատի) սկզբունքի վրա: Լուծույթի գույնը չափում են ֆոտոկոլորիմետրով:

Անալիզի ընթացքը Անալիտիկական կշեռքի վրա վերցնել 5գ 1մմ մաղով անցկացրած օդաչոր հող, տեղափոխել 100սմ3 տարողությամբ հղկված խցանով փորձանոթ, ավելացնել 50սմ3 0,1ո Ւ2ՏՕ4 -ի լուծույթ, թափահարել 1 ժամ ն ֆիլտրել սպիտակ ժապավենով, ծալքավոր ֆիլտրով: Mո-ի քանակը որոշելու համար վերցնում են 10-15սմ3 քաշվածք, տեղափոխում 50սմ3 տարողությամբ հրակայուն բաժակի մեջ, ավելացնում 5սմ3 խիտ ՒNՕ3 ն 2սմ3 309 ջրածնի պերօքսիդ (Ւ2Օ2), գոլորշիացնում սալիկի վրա մինչն չորանալը: Ազոտական թթվով ն ջրածնի պերօքսիդով օքսիդացման պրոցեսը կրկնում են 2-3 անգամ, ապա ավելացնում 3-ական սմ3 ՒNՕ3 ն գոլորշիացնում մինչն չորանալը: Չոր մնացորդին ավելացնում են 25սմ3 109-ի ծծմբական թթու, տաքացնում էլեկտրական սալիկի վրա մինչն լրիվ լուծվելը: Բաժակի պարունակությանն ավելացնում են 15սմ3 ջուր, 2սմ3 Ւ3ՔՕ4 (օրտոֆոսֆորական թթու), որի տեսակարար կշիռը 1,7 է, 0,2սմ3 19 ՃցNՕ3 -ի լուծույթ ու տաքացնում 5-10 րոպե: Եթե լուծույթը պղտորվում է, այն տաքացնում են մինչն եռալը, ապա ֆիլտրում կապույտ ժապավենով ֆիլտրի թղթով (ոչ մեծ չափաքանակներով), զգուշությամբ խառնում ապակյա ձողով, թողնում 10-15 րոպե նույն էլեկտրական սալիկի վրա մինչն Mո -ի արագ ու լրիվ օքսիդացումը ն վերածումը մանգանաթթվի: Այդ ընթացքում տեղի է ունենում ամոնիումի պերսուլֆատի քայքայում ն օզոնի պղպջակների անջատում:

Պղպջակների անջատումը վերջանալուց հետո բաժակը հանում են էլեկտրական սալիկից, սառեցնում լուծույթը ն տեղափոխում 50սմ3 տարողությամբ չափող փորձանոթի մեջ, լրացնում կրկնակի թորած ջրով: Ֆոտոկոլորիմետրում են կյուվետում 1-2սմ շերտով կանաչ լուսաֆիլտրով (536նմ երկարության ալիք): Համեմետության լուծույթ է հանդիսանում 59 Ւ2ՏՕ4 -ը: Չափագրական գրաֆիկ կառուցելու համար օգտագործում են 0,1ո KMոՕ4 -ի լուծույթ (ֆիքսոնալ): Պիպետկայով վերցնում են 10սմ3 այդ լուծույթից տեղափոխում 100սմ3 տարողությամբ չափող փորձանոթի մեջ, կրկնակի թարմ թորած ջրով հասցնում մինչն նիշը ն խառնում: Այդ լուծույթից վերցնում են 10սմ3, տեղափոխում 100սմ3 տարողությամբ չափող փորձանոթի մեջ ն ջրով հասցնում մինչն նիշը: Այս լուծույթն ունի 0,001ո -ի խտություն: Նման լուծույթը պարունակում է 11մկգ/սմ3 Mո: 1. Չափագրական կորի կառուցման համար պիպետկայով չափող փորձանոթի մեջ վերցնում են 50սմ3 2, 5, 10, 20 ն 25սմ3 0,001ո KMոՕ4 -ի լուծույթ: Թորած ջրով հասցնում մինչն նիշը ն ամնիջապես կոլորիմետրիայի ենթարկում կանաչ լուսաֆիլտրով (536 նմ)` օգտագործելով այդ նույն կյուվետները, որոնք օգտագործվել են փորձարկվող լուծույթների ֆոտոկոլորիմետրիայի համար, ն կառուցում չափագրական գրաֆիկ` աբցիսի առանցքի վրա տեղադրում են 0,001ո KMոՕ4 -ի լուծույթ, իսկ օրդինատ առանցքի վրա` լույսը բաց թողնելու տոկոսը կամ օպտիկական խտության մեծությունը, որով գտնում են մանգանի պարունակությունը փորձարկվող լուծույթում: Անալիզի արդյունքները հաշվարկում են հետնյալ բանաձնով` Յ х 11 « Հ ———— , որտեղ Ե « – մանգանի պարունակությունն է հողում, մգ/կգ, Յ – KMոՕ4 -ի 0,001ո լուծույթի քանակն է, որը ստացվել է չափագրական գրաֆիկով փորձարկվող լուծույթի վերցված ծավալի համար, սմ3, Ե–փորձարկվող լուծույթի ծավալին համապատասխանող ցուցանիշն է, գ, 11 – մանգանի պարունակությունն է մկգ 1սմ3 KMոՕ4 0,001ո լուծույթով:

Ռեակտիվներ 1. Քիմիապես մաքուր ազոտական թթու, խիտ: 2. 309 -ի, քիմիապես մաքուր ջրածնի պերօքսիդ: 3. 0,1ո ծծմբական թթու, տեսակարար կշիռը 1,84: Դրա համար ջրի մեջ ավելացնում են 2,8սմ3 խիտ Ւ2ՏՕ4 ն ծավալը հասցնում 1 լիտրի: 109 Ւ2ՏՕ4 -ի լուծույթի պատրաստման համար 65սմ3 խիտ Ւ2ՏՕ4 -ը լցնում են ջրի մեջ ն թորած ջրով հասցնում 1 լիտրի: 4. Խիտ օրտոֆոսֆորական թթու, տեսակարար կշիռը 1,7: 5. 19 արծաթի ազոտաթթու: 1գ ՃցNՕ3 -ը լուծում են 100սմ3 ջրի մեջ:

ՓՈԽԱՆԱԿԱՅԻՆ Zո -ի ՈՐՈՇՈՒՄԸ

100սմ3 տարողությամբ փորձանոթի մեջ (կվարցից կամ առանց ցինկի պարունակության) վերցնել 5գ հող, ավելացնել 50սմ3 ցինկի հետքերը դիտոզոնով մաքրած KՇկ -ի լուծույթ ն թափահարել 1 ժամ: Քաշվածքը ֆիլտրել ցինկի հետքերից 1,0ո ՒՇկ -ի ն կրկնակի թորած ջրով մաքրված ու չորացված ֆիլտրով: Հղկված խցանով փորձանոթում (ցինկից զուրկ ապակուց պատրաստված) պիպետկայով վերցնել 5սմ3 քաշվածք, ավելացնել 2սմ3 համալիր (կոմպլեքս) բուֆերային լուծույթ ն թափահարել: Լուծույթի քՒ -ը պետք է լինի 5,0-5,5 -ի սահմաններում: քՒ -ը ստուգում են ինդիկատորային թթվով: Հաճախ անհրաժեշտ ռեակցիան կարգավորում են բուֆերային լուծույթի ավելացումով, սակայն այն սովորաբար կարգավորում են ՒՇկ -ի կամ ՒNՕ3 -ի լուծույթով: Ցինկը որոշում են դիտիզոնի հետ համալիր (կոմպլեքս) ձնով: Փորձանոթի պարունակությանը բյուրետկայից ավելացնում են 1սմ3 դիտիզոն, փորձանոթը փակում խցանով ն ուժեղ թափահարում 20-30 րոպե: Ըստ շերտերի` անջատվելուց հետո դիտիզոնային լուծամզվածքի (էքստրակտի) գույնը համեմատում են սանդղակի ստանդարտի հետ: Եթե լուծամզվածքը (էքստրակտը) ավելի կարմիր է ստանդարտի

սանդղակի վերջին փորձանոթից, ավելացնում են 1սմ3 դիտիզոն ն նորից թափահարում ու համեմատում սանդղակի հետ: Եթե 6-8սմ3 դիտիզոն ավելացնելուց հետո լուծամզվածքի գույնը կլինի սանդղակի վերջին փորձանոթից ավելի կարմիր, ապա անալիզը պետք է կրկնել քիչ քանակի քաշվածքով: Մեկ այլ դեպքում, եթե 1սմ3 -ի դեպքում գույնը կլինի ավելի կանաչ, քան սանդղակի երկրորդ փորձանոթի դիտիզոնի լուծույթինը, նույնպես անալիզը պետք է շարունակել` վերցնելով ֆիլտրատի մեծ քանակ:

Ստանդարտ լուծույթը պատրաստում են հետնյալ ձնով Հղկված խցաններով 7 փորձանոթներում (առանց` ցինկ պարունակող ապակի) պիպետկայով վերցնում են 0: 0,5: 1,0: 1,5: 2,0: 2,5 ն 3,0սմ3 ցինկի ստանդարտ լուծույթ, որը պարունակում է 0,5մկգ/սմ3 ցինկ: Փորձանոթի պարունակությունը թորած ջրով հասցնում են 5սմ3 -ի, ավելացնում 2սմ3 համալիր (կոմպլեքս) բուֆերային լուծույթ, 5սմ3 դիտիզոն (դիտիզոնը լցնում են բյուրետկայից ն թափահարում 30վրկ.), ապա ուսումնասիրվող լուծույթը համեմատում սանդղակի ստանդարտի հետ: Անալիզի արդյունքները հաշվարկում են հետնյալ բանաձնով` Յхбхв « Հ ———— Нхг

, որտեղ

« – ցինկի պարունակությունն է հողում մգ/կգ, Յ – ցինկի պարունակությունը, որը համընկնում է սանդղակի ստանդարտի հետ, մկգ/սմ3, б – լուծամզվածքի համար ծախսված դիտիզոնի ծավալն է, սմ3, в – լուծամզվածքային լուծույթի կամ քաշվածքի ծավալն է, սմ3, г – ցինկի լուծամզվածքի համար վերցված քաշվածքի ծավալն է, սմ3, Н – հողի կշիռն է, գ

Ռեակտիվներ 1. Դիտիզոնի լուծույթ – 0,01գ դիտիզոնը տեղափոխում են բաժանող ձագարի մեջ, լուծում 50սմ3 ՇՇկ4 -ում ն ուժեղ թափահարում 20 րոպե: Ավելացնում են 50սմ3 NН4ՕН (1:20 հարաբերությամբ), թափահարում, որպեսզի ֆազը անջատվի, ապա ներքին շերտը հեռացնում են: Ջրային շերտը լվանում են 3-4 անգամ 5-10սմ3 ՇՇկ4 -ով ն ամեն անգամ թափահարում, որպեսզի ըստ շերտերի անջատվեն: ՇՇկ4 -ով լվացումը կատարում են այնքան ժամանակ, մինչն ՇՇկ4 գույնը կանաչ չդառնա: Այնուհետն ավելացնում են 25սմ3 1,0ո ՒՇկ ն մոտ 50սմ3 ՇՇկ4: Թափահարում են, որի ընթացքում դիտիզոնը անցնում է ՇՇկ4 -ի շերտը, որը ն լցնում են մուգ գույն ունեցող չոր սրվակի մեջ ն ծավալը ՇՇկ4 -ով հասցնում 1 լիտրի: Անալիզի համար օգտագործվող դիտիզոնի մոտավոր խտությունը պետք է լինի 0,0019: 2. 1,0ո KՇկ – 75գ KՇկ լուծում են կրկնակի թորած ջրի մեջ, հասցնում 1 լիտրի: Լուծույթի քН -ը հասցվում է մինչն 5 -ի ն մաքրում միկրոտարրերի հետքերից դիտիզոնի լուծույթով: Դրա համար KՇկ -ի լուծույթը տեղափոխում են մեծ, բաժանող ձագարի մեջ, ավելացնում ոչ մեծ քանակի (շուրջ 10սմ3) դիտիզոն, ուժեղ թափահարում: Ֆազը անջատում են ու ներքին շերտը հեռացնում: Դիտիզոնով լվացումը կատարվում է այնքան ժամանակ, մինչն դիտիզոնը չփոխի սկզբնական գույնը: Այնուհետն ՇՇկ4 (20-25սմ3) ն KՇկ -ի լուծույթով լվանում ՇՇկ4 -ով մինչն այն անգույն չդառնա: 3. Համալիր բուֆերային լուծույթ – 50գ քացախաթթվային նատրիումը լուծում են կրկնակի թորած ջրում, քН -ը հասցնում մինչն 5,5-6,0 -ի, ավելացնում 1,0ո НՇկ: Այդ լուծույթում լուծում են 40գ հիպոսուլֆատ, թորած ջրով ծավալը հասցնում 200սմ3 ի ն դիտիզոնի լուծույթով մաքրում այնպես, ինչպես նկարագրված է KՇկ -ի մաքրման դեպքում: 4. Ցինկի ստանդարտ լուծույթ – 0,1գ քիմիապես մաքուր մետաղական ցինկը լուծում են 50սմ3 կրկնակի թորած ջրի մեջ, որը պարունակում է 1սմ3 խիտ Н2ՏՕ4 ն կրկնակի թորած ջրով

Շժ-Ի ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

ՖՈՏՈէԼԵԿՏՐԱԿԱԼՈՐԻՄԵՏՐԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴՈՎ

Շժ -ը դասվում է 1-ին խմբի թունավոր մետաղների շարքին ն բույսերի ու կենդանիների համար անհրաժեշտ տարր չէ: Այդ տարրի խտության ավելացումը կենդանի օրգանիզմներում ցանկալի չէ: Շժ -ի վտանգը պայմանավորված է հողում նրա մեծ շարժունակությամբ ն չկա որնէ մեկուսացնող միջոց, որպեսզի կանխի դրա անցումը բույսերի մեջ: Շժ-ի ավելցուկը բացասական է ազդում շատ կենսաբանական ակտիվ միացությունների սինթեզի ն ֆունկցիայի վրա: Այդ տարրը առաջ է բերում ոսկորներում ՇՅ-ի քանակի նվազեցում ն դրանց ամրության թուլացում, ինչպես նան մշակաբույսերի բերքատվության անկում:

Անալիզի ընթացքը 150սմ3 բաժանող ձագարում վերցնել 40-100սմ3 անալիզի ենթարկվող լուծույթ (կամ քաշվածք), քН -ը հասցնել 2-ի, ավելացնել 5սմ3 ՇՇկ4 դիտիզոնի լուծույթ նիկելը ն կոբալտն անջատելու համար: Ուժեղ թափահարելուց ն ֆազն անջատելուց հետո օրգանական ֆազը հեռացնում են ն գործընթացը կրկնում այնքան, մինչն գույնը կմնա անփոփոխ: Լուծույթին ավելացնում են 10սմ3 209-ի սեգնետյան աղ, 0,5սմ3 դիմեթիլգլիօքսիմի լուծույթ, կաթիլներով ավելացնում ամոնյակի լուծույթ` մինչն չեզոք ռեակցիայի ստացվելը: Դիտիզոնի օքսիդացումը, հատկապես մանգանի օքսիդացուցիչով, կանխելու համար ավելացնում են 1սմ3 209 -ի հիդրոքսիլամին ն 409 -ի NՅՕН -ի լուծույթ` այն հաշվով, որ հիմքի խտությունը անալիզի ենթարկվող լուծույթում կազմի 5-109 -ից ոչ պակաս,

որը կարող է կազմել շուրջ 10սմ3: Կադմիումի դիտիզոնատը հեռացվում է մի քանի անգամ (5-ական սմ3) ՇՇկ4 -ում դիտիզոնի լուծույթով այնքան ժամանակ, մինչն դիտիզոնը չդառնա վարդագույն: Օրգանական լուծամզվածքը (էքրակտը) տեղափոխում են բաժանող ձագարի մեջ, լվանում 0,59 NՅՕН-ի լուծույթով ու թորած ջրով, տեղափոխում 50սմ3 տարողությամբ չափող փորձանոթի մեջ, ՇՇկ4 -ով հասցնում մինչն նիշը ն կատարում կոլորիմետրում ԿՖԿ–2 -ով, լուսավորող շերտի հաստությունը 10մմ, ալիքի երկարությունը 540նմ: Համեմատության համար օգտագործում են մաքուր ՇՇկ4:

Չափագրական գրաֆիկի կառուցումը 50սմ3 տարողությամբ 8 չափող փորձանոթներում բյուրետկայից լցնում են ստորն բերված աղյուսակում նշված ծավալով լուծույթ, որում Շժ-ի խտությունը 10մկգ/սմ3 է, ն էքստրակտվող լուծույթով ծավալը հասցնում մինչն նիշը: Փորձանոթների պարունակությունը տեղափոխում են բաժանող ձագարի մեջ: Այնուհետն կատարում այն գործողությունները, որոնք կատարվում էին փորձարկվող լուծույթի դեպքում:

Աղյուսակ 18 Չափագրական գրաֆիկի կառուցման համար ելակետային տվյալները Համեմատման լուծույթի համարը

Լուծույթի ծավալը, սմ3 0,2 0,5 1,0 2,0 5,0 10,0 15,0 20,0

Կադմիումի խտությունը համեմատվող լուծույթում, մկգ/սմ3 0,02 0,05 0,1 0,2 0,5 1,0 1,5 2,0

Անալիզի արդյունքների հաշվարկը Հաշվարկները կատարում են հետնյալ բանաձնով` « Հ (8 х Մ0 х 1000) : (Ճ х Մ1 х 1000),

որտեղ

« – հողում Շժ -ի պարունակությունն է մգ/կգ, 8 – Շժ -ի խտությունն է լուծույթում` ըստ չափագրական գրաֆիկի, մկգ/սմ3, Մ0 – լուծույթի (քաշվածքի) ելակետային ծավալն է, սմ3, Մ1 – անալիզի համար վերցված լուծույթի (քաշվածքի) ծավալն է, սմ3, Ճ – հողի կշիռն է, գ, 1000 – հողի գրամը կգ -ի ն Շժ -ը մկգ -ի վերածելու գործակիցն է:

Աղյուսակ 19 Ծանր մետաղների պարունակության սահմանները տարբեր աստիճանի աղտոտված հողերում (մգ/կգ) ըստ Կ.Վ.Գրիգորյանի, 1988թ. Քիմիական տարրերը Պղինձ (Շս) Ցինկ (Zո) Կապար (ՔԵ) Մոլիբդեն (Mօ) Կադմիում (Շժ) Մանգան (Mո)

Քիմիական տարրերի ձները հողում Համընդհանուր Շարժուն Համընդհանուր Շարժուն Համընդհանուր Շարժուն Համընդհանուր Շարժուն Համընդհանուր Շարժուն Համընդհանուր Շարժուն

Չաղտոտված

Թույլ աղտոտված

Միջակ աղտոտված

Ուժեղ աղտոտված

60-100 10-17 65-120 4-10 12-20 1-2 10-20 2-5

100-160 17-23 120-200 10-20 20-30 2-5 20-40 5-8

»160 »23 »200 »20 »30 »5 »40 »8

1,5-2

2-3

»3 »4800

Գրանցման ձնը

Նմուշը

Հողի կշիռը

Քաշվածքի ելակետային ծավալը, սմ3

Որոշման համար վերցված քաշվածքի ծավալը, սմ3

Շժ-ի պարունակությունը նմուշում, մգ/կգ

Ռեակտիվները 1. 0,0029 դիտիզոնի լուծույթ ՇՇկ4 -ում: 0,1գ դիտիզոնը լուծում են 100սմ3 ՇՇկ4 -ում ն ֆիլտրում թղթյա ֆիլտրով 500սմ3 բաժանող ձագարի մեջ: Դիտիզոնը վերէքստրակցիայի են ենթարկում 100սմ3 ամոնյակի լուծույթով (1:50 հարաբերությամբ), օրգանական մասը հեռացնում ն նարնջագույն դիտիզոնի ամոնյակային լուծույթը թթվեցնում 1ո НՇկ -ով ն թափահարում 200սմ3 ՇՇկ4 -ի հետ մինչն ջրային լուծույթի անգույնանալը: Ֆազն անջատելուց հետո ՇՇկ4 -ի շերտը (նրանում լուծված դիտիզոնի հետ) լցնում են 500սմ3 տարողությամբ փորձանոթի մեջ ն ՇՇկ4 -ով ծավալը հասցնում մինչն նիշը: Ստացված լուծույթն ունի 0,029 խտություն: 0,0029 դիտիզոն պարունակող աշխատանքային լուծույթը պատրաստում են` նախապես պատրաստված 0,029 -ի լուծույթով նոսրացնելով: 2. 209 -ի սեգնետյան աղի լուծույթ: 50գ NՅKՇ4Ւ4Օ6 х 4Ւ2Օ (կալիում-նատրիում տարտրատը) լուծում են 200սմ3 կրկնակի թորած ջրի մեջ: Պատրաստված լուծույթը տեղափոխում են բաժանող ձագարի մեջ ն մաքրում ՇՇկ4 -ով դիտիզոնից (քՒ 8,5), այնքան ժամանակ, մինչն այն վարդագույն չներկվի: Լուծույթը պահում են պոլիէթիլենի անոթում: 3. Աղաթթվային հիդրոօքսիլամինի լուծույթ: 50գ հիդրօքսիլամինը լուծում են 250սմ3 կրկնակի թորած ջրում: Պատրաստված լուծույթը մաքրում են դիտիզոնի լուծույթով այնպես, ինչպես

4. Դիմեթիլգլիօքսիմի լուծույթ 19 -ոց էթիլային սպիրտում: 5. 409 NՅՕН -ի լուծույթ: Հախճապակյա թասի մեջ կշռում են 400գ NՅՕН, տեղափոխում 1000սմ3 տարողությամբ հախճապակյա բաժակի մեջ ն ապակյա ձողով անընդհատ խառնելով` ավելացնում 600սմ3 թորած ջուր: Լուծույթը փակում են թղթով ն թողնում մինչն հաջորդ օրը: Եթե լուծույթը պղտոր է, ապա այն ֆիլտրում են ապակյա բամբակով կամ ապակյա կտորով: Հիմքը պահում են ռետինի խցանով սրվակի մեջ: 6. 1մգ/սմ3 խտության կադմիումի զանգվածային լուծույթ (լուծույթ Ճ): 2,281գ ծծմբաթթվային կադմիումը լուծում են 0,5սմ3 խիտ Ւ2ՏՕ4 պարունակող թորած ջրում, չափող փորձանոթում թորած ջրով ծավալը հասցնում 1լ -ի ն խառնում: Լուծույթը պահում են մեկ տարուց ոչ ավել: 7. 100մկգ/սմ3 խտության զանգվածային լուծույթ (լուծույթ 8): 100սմ3 չափող փորձանոթում տեղափոխում են 10սմ3 լուծույթ Ճ, ավելացնում 0,5սմ3 509 -ի ՒNՕ3 ն թորած ջրով ծավալը հասցնում մինչն նիշը: Լուծույթը պահում են 3 ամսից ոչ ավել: 8. 10մկգ/սմ3 կադմիումի զանգվածային լուծույթ: 100սմ3 չափող փորձանոթում վերցնում են 10սմ3 լուծույթ 8, ավելացնում 0,5սմ3 509 -ի ՒNՕ3 ն թորած ջրով ծավալը հասցնում մինչն նիշը: Լուծույթը պատրաստում են անալիզի կատարման օրը: Այս լուծույթը օգտագործում են` չափագրական գրաֆիկը կառուցելու համար: Ծանր մետաղներով հողերի աղտոտվածության աստիճանի որոշումը Հողերի աղտոտվածության աստիճանը որոշում են` ստորն բերված աղյուսակի ցուցանիշներից օգտվելով:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Հայրապետյան է.Մ., Շիրինյան Ա.Վ. - Ագրոէկոլոգիա, Երնան, 2003: 2. Հայրապետյան է.Մ., Հարությունյան Լ.Վ., Հարությունյան Ս.Ս., Վարդանյան Ժ.Հ. – Շրջակա միջավայրի պահպանություն, Երնան, 2005: 3. À8ծ176161867 – 118 ծ48866646 Â.À.×4ծ166148 6 À.È.×464ծ4Ո8, 1. «Ê161Ո», 2000. 4. Ã86Ոò71 À.Օ. – Ô4ծ141ò8ò64187 86ò6411Ոòü 11:4 Àծ14166. հծ4481, 1974. 5. Ã86Ոò71 À.Օ. – Î1ծ48464164 86ò6411Ոò6 ô4ծ141ò14 11:4 (14ò186:4Ո664 66868167ձ. հծ4481, 1978. 6. Ãծ681ծ71 Ê.Â., Ã86Ոò71 À.Օ. – Ճ68811Ոò668 688ծ76141106 11:4 ò7æ46016 14ò866816 1ծ1084106 11:4 11 86ò6411Ոò6 ô4ծ141ò14. 11:414484164, N8, 1., 1986. 7. Ãծ681ծ71 Ê.Â. – Â667164 688ծ76141106 1ծ11006411016 1ò618816 1ծ1Ո6ò46ü106 418 18 Ո184ծæ8164 ò7æ4606 14ò86614 4 11:44 6 4 1461ò1ծ06 Ո.6.666üò6ծ86. 11:414484164, N9, 1., 1989 8. Ãծ681ծ71 Ê.Â., Ã86Ոò71 À.Օ. – Â667164 688ծ76141106 1ծ11006411016 1ò618816 1ծ1Ո6ò46ü106 418 18 ô4ծ141ò8ò64166 86ò6411Ոòü 11:4. 11:414484164 N3, 1979. 9. 14ò180 11ծ48464167 166ծ1764141ò14 4 11:486, ծ8Ոò41676 6 41886. 118 ծ48866646 È.Ã.Â8æ41618. 1., «Ê161Ո», 1974. 10. 14ò186:4Ո664 66868167 164166 688ծ76141106 6616:4Ո6616 44ù4Ոò4816 11:4 11 Ոò41416 118Ո11Ոò6. 1., 1987. 11. 14ò186:4Ո664 66868167 11 11ծ48464166 ò7æ4606 14ò86614 4 11:486 Ո46ü616681866 6 1ծ1866666 ծ8Ոò4164418Ոò48. 1., ÖÈ1ÀÎ, 1992. 12. Ò6ò148 Â.È., Ճ8á86148 հ.Â., Ճ8á8614 1.Â. – 1ծ86ò6661 11 88ծ176161866. 1.11481ծ18, 2005.

Հայրաåեïյան Էդáõարդ ՄեÉիùի

ԱԳՐՈԷԿՈÈՈԳԻԱ

ԵՎ

ÞՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒÂՅՈՒՆ

Եր¨ան 2008

Ճéթճïծòÿւ Ýոóճթո Ìծëèêîâè÷

ՃÃԵÎÝÊÎËÎÃÈß

È

ÎÕԵՃÍՃ ÎÊԵÓÆՃÞÙրÉ ÑԵրÄÛ

րթծâճւ 2008

êտորագրվաÍ ¿ տպագրության 17.04.08թ.. ÂÕթի ãա÷սÁ 60x84 /16 , 6,25 տպ. մամուլ, 4,8 հրատ. մամուլ äատվեր 113: Տպաùանակ 250:

Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի տպարան Տերյան 74

է.Մ. ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

Ձ Ե Ռ Ն Ա Ր Կ «Ագրոէկոլոգիա ն շրջակա միջավայրի պահպանություն» առարկայի լաբորատոր-գործնական պարապմունքների

ԵՐԵՎԱՆ - 2008