Ագրոնոմիայի հիմունքներ

ԱԳՐՈՆՈՄԻԱՅԻ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

1:

ՄՈՆ

Ա:

ՋՆԼ/Ձ

ԱԱ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՂԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱԳՐՈՆՈՄԻԱՅԻ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

երկրորդլրացված ն վերամշակված հրատարակություն

ՀՊԱՀ

հրատարակչություն Երնան 2006

Առաջաբան

Աշխատանքըհավանությանէ արժանացել Հայաստանիպետականագրարային համալսարանի գիտական խորհրդիկողմից

ՀՏԴ 631

Ա

ն «նոբառը ծագել է հունական «ագրոս»-«դաշտ» «Ագրոնոմիա» են Ագրոնոմիականօրենքները հայտնի եղել մոս»-«օրենք» բառերից: Հունաստանում ն Հռոմում դեռնս մի քանի հազար հին Եգիպտոսում,

տարի առաջ: Այն հետագա զարգացում է ստացել արտադրողական ուժերի ն սոցիալ տնտեսական հարաբերությունների զարգացմանը

Գրախոսներ`կ.գ.դ. պրոֆեսոր Ս.Սեմերջյան Գդ.

Մ 185

զուգընթաց: ժամանակակից «ագրոնոմիան»գիտության համալիր բնագավառ

նորԳ.Ղավթյան

Վ.Զուրաբյան

ԳԱԱ

Հեղինակային կոլեկտիվ. Ս.ԱԳյուլխասյանի ընդհանուրխմբագրությամբ: Երնան, Հայաստանիպետականագրարային համալսարան, 2006, 368 էջ:

ԱԳՐՈՆՈՄԻԱՅԻ

է, որը ընդգրկում է

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ.

'

-

Դասագիրքը կազնված է գործող ուսումնական պլաններինն առարկայական ծրագրերինհամապատասխան:Այն նախատեսբուհերի տնտեսագիտական,տեխնոլովում է գյռւղատնտեսական այն մասնագիտություններիհագիական ն ճարտարագիտական ընդգրկված են ագրոնոուսումնական պլաններում որոնց մար, միական առարկաներ: Դասագիրքըօգտակարկարող է լինել նան ն գործնական գյուղատնտեսականքոլեջների ոտանողների համար: զբաղվողների գյուղատնտեսությամբ

3701010000

թ.

0173(01)թ004

|ՏԹԽ 99941-915-9-4

ԳՄԴ 4465.9(2)41

ՓՄԳյուլխասյան, Է.Հայրապետյան, Գ.Այվազյան, 2005 թ. Ց.Գալստյան, Ա.Մելիքյան, Գ.Սանթրոսյան, Ծ

Հայաստանի պետական ագրարայինհամալսարան,

2006 թ.

հողիբերրիությանբարձրացմանն գյուղատնտեսա-

կան մշակաբույսերիցբարձր ու կայուն բերքի ստացմանհարցերը: Ուսումնական գործընթացումայն ընդգրկում է բոլոր դասընթացները, որոնք առնչվում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերիհետ (ընդհանուր երկրագործություն,հողագիտություն, ագրոքիմիա, բուսաբուծություն, բանջարաբուծություն, սելեկցիա ն սերմնաբուծություն,

խաղողագործություն,պտղաբուծություն ն այլն): «Ագրոնոմիայի հիմունքները» ուսումնական ձեռնարկը հայերեն լեզվով առաջին անգամ լույս է տեսել 1973 թվականինն նախատեսվել է գյուղատնտեսության մեքենայացման ն էլեկտրիֆիկացմանմասնագիտություններիուսանողների համար: Այն երկար տարիներ օգտագործվել է նան Գյուղատնտեսական ինստիտուտի(ներկայումս Ագրարայինհամալսարան) տարբեր մասնագիտությունների ուսանողների, ինչպես նան միջնակարգմասնագիտական հաստատություններում սովորողներիկողմից: Առաջինհրատարակության առանձին բաժիններըգրել են Է.Մ.Հայրապետյանը (հողագիտություն), Ն.Հ.Կարապետյանը (երկրագործություն), Մ.Ա.Գյուլխասյանը(բուսաբուծություն), Ս.Մ.Խաչատրյանը(բանջարաբոստանայինբույսեր), Հ.Ա.Նալբանդյանը(խաղողագործություն) ն Հ.Ն.Շահինյանը(պտղաբուժծություն): Անցած ավելի քան 30 տարիներին ագրոպարենայինհամակարգում տեղի են ունեցել լուրջ փոփոխություններ:Լուծարվել են բոլոր սեփականաշնորհվել են կոլեկտիվ ն պետական տնտեսությունները, հողը ն գյուղատնտեսական արտադրությանմիջոցները,փոփոխվել են գյուղատնտեսականմշակաբույսերի սորտային կազմը ն մշակության տեխնոլոգիաները ն այլն: Այս բոլորի հետնանքով անհրաժեշտություն է առաջացել «Ագրոնոճիպյի հիմունքները» ուսումնական ձեռնարկի վերամշակված ն լրացված երկրորդ հրատարակությանը, որտեղ հաշվի են առնվել գյու-

ն ղատնտեսականարտադրությանմեջ կատարվածփոփոխությունները գիտությաննորույթենրը: երեք բաժիններից հետնյալ Դասագիրքը բաղկացած է որտեղ ընդգրկվելեն հ իմունքները», երկրագործության «Ընդհանուր հողագիտության, երկրագործության ն բույսերի սննդառության հիմունքները» ն հարգերը, «Բուսաբուծությանու բանջարաբուծության ու պտղաբուծության հիմունքները»: «Խաղողագործության գիտությունԱռաջին բաժինը վերանայել են գյուղատնտեսական ն գյուղատնտեսական ների դոկտոր, պրոֆ. է.Մ.Վայրապետյանը գիտությունների թեկնածու, պրոֆ. Ց.Մ.Գալստյանը: Երկրորդ բաժինը գյուղատնտեսականգիտությունների դոկտոր, պրոֆ. Մ.Ա.Գյուլգիտություններիդոկտոր, դոցենտ `խասյանը ն գյուղատնտեսական գիտությունների Ա.Շ.Մելիքյանը:Երրորդ բաժինը`գյուղատնտեսական ն գիւոությունների դոկտոր, պրոֆ. Գ.Պ.Այվազյանը գյուղատնտեսական թեկնածուԳ.Ս.Սանթրոսյանը: Ձեռնարկի վերանայմանժամանակ (ծավալի կրճատում, լրացում, են ծառայել ուսումնական նոր նյութերի ավելացում ն այլն) հիմք պահպանվելեն ծրագրերը: Միաժամանակ պլաններըառարկայական հիմնականդրույթները: առաջինհրատարակության ն:

ն

ԱՌԱՋԻՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ԲԱԺԻՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՀՈՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՂԻ ԵՎ ՆՐԱ ԲԵՐՐԻՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՍԻՆ

Հողը երկրի կեղնի վերին շերտն է, որն ունի բերրիության հատկություն, պիտանի է գյուղատնտեսական բույսեր մշակելու ն բերք աճեցնելու համար: Հողը գյուղատնտեսականարտադրության հիմնական միջոցն է, նրա բերրիությունն է: Բերրիությունը որի հիմնական հատկությունը հողի որակական հատկանիշն է, նրա յուրահատուկ առանձնահատկությունը, որով ն պյն տարբերվումէ լեռնային ապարներից: Ըստ ՎՌ.Վիլյամսի բերրիությունը բույսերի բնականոն աճիու զարգացման համար անհրաժեշտ ջրային, սննդային, ջերմային, օդային ինչպես նան միջավայրի օպտիմալ պայմաններիառկա-

ռեժիմների, յությու :

Բերիիությանձնավորումը ն զարգացումը սերտորեն կապված են հողագոյացմանբնույթի, բույսերի ու միկրոօրգանիզմներիհետ: Սննդատարրերիկուտակման գործում կարնոր դեր են խաղում հողագոյացման ընթացքում սինթեզված հումուսային նյութերը, որոնք փոխազդեցությանմեց մտնելով հողի հանքայինմասի, ՇՔ-ի, Խց-ի, Բ6ի, 'Ճ-ի փոխանակային կատիոնների հետ, չսռաջազնում են ջրում չլուծվող հումուսային նյութեր` հումաւոներ, ֆուլվաւոներ ն այլ միացություններ, որոնք խթանում են սննդատարրերը հողի հետ կաւվելու

պրոցեսը:

Տարբերում են երկու կարգի բերրիություն` բնական կամ պոտենցիալ ն արհեստակւսնկամ արդյունավետ: Բնական բերրիությունը բնորոշվում է բույսերին անհրաժեշտ սննդատարրերի ընդհանուր պաշարով, դրանց միացությունների ձներով ու այն բոլոր հւստկություններով, որոնք բարենպաստ ւվայմաններում կարող են բույսերի համար ապահովելհողային այլ գործոններ` ջուր, օդ, ջերմություն: Բնական բերրիությունը առաջանում ու զարգանում է բնական գործոնների ազդեցության տակ, առանց մարդու մասնակցության:

Հետնապես բնական բերրիություն, կախված

տվյալ հողի առաջացման բնապատմականպայմաններից: Բնական բերրիությունը համեմատաբարքիչ է փոխվածժամանակիառումով ն որոշակի տիպի հողի համար կայուն ցուցանիշ է համարվում: երդյունավետ բերրիությունը պայմանավորվածէ բույսերին անհրաժեշտ սննդատարրերիմատչելիությամբու հողային նպաստավոր այլ պայմաններով:Արդյունավետբերրիությունը ստեղծվում է մարդու աշխատանքով, հողի օգտագործման գործընթացում, մելիորացիայի, է

պարարտացման,ոռոգման, չորացման, ագրդտեխնիկային այլ միջոցառումներիկիրառմանճանապարհով: Արդյունավետբերրիությունը,որը չափվում է բերքի մեծությամբ, է բնական ու արդյունավետբերրիությանիսկականարտահայտությունն ն մեծ չափով կախված է գիտության ու տեխնիկայի զարգացման

մակարդակից:

Միանմանբնական բերրիություն ունեցող հողերում, տարբեր հողօգտագործմանպայմաններում,տարբերքանակի բերք է ստացվում: Գոյություն ունեն հողի բերրիության տարրեր ն պայմաններ:Բերրիության տարրերն են ջուրը, սննդանյութերը,օդը, իսկ բերրիության պայմաններնեն` ջերմությունը,լույսը, հողային լուծույթի ռեակցիան, հողաշերտի հաստությունն ու կառուցվածքը, միկրոօրգանիզմների կենսագործունեության ակտիվությունըն այլն: Բերրիությանտարրերն ու պայմանները փոխադարձ կապված են ն անմիջական կամ անուղղակիազդում են բերքատվությանվրա: Հողի բերրիության գործոնները.հավասարազոր են ն առավելագույն բերք է ստացվում բույսերի կյանքի համար ծպտիմալպայմաններ ապահովելու դեպքում: Հողն արտադրությանմյուս միջոցներիցտարբերվումէ նրանով, որ ճիշտ ու գիտականորեն հիմնավորված օգտագործելու դեպքում չի մւսշվում, չի վատանում, այլ, ընդհակառակը,լավանում է, բարձրանում է նրա բերրիությունը: Այս հաստատուն դրույթը փորձել են հերքել բուրժուական տնտեսագետներըիրենց հորինած «Հողի բերրիության անկման օրենքով», որն առաջին անգամ (18-րդ դարում) ձնակերպել է ֆրանսիացի տնտեսագետ Տյուրգոն: Համաձայն այդ «օրենքի», հողում աշխատանքի ու կապիտալ ամեն մի լրացուգիչ ներդրում ոչ թե ուղեկցվում է բերքի համապատասխանհավելմամբ,այլ նրա նվազողքանակությամբ: ԱկադեմիկոսՎ.Ռ.Վիլյամսըկոնկրետտվյալներով ապացուցեց, որ բույսերի կյանքի համար պահանջվող բոլոր գործոնների միաժամա-

նակյաքանակականավելացմանդեպքում բերքը ոչ թե պակասում, այլ

ավելանում է:

Բնականպայմաններում հողագոյացմանգործընթացը,հեւոնաբ բերրիությանբարձրացումը, հողի հատկությունների լավացում ընթանում են դանդաղ:Ագրոմելիորատիվ միջոցառումների կիրառումով մարդը կարող է բերրիությունից գրեթե զուրկ կամ ցածր բերրիություն ունեցող ղռերը, ճահճային զանգվածները, աղուտները վերածել միանգամայն բերրիհողերին դրանցումաճեցնելբարձր բերք: Հողերի ճիշտ մշակության, ոռոգման, հակաէրոզիոն միջոցառումների, հողերի կուլտուրականացման տարբեր մելիորատիվեղանակների կիրառման, ճիշտ ցանքաշրջանառությունների ներդրման, պարարտացման ն այլ ուղիներովկարելի է բարձրացնելհողիինչպես բնական, այնպես էլ արդյունավետբերրիությունը: Մեր հանրապետության լեռնային հողագործականշատ շրջաններում գյուղատնտեսականմշակաբույսերի մշակությունըտարվում է հիմնականում անջրդի պայմաններում:Այստեղ ագրոտեխնիկական ն ագրոմելիորատիվ միջոցառումներըպետք է ուղղված լինեն առավելագույն չափով ջուր կուտակելու ն վեգետացիայիընթացքումբույսերի կողմիցարդյունավետ օգտագործելու հիմնախնդիրներին: Արարատյանհարթավայրիպայմաններում հողի բերրիության բարձրացմանհիմնականգործոնըդարձյալջրի գործոնն է, որը կարելի է լուծել միայն արհեստական ոռոգմանճանապարհով: Ինտենսիվերկրագործության կարնոր խնդիրն է, ապահովել հողերի բերրիության ընդլայնված վերարտադրություն, միաժամանակ ն

ն բնական բարձրացնել արդյունավետ բերրիությունը:

Հողերի արդյունավետ բերրիության բարձրացման համար անհրաժեշտէ առավելագույնչափով օգտագործել հողի բնական թյունը, կիրառել հողի մշակությանճիշտ համակարգ, մշակաբույս գիտականորենհիմնավորվածհաջորդականություն, ոռոգման, հակաէռոզիոն միջոցառումների, օրգանական ն հանքային պարարտանյութերիկիրառման,պաշտպանականանտառաշերտերի հիմնադրման միջոցովակտիվներգործելհողի վրա:

բերրիո

ՀՈՂԻ

ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ

Հ ողմահարման

գործընթացիհետնանքովլեռնային ապարները փշրվում են, վերածվում տարբեր մեծության որոն մասնիկների, րի, որոնց թ) հարաբերական(տոկոսային)պարունակությամբ բնորոշվում է հողի ,

,

Կավայինհողերը հարուստ են բույսերին անհրաժեշտ հանքային տարրերով,ունեն բարձրխոնավունակություն,թույլջրաթափանցելիություն, անբավարարօդային ու ջերմային ռեժիմ, մեծ դիմադրությունեն ցույց տալիս մշակվող գործիքներին, մշակության ժամանակ պահանջվումԼ հզոր քարշիչ ուժ: Խոնավ ժամանակդրանք շաւո կպչուն ու առաձգական են: Վարելու ժամանակ, հատկապես փոշիացած հողերում, ճիմը համարյաչի փշրվում, իսկ չորանալիս առաջացնում են խոշոր ու ամուր կոշտեր, որոնք խիստ դժվարացնում են հետագա

անակազմը: Առանձինմասնիկներին կամ գրունտի մեխանիկական նում են մեխանիկական տարրեր,իսկ որոշակի մեծությամբ դրանց

խումբը կոչվում է մեխանիկականֆրակցիա: Ըստ Ն.Ա.Կաչինսկու կարգաբանման, 3մմ-ից մեժ տրամագիծ ունեցող մասնիկները կոչվում են քարեր, 3-1մմ` խիճ, 1-0,5մմ` խոշոր ավազ, 0,5-0,25մմ` միջակ ավազ, 0:25-0,05մմ` մանր ավազր, 0,050.01մմ` խոշոր փոշի, 0,01-0,005մմ` միջակ փոշի, 0,005-0,0014մ` մանր փոշի,Հ 0,001-ից` տիղմ: ունեն Տարքեր մեծություն ունեցող մեխանիկականֆրակցիաներն ն ջրաֆիզիկական տարբեր քիմիականկազմ, ֆիզիկամեխանիկական, ունեն հողի այլ հատկություններ,որոնք առաջնակարգ նշանակություն բերրիությանգործում: են ն գործնաՔարերը ապարներիու հանքատեսակներիբեկորներ ընդիսկ ջրաթափանցելիությունը, կանորեն չունեն մազականություն, է: հակառակը,շատ ուժեղ մազականություն,խոնավությունը ԽիԾն ունի ծայրաստիճան:գածր բարձրէ: 3օ6-ից ցածրէ, ջրաթափանցելիությունը մասնիկներից,գլխավորաԱվազը կազմվածէ հանքատեսակների նան ոչ խոշոր բեկորներից:Ջրաապարների պես կվարցից,ինչպես է, աչքի բարձր թափանցելիությունըբավականին է ընկնում նշանակալի ն խոնավունակությամբ մազականությամբ:

Փոշին պարունակումէ մեծ քանակությամբ աճորֆ սիլիկաթթու, ինչպես նան կվարցի հատիկներ, թույլ պլաստիկ է, ունի թույլ օդան. կպչողականություն, նկատելի մազականություն, թափանցելիություն է: չորանալիս ամրանում է մեծ քանակությամբերկաթի, ալյումինի, Տեղմը պարունակում մանգանի հիդրօքսիդներ,կալցիում, մագնեզիում,կալիում, նատրիում, առաձգակաֆոսֆոր, միկրոտարրեր,հումուս: Կապակցականությունը, ն բ արձր է, իսկ մազականությունը հատկությունը ուռչելու նությունը, ուռչելու հատկությունը Տիղմի ջրաթափանցելիությունըաննշան: հասնում է 40592-ի: հաՀողի մեխանիկականկազմը որոշելու համար անհրաժեշտ է ու իմանալ նրանում տուկ լաբորատոր անալիզի միջոցով անջատել պարուտոկոսային ֆրակցիաների ունեցող մեծություն եղած տարբեր են մանրահողի կատարում անալիզը նակությունը: Մեխանիկական (1մմ-ից փոքր տրամագիծունեցող մասնիկներ) նմուշում, իսկ հաշանպայման հաշվի են առնում կմախքի (1-10մմ վարկներիժամանակ բեկորներ) քանակը: տրամագծով :

:

մշակությունը: հողերը կավային հողերի համեմատությամբունեն Կավավազային

"`

ջերմայինն օդային ռեժիմ: ավելի լավ ջրաթափանցելիություն, Այս հողերում միկրոկենսաբանականպրոցեսները ավելի լավ են կատարվում, ն ստեղծվում է բարենպաստ սննդային ռեժիմ: Կւմվավազային (հաւոկապես միջալլ ն թեթն) հողերի տեխնոլոգիական հատկությունները բարձրորակ են` ավելի քիչ առաձգական են, համեմատաբար թույլ են կպչում, ավելի փխրուն են, հեշտ են մշակվում: Սրանք գյուղատնւոեսականտեսակետիցհամարվում են ամենալավ հողերը: Ավազակավայինհողերն ունեն լավ ջրաթափանցելիություն, բայց ունեն ջուր պահելու վատ հատկություն, թույլ կպչունություն, վատ առաձգականությունն ամրանալու թույլ հատկություն, ուռչելու ն սեղմվելու հատկությունից գրեթե զուրկ են, մեխանիկական մշակման համար ունեն տեխնոլոգիականլավ հատկություններ, աղքատ են բույսերին անհրաժեշւո սննդարար նյութերից: Օրգանական ն հանՔային պարարտանյութեր օգտագործելով, նման հողերից կարելի է բարձր բերք ապահովել: Ավազայինհողերը մշակման համար ամենաթեքնհողերն են ն շատ թույլ դիմադրություն են ցույց տալիս մշակող գործիքներին: Ունեն բարձր ջրաթափանցելիություն,շատ ցածր խոնավունակություն, աղքատ են հումուսից, ազոտից ն հանքային սննդանյութերից:Ավազային հողերն ունեն օդային ու ջերմային լավ ռեժիմ ն սովորաբար ստրուկտուրայից զուրկ են: Հողում կմախքի առկայությունն ուժեղացնում է գյուղատնտեսական մեքենաների ու գործիքների բանող մասերի (խոփ, թաթիկ) մաշվածությունը: Մեծ քանակությամբ կմախքայինզանգվածի պարունակություննառաջ է բերում որոշ ջրային հատկություններիվատացում, հողի բերրիության նվազում: Սակայն կավային մեխանիկականկազմ ունեցող հողերում կմախքի ոչ մեծ քանակությունը դրականորեն է անդրադառնում նրա ջրաֆիզիկական հատկությունների ռւ օդային

ռեժիմի վրա, մասնավորապես լավանում է ջրաթափանցելիությունը, օդափոխությունը ն այլն: Ըստ կմախքայնության հողերը ստորաբաժանվում են` թույլ կմախքային,երբ կմախքի պարունակությունըչի գերազանցում 1046-ը, միջակ կմախքային`10-20465,ուժեղ կմախքային` 20-5046 ն շատ ուժեղ կմախքային,երբ այդ քանակը50476-ից բարձրէ: Հողի մեխանիկական կազմի ն նրա կմախքայնության որոշումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն ճիշտ պատկերացում ստանալու ցուցանիշների մաայդ հողերիմի շարք կարնոր ագրոարտադրական սին, այլն լուծելու գործնական հիմնախնդիրներ,ինչպիսիք են սերմերը թաղելու խորությունը, ցանքի եղանակներնու ժամկետները,հողի մշակող գործիքներիընտրությունը ն հողօգտագործմանհետ կապված մի շարք հարցեր: .

Բուսական ու կենդանական օրգանիզմներըկամ կենսաբանական տարրերը համարվում են հողակազմող գործընթացիառաջատար գործոնները, հողի բերրիության ստեղծման գլխավոր շարժիչ ուժերը:

Առանց բուսական ու այլ օրգանիզմների մասնակցությանհողառաջացնող մայրատեսակըչի կարող հողի վերածվել: Կախված կանաչ զարգացման բնույբույսերի ն դրանց ուղեկցող միկրոօրգանիզմնրեի թից, առաջանում ու զարգանում են տարբեր տիպի, ն հետնապես, միհատկություններու հատկանիշներունեցող հողեր: Հողի վերին շերտերը, որտեղ սովորաբար առաջանումու կուտակվում են օրգանական նյութեր (նան հումուս), կոչվում է հումուսակուէ լատինական տակիչհորիզոնն նշանակվում Ճ տառով: Ղումուսակուտակիչհորիզոնին հաջորդող երկրորդ հորիզոնը, որը պարունակում է համեմատաբար քիչ հումուս ն առաջին հորիզոնի համեմատությամբ ունի բաց գույն ու ստրուկտուրային տարբեր արտահայտվածություն,կոչվում է անցողիկ հորիզոն ն նշանակվում է

անճամայն տարբեր

լատինականՑ տառով: Երրորդ հորիզոնը, որը հումուսից զուրկ է, ունի բաց գույն ն որը հողակազմող գործընթացում գրեթե չի փոխվել ու համարյա չի տարբերվումմայրականտեսակից,նշանակվումէ Շ տառով: Այս երեք` /Ճ, 8 ն Շ հորիզորնները,որոնք ձնավորվում են հողակազմող գործընթացումն իրենց ծագումով կապված են միմյանց հետ, ։

է

Վ, Դոկուչանըանվանել գենետիկական հորիզոններ:

Հողի կարնորագույն ձնաբանական հատկանիշներն են` հողի ն նրա առանձին հորիզոնների հզորությունը, գույնը, կառուցվածքը,

ստրուկտուրան,խոնավությանվիճակը, նորգոյացումներնու պարփակումները,մեխանիկականկազմը ն այլն: Հողի հզորությունը որոշվում է հումուս պարունակող Ճ ն 8 հորիզոններիգումարով: Տարբեր պայմաններումառաջացած հողերում հողաշերտի հաստությունը միանգամայն տարբեր է: Օրինակ, սնահողերում, որտեղ հումուսի քանակը շատ է ն ավելի խորն է տարածվում, հողի հզորությունը հաճախ 16-ից ավելին է, կիսանապատային հողերում այն մեծ մասամբչի գերազանցում20-25. մ-ից: Հողերնըստ հզորության ստորաբաժանվումեն, Սակավազոր,երբ ՃՀՑ հորիզոններիգումարը 30 սմ-ից պակաս է, միջինհզորության(30-50սմ), հզոր (50-80սմ) ն գերհզոր (» 80սմ-ից): Հողի մշակմանաստիճանը որոշելիս սովորաբար տարբերում են` թեքն, միջակն ծանր հողեր: Ստրուկտուրւսնհամարվում է հողի ձնաբանականկարնորագույն հատկանիշներիցմեկը, որի ուսումնասիրումը կարնոր նշանւսկություն ունիդաշտային պայմաններում ճիշտ որոշելու հողի տիպը, ինչպես նան` պատկերացում կազմելու հողի մի շարք ագրո-արտադրական հատկություններիհետնապեսն նրա բերրիությանպայմաններիմասին: Ըստ Ս, Ս, Զախարովի կարգաբանման առանձնացվում են հողի ստրուկտուրայի հետնյալ տեսակները` կոշտավոր, կնձկային, ընկուզանման, հատիկավոր, սյունանման, պրիզմայանման, սալանման, թեփուկավորն ոսպնյականման: նման Հողում հաճախ նկատվում է խառը ստրուկտուրային վիճակ դեպքերում օգտագործում են կրկնակի անվանում, օրինակ` կնձկահատիկային,հատիկ-ընկուզային ն այլն, ըստ որում, առաջին անվանումը գերակշռողնէ:

ՀՈՂԻ ՕՐԳԱՆԱԿԱՆ

ՆՅՈՒԹԵՐԸ, ՀՈՒՄՈՒՍԸ ԵՎ ՆՐԱ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Օրգանականնյութը հողի կարնոր բպղադրամասնէ, որի քանակով որակով մեծ չափով որոշում են հողի բերրիությունը: Փ'խրուկային նյութերի կուտակումն առաջ է բերում զանգվածում միանգամայննոր որակ է հող, որն օժտված է բերրիության ն հատկությամբ որն էապես տարբերվում է հողառաջացնողմայրատեսակներից:Օրգանական նյութը հողում հանդես է գալիս բուսական ու կենդանական մնագորդներիհումուսի ձնով: '

ու

օրգանական գոյանում

ն

Հումուսի աղբյուր ծառայում են բարձր կարգի բույսերի, ինչպես մեռած մնանան հողում ապրող կենդանիներիու միկրոօրգանիզմների կարող են ծառայել նան բույսերի, ցորդները: Հումուսի աղբյուր

ու կենդանիներիկողմից արտադրվողզանազան միկրոօրգանիզմների

նյութերը:

Կախված ջրային ն օդային ռեժիմներից օրգանական նյութերի քայքայումն ու դրանց հանքայնացումն ընթանում են օդակյաց ն

անօդակյագց պայմաններում: Օդակյաց բայքայումը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ հողում մուտք է կատարվում: Սակայն, թթվածնի առկաթթվածնի առատ յությունը դեռ բավական չէ: Հողում պետք է օպտիմալ ջրային ու ջերմային պայմաններլինեն: Թքվածնի առկայության հետ մեկտեղ, եթե հողում խոնավությունընրա լրիվ խոնավունակության60-8096 է, իսկ ապա օրգանական նյութերի քայքայումը ն ջերմությունը25-304Շ, են հումուսագոյացումըընթանում բավականինինտենսիվ: չէ Օդակյաց քայքայման ինտենսիվությունը պայմանավորված միայն օդի թթվածնիառկայությամբ,այլ նան միմյանց հետ կապված այլ գործոններով ն առաջինհերթինջրային ու ջերմային ռեժիմներով: Օրգանական նյութերի ինւտոենսիվքայքայման ու դրանց հանքայնացման հետնանքով հողում կուտակվում է քիչ հումուս, սակայն այդ դեպբումհողը հարուստ է լինում հանքայինսննդատարրերով: Անօդակյաց պայմաններում օրգանական նյութերի քայքայումը առաջ է բերում մեծ քանակությամբ հումուսի կուտակում: Մակայն եթե միջավայրումստեղծվում է գերխոնավվիճակ ու այն երկար ժամանակ պահպանվում է, ինչպես օրինակ, ճահճային զանգվածներում, ապա օրգանական նյութերի քայքայումն աստիճանաբար ղանդաղում է, նույնիսկ դադարում ու բուսական մնացորդներըկուտակվելով, վեր են ածվում տորֆի: Պատւսհական չէ, որ տորֆային հողերում, որոնք բուսական հաճախ ւվարունակում են 50-60, նույնիսկ 70-8025 մնացորդներ,հումուսի քանակը հաճախչի գերազանցում 15-1642-ից: կան ոչ յուրահատուկ բնույթի միացություններ Հողի հումուսում (սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր, մոմ, ձյութ, օրգանական թթուներ ն այլն) ն յուրւսհատուկ բնույթի հումուսային նյութեր (հումինաթթուներ, ֆուլվոթթուներ, հումիններ): Յուրահատուկ նյութերը կազմում են հումուսի հիմնականմասը` 85-9006, իսկ ոչ յուրահատուկ նյութերը ընդամենը 10-1596: Հումուսային նյութերը փաստորեն ներկի նման ծածկում են ու ամրանում հողի մասնիկներիմակերեսին,չեն լուծվում ու տարվում

դեպի ստորին շերտերը: Ուստի ինչքան հումուսը շատ է, այնքան հողը ավելի մուգ գույնուվ|է գունավորվում: Տարբեր հողերում հումուսի քանակն ու կազմը տարբեր է, այն կարողէ տատանլլել1-225-ից(կիսանապատային գորշ հողեր) մինչն 101256 (սնահողեր),նույնիսկ 15-1756 (լեռնամարգագետնային հողեր): Ինչքան հողում շատ հումուս է կուտակվում, այնքան նրա բնական բերրիությունըբարձր է, այնքան հողը հարուստ է բույսերին անհրաժեշտ մատչելի ու պոտենցիալ մատչելի մակրո ն միկրո սննդատարրերով: Հումուսի դերը շատ մեծէ հողի ստրուկտուրայիառաջացմանգործՇՔ-ին ի/ց-ի հետ առաջացնելով կալցիումին մագընթացում: Հումուսը նեզիումի ջրում անլուծելի հումատներ, պատում է հողի հանքային մասի մակերեսը,մասնիկներըմիմյանց է սոսնձում ու ցեմենտացնում: Այդ է պատճառը, որ հումուսուվ հարուստ հողերում, որոնք միաժամանակ մեծ քանակությամբ Շո-ի ն Խց-ի իոններ են պարունակում, առաջանում է ջրակայուն, ագրոնոմիական տեսակետից շատ արժեքավոր ստրուկտուրա: Համարվելով օրգանական կոլոիդ, հումուսը ունի բարձր կլանող հատկություն: Վումուսով հարուստ հողերն ունեն կլանման բարձր տարողություն` միջավայրից ավելի շատ կատիոններ ու անիոններ կլանելու ու պահելու ունակություն: Հումուսը բարձրացնում է հողի բուֆերականությանհատկությունը, նպաստում հողում բարելավ ագրոֆիզիկական հատկություններիստեղծմանը: Մեր հանրապետության հողերում, հատկապես մշակովի տարածություններում,հումուսի պարունակությունըմեծ չէ: Վետնապես միջոցառումների համակարգըպետք է ուղղված լինի ոչ միայն հողում եղած հումուսը պահպանելուն, այլ նալ, դրա քանակը աստիճանաբար ավելացնելուն: Որո՞նք են հողում հումուսի քանակի պահպանման ու ավելացման միջոցառումները: Հողում հումուսի քանակն ավելացնելու համարնախ պետք է նրանում կուտակել մեծ քանակությամբ մեռած բուսական ու կենդանականմնացորդներ, որը հումուսագոյացման հիմնական աղբյուրն է: Բացի այդ, բուսական ու կենդանական մնացորդներըպարունակում են բույսերի սննդառության համար անհրաժեշտ սննդատարրեր ազոտ, ֆոսֆոր, ծծումբ, կալիում, կալցիում, մագնեզիում, միկրոտարրերն այլն: Վետեապես, հողը հարստացնելովօրգանակւսն մնացորդներով,միաժամանակայն հարստացնում ենք նան բույսերին անհրաժեշտսննդանյութերով:

Հողում օրգանականնյութերիի քանակի ավելացմանարդյունավետ միջոցառում է խոտացանությունը`բազմամյա ու միամյա խոտագոմաղբով, բույսերի մշակությունը, օրգանականպարարտանյութերով` պախառնաղբով օրգանական զանազան տորֆով, կենսահումուսով,

րարտացումը:

հուՍակայն այս միջոցառումներըդեռնս բավականչեն հողում է մուսային նյութերի պահպանմանու ավելացմանհամար: Անհրաժեշտ կարգավորել հողում տեղի ունեցող կենսաբանականպրոցեսները: ու Պետք է հողում ստեղծել այնպիսի միջավայր, որ սինթեզվեն ու դրանց կուտակվեն ավելի կայուն հումինային թթուներ են քայքայման միացություններհ̀ումատներ: Վերջիններսշատ կայուն ու հեշտությամբչեն հեռանում հողից: լուծվում չեն տեսակետից, ջրում ջերմայինռեժիմներ, է օդային, օպտիմալ Ուստի պետք հողում ստեղծել միջավայրի չեզոք կամ չեզոքին մոտ ռեակցիա: Պետք է ստեղծել այնպիսի պայմաններ, որ հումուսային նյութերի սինթեզը գերակշռի վերասինթեզին: դրանց հանքայնացմանը` հարցում առաջնակարգ նշանահումուսի պահպանման Հողում կություն ունի հողի մշակության ճիշտ համակարգի կիրառումը,որով են օդային, ջերմային ու ջրային ռեժիմներըն դրա հետ կարգավորվում

գործընթացները: կապվածկենսաբանական Հումուսագոյացման պայմաններիլավացման հարցում կարնոր Հոնշանակությունունի հողերի մելիորատիվվիճակի բարելավումը: է ղերի մելիորացիայիճանապարհովհնարավոր դառնում լավացնել ոչ միայն մշակվող բույսերի ւսճի ու զարգացմանպայմանները,այլն հողի ջրաջերմայինու ջրաօդային ռեժիմներըն դրանով իսկ ակտիվացնել, միաժամանակկարգավորել հողում տեղի ունեցող կենսաբանական

գործընթացները:

ՀՈՂԻ ՍՏՐՈՒԿՏՈՒՐԱՆ

ընթացքումմի շարք գործոնների ազդեցության Վողակազմության տարրերը ագրեգացիայիեն ենթարկվում,վերածտակ մեխանիկական վում տարբեր չափի ու մեծության առանձնությունների,որոնց անվանում են ստրուկտուրայինագրեգատներ: հողերը ունե-նե պայմաններում Տարբեր բնապատմական նում են իրենց յուրահատուկ ստրուկտուրան:Օրինակ` մարգագետհողերին յուրահատուկէ հատիկավոր նային ու լեռնա-ձարգագետնային ալկալի հողերի 8 ստրուկտուրա,անտառայինհողերին` ընկուզանման,

առաջացած

հորիզոնում առաջանում է սյունանման կոշտավոր ստրուկտուրա, կիսանապատային ու պոդզոլային հողերի ստրուկտուրան հիմնականում փոշիացածէ: Հողի ստրուկտուրան նրա կարնոր մորֆոլոգիական հատկանիշներից մեկն է, որը արտահւպյտումԷ ինչպես տվյալ հողի գենետիկական առանձնահատկությունը, այնպես էլ նրա արտադրական արժեքը: Ստրուկտուրայի ջրակայունության հատկությունը պետք է տարբերել նրա կապակցականությունից կամ մեխանիկական ամրությունից, այսինքն հողի այն հատկությունից, որը կարող է դիմադրել մեխանիկական այն ուժերին, որոնք ձգտում են անջատել նրա առանձին

մասնիկները:

Ստրուկտուրագոյացումըբարդ պրոցես է, որն առաջ է գալիս մի գործոններիհամատեղներգործությամբ: Հողի ստրուկտուրայի առաջացման գործում վճռական նշանակություն ունեն խոտաբույսերը, առանձնապես նրանց արմատային սիստեմը:Արմատներըտարածվելով հողի մեջ, ճնշում են գործադրում նրա մասնիկների վրա, մոտեցնում, կպցնում իրար ու վերածում տարբերձնի ու չափի կնձիկների: Դաշտավարությանմեջ հողի ստրուկտուրայի առաջացմանը մեծ չափով նպաստում են ցանովի բազմամյա հացազգի ն բակլազգի շարք

խոտաբույսերը:

Ստրուկտուրագոյացմանհարցում առաջնակարգ նշանակություն նան ստորինկարգի միկրոօրգանիզմները,որոնք տարրալուծում են բուսական մնացորդներըու վերածում հումուսի, վերջինս սոսնձում, կպցնումէ հողի մասնիկները: Ստրուկտուրայի առաջացմանգործում մեծ նշանակություն ունի հողի մեխանիկականկազմն ու նրա խոնավությունը: Ավազային հողերը ագրեգացիայի չեն ենթարկվում: Ստրուկտուրայի ստեղծման համար հողը պետք է պարունակի բւսվական քանակությամբկավային մասնիկներ,որպեսզի ոչ միայն նրանք իրար կապակցվեն,այլն կապակցենավելի խոշոր ավազային մասնիկներին: Պետք է նշել, որ ագրեգպցիանկարող է տեղի ունենալ միայն որոշակի խոնավությանպայմաններում: Վողայինորդերիգործունեության դերը ստրուկտուրայիստեղծման գործում նույնպես մեծ է: Անձրնաորդերըփխրեցնում ու խառնում են հողը, ինչպես ճան` իրենց արտադրանքովնպաստում հողի փոշիացած մասնիկներիմիացմանը: Սովորաբարտարբերում են մակրո ն միկրո ստրուկտուրա: Մակրոունեն

ստրուկտուրան հողի այն կնձիկներն են, որոնց տրամագիծըտատան0,25-ից մինչն վում է 0,25-10մմ-ի սահմաններում: Միկրոստրուկտուրան 0,01մմ տրամագիծ ունեցող առանձնահատկություններնեն, 10մմ-ից խոշոր ագրեգատներինանվանումեն կոշտավորստրուկտուրա: Ստրուկտուրան,առաջացմանըզուգընթաց, մի շարք գործոնների ազդեցությանտակ միաժամանակքայքայվում է: Ստրուկտուրայիքայքայման պատճառներըկարելի է բաժանել երեք խմբի` մեխանիկական, ն կենսաբանական: ֆիզիկա-քիմիական Մեխանիկականճանապարհով ստրուկտուրայիքայքայումը առաջ հարվածների,հոէ գալիս մթնոլորտայինտեղումների, մեխանիկական ն ղը մշակող մեքենաներին գործիքներիճնշման շփմանազդեցության ն այլ մեքենան է բերքահավաքի փոխադրող, տակ: Հողը փոշիանում նան տակ տրորանասունների ոտքերի նաների անիվների, ինչպես

վելով:

Ֆիզիկա-քիմիականճանապարհով ստրուկտուրայի քայքայումը

տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ հողի ամենաարժեքավորկոագուլյատորներիցմեկը` կլանվածՕՅ-ը փոխարինվում էՒ ն ԻԻկ իոններով: Հողի ստուրկտուրայի փոշիացման կենսաբանականպատճառը գործունեությանհետ: կապվածէ ստորինկարգի միկրոօրգանիզմների ու Աէրոբմանրէներըտարրալուծում հանքայնացնումեն ստրուկտուրան ցեմենտող հիմնական նյութը` հումուսը, որի հետնանքով էլ ստրուկտուրան աստիճանաբարկորցնում է իր ջրակայունհատկությունը: Հողի ստրուկտուրանունի կարնոր արտադրականնշանակություն: Ստրուկտուրայինհողերում դրսնորվում են նպաստավոր ջրային, օդային, ջերմային ռեժիմներ: Նման հողերում կենսաբանականպրոցեսները ակտիվեն ընթանումն ստեղծվում է լավ սննդայինռեժիմ: լավ է արտաՍտուկտուրային հողերում ջրաթափանցելիությունը են կլանում ու պահայտված, իսկ գոլորշիացումը` թույլ: նրանք լավ հում մթնոլորտային տեղումներից առաջացածջրերը, որի հետնանքով մակերեսային հոսքեր գրեթե չեն առաջանում ու ողողամաշմանպրոցեսը թույլ է արտահայտվում:Բավարար քանակությամբծակոտիների առկայության դեպքում ստրուկտուրային հողերը փուխր են լինում, հետնաբար հեշտ են մշակվում, մշակման համար քիչ ծախս է պահանջվում,ստացվում է լավորակ վար ն ընդհանրապեսագրոտեխբարձր նիկականմիջոցառումներիարդյունավետությունը էլինում: Ագրոտեխնիկականհամալիր միջոցառումներիկիրառմամբհնարավոր է հողում ստեղծել ու պահպանել կայուն կնձիկային ստրուկտուրա ն այդպիսովլավացնել նրա բերրիությանպայմանները:

|

ՀՈՂԻ ՋՐԱՅԻՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հողը համարվում է բույսերին ջուր մատակարարելու հիմնական միջավայրը: Անբավարարու անկայուն խոնավություն ունեցող շրջաններում գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքի մեծությունըջուրնէ որոշուժ Ջրի պարունակությամբպայմանավորված են բույսերի կենսական գործընթացը,միկրօրգանիզմներիզարգացումը, ինչպես նան հողի տեխնոլոգիականհատկությունները ն այլ հարցեր: Նախքան հողի ջրային հատկություններիմասին խոսելը, անհրաժեշտ է իմանալ, թե հողում ջուրն ինչ ձնով է գտնվում: Սովորաբար ֆիզիկական ն քիմիական հատկություններիտեսակետիցառանձնացնում են ջրի երեք տարբեր ձներ` կապված, մազանոթայինն գրավիտացիոն: Կապվածջուր: Հողի մասնիկներըմակերեսայինազատ էներգիայի շնորհիվ ադսորբցիայի են ենթարկում որոշ քանակությամբ ջուր, որը հողը պահում է շատ մեծ ուժով: Ջուրը շրջապատելով հողի մասնիկներիմակերեսը,մոլեկուլների մի քանի շերտերով առաջացնում է ջրային թաղանթ: Ըստ որում, ջրային թաղանթի ներքին շերտերը անվանում են ամուր կապված կամ հիգրոսկոպիկ ջուր, իսկ վերին շերտերը` փուխր կապված կամ թաղանթայինջուր: Վիգրոսկոպիկջուրը անշարժ է, նա կարող է շարժվել միայն այն ժամանակ, երբ անցնի գոլորշիների ձնի: Ֆիզիկապես կապված ջուրը հողի կողմից պահվում է բարձր օսմոտիկ ճնշման տակ, որի հետնանքով բույսերը չեն կարողանում այն յուրացնել: Ջրի այս քանակը կոչվում է անմատչելի ջուր կամ ջրի մեռած պաշար: Երբ հողը չորանում է Ա նրա մեջ մնում է միայն ֆիզիկապես կապված ջուրը, բույսերը թառամում են: Թոռոմման կայուն խոնավությունը կամ թոռոմմանգործակիցը տարբեր հողերում տարբեր է: Ինչքան հողում հումուսի պարունակությունը շատ է ն ծանր է մեխանիկականկազմը, այնքան մեծ է ֆիզիկապես անմատչելի ջրի քանակը: Ավազայինհողերում բույսերի թոռոմումը սկսվում է 1,5-296, կավային մեխանիկականկազմ ունեցող սնահողերում հասնումէ մինչն 2096, տորֆային հողերում այն անցնում է 5096-ից: Թոռոմման գործանիցը տարբեր բույսերի համար, ինչպես նան բույսերի զարգացման տարբեր փուլերում տարբեր է: Այն մեծ չափով կախված է հողի մեխանիկականկազմից, նրանում եղած հումուսի քանակից ն այլ հատկություններից: Բացի ֆիզիկապես կապվածջրից, գոյություն ունի նան քիմիապես |

բաղադրության կապված ջուր, որը մտնում է որոշ հանքատեսակների մեջ: Այն կարողէ հասնել մինչն 5-7 ն ավելի տոկոսի: Քիմիապես կապված ջուրը անմիջապեսչի մասնակցում ֆիզիկական պրոցեսներին ն չի գոլորշիանում 100:Շ ջերմության տակ, քայքայմանդեպքում: կարող է հեռանալ միայն տվյալ ապարի է այն ջուրը, որը լցված է հողի Մազանոթայինջուր: Կոչվում ն մազական ծակոտիները երկար ժամանակ պահվում է նրա մեջ մենիսկայինկամ կապիլյար ուժի շնորհիվ: Այն պահվումէ հողում` 0,5 ն ավելի ցածր մթնոլորտ ուժով ն սառում է 0". մոտ ջերմության

աղբյուր:

Եթե գրավիտացիոն ջուրը երկար ժամանակգտնվում է հողի վերին շերտերում, նշանակում է կամ ստորին շերտերն ունեն վատ ջրաթափանցիկություն,կամ գրունտային ջրերը հողի մակերեսին մոտ են

գտնվում: Երլար մնալով հողում, գրավիտացիոն ջուրը վնաս է պատբույսերին, նրանքօդի պակաս են զգում: Գրավիտագիոնջուրը լրիվ մատչելի է բույսերին, սակայն նրա մեծ շարժունակության

ճառում

պատճառովօգտագործումըսահմանափակէ: Տարբեր հողեր ունեն տարբեր ջրային հատկություններ:Որոշ հողեր ջուրը լավ են ներծծում ն լավ էլ պահում են իրենց մեջ, ուրիշները ջուրն արագ ներծծում են, բայց ընդունակ չեն երկար ժամանակ պահպանելու այն, իսկ որոշ հողեր էլ վատ ներծծում են ն արագ կորցնում Ջրի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքուվ էլ ներծծված ջուրը: բնորոշվում են հողի հիմնական ջրային հատկությունները` ջրաթափանցիկությունը, ջուր բարձրացնելու հատկությունը կամ մազականությունը, խոնավունակությունը ն գոլորշիացման ընդունակությունը:

պայմաններում:

Հողի մակերեսից ջրի գոլորշիացմաննզուգընթաց խոր շերտերից արագորեն մազանոթներովտեղի է ունենում ջրի բարձրացում: Ջրի մպզանոթներովբարձրացումը միաժամանակ ենթարկվելովծանրության ուժին, շարունակում է այնքան ժամանակ, մինչն ջրի ծանրումազանոթներիպատերիթրջմանուժի հետ:, թյունը կհավասարակշռվի Հողում մազանոթայինջրի բաշխվածությունըկախված է հողի կառուցվածքից,ծակոտիներիչափից, խորքային (գրունտային)ջրերի են մեծ խորությունիցն այլն: Ծանր կավային հողերը չնայած բնորոշ քանակությամբ ծակոտիներով,սակայն խոնավությանառկայության պայմաններում տիղմային մասնիկների ուռչելու ն ծակոտիները է: փակվելու հետնանքով ջրի շարժմանարագությունըթուլանում Դրա ոչ բոլոր հատկությունը համար կավային հողերի ջուր բարձրացնելու մեծ լինում: Կավավազային հողերի մազականությունը դեպքերում է ավելի բարձր է, քան կավային ն ավազային մեխանիկականկազմ ունեցող հողերինը: Փոշիացած հողերն ունեն մեծ մազականություն, որը ն պատճառէ դառնում հողի մակերեսից ջրի ուժեղ գոլորշիացման: Մազանոթային ֆջուրը լրիվ մատչելի է բույսերին ն հողի արդյունավետջրի հիմնականպաշարնէ: Գրավիտացիոնջուր: Երբ մազական անցքերը լրիվ հագենում են ջրով ն մակերեսային լարվածությունը հավասարվումէ զրոյի, հող մտնողլրացուցիչ ջուրը լցվում է ռչ մազականանցքերը ն ենթարկվելով իր ծանրության ուժին, ծակոտիներով թափանցում է հողի վերին շերտերից դեպի ներքն` ազատ գրավիտացիոնհոսանքով: Գրավիտացիոն ջուրը կապված չէ հողի մասնիկների հետ ն իր հատկություններովչի տարբերվումսովորականջրից: Այս ջուրը կարող է ի հայտ գալ հողի վերին շերտերում գլխավորապեսմիայն անձրնների, ոռոգման, ձնհալի ժամանակ: Ջուրը շարժվելով ներքն, հագեցնում է հողի ստորին շերտերը ն ծառայում որպես գրունտային ջրերի սնման

ՀՈՂԻ ՕԴԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄԸ

Հողի օդը նրա կարնորբաղկացուցիչ մասն է` բույսերիարմատների աէրոբ միկրոօրգանիզմներիհամար թթվածնի աղբյուր: Այն հողում գտնվումէ երեք վիճակով՝ ա)ազատ, որը զբաղեցնումէ ջրից ազատ ծակոտիները, բյ)ադսորբցված, որըխտացված է հողի մասնիկներիմակերեսին, գ)լուժված հողի ջրի մեջ: Օդի քանակը կախված է հողի տիպից, նրա ստրուկտուրային վիճակից,մշակությանաստիճանիցն ուրիշ այլ պատճառներից: Բույսերի կանոնավորաճը հնարավոր է բավարարքանակությամբ օդի մուտքի պայմաններում: Հողի մեջ անբավարար օդի ներթափանգմանդեպքում բույսերը ճնշվում են, նրանց աճը դադարում է, իսկ հաճավս` բոլորովին դադարում: Բացի այդ, օդի մուտքի բացակայության դեպքում աէրոբ միկրոօրգանիզմներիկենսագործունեությունը դադարում է ն դրա հետ մեկտեղ դադարում է նան բույսերին անհրաժեշտ սննդարար տարրերի առաջացումը: Օդի բացակայության դեպքում ստեղծվում են անաէրոբ պայմաններ ն անխուսաւիելիորեն են գալիս վերականգնման գործընթացներ, որի հետնանքով առաջ հողում կարող են առաջանալ բույսերին վնասակար տարրեր` ն

`

:

ենթաօքսիդ միացություններ: ողի օդը իր կազմով տարբերվում է մթնոլորտի օդից: Միկրոօրգանիզմներիու բույսերի արմատների շնչառության, ինչպես նան օրգանական նյութերի տարրալուծման պրոցեսում հողի օդը հարստանում է ածխաթթվով ւ աղքատանում

թթվածնից: Ըստ

|

Ն.Պ.Ռեմեզովի, եթե մթնոլորտիօդում ազոտը կազմում է 7892, քթվածինը` 2196, ՇՕշ-ը՝ 0,0329, ապա հողի օդում ազոտի քանակը կարող է հասնել 78-8042-ի, թթվածնինը` 5-2046, իսկ ՇՕշ-ը կարող է ավելանալ ու հասնել մինչն 0,1-1,802: Եթե հողը ուժեղ ամրացածէ, ունի ջրով ն ծակոտիները լցված են փոշիացած ստրուկտուրա, օդափոխանակությունըվատ է, ապա ՇՕշ-ի քանակը կարող է հասնել մինչն 10-1596-ի: Գարնան ն ամռան ամիսներինՇՕշ-ի քանակը հողում ավելի շատ է, քան աշնանն ու ձմռանը: Հողի օդը, բացի ածխաքքու գազից, միաժամանակ պարունակում է բավական քանակությամբ ջրային գոլորշիներ, ամոնյակ, մոլեկուլյար ազոտ ն այլ միացություններ: Բույսերի համար մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն հողում եղած Օդի քանակը, այլն մթնոլորտիհետ նրա փոխանակմանարագությունը: Ինչքան արագ ն լրիվ է փոխանակվում օդը, այնքան ավելի լավ պայմաններ են ստեղծվում բույսերի կյանքի ու հողում կատարվող կենսաքիմիականպրոցեսներիհամար: Ըստ Վ,ն,Մակարովի մեկ օրվա ընթացքում մեկ հեկտար հողատարածությունիցանջատվածՇՕշ-ի քանակը հասնում է 400-600կգ: Լավ օդափոխանակության համար հողի ընդհանուր ծակոտկենությունը պետք է կազմի 55-65«2: Հողի կեղնակալման, ամրացման,փոշիացման ն ընդհանրապես նրա ֆիզիկական հատկություններիվատացմանհետնանքով օդափոխանակությունըդժվարանումէ: Հողում բարենպաստ օդային ռեժիմի ստեղծումը բարձր բերքի կարնոր նախադրյալներից մեկն է: Հողի խորը փխրեցումը, կուլտիվացիան, փոցխումը, կեղնակալման վերացումը, շարահերկ մշակատնկարկների միջշարային տարածությունների բույսերի, պտղատու են օդային ռեժիմի լավացմանը:Օդային ռեժիմի նպաստում փխրեցումը մեծ նշանակություն ունի հողում օրգանական լավացման գործում նյութերի ավելացումը, կայուն կնձկային ստրուկտուրայիստեղծումը ն այլն:

Չ0

ՀՈՂԻ

ՋԵՐՄԱՅԻՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՎ ՋԵՐՄԱՅԻՆ

ՌԵԺԻՄԸ

Բույսերի ն հողային միկրոօրգանիզմների նորմալ զարգացմանն ուղեկցող բոլոր ֆիզիոլոգիական գործընթացներըկարող են տեղի ունենալ միայն որոշակի ջերմային պայմաններում:Հողի ջերմության հիմնական աղբյուրը արնի ճառագայթայինէներգիան է, իսկ նրա մի աննշան մասը պայմանավորվածէ հողում եղած օրգանականնյութերի առաջացածջերմությամբ: տարրալուծումից Տարբեր հողեր ունեն տարբեր ջերմային հատկություններ: Որոշ հողեր ջերմությունը լավ կլանում ն պահում են, իսկ որոշները` ընդհակառակը: Հողի ջերմային ռեժիմը որոշող ջերմային հատկություններն են` ջերմակլանողականությունը, ջերմաճառագայթումը, ջերմունակությունը ն ջերմահաղորդականությունը: Ձերմակլանողականությունըարնի ջերմային էներգիան կլանելու հողի ընդունակությունն է: Այն հիմնականումկախված է հողի գույնից: Հումուսով հարուստ, մուգ գույնի հողերն աւլելի մեծ շերմաունեն, քան հումուսից աղքատ բաց գույնի հողերը: կլանողականություն հողի ջերմությունը մթնոլորտին տալու Ջերմածառագայթումը մեծ հատկությունն է: Սովորաբար ջուրն ունի ավելի ջերմաճառագայթելու ընդունակություն, քան հողի կազմի մեջ մտնող մնացած նյութերը: Այդ իսկ պատճառովէլ հողի ջերմաճառագայթումը մեծ չափով կախված է նրա խոնավության աստիճանից: Ինչքան հողի խոնավությունը բարձր է, այնքան ջերմաճառագայթումը մեծ է ն հողը ջերմություն շատ է կորցնում: Ջերմունակությունը ջերմության այն քանակն է, արտահայտված կալորիաներով, որն անհրաժեշտ է մեկ կշռային (1գ) կամ մեկ (1սմ) միավոր հողը 1-Շ տաքացնելու համար: ծավալային Ամենամեծ ջերմունակություն ունեն ջուրը, տորֆը, ապա կավը: Ավազը, որը հիմնականում կվարցի մասնիկներից է կազմված, ունի ամենից փոքր ջերմունակություն: Ռրքան հողը խոնավ է, այնքան շատ ջերմություն է պահանջվում նրա տաքանցման համար: Ավազի տաքացմանհամար ավելի քիչ ջերմություն է պահանջվում, քան կավի

համար: Ձերմահաղորդականությունըտաք շերտերից ջերմության սառը շերտերին հաղորդելու հողի ընդունակությունն է: Այն չափվում է կալիորիաներով ջերմության այն քանակով, որը մեկ վայրկյանում անցնում է 102մակերեսի սմ հաստություն ունեցող հողաշերտով:

Հողի մուլչապատումը երկրագործության մեջ համարվում է ջերմության կորստի նվազեցման կարնոր միջոցառում: Տորֆը, գոմաղբը ն օրգանական կոմպոստներըհողի մեջ մտցնելը նույնպես մեծ չափով լավացնում է ջերմային ռեժիմը: Ձմռան ընթացքում ձյան պահպանումըհողի ջերմային ռեժիմի բարելավման ն բույսերի վեգետացիայի ընթացքում ջրի պաշարն ավելացնելու կարնոր միջոցառումներից է համարվում:

անմատչելիմիացությունների քանակը: Կայրումը հողում պարունակում է միջին հաշվով 1-27, առանձին, բացառիկ դեպքերում` 4-596: Հողում կալիումը գտնվում է քլորիդային ազոտաթթվայինն ածխաթթվայինաղերի ձնով: Կալիծժծմբաթթվային, ումի մի մասը գտնվում է հողի կողմից կլանված վիճակում, իսկ ամենից շատ այն հանդես է գալիս դժվարալույծ սիլիկատների ձնով: Հանրապետությանայն հողերը, որոնք ոռոգվում են Հրազդան գետի ջրով, զգալի քանակությամբկալիում են պարունակում:

ՀՈՂԻ ՍՆՆԴԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄԸ

ՀՈՂԻ ԷՐՈԶԻԱՆ

Հողի մեջ եղած ազոտի, ֆոսֆորական թթվի, կալիումի, կալցիումի, մագնեզիումի, ծծմբի, երկաթի, ինչպես նան մի շարք այլ սննդային տարրերի մեծ մասը գտնվում է ջրում չլուծվող, բույսերի համար քիչ մատչելի կամ անմատչելի օրգանական ն հանքային միացությունների ձնով: Միայն սննդարարտարրերի ոչ մեծ մասն է, որ հողում գտնվում է լուծելի աղերիձնով ն բույսերի սննդի անմիջականաղբյուր է ծառայում: Հողի մեջ ազոտը կուտակվում է հիմնականում բուսական մնացորդների տարրալուծման ճանապարհով: Բավականին ազոտ կարող է կուտակվել հողում նան ազոտ ֆիքսող միկրոծօրգանիզմների կողմից մթնոլորտի ազատ ազոտը կապելու ճանապարհով: Ազոտը հողի մեջ է մտնում նան անձրնների հետ, ազոտի օքսիդների ձնով, որն առաջանում է ամպրոպներիժամանակ: Ֆոսֆորը հողում գտնվում է հանքային ն օրգանական միացությունների ձնով: Օրգանական նյութերի տարրալուծման, հանքային մնացորդների հողմահարման հետնանթով ֆոսֆոր պարունակող միացությունները աստիճանաբար վեր են ածվում բույսերի համար մատչելի միացությունների(մասնավորապեսՔշչՕ»): Այս գործընթացում հատուկ դեր են խաղում հողի միկրոօրգանիզմները,որոնց արտադրած մի շարք թթուների ներգործության տակ անլուծելի ֆոսֆորը վեր է ածվում լուծելի միացությունների: Օրգանական միացությունների անմատչելի ֆոսֆորը բույսերի համար մատչելի ձների վերածելու համար ներկայումս կիրառվում են հատուկ բակտերիալ պարարտանյութեր` ֆոսֆորաբակտերին, ն այլն, որոնք նպաստում են ֆոսֆորական սննդառության լավացմանը ն բերքատվությանբարձրացմանը: Գրանուլացված պարարտանյութերի կիրառմանշնորհիվ կարելի է թուլացնել սուպերֆոսֆատի մեջ եղած հեշտ լուծելի ֆոսֆորական թթվի կլանումը հողի կողմից ե պակասեցնել բույսերի համար

ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ ԴՐԱ ԴԵՄ

(ՎՈՂԱՏԱՐՈՒՄԸ)

էրոզիայի էությունը կայանում է նրանում, որ անձրնների,ձնհալի ու ջրերի, ինչպես նան քամիների ազդեցությանտակ հողածածկը լվացվում է, քայքայվում ն աստիճանաբար զրկվելով օրգանական նյութերից ու բույսերին մատչելի սննդարար տարրերից, նվազում է հողի բերրիությունը ն, հետնապես, բերքատվությունը: Հողի էրոզիան համարվում է տարերայինչարիք, որն ամեն տարի հսկայականվնասՍեր է հասցնում տնտեսությանը, առանձնապեսգյուղատնտեսությանը: Մեր հանրապետությանհողային տարածության շուրջ 7596 -ը, իսկ լեռնային շրջանների վարելահողերի ավելի քան 50-6026-ը ենթարկվում են ջրային հոսանքներիքայքայիչ գործունեությանը: Ինչպես ցույց են տվել ուսումնասիրությունները, էրոզիայի ենթարկվածհողատարածություններում ստացվում է մինչն 3-4 անգամ պակաս բերք: են Տարբերում հողի ջրային ն քամու կամ հողմայինէրոզիաներ: Ջրային էրոզիան առաջանում է անձրնների,հեղեղների ու ձնհալի ջրերի մակերեսային հոսանքների հետնանքով ն արտահայտվումէ մակերեսայինհողատարմանու ձորակառաջացմանձներով: Ձորակայինէրոզիայի ժամանակ հալոցքային ու անձրնայինջրերի հզոր հոսանքները դաշտերում գոյացնում են մեծ չափերի հասնող ողողատներ ու հսկայական ձորակներ: Ձորակային ցանցը դաշտերը բաժանելով փոքր հողահանդակների,դժվարացնում է մշակությունը, են գալիս որի հետեանքով հսկայական տարածություններդուրս գյուղատնտեսականօգտագործումից: Քամու էրոզիան առավելապես զարգացած է տափաստանային, անապատատափաստանայինն անապատային գոտիներում: Քամու էրոզիան որոշ չափով վնաս է հասցնում մեր հանրապետության նախալեռնային գոտու շրջաններին, Արարատյան հարթավայրին, ոռոգող

Փամբակի հովտին, Շիրակի սարահարթին, Սնանի ավազանի հատկապես լճից ազատված հողագրունտներին:Բուսականությունիցզուրկ թույլ կապակցականությունունեցող հողերի մակերեսիցքամին քշում, հեռացնում է բերրի մանրահողիը,բացում բույսերի արմատներն ու տեղիք տալիս աշնանացաններիցրտահարմանը: Ոռոգվող շրջաններում, ոռոգման տեխնիկայի ոչ ճիշտ կազմակերպման, ջրման նորմաները խախտելու ն այլ պատճառների հետնանքով զարգացած է այսպես կոչված ոռոցացհոն էրոզիան: Ոռոգվող տեղերում կարելի է հաճախ տեսնել, թե ինչպես մեծ նորմաներովու արագ հոսանքով դաշտերը ջրելիս, ակոսների վերջից թափվող ջրերը ողողում տանում են հսկայական չափերի հասնող բերրի հող, որի հետնանքով խիստ նվազում է հողի բերրիությունը, ն հետնապես,

փխրեցուցիչհարմարանքունեցող գութաններով: Լեռնայինթեքությունների էրոզիայի ենթարկված վարելահողերում էրոզիայի դեմ պայքարելու կարնոր միջոցառում է հողապաշտպան ցանքաշրջանառությունների կիրառումը, որտեղ բազմամյա խոտերը պետք է մեծ տեղ զբաղեցնեն, մաքուր ցելերը փոխարինվենզբաղված ցելերով, բացառվիշարահերկբույսերի մշակությունը: Լեռնային շրջաններում թեք լանջերը յուրացնելու ն բարձրարժեք մշակովի բույսերի(խաղող, պտղատու ու ցիտրուսային բույսեր ն այլն) համար հատկացնլունպատակովլայն կիրառությունէ, ստացել դրանց դարավանդումը: Հողերը ջրային ու քամու էրոզիայից պաշտպանելու, դաշտերի արտադրողականությունըբարձրացնելու ամենահզոր ն ամենաարդյունավետ միջոցառումներից մեկը հողապաշտպան, հողմակարգավորիչ անտառաշերտերի ն համատարծ անտառային ու անտառպտղային տնկարկների ստեղծումն է: Պաշտպանական անտառաշերտերը կանոնավորում են ձյան շերտի բաշխվածությունն ու նրա համաչափ հալոցքը, նպաստումհողի մեջ մթնոլորտայինտեղումներից առաջացած ջրերի արագ ներծծմանը, որի շնորհիվ կանխվում է մակերեսայինհոսքերի գոյացումն ու հողատարումը:

բերքատվությունը:

Հողատարմանընթացքիարագությունըմեց չափով պայմանավորված է նան կլիմայական պայմաններով: Այն շրջաններում, ուր մեծ քանակությամբտեղումներ են թափվումն դրանք հեղեղային բնույթ են կրում, ինչպես նան սռաջանում է հաստ ձնաշերտ, որը գարնանը հալչում է կարճժամանակաընթացքում,գոյանում են ջրի մակերեսային հորդ հոսանքներ ն հողերն ուժեղ են էրոզիայիենթարկվում: էրոզիան կանխելու համար անհրաժեշտ է նախ վերացնել այն առաջացնող պատճառները, որովհետն ավելի հեշտ է պայքարել պատճառների,քան հետնանքներիդեմ: Հողի էրոզիայի դեմ պայքարելու գործում կարնոր նշանակություն ունն ։-տարածքի ճիշտ կազմակերպումն ու մշակաբույսերի տեղաբաշխումը: Վարելահողերում էրոզիայի դեմ պայքարի կարնոր նիկական միջոցառում է համարվում լանջի թեքության ուղղությամբ վարի արգելումը: Լեռնային շրջաններում, որտեղ վարելահողերը գրավում են հիմնականում թեք լանջերը, հողի մշակությանու ցանքի աշխատանքները պետք է անխտիր կատարվեն լանջի թեքուքյանն ուղղահպյագ, որպեսզի վարի ամեն մի ակոս, բույսերի ամեն մի շարք արգելակի հալոցքային ու անձրնային ջրերի մակերեսայինհոսքը ն նվազեցնիհողատարումը: Լեռնալանջերում սովորաբարգործ ունենք նվազ հզորության հողերի հետ, ուստի հերկի ժամանակ պետք է աշխատել, որ մակերես չհանվեն հողի ստորին, սակավաբեր ու կրով հարուստ շերտերը: Նվազ հզորություն ունեցող հողերում, որոնք գոյացել են փուխր մայրատեսակների վրա, նպատակահարմարէ, որ վարը կատարվի անթն կամ ,

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀՈՂԱՏԻՊԵՐԸ

Հայաստանիլեռնային, խիստ կտրտված ռելիեֆը հրաբխային գյուղատնտեսական ծունեության, տեկտոնական հնադարյան էրոզիոն գործընթացների ագրոտեխ- արդյունք է: ն

'

գոր-

Բնական պայմանների խիստ զանազանության շնորհիվ Հայաստանի համեմատաբարոչ մեծ տարածքի սահմաններում կարելի է հանդիպել գրեթե բոլոր հողակլիմայականգոտիներին` սկսած Արարատյան հարթավայրիչոր ու շոգ անապատատափաստանայինից մինչն հավերժ ձյունապատլեռնագագաթները: Այդ պատճառով էլ Հայաստանում ունենք համարյա այն բոլոր հողային տիպերը, որոնք կան նախկինԽՍՀՄ անծայրածիրտարածությանվրա: Վայաստանը ուղղաձիգ: գոտիականության դասական երկիր է, առանձին հողային տիպերը մեկը մյուսին հաջորդում են հարթավայրային շրջաններիցդեպիբարձրադիրլեռնագագաթները: կՎարթավայրից դեպի ձյունապատ լեռնագագաթներըկլիման աստիճանաբար դառնում է դաժան, որը սահմանափակում է գյուղա25

տնտեսությանզարգացման հնարավորությունը: առնենք, հիմնական Համառտակի կանգ հողատիպերի բնութագրմանվրա: Գորշ կիսանապատային հողեր: Տարածվում են Արարատյանհարու թավայրում նրան կից նախալեռնայինգոտում ն զբաղեցնում են շուրջ հազար հեկտար տարածություն կամ հանրապետության հողային ծածկոցի 4,3 96-ը: Գորշ կիսանապատայինհողերի բնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք պարունակում են չնչին քանակությամբհումուս (1-1.506) ունեն սակավ հզորություն, (մինչն 1520 սմ) կարբոնատների մեծ պարունակություն (կարբոնատների է մինչն 8-1846Փ-ի,իսկ քանակը հողի վերին շերտերում հասնում ենթահողումհաճախ մինչն 30-4092-ի): Այս հողերը հիմնականում փոշիացած ն շերտա-թեփուկավոր կամ փոշեհատիկայինստրուկտուրա ունեն: Գորշ կիսարապատային հողերն աչքի են ընկնում իրենց քարքարոտությամբ, հանդիպում են ինչպես մակերեսային, այնպես էլ կիսաթաղվածու թաղվածքարեր: Ընդհանուր առմամբ գորշ կիսանապատայինհողերն ունեն ամուր վառուցվածք, որը պայմանավորվածէ կարբոնատներիմեծ պարունակությամբ, հումուսի անբավարար քանակությամբ ու փոշիացած ստրուկտուրայով: Ենթավարելաշերտի սահմաններում հանդիպում է ամուր քարացած, ցեմեստացած միջնաշերտ, որի հաստությունը հաճախ հասնում է 10-12սմ-ի, իսկ որոշ դեպքերում` նույնիսկ 30սմ-ի: Ցեմենտացած շերտը խիստ դժվարացնում է ջրի ն օդի թափանցումը, ինչը անհնար է դարձնում բույսերի արմատներիտարածումը հողի պրոֆիլի սահմաններում:Գորշ կիսանապատային հողերում առանց արհեստական ոռոգման հնարավոր չէ գյուղատնտեսական բույսեր մշակել: Ուստի այս հողերի յուրացման առաջին պայմանըոռոգումն է: Չափազանց կարնոր միջոցառումներ են համատարած հիմնաշրջման միջոցով ցեմենրտացվածկարբոնատային շերտի բացասական հատկությունների վերացումը, խոտացանությունը, պարարտացումը (հատկապես օրգանական պարարտանյութերով),դաշտի հարթեցումը, հողի ճիշտ ու ժամանակին մշակությունը ն այլն: Ոռոգման պայմաններում նման ագրոմելիորատիվմիջոցառումներ կիրառելիս, ինչպես ցույց է տվել պրակտիկան,կարելի է ստանալ խաղողի, պտղի, կերային խոտաբույսերին այլն մշակաբույսերիբավականինբարձր բերք: Մարգագետնայինգորշ ոռոգելի (կուլտուր-ոռոգելի)հողեր: Արարատյան հարթավայրի սահմաններում ունենք հսկայական տարածությամբ մշակելի հողեր, որոնք դասվում են մարգագետնայինգործ

ոռոգելի հողերի շարքին: Այս հողերը զբաղեցնում են 60 հազար հեկտար տարածությունկամ հանրապետությանհողային ֆոնդի շուրջ 296-ը: Տեղանքի ռելիեֆը հիմնականում թույլ ալիքավոր հարթություն է: Հողառաջացնող մայրատեսակները ներկայացնում են դելյուվիալ, պրոլյուվիալ ն ալյուվիալ կարբոնատային բերվածքներ: Մարգագետնային գորշ ոռոգելի հողերը, որոնք առաջացել են տնական ոռոգման ու մշակության հետնանքով, հանդիսանումեն հանրապետությանհողային ոսկե ֆոնդը ն աչքի են ընկնում իրենց բարձր արտադրողականությամբ: Այս հողերն ունեն բավականաչափ հզորությամբ հողաշերտ, որի հաստությունը հասնում է 40-ից մինչն 75-80սմ-ի: Հումուսի քանակը հողի վերին շերտերում տատանվում է 2-395-ի սահմաններում, իսկ հաճախ նան ավելի շատ: Այս հողերը հիմնականում ունեն ծանր մեխանիկական կազմ, տիղմային ֆրակցիաների բավականին մեծ պարունակությամբ: Մեխանիկականկազմը հիմնականում ծանր կավավազայինէ: Սակայնկարող են լինել ինչպես ավելի ծանր (կավային), այնպես էլ զգալի քանակի կմախքային զանգվածի պարունակությամբ մեխանիկականկազմով հողեր: թեթն (ավազակավային) Մարգագետնայինգորշ ոռոգելի հողերը սովորաբար աղքատ են ջրում լուծվող վնասակար աղերով ն պարունակում են բույսերին անՍտրուկհրաժեշտ սննդարար նյութերի բավականին մեծ պաշար: տուրան հիմնականում փոշեհատիկա-կնձկային է: Կարբոնատները հողի վերին շերտերից, հատկապես վաղ կուլտուրականացված հողերում, հիմնականումլվացվել տարվել են ավելի խորը շերտերը: Սակայնբավականինմեծ տարածությանսահմաններումհանդիպումեն նան կարբոնատայինհողեր: Արարատյանհարթավայրի պայմաններում ունենք տարբեր աստիճանի կուլտուրականացված մարգագետնային գորշ ոռոգելի հողեր: Փոշիացած կամ թույլ արտահայտվածստրուկտուրայի ու բավականին ծանր մեխանիկականկազմի շնորհիվ այս հողերը սովորաբար աչքի են ընկնում անբավարար տեխնոլոգիական հատկություններով: Մշակման ընթացքում, հատկապես չոր վիճակում, նրանք հանդես են բերում բարձր կապակցականությունն ցույց տալիս մեծ տեսակարար դիմադրություն,իսկ գերխոնավվիճակումունեն բարձր կպչունություն ն վարն էլ ստացվում է կոշտավարն անհարթ մակերեսով: Մարգագետնայինգորշ ոռոգելի հողերի գյուղատնտեսական արժեքը չափազանց բարձր է: Այս հողերում մշակում են խաղող, պտղատուներ` հատկապես կորիզավորներ, կերաբույսեր, եգիպտացորեն, հացահատիկ, բանջար-բոստանային, ինչպես նան տեխնիկա27

կան մշակաբույսեր: իշտ ոռոգումը, պարարտացումը, հողի ժամանակին

ճիշտ մշակությունը, բույսերի ճիշտ հաջորդականությունը ն խոտացանությունը, ինչպես նան իրիգացիոնէրոզիայի դեմ պայքարը մարգագետնային գորշ ոռոգելի հողերի բերրիության բարձրացմանմիջոցառումների համակարգիկարնոր օղակներն են: Աղուտ ն ալկալի հողեր: Արարատյան հարթավայրում ունենք նան բաւլականինտարածությամբ աղուտ ն ալկալի հողեր, որոնք կազմում են շուրջ երեսուն հազար հեկտար կամ հանրապետության հողային ու

ֆոնդի մոտ176-ը: Մեզ մոտ եղած աղուտ հողերի հեշտ լուծվող աղերի կազմում տեղ են գրավում քլորիդները, սուլֆատները ն կարբոնատները: Նրանք հաճախ պարունակում են մեծ քանակությամբ` մինչն մի քանի տոկոս վնասակար աղեր, որոնք խիստ բարձրացնում են հողային լուծույթի օսմոտիկ ճնշումը ն դրանով դժվարացնում բույսերի սննդառության պրոցեսը: Տարվա չոր եղանակինաղուտ հողերի մակերեսըսովորաբար ծածկված է լինում աղի սպիտակշերտով: Հայաստանի աղուտ հողերում բավականինմեծ տարածություն են զբաղեցնումսոդային աղուտները: Աղերը,հատկապեսսոդան, առավել ուժեղ հիմնային միջավայր է ստեղծում հողում ն արգելակում բույսերի

զարգացումը:

Ալկալի հողերը, ի տարբերություն աղուտների, մեծ քանակությամբ աղեր չեն պարունակում ն ունեն պարզ արտահայտվածգենետիկական

հորիզոններ: Մակերեսի 10-25սմ շերտի սահմաններում ունեն փուխր կառուցվածք ն փոշիացած ստրուկտուրա (Ճ հորիզոն), որից ներքն ընկած է շատ ամուր կառուցվածք ունեցող ալկալիացած հորիզոնը (Թ): Ալկալիացած հորիզոնի հաստությունը մեր հողերում կարող է տատանվել 30-50սմ-ի սահմաններում, ճաքճքված է ն ունի սյունանման, իսկ որոշ դեպքերում` պրիզմայանման ստրուկտուրա: Այս հողերում կուտակվում է վերին շերտերից տեղաշարժվող հումուսն ու տիղմային ֆրակցիաները: Ալկալիացած շերտը աստիճանաբար անցնում է մայրատեսակին(Շ հորիզոն): Ալկալի հողերը պարունակում են մեծ քանակությամբկլանված Խճ, որը միջավայրում առաջացնելով սոդա, հողին տալիս է ուժեղ հիմնային ռեկցիա (ԲՒ/-ը կարող է հասնել մինչն 9-

10-ի):

Աղուտ ն ալկալի հողերը դարեր շարունակ մնացել են գյուղատնտեսության համար անօգտագործելի: Երկարամյա գիտականուսում-

նասիրությունները ցույց

են

տվել,

որ

մի

շարք

մելիորատիվ միջոցա-

ռումներ կիրառելով (դրենաժների օգնությամբ գրունտային ջրերի մակարդակիիջեցում, թափոնայինծծմբական թթվով ն երկաթարջասպով քիմիական մելիորացում ն հիմնային ռեակցիայի չեզոքացում, լուծված աղերի լվացում ու հեռացում, գիպսացման ճանապարհով կլանված Խճ-ի փոխարինումըՇՔ-ով ն այլն) կարելի է աղուտ ն ալկալի հողերը յուրացնել ու դարձնել մի շարք արժեքավոր մշակաբույսերի աճման համար պիտանիկուլտուրականացված հողեր: է առավել դժվար յուրացվող սոՀանրապետությունումմշակվել դային աղուտների յուրացման նոր` թթվեցման մեթոդ, որը համալիր միջոցառումների ֆոնի վրա հնարավորություն է տալիս անօգտագործելի հսկայական հողատարածություններ պիտանի դարձնել գյուղատնտեսությանարտադրությանհամար: հողեր: Հարթավայրայինշրջանների կիսանապաՇագանակագույն տային գորշ հողերին հաջորդում են լեռնային շագանակագույն հողերը, որոնք զբաղեցնում են 333.2 հազար հեկտար կամ հանրապետության ընդհանուր տարածքի մոտ 8,796-ը: Շագանակագույն հողեր ունենք Աբովյանի,Աշտարակի, Թալինի, Արարատի, Կապանի Իջնանի, Վայքի, Եղեգնաձորի, Տավուշի, Նոյեմբերյանի, մասամբ` Վարդենիսի տարա-

ծաշրջաններում:

Շագանակագույնհողերն իրենց մի շարք ենթատիպերով (բաց շագանակագույն, շագանակագույն,մուգ շագանակագույն) ձնավորվել են տիպիկ չոր տափաստանայինբուսականության տակ, հրաբխային ապարներիհողմահարվածնյութերի,ինչպես նան էլյուվիալ, դելյուվիալ ն պրոլյուվիալ գոյացումների վրա: Շագանակագույն հողերի հզորությունը տատանվում է 30-40սմ-ի սահմաններում, ռելիեֆի ցածրադիր մասերում այն կարող է հասնել մինչն 50-60 ն ավել սմ-ի: Կուսական անմշակ հողերում ստրուկտուրան խոշոր կնձկային է, վարելահողերի վերին շերտերում այն թույլ է արտահայտված, իսկ հաճախ նան փոշիացած է: Շագանակագույն հողերում հումուսի քանակը տատանվում է 2-496-ի սահմաններում, նրանք ունեն հիմնականումթեթն, միջակ ու ծանր կավավազային մեխանիկականկազմ ն պարունակում են քիչ քանակությամբջրում լուծվող աղեր: Այս հողերը հարուստ են հողալկալի մետաղներով (ՇՅ, Խց), ֆոսֆորական թթվով ու կալիումով: Կիսանապատային գորշ հողերի համեմատությամբշագանակագույն հողերում կարբոնատներիքանակը համեմատաբար քիչ է: Շագանակագույն հողերի տարածման գոտում էրոզիոն պրոցեսները շատ ուժեղ են զարգացած: Առանձինշրջաններում տարածության

6046-ից ավելին այս կամ այն չափով ենթարկված են էրոզիայի: Շագանակագույն հողերի գոտում երկրագործությունը բավականին զարգացած է: Այստեղ աճեցվում են հացաբույսեր, ծխախոտ, խաղող, պտղատուներ,կերային,բանջարային ն այլ մշակաբույսեր: Անջրդիհողագործության պայմաններում բարձր բերքի ստացման համար առաջնակարգնշանակություն ունի հողում ջրի կուտակումն ու պահպանումը: Վետնաբարայդ հողերի բերրիությունը բարձրացնելու հաճար անհրաժեշտէ կիրառել միջոցառումներիայնպիսի համակարգ, որը նպաստում է ջրի պաշարի ավելացմանը: Լեռնային սնահողեր: Սնահողերը տարածվում են շագանակագույն հողերից բարձր, ծովի մակերնույթից 1200-2400, իսկ առանձին տեղերում մինչն 25001 բարձրության վրա: Նրանք զբաղեցնում են շուրջ 730 հազար հեկտար կամ հանրապետությանհողային ֆոնդի շուրջ 2696-ը: Սնահողերի տարածմանգոտին ունի չափավորցուրտ, լեռնային կլիմա: Ձմեռը տնական է ու ցուրտ, ռելիեֆի փակված մասերում՝ դաժան: Ամառըտաք է: Միջին տարեկանջերմությունը 4,8:Շ է, իսկ 0"Շից բարձր արդյունավետ ջերմության գումարը հասնում է մինչն 2500Միջին տարեկան տեղումների քանակը տատանվում է 5003000«Շ: 7004մ4-ի սահմաններում: Այդ գոտուն բնորոշ է բավականինկայուն, հաստ շերտով ձյունածածկ: Այդպիսի կլիմայական պայմաններում զարգանում են տափաստանային տիպի ճոխ ու փարթամ բուսականություն, որը մեռնելուց հետո հողում թողնում է հսկայական քանակությամբ օրգանական զանգված, որը հիմնականում անաէրոբ պայմաններումքայքայվելով հողում կուտակում է մեծ քանակությամբ հումուս: Հայաստանի տարբեր տարածաշրջաններում առաջացած սնահողերը պարունակում են տարբեր քանակի հումուս: Օրինակ, Աշոցքի, Տաշիրի, Ստեփանավանի, Ապարանի ու Հրազդանի վերին գոտիների համեմատաբար բարձր խոնավության պայմաններում սնահողերը պարունակում են մինչն 8-1095 հումուս, մինչդեռ Շիրակի սարահարթի համեմատաբար «պակաս խոնավություն ունեցող շրջանների հողերում կուտակվում է մինչն 4-626 հումուս: Միննույն գոտու սահմաններում անսիստեմ ն երկարատն մշակվող, ինչպես նան էրոզիայի ենթարկված հողերում հումուսի քանակը խիստ զիջում է կուսական, անմշակ հողերին: Սնահողերի հզորությունը կարող է հասնել կես մետրից մինչն մեկ մետրի: Այս հողերում գենետիկական հորիզոնները ցայտուն են արտահայտված, հողային լուծույթի ռեակցիանգլխավորապեսչեզոք է (ՔԻ-ը տատանվում է 7-ի սահմաններում): Կլանող կոմպլեքսը հագեցված է

հողերն ունեն ջրակայուն, լավ հիմնականում ՇՋ-ովն խ/ց-ով: Կուսական արտահայտված կնձկային ստրուկտուրա, իսկ վարելահողերը անսիստեմ մշակության հետնանքով զրկվել են լավ սւորուկւոուրայից ն հիմթույլ նականում ունեն արտահայտված հատիկակնձկային կամ փոշեհատիկային սւորուկւոուրա: Մեր հանրապեւոությանսնահողերում հիմնականում մշակվում են հացահատիկ, կերային ն բանջարային մշակաբույսեր, ինչպես նան

տնկարկներ: Սնահողերումխոնավությանկուտակումն ու պահպանումը,ինչպես նան ոռոգման նպատակովգարնանայինջրերի օգտագործումը բերքատվության բարձրագմանառաջնահերթմիջոցառումներիցեն: Ճահճային հողեր: Հայաստանի Հանրապետության ճահճային 2595 հազա հեկտար) լ) տեղաբաշխված են հողերը (շուրջ լեռնատափաստանայինգոտու սահմաններում ն առանձին զանգվածներու|հանդիպում են Վարդենիսի, Մարտունու, Գավառի, Գուգարքի, Ստեփանավանի,Տաշիրի, Աշոցքի ն այլ տարածաշրջաններում: Բուսականությունը հիմնականում բոշխեր ն մամուռներ են, որոնց մեռած զանգվածըգերխոնավ,անաէրոբպայմաններումտարալուծվում է ն կուտակումօրգանականնյութերի հսկայականպաշարներ, այսինքն տեղի է ունենում ճահճացում: Վայաստանի ճահճային հողերում, ըստ պրոֆ, Խ.Պ.Միրիմանյանի, օրգանական նյութերի քանակը կարող է տատանվել 20-8026-իսահմաններում: Դրանք հիմնականում ունեն թույլ թթվային ռեակցիա: Մեխանիկական կազմը կարող է լինել սկսած թեքն կավավազայինիցմինչն թեթն կավային: Հայաստանի որոշ տարածաշրջաններում (Տաշիր, Վարդենիս ն այլն) ունենք տորֆային զանգվածներ, որտեղ հայքայթված տորֆը պարունակում է օրգանական նյութերի մեշ պաշարներ ն Օգտագործվում է որպես պարարտանյութ: ճահճային հողերը պարունակում են բույսերին անհրաժեշտ սննդարար նյութերի, առանձնապես ազոտի հսկայական պոտենցիալ պաշարներ: Այդ հողերը իրացնելու ն մշակվող դաշտերի վերածելու համար անհրաժեշտ է կիրառել մի շարք մելիորատիվ միջոցառումներ: Առաջինհերթինանհրաժեշտէ չորացնողհամակարգիմիջոցով իջեցնել խորքային ջրերի մակարդակը, հեռացնել ավելորդ ջրերն ու վերացնել գերխոնավության վիճակը, ինչպես նան կիրառել հողի մշակության ճիշտ համակարգ ն բարենպաստ պայմաններ ստեղծել օրգանական նյութերի քայքայման ու հանքայնացմանհամար: պտղատու

3)

հումուս:

հողերը սովորաբար ունենում են հատիկա-կնձկային ստրուկտուրա: Գետահովտադարավանդային հողերն աչքի են ընկնում բարելավ տեխնոլոգիականհատկանիշներով:Նրանց կպչունությունը, կապակցականությունը, ինչպես նան տեսակարարդիմադրությունըշատ մեծ չէ: Ընկած լինելով գետաբերաններին, այդ հողերըսիստեմատիկաբար ոռոգվում են: ճիշտ մշակության ն պարարտացման պայմաններում այստեղ մշակվող մշակաբույսերիցկարելիէ ստանալբարձր բերք:

հողեր: ՄարգագետնատափասՄարգագետնատափաստանային տանային հողերը Հայաստանում տարածված են ծովի մակերեույթից 2000-2700մ բարձրության վրա ն զբաղեցնում են շուրջ 360 հազար հեկտար կամ հանրապետությանհողային ծածկույթի 12,894: հողերը հանդես են գալիս երկու Մարգագետնատափաստանային սեահողանման. ենթատիպերով` ե տիպիկ: Ըստ որում սնեահողանման մարգագետնատափաստանային հողերը մեծ տարածում ունեն ՍԱանի ավազանում, կենտրոնական Հայաստանում ե Շիրակի սարահարթի տարածաշրջաններում, իսկ տիպիկ մարգագետնատափաստանային (շագանակագույն հողերին նմանվող) հողերը մեծ զանգվածներով հանդիպում են հարավային «կենտրոնական Հայաստանում` չոր

լանջերում:

ու

Մարգագետնատափաստանայինհողերը հիմնականում օգտագործվում են որպես խոտհարքներն արոտներ:Առանձին,առավելհարթ ու բարելավ ջերմային ռեժիմ ունեցող տարածություններումմշակվում են որոշ գյուղատնտեսական մշակաբույսեր: Գետահովտադարավանդայինհողեր: «Գետահովտադարավանդային հողերը մեր հանրապետությունում հանդիպում են տարբեր հողակլիմայականգոտիներում, գլխավորապեսԱխուրյան, Որոտան, Դեբետ, Գավառագետ,Հրազդան, Փամբակ, Արփա գետերի հովիտներում: Այս հողերը զբաղեցնում են 47 հազար հեկտարտարածություն կամ հանրապետությանհողային ֆոնդի 1,696-ը: հողերի առաջացումը կապված է Գետահովտադարավանդային մշտական հոսող գետերի գործունեության հետ: Նրանք առաջանում են գլխավորապես գետափերում հարթ տարածությունների առկայության պայմաններում: Բերրիության աստիճանը,մասնավորապես օրգանական նյութերի քանակը հողում, կախված է նրանից, թե ինչպիսի հողակլիմայականգոտում են նրանք առաջացել:Օրինակ, սնահողային գոտում առաջացած գետահովտադարավանդային հողերն ավելի բարձր բերրիություն ունեն, քան Արարատյան հարթավայրում առաջացածները: Գետահովտադարավանդային հողերում գենետիկական հորիզոնները չեն արտահայտված, այլ ունեն պարզ շերտավորված կառուցվածք: Նրանք հիմնականում ունեն մեծ հզորություն ե աչքի են ընկնում բարձր արտադրողականությամբ: Այս հողերը սովորաբար ծանըրչեն, կարող են հանդիպել ինչպես ավազային, ավազակավային, այնպես էլ կավավազային մեխանիկական կազմի հողեր: Կախված նրանից, թե որ հողային գոտու սահմաններում են դրանք առաջացել, 6 ՝«. ն ավելի կարող են պարունակել սկսած 1,5 292-ից մինչն 4 --

-

Նման

ՀՎՈՂՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԸ ԵՎ ՆՐԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

.

Հողային կադաստրի (հավաստի տեղեկություններհողի մասին, հողագնահատում)գլխավոր խնդիրն է ուսումնասիրել ու հաշվառել հողայինպաշարները,ճիշտ ու լիարժեք բնութագրել հողը, նրա որակը, արտադրողականության համեմատական մակարդակը, տնտեսական վիճակն ու օգտագործմանպայմանները:Այն հիմքէ ծառայում հողերի արդյունավետօգտագործման, պահպանման, գյուղատնտեսական արտադրության պլանավորման ու ճիշտ տեղաբաշխման, մասնագիտացման,ինչպես նան հողերի մելիորացման ու քիմիացման հետ կապվածշատ հարցերիլուծման համար: Գյուղատնտեսական հողատեսբերիորակական ու տնտեսական գնահատումը(հողային կադաստր) մշակվում է պետությանբարձրագույն մարմիններիԱ կառավարությանօրենսդրականակտերի հիման վրա: Այն իրենիցներկայացնումէ հողային տարածքի, նրա վիճակի ն օգտագործման բացարձակ ու հարաբերականարդյունավետության ն քարտեզագրականնյութերուլ մասինփաստաթղթերով ձեակերպված տեղեկություններիհամակարգ: Այն նան հողերի օգտագործմանփոփոխությունների նկարագրման ն հաշվառման, ինչպես նան գյուղատնտեսությանմեջ հարկավորման, հողերի վարձակալման,առք ու վաճառքի,տնտեսականու իրավական կարգավիճակների կառավարման,արդյունավետ օգտագործման պայմաններիապահովմանն հաուղղված պետության գործողությունների մակարգէ: Հայաստանում հողային կադաստր կազմելու աշխատանքներով սկսել են զբաղվել 1974 թվականից`«Հայպետհողշիննախագիծ» ինս-

տիտուտում:

'

3Դ

Հողային կադաստրիվարման անհրաժեշտությունըՀայաստանի Հանրապետությունումխիստ մեծացել է հողի սեփականաշնորիհումից հետո ստեղծվածհողային նոր հարաբերությունների պայմաններում: Հողային կադաստրի հիմնական բաղկացուցիչ մասերն են` ա) հողերի բոնիտումըն բ) հողերի ւոնւոեսալյան գնահաւոումը: Չողերի բոնիտումը: Բոնիտում բառը ծագել է լատիներեն(Եօուտ5) բառից, որ նշանակում է քարորակություն (հողերի րակի համեմատական գնահատում ըստ դրանց արտադրողականության՝բերրիության): Բոնիտումըկամ հողի որակի համեմատական գնահատումը կատարում են նրա այն ցուցանիշներիհիման վրա, որոնք ուղիղ համահարաբերակցությանմեջ են գտնվում հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսերիբերքատվությանհետ: ԲոնիտմանԺամանակորոշվում է յուրաքանչյուր առանձին հողակտորի ու հողահանդակի,ինչպես նան յուրաքանչյուր համայնքի,տարածաշրջանի,մարզի, հանրաւպետության ամբողջ տարածքի հողերի փաստացի ու պոտենցիալ արտադրողականությունը: Նման հաշվառումն օգնում է մշակելու կոնկրետմիջոցառումներ բոլոր տեսակիհողատեսքերի`վւսրելահողերի,խոտհարքների, արոտների, անտառների,բազմամյա տնկարկների արտադրողականությունըբարձրացնելու համար:Այն հիմք է դառնում համայնքների մասնագիտացման,գյուղատնտեսությանարտադրության ճյուղերի ճիշտ զուգակցման, մելիորացմանըհապտկացվող կապիտալ ներդրումներիճիշտ պլանավորմանհւսմար ն այլն: բացի վերը նշվածից, հողերի բոնիտումը միաժամանակհնարավորություն է տալիս խմբավորելուն համեմատելուորոշակի տարածքի (համայնք, տարածաշրջան, մարզ, հանրապետություն)հողերի ըստ արտադրողականության,երնան հանելու գյուղատնտեսական մբերքների արտադրության ավելացման լրացուցիչ ռեզերվները` կապված հողերըառավելարդյունաւլետօգտագործելուխնդրիհետ: Բոնիտումըհնարավորություն է ւոալիս պարզելու, թե այս կամ այն գյուղատնւռեսական մշակաբույսն աճեցնելու համար որ հողն է պիու մելիորատիվինչ տանի,ագրոտեխնիկական միջոցներեն պահանջվում կիրառել: Հողային կադաստրը (բոնիտումը ն տնտեսական զնահատումը) մեծ նշանակություն ունի գյուղացիական ու գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններիտնտեսական գործունեությունը ճիշտ վերլուծելու համար, այն կապելով հողի բերրիության, կիրառվող ագրոմելիորատիվ ն տնտեսականպայմաններիհետ: միջոցառումների Տարբեր երկրներում հողային կադաստրի հիմքում դրվում է

տարբերգործոնների հաշվառում: Մեզ մոտ` Հայաստանումբոնիտման համար հիմք են ընդունում հողի վերին շերտում հումուսի քանակը, հումուսային հորիզոններիհզորությունը (հողաշերտի հաստությունը), մեխանիկական կազմը, ջրակայուն ագրեգատների պարունակությունը, քՒԼի մեծությունը ն այլ ցուցանիշներ: Այսպես, եթե սնահողերում 60 սմ-ից բարձր հզորություն ունեցող բալլային սանդղակի սկզբունքով հողերը (հզոր հողեր) 100 գնահատվումեն 100 բալլ, ապա 40-60 սմ հզորության դեպքում (միջակ հզոր հողեր) այն գնահատվում է 70 բալլ, 40 սմ-ից պակաս հզորության դեպքում (սակավազորհողեր)` 50 բալլ: Եթե լավ ագրոնոմիականհատկություններ ու բարձր բերրիության պայմաններդրսնորող միջին կավավազային հողերը գնահատվում են 100 բալլ, ապա ձանր կավավազայինը` 70, թեթջեկավավազայինը` 50 Կավային մեխանիկական կազմ ունեցող հողերը, որոնք բալլ: պարունակում են 6096-ից ավելին ֆիզիական կավ (0,01մմ ից փոքր տրամագիծ ունեցող ֆրակցիաների գումարը), ագրոնոմիական լավագույն հատկություններ չեն դրսնեորում(չնայած սննդատարրերով բավականին հարուստ են), գնահատվումեն դարձյալ 60 բալլ, իսկ ավազակավային ու ավազային հողերը, որոնք 2046-ից ւվակաս ֆիզիկականկավ են պարունակում,գնահատվումեն 20 բալլ: Յուրանաչյուր հողային եզրագծի (կոնտուրի) համար, ըստ առանձին հատկություններիորոշված բալլերի միջին թվաբանականով որոշվում է տվյալ հողի բոնիտմանընդհանուր բալլը: Օրինակ,եթե ըստ հումուսային հորիզորնների հզորության հողը ստացել է 80 բալլ, ըստ մեխանիկականկազմի` 70 բալլ, ըստ հումուսի պարունակության`80 ըստ ջրակայուն ագրեգատների բալլ, ըստ քԷ-ի մեծության՝ 60 բալլ, ւպարունակության՝70 բալլ, ապա հողի բոնիտետիգնահատմանբալլը կլինի 72 (80«-70Ի80-60»«70:5»572): Բոնիտման բալլի որոշման համար անհրաժեշտ է խոշոր մասշտաբի հողագիտական ուսումնասիրություններիքարտեզագրական նյութերից ու դրանց կից բացատրագրերիցվերցնել այդ նպատակի համար պահանջվող բոլոր հատկությունների տվյալները, այն է հումուսային հորիզոնների հզորությունը, հումուսի պարունակությունը, մեխանիկականկազմը, քՒ-ի մեծությունը, ջրակայուն ագրեգատների պարունակությունըն այլն: Բոնիտման ժամանակ հողերի հատկությունների ցուցանիշները տառբերակում են ըստ հողատիպերի: Հետնապես, տարբեր հողա--

տիպերում գնահատման100 բալլ կարող են ստանալ տարբեր որակական ցուցանիշներ ունեցող հողերը: Տվյալ հողատիպի սահմաններում մշակաբույսերի բարձր բերքի ձնավորման վրա ազդող հողի լավագույն հատկությունները գնահատվում են 100 բալլ, իսկ մնացածները, որոնք իրենց հատկություններով զիջում են լավագույն հողերին, ստանում են համապատասխանցածր

բալ:

Աշխատանքի վերջին փուլում բոնիտման վերջնական բալլը որորշվում է, հաշվի առնելով ուղղման գործակիցները: Հողի որոշ հաւոկություններ, որոնք յուրահատուկ են միայն որոշակի հողերի կամ առաջ են գալիս մարդու տուռեսականգործունեությանհետնանքով ն որոշակի ներգործություն ունեն մշակաբույսերի բերքի ձեավորման վրա, ընդունվումեն որպես բոնիտետիբալլի ուղղմանգործակիցներ: ՎայաստանիՀանրապետության հողակլիմայականպայմաններում որպես ուղղման գործակիցներ ընդունվել են հողի հետնյալ հատկությունները` աղակալմանն ալկալիացման աստիճանը (կլանված նատրիումի ն մագնեզիումի հաշվառումով),քարքարոտության աստիճանը, հողատարվածությանաստիճանը, գետնաջրերի տարածման մակարդակը, փորվող շերտի հզորությունը, ցեմենտացածշերտերի առկայությունն ու դրանց տարածմանխորությունը,կլիմայականգործոնը: Ուղղման գործակիցները սահմանում են` հաշւլի առնելով բերքի ձնավորման վրա ւսյդ հատկությունների ունեցած բացասական ներգործությունը: Հողի նշված բոլոր հատկություններիհամար մշակվել են ուղղման գործակիցներիչափանիշներ, որոնք օգտագործվում են հողագնահատման բալլի վերջնական որոշման համար: Բերենք մեկ օրինակ: Եթե հողը էրոզացված չէ, ապա ուղղման գործակիցը,բնական է, կլինի 1,0 թույլ հողատարվածհողերի համար այն ընդունվում է 0,8, միջակ հողատարվածների համար` 0,6 ն այլն: Վետնապես, եթե հիմնական հատկությունների հաշվառումով հողն ստացել է 80 բալլ, սակայն այն թույլ էրոզացված է, ապա ուղղման գործակցի հաշվառումով կիջնի 64-ի (802:0,8-64): Այս կարգով հողագնահատմանբալլը ուղղվում է մնացածգործոններիհաշվառումով,եթե դրանք տվյալ'հողայինեզրագծում արտահայտվումեն: Հողագնահատմանհարցում խիստ կարնոր է կլիմայականգործոնի հաշվառումը: Օրինակ, մարգագետնատափաստանային հողերի բնական հատկություններիհաշվառումով ստանում են բարձր գնահատման բալլ, սակայն ցուրտ լեռնային կլիմայի պայմաններումայդ հողերը չեն կարող ապահովել մշակաբույսերիբարձր բերք: Դրա համար պետք է

գումարը: հաշվի առնել 10 Է-իցբարձր ջերմաստիճանների օպտիմալ աճի ու մշակաբույսերի գումարը պետք համար 10--իցբարձր ջերմաստիճանների է լինի 2000"է ից բարձր: Հետնապես կլիմայականգործոնով ուղղված բալլը պետք այն դեպքում, երբ 10"-իցբարձր ջերձաստիճաններիգումարը

Ղացահատիկային

կիրառվի է: 20004-ից ցածր

զարգացմ

պայմաններ

սնահողերիտարածման Որքանով որ կրազերծված է, 106-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը 1400-2000 700-1300"Շ, հետնապես, հողերում` մարգագետնատափաստանային կրազերծված սնահողերի համար ուղղման գործակիցը ընդունվում է հողերի համար` 0,8: Մնացած 0.9, իսկ մարգագետնատափաստանային ընդունվում է 1,0, այսինքն գործակիցը համար ուղղման հողերի գնահատմանբալլը չի իջեցվում: Հողերի որակական համեմատական գնահատման (բոնիտման) բացի հողի հատկություններից,հիմք են ընդունվում նան համար, գուցանիշները: բերքատվության մշակաբույսերի ՀՎավաստի տվյալներ ստացվում են, երբ բերքատվության կայաններից, որտեղ տվյալները վերցվում են սորտափորձարկման են միջոցառումները: ագրոտեխնիկական կիրառվում սահմանված Հողի սեփականաշնորհմանպայմաններում վիճակագրական չի տալիս ըստ հավաստի տվյալների բացակայությունը թույլ ցուցանիշներիօբեկտիվ գնահատելու հողերը: Ուստի բերքատվության նպատակահարմարէ օգտագործել վիճակագրականայն տվյալները, որոնք ստացվելեն ուղղակի հաշվառումով:Ըստ որում, անջրդի հողերի գնահատման 100 բալլի հիմք ընդունվում են տիպիկ սնահողերը, իսկ ոռոգելի հողերը: ջրովի հողերի համար` մարգագեւտնայինգորչ ընդունվում պայմաններում Սնահողերիհամար միջին ագրոտեխնիկայի են ցորենի 18,6 գյհա, բարձր ագրոտեխնիկայի գորշ ոռոգելի հողերի պայմաններում`28,3ց/հա, իսկ մարգագետնային 34,0 ն 50,0ց/հա բերքաւովությա համար համապատասխանաբար

հիմնական

աշնանացան

գուցանիշներ:

Այսպիսով,անջրդի հողերի համար ամեն մի բալլին միջին ագրոէ 0,118, բարձր տեխնիկային պայմաններումհամապատասխանում ագրոտեխնիկայի պայմաններում`0,28, իսկ ջրովի հողերի համար գորենիբերք: 0,34 ն-0,49ց/հաաշնանացան համապատասխանաբար՝ Բազմակողմանիորենհաշվի առնելով հողի հիմնական ագրոարտադրական հաւոկությունները, կլիմայականցուցանիշները,հողերի ու քարքարոտության աստիճանը,մարգագետնային էրոզացվածության

գորշ ոռոգելի (կուլտուր-ոռոգելի) հողերը ստացել են գնահատման83100 բալլ (վարելահողերը100 բալլային փակ սանդղակիհամակարգով

գնահատելիս),ջրովի սնահողերը`66-74 բալլ, ջրովի գորշ հողերը` 62բալլ, ջրովի շագանակագույն հողերը` 50-60 բալլ, անտառային դարչնագույն տափաստանացվածջրովի հողերը` 46-50 բալլ: Նշված հողատիպերն անջրդի պայմաններում ունեն են կամ ստանում համապատասխանաբար զրո բալլ (կիսանապատային գոտում առանց ոռոգման հնարավորչէ որնէ գյուղատնտեսականբույս մշակել ու բերք ստանալ),47-55, 22-25, 30-40, 35-38 բալլ: Ինչպես տեսնում ենք, անբավարարխոնավությանպայմաններում, օրինակ` կիսանապատային հողերի գոտում ջրման գործոնի բացակայության դեպքում հողերի գնահատման 400 բալլը ամբողջությամբ իջնում է ն հասնում զրոյի, գորշ հողերում` իջնում է 40-42 բալլով, իսկ բավարարխոնավությունունեցող հողերի գոտում հողերի գնահատման բալլը իջնում է ընդամենը 19-ով (սնահողեր) ն 11-12-ով (անտառային դարչնագույնհողեր): Գնահատումըկատարվում է ոչ միայն ջրովի ու անջրդի վարելահողերի, այլ նան առանձին բազմամյա տնկարկներիհաւոկացված հողերի համար, որպեսզի ճիշտ որոշվեն գյուղատնտեսականայս կաճ այն մշակաբույսիտեղաբաշխմանհարցերը: Շատ կարնոր է պարզել, թե տվյալ հողը կլիմայական պայմանների տեսակետից որ մշակաբույսի(դաշտային, պտղատուներ, խաղող) համար առավել պիտանիէ մշակել: Հողերի տնտեսականգնահատումը Տնտեսական գնահատումը հողերի գնահատումն Է որպես գյուղատնտեսությանհիմնականարտադրամիջոցի: Հողը գնահատվում է նրա արտադրողականունակության մակարդակով,որը մի կողմից արտահայտվումէ բուսաբուծականարտադրանքիծավալով, իսկ մյուս կողմից` արտադրության տնտեսական արդյունավետության մակարդակովզ̀ուտ եկամուտի ծավալով, ծախսումների հատուցման աստիճանով ն այլն: Հողերի տնտեսական գնահատման ելակետային տեղեկատվությունների հիմքում դրվում են հողագնահատմանմիավորներիներսում ընտրված տիպիկ համայնքներիգյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվության, մթերքների արտադրության Կ իրացման համար կատարվող ծախսումներիուղղակի հաշվառման միջոցով ստացված տվյալները: Տնտեսական գնահատման ժամանակ մի կողմից գնահատվում է հողի արտադրական կարողությունը, մյուս կողմից` արտադրության

'

տնտեսականարդյունավետությունը: Տարբեր հողատեսբերիւոնտեսականգնահատման մոտեցումները, ելնելով արտադրության պայմաններից ու առանձնահատկություններից, տարբեր են: Վարելահողերումտնտեսականգնահատման երկու ծն կա՝ ա) ընդհանուր տնտեսականգնահատում, երբ հաշվի են առնվում գնահատվողհողախմբումաճեցվող բոլոր մշակաբույսերիցստացվող համախառնարտադրանքը ն արտադրության ցուցանիշները, բ) մասնակի գնահատում, երբ հաշվի է առնվում առանձին մշակաբույսերաճեցնելու արդյունավետությունը: Բազմամյատնկարկներիտնտեսականգնահատումըկատարվում է լրիվ բերքատվության հասած խաղողի, պտղատուների (կորիզավոր, հնդավոր)բերքով: Բնական կերային հանդակները գնահատվում են բուսական տիպերի բերքատվությամբ,ըստ որում խոտհարքներինըմեկ հեկտարից ստացվող խոտի հաշվով, արոտներինը`կանաչ զանգվածը վերածելով կերամիավորների: Ղողերիտնտեսականգնահատման սանդղակը նույնպես կազմվում է 100 բալլային փակ սանդղակիսկզբունքով: Որպես էտալոն 100 բալլ գնահատվում է ամենաբարձր ցուցանիշ ունեցող հողերի խումբը: Մնացած հողատեսքերի գնահատման բալլերը հաշվարկելու համար նախ դուրս է բերվում տվյալ սանդղակի մեկ բալլի արժեքը (էտալոնային հողախմբի ցուցանիշը բաժանած 100-ի), ապա գնահատվող հողախմբերիցուցանիշներըբաժանվումեն մեկ բալլի արժեքիվրա: մշակաբույսերի բերքատվությունը պայմանաԳյուղատնտեսական վորված է հողի բերրիության մակարդակով: Ինչքան բարձր է հողի արդյունավետբերրիությունը,այնքան մշակաբույսերից բարձր բերք է ապահուլվում:Պւստահականչէ, որ հողերի տնտեսականգնահատման համար ելակետային ցուցանիշ է ընդունվում առաջին հերթին նրա բերրիությունը: Բացի դրանից, հաշվի են առնվում նան հողային տարածքի մի շարք առանձնահատկություններ(հողահանդակների մեծությունը, փոխդասավորությունը,հեռավորությունը բնակավայրից ու գյուղատնտեսական մթերքների իրացման կենտրոններից ն այլն), այլ կերպ ասած` այն բոլոր գործոնները, որոնք ազդում են կատարվող ծախսերիու գյուղատնտեսականմթերքներիարժեքի վրա:

ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԵՐԸ, ՆՐԱՆՑ ՅԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՎ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Պարարտանյութեր են կոչվում այն նյութերը, որոնք հողը մտցվելով, բարելավում են հողի հատկությունները ն բույսի սննդառության պայմանները, որի հետնանքով բարձրանում է բույսերի բերքատվությունն ու բարելավվումորակը: Պարարտանյութերիհիմնականխմբերնեն՝ Օրգանականպարարտանյութեր հանքային պարարտանյութեր բակտերիականպարարտանյութեր: :

»

"

Օրգանական պարարտանյութեր:Դրանք բուսական ն կենդանական ծագում ունեցող նյութերն են (գոմաղբ, կենսահումուս, գոմաղբահեղուկ, տորֆ, կոմպոստներ, թռչնաղբ ն այլն): Գամարվում են բազմակողմանի ներգործող լրիվ պարարտանյութեր, քանի որ դրանց հետ հողն են մտնում բույսին անհրաժեշտ բոլոր սննդատարրերըն մեծ քանակությամբօրգանականնյութեր(աղյուսակ 1): Գոմաղբիմեջ կան բույսին անհրաժեշտգրեթե բոլոր միկրոտարրերը` 8, հո, Շս, Հո ն այլն: Գոմաղբի հետ հողն են մտնում նան մեծ քանակությամբ միկրոօրգանիզմներ, որոնք քայքայում են գոմաղբի Աե հողի օրգանական նյութերը ն դարձնում բույսերի համարմատչելիմիացություններ: Ադյումակ 7 Սննդանյութերիպարունակությունըօրգանական պարարտանյութերիմեջ (96-ով) Պարարտանյութի.

տեսակը

Կ

ՔչՕչ

Կ«շօ

0,50

0.25

0,60

0,25

0,60

|Տորֆ ցածրադիր

0,36

0.90

0.12

0,06

Թռչնաղբ(հավի)

1,63

1,54

0,85

|Գոմաղբ

կիսաքայքայված

| Գոմաղբահեղուկ

Գոմաղբը ածխաթթվի (ՇՕշ) աղբյուր է, որը կարող է օգտագործել օրգանական նյութերի սինթեզման Ժամանակ: Գոմաղբի քայքայումից հողը հարստանում է հումուսով, լավանում է հողի ստրուկտուրան, ֆիզիկականհատկությունները, նրա օդային, ջրային ն ջերմային ռեժիմը: Մեկ Օ`գոմաղբ՝'։ քայքայման տարբեր խորանարդ մետ աստիճաններումմոտավորապեսկշռում է, 400կգ Չսեղմած թարմգոմաղբը... 700կգ Սեղմած թարմգոմաղբը................................. 800կգ Կիսաքայքայվածգոմաղբը........................... Լավ հասունացած ն սեղմած գոմաղբը............ .900կգ բույսը

Գոմաղբի քանակը հաշվելու համար հարմար եղանակ է համարվում օգտագործելմեկ կենդանուցստացվող գոմաղբի մոտավոր նորմաները: Օրինակ` ընդունված է, որ 220-240օր մսուրային շրջանի դեպքում մեկ գլուխ խոշոր եղջերավոր անասունից տարեկան կարելի է ստանալ 8-9, ձիուց` 6-7, խոզից` 1,5-2, ոչխարից՝ 0,8-0,9տ գոմաղբ: Թարմ գոմաղբըկիսաքայքայվածգոմաղբի ւլերահաշվելու համար նրա քանակությունը բազմապատկումեն 0,7-0,8, գերհասունացածի համար` 0,5, իսկ բուսահողի համար` 0,25 գործակիցներով: գոմաղբի պահպանումը Գոմաղբը պահպանելու ընթացքում միկրոօրգանիզմներիգործունեությանհետնանքով փոփոխվում է: Գոմաղբի քայքայումը ավելի ինտենսիվ է գնում օդի ներկայութնամբ` աէրոբ պայմաններում:Դրա համար գոմաղբը ամրացնելու դեպքում ստեղծվում են անաէրոբպայմաններ, որոնց հետնանքով հնարավոր է լինում կարգավորել գոմաղբի քայքայումը: Աէրոբ պայմաներում (օսլա, ցելյուլոզա) գոմաղբի անազոտ օրգանական նյութերը քայքայվում են, առաջացնելով ածխաթթու գազ (ՇՕշ) ն ջուր (ՒշՕ), անաէրոբպայմաններում`ածխաթթու (ՇՕշ) ն մեթան(ՇՒկչ) գազ: Գոմաղբի մեջ ամոնիֆիկացիան անխուսափելի երնույթ է, այն կատարվում է ն անաէրոբ, ն աէրոբ պպյմաններում: Մյուս կողմից ցանկալի երնույթ է, քանի որ ազոտի օրգանական ամոնիֆիկացիան բարդ բույսի համար միացությունները քայքայվում են ն ազոտը գառնում է մատչելի: Սակայն ամոնիֆիկացիան ունի ն բացասական կողմ, այդ պրոցեսի հետնանքով առաջացած ամոնիակըգազ վիճակով մեծ չափով հեռանում է: Հասկանալի է, որ գոմաղբի պահպանումը պետք է տանել այնպես, որպեսզի կույտից ամոնիակի կորուստը նվազի:

մեջ ազոտական միացությունների ավարտվում: Այդ չեն աճոնիֆիկացիայով փոփոխությունները օքսիդացճան է ա մոնյակի նիտրիֆիկացիան` պրոցեսին հաջորդում հողում համար բույսի հետնանքը: Չնայած նիտրաւոները (ԽՕ) մեջ կույտի ամենալավ սննդանյութերն են, սակայն գոմաղբի է, է: որ Բանը նրանում նիտրիֆիկացիանբացասական երնույթ են նիտրատներ, որոնք առաջանում հետնանքով նիտրիֆիկացիայի լուծվելով հոսում են գոմաղբի կույտի խորը շերտերը: Նիտրատներիմի իսկ մեծ մասը անաէրոբ մասը օգտագործում են միկրոօրգանիզմները, է բակտերիաներիկողճից ենթարկվում դենիտրիֆիկացման,որտեղ ազոտի կորուստ է լինում: Նշանակում է, որպեսզի գոմաղբի կույտում գոմաղբը դենիտրիֆիկացիաչլինի պետք է կանխել նիտրիֆիկացիան` ամրացրած կամ սառը փոսերում կամ լավ դարսած կույտերում եղանակով պահելու միջոցով: Գոմաղբի կույտից ամոնյակի կորուստը պակասում է նան, երբ նրան խառնում են սուպերֆոսֆատ: Այս դեպքում գոմաղբի կույտից անջատված ամոնյակը կապվում է ֆոսֆորական պարարտանյութերի աղ` ամոֆոս: հետ, առաջանումէ ֆոսֆորամոնյակային է կամ սառը եղանակով, ա մրացրած գոմաղբը պետք պահպանել են գոմաղբամբարներում որի էությունն այն է, որ գոմաղբը դարսում կամ դարսակներում ն անմիջապես ամրացնում: Այս դեպքում ստեղծվումեն անաէրոբ պայմաններ,պահպանվումէ խոնավությունը, է կույտը հագեցած է լինում ածխաթթվով, որը արգելակում է ազոտի ածխաթթվականամոնիումիհետագա քայքայումը, 35Շ-ից չի ջերմաստիճանը կորուստը: Այսպիսի կույտերում

Գոմաղբի կույտի

պակասում

պետք բարձրանում:Գոմաղբամբարները

է

կառուցել

բնակելի շենքերից` 2004 անասնապահականֆերմաներից հեռավորությանվրա՝ բարձր տեղում: հասունացածգոմաղբը կամ աղբահորերում Գոմաղբամբարներում գոմաղբը Տեղափոխված տանում են աշնանը կամ գարնանը: դաշտ ն կույտերով ն Փոքր ցրում են հողի երեսին նույն օրը վարածածկում: մեծ հետնանքով կորուստէ լինում, որի հողի երեսին թողած գոմաղբից է: պակասում խ իստ արդյունավետությունը նրա վրա ազդում է նան վարի խորուգոմաղբի արդյունավետության թյունը: Ծանր, կավայինհողերում գոմաղբը լավ է մտցնել 15-18սմ խորությաճբ` կրկնավարիտակ, քանի որ այդ հողերում խորը մտցրած գոմաղբը օդի պակասությանպատճառովչի քայքայվում, թեթն ավազային ն չոր հողերում` հիմնական վարի տակ, 20-25սմ խորությանվրա: 50մ

ն

Գոմաղբահեղուկ (Օիժաչ Այս պարարտանյութը առաջանում է կենդանու մեզից ն գոմաղբի զանգվածում օրգանական նյութերի քայքայումից: Գոմաղբահեղուկը միջին հաշվով պարունակում է 0,20,2596 ազուռ, 0,196 ՔշՕ» ն 0,4-0,596 է«շՕ: Սա ազոտա-կալիումական պարարտանյութէ, որի մեջ բոլոր սննդաւտարրերըգտնվում են լուծված վիճակում, դրա համար էլ համարվում է արագ ներգործող պարարտանյութ: Կենսահումուս: Գյուղատնտեսության մեջ սկսել են օգտագործել վերջին տասնամյակում: Իրենից ներկայացնում է կալիֆորնիական կարմիր որդերի կողմից վերամշակված գոմաղբ ն այլ բուսական ն կենդանական ձճնացորդներ, որի արտադրությունը կարելի է տնտեսությունում: կազմակերպել ցանկացած Մեկ տոննա գոմաղբից կարելի է ստանալ 600կգ կենսահումուս ե 100կգ որդի զանգված, որը հետագայում կարելի է օգտագործել նույն նպատակով: Կենսահումուսը 0բարձրացնում է հողի բերրիությունը, այն պարունակում է 40-609- չոր օրգանական նյութեր, 10-1245 հումուս, 1396 ազոտ, 1.3-2,396 ֆոսֆոր, 4,5-8,096 կալիում ն այլ տարրեր: Կենսահուճմուսովաճեցված բերքը էկոլոգիապես մաքուր է ն չի պարունակումնիտրատներ ն ծանր մետաղներ: Այն լայն չափով օգտագործում են բանջարաբուծության մեջ, կարտոֆիլի ն այլ շարահերկբույսերի մշակության ժամանակ: Տոռֆ: Տորֆը կիսաքայքայվածբուսական նյութերի կուտակում է, առաջանում է այն պայմաններում, ուր օրգանական նյութերի քայքայման հնարավորություն չկա: Տորֆային ճահճուտներում,որտեղ ջրի առատությունիցօդի մուտքը խանգարվումէ, օրգանականնյութերի աէրոբ քայքայումը կանգ է առնում: Հայաստանի տորֆերի մեծ մասը վառելու համար պիտանի չեն: Նրանք շատ մոխիր են պարունակում ն ցածր կալորիականություն ունեն: Ուստի դրանց մեծ չափերով պեւոք է օգտագործել որպես ցամքար, պարարտանյութ ն կոձպոստներպատրաստելուհամար: Կոմպոստներ: Կոմպոստացումը տորֆի ն գոմաղբի կամ օրգանական ու հանքային այլ նյութերի խառնուրդն է, որ պահվում է կույտերով կամ դարսակներով` մինչն հասունանալը: Պահելու ընթացքում կոճպոստի կույտում տորֆի օրգանականդժվարալուծ միացությունները միկրոօրգանիզմներըքայքայում, վեր են ածում բույսի համար համեմատաբարճատչելի վիճակի: Կոմպոստ խորհուրդ է տրվում պատրաստել ամռան կամ աշնան ամիսներին, այլապես ցածր

ջերմաստիճանում տորֆի զանգվածում կենսաբանական պրոցեսներ տեղի չեն ունենա: Թոչնաղբը արժեքավոր ն արագ ներգործողօրգանական (Թռչնաղբ: պարարտանյութ է: Տնտեսության մեջ տարեկան մեկ հավից միջինը կարելի է հավաքել 5-6 կգ, բադից` 8-9 կգ, սագից` 10-11 կգ չոր

թռչնաղբ:

Ցանվող սերմը լցնում են բրեզենտի վրա, թրջում այդ խառնուրդուլն լավ խառնում մինչն ամբողջ սերմը թրջվի: Վարակվածսերմը ծածկում են բրեզենտով,պահում ստվերում, որից հետո կարելի է այն ցանել: Նիտրագին պարարտանյութը պահում են չոր տեղում` 9 աճիս երաշխավորվածժամկետուլ: Տորֆային նրտրագին(ռիզուտորֆին)Օգտագործվումէ նույն նպատակով ինչ նիտրագինը: Այս պատրաստուկում պալարաբակտերիաների բազմացման համար միջավայր է հանդիսանում տորֆը: Բակլազգի մշակաբույսերիսերմերը մշակում են ռեզոտորֆինովնույն ձնով: Մեկ հեկտարի համար պահանջվող սերմի մշակման համար ծախսվում է 200գ ռիզոտորֆին: Նրա պիտակի վրա նշված են լինում օգտագործման ժամկետը,մշակաբույսը,մշակման տեխնոլոգիան: մզոտաքալտերինԱզոտաբակտերիան հողային բակտերիա է, ոչ մի բույսի հետ սիմբիոզիմեջ չի մտնում, ապրում է հողում` բույսի արմատներինմոտիկ շերտում: Ազոտաբակտերիաները տարվա ընթացքում հողում կուտակումեն շուրջ 30-40 կգ ազոտ: Ազոտաբակտերի պատրաստում են գործարանում` հողում ազատ ապրող օդի ազոտը ֆիկսող բակտերիաներից, ագարի կամ հողատորֆայինմիջավայրում: է ագարային միջավայրը: Ավելի կիրառական Ազոտաբակտերինի նորման մեկ հեկտար տարածության.վրա. ցանվող հացահատիկին բանջարանոցային բույսերի սերմերի համարերկու շիշ է, կարտոֆիլին սածիլվող բանջարանոցայինբույսերի սածիլների արմատները մշակելու համար`3--4 շիշ: Օգտագորժումեն հետեյալ ձեով, Ցանքի օրը ազոտաբակտերինի շշի մեջ լցնում են 200--250 սմ" ջուր ե թափահարում:ստացած ջրային սուպսենզիան նոսրացնում են` հացաբույսերի ն բանջարանոցային բույսերի մեկ հեկտարիսերմի՝ համար` 3-5, կարտոֆիլի ն սածիլվող բույսերի համար` 15 լիտր ջրով: Այդ լուծույթով թրջում են սերմացուն, փռում ստվերում, բարակ շերտուլ ս Կարտոֆիլի պալարները ն սածիլների արմատները տնկելուց առաջ սուզում են ազոտաբակտերիայի մեջն իսկույն տնկում: լուծույթի Այս պատրաստուկը պարունակում է հատուկ Ֆոսֆորաբատերին: տեսակիբակտերիաներ,որոնք վարակվածսերմի հետ մտնումեն հողը, բազմանում բույսի արմատներինմոտիկ շերտում, քայքայում հողի օրգանական բարդ ֆոսֆորականնյութերը ն դարձնում բույսի համար մատչելի ֆոսֆորական միացություններ: Բակտերիականպարարտանյութերիգործարանը պատրաստում է ֆոսֆորաբակտերիայի հեղուկ ն չոր տեսակը: ւ

Թռչնաղբի մեջ ազոտի, ֆոսֆորի ն կալիումի պարունակությունը կախված է նրանից, թե ինչքան Ա ինչ որակի կեր է ստացել տվյալ

թռչունը:

Թռչնաղբի նորման հիմնական վարի տակ` 8--15 ց/հա է, սնուցման

համար` 3--5ց/հա:

Բակտերիական պարարտանյութեր:Հողի միկրորգանիզմներըմեծ են դեր կատարում օրգանական նյութերը քայքայելու, հանքային միացությունները լուծելի դարձնելու, օդի ազոտը կապելու ն հողում կատարվող այլ գործընթացներում, որոնք բարձրացնում են հողի բերրիությունը, ուստի ն` բույսերի բերքատվությունը: Միկրոօրգանիզմների քանակը հողում շատ է: .Բաւլլականէ ասել, որ մեկ հեկտար հողի 22 սմ վարելաշերտում նրանցքանակը հինգ տոննայից ավելի է: Հողում օգտակար բակտերիաների քանակը շատացնելու համար կատարումեն բակտերիաներովպարարտացում: Բակտերիականպարարտանյութերըտարբերվում են օրգանական ն հանքային պարարտանյութերիցնրանով, որ սրանքկենդանիէակներ,

բակտերիաներեն: Բակտերիականպարարտանյութերըպատրաստումեն գործարաններում` բակտերիաներիբազմացման ճանապարհովն հողը մտցնում՝ սերմացուն ցանքից առաջ վարակելու միջոցով: Բակտերիական պարարտանյութերի գլխավոր տեսակներն են՝ նիտրագինը,ռիզոտորֆինը, ազոտաբակտերինը,ֆոսֆորաբակտերինը ն այլ պատրաստուկներ: Նիտրագին: Պատրաստում են բակլազգի խոտաբույսերի (կորնգան, առվույտ, երեքնուկ) ն ընդեղենհատիկավոր բույսերի (լոբի, սիսեռ, ոսպ, բակլան այլն) արմատների վրա ապրող պալարաբակ(սիմբիոզի) մեջ են տերիաներից:Այդ բակտերիաներըհամակեցության բույսի հեւո: Նիտրագինը հող են մտցնումթիթեռնածաղկավորբույսերի սերմերի հետ միասին: Դրա համար ցանքի նախօրյակիննիտրագինի կես լիտրանոց շիշը, որը նախատեսված է մեկ հեկտարի սերմը վարակելու համար, լցնում են դույլի մեց, ավելացնում մեկ լիտր մաքուր ջուր: ՏԵՐ

,

-

անմիջապես, զանում:

(5գ) ե կառլինի(200գ) Չոր ֆոսֆորաբակտերինըբակտերիաների են 250 գ խառնուրդ, նրա է: համար վերցնում խառնուրդ Մեկ հեկտարի ն թողնում 2-2-3 են ջուր, խառնում լիտր մաքուր լավ վրա ավելացնում 3 ժամ սենյակի ջերմաստիճանում: Այս խառնուրդով մշակում են բոլոր

բույսերի ցանվող սերմերը: Սերմի մշակումը հեղուկ պրեպարատով կատարվում է այնպես, ինչպես չոր ֆոսֆորաբակտերինիհամար ասվեց: Ֆոսֆորաբակտերիայիարդյունավետությունըմեծ է օրգանական նյութերով ն հումուսով հարուստ հողերում: ժամանակակիցքիմիական արդյուՀանքային պարարտանյութեր: նաբաերությունը բաց է թողնում պարարտանյութեր,որոնք հիմնականում հանքային աղերի ձնով են: Տարբերվումեն պարարտանյութերի հետնյալ տեսակները`ազոտական,ֆոսֆորական, կալիումական,բարդ ն միկրոպարարտանյութեր: ու համակցված 1. Ամոնրումականսելիտրա (ԽԻԽԽՕ») Այս պարարտանյութը ստացվում է ազոտական թթուն գազանմանամոնյակով չեզոքացնելու

միջոզով:

Ամոնիումականսելիտրան պարունակում է 33-3446 ազոտ, որի կեսը ամոնիումի ձնով է, իսկ մյուս կեսը` նիտրատային խմբի ծնով: Ամոնիումականսելիտրանսպիտակ, հատիկավորվածաղ է: Ջրում լավ է լուծվում: Խիստ հիգրոսկոպիկէ, օդից շատ արագ խոնավություն է կլանում, ամրանում ն կոշտեր է առաջացնում:Այդ հանգամանքըդժվարեցնում է պարարտանյութիպահպանմանն օգտագործմանաշխատանքը: Ամոնիումական սելիտրայի ֆիզիկական հատկությունը են: լավացնելու համար նրան հատիկավորում շատ արագ ն գրեթե ամբողհողում Ամոնիումականսելիտրան հետ շփվելով, փոխաէ Հողի ջությամբ լուծվում հողային լուծույթում: մտնում հետ, որտեղ ամոնիումը կլանող կոմպլեքսի նակման մեջ է կլանվում է հողի կոլոիդների կողմից, դրա փոխարեն կոլոիդ մասնիկից համարժեքքանակությամբուրիշ իոններեն անցնում հողի լուծույթ: 2. ԱմոնիումիսուլՖատ` (Բ/Ւր/շՏՕ«,Այս պարարտանյութը սպիտակ է ջրում, է, լուծվում Սյութ լավ մանր, չոր-բյուրեղներով կաճ գորշ գույնի, է 0,22046 է, է պարունակում չեզոք ազոտ: Քիմիապես պարունակում է Սրա թթվություն: թույլ 0,306 ազատ ծծմբականթթու, որը նրանտալիս է հասնում, որի հետեանքովպահպանումէ մեջ խոնավությունը 1,596-ի իր սորունությունը, չոր պահեստավորման ժամանակ կոշտեր չի մտցնելու մեքենաներով հողը առաջացնում, հեշտանում է աշխատանքը: :

Հողի կողմից կլանված ամոնիումը ավելի դանդաղ է տեղաշարժվում, որի հետեանքով վերանում է ամոնիում սուլֆատ պարարտանյութիցազոտի լվացճան վտանգը: 3. Միզանյութկամ կարբամիդՇՕ(ՐԽԻշ)»):Պարունակում է 45-4642 ազոտ: Սպիտակ բյուրեղներով կամ հատիկներով նյութ է, ջրում լավ է լուծվում, քիչ խոնավածուծ է, առաջացնում է կոշտեր, որոնք հեշտությամբ են փշրվում: Միզանյութըօգտագործում են նախացանքայինպարարտացմանն սնուցման համար: Այս նյութը կիրառում են նան անասնապահության մեջ: Սպիտակուցի քանակը անասնակերիմեջ շատացնելու նպատակով ածխաջրատներով հարուստ կերին խառնում են միզանյութ ն կերակրումանասուններին: ֆոսֆորական պարարտանյութեր.Դրանց մեջ սննդատարրը ֆոսֆորն է (ՔչՕ»): Իրենց լուծելիությամբֆոսֆորականպարարտանյութերը ռաժանվում են երեք խմբի, 7. Ջրում լուծողներ: են Այս խմբի մեջ մտնում սուպերֆոսֆատները:Արտադրվումեն սուպերֆոսֆատի մի քանի տեսակներ՝ հասարակ,կրկնակի Ա եռակի սուպերֆոսֆատներ,որոնք փոշիացած վիճակում են լինում, քիմիական արդյունաբերությունը բաց է թողնում դրանց հատիկավորվածձները: 2. Կիսալուծելիներ: Սրանք օրթոֆոսֆորական թթվի երկկրային աղերն են, ջրում չեն լուծվում, լուծվում են թույլ թթուներում: Կիսալուծելի պարարտանյութերիցեն պրեցիպիտատը,թոմաս-շլակը,թերմոֆոսֆատները,ֆտորազրկված ֆոսֆատները: 3. Զյուժմողդներ: Ֆոսֆորական այս խմբի պարարտանյութերը չեն լուծվում ինչպես ջրում, այնպես էլ թույլ թթուներում, սրանք լավ լուծվում են ուժեղ հանքային թթուներում (աղաթթու, ծծմբականթթու): Չլուծճվող կամ դժվարալուծ պարարտանյութերից են ֆոսֆորիտի ալյուրը, ոսկրի ալյուրը: Սուպերֆոսֆատ հասարակ (փոշիացած) -Շճ(ՔՕ.),ՒչՕՀ Հ2ՇՅՏՕ.-2Ւէ|չՕ, Սուպերֆոսֆատը ամենատարծվածն մեծ չափերով արտադրվող ու կիրառվող ֆոսֆորական պարարտանյութն է, ստացվում է ֆոսֆորական հումքը (ֆոսֆորիտ, ապատիտ,ոսկոր) ծծմբական թթվով կամ աղաթթվովմշակելու միջոցով: Սուպերֆոսֆատի մեջ ֆոսֆորը գտնվում է ջրում լուծելի միակրային ֆոսֆատի ձնով, իսկ գիպսը, որը ջրում չի լուծվում, գրեթե պարարտանյութի կեսն է կազմում: Սուպերֆոսֆատը սպիտակ մոխրագույն, գաջի տեսքով, կպչուն փոշի է, օդից ջուր կլանելով,

դառնում է ցեխանման, չորանալուց կոշտեր է առաջացնում, վատանում է նրա ֆիզիկականհատկությունները:Հասարակսուպերֆոսֆատիմեջ ֆոսֆորական թթուն (ՔչՕչ) 14-21556-ի սահմաններում է լինում, խոնավությունը1596-ի է հասնում, թթվայնությունը1,3-59ծ է: Սուպերֆոսֆատ կրկնակի ն եռակի ՇՅ(Ղշ-ՔՕՀ)չԻշՕ: Կրկնակի ե եռակի սուպերֆոսֆատները իրենց բաղադրությամբ հասարակ սուպերֆոսֆատից տարբերվում են նրանով, որ սրանց՝ մեջ գիպս չկա: Կրկնակի սուպերֆոսֆատի մեջ խոնավությունը5-896 է, ֆոսֆորական Սրանք իրենց հատկութթուն` 32-3595, եռակիի մեջ՝ 45-5095: ե թյուններով օգտագործման եղանակով գրեթե չեն տարբերվում հասարակ սուպերֆոսֆատից: Վերջիններիս տեղափոխման, պահեստավորման ն հողը մտցնելու ծախսերը 2-3 անգամ պակաս է լինում, համեմատած հասարակ սուպերֆոսֆատիհետ: Չատիկավորված(ռրանուլացված) սուպերֆոսֆատ: Սուպերֆոսֆատների ֆիզիկական հաւոկությունները լավացնելու ն նրանց արդյունավետույթունը հողերում բարձրացնելու նպատակով, գործարանները արտադրում են նան նրանց հատիկավորված տեսակը: Հատիկները ունեն 2-4 մմ տրամագիծ: Հատիկավորված սուպերֆոսֆատի մեջ ֆոսֆորական թթուն 18-2296 է, խոնավությունը` 1--496, թթվությունը1̀--2,596: Հատիկավորվածսուպերֆոսֆատով կատարում են նան ցանքակից

պարարտացում:

Կւսլթումականպարարտանյութեր:Բուսական օրգանիզմի կենսագործունեության մեջ մեծ դեր է կատարում կպլիումը:Հանքային սննդատարրերից,ազոտի ն ֆոսֆորի համեմատությամբբույսն ավելի շատ կալիում է Օգտագործում: Բույսը կալիումականսնունդը վերցնում է հողից: Բույսի համար մատչելի են հողի փոխանակային,ինչպես նան ջրում լուծվող հանքային աղերի («Շէ )«ՎՕ)»,«շՏՕ., օՇՕ») կալիումը: Կալիումականպարարտանյութերը բաժանվում են երկու խմբի, 1.Կալիումի վերամշակված աղեր, 2.Կալիումի չվերամշակված աղեր: Այս պարարտանյութերի մեջ սննդատարրը կամ ազդող նյութը է («չՕ): կալիումն

Կալիումի չվերամշակված աղերը կալիումի բնական հանքատեսակներն են, որոնք մեխանիկականմանրացմանենթարկելուցհետո օգտագործում են որպես անմիջականպարարտանյութն որպես հումք՝ կալիումականպարարտանյութեր ստանալուհամար: են սիլվինիտից: Այս աղի Ստանում Կալհումի թյորհդ (Շ):

քիմիապես մաքուր տեսակը պարունակումէ 63,395 կալիում, պարար48

-

տացման համար ստացվող աղի մեջ` 55-6046: Այս պարարտանյութը սպիտակ-մոխրագույնկամ աղյուսի գույնի մանր բյուրեղներով աղ է, ջրում լավ է լուծվում, դառը համ ունի, խոնավածուծէ, խոնավանալով առաջացնում է կոշտեր, որոնք դժվարությամբ են փշրվում: Կալիումի քլորիդ պարարտանյութըֆիզիոլոգիապեսթթու է, քիմիապեսչեզոք: 40 22-անոցկալիումական աղ (ԿՇԻՒԻՈԿԱ,Խճ5Շ)): Ստանում են կալիումի քլորիդը սիլվինիտի մանրացրած աղի հետ 1:2 կամ 1:3 հարաբերությամբխառնելու միջոցով: Կալիումական աղը սպիտակ մոխրագույն նե վարդագույն համ է, բյուրեղներով աղի ունի, լավ լուծվում է ջրում, խոնավանալիս է կոշտեր առաջացնում:Այսպիսի դեպքերում պետք է մանրացնել,չորացնել ն դրանով պարարտացում կատարել: ամենաԿալիումի քլորիդը ն 4095--ոց կալիուժական աղը տարածվածն շատ գործածվող կալիումականպարարտանյութերնեն: Կալիումիքլորական վերամշակվածն չվերամշակվածաղերը հողի հետ փոխազդեցությանմեջ են մտնում, կալիումը կլանվում է հողի կոլոիդ մասնիկներիկողմից, վերածվում է ավելի պակաս շարժուն դրության ն նրան համարժեք քանակությամբ ուրիշ կատիոններ են անցնում հողի լուծույթ: Այս պարարտանյութերի քլոր իոնը հողի կոլոիդ մասնիկների կողմից չի կլանվում, նա տեղումներիցլվացվելով, հեռանում է հողից: Քլորի լվացվելը ցանկալի երնույթ է, քանի որ բույսերի որոշ տեսակներ` ծառատեսակներ), (կարտոֆիլ, ծխախոտ, խաղողի վազ, պտղատու են զգայուն քլորի նկատմամբ ե նրա առատությունը հողի շատ լուծույթում բացասականազդեցություն է թողնում բերքի որակի վրա: Կալումի քլորական պարարտանյութերի բացասական ազդեցությունը պետք է նկատի ունենալ ե հողը մտցնել խոր վար կատարելուց առաջ: Այս դեպքում կպակասի քլորի բացասական ազդեցությունը` աշնանը ն գարնանը մշակվող բույսերի վրա: Ջրով ապահոված երկրագործական գոտիներում կալիումի քլորական պանան վաղ գարնանը: րարտանյութերըկարելի է հողը Կալխումիսուլֆատ ՈճշջՕց): Խտացրած կալիումական պարարեն կալիումի բնական հանքը վերամշակելու տանյութ է, ստանում

տցնել

միջոցով:

Կալիումի սուլֆատը սպիտակ կամ դեղնավուն բյուրեղներով աղ է, ջրում լավ է լուծվում, պարունակումէ 45-5246 հՕ:

Կալիումի սուլֆատը արժեքավոր պարարտանյութ է հատկապես գյուղատնտեսական այն մշակույթների համար, որոնք զգայուն են

քլորի նկատմամբ: Մոյսիրը, որպես կալիում-ֆոսֆոր-լրայինպարարտանյութ:Օրգանական-բուսական նյութերի այրումից մնացած մոխիրը արժեքավոր տեղական պարարտանյութ է համարվում: Մոխրի մեջ կալիումը շատ է, որի համար այն դասվում է կալիումական պարարտանյութերի շարքը: Նշանակալի քանակություն է կազմում նան ֆոսֆորը, որը բույսի կողմից ավելի լավ է յուրացվում, քան ֆոսֆորական պարարտանյութերի ֆոսֆորը: Մոխիրը, որպես կալիումական պարարտանյութ, գործւսրանային քլոր պարունակող կալիումական պարարտանյութերի նկատմամբ առավելություն ունի, քանի որ այստեղ կալիումը գտնվում է պոտաշի (ՀշՇՕյ) մեջ, ուստի մոխիրըարժեքավոր կալումականպարարտանյութ է քլորից վախեցողբույսերի համար: Գյուղատնտեսական բույսերի Միկրոպարարտանյութեր: սննդառությանմեջ, վերը նշված սննդատարրերից(ԻՎ,Ք, Շճ, Կ, Խցն այլն) բացի, մեծ դեր են կատարում նան այլ տարրեր, որոնց նկատմամբ բույսի պահանջը շատ քիչ է (տոկոսի հազարերրորդական,նույնիսկ ավելի պակաս չափով), այդ պատճառովկոչվում են միկրոտարրեր: Քիմիական այդ տարրերից են բորը (8), մանգանը (հո), պղինձը(Շս) ն այլն: Միկրոտարրերը բույսի սննդառության գործում մեռ դեն են կատարում,սրանց օգտագործումից ոչ միայն բերքն է բարձրանում այլ նան բարելավվումէ նրա որակը: են՝ Բոր պարունակողպարարտանյութերից (ԷՔՕյ) որը բյուրեղային նյութ է, ջրում լավ լուծվող, Բոռրաթթուն պարունակում է 17,540 բոր: Նրա մոտավորնորման տատանվումէ 0,5-2կգ -ի սահմաններում մեկ հեկտարիհամար: Մանգանականպարարտանյութերիցեն մանգանիսուլֆատը (ԽՈՏՕ, 4էլշՕ), որը պարունակումէ 24,846 ջրում լավ լուծվող մանգան:Նրա պարարտացմանմոտավոր նորման է 10-15 կգ/հա: Պղինձ պարունակող պարարտանյութերիցեն, Պոնծի արջամալը (ՇԱՏՕՎ, Ի2շՕ)իպիրիտը(նոլչեգան): Նորման մեկ հեկտարի համար տատանվում է 2,5-6,5 կգ պղնձի հաշվով: Այդքան պղինձ պարունակումէ 500 կգ պիրիտըկամ 25 կգ պղնձարջասպը: Բարդ պարարտանյութեր:Բարդ պարարտանյութերըպարզ պարարտանյութերից տարբերվում են նրանով, որ բարդ քիմիական միացություններ են ն իրենց բաղադրության մեջ պարունակումեն 2-3 սննդատարը միաժամանակ: Օրինակ` կալիումական սելիտրան,

ամոֆոսը, դիամոֆոսը ն այլն: Մրանցում բալաստ նյութեր չկան: Մակայն բարդ պարարտանյութերի մեջ սննդատարրերը գտնվում են պարարտացմանհամար ոչ ցանկալի հարաբերակցությանմեջ: Օրինակ, կալիումականսելիտրան («ԽՕԾյ/),պարունակում է 13,876 ազոտ, 4690 կալիում, այնինչ բույսերը պահանջումեն ավելի շատ ազոտ, քան թե կալիում: Այդպիսի թերություն ունեն ամոֆոսը, դիամոֆոսը, որոնց մեջ ֆոսֆորի պարունակությունը3-5 անգամ գերազանցումէ ազոտին: Բարդ պարարտանյութերիմեջ սննդատարրերի հարաբերակցուվերացնելու համար ավելացնում են թյան անհամապատսխանությունը միակողմանիպարարտանյութ: Պարարտանյութերիխառնելը: Եթե երկու կամ երեք պարարտանյութ պետք է օգտագործվի,նպատակահարմարէ խառնել ն միանգամից խառնուրդ պարարտանյութովկատարել դաշտի պարարտացման աշխատանքը:Այս դեպքում աշխատանքնու միջոցներըկրճատվումեն 20-40 962-ով:Սակայն, ոչ բոլոր պարարտանյութերնեն, որ կարելի է միմյանց խառնել, պետք է նկատի ունենալ նրանց տեսակն ու հատկարելի է խառնել կությունները: Մի քանի տեսակի պարարտանյութեր վաղօրոք, պարարտանյութերիմի քանիսը խառնել հողը մտցնելուց առաջ, իսկ որոշ տեսակներ՝ընդհանրապեսչի կարելի խառնել: Պարարտանյութերը խառնելու ժամանակ պետք է ղեկավարվել Դ.Ն.Պրյանիշնիկովիառաջարկածսխեմայով (2-րդ աղյուսակ): խոնավացել է, չի նշանակում, որ կորցրել է Եթե պարարտանյութը իր պարարտացնողարժեքը, անշուշտ նրա մեջ սննդանյութը որոշ չափով պակասել կամ փոփոխությանէ ենթարկվել, սակայն բոլոր դեպքերում այն պետք է մանրացնել, չորացնել ն օգտագործել: Պարարտացմանդաշտային փորձերի արդյունքներով ն հողային նմուշների անալիզների համադրումով Հայաստանի վարելահողերի համար կազմվել է ազոտի, ֆոսֆորի ն կալիումի ապահովվածության եռաստիճան("քույլ", "միջակ" ն "լավ") սահմանային թվեր, որոնց օգնությամբ կարելի է գաղափար կազմել հողերի բերրիության մասին (տես աղյուսակ 3):

Պարարտանյութերըխառնելու կանոնները

Աղյուսակ2

«Ա

7/2)32.5)16/17 Ամոնիումիսուլֆատ, ամոֆոս, դիամոֆոս

| Ամոնիումականսելիտրա (

նատրիումական, կալցիումականն

կալիումական

սելիտրաներ Միզանյութ (Կարբամիդ)

Սուպերֆոսֆատ

Կալիումականաղ, կալիումիքլորիդ

| Մոխիր Գոմաղբ, թռչնաղբ Հ

Հ -

|"

Ա1Ի/

Ւէ

Ի

Ի

Հ

Աղյուսակ/ հողերի ապահովվածության Մատչելի սննդատարրերով սահմանային թվերը (մգ-ով 100 գ, հողում)

»2

|/12:25

Սննդատարրերը

Ք

ՅԻ

2|25յ12 Ի

Է

«

«

յլ:

Է

է

յ

յ

|

ց

ՀՍ

ՀԱՀ

ֆփֆ)Հ

«

| ՖԻ

|»

յ

ԹՑ|

|

շշ

.

"5:

|

-

-

ւ

ԵՀ

.

Ֆոսֆոր (ԲչՕ)

Ֆոսֆոր (ՔչՕչ) Կալիում (6չՕ)

ե:

|-

|

Կարելիէ խառնել Կարելի է խառնելհող մտցնելուց առաջ Զի կարելիխառնել

համար

թույլ

Ազոտ(Վ) ԱԻ

կողի սննդատարրերով ապահովվածության

Որ հողերի

Բոլոր հողերի համար

աստիճանը | միջակ լավ

Հ8

|

Ոչ կարբոնատային հողերի համար

զջ

Կարբոնատային Հ3 հողերի համար Բոլոր հողերի համար

|8-.10

|»310

ղ/5.30|

»30

|

ՀՂՎՑ

»6

1-6

|

18-36

|

»36

Աղյուսակիձախ կողմի սյունակում ցույց է տրված պարարտանյութի մեջ սննդանյութիտոկոսը: Աղյուսակի աջ կողմի սյունակների թվերը ցույց են տալիս, թե քանի կիլոգրամ սննդատարրենք ցանկանում մտցնել հողը: Դիցուկ անհրաժեշտ է հողամասը պարարտացնել6Օկգ/հա ազոմեջ ազոտը 3442 է: Աղյուսակի ձախ սյունակում տով, պարարտանյութի գտնում են 34 թիվը, իսկ վերին սյունակում՝ 60 թիվը, այդ երկու թվերի հատման տեղում ստացվում է անհրաժեշտ պարարտանյութիքանակը` 1,77 ցենտներ հեկտարիհամար:

Ինչպես հաշվել պարարտանյութերի քանակը: Պահանջվող պարարտանյուերիչափաքանակը որոշելու համար հիմք են ընդունում մեկ հեկտար հողամասին տրվելիք սննդատարրիքանակը ն օգտագործվող պարարտանյութիտոկոսայինպարունակությունը: Անհրաժեշտ պարարտանյութիքանակը հաշվելու համար կարելի է օգտվել 4-րդ աղյուսակից:

Աղյուսակ 4 Վանքայինպարարտանյութերիքանակը կախվածսննդանյութերի (ց/հա) պարունակությունից

Պարարտանյութի

մեջ սննդատարրի

լ

:

,

60175 պարունակությունը լ | | ը

20130140 |

1.66: 2,50| 333

|142 | 214:

լ

3.56. 427

832.

| 791.

|7,12

| |600

750.

| 499 | 570| 6.41| 7.12

| 644 682. 5.22 |5.87| 6.52

|

|3.46 4.04

2,07 10311155

2.59

արտադրուհամարվումէ գյուղատնտեսական Երկրագործությունը հանդիարտադրամիջոցը մեկը: Գլխավոր թյան կարնոր ճյուղերից վարման ու սանում է հողը կանաչ բույսը: Մարդը երկրագործության ճիշտ ընորություն, մշակհամակարգերի(հողի մշակում,նախորդների ման տեխնոլոգիաների կիրառում, մշակաբույսերի վնասատուների, ն պայքար ն այլն) կիրառման մոլախոտերիդեմ հիվանդությունների է շնորհիվ մշակաբույսերի աճի ն զարգագման համար ստեղծում

առավել նպաստավոր պայմաններ: Բույսի կյանքի անհրաժեշտ գործոններիառկայությանպայամններումկանաչ բույրը արեգակնային կինետիկ էներգիան փոխակերպումէ պոտենցիալ էներգիայի, որի օրգանականնյութի է ոչնչով չփոխարինվող արդյունքն արտահայտվում ձնով: օրգանականնյութերը կարող են լիԲույսերիկողմից սինթեզված նել բազմազան ն օգտագործվելանմիջապես կամ վերամշակումից հետո:

3.10

|

|

0,93

088: 1,33| 1,7

ՅՑ

| 1181

0,671

.

125166

075 |

4.41

|

|

1571197

250.

4:42

ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԿՅԱՆՔԻՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ ԵՎ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆՕՐԵՆՔՆԵՐԸ'

|4,99 | 5,55 4.29|4.83 | 5.36

3.62

|

499. 4,49| |3.23. |4:44 469.

|3.98 | 2,21| 265 | 510 13.54

5,17

բուծությունը,'ագրոքիմիան, տնտեսագիտությունըն այլն: նությունը, ագրոօդերնութաբանությունը, դերն ավելի է մեծանում որպես Դրա հետ միասին երկրագործության գիտության,լայնորեն օգտագործելովտեղական տարածաշրջանային պրակտիկփորձը:

462152015771

4,44

1001 8,50| 1.99 |2,49|2,993.49

ը

|6:68 |7,48|

| 277 |332|388 | 161|2,14 | 268|3.22| 3.75

1.07

|

2.85

11111166.

Բ

|

|

|5.00 583

.1231|289

11151173

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

196| 281 | 3.26| 3,91| 4.57. 1.30: որպես գիտություն սերտորեն կապված է Երկրագործուբթյունը են հողաՆ24 187| 249 3,3 6.22 | | | 5.60 | | ժամանակակիցհիմնարարգիտություններիհետ, ինչպիսիք բույսերի ֆիզիոլոգիան,բուսա8,00 գիտուբյունը, հողաշինարարությունը, 1201180|240|300|3,601420|4,901540| մանըէակենսաբա կենսատեխնալոգիան,

Ն

|801

136| 205 |2,73 |3.41 |4.09 |4.78

Ր

ը

| 4,16

1,58

|

|

| 2,37|3,16| 396 | 4775. 5,54|633 (1.50|225 3.00 3.75 4.50 525

Ի

|50|60

135)

284 375| 469 | 5.62 |6.58|7.50|8.44 | 937 176|235 352 |4411529 617|705|793 |

ի

|901|105|120

|

Սննդատարրիքանակը ց/հա

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

2,92

|

|236

| 333 |3,74 | 4,16

276|3151354

| | | 2:62 | 3.00| 3.37| 375. 1.09| 1.33| 1.67| 2,00| 234 | 267 | 3.00| 3.34 1,12

1.50

1.87. 225

|0601090|1201150180

2,10|

240270

10.55. 0.750,99 | 1.24|1.49|179199 |

12242,49

՞

ընթացքումստեղծում է տարբեր տեսակի Բույսը իր գոյսստնության ն որակի օրգանական նյութեր, որոնք կենդանականաշխարհիհամար կարող են հանդիսանալորպես սննդամթերք:Ստեղծված օրգանական ջրից ն հողում եղած հանքային նյութերըստացվում են ածխաթբթվից, է աղերից Օրգանականնյութի ստացումը բույսի մեջ իրականանում արեգակնայինէներգիայիօգնությամբ ն հանդիսանումէ երկրի վրա հիմբը: Կյանքի նորմալ պայմանների ընթացողբոլոր գործընթացների ն ապահովման բավարարքանակի բերքի ստացման համար անհրա-

ժեշտ է Օպտիմալքանակությամբ ջերմության, լույսի, ջրի, օդի, սննդատարրերիմշտականառհոս: Երկրագործությանմեջ դրանք ստացել են բույսի կյանքին անհրաժեշտ երկրային ն տիեզերական գործոններ անվանումը:Տիեզերական գործոններեն համարվում լույսը ն ջերմությունը, իսկ երկրային` ջուրը, սննդատարրերը` ներառյալ ածխաթթու գազը: ելնելով վերոհիշյալից երկրագործի հիմնականխնդիրն է մանրամասնորենուսումնասիրել այդ գործոնների նկատմամբ բույսերի պահանջները ն ձեռնարկել միջոցառումներպրակտիկորենլուծելու այդ պահանջները: Տիեզերական գործոնների նկատմամբ բույսերի կյանքի անհրաժեշտ գործոնները երկրագործության մեջ գրեթե կարգավորման ենթակա չեն կաճ կարելի է կարգավորել աննշան չափով: Կյանքի երկրային գործոնները ենթակա են կարգավորման, որով ն պայմանավորված է մշակաբույսերի աճի ն զարգացման համար նպաստավոր պայմաններիստեղծումը: Տիեզերական գործոնները ենքակա են կարգավորման, որով ն պայմանավորված է մշակաբույսերի աճի ն զարգացման համար նպաստավորպայմանների ստեղծումը: Տիեզերական գործոնները պայմանավորված են լույսի ն ջերմության էներգիայի օգտագործմամբ:Արեգակնայինռադիացիանորոշիչ կարողէ. լինել երկրի կլիմայի ն տարածաշրջանիառանձնահատկությունների վրա: Կլիման հանդիսանում է նան հողառաջացմանգործոններիցմեկը, որը հողի միջոցով կարող է անուղղակի ազդեցություն գործել աճող բուսականության վրա: Կլիմայականպայմաններով է պայմանավորված այս կամ այն բույսի մշակությունը: Գյուղատնտեսությանմեջ երկրագործության մասնագիտացումըմեծապես պայմանավորվածէ հողակլիմայական պայմաններով, այս առումով էլ բույսերին շրջապատող պայմաններիուսումնասիրությունընե նրա ճիշտ գնահատումը կիրառվելիք ագրոտեխնիկական միջոցառումների հիմքն է, որով ն պայմանավորվածկլինի ստացվող արդյունքը: Բույսի կյանքին անհրաժեշտ գործոններիազդեցությունը ն փոխազդեցությունը բարդ, բազմատիպգործընթացներեն: Կենսաբանական ն ագրոնոմիական գիտության տեսական ն պրակտիկ ուսումնասիրությունների կատարած անալիզների արդյունքում պարզվել է, որ յուրաքանչյուր գործոն ունի ուրույն ազդեցությունն օրինաչափություններ, որոնք հիմք են հանդիսացել ձնակերպելու մի շարք օրենքներ: Ագրոնոմիականգիտության մեջ նրանք հայտնի են որպես գիտականերկրագործությանօրենքներ: Բույսի կյանքին անհրաժեշտգործոններիհամարժեքությանն ան56

`

:

փոխարինելիությանօրենքը: Օրենքի էությունը կայանում է նրանում, որ բույսի կյանքին անհրաժեշտ բոլոր գործոնները բույսի համար կարնոր են ն յուրաքանչյուրի ազդեցությունը տարբեր ու անհրաժեշտէ: նրանք բույսի համար ունեն հավասար նշանակություն ն մեկը մյուսին չի կարող փոխարինել: Ըստ այդ օրենքի, բույսերը իրենց աճի ն զարգացման համար պետք է ապահովված լինեն բոլոր գործոններով: Բույսերը կարող են այս կամ այն գործոնի նկատմամբունենալ տարբեր պահանջներ, սակայն դրանցից որնէ մեկի բացակայության դեպքում նրանք աճել ու զարգանալ չեն կարող: Պրակտիկայում բարձր արդյունք ստանալու համար անհրաժեշտ է բույսերի աճի ն զարգացմանընթացքում նրանց պահանջներն ապահովել անհրաժեշտ գործոնների մշտական առհոսով: Հետնաբար այդ գործոնների ճիշտ փոխհարաբերությանսահմանման ն նրանց կանոնավորման միջոցով երկրագործը կարող է արդյունավետ կերպով արտադրությանընթացքի վրա, նպասներգործել գյուղատնտեսական տել մշակաբույսերի բերքատվության բարձրացմանը, հողի բերրիության պայմաններիլավացմանը: Նվազագույնի (մինիմումի)օրենքը: Այս օրենքը ցույց է տալիս, որ արտադրվողբերքի մեծությունը պայմանավորվածէ բույսի կյանքին անհրաժեշտ այն գործոնով, որը գտնվում է հարաբերական նվազագույն վիճակում, անկախ մնացած գործոննեիի օպտիմալ քանակի առկայությանը:առաջին անգամայդ օրենքը ձնակերպել է Յու. Լիբիխը: Նա նշել է, որ բերքատվությունըուղղակի կապված է կյանքին անհրաժեշտ նվազագույնում գտնվող գործոնի հեւո: Նվազագույնում գտնվող գործոնի ավելացման պայմաններումկարող է մի այլ գործոն գտնվել նվազագույնի վիճակում: Այստեղից էլ առաջացավ նան լավագույնի (օպտիմումի) ն առավելագույնի (մաքսիմումի) օրենքները:Այսպիսով,օրենքը հիմնականում բնութագրվումէ հետնյալ ձնով, որ չնայած բույսի կյանքին անհրաժեշտ գործոնները համարժեք են ն անփոխարինելի,սակայն բերքատվությունը պայմանավորվածէ նվազագույնում(մինիմում)գտնվող գործոնով: Բույսերի կյանքին անհրաժեշտ գործոնների համատեղ ազդեցության ն փոխազդեցությանօրենքը: Օրենքի էությունը կայանում է նարնում, որ յուրաքանչյուր գործոն իր ուրույն ազդեցությանհետ զուգընթաց կարող է նպաստել այս կամ այն գործոնի արդյունավետության փոփոխությանը:այսպես օրինակ,ջրի առկայությունը հողում կարող է ազդել օդային, ջերմային ն սննդայինռեժիմներիփոփոխության.վրա: Արդյունքում նրանց համատեղ փոխազդեցությունը կարող է նպաստել

մշակաբույսերիբերքատվությանբարձրացմանը: Վերադարձիօրենք: Այս օրենքը նս հայտնագործելէ Յու. Լիբիխը: Յուրաքանչյուրանգամ բերքի հեւո միասինհողից դուրս է տարվում մեծ քանակությամբ սննդատարրեր,որի պատճառով կարող է տեղի ունենալ հողի բերրիության անկում: Այն կանխելու ն բերրիությունը պահպանելու համար անրհրաժեշտ է հողից դուրս տարվածսննդատարրերը վերադարձնել հողին այն էլ որոշակի ավելցումով: Այս դեպքում կպահպանվի նան լանդշաֆտի կայունությունը ու համակարգը: Հողի վրա մարդու այդպիսի ներգործությունը հնարավորություն կտա ոչ միայն պահպանելհողի պահեստային բերրիության մակարդակը,այլն այն: բարձրացնել

Բույսի աճի ն զարգացման ընթացքը ամբողջությամբ պայմանավորված հետնյալ գործոններիառկայությամբ: ձույսր դե անքում չափազանց մեծ է:Է Արնի /մի դերը բույսի չափազանց ույս կյանքում Արնիճ ճառա

է

-

Գարիակնեաման խն այթների

ազդեցության

շնորհիվ

տերններում

լ

ր Նրնում

կազմակերպվում

են

:

օրգանական նյութի առաջացմանբարդ գործընթացը,որը ֆուռոսինթեզ անունն է կրում: Ֆոտոսինթեզի շնորհիվ արնի կինետիկ էներգիան վերափոխվում է պոտենցիալ էներգիայի ն բերբի ձնով կուտակվում բույսի որոշ օրգաններում: Բացի այդ, ֆոտոսինթեզի գործընթացում բույսերն անջաւոում են զգալի քանակությամբթթվածին, որն անհրաժեշտէ կենդանականաշխարհի շնչառության համար: Ֆոտոսինթեզի ուսումնասիրությանհարցում մեծ է եղել ռուս նշանավոր գիւոնական Կ.Ա.Տիմիրյազնիծառայությունը, որը բացի ֆոտոսինթեզի մեխանիզմի բացահայտումից, ապացուցել է նան, որ այն ընթանում ն կենսագործվում է էներգիայի պահպանմանօրենքի սահմաններում: Ֆոտոսինթեզիընքացքը ամբողջությամբկախման մեջ է գտնվում արնի ճառագայթների ինտենսիվությունից,ինչպես նան՝ տերնային մակերեսի չափից ու բնույթից: Ապացուցվածէ, որ ֆոտոսինթեզի ընթացքի վրա ազդում է արնի լույսի ամբողջ սպեկտորը:Ըստ որում, կարմիր Ա դեղին ճառագայները ազդում են գլխավորապես ածխաջրատներիառաջացման վրա, մինչդեռ կապույտ ճառագայթները սպիտակուցների առաջացմանն են նպաստում: Վերջինը բացի տեսական նշանակությունիցխիստ կարնոր է նան կիրառականտեսակետից,որը հնարավորություն է տալիս ջերմատնայինտնտեսություններումյուրահատուկ լուսային ռեժիմ ստեղծելու միջոցով նպաստել բանջարանոցային բույսերի աճի ու զարգացման ուժեղացմանը: Լույսի նկատ-

մամաբ ներկայացվող պահանջի տեսակետից բույսերը լինում են լուսասեր կամ կարճ օրվա բույսեր, որոնք հիմնականում աճում են հարավի պայմաններում,ն պակաս լուսասերներ կամ երկար օրվա բույսեր, որոնք աճում են հյուսիսի պայամաններում: Դաշտային պայմաններումառայժմ լուսային ռեժիմի կանոնավորման հարցը լուծվում է ագրոտեխնիկական միջոցառումներով: Այսպես, լույսի հոսքը կարելի է կանոնավորել ցանքի ձնի միջոցով, բույսերի որոշակի խտություն սահմանելով, շարքերի ուղղությունը կանոնավորելով այլն: Ջերմությունը: Բույսերի երկրի մակերեսի վրա տեղաբաշխման գործընթացում գոյություն ունեցող բոլոր գործոններից ամենամեծ նշանակություն ունեցողը համարվում է ջերմության գործոնը: Տարբեր բույսեր իրենց ծիլերի երնալուց մինչն բերքի լրիւ հասունացումըտարբեր քանակությամբ ջերմություն են պահանջում: Այսպես օրինակ, բամբակենու լրիվ զարգացման համար պահանջվում է 3500--5000-Շ, շաքարի ճակնդեղիհամար`2400-3700"Օնայլն: Ջերմությունը բույսերի համար անհրաժեշտ է սերմի ծլման պահից մինչն բույսի լրիվ հասունացումը: Բույսի աճի ու զարգացման ամբողջ ընթացքում ջերմությունը հանդիսանում է այն էներգիան, որի ազդեցության տակ ընթանում է օրգանական նյութերի առաջացման պրոցեսը, բերքի կազմակերպումնու հասունացումը: Բույսերի կյանքում կարնորդեր է խաղում ոչ միայն օդի, այլն հողի ջերմությունը: Վերջինն դաշտային պայմաններում սերմերի ծլումը պայմանավորողկարնոր գործոններից մեկն է: Տարբեր խումբ բույսերի սերմերի ծլման ն աճեցողության համար պահանջվող ջերմության խիստ տարբեր է ն տատանվում է բավականլայն սահ-

ն

ն Բաններ ա

Հողի ջերմաստիճանը խիստ ազդում է նան հողի միկրոօրգավրա: նիզմներիկենսագործունեության Հողի ջերմային ռեժիմը առաջին հերթին պայմանավորվում է արեգակնայինռադիացիայիմեծությամբ ն խիստ կախվածությանմեջ է գտնվում հողի ֆիզիկա-մեխանիկականհաւոկություններից, հողի ջերմահաղորդականաությունից, ջերմունակությունիցն այլ գործոններից: Հողի փխրեցումները,քաղհան-կուլտիվացիաները, մոլախոտերի դեմ պայքարի ավելի արդյունավետ միջոցառումների կիրառումը են հողի ն Ջրիդերը բույսի կյանքում չափազանց ուրը: այդ պատանջը են այս կամ այն չափով բույսերը զգում իրենց ամբողջ կյանքի ընթաց-

ռեժիմի Մժապես հատում ջերմային Աազորյանը ։

ՃԶ

քում, սերմերի ծլումից մինչե բերքի հասունացումը: Բույսի մեջ ընկենսական գործընթացներիհամար ջորը միջավայր է թացող բոլոր հանդիսանում: Ջուրը մասնակցում է ֆուտոսինթեզիգործընթացին, տրանսպիրացիայիշնորհիվ նպաստում է բուսական օրգանիզմի ն միջավայրի ջերմային տարբերությունների նվազեցմանըն բույսերին փրկում անխուսափելիկործանումից: Ջուրը լավագույն լուծիչ է, որի շնորհիվ բույսերը կարողանում են իրենց արմատային համակարգի միջոցով լուծված վիճակում հողից վերցնելու բոլոր անհրաժեշտ սննդատարրերը:Ջրի միջոցով բույսի մեք առաջացածասիմիլյատները օրգաններում ն բույսի տեղաբաշխվում են նրա համապատասխան են միջից դուրս բերվում նրա համար ոչ պիտանինյութերը: Բույսերի մուռ ջրի պահանջը խիստ տարբեր է ն տատանվում է բավականին լայն սահմաններում: Այս ցուցանիշի տեսակետից նրանք բաժանվում են` քսերոֆիտների, հիդրոֆիտների, ն մեզոֆիտների: Քսերոֆիտներ են կոչվում քիչ թե շատ չորադիմացկուն բույսերը, որոնք կարող են աճել ու զարգանալ կիսանապատայինու չոր տափաստանային շրջաններում: Հիդրոֆիտներըջրասեր բույսեր են, որոնք աճում ու զարգանումեն ջրի առատությանպայմաններում: Մեզոֆիտներըջրի նկատմամբմիջինպահանջկոտությունեն ցուցաբերում: Բույսերի կողմից կլանված ջուրը մասամբ մտնում է բույսի անմիջական բաղադրության մեջ, իսկ ավելի շատ մասը ծախսվում է տրանսպիրացիայիձնով, այն է` գոլորշիանում է տերնային մակերեսի միջոցով: Տրանսպիրացիայի ձնով ծախսված ջուրը ուղղակի կախվածության մեջ է գտնվում միջավայրի ջերմաստիճանից,քամիների առկայությունիցն օդի հարաբերական խոնավությունից:Որքան բարձր է միջավայրի ջերմասիճանը ն ցածր հարաբերական խոնավությունը, այնքան մեծ է տրանսպիրացիան, ն հակառակը: Ջրի գոլորշիացման բույսերի ունակությունը տարբերէ: Այն փոփոխվումէ ոչ միայն կախված բույսի տեսակներից, այլն բույսի աճի ու զարգացման առանջնահաւոկություններից:Ջրի այն քանակությունը, որը բույսերը ծախսում են մեկ միավոր չոր նյութ սինթեզելու համար, կոչվում Է տրանսպիրացիոն գործակից: Վերջինստարբերբույսերի մուտ տատանվում է բավականին լայն սահմաններում: Ջրի դերը չափազանց մեծ է նան հողում ընքացող միկրոկենսաբանական գործընթացներիակտիվացմանգործում: Ջրի հիմնական պաշարները հողում անջրդի երկրագործության պայմաններում ստեղծվում են մթնոլորւոային տեղումների շնորհիվ, այստեղից էլ պարզ է, որ տեղումների կուտակման,պահպանճանու

արդյունավետ օգտագործման գործում չափազանց կարնոն նշանահատկությունները` հողի կություն ունեն հողի ֆիզիկա-մեխանիկական ծակոտկենությունը, նրա ջուր կլանելու ն պահելու հատկությունները: Օդը: Բույսերի աճն ու զարգացումը պայմանավորողգործոնների թվում իր ուրույն տեղն ունի օդային ռեժիմի կանոնավորումը, որ հատկապես կարնոր է գերխոնավ շրջաններում, որտեղ օդային ռեժիմը հաճախ բարձր բերքի ապահովմանգործում առաջնակարգնշանաէ կություն ստանում: նան

հողի միկրոօրգանիզմներիկյանքում ածխաԲույսերի, ինչպես ն թթվի թթվածնի դերը անվիճելի է: Ածխաթու գազը բույսերը օգտագործում են ֆոտոսինթեզի, իսկ թթվածինը` շնչառության գործըն-

թացում:

,

Բույսերի շնչառությունը օքսիդացմանգործընթաց է, որ կարելի է ներկայացնել հետնյալ հավասարմամբՇ̀ւՒլլչշՕ9Ւ6Օշ«6ՇՕշ6Ւ|չՕ-Է674 մեծ կալորիա ջերմություն, որը բույսը օգտագործում է իր կենսական գործընթացներիհամար: Թթվածնի դերը մեծ է նան արմատային համակարգիշնչառության համար: Պարզված է, որ թթվածնի պակասը հողի արմատաբնակ շերտերումհանգեցնումէ արմատայինհամակարգիգործունեությանե բույսերի ընդհանուր աճի թուլացմանը: Չորային շրջաններում այս հարցը հեշտությամբ է լուծվում, սակայն գերխոնավության դեպքում անհրաժեշտէ ագրոտեխնիկականմիջամտություն: Թթվածնի դերը չափազանց մեծ է նան հողի միկրոօրգանիզմների կյանքում: Դրանք բաժանվում են երկու մեծ խմբի` աէրոբների ն անաէրոբների:Թթվածնի առատության դեպքում հողում եղած աէրոբ միկրոռրգանիզմներըարագ են գործում, որի շնորհիվ հողում կուտակվում են մեծ չափովնիտրատներ,իսկ վերջիններիսդերը բույսերի սննդառության գործում առաջնակարգ է: Հողի միկրոօրգանիզմները իրենց գործունեության ընթացքում հողը զգալիորեն հարստացնում են ածխաթթու գազով, որը իր հերթին ճնշող ազդեցություն է թողնում թե միկրոօրգանիզմներին թե արմատներիգործունեության վրա: միջոցառումներիցհողի օդային ռեժիմի կանոԱգրոտեխնիկական նավորման գործում կարնոր է հողի խորը ն մակերեսային փիխրեցումները (վարելաշերտի խորացում, փոցխում, կուլտիվացիա), մոլախոտերի ն հողի կեղնակալմանդեմ պայքարելը,գերխոնավ շրջաններում կատարայինցանք կատարելը ն այլն: Սննդատարրերը:Բույսերի կանոնավոր աճի ու զարգացման համար վերը նշված գործոների հետ մեկտեղ խիստ անհրաժեշտ է նան

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԸ, ԴՐԱՆՑ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԻ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

հողում մատչելի սննդատարրերիառկայությունը: Հողի սննդատարրերի հիմնական մասը ներկայացվում է մեռած օրգանական նյութերի ձնով, ինչպես` հողի հումուսը, բույսի ցողունային ու արմատային մնացորդները, միկրոօրգանիզմներիմեռած մարմինները: Հողի սնդատարրերի մի մասը գտնվում է հողի կողից կլանված վիճակում` լուծելի ու անլուծելի ձնով: Լուծված վիճակում եղած սննդատարրերըառավել շարժունակ են ն մատչելի բույսերի համար, սակայն սրանք կարող են նան հեշտությամբ հեռանալ հողից: Այդ պատճառովէլ հողում ցանկալի չէ հեշտ լուծելի սննդատարրերիմեծ

քանակությունը: Սննդառության ընթացքում օգտագործվող ն բույսի օրգանիզմում գտնվող սննդատարրերը բաժանվում են երկու մեծ խմբի` մոխրային (ֆոսֆոր, կալիում, կալցիում, մագնեզիում,երկաթ, բոր, պղինձ ն այլն) ն օրգանոգեն (ածխածին,թթվածին, ջրածին, ազոտ): Թվարկած բոլոր տարրերը չէ, որ միատեսակ ու նույն քանակությամբ անհրաժեշտ են բույսերի կյանքում, սակայն նրանցից յուրաքանչյուրը բույսի օրգանիզմում որոշակի դեր է կատարում ե նրանցիցմեկն ու մեկի բացակայությունը բացասաբար է ազդում բույսի աճի ու զարգացմանվրա, քանի որ նրանք բոլորն էլ համարժեք են ն անփոխարինելի:Սակայն չպետք է մոռանալ, որ առանձինտարրերիկարիքը բավարարելու համար պետք են նրանց միացություններիավելի մեծ քանակություններ տրամադրել բույսին (ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում), մինչդեռ մի ուրիշ խումբ տարրերից (բոր, պղինձ, մարգանեց) անգամ փոքր քանակությունները բավական են բույսերի կարիքը բավարարելու համար: Վերջինները հենց այդ ն բույսի օրգանիզմում աննշան քանակությամբ պարունակելու պատճառով էլ միկրոտարրերանունն են ստացել: Երկրագործության խնդիրն է հողի վրա ներգործելու ավելի արդյունավետ մեթոդներ կիրառելու միջոցով հարկ եղած դեպքում նվազեցնել մատչելի սննդատարրերիկորուստը: Վաճախ չնայած հողում այս կամ այն սննդատարրըառկա է մեծ քանակությամբ, սակայն այնպիսիմիացությունների ձնով է, որ բույսերի համար անմատչելի է: Այս դեպքում արդեն միջոցառումները պետք է ուղղված լինեն այդ սննդատարրերիմատչելի ձների վերածելուն ն բույսերի տրամադրությանտակ դնելուն:

Այն բոլոր վայրի ն վայրի բույսերը, որոնք էկոլոգիորեն ն կենսաբանորեն հարմարվել են մշակվող բույսերի ցանքերում գոյություն ունեցող պայմաններին ն երկրագործի կամքից անկախ աճում ու ապրումեն մշակովի բույսերի հետ մեկտեղ, կոչվում են մոլախոտեր: Մոլախոտերիգյուղատնտեսությանըհասցրած վնասը բազմակողմանի է ե բազմազան: Աճելով մշակվող բույսերի ցանքերում, խլում են նրանց սննդանյութերը, ջուրը, թուլացնում են ֆոտոսինթեզի ընթացքը՝ զրկելով բույսերին լույսից ն ածխաթթու գազից: Արդյունքը լինում է այն, որ մշակուլի բույսերը պակաս բերք են տալիս, խիստ վարակված դաշտերում ընկնում է օգտագործվող մեքենաների ու գործիքների արտադրողականությունըն վերջապես ստացվում է ցածրորակ արտադրանք: Մոլախոտերը միաժամանակզանազան վնասատուների ն հիվանդություններիզարգացմանու տարածմանօջախ են: Մոլախոտերիորոշ ներկայացուցիչներ, պարունակելով զանազան թույներ, շատ հաճախ պատճառ են դառնում գյուղատնտեսականկենդանիներիթունավոր-

մանը: Դաշտերի մոլախոտերովվարակմանաղբյուրները բազմազան են: Շատ մոլախոտեր (խրփուկը, սուլուֆը, գաղձը ն այլն) աճելով գյուղատնտեսական տարբեր բույսերի ցանքերում, դարձել են նրանց անբաժանելի ուղեկիցները: նրանց սերմերը դժվար են անջատվում մշակու|ի բույսերի սերմերից ն հաճախ սերմանյութի հետ դաշտ են վերադառնումու աղբոտումցանքերը: պետք է համարել Դաշտերի. աղբոտման հիմնական աղբյուծ խարակների, միջնակների ու անմշակ տարածությունների առկայությունը, որտեղ մոլախոտերը անարգել աճում են ն տարածվելով, աղբոտումշրջապատիցանքերը: Շատ տնտեսություններ պարարտացմաննպատակովօգտագործվող գոմաղբի պահպանումը ճիշտ չկազմակերպելով, մոլախոտերի միլիոնավոր կենսունակ սերմեր գոմաղբի հետ դաշտ են տեղափոխում ու աղբոտում հողը, ապա` ցանքերը: Քամին, ջուրը, հատկապեսջրովի երկրագործությանպայմաններում,մոլախոտերիհասունացած սերմերը տարածում են ամենուրեք: Ակամայից հարց է առաջանում, թե ինչպես է, որ մարդը, այժմյան իր տեխնիկական զինվածությամբ, ագրոտեխնիկական, քիմիական, կենսաբանական ն այ տիպի պայքարի միջոցներիառկայության պայմաններում հանդուրժում է մոլախոտերի

`

մշակովի առկայությունը

բույսերի ցանքերում ն միանգամից չի ոչնչացնում չարիքը: Դրա հիմնական պատճառը մոլախոտերի կենսաբանական այն յուրահատկություններն են, որոնցով նրանք տարբերվում են մշակվող բույսերից ն որոնց պատճառով մոլախոտերը դառնում են պակաս խոցելի ն մշակովի բույսերի նկատմամբ միշտ հաղթող, եթե բացակայում է երկրագործիակտիվ միջամտությունը: Կենսաբանականայդ կարնոր յուրահատկություններիցթվենք մի քանիսը: նախ շատ կարնոր է այն հանգամանքը, որ մոլախոտերը մշակվող բույսերի համեմատ չափազանց մեծ թվով սերմեր են առաջացնում: եթե մշակվող շատ բույսերի ներկայացուցիչներըկարող են առաջացնել մի քանի տասնյակից մինչն մի քանի հարյուր սերմ (մեկ բույսից), ապա մոլախոտայինբույսերի մոտ այն հաշվվում է տասնյակ հարյուր հազարներով ու միլիոններով: Այսպես, ճրագախոտի մեկ տալիս է 100 հազար սերմ, իսկ սպիտակ հավակատարիմեկ բույսը բույսը կարող է առաջացնել մինչն 5 միլիոն սերմ: `աջորդ կարնոր կենսաբանական յուրահատկությունն այն է, որ մոլախոտերի սերմերը իրենց պատմական զարգացման ընթացքում ձեռք են բերել տարածման բազմապիսիհարմարանքներ(թռչելու, կպչելու իրենց փշերի ու մածուցիկ նյութերի միջոցով ն այլն), որոնց օգնությամբ հեշտությամբ(մարդու, կենդանիների,ջրի, քամու միջոցով) տարածվումու վարակում են նորանոր տարածություններ: Պակաս կարնոր չէ նան այն հանգամանքը, որ մոլախոտերի սերմերը մշակովի բույսերի սերմերի նման համերաշխ չեն ծլում, այլապես նրանց հեշտությամբ կարելի է ոչնչացնել: Մոլախոտերի սերմերն ունեն հետհասունացման տնական շրջան, նրանք հաճախ տարիներովկարող են մնալ հողումն չծլել, սակայն մնալ կենսունակ ն նպաստավոր պայմանների առկայության դեպքում ծլել ու վարակել ցանքերը: Մոլախոտերի սերմերը շնորհիվ իրենց ամուր սերմապատյանի (թաղանթի), անցնում են կենդանիների մարսողական օրգաններով, մնալով միանգամայն անվնաս ն ընկնելով գոմաղբի մեջ վերադռնումեն դաշտ: յուրահատկություններից Վերռապեսմոլախոտերիկենսաբանական է շատերը կարող են որ այն փաստը, նրանցից անհրաժեշտ հիշատակել նան ու արմատայինու սպորներով, այլ բազմանալ ոչ միայն սերմերով որը (կտրոններով (վեգետատիվ ճանապարհով), ցողունային դժվարացնումէ նրանց դեմ տարվող պայքարը: Մոլախոտերի քանակային կազմը բավական հարուստ, է ն բազմազան, որպեսզիհնարավոր լինի նրանց դեմ պայքարի կոնկրետ

միջոցառումներ մշակել, անհրաժեշտ է այդ մոլախոտերը խմբավորել, այսինքն դասակարգման ենթարկել, որպեսզի պայքարի միջոցները մշակվեն ոչ թե առանձինմոլախոտերի,այլ խումբ մոլախոտերիդեմ: Այս դեպքում միայն զգալիորեն կհեշտանա պայքարի միջոցառումների կենսագործումը: Բոլոր մոլախոտերնիրենց սնման բնույթով բաժանվում են երկու մեծ խմբի` պարազիտների ն ոչ պարազիտների: Պարազիտ կյանք վարող մոլախոտերը համախմբվում են մեկ խմբի մեջ, ոչ պարազիտներըկ̀ախվածայն բանից, թե պտղաբերելուց հետո մեռնում են, թե ոչ, բաժանվումեն սակավամյաներին բազմամյաների: Տարբեր հողակլիմայական պայմաններում միննույն ներկայացուցիչները կարող են պատկանել տարբեր կենսաբանականտիպերի, ուստի մոլախոտային բուսականության ուսումնասիրությունը ն պայքարիմիջոցառումների մշակումը պետք է կատարել,ելնելով տվյալ տեղի կոնկրետհողակլիմայականպայմաններից: Շարադրված հիմնական հանգամանքները հաշվի առնելով, մոլախոտայինբուսականության դասակարգման սխեման կունենա հետնյալտեսքը(աղյուսակ5): Ոչ պարազիտ մոլախուռեր: Այս խմբի մեջ մտնում են բոլոր այն մոլախոտերը,որոնք ունեն լավ զարգացած արմատայինհամակարգ, կանաչտերններն սնվում են ինքնուրույն: Սրանցից սակավամյաներեն կոչվում այն մոլախոտերը, որոնք հիմնականում բազմանում են սերմերով ն իրենց կյանքի ընթացքում պտղաբերում են մեկ անգամ: Իսկ նրանք, որոնք հողում առաջացնում են կոճղարմատներ, ծլարմատներ, սոխուկներ, պալարներ ն բազմացմանայլ օրգաններ ու կարող են հաջորդ տարիներին նորից նոր բույսեր, կոչվում են բազմամյաներ: առաջացնել ծաղկավոր բույսեր են, ապրում են Պարազիտներ: Պարազիտները այլ բույսերի հաշվին: Լինում են լրիվ կամ իսկական պարազիտներն կիսապարազիտներ: մրհվ պարազիտներն այն մոլախոտերն են, որոնք զուրկ են տերններից ու արմատներից, քլորոֆիլ չունեն, հետնաբար ֆոտոսինթեզչեն կարող կատարել: Արմատիփոխարեննրանք ունեն ծծիչներ որոնք առաջանում են պարազիտի ցողունի այն (հաուստորիաներ), մասերում, որոնցով նա փաթաթվումէ հյուրընկալ բույսին: Ծծիչների օգնությամբվերջինիցստանում է ջուր ն սննդանյութեր:

Աղյուսակ5

դասակարգումը Մոլախոտերի

Պարազիտներ

Ոչ պարազիտներ

ա) Սակավ-

ա) Լրիվ| բ) Կիսապարզի պարազի

|

բ) Բազմամյաներ

ամյաներ

տներ1. տներ Հիմնականումսերմերով,մասամբ| 1.Ցո| Ցողու-

|

բազմացողներ՝

արմատ

յ

| 2.Ար| տայի ԱԻ մատա-

ունեցողներ Գարնանա- ա) փնջաձն արմատ բ) առանցքային յին մոլախոտեր ունեցողներ ա) վաղ նանային Հիմնականումվեգետատիվ ճանապարհով,մասամբ բ) ուշ գարնանային սերմերովբազմացողներ, 3. Ձմեռողներ ա)

2.

նային

րա

ճանապարհով 1.էֆեմերներ | վեգետատիվ

յին

2.

|

գար-

5.

Ձմեռայինբ) Կոճղարմատաորներ ներ ր Գ) Սր տավոր Երկամյաներ

դ)

մոր Սոխուն

ր

Սողացողներ

|

|

ն Լրիվ պարազիտներըբաժանվում են ցողունայինների արմա-

տայինների:

Ցողունային պարազիտներիներկայացուցիչներնեն գաղձի զանազան տեսակները, որոնք պատկանում են գաղձազգիներիընտան բոլորն էլ նիքին: Սրանց թիվը աշխարհում հասնում է շուրջ 250-ի ներկայացուցիչներն վնասակար են, իսկ արմատայինպարազիտների են ճրագախոտի տարբեր տեսակները: Գյուղատնտեսականարտադրության պատճառած հսկայական վնասը կանխելուն մշակվող բույսերից բարձր բերք ստանալու համար անհրաժեշտ է մոլախոտայինբուսականությանդեմ տանել սիստեմատիկն պլանայինպայքար: Այժմ կիրառվող բոլոր միջոցառումները բաժանվում են երկու խմբի` նախազգուշականն պայմանականորեն

ոչնչացնող:

նախազգուշական միջոցառումների ճպատակն

է

թույլ

չտալ

մոլախոտերին երնալու այնտեղ, որտեղ նրանք անցած տարում չեն եղել: Պետք է հիշել, որ ավելի հեշտ է կանխել մոլախոտերիտարա-

ծումը, քան պայքարել արդեն աճողներիդեմ: Նախազգուշականմիջոցառումներիցեն` ա) Ցանվող սերմնանյութի ժամանակինզտումը ն պետականչափորոշիչներին(կոնդիցիային)հասցնելը: բ) Գոմաղբի ճիշտ պահպանումն ու օգտագործումըորւվես պարարտանյութ: Գոմաղբի պահպանման նպատակներից մեկը պետք է լինի նրա մեջ եղած մոլախոտերիսերմերինկենսունակությունիցզրկելը: Դրա համար իրեն առավել արդարացնում է գոմաղբի աէրոբ քայքաման մեթոդը, երբ կույտերում ջերմաստիճանը հասնում է մինչն

.--68'Շ-ի:

վերր հնարավորերը

գ) Ջրովի երկրագործության պայմաններումչաւիազանց կարնոր է է դառնում, օրի մոլախոտա- զերծումը, որը ցիայի ընթացքումբոլոր առուները, առանց բացառության, մաքուր են պահում մոլախոտերից: դ) Անմշակ տարածություններում, բնակավայրերում, խարակներում, ճանապարհների եզրերին աճող մոլախոտերի հնձումը, մինչն նրանց ծաղկումը: ե) Գյուղատնտեսականմեքենաների ու գործիքների մաքրումը մոլախոտերիվեգետատիվօրգաններից, դաշտից դաշտ անցնելիս: զ) իշտ ժամանակինն շրջանցված սորտերիբարձրորակսերմերով ցանք կարատելը,որը նպասատումէ մշակվող բույսերիհամերաշխ բուսածածկ ստանալուն,որի ստվերում մոլախոտերըճնշվում են: է) ճիշտ ժամանակին կատարել բերքահավաք ու բերքի տեղափոխումը,որը կանխում է շատ մոլախոտերիսերմերի թափվելը ն հողի աղբոտելը: Կարանտինծառայության ճիշտ կազմակերպումը, որի նպատակնէ կանխել առավել վտանգավոր` չարորակ մոլախոտերի սերմերի ու վեգետատիվ օրգանների ներմուծումը, ինչպես արտերկրներից (արտաքին կարանտին),այնպես էլ երկրի ներսում` մի տեղից մյուսը (ներքին կարանտին): Ոչնչացնող միջոցառումները կիրառվում են հողի հիմնական ու նախացանքայինմշակման համակարգերում, ինչպես նան՝ ցելերի ու ցանքերի խնամքի ժամանակ, կիրառելով պայքարի ագրոտեխքիմիականն կենսաբանականմեթոդներ: նիկական, Մոլախոտերի դեմ տարվող `պայքարի. ընթացքում իրենց յուրահատուկ դերն ունեն ցանքաշրջանառությունների մեջ բույսերի ճիշտ հաջորդականություն սահմանելը: |

Ոչնչացնողհիմնականմիջոցառումներիցեն` ա) Ցրտավարի կիրառումը բերքահավաքից հետո, անհրաժեշտության դեպքում, խոզանի երեսվարի կատարումը,որի նպատւակնէ վարածածկել մոլախոտերի թափված սերմերը, նպաստավոր պայմաններ ստեղծելով նրանց ծլման համար, պահպանել հողի խոնա-

վությունը, որը չափազանց կարնոր է նույն տարում ցանվող աշնանացանների համար, մանավանդ անջրդի պայմաններում: Խոզանի երեսվարի խորությունը սահմավում է կախված դաշտն աղբոտող մոլախոտերի կենսաբանականտիպից: Այսպես, եթե դաշտում գերակշռում են սակավամյաները,ապա երեսվարի խորությունը վերցվում է սմ ն 4-5 սմ, ծլարմատավորների գերակշռելու դեպքում` 8-10 10-13 սմ: կոճղարմատավորիդեպքում` Հետագա պայքարը հիմնականումտարվում է կոճղարմատներնու ծլարմատներըհյուծելու ն շնչահեղձ անելու ուղղությամբ: Վարակված դաշտերըպետքէ խաչաձն սկավառակել կոճղարմատներիտարածման խորությամբ, Ա երբ կոճղարմատները ծլարձակեն ու բզիկները երնան, կատարել խորը վար, նախագութանիկունեցող գութանով: Ըստ որում, նախագությանիկըպետք է տեղակայել 1-2 սմ աւելի խոր, քան սկավառակմանխորությունն է: Խորը թաղված ծիլերը հյուծվում են ն ոչնչանում: Պակաս արդյունավետ է կոճղարմատների հավաքումը զսպւսնակավոր ն այլ փոցխերով, քանի որ այս դեպքում կոճղարմատներըկտրատվում են ն էլ ավել տարածվում: Կոճղարմատներիհյուծման ու ոչնչացման գործում մեծ նշանակություն ունի ցելերի կիրառումը ն ջրահեղձ անելը` մանավանդ աշնանը, ցանքից ազատ դաշտերում ու այգիներում: բ) Հողի նախացանքայինմշակությանժամանակ հողը մաքրվում է նոր ծլած մոլախոտերից ու նրանց վեգետատիվ օրգաններից, այն հաշվով, որ ձմեռած կամ նոր ծլած մոլախոտերըվեգետացիայիընթացքում լրացուցիչ պլաստիկ պաշարանյութեր չկուտակեն իրենց վեգետատիվ օրգաններում: Խնամբով կատարվածհողի նախացանքային մշակման շնորհիվ նպաստավոր պայմաններ է ստեղծվում ցանվող սերմացուի համար: գ) Խնամքով կատարվածմաքուր ն զբաղվածցելերը համարվում են մոլախոտերի ոչնչացման լավագույն միջոց ն անփոխարինելի նախորդներ աշնանացանների համար: Սակայն պետք է նշել, որ հաճախ մեր պայմաններումմաքուր (սն ն վաղ) ցելերը ամռան ընթացքում թողնվում են անխնամ, դաշտերը պատվում են մոլախոտերովն

ցելը իր նպատակինչի ծառայում: դ) Պայքարըմոլախոտերիդեմ պետք շարունակել նան բույսերի է խնամքիընթացքում քաղհան-կուլտիվացիաների միջոցով:Այն արդյունավետ է լինում այն ժամանակ, երբ մոլախոտերըդեռ խորը գնացող ուժեղ արմատայինհամակարգչեն առաջացրել: Շարահերկ մշակաբույսերիցանքերում միջշարքւսյին տարածություններիկուլտիվացիանպետք է կատարել հնարավորինչափ խոր: ե) Ցանքաշրջանառությունները մոլախոտերիդեմ տարվող պայքարի հիմնական միջոցն են: Ցանքաշրջանառություններում անհրաժեշտ է ճիշտ սահմանել բույսերի հաջորդականությունը ե առաջատար մշակաբույսերը ապահովել լավագույն նախորդներով, որոնց մշակումը կնպաստիդաշտերը մոլախոտերիցմաքրելուն: Գաղձով Ա ճրագախոտովվարակվածդաշտերը մի քանի տարի անհրաժեշտ է զբաղեցնել այնպիսի մշակաբույսերով (ցորեն, գարի, եգիպտացորեն),որոնք չեն տուժում վերոհիշյալ պարազիտ մոլախոտերից: Պայքարի քիմիական մեթոդը: Մշակաբույսերիխնամքի ւշխատանքներումպատշաճ տեղ է գրպվում մոլախոտերիդեմ պայքարի քիմիականեղանակը: Քիմիական նյութերը, որոնք օգտագործվում են մոլախոտերիդեմ պայքարի գործում, կոչվում են հերբիցիդներ: Դրանք բաժանվում են երկու խմբի՝ համատարածազդեցությանն ընտրողական: ա) Վամատարած ազդող հերբիցիդները հավասարչափով ազդում են թե' մոլախոտերի ն թե՛ մշակաբույսերի վրա: Հետնաբարայս խճբի հերբիցիդներըկարող են կիրառվել անմշակ տարածություններում, ցելերում, առվույտի ն երեքնուկի դաշտերում հնձից հետո, գաղձը ոչնչացնելու համար` բացառելով նրանց շփումը մշակվող բույսերի հետ:

բ) Ընտրողական կամ ազդում են երկշաքիլ բույսերի հերբիցիդները վրա, չեն ազդում միաշաքիլներիվրա, կամ` հակառակը:Ընտրողաբար ազդելը պայմանավորվումէ նշված առանձին խումբ բույսերի կենսաբանական ն. անատոմաճորֆոլոգիական յուրահատկություններ Այսպես,օրինակ հացաբույսերի(միաշաքիլներ)ցանքերում կիրառվող հերբիցիդներըազդում են երկշաքիլների վրա ն չեն ազդում հացաբույսերի վրա, մի շարք պատճառներով:Հացազգիներիտերններն ունեն ուղղաձիգ դրություն, փոքր մակերես,կուվիտն մազմզուկապատ են, աճման կոնը թփակալման, իսկ եգիպտացորենը`3-4 տերնի փուլում (սրսկումներըկատարելու ժամանակ) գտնվում են փակված

U1b(lliw6ngb11mu, urGt11bn b114zwf>rLGb11r w6uwG L jnGo pwg t, rul.J Ulb(lliGb(l[! LWJG bG Li hn11rqnGw4wG lll'l!lf?W4.n(l4.w6, n11r UJWU16wnn4 tL ZWlll bG 131124.nLLi pwG4.n11w4wG LnL6mJ13n4: 1b11prgr11Gb[11J Ujblllf> t UJWhbL wnwGc:l!'lG L4whbuU1Gb11mu, G11wGg hblll wztuwlllbLru oqU1wqn116bL hwuWUjWUlWUtuwG uwuGwqrU1w4wG W(lU1whwqmuU1 Li nbU1!1Gb c:lbnGngGb(l: Sw(lpb(l uzw4wpmJub11r gwGpb(lnLU hb[1prgr11Gb(lr oqU1wqn11MwG ctwu4bU1Gb111J Li Gn11uwGb110 U1[14.w6 bG pmuwpm6m13JwG pwctGmu: '7Jw;pwf1f7 ljbuuwpwuwljwu tlbpn!J/J: LibGuwpwGwl.jwG ub13n110 hruG4.w6 t unLwtunlllwJrG pmuw4wGm13JwG Li 4bG11wGw4wG wnwGc:\rG O(lqwGrquGb11r' qb11wqwGgwL4bu pw4U1b(lrwGb11r. uG4b11r. rGtUJbU Gwt..i· ur2wU1Gb11r ur2Li brtw6 wGlllnqnGrqur t.J.11w: LibGuwpwGwl.jwG UJWJPW(lG wubGwwG4.U1wGq Li hbzlll UJWJPW!l!'l c:\li t Li mGr ub6 hbnwG4w11Gb11:

,nt"\.P UCULiUUu ,UUULiUf"qtf"Q

1nrtr uzwl.juwO hrllmCij:?Cibp[!: ,nrir pb1111rm13JwG Li uzwl.jt.J.nrt pnLJubp!'l pb(lf>WU14.m13JwG pwpc:\pwguwG qnp6mu l.jwplinp GzwGw­ l.jm13JmG mGr hnrtr ubtuwGrl.Jwl.jwG uzwl.juwG 6z!'llll hwuwl.jwpqr 4r11wnmu1J: ,nrir uzwl.juwG 4w11Lin11 tuG11r11GbriG bG' PnLJubrir w6uwG m qw(lqwguwG hwuwri UU1brt6bt GL4WUU1W4.n11 UJWJuwGGb11' 011w-2bf'lUWJl1G, 2f'lr m uGGllr qn(l6nGr WUJWhnt.J.uwG Li 4.w11bLwzb[1U11J Lj,tu11mG, l.jGc:\l.jwJrG t.J.r6wl.jr t.J.briw6bLm ur2ngn4: ,nrir Li uGG11wJrG nbctrur l.jwGnGwt.J.n11muo, llr411n4bGuwpwGw4wG qn1160G13wgGb11r wl.JU1!14.wguwG ur2ngn4, oriqwGw l.jwG Li hwGpwJrG UjUJ(lWf'lU1WGJm13brir t.1.wriw6w64muo hWUUIUJWUlWLituwG tunrim13JWUp, t.J.wribLwzb(llllnLU Mbnnrt 4.GwuwU1mGbrir Li hrt.J.wG11m13JmGGbrir ntGiw­ gmulJ, hnrtr GwtuWUJWUlf'lWUUlnLU[! hWUWUJWUlWLituwG tunrim13Jwup' gwGp l.jWUlUJ(lbLm hwuwri: 1nrtr uzwl.jmuo l1GpGwGL4WU1W4 tt, WJL ur2ng t t.J.b(llJ 2W(1Wll(l4.UJ6 tuGrir11Gb[11J 4bGuwqn116bLnL hwuw11: ,nrir uzwl.juwG hruGwl.jwG tuG11r11Gbrirg t oriqwGwl.jwG Li hwGpwJrG UJW(lUJf'lU1WGJmJ3b(lr 4.W(lUJ6w6Ljmuo: 'lbn wt.J.bLrG, UjbUlf> t hwuGbL WJG pwGrG, n(lL4buqr O(lqwGwl.jwG UjW(lW(llllUJGJmJ3b(lr Q(lUWG Li hnrtr uzwl.juwG wztuwU1wGpGbf'l1J nrzlll qmqwl.jgt.J.bG, WJurG_gG UJWf'lWf'lUlW­ GJnLJ3[! g(lbL WJGpwG UlW(lW6nLJ3JUJG 4.(lW, n(llJ 4w11nrt t t.J.writ.J.bL ubl.j l.jwu

!I

b(ll.jnL Of'lnLU: 4.UJ(lw6w6Ljmu[! Ujblllf> t 4WU1Wf'l4.!'l UJJGUJrur tun(lnLJ3JWUp, nrio ptumu t uzwl.jt.J.nrt pnLJur W(lUWUlWJrG hwuw4w11qr qw(lqwguwG 4bGuwpwGw4wG JnLf'lwhwU14m13JmGGb11rg: ,nrir uzwl.juwG 6!'lzlll hwuw4w11qbrir ltr11wnmuo Gwli hqn(l ur2ng t t.J.wribLWZb(lU1mu Mbnnrt 4.GwuwU1mGbrir c:\4.b11r. hw11uGJw4Gbrir m pqbqGbrir ntGtwguwG qn116mu: tunqwGr b11bu4.w11r Li hblllwqw tunrilJ 4.w11r Ltr11wnmu1J Gwtuw­ qm13wGrlt mObgnri qm13wGGb11nt.J., hnrtr GtuWUJWUlWf'lUJUUlUUJG wubGw­ U1Wf'lW64.w6 Li urwctwuwGwl.j mubt.J.b(lLIUJL c:\liG t: ,nri_r llzw4llwO U1btuCinLnq.rw4wG q.nri6nri_m�Jm00bp[! Li wJCi UJWJLiwGwt.J.nrinri. q.n116nGGb110: Vzwl.juwG QG13wgpmu hnrtlJ uzwLtnrt qnri6!1 pGb(l!'l wq11bgm13JwG lllWl.j t.J.wribLwzb(llll[! bG13wri4t.J.mu t ur ZWf'lf> U1btuGnLnqrw4wG qn116nrim13JmGGb11r. n11nGgrg JnL(lWf>WGtJnL(l[! wnwG­ c:l!'lG-wnwGc:\rG l.jwu urwurG 4.b(lg(lw6 GUjUJUUlnLU bG 4.b(llJ ZW(1Wll(l4.W6 tuGr11Gb11rg ubl.Jr l.jwu ur pwGrur 4bGuwqn116uwGo: UJll qn116nrim13JmGGb11!1g bG' hnrtr 4.w11bLwzb11U1!1 2(12nLU[!, Lj,tu11b­ gmuo (Lj,z(lnLU[!), wnwGc:\rG zb(llllb(l!'l U1brtwzw11ctmu[!, GuU1bgmu[!, uwl.Jbribur hw1113bgmun: �nrz/7 2f1PnLUIJ uzwl.juwG wubGwl.jw(llin(l Li urwctwuwGwl.j 11ctt.J.w11 rriwqn116t.J.nrt wztuwlllwGpG t, nriG r11w4wGwg4.mu t qm13wGr 13Lir oqGm13JWUp: tuni.j,r ur2ngn4 4Ulf'lt.J.W6 hnriwzb(llll[! pwric:1riwGmu t 13Lir ° 4.f'lW Li 2f'l2nLU ur2rG hwzt.J.nt.J. 135 C wGLjJwG lllwl.j: UJu qnri6nrtnLJ3JWG [!G13wgpmu Gwtu 4bGumGw4m13JmGrg qril.Jt.J.mu t 6umU1[!, t.J.wriw6w644.mu bG hnrtr uwl.JbriburG brtw6 tunqwGwJrG uGwgnri11Gbf'l[!, hnrtrG lllf'l4.UJ6 oriqwGw4wG Li hwGpwJrG UJWf'lW(lU1WGJmJ3bf'l[!, 4.GwuwU1mGb(ll1 m hrt.J.wG11m13JmGGbrir Mbnnrt c:llib(lG m unLwtunU1b(ll1 ub(lUbf'l[!: Gri2uwG [!G13wgpmu lllbrtr t mGbGmu hnrtr 4.w11bLwzbf'lU1 !1 wnwGarG zb[llllb(lr Ulbrtwi.j,ntumu, n(l[! tWLj,wqwGg l.Jwrilin(l GzwGw4m13JmG mGr: ,nrir uwl.Jbribur Lj,nzrwgw6 zb(llll[! U1brtwi.j,ntu4.mu t Gb11pli, rult Gb11plir 4Gc:ll14WJl1G, f>!'lt 13b ZWlll hwrimulll zb(llll[! pw(lc'l(lwgt.J.mu t t.J.b11Li: UJU 0G13wgpmu lllbrtr t mGbGmu Gwl..i hnrtr url.J11no11qwurquGb(lr 4.b(lw­ pwztumu wupnri2 t.J.wribLwzb11U1r tun11m13Jwup: 'lw GL4wuU1mu t url.Jrin4bGuwpwGw4wG qn[16[!G13wgGb11r tL wt.J.bL!'l w4U1rt.J.wguwGo, Li t.J.w11w6w644.w6 O(lqwGwljwG uGwgn1111Gbrir f>WJ£WJUWG[!: UJU wubG[! twljwG GzwGw4m13JmG mGbG t.J.wribLwzbf'llllnui uGGriwGJm13brir unpr­ LrqwguwG qn116mu, n(l[! hwGqbgGmu t uGG11wJrG nbctrur pWf'lbLWt.l­ uwG[!: uzt.J.w6 1l(lW4wG b11l..imJ13Gb11!1 hbUl ubl.jLnbrt hnrtr hw6wtuwl.Jr

I

i

I

շրջումը նպաստում է հողի մակերեսից ջրի գոլորշիացման ուժեղացմանը, հողի մեջ վարածածկված մոլախոտերի սերմերի մակերես բարձրացնելուն, հետնապես ն ցանքերի մոլախոտվածության բարձրացմանը:Չորայինշրջանների անջրդի պայմաններումհնարավորին նախացանքային չափ նվազագույնի պետք է հասցնել հողի հիմնական, ն հետցանքայինմշակումները:Գատկապեսպարտադիր չէ ամեն տարի ժամանակ հողը շուռ տալու ընթացքում կատարել խոր վար, որի խոնավության մեծ կորուտ է լինում: Խոր վար կատարված դաշտում հաջորդ տարին պետք է բավարարավել միայն հողի վերին շերտի փխրեցմամբ(կուլտիվացիայով), որի դեպքում վարելաշերտումխոնավությունը լավ է պահպանվում: Հողը տշրումը հողը առանձին մարն ագրեգատներիվերածելն է: Փշրումը ավելի արդյունավետ է, երբ չի զուգակցվում հողի ուժեղ փոշիացմամբ:Հողի փոշիացումըտվյալ դեպքումկանխվումէ մշակման ժամկետներիճիշտ ընտրությամբ: Հողի փշրման միջոցով մեծացվում է հողի ընդհանուր ծակոտկենության ծավալը, որը վարելաշերտի մեջ մեծ չափով ջուր կուտակելու ն օդաշրջանառությանամենակարնեոր նախապայմաննէ: Կլանված ջրի հետագա տնօրինությանհարցում չափազանցկարնոր է վարելաշերտերիմազական ն ոչ մազականծակոտիներինպաստավոր փոխհարաբերությունը: Հողի փշրումը նան պայմաններ է ստեղծում օդափոխանակությանուժեղացման, հետնաբար ն հողի միկրոօրգանիզմներիգործունեությանհամար: Հողի ւիխրուն վիճակի պահպանմանտնողությունը կախված է մի շարք գործոններից, ինչպիսիք են` հողի մեխանիակականկազմությունը, ստրուկտուրան, օրգանական նյութերի քանակը, կլանված կատիոններիբնույթը: Հողի փխրեցման,նրա հիմնականմշակման գործիքներիցեն` թնավոր, անթն ն սկավառակավորգութանները,իսկ մակերեսայինմշակման երեսվարիչները,պտտող գործիքներից`փոցխերը, կուլտիվատորները,

հողուրագները:

յողի /սառնումըամենից առաջ անհրաժեշտէ նրա մեջ կիր (թթու հողերում) կամ գիպս (աղուտ հողերում), ինչպես նան ցելերի երեսվարի կամ կրկնվարի ժամանակգոմաղբ մտցնելիս: Խառնելը իր բավարար հավասարաչափ ազդեցությունն է թողնում հողի միկրոօրգանիզմների տեղաբաշխման վրա, իսկ վերջինս հողում մատչելի սննդանյութեր ստեղծելու կարնոր նախապայմաննէ, քանի որ խառնման շնորհիվ գործունեությունըզգալի չափով ակտիվանումէ: միկրոօրգանիզմների

յՀողի մակերեսի հարթեցումը անհրաժեշտ է գյուղատնտեսական աշխատանքներիմեքենայացման շահերից ելնելով: Հարթ դաշտերում ցանքի ն բերքահավաքի մեքենաները ավելի բարձր արտադրողականությամբեն աշխատում, հեշտ է պաշտպանվում ցանքի սահմանված խորությունը: Մակերեսիհարթեցումը չափազանց մեծ նշանակություն ունի ջրովի երկրագործությանպայմաններում, ջրման աշխատանքների կազմակերպմանու ջրի արդյունավետ օգտագործման տեսակետից: Հողի մակերեսիհարթեցմանհամար օգտագործվում են զանազան բնույթի քարշակներ, փոցխեր, գլաններ, շլեյֆներ: յողի նստեցումը (ամրացումը): Մշակվող բույսերի արագ ծլելու համար հաճախ հարկ է լինում դիմել փխրեցմանհակառակերնույթին` հողերի նստեցմանը:Վերջինսչափազանց կարնոր է այն ժամանակ, երբ վարից մինչն աշնանացանների ցանքը շատ կարճ ժամանակ կա ն սպասել չի կարելի, իսկ փուխր հողում ցանք կատարելըցանկալի չէ, ուստի արհեստականորենհողը նստցնում են (գլանում) ու ապա կատարում ցանք: Հողի նստեցումը ցանքից առաջ կամ հետո կարնոր ագրոմիջոցառումէ նան անջրդի երկրագործության շրջաններում: Նստեցման միջոցով վերականգնում են հողի մազականությունըն հնարավորությունստեղծում ներքին շերտերից ջրի բարձրանալուն դեպի ցանվածսերմերը:Հողի նստեցմանմիջոցովպայքարում ենք նան բույսերի արտամղմանդեմ: Հողի մշակման ընթացքում բնութագրող է նան հողի խոնավությունը, որի քանակությունը մշակման ընթացքումպետք է այնպիսին լինի, որպեսզի հողը ոչ թե սվաղվի, այլ փշրվի: Այդպիսի վիճակը կոչվում է ֆիզիկական հասունության (քեշ) վիճակ: Սնահողերի ֆիզիկական հասունությունը դիտվում է 40-709. խոնավության սահմաններում,իսկ կավային մեխանիկական կազմ ունեցող հողերինը՝ 50-6546 (հաշված հողի ընդհանուրխոնավությունից): Հողի մշակմանհիմնականգործիքները:Հողի հիմնականմշակումը կենսագործվումէ վարի միջոցով: Վարի հիմնականգործիքը համարվում է գութանը, որը հնարավորություն է ընձեռում կատարել հողի շրջման ն փխրեցման աշխատանքները: Հողի մշակման համար օգտագործվող բազմապիսի գութաններից ամենից տարածվածը ն գործածականը համարվումէ կուլտուրականգութանը: Այս գութանը բացի հիմնականիրանիցունի նան նախագութանիկ որը տեղակայվում է իրանի առջնում: Նախագութանիկը հիմնական իրանիփոքրացվածտիպարնէ, որը տեղակայելիսնրա մասերըպետք է բոլոր

զուգահեռ լինեն հիմնական իրանի համապատասխան մասերին: Առանց նախագութանիկի գութանը չի կարող միաժամանակ հողը փխրեցնել ն շրջել: Հատկապես ճմուտը վարելիս նախագութանիկը հնարավորություն է ստեղծում ճմաշերտը 10 սմ խորությամբ կտրել ն գցել ակոսի հատակը, իսկ ներքնի փուխր շերտը մինչն 25-27սմ խորությամբհիմնականիրանի միջոցով բարձրացնելվերն ու ստեղծել համահավասար փուխր մակերես: Կուլտւորական գութանով վարը հնարավորություն է տալիս նույն ձնով ակոսի հատակը գցել հողի մակերեսին գտնվող վնասատուների ձվերը, հարսնյակները, ինչպես նան մոլախոտերի սերմերը: Նախագութանիկը,ճիշտ է, զգալի չափով ավելացնում է քարշի դիմադրությունը, սակայն հետագայում կատարվող մշակումներիընթացքումծախսերըզգալիորեն կրճատվումեն: Վարի եղանակները: Վարի աշխատանքների կազմակերպման ժամանակ անհրաժեշտ է լինում դաշտը բաժանել առանձին գործերի (շերտերի), որոնց երկարությունը պայմանավորվում է դաշտի մեծությամբ, իսկ լայնությունը` տրակտորիհզորությամբ: Տարբերում են վարի երկու հիմնական եղանակ` Թնեավորվարը (կույտավար) սկսում է գործի մեջտեղից, վերջում տրակտորը շրջվում է դեպի աջ ն այդպես շարունակ` մինչն ամբողջգործը վարվի: Վարիայս եղանակիդեպքում գործի մեջտեղում գոյանում է թումբ: Լաղարակավարը սկսվում է գործի եզրերից ն տրակտորը անընդհատշրջվելով դեպի ձւսխ, վարելով եզրերից, մոտենում է գործի կենտրոնին:Այս դեպքում գործի մեջտեղումգոյանում է ակոս (լաղար): Դաշտում նման խորդուբորդություններից խուսափելու համար, մանավանդ մեծ դաշտերում, սովորաբար հարնան գործերը պետք է մեկընդմիշտվարել` կենտ գործերը միասին, զույգերը միասին` կիրառելով կույտավարն լ աղարակավար:Այնուհետնհաջորդ տարին պետք է տեղերը փոխել, այսինքն այն գործերը, որոնք վարվել են թնավար կիրառելով, պետք է վարվեն լաղարակավարիեղանակովն հակառակը: Դատարկվազքերը նվազագույնի հասցնելու համար գործերը շատ լայն վերցնել չի կարելի: Գործավարիդեպքում պետք է հսկել, որպեսզի գործը սկսելիս առաջին ակոսները ուղիղ ստացվեն: Այնուհետն գութանների բոլոր խոփերը պետք է միննույն խորությամբ վարեն, ամբողջ դաշտում վարի համահավասարությունըպաշտպանելու տեսակետից դա չափազանց կարնոր է: Բոլոր գործերի վարն ավարտելուց հետո պետք է վարվեն շրջադարձի տակ եղած տարածությունները, այսինքն կատարվի գլխավար:

գործի

7արթ վարը կատարվում է շրջվող կամ բալանսիր գութանների օգնությամբ: Այս դեպքում, ի տարբերություն գործավարի, դաշտի մակերեսըավելի հարթ է ստացվում, առանց խիստ արտահայտված կատարայնության:Կատարների առկայությունը, անշուշտ, խոչընդոտում է հատկապեսցանքի աշխատանքների լավորակ կատարմանը: Հարթ վարի ագրոտեխնիկական առավելությունն ակնհայտ է: Այստեղ գութանի շարժման ընթաքում, մի ուղղությամբ գնալիս, հողը շրջվում է դեպի աջ, իսկ հակառակ ուղղությամբ գնալիս` դեպի ձախ ու շրջելով մեկը մյուսի վրա, ստացվում է հարթ մակերես,որից այսպիսով ն ծագել հարթ վար անունը: է Անթն վարը կատարվումէ այն դեպքում, երբ անհրաժեշտ է բացի հումուսային հորիզոնը տեղում թողնելուց (սակավազոր հողերում), պահպանել խոզանայինզանգվածը (հողատարմանդեմ պայքարելու նպատակով): Այն կատարվում է Տ.Ս.Մալցնի կողմից առաջարկվող գութանով, որը սովորականգութան է, միայն` թները հանած: Անթն վարը մինչն 40-50սմ խորությամբ նպաստում է ծլարմատավոր մոլախոտերիարմատայինսիտեմի կտրատմանը,ինչպես նան՝ ենթավարելաշերտի-զգալի փխրեցմաննու կուլտուրականացմանը: Մեկ անգամ դաշտն այս ձնով մշակելուց հետո հաջորդ 3 կամ 4 տարիներին սահմանափակվումեն հողի մակերեսայինմշակումներով` կիրառելովսկավառակավորերեսվարիչներու փոցխեր: Հողի մշակման հատուկ ձները: Հողի հիմնական մշակման համակարգում յուրահատուկ տեղ են գրավում հողի մշակման հատուկ ձները, որոնց կիրառումը բխում է տեղի կոնկրետ պայմաններից, հողի բերրիությունից ու մշակվող բույսերի ագրոտեխնիկականառանձնահատկություններից:Մշակման հատուկ ձներից են` հիմնաշրջումը, հարկային կամ շերտային վարը, ֆրեզերային մշակումը ն այլն: Նշենք նրանցիցկարնորները: 7իմնաշրջումըկատարվում է այդ նպատակինծառայող հատուկ գութանների միջոցով (ՊՊ-50Պ), որոնք հնարավորությունեն տալիս հողը վարելու մինչն 80սմ խորությամբ: Հիմնաշրջումըսովորաբար կիրառվում է խաղողի,պտղատու այգիների,դաշտապաշտպանանտառաշերտերի հիմնադրման համար հողը նախապատրաստելիս: Այս գութանըվարում է 60սմ խորությամբ,իսկ հողխորիչներըփխրեցնում են տակի 20սմ շերտը ն մշակման ընդհանուրխորությունը հասնում է մինչն 80սմ: Վիմնաշրջմանժամանակ հողը մաքրվում է քարերից, կոճղերից: Վարից առաջ դաշտը պարարտացվում է օրգանական ն հանքային

պարարատանյութերով:

այն բոլոր Հարկային կամ շերտային վարը կիրառվում դեպքերում, երբ վարելահողերի ստորին շերտերը ցանկալի չէ դուրս բերել երես: Այսպես, օրինակ` ալկալիացած հողերի մշակման ժամանակ, երբ ստորին շերտը աղեր է պարունակումկամ ճահճային ու տորֆային հողերը, որոնց ստորին շերտերը անբերրիեն, չպետք է դուրս բերել երես: Այս դեպքում վարելահողի առանձինշերտերը ուղղահայաց ուղղությամբ տեղափոխվումեն: Շերտային վարի համար օգտագործված եռահարկ գութանը, որը հնարավորությունէ տալիս վարելաշերտի մակերեսային մասը ծողնել տեղում, միջին շերտը գցել ակոսի հատակը, իսկ ստորինշերտը` տեղավորել մեջտեղում: է այն դեպքում, երբ անհրաժեշտ Ֆոեզերային մշամյումը կիրառվում է հողի մակերեսայինշերտը փխրեցնել` քրքրել, աէրացիանուժեղացնելու համար: Ֆրեզերային մշակությունը կիրավում է տորֆային, ճմային, գետահունային գուղձերով պատաճ հողերի մշակման ժամանակ: Ֆրեզի բանվորական օրգանները դանակներն են, որոնք շրջանաձն ամրացած են հատվածների վրա: Վերջիններըպտտվում են մեկ րոպեում: հատուկ շարժիչի օգնությամբ, մինչն 200 պտույտ է սահմաններում: 20-25սմ-ի Փխրեզման խորությունը տատանվում Ֆրեզերային մշակումը հնարավորություն է տալիս ստանալու հարթ մակերեսովփուխր վարելաշերտ: Վարի որակական ցուցանիշները: Վարի որակը գնահատելիս ուշադրություն պետք է դարձնել` վարի խորության, առի շրջման աստիճանի, կատարայնության, խարակների,խոզանայինմնագորդների ու ճմուտի վարածածկման, ակոսների ուղղության, մակերեսի հարթությանվրա: Վարի /սռրությունը համարվում է վարի չափազանց կարնոր որակական ցուցանիշ: Խորը վարի դեպքում, որպես կանոն մշակվող բույսերից ավելի բարձր բերք է ստացվում, քանի որ այդ դեպքում հողում օդաջերմային ռեժիմները ավելի լավ են կարգավորվում, իսկ միկրոկենսաբանական պրոցեսներ, ավելի խորն են ընթանում, մեծանում է հողի ջուր կուտակելու հատկությունը (խոնավուէ

նակությունը):

Խորը վարի դեպքում խոզանի մնացորդների, հողի մակերեսին

եղած մոլախոտերի սերմերի, վնասատուների ու հիվանդությունների ն որակով: ձմեռող ձների վարածածկումը լինում է խորը Վարի խորությունը սահմանելիս պետք է ելնել վարելաշերտի հզորությունից, ենթավարելաշերտի բնույթից ու մշակվող բույսերի

կենսաբանականառանձնահատկություններից: Վարի նորմալ խորությունը համարվումէ 20-22սմ, դրանից պակաս խորությամբ վարը կոչվում է սաղր վար, 25-35սմ խորությամբ վարը՝ խորը վար: Հացահատիկայինբույսերին հատկացվող հողերը վարվում են 2228սմ խորությամբ, մինչդեռ շարահերկ բույսերի դեպքում այն պետք է ավելացվին հասցվիմինչն 27-30սմ: Թեւավորվարի ժամանակ, երբ տարիներշարունակ հողը վարվում է նույն խորությամբ, վարելաշերտի նե ենթավարելաշերտի սահմանում որը խոչընդոտ գոյանումէ մի պինդ շերտ (ներբան), է հանդիսանումօդի ն ջրի ներջափանցմանը հողի ենթավարելաշերտը, ինչպես նան դժվարացնում է արմատային համակարգի հողի խորը շերտերը ներթափանցելը:Այդ է պատճառը, որ հարկ է լինում պարբերաբար վերացնել վարելաշերտիտակ գտնվող այդ պնդացած շերտը, այն պետք է փխրեցնել, սակայն առանց շրջելու թողնել իր տեղում: Այդ նպատակի համար օգտագործվում են հողխորիչներ ունեցող գութաններ: Վարի խորությունը չափվում է ակոսաչափերիօգնությամբ կամ սավորականքանոններով: Քանոնը ուղղահայաց վիճակում իջեցվում է մինչն ակոսի հատակը ն դաշտի մի կողմում, հողի մակերեսի ուղղությամբ, կարդացվում է ցուցմունքը: Վարի խորությունը ագրոկարող կանոններով սահմանվածից է շեղվել1սմ-ի սահմաններում: Առի շրջման աստիժանը համարվում է չափազանց կարնոր ցուցանիշ: Սյն (ինչպես նան փշրմանաստիճանը) կախվածեն գութանի թնի ձնից (շրջման անկյունից) ն պայմանավորվում է հողի մեխանիկականկազմությամբ: Թեքն հողերում, որպես կանոն, առի լայնությունը վերցվում է այն հաշվով, որ շուրջ երկու անգամ գերազանցի վարի խորությունը, իսկ կավային մեխանիկականկազմ ւոնեցող հողերում` մինչն 1,5անգամ: Մեկ իրանանոց գութանների առի լայնությունը կարելի է փոփոխել, մինչդեռ աբզմաիրան գութաններիհամար առի լայնությունը կայուն է՝ Յ5սմ: Առի լայնությունը սահմանածիցավելիմեծացնելիս սովորաբար է հանգեցնում խարակներիգոյացմանը,իսկ փոքրացումըուժեղացնում է կատարայնությունը, որը նույնպես անցանկալիէ: Առի շրջման աստիճանը չափվում է հատուկ անկյունաչափիչների օգնությամբ, որը քառորդ շրջանի չափ մի սեկտոր է, աստիճանային ցուցատախտակով:Այն տեղադրվում է ակոսի հատակին, վարի ուղղությանըուղղահայացն ցուցատախտակիվրա որոշվումէ առի շրջման

աստիճանը: Կոշւտոտությունը կախված է հողի կապակցականությանաստիճանից ու խոնավությունից: Հողը` ֆիզիկական հասունության սահմանից ավել չորանալիս, երբ վարում են, առաջանում են կոշտեր, որը ցանկալի չէ: Այս դեպքում պահանջվում է լրացուցիչ միջոցներ կոշտերը ջարդելու համար, իսկ վերջինը հանգեցնում է նան հողի ֆիզիկական հատկություններիվատացմանը: Կատւարւսյնությունը համարվում է վարի կարնոր որակական ցուցանիշներից մեկը: Կատարայնության ուժեղ արտահայտման դեպքում ջրի մեծ կորուստ է տեղի ունենում, հատկապեսգարնան վարի ժամանակ: Մինչդեռ ցրտավարի ժամանակ, հատկապես մեր պայմաններում, կատարների առկայությունը ցանկալի է որպես ջրի կուտակմանընպաստող,ինչպես նան՝ հակաէրոզիոնգործոն: Վարի կատարայնությունը չափվում է պրոֆիլաչափերի օգնությամբ: ) գոյանումէ գործերի ոչ ճիշտ նշահարման դեպքում, շրջադարձերի ժամանակ ն գութանի սովորականից ավելի լայն ընդգրկում տալու դեպքում: Խարակները այն տարածություններն են չվարված կամ գործերի միջն: Խարակների են, որոնք մնում առկայությունը անթույլատրելի է ն այդպիսիսների հայտնաբերման դեպքում վարը համարվումէ անորակ, իսկ հիշյալ տարածությունները անպայմանորենպետք է նորից վարել: Հողի մշակման ցրտահերկիհամակարգը:Հողի ցրտահերկի կամ հիմնական մշակման համակարգըբաղկացածէ խոզանիերեսվարից ն բուն ցրտահերկից: Աշնանը կատարվող վարը նպաստավորէ ոչ միայն տեագրոտեխնիկական նկատառումներով, այլն կազմակերպական վեր է սակետից, որ հնարավորություն ընձեռում պակասեցնելու գարնանային աշխատանքների լարվածությունը: Աշնան վարի ագրոտեխնիկական առավելություններն այն են, որ լավ է կուտակվում աշնանա-ձմեռւայինն վաղ գարնանայինտեղումները, ջրի կորուստ քիչ է լինում: Հակառակ դրան, գարնան վարի ժամանակ նախ կորսված է լինում ն հետո աշնանա-ձմեռային տեղումների զգալի մասը ապա վարից հողը արագ կերպով գոլորշիացնում է խոնավությունը, որը հետագայում ամբողջությամբ չի համալրվում: Այդ պատճառով էլ գարնան վարի ժամանակհողի փոցխումը, մանավանդանջրդի պայմաններում,պետք է համարելպարտադիր: Հողի աշնանային մշակումը տարբեր մշակաբույսերից հետո,

հյարակները սովորաբար

տարբեր մոտեցում է պահանջում: Այսպես, բազմամյա խոտերիճմուտը վարելիս ցանկալի է նախ կեղնահատիչների օգնությամբ մի քանի սանտիմետր խորությամբ կտրել բույսերի արմատավզիկներըն ապա մի քանի օր անց կատարել խորը վար նախագութանիկ ունեցող գութաններով: Շարահերկ բույսերի բերքահավաքից հետո դաշտում երեսվարի անհրաժեշտությունչի զգացվում, ընդհակառակ`անհրաժեշտ է լինում ունեցող գութաններով: դաշտը խորը վարել նախագութանիկ Հացահատիկայինմշակաբույսերիխոզանի մշակությունը պահան-

ջումէ այլ

մոտեցում: Չորային շրջաններում խոնավության կորուստը կանխելու, իսկ խոնավ շրջաններում հողի մակերեսին թափված մոլախոտային սերմերը կյանքի կոչելու գործում երեսվարի դերը անգնահատելի է: Կարնոր է նան այն, որ այս դեպքում ոչնչացվում են հողի մակերեսային շերտում ապաստանածվնասատուների ու հիվանդությունների զանազաններկայացուցիչները: Երեսվարիկատարմանլավագույն ժամկետը, ինչպես նշվեց վերը, բերքահավաքինզուգընթաց, կամ, ծայրահեղ դեպքում, մեկ օր հետո կատարելն է: Երեսվարը 4-5սմ խորությամբ կատարելու համար ձեռնտու է սկավառակավորերեսվարիչներ,8-13սմ երեսվարի համար` խոփավորերեսվարիչներ: Ջրտահերկ: Հողի մշակման այս միջոցառումը հավասար չափով կարելի է կիրառել թե երեսվարածն թե այն դաշտերում,որտեղ խոզանի երեսվար չի կատարվել: Անհրաժեշտ է առաջին հերթին վարել չերեսվարած դաշտերը, դա կնպաստի ջրի, ինչպես նան նիտրատների կուտակմանը: Երկրորդ հերթին պետք է վարել երեսվար կատարած դաշտերը: Բացառիկ դեպքերում, ցրտավարից հետո, երբ տնական տաք եղանակ է լինում ու դաշտի մեկերեսը ծածկվում է մոլախոտերով, անհրաժեշտէ մինչն ձմռան վրա հասնելը կատարել մեկ կուլտիվացիա ն ոչնչացնել աճողմոլախոտերը: Հողի նախացանքային մշակումը: նախացանքային մշակման նպատակըառաջինհերթին լավագույն պայմաններ ստեղծելն է ցանվող սերմի ծլման, ինչպես նան բույսերի աճի ու զարգացման համար: Այստեղ ամենից կարնեորըխոնավության ն մատչելի սննդատարրերի նպատակահարմարծգտագործման հարցն է: Ցանվող սերմերը պետք է ընկնեն հողի փուխր շերտ, բայց համեմատաբար նստած ն քիչ պնդացածհողի վրա, որպեսզի խոնավությունը ավելի հեշտ կարողանա

օգտագործել

կլանել: Գարնանաը դաշտ դուրս գալու առաջին իսկ հնարավորության դեպքում, մանավանդ չորային շրջաններում, ջրի կորուստը կանխելու նպատակով, պետք է զբաղվել ցրտահերկի փոցխմամբ կամ քարշակմամբ:Բացի այդ, փխրեցումընպաստումէ նան հողի մակերեսի հարթեցմանը, որը խիստ կարնոր է ցանքերի խնամքի, ոռոգման կազմակերպմանն բերքահավաքի աշխատանքներիմեքենայացման համար: Փոցխումը պետք է կատարել ատամնավոր, թաթավոր, զսպանակավոր կամ սկավառակավոր փոցխերով, վարի ուղղության նկատմամբորոշ անկյան տակ: Այդ դեպքում հողի մակերեսը ավելի լավ է հարթեցվում:փոցխման որակը կախված է նան ագրեգատիշարժման արագությունից:Արագ ընթացքի ժամանակ հողը լավ է փշրվում, սակայն այս դեպքում ուժեղ փոշիացում է կատարվում: Այս նպատակիհամար օգտագործում են ծանր ատամնավորփոցխեր: Հողի նախացանքային աշխատանքները պետք է սկսել այն ժամանակ, երբ հողը ֆիզիկական հասունության վիճակի է հասել ն չպետք է շտապել, որովհետն խոնավ հողերը մշակությանընթացքում չեն փշրվում, այլ սվաղվում են: նախացանքային մշակության ձնի ն հատկապես գործիքի ընտրությունը պայմանավորվումէ նան այն հողին տրվելու՞են, թե` ոչ: բանով, թե պարարտանյութերը Գարնանացաններիհամար հողի նախացանքայինմշակությունը տարվում է ելնելով այն բանից, թե դաշտը ի՞նչ բույսերով պետք է

զբաղեցվի: Այն դաշտերում, որտեղ պետք է ցանվեն վաղ գարնանացան բույսեր, փոցխումից մի քանի օր հետո կատարվում է մակերեսային կուլտիվացիա ն փոցխում ն հետո ցանք: Եթե դաշտը աշնանը չի պարարտացվել, ապա այդ կուլտիվացիայի ժամանակ պետք է պարարտացվի:Գարնանացանհացաբույսերի մշակության դեպքում, եթե ցրտավարը որակով է կատարվել ն հողը փոխր է, կարելի է փոցխումիցհետո անմիջապեսցանք կատարել: համար հատկացված Միջին ն ուշ ժամկետի գարնանացանների դաշտերում, նախքան ցանքը, պետք է կատարել 10-12սմ խորությամբ կուլտիվացիա: Աշնանացանների համար հողի նախացանքային մշակությունը կենսագործվումէ ամռան վերջին, աշնան սկզբին ն ցանքը կատարվում է այն հաշվով, որպեսզիբույսերը կարողանանկոփվել ն թփակալել,որը

չափազանցկարնոր է հատկապեսցուրտ ն չորային շրջաններիհամար: Աշնանացաննեի համար լավագույն նախորդ են Ցելեր հանդիսանումցելերը, որոնք լինում են ձաքուր ն զբաղված: Մաքուր ցելերը իրենցհերթինբաժանվումեն սնն վաղ ցելերի: Զբաղվածները, կախված ցելը զբաղեցնող բույսի բնույթից, կարող են լինել համատարած զբաղված ն շարահերկային ցելեր: Վերջին խմբի մեջ են դասվում նան սիդերալ (կանաչ պարարտացում) ն կուլիսային ցելերը: Չորային շրջաններում լավագույնը համարվում են մաքուրը, հատկապես սն գելերը, որոնք հնարավորություն են ընձեռում հողում զգալի չափով խոնավություն ն մատչելի սննդատարրեր,հատկապես նիտրատներկուտակել: Մնիչդեռ խոնավ շրջաններում առաջնությունը պետք է տալ զբաղված գելերին, քանի որ այս դեպքում ցել զբաղեցնող բույսից ստացվում է զգալի քանակությւսմբ հավելյալ արդյունք, որը չի ստացվումմաքուր ցելի դեպքում: Սե ցելի մշակությունը պետք է սկսել դաշտը զբաղեցնող բույսի բերքահավաքիցանմիջապեսհետո, խոզանի երեսվարով կաճ առանց դրա: Հիմնականվարի ժամանակ հող են մտցնում գոմաղբըն այլ օրգանական պարարտանյութեր:Անհրաժեշտությանդեպքում կատարվումէ վարելաշերտիխորացում: Չորային շրջաններում ցրտավարած դաշտի մակերեսը թողնվում է խորդուբորդ վիճակում, որպեսզի այն նպաստի ձյան կուտակմանը ն անձրնաջրերիներծծմանը:Վաղ գարնանը դաշտ դուրս գալու առաջին իսկ հնարավորության դեպքում ցելադաշտը փոցխում են, խոնավության կորուստը կանխելու նպատակով: ՀՎետագայում սն ցելի մշակության հիմնական նպատակն է մոլախոտերիդեմ պայքարը ն եղած տեղումները հողում պահելը: Դրան հասնելու համար ցելադաշտը ենթարկում են շերտային. մշակության՝ երեսվարիչների ն տարբեր տիպի թաթիկներով կուլտիվատորների օգնությամբ: Ըստ որում երեսվարը կատարվում է խորը` 10-12սմ, հետագա կուլտիվացիաների խորությունը գնալով նվազեցվում է: Շերտայինմշակությանառավելությունըկայանում է նրանում, որ աճող մոլախոտերը ոչնչանում են ն միննույն ժամանակ սերմերի նոր պաշարներ են դրվում ծլման համար նպաստավորպայմաններիմեջ ու ոչնչացվումհաջորդ մշակությանընթացքում: Որպես կանոն, երեսվարն ու կուլտիվացիաները պետք է ուղեկցվեն փոցխումներով,որպեսզիջրի գոլորշիացումը նվազագույնի հասցվի: Այն տնտեսություններում, որտեղ գոմաղբի տեղափոխումը կաՏլ

տարվում է ձմռան ընթացքում, գոմաղբը հող է մտցվում ցելերի կրկնավարի ժամանակ` գարնանը, այս դեպքում վարը պետք է կատարել առանց նախագութանկավորգութանների,որպեսզիգոմաղբը լավ խառնվի հողի հետ ն բաշխվի ամբողջ վարելաշերտում: Այս աշխատանքը կարելի է կատարել նան ամռան վերջին` աշնանացանների գանքից մոտ մեկ ամիս առաջ: Այն ուշացնել չի կարելի, որովհետն հողը չի նստի ն ցանքը նստած հողում չի կատարվի: Խոնավությամբապահովված շրջաններումմաքուր ցելերը պետք է կիրառել բացառիկ դեպքերում, երբ դաշտը ուժեղ աղբոտված է լինում ն ծլարմատավոր կոճղարմատավոր մոլախոտերով: Այս դեպքում սն ցելի գարնա-ամառային մշակումը կատարվում է այլ եղանակով: Գարնանը,երբ դաշտը ծածկվում է մոլախոտերով,կատարումեն առաջին կուլտիվացիան՝` 4-5սմ խորությամբ, հետագայում կուլտիվացիաների խորությունը աստիճանաբար ավելացվում է, քանի որ այս դեպքում հողի չորացման վտանգը մեծ չէ: Ցանքից առաջ կատարվում է նախացանքայինկուլտիվացիա` ցանքի խորությամբ, ն ցանք: Վաղ ցելը կատարվում է այն դեպքում, երբ սն ցելի կիրառման հնարավորությունը բացառվում է: Ցելի այս տեսակը սն ցելի համեմատությամբպակաս արդյունավետ է, նախ այն պատճառով, որ այստեղ ձնհալի ջրերը ն անձրնաջրերը պակաս չափով են ներօծվում հողի մեջ, ե ապա աշնանը զարգացող ձմեռող ն աշնանային մոլամնում` սպառելով հողի ջուրն ու խոտերը անպատիժ են սննդատարրերը: Այս հանգամանքները հաշվի առնելով, վաղ ցելի կիրառմանդեպքում, աշնանը կատարվողխոզանի երեսվարը պետք է համարել պարտադիր: Երեսվարած դաշտում ջուրը ավելի լավ է ներծծվում: Գարնանը վաղ ցելի համար առանձնացված դաշտը պարարտացվում է, վարվում նախագութանիկավորգութաններով ն փոցխվում: Աշնանը չերեսվարված դաշտերում գարնանային աշխատանքների ուշացման վտանգի առկայության դեպքում անհրաժեշտ է դաշտը նախօրոք երեսվարել, կանխելով վաղ 0գարնանային տեղումների կորուստը ն, որ կարնոր է ոչնչացնել վաղ գարնանային մոլախոտերիծիլերն ու ձմեռողներիվարդակները: Վաղ ցելերի ամառային մշակությունը տարվում Է սն ցելին հատուկ

եղանակով: Ձբաղվեժ ցելերը,

ի տարբերություն մաքուր ցելերի, կարճատն ժամանակով զբաղեցվում են զանազան կերային կամ պարենային պայմանը բույսերով: Զբաղված ցելերի կիրառման ւպպարտադիր

համարվում է խոնավությամբ ապահովված ն կարճ վեգետացիա ունեցող մշակաբույսերի ընտրությունը: Սն ցելի համեմատությամբ զբաղված ցելից հետո, աշնանացանըմիշտ պակաս բերք է տալիս, բայց երբ ցելը զբաղեցնող մշակաբույսից բարձր բերք է ստացվում, այդ դեպքում զբաղվածցելի արդյունավետությունըհաճախգերազանցում է մաքուր ցելին: ցել զբաղեցնող բույսը ցանվում է աշնանը կամ վաղ գարնանը: Նրա վեգետացիան պետք է կարճ լինի, որպեսզի ամռան նույն առաջին կեսին բերքը հավաքվի ն դաշտը նախապատրաստվի տարում աշնանացանիհամար: Ցել զբաղեցնողբույսի բերքահավաքից հետո դաշտը պարարտացվում է ն վարվում նախագութանիկավոր ն գութաններով փոցխվում: Դաշտի հետագա մշակությունը տարվում է սե ցելին հատուկ եղանակով` նպատակ ունենալով պայքարել դեմ ու պահպանելհողի խոնավությունը: մոլախոտերի Կախվածցելը զբաղեցնողմշակաբույսերիբնույթից տարբերում են երկու տիպի ցելեր՝ ն մշակաբույսերով զբաղված այհամատարած ցանվող բ)շարահերկմշակաբույսերով զբաղված: Համատարած զբաղված գելերում հաճախ մշակվում են վիկվարսակի, ոլոռ-վարսակի կամ գարու խառնուրդներ:Նշված գելերի դեպքում վաղ գարնանը հողի համապատասխանմշակության պայմաններում, նախացանքայինկուլտիվացիայից հետո ցանվում են ցել աղեցնող բ բույսերը: Բակլազբի բույսի առկայության շնորհիվ հողը զբաղ»ց հարստանում է ազոտով: Խիտ բուսածածկի առկայության դեպքում մոլախոտերը ճնշվում են ն այս ցելի արդյունավետությունըբարձրանում է: շրջաններում Մեր հանրապետության նախալեռնային գոտու նան է աշորա, գարնան վերջին` որը աշնանացան կարելի մշակել ամռան սկզբին մեծ զանգված է առաջացնումն կարող է Օգտագործվել որպես կանաչ կեր կամ սիլոս: բերքահավաքը պետք է կատարել վիկի բույսերի Վիկ-վարսակի ծաղկման սկզբում, իսկ ոլոռ-վարսակիդեպքում` բերքահավաքի որոշ ուշացման գնով կարելիէ ստանալ կանաչ ունդերի բերք ն ապա մնացած զանգվածը հնձել որպես խոտ: Այնուհետն դաշտը նախապատհամար վերը շարադրվածեղանակով: ր աստել Լ աշնան 9 ցանքի Շարահերկ զբաղված ցելերը համատարած զբաղված ցելերի համեմատությամբ ունեն այն առավելությունը, որ այստեղ շնորհիվ միջշարքային մշակությունների, ցելադաշտը գարնանից զերծ է լինում մոլխոտերից:Շնորհիվպարբերաբար կատարվող միջշարքային կուլ-

ծ3

տիվացիաների,լավանում են հողի օդաջերմայինն ջրային ռեժիմները, պրոցեսները, ակտիվանումեն հողում ընթացող միկրոկենսաբանական է որոնց պատճառով ուժեղանում հատկապես նիտրատներիկուտակման ընթացքը: Այս առումով ցելերի այս տեսակըորոշ չոփով մոտենում է մաքուր ցելերին: Որպես ցել զբաղեցնող բույսեր այս դեպքում կարող են ծառայել եգիպտացորենիվաղահաս սորտերն ու հիբրիդները, արնածաղիկը, վաղահասկարտոֆիլը: Ցել զբաղեցնող եգիպտացորենի բերքը կարելի է սիլոսացնել կաթնամոմային հասունացման փուլում, կամ օգտագործել որպես կանաչ կեր: Այս դեպքում դաշտը ավելի շուտ է ազատվում ն հետագա մշակությունների համարավելի շատ ժամանակ է մնում: Կույիսային ցելերը գերազանց կիրառվում են չորային շրջաններում: Նպատակը ձյան կուտակումն է, հողի ջերմային ռեժիմի բարելավումը, ինչպե, նան վնասակար քամիների ազդեցությունը մեղմացնել է: Կուլիսներ ստեղծելու նպատակով ցելադաշտում գարնանը կամ ամռանըցանում են եգիպտացորենկամ արնածաղիկ:Ցանքը պետք է կատարել երկու-երեք ժապավեններով, մեկը մյուսից 20-25սմ հեռավորությամբ, քամիներին ուղղահայաց ուղղությամբ: Միջկուլիսային տարածությունները ամռան ընթացքում մշակվում են ցելերին հատուկ եղանակով կատարելով կուլտիվացիաներ ն փոցխումներ: Աշնանացանըպետք է կատարել լավագույն ժամկետներում: Աշնանացանի ժամանակ պետք է այնպես անել, որ կուլիսային բույսերը չտուժեն: Հետցանքային ժամանակամիջոցումայդ բույսերը բարձրանում են, ամրապնդվում, ն ձմռան ընթացքում նպաստում դաշտում ձյան կուտակմանը: Սոիդերալցելերը զբաղված ցելի մի տեսակն են, որտեղ ցել զբաղեցնող բույսը օգտագործվում է հողը օրգանական նյութերով հարստացնելու համար: ցելերի այս տեսակըառավել ընդունելի է այն տնտեսություններիհամար, որոնք օրգանականպարարտանյութեր քիչ ունեն: Ցել զբաղեցնող բույսեր, այստեղ ծաղկման նախօրյակին, երբեմն էլ ավելի ուշ, վարածածկումեն հողի տակ: Որպես սիդերատ կարող են ծառայել մաշը, շամբալան, հլածուկը: Հողի մշակությունը ոչ ցելային նախորդներից հետո Աշնահետո նացաններըոչ ցելային նախորդներից տեղադրելիսսովորաբար ստացվում է ցածր բերք: Բացառիկ դեպքերում, երբ ամռան երկրորդ կեսը անձրնային է լինում, պարարտացմանարդյունավետ համակարգ

կիրառելիսստացվումէ բարձրբերք: Մեր պայմաններում աշնանացան ցորենը հաճախ տեղադրվում է աշնանացանիցհետո: Այս դեպքում հողի մշակմանհամակարգըպետք է ծավալվի կիսացելային մշակության եղանակով ն հատուկ ուշադրություն դարձվի խոնավության պահպանմանը:Եթե հողը չոր է, ապա աշնանացանիբերքահավաքինզուգընթաց պետք է կատարել խոզանի երեսվար, գլանել ն թեթն փոցխերով փոցխել, որը հնարավորություն կստեղծի խոնավության կուտակման համար, որովհետն որոշ ժամանակ անց հողի խորը շերտերում կուտակված ջուրը վեր կբարձրանա: Այն դեպքում, երբ դաշտն զբաղեցնող բույսի բերքահավաքի ժամանակ հողը պարունակում է բավարար թանակի խոնավություն ն կոշտերի առաջանալու վտանգ չկա, ապա խոզանի երեսվարը բացառվում է: Այս դեպքում դաշտը պետք է պարարտացնելն կատարել խորը վար, նախագութանիկավորգութաններով ն փոցխել: հետագայում, մինչե աշնանացանը,անհրաժեշտության դեպքում, պետք է դաշտը կուլտիվացիայի ենթարկել կտրող թաթիկավոր կուլտիվատորներով,ծլած մոլախոտերըոչնչացնելու համար, իսկ նշանակալից անձրններիցհետո հողի մակերեսըփոցխել` ջուրը պահելու նպատակովն ցանքի նախօրյակինկատարել նախացանքայինկուլտիվացիա: իր առջն դրված խնդիրներըկարողանա Որպեսզիկուլտիվացիան կատարել, անհրաժեշտ է ճիշտ որոշել կատարմանժամկետները,կուլտիվացիան պետք է կատարել այն ժամանակ,երբ հողի խոնավությունը տատանվում է լրիվ խոնավունակության 50-6045-ի սահմաններում: Խիստ կարնոր է կուլտիվացիայի խորության համահավասար պահպանումը ամբողջ դաշտում: Կուլտիվացիայի ընթացքում պետք է մոլախոտերըլրիվ կտրտվենն խարակներչառաջանան: Կուլտիվացիայիկատարմանբարձր արագության դեպքում հողը լավ է փշրվում: Ջրի գոլորշիացումը կանխելու նպատակով կուլտիվացիան սովորաբարուղեկցվումէ փոցխմամբ:

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

Երկրագործության համակարգ ասելով հասկանում ենք գիտականորեն հիմնավորվածագրոտեխնիկական,մելիորատիվ ն տնտեսակազմակերպչականմիջոցառումներիմի ամբողջություն, որը կոնկրետ տեղի հողակլիմայական պայմաններում, բոլոր հողերի նպաւտա85

կահարմար օգտագործմամբմիավոր տարածությունից, նվազագույն ծախսումներ կատարելով,ապահովում է բարձր բերք ն նպաստումէ հողի բերրիությանբարձրացմանը: Երկրագործությանհամակարգերը մշակվում ն կիրառվում են ելնելով տնտեսությանկամ շրջանի կոնկրետպայմաններից: Երկրագործությանճիշտ համակարգի անկյունաքարը կազմում է տնտեսության զարգացման ուղղություն ն մշակվող մշակաբույսերի փոխհարաբերության(ցանքերի կառուցվածքի) ճիշտ որոշումը: Այսպիսով, տարբերգոտիների, անգամ տնտեսություններիհամար երկրագործության համակարգերը կարող են տարբեր լինել: Սակայն բոլոր դեպքերում երկրագործության առաջավոր համակարգեր պետք է ու հիմնվեն լայն մեքենայացման,ինչպեսնան գիտությաննվաճումների արտադրությանառաջավորփորձի վրա: զարգացել Երկրագործությանհամակարգերըպատմանականորեն կացուեն կախվածմարդկայինհասարակությանսոցիալ-տնտեսական Բոլոր հագեցվածությունից: թաձնի բնույթից, նրա տեխնիկական է տվյալ նպաստի դեպքերում երկրագործությանհամակարգը պետք հասարակականկացութաձնիզարգագմանը,հակառակ պարագայում այն մերժվում է: Մարդկային հասարակական ամեն մի կացութաճն ն ստեղծում է երկրագործությանիր համակարգը, որը նպաստում հնարավորություն է ստեղծում տվյալ կացութաձնի անխափանզարգացմանը: երկրագործության պատմական զարգացման ընթացքում հայտնի են հետնյալ համակարգերը, է նախնադարյան Խոպանայինհամակարգ: Համապատասխանում երկրագործությամբ ժամանակ համայնական հասարակարգին:Այն զբաղվողները կանայք էին, իսկ հողի մշակման գործիքը բրիչն էր: է, որ այդ պայմաններումդժվար էր կենսագործելհողի մշակման այն խնդիրները, որոնք այժմ առաջադրվում են: Տափաստանային շրջաններումկուսական խոպանը մարդիկօգտագործումէին այնքան ժամանակ, մինչն սպառվումէր նրա բերրիությունը,որից հետո թողնում Ն տարածություններ մշակելուն: Անտառային անցնում էին այլ էր նախ ազատվել անտառից, դրա համարէլ անհրաժեշտ շրաջններում հատում էին անտառը, այրում ն ապա մշակում ցանկացած մարդիկ հատման համակարգ: բույսը: Նման համակարգը կոչվեց կրակայինկամ նե Այս ձնով նորանոր անտառներ էին ոչնչանում օգտագործվումորպես վարելահող: Երկրագործությանայս համակարգը հնարավոր էր կիրառել այնքանժամանակ, քանի դեռ գոյությունչուներ հողի մասնավոր

Պարզ

սեփականություն:

Խամային համակարգ: Երբ զարգացավ ստրկատիրակւսն հասրակարգը ն առաջացավ հողի մասնավոր սեւիականությունը, քիչ թե շատ ավելացավ նան երկրագործության մթերքների նկատմամբ պլահանջները: Մարդիկ վերադառնումու մշակում էին այն հողերը, որոնք լքել էին 25-30 տարի առաջ: Այդպիսի հողերը խամեր էին կոչվում, որի պատճառով էլ համակարգը կոչվեց խամային: Խամի շրջանում հողերը բնական բուսական ծածկոցի տակ վերականգնում էին իրենց բերրիությունը ն սկզբնական շրջանում բաձր բերք էին ապահովում: Սակայն հետագայում,վերը ճնշվածպատճառներով, մարդիկ ստիպված էին աստիճանաբարկրճատել խամի ժամանակաշրջանը,իսկ դրանից իջնում էր մշակվող բույսերի բերքատվությունը, քանի որ դաշտերը ծածկվում էին մոլախոտերով: Այդպիսի հողերի խամ թողնելր նս դարձավ անարդյունավետն աստիճանաբարնա իր տեղը զիջեց երկրագործության նոր համակարգի: Ցելային համակարգ:Իր զարգացման բարձր աստիճանինհասած ֆեոդալական հասարակարգումն առանձիներկրներում իր գոյությունը պահպանեցմինչե 20-րդ դարի քսանական թվականներըն ավելի ուշ: Այս համակարգի էությունն այն է, որ տնտեսությունում հողերը բաժանում էին երեք մասի,թողնվումէր ցել, երկրորդըտրամադրվումէր աշնանացանցորենին, իսկ երրորդը` գարնանացանհացահատիկներին

(գերազանցապեսվարսակ ն գարի), որի շնորհիվ հացահատիկների գանքատարածությունները զգալի չափով ավելացան: Տնտեւություններում ստացված գոմաղբը օգտագործվում էր պարարտացմանհամար: ցելադաշտի շնորհիվ զգալիորեն պակասեցդաշտերի մոլախոտվածության չաւիը, կոճղարմատավոր մոլախոտերը նահանջեցին ն դա թույլ տվեց մշակվող հացաբույսերի բերքատվությունը պահպանելորոշ բարձրության վրա: Այս համակարգի ժամանակ անասնապահության կերի բազան ապահուլվում էր ի հաշիվ ընդարձակ բնական մարգագետինների, հետագաընդարձակումըաստիճասակայնցանքատարածությունների նաբար կրճատեց կերհայթայթման բնական տարածությունները: Անասունները տարվա մի մասը ստիպվաձ անց էին կացնում մոլախոտերովպատվածցելադաշտերում, իսկ ամռան երկրորդկեսից` խոզաններում: Ցելերը գրեթե հողի բերրիությանպայմաններիվրա այլնս դրականորենչէին ազդում: Ցելերի դերի անկումը ն անասունների կերի բազայի նման կրճատումը հանգեցրեց գոմաղբի քանակի պակասեցմանը,որը ն բացասականանդրադարձավմշակվող բույսերի բերքատվությանվրա:

Պտղափոխայինհամակարգ:Ի տարբերություն նախորդի, անհրաժեշտ էր այդ պահանջները բավարարողնոր համակարգ:Այստեղ մուտք գործեցին կերային մշակաբույսեր` երեքնուկը, արմատապտուղները, որոնք ոչ միայն անասնապահությունը ապահովեցին կերի կայուն բազայով ն անասնապահությանմթերատվությանբւսրձրացման հիմք ստեղծեցին, այլն նպաստեցին հողի բերրիության պայմանների լա-

վացմանը:

19-րդ դարի սկզբին այդ համակարգըներդրվեց Անգլիայի ՆորՖոլկ կոմսությունում: Ցանքաշրջանառությունը,որը ստացավ նորֆոլկյան անունը, ընդգրկում էր հացաբույսեր` 5096, երեքնուկ՝ 2546 ն շասղգամ2̀590, հետնյալ հաջորդականությամբ` 1. աշնանացան ցորեն, 2. շաղգամ, 3. գարնանացան գարիՀերեքնուկ, 4. երեքնուկ: Այս սխեմայից դժվար չէ նկատել, որ մշակվող բույսերը դաշտում մնում են ընդամենը մեկ տարի ն, որ գլխավորն է, այստեղ հողը աղքատացնող (թիթեռնածաղիկ ն շարահերկ) բույսերը իրար հերթաւիոխումեն: Այս համակարգը կարճ ժամանակամիջոցում տարածվեց Եվրոպայում, անցավ Ռուսաստան ն որպես երկրագործությանարդյունավետ արժանացավբարձր գնահատականի: համակարգի, ժամանակին Խոտադաշտայինհամակարգ: Հիմնված է ռուսական ագրոնոմիական մտքի խոշորագույն ներկայացուցիչներ Ա.Վ.Սովետովի, Պ.Ս.Կուտիչնի, Վ.Վ.Դոկուչանիկողմից կատարվածհետազոտությունների վրա: Ամփոփելով վերահիշյալ գիտանականների կատարած աշխատպանքները, ակադեմիկոս Վ.Ռ.Վիլյամսը մշակեց երկրագործության խոտադաշտային համակարգը, որը չնայած կատարյալ չէր, սակայն 20-րդ դարի քսանական թվականներին, երբ երկիրը ի վիճակի չէր գյուղատնտեսության մեջ խոշոր կապիտալ ներդրումներ կատարելու, այդ համակարգը միանգամայն ընդունելի էր: Ի տարբերություն պտղափոխային համակարգի, որը պահանջում էր մեքենայացման ու հանքային պարարտանյութերիինտենսիվկիրառում, խոտադաշտային համակարգըչէր պահանջում մեծ ծախսեր: Երկրագործության խոտադաշտային համակարգի տնտեսական հիմունքների համաձայն, հողի բերրիության պայմանների լավացումը կապվում է հողի ստրուկտուրային վիճակի բարելավման հետ: Հողի ստրուկտուրան համարվում է այդ համակարգիվերաբերյալ ստեղծված ուսմունքի անկյունաքարը: Ստրուկտուրայի բարելավումը այստեղ կապվում է բազմամյա բակլազգի ն հացազգի խոտախառնուրդների մշակության հետ: Երկու-երեք տարի խոտերը մնալով միննույն դաշտում, հողում թողնում էին մեծ քանակությամբ արմատայինզանգ`

ված: Արմատայինհամակարգիազդեցության տակ հողում ւսռաջանում էին ջրակայուն ստրուկտուրային առանձնություններ (ագրեգատներ), որոնք հանդիսանում էին հողի բերրիության պայմանների լավացման կարնորցուցանիշը: Այժմ խնդիր է դրվում կախված առանձին շրջանների, անգամ տնտեսությունների կոնկրետ հողակլիմայական պայմաններից, ն հենվելով ագրոնոմիականմտքի արտադրությանառաջավոր փորձի վրա, անցնել երկրագործության առավել ինտենսիվ համակարգի կիրառմանը,հասնել այն բանին, որպեսզի մշակվող տարածությունից ավելի բարձր բերք ստացվի: Ցանքաշրջանառություններ:Հայտնի է, որ դաշտավարության մեջ առանց մշակաբույսերի հերթափոխությանհնարավոր չէ լուծել հողերի բերրիությանպահպանմանու կայուն բերք ստանալու խնդիրները: Բույսերի անհերթափոխ մշակությունը առաջ է բերում հողերի բերրիության անկում, որն ուղեկցվում է հողատարման երնույթների ուժեղացումով, նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում մոլախոտերի, հիվանդությունների ե վնասատուներիզարգացման համար: Ցանքաշրջանառությանհամար ընտրված ցանքատարածությունը պետք է ունենա միատարր հողային ծածկոց, լինի անջրդի, թե ջրովի: Ցանքաշրջանառության կառուցվածքը որոշելուց պետք է նկատի ունենալ ագարակատիրոջ պահանջները, իսկ մշակաբուսյերի հաջորդականությունը սահմանելիս` նրանց ագրոկենսաբանական առանձնահատկությունները:

Ցանքաշրջանառությունում մշակաբույսերի հերթափոխության սկզբունքները: Տարբեր մշակաբույսեր տարբեր պահանջ ունեն հողի սննդատարրերինկատմամբ:Հացահատիկայինմշակաբույսերն ավելի շատ ծախսում են ազոտ ն ֆոսֆոր, կարտոֆիլը, շաքարի ճակնդեղը ն արնածաղիկը` կալիում, բակլազգիները` ֆոսֆոր, կալիում ն միաժամանակհարստացնումեն հողը ազոտով: Առանձին մշակաբույսեր ունակ են տարրալուծելու հողի դժվարալուծ միացությունները ն օգտվելու դրանից (կարտոֆիլ, կորնգան, հնդկացորեն), մյուսներն օգտվում են հիմնականումջրալուծ տարրերից (ցորեն, շաքարի ճակնդեղ ն այլն): Բույսերի ընտրությանժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան հողի խոնավությունից օգտվելու նրանց ունակությունը, որը պայմանավորված է վերջիններիս արձճատայինհամակարգիկառուցվածքով 1. հողի խորը շերտերը թափանցելու ունակությամբ: Այսպեսօրինակ, հացահատիկային մշակաբույսերի արմատները փնջաձն են ն հիմնա89

կանում տարածվում են վարելաշերտում: Մինչդեռ առվույտի, կորնգանի, հատիկաընդեղեններին մի շարք այլ մշակաբույսերի արմատները առանցքային են, թափանցում են ավելի խորը ն ունակ են օգտվելու հողի խորը շերտերի խոնավությունից, ինչպես նան սննատարրերից: Ցանքաշրջանառության մեջ բուսյերի հաջորդականությունը որոշելիս անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ բակլազգիների ընտանիքին պատկանող մշակաբուսյերը (առվույտ, կորնգան, երեքնուկ, շաբդար, վիկ, հատիկաընդեղեններ), հողը հարստացնում են ազոտով, բարելավում են նրա ստրուկտուրան ն լավ նախորդներ են հանդիսանում հաջորդ մշակաբույսերիհամար: ճիշտ հերթափոխությունը անհրաժեշտ է նան մոլախոտերի, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարելու համար: ն Անհերթափոխ ցանքերում մոլախոտերը, հիվանդություններ վնասատուները շատ արագ են տարածվում,որոնցից շատերը նունիսկ հարմարվում են տվյալ մշակաբույսին: Այսպես,օրինակ խրփուկը միշտ հանդիսանում է ուղեկից վաղ ցանվող գարնանացանհացահատիկային մշակաբույսերին,ճրագախոտը` ծխախոտին,արնածաղկին: Ցորենի ն գարու կրկնվող ցանքերին մեծ վնաս է հասցնում արմատային փտումը, եգիպտացորենին`մրիկը, արնածաղկին` կեղծ ալրացողը, կարտոֆիլին`կոլորադյանբզեզը, լարաթրթուրը ն այլն: Նկատի պետք է ունենալ, որ բույսերը տարբեր կերպ են ազդում հողի ֆիզիկական հատկություններիվրա, ն տարբեր քանակությամբ օրգանական զանգված են թողնում հողում: Շարահերկ մշակաբույսերի ցանքերում արդյունավետ պայքար է տարվում մոլախոտերիդեմ, հողը պահվում է փուխր վիճակում, լավանում է հողի ֆիզիկական հատկությունները, որի հետեանքով դրանք լավ նախորդներեն շատ մշակաբույսերիհամար: Անջրդի երկրագործությամբ զբաղվող .տնտեսություններում ցանքաշրջանառություններումորոշակի տեղ պետք է հատկացնել ման զբաղված ցելերին, դրանցից առաջինը բարելավում է հողի քուր ֆիզիկական հատկությւոնները, նպաստում է հողում խոնավության ն սննդատարրերիպաշարների ավելացմանը ն արդյունավետ միջոց է մոլախոտերի, հիվանդություններին վնասատուների դեմ պայքարելու համար: Այն հատկապես լավ նախորդ է աշնանացանների համար: Չնայած ցելադաշտը մեկ տարի թողնվում է ազատ ն այդ տարին բերք չի ստացվում, սակայն այդ կորուստը փոխհատուցվում է հաջորդ տարին բույսերի բերքատվության բարձրացմամբ:

Հասկացություններ ցանաքաշրջանառության մասին: Ճճանքաշրջանառությունը գյուղատնտեսականմշակաբույսերի ն մաքուր ցելի գիտականորենհիմնավորվածհաջորդականությունն է ժամանակի(ըստ տարիների) ն տարածության(ըստ դաշտերի) մեջ: հատկացված տարածքը ըստ ցանքաշրջանառության սխեմայի բաժանվում է առանձին հատվածների` դաշտերի, որտեղ իրականացվում են առանձին բույսերի կամ խումբ բույսերի մշակությունը կամ թողնվում է մաքուր ցելի տակ: Ցանքաշրջանառության սիսեմա--ցանքաշրջանառությանդաշտերի թվին համապատասխանընդգրկված մշակաբույսերի ն մաքուր ցելի

Ցանքաշրջանառության դաշտ--ցանքաշրջանառությա

հաջորդականությունը:

(ռոտացիա)---այն ժամանաՑանթաշրջանառությանշրջապտույտ կահատվածը(տարիներով),որի ընթացքում ընդգրկված բոլոր մշակաբույսերը ն մաքուր ցելը համաձայնսխեմայի,հաջորդաբարանցնում են տվյալ դաշտով: Շրջապտույտի -ադյուսակ--ցանքաշրջանառության դաշտերում մշակաբույսերին մաքուր ցելի հաջորդականությունը,ըստ տարիների: ցանքաշրջանառուԱնհերթափոխ ցանք (մոնոկուլտուրա-երբ թյունից դուրս տվյալ մշակաբույսը նույն դաշտում անընդմեջ մշակվում է երկարժամանակ: Կռննվող ցանքթ--երբտվյալ մշակաբույսը ցանքաշրջանառության տվյալ դաշտում անընդմեջմշակվում է 2-3 տարի: Հավաքական դաշտ--երբ ցանքաշրջանառության որնէ դաշտում ընդգրկվումեն երկուն ավելի մշակաբույսեր: մեկ տարի մշակաբույսերով չեն դաշտը Մաքուր ցել-երբ զբաղեցնում, այն խնամքովմշակում են, պարարտացնում ն պահում են մոլախոտերիցմաքուր վիճակում: Զբաղված ցել-երբ դաշտը զբաղեցնում են վաղահաս մշակահնարավոր է դաշտը բույսերով, որոնց բերքահավաքից հետո համար: նախապատրաստել աշնանացանների կառուցվածթ--ցանքաշրջանառությանմեջ Ցանքաշրջանառության մշակաբույսերի ն ցելի զբաղեցրած տարածությունը, արտահայտված տոկոսներով`ընդհանուրտարածությաննկատմամբ: Ցանքաշրջանառություններիդասակարգումը: Գոյություն ունի երեք տիպ` դաշտային, կերայինն հատուկ: ցանքաշրջանառության 1. Դաշտային երբ ցանքաշրջանառության ամբողջ տարածքի կեսից ավելին զբաղեցվում է հացահատիկային, տեխնիկական մշակա91

բույսերով ն կարտոֆիլով: 2.Կերային--երբ ամբողջ տարածքի կեսից ավելին հատկացվում է կերային մշակաբույսերին:Կերային այն ցանքաշրջանառությունը, որի դաշտերը մոտ են անասնապահական ֆերմաներին կոչվում է ջֆերմայաժերծ: Այն նախատեսվում է հյութալի ն կանաչ կեր արտադրելու

համար:

է մշակուատուկ ցանքաշրջանառություններ-նախատեսվում ն թյան հատուկ պայմաններ տեխնոլոգիա պահանջող բույսերի համար (բանջար-բոստանային,ծախախոտ, շաքարի ճակնդեղ ն այլն): Այս ցանքաշրջանառություններիթվին են պատկանում նան հողապաշտպան (հակաէրոզիոն)ցանքաշրջանառությունները: 3.

-

Ցանքաշրջանառությունների մեջ մշակաբույսերիգնահատումըորպես նախորդների: Բազմամյաբակյլազգիխոտաբույսերը լավագույն նախորդներ են մշակաբույսերի մեծ մասի համար ինչպես ջրովի (առվույտ), այնպես էլ անջրդի(կորնգան,երեքնուկ) հողերում: Շարահերկ մշակաբույսերըհամարվումեն լավագույն նախորդներ ն հատիկաընդեղեն բույսերի համար: գարնանացանհացահատիկային կւսրճ վեգետացիա ունեցող շարահերկ բույսերը լավ նախորդներեն աշնանացան հացահատիկային մշակաբույսերի համար: Շարահերկերից եգիպտացորենը միննույն դաշտում անընդմեջ կարելի է մշակել 2-3 տարի, կարտոֆիլը ն շաքարի ճակնդեղը ոչ ավելի, քան 2 տարի: Կարտոֆիլից, պոմիդորից ն արնածաղկից հետո ծխախոտ չի կարելի մշակել, եթե դաշտը վարակված է ճրագախոտով, բվիկով (սովկա), լարաթրթուրով: Կարտոֆիլից հետո ցանԼլալի չէ մշակել պոմիդոր ն

հակառակը:

մշակաբույսերը հանդիսանում են արժեքավոր յՉատիկարնդեղեն նախորդներաշնանացանն գարնանացան,շարահերկ ն տեխնիկական մշակաբույսերիհամար: Այս խմբի բույսերի հիվանդություններնու վնասատուները վտանգավոր չեն հացահատիկային ն շարահերկ ոչ բակլազգի բույսերի համար: Խորհուրդ չի տրվում միննույն դաշտում երկու տարի անընդմեջ բակլազգի բույս մշակել` դրանց յուրահատուկ հիվանդություններին վնասատուներիտարածմանվտանգի պատճառով: Աշնանացանհացառատինայրնմշակաբույսերը լավ նախորդներեն գարնանացան հացահատիկային, հատիկաընդեղեն ն շարահերկ (եգիպտացորեն,ծխախոտ,կորտոֆիլ, շաքարի ճակնդեղ, արեածաղիկ) մշակաբույսերիհամար: Արարատյանհարթավայրումն նախալեռնային

ջրովի հողերում աշնանացաններիբերքահավաքիցհետո կարելի է մշակել խոզանացան բույսեր: Պետք է խուսափել աշնանացաններիկրկնվող ցանքերից, քանի որ դրանք վարւսկվումեն արմատայինփտում հիվանդությամբ: գոտու

Դաշտայինցանքաշրջանառության մի քանի սխեմաներ 1.Արարատյանհարթավայրի օրովի հողերում՝ ա)փոքրտարածություններիվրա՝ 1.աշնանացանցորեն (գարի) առվույտիենքացանքով 2.առվույտ 3.առլույտ 4.բանջարանոցային մշակաբույսեր բ)մեծ տարածությունների վրա` 1.աշնանացանցորեն (գարի) առվույտիենքացանքով 2.առվույտ . 3.առվույտ 4.առվույտ 5.բանջարաբոստանային մշակաբույսեր 6.վաղահաս կարտոֆիլ բերքահավաքիցհետո բանջարային մշակաբույսեր 7,գարնանացանհավաքական 2.Լեռնային շրջաններիանջրդի հողերում, այփոքր տարածություններիվրա` 1.մաքուրցել 2.աշնանացանցորեն 3.գարնանացանգարի (ցորեն) 4.աշնանացանցորեն բ)մեծ հողակտորների վրւս` 1.մաքուրցել 2.աշնանացանգորեն 3.աշնանացան կան գարնանացան ցորեն, կորնգան ենթացանքով 4.կորնգան 5.կորնգան 5.աշնանացանկամ գարնանացանցորեն (գարի) 7.աշնանացանցորեն:

ԵՐԿՐՈՐԴ

ԲԱԺԻՆ

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ՅԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

արտաԲուսաբուծությունը համարվում է գյուղատնտեսական են բոլոր ընդգրկվում Նրա մեջ մեկը: դրության կարնոր ճյուղերից մշակովի բույսերը, որոնք համարվում են ողջ գյուղատնտեսական արտադրությանհիմքը: ու Ֆոտոսինթեզիպրոցեսումնրանք օգտագործելով արնի լույսն էներգիան, ածխաթթու գազից ն ջրից սինթեզում են օրգանական զանազան միացություններ,որոնց մի մասը բերքի ձնով մարդիկ ու օգտագործում են որպես սնունդ, անասնակեր կամ հումք` թեթն համար: սննդի արդյունաբերության Ինչպես հայտնի է, բուսականաշխարհըբազմազանէ: Միայն ծաղկավոր բույսերի տեսակներըանցնում են 300 հազարից, որոնցից մշակովի են 1500-ը ն դրանցիցմեծ տարածությունեն զբաղեցնում250-ը: արտադրությանճյուղ բուսաբուծուՈրպես գյուղատնտեսական մշակաբույսերը սակայն որպես թյունն ընդգրկում է այդ բոլոր է դաշտայինմշակաբույսերով, միայն զբաղվում այն գիտությանճյուղ, հասնում է շուրջ 90-ի: որոնց թիվը Բուսաբուծության առաջնահերթ խնդիրն է մշակել դաշտային մշակաբույսերից բարձր ն որակով բերք ստանալու տեսական հիմունքները են պրակտիկ միջոցառումները: Այն գիտականորեն ու ուսումնասիրում է բույսերի զարգացման օրինաչափություններն ըրանց մեջ ընթացող բոլոր գործընթացները, դիտելով դրանք մի մեջ: ընդհանուրմիասնության Բուսաբուծությունը սերտորեն կապված է այլ հարակից գիտությունների հետ, ինչպիսիք են` բույսերի ֆիզիոլոգիան, կենսաքիմիան, գենետիկան,սելեկցիան, հղղագիտությունը,ագրոքիմիան,ընդհանուր

հողատարածօությունները: `Գամաշխարհային երկրագործությանմեջ օգտագործում են սնահողերի միայն 1/3-ը, գորշ հողերի 1/4-ը, կարմրահողերի13462-ը,ալուվիալ հողերի 1296-ը, տափաստանային շագանակագույն հողերի 7:2-ը, պոդզոլային հողերի 652-ը ն այլն: Աշխարհի շատ երկրներում դեռես ցածր է գյուղատնտեսական բույսերի բերքատվությունը, ցածր է երկրագործության կուլտուրան, գյուղատնտեսության մեքենայացման նե քիմիացման մակարդակը: Գյուղատնտեսությանըհսկայական վնաս են հասցնում վնասատուները ն են հիվանդությունները: Այս բոլորն ասում այն մասին, որ գյուղատնտեսականմթերքների արտադրանքի ավելացման համար բուսաբուծությանմեջ կան մեծ հնարավորություններ: համաշխարհային

,

ն այլն: երկրագործությունը բույմեջ գյուղատնտեսական Համաշխարհայիներկրագործության 1.46 են ն տնկարկներըկազմում միլիարդ սերի ցանքատարածությունը

հեկտար կամ երկրի ցամաքի 10«6-ից մի փոքր ավելին: Սակայն ոչ բոլոր դեպքերումեն լրիվ օգտագործվումպիտանի

ՍԵՐՄԵՐԻ

ՈՐԱԿԸ, ՑԱՆՔԻ ՀԱՄԱՐ ԴՐԱՆՑ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ԵՎ ՑԱՆՔԸ

Գյուղատնտեսական մշակաբույսերիբերքատվությանմակարդակը չափով պայմանավորված է սերմացուի որակով: Բարձրորակ սերմերն արագ ն համերաշխ են ծլում, տալիս են առողջ ն փարթամ բույսեր, որոնք դիմացկուն են լինում արտաքին անբարենպաստ պայմաններինկատմամբ,հետնապես բարձրբերք են ապահովում: Սերմացուի որակը կախված է սորտից: Որպես կանոն լավագույն սորտերը ն հիբրիդները միշտ էլ տալիս են բարձրորակ սերմանյութ: Սակայն, ամենալավ սորտն անգամ վատ մշակության պայմաններում կարող է կորցնել իր որակը: Այդ պատճառով, սերմադաշտերում անհրաժեշտ է կիրառել բարձր ագրոտեխնիկա` ցանքը կատարել բարձրորակ սերմացույով, բույսերին առավելագույն չափով ապահովել սննդանյութերով, ժամանակին պայքար կազմակերպել մոլախոտերին հիվանդություննեի դեմ, կատարել խաչաձն փոշոտվող բույսերի արհեստականլրացուցիչ փոշոտում ն այլն: Սերմադաշտերում անհրաժեշտ է կատարել տեսակային ն սորտային քաղհան, այսինքննախքան ծաղկելը հեռացնել տվյալ սորտից բացի մնացած բոլոր սորտերի հասկերը կամ հուրանները: Սերմադաշտի բերքն անհրաժեշտ է հավաքել, սորտավորել ն պահեստավորել առանձին: Բույսերի ծաղկումը, սովորաբար, տեղի է ունենում ոչ միաժամանակ: Ծաղկման ժամկետների միջն տարբերություններ են նկատվումոչ միայն միննույն բույսի, այլ ճան միննույն ծաղկափթթքումեծ

թյան սահմաններում: Այսպես, օրինակ, առաջին հերթին բացվում են ցորենի, գարու ն աշորայի հասկի կենտրոնականմասի, վարսակի, բրնձի ն կորեկի հուրանի գագաթնայինծյուղավորությունների, եգիպտացորենիկողրի միջին մասի, արնածաղկիզամբյուղիեզրային մասի ծաղիկները:Իսկ որպես օրինաչափություն,վաղ ժամկետներում կազ-

բեղմնավորվածծաղիկներից առաջանում մակերպված ն

են

սերմեր.

եղանակով կարելի է հավաքել

համար:

ով

տարվա

ցանքի

ոոնըԱն

ացաթուերի

նվում

երկար

ա

Ժամանակ:

ԵՐԸ

Սերմերիորակի մեծ

է նկատվումհատկաւվես խայտաբղետություն այն մշակաբույսերի մոտ, որոնց ծաղկմանժամանակաշրջանը երկար է (վարսակ,կորեկ, ոլոռ): Լրիվ հասունացման փուլում, շատ բույսերի սերմերում խիստ են ֆիզիոլոգիական դանդաղում գործընթացներըն սկսվում է նրանց «հանգստի» շրջանը, որի տնողությունըպայմանավորվածէ տվյալ բույսի կենսաբանական առանձնահատկություններով, այնպեսէլ օդերնութաբանականգործոններով:Այսպիսիսերմերիծլունակությունը ն հատկապեսծլման էներգիան լինում ցածր, որի հետնանքովնրանք ցանքի համար լինում են ոչ պիտանի:Այդ երնույթն ուժեղ է արտահայտվում փատկապես այն շրջաններում, որտեղ բերքահավաքը է համընկնում ցածր ջերմաստիճանին խոնավ, անձրնային եղանակներիհետ: Թարմ սերմերի ցածր ծլունակության պատճառներըվերջնականապես չեն ։պյարզաբանված: Ենթադրում են, որ սերմերի պտղաթաղանթնու սերմնաթաղանթն այդ շրջանում օդի ն ջրի համար թափանցիկ չեն լինում: Ելնելով այդ հանգամանքիցպրակտիկայում որոշ բույսերի սերմերի թաղանթները քերձում կամ բարակեցնումեն ու քիմիական մեխանիկական (սկարիֆիկացիա) մեթոդներով: Սերմերի օդաթափանցկանությունը ն ջրաթափանցկաանությունը կարելի է մեծացնել նան օդաջերմային մշակման միջոցով` սերմերն

ինչպես

է

օդահարելով, կամ բարձր ջերմության Այս երնույթն ունի նան ուրիշ պատճառներ: Կան կարծիքներ, որ թարմ սերմերըպարունակում են այնպիսի նյութեր, որոնք արգելակում

ենթարկելով:

սերմերը ծլում ե ապա ունենում իքնատաքացում, լինեն Բոր տահեստները օգտագործելը պետք է

ՑԵ ի Նախքան

ԱԱ

ծլումը (ամիակ, ամինաթթուներ, բիկարբոնաթթու,արոմատիկ միացություններն այլն), որոնց բացասական ազդեցությունը վերացնելու համարխորհուրդէ տրվում սերմերըթրջել ջրով ապա չորացնել: Որոշ միացություններքայքայվում են նան օդաջերմային մշակման ժամանակ: Հացահատիկային մշակաբույսերիմոմային հասունացմանշրջանում սերմերի ծլունակությունն այնքան բարձր է լինում, որ անջատ

չոր,

.

վարակվում

են

օդափոխությանհարա ելե է լավ պետք դրանք մաքրել ունենան

ե մանյու ցանքային որոշելու համար վերցնում արո ն նրա մաքրությունը, սերմերի ծլունակությունը, են

որակը

ի

մուշորոշում հատիկի ունը, ծլման էներգիան, կենսունակությունը, րավու աիվածի վնասատուներովվարակվակշիռհիվանդություններով ուն դրանցից հատկապեսարտադրական նշանակություն Հու մաքրությունը: Առանձին դեպքերում սերմերի ծլունակությունը միջին

ն

ունեն

:

ն

անհրաժեշտություն է լինում որոշելու նան սերմերի ծավալային կշիռը (բնաքաշը), տեսակարար կշիռը, միատարրությունը, հատիկների ն այլն: կտրվածքիապակենմանությունը Այդ աշխատանքներըկատարում են տարածաշրջանային սերմ-

ստու 1 աբորատորիաները:

աիերմագուն

վերը 0շված ցուցանիշներովհամապատասխանում ստանդարտին, ապա գանքի կշռային նորման ճշտելու պետական որոշելու նան սերմացուի ցանքային անհրաժեշտ է (տնտեսական) պիտանիությունը, որը ցույց է տալիս մաքուր ն միաժամանակծլունակ սերմերիտոկոսը: Ցանքայինպիտանիությունըորոշելու համար սերմերի մաքրության տոկոսը բազմապատկումեն ծլունակության տոկոսով ն բաժանում 100օրինակ, եթե սերմերի մաքրությունը կազմում է 9892, իսկ պ ի: Այսպես ծլունակությունը թուն

համար է

ի

են

նույն

պայմաններում երմե Սոր ւն աիանվում է 2-5 տարի: ոաութ)ո: խոնավությունը14-1596-իցավելին չպետք սերի սերմերի է լինի: Բարձր խոնավություն ունենալու դեպքում կույտերում տեղի է Ս

որակով

ն օգտագործելծել

լինում

ապա՝

ցանքայինպիտանիությունը Հ----

-

90.7

«2:

նշանակումէ, որ ցանքիհամար պիտանի է սերմերի 90.1965-ը:Ղաշվի առնելով սերմերի ցանքային պիտանիությունը, ցանքի կշռային նորման ճշտվում է հետնյալ բանաձնիօգնությամբ Դա

սահմանվ

|

|

Ն «100

ցանքիհամար Սերմերինախապատրաստումը

ՑՊ

Նախքան ցանելը սերմացուն պետք է մաքրել կողմնակի խառկուրդներից, տեսակավորել, վնասազերծել հիվանդություններիհարուցիչներից ն վնասատուներից, մշակել այնպիսի մեթոդներով, որոնք արագացնումեն սերմերիծլումը ն բույսերի աճը: Զտում ն տեսակավորում:Հիմնականնպատակըսերմացուն կողմնակի խառնուրդներիցն ցանքի համար ոչ լիարժեք սերմերից անջատելն է: Սերմերի անջատումը տականքից ն նրա բաժանումը ֆրակցիաների հիմնվածէ խառնուրդը կազմող բաղադրիչներիայնպիսիֆիզիկամեխանիկականհատկանիշներիվրա, ինչպիսիք են սերմերի չափերը (երկարություն, լայնություն, հաստություն), ձնը, տեսակարարկշիռը, մակերեսիբնույթը, քաշը, թավոտությունըն այլն: Այդ նպատակիհամար օգտագործում են սերմազտիչ մեքենաներ: Առվույտի ն երեքնուկի սերմերը գաղձի սերմերից անջատելու համար օգտագործում են էլեկտրամագնիսականսերմազտիչներ:Դրա համար, սերմի հեւտ խառնումեն որոշակիքանակությամբմագնիսային փոշի (8096երկաթիենթօքսիդօքսիդ -Է 2046 կավիճ) ն այնուհետնանց են կացնում էլեկտրամագնիսական դաշտով: Գաղձի սերմերի խորդուբորդ մակերեսին նստած երկաթի խարտվածքը պատճառ է դառնում նրանց անջատմանըերեքնուկի ն առվույտի սերմերից, որոնց մակերեսըհարթ է: Զտման ն տեսակավորմանընթացքում սերմերը մեխանիկական վնասվածքներ չպետք է ստանան, տականքի մեջ չպետք է անցնեն ցանքի համար պիտանիսերմեր: Ախտահանում:Գյուղատնտեսական մշակաբույսերը վարակվում են բազմաթիվ հիվանդություններով, որոնցից մի մասի վարակը տարածվում է սերմերով: Դրանց դեմ պայքարելու համարանհրաժեշտէ ցանքից առաջ սերմերնախտահանելքիմիական պատրաստուկներով, որոնց մասին ավելի մանրամասը շարադրված է առանձին բույսերի մշակությանտեխնոլոգիաներինկարագրերում: Ախտահանիչմեքենաներինկատմամբառաջադրվում են հետնյալ պահանջները. թունաքիմիկատըպետք է հավասարաչափ բաշխվի սերմի մակերեսին, աշխատելուց չվնասվեն սերմերը, ունենան պարզ կառուցվածքն հարմար՝ շահագործմանհամար: Օդաջերմայինմշակում: Սերմերի հետքաղյա հասունացումը արագացնելու համար ցանքից առաջ անհրաժեշտ է լինում 3-5 օր փռել

Ն1-

որտեղ

Ն-ն

տվյալ տարածքումընդունվածցանքի կշռային նորման է Ն.-ը՝ ցանքի ճշտված նորման է ՑՊ-ն ցանքայինպիտանիություննէ: -

-

Ընդունենք, որ տվյալ շրջանում ցորենի մշակվող սորտի ցանքի նորման կազմում է 280 կգ/հա: 90.126 ցանքային պիտանիության դեպքումտվյալ սորտի ճշտված ցանքի նորմանհավասարկլինի՝

ցանքային ճշտված նորման

Հ---------

Հ

90.1

կգ/հա

Հետնաբար,280կգ-ի փոխարեն պետք է ցանել 310 կգ սերմ: Պետական ստանդարտով սահմանված մի քանի հացաբույսերի սերմերի ծլունակության ն մաքրության նորմաները բերվում են 6-րդ աղյուսակում: Աղյուսակ6 Հացահատիկային միքանի մշակաբույսերիսերմերիցանաքային որակի ցուցանիշներնըստ պետականստանդարտի Այլ բույսերի սերմեր ոչ ավելին

`.

Տ

նակարոս

ռաս

| հ

լլ | է

յլ

Եգիպտա-

ցորեն

Ց Յ.

Ցորեն

Գարի

|

լ

Ա

99.0 98.0

97.0

99.0

98.0 97.0 98.0

98.0

97.0

որից՝ մոլա-| Ծլունակու-

տատա խոտտի | թու:

կգ-ում)

(հատ.

1կգ-ում)

պակաս)

:

արնի տակ, իսկ անբարենպաստ կլիմայականպայմաններում2-3 ժամ 45-48 "Շ ջերմությանպայմանտաքացնել հատիկաչորացուցիչներում՝ ներում: Օդաջերմայինմշակումը հատկապեսկարնոր է լեռնային այն շրջանների համար, որտեղ հատիկներիհասունացումը համընկնումէ անբարենպաստ եղանակներին: Դա հատկապես կարնոր է թարմ սերմերիծլունակությունը բարձրացնելու համար: Սկարիֆիկացիանկիրառում են առվույտի, երեքնուկի, իշառվույտի ն ուրիշ այլ բույսերի նկաւտմամբ,որոնց մուռ մեծ տոկոս են կազմում «քարային» սերմերը: Հատուկ սկարիֆիկատորների օգնությամբ քերօում են սերմերի թաղանթներըն հեշտացնում օդի ու ջրի մուտքը, որը ն

նպաստում է սերմերի արագ ծլմանը:

Ցանքը

'

Ցանքը կարնոր ագրոտեխնիկականմիջոցառում է: Այն պետք է կատարել այնպես ,որ սերմերն ընկնեն խոնավ հողի մեջ որոշակի խորությամբ, ծլեն արագ ն համերաշխ, բույսերն ունենան սննդային ն խոնավության լավ պայմաններ: Ցանքի որակը մեծ չափով կախվածէ հողի հիմնականն նախացանքային մշակումից: Ցանքի ձնը մեծ ազդեցություն է թողնում ինչպես բերքի քանակի, այնպես էլ որակի վրա: Ցանքի ճիշտ ձնի դեպքում ավելի խնայողաբար է օգտագործվումսերմացուն, լավ պայմաններեն ստեղծվում բույսերի համար, հեշտանում է խնամքի աշխատանքներիմեքենայացումը, որի հետնանքով կրճատվում են մեկ միավոր բերքի վրա կատարված աշխատանքային ծախսումները, ցածր է լինում ստացված բերքի

ինքնարժեքը:

Ցանքի այս կամ այն ձեն ընտրելիս, անհրաժեշտ է առաջինհերթին հաշվի առնել տվյալ բույսի կենսաբանական առանձնահաւոկությունները Ա հողային պայմանները:Բոլոր դեպքերում առավելությունը տրվում է ցանքի այն ձներին, որի դեպքում սերմերըդաւշտումբաշխվում են հավասարաչափն սահմանված խորությամբ: Ելնելով մշակվող բույսի առանձնահատկություններիցցանքը կատարվում է՝ ա. համատարած, նեղ շարքերով (ցորեն, գարի, աշորա, տրիտիկալե, վարսակ, որոշ հատիկա-ընդեղեններ,խոտաբույսերնայլն). բ. լայն շարքերով (կարտոֆիլ, ճակնդեղ, եգիպտացորեն, սորգո, ծխախոտ, արնածաղիկ, խորդենի, բամբակենի, առանձին հատիկաընդեղենմշակաբույսեր ն այլն): ,

Արտադրությանմեջ կիրառում են համատարած շարային ցանքի հետնյալ ձները. Սովորականշարայինցանքը աճենատարածվածձենն է: Շարքերը լինում են 15 սմ, հեռավորությամբ:Հիմնականթերություննայն է, որ սերմերը միմյանցից մոտ են ցանվում, միջշարքային ւտտարածությունները լայն լինելու հետնանքով լավ պայմաններ են ստեղծվում մոլախոտերիաճի համար: Սովորականշարայինցանքը կատարում են այդ նպատակիհամար նախատեսվածշարքացաններով: Նեղաշար ցանքի դեպքում շարքերի հեռավորությունըլինում է 7.5 սմ: Այս դեպքում միջշարքայինհեռավորություններիհաշվին կրկնակի մեծացվում են միջբույսայինհեռավորություններըն ավելի լավ պայմաններ են ստեղծվում նրանց համար: Ցանքի այս ձեր պահանջումէ հողի նախագանքայինլավ մշակում:Նեղաշար ցանքի համար օգտագործում են հատուկ շարքացաններ: Խաչաձն ցանթը կատարվումէ սովորական շարային ցանքի Սերմի նորմայի կեսը ցանվում է մեկ ուղղությամբ, շարքացաններով: մյուս կեսը՝ առաջինինհակառակ: Նեղաշար ն խաչաձն ցանված դաշտում բույսերն ավելի հավասարաչափ են դասավորվում,ուժեղանում է նրանց թփակալումը,աշնանը ավելի շատ շաքարներ են կուտակում, որի հետնանքով դառնում են

համեմատաբար ցրտադիմացկուն: ն Նեղաշար ն խաչաձն ցանքերում բույսերն ավելի լավ են ձմեռում

նրանք արագ փակելով ավելի քիչ չափով են ոչնչանում: Միաժամանակ են մոլախոտերին,պակասում է ջրի գոլորշիամիջշարքերը, ճնշում ցումը հողի մակերեսից, լավանում են նրանց լուսային ն սննդային ռեժիմները,որի հետնանքով ավելի բարձր բերք են տալիս: Սակայն խաչաձն ցանքն ունի նան թերություններ: Այն, որ աշխատանք, վառելիք ն ժամանակ շատ է ծախսվում, շարքերի հատէ ման կետում կրկնակիսերմեր են ցանվում, 10-15Չ6 սերմի գերածախս

լինում ն այլն: Ակոսայինեղանակը կիրառումեն չորային շրջաններում:Շարքաառաջ տեղադրվում են ակոսահանիչներ, ցանի գանող ապարատներից սմ 7-40 խորությամբշուռ են տալիս հողի վերին չորացած շերտը որոնք ն բացածակոսիկիմեջ, համապատասխան խորությամբցանում սերմը: նան այն առավելությունը, որ դաշտում խոնաՑանքի այս ձնն ունի վություն շատ է կուտակվում, ակոսներումնստած ձյունը աշնանացանի բույսերը պաշտպանումեն ցրտահարումից:Ակոսավորվածդաշտից

ջրի գոլորշիացումը փոքրացնելու համար աշնանացանները վաղ գարնանը պետք է փոցխել: Առանձին,ոչ ձյունառատ տարիներին, ակոսներումհավաքվածջուրը կարող ն բույսերին է սառչել վնասպատ-

ճառել:

Կատարային(թմբային) ցանքը կատարվումէ գերխոնավ, սառը հողերում: Սերմը ցանվում է թմբի վրա, որի հետնանքով բույսերի արմատներըգտնվում են խոնավության,օդային ն ջերմային ավելի նպաստավորպայմաններում,հետնապեսքիչ են տուժում գերխոնավությունից: Մեր հանրապետությունում այս ձնով ցանում են բոստանային մշակաբույսերը գրունտային ջրերի բարձր մակարդալլ ունեցող հողերում: Առանց շարքերի հեռանկարայինէ ցանքը, որը կատարվում է հատուկ ցանիչ մեքենաներով:Սերմերը այս դեպքում բաշխվում են հավասարաչափ, առանց միջշարքայինտարածությունների ն տալիսեն ավելի մեծ արդյունք, քան նեղաշար ն խաչաձնցանքերը: Լայնաշարքցանքի շարքերն արվում են իրարից այնպիսի հեռավորությամբ, որպեսզի հնարավոր լինի միջշարքայինտարածությունները ենթարկել մեքենայականմշակման: Ելնելով մշակվող բույսերի նե մշակության պայմաններից, առանձնահատկություններից մեր հանրապետությունում այն տատանվում է 45-70 սմ սահմաններում: Արտադրության մեջ կիրառում է գտել նան լայնաշարք-կետագծային ցանքը: Այն սովորական լայնաշարքիցտարբերվումէ նրանով, որ սերմերը (տրամաչաւիված) ցանվում են սահմանված հեռավորությամբ: Դա հնարավորությունէ տալիս խուսափելունոսրացման ն տնտեսելուսերմացուն: աշխատանքից Այս եղանակով կարելի է ցանել եգիպտացորենը, շաքարի ճակնդեղը, արնածաղիկը, բամբակենինն այլ մշակաբույսերօ̀գտագործելով ճշգրիտ ցանքի շարքացաններ: Որոշ բույսեր (կորել, ճակնդեղ, սոյա, ոսպ ն այլն) ցանում են նան ժապավենաձն(երկգծային կամ եռագծային):Ցանքի այս ձնր թույլ է տալիս մեկ միավորտարածությունում ավելի շատ բույսեր տեղավորել ն միաժամանակ ապահովել միջժապավենային տարածությանմշակության աշխատանքների մեքենայացումը: ժապավենային ցանք կատարելուցանհրաժեշտէ վերադասավորել շարքացաններիցանող ապարատները:Այսպես օրինակ, կորեկը այդ ձնով ցանելու համար, առանձինգծերը (շարքերը) արվում են 15սմ, իսկ 45սմ հեռավորությամբ: ժապավենները՝ Գյուղատնտեսական արտադրության մեջ մեծ կիրառությունունեն

102.

խառըցանքերը,երբ բազմամյաբակլազգիխոտաբույսերըցանվում են հացաբույսերիկամ հացազգի խոտաբույսերիհետ, արնածաղիկըկամ եգիպտացորենը`հատիկա-ընդեղենիհետ ն այլն: Խառը ցանքերը հնարավորություն են տալիս միավոր տարածությունից ստանալու ավելի շատ բերք, միաժամանակբարձրանում է ստացվածխոտի կամ սիլոսայինզանգվածիկերային արժեքը: Խառը ցանքը կատարվում է հացահատիկային,հացահատիկախոտաբույսային շարքացաններով:Խառնուրդ հանդիսացող բույսերի սերմերը ցանվում են միաժամանակ կամ տարբեր ժամկետներում, միատեղ(բներով, հաջորդաբար)կամ առանձինշարքերով: Երկար վեգետացիա ունեցող ն ջերմությամբ ապահովված վայրերում միննույն տարածությունիցնույն տարում երկրորդ բերք կարելի է ստանալ ամառայինցանքերից: Այսպես օրինակ, Արարատյանհարթավայրում հուլիսի առաջին տասնօրյակում, գարին կամ ցորենը հնձելուց հետո, արագ կերպովհողը կարելի է նախապատրաստելն զբաղեցնել եգիպտացորենի,միամյա խոտաբույսերի, հատիկաընդեղենների ն' այ մշակաբույսերի վաղահաս սորտերով (այս դեպքում նրանք կկոչվեն խոզանացան բույսեր): Մինչն աշնանային ցրտահարությունները այդ բույսերից կարելի է ստանալ ոչ միայն սիլոսային զանգվածի,այլն հատիկիբերք: Կարնոր նշանակությունունեն ցանքի նորման, ժամկեւոը, խորությունը, որոնք կախված են ինչպես տվյալ բույսի կենսաբանական առանձնահատկությունից,այնպես էլ հողայինն կլիձայական պայման-

ներից:

Հարթ տարածություններումցանքը պետք է կատարել վարի ուղղությանը հակառակ,որպեսզի սերմերը ցանվեն հավասար խորու-

թյամբ:

Եթե հողամասի դիրքը Քույլ է տալիս, ապա շարքերի ուղղությունը լեռնային պայմաններումպետք է անել հյուսիսից-հարավ: Դա լուսային նե ջերմային լավ պայմաններ է ստեղծում բույսերի համար: Տաք վայրերում լավ է ցանքը կատարել արնելքից-արնմուտք: Վողատարման դեմ պայքարելու համար թեք լանջերում շարքերը պետք է անել լանջի թեքությանըհակառակ:

ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ՎԱՑԱԲՈՒՅՍԵՐ

ԴԱՇՏԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄԸ

Դաշտային պայմաններումմշակվող կարնեորագույնբույսերի թիվը 90 է: Դրանք հեշտ ուսումնասիրելու համար, հիմք ընդունելով նրանց բուսաբանական ն կենսաբանական առանձնահատկություններնու ստացված բերքի օգտագործմանբնույթը, բաժանվումեն խմբերի ն (աղյուսակ 7): ենթախժճբերի Աղյուսակ 7

Դաշտայինմշակաբույսերիխմբերը

Խումբ

ՀՎատիկային |

Ենթախումբ

2. Յ

այլհացաբույսեր| սորգո, հնդկացորեն ոսպ,

Հատիկարնդեղեն սիսեռ, | Ոլոռ, բակլա, լոբի, 9/ ներ սոյանայլն: Շաքարի ճակնդեղ, կերի ճակնդեղ, գոնգեղ, կերի գազար ն

Արմատապտղ

|

'

ավորներ

շաղգամ,

-

այրն:

|

Պալարապտղ Ա

րոշ: Կարտոֆիլ.գետնախնձոր:

-

-

-

Ան

Ա

յուղատուներ 2.

ի

հացաբույսեր տ րիտիկալե կորեկ,բրինձ, Եգիպտացորեն, Կորեկանմանն

|

լ

Բույսեր

|

Ցորեն,գարի, աշորա, վարսակ,

Սովորական

1.

Եթերայուղա-

Վ տուներ -Նառկոռիկ իկ

|

Բամբակենի, վուշ (բելատուկտավատ), կանեփ,կենաֆ, կորքոր:

|մանաներ ազկանեփ անա

,

տզկա

քունջութ, հլածուկ:

Խաչխաչ աշ, ։

նարդոս, գիծ,անիսոն» խորդենի, այլն: քեմոկ, եղեսպակ

ն

Ծխախոտ, մախորկա:

երեքնուկ Առվույտ, կորնգան, Կերաբույսեր.| 1. Բազմամյաբակլազգի խոտաբույսեր 2. Բազմամյա Ռայգրասներ,տիմոֆենի ոզնախոտ,ժիտնյակ այլն:

Գի հոարուներ շաբդար զգիԱրել Ն աոմաթույմեր 3. Միամյա

4.

յ

բակլա

Միամյադաշտա-

Վիկ,

այ. արը ուտանային

խոտ,

(միւսմյաերեքնուկ),

Սուդանի խուո, մոգար, չումիզա:

խոտավլուկազգի ՔՈւյսԿր

ն

Լր-Վ

դդում, կերիձմերուկ, դդմիկն

Հատիկային տնտեսությունը գյուղատնտեսական ողջ արտւադրության հիմքն է: Այն Օգտագործումեն որպես պարեն,անասնակեր ն հումք՝ արդյունաբերությանմի շարք ճյուղերի համար: 2005թ. տվյպլներովՀայաստանում հացահատիկայինե հատիկաընդեղենային մշակաբույսերի ցանքատարածությունը կազմել է 209.6 հազար հա, մեկ հեկտարիմիջինբերքատվությունը՝ 19.4 ց: Պատկանումեն դաշտավլուկազգիներիընտանիքին,որի հետնանքով կենսաբանական ու ձեաբանական առանձնահատկություններով նման են իրար: Արմատայինհամակարգը փնջաձն է ն հիմնականումտարածվում է վարելաշերտում: Առանձին արմատներ թափանցում են հողի խոր շերտերը: Հացաբույսերի սերմերը ձլելուց սկզբում առաջանում են սաղմնային կամ առաջնային արմատիկները, որոշ ժամանակ անց, ցողունի ստորգետնյա հանգույցներից գոյանում են նան բույսի հիմնականկամ երկրորդայինարմատները: Բարձրացողունհացաբույսերը (եգիպտացորեն,սորգո) վերգեւոնյա հանգույցներից տալիս են նան օդային կամ հենակային արմատներ, որոնք բույսը պահում են ուղղահայաց դիրքում ն միաժամանակ կատարումեն սննդառությանֆունկցիա: Ցողունը ծղոտանմանէ, սնամեջ, հանգուցավոր,որը նրան տալիս է Ի

ենրուն սնամեջ պարե որոնբ չեն, լցված ա ,

:

մեծ

մասի ցողունների միջհանգույցների թիվը Հացաբույսերի ու սորգոյի մոտ մինչն 17-18-ի: է5-6-ի, իսկ եգիպտացորենի Տերնեըառաջանում է հանգույցից: Յեւռնաբարցողունի վրա ինչքան հանգույցներ, նույնքան ն տերններ են առաջանում: Տերնը բաղկացած է տերնաբնից Ա տերնաթիթեղից:Այդ երկուսի միացմանմասում առաջանում է բարակ, անգույն թաղանթ(լեզվակ), որը գրկելով ցողունը, թույլ չի տալիս անձրնաջրերի մուտքը դեպի տերնաբունը: Տերեաթիթեղնիր հիմքի մասում ունի զույգ հավելվածքներ, որոնց անվանում են ականջիկներ: Լեզվակի ն ականջիկների զարգացման բնույթով հացաբույսերը հեշտությամբ տարբերվում են միմյանցից: Ծաղկափթթությունը հասկ (ցորեն, գարի, տրիտիկալե, աշորա) կամ հուրան է (վարսակ, կորեկ, բրինձ, սորգո): Միայն տարբերվում են եգիպտացորենիբույսերը, որոնք կրում են ինչպես արական(հուրան), հասնում

կ

այնպես էլ իգական(կողր) ծաղկափթթություններ: Հասկը բաղկացած է հատվածավոր (սեգմենտավոր)առանցքիզ,

որի ելուստների վրա կարճ կոթուններով հասկիկները: Հասկիկն արտաքինից կրում է զույգ թեփուկներ, որոնց անվանում են հասկիկային թեփուկներ: Նրա մեջ գտնվող յուրաքանչյուր ծաղիկ իր երկու թեփուկներով, որոնց անվանում են նստած

ա

աղկիկային

են

տուներ,

թեփուկներ:

Հուրանը կազմված է գլխավոր հանգույցավոր առանցքից ն կողային ճյուղավորություններից (առաջնային, երկրորդային,երրորդային ն այլն), որոնց ծայրերիննստած են հասկիկները: Պտուղը միասերմհատիկ է: Բաղկացածէ էնդոսպերմիցԱ սաղմից: Սաղմը համեմատաբարփոքր է, կազմում է ցորենի, աշորայի ն գարու հատիկի քաշի 1.Ք-2.546-ը վարսակի՝ 2.0-3.546, եգիպտագորենի` 101406-ը: Վացահատիկային մշակաբույսերիհատիկների քիմիականկազմը պայմանավորվածէ ինչպես սորտով, այնպես էլ ն հողակլիմայական մշակությանպայմաններով: Հատիկներում խոնավությունը կազմում է 13-15265, մնացածը չոր նյութեր են: Սպիտակուցների քանակըտատանվումէ 8-2446-ի սահմաններում: Սպիտակուցների կազմի մեջ մտնում են գլոբուլինը, գլյուտենինը, գլիադինը ն ալբումինը: Առաջին երեքը ջրի մեջ չեն լուծվում ն կոչվում են սնձան կամ սոսնձանյութեր (կլեյկովինա): Սոսնձանյութերով հարուստխմորը լավ է ուռչում, լինում է էլաստիկ,մեծ ծավալի ն բարձր ծակոտկենությամբհաց է տալիս: Շատ սպիտակուցներ է պարունակում ցորենը ն հատկապես նրա կարծր տեսակին պատկանող սորտերը, որի բերքը օգտագործվում է մակարոնիարտադրությանմեջ: Սակայն փափուկ տեսակից էլ մշակվում են սորտեր, որոնք օժտված են բարձր հացաթխմանուժով, որոնց անվանում են «ուժեղ ցորեններ»: Ուժեղ ցորենները աչքի են ընկնում բարձր ապակենմանությամբ (60-70:6-ից ոչ պակաս)ն սպիտակուցների մեծ քանակով (1496-ից ոչ պակաս): Նրանք պարունակում են ոչ պակաս 2856 բարձր առաձգականությամբն ձգվելիությամբ օժտված սոսնձանյութեր:Վատիկներն ունենում են բարձր ապրանքային ցուցանիշներ, ծավալային կշիռը Այն կայուն չէ

ն

լինում է

ար ՏՏ0 կազմում ոչ

770-7

պակաս

80գ/լ,

ւ

100 գ

ալյուրից հացի ծավալայինելը

Հատիկներիմեջ սպիտակուցների քանակը

րված է պայմանավո

Ն

որակը մեծ

չափո չափով

սինթեզում հատկ երով: ազոտական պարարտանյութեր օգտագործ զաբե ճարպերը կազմում սերմեր պարունակում, ԷՏ 22-ը: առանձին (եգիպտացորեն վարսակ)ճարպեր, հիմնականում են սպիտակուցներ

արտաքին

-

լ

ինչպես նան

են

բույսերի

որոնք

ինչպես ածխաջրերնու ժամանակսաղմի համար ն

սերմ

Բույսերը

ՀՒ

շատ

մշակա-

55»

են սաղմում պահեստավորված

սպիտակուցները, նրանք Նես սերմի ծլման սննդանյութերի աղբյուր են հանդիսանում:

Հացահատիկի ալյուրը ճարպերի առկայությամբերկար պահելո

դառնանում

է: Այդ է պատճառը, որ նախքան աղալը հատիկներից սաղմերը անջատում են ն այն օգտագործում ձե թ ստանալու գոր համար ամ անասնա Հան

5.,-ը:

Մեծ

Նուն: Ս ոփերը կազմում ենհատիկի սերմերում: կազմումֆոսֆորը,կալիումը,կալցիումը, ն

տոկոս են այլը:

ւ

թեփուկավոր

կազմում

1.4-

մագնեզիումը

Ծորենի ծաղիկի ընդերկայնական կտրվածքը

փուփուլին,2- էնդոսպերմ,3, 4, 2.

Քաշի

Մ

կիողաթաղանթ, 6-սերմնաթաղանթ,

ա կամիմ համային ողրուին 201Ռ,

Սերմերըպարունակումեն ֆերմենտներու վիտամիններ: Ֆերմենտները, որպես օրգանական կատալիզատորներ, մեծ դեր են խաղում սերմիկյանքում: Ծլման ընթացքում, նրանց ազդեցությամբ, դժվարալուծ միացությունները վեր են ածվում լուծելի միացությունների,որոնք օգտագործվում են սաղմի կողմից: Այսպեսօրինակ. դիաստազ ֆերմենտի մասնակցությամբօսլան վեր է ածվում պարզ շաքարների, լիւվազ ֆերմենտի ազդեցությամբ ճարպերը ճարպաթթուներիու գլիցերինի, պրոտեազը հիդրոլիզում է սպիտակուցները ն այն վերածում ամինոթթուներին ամիակի: Վիտամիններընույնպես մասնակցումեն նյութափոխանակությանը ն միաժամանակ արժեքավոր են մարդկանց ն կենդանիներիհամար: Հացաբույսերի սերմերում հատկապես շատ են Այ, Բյ, Բշ, Բ, ՊՊ. վիտամինները: Հացահատիկայինմշակաբույսերիաճման ն զարգացմանփուլերը Ձացաբույւերն իրենց անհատական զարգացման ընթացքում, պկսածսերմի ծլումից մինչե հաւտտիկի հասունացումըկրում են մի շարք որակական փոփոխություններ, որոնց անվանում են աճման ու զարգացման փուլեր Տարբերում են հացաբույսերի աճման ն զարգացմանհետնյալ փուլերը՝ Ծլում: Երբ սերմի ծիլը դուրս է գալիս հողի մակերեսն նկատվումէ առաջին կանաչ տերնը: Օլման ընթացքում առաջին հերթին առաջանում են սաղմնային արմատիկները,ապա ծիլը: Վերջինսծածկվածէ լինում թափանցիկթաղանթով (կոլեոպտիլե), որը նրան պաշտպանում Է վնասվելուց ն միաժամանակտալիս է ամրություն: Ղացաբույսերն իրարից կարելի է տարբերել ծիլերի գույնով: օրինակ, գարու ծիլերը լինում են աշոԱյսպես կապտաժխագույն, րայինը՝ մանուշակա-շագանակագույն,վարսակինը՝բ̀աց կանաչ կամ կանաչ, ցորենինը կանաչ: եգիպտացորենին սորգոյի ցանքից մինչն ծլումը տնում է 10-12 օր, իսկ մնացած հացաբույսերինը՝6-8 օր: Թփակալում: Երբ հացաբույսերի ստորերկրյա ցողունային հանգույցից առաջանումեն ընձյուղներ ն արմաւոներ: Ցողունի ստորգետնյա հանգույցը, որտեղից առաջանում են ընձյուղներն ու արճաւոները անվանում են թփակալմանհանգույց: Հացաբույսերի մեծ մասի

մինչն բփակալունը, պայմաններուն Դատիկի ծլումից Շորմալ տնում է 14-15 օր:

Սովորաբար տարբերում

են

ոնդրանուր

ն

արդյունավետ բթփա-

կալում: Ընդհանուր թփակալումըբույսի վրա առաջացած բոլոր ցողունների թիվն է, իսկ արդյունավեւոքփակալումըմ̀իայն հասկակիր կամհուրանակիր ցողուններիթիվն է:

բույս Ցորենի թփակալած

Մեկ բույսի վրա կարող են առաջանալ տեկից մինն ր տասնյակցողուններ: Սակայն բարձր բերք ստանալու համար արդյունավետթփակալու ու լությ շաւո մեծ չպետք է լինի: Բույսը ցողուննե ր շաւո ունենալու արդյունավետ ցող դեպքում ի վիճակի չիչի լիսում լինում նրան նրանց լրիվ աւպահովելանհրաժեշւո քանակությամբ սննդանյութերով որի հետեանքով հասկե րի հուրաններիմեծ մասը լինում է րը չմշակված,

արտադրության պայմաններ հատ ոը

թեբն քաշով: ՝

նջրով, ի ր թերզարգացած հատիկնե '

մշակվող ննա աը սորտից, հողակլիմայական մամա կախված "վող ագրուռեխնիկայի ճակարդակից: Հա

ե

է

րոց,

ը ն կիրառցանքի նորմայից

Ցողունակալում:երբ բույսը սկսում է խողովակտալ. տերնաբնի մեջ ցողունի վերին հանգույցըհողի մակերեսից արդեն բարձր է շուրջ 5սմ-ի սահմաններում: ըստ երկարությանսովորաբար Ցողունի ավարւովումէ ծաղկաճը ման վերջում հատիկալիցքինախօրյակին:Նրա

միջհանգուցայի 1/0

տարածությունները հիմքի մասում փոքրըեն ն դեպի վերն աստիճանաբարերկարումեն: Յասկակալումկամ հուրանակալում:Երբ ցողունի ծայրի տերնաբնում կիսով չափ երնում է հասկը կամ հուրանը: Թփակալումից մինչն հասկակալումը տնում է մուտ. 30-35 օր: Այս շրջանում բույսը պահանջ է զգում մեծ քանակությամբսննդանյութերին

խոնավության:

Ծաղկում: երբ հասկի կամ հուրանի վրա բացվում են ծաղիկները: Հացաբույսերից գարին ծաղկում է տերնաբնում նախքան հասկի երնալը, ցորենը` հասկակալումից 2-3 օր հետո, աշորան՝ 10-12 օր հետո, մնացած հացաբույսերը` հասկակալումից կամ հուրանակալումից անմիջապեսհետո: Կաթնայինհասունացում: Այս փուլում բույսերը լինում են կանաչ գույնի, միայն ներքնի 1-2 տերնների վրա են նկատվում դեղնելու նշաններ: Հասկի կենտրոնական մասում հատիկները հասնում են նոր505256 խոնավություն, մալ երկարության, պարունակում են շուրջ ճզմելուց դուրս է գալիս կաթնանմանզանգված: Այս փուլը հարավային տաք շրջաններում տնում է 10-12 օր, իսկ հյուսիսային կամ լեռնային

վայրերում՝մինչն 18 օր: Մոմային հասունացում: Բույսերը դեղնումեն, միայն ցողունի վերին 1-2 հանգույցներն են լինում կանաչ: Եգիպտացորենի,կորեկի ն սորգոյի բույսերի վրա լինում են նան կանաչտերններ: Հատիկները ձեռք են բերում սորտին տիպիկ գունավորում, նրանք են մոմանման հեշտ կտրվում են եղունգով ն ունենում կտրվածք: է Խոնավությունը իջնում մինչն 25-3046-ի: Մոմային հասունացմանշրջանում սերմի մեջ օրգանական նյութերի կուտակումն աստիճանաբարդադարումէ: Այս փուլի վերջում սկսում են անջատ բերքահավաքը: Մոմային հասունացման փուլը հարավային շրջաններում տնում է 6-8 օր, իսկ հյուսիսային կամ լեռնային շրջաններում՝10-12 օր: Լրիվ հասունացում. Բույսերը լրիվ դեղնում են, ւոռերնները՝ չորանում, հատիկները ամրանում են, խոնավությունն իջնում է մինչե 13-1590-ի (հյուսիսում 19-20262):ատիկները չորանալուց ծավալով փոքրանում են, որի հետնանքով բերքահավաքի ժամանակ հեշտ են

անջաւովում:

Տարբերում են եգիպտացորենի բույսերի աճի Ակ զարգացման հետնյալ փուլերը: Ծլում, 3-րդ տերենիկազմակերպում,հուրանակալում, հուրանի ծաղկում, կողրերի ծաղկում, հատիկի հասունացում (կաթնա110

յին, մոմային,լրիվ):

Յուրաքանչյուրփուլի համարնշվում է սկիզբը՝երբ բույսերի 1054-ը գտնվում է այդ փուլում ն լրիվ՝ երբ այդ փուլին է 7596-ը: Վացաբույսերը սովորաբար բաժանվում են աշնանացանների (ցորեն, աշորա, գարի, տրիտիկալե)ն գարնանացանների (ցորեն, գարի, տրիտիկալե,վարսակ,կորեկ, բրինձ, սորգո,

անցել բույսերի

եգիպտացորեն):

Աշնանացանությանն գարնանացանությաներնույթը կախված է բույսերի կենսաբանական ն առաջին հերառաձնահատկություններից թին յարովիզացիայի(գարնանացման) ստադիայի համար պահանջվող պայմաններից:Այդ ստադիան անցնելու համար պահանջվում է, որ աշնանացանիբույսերն, աճի առաջին շրջանում, 30-85 օր շարունակ գտնվեն 0-10"Շ ջերմության պայմաններում:Գարնանացանները յարովիզացիանանցնում են ավելի կարճ ժամանակամիջոցում (7-12 օրում) ն համեմատաբար բարձր ջերմության պայմաններում (5-10:Շ-ում, կորեկանմանները` մինչն 20:Շ-ում):Այդ է պատճառը,որ աշնանացան հացաբույսերըգարնանը ցանելուց չեն պտղաբերում, նրանք ուժեղ թփակալումեն, սակայնհասկերն հուրաններչեն կազմակերպում: Սակայն պետք է նշել, որ առաջին խումբ հացաբույսերի ն գարնանացանության աշնանացանության երնույթը պայմանական է: Յարովիզացիայի ստադիայիանցման առանձնահատկություններից ելնելով, միննույն սորտը տարբեր պայմաններումկարող է հանդես գալ որպես աշնանացան,կիսաաշնանացան (երկցան)կամ գարնանացան: Նույն սորտի աշնանացան ձները որոշակի առավելություններ ունեն գարնանացանների նկատմամբ:Նրանց վեգեւոագզիան երկար է, հետնապես ավելի արդյունավետ են օգտագործում հողի սննդանյութերը ն պվելի բերքատու են: Աշնանացանները գարնանացաններ 10-12 օր շուտ են հասունանում, որի հետնանքով,ինչպես ցանքի, այնպես էլ բերքահավաքիշրջանում լարվածություն չի ստեղծվում: Հետնապես, այն բոլոր շրջաններում, որտեղ աշնանացաններըչեն ցրտահարվում,նրանց մշակությունըտնտեսապեսարդյունավետէ: Աշնանացանհացաբույսերի ձմեռագարնանային փչացման պատճառները կանխելու միջոցառումները ն այն ,

Սակայն աշնանացան հացաբույսերըձմեռվա ամիսներինն վաղ են ուժեղ ցրտերից, գարնանը հաճախ տուժում ենթարկվում են արւոամղման, վարակվում են սնկայինհիվանդու-

Կան, ուններ

թյուսնսրով:

ժամանակ տուժում են բույսի ինչպեսվերգետնյա Ցրտահարության էլ հողի վերին շերտում գտնվող թփակալման այնպես ընձյուղները, հանգույցը: Ցրտահարությունիցպետք է պահպանել հատկապես թփակալման հանգույցը, այլապես գարնանը բույսերը վերաճ տալ չեն

կարող:

Երկարատն ցրտերից բջիջներում ն միջբջջային տարածություններում գոյանում են սառցաբյուրեղիկներ, որոնք բջիջներին մեխանիկական վնասվածքներ հասցնելուց բացի, ջրազրկում են նան պրոտոպլազման:Ուժեղ ցրտերից հաճախ սառչումէ նան պրոտոպլազման: Աշնանացան բույսերը ցրտերից քիչ են տուժում, եթե նրանք աշնանը կոփվել են, ձմեռելու են անցել թփակալված վիճակում: Այս փուլում բույսերը շաքարներ շատ են պարունակում, բարձրանում է. բջջահյութի խտությունը, որը ն նրանց ցրտադիմացկունությանպայմանն է դառնում: Բույսեր, լավ են կոփվում, երբ աշնանային արնոտ, տաք ցերեկներինհաջորդումեն զով գիշերները ն, երբ օդի ջերմաստիճանն իջնում է աստիճանաբար: Բույսերի ցրտադիմացկունությունըխիստ ընկնում է, երբ նրանք աշնանն ավարտում են թփակալումը ն տալիս են ցողուններ: Դրա հիմնական պատճառն այն է, որ նրանց մեջ կուտակված շաքարները ծախսվումեն ցողունների կազմակերպմանվրա: Կարնոր նշանակությունունի ձյան շերտի առկայությունը:Սովորաչեն ցրտահարվում: բար ձյունառատտարիներինաշնանացանները Վ.Մ. Լիչիկակիյի տվյալներով 25:Շ ցրտերիդեպքում հողում 2 սմ խորությունում ձյան շերտի բացակայության լինում է՝ 21.116,15 սմ ձյան շերտի առկայությամբ՝ 11.5 .Շ: Աշնանացաններիցամենից գրտադիմացկուն է աշորան, որի բույսերը լավ կոփման ն թփակալման դեպքում, թփակալմանհանգույցի շրջանում դիմանում են մինչն 20"Շ ցրտերի, ցրտադիմացկունէ նան տրիտիկալ են: Աշնանացանցորենը կարող է դիմանալմինչն 16- 18 Ը, իսկ աշնանացան գարին՝- 12-Շ ցրտերի: Աշնանացանիբույսերը ձմեռելուց դուրս են գալիս հյուծված վիճակում, որի հետնանքով խիստ ընկնում է նրանց ցրտադիմաց--

դեպքում ջերմությունը

-

-

-

-

կունությունը: Ցրտահարությունից խուսափելու

համար պետք է ընտրել ցրտա-

դիմացկուն սորտեր, ցանքը կատարել ժամանակին ն նախատեսված խորությամբ, հիմնական պարարտացման ժամանակ օգտագործել ձմեռվա գոմաղբ ն ֆոսֆորական ու կալիումականպարարտանյութեր,

ամսիներին ձյուն կուտակելդաշտումն այլն: Տղպմաներնույթը նկաւովումէ այն ցանքերում, ուր չսառած հողի վրա հանկարծակի ձյուն է նստում: Ձյան շերտի տակ լույսի պակաս բույսերի մոտ նվազագույնիէ հասնում ֆոտոսինթեզի ինտենսի թյունը, որի հետնանքովօրգանականնյութերչեն սինթեզվում:Մինչդեռ, արմատներըգործում են ն բույսը շնչառությանընթացքում ծախսելով կուտակածբոլոր սննդանյութերը, հյուծվում ն ձմեռելուցդուրս է գալիս ճահացած (գորշացած) ւլիճակում: Այդպիսիբույսերը հաճախ վարակ-

վում են նան ձյունաբորբոսով ն այլ սնկային հիվանդություններ Այն դաշտերում, որտեղ տղպման վտանգ կա, պետք է ձյունը տափանել(գլանվակել):Դրանով իջեցվում է հողի վերին շերտի ջեր-

մությունը ն խիստդանդաղեցվում է բույսերիկենսագործունեությո Լխկման(ջրահեղձման) երնույթը նկատվումէ հատկապեսպակաս

ջրաթափանցհողերում:Ձնհալքի ժամանպկփու տարածություններում գոյանում են լճակներ, որոնց մեջ բույսերը երկար մնալով, գերխոնավությունիցն օդի պակասիցմահանում են: Այսպիսիդեպբերում

պետք է բաց դրենաժաներուլ հեռացնելկուտակվածջրերը: մոտ նկատվում է նան Աշնանացանների արտամղման երնույթը: Ձմեռվա ամսիներին կամ վաղ գարնանը, հողի մակերեսը կալելու կամ վերին շերտը նստելու հետեանքով բացվում են բույսերի թփակալմանհանգույցները,իսկ հաճախնան կտրվումեն արճատները: Որպեսզիչնկատվիարտամղում,ցանքը պետք է կատարել նստած հողի վրա ն խոր: Ընտրել այնպիսի սորտեր, որոնց թփակալման հանգույցը հողում ավելի խորն է: Այդ երնույթը նկատվելու անհրաժեշտէ վաղ գարնանըդաշտը գլանվակել: մեծ վնաս է հասցնում Հացաբույսերին երաշտը:Բարձր ջերմությունը ն խոնավությանպակասը պատճառ է դառնում նրանց անժամանակհասունագման,ժամանակիցշուտ կանգ է առնում բույսերի աճը, խիստդանդաղում է սննդանյութերի կուտակումըհատիկներիմեջ: Օդայիներաշտըկարող է տեղի ունենալ նույնիսկ հողում անհրաժեշտ խոնավությանառկայության պայմաններում:Նրա պատճառած վնասը հատկապեսմեծ է հատիկալիցքի շրջանում: Օդի ջերմաստիճանի խիստ բարձրացման, իսկ հաճախ նան տաք քամիների հե(խորշակների) տնանքովբույսի արմատներըի վիճակի չեն լինում խոնավությամբ բավարարելու վերերկրյաօրգաններին: են, Վատիկները ջրազրկվում չմշկվում, քաշով լինում են թեթն: Տեղիէ ունենում «հատիկաքաշի» կամ «քամքաշի» երնույթը,որի դեպքում խիստ ընկնում է բերքատվությունը ն հատիկիորակը:

սառցա

դեպքու

Ցորեն Ցորենը (1ոնօստ Լ.) կարնորագույն պարենային մշակաբույս է: Ամբողջ մարդկության կեսից ավելին սնվում է ցորենով: Այն օգտագործում են ոչ միայն հացի, այլ նան ձավարի, մակարոնի,հրուշակեղենի արտադրությանմեջ: Ստանում են նրանից օսլա, սպիրտ, դեքստրին ն այլ նյութեր: նրանից պատրաստվածհացը աչքի է ընկնումբարձր սննդայինարժեքովն լավ մարսելիությամբ:Ցորենը հին մշակաբույսէ, այն հայտնի է եղել մարդկությանը դեռնս 6-7 հազար տարի առաջ: Ներկայումս այն մշակում են աշխարհի աւելի քան 80 երկրներում: Ցորենիհամաշխարհայինցանքատարածությունըկազմում է 215.3 մլն. հեկտար, որը կազմում է հացահատիկային մշակաբույսերիընդհանուր ցանքատարածության3296-ը: Ցորենի բազմաթիվտեսակներիցհիմնականում մշակում են փափուկ ն մասամբ կարծր ցորենները: Վերջինս կազմում է ընդհանուր արտադրանքի միայն 522-ը: Ցորենի ցանքատարածությունը Հայաստանում կազմում է շուրջ 127,6 հազար հեկտար, միջին բերքատվությունը՝20,2 ց/հա (2005 թ.): Ընդհանուր ցանքատարածության 93-95276-ը բաժին է ընկնում աշնանացանցորենին,որն ավելի բերքատու է: Հայաստանում հիմնականում մշակում են փափուկ ցորեն, փոքր տարածությամբ նան կունդիկ ցորեն ն հաճար: Նրա տարածքում հայտնաբերվել են նան վայրի ցորեններ: Նման բազմազանությունը հիմք է հանդիսացել ակադեմիկոսՆ.Ի.Վավիլովի համար Հայաստանը համարելու ցորեի ծագման կենտրոններիցմեկը: Այդ ազգային հարստությունը պահպանելու նպատակով ՀՀ կառավարությանորոշմամբ Կոտայքի մարզում կազմակերպվելէ վայրի գորենների պահպանման «էրեբունի» արգելոցը, որն իր նշանակությամբ առաջիննէ աշխարհում: Սորտերը:Մեր հանրապետությունում մշակվում են աշնանացան ն գարնանացան ցորենի բազմաթիվ սորտեր, որոնցից կարնորներըհետնյալներն են. Բեզոստայա1: աշնանացան սելեկցիոն սորտ է, ստացվել է Կրասնոդարի գյուղատնտեսական գիտահետազոտական ինստիտուտում, ակադեմիկոսՊ.Պ. Լուկյանենկոյիղեկավարությամբ: ՀՎասկըսպիտակ է, մերկ, անքիստ, հատիկը կարմիր, կտրվածքը՝ ապակենման,1000 հատիկը կշռումէ45-48 գ:

հասներ Ցորենի

Ցողուններըկարճ են (90-110 սմ) ն հաստ, որի հետնանքովբոլորովին չեն պառկում: Միջակ ձմռադիմացկունէ, համեմատաբար վաղահաս: Հասունանալուց հատիկներըչեն թափվում:Ժանգովթույլ է վարակվում: Բերքատու սորտ է, պարարտացման ն բարձր ագրոտեխնիկայիպայմաններումկարող է ապահովել հեկտարիցմինչն 5070 ց բերք: Ալրայինն հացաթխման հատկանիշները բարձր են: Դասվում է ուժեղ ցորենի շարքում: Մշակվում է մեր հանրապետության բոլոր մարզերում: 808: աշնանացանսելեկցիոն սորտ է, Միրոճովսկայա ստացվել է Միրոնովսկու գիտահետազոտական ինստիտուտում:Հասկըսպիտակէ, մերկ, անքիստ, հատիկը կարմիր, 1000 հատիկի զանգվածի քաշը տատանվում է 45-50 գ սահմաններում: Ունի բարձր ցրտադիմացկունություն ն չորադիմացկունություն: Համեմատաբար ուժեղ քփակալվող սորտ է, հատիկները չեն թափվում, պառկելու քիչ հակում ունի:

Հացաթխմանորակը բարձր է: Պատկանում է ուժեղ ցորեններիթվին: Բերքատու սորտ է: Շրջանացվածէ Հյուսիս-արնելյան,Լոռի-ԾՖամբակի ն Սնանի ավազաիգոտիներում: Երկցան, տեղականբարելավվածսորտ է: Վասկը Սպիտակահատ: 38սպիտակ է, մերկ, քիստավոր, հատիկը սպիտակ, 1000 հատիկը 43 գ: Չորադիմացկուն,միջակ ցրտադիմացկուն, միջահաս,հողի նկատէ է: խոնավտարիներին, Պառկում միայն սորտ պահանջկոտ մամբ քիչ տուժում է դեղին ժանգից, թափվում, հատիկները չեն հասունանալուց ն ժանգով: Բերքագորշ ցողունային է քիչ վարակվումքարամրիկով, է: Մշակում են ն բարձր հացաթխմանորակը միջակից տվությունը գոտու տնտեսություններում: նախալեռնային Արմյանկա60: Աշնանացանսելեկցիոն սորտ է: Վասկը անքիստ է, մերկ, սպիտակ,հատիկներըսպիտակ, միջակ ձմռադիմացկուն,չորադիմացկուն: 1000 հատիկի զանգվածի կշիռը 46-52 գ: Հացաթխման որակը լավ է, բերքատու սորտ է: նախատեսվածէ Արարատյանհարհամար: գոտու պայմանների թավայրին նախալեռնային է: Հասկը կարմիր է, սորտ սելեկցիոն Ոսկեհասկ: Աշնանացան Միջին ցրտասպիտակ: թեփուկները մերկ, կարճ քիստերով, հատիկը է: հատիկը ն սորտ դիմացկուն համեմատաբարչորադիմացկուն է: կշռում է 40-45 գ, հացաթխմանորակը բարձր Գատիկըօգտագործում է նախալեռնային են նան ձավար ստանալու նպատակով:Շրջանացված

գոտում:

Ախթամար: Աշնանացանսելեկցիոն սորտ է: Հասկը կարմիր է, հատիկը՝կարմիր, մերկ, քիստավոր: Միջավաղահաս,համեմատաբար երաշտադիմացկունսորտ է: Շրջանացված է Սնանի ավազանում, հեռանկարային է նանՍյունիքի մարզի համար: Հանրապետությանտարբեր գոտիների համար շրջանացվածեն նան Նաիրի Սթիվենսսորտերը: 68 ն ամերիկյանՊ/-301, Վեսթոն, շրջանացված Գարնանացան ցորեններից հանրապետությունում

են՝

Շիրակի 1: Գասկը սպիտակ է, անքիստ,թեփուկներըմերկ, հատիկները կարմիր: 1000 հատիկը կշռում է 42-45 գ: Վացաթխմանորակը Բ միջինից բարձր է, դասվումէ ուժեղ ցորեններիխմբին: Շիրակի2: Տարբերվում է Շիրակի 1-ից նրանով, որ հատիկները ն սպիտակեն: Բերքատու սորտ է, շրջանացվածէ Կենտրոնական Շիգոտիներում: րակիգյուղատնտեսական Նոր կունդիկ: Գարնանացան,կարճ հասկերով սորտ է: Ղասկը կարմիր, հատիկը կարմիր, քիստավոր,թեփուկներըմերկ: 1000 հատիկի

զանգվածը28-30գէ, միջավաղահասսորտ է: Հաճար: Չնայած տեսակ է, սակայն մշակվում է սորտի անվան տակ: Հինավուրց, գարնանացան հացաբույս է, կարմիր ն սպիտակ հասկերի խառնուրդով: Հասկերը մերկ են, քիստավոր, հատիկները կարմիր, կալսելուց հատիկները չեն անջատվում: Միջահաս է, ունի պառկելու հակում: Առանձին դեպքերում ցանում են նան ձմեռնամուտին, լավագույն ձավարային մշակաբույս է: Մշակվում է հիմճականումՍյունիքի ն Կոտայքի մարզերում:

Ցորենիկենսաբանական առանձնահատկությունները: Ջերմության նկատմամբ ունեցած պահանջի տեսակետից աշնանացան ն գարնանացան ցորենները որոշ չափով տարբերվում են իրարից: Աշնանացան ցորենի սերմերը ծլում են ավելի ցածր ջերմության պայմաններում (1-2-Շ)քան գարնանացանի սերմերը (2-9.Շ): Սակայներկուսն էլ արագն համերաշխ ենծլում12-15:Շ -ի դեպքում: Աշնանացանցորենի բույսերի թփակալումը սկսվում է աշնանը ն ավարտվումգարնանը: Այդ գործընթացը արագ է ընթանում 8-10:Շ ջերմությանն բավարարխոնավությանպայմաններում: Բույսերի թփակալումըդադարումէ, երբ օդի ջերմությունըիջնում է 46Շ: Գարնանացան ցորենի ծիլերը կարող են դիմանալ --10:Շ, իսկ թփակալած բույսերը` մինչն -8-9Շ ցրտերին: Ծաղկման ն հատիկալիցքի շրջանում նրանք տուժում են --1-2-Շ ցրտերից: Ցորենի թիակալումը լավ է ընթացում 10-12.Շ -ում: Օպտիմալ ջերմաստիճանը հասկակալումից մինչե կաթնային հասունացման շրջանը համարվում է 16-236Շ-ը: Խոնավության նկատմամբ գարնանացան ցորենը ավելի պահաջկոտ է, քան աշնանացանը: Վերջինիս բույսերի արմատային համակարգը ավելի հզոր է ն ավելի լավ է օգտագործում հողի խոր շերտերի խոնավությունը: Ցորենի սերմերըծլում են այն ժամանակ,երբ իրենցքաշի 5546-իչափով ջուր են կլանում: Աշնանացանի համար խոնավությունը շատ կարնոր է սերմերի ծլման ն բույսերի թփակալմանշրջանում: Այն բոլոր տարիներին,երբ աշնանը տեղումներ շատ են լինում, բույսերն ավլիե լավ են թւիակալում: Ծլման փուլում հողի վերին շերտում խոնավության պակասը բացասաբար է ազդում սերմերիդաշտայինծլունակության վրա: Խոնավության պահանջիտեսակետիցաշնանացան ցորենիբույսե117

րի համար կրիտիկական է համարվում ցողունակալումից մինչն հասկակալումը, իսկ գարնանացանիհամար՝ թփակալումիցմինչն ցողունակալումը ընկած շրջանը: Այդ ժամանակաշրջանում խոնավության պակասընպաստումէ բույսերի արագ հասունացմանը,որի հետեանքով նրանց վրա մեծ տոկույ են կազմում անպտղաբերցողունների թիվը: Ամենաշատ խոնավություն բույսերը ծախսում են ցողունակալումից մինչն հասկակալումը (ամբողջ վեգետացիայի ընթացքում պահանջվելիք խոնավության50-6056-ը)ընկած ժամանակաշրջանում: Ցորենիբույսերը մեկ կշռային միավորչոր նյութ սինթեզելուհամար գործակից): Ըստ ծախսում են 400-450 միավոր ջուր (տրանսպիրացիոն որում, տրանսպիրազիոն գործակիցը բարձր է լինում, եթե հողը ապահովվածէ խոնավությամբ:Մեկ միավոր չոր նյութ պատրաստելու համար ջրի ծախսը փոքրանում է օդի բարձր հարաբերականխոնավության, ինչպես նան պարարտանյութերօգտագործելու դեպքում: Վացահատիկային մշակաբույսերից հողի նկատմամբ ամենից պահանջկոտըցորենն է ն հատկապեսգարնանացանցորենը, քանի որ նրա վեգետացիոն շրջանն ավելի կարճ է, ն ունի ավելի թույլ զարգացած արմատայինհամակարգ: Ցորենը ավելի լավէ աճում չեզոք ն թույլ հիմնայինռեակցիաունեգող հողերում, նրա համար վատ են թթու, գերխոնավ ն ավազային հողերը: Սիրում է բերրի, ստրուկտուրային, մոլախոտերիցզերծ հողեր: Ցորենի համար հատկապեսարժեքավորեն սնահողերը:

Աշնանացանն գարնանացան ցորենիմշակմանտեխնոլոգիան Ցորենի նախորդը ընտրելուց պետք է հաշվի առնել ինչպես հողային պայմանները,այնպես էլ նրա աշնանացանկամ գարնանացան

լինելը:

Անջրդիերկրագործության մեջ աշնանացանհացաբույսերիհւսմար լավ նախորդ են համարվում մաքուր ցելերը (սն ն վաղ): Չորային շրջաններում հատկապես արդյունավետէ սն ցելը: Լավ նախորդներեն համարվում նան բազմամյախոտերիշրջված ճմուտը, եգիպտացորենը, սն ցելից հետո մշակված աշնանացանը,հատիկաընդեղենբույսերը ն

այլն:

Խոնավությամբ ապահովված վայրերում աշնանացան ցորենը կարելի է մշակել զբաղված գելերից հետո (վաղահասկարտոֆիլ, ոլոռ, վիկվարսակիխառնուրդ,միամյա այլ կերաբույսեր):

Այն վայրերում, որտեղ քամիները շատ են ն դաշտից ձյունածածկի հեռացման վտանգ կա, լավ արդյունք են տալիս կուլիսային ցելերը: Գարնանացան ցորենիհամար լավ նախորդեն բազմամյախոտերի ճմուտը (խոտերիցանմիջապեսհետո), շուռ տված ճմուտը (խոտերից հետո 2-րդ տարին), շարահերկ կուլտուրաները(եգիպտացորեն,ճակնդեղ, ծխախոտ),հատիկաընդեղեն բույսերը, միամյախոտաբույսերը,սն ցելին հաջորդած աշնանացանը: Հողի մշակումը: Աշնանացան ն գարնանացան ցորեններինհատկացված հողի մշակության ժամանակ հաշվի են առնվում ինչպես հողային ու կլիմայական պայմանները, այնպես էլ նախորդ հանդիսացող բույսի առանձնահատկությունները, դաշտի մռլախոտվածությանաստիճանընայլն: Եթե աշնանացանը ցանվում է սն ցելից հետո, ապա այդ դաշտում պետք է կիրառել գելի մշակման ողջ համակարգը,որը բաղկացած է խոզանի երեսվարից, հիմնական պարարտացումից,խոր վարից ն ցելադաշտիգարնանայինու ամառայինմշակումից: Եթե ցորենի նախորդը համատարածցանվող բույս է, ապա նրա բերքահավաքին զուգընթաց պետք է կատարել 5-6 սմ խորությամբ խոզանի երեսվար: Փխրեցնելովհողի վերին շերտը, խախտում ենք կեղնակալումըն լավ պայմաններստեղծում հողի մակերեսինթափված մոլախոտերիսերմերի ծլման համար, որոնք հետագայում ոչնչացվում են խոր վարի ժամանակ: Խոզանի երեսվարի ժամանակ հեշտանում է նան խոր վարի աշխատանքը,քանի որ զգալի չափով թուլանում է հողի դիմադրողականությունը: Ըստ որում եթե խոզանի երեսվարը կատարվում է բերքահավաքինզուգընթաց, կարելի է երեսվարիչները ագրեգատավորելկոմբայնիհետ: Եթե դաշտը վարակված է կոճղարմատավորմոլախոտերով,ապա պետք է օգտագործել սկավառակավոր երեսվարիչներ ն կատարել ավելի խորը (10-12սմ): Խոզանի երեսվարից 2-3 շաբաթ հետո, մոլախոտերի սերմերի համատարածծլման շրջանում, կատարում են խոր վար` 25-30 սմ խորությամբ:Եթե այդ տարածությունըպետք է դրվի գարնանացանի տակ, ապա ցրտահերկից հետո փոցխում չեն կատարում, որպեսզի ձմռան ամիսներին ն վաղ գարնանը հողի մեջ ավելի շատ խոնավությունկուտակվի: Խոզանի երեսվարը լավ արդյունք է տալիս միայն դեպքում, երբ եղանակներըխոնավեն ն հողի վերին շերտում մոլախոտեր սերմերի ծլման համար կա անհրաժեշտ խոնավություն:Այդ պատճառով

այն

չորային շրջաններում խորհուրդ է տրվում բերքահավաքից հետո առանց խոզւսնի երեսվարի կատարել խոր վար ն անմիջապեսփոցխել: Վաղ ժամկետումկատարածխոր վարի դեպքում կոշտեր քիչ են լինում ն հողի մեջ լավ է պահպանվումխոնավությունը: Եթե դաշտն ուժեղ է մոլախոտված, ապա մինչն ցանքը կատարում են կուլտիվացիա ն փոցխում: Առանձին դեպքերում կուլտիվացիայի փոխարենկարելի է օգտագործել համատարածազդեցությանհողային

--

հերբիցիդներ:

Եթե ցորենի նախորդը շարահերկ կամ ցել զբաղեցնող բույս է, խոզանի երեսվարը պարտադիր չէ: Այդ տարածությունըաշնանացանի տակ դնելու դեպքում նախորդի բերքահավաքըչպետք է ուշացնել, անմիջապեսպետք է կատարել խոր վար ն հարթեցում: Շարահերկ մշակվող բույսերից հետո խոր վարի փոխարենկարելի է կատարել կուլտիվացիա, դրա համար օգտագործելով հողի համատարած մշակմանկուլտիվատորներ: Բազմամյախոտաբույսերիճմաշերտի վարը պետք է կատարել նախախոփիկունեցող գութաններով:Եթե հողը շատ չոր է ն վարի ժամանակ առաջանումեն խոշոր կոշտեր, ապա երեսվարի գութաններով1012 սմ խորությամբկատարումեն փխրեցում,ապա՝ խորվար: Գարնանացանցորենի համար աշնանը հերկված դաշտերը վաղ գարնանը պետք է փոցխել: Ըստ որում, ելնելով հողի բնույթից, օգտագործում են թեթն ն ծանր փոցխեր: եթե անհրաժեշտ է, մինչն ցանքը կաւոարում են նան մեկ կուլտիվացիա՝7-10 սմ խորությամբ: Չորային շրջաններում աշնանացան ն գարնանացան ցորենի համար լավ արդյունք է տալիս հողի նախացանքայինգլանվակումը: Այն արագացնում է սերմերի ծլումը ն լավ պայմաններէ ստեղծում բույսերիաճի ու ձմեռելու համար: Հողի վերջին մշակումը պետք է կատարել ցանքից 4-5 օր առաջ, որպեսզիմինչն ցանքը հողը նստի: Պարարտացումը:Ցորենը հողի սննդանյութերի նկատմամբ պահանջկոտ բույս է: Բույսերը հատկապեսաճի առաջին շրջանում մեծ պահանջ են զգում ֆոսֆորի ու կալիումի, իսկ վեգետացիայիերկրորդ կեսում՝ ազոտի: ժամկետԱշնանացանն գարնանացան ցորենիպարարտացման է ու առնել հողի սահմանելուց պետք հաշվի նորմաները ներն ապա

բերրիության ն խոնավությանաստիճանը ն նախորդը: Մեր հանրապետությանանջրդի պայմաններում աշնանացան ն գարնանացանցորենները պարարտացնումեն ազոտական, ֆոսֆորա120

կան ն կալիումական պարարտանյութերով:Նորմաները կախված են կոնկրետ պայմաններից ն տատանվում են հեկտարին 45-60 կգ սահմաններում(ազդող նյութի հաշվով): Ջրովի պայմաններում պարարտանյութերի նորմաները վերցնում են ավելի բարձր՝ Ի 60-90 կգ, Ք 60-90 կգ ն Ք 60 կգ: Լավ արդյունք են տալիս տեղական պարարտանյութերիցգոմաղբը (30 տ/հա), օրգանական կոմպոստները(30 տ/հա) ն մոխիիրը (2-3 տ/հա): Օրգանականպւսրարտանյութերտալու դեպքում հանքային պարարտանյութերկամ չեն օգտագործում, կամ էլ նրանց նորմաները խիստ կրճատումեն: Համատարած ցանվող հացահատիկային մշակաբույսերը են պարարտացվում հետնյալ ժամկետներում՝ Հիմնականպարարտացում,երբ պարարտանյութըհող է մտցվում հիմնականվարի ժամանակ՝25-30 սմ խորությամբ: կուլտիվացիայի ժամանակ: Նախացանքային՝ Շարային կամ ցանքակից պարարտացում երբ պարարտանյութը տրվում է ցանքի ժամանակկոմբինացվածշարքացաններով: Սնուցում երբ պարարտանյութը տրվում է վեգետացիայի ընթացքում: Պարարտացման այս ձները չեն փոխարինում իրար, այլ` լրացնում

`

միմյանց: Հիմնական պարարտացմանժամանակ տրվում է օրգանական պարարտանյութերիամբողջ նորման, հանքային պարարտանյութերից ֆոսֆորականի 3/4 մասը ն կալիումականը՝`ամբողջովին: Ֆոսֆորի մնացած մասը (15 կգհա) տրվում է շարային պարարտացման ժամանակ՝ հատիկավորվածսուպերֆոսֆատիձնով: Ազոտականպարարտանյութերըհող են մտցվում նախացանքային կուլտիվացիայի ն աշնանային ու գարնանային սնուցումների ժամանակ: Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ լավ արդյունք է ստացվում, երբ ցանքի ժամանակ տրվում է նան 10-15 կգ ազոտ: Մոխիրըլավ է տալ գարնանայինսնուցումներիժամանակ: Հիմնականպարարտացմանն սնուցման ժամանակօգտագործում են հանքային պարարտանյութեր ցրող մեքենաներ, օրգանական պարարտանյութերի համար` տրակտորային գոմաղբացրիչներ, իսկ շարային պարարտացումըկատարում են կոմբինացվածշարքացաններով: Ցանքը: Բարձր բերք ստանալու համար կարնոր նշանակություն են

ունի սերմնանյութի որակը: Այդ պատճառովցանքը պետք է կատարել բարձրորակ սերմնանյութով:նախքան ցանքը սերմերն անհրաժեշտ է ախտահանելն ենթարկելօդաջերմային մշակման, պետք է պահպանել ցանքինորման,ժամկետըն խորությունը: Ցանքի նորման սահմանվում է մեկ հեկտար տարածության վրա ցանվող ծլունակ սերմերիթվով: Նրա վրա ազդում են հողակլիմայական պայմանները,սերմանյութիորակը, ցանքի ժամկետը ն ձնը, մշակվող սորտի կենսաբանականառանձնահատկությունները: Ցանքի նորման մեծ պետք է վերցնել սննդանյութերովաղքատ հողերում, ուշ ժամկետներում կատարած ցանքի դեպքում, չորային տարիներին,քանի որ այս բոլոր պայմաններումսերմերի դաշտային ծլունակությունը ն բույսերի արդյունավետ թփակալությունը փոքր է

լինում:

Բարձր նորմայով պետք է ցանել նան մոլախոտերով խիստ վարակված հողերում, դրանով բույսերի աճի առաջին շրջանում ստեղծում ենք խիտ բուսածածկ ն ճնշում մոլախոտերին:Շատ պիտի ցանել նան թույլ թփակալվող ն պառկելու քիչ հակում ունեցող

սորտերը:

Ելնելով վերոհիշյալից,խորհուրդ է տրվում աշնանացանցորենի 1 հա վրա ցանել 5-6 միլիոն, իսկ չորային, անջրդի պայմաններում՝4.0-4.5 միլիոն ծլունակ հատիկ: Գարնանացան ցորենը չորային, անջրի պայմաններում պետք է ցանել 3.5-4.0, իսկ նորմալ տարիներին՝5-5.5 միլիոն ծլունակ հատիկի

հաշվով:

Եթե ցանքը կատարվում է կշռային նորմայով,ապա հաշվի պետք է նե առնել հատիկի կշիռ ցանքային (տնտեսական)

պիտանիությունը:

Ցանքի կշռային նորման որոշելու համար պետք է օգտվել հետնյալ

բանաձնից:

ՔԿ ՆՏ-------

որտեղ՝ Ն

-

Ք

-

Կ

Ցպ« 10000

ցանքի նորման է կիլոգրամով. մեկ հեկտարիվրա ցանվող ծլունակ սերմերիքանակն է

հատերով.

հատիկիքաշն է արտահայտվածգրամով. Ցպ ցանքային պիտանիությանտոկոսն է, որը որոշվում է հետնյալ բանաձնով՝ -

-

Ցպ

Մաքրությունջօ »« Օլունակությունցօ Հ

Բերենք օրինակ. ֆերմերը ծրագրում է ցանել աշնանացան ցորենի Բեզոստայա 1 սորտը հեկտարին 6 մլն. ծլունակ հատիկ նորմայով: Սերմերի ծլունակությունը կազմում է 9296, մաքրությունը` 98465, 1000 հատիկի զանգվածի կշիռը՝ 40 գ, ցանքային պիտանիությունը՝90.194: Հետնաբարցանքի կշռային նորմանկլինի` 6000000

Ն-------------»-266կգ 90.1»

2.40

10000

Մեր հանրապետությունում աշնանացան ցորենը ցանվում է մոտ 180-260 կգ/հա (Բեզոստայա 1-ը մինչն 280 կգ/հա), իսկ գարնանացան ցորենը՝ 170-200 կգ/հա նորմայով: Ցանքի ժամկետը պայմանավորվածէ հողի վերին շերտի ջերմաստիճանով ն խոնավությամբ: Աշնանային ցանքը կատարվում է ցրտերը սկսվելուց 45-60 օր առաջ, որպեսզի բույսերը թփակալված վիճակում

ձմեռեն:

Ցանքը շատ

շուտ

կատարելու դեպքում բույսերը խիստվերաճում

են, որի հետեանքովընկնում է նրանց ցրտադիմացկունությունը,հեշտ

ենթարկվում տխպման, վարակվում են սնկային հիվանդություններովն այլն: Ուշ ցանքի դեպքումբույսերը չեն հասցնում թփակալելու ն մեծանում է ցրտահարության վտանգը: Աշնանացանը կատարում են այն ժամանակ, երբ օրվա միջին ջերմաստիճանըտատանվում է 17-14:-իսահմաններում: Նկատի ունենալով վերոհիշյալը, Արարատյան հարթավայրումաշնանացան ցորենի ցանքը նպատակահարմարէ կատարել հոկտեմբերի առաջին տասնօրյակում, նախալեռնային գոտում` սեպտեմբերի երկսեպտեմրորդ կեսին, լեռնային շրջաններում` օգոստոսի վերջերին բերի առաջին տասնօրյակում, բարձր լեռնային շրջաններում` օգոստոսի կեսերին: Այս ժամկետները մոտավոր են ն կախված են տվյալ տարվա եղանակայինպայմաններից: Գարնանացաննինչքան հնարավոր է շուտ պետք է կատարել:Նրա ցանքի ժամկետը պետք է կապելհողի մակերեսայինմշակության ն ցանքիմեքենաներիդաշտ դուրս բերելու հնարավորությանհետ: Մեր հանրապետության պայմաններում այն համընկնում է Արարատյանհարթավայրում`ճարտի առաջին տասնօրյակին, նախալեռնային շրջաններում` ապրիլի առաջին, երկրորդ տասնօրյակին, են

--

լեռնային շրջաններում՝ ապրիլի վերջին, մայիսիսկզբին: Նախալեռնային ն լեռնային շրջաններում, առանձին տարիներին, կարելի է հանդիպել ձմռամուտային ցանքի: Այս դեպքում ցանքը կատարում են ուշ աշնանը հողը սառչելուց 10-12 օր առաջ: Սերմերը հողի մեջ ջուր կլանելով ուռչում են, կտցում, սակայնցածր ջերմության հետնանքովծիլերը հողի մակերես դուրս չեն գալիս: է ստացվում, Ձմռամուտայինցանքից ավելի բարձրն որակով բերք Պատճառն քան գարնանացաններից: այն է, որ բույսերը վեգետացիան սկսում են վաղ, լավ են օգտագործում հողի սննդանյութերն ու խոնավությունը ն համեմատաբարշուտ են հասունանում: Այսպիսիցանքի դեպքում բարձրանում ստացվածսերմանյութիցանքայինորակը: է նան Շատ կարնոր է ձմռամուտայինցանքի ժամկետի ճիշտ ընտրությունը: Երբեմն ցանքից հետո, եղանակի տաքանալու հետնանքով, սերմերը ծլում են, դուրս են գալիս հողի մակերես, սակայնբույսերը չեն հասցնում թփակալելն ձմռանըցրտահարվումեն: Ցորենի բերքատվության մակարդակը կախված է նան ցանքի եղանակից:Շատ տարածված են սու/որականշարային (միջշարբային հեռավորությունը 15 սմ), ճեղաշար (7.5սմ),/սաչածն ձները: Ցանքի խորությունը տատանվում է 4-6 սմ սահմաններում: Եթե հողի վերին շերտը չոր է, սերմերըհամեմատաբարխոր են ցանվում (7-8

սմ):

Խնամքը. Աշնանացան ն գարնանացան ցորենի խնամքի աշխատանքներիմեջ են մտնում տափանումը, սնուցումը, փոցխումը, մոլախոտերիդեմ ւպայքարը ն ոռոգումը: Տափանումը (գլանվակումը) կատարվում է ցանքից անմիջապես հետո ն մեծ մասամբ չորային տարիներին, այն դաշտերում, որտեղ ցանքը կատարվել է չնստած հողում: Այդ նպատակովօգտագործում են օղավոր գլանվակներ: Տաւիանման միջոցով հողի վերին շերտում մեծանում է խոնավությանպաշարը, որը ն նպաստում է սերմերի համերաշխծլմանը: Աշնանացաններիսնուցման աշխատանքներըսովորաբար կազմակերպում են վաղ գարնանը` դաշտ դուրս գալու առաջին իսկ հնարավորության պայմաններումն նույնիսկ սառած հողի վրա: Սնուցում են ազոտական պարարտանյութերով Ա ապա փոցխում: Այն հողերում, որտեղ բույսերի ցրւտահարությանվտանգ կա պետք է սնուցում տալ նան աշնանը` ֆոսֆորական ն կալիումական պարարտանյութերով: Թույլ աճեցողություն ունեցող ցանքերում ֆոսֆորին ն կալիումին կարելի է ավելացնել նան 15-20 կգ ազուո: Այդ նպատակի համար

կարելի է օգտագործելնան տեղականպարարտանյութեր: Գարանանացան ցորենի սնուցումը կատարում են բույսերի թփակալմանսկզբին: միջոցառում է աշնանացան ցորենի Կարնոր ագրոտեխնիկական վաղ գարնանային փոցխումը: Այն կատարում են հնարավորին չափ շուտ` հողի քեշի ժամանակ: Փոցխման ժամանակ սնուցման ձնով տրված պարարտանյութը խառնվում է հողին, խախտվում է հողի մակերեսի կեղնակալումը, արմատախիլ են արվում մոլախոտերը ն ցորենի մահացած բույսերը, որը նպաստում է բույսերի ուժեղ թփակալմանը: Փոցխումը պետք է կատարել շարքերին ուղղահայաց կամ անկյունագծով, որպեսզիփոցխիատամներըբույսերն արմատախիլ չանեն: ցանքերը, պետք է Ծանր հողերը, ինչպեսն ուժեղ թմփակալված փոցխելերկու անգամ, ն համեմատաբարծանր փոցխերով: Թեթն մեխանիկականկազմ ունեցող հողերը ն թույլ թփակալած դաշտերը պետք է փոցխել թեթն փոոցխերով ն մեկանգամ: Խորհուրդ չի տրվում փոցխում կատարել ավազային հողերում, արտամղմանենթարկված ն այն դաշտերում, որտեղ բույսերը չեն թփակալել: ցորենըփոցխումեն թփակալմանսկզբում: Գարնանացան Քիմիականքաղհանը պետք է կատարել թփակալման շրջանում մինչն բույսերի ցողուններ տալը: Այդ նպատակով օգտագործում են հերբիցիդներ:Դրանք ոչնչացնում են ցորենի ցանքերում եղած բոլոր երկշաքիլ մոլախոտերը: Այդ նպատակիհամար օգտագործում են 2.4 դ (2 կգ/հա),ֆենագոն(1-1.2 լ/հա), դիալեն(0.8-1լ/հա),), տոպիկ(0.5լ/հա) ն այլ հերբիցիդները: Դրանցից վերջինը ոչնչացնում է միամյա միաշաքիլմոլախուտերը: Տրակտորաքարշ սրսկիչներ օգտագործելու դեպքում բանվորական լուծույթի ծավալը կազմում է 300-400 լիտր: Հերբիցիդներ չի կարելի օգտագործել այն դաշտերում, որտեղ ցորենի ծածկի տակ ցանված է բազմամյա բակլազգի խոտաբույս (առվույտ, կորնգան): Ցորենը ջրում են հիմնականում երեք եղանակով` կորիներով, մարգերով ն ակոսներով: Կորիներով ջրման ձերըկիրառվում է մեր հանրապետությաննախալեռնային ն լեռնային շրջանների համեմատաբար մեծ թեքություն վրա: ունեցող հոզղատարածությունների Ելնելով հողի բնույթից ն դիրքից, ցանքից անմիջապես հետո,

իրարից5-12 մ հեռավորությամբանց են կացնում 20-30 սմ խորությամբ ակոսներ (կորիներ), որի մեջ բաց թողած ջրով շերտ առ շերտ ջրում են երկու կորիների միջե եղած տարածությունը: Կորիները, կախված մ դաշտի թեքությունից ն հողի բնույթից, արվում են 60-200

երկարությամբ:

Ջրման այդ ձենը ունի մի շարք թերություններ հողն անհավասարաչափ է խոնավանում, հողի մակերեսի անհարթությունների հետնանքով մնում են չջրված տարածություններ, մեծանում է հողի ողողման ն լվացման վտանգը, ցածր է լինում ջրվորի աշխատանքի արտադրողականությունը, դժվարանում է բերքահավաքի մեքենայացման աշխատանքը նայլն: Մարգային ջրման եղանակը կիրառում են համեմատաբարփոքր թեքություն ունեցող հողատարածություններում:Հողամասը թմբերով բաժանում են մարգերի, որոնց երկարությունը, հողի ջրաթափանցի-՝ կությունից ն տեղի թեքությունից ելնելով, արվում է 40-150 մ, իսկ մ (տրակտորային շարքացանների ընդգրկման լայնությունը 3.8-42

լայնությամբ):

Ջրվորի աշխատանքը հեշտացնելու ն ջրի շիթը կարգավորելու համարկարելի է ջրտարիցմարգերիմեջ ջուրը բաց թողնել խողովակների կամ սիֆոնների օգնությամբ: Թմբերը պատրաստումեն մարգահանիմիջոցով,որը ամրացվումէ շարքացանիառջնի մասում: Դա հնարավորությունէ ստեղծումցանքին զուգընթաց պատրաստել նան մարգեր: Մարգերով ջրման թերությունն այն է, որ ինչպես կորիների դեպքում, հողամասն ամբողջ մակերեսով ողողվում, կեղնակալում է, ն անբարենպաստ պայմաններստեղծում բույսերի աճի համար: Թերություն է նան այն, որ մարգի գլխամասն ավելի շատ է խոնավանում,քան ծայրը, պահանջվումէ հողամասիլավ հարթեցումնայլն: Ակոսայինջրումը թվարկած երկու եղանակների համեմատությամբ ունի որոշակի առավելություններ հողը հավասարաչափ է խոնավանում, ողողվող մակերեսն ավելի փոքր է լինում, հեշտանում են մեքենայացմանաշխատանքները ն այլն: Ակոսներըանց են կացվում ցանքին զուգընթաց կամ անմիջապես հետո: Նրանք արվում են 50-200 մ երկարությամբ:Ըստ որում, որքան փոբր է հողի ջրաթափանցիկությունը,այնքան ակոսները երկար են արվում: Ակոսների միջն եղած հեռավորությունը մեծ ջրաթափանցիկություն ունեզող հողերում պետք է վերցնել 50-60 սմ, իսկ փոքր ջրաթափանցիկություն ունեցող հողերում` մինչն 75-80 սմ: Ջուրը

3-5 սմ հավասարաչաւիբաշխելու համար կարելի է օգտագործել կամ սիֆոններ:Ակոսներնարվում են սաղր տրաճագծովխողովակներ (13-18 սմ): (8-11 սմ)ն միջին խորությամբ ջրումը կատարումեն այն ժամանակ, հերթական Ցորենի դաշտի է դաշտային սահմանային երբ հողի խոնավությունը հասնում ժամկետները կարելի է որոշել 60-8096-ի: Ջրման խոնավունակության նան բույսերի արտաքինտեսքով: հողային ն կլիմայականպայմաննե Մեր հանրապետությունում, ջրվում են 2-6 անգամ, ելնելով, աշնանացանները 1-5 անգամ: Առաջինիոռոգման նորման տատանվում է 1500-4250Մմ`, սահմաններում: իսկ երկրորդինը՝750-3500մ`-ի են ցանքից Աշնանացանիդաշտերումամենավաղ ջուրը տալիս է, տալիս են հետո (ծլացուր):Առանձինդեպքերում,եթե հողը շատ չոր այնպես էլ գարնանախացանքայինջուր: Ինչպես աշնանացանների, են շրջահատիկալիցքի նացանների դաշտերիջրումը դադարեցնում

գարնանացա

նում:

Ցորենի համար մեծ հեռանկարներ ունի ջրման անձրնացման ջրումը,ժաճանակավոր եղանակը,որի դեպքումլրիվ մեքենայացվում մեծ չափով բարձրանում պատճառով ոռոգմանցանցիբացակայության ավելի քիչ ջուր է ծախսվում, է մեքենաներիարտադրողականությունը, ն այլն: հողի մակերեսը համարյա չի կեղնակալում Ցորենի բերքահավաքըպետք է կատարել այնպես, Բերքահավաքը. որպեսզի հատիկներիկորուստը հասնի նվազագույնի, ապահովի

է

սերմնային ստացումը: բարձր

ն

ապրանքային հատկանիշներով հատիկի

Ըստ Բերքահավաքիշրջանումհատիկի կորուստը շատ է լինում մեխաորում, դրանք տեղի են ունենում տարբեր պատճառներով` նիկական(կոմբայնի աշխատանքի պրոցեսում), կլիմայական(կարն կենսաբակուտի, անձրնների, քամիների, ցրտերի հետնանքով) պատճառով): թափվելու պառկելու ն հատիկների նական (բույսերի

են Վամատարածցանվող հացաբույսերը սովորաբար հավաքում են այն անմիջական կոմբայնային եղանակով: Այն կատարում ն ժամանակ, երբ բույսերը գտնվում են լրիվ հասունացման փուլում կազմումէ 17-1846: հատիկիխոնավությունը Բերքահավաքըպետք է կատարելժամանակին,սեղմ ժամկետում են տվել, որ բեր(8-10 օրում) ն անկորուստ: Հաշվումները ցույց է քահավաքի մեկ օրվա ուշացումը պատճառ դառնում 1.5-2.5Չ6-ի ժամանակ գողուններիկտրման չափովբերքի անկման:Բերքահավաքի

բարձրությունը նորմալ դաշտերում պետք է լինի

10սմ: դաշտում՝

Բերքահավաքին զուգընքաց պետք է հավաքել որպեսզիհնարավորլինի երեսվար կատարել:

սմ, պառկած նան

ծղոտը,

Ստացվել է Գյումրիի սելեկցիոնկայանում անհատականընտրությամբ տեղական նուտանսից: Բերքատու սորտ է, հատիկներն ունեն արտադրությանհամար: բավարար որակ գարեջրի |

(կ

Գարի Գարին (օս Լ.) աշխարհի հնավուրց մշակաբույսերիցմեկն է: Եգիպտոսումայն մշակվել է մեր թվարկությունից5-6 հազար, Միջին ասիականերկրներում` 4-5. հազար, ՀայաստանումՅ̀ հազար տարի

այլն: նրա հատիկը օգտագործումեն սննդիմեջ (ծավարիձնով, մասամբ հացաթխման), համարվում է արժեքավոր հումք գարեջրի ն սպիրտի արտադրությանհամար: Հանդիսանումէ լավագույն անասնակեր, 1 կգ գարու հատիկն իր կերարժեքով հավասարազոր է 1.21 կգ վարսակի: Կերի նպատակովօգտագործում են նան նրա կանաչ զանգվածը,չոր խոտը, դարմանը, մղեղը: Ձավարի համար օգտագործում են մերկ գարիները: Հայպստանում գարին մշակում են 65,5 հազար հեկտար տարածության վրա, որից 4 հազարը՝ աշնանացան(2005թ.): Մշակությանմեջ հայտնի են գարու աշնանացանն գարնանացան առաջ ն

ձները:

Աշնանացան գարին մյուս աշնանացան հացաբույսերի համեմատությամբավելի քիչ ցրտադիմացկունէ, նրա համար վտանգավորեն 12'Շ ցրտերը: Գարու սերմերը կարող են ծլել 1-2"Շ-ում, ծիլերը դիմանումեն -7-8"Շ ցրտերի, ուժեղ թփակալվողբույս է: Գարին չորադիմացկուն է, ավելի լավ է տանում բարձր ջերմությունը, քան ցորենը: Տրանսպիրացիոնգործակիցը տատանվում է 300-450-ի սահմաններում: Գարին հացաբույսերի մեջ ամենից վաղահասն է: Վեգետացիոնշրջանը տնումէ 80-110 օր: Հայաստանումմշակում են գարու հետնյալ սորտերը. Նուտանս տեղական. Գարնանացան, տեղական, բարելավված սորտ է: Հասկը երկշարքանիէ, դեղին:Միջավաղահաս չորադիմացկուն սորտ է: 1000 հատիկը կշռում է 40-50 գ: Բերքատու սորտ է, մշակվում է մեր հանրապետության բոլոր գոտիներում, բացառությամբ Հյուսի--

արնելյանի: Նուտանս

115.

Գարնանացան երկշար, միջավաղահաս սորտ

է:

երկշար ն բազմաշարգարիներ

Արարատի 7. Աշնանացան, սելեկցիոն, բազմաշար, բերքատու վաղահաս է: Շրջաէ: Ունի միջին ցրտադիմացկունություն, սորտ նացվածէ Արարատյանհարթավայրի,նախալեռնայինգոտու ն հյուսիս արնելյան շրջաններում: Ստարտ,Ցիկլոն սորտերը: Մշակում են նան Մուշ (բազմաշար), ն նույնն է, ինչ ցորենինը: պարարտացումը մշակումը Գարու հողի է ենթարկել օդաջերտեսակավորել, Ցանքից առաջ սերմերը պետք ն մայինտաքացման ախտահանման: Չոր հողերում ն անջրդի պայմաններումմեկ հեկտարում ցանում են 4.0-4.5, իսկ խոնավ վայրերում`4.5-5.5 միլիոն ծլունակ հատիկ: Եթե ցանքը կատարվում Է գարեջրի համար, ապա ցանքի նորման համեմատաբար մեծ պետք է վերցնել, քանի որ խիտ ցանքերում սպիտաքանակը հատիկներումքիչ է լինում: կուցգների Գարին ցանում են սովորական շարային, նեղաշար ն խաչաձն եղանակներով:Թեթն, ավազայինհողերում սերմերը գցում են 6-7 սմ,

:

իսկ ծանր,խոնավհողերում՝ 4-5 սմ խորությանվրա: Խնամքի աշխատանքներընույնն են, ինչ աշնանացան ն գարնանացանցորենինը: հ ավաքը կատարում են կոմբայնով նացման մբայն լրիվ հ հասունաց -

.

ի րջ

ԱՐՑ '

Աշորա Աշորան (ՏՇՇՅԱՇԼ.) կարնոր պարենային հացաբույս է: Աշորայի հացը աչքի է ընկնում բարձր սննդարար արժեքով ն կալորիականությամբ: Պարունակում է լիարժեք սպիտակուցներն վիտամիններ(Ա, Բ, Ե), սակայնմարսելիությամբզիջում է ցորենին:

25-35

հատիկին մինչն 350 ց կանաչ զանգվածիբերք: Աշնանացանաշորայի ագրոտեխնիկան քիչ բանով է տարբերվում աշնանացանցորենիագրոտեխնիկայից: Ցանքի նորման, կախված հողակլիմայական պայմաններից,տատանվում է՛հեկտարին 4-6 միլիոն ծլունակ հատիկիսահմաններում:Եթե ընդունենք աշորայի 1000 հատիկիզանգվածի կշիռը 30 գ, ապա ցանքի կշռայիննորմանհավասարկլինի 120-180 կգ-ի: Եթե ցանքը կատարվումէ կանաչ զանգված ստանալու համար, 101596-ով նորման ավելին պետք է վերցնել: Վիկի հետ խառը ցանելու դեպքում սերմի 2/3-ը պետք է վերցնել աշորա,1/3՝ վիկ: Նրա սերմերը համեմատաբար մանր են, ուստի ցանում են 4-5 սմ, իսկ չոր հողերում՝5-6 սմ խորությամբ: Աշնանացանաշորան ցորենից շուտ է հասունանում, ուստի նրա են սկսում: Կանաչ զանգված բերքահավաքը 10-12 օրով շուտ է ստանալուհամար, պետք հնձել հասկակալման փուլում: ց

:

Տրիտիկալե(ցորենաշորա)

Աշորա Աշորայի ալյուրը, թեփը, կանաչ ն չոր խոտը համարվում են նան լավագույն անասնակեր: Հայաստանում աշորան փոքր տարածություն է զբաղեցնում ն օգտագործում են խառնուրդների մեջ` կանաչ զանգված կամ խոտ ստանալու համար: Աշնանացան աշորան աչքի է ընկնում բարձր ցրտադիմացկունությամբ ն երաշտադիմացկունությամբ:Մյուս հասկավոր հացաբույսերի համեմատությամբուժեղ է թփակալում նկ տալիս է կայուն ու բարձր բերք: Առաջավորտնտեսությունները հեկտարից ստանում են

Նոր հատիկայինմշակաբույս է, ցորենի Ա աշորայի խաչաձնումից ստացված հիբրիդ է: Աչքի է ընկնում բարձր բերքատվությամբ ն հատիկներում սպիտակուցների ն անփոխարինելի ամինոթթուների (լիզին, տրիպտոֆան)մեծ պարունակությամբ:Նրա հատիկները1-1.596 ավելի շատ սպիտակուցներեն պարունակումքան ցորենը ն 3-456 շատ՝ քան աշորան: Համարվում է արժեքավոր պարենային ն կերային մշակաբույս: Բարձր որակի հաց է ստացվում ցորենի 70-8026 ն տրիտիկալեյի 203026 ալյուրի խառնուրդից: Նրանից պատրաստումեն սենաժ, սիլոս, խոտալյուր, բրիկետներ: 100 կգ կանաչ զանգվածը է 22-25 կերամիավոր պարունակում ն2.3-2.7 կգ մարսելի պրոտեին, 100 կգ հատիկը 115, իսկ խոտը 62 կերամիավոր: Լավ մշակության դեպքում տրիտիկալեյիցկարելի է ստանալ 50-80 ց/հա հատիկի ն 500-600 ց/հա կանաչ զանգվածիբերք: Տրիտիկալեն ունի աշնանացան ն գարնանացանձներ (սորտեր), որոնք բաժանվում են երկու խմբի` հատիկային ն կերային: Հայաստանում մշակում են կերայինՍիս-1 սորտը: Աշնանացան ձներն աչքի են ընկնում բարձր ցրտադիմացկու131

նությամբ ն չորադիմացկունությամբ:

մեջ:

Տրիտիկալեյի մշակության տեխնոլոգիան քիչ բանով տարբերվում ցորենից: 5-6 մլն է վերցնել Հատիկիհամար մշակելուց ցանքի նորման 5-7 ծլունակ հատիկ, կերային նպատակով մլն ծլունակ հատիկ հեկտարին: է

պետք

Հայաստանումփոքր տարածություն է զբաղեցնում, օգտագործում են հիմնականումխոտախառնուրդների մեջ, հատկապես հետ: ծլում են 2-3-Շ Վարսակըգարնանացանբույս է, պայմաններում,ծիլերը դիմանումեն մինչն -8- 9'Շկարճատն ցրտերի:

սերմերը

վիկի՛

Տրիտիկալն Վարսակ

Հատիկի համար բերքահավաքը կատարում են,

նացմանփուլում, կերի համար՝ հասկակալման շրջանում:

լրիվ

հասու-

Վարսակ Վարսակը (ՃՓոմ Լ) մշակվում է հիմնականում կերային նպատակով: Որպես անասնակեր օգտագործում են Օրա հատիկը, ալյուրը, կաճաչն չոր խոտը, դարմանը,մղեղըն սիլոսը: Նրա հատիկներիցպատրաստում են նան ձավար,վարսակալյուրն այլ մթերքներ, որոնք օգտագործում են դիետիկ ն մանկական սննդի

քիչ է տուժում գարնանայինչորությունից, սակայնչի դիմանում ամառային երաշտին, որի հետնանքով հարավի տափաստանային գոտում քիչ է մշակվում: Խոնավասեր բույս է: Մյուս գարնանացանների ավելի քիչ պահանջկոտ է, որը համեմատությամբհողի նկատմամբ է բացաւորվում ուժեղ զարգացած արմատայինհամակարգով ն հողի սննդանյութերիյուրացման բարձր մակարդակով:Հացաբույսերի մեջ ամենից լավ է տանում հողի թթվությունը: կամ մեկ Ցանքի նորման կազմում է 5-7 միլիոն ծլունակ 1.5-2.5 հեկտարին գ: ցանվող Խնամքի աշխատանքներընույնն են, ինչ Նա

հատիկ համատարա

ար

անիկա ենը: Ծանր մեխանիկականկազմ ունեցող, խոնավ հողերում ցանքը ժամանակ, ահավաքը Կբ կամար հուրան եռ բերքահավաքը պատարում այն ժամանակ, երբ հուրանի վերին Խի րը ասունացու նը: ր

ԿՈՐԵԿԱՆՄԱՆ

են աշն

երո

ԵՎ ԱՅԼ ՀԱՑԱԲՈՒՅՍԵՐ

Եգիպտացորեն

տվյալներովհատիկի միջինբերքը կազմել է 44,7 ց/հա: Եգիպտացորենը առանձնահաւտկությունները: Կենսաբանական ծլում են 8-1096-ում, սակայն ցանքը երմերը ջերմությունը վերին -39ԸՇ-ում. են բույսերի աճի հասնում Է 10-12:Շ-ի:Ծիլերը ցրտահարվում է հետագա շրջանում օպտիմալ ջերմությունըհամարվում 20-24:Շ-ը: 30-35:Շ-ըբացասաբար է ազդումհատկապեսփոշոտմանվրա: մոտ 60 օր: Եգիպտացորենիծլումից մինչն ծաղկումը տնում է հետո, մինչն է անհրաժեշտ փոշոտելուց Նույնքան ժամանակ հատիկներիհասունացումը:

ենայն ամանակ, երբ հողի շերտում Աաարում

Լ) ժողովրդական տնտեսության եգիպտացորենը (762 ոՅյտ համար մեձ արժեք ներկայացնող մշակաբույս է: Օգտագործում են պարենային, կերային ն տեխնիկական նպատակներով: Նրանից պատրաստում են ավելի քան 150 տեսակ զանազան մթերքներ ն Այութեր(ձավար,օսլա, գլյուկոզա, ձեթ, սպիրտ, վիտամիններն այլն):

Եգիպտացորենըորպես կերային մշակաբույս կարնոր նշանակություն ունի: Այդ նպատակով օգտագործում են ինչպես հատիկըայնպես էլ կանաչ ն չոր զանգվածը: Եգիպտացորենիհատիկները պարունակում են 65-70 «ո. անազոտ մզվածքայիննյութեր, 9-1246 սպիտակուցներ,4-8 «օ ճարպ, հանքային նյութեր, վիտամիններն այլն: 100 կգ հատիկը պարունակում է 134 կերային միավոր ն 7.8 կգ մարսեի պրոտեին, իսկ կաթնամոմային հասունացման շրջանում հավաքած կանաչ զանգվածը2̀0-25 կերային միավոր ն 1.5 կգ մարսելիպրոտեին: եգիպտացորենիագրոտեխնիկականնշանակությունը կայանում է նրանում, որ լինելով շարահերկ մշակաբույս, հողը մաքրում է մոլախոտերից ն լավ պայմաններէ ստեղծում հետագայում մշակվող բույսերի համար: Եգիպտացորեննիր ծագումով շատ հին բույս է: Անհիշելի ժամաճակներիցայն մշակ.|ելէ ԿենտրոնականԱմերիկայում,իսկ 16-րդ դարի սկզբից նան եվրոպականն ապա ասիականերկրներում: Ցատիկ ստանալու նպատակովեգիպտացորենիհամաշխարհային ցանքատարաճությունը կազմում է 129 մլն հա: Լավ մշակմանդեպքում հեկտարից կարելի է ստանալ 40-60 ց հատիկի ն 800-900ց կանաչ զանգվածի բերք: Հայաստանումեգիպտացորենըզբաղեցնումէ շուրջ 3160 հա, որը ստանալու համար: 2005 թ. հիմնականում օգտագործում են հաւտտիկ

Եգիպտացորեն

`

Ելնելով սորտից ն

է

շրջանը տնում 90-150

մշակության պայմաններից,վեգետացիայի

օր:

երմեկ միավորչոր նյութ սինթեզելու համար մոտ Եգիպտացորենը Նրա հացաբույսերը: է հասկավոր քան ճախսում, կու անգամ քիչ ջուր սահմանտրանսպիրացիոնգործակիցը տատանվում է 230-3/0-ի

ներում: Սակայն մյուս հացաբույսերի համեմատությամբ միավոր տարածության հաշվով ջրի ծախսը շատ է, քանի որ մեծ զանգված է կազմակերպում: Եգիպտացորեննունի նան այն առավելությունը, որ նրա բույսերը կարողանում են օգտագործել ուշ ամառային տեղումները, ինչպես նան հողի խոր շերտերի խոնավությունը:Շատ խոնավություն է ծախսում հուրանակալման,ծաղկման ն հատիկալիցքիշրջանում: Սիրում է բերրի, ստրուկտուրային, չեզոք կամ թույլ թթվային ռեակցիաունեցող հողեր: Ենթատեսակները: Եգիպտացորեննունի բազմաթիվ ձներ, սորտեր ն հիբրիդներ, որոնք հիմնականում ընդգրկվում են հետնյալ ենթատեսակներիկամ խմբերիմեջ՝ ատամնաձն,կարծր, օսլային, շաքարայինն ճայթող: Դրանք միմյանցից տարբերվում են ինչպես կենսաբանական առանձնահատկություններովն օգտագործման բնույթով, այնպես էլ ներքին կառուցվածքովն արտաքինձնով: հատիկների Ատամնաձն եգիպտացորենը է հատիկի տալիս ն կանաչ զանգվածի բարձր բերք ն օգտագործվումէ հատիկ ն կանաչ զանգված ստանալու

համար:

Կարծր եգիպտացորենի հատիկները աչքի են ընկնում բարձր ն համեմատաբար ապակենմանությամբ: Ունի կարճ վեգետացիա չորադիմացկունէ: Օգտագործումեն պարենայինն կերային նպատակներով: Օսլային եգիպտացորենը օգտագործում են հիմնականում օսլա ստանալու համար: Հատիկներըպարունակումեն մեծ քանակությամբ օսլա (71.5-82.696): Շաքարայինեգիպտացորենըպարունակումէ մեծ քանակությամբ շաքար, օգտագործում են սննդի մեջ ե պահածոներ պատրաստելու համար: Նրա հատիկներում ամենից շատ շաքար պարունակում են կաթնայինհասունացման շրջանում (12-1596): ճայթող եգիպտացորեննունի մանր հատիկներ, որոնք տաքացնելուց պայթում են, դուրս հանում փխրուն էնդոսպերմը:Օգտագործում են բոված վիճակումսննդիմեջ: Հայաստանում մշակում են ատամնաձն ենթատեսակինպատկանող Աբովյան2 սորտը, ՎԻՐ-42 ՄՎ, ՎԻՐ-156-ՏՎ, Ուզբեկսկայա100 ն այլ հիբրիդներ: Մշակում են նան անփոխարինելիամինոթթուներով, հատկապես լիզինով հարուստ, հիբրիդներ (Կրասնոդարի436 ՄՎ, Կրասնոդարի 303Լ, Մոլդավսկի423 Լ, Հերկուլես Լ ն այլն): դրանց հատիկներիսպիտակուցներում լիզինը կազմում է 3.8-5.296 (սովորականսորտերում 2.6'

3.296):

համար լավ նախորդԵգիպտացորենի տեխնոլոգիան: Մշակության ներ են համարվում հատիկաընդեղենմշակաբույսերը, արմատապալարապտղավորները,բազմամյա խոտաբույսերի ճմուտը ն շուռ տված ճմուտը: Եգիպտացորնեըմիաժամանակլավ նախորդ է մյուս բույսերի համար: Հողի մշակության համակարգը ն պարարտացումընման է մյուս սակայնորպես համեմատաբարուշ ցանվող բույս, գարնանացաններին, լրացուցիչ կատարվումէ նախացանքայինկուլտիվացիա ն փոցխում: Եգիպտացորենիսերմերը ցանքից առաջ պետք է ախտահանել վիտավաքս (0.3լ/ց) կամ ՏՄՏԴ (0.2 կգ/ց) պատրաստուկներով: Սերմերի ծլունակությունը բարձրացնելու համար ենթարկում են նան

օդաջերմայինմշակման: Ցանքը կատարվում է այն ժամանակ, երբ հողի վերին շերտում

ջերմությունըհասնում է 10-12:Շ-ի: Արտադրության մեջ հիմնականում եգիպտացորենը ցւսնում են լայնաշար ն կնտագծայինեղանակներով: Լայնաշար ցանքի դեպքում միջշարային հեռավորությունները սմ: Երրորդ տերնի կազմակերպման շրջանում արվում են 60-70 թողնելով կատարումեն նոսրացում,միջբույսայինհեռավորությունները 25-30 սմ:

Կետագծայինցանքը կատարումեն ճշգրիտ ցանքի շարքացանով: Կետագծային ցանքի դեպքում բարձրանում է աշխատանքի սերմերը ցանվում են արտադրողականությունը, որքանով որ սահմանված հեռավորությամբ,բույսերի նոսրացում չի կատարվում ն ցանքի նորման փոքր է լինում: Ցանքի նորման, կախված սերմերի մեծությունից ն ցանքի ձնից, տատանվում է 10-25 կգ/հա սահմաններում, ցանում են 8-10 սմ

խորությամբ:

:

Համերաշխ ծիլեր ստանալու համար խորհուրդ է տրվում ցանքից

հետո

գլանվակներովհողը նստեցնել:

Հողի կեղնակալման դեմ պայքարելու, ինչպես նան նոր ծլող մոլախոտերը արմատախիլանելու համար նախքան եգիպտացորենի սերմերի ծլումը, դաշտը պետք է փոցխել շարքերին հակառակ ուղղությամբ օգտագործելով թեթն կամ միջակ փոցխեր: Երկրորդ անգամ փոցխումեն ծլելուց հետո, երբ բույսերը կազմակերպումեն 2-3 տերն: Վեգետացիայի ընթացքում միջշարքային ՝տարածությունները փխրեցվումեն 2-3 անգամ: Առաջինկուլտիվացիան կատարվում է 4-5137

շրջանում մինչն 12-14 սմ խորությամբ,որի տերնի կազմակերպման ժամանակւորվում է նան սնուցում: հետագա բույսերիարմատներնչվնասելուհամար Եգիպտացորենի են երկրորդ սաղր համեմատաբար փխրեցումները կատարվում սմ 5-6 7-8 խորությամբ: կուլտիվացիան սմ, իսկ երրորդը՝ ցանքերումմոլախոտերիդեմ պայքարելուհամար Եգիպտացորենի ն օգտագործումեն դիալեն-սուպեր(1-1.5 լ/հա), ֆենագոն(1 կգ/հա) այլ հերբիցիդներ: Հեկտարին անհրաժեշտ նորման, տրակտորային է սրսկումներիժամանակլուծում են 350-400 լիտր ջրում: Լավ արդյունք ստացվում, երբ այդ լուծույթին ավելացնում են նան ազոտական, Ֆոսֆորականու կալիումականհանքային պարարտանյութեր: Եգիպտացորենը ջրվում է ակոսային եղանակով: Մեր հարապետությունում ջրումների թիվը տատանվում է 3-8-ի սահմաններում, ջրման նորման կազմումէ 550-850մ/հա: է Որպեսզի կողրի իգական ծաղիկները լրիվ փոշոտվեն,խորհուրդ 2-3 արհեստական անգամ կատարել տրվում ծաղկման շրջանում լրացուցիչ փոշուտում՝պարանիօգնությամբ: հարուստ սիլոսային Վերջին տարիներին,մարսելի պրոտեիններով մեջ կիրառումեն արտադրության զանգվածստանալու նպատակով, բույսերի խառը ցանքերը: եգիպտացորենի գտել ն հատիկաընդեղեն են Այդ նպատակովընտրվում համեմատաբար երկար վեգետացիա (կերի բակլա, սոյա, ուշահաս ոլոռ ն ունեցող հատիկաընդեղեններ

հասունացման շրջանում, երբ կանաչ հատիկների կաթնամոմւաայյին 70 օօ խոնավություն: Այդ նպատակով մոտ է զանգվածըպարունակում են օգտագործում սիլոսահավաքկոմբայններ, որոնք բույսերը կտրում են 12-14 սմ բարձրությամբ, մանրւսցնում ն բարձում կողքից ընթացող վրա: փոխադրականի Հատիկի համար եգիպտացորենըհավաքում են լրիվ հասունացման շրջանում եգիպտացորենահավաք կոմբայնով: է Եթե հատիկը նախատեսվում օգտագործել կերի նպատակով, ապա բերքահավաքը կարելի է կատարել նան վերասարքավորված հացահատիկայինկոմբայնով, որը կողրերը կալսում է հնձման ժամանակ: Անջատվածհատիկները պահեստավորելուցառաջ անհրաժեշտ է չորացնել: Սերմի համար պահելուց նպատակահարմարէ հատիկները չանջատել կողրերից:

րդ

Կորեկ Արտադրությանմեջ

կորեկը (ՔՅոլշսոո

.

այլն):

Խառը ցանքը կատարում են տարբեր ձներով: Դրանցից լավասերմերը ցանգույնն այն է, որ եգիպտացորենին հատիկաընդեղենի

վում են միննույն բնում (2-3 սերմ եգիպտացորեն,3-4 սերմ հատիկաընդեղեն): Այդպիսի համատեղ ցանքի համար կան հատուկ

հարմարանքներ:

ցանում են 1 շարք Երկրորդ ձնն այն է երբ, առանձին-առանձին Ըստ որում, յուրաքանչյուր 1-2 շարք եգիպտացորեն: հատիկաընդեղեն, ն հատ հատիկաընդեղենի 2-3 հատ եգիպտացորենի բնում գցում են 6-7

սերմ:

Խառը ցանքը կատարումեն նան մեկ ուրիշ ձեով, եգիպտացորենի

սնուբույսերի 4-5 տերնի շրջանում (փոցխումից, կուլտիվացիայից, ցումից ն քիմիականքաղհանից հետո), սովորականհացահատիկային բույսի շարքացանովմիջշարքերումկատարում են հատիկաընդեղեն ենթացանքը՝սերմի կես նորմայով: են Բերքահավաքը. Սիլոսի համար եգիպտացորենըհավաքում

շատ

.

տարածված է մեկ տեսակը` սովորական

Լ.): Մշակության հիմնական նպատակը ձավար ստանալն է, որն իր սննդային արժեքով բարձր է բրնձի, գարու ն հնդկացորենի հատիկներից պատրաստված ձավարից: Նրա հատիկներըլավագույն կեր են թռչունների, իսկ ալյուրը՝ խոզերի համար: Կերի նպատակով օգտագործում են նան նրա կանաչ զանգվածը,չոր խոտըն ծղոտը: ոոկոօօսո

Հնագույն մշակովի բույսերից է: Կենտրոնական ն Արնելյան Ասիայում մշակվել է մեր թվականությունից 4-5 հազար տարի առաջ: Կորեկը հին մշակույթ է նան Հայաստանի համար: Քսենոֆոնը Հայաստանումկորեկ տեսել է մ.թ. 400 տարի առաջ: Կորեկը բարձր չորադիմացկուն, ջերմասեր Ա լուսասեր բույս է: Սերմերըսկսում են ծլել 6-8:Շ-ում: Սակայն արագ ն համերաշխ են ծլում պայմաններում:Ծիլերը տուժում են --2-3.Շ ցրտերից: 12-15"Շ-ի Կորեկի սերմերը սկսում են ծլել, երբ կլանում են իրենց քաշի 2596-ի չափով ջուր: Տրանսպիրացիոն գործակիցը հավասար է մուռ 250-ի, պակաս, քան ցորենինը: այսինքն 1.5-2 անգամ Բավականին պահանջկոտ է հողի նկատմամբ: Բարձր բերք է տալիս ստրուկտուրային,բերրի հողերում:

հատիկի(8-20 կգ/հա) սահմաններում: Ցանքը կատարվում է 3-4 սմ, իսկ չոր հողերում մինչե 8-6 սմ խորությամբ: Խնամքի աշխատանքներիմեջ մտնում են քիմիականքաղհանը ն միջշարքայինտարածություններիմշակումը(լայնաշարի դեպքում): են տարբեր Կորեկի հուրանների վրա սերմերը հասունանում ժամկետներում, որի հետնանքով խորհուրդ է տրվում: բերքահավաքը կատարել երբ բույսերի 80-90 25-ի հուրանների վրա հատիկները գտնվում են մոմային հասունացման փուլի վերջում:

Բրինձ Բրինձը (Օո/28 Լ.) կարնոր պարենային մշակաբույս է: Աշխարհի ազգաբնակչության կեսից ավելին սնվում է հիմնականում բրնձով: Բրնձի համաշխարհայինցանքատարածությունը կազմում է շուրջ 145 մլն հեկտար: Բերքատու մշակաբույս է, բարձր ագրոտեխնիկայի պայմաններումստանում են 60-80 ց/հա հատիկիբերք:

Կորեկ

Վեգետացիայի առաջին շրջանում կորեկի բույսերը աճում են դանդաղ, որի հետնանքով հաճախ ճնշվում են մոլախոտերիկողմից: Այդ պատճառով նրան պետք է հատկացնել մոլախոտերից ազատ տարածություններ: Կորեկն ունի կարճ վեգետացիա (90-120 օր), որի հետնանքով մեծ հաջողությամբկարելի է մշակել որպես խոզանացանբույս: Ցանքից առաջ սերմերը պետք է ենթարկել օդաջերմային մշակման ն ախտահանել:Ցանքը կատարում են այն ժամանակ, երբ հողի վերին շերտում ջերմությունը հասնում է 12-15:-ի: Կորեկը ցանում են սովորականշարային (15 սմ), լայնաշար (45 սմ) ն ժապավենային(452:15»:15սմ)եղանակներով: Կախվածհողի բերրիության ն խոնավության աստիճանից ն նախորդից ցանքի նորման տատանվում է համատարած շարքերով ցանքի դեպքում 2-5 միլիոն ծլունակ հատիկի(12-30 կգ/հա), իսկ լայնաշարք ն ժապավենային ցանքի դեպքում` 1.5-3.5 մլն ծլունակ

Բրինձ

Բրնձը ջերմասեր բույս է, հեշտությամբ դիմանում է 37-40-Շ ջերմության, -1.0"Շ-իդեպքումբույսերը ցրտահարվում են: Խոնավության նկատմամբբրինձն ավելի պահանջկոտ է քան բոլոր հացաբույսերը: Նրա տրանսպիրացիոնգործակիցը հավասար է 500-800-ի: Սերմերը ծլում են 14-15-Շ պայմաններում: Վեգետացիայիտնողությունը կազմում է 100-140 օր: թեքուԲրնձի համար ընտրում են հարթ հողատարաժծություններ, թյունը 0.01--իցավելին չպետք է լինի: Հիմնական վարից հետո գարնանը հողամասը լավ հարթեցնում են ն բաժանում իրար հաղորդակից մարգերի(լաքերի): Ցանքը կատարում են սովորական շարային եղանակով, ցանքի նորմանվերցնում են 6-7 մլն ծլունակ հատիկ (180-220 կգ/հա): Ցանում են 1.5-2.0 սմ խորությամբ:Բրինձը մշակում են նան սածիլներով: Մինչն ծլելը ջրում են 3-4 անգամ, դրանից հետո բաց են թողնում ջուրը մարգերի մեջ ն բույսերի աճման զուգընթաց, ավելացնում են նան ջրի շերտը, հասցնում մինչե 15 սմ-ի: Մոմային հասունացման փույում անջատում են ջուրը, որպեսզի լրիվ հասունացման շրջանում հնարավորլինի կոմբայնայինբերքահավաքկատարել: Խնամքի կարնոր աշխատանքներիցէ նան սնուցումը, որ հաճախ տալիս են ջրի հետ, բույսերի թփակալմանշրջանում: Հայաստանում մինչն 1950-ական թվականները,Մասիսի ն Եղեգսահմանափակտարածությամբմշակ

ԱԱ )

ներու:

-

Սորգո

Սորգոն (Տօւցեսո հԽյօ6ոշհ.) օգտագործում են պարենային, կերային ն տեխնիկականնպատակներով:Հատիկներըլավագույն կեր են անասունների ն թռչունների համար, լավագույն հումք են օսլա ն սպիրտ ստանալու համար: Սորգոյի սիլոսն իր կերային արժեքով չի զիջում եգիպտացորենին:Նրա որոշ ձներից ստանում են շաքարահյութ, են ավել ն այլն: Մշակությանմեջ տարածմյուսներից պատրաստում ված են սորգոյի երեք ձները՝ հատիկային,շաքարային ն ավելային: ՀՁաճաշխարհայիներկրագործության մեջ սորգոյի ցանքատարածությունը կազմում է շուրջ 50.0 մլն հա: Նրանից հնարավորէ ստանալ 45-55 ց/հա հատիկի ն 300-500 ց/հա սիլոսայինզանգվածի բերք:

ք,

որգո

շաքարային,հատիկային, ավելային

Հայաստանումսահմանափակ տարածությամբմշակվում է ավեչային սորգո: Ջերմասեր, չորադիմացկունն աղադիմացկունբույս է: Վեգետացիայի տնողությունըկազմում է 90-145 օր: Ցանքը կատարում են այն ժամանկ, երբ հողի վերին շերտը տաքանումէ մինչն 1246: են եգիպտացորենիշարքացանով`լայնաշար (60-70սմ) Ցանում հետո եղանակով, միջբույսային հեռավորությունները թողնում են 15-20 սմ: զեկտարինծախսվումէ 20-25 կգ սերմ: Սիլոսային.զանգվածստանալու համար, ված վայրերում,միջշարքայինհեռավորություններըվերցնու սմ: Լավ արդյունք է ստացվում ժապավենայն(452415215սմ), ն համատարածշարայինցանքերից: մշակ ենթարկում են Օդաջերմային գշանման Ցանքից առաջ սերմերը են քիմիակա (փռում ենճ արնի տակ 2-3 օր) ն (ՏՄՏԴ, Ֆենտիուրամ): պատրաստուկներով կատարում են 3-4 սմ, իսկ չոր հողերում մինչն 6-7 սմ

նոսրացնելուց

խոր

երկգծային

2-9

ան ախտահանում

Ցանքը

որությամբ:

Ցանքից հետո դաշտը տափանում են, իսկ ծլելուց հետո թեթն փոցխերով փոցխում: Վեգետացիայի ընթացքում կատարում են նոսրացում, 2-3 անգամ միջշարքային տարածությունների ւիխրեցում, սնուցում, մոլախոտերիդեմ քիմիական պայքար ն ջրում: Վատիկստանալու նպատակովսորգոյի բերքահավաքը կատարում են լրիվ հասունացման շրջանում անմիջապես կոմբայնով: Սիլոսի համար սորգոն հավաքում են կաթնային հասունացման վերջում մոմային հասունացմանսկզբում: Վերջին շրջանում մեծ կիրառություն է գտել սորգոյի ն բակլազգի բույսերի(սոյա, բակլա, տափոլոռ,վիկ) խառըցանքը: Մեր հանրապետությունումսորգոն հաջողությամբկարելի է մշակել Արարատյանհարթավայրումն նախալեռնայինգոտու պայմաններում: -

Վնդկացորեն Հնդկացորենը` (ԷՁցօքստ ՕՁճոո), պատկանում է հնդկացորենազգիների ընտանիքին: Արժեքավոր ձավարային մշակաբույս է: Հնդկացորենիձավարն աչքի է ընկնում բարձր սննդարարարժեքով, հարուստ է սպիտակուցներով,ածխաջրերով, վիտամիններով,օրգանական թթուներով,հանքաին միացություններովն այլն: Նրա ցողունները ե հատիկի վերամշակումից ստացված մնացորդները օգտագործվում են որպեսանասնակեր: նան մեղրատու բույս է: Մեկ հեկտարից հավաքած ՎՀնդկացորենը մեղրի քանակը կարող է հասնել 2-4 ցենտների: Նրա համաշխարհային մլնհա միջին ցանքատարածությունը կազմում է շուրջ 6-8 ց/հա: բերքատվությունը՝ Ղացաբույսերի մեջ ամենից կարճ վեգետացիա ունեցող բույսն է (60-75 օր): Վամեմատաբարջերմասերէ, սերմերը սկսում են ծլել 7-8:Շ

պայմաններում: Շատ պահանջկտ է խոնավության նկատմամբ: Տրանսպիրացիոնգործակիցըտատանվում է 500-600-ի սահմաններում: Ցանքըսկսվում է այն ժամանակ, երբ հողի վերին շերտում ջերմությունը հասնում

է

12-15:Շ-ի:

Վնդկացորենըցանում են համատարած շարային, լայնաշարք (4560 սմ) ն ժապավենային եղանակներով: Ցանքի նորման տատանվում է 40-60 կգ-ից (լայնաշարք) մինչն 80100 կգ-ի սահմաններում(սովորականշարային): Ցանքի խորությունը47սմ

տ

է:

Հնդկացորեն

Հիմնական խնամքի աշխատանքներնեն` հետցանքային տափանումը ե փոցխումը, միջշարքային տարածություններիփխրեցումը, (յուրաքանչյուր հեկսնուցումը, արհեստականլրացուցիչ փոշոտումը տարին3 մեղվաընտանիք): Սերմերի հասունացումը տեղի է ունենում ոչ միաժամանակ:Այդ պատճառովբերքահավաքըկատարվում է այն ժամանակ, երբ գորշանում են սերմերի2/3-ը:

ՀԱՏԻԿԱԸՆԴԵՂԵՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐ

Այս խմբի մեջ մտնող բոլոր բույսերը (ոլոռը, ոսպը, սիսեռը, բակլան, լոբին, լյուպինը ն այլն) պատկանում են բակլազգիների

(ԲճԵճօօ86) ընտանիքինն ունեն ընդհանուրշատ նմանություններ: Աչքի են ընկնում նրանով, որ սերմերը պարունակում են մեժ քանակությամբ սպիտակուցներ(25-50965):Հարուստ է սպիտակուցներով

խոտը (18-2242)

ծղոտը (8-12:2). Հատիկաընդեղենները օգտագործում են սննդիմեջ՝ հատիկին ալյուրի ձնով: Դրանցից շատերը լավագույն հումք են պահածոների արդյունաբերությանհամար: Վատիկաընդեղեններընան լավագույն անասնակեր են: Հացաբույսերի համեմատությամբպարունակում են 3-4 անգամ ավելի շատ մարսելի պրոտեիններ:Մշակվող բույսերի առանձնահատկությունից ելնելով, որպես անասնակերօգտագործում են սերմերը, կանաչ ն չոր խոտը, սիլոսը (մեծամասամբհացաբույսերիհետ խառը),ծղոտը ն այլն: Մեծ է հատիկաընդեղենբույսերի ագրոտեխնիկականնշնակությունը: նրանց արմատենրիվրա ապրող ն մթնոլորտիազոտը հողին կապող պալարաբակտերիաներըհողի մեջ թողնում են 40-100 կգհա ազոտ, որը հավասարազորէ 10-20 տ գոմաղբի: Հետնաբար հատիկաընդեղեններըբարձրացնումեն հողի բերրիությունը ն համարվում են լավագույն նախորդներհամարյա բոլոր մշակաբույսերիհամար: Վատիկաընդեղեն մշակաբույսերի համաշխարհայինցանքատարածությունը կազմումէ մոտ 90 մլն հա: ՀՎատիկաընդեղենմշակաբույսերը մեր հանրապետությունում զբաղեցնում են շուրջ 1850 հեկտար տարածություն: Միջին բերքը կազմում է 23.5 ց/հա (2005թ.): Հիմնականումմշակվում է լոբի, ոլոռ, սիսեռ ,ոսպ, բակլա: նան

չոր

ն

ոլոռ

Ոլոռը (ՔՏստ Լ.) հիմնական հատիկաընդեղենմշակաբույսերից է: Մարդկությանըհայտնի է եղել դեռես մեր թվարկությունից 2-3 հազար տարի առաջ: Ունի պարենային, կերային ն ագրոտեխնիկականմեծ արժեք: Սերմերըպարունակում են 26-35:6 սպիտակուցներ,ավելի քան 500. ճարպեր, վիտամիններ:Ոլոռի ածխաջրեր, հանքային նյութեր, են սպիտակուցներըպարունակում մարդու համար անհրաժեշտ բոլոր հիմնական ամինաթթուները: Սննդի մեջ ,օգտագործվում է նրա հասունացած սերմերը: Մի քանի սորտերի կանաչ սերմերից պատրաստումեն նան պահածոներ: Անասնակերինպատակով օգտագործում են ոլոռի սերմերը, ալյուրը, ծղոտը, կանաչ զանգվածը ն չոր խուռը: Նրա 1 կգ սերմը պարունակում է 1.17 կերային միավոր ն 495 գ մարսելի ` ն մղեղը՝ 5-8 96 պրոտեին: Չոր խոտը պարունակում է 12-1305, '

մանրացրած

սպիտակուցներ:

ծղոտը

լոռ

Ոլոռը լավացնում է նան հողի բերրիության պայմանները, հողը հարստացնում է ազոտով (մինչն 50 կգ/հա) ն լավագույն նախորդ է հանդիսանումհացաբույսերիու տեխնիկականմշակաբույսերիհամար: Բերքատու է, լավ մշակության դեպքում տալիս է 20-30 ց/հա հատիկի ն 300-350 ց/հականաչ զանգվածի բերք: Միամյա գարնանացանբույս է, սակայն տաք վայրերում, որպես աշնանագան մշակում են ոլոռի ձմեռող ձները: Ունի առանցքային, համեմատաբարթույլ զարգացած սմ-ի: Ցողունները պառկող են, երկարությունը հասնում է 120-150 Ունդերը պարունակումեն 3-10 սերմեր, 1000 հատիկիզանգվածիքաշը տատանվումէ 150-400 գ-ի սահմաններում: են ծլել 1Ոլոռի վեգետացիան տնում է 70-440 օր: Սերմերը են 286Ծ ցրտերի, մինն աղերը դրմանում ր 2-ի պայ լերը է: լավագույն ջերմությունը15-20-Շ Պահանջկոտէ խոնավությաննկատամամբ:Սերմերը ծլելու համար պահանջումեն իրենցքաշի 100-15056-իչափով ջուր: Տրանսպիրացիոն գործակիցըհավասարէ 400-450-ի:

արմատ |

իգ

ի

կարող

Մշակության ագրոտեխնիկան:Հողի մշակությամբհամարյա չի տարբերվումվաղ ցանվող գարնանացան հացաբույսերից: Հիմնականում պարարտացնում են ֆոսֆորական ե կալիումական պարարտաԱղքատ հողերում ազոտ: Ցանքից առաջ սերմերը ենթարկումեն ծաջերմային մշակման, իսկ զանքի օրը մշակում են նիտրագինով կամ ռիզոտորֆինով:Սնկային հիվանդությունների դեմ պայքարելու համար սերմերը Յ ամիս առաջ ախտահանումեն ՏՄՏԴ ն այլ պատրաստուկներով: Ոլոռը ցանում են վաղ գարնանը` հասկավոր հացահատիկային մշակաբույսերի հետ միաժամանակ:Ցանքը կատարվում է համատարած շարքերով (սովորականշարային, նեղշար ն խաչաձն)` հացահատիկայինշարքացաններով: Մեկ հեկտարում ցանում են 1.2 մլն ծլունակ սերմ: Կշռային նորման տատանվում է` խոշորասերմ սորտերինը 300-400 կգ, մանրասերմ սորտերինը՝180-200 կգ սահմաններում: Ցանքի խորությունը հավասար է 6-8, իսկ չոր հողերում մինչն 10 սմ: Խնամթի աշխատանքների մեջ են մտնում ցանքից հետո դաշտի տափանումը,ծլման շրջանում թեթն փոցխերովփոցխումը,հերբիցիդներով մոլախոտերիոչնչացումը: են աստիճանաբար, ուստի սերմերի Ոլոռի ունդերը հասունանում կորուստ չլինելու համարբերքահավաքըկատարումեն այն ժամանակ, երբ հասունանում են բույսի հիմքի ն միջին մասի ունդերը:

Արոր

աան տալիս

ցիայի տնողությունըտատանվումէ 60-՛20 օրվա սահմաններում: Սերմերը նախքանցանքը պետք է մշակել նիտրագինովկամ ռիզոտորֆինով: կատարում են վաղ գարնանը`հասկավոր հացաբույսերից անմիջապեսհետո: Լավ են ցանքի լայնաշար (45 սմ) ն ժապավենային (452152415սմ)ձները: Մոլախոտերիցմաքուր հողերում կարելի է կիրառել ցանքի համատարածշարային եղանակը:

իր

Սիսեռ Սիսեռը (Շ/Շ6 Լ.) հնագույն արժեքավորպարենայինմշակաբույսէ: Սերմերը պարունակում են 19-3046 սւվիտակուցներ,4-74օ ճարպեր, 486126 անազոտ մզվածքային նյութեր, շատ վիտամիններ ն այլն: Մուգ գույնի սերմեր ունեցող սորտերնՇգտագործումեն որպես անասնակեր: Կանաչ զանգվածը կերի նպատակով չեն օգտագորժում, որովհետե է մեծ քանակությամբթրթնջկաթթուն խնձորաթթու: ւպլարունակում է, տոթադիմացկուէ Աչքի ընկնում բարձր չորադիմացկունությամբ նությամբ, ավելի խնայողաբար է օգտագործում հողի խոնավությունը: Ջերմասեր է, քան ոլոռը, հատկապեսջերմության մեծ պահանջ է զգում ծաղկմանն հասունագմանշրջանում: Սակայն սիսեռը հեշտ է տանում

ԱԱ Ա իուՐ. օրտերի:

Սիսեռ քի նորման չորային շրջաններում կազմում է մեկ հեկտարին միլիոն (80-100 կգ), իսկ համեմատաբար խոնավ վայրերում`0.81.0 միլիոն (120-150 կգ) Փլունակ հատիկ: Սերմերը ցանվում են 5-7 սմ խորությամբ: Ցան քից հետո դաշտը տափանում են, մոլախոտվածդաշտերում ւմ է նան մշակում են միջշարքայինտարածությունները, եթե ցանվել է լայնաշար: Սիսեռիսերմերը հասունանում են միաժամանակ,իսկ ունդերը հասունանալուց չեն բացվում: Այդ պատճառովբերքահավաքը կատարում Ցան

0.5-0.7

ոցի այնունետե

,

ոիկո մ վեգետար

կոմբայներով: Հեկտարի միջին բերքը կազմում տնտեսություններըստանում են 20-25 ց: են

է

8-10

ց,

առաջավոր

Ոսպ

Ոսպը (Լ6ոտ Խիկ.)հինավուրց ն մեծ արժեք ունեցող մշակովի բույս է: Նրա սերմերը պարունակումեն 25-3626 սպիտակուցներ,աչքի են ընկնում բարձր սննդային արժեքով ն մարսելիությամբ:Նրա դարմանն ու մղեղը լավագույն անասնակեր են ն իրենց կերային արժեքով են մարգագետնայինխոտին: հավասարվում Ոսպն ունի նան ագրոտեխնիկականնշանակություն, այն հողը հարստացնում է ազոտով ն լավ պայմաններ ստեղծում հաջորդ բույսի մշակմանհամար: Միջինբերքատվությունըկազմում է 10-11 ց/հա: Լավ մշակությանդեպքում հեկտարիցկարելի է ստանալ մինչն 35 ց հատիկի բերք: Ոսպը 25-70 սմ բարձրությամբ միամյա գարնանացան բույս է, պառկող ցողուններով: կանգունկամ թեքթն Մշակության մեջ տարածված են ոսպի երկու ենթատեսակները՝ խոշորասերմ, որոնց ցողունները երկար են, սերմերը - խոշոր (տրամագիծը5.5-9.0 մմ, 1000 սերմի զանգվածի քաշը 50-85 գ), ն մանրասերմ,որոնց բույսերը կարճ են, սերմերը մանր (2-2.5մմ, 1000 սերմի զանգվածիքաշը 20-40 գ): Առաջին ենթատեսակիսորւոերի վեգետացիոնշրջանը ւոնում է 95100, իսկերկրորդինը՝80-90 օր: Սերմերը սկսում են ծլել 3-4:Շ պայմաններում, ջերմության նկատմամբ ավելի պահանջկոտ է, քան ոլոռը, ծիլերը դիմանում են է մինչն -2, -3-Շ ցրտերի: Բավականին չորադիմացկուն բույս (հատկապես մանրասերմ ձները): Ոսպի բույսերը մինչե ծաղկումը դանդաղ են աճում, այդ պատճառով նրան հատկացված դաշտը մոլախոտերիցմաքուր պետք է լինի: են կատարում Ցանքը վաղ գարնանը՝ սովորական շարային կամ նեղշար եղանակով: Խոշորասերմ ոսպի ցանքի նորմանկազմում է2-2.5 միլիոն (1.0-1.2 ց/հա), իսկ մանրասերմ սորտերինը՝ 2.5-3.0 միլիռն (0.8-1.0 ց/հա) ծլունակ սերմ մեկ հեկտարին:Սերմերըպեւք է ցանել 4-5 սմ, իսկ թեթն, չոր հողերում՝ մինչն 8-10 սմ խորությամբ: ՝

:

Ոսպ ւ

Ցանքից հետո դաշտը պետք է տափանել, իսկ կեղնակալման դեպքում`նան թեթնփոցխերով փոցխել ն ժամանակինքաղհանել: է աստիճանաբար, գորշացած ունդերը Ոսպը հասունանում բույսերի վրա երկար ժամանակ մնալուց բացվում ն սերմերը թափվում են: Այդ պատճառովբերքահավաքը կատարում են այն ժամանակ, երբ են բույսերիներքնին միջին մասի ունդերը: հասունանում Բակլա

Բակլան (ԲճեռԼ.) համարվում Է աշխարհի հին մշակաբույսերից մեկը: Օգտագործվում է պարենային ն կերային նպատակներով: Սպիտակուցներիքւսնակըսերմերում կազմում է 26-35 262,ծղոտում՝ մոտ 10 96, իսկ սիլոսային զանգվածում՝մինչն 396: Բակլայի 1 կգ սերմը պարունակում է 287 գ մարսելի պրուտեինն իր կերային արժեքով հավասարազոր է 1.29 կերայինմիավորի: "

Ցանքից հետո կատարում են տափանում, փոցխում, սնուցում, միջշարքային տարածությունների մշակում, իսկ խոնավ շրջաններում նան բուկլից: են Բերքահավաքը կատարումեն այն ժամանակ, երբ հասունանում բույսի ներքնի ն միջին մասի ունդերը: Լոբի

Բակլա Բերքատու բույս է, հատիկի միջին բերքը կազմում է 11-12 ց/հա, սակայն բարձր ագրոտեխնիկայիպայմաններում հեկտարից կարելի է ստանալ 35-45 ց սերմի ն 400-500 ց կանաչ զանգվածի բերք: Բակլան աչքի է ընկնում նան նրանով, որ հողի մեջ թողնում է զգալի քանակությամբ ազոտ (մինչն 50 կգ/հա): Նրա բույսերն ունեն ամուր ն չպառկող ցողուններ, որոնց բարձրությունըհասնում 50-150 սմ-ի: Սերմերը լինում են տարբեր մեծության: Նրանց երկարությունը տատանվում է 0.7-Յսմ-ի, իսկ 1000 հատիկի զանգվածի քաշը՝ 400-1250 գ-ի սահմաններում: Խոշորասերմ բակլան մեծամասամբտարածված է բանջարաբուծությանմեջ: Բակլան ցրտադիմացկուն բույս է: Սերմերը ծլում են 3-56Շ-ի են վաղ դեպքում, ծիլերը դիմանում են --5-6Շ ցրտերի: Ցանում ն գարնանը լայնաշար (45-60 սմ) ժապավենայիներկգծային (6024152:15 սմ) եղանակով: Ցանքը կատարվում է հացահատիկային շարքացաններով: Մանրասերմ ձների ցանքի նորման հավասար է մուտ 100 կգ/հա, խոշորասերմ ձներինը՝ 280-300 կգ/հա: Ցանքի խորությունը՝ 6-8 ,

է

՝

Լոբին (Քհճտօօխտ Լ) մշակության մեջ մեծ տարածում գտած, հինավուրց մշակաբույսերիցմեկն է: Նրա սերմերն ու կանաչ ունդերը օգտագործում են սննդի ն պահածոներիարտադրությանմեջ: Սերմերն աչքի են ընկնում լավ մարսելիությամբ ն սննդային բարձր արժեքով: Պարունակում են 20-3196 սպիտակուցներ, 0.7-3.645 ճարպեր, 50-6092 ն այլն: օսլա, մեծ քանակությամբ վիտամիններ Լոբու համաշխարհային ցանքատարածությունըկազմում է ավելի քան 24 մլն հա, միջին բերքը կազմում է 10-15 ց/հա, սակայն լավագույն ագրոտեխնիկայի պայմաններում հեկտարից ստացվում է 25-40 ց հատիկի բերք: Լոբու մշակովի 20 տեսակներից հիմնականում մշակում են սովորական լոբին, որն աչքի է ըկնում մեծ բազմազանությամբ: Տ արածված են նրա ինչպես կանգուն (թփային), այնպես էլ փաթաթվող են: 1000 սերմի ձեի, գույնի Ն ձները: Սերմերը 140-1100 է գրամի սահմաններում: զանգվածիքաշը տատանվում գյուղատնտեսական Վայաստանում լոբին մշակում են բոլոր գոտիներում,ծովի մակերնույթից 700-2000 մ բարձրությունների վրա: Արտադրությանմեջ շրջանացված լոբու սորտերի վեգետացիայի տնողությունը տատանվում է 75-120 օրվա միջն: Ջերմասեր բույս է, սերմերը ծլում են 10:Շ-ի պայմաններում:Ցանքը կատարում են այն ժամանակ, երբ հողի վերին շերտում ջերմությունը հասնում է 14-15--ի: Ծիլերը ցրտահարվում են դեպքում: Լոբին վատ է տանում մ ն բույսերի օաղվման ս ունդերի կազմակերպման

արբեր

Ան

.

-0.5-156-ի

Անան

Պահանջկոտ է հողի նկատմամբ, սիրում է թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող բերրի հողեր: 4 5-60 սմ), սմ երբեմն նան ժ ժապավենային

Վարան Աա դ

'

սմ:

նրա սերմերն օգտագործում են ինչպես եփած վիճակում, այնպես էլ պահածոների ձնով: Սոյայից ստացված յուղը լավագույն հումք է մարգարինիարտադրությանհամար: Այն լայն չափով օգտագործվում է օճառի, լաքերի, ներկերի ն բազմաթիվ այլ նյութերի արտադրության ժամանակ: Սոյայից ստացված լեցիտինը կիրառվում է հրուշակեղենի ն տեքստիլ արդյունաբերությանմեջ: Բուսական յուղի (ձեթի) համաշխարհային արտադրանքի 38:6-ը կազմում է սոյայի յուղը: Սոյայի վերամշակումիցստացվածքուսպը, ինչպես նան մաքուր ն խառը ցանքերից ստացված զանգվածը կանաչ ն սիլոսացված վիճակում համարվում է լավագույն անասնակեր: Սոյայի համաշխարհայինցանքատարածությունըկազմում է ավելի քան 52 մլն. հա: Մեծ տարածություն է զբաղեցնում Չինաստանում ն ԱՄՆ-ում:

Միջին բերքը կազմում է 11-12 ց/հա: Առաջավոր տնտեսություններում բերքատվությունըհասնում է մինչն 25-30 ց/հա-ի:

Նէ. Լոբի.

Մանրասերմսորտերի ցանքի նորման տատանվում է 60-80 կգ-ի, կգ-ի սահմաններում: Ցանքը կաիսկ խոշորասերմերինը`100-150 տարվում է 3-5 սմ, իսկ չորային շրջաններում՝մինչն 7-9 սմ խորությամբ: Խնամքի աշխատանքներիմեջ են մտնում միջշարքային ն միջբույսային տարածություններիփխրեցումը,սնուցումը, բուկլիցը, ոռոգումը: Լոբու բերքահավաքըկատարում են այն ժամանակ, երբ դեղնում են ունդերի մեծ մասը ն կարծրանումեն սերմերը: Սոյա Սոյան (Շի/ռլոճ Լ.) աշխարհի հնագույն մշակաբույսերից է: Հա-

մարվում է արժեքավոր պարենային, կերային ն տեխնիկական մշակաբույս: Նրա սերմերը պարունակում են մինչե 35-45/6 սպիտակուցներ, 17-2596 յուղ, ավելի քան 20965 օսլա, վիտամիններն այլն: Սոյայի սերմերից ստանում են ալյուր, կաթ, պանիր, յուղ: Սննդի մեջ

Սոյա

Սոյան ունի 60-100 սմ բարձրությամբ կանգուն ցողուններ, ունդերը երկարությանեն, սերմերըտարբերգույնի, 1000 հատը կշռում է 40-500 գ: Վեգետացիոն շրջանը տնում է 100-160 օր: Ջերմասեր ն 8-100Շ պայմաններում, խոնավասերբույս է: Սերմերը սկսում են ծլել սակայն ծիլերը դիմանումեն --2-32:Շցրտերի: Սոյանցանում են լայնաշար եղանակով:Միջին մեծության սերմերի դեպքում (երբ 1000 հատը կշռում է 170-200 գ) ցանքը կատարվումէ4060 կգ նորմայովն 3-5 սմ խորությամբ: Սոյայի բերքահավաքըկատարում են, երբ ունդերը գորշանում ն սերմերըկարծրանումեն: Կիրառումեն բերքահավաքիինչպես անջատ, այնպես էլ ուղղակի կոմբայնայինեղանակները: 3-7

սմ

ծայրը քիչ հաստացածխողովակի ձնով, ծածկող ծաղկապատյանից, է որը կոչվում է գինոֆոր: Հասնելով հողին, ծայրով ընկղմվում հողի մեջ ն վերափոխվում ն 8-9 սմ խորությունումսերմնարանըզարգանում է է 1-6 սերմ, է, մեջ պարունակում իր ունդի: նրա ունդը բոժոժանման է 1000 սերմի զանգվածըկշռում 200-1200գ:

Գետնանուշ

Գետնանուշը (Խոշհտ Լ) Եվրոպա ն Ասիա մուտք է գործել Ամերիկայից:նրա համաշխարհայինցանքատարածությունըկազմում է 18.0 մլն հեկտար: Նրա սերմերը պարունակումեն 41.0-60.046 յուղ, 303126 սպիտակուցներ: Յուղը հիմնականում օգտագործվում է հրուշակեղենի, մարգարինի ն պահածոներիարտադրությանմեջ: Սերմերի օգտագործում են զանազան վերամշակումից ստացված քուսպը նպատակներով, այդ թվում շոկոլադի, կակաոյի ն սուրճի արտադրության մեջ: Բոված վիճակում նրա հատիկները օգտագործում են սննդի մեջ: Միամյա, ջերմասեր մշակաբույս է, սերմերը ծլում են 122Շ ջերմության պայմաններում: Պահանջկոտէ նան խոնավությաննկատմամբ: Գետնանուշի յուրաքանչյուր հեկտարից ստանում են 22-25 ց սերմի բերք: Գետնանուշըբարձր բերք է տալիս, երբ բույսերի միջշարայինն Ցանքի միջբույսային հեռավորությունները կազմում են 70:15-20սմ: 40-100 է նորման հավասար կգհա: Յուրաքանչյուր հեկտարում բույսերի թիվըկազմում է 100-120 հազար: Գետնանուշի ցանքը պետք է կատարել ուշ գարնանը, 6-8 սմ խորությամբ:Նրա ցանքերը պետք է պահել փուխր ն մաքուր վիճակում: Ն կազմակերպմանշրջանում կատարում են նոսրացում ն

կից

բուվլից:

Գեւնանուչ

բերքահավաքը կատարումեն, երբ պտուղները լավ լցվել են, իսկ գողուններըքիչ թեքվել են դեպի հողը:

Գետնանուշըինքնափոշոտվող բույս է: Փոշոտվելուց հետո ծաղկի սերմնարանը սկսում է աճել երկարությամբ, դուրս է գալիս իրեն

Աղյուսակ 8

ՅՈՒՂԱՏՈՒ ԵՎ ԵԹԵՐԱՅՈՒՂԱՏՈՒ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐ

Միքանի եթերայուղատուբույսերի համառոտ բնութագրերը

Բուսական յուղը (ձեթը) մեծ կիրառություն ունի ժողովրդական տնտեսությանմեջ: Օգտագործում են սննդի մեջ, պահածոների,հրուշակեղենի, օլիֆի, լաքերի, ներկերի, օճառի, կաշվի, օծանելիքների արտադրության մեջ, որպես քսանյութ, բժշկության ասպարեզում ն

անվանումը

Քեմոն

Դայաստանում սովորական յուղատուներից փոքր տարածությամբ մշակում են արնածաղիկն կտավատ:

'«օՉ

է

Սիամյա

Եղեսպա Դր

Նարդոս

է մասն

օգտագործվում

Մենճ

`

Երկամյա

խոտանման

Բազմամյա Ղաղձ|խոտանման

Ռեհան

Բույսի որ

Պտուղները խոտանման Պտուղները Խրմանման

Անիսոն

,

աղյուսակով:

բույս

Գինձ

այլն:

Յուղատու բույսերը բաժանվում են երկու խմբի` սովորականյուղատուների (արնածաղիկ,յուղատու կտավատ, տզկանեփ,քունջութ, խաշխաշ, մանանեխ, սորուկ, հլածուկ ն այլն) ն եթերայուղատուների (խորդենի,նարդոս,գինձ, քեմոն, անիսոն,դաղձնայլն): Իրենց սերմերում զգալի քանակությամբյուղ են պարունակում թելատու բույսերից` բամբակենին, կանեփը, կենաֆը, հատիկաընդեղենից՝ սոյան, գետնանուշըն այլն: Բուսական յուղերի որակը մեծ չափով պայմանավորվածէ արագ չորանալու ընդունակությամբ, որը պայմանավորվածէ նրանցմեջ եղած չհագեցված ճարպաթթուներիքանակով: Որքան բարձր է դրանց տոկոսը, այնքան տվյալ յուղը արագ է չորանում: Որակական այդ կարնոր ցուցանիշը լաբորատոր պայմաններումորոշում են յոդային է որը թվով, ցույց տալիս, թե գ բուսական յուղը քանի գրամ յոդ է կապում իր հետ: Յուղը որքան շատ չհագեցվածճարպային թթուներ է պարունակում,այնքան մեծ է նրա յոդայինթիվը: Արագ չորացող յուղերն օգտագործվում են մեծամասամբ տեխնիկականնպատակներով` օլիֆի, ներկերի, լաքերի արտադրության համար, իսկ դանդաղ չորացող կամ չչորացող յուղերը՝ հիմականում սննդի մեջ: Եթերայուղատու բույսերը մշակվում են հոտավետ յուղեր ստանալու համար, որոնք օգտագործվումեն օծանելիքներին սննդի արդյունաբերության մեջ, ինչպես նան՝ բժշկությաննայլասպարեզներում: Դրանցից մի քանիսի համառոտ բնութագրերը բերվում են

Ինչպիսի

Մշակաբույսի

ռե Պտուղները

Չոր տերնները

Միամյա Ծաղկափթթությունները

սս Լ

Օ6-ը

0.8-1.2 3.0-4.0

:Բ9:

|

0.3-0. 3-08

երրորդ ԿԱՐ 0.16-0.5 ԲԱՂԱԱ | Սրան թությթոեթոոն կիսաթուփ ծաղկափթթությունն ն

Է երայողատու Բազմամյա վարդ

|

Եթերայուղի

թուփ

Թարմ ծաղիկները

Բազմամյա

Խորդենի կիսաթուփ Կանաչ զանգվածը

0.6-1.96 0.03-0.2

008-037

Արնածաղիկ Լ.) պատկանում է աստղածաղկավորների Արնածաղիկը(ԻԷԹհճոէհսՏ Նրա սերմնապտուղըպարունակում ընտանիքին: է 29-57 Չօ յուղ (ձեթ): է Արնածաղկիյուղը աչքի ընկնում իր բարձրորակով ն լայն չափով օգտագործվում է սննդի, մարգարինի, պահածոների, հրուշակեղենի արտադրության մեջ, ինչպես նան արդյունաբերության մի շարք այլ

ճյուղերում: Արնածաղկի սերմնապտուղներիվերամշակումից ստացվում է ավելիքան 3096 քուսպ, որը լավագույն անասնակեր է: Այն պարունակում է մոտ 3646 սպիտակուցներ,20-2246 ածխաջրերն մինչն 656 յուղ: 100 կգ քուսպը հավասարազորէ 109 կերային միավորի: Արնածաղիկը համարվում է նան արժեքավոր սիլոսային բույս: Նրանից պատրաստվածսիլոսի 100 կիլոգրամը պարունակում է 18 կերային միավոր:

Արնածաղիկիհամաշխարհայինցանքատարածությունըկազմում է 13.4 մլն. հեկտար, միջին բերքատվությունը 12-13 ց/հա: Առաջավոր տնտեսությունները հեկտարից ստանում են մինչ, 25-30 ց սերմն 600-700 ց սիլոսային զանգվածի բերք: րնածաղկի արմատներն առանցքային են, խորանումեն մինչն 3-5 մ: Ցողունը կանգուն է, մեծամասամբ չճյուղավորվող. հասնում է 2.5-4 մ սմ 8-45 է, մինչն բարձրության: Օաղկափթթությունըզամբյուղ տրամագծով: Մեկ զամբյուղի վրա կազմակերպվում է 600-1200 սերմնապտուղ:1000 սերմնապտղիզանգվածի քաշը տատանվումէ 7580 գ սահմաններում: Արնածաղիկըբաժանվում է երեք խմբի՝ յուղատու, չրթելու (ուտելու) ն միջանկյալ: Դրանք իրարից տարբերվումեն հետնյալ հատկա-

հաաողի

ցանելը անհրաժեշտէ ենթարկելօդաջերմայինմշակման, ախտահանել

կարերովետու վեին1 այիաշխատ

Նը

ները սկսվելուց10-15 օր հետո, երբ հողի հասնում է 8-100Շ -ի: Ծիլե մանում Օիլերըդիմանում

ցրտերի:

:

տային

րին շսրտու ր են մինչն -5-6-'Շ

ջ

րմությունը կարճատն

՝

նիշներով:

Յուղատու արնածաղիկն ունի համեմատաբար բարակ ն կարճ ցողուն, որը մեծ մասսամբ լինում է ճյուղավորված: Զամբյուղը համեմատաբար փոքր է (տրամագիծը 14-20 սմ), սերմնապտուղները մանր են (երկարությունը՝7-13 մմ, լայնությունը՝4-7 մմ), կեղնը բարակ է ն կազմում է ընդհանուր քաշի 21-4006-ը, սերմնապտղի միջուկը ընդգրկումէ ամբողջ խոռոչը: Յուղը կազմում է 42-5206 Չրթելու արնածաղկի բույսերն ավելի բարձր են (մինչն 4 մ), քիչ ցողունները հաստ, ճյուղավորվող, մեծ զամբյուղներով (տրամագիծը՝ 17-45 սմ) ն սերմնապտուղներով(երկարությունը 11-23 մմ, լայնությունը` 7.5-12 մմ), կեղեը հաստ է, լավ արտահայտված կողավորությամբ,այն կազմում է ընդհանուր քաշի 46-56 76-ը, միջուկը չի ընդգրկումամբողջ խոռոչը: Երրորդ խմբի բույսերն իրենց հատկանիշներովմիջանկյալտեղ են գրավում: Արնածաղկիշրջանացված սորտերի վեգետացիոն շրջանը, մշակության պայմաններից կախված, տնում է 90-125 օր: Վեգետացիայի կթացքում բույսերի աճեցողության համարր ամենալավ ջերմություն ցողությ բույսերի լավ ջերմություն

ԻՐ Ա

22.

Արնածաղիկ

Լ

Արնածաղիկըխոնավության նկատմամբ պահանջկոտ է, սակայն բույսերի զարգացմանառանձին փուլերում աչքի է ընկնում նան չորադիմացկունությամբ: Հատկապես շատ ջուր է ծախսում զամբյուղների կազմավորման ն ծաղկման շրջանում: Տրանսպիրացիոն գործակիցը հավասար է 470-570-ի: Ցանքի համար պետք է օգտաործել խոշոր, տրամաչափմանեն ենարկված, համահավասար նախք թարկվ սերմնապտուղները: Սերմանյութը Սերմանյութը նախքան վասար սերմնապտուղները:

տոր

641. ՝

Միջշարային աարաշար հեռավորությունը վերքում եղանակով: միջբույսայինը` Մ արնածաղկի իուստանայ նրնածաղկից համաը գրա: դեքում միջշարքայինհեռավորությամբ:

Յուղատու են 45

,

ցանքի նորմ

սմ

զանգված ստանալու համարարնածաղի ղիկը

իսկ

30-35

սմ:

ցանքը

կատարու :

Բարձր որակի սիլոսային կարելի է ցանելոլոռի հետ: -

Սիլոսայինզանգված ստանալու համար ցանքի նորման վերցվում է

կգ, իսկ խառը ցանքի դեպքում՝ 30-35 կգ արնածաղիկն 150-200 կգ ոլոռ: Վերջինս գանվում է արնածաղկից 7-10 օր ուշ շարքերին հակառակուղղությամբ: Նախքան ծիլերի երնալը, նպատակահարմարէ արնածաղկի դաշտը փոցխել: Առաջինզույգ իսկական տերնիփուլում կատարումեն նոսրացում,2-3 անգամկուլտիվացիա,ոռոգում, սնուցում ն այլն: Բերքահավաքըկատարում են այն ժամանակ,երբ զամբյուղների շուրջ 7046-ը չորացել կամ ստացել են դեղնա-գորշավուն երանգավորում: Բերքահավաքն ուշացնելու դեպքում սերմնապտուղները բաիվում են: Բերքը հավաքում են հացահատիկայինկոմբայններով,որոնց վրա տեղակայում են հատուկ հարմարանք: Բերքահավաքից անմիջապես հետո սերմնապտուղներըպետք է մաքրել խառնուրդներից ն չորացնել այնքան, ճինչն խոնավությունըհասնի8-1396-ի: Սիլոսայինզանգվածստանալու նպատակովարնածաղիկըպետքէ հնձել ծաղկմանսկզբին: 35-40

Յուղատու կտավատ Կտավատը (Լոս Լ.) պատկանում է կտավատազգիներիընտանիքին: Մշակության մեջ առավել հայտնի են նրա երկու տարատեսակայինխմբերը՝թելաւտու ն յուղատու: Հայաստանում յուղատու կտավատի մշակությունն հայտնի է եղել հնագույն ժամանակներից: Մշակել ն այսօր էլ սահմանափակտարածությամբ մշակում են լեռնային շրջաններում: Միջին բերքատվությունը կազմում է 8-10 ց/հա, բերրի հողերում 14-16 ց/հա: Կտավատի յուղը օգտագործում են սննդի ն բժշկության մեջ: Քուսպը պարունակում է 24265մարսելի սպիտակուցներ ն օգտագործում են որպես անասնակեր:Նրա ցանքի նորմանկազմում է 5-6 մլն ծլունալկ հատիկ (50-60 կգ/հա): Ցանում են սովորականշարային եղանակով, կտավատացանշարքացանով, 3-4 սմ խորությամբ: Ցանքը պետք է կատարել վաղ գարնանը` գարնանացան հացահատիկերի ցանքին

զուգընթաց:

Բերքահավաքը կատարում

կոմբայնով:

են

լրիվ

հասունացման փուլում՝

Տեաատու Կտամատ

Հլածուկ ,

Հլածուկը կամ սնուկը (Ծճոօ) հին մշակաբույսէ: Նրա սերմերըպարունակում են 32-5026յուղ, որը օգտագործվում է սննդի արդյուն այլ նաբերության, մանածագործության բնագավառներում: Որպես կեր օգտագործում են հլածուկի կանաչ զանգվածը, սիլոսը, քուսպը, ճարպազերծված ալյուրը (շրուտը): Համաշխարհային է շուրջ 15 մլն. ցանքատարածությունը կազմում հեկտար: Սերմի միջին բերքը կազմում է 12-15 ց/հա, կանաչ զանգվածինը՝250-300 ցհա:

Խորդենի Խորդենին (Քծլթոցօոյսո Լ.) արժեքավոր եթերայուղատումշակականաչ օրգաններըպարունակում են 0.09-0.155 եթերային յուղեր, որոնք իրենց որակով չեն զիջում հանրահայտվարդիյուղին: բույս է: նրա

Հլածուկ

Վայաստանիլեռնայն շրջաններում հլածուկ մշակել են անհիշելի ժամանակներից, սակայն 1980-ական թվականներից այն հանվել է մշակությունից: Վլածուկը պատկանում է կաղամբազգիների ընտանիքին:Մշակության մեջ տարածված են աշնանագանն գարնանացանձները: Ցանում են սովորականշարային եղանակով: Ցանքի նորման հավասար է 12-15 սմ: 2-4 կգ/հա, ցանքի խորությունը՝ Աշնանացանհլածուկը ցանում են ավելի շուտ. քան աշնանացան ցորենը: Խնամքի աշխատանքների՛մեջ են մտնում վաղ գարնանային սնուցումը, ոռոգելի հողերում՝օրումը: Սերմ ստանալու նպատակովհլածուկի բերքահավաքը կատարում են պատիճների շուրջ 50«6-ի հասունացմանշրջանում: Կանաչ զանգվածի համարհնձում են բույսերի լրիվ ծաղկմանժամանակ:

մնորդեճի

Օգտագործումեն պարֆյումերիայում՝ թանկարժեքօծանելիքներ ն օճառներ պատրաստելու համար, մեծ կիրառություն ունի հրուշակեղենի արտադրության, տեխնիկայիմեջ: բժշկության, Մեր հանրապետությունումխորդենու մշակությունը սկսվել է 1937թ-ին: Նրա ցանքատարածությունըկազմել է 1600 հեկտար, սակայն1991թ-ինդադարեցվեցնրա մշակությունը: Խորդենինբազմամյա, մշտադալար,մինչն 1-1.5մ, բարձրությամբ կիսաթուփէ: Մեր կլիմայականպայմաններումհանդես է գալիս որպես միամյա բույս, որովհետն.նույնիսկ-3-5պայմաններումցրտահարվում է

Խորդենին տաք կլիմայի բույս է: Բարձր ն որակով բերք է ապահովում միայն այն վայրերում,ուր տարվա մեջ անսառնամանիքօրերի հասնում է 200-220-ի, իսկ ակտիվ ջերմության գումարը` 38004000-ի: Խորդենին զգայուն է խոնավության ն սննդանյութերինկատմամբ: Լավ բերք է տալիս հզոր վարելաշերտ սունեցող, փուխր ն սննդանյութերով հարուստ հողերում: Խորդենու մշակության հիմնականդժվարությունն այն է, որ բազմացվում է կտրոններով (արմատակալներով),որոնք մթերվում են աշնանը, ամբողջ ձմեռը խնամվում ջերմատներումն միայն արմատակալումից հետո տեղափոխվումդաշտ: Գարնանըարմատակալներըտնկում են 70770 սմ կամ 60:60 սմ սնման մակերեսով: Արմատակալները նախքան տնկելը՝ պետք է տեսակավորել, արմատները թարմացնել (կտրել արմատներիծայրերը) ն թաթախել թարմ աղբից ու կավահողիցպատրաստվածլուծույթի մեջ: Խորդենու տնկարկներըվեգետացիայիընթացքումջրում են մինչն 10-12 անգամ: Կատարում են 3-4 միջշարքայինկուլտիվացիա ն ազոտականպարարտանյութերով2 սնուցում: Բերքահավաքը կատարում են ուշ աշնանը: Սուր գործիքներով ե կանաչ զանգվածն անմիջապես հիմքից կտրում են բույսը տեղափոխումգործարան:

թիվը:

ԹԵԼԱՏՈՒ

Բամբակենի Բամբակենին (Շօտտ/քնտ Լ.) պատկանում է փիփերթազգիների ընտանիքին: Հիմնականում մշակվում են նրա երկու տեսակները՝ ն նրբաթել (եգիպտական)բամբակենին: սովորականբամբակենին 100 կգ բամբակենու հումքը (սերմը թելի հետ միասին) պարունակում է մոտ 33 կգ մաքուր թել, 65 կգ սերմ ն 1 կգ կարճ թել (լինտ): Արժեքավորհումք է համարվումնան բամբակենու սերմը: 1 ց սերմի վերամշակումիցստացվում է 17-19 կգ յուղ (ձեթ), 40-42 կգ քուսպ ն 3840կգ շելուխա (սերմակճեպ), որը լայն կիրառություն ունի քիմիական արդյունաբերությանմեջ: Բամբակենինհին մշակաբույս է: Այն անհիշելի ժամանակներից մշակվում է երկու կիսագնդերում:Հայտնի է, որ դեռնս 5000 տարի առաջ բամբակենին արդեն օգտագործվելէ թել ստանալու նպատակով: Բամբակենինմշակվում է ավելի քան 60 երկրներում 35 մլն հա տարածությամբ:

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐ

Թելատու բույսերի մշակության հիմնական նպատակը բուսական թելերի ստացումն է, որոնք դեռնս մեծ տեսակարար կշիռ ունեն բոլոր տեսակիթելերի ընդհանուր արտադրանքիմեջ (շուրջ 6046): Այս խմբի մեջ մտնում են բամբակենին,թելատու կտավատը(վուշ), կանեփը,կենաֆը, կորքորը(ո»ժօ/:),կանատնիկըն այլն: Դրանցիցառաջին երեքը զբաղեցնում են ընդհանուր ցանքատարածությանավելի քան 9542-ը: Հայաստանում թելատու բույսեր չեն մշակվում:

Բամբակենի մշ

Բամբակենու մշակությունը Վայաստանում նույնպես հին պլատմություն ունի: Այն մշակվել է Արարատյանհարթավայրում մինչն 1960ական թվականները: Բամբակենու վեգետացիանտնում է 100-160 օր ն ընդհատվում է ցրտահարություններիհետնանքով: Ջերմասեր ն լուսասեր, բույս է: Սերմերը սկսում են ծլել, երբ հողի ջերմությունը հասնում է 10-11«Շ-ի: Սերմեիի ծլման ն ընդհանրապես բույսերի աճի համարօպտիմալ է համարվում25-304Շ ջերմությունը: Բամբակենին բավականին պահանջկոտ է նան խոնավության նկատմամբ, այդ պատճառով մշակվում է միայն ոռոգվող հողերում: Տրանսպիրացիոնգործակիցըհավասարէ 500-600-ի: Սերմացուն նախքան ցանելը պետք է ենթարկել օդաջերմային մշակման ն ախտահանման: Սերմերի վրա եղած մանր թելերը (լինտերը), որոնք խանգարումեն խոնավության կլանելուն, հեռացնումեն մեխանիկականեղանակովկամ քիմիականնյութերի օգնությամբ (խիտ ծծմբականթթվով):

Արտադրությանմեջ լայն կիրառություն ունի բամբակենուցանքի լայնաշար եղանակը, որի դեպքում շարքերը միմյանցից արվում են 60 սմ, իսկ միջբույսային տարածությունները՝15սմ: Ցանքի նորման կազմում է 90-120 կգ: Սերմերըցանվում են 3-5 սմ

խորությամբ:

Խնամքի աշխատանքներիմեջ են մտնում նոսրացումը, ոռոգումը, միջշարքաին ն միջբույսային տարածությունների փխրեցումը, սնուցումը, ծերատումը դեմ հիվանդությունների պայքարը: ն են աստիճանաբար,ուստի Բամբակենու կնգուղներըհասունանում ն է բերքը հավաքվում մի քանի անգամ այդ շրջանը տնում է 2-3 ամիս:

ՆԱՐԿՈՏԻԿ

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐ

Այս խմբի բույսերը իրենց տերններում (ծխախոտ, մախորկա, հնդկական կանեփ) կամ սերմերում (ափիոնատու խաշխաշ) պարունակում են նարկոտիկ նյութեր, որոնք օգտագործվումեն տարբեր նպատակներով: Դրանցից ծխախոտի տերնները համապատասխան վերամշակումից հետո օգտագործում են ծխելու նպատակով: Նարկոտիկ բույսերից մեր հանրապեությունումմշակվում է միայն

ծխախոտը:

Ծխախոտ

-

Ծխախոտը (ԻՈՇօէՋոռ ԹԵտռսո Լ.) պատկանում է մորմազգիների ընտանիքին: Մշակվում է հիմնականում ծխելու հումք ստանալու նպատակով: Նրա հայրենիքը համարվում է Հարավային Ամերիկան, որտեղից բերվել է Եվրդպա: Կովկասում,այդ թվում նան Վայաստանում, նրա մշակությամբսկսել են զբաղվել 17-րդ դարի վերջերին: Ծխախոտ մշակում են աշխարհի ավելի քան 90 երկրներում: Վամաշխարհային ցանքատարածությունը կազմում է շուրջ 4 մլն հեկտար: Մեծ տարածություն է զբաղեցնում Հյուսիսային ն Լատինական Ամերիկայում,Չինաստանում, Հնդկաստանում: Օխախոտագործությամբզբաղվում են նան ԱՊՀ-ի երկրների մեծ մասը: Հայաստանումծխախոտագործությունըմեծ վերելք ապրեց խորհրդային կարգերի ժամանակ: Ընդհանուր ցանքատարածությունըհասավ 7000 հեկտարի, իսկ համախառնարտադրանքը՝16 հազար տոննայի: 1991-1992 թ. վատացավ Վիճակ երբ սկսվեց հողի

սեփականաշնորհումը: Հումքի իրացման դժվարությունների պատճառով գյուղացիական տնտեսություններըդադարեցինծխախոտ մշակել: Երնանում «Գրանդ տոբակո» հայ-կանադական համատեղ ձեռնարկության ստեղծումից հետո զգալի չափով վերականգնվեց ծխախոտագործությունը ն նրա հա, իսկ մեկ ցանքատարածությունը 2003թ. կազմեց շուրջ հեկտարիմիջին բերքատվությունը՝22.9 ց: Ծխախոտի բույսի վեգետացիան բաժանում են երկու շրջանի. սածիլանոցային՝ սերմի ցանքից մինչն սածիլման համար պատրաստի բույսերի կազմակերպումը,ն դաշտային սածիլումից մինչն վերջին տերնաքաղը: Սածիլանոցում ծխախոտի բույսերն անցնում են աճեցողության հետնյալ փուլերը. Ծլման՝ երբ երնում են զույգ շաքիլատերնները: Խաչիկային` ե սկական աք ազմակե ում են առաջին զու

Մաքի ն խային տերին երո ատերիկների հնա կազմում

Ականջիկային՝երբ շաքիլատերններից բացի առաջանում են 4-5 սածիլային տերններ, որոնք սովորաբար լինում են ցցված դիրքում նման ականջիկի: սմ են. 10-12 Սածիլի ձնավորճաներբ բույսերը հասնում ն են 5-6 երկարության, իրենց վրա կրում տերն: Այսպիսի բույսերը կարելի է օգտագործել սածիլման համար:

Սածիլանոցային շրջանի տնողությունը, կախված սածիլանոցի տիպից, եղանակային պայմաններից ն մասամբ մշակվող սորտից,

տատանվում է 35-50 Օրվա սահմաններում: Ծխախոտիսերմերիծլման համար նորմալ է 25-28"Շ,իսկ հետագա շրջանում 18-22-Շ ջերմությունը: Դաշտայինպայմաններում ծխախոտիբույսերն անցնում են աճման ն զարգացմանհետնյալ փուլերը. երբ սածիլները համակերպվում են բաց գրունտի Արմատավորման՝ հողային պայմաններին ն սկսում են արմատակալել: Այս շրջանում. բույսի ցողունային մասը համարյա չի աճում: Այս փուլը տնում է 10-15 օր:

Բույսերի ցողունավորման՝երբ սկսում է աճել ցողունը: Այս փուլը, կախվածէ սորտից ն մշակությանպայմաններիցն տնում է 40-60 օր: Կոկոնակալման` երբ բույսի ցողունի գագաթում նկատվում է

կոկոնը: վրա բացվում է առաջինծաղիկը: Ծաղկման՝երբ ծաղկափթթության Ծաղկումը սովորաբար սկսվում է կոկոնակալումից8-14 օր հետո: Սերմի հասունացման՝երբ գորշանում է ծաղկափթթությանկենտրոնական տուփիկը: Ծաղկումից մինչն սերմի հասունացումը տնում է 18-22 օր:

Ծխախոտը զգայուն է ինչպես ուշ գարնանային, այնպես էլ վաղ աշնանային ցրտերի նկատմամբ ն կարող է ցրտահարվել -1-3:Շ-ի պայմաններում: Ծխախոտըբավականինպահանջկոտէ խոնավությաննկատմամբ: Մեկ գրամ չոր նյութ պատրաստելու համար այն ծախսում է շուրջ 500 գ Բուռն աճեցողության շրջանում ծխախոտի մեկ բույսն օրվա ջուր: ընթացքում ծախսում է մինչն մեկ լիտր ջուր: Խոնավության պակաաճը դանդաղում է, ձգձգվում է նրանց սության դեպքում բույսերի են մանր: ծաղկումը, տերններըլինում Կարնոր նշանակություն ունի հողային պայմանները: Ծխախոտից բարձր ն որակով բերք կարելի է ստանալ միայն միջին բերրիության, թեթն մեխանիկականկազմով ստրուկտուրաինհողերում: Հումուսով շատ հարուստ ն ծանը մեխանիկականկազմով հողերում ծխախոտի հումքի որակը խիստվատանում է: Վատկապեսկարնոր նշանակություն ունի կալիումի նորմալ հողում ազոտի, ֆոսֆորի ն փոխհարաբերությունը: Առատ ազոտայինսննդառությանդեպքում արագանում է բույսերի աճեցողությունը, սակայն տերնները լինում են կոպիտ, կաշվեկերպ, մուգ կանաչ գույնի: Այդպիսիտերեները դժվար են դեղնում ն ունենում են ցածր որակ: Ֆոսֆորը արագացնում է տերնների հասունացումը ն լավացնում նրանց որակը: Այն նպաստում է արմատային սիստեմի աճին ն բարձրացնումէ բույսերի ցրտադիմացկունությունը: Կալիումով ապահովված բույսերը լինում են չորադիմացկուն, ն իմուն՝ բակտերիալհիվանդություններինկատմամբ, ցրտադիմացկուն է հումքի որակի լավացմանը: Տերնները լինում են այն նպաստում առաձգական,նրանցիցպատրաստվածգլանակներըհեշտ են այրվում: Ծխախոտի հումքի որակը պայմանավորվածէ տերնի քիմիական հողակլիմայական կազմով, որի վրա մեծչափով ազդում են չորացման եղանակը պայմանները,կիրառվողագրոտեխնիկան, ն այլն: Տերններում կուտակվածքիմիականմիացություններիցորակի վրա անմիջականազդեցությունեն ունենում հետնյալները:

Նիկոտին:Ծխախոտիհումքին տալիս է թնդություն: Ինչքան բարձր ծխախոտիֆիզիոլոգիական

է նրա տոկոսը, այնքան բարձր է նան

թնդությունը: Զանգվածային օգտագործման

համար լավ է այն ծխախոտը,որը պարունակումէ 1.2-2.096 նիկոտին: Սպիտակուցներ:Տերեներում սպիտակուցների մեծ քանակի դեպքում վատանում է հումքի որակը՝ համը, բույրը, արտաքինտեսքը: Նրանց քանակը միջին հաշվով տատանվում է 7-856-ի սահմաններում: Վատ որակիտերններում հասնում են մինչն 2096-ի: սպիտակուցները Ածխաջրեր.Ծխախոտիտերններում ջրում լուծվող ածխաջրերի բարձր պարունակությունըհումքի լավորակության նշան է: Նրանց քանակը ծխախոտիհումքում կազմում է 8-1096, առանձին դեպքերում` մինչն 25 տոկոս: Արոմատիկնյութեր. Այս խմբի մեջ մտնում են եթերայինյուղերը ն. խեժանյութերը,որոնք հումքին տալիս են դուրեկան բույր ու համ: Եթերայինյուղերի քանակը հասնում է 1-1.596-ի, իսկ խեժանյութերինը՝ մինչն 696-ի: Հանքայինտարրեր.ծխախոտիտերններըպարունակումեն 111246, իսկ ցածրորակհումքում՝ մինչն 2096 հանքայինտարրեր: Գոյություն ունի որոշակի կապ տերնի քիմիականկազմի ն հումքի որակի միջն: Ինչքան շատ են ջրում լուծվող ածխաջրերըն քիչ են սպիտակուցները, այնքան բարձր է հումքի որակը: Ածխաջրերի ն սպիտակուցներիփոխհարաբերությամբ հումքի որակի գնահատմանմեթոդըառաջարկելէ ակադեիկոսԱ.Ա. Շմուկը:Այն ստացել է «Շմուկիթիվ» անվանումը: ածխաջրերի«6 Շմուկիթիվը-------------«---«««»«Չ6 սպիտակուցների .

Միջին որակի հումքի «Շմուկի թիվը» տատանվում է 1-ի սահմաններում, ցածր որակի ծխախոտներումայն 1-ից ցածր է, բարձրորակ հումքի դեպքում՝ 2նավելին է: Արտադրության պայմաններումծխախոտիհումքի որակը որոշելու համար հիմք են ընդունում տերնի արտաքին նշանները ն դրանից ելնելով այն բաժանում են ապրանքայինսորտերի: Ըստ որում, հաշվի են առնում գույնը, հասունությանաստիճանը, տերնաթիթեղիառաձգականությունը,նյութականությունը, հիվանդությունների Ավնասատուներիհասցրածվնասները նայլն: Հայաստանում մշակում են ծխախոտի հետնյալ սորտերը ն

:

հիբրիդները`Սամսուն 49, Սամսուն 36, Սամսուն 55, Օստրոլիստ 44, Օստրոլիստ 59, Տրապեզոնդ 54, Տրապեզոնդ 42, ն այլն: Վերջին տարիներս մշակում են նան Վիրժինիան Բերլեյ սորտերը: Ծխախոտի սածիլները սովորաբար աճեցնում են կիսատաք ու արնայինջերմոցներումն սառը մարգերում: Սերմերի ծլման ն բույսերի աճի սկզբնական շրջանում առաջինի դեպքում ջերմության հիմնական աղբյուր է թարմ գոմաղբը, մնացած երկուսիդեպքում՝արնի էներգիան: Կիսատաք ջերմոց պատրաստելու համար փորում են 40-45 սմ խորությամբ, 1.5 մ լայնությամբ Ա 15-20 մ երկարությամբ փոս, հատակինփռում բարակշերտով ծղոտ ն ապա լցնում թարմ գոմաղբը: Մի քանի օր հետո, երբ գոմաղբիշերտում ջերմությունը հասնում է 3540Շ-ի, ամրացնում են այն, լցնում 8-10 սմ հաստությամբ ստրուկտուրային հող ն նույնքան էլ սննդարար խառնուրդ ու ապա կատարումցանքը: Սննդարարխառնուրդըպատրաստումեն փտածաղբից, ավազից ն հողից: Եթե աղբը բարձրորակ է, երեք բաղադրիչները ւլերցնում են հավասար ծավալով: Մնացած դեպքերում աղբը վերցնում են ընդհանուր ծավալի 5096-ի, իսկ ավազն ու հողը` 25-ական տոկոսի չափով: 1քմ օգտակար ջերմոցային տարածության համար պահանջվում է 0.13 խմ սննդարարխառնուրդ: Ուշադրության արժանի է այն հանգամանքը, որ շատ երկրներումջերմոցներում սննդարարխառնուրդ ծխախոտագործական չեն օգտագործում:Դրա փոխարենլցնում են 4-5 սմ հաստությամբլավ հասունացած ոչխարի աղբ, տափանում ն անմիջապես նրա վրա կատարում են ցանքը: Շատ դեպքերումցանքը կատարում են ուղղակի հողաշերտիվրա ն ապա սերմերըծածկում 0.5 սմ փտածաղբով: Արնային ջերմոցները տարբերվում են կիսատաք ջերմոցներից միայն նրանով, որ տաքացնողշերտ չեն ունենում, բույսերն օգտվում են բացառապեսարնի էներգիայից: Ջերմոցները ծածկում են ինչպես ապակեպատ այնպեսէլ պոլիէթիլենայինկամ պոլիամիդային Սառըմարգերըպատրաստումեն բացօդյա, առանցծածկի: ն ցանքը պետք է Մեր հանրապետությանսածիլանոցներում ջերմոցներում՝մարտի5-ից մինչն 25-ը, ար ավարտել. կիսատաք ջերմոցներում մարտի 10-ից մինչն ապրիլի 5-ը, սառը մարտի15-ից մինչն ապրիլի 10-ը ընկած Սերմերընախքանցանելը պետք է ախտահանել:Ցանքը կարելի է

շրջանակնե թաղանթներով

անել ային մարգերո

ժամանակամիջոցո

կատարել ինչպես չոր, այնպես էլ ծլեցրած սերմերով: Ցանքից առաջ պետք է սննդարարշերտի մակերեսըմանր անցքեր ունեցող ցնցուղով առատ ջրել: նշանակություն ունի սերմի ցանքի նորման: Կիսատաք ն Կարնոր արնայինջերմոցների1քմ տարածությանվրա պետք է ցանել 0.4-0.6 գ, իսկ սառը մարգերում՝մինչն0.8գ սերմ: Սերմի այս փոքր քանակը ջերմոցում հավասարաչափբաշխելու համարխառնում են փտած աղբի կամ մոխրի հետ, նոր միայնցանում: Ցանքը կարելի է կատարել նան ջրի հետ: Դրա համար մեկ ջերմոցին կամ մարգին անհրաժեշտ սերմի նորման լավ խառնում են ջրի հետ ն ցնցուղով հավասարաչափբաշխում ջերմոցիմակերեսին: Ցանքից անմիջապեսհետո սերմերը հավասարաչափծածկում են սննդարարխառնուրդիմոտ 0.5 սմ շերտով: Սածիլի խնամքի աշխատանքների մեջ են մտնում ջրումը, սնուցումը, հիվանդություններիդեմ պայքարը քաղհանը: Սածիլներըդաշտ դուրս բերելուց մեկ շաբաթ առաց անհրաժեշտ է ջերմոցներից վերջնականապեսհավաքել շրջանակները, կամ թա-

ղանթը:

Դաշտ դուրս

բերվող սածիլները պետք է ունենան 5-8 տերկ ն սմ երկարություն (արմատավզիկիցմինչն ամենաերառնվազն կար տերնիծայրը): 1 քմ կիսատաքջերմոցից ստացվում է 2500, արնայինջերմոցից՝ 2000 ն սառը մարգից՝1200-1500 սածիլ: Ծխախոտի հողի մշակությունը ն հիմնական պարարտացումը նույնն է ինչ մյուս գարնանացանշարահերկմշակաբույսերինը: Ծխախոտիսածիլները դաշտ են դուրս բերում այն ժամանակ,երբ հողի վերին շերտի ջերմությունը հասնում է 10-12"Շ-ի: Տնկման խտությունը պայմանավորվածէ սորտով, հողի բերրիության աստիճանով, կիրառվող ագրոտեխնիկայովն այլն: Այսպես, մանրատերնսորտերը պետք է տնկել ավելի խիտ, քան խոշորատերն սորտերը: Սննդանյութերով ապահովված հողերում ծխախոտը պետք է սածիլել համեմատաբարնոսր,քան աղքատ հողերում: է ելնելով դրանից, մեր հւմնրապետությունում նպատակահարմար սնման սամսուն ծխախոտը սածիլել հետնյալ մակերեսներով` էկոտիպին պատկանող մանրատերն սորտերը պետք է սածիլել 60-70 սմ միջշարքայինն 18-20 սմ միջբույսայինհեռավորությամբիսկ օստրոլիստատիպ խոշորատերն սորտերը` 60-70 սմ միջշարքային ն 25-30 սմ միջբույսայինհեռավորությամբ:Նույնը նան Բերլեյը Կ Վիրժինիան: 10-12

պետք Վեգետացիայիընթացքումծխախոտիպլանտացիաները նկատված փխրեցնել, սնուցել, ջրել, ծաղկատել, բճատել, պայքարել մ այլն: ն դ եմ վնասատուների ն հիվանդությունների Ծխախոտի բերքահավաքը պետք է կատարել տերնների տեխնիկականհասունության շրջանում: Տեխնիկականհասունության հասած տերնը հեշտ է պոկվումցողունից, նա լինում է բաց կանաչ ն ծայրը գույնի, մակերեսը ծածկվում է խեժանյութով,իսկ եզրերը են ունենում թեքվումէ դեպիներքն: Այդ շրջանումհավաքածտերնները է

բարձրորակ: ունենում է Ծխախոտի տերնների հասունացումը տեղի են աստիճանաբար,որի հետնանքով նրա բերքահավաքըկատարում 4-5 անգամ: աստիճանաբար՝ սմ երկարության Քաղված տերններըկոթունայինմասով, 50-70 են թելի վրա: պողպաւոյա ասեղներիօգնությամբշարում ն վերջնական է տամկացման բաղկացած Տերնների չորացումը

չորացմանփուլերից: է Գյուղացիական տնտեսություններումնպատակահարմար վրա կախելը: Դրա համար ծխախուոըտամկացնելմինչն շրջանակների շարաններըկողք-կողքի,1-2 շարքով, տերնների կոթունները դեպի ներքն, դարսումեն խսիրի վրա ն վերնից ծածկում կանաչ զանգվածով 2-3 օր տնողությամբ: ն Տամկացումը համարվումէ ավարտված, երբ տերնի եզրերը մնացածմասերը ձեռք են բերում ծայրը դեղնումեն, իսկ տերնաթիթեղի ենթարկված տերնի որակը բաց կանաչ գունավորում: Տամկացման է: զգալի չափով լավանում է Ծխախոտի տերնների վերջնական չորացումը տարվում 8-20 ն տնում է օր: շրջանակներիվրա՝ արնի տակ անհրաժեշտ է ծխախոտը անջատել Չորացնելուց Օհետո շրջանակներից,4-5 շար միացնել ն փնջերով կախել ծածկի տակ: են ն, համաձայն գործող Վակավորումիցառաջ այն խոնավացնում վաճառքի է հանվում հումքը Պատրաստի ստանդարտի,սորտավորում: հակերիկամ ստանդարտ կիպերիձնով:

ԱՐՄԱՏԱՊՏՂԱՎՈՐՆԵՐ

Այս խմբի մեջ մտնում են շաքարի

շաղգամը: գազարը, գոնգեղը,

ն

կերի ճակնդեղները, կերի

Շաքարիճակնդեղ Շաքարի արտադրության համարհումք են ծառայում երկու բույսեր՝ շաքարեղեգը ն շաքարի ճակնդեղը: Դրանցից առաջինում շաքարը կուտակվում է ցողուններում, իսկ երկրորդում` արմատապտուղներում: Շաքարեղեգի ցողունները պարունակում են 16-2092 շաքար, որը հնրւսվորություն է տալիս մեկ հեկտարիցստանալ40-50 ց շաքար: մեծ է զբաղեցնում Կուբայում, Բրանդկաստանում, Չինաստանում, Ինդոնեզիայումն այլ երկր-

Հրո տարածություն լիայում

ներում: '

Շաքարի մակնդեղ

Շաքարի ճակնդեղը (Թճէռ սսցոոտ Լ) պաւոկանում է թելուկազգիների ընտանիքին: Նրա արմատներումբյուրեղացվող շաքարը (սախարոզան)առաջին անգամ հայտնաբերվելէ 1747թ.: ՌուսաստւնսՍ զվո դարի սկզբներից: ճա ստացվու ա այումս ղ համ ԴԵՂԻ ցվ շաքարի համաշխարհային արտադրանքի 13-ը: Նրա արմատապտուղըպարունակում են 17-2054, իսկ առանձին

Սերոումս եղի պանք

(6-ՐԴ

սորտեր` մինչն 2496 շաքար, որը օգտագործվումէ ինչպես սննդի մեջ, այնպես էլ արդյունաբեորությանշատ ճյուղերում: Շաքարի ճակնդեղի մեկ հեկւտտարից ստացվում է 50-60 ց, իսկ բարձր բերքի դեպքում մինչն 100 ց շաքար: Շաքարի ճակնդեղը համարվում է նան լավագույն անասնակեր: տեԱյդ նպատակովօգտագործում են նրա արմձմատապտուղը,

մաթը): ումից ներԱզուկը արե տոնե դվածմորն նայինզան

ե

նչպեսնան

գործարանային

վերամշւս-

կազմում են արմատիքաշի 30-50262-ըե պարունակում են 12-2096 չոր նյութեր,այդ թվում՝ 2-392 սւվպիտակուցներ: Շաքարի ճակնդեղի արմատապտուղը պարունակում է 25.7, իսկ տերնները՝19.5 կերային միավոր: 300 ց/հա արմատապտղի ն 150 ց/հա տերեի բերքի դեպքում հեկտարից ստացվում է ավելի քան 9800 կերային միավոր,որի մեջ մարսելիպրոտեինը կազմում է շուրջ 580 կգ: Շաքարի ճակնդեղի համաշխարհային ցանքատարածությունը կազմումէ 8.6 մլն հա, իսկ միջին բերքը՝ շուրջ 250 ց/հա: Վայաստամնումշաքարիճակնդեղի մշակությունը սկսվել է 1928թ., 1988թ. ցանքատարածությունըկազմել է 4.2 հազար հեկտար, միջին բերքը 250ց/հա. Նրա մշակությամբ զբաղվել են միայն Շիրակի հարթավայրիշրջանները(Ախուրյան,Սպիտակ,Արթիկն Ամասիա): Սպիտւսկի ահավոր երկրաշարժից հետո, երբ ավերվեց շաքարի շաքարի ճակնդեղի մշագործարանը, Հայաստանում դադարեցգվեց կությունը: Շաքարի ճակնդեղը երկամյա բույս է, առաջին տարում սերմից ստացվում է շաքարով հարուստ, հյութալի արմատապտուղ,որն իր վրա կրում է նան փարթամ տերեներովվարդակ, երկրորդտարում, գարնանը տնկվածարմատապտղիցառաջանումեն ծաղկակիրցողուններ, որոնց վրա ն կազմակերպվում ես սերմերը: Առաջին տարվա վեգետացիան տեում է 160-170 օր, երկրորդտարվանը՝100-130 օր: Արմատապտուղըպարունակումէ 7540 ջուր ն 25 չոր նյութեր, որից շաքարներըկազմում են 17-1896-ը: Շաքարի ճակնդեղի արմատապտղում ցանկալի չէ ոչ-սպիտակուցաին ազոտական միացությունների մեծ քանակը (ամինաթթուներ,

աա այինմշակութ աաա Սարմեն նիորութ Շաքարի Է: պտուղներ սերՃակնդեղի, պտուղը ընկույզիկ են հետ, ՝

վեր ածվում պտղաբույլի, որին անվանում կնձիկ: կնձիկը կշռում է 20-50 գ: Ծլելուց մեկ կնձիկից ստաց-

տաճելով միմյանց են

,

վում է մինչն 6 բույս, որը խիստդժվարագնումէ ճակնդեղինոսրացման

աշխատանքները:

Ներկայումս արտադրության մեջ մշակվում են միասերմ կամ միածիլ սորտեր, որոնց առավելությունը կայանում է ճրանում, որ կնձիկները (պտուղները պարունակում են մեկական սերմեր ն ցանելուց նրանցիցստացվում են մեկականբույսեր: Շաքարի ճակնեղի սերմերը սկսում են ծլել 4-5-Շ-ում: Նրա ծիլերը դիմանում են -4-5:Շ, իսկ հասունացած բույսերը` -5-68:Շ ցրտերի: Բույսերի աճեցողության համար նորմալ է համարվում 20-22:Շ

ջերմությունը:

Շաքարի ճակնդեղը պահանջկոտէ լույսի ն խոնավությաննկատմամբ: Միաժամանակօժտված է բավականին բարձր չորադիմացկունությամբ: Առանց ջրելու կարելի է մշակել այնպիսի վայրերում, որտեղ տարեկանմթնոլորտայինտեղումներըկազմում են 500-550 մմ: Շաքարի ճակնդեղի տրանսպիրացիոն գործակիցըմեծ չէ (240400), սակայն հեկտարից շատ ջուր է ծախսում, քանի որ կազմակերպում է վերերկրյա մեծ զանգված: ճակնդեղը հողի նկատմամբ պահանջկոտ է: Նրա համար լավ են ստրուկտուրային, թեթն մեխանիկականկազմով ն օրգանականնյութերով հարուստ սնահողերը: Համարվում է բավականինաղադիմացկունբույս, որը հնարավորություն է տալիս այն մշակելու նոր յուրացված աղուտներում: Պահանջկոտ է սննդանյութերինկատմամբ: Մշակության տեխնոլոգիան: Նրա համար լավ նախորդներ են համարվում հատիկաընդեղենն շարահերկ բույսերը, խոտաբույսերից հետո մշակված աշնանացան ցորենը: Ինքը ճակնդեղը լավ նախորդ է գարնանացաններիհամար: Միննույն դաշտում մի քանի տարի շարունակ ճակնդեղ չպետք է մշակել: Այդպիսի դեպքերում ճակնդեղը խիստ վարակվում է ու հիվանդություններով վնասատուներովն պատճառ դառնում ցածր

բերքատվության:

Շաքարի ճակնդեղի հողի մշակումըն հիմնականպարարտացումը նույննէ ինչմյուս շարահերկ մշակաբույսերինը: Շաքարի ճակնդեղի ցանքը կատարում են այն Ժամանակ,երբ հողի 6-8 սմ խորությունում ջերմությունը հասնում է 5-7-Շ: Միջշարքային տարածությունները անջրդի պայմաններում արվում են 45 սմ, իսկ ջրովի շրջաններում` 60 սմ: Ցանքը կատարվում է 3-4 սմ, իսկ թեթն մեխանիկական կազմով ն չոր հողերում՝ 5-6 սմ խորությամբ: Ցանքի նորման կազմում է 28-30 կգ/հա, միասերմերինը՝ 12-15

`

.

կգ/հա: հետո դաշտը գլաՑանքին զուգընթաց կամ նրանից անմիջապես լավ պայմաններ նվակներովպետք տափանել:Դրանով խոնավության է ստեղծվում հողի վերին շերտում, որի հետնանքով սերմերն ավելի արագ ն համերաշխեն ծլում: մեջ են մտնում նոսրացումը, միջշարԽնաճքի աշխատանքների փխրեցումը,սնուցումը, ոռոգումը, մոլախոքային տարածությունների տերի դեմ պայքարը: են Շաքարիճակնդեղի բերքահավաքըկատարում արմատապտ հասունությանշրջանում, որը բնութագրվումէ շաքարի տեխնիկական Այդ շրջանում ճակնդեղի տերնները ամենիցբարձր պարունակությամբ: են ն են դեղնել չորանալ, որի հետնանքով դաշտում բացվում սկսում միջշարքայինտարածությունները: կամ բերքահավաքըկատարումեն ճակնդեղահավաքկոմբայներով ճակնդեղահանիչմեքենաներով:

է

Կերի ճակնդեղ

ընդհանուր ցանքատարաԿազմում է կերի արմատապտուղների երկու անգամ զիջում է շուրջ մոտ արժեքով 8596-ը: Կերային ծության է 0.12 կեշաքարի ճակնդեղին: 1 կգ արմատապտուղը պարունակում րային միավոր ն 9 գ մարսելի պրոտեին: Սակայն նրա բերքատվությունը շաքարի ճակնդեղիցանհամեմատա բարձր է: Ի տարբերություն շաքարի ճակնդեղի, կերի ճակնդեղի արմատապտղի 1/3-3/4 մասը գտնվում է հողից դուրս: Արմատապտուղը Ըստ գույնի՝ ն լինում է կոնաձն, երկար օվալաձն, գլանաձն կլորավուն: դեղին, նարնջագույն սպիտակ,վարդագույն, ն կարմիր: Ցանքը կատարվումէ այն ժամանակ, երբ հողի վերին շերտում Միջշարքայինտարածությունները ջերմությունը հասնում է 6-7-Շ-ի: սմ: Նոսրացնելուց հետո բույսերը թողնվում են կամ արվում են իրարից 20-22 սմ հեռավորությանվրա (60-80 հազար բույս մեկ հեկտարում):Ցանքի նորման կազմումէ 18-20 կգ/հա, իսկ խորությունը 2.8-4

սմ:

Խնամքի աշխատանքները նույննեն, ինչ շաքարի ն բերքահավաքը

ճակնդեղինը:

"

ՊԱԼԱՐԱՊՏՂԱՎՈՐՆԵՐ

Այս խմբիմեջ մտնող բույսերից ամենամեծ տարածություն զբաղեցնում է կարտոֆիլը:Սահմանափակտարածությամբ մշակվումէ ճան

.

գետնախնձորը:

Կարտոֆիլ էԽետոօտջստ է պատկանում Լ) Կարտոֆիլը (Տօլոսո մորմազգիների ընտանիքին: Որպես պարենային, տեխնիկական ն կերաին բույս, այն կարնոր տեղ է գրավում ժողովրդական տնտեսության մեջ: նրա պալարներում օսլան կազմում է 14-2446, սպիտակուցային նյութերը` մոտ 2.0 օօ, ճարպերը` 0.1596, մոխրային տարրերը` 145: Կարտոֆիլի պալարները պարունակում են նան վինտամիններ (Շ, Ճ, Ց, 8շ, ՔՔ) ն քիչ քանակությամբ սոլանին ալկալոիդ, որի թունավորհատկությունըչեզոքանումէ եփելուց հետո: Կարտոֆիլից ստանում են սպիրտ, օսլա, գլյուկոզա, ն այլ նյութեր: 1 տ կարտոֆիլից կարելի է ստանալ 112 լ սպիրտ կամ 170 կգ օսլա, 160 կգ դեկստրինկամ 80 կգ գլյուկոզա: Կարտոֆիլը կարնոր նշանակությունունի որպես անասնակեր:Այդ նպատակի համար օգտագործում են ոչ միայն պալարները, այլ նան արդյունաբերականվերամշակումիցստացվածմնացորդներըն փրերը՝ կանաչ, չոր ն սիլոսացված վիճակում: 1 կգ պալարը պարունակում է 0.3 կերային միավոր ն 16 գ մարսելի պրոտեին, 1 կգ տերնը՝ 0.12 կերային միավոր ն 20 գ մարսեի պրոտեին: 150 ց պալարի ն 80-100 ց փրերի բերքի դեպքում հեկտարիցստացվում է 2000-3000 կերային միավոր: Որպես շարահերկ բույս կարտոֆիլը մաքրում է դաշտը ն բարձրացնում հաջորդբույսերի բերքատվությունը: մոլախոտերից Կարտոֆիլը մշակվում է ավելի քան 120 երկրներում: Նրա համաշխարհայինցանքատարաժծությունը կազմում է 19.7 մլն հա: 2005 թ. տվյալներով Վայաստանում մշակել են 34.4 հազար հեկտար ց/հա, առաջավոր կարտոֆիլ: Միջին բերքը կազմել է 1645 տնտեսություններըհեկտարից ստանում են 300-500 ց պալարիբերք: Կարտոֆիլը բազմամյւսբույս է, սակայնբարեխառն կլիմա ունեցող վայրերում նրա պալարները ցրտահարվում են, որի հետնանքով մշակվում է որպես միամյա բույս: Բազմանում է ինչպես վեգետատիվ ճանապարհով (պալարով, ցողունով),այնպես էլ սերմերով: Վերջինս լայն կիրառություն ունի սելեկցիայի մեջ: -

ն մշակության սորտից կախված Կարտոֆիլի թուփը. հասնում է պայմաններից,ունենում է 4-8 ցողուն, որոնց բարձրությունը 50-80 սմ-ի: է Պալարը ունի ցողունային ծագում: Իրենից ներկայացնում Լինում ստորերկրյացողունի(ստոլոնի)հաստացածվերջավորությունը: ն է տարբեր ձնի (կլորավուն, օվալաձն, երկարավուն) տարբեր գույնի մանուշակագույն): Կախված (սպիտակ, կարմիր, դեղին, 'վարդագույն, (միսը) լինում է սպիտակ,դեղին, կարմիր, սորտից,պալարի կտրվածքը կապույտ: Պալարն իր վրա կրում է աչքեր, որոնցից յուրաքանչյուրում է տեղավորված են երեքականբողբոջ: Առաջին հերթին արթնանում երբ վնասվում է վերջինս, կամ նրանից բողբոջը: կենտրոնական ստացվածծիլը, նոր միայն պկսումեն ծլել կողքի բողբոջները: Ստոլոնները առաջանում են ցողունի ստորերկրյա մասի հանգույցներիցն տարածվումհորիզոնականուղղությամբ:նրանք են լինում են 20-50 սմ երկարությամբ:Ըստ որում, ինչքան կարճ է ստոլոնները, այնքան կարտոֆիլի թւիի բունը հավաք (կոմպակտ) մեքենւայացումը: լինում ն հեշտանումէ բերքահավաքի

«4178ւ8ր Հ լ

ՀՑ

աւ:

ՀԵ»

Ա

ՆՋ

Պր

ՅՅ ՀՐԱՀԱՏ,

ՓՐ չտ. 5 ՀԱՊՀ: ԵՆ ՀԱՏ` ԱՐ 2 Ե. 7

ՕԱ

Ա

Ն:

ե

|

/ՀՈԹՅ

Կարտոֆիլ

Արմատներըփնջաձն են, առաջանում են ստորերկրյա ցողունի հանգույցներիցն տարածվում են հիմնականում վարելաշերտում: Առանձինարմատներթափանցումեն մինչն2 մետր հողի խորշերտերը: Կարտոֆիլիպալարները սկսում են ծլել 7-8-Շ-ում,սակայնամենից բարենպաստ ջերմությունը 13-15'Շ է, որի դեպքում ծիլերը հողի մակերեսեն դուրս գալիս 15-20 օր հետո: Պալարագոյագումը նորմալ է

ընթանում 16-20:Շ-ի պայմաններում, 29-30'Շ-ի դեպքում, այն դադարում է: Ծիլերը ն բույսերը տուժում են --4-24Օ ցրտերից: Կարտոֆիլիբույսերը սկսում են ծաղկել ծլելուց 30-35 օր հետո: Պալարների առաջացումը համընկնում է ծաղկման սկզբին: Նրա վեգետացիոնշրջանը տատանվում է 60-80 օրվա սահճաններում: Կարտոֆիլը պահանջկոտ է հողի, սննդանյութերին խոնավության նկատմամբ: Սննդառությանհիմնականտարրերից կարտոֆիլը շատ պահանջ է զգում կալիումի, հետո ազոտի ն համեմատաբար քիչ՝ ֆոսֆորի: Տրանսպիրացիոն գործակիցը հավասարէ 400-500-ի: Նրա բույսերը ջուր շատ են ծախսում հատկապեսծաղկումիցհետո: Բարձր բերք տալիս ստրուկտուրային,թեթն մեխանիկականկազմ ունեցող սննդանյութերով աւպահովված հողերում: Կարտոֆիլըլավ աճում թույլ թթվայինհողերում: Հարավի շոգ վայրերում, որտեղ կարտոֆիլիւպալարագոյացումը համընկնումէ բարձր ջերմության հետ, տեղի է ունենում պալարների այլասերում ժամանակից շուտ ծերացում: Առաջացած պալարները լինում են մանր Ն հիվանդ, որը մեծչափով իջեցնում է բերքա-

է

տվությունը:

է

ն

Այդպիսի դեպքերում պալարներիայլասերումը կարելի է կանխել ամառաինտնկման միջոցով, որի դեպքում պալարագոյացումըտեղիէ ունենում աշնան հով ամիսներին: Կարտոֆիլիսորտերըըստ վեգետացիայի տնողությանլինում են վաղահաս,միջավաղահաս,միջահաս, միջաուշահասն ուշահաս: Ըստ օգտագործման բնույթի բաժանվում են չորս խմբի՝ սեղանի, գործարանային,կերի ն բազմակողմանի (ունիվերսալ): Մշակությանտեխնոլոգիան:Ցանքաշրջանառության մեջ կարտոֆիլի համար լավ նախորդեն համարվումաշնանացանն գարնանացան հացաբույսերը,հատիկաընդեղենները, բազմամյա խոտաբույսերիշուռ տված ճմուտը, արմատապտուղները,բոստան-բանջարանոցային մշակաբույսերըն այլն: Վաղահաս կարտոֆիլըհաճարվում է արժեքավոր ցել զբաղեցնողբույս: Կարտոֆիլիայդ ցանքատարածությունները պետք է լավ պարար182

տացնել օրգանական ն հանքային պարարտանյութերով: Նրա բերքատվության ն պալարի որակի վրա օրգանական պարարտանյութերից հատկապես դրական ազդեցություն է թողնում գոմաղբը: Կոնկրետ հողային պայմաններիցկախված, նրա նորման տատանվումէ 20-40 տհա սահմաններում: Սովորաբար այն հող են մտցնում աշնանը՝ հիմնականվարի տակ: Մեր հանրապետությունումխորհուրդ է տրվում կարտոֆիլը պարարտազնել հանքային պարարտանյութերի հետնյալ մոտավոր նորմաներուլ՝/օթցօի7օ: Ազոտականպարարտայութերիշատ մեծ նորմաները,ինչպես ճան ազոտով միակողմանիպարարտացումը,ուժեղացնում է բույսերի վերերկրյա զանգվածի աճը, սակայն ձգձգում է վեգետացիան,պալարներում իջնում է օսլայի տոկոսը, թուլացնում է բույսերի դիմացկունությունը հիվանդուբթյուննեի նկատմամբ: Այդ պատճառով ազոտական պարարտանյութերը պետք է օգտագործել չափավոր նորմաներովն անպայմանֆոսֆորի ն կալիումի հետ ճիաժամանակ: Ֆոսֆորական պարարտանյութերի 2/3-ը պետք է տալ աշնանը՝ հիմնական վարի տակ, իսկ 1/3-ը կարտոֆիլի տնկման ժամանակ: բներով կամ հետագայում՝սնուցմանձնուլ: Կալիումական պարարտանյութերը ամբողջովին հող են մտցնում աշնանը: Քլոր չպարունակող պարարտանյութերը(կալիում սուլֆատ, կալիմագ)կարելիէ տալ տնկման նան ն սնուցման ժամանակ: պայմաններում ազոտական Անջրդի պարարտանյութերի կեսը է տրվում տնկումից առաջ, մնացածը` բներով կամ սնուցման ձնով: Ջրովի շրջաններում ազոտը նպատակահարմար է օգտագործել տնկման ն սնուցման ժամանակ: Լավ արդյունք է ստագվում, երբ տնկման ժամանակտալիս են կենսահումուսյուրաքանչյուր բնին 100 գ. :

հաշվով:

Սնուցման ժամանակ պարարւոանյութերըհող են մտցնումսնուցող կուլտիվատորներիօգնությամբ: Առաջին սնուցումը պետք է տալ լրիվ ծլումից հետո՝ 8-10 սմ խորությամբ,երկրորդը՝բույսերի կոկոնակալման փուլում` 15-16 սմ խորությամբ:Սնուցումների ժամանակբացի հանքայն պարարտանյութերից,կարելի է օգտագործել թռչնաղբ, գոմաղբահեղուկ, մոխիր: Կարտոֆիլի տակ դրված հողատարածությունները պետք է վարել սմ խորությամբ ն ամբողջ վեգետացիայիընթացքում պահել փուխր, մոլախոտերիցմաքուր վիճակում: Աշնանը ցրտահերկ արված դաշտերը վաղ գարնանը պետք է փոցխել, իսկ տնկումից մի քանի օր

առաջ՝ նան

կուլ տիվատորներով՝ փխրեցնել 12-15սմ

խորությամբ: Կարտոֆիլիբերքատվությունը մեծ չափով կախված է տնկանյութի որակից: Տնկելու համար պետք է վերցնել 60-80 գ մեծությամբ առողջ պալարներ: Ավելի խոշոր պալարների օգտագործումը տնտեսապես ձեռնտու չէ: Կարտոֆիլի պալարները նախքան տնկելը պետք է ծլեցնել լուսավոր պայմաններում: Լույսի ն ջերմության ազդեցությամբ պալարների աչքերում կազմակերպվումեն կարճ (0.5-1.0 սմ), ամուր, կանաչ գույնի կամ անտոցիանովներկվածծիլեր, որոնց հիմքի մասում առաջանում են արմատայինարտափքումներ, որոնցից, հողի մեջ մի քանի օր հետո առաջանում են արմատները:Այսպիսի պալարները տնկելուց 8-10 օրով արագանում է ծլումը ն պալարագոյացումը, ավելանում է ցողունների թիվը նե նրանց վրա կազմակերպված պալարներիքանակն ու քաշը: Շատ տնտեսություններում պալարները ծլեցնում են բաց հրապարակներում,որը համեմատաբարկարճ է տնում (10-20 օր): Կարտոֆիլի տնկումը սկսում են այն ժամանակ,երբ հողի 10-12 սմ խորությունումջերմությունը հասնում է 7-8-Շ-ի:Մեր հանրապետության ցածրադիրվայրերում տնկումը ավարտումեն մարտ ամսում, նախալեռնայինգոտում՝ ապրիլին,լեռնային շրջաններում՝մինչն մայիսի 15-ը: Կարտոֆիլը տնկում են լայնաշարք եղանակով, միջշարքային հեռավորությունըսահմանվում է 60-70 սմ, իսկ պալարների միջն եղած հեռավորությունը` 25-30 սմ: Տնկումը կատարում են կարտոֆիլատնկիչ մեքենաներովկամ ձեռքու|: Մեկ հեկտարում տնկվում է 30-40 ց պալար, տնկման խորությունը

8-10

սմ է:

Կարտոֆիլի խնամքիաշխատանքներիմեջ են մտնում փոցխումը, միջշարքային տարածություններիփխրեցումը, բուկլիցը, սնուցումը, ջրումը, հիվանդություններին վնասատուներիդեմ պայքարը: Կարտոֆիլիպալարի տնկումից մինչն ծլումը տնում է երկար(20-25 օր), որի հետնանքով հաճախ դաշտը մոլախոտվում է, իսկ հողի մակերեսը կեղնակալում: Այդ պատճառով անհրաժեշտություն է առաջանում մինչն ծլումը ն ծլումից հետո կարտոֆիլի ցանքատարածությունները փոցխել: Մոլախոտերիդեմ կարելի է պայքարել նան հերբիցիդներով,որոնք սրսկվում են հոդի մակերեսին` կարտոֆիլի ծիլերը երնալուց 3-4 օր

առաջ:

Կարտոֆիլի առաջին միջշարքաին կուլտիվացիանկատարում են

երբ այն ժամանակ, երբ դաշտը համատարած ծլել է, երկրորդը բույսերը ունեն 20-25 սմ բարձրությունն երրորդը՝ շարքերը փակվելուց առաց:

ն Փխրեցման խորությունը կախվածէ հողի խոնավությունից նրա է սաղր, կատարվում Չոր պայմաններումայն ամրացման աստիճանից: 8-10 սմ, խոնավհողերում՝ խոր: Առաջին կուլտիվացիանկատարվում է վերջինը՝մինչն 13-15 սմ խորությամբ: երկրորդ կուլտիվացիայիփոխարեն,մինչն Խոնավ պայմաններում կատարումեն բուկլից: Առանձին դեպքերում բույսերի կոկոնակալումը, նան երկրորդ անգամ: Դրա նշանակությունը բուկլից են կատարում կայանում է նրանում, որ նպաստում է լրացուցիչ ստոլոնների, են հետնապես լրացուցիչ պալարներիառաջացմանը,հողով ծածկվում

բացվածպալարները նայլն: Զորային տարիներինբուկլից չպետք է կատարել, որովհետնայդ մեծ կորուստ միջոցառմանընթացքումհողի մակերեսիցխոնավության

լինում: են: Բերքահավաքըսկսում են այն ժամանակ, երբ փրերը չորանում ն Այդ շրջանում պալարները հեշտ են անջատվում ստոլոններից չորացնելուց հետո ունենում են թեփուկավորվածկեղն: Սակայն ուշահաս, իսկ առանձին տարիներիննան միջահաս սորտերի փրերի զգալի մասը բերքահավաքիժամանակ լինում է կանաչ: Այսպիսի ն դեպքերումբերքահավաքից2-3 օր առաջ անհրաժեշտ է փրերը հնձել

է

օգտագործել սիլոսի համար: Բերքահավաքը կատարում են

կարտոֆիլահանիչներովկամ

են հանում կարտոֆիլահավաքկոմբյաններով, որոնք քանդում, նան հողի պալարներըհողից, դրանք անջատումստոլոններից,ինչպես հիմնականզանգվածից: Բերքահավաքիցանմիջապես հետո դաշտը պետք է փոցխել, իսկ հետո վարել, միաժամանակ հավաքելով հողի մեջ մնացած պալարները: Տնկման համար առանձնացվածպալարները նախքան պահեստավորելը 8-10 օր պետք է բարակ շերտով փռել ծածկի տակ: Լույսի .

ազդեցությամբպալարի մաշկն ամրանում է, ձեռք է բերում կանաչ երանգավորում(առաջանումէ սոլանին), որի հետնանքով ձմեռվա ամիսներինհեշտ է պահպանվում: են հատուկ Ձմեռվա ամիսներին կարտոֆիլը պահում 2-36Շ ջերմության խրամատներում կամ պահեստներում,բուրտերում պայմաններում: լ85

ՑԱՆՈՎԻ ԿԵՐԱԲՈՒՅՍԵՐ

Անասնաբուծության համար կերի կայուն բազայի ստեղծման գործում կարնոր նշանակություն ունի կերային բույսերի մշակությունը, որոնց մեջ մեծ տեսակարարկշիռ են գրավում ցանովի խոտաբույսերը: Բացի խոտաբույսերից կերի նպատակով լայն չափով օգտագործում են յուղատու բույսերից արենածաղիկըարմատապտուղներըն պալարապտուղները (կերի ճակնդեղ, շաքարի ճակնդեղ, գոնգեղ, շաղգամ, գազար, կարտոֆիլ, գետնախնձոր), կերի բոստանային մշակաբույսերը (կերի ձմերուկ, դդում, դդմիկ), հատիկաընդեղն բույսերը (ոլոռ, բակլա, սոյա, տափոլոռ), որոշ հացաբույսեր (եգիպտացորեն, գարի, վարսակ, սորգո), բնական խոտհարքները, արոտավայրերը, գործարանային խտացած կերերը, առանձին արդյունաբերականճյուղերի մնացորդները նայլն: Ցանովի խոտաբույսերըբաժանվում են հետնյալ4 խմբերի՝ 1. Բազմամյա բակլազգի խոտաբույսեր (առվույտ, կորնգան, երեքնուկ): 2. Միամյա բակլազգի խոտաբույսեր (վիկ, շաբդար, շամբալա, ,

սերադելա):

օգտագործվումէ որպես անասնակեր: Բույսերի արագ վերաճի շնորհիվ, ջերմությամբ ն խոնավությամբ ապահովվածշրջաններումառվույտը տարվա մեջ հնձվում է մի քանի անգամ: Այսպես, օրինակ, Արարատյանհարթավայրումայն կարելի է հնձել մինչն 5, նախալեռնայինգոտում 3, լեռնային շրջանների ջրովի հողերում՝2 անգամ: Լավ մշակությանդեպքումհեկտարից կարելի է ստանալ 190-200 ց կերային միավոր: Իր կյանքի 3 տարիների չոր խոտ կամ 7500-10000 ընթացքում առվույտը վարելաշերտում թողնում է մոտ 100 ց/հա արմատաինզանգված, որը հավասարազոր է 60-70 տոննա գոմաղբի: Լինելով բակլազգի մշակաբույս, հողը հարստացնումէ նան ազոտով: Երրորդ տարվա վերջում այն հողի մեկ հեկտարի վարելաշերտում ազոտ: կուտակումէ մինչն 300 կգ կենսաբանական

'

Բազմամյա դգաշտավլուկազգի խոտաբույսեր (ժիտնյակ, տիմոֆենի խոտ, ոզնախոտ,շյուղախոտ, ռայգրաս, անքիստգորնուկ ե այլն): 4. Միամյա դաշտավլուկազգի խոտաբույսեր (սուդանի խոտ, մոգար, չումիզա): Յ.

Մեր հանրապետության համար կարնոր արտադրական նշանակություն ունեն բազմամյա խոտաբույսերից առվույտը, կորնգանը, մասամբ՝երեքնուկը,իսկ միամյաներիցվ̀իկը ե շաբդարը (պարսկական երեքնուկը): Կերային մշակաբույսերի ցանքատարածությունըկազմում է 53 000 հա (2003թ.):

Առվույտ Առվույտը (հ/64/Շ8ցօԼ.) աչքի է ընկնում բարձր կերային արժեքով ն բերքատվությամբ: Նրա խոտը հարուստ է սպիտակուցներով(14.296), հանքային աղերով ն վիտամիններով: Մեկ կիլոգրամ չոր խոտը հավասարարժեք է 0.5 կերային միավորի ե պարունակում է 80-90 գ մարսելի սպիտակուցներ: Նրանից ստանում են նան. խոտի ալյուր, որը

Առվույտ

տեսակներից Օշա սճանում հիմք Առվույտի բազմաթիվ մեկը` սովորականկամ կապույտ առվույտը: կում րր1: մեզ

են

մոտ.

Այ Բազ բարձրությունըհասնում

բույս է, կրում է մեծ թվով ցողուններ, որոնց 70-120 սմ-ի, ունի հզոր, առանցքայինարմատներ,որոնք

է

խորանումեն

մինչն մի քանի մետր: Տերնները եռմասնյա են, ծաղկափթթությունըողկույզ է, ծաղիկները լինում են բաց կապույտ, մանուշակագույն կամ սպիտակ գույնի: Փոշոտվում են խաչաձն ճանապարհով(հիմնականում մեղուների օգնությամբ): ունդ է՝ 4-10 սերմերով: Սերմերը երիկաՊտուղը զսպանակաձճն մաձն են, հարթ մակերեսով, դեղին կամ բաց շագանակագույն, 1000 սերմիքաշը 1.8-2.2 գէ:

Ջերմասեր, սակայնմիաժամանակցրտադիմացկունն ձմռադիմացկուն բույս է: Ձյան ծածկոցի տակ նա կարող է դիմանալ մինչն -35-40:Շ սառնամանիքների:Առվույտի սերմերը ծլում են 2-5:Շ-ում: Բույսերի վերաճը սկսում է 7.Շ-ում: Ծիլերը դիմանում են --5-6.Շ ցրտերի: Հզոր արմատների շնորհիվ, առվույտը օժտված է բարձր չորադիմացկանությամբ, սակայն ջրասեր է, ն բերքի կազմավորմանվրա ծախսում է մեծ քանակությամբ խոնավություն: Տրանսպիրացիոն գործակիցը տատանվումԷ 700-900-ի սահմաններում: Երկարակյացբույս է, սակայն առավելագույնբերքը տալիս է կյանքի երկրորդ ն երրորդ տարում: Կերային ցանքաշրջանառություններում, ինչպես նան թեքություններիվրա, կարելի է թողնել 4-6 ն ավելի տարի: Առվույտի համար լավ են չեզոք ն հիմնային հողերը (քԷՀ7-8). ճահճացած ն բարձր թթվություն ունեցող հողերում վատ է աճում: Վամարվումէ նան աղադիմացկունբույս ն մեծ հաջողությամբմշակվում է նոր իրացվող՝ աղազերծվածհողերում: Հայաստանում շրջանացված են առվույտի Ապարանի տեղական պոպուլյացիան, Հայկական 1, Ուրարտու85 սորտերը: Կորնգան Կորնգանը (Օոօեո/ՇիլտԽն.) մեր երկրում մշակվող հիմնական խոտաբույսերիցմեկն է: .

:

Տալիս է բարձր կերային արժեք ունեցող խոտ: 100 կգ չոր խոտը պարունակում է 535 կերային միավոր ն 78 կգ մարսելի սպիտակուցներ:Համարվում է մեղրատու բույս: Կորնգանի մեկ հեկտարից կարելի ստանալ 120-170 կգ բարձրորակմեղր: Լավ մշակությանդեպքում լեռնային շրջանների անջրդի պայմաններում ստացվում է 60-70 ց/հա խոտի բերք: տարբերություն առվույտի ն երեքնուկի, կորնգանը կանաչ

է

Ի

վիճակում անասուններինկերակրելուց տիմպանիտ (փորուռուցք) չի առաջացնում:

Կորնգան

Աչքի է ընկնում բարձր չորադիմացկունությամբԱ ցրտադիմացկունությամբ: Հողի նկատմամբպահանջկոտ չէ: Լավ բերք է տալիս նույն սակավահզոր հողերում: Կորնգանը երեք տարում նիսկ քարքարոտ հողում կուտակում է 50-60 ց արմատաինզանգված ն 140-200 կգ կենսաբանական ազոտ: Այդ պատճառով համարվում է լավագույն նախորդշատ մշակաբույսերիհամար: նրա բազմաթիվտեսակներիցդաշտավարության մեջ մշակվում են անդրկովկասյանկամ բազմահար,սովորական կամ միահար ն ավազային կորնգանները:Հայաստանիհամար մեծ արժեք է ներկայացնում

բազմահար կորնգանը:

Կորնգանն ունի հզոր, առանցքային արմատներ, որոնք թափանցում են 3-6 մ հողի խոր շերտերը: Ցողունները ճյուղավորվող են, ունեն մինչն 1 մ բարձրություն: Ծաղկափթթությունը, ողկույզ է՝ վարդագույն, վարդա-մանուշակագույն կամ կարմիր ծաղիկներով:Ունդերը միասերմեն, 1000 հատը կշռում է 18-22 գ, իսկ սերմերը՝ 13-14գ:

են շրջանացված Սիսիանի տեղական Վանրապետությունում

պոպուլյացիան ն Զանգեզուրի 82

սորտը:

Երեքնուկ Երեքնուկը (Լոթիստ Լ.) տարածված խոտաբույսն է: Նրա խոտը հարուստ է սպիտակուցներով (1696), հանքաին աղերով ն վիտամիններով: 100 կգ խոտը պարունակում է 51.7, իսկ խոտալլյուրը`83.8 կերայինմիավոր:

Երեքնուկ Մշակության մեջ շատ տարածվածէ կարմիր երեքնուկը, որը ուժեղ թջփակալվող բույս է: Ունի առանցքային արմատներ, ցողունները 1 մ հասնում են գնդաձն է, բարձրության, ծաղկափթթությունը մինչն ծաղիկները՝ կարմրամանուշակագույն:Պտուղը ունդ է, պարունակում է մեկ, երբեմն երկու սերմ, որոնք հիմնականում սրտաձն են, դեղին գույնի՝ մանուշակագույն երանգներով: 1000 սերմը կշռում է 1.4-1.8 գ: Երեքնուկը խոնավասեր բույս է, պահանջկոտ չէ ջերմության նկատմամբ: Լավ է աճում օդաթափանց, թույլ թթվություն ունեցող ն

չեզոք հողերում: Հայաստանում երեքնուկը սահմանափակ տարածությամբ մշակն Տաշիրի շրջաններում: վում է նախկինՍտեւփանավանի

Առվույտի,կոնգանին երեքնուկի մշակության առանձնահատկությունները Բազմամյա բակլազգի խոտաբույսերը կյանքի առաջին տարում դանդաղ են աճում ն չնչին բերք են տալիս, ուստի նպատակահարմար չէ մշակել մաքուր վիճակում: Դրանք ցանում են մի որնէ վաղահաս հացաբույսի (ցորեն, գարի) բուսածածկի տակ՝ ենթացանքի ձեով: Ցանքի այս ձնը հնարավորություն է տալիս առաջին տարում բերք ստանալ ծածկոց հանդիսացող հացաբույսերից, իսկ հետագա տարիներին՝առվույտից, կորնգանից կամ երեքնուկից: Այս խոտաբույսերի ցանքը կարելի է կատարելնան առանց ծաճկոցի: Վողի մշակության ն պարարտացման ժամանակ հիմնականում հաշվի պետք է առնել ծածկոց հանդիսացող բույսի պահանջները: Խոտաբույսերի սերմացուն նախքան ցանելը անհրաժեշտ է մաքրել մոլախոտերից:Առվույտին երեքնուկիհամար հատկապեսվտանգավոր են գաղձի առկայությունը, որոնք պետք է անջատել հատուկ սերմերի սերմազտիչներով (էՄՍ-1): էլէկտրոմագնիսական Բարձր արդյունք է ստացվում, երբ սերմացուն ենթարկում են օդաջերմպյինտաքացման, իսկ ցանքի օրը մշակում են նիտրագինով կամ ռիզոտորֆինով: Ցանքը կատարում են հիմնականում վաղ գարնանը:Եթե ծածկոցը աշնանացան է, ապա: խոտաբույւը ցանվում է թփակալվածդաշտում՝ շարքերին հակառակ ուղղությամբ: Ծածկոցը գարնանացան լինելու դեպքում երկու բույսերն էլ ցանվում են միաժամանակ:Այդ նպատակի համար օգտագործում են հատուկ հացահատիկախոտասերմային շարքացաններ: Ցանքի նորման տարբեր է, ն կախված է սերմերի մեծությունից ու մշակության պայմաններից: Մեր հանրապետության հողակլիմայական պայմաններում մեկ հեկտարում ցանվում է. առվույտ՝` 20-25 կգ, երեքնուկ՝ 16-18 կգ ե կորնգան՝ 150-160 կգ: Առվույտի ե երեքնուկի սերմերը հող են մտցվում 1-2 սմ, իսկ կորնգանը՝ 4-5 սմ խորությամբ: առաջին ջուրր Առվույտի ցանքից հետո պետք է տալ միայն համատարածծլելուց հետո:

Ծածկող բույսը պետք է հնձել ինչքան հնարավոր է շուտ,հողի մակերեսից 15-20 սմ բարձրությամբԱեանմիջապես դաշտն ազատել

ծղոտից:

է

ընկնում

«(2

գարնանը ն

Կորնգանիսերմադաշտիբերքահավաքը կատարում են նույնպես կոմբայնով, սակայն մի փոքր ավելի վաղ շրջանում՝ հացահատիկային երբ գորշանումէ ունդերի 60-7076-ը: Վավաքած սերմացուն պահեստավորելու, առաջ պետք է լավ

չորացնել:

Գարնանացան վիկ Գարնանացանկամ սովորականվիկը (Ծո ՏՅԱԵԿՁ Լ.) մշակության մեջ լայն տարածում ստացած միամյա բակլազգի խոտաբույսերիցէ: Որպես անասնակերօգտագործում են կանաչ զանգվածը, խոտը ն սերմերը: 100 կգ կանաչ զանգվածըհավասարէ 16 կերային միավորի ն պարունակում է 3-4 կգ մարսելի պրոտեին, խոտը՝46 կերային միավոր ն

,

/

նան

կարոտինի մեծ

թրի»

Ցանքի երկրորդ տարվանից սկսած, վաղ յուրաքանչյուր հարից հետո (բացառությամբվերջին հարի), խոտաբույսերիդաշտը պետք է սնուզել ֆոսֆորական ն կալիումական ւպարարտանյութերով, ապա փոցխել: Խոտը հնձում են բույսերի ծաղկման սկզբում (10-1596),խոտհնձիչներով: Խոտի ալյուր ստանալու համար հնձում են ավելի շուտ` կոկոնակալմանփուլում, Է չորանալուց հետո մանրացնում են մեքենաներով: Խոտաբույսերից սերմ ստանալու համար պետք է առանձնացնել նորմալ բուսածածկ ն լավ աճեցողություն ունեցող դաշտերը: Առվույտի նե երեքնուկի ցանքերում նպտակահարմար է սերմի համար թողնել օգտագործմանառաջին կամ երկրորդ տարվա առաջին հարը, իսկ կորնգանիօգտագործմաներկրորդ տարվա առաջինհարը: Սերմադաշտինկատմամբւպյետքէ տանել հատուկ խնամք: Անհրաժեշտ է ժամանակին սնուցել ֆոսֆորական,կալիումական,ազոտական ն միկրոպարարտանյուերթով (հատկապես բորով), ջրել, կատարել լրացուցիչ արհեստական փոշոտում, ծաղկման ժամանակաշրջանում ապահովել մեղվի ընտանիքներով,ժամանակինպայքար կազմակերպել վնասատուներին հիվանդություններիդեմն այլն: Առվույտին երեքնուկի սերմադաշտըհնձում են այն ժամանակ, երբ գորշանում են ունդերի 80-9096-ը: Այն կատարում են հացահաւոիկային կոմբայնով,որի վրա տեղակայումեն հատուկ հարմարանք:

կգ մարսելի պրոտեին: Վիկը աչքի պարունակությամբ: 12.3

ն

րա

ԵՏՏ

ԵՏ/ 2՛

Հ

ՀՅ

ՀԱ `

-՞

«1

ԼԻՏ,

"1.

Հ/ «ՀԳ

Պ

Հ /ՀՀՏ

Գարնանացան վին Բերքատու բույսէ: Մեկ հեկտարից ստացվում է 200-250ց կանաչ հետնանքով համարվում է զագված ն մինչն 50ց խոտ: Վաղահասության լավագույն ցել զբաղեցնող ն խոզանացան բույս: Վիկ-վարսակային խառնուրդըլայն չափով օգտագործվում է կանաչ կոնվեյերում: Վիկը ճան հողը հարստացնում է ազոտով: Արմատներին խոզանի մնացորդներիհետ նա հողի մեջ թողնումէ 30-40 կգ/հաազոտ: Միամյաբույս է, ունի առանգքայինարմատներն բարակ, պառկող ցողուններ, որոնց երկարությունըհասնում է մինչե 1.2 մետրի: Տերեը զուգ փետրաձն է, վերջանում է բեխիկով: Ծաղիկները բաց մանուշակագույն, երբեմն սպիտակ կամ վարդագույն են, նստած են զույգ-զույգ տերնածոցերում:Պտուղը ունդ է, պարունակում Է 7-9 սերմ, հասունանալուց բացվում է: Սերմերը լինում են տարբեր գույնի՝ սպիտակ,գորշ, շագանակագույն,սե, խայտաբղետ:1000 հաւղը կշռում

է 40-60

գ:

Վիկի վաղահաս սորտերի վեգետացիոն շրջանը կազմում է 75-90 օր, ուշահասներինը՝ մինչն140 օր: Սերմերը ծլում են 1-24Շ-ում, սակայն կենսունակ ծիլեր են ստացվում 4-5'Շ-ի դեպքում: Ծիլերը դիմանում են մինչն -5-7"Շ ցրտերի: Բույսերի աճման համար նպաստավոր է 15-20 0.Շ ջերմությունը:Պահանջկոտէ խոնավությաննկատմամբ: Վիկը մշակվում է վարսակի, գարու կամ այլ հացաբույսի հետ՝ խառը ձնով, լավագույն նախորդ է հացահատիկայինն տեխնիկական մշակաբույսերիհամար: Վիկի տակ դրված հողատարածություններըաշնանը պետք է պարարտացնել գոմաղբով կամ ֆոսֆորական ու կալիումական պարարտանյութերով: Լավ արդյուն, է ստացվում, երբ ցանքի ժամանակ հող է մտցվում նան ցհա հատիկավորված սուպերֆոսֆատ: Ցանքը կատարվում է վաղ գարնանը`համատարածշարային կամ նեղաշար եղանակով, 4-5 սմ խորությամբ:Ցանքի նորման հավասար է 150-200 կգ/հա, որտեղ վիկի հարաբերությունը վարսակինկազմում է 2:1 կամ 3:1: Վեգետացիայի ընթացքում վիկը առանձնապես խնամք չի պահանջում:Կանաչ կեր ն խոտ ստանալու համար վիկ-վարսակային խառնուրդի բերքահավաքը կատարում են բույսերի լրիվ ծաղկման փուլում: Սերմի համար վիկը հավաքում են, երբ գորշանում են բույսերի ներքնիունդերը:

ձեւեր: Բավականինվաղահաս Է ն դաշտն ավելի շուտ է ազատում, քան գարնանացանվիկը: Հողի նկատմամբպահանջկուո չէ ն ավելի լավ է դիմանում չորությանը: Խոտի ն սերմի բերքատվությամբետ չի մնում գարնանացանլլիկից:

Թավոտ կամ աշնանացանվիկ կամթավոտ թավոտ Աշնանացան շ ցան կամ վիկ

«ԿԱՇտՁ օհ.) Թավոտ վիկը (/օռ օգտագործում են նույն նպատակով, ինչ գարնանացան վիկը։ Ունի բարակ, ուժեղ ճյուղավորվող ն պառկող ցողուններ, որոնց երկարությունըհասնում է 1.0-15, երբեմն մինչե 2 մետրի: Տերնները զույգ իետրաձն են, վերջանում են բեխիկներով:Ամբողջբույսը ծածկված է մազմզուկներով: Ծաղկաւիթքությունըկազմում է ողկույզ, ծաղիկներըմանուշակագույն են: Պտուղը ունդ է, պարունակում է ավելի շատ սերմեր, քան գարնանացան վիկը: Սերմերը հիմնականում սե կամ մուգ շագանակագույն հատը կշռում 25-30 գ: Թավոտ վիկը աշնանացան է, սակայն ունի նան գարնանացան

են,

է

Թավոտ վիկը ցանվում է աշորայի հետ խառը: Գարնանը ցանելիս բաղադրիչ կարող ծառայել վարսակը-կամմոգարը: Ցանքի ընդհանուր նորման սահմանվում է 160-180 կգ/հա, որից վիկը պետք է կազմի 80-100 կգ-ը: Առաջին շրջանում այն աշորայի համեմատությամբ դանդաղ է աճում, ուստի 10-15 օր շուտ է ցանվում: ծլում Է, շարքերին հակառակկատարվումէ աշորայի ցանքը: Վիկի ցանքը կատարվումէ համատարածշարային եղանակով 3-4 սմ խորությամբ:Բերքահավաքըպետք կատարել. խոտի համար է վիկի համատարած ծաղկման ժամանակ, կանաչ համար՝ աշորայի հասկակալման սկզբում, սերմի համար՝ երբ գորշացել են ստորինունդերիցմի քանիսը:

է

երբհամատարած

զանգվածի

Շաբդար Շաբդարըկամ պարսակականերեքնուկը (Լուօիսո Է6Տսքլոճեո Լ.) արժեքավոր կերային միամյա մշակաբույս է, հատկապես ջրովի շրջանների համար: Հեկտարից ստացվում է 60-80 ց խոտի բերք, որն իր որակով չի զիջում առվույտին: Հնձելուց հետո ընդունակ է վերաճ կարող է տալ 2-3 հար: տալու, որի հետնանքով ջրովի պայմաններում

խոզանացան: Ցանքը կատարում են գարնանը, համատարած շարքերով, 15-20 կգ/հա նորմայով ն 2-3 սմ խորությամբ: Խոտի բերքահավաքը կատարում են համատարած ծաղկման են գլխիկների մեծ մասը: շրջանում, իսկ սերմերինը՝երբ դեղնել

ՄԱՐԳԱԳԵՏԻՆՆԵՐԻ

ԵՎ ԱՐՈՏԱՎԱՅՐԵՐԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Գյուղատնտեսական օգտագործելի հողատեսքերը Հայաստանի հանրապետությունում կազմում են 1394 հազար հեկտար, որից արոտները կազմում են 694 հազար հեկտար (49.922), խոտհարքները՝ 139 հազար հա (10.046): Արոտավայրերըդասակարգվումեն երկու խմբի՝ ա) Տեղական նշանակության (բնակավայրերին մոտ տեղաբաշխվածարոտները): բ) Հեռագնաց (ամառային) արոտավայրեր, որոնք հիմնականում տեղաբաշխվածեն ալպյան ն ենթալպյանգոտիներում: Դժբախտաբարհողի սեփականաշնորհումիցհետո, հատկապես բնակավայրերինմոտ արոտների վիճակը խիստ վատացել է, քանի, որ դրանք օգտագործվում են անսիստեմ, տարերայնորեն, ունեն նոսր, աղքատ բուսածածկ, շարունակվում է նրանց դեգրադացիան ն անապատացումը:' Բնականկերային հանդակների բարելավման աշխատանքները բաժանվում են երկու խմբի՝մակերեսայինն արմատական:Վարձակալված արոտների վրա առաջին հերթին պետք է կատարել մակերեսաին

բարելավում:

Շաբդար բարձրություն, ցողունները համեմաեն, սնամեջ: Ծաղկաբույլը գլխիկ է, ծաղիկները տաբար համեմատաբար խոշոր են, բաց մանուշակագույն: Պտուղը միասերմ ունդ է: Սերմերը լինում են տարբեր գույների (կանաչ, դեղին, գորշ, սն շագանակագույն),ձվաձն, երիկամաձն:1000 հատը կշռում է 1.5-1.8 գ: Շաբդարի վեգետացիան (ցանքից մինչն սերմի հասունացումը) տնում Բույսերը ունեն

70-100

սմ

հաստ

ԷՑ0-130օր:

Համարվում է խոնավասերն ջերմասերբույս: Պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ: Վաղահասությանշնորհիվ այն կարելի է մշակել որպես

Մակերեսայինբարելավման դեպքում չի ոչնչացվում մարգագետիններիճմաշերտը ն բուսակացքը:Դա կատարումեն այն դեպքերում, երբ բուսակացքում դաշտավլուկազգի ն բակլազգի խոտաբույսերը կազմում են ավելի քան 20-25042: Մակերեսային բարելավման հիմնական նպատակն է լավացնել բույսերի ջրային, օդային ն սննդային ռեժիմները, որն իրագործում են մի շւսրք կուլտուր տեխնիկական միջոցառումներով, որոնցից հիմնականներնեն քարհավաքը, թփուտների ն գուղձերիոչնչացումը, մոլախոտերիդեմ պայքարը նայլն: Քարհավաքն անհրաժեշտ է, քանի, որ քարերը վնասվածքներ են պատճառում անասուններին խանգարում են մեքենայացման

աշխատանքներին:Դրանք պետք

հեռացնել դաշտից:

է

հավաքել ն մետաղյասայլակներով

Թփուտների առկայության դեպքում անհրաժեշտէ կտրել դրանք հիմքից ն հեռացնել: Առանձին դեպքերում թփուտները կարելի է ոչնչացնել նան հերբիցիդներիօգտագործմամբ: Գուղձերը սուլորաբար լինում են խոտաբույսային, քարային, մրջնային ն խլուրդային,որոնց բարձրությունըհաճախ հասնումէ մինչն 35 սմ-ի: Դրանք պակասեցնում են մարգագեւոիններիօգտւսկար տարածությունները,խանգարում են մեքենայացման աշխատանքներին: Գուղձերը կարելի է ոչնչացնել գուղձակտրիչներով,փոցխերով, իսկ փոքր տարածություններիվրա նան ձեռքով: Արոտներում մոլախոտեր են համարվում այն բույսերը, որոնք չունեն կերային արժեք ն թունավորում կամ ֆիզիկական վնաս են պատճառումանասուններին: Կան մոլախոտեր, որոնք վատացնում են անասնապահականմթերքներիորակը՝ համը, բուրմունքը, գունավորում են կաթը ն այլն: Դրանց դեմ պայքարելու համար հարկավոր է հնձել դրանք մինչն սերմակալումը կամ օգտագործել հերբիցիղներ: Մոլախոտերի դեմ պայքարը պետք է կատարելամեն տարի: Բնական կերային հանդակներում նշված աշխատանքներըավարտելուց հետո անհրաժեշտ է կատարել ենթացանք բազմամյան միամյա խոտաբույսերիսերմերով: Այն լավացնում է բուսակացքի վիճակը ն

է բերքատվությունը: բարձրացնում

ւ

Բազմամյաբակլազգիխոտաբույսերիցկարելիէ վերցնել առվույտ, երեքնուկ, կորնգան: Բազմամյա դաշտավլուկազգի խոտաբույսերից՝ մարգագետնայինսիզախոտ, ոզնախոտ, անքիստ ցորնուկ, տիմոֆենի խոտ ն այլն: Լավ արդյունք է ստացվում, երբ սերմի ցանքից հետո դաշտը սնուցում են ֆոսֆորական, կալիումական,իսկ եքե անհրաժեշտ է նան ազոտական պարարտանյութերով կատարումփոցխում: ն ապա ենթացանք կատարելուցկարնոր է բույսերի ճիշտ ընտրությունը: Ցանքի նորման կախված է բուսածածկի խտությունից: Այդպիսի տարածքներում պետք է երկու տարի արգելել արածեցումը (հատկապես

ոչխարների):

Կարելի է կատարել ենթացանք նան ինքնացանությամբ:Այնպիսի կերհանդակներ,որտեղ գերիշխում են օգտակար բույսերը, ազատում են քարերից, տալիս սնուցում ն արգելում արածեցումը:Երբ բույսերի սերմերը հասունանալուց հետո թափվում են, հնձում են բույսերը ն հեռացնում են դաշտից ու կատարումփոցխում 1-2 հետք:

Արճատական բարելավումըկատարումեն քիչ թեքություն ունեցող այն տարածքներում, որտեղ բուսակացքը խիստ նոսրացած է ն գերակշռում են մոլախոտերը:Այսպիսի տարածքներում վարում ու ոչնչացնում են բնական բուսակացքը ն ապա կատարում են արո-

տամարգագետնային խոտաբույսերիցանքը: Կարնոր նշանակություն ունի խոտախառնուրդների ճիշտ ընտրությունը:Առաջնությունըպետք է տալ բակլազգի խոտաբույսերին, որոնք հողը հարստացնում են ազոտով ն բարձրացնում են խոտի որակը: Նորաստեղծ արո-

տավայրերի նկատմամբ անհրաժեշտ է սիստեմատիկ խնամք կազմակերպել(սնուցում, փոցխում,մոլախոտերի դեմ պայքար նայլն): ՄԱՔՈՒՐ

էԿՈԼՈԳԻԱՊԵՍ

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԿԻՐԱՌՄԱՄԲ

Օրգանականգյուղատնտեսությունը,որին հաճախ անվանում են այլընտրանքային կամ կենսաբանականգյուղատնտեսություն, մի համակարգ է, որը բացառում է սինթետիկ արտադրության ճանապարհով ստացված պարարտանյութերի, պեստիցիդների, բույսերի աճի խթանիչներիօգտագործումը: Ներկայումս գյուղատնտեսությանմեջ օգտագործում են տասնյակ միլիոնավորտոննա հանքային պարարտանյութերն թունաքիմիկատներ, որոնք չնայած նպաստում են բերքատվությանբարձրացմանը, սակայն միաժամանակ աղտոտում են հողը ն ստորերկրյա ջրերը, դառնում վտանգավոր միջավայրի ն մարդկանց առողջության համար: Թունաքիմիկատներիմի զգալի մասն ունեն մուտագեն հատկություն, որոնց օգտագործելուց մշակաբույսերի մոտ առաջանում են ոչ ցանկալի ձնափոխություններ:Առավել վտանգավոր են հերբիցիդներն ու որոնց օգտագործման ծավալներըգյուղատնտեսուպեստիցիդները, թյան մեջ տարեցտարի ավելանում են ն դառնում անվերահսկելի: Օրգանական գյուղատնտեսության գլխավոր նպատակը հողի բերրիության բարձրացումն Է հողային միկրոֆլորայիակտիվացման ճանապարհով:Այն ընդգրկումէ իր մեջ գյուղատնտեսությանվարման ավանդական մեթոդները, որոնք զուգակցվում են ժամանակակից հետ: տեխնոլոգիաների Հրաժարվելովքիմիական պարարտանյութերիցմեծ տեղ պետք է տալ օրգանական պարարտանյութերին` գոմաղբին, թռչնաղբին, կեն:

նան

սահումուսին, տորֆին, կոմպոստներին, որոնք պարունակում են բույսին անհրաժեշտ բոլոր սննդատարրերըն միաժամանակ անվնաս են շրջակա միջավայրի համար: Ազոտի, ֆոսֆորի ն կալիումի պարունակությամբ20 տոննա գոմաղբըհամարժեք է 1 տոննա հանքային պարարտանյութի, չհաշված մյուս սննդատարրերը ն օրգանական նյութերը: Նույնը կարելի է ասել նան մյուս օրգանական պարարտանյութերիմասին: էկոլոգիապե, անվտանգ պարարտանյութ է նան բուսական մոխիրը, որը իր նշանակությամբգոմաղբից հետո ամենաարժեքավոր տեղական պարարտանյութերից մեկն է: Այն պարունակում է զգալի քանակությամբ կալիում, կալցիումն զանազանմիկրոտարրեր: Օրգանական գյուղատնտեսության կարնոր օղակներից է նան ցանքաշրջանառությունների կիրառումը, այսինքն` մշակաբույսերի հերթաւիոխ մշակումը: Միննույն հողակտորի վրա անընդհատ նույն մշակաբույսի մշակումը բերում է հողերի աղքատացմանը,հիվանդությունների,վնասատուներին մոլախոտերիտարածմանը,հողատարման երնույթներիակտիվացմանը: Ցանքաշրջանառությանկիրառմամբ արդյունավետ պայքար կազմակերպել այս բոլոր երնույքների դեմ: Ըստ որում ցանքաշրջանառություների սխեմաները կազմելուց մեծ տեղ պետք է տալ բազմամյա բակլազգի խոտաբույսերին/առվույտ, կորնգան, երեքնուկ, իսկ անջրդի պայմաններում` նան սն ցելին/: Բազմամյաբակլազգի խոտաբույսերը կերի աղբյուրից բացի ունեն նան կարնոր ագրոտեխնիկական նշանակություն: Ցանքաշրջանառություններընպաստում են հողի բերրության բարձրացմանը հաջորդ մշակաբուսերի համար: Կյանքի 3-4 տարիներիընթացքում դրանք վարելաշերտում թողնում են մեծ քանակությամբ արմատային զանգված, որը քայքայվելով հողը

լվացվում անցնումէ հողի խորը շերտերին: Այս բոլորն ասում են այն մասին, որ միանգամայն հնարավոր է գյուղատնտեսական մշակաբույսերից ստանալ բարձր ն էկոլոգիապես մաքուր բերք, առանց օգտագործելու հանքային պարարտանյութեր: Մոլախոտերիդեմ հերբիցիդներիօգտագործումընույնպես կարելի է սահմանափակելն դրանք օգտագործել միայն ծայրահեղ դեպքերում: Դրա համար անհրաժեշտ է Ժամանակինն որակով կատարել տվյալ մշակաբույսի հողի մշակման, ցանքի ն խնամքի բոլոր ագրոտեխնիկականմիջոցառումները: Օրգանական գյուղատնտեսության կարնոր միջոցառումներից ՕՉ։»վնասատունրին հիվանդությունների դեմ 0՛պայքարի մեկ, կազմակերպումնէ առանց թունաքիմիկատներիօգտագործման: Դրա համար կիրառում են պայքարի այլ միջոցներ` մեխանիկական, կենսաբանական բուսական պատրաստուկներով: ն Կենսաբանականպայքարի ժամանակօգտագործում են զանազան օգտակար միջատներ.տրիխոգամմանմակաբույծ միջատ է, որը սնվում է խնձորի պտղակերի ձվերով: Զատիկաբզեզը սնվում է լվիճներով ն տրիպսներով: Գիշատիչ միջատ մլուկը սնվում է կոլորադյան բզեզի թրթուրներով: Ջրաքաղ խոտին վնաս է պատճառում ֆիտոմնիզա ճանճը, որը բույսի ծաղիկներիվրա դնում է մինչն 200 ձու: Դուրս եկած թրթուրները սնվում են ջրաքաղ խոտի թերհաս սերմերով: Այսպիսի օրինակներ շատ կարելի է բերել: Բույսերի հիվանդություններին վնասատուների դեմ օգտագործում են նան բույսերից ստացված պատրաստուկներ` թուրմեր, եփուկներ, ինչպես նան այնպիսի նյութեր, որոնք վնասատուների դեմ պայքարում ցուցաբերում են բարձրարդյունավետություն: Այսպես օրինակ. լվիճների ն տարբեր տեսակի թրթուրների դեմ պայքարելու նպատակով կարելի է օգտագործել պոմիդորի կանաչ է պաշտպանել աղիջրային փրերի թուրմը: Կերակրի լուծույթով կարելի պոմիդորի բույսեր, ֆիտոֆտորայով վարակվելուց: Ոստայնատզով վարակվածբույսերը կարելիէ սրսկել սոխիթուրմովն այլն: Ներկայումս աշխարհի շատ երկրներում մեծ զարգացում է ապրում օրգանական գյուղատնտեսությունը, քանի որ շուկայում մեծ պահանջ կա էկոլոգիապես մաքուր մթերքների: 2001թ. տվյալներով եվրոմիության 15 երկրներումօրգանականգյուղատնտեսությանտակ է դրվել շուրջ 4 միլիոն հա տարածություն:Իտալիայում այն զբաղեցնում է 1 մլն հեկտար: 2005թ.Ղի տվյալներով էկոլոգիապես մաքուր մթերքների արտադրանքը համաշխարհային շուկայում կազմել է

:

է հումուսով: հարստացնում

Բակլազգի կերաբույսերը, գործունեուպալարաբակտերիաների թյամբ, հողը հարստացնում են նան ազոտով: Կյանքի 3 տարիների ընթացքում նրանք հողում կուտակում են մինչն 400 կգ/հա մաքուր ազոտ, որին անվանում են կենսաբանականազոտ: Կենսաբանական ազոտն ունի մի շարք առավելություններ հանքային ազոտի համեմատությամբ:Այն համարյա ամբողջուլին օգտագործվում է բույսերի կողմից: Մինչդեռ ազոտականհանքային պարարտանյութերից բույսերն օգտագործում են ազոտի ոչ ավելի քան 40-50 06-ը: Ազոտի շուրջ 20 95-ը յուրացվում է հողի միկրոֆլորայի կողմից, մնացած մասը` 30-4046-ը ենթարկվում է դենիտրիֆիկացիայիկամ "

ընդհանուրի10 6-ը: Օրգանական գյուղատնտեսությամբ լայն չափով զբաղվում են ԱՄՆ, Կանադան, Ավստրալիան, Լատինական Ամերիկայի, Ասիայի ն Աֆրիկայիշատ երկրներ: Հաշվի առնելով հարցի կարնորությունը, դեռնս 1972թ.-ին ստեղծվեց օրգանական գյուղատնտեսության ֆեդերացիա (ԲՕՃԻԼ, որը գործումէ մինչն օրս:

ընձյուղավորներծ̀նեբեկ, թարխուն,խավրծիլ: կյանքի տնողության, բանջարային բույսերը ստորաբաեն ժանվում երեք խմբի՝ միամյաբույսեր` պոմիդոր,տաքդեղ, բադրիջան,լոբի, ոլոռ, բակլա, վարունգ, սեխ, ձմերուկ, դդում, սպանախ, հազար, ամսաբողկ, բամիա, ռեհան, կոռթին,սամիթ: երկամյա բույսեր` կաղամբ, գազար, ճակնդեղ, սոխ, մաղա-

Ըստ

-

-

դանոս, համեմ, նեխուր, բողկ, շաղգամ: բազմամյա բույսեր` ծնեբեկ, թրթնջուկ, թարխուն, խավրծիլ, կանգկառն բազմամյասոխեր: Ըստ ջերմության նկատմամբունեցած պահանջի, բանջարային -

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Բանջարեղենըմարդկանց ամենօրյա սննդի մեջ մեծ տեղ է գրավում:Այն հարուստ է վիտամիններով,հանքային աղերով, օրգանական թթուներով, բուրավետ նյութերով, ածխաջրերով, սպիտակուցներովու ճարպերով,համ ու հոտ է տալիս կերակուրներինն նպաստում սննդի

մարսելիությանը:

Բանջարեղենըհարուստ լինելով վիտամիններով, նպաստում մարդու օրգանիզմիդիմադրողականությանը: Աշխարհիտարբեր երկրներումբանջարեղենիգործածությանտարեկաննորմանմեկ մարդու համար կազմում է 120-250 կգ:

է

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Որպես կենսամթերք օգտագործում են բանջարային բույսերի տարբեր օրգանները` տերեը, ցողունը, արմատը, սոխուկը, ունդը,

ծաղկաւիթթությունը,պտուղը, ընձյուղը ն այլն: Ըստ սննդի համար օգտագործվող օրգանների, բանջարային բույսերը ստորաբաժանվումեն հետնյալ խմբերի` կաղամբ, հազար (սալաթ), սպանախ,կոտեմ, տերնաբանջարներ՝ համեմ, մաղադանոս,նեխուր, կոտեմ, պռասասոխ ն այլն: պտղաբանջարներ`պոմիդոր, տաքդեղ, բադրիջան, վարունգ, սեխ, ձմերուկ, դդում, բամիա ն այլն: գազար, բողկ, ամսաբողկ, սեղանի արմատապտղաբանջարներ` ճակնդեղ, շաղգամ, գոնգեղ: սոխուկավորներս̀ոխ, սխտոր: ծաղկավորբանջարեղենծ̀աղկակաղամբ,կանգկառ: -

-

-

-.

-.

'

են` բույսերը ստորաբաժանվում ճակնդեղ, բողկ, որոշ կանագազար, ա) ցրտադիմացկուններ` չեղեններ. կաղամբ,սոխ. բ) սառնամանիքադիմացկուններ` գ) ձմեռադիմացկուններս̀պանախ, կանաչ սոխ, պռասասոխ, մաղադանոս,համեմ. վարունգ, սեխ, դ) ջերճասերներ`պոմիդոր, տաքդեղ, բադրիջան, ձմերուկ,լոբի, բամիա. սեխ, ձմերուկ: ե) շոգադիմացկուններ` ջերմության Ցրտակայունբույսերի սերմերը սկսում են օլել են պայմաններում,աճի լավագույն ջերմաստիճանը18-20 Շ է, կարող -1-3:Շ կարճատն սառնամանիքներին:Ջերմասեր բանջադիմանալ րեղենի սերմերը սկսում են ծլել 12-13:Շ ջերմության պայմաններում. են 0Շ -ի լավագույն ջերմաստիճանը24-26Շ8 է, ցրտահարվում

3-4"6

Գ

բույսերը լույսի նկատմամբպահանջցկուո արարային բանջարայինբույսերն ավեմշակաբույսերի բոլոր

Համեմատած այլ

են:

հեւո,

ծախսում, որովհետենրանք ունեն

վերգետնյափարթամ լի մեծ արմատային գնացող ոչ խորը մակերես, զանգված,գոլորշիացնող ն բացի այդ, նրանց բերքի 80-9596-ը ջուր է: Մեր հանրապետության բոլոր գոտիներում բանջարեղենըմշակվում է արհեստական ոռոգմամբ: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում բանջարային հիմնական բույսերը ջրվում են 18-20 անգամ,յուրաքանչյուր ջրման ժամանակ տալով 400-500 խմ ջուր: ավելի շատ սննդաԲանջարային բույսերը հողից անհամեմատ ն առանձնյութեր են վերցնում, քան դաշտային այլ մշակաբույսերը շատ ջուր են

համակարգ,

նապես մեծ է բանջարային բույսերի պահանջըհողում գտնվող սննդա-

նյութերինկատմամբ:Նրանք նան մեծ պահանջեն ներկայացնումհողի կազմությանն բերրիության նկատմամբ: Բանջարայինբույսերը հողից ամենաշատըվերցնում են կալիում, այնուհետն ազոտ ն ավելի քիչ` ֆոսֆոր: Բանջարայինբույսերը օդից մեծ քանակությամբածխաթթուգազ են վերցնում:Այս առումով չափազանց մեծ նշանակություն ունի օրգանական պարարտանյութերի կիրառումը, որը նպաստում է հողի միկրոֆլորայիգործունեությանակտիվացմանը, ածխաթթու գազի ար-

տադրությանը:

Աղյուսակ 9 մոտավոր Բանջարայինբույսերի պարարտացման

չափաքանակները

Օրգանական Հանքային ազրը ղ պարարտանյու Մշակաբույսերը Կ յ յութի գիա թեր |

(տ/հա)

Տերնաբանջարներ հակաղամբ,սոխ, սպանախ, զար (սալաթ), կանաչեղեններ 1.

-

|

ՀՈՂԻ ՆԱԽԱՑԱՆՔԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲԱՑ ԳՐՈՒՆՏՈՒՄ

Բանջարայինբույսեր աճեցնելու համար կիրառվում են հողի հիմնական, նախացանքային մշակման ն բույսերի խնամքիհամակարգեր: Գողի հիմնականմշակման համակարգըցրտահերկն է, որը կատարվում է աշնանը, եթե նախորդըհամատարածցանվող մշակաբույսէ, ցրտահերկից առաջ կատարում են խոզանի երեսվար: Ուշ ազատվող դաշտերում վարելաշերտի ամբողջ խորությամբ կատարում են միայն ցրտահերկ,որի ընթացքում էլ հող են մտցվում օրգանական, կալիումական ու ֆոսֆորականպարարտանյութեր: Վողի նախացանքայինմշակման նպատւսկն է պահպանել հողում կուտակված խոնավությունը, հողի վերին շերտում ոչնչացնել մոլախոտերը Լ. դաշտր նախապատրաստել ցանքի համար: Հողի նախացանքւսյին մշակումը սկսվում է ցրտահերկիվաղ գարնանայինփոցխումից, կուլտիվացումիցկամ կարիք եղած դեպքում, կրկնավարիցու դաշտի մարգոցումից: Ցրտահերկիկրկնավարը անհրաժեշտ է նան այն դեպքում, երբ աշնանը ցրտահերկի ժամանակ օրգանական պարարտանյութ տալ հնարավորչի եղելն այն պետքէ տրվիգարնանը: Յուրաքանչյուր մշակաբույսինտրվող օրգանական ն հանքային պարարտանյութերիչափերը որոշելիս պետք է ղեկավարվել 9-րդ աղյուսակի տվյալներով:

"

|

:

60-90

|

կակ

բողկ

4.Բոստանայինմշակաբույսեր՝ սեխ, ձմերուկ, դդում

՛

30-40

|5.Ընդեղեններ՝ լոբի, ոլոռ, բակլա

ռ

100-120

30-60

2-.տղաբանջարներ պոմիդոր,տաքդեղ, բադրիջան, 30-40

վարունգ, դդմիկ

հաշ

Ի

|

60-90

1120-1501.

90-100|

Բ090

|100-1201(

|

|

Բ. 5

60-90

|

-

Ա

լ

Բանջարային բույսերի սնուցումը կարնորագույն ագրոմիջոցառումներից մեկն է բարձրը ն կայուն բերք ստանալու համար: Այն ապահովում է պարարտանյութերի ավելի արդյունավետ օգտագործումը բույսի կողմից:

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՑԱՆՔԸ

(ՍԱԾԻԼՈՒՄԸ)ԵՎ

ԽՆԱՄՔԸ

Բանջարայինբույսերի բազմազանությանն կենսաբանականտարբեր առւմնձնահատկություններիպատճառով նրանց ցանքը կատարվում է տարբեր ժամկետներում հաշվի առնելով խոնավությունը ն

ջերմաստիճանը:

Բանջարեղենի ցանքի ն սածիլման համար պետք է սահմանել հետնյալ ժամկետները՝ Վաղ գարնանացան,այն Արարատյան դաշտում սկսվում է ձյունը հալչելուց անմիջապեսհետո ն տնում է մինչն ապրիլի վերջը: Այդ ժամկետում դաշտ են փոխադրումբոլոր երկամյա բույսերի սերձնակալները (կաղամբ, գազար, բողկ) ն վաղահաս սածիլները, այնուհետն ցանում են սոխ, գազար, ճակնդեղ, սպանախ,ամսաբողկ,ոլոռ, դդմիկ, կոտեմ,

համեմ, մաղադանոսն պռասասոխ:

է ապրիլի 25-ից մինչն հունիսի 15-ը: Այդ Գարնանցանք, այն ժամանակամիջոցումցանում են վարունգը, սեխը, ձմերուկը, լոբին, բամիան, ռեհանը, կոռթինը ն դաշտ են փոխադրում պոմիդորի, տաքդեղի, բադրիջանի ն ուշահաս կաղամբիսածիլները: Ամռան ցանք, այն տնում է հուլիսի 15-ից մինչն օգոստոսի 1-ը: Այդ ժամանակամիջոցում ցանում են սոխը, սպանախը, կոտեմը, հաճեմը, պռասասոխը ն մաղադանոսը`հաջորդ տարվա վաղ գարնանը բերք ստանալու համար (բույսերը ձմեռում են բաց դաշտում): Ձմեռնամուտիցանք, այն կատարում են, երբ հողի 5 սմ խորության շերտում ջերմությունը 3-4-Շ է, իսկ դրսում օդի կայուն ջերմաստիճանը 4-5"ՇԻիցչի բարձրանում: Ձմեռնամուտի. ցանքի ժամկետը յուրաքանչյուր տարի, նայած տարվա եղանակին,լինում է տարբեր: Ձմեռնամուտիցանքը պետք է կատարել այնպես, որ սերմերը ծլեն միայն գարնւսնը, հողը տաքանալուն զուգընթաց: Ցանում են սոխ, գազար, սպանախ ն բոլոր կանաչեղենները: ն Ցանքի սածիլման ձները: Բանջարաբուծությանմեջ ընդունված են ցանքի հետնյալ ձները. Շաղացան: Ամենահին ցանքի ձնն է, երբ սերմը ուղղակի շաղ է տրվում խառը, առանց որոշակի սահմանափակմանն կատարվում է -

ձեռքով:

Շարքերով ցանք: Կատարում

շարքացանների Օգնությամբ հավասարաչափ հեռավորությամբ խորությամբ: Տարբերակում են սովորական շարային, պունկտիրներով, կամ կետային շարահերկ -

են

ն

զանքեր:

-Բնային ցանք: կատարվում է խիստ ճշգրիտ հեռավորությունների վրա բացվածբներում մի քանի սերմեր միաժամանակ գցելու միջոցով: Բանջարաբույսերի խնամքի ընդհանուր համակարգի մեջ են ՝ մտնում

Հողի փխրեցումը: Սրա նպատակն է ոչնչացնել մոլախոտերը, լավացնել հողի Օօդա-գազայինռեժիմը, պահպանել խոնավությունը: եթջե միջշարքերի փխրեցման աշխատանքները կարելի է լրիվ մեքենայացնել, ապա միջբուսային ն միջբնային տարածքներում այդ միջոցառումը իրականացվումէ գլխավորապեսձեռքով: Բուկլիցըմիջշարային այնպիսիագրոմիջոցառումէ, որի նպատակն է հողի փխրեցմանը զուգահեռ, փուխր խոնավ հողաշերտով ծածկել բույսի ցողունային ստորին հատվածը: Բանջարային բույսերը բուկլիցի են ենթարկվում երկու, երբեմն Չ06

երեք անգամ, յուրաքանչյուրը`8-15 սմ հողաշերտով: Բուկլիցը կատարվում է միայն խոնավ հողերում, լավագույնը ջրումներից կամ տեղումներիցհետո: Քաղհանը ժամանակակից ն մանրակրկիտ այնպիսի ագրոմիջոցառումներիհամակարգ է, որը ընդգրկում է ցանքաշրջանառությունները,հիմնականն միջշարային հողի մշակմանաշխատանքները, ակոսների մաքրումը, հերբիցիդներիկիրառումը,որոնք նվազագույնի են հասգնում, երբեմն նան բացառում մոլախոտերի դեմ ձեռքով

նան

տնում

կատարվողքաղհանիաշխատանքները: դեպքում քաղ30 սմ ն ավելի միջբուսային հեռավորությունների մեքեէ համապատասխան կատարել հանի աշխատանքներըկարելի է նագործիքներով:եվ միայն շատ փոքր միջբուսայինտարածքներում կատարվումձեռքով: այնպիսի միջոցառում է, Մուլչապատումըդա ագրոտեխնիկական որը հնարավորությունէ տալիս պահպանել հողի խոնավությունը, է ստրուկտուրան, բացառվում է հողի կեղնակալումը, վերանում

փխրեցմանանհրաժեշտությունը: Որպես մուլչ օգտագործումեն փուխր նյութեր (տորֆ, թեփ), են նան մուլչաթուղթ, անթափանցթաղանթներ,որոնք կանխարգելում մոլախոտերիծիլերի առաջացումը: Ծիլերի նոսրացումը:Որպես կանոն ցանքից հետո (հատկապեսոչ են ճշգրիտ շարքւսցաններիկիրառմանդեպքում) դաշտում միշտ առկա է մի քանի անգամ ավելի բույսեր, որի դեպքում կարիք զգացվում է կատարելնոսրացում:Սրա նապտակն նորմավորել բույսերի քանակը միավոր տարածքում: դեմ պայքարի միջոցաՎնասատուների ն հիվանդությունների մի բարդ ն համալիր ռումներ: Բանջարաբույսերիպաշտպանությունը են տարաբնույթ մտնում միջոցառումներիհամակարգ է, որի մեջ պրոֆիլակտիկն ոչնչացնող ագրոտեխնիկական, կազմակերպչական, միջոցառումներ: Ջրումներ:Վայաստանիպայմաններումբանջարեղենիգրեթե բոլոր տեսակներըաճեցվում են ջրովի տարածքներում: կիրառումեն ջրման բազմաթիվ ձներ ն Բանջարաբուծությունում

եղանակներ:

:

Պաշտպանված գրունտում ամենահասարակ ձնը ձեռքով գնցուղայիննէ, կիրառումեն նան խողովակայինջրում: Բաց դաշտում մակերեսային ջրումներն են (ակոսային):Դրանք ն կարող են լինել բաց ն փակ, տարբերում են նան կորիներով

օձագալար ջրման ձները: Ջրման մի այլ ձե Է անձրնացումը, որը իրականացվում է շարժական կամ կայուն համակարգերով: Ամենակատարյալնե նորագույն ձերըկաթիլային ջրումն է, որը ն արդյունավետէ, ն աշխատատարչէ: Խնամքիվիրահատականձները: Սրանցնպատակն է բույսերի աճի կարգավորումը, նրա առանձին օրգանների հեռացմամբ (բճատում, շվատում, Ժերատում): Բույսերիամրացումը(հենակավորումը):Սա մի միջոցառում է, որի հիմնական նպատակն է գլխավոր ցողունի ուժեղ աճի դեպքում (լոբի) կամ առատ ճյուղավորման պայմաններում հենակների միջոցով կարգավորել բույսի լուսավորությունը, նրան տրամադրելով փոքր սնչան մակերես: Պաշտպանված գրունտում հենակավորման կամ թոկալարերովբույսերի բարձրացումը կարեորագույն ն պարտադիր ագրոմիջոցառումէ: Աճի խթանիչներովմշակումը իրականացվումէ ոչ միայն սերմերի նախացանքայինմշակումների, այնպես էլ պաշտպանված գրունտում հատկապես ծաղկաթափերիկանխարգելման,արհեստական բեղմնավորմանն այլ նպատակներով: Բերքահավաքիմիջոցառումներ:Իրականացվումէ կախված մշակաբույսի տնտեսական, տեխնիկականկամ բերքահավաքայինհասունացման փուլի: Դա այն վիճակն է, երբ համապատասխանմթերային օրգանը հասնում է սպառման համարնախատեսվածպահանջներին: Միննույն բույսից (տարածքից, դաշտից) բերքի ստացման քանակից կախված բանջարաբույսերը ստորաբաժանվում են երկու խմբի. Միանգամյաբերքահավաբիբույսեր (ուշահաս կաղամբ, գլուխ սոխ, սխտոր,արմատապտուղներիմեծ մասը, դդում): Բազմանգամյա բերքահավաքի բույսեր (պոմիդոր, տաքդեղ, բադրիջան, վարունգ, դդմիկ, լոբի, ամսաբողկ, թրթնջուկ, խավրծիլ, բոստանայինբույսեր ն ւսյլն), որոնցից ստացվող բերքը հավաքվում է դրանց ատնտեսական ճի։ քանի ւպյարբերականությամբ, ըստ հասունացմանաստիճանիհասնելու վիճակիցկախվաժ: Բազմանգամյաբերքահավաքի աշխատանքները կատարվում են միայն ձեռքով: Մյուս դեպքերում դրանք լրիվ կամ մասնակի մեքենայացվածեն: Կարնոր նշանակություն ունի ձմեռային պահպանությաննպատակ հետապնդող բերքի հավաքման ձերը,ժամանակը, քանի որ դրանցով է պայմանվորվաճնրանց պահունակությունը:

ԲԱՑ ԳՐՈՒՆՏԻ

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխկաղամբ Գլուխ կաղամբը (8ոտտՇտօոքլանռ) պատկանումէ Կաղամբընտանիքին: Ցրտակայուն բույս է, սերմերը ազգիների 3-4" են բույսերը դիծլել պայմաններում, սկսում -5-7մանում են մինչն -2-34, բույսերը՝ մեծահասակ իսկ է: կաղամբի համար18-20" քին: Լավագույն է Կաղամբը խոնավասերբույսէ, հողի նկատմամբպահանջկոտ ն հարուստ, թեթն ն հաջող բերք տալիս է բերրի, հողերում: ստրուկտուրային

(8/Թ51686686) ջերմության

(օպտիմալ)

Արու

մատղաշ սառնաձա

սննդանյութերով

-

-`

Գլուխ կաղամբ մեջ կաղամբը պետք Ցանքաշրջանառության

է տեղադրել վա-

րունգից, պոմիդորից կամ արմատապտուղներից հետո: Կաղամբի պետք է տալ համար նախատեսվածամեն մի հեկտար տարածությանը տ 40-60 օրգանական պարարտանյութ 3-4 ց սելիտրա, 4-5 ց աղ: Կաղամբի համար նախասուպերֆոսֆատ ն 2 ց կալիումական սմ խորությամբ: 25-30 տեսվածհողը պեւոք է հերկել աշնանը՝ Ըստ հասունացման շրջանի կաղամճբի սորտերը բաժանվում են երեք խմբի՝վաղահաս,միջահաս ն ուշահաս:

.

Հանրապետության բոլոր կլիմայական գոտիներում վաղահաս է կաղամբի սածիլներըպետք աճեցնել տաքացվող ջերմոցներում,իսկ միջահաս ն ուշահաս սորտերինը բաց սածիլանոցներում: Տրակտորահարմար հողերում կաղամբը քառակուսի եղանակով մշակելու դեպքում վաղահաս սորտերը տնկել 60260 սմ, միջահասները՝705470 սմ ն ուշահասները՝ 804480 սմ հեռավորությամբ: Միաշարք տնկման դեպքում վաղահաս սորտերի համար միջշարքային տարածություններըվերցնել 50-60 սմ, իսկ բույսը-բույսից՝ 30սմ, մեկ հեկտարի վրա տնկել 50-55 հազար սածիլ: Միջահաս սորտերը տնկել 60-70 սմ միջշարքայինտարածություններով,իսկ բույսը բույսից՝ 60 սմ, մեկ հեկտարի վրա տնկել 24-30 հազար բույս: Ուշահաս սորտերի սածիլները տնկել 80-90 սմ միջշարքերով ն բույսը բույսից 60 սմ, հեկտարիվրա տնկելով 14-16 հազար բույս: Սածիլներըպետք է տնկել օրվա հով ժամերին,քեշի եկած հողում,: անմիջապեսջրել: հետո օր պետք է դաշտը ստուգել, չկպած Սածիլումից 34 ն ամբողջ դաշտը ջրել: Սածիլները սածիլների տեղը նորը տնկել կատարելառաջին կպչելուց ն ամրանալուց հետո կուլտիվատորներով փխրեցումըն բուկլիցը: Վետագափխրեցումներըկատարել ըստ պահանջի,ջրելուց 2-3 օր հետո՝ հողի քեշի վիճակում: Վեգետացիայի շրջանում կաղամբին տալիս են 2-3 անգամ սնուցում, ըստ որում, առաջին սնուցումը պետք է տալ սածիլը տնկելուց 10-15 օր հետո, երկրորդ սնուցումը՝դրանից20-25 օր հետո, իսկ վերջին սնուցումը՝ գլուխ կազմակերպելու շրջանում: Գերադասելիէ առաջին սնուցումը տալ գոմաղբահեղուկով:Վեգետացիայիամբողջ շրջանում պետք է բույսերը զերծ պահել հիվանդություններիցն վնասատուներից: Վաղահաս կաղամբի պետք է կատարել րաբար, ըստ գլուխների Միջահասկաղամբներինը՝3-4 նվագով, իսկ ուշահասներինը միանվագ, ուշ աշնանը: Վաղահաս կաղամբի մեկ հեկտարից միջինը ստացվում է 25-30 տ, միջահասներից՝ 30-35 տ, իսկ ուշահասներից 35-40 տ բերք: շրջաեն վաղահաս` Նոմեր պերվիյ, նացված սպիտակագլուխ Ստախանովկա-1513, միջահաս` Սլավա 1305, Արագած սորտերը ն ուշահասներից Խարկովսկայա զիմնյայա, Լենինականի ուշահաս

բերքահավաքը

հասունացման: :

կաղամբի

սորտերը:

պարբե-

Հայաստանում

Պոմիդոր

եստ Փ6Տօսճուստ) պատկանում է մորմՊոմիդորը (Լյօօքօոտ| Ջերմասեր բույս է. սերմը ծլում է ընտանիքին: ազգիների (ՏՕ/ՃոճՇ686) 125 ջերմությանպայմաններում, իսկ բույսերը Լավ աճում են 22-285-ում 10-ից պակասի դեպքում ծաղկումը դադարում է: Պոմիդորը 0.5--ից ցածր ջերմությունումցրտահարվումէ: Լույսի նկատմամբպոմիդորըպահանջկոտ է, ստվեր տեղերում լավ չի աճում ն քիչ բերք է տալիս: Ունենալով վերերկրյա փարթամ զանգված ն գոլորշիացնող մեծ մակերես, պոմիդորը հողի խոնավության նկատմամբ բավականինպահանջկոտէ: :

Պոմիդորիտերնը ն պտուղը

Արարատյան հարթավայրում պոմիդորը վեգետացիայի ամբողջ շրջանում ջրվումէ 16-18 անգամ: Սակայն այն սիրում է չոր օդ, նրա համար լավագույնը օդի 50-6595 հարաբերականխոնավություննէ: Պոմիդորը հողի նկատմամբ նույնպես պահանջկոտ է, լավ աճում է հումուսով հարուստ, ստրուկտուրային, ավազակավայինն կավավազաՑանքաշրջանառությա յին մեջ պոմիդորը պետք է տեղադրել տերնաբանջարներիցկամ բոստանային բույսերից հետո: Պոմիդորի զբաղեցրած մեկ հեկտար տաանհրաժեշտ է տալ30-40 տօրգանական պարարտանյութ, րածությանը 2.5-3 գ ամոնիումականսելիտրա, 4-5 ց սուպերֆոսֆատ ն 1.5-2 ց կալիումական աղ: Պոմիդորըչափազանցզգայուն է ֆոսֆորի նկատմամբ: Նրա հողն անպայման պետք է հերկել աշնանը` 25-30 սմ խո-

Աո հողերու կազմ մեխանիկական

եղ

ելում կկամ կարիք եղած ոգխում, չիզելում փոցխ դեպքում` կրկնավար: Նրա մշակությունը մեր հանրաճետության բուոր շրջաններում պետք է տանել թմբերի վրա, ըստ որում, հարթ հոպետք է տնկել թմբի երկու, իսկ թեք հողերում թմբի մեկ ղդամասերում կողմում: Լայնաշարք տնկումների դեպքում վաղահաս սորտերի համար թմբերի լայնությունը պետք է լինի 80 սմ, իսկ բույսից-բույս՝ 25սմ: Մեկ հեկտարի վրա տնկել 50.000 բույս: Միջահաս սորտի պոմիդորների համար թմբի լայնությունը պետք է լինի 100 սմ, բույսը-բույսից՝ 35 սմ: Այս հաշվով մեկ հեկտարի վրա կտեղավորվի 30.000 բույս: Ուշահաս սորտերի համար թմբերիլայնությունը կլինի 120-140 սմ, բույսը-բույսից՝ 35-40 սմ, մեկ հեկտարում պետք է տնկել 20-24 հազար սաձիլ: Սածիլներըպետք է տնկել քեշ հողում ն կտրականապեսարգելել ջրի մեջ տնկելու պրակտիկան: Տնկելուց 3-4 օր հետո կատարել ստուգում, չկպած սածիլների տեղը նորը տնկել ն դաշտը ջրել: Հողը քեշի գալուց կատարել առաջինքաղհան փխրեցումը:Առաջինջրից 10ն հողը քեշի գալուց 15 օր հետո տալ երկրորդ ջուրը կատարել

ությամբ, Գ գարնանըկատարե ը րութ) րել

`

Ռաննի նուշ, Գյումրի, միջահասներիցՆ̀վեր, Լիա, ուշահասներից՝ մի շարք հիբրիդներ: Զուրաբ, Գանձակ սորտերըն արտասահմանյան |

Տաքդեղ

ն

բադրիջան

ն բադրիջանը (Տօտոսո Տաքդեղը (Շճքտօսո տօռոստ) ընտանիքիջերմասերբույսեր

(ՏՕ/ՅՈՁՇ6ՅՅ)

մորմազգիների ՈոՑլօոցտոտ) 12"-43--ում: 126-իցցածր ջերմության են: Նրանց սերմերը ծլում են ցածր լինելու բույսերի աճը կանգ է առնում, իսկ 154-ից պայմաններում աճման է: լավագույն Բույսերի դեպքում ծաղկումը դադարում են, երբ ջերէ Ց րտահարվում 26-28՞-ը: օերմությունը համարվում ցածր է լինում: 0.5--ից մությունը

պոմիդորիբուկլիցը` ինչպես ընդունված է ասել` «դնել վարը»: Վարը պետք է դնել նախքան պոմիդորիծաղկելը: Վարը դնելու Ժամանակ պետք է տալ առաջին սնուցումը: երկրորդ սնուցումը հանձնարարվումէ տալ հուլիսի երկրորդ տասնօրյակում, երբ 2-3 անգամբերքը հավաքած են ամսին: Քաղհան լինում, իսկ երրորդ սնուցումը օգոստոս փխրեցումները կատարել ըստ կարիքի, այնպես որ մինչն շարքերի լցվելը հողը լինի միշտ փխրուն ն մոլախոտերիցազատ վիճակում: Անհրաժեշտության դեպքում օգոստոս ամսին պետք է կատարել

քոլքաշ.

Պոմիդորըպետք է ջրել րստ պահանջին չափավոր. բերքահավաքի շրջանում ջրումները կատարել միայն բերքը հավաքելուց հետո: Բերքահավաքը պետք է կատարել 3-4 օրը մեկ ն պտուղները բույսերի վրա երկար ժամանակ չթողնել. դա վատ է անդրադառնումբերքատվության վրա: Բերքը պետք է հավաքել օրվա հով Ժամերին, լ ել Այն հավաքած պտուղները արնի տակ չի փոխադրելծաձկի տակ ն տեսակավորել, առանձնացնելով հիվանդ ու ճխլված պտուղները: Վերջին բերքը, ինչպես նան խակ պտուղները, պետք է հավաքել աշնան առաջինցրտահարությունիցառաց: Պոմիդորի մեկ հեկտարից միջինը ստացվում է 250-300 գ բերք, են 800-1000 բայց առաջավոր գ պոմ տե երք: Հայաստանում ՐՐ են պուիդորի աղահ Իր սորտերից 77 անացված Ջ վաղահաս

րոր ւ

:

/

ծոնԼտանում անջա

ետք հասուն

Տաքդեղ (պղպեղ)

ե ՏՐ իրր ազ իո վու կավաավազային ավազակավային Արեն պոմի ինչ հնչ նորմաներընույն Պարարտացման

Հողի խոնավությաննկատմամբ պահանջկոտ են սության դեպքումլավ չեն աճում ն ծաղկաթափ են

-

ր

ն

րուստ դորիննողերում:

,

որ

մի-

Ս. սմ ն 50-70 Տաքղեղն ու բադրիջանըտնկում են՝ շարքը-շարքից` մբ: վրա տնկում բույսը բույսից 30-35 սմ հեռավորությասբ Մեկ հեկտարի է արգելվում սածիլներըտնկել են 45-50 հազար բույս: Կտրականապես է:

:

`

Չ13

ջրի մեջ, այն

պետք տնկել քեշի եկած հողում, ա հյատենրինկպած ն ոչ խոր՝ հողագնդով 1-2 սմ Վեգետացիայի ընթացքում կատարումեն 4-5 քաղհան-փխրեցում: Այդ երկու բույսերն էլ սիրում են հողի հաճախակի փխրեցում: Բույսերի սնուցումները կատարումեն նույն չափովն նույն ժամկետներին, ինչ որ

արմատավշիկիմ խոր: է

պոմիդորիննէ, ջրում են

բույսի պահանջի:

ըստ

Արականծաղիկներիմեծ մասը գտնվում է գլխավոր ցողունի, իսկ իգականները` առաջին, երկրորդ ն երրորդ կարգի ճյուղավորությունների վրա: Այդ պատճառով էլ վաղ ն բարձր բերք ստանալու համար անհրաժեշտ է բույսերի վրա 4-5 իսկական տերնեներառաջանալուց հետո կատարել գլխավոր ցողունի ծերատում, թողնելով, որ զարգանան ճյուղավորություները,որոնց վրա էլ գտնվում է բերքի հիմնականմասը:

Վարունգ

(սմբուկ) Բադրիջան

Գեն Ն 9րը բեռնված մնան աւր փոխա

պետք է ստացվում է տա շրջանացված

ւ

մեկ անգամ, այնպես, որ բույսերը րքը չի կարելի թողնել արնի տակ, այն կամ տակ: Մեկ հեկտարից իսկ բադրիջան՝ 30-40 տ: Հայաստանում

ծածկի ի լ 2530 ենորէ տ այկ, 51, Անի

Աստրախանսկի

ստ

իծԼ)

Փղի կնճիթ, (քաղցր), Սուշ իսկ բադրիջանի`Հայկական

սորտերը,

վաղահաս, Ավան Ավանդ, Արմավիր, ։

Երնանի 3 սորտերը:

Վարունգ

ատենը (Օաօսոոծ Օաղիկները ը

ՏՅԱԿԱՏ)6պատկանում է դդմազգիների

ույն

բույսի ի

Վ տաիքին: գտնվում զրա

են

ն

բաժանասեռ են, այսինքն արական, ն իգական ծաղիկները:

Վարունգը ջերմասեր բույս է, սերմերը ծլում են 12-135 ջերմասէ 26-285-ի, տիճանում: Բույսը լավ է ջերմությունը հողի ջերմաստիճանը 10 -ից ցածր լինելու դեպքում վարունգի արչի աշխատում ն բույսը դեղնում է: Ցրտամատային հարվումէ 0.5:-ից ցածր ջերմությանպայմաններում: Վարունգը պետք է մշակել լավ լուսավորված, արնոտ դիրք ունեցող թեթն, թափանցիկ,օրգանականնյութերով հարուստ, հնամշակ, ստրուկտուրային հողերում: Ծանր կավային, խոնավ ն ճահճոտ հողերում վարունգը լավ չի աճում: Ցանքաշրջանառությանմեջ վարունգը պետք է տեղադրել հողը օրգանական պարարտանյութերովլրիվ պարարտացնելուց հետո՝ երկրորդ տարում, կամ, եթե պարարտացվածչէ, հեկտարին տալ 30-40 տ օրգանական պարարտանյութ: Վարունգի ցանքի համար լավ նախորդներեն՝ կաղամբը,պոմիդորը,բադրիջանը,տաքդեղը, կարտոֆիլը

աճում, երբ

համակարգը

ն

Տանում

բակլազգիները: '

Բացի օրգանականպարարտանյութերից,վարունգին պետք է տալ ամոնիակայինսելիտրա, 4-5 ց սուպերֆոսֆատ ն1.2-1.5 ց

նան 3-4 ց

կալիումականաղ: Վարունգի հողը պետք է հերկել աշնանը, վարելաշերտիամբողջ խորությամբ,իսկ գարնանըկատարելնախացանքային մշակություն: Մեր հանրապետությունումվարունգը պետք է մշակել ջրովի տարածություններում,թմբերիվրա՝ ակոսներով:Հարթ տարածություններում պետք է վարունգը ցանել թմբի երկու կողմում, իսկ թեք հողամասերում՝ մեկ կողմում: Թմբի լայնությունը պետք է լինի 1.2-3.4 մ, իսկ բույսերի հեռավորությունըմիմյանցից 30-40 սմ, թմբերի միջն ակոսներիլայնությունը սկզբում՝ մեկ մետր, հետագայում,երկու կողմից 20 սմ խորությամբբուկլից կատարելուց հետո, թմբի լայնությունը կդառնա 1.4-1.6 մ, իսկ ակոսի լայնությունըկմնա 60 սմ: Թմբի մեկ կողմից տնկելու դեպքում, թմբի լայնությունը պետք էլինի մեկ մետր, իսկ ակոսինը՝50 սմ, այսւվիսով,շարքը շարքից կստացվի 1.5 մ: Մանրապտուղ (Կարնիշոնային) սորտերը պետք է ցանել շարքըշարքից 80 սմ ն բույսը բույսից 20-25 սմ հեռավորությամբ: Արարատյանհարթավայրումվարունգը ցանում են ն գարնանը,ն ամռանը:Ամռանըաճեցնում են գլխավորապեսթթվի համար: Վարունգիցանքը Արարատյանհարթավայրում կատարումեն 25/4155, նախալեռնային շրջաններում՝ 15/5-20/5, իսկ լեռնային

շրջաններում 1/6-10/6: Վարունգի սերմերըկարելի է ցանել չոր կամ թրջած ու ծլեցրած վիճակում: Բոլոր դեպքերում էլ գերադասելիէ ցանքը կատարելթրջած կամ ծլեցրած սերմերով,քեշը եկած հողում, Ն մինչն ծլելը չջրել: Մեկ հեկտար տարածությունում ցանում են 2.5-3 կգ սերմ: Ցանելուց առաջ սերմերը պետք է զտել ն տեսակավորելըստ տեսակարար կշռի Սերմը ծլելուց հետո, մինչն 4-5-րդ տերնեների առաջանալը,եթե հնարավորէ, վարունգըչպետք է ջրել (եթե բույսերը դիմանում են), որից հետո տալ առաջին ջուրը ն հողի քեշը գալուց կատարել վերջին նոսրացումը,յուրաքանչյուր բնում թողնելով մեկական բույս, հողը քաղհանել, փխրեցնել ն դնել վարունգի վարը (կատարել բուկլից): Վարը դնելու հետ մեկտեղ կատարել նան վարունգի գլխավոր ցողունի ծերատում: Վարը դնելուց հետո նույնպես պետք է աշխատել դաշտը չցրել մինչն բույսերի ծաղկելը Ն նույնիսկ մինչե առաջին պտուղների կազմակերպելը,որից հետո պտղաբերության ամբողջ ժամանակաշրջանում կարելի է 4-5 օրը մեկ անգամ ջրել (ըստ բույսի պահանջի): Վեգետացիայիժամանակաշրջանում վարունգի ցանքը պեւոք է քաղհանել 2-3 անգամ, 1-2 անգամ ւիխրեցնել ս սնուցում տալ երկու

անգամ, ըստ որում, առաջին սնուցումը պետք է տալ բուկլիցի (վարը դնելու) ժամանակ, երկրորդը առաջինից 20-25 օր հետո: Բերքահավաքը պետք է կատարելվաղ առավոտյան կամ երեկոյանհովին: Դավաքած բերքը արնի տակ չի կարելի թողնել: Բերքը պետք է հավաքել հաճախակի, երբ պտուղների վրայի փուշը չի թափվել ն չորացած ծաղիկն էլ պտղի ծայրին է: Չպետք է թողնել, որ պտուղները շատ մեծանան ն ծանրաբեռնենթոււիը: Որքան հաճախակիհավաքվի բերքը, այնքան պտղաբերությունըշատ կլինի: Մեկ հեկտարից միջինը ստացվում է 180-200 ց բերք: Առաջավոր բանջարաբույծներըհեկտարիցստանում են մինչն 400-500 ց վարունգ: Վարունգի ամառային ցանքերը Արարատյան դաշտավայրում պետք է կատարել հուլիսի 20-30-ը: Գրունտայինցանքերից 15-20 օր ավելի շուտ վարունգ ստանալու համար հանձնարարվում է օգտագործել տորֆաբուսահողայինթաղարներում աճեցրած սածիլները:Այդպիսիններըկարելի է աճեցնել ապրիլ ամսում` վաղահաս կաղամբի սածիլներից ազատված ջերմոցներում: Թաղարներիմեծությունը պետք է լինի 82828 սմ: Վարունգի սածիլները կարելի է աճեցնել նան արնայինջերմոցներում,ցանքը կատարելով մարտի 20-ից մինչն ապրիլի 5-ը ընկած ժամանակաշրջանում:Հայաստանում շրջանացված են վարունգի Կոտայքի տեղական, Գայանե, Պարադ, Պրիմեթակսորտերը: Գլուխ սոխ սոխը (Ճնստ Շճճքճ) պատկանում է շուշանազգիների (ԱՈՁՇ686)ընտանիքին: Երկամյա բույս է: Սերմերի գանքից առաջին տարում ստացվում է գլուխ սոխը, որը նույն աշնանը կամ հաջորդ տարի գարնանը տնկում են սերմ ստանալու համար: Սերմացու բույսի ծաղկացողունի բարձրությունըհասնում է 60-100 սմ: Նրանց ծայրում առաջանում են սոխի գնդաձն ծաղկափթթությունը,որը բաղկացած է 600-800 ծաղիկներից: Սոխը ցրտադիմացկուն բույս է ն կանաչ վիճակում ձմեռում է դաշտում: Նրա սերմերը ծլում են 3-4: ջերմության պայմաններում, մատղաշծիլերը դիմանում:են-2-3-, իսկ մեծահասակ կանաչ սոխը՝ -710" ցրտին, սակայն գլուխ սոխը ցրտահարվումէ -2-3:-ում: սոխ աճեցնելու համար լավագույնջերմությունըպետքէ լինի 22-25 : Սոխը խոնավության նկաւտմամբբավականին պահանջկոտ է: Գլուխ

Գլուխ

Խոնավության պակասիդեպքում ստացվում են մանր, ոչ ապրանքային Գլուխներ: Լավ բերք է ստացվում օրգանական նյութերով հարուստ, հողերում: թեթն, ջրաթափանց,մոլախոտերիցզերծ, ստրուկտուրային ամեն մի հեկտար տարածությունը ւվետք է Սոխի համար նախատեսված ամոնիակային գ տ 60-80 պարարտանյութ, օրգանական տալ սելիտրա, 4-5 ց

ն

սուպերֆոսֆատ1.2-1.5

ց

աղ: կալիումական

Գլուխսոս Գլուխ սոխի համար նախատեսվածհողը պետք է հերկել աշնանը՝ կուլտիվացիա տարել կուլտիվացի գարնանը փոցխել ն կատարել

Աաաա -

Սոխը ցանում ն մշակում են հարթ մարգերում: Մարգերի լայնությունը պետք է լինի 1.5-2.0 մ, իսկ երկարություննայնքան, որքան թույլ կտա տվյալ հողամասի թեքությունը: Արարատյանդաշտավայրումգլուխ սոխ ստանալու համար ցանքը կատարում են մարտի 30-ից մինչն ապրիլի 10-ը կամ

(դոնդուրմա)են

անում:

ձմռամուտացան

Որոշ տնտեսություններում սոխի ցանքը դեռ կատարում են շաղացան, որի հետնանքով հետագա ամբողջ խնամքը կատարվում է

ձեռով ն մե. քանակությամբ բանվորական ուժ է Փախսվում: Անհրաժեշտ է վերջ տալ շաղացանին ն ցանքը կատարել հետնյալ

ձներով.

ա) նեղաշարք ցանք՝ 25220 սմ, որի դեպքում միջշարքերի 25 սմ լայնությամբ տարածությունը մշակում են հողուրագներով: բ) ՅՑ կամ 5 գծանի ժապաւլեններով, ւլերցնելով միջգծային հեռավորությունը 30 սմ, իսկ միջժապավենայինը` 50սմ: Այդ դեպքում միջգծային տարածությունները կմշակվեն դուրանման թաթիկներ ունեցող կուլտիվատորներով, իսկ միջժապավենայինը` սովորական տրակտորաքարշկուլտիվատորներով: գ) լայնաշարք ցանք 45 սմ միջշարային տարածություններով, որտեղ միջշարքերըկմշակվենտրակտորաքարշկուլտիվատորներով: ժապավենաձն ն լայնաշարք ցանքերը կարելի է կատարել հացահատիկային կամ բանջարանոցայինշարքագաններով: Շաղացանի դեպբում մեկ հեկտար տարաժճությունում ցանվում է 16 կգ սերմ, նեղաշարքցանքերիդեւլբում՝ 10-12 կգ, ժապաւվենաձն ցանքի 8-10 6-8 կգ, ցանքերի իսկ լայնաշարք դեպքում կգ: դեպքում` Բոլոր դեպքերում էլ ցանքը պետք է կատարել 0.5-1 սմ խորությամբ:Առատ բերք աճեցնելու համար պետք է առաջինքաղհանը կատարել շարքերը նշմարվելուց անմիջապեսհետո ն, այնուհետն, ցանքերը պետք է պահել միշտ փխրուն ն մոլախոտերիցմաքուր վիճակում: Առաջիննոսրացումը կատարում են, երբ բույսերը հասնում են 10-12 սմ բարձրության, բույսըբույսից թողնելով 2-4 սմ հեռավորությանվրա: Երկրորդ նոսրացումը կատարում են, երբ բույսերի վրա լինում է 5-6 տերն (երբ սկսվում է գլխիկի կազմակերպումը),բույսը-բույսից թողնելով 4-6 սմ հեռավորության վրա: Երրորդ` վերջին նոսրացումը կատարում են բերքահավաքից մեկ ու կես ամիս առաջ՝ բույսը-բույսից թողնելով 8-10 սմ հեռավորությանվրա: Սկզբնական շրջանում սոխը սակավ են ջրում, իսկ հունիս, օգոստոս ամիսներին`ավելի հաճախ: Գլուխները հասունանալու շրջանում պետք է ջրի քանակը պակասեցնել ն վերջին անգամ պետք է ջրել բերքահավաքիցմեկ Բերքահավաքը է ն շարքերով որ ցանած սոխը պետք է սոխ քանդող հատուկմեքենաներով կամ ձեռթիգործիքներով: Բերքահավաքիժամանակպետք է կատարել սոխի գլուխների տեսակավորում, ձմռանը պահելու համար պետք է ընտրել միանգամայնառողջ, լրիվ հասունացած ն 70-80 գ ոչ պակաս

Բին Կարել

ամիս առաջ: պետք սղանակներին: ավաքել Ժապավենած

քաշ ունեցող գլուխները: Պահեստավորելուցառաջ սոխը լավ չորացնել ն պահել չոր պահեստում 20-30 սմ հաստության շերտով, 1.5-27

ջերմության պայմաններում: Լավ մշակելու դեպքում մեկ հեկտարից ստացվում է 300-400 ց գլուխ սոխ: Վայաստանում մշակում են գլուխ սոխի Խաթունարխիտեղական,Կարատալսկիսորտերը:

Սեղանիգազար (Զճսօստ Շճռօէշ) պատկանում է Սեղանի գազարը .նեխուրազգիների (Ճքօօ86) ընտանիքին: Երկամյա բույս է, երկրորդ տարի արմատապտուղըտնկում ն սերմ են ստանում: Փոշոտումը կատարվում է խաչաձն, որի հետնանքովնրա սերմնաբուծական տնկարկները պետք է 1.5-2 կմ տարածությամբմեկուսացված լինեն սորտերիտնկարկներից:

այլ

Գազարի բույսը ցրտակայուն է, նրա սերմերը սկսում են ծլել 3-4:ում, լավ աճում` 18-207 ջերմության պայմաններում: Ծիլերը դիմանում են --2-36 ցրտերին:Լավ բերք է տալիս օրգանականնյութերով հարուստ, ավազակավայինհողերում (ռատկապեսսնահողերում): կՎանքայինպարարտանյութե՝ գազարի ցանքին տալիս են նախացանքայինմշակության ժամանակ ն սնուցումների ձեով: Առաջին սնուցումը տալիս են սերմի ծլելուց 20-25 օր (երբ բույսը ունենում է 3-4 իսկականտերեներ), իսկ երկրորդը՝ նրանից25-30 օր հետո: Գազարիսերմը կարելի է ցանել երկու ժամկետում վաղ գարնանը ն ձմեռնամուտացան: Գարնան ցանքը պետք է կատարել հնարավորին չափ շուտ` հացաբույսերի ցանքերին զուգընթաց: Ցանքը պետք է կատարել կամ նեղաշար, այսինքն` շարքը-շարքից 25 սմ, բույսըբույսից 6-8 սմ, կամ 3-5 գծանի ժապավեններով,վերցնելով գծերի միջն հեռավորությունը 20-25 սմ, իսկ ժապավենների միջտարածությունը՝

50սմ:

.

Նայած ցանքի կատարման եղանակին, մեկ հեկտարի վրա ցանվում է 6-12 կգ սերմ: Այն պետք է կատարել 1-1.5 սմ խորությամբ: Քանի որ սկզբնականշրջանում գազարի բույսերը դանդաղ են աճում, պետք է առաջինքաղհանը կատարել ծլելուց 5-10 օր հետո, որպեսզի մոլախոտերըչխեղդեն գազարի ծիլերին: Օլելուց 20-25 օր հետո պետք է կատարել առաջին նոսրացումը՝ բույսերի միջն թողնելով 3-4 սմ հեռավորություն: Երկրորդ նոսրացումը պետք է կատարել առաջին նոսրացումից մեկ ամիս հետո, բույսերի միջե թողնելով 5-6 սմ հեռավորություն: Վերջիննոսրացումը կատարում են երկրորդից մեկ սմ ամիս հետո, բույսերի միջն թողնելով վերջնական 68

հեռավորություն:

|

Ժապավենաձն ն լայնաշարք ցանքերի քաղհան փխրեցումները պետք է կատարել տրակտորաքարշկուլտիվատորներով, իսկ նեղաշարք ցանքերինը՝ ձեռքի հողուրագներով: Վերջին ջուրը պետք է տալ բերքահավաքից մեկ ամիս առաջ: Բերքահավաքը պետք է կատարել աշնան անձրնեներիցե ցրտից առաջ` հոկտեմբեր ամսին, որպեսզի արմաւոապտուղներըհողիցչոր դուրս գան: Բերքահավաքը կարելի է կատարել ճակնդեղահան մեքենայով կամ թենը հանած գութանով: Նայած սորտին, գազարի մեկ հեկտարից ստացվում է 18-40 տ բերք: Վայաստանում աճեցվում են Լենինականի ն Կոտայքի տեղական, Լենինականի-6,Լոսինռօստրովսկայասորտերը:

Սեղանիճակնդեղ Սեղանիճակնդեղը(8618 Խսցճոտ)պատկանում է

թելուկազգիների

(Շիծոօքօժաշօճ6)ընտանիքին: Երկամյա բույս է, առաջին տարում առաջացնում է տերնեների վարդակ ն հյութալի արմատապտուղ,որը հաջորդ տարի տնկում են սերմ ստանալու համար: Ճակնդեղի պտուղները միաձուլվելով առաջացնում են պտղաբույլ, որը

սովորաբարկնծձիկեն անլանում: Այդ է պատճառը,որ ճակնդեղի մի կնձիկից մի քանի ծիլ է առաջանում: Բույսերը ցրտակայունեն, սերմերը ծլում են 3-4" ջերմությանպայմաններում:

ՐԱՅ

Սեղանի ճակնդել Ծակնդեղիհողը պետք է ունենա թեթն մեխանիկականկազմ ն մոլախոտերիցազատ լինի: Այդ բույսի համար լաւ նախորդներ են կաղամբը,վարունգը, կարտոֆիլըն շարահերկ այլ բույսեր: ճակնդեղի ամեն մի հեկտարտարածությանըպետք է տալ 4-5 ց ազոտական,5-6 ց 3-4 ֆոսֆորական ց կալիումական պարարտանյութեր: ն ճանկդեղի համար նախատեսվածհողը պետք է վարել աշնանը՝ 25 սմ-ից աչ պակաս խորությամբն վաղ գարնանըփոցխելու մշակել

կուլտիվատորով: Ցանքը ն մշակությունը տարվում է հարթ մարգերով՝ շարքը-շարքից 45-50 սմ ն բույսը բույսից 12-15 սմ հեռավորությամբ: Ցանքը կատարում են կամ հատուկ ճակնդեղացանմեքենայով կամ բանջարային շարքացանով, վաղ գարնանը: Արարատյանդաշտավայրում՝ 1/4-20/4, նախալեռնայինշրջաններում՝20/4-1/5, իսկ լեռնային ջրջաններում՝25/4-10/5: Մեկ հեկտար տարածությունումցանում են 1012 կգ սեղանիճակնդեղի սերմ: Ծանր հողերում ցանքը պետք է կատարել 2-2.5 սմ, իսկ թեթն ավազային սնահողերում` 3-3.5 սմ խորությամբ: նպաստավոր պայ-

մաններումսերմերըծլում են 6-8 օրում: Ծիլերը երնալուց 3-5 օր հետո պետք է կատարելմիջշարքայինտարածություններիառաջինքաղհանփխրեցումը: Առաջինփխրեցումից 10-15 օր հետո, երբ բույսերի վրա լինում է 2-3 տերն, պետք է կատարել առաջին նոսրացումը,թողնելով բույսերը 4-6 սմ հեռավորության վրա: Այնուհետն, 20-25 օրից հետո պետք է կատարել երկրորդ նոսրացումը, թողնելով բույսը-բույսից 12-15 սմ հեռավորությանվրա: Վեգետացիայի լաքացքուն աշնանը»ծնո» մթն»:թր նթ» ն փխրեցնել3-4 անգամ: Սնուցումներըտալիս են նույն ժամկետներումն նույն դոզաներով, ինչ որ գազարինն է: Բերքահավաքըպետք է կատարել մինչն, աշնան ցրտերի ընկնելը,որովհետն 0-2" ցրտերը վնաս են հասցնումճակնդեղի արմատապտուղներին: ճակնդեղի կլոր ե տափակավուն սորտերի (որոնց ձարմատա2/3 մասով հողից դուրս է) բերքահավաքը սովորաբար պտուղը են կատարում ձեռքով հողից դուրս քաշելու եղանակով: ճակնդեղիմեկ հեկտարիցստացվումէ 400-600 ց միջին բերք:

Սեխ Սեխը (Շսօսուտ Ոք) պատկանում է դդմազգիների (ՇսՇս:Ելթընտանիքին. գետնատարած-փռվող, առատ Շճծ) ճյուղավորվող ն է, գնացող արմատներովմիամյա բույս ցողունով խոր ունի բարձր երաշտադիմացկունություն: Ցողունի երկարությունը հասնում է մինչն 22.5 մ-ի: Սեխն ունի բաժանասեռ ծաղիկներ, ըստ որում արականծաղիկները մեծ մասամբ գտնվում են գլխավոր ցողունի վրա, իսկ իգականները՝առաջինն երկրորդկարգիճյուղավորություններիվրա:

Սեխի պտուղը տարբեր ձնի ն մեծության կեղծ հատապտուղէ: Պտղի մակերեսըլինում է հարթ, կողավոր,ցանցապատ,կնճռոտ նայլն: Ջերմասեր բույս է, պահանջում է տաք ն չոր կլիմա: Սերմերը ծլում են ջերմության պայմաններում: Բույսը լավ է զարգանում, երբ 12-135 ջերմությունըհասնում է 26-28:-ի:Սեխի բույսը ցրտահարվում 0.5--ից ցածր ջերմաստիճանում, դրա համար էլ սերմը պետք է ցանել գարնան ցրտահարություններիվտանգն անցնելուց հետո: Արարատյանդաշտավայրում ցանքը կատարում են 25/3-15/5: Նպաստավորպայմաններում սեխի սերմերը ծլում են 4-6 օրում: Ծլելուց 25-30 օր հետո բույսն ունենում է վեց տերն ն սկսում է ճյուղավորվել,առաջացնելովառաջին կարգի ճյուղավորություններ, որոնք հետագայում առաջացնում են երկրորդ, երրորդ ն հաջորդ կարգի ճյուղավորությունները:Իգական օաղիկները գլխավորապես առաջանում են ոչ թե գլխավոր ցողունի վրա, այլ ճյուղավորություններիվրա, այդ պատճառովէլ սեխի վաղ ն բարձր բերք ստանալու համար 5-6 տերնից հետո սեխի ծլելուց 40-50 օր հետո, սկզբում բացվում են արական, որից 7-10 օր հետո` իգական ծաղիկները: Բուռն ծաղկումը տնում է 12-15 օր, այնուհետն ծաղկման թափը դանդաղում է ն շարունակվում մինչն վեգետացիայի վերջը: Տարբեր սորտերի պտուղների հասունանալըտնում է 30-45 օր: Լավ աճում է ստրուկտուրային, հարուստ, ավազախառն, խամ հողերում, կավային հողերում լավ չի աճում: Սեխը լավ է աճում նան Արածանր րատյանդաշտավայրի ստորերկրյաբարձր ջրեր ունեցող չիմաններում, ուր այն մշակվումէ համարյաանջրդի, կամ՝ ջրվում 1-2 անգամ: է Սեխի համար լավագույն նախորդներեն բազմամյա խոտաբույսերը, շարահերկն ընդեղենբույսերը:

է

Սեխի համար հողը պետք է անպայման վարելաշերտի ամբողջ խորությամբաշնանըհերկել: Գարնանըպետք է փոցխելն ցանքից 8-10 օր առաջ կուլտիվատորովկամ չիզելով կատարել նախացանքային մշակում: Սեխի մշակությունը ջրովի պայմաններում պետք է տանել թմբերի վրա` ակոսային ջրումներով, իսկ անջրդի պայմաններում (չիմաններում)՝ հարթ կորիներով: Թմբերի վրա մշակելու դեպքում հողամասը լավ նախապատրաստելուց հետո, տրակտորաքարշմարգոցներովպետքէ պատրաստել2.8 մ լայնության թմբեր ն մեկ մետր լայնության ջրակոսներ: Թմբերի ուղղությունը ն ակոսներիերկարությունըպետք է այնպես ւլերցնել, որ ջուրը դանդաղու միահավասարհոսի ն ոչ մի տեղ լճացում չառաջանա: Ցանքը պետք է կատարել քեշ հողում թրջած կամ ծլեցրած սերմերով,որի համար ցանքից 2-3 օր առաջ դաշտը պետք է ջրել` քեշի բերելու համար: արթ հողամասերում ցանքը պետք է կատարել թմբի երկու կողմից, իսկ թեք հողամասերում՝մեկ կողմից: Շարքերում բույսերի հեռավորությունը միմյանցից պետք է վերցնել 40-50 սմ: Ցանքը կատարել բներով, յուրաքանչյուր բնում գցելով 3-4 սերմ՝ 5-6 սմ խորությամբ: Թրջած կամ ծկթած սերմերով ցանելուց հետո, 1-2 իսկականտերններիառաջանալըդաշտը չպետք մինչն է ջրել: 3-4 հետո է պետք օր ստուգել դաշտը ն չծլած Ծիլերը երնալուց բները լրացնել: Այնուհետնեառաջին իսկական տերնները երնալու ժամանակ պետք է կատարել առաջին նոսրացումը` ամեն մի բնում թողնելով 2-ական բույս: 4-5 տերեներ առաջանալու ժամանակ դաշտը պետք է ջրել ն հողը քեշի գալուց հետո դնել բոստանի վարը, որից առաջ կատարել երկրորդ նոսրացումը,յուրաքանչյուր բնում թողնելով մեկական բույս են հենց այդ ժամանակ էլ կատարել բույսերի գլխավոր ցողունի ծերատում ն տալ առաջին սնուցումը: Վարը դնելուց 20-25 օր հետո բոստանըկարելի է ջրել ն այնուհետն, մինչն բերքահավաքըտալ նան մեկ ջուր: Նայած սորտին, սեխի հասունացումը սկսվում է հուլիսի վերջից մինչե սեպտեմբեր ամիսը: Լրիվ հասունացման ժամանակ սեխի պտուղը սորտին հատուկ պայծառ պատկեր է ընդունում, ծայրի մասը քիչ փաւիկումէ Ա պտղակոթը հեշտությամբպոկվում է պտուղից:Նայած ց բերք: ՀՀ-ում սորտին, հեկտարից միջինը ստացվում է 180-300 շրջանացված են սեխի տեղական սելեկցիոն Գովական, Անուշ, Արփի (Դուրեկան), Գետաշենիսորտերը:

Սեխ

Ձմերուկ Ձմերուկը (ՕեխխտԿԱցՅոտ) պատկանում է դդմազգիների(ՇսօսԵլԹօ686) ընտանիքին:Մեր հանրապետությունումհամարվումէ հիմնական բոստանայինբույսը, որը հարուստ է շաքարներով, վիտամիններով ու հանքային աղերով: Ձմերուկը բուժիչ հատկություններունի երիկամների, ստամոքսի,աղիքային տրակտի, լեղապարկի ն արյան պակասությանհիվանդություններինկատմամբ: Ձմերուկը միամյա բույս է 3-35 մ երկարության, մագլցող ցողունով ն բաժանասեռ ծաղիկներով: Արմատայինհամակարգը լավ զարգացած է ն խոր գնացող, որի շնորհիվ այն բարձր երաշտադիմացկունություն ունի: Պտուղը բազմասերմ կեղծ հատապտուղ է՝ հարթ մակերեսով,կլոր, տափակավուն, ձվաձն, տանձաձն ն գլանաձն: Նայած սորտին, պտուղները լինում են տարբեր լայնության զոլերով, խալերովն կետերով:

Ձմերուկ

Ձմերուկը տաք երկրների բույս է, պահանջում է բարձր ջերմություն ն օդի չորություն: Սերմերը ծլում են 12-132-ից ոչ պակաս ն

բույսերը լավ աճում են 26-280ջերմությանպայմաններում: Լույսի նկատմամբ ձմերուկը չափազանց պահանջկոտ է: Լավ աճում է բերրի, խամ, խոպան, ավազախառըհողերում: Նրա համար լավ նախորդ է բազմամյա խոտաբույսերի ճմաշերտը: Ձմերուկի հողն

անպայմանաշնանիցպետք է հերկել 25-30 սմ խորությամբ,գարնանը ցրտահերկը պետք է փոցխել ու ցանքից 7-10 օր առաջ կատարել չիզելում: Ստորերկրյա բարձր ջրեր ունեցող «չիմաններում»ձմերուկը մշակում են հարթ կորիներով, իսկ մնացած հողերում, ուր վեգետացիայի շրջանում ձմերուկի ցանքը 3-4 անգամ ջրում են, մշակությունը պետք է տանել թմբերի վրա,2.8 մ միջշարքերով: Արարատյանդաշտավայրումձմերուկը պետք է ցանել ժամանակաշրջանում: Ցանքը պետք է կատարել քեշ հողում թրջած կամ ծկթած սերմերով, յուրաքանչյուր բնում գցելով 3-4 սերմ: Մեկ հեկտարինցանում են 4-5 կգ սերմ: Ցանքի ձնը, տեխնիկանու տնկման հեռավորություններընույնն են, ինչ որ ասված է սեխիհամար: Ձմերուկի սերմերը սկսում են ծլել ցանելուց 5-6 օր հետո: Առաջին տերնեներըառաջանալիս, պետք է կատարել առաջին նոսրացումը, ամեն մի բնում թողնելով երկուական բույս, իսկ վերջնական Աոսրացումը կատարում են ձմերուկի վարը դնելու Ժամանակ,յուրաքանչյուր բնում թողնելով մեկականբույս: Ձմերուկի վարը պետք է դնել նախքան ծաղկելը: Հետագա խնամքնէ՝ քաղհանը,ւիխրեցումը,սնուցումը, վար դնումը, կանոնավոր ջրումը: Ձմերուկը պետք է ջրել միայն այն ժամանակ, երբ բույսերը լավ ծարավել են, ն՝ օրվա հով ժամերին. ցերեկվա շոգին ձմերուկի բոստանը ջրել չի կարելի: Ձմերուկի լայնաշարք մշակությունը այժմ 809046-ով մեքենայացված է ն կատարվում է բոլոր մակնիշների տրակտորներով ու կուլտիվատորներով:Պտուղները, նայած սորտին, սկսում են հասունանալ հուլիս օգոստոս ամիսներին ն պտղաբերությունը տնում է մինչն սեպտեմբերիվերջը: Բերքահավաքը կատարում են պարբերաբար, ըստ պտուղների հասունացման: Բերքը պետք է հավաքել վաղ առավոտյան կամ երեկոյան հովին: Մեկ հեկտարից գ բերք: ՀՀ-ում հիմնականում մշակում են ստացվում է 250-500 Մելիտոպոլսկի 142, Աստրախանին տեղական՝ Արնիկ, Հասմիկ, Մարգարիտասորտերը:

25/4-15/

ՊԱՇՏՊԱՆՎԱԾ ԳՐՈՒՆՏԻ

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Պաշտպանված գրունտի նշանակությունը ն առանձնահատկությունները: Պաշտպանված գրունտը դա հողային այն տարածքն է, որի վրա կան հատուկ կառույցներ,ն որտեղ արհեստականորենստեղծն

ված են բոլոր անհրւսժեշտ պայմաններըբույսեր աճեցնելու համար, տարվա այն ժամանակահատվածում, երբ բաց դաշտում դա հնարավոր

չէ:

Բնակչությանը շուրջտարյա թարմ բանջարեղենով ապահովելու եղանակներից մեկը, փաստորեն պաշտպանված գրունտի կառույցներում դրանց մշակություննէ: Պաշտպանվածգրունտը ունի երկակինշանակություն: Բաց ն պաշտպանվածգրունտի համար սածիլներիաճեցում: Բանջարեղենիարտադրություն տարվա այն ժամանակահատվածում, երբ բաց գրունտի պայմաններընպաստավորչեն: Պաշտպանվածգրունտի առանձնահակտություններն են. ն Վատուկ կառույցների տեխնիկականմիջոցների(ապակեպատ կամ թաղանթապատմակերեսներ,ջեռուցման համակարգերն սարքեր, սնուցման, օդափոխության ն լուսավորության կարգավորիչմիջոցներ) -

-

-

առկայություն:

Բաց գրունտի համեմատ փոքր տարածքներ: Մակերեսի բացարձակ ինտենսիվ շահագործում (դարակների, կախոցների օգտագործում, միննույն տեղում մի քանի վեգետացիոն -

-

շրջանով բույսերի մշակություն): Շատ բարձր բերքատվության ապահովում (բաց գրունտի 1.5-2 անգամ ալլելի): համեմատ Աշխատանքների առավել մեքենայացում ն էլեկտրիֆիկացում, որոշ դեպքերում նան ավտոմատացում (ծրագրավորման ն բարձր տեխնոլոգիաների կիրառմանհնարավորություն): Արտադրանքիբարձր ինքնարժեք պայմանավորված նյութականն ֆինանսականմեծ ներդրումներով: Ագրոտեխնիկականմիջոցառումներիառավել բարդ համակարգեր,հետնաբարնան մասնագիտական որոշակի ունակությունների ն հմտությանանհրաժեշտ առկայություն: Պաշտպանվածգրունտի տեսակները:Դրանք բազմազան են, սակայն կարելի է բաժանել երկու խմբի` տաքացվող գրունտ ն կուլտիվացիոնկառույցներ: Տաքացվող գրունտում կիրառվում են բույսերի մշակության համար անհրաժեշտպայմաններստեղծելու համեմատաբար հասարակ ն պարզ ձներ, որոնց նպատակն է գարնանը ն աշնանը օդի ն հողի ջերմաստիճանիժամանակավորիջեցման պայմաններում բանջարանոցային բույսեր մշակել առանցմեծ ծախսերի:Այսպիսիկառույցներում հնարավոր է բաց դաշտի համար սածիլներ աճեցնել ն դաշտային -

-

-

մշակության համեմատ 15-25 օր վաղ բանջարեղենի բերք ունենալ: Կուլտիվացիոն կառույցները դրանք հատուկ հարմարեցված ն սարքավորվաճ`,տնական ժամանակի համար նախատեսված ն բույսերի աճեցման համար արհեստական պայմաններ ստեղծելուն նպատակաուղղվածհամակարգեր են: Դրանք ստորաբաժանվում են ջերմոցներին ջերմատների: ա) Ջերմոցները իրենցից ներկայացնում են փոքրածավալ կառույցներ, որոնք տարբերվում են տաքացվող գրունտից ն ջերմատներից նրանով, որ կառույցներում մարդիկ աշխատում են դրսից, կողքերից ն ունեն շարժականծածկոցներ (շրջանակներ` ապակեպատ ցածր ջերմաստիճանի կամ թաղանթապատ): Դրանք դրսի շատ դեպքում բացել չի կարելի` բույսերը չցրտահարելու համար: Դրա համարէլ ջերմոցներըշահագործում են գարնանը,ամռանըն աշնանը: Ջերմոցների գլխավոր նպատակը` սածիլների աճեցումն է, որից ազատված տարածքներում հետագայում մշակում են վաղահաս բանջարեղեն: բ) Ջերմատները ջերմոցներիցտարբերվում են իրենց ծավալներով ն բարձրությամբ, որը հնարավորություն է տալիս սպասարկելու անձնակազմին,մշակության աշխատանքներիկատարմանժամանակ ներսում: միշտ գտնվել կառույցների Ջերմատների հիմնական նպատակը թարմ բանջարեղենի մշակումն է արտասեզոնային ժամկետում, ինչպես նան բաց ն փակ գրունտներիհամար սածիլներիստացումը: Կախված ջերմատներիշահագործմանժամկետից տարբերակում են ձմեռայինն գարնանայինկառույցներ:

-

Տաքացվողգրունտ Բանջարաբուծությունում կիրառվող տաքացվող գրունտի են: Ա է Եվ տեսակները բազմաթիվ շատ դժվար բաց տաքացվող գրունտի պարզ կառույցների միջն կտրուկ սահմաններ դնել: Այժմ ունեն. մեծ կիրառություն դրանցիցառավել Բաց սածիլանոցները,որոնք սովորական բաց գրունտին բնորոշ տարածքներ են, ուշ ժամկետում բաց դաշտի համար սածիլներ աճեցնելու նպատակով, սակայն երբեմն բույսերի ծլման շրջանում ցրտահարություններիցպաշտպանելու համար օգտագործում են անձրնացմանկամ ծխահարմանմիջոցներ:

Սառը սածիլանոցները,

պարզունակ

կառույցներ են, նար Բուների ածիլներ շոռ առարավոր գրտերից նե լու համար օգտագործում են անթափանց ծածկոցներ: ոի 1-5 մ լայնքով շրջանակ (ջերմոցի շրջանակի դադուլում է սածիլանոցիվրա ն ունի ցանցածն ոո (եղեգից) սավաններ, երբեմն նան շատ

դիտե եգնելու համար ար մաման

մառտպաւ " իոաքոցը նման) ՐԱՐ լ

Րաիրիլեն ներ թիլենային թաղանթներ: յին

որի պ

իա

Տաք սածիլանոցնե

բույսերը

ծածկոց,

։

ոսեր

են մինչն4

հաստությամբբերրի հողաշերտով: Փոսի սածիլանոցներում տեղադրվում է ն սմ

են

ժամկետիհամար:

՛

սածիլներ ավելի

մշակում

են

բույսեր:20-30

վաղ ժամկետի համար վարունգ, պայմաննե օր անց, երբեղանակային

ենմեծացել են,իսկ այնքան որթաղա Սպաստավոր բույսերը հ

եպ

այլ

խանգարում է, դրանք հավաքում են Ն հեռացնում դաշտից, իսկ մշակությունը ինչպես բաց դաշտում: օգտագործվում են մետաղական կիսաշրջանաձն հենարաններ, իսկ վրանաձնի դեպքում երկթեքծածկոցներկրող կառուցվածքներ` Կիսաշրջանաձն հենարանները 4-6 մմ մետաղալարից են ն տեղադրվում են միմյանցից 2-3 մ հեռավորության վրա: Թունելների է, բայգ 50մ-ից ոչ ավելի: Դրանց լայնությունը երկարությունը,կամավոր մ (այս չափերը պայմա0.7-1.2 մ է, իսկ բարձրությունը` 0.4-0.:6 նավորվածեն նան թաղանթիչափերով): Նրանց վրա փռվածթաղանթը եզրերից ամրացվում է հողի մակերեսին,իսկ ծայրերից հավաքվումէ ն մեկ կեւոում ամրացվում, որը հետագայում օդափոխմաննպատակով պետք է հնարավոր լինի պարբերաբար բացել:

արունակում

:

կառույցներում Յիմնակմախքով-ջունելային

փայտից: :

Երեվաննար իր որուք ինչպես վրա, է անթափանց գրտահարությունների ժամանա պատվում Գոնով. Այստեղ աճեցնում ուշահաս կաղամբի լցված են

կառույզներում

սառր

վաղ

ՋԵՐՄՈՑՆԵՐԻ

ՏԻՊԵՐԸ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

կառուցվածքի ջերմոցները լինում են միաթեք-գետնափոր, միաթեք-վերգետնյա ն երկթեք տիպերի: Այս տիպերից առավել տարածվաձը առայժմ ռուսական միաթեք տիպի ջերմոցներն են՝ կենսաբանականկամ ւոեխնիկական ջեռուցմամբ:Մեզ մոտ տարածված են նան միաթեք ջերմոցները`արնային տաքացմամբ: Ռուսական միաթեք տիպի ջերմոցը բաղկացած է փոսից, արկղից, ապակեպաւոշրջանակից ն ծածկոցից: Նայած շահագործման ժամանակին,ջերմոցի փոսի խորությունը լինում է 40-70 սմ. Ձմռան ամիսներին շահագործվող ջերմոցների փոսերը լինում են 60-70 սմ խորության, իսկ փետրվար-մարտ-ապրիլ Ըստ

Թունելայինտիսլիժամանակավոր ծածկոցների կառուցվածքը

Առանց հիմնակմախքի կառույցներըպատրաստում են` հողը մեքենայականմշակության ենթարկելուց ե ցանքից հեւոո, թաղանթապատելով այն ի շնորհիվ շարքերի միջն. գտնվող հողաթմբերի,որոնք հենարանիդեր են կատարում: Թաղանթներիեզրերը ամրացվումեն հողի մակերեսին:Շատ դեպքերում ցանքի ն թմբերի (հենարանների) պատրաստման աշխատանքները ն նրանց վրա թաղանթի փռումը կատարվումէ մեքենայացված՝մեկ ընթացքով: Հիմնականումնման

ամիսներինշահագործվողներինը4̀0-50

սմ:

Բոլոր տիպի ջերմոցների փոսերի լայնությունը 1.54 է, իսկ երկարությունը կախվածէ նրանից, թե մեկ փոսի վրա քանի ջերմոցային է տվել, որ շրջանակ է դրվելու: Արտադրության փորձը ցույց ամենահարմարը20 շրջանականոցջերմոցներնեն, որի դեպքում փոսի

երկարությունըլինումէ21.2 մ: Ջերմոցային շրջանակը մեզ մոտ ունի ստանդարտ մեծություն՝ 180:106 սմ,ն երեք միջնաձողերովբաժանված է չորս լուսանցքների:

Ջերմոցներիջեռուցմանհամակարգերը երեքն են. են Տեխնիկական.ջեռուցում ն տաք ջրով, էլեկտրականությամբ

շոգիով:

Կենսաբանական. ջեռուցում են գոմաղբով, տնային աղբով

թափուկներով:

ն

այլ

Արնային.օգտագործում են միայն արնի ջերմայինէներգիան: Արնի ջերմային էներգիան օգտագործում են ջեռուցման բոլոր համակարգերում, որպես լրացուցիչ աղբյուր: էլեկտրական ն ջրային ջեռուցումները տեխնիկապես ավելի կատարելագործվածեն ն պահանջում են բարդ սարքավորում ու մասնագետկադրեր: Գոմաղբըն տնային աղբը կենսաբանական ջեռուցման հիմնական նյութերնեն:

Լ.

-

՛

չ(,

Ն

այտա.

Հա

-ՄԵ--Տ"2 Տ/շ 2 ,

շ

ԱԱՄՀԱՅ

Հ

՛"

Տ

Յ-՝

աա

ԵԱ

ՀԷՅՅՏ-" աաա

/269 «

«21: ՆՀ ՀԱՅՏԵՐ Ա Աշ», ՛ ., ԱՐԵՆ «152: Ծ 22 չառ ..

ս.

-

«ռ

200---Հ շ00

ր

ծ

7260.

Հաաա

շ001---

կտրվածքը Ջերմոցի ընդլայնական ((եննաբաճականտաքացմամբ)

Տավարի աղբը մաքուր վիճակում չի օգտագործվումջերմոցների տաքացման համար. ծակոտկենությունն ու Օօդաթաւիանցելիությունը բարձրացնելու համար նրան խառնում են որնէ մեծածավալ նյութ՝ փայտիթեփ, ծղոտ, դարմանկամ ձիու ու ոչխարի թարմաղբ: Ոչխարի աղբը նույնպեսկենսաբանականլավ վառելանյութ է: Խոզի աղբը ջերմոցներըտաքացնելու համարօգտագործելիչէ: Կենսաբանականշատ լավ վառելանյութ է քաղաքային(կենցաղային) աղբը, որը թեն ուշ է տաքանում (25-30 օրում), սակայն առաջացնում է մինչն 75Շ: ջերմություն ն այրմանտնողությունը 6 ամիս է: Միջին խորությանջերմոցներում (50 սմ) մեկ շրջանակի ներսում օգտագործում են 0.5 տոննա կենսաբանականվառելանյութ: Ջերմոցների համար կենսաբանական վառելանյութը տնտեսություն են ւիոխադրումաշնանը ն այն շարունակում մինչն ջերմոցները լցնելը: Նորմալ ձնով ւվպահածգ̀ոմաղբը կույտ անելուց 3-4 օր հետո սկսում է քայքայվել (տաքանալ), ն 7-րդ օրը կույտում ջերմությունը հասնումէ մինչն 75Շ5: Տավարի աղբը սկսում է տաքանալ կույտ անելուց 10-15 օր, իսկ տնայինաղբը` 25-30 օր հետո: Պետք է իմանալ, որ ջերմոցըկարելի է լցնել միայն այն ժամանակ, երբ կույտ արած գոմաղբը լավ տաքացել է ն ունի 50-55Շ--իցոչ պակաս ջերմություն: Ջերմոցի հողը: Ջերմոցներում, որպես կանոն, օգտագործումեն բուսահողից, տորֆից ն ճմահողից կամ խամ հողից բաղկացած խառնուրդներ: Տորֆի առկայության դեպքում հանձնարարվում է հետնյալ բաղադրության հողախառնուրդ՝3 մաս տորֆ, 1 մաս բուսահող, 1 մաս ճմահող: Տորֆ չլինելու դեպքում վերցնում են 6 մաս բուսահող ն 3 մաս ճմահող: Կարելիէ վերցնել նան 2 մաս բուսահող, 1 մաս տորֆ ն 1 մաս ճմահող: Գողախառնուրդիյուրաքանչյուր խորանարդ մետրին խաղնում են 2-4 կգ ազոտական պարարտանյութ, 4-5 կգ սուպերֆոսֆատ ն 2-2.5 կգ կալիումականպարարտանյութ: երբ Ջերմոցային հողախառնուրդը ավելի որակով է ստացվում, խառնուրդիմեջ մտնող նյութերը պատրաստվումեն կոմւպոստացումով: Երբ նստեցրածկենսավառելանյութում այրման պրոցեսը վերականգնվում է, լցնում են ջերմոցի հողը: Ջերմոցի հողն ամեն տարի փոխելու կարիք չկա. միայն պետք է այն թարմացնել բուսահողով կամ տորֆով ն սնկային ն բակտերիային

'

հիվանդություններիցզերծ պահելու համարախտահանել: Նորմալ պայմաններում ջերմոցի հողը փոխում են տարին մեկ անգամ: Ջերմոցային փոսերի մեջ հողն այնպես պետք է լցնել, որ շրջանակը ծածկելուց հետո հողի մակերեսի ն ապակու միջն 12-15 սմ ազատ տարածություն մնա: Հակառակ դեպքում բույսերը կձգվեն դեպի լույսը, կերկարեն,կնվազեն ն կանպետքանան: Ջերմոցում հողախառնուրդը լցնում են 15-18 սմ շերտով, մեկ շրջանակիտակ 0.25մ5:

էլեկտրական ջեռուցմամբ ջերմոցներ: Պաշտպանված գրունտի ջեռուցման ամենակատարելագործված եղանակը էլեկտրական ջեռուցումն է, որի դեպքում լիակատարհնարավորություն է ստեղծվում օրվա ցանկացած ժամին իջեցնել կամ բարձրացնել կուլտիվացիոն շենքի ջերմաստիճանը:

ՋԵՐՄԱՏՆԵՐԻ

ՏԻՊԵՐԸ

ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

կառուցվածքայինառանձնահտակություններիջերմատները հիմնականումլինում են երկու տիպի. երկթեք-անգարայինն բազմաերկթեք բլոկային: Ըստ օգտագործմաննպատակի ջերմատները հատկացվում են բանջարեղենի, ծաղիկների, սածիլների ն խորդենու կտրոններիաճեցմանհամար: Գոյություն ունեն հատուկ անգարային ջերմատներ (բարձր տանիքով), որոնցում աճեցվում են ցիտրուսային մշակաբույսեր: Ավստրիայում լայն տարածումեն ստացել նան աշտարակային տիպի ջերմատներ, որտեղ բանջարեղենի ն ծաղիկների աճեցման արդյունաբերական արտադրությունըտարվում է կոնվեյեր եղանակով: Ըստ օգտագործման ժամանակաշրջանիջերմատները լինում են ձմեռային,որի շահագործումը տարվում է կլոր տարին, ն գարնանային` շահագործվում են գարնանը ն աշնանը: Ջերմատան տանիքի ծածկը լինում է ապակեպատ ն սինթետիկ թաղանթապատկամ օրգանական ապակիովպատված: . Կախված մշակության եղանակից ջերմատները լինում են գրունտային, որտեղ բանջարանոցայինբույսերի մշակությունը տարվում է հատուկ պատրաստված հողախառնուրդներիվրա, անհող-հիդրոպոնիկ` բույսերի մշակությունը արհեստական սուբստրատների վրա, Ըստ

ԻՎԱԱԻԻՈ

.

:

ՓԵ":

Վ

ԹԱՂԵՐԸ ՄՆԵ

աշն

`

ծ

5.2 ԵԵ

է.

5.9.

չԷ»,

։

5`

օծ" Է:

գ-

ՅԱ,

Դաո

."

Ֆ

. լ,

'

5.7.

Էլեկտրականությամբտաքացվող ընդլայնականկտրվածքը ջերմոցի

Ջրային ջեռուցմամբ ջերմոցի կառուցվածքը հետնյալն է. նույն սմ ռուսական ջերմոցների փոսի հատակին լցնում են 10-12 սմ ն հաստությամբ խարամ, երկու շարքով խորությամբ փոսի պատերից15 սմ հեռավորությամբդասավորում են 6-8 սմ տրամագիծ ունեցող ջրատար խողովակներ: Այնուհետն այդ խողուլակներիվրա լցնում են 20 սմ հաստության մաքուր ավազ, ապա՝ ջերմոցի հողը` 18-20 սմ շերտով: Բացի հողը տաքացնող խողովակներից, ջերմոցի արկղի պատերին զուգահեռ տեղադրում են նան ջերմոցի օդը տաքացնող խողովակներ(նույնպես 7-10" թեքությամբ): Ջրային ջեռուցմամբ ջերմոցները կենսաբանական վառելանյութերով տաքացվող ջերմոցների համեմատությամբ ավելի կատարելագործված են, մշտապես շահագործվող ն ապահովում են բույսերի աճի համարպահանջվողբոլոր արտաքին գործոնները:

ն շամպինիոնային: Ֆիտոտրոն

Ջերմատան յուրաքանչյուր տիպն ունի իր առավելությունները ու թերությունները: Բլոկային ջերմատներըունեն որոշակի առավելություններ: Նախ, նրանցում օգտակար հողային տարածությունները կազմում են 947 տոկոս ն, ամենակարնորը, որ ջեռուցման վրա կատարված ծախսերը տնտեսվում են 15-25 տոկոսով: Բացի այդ, հեշտությամբ է իրագործվում տեխնոլոգիականպրոցեսների ավտոմատացումը ն ավելի արդյունաւվետեն կատարվում մեքենայացման աշխատանքները:

ննգարայինջերմատներըհիմնականումտեղադրում են այն տարաձաշրջաններում, որտեղ ձմռան ամիսներին մեծ է ձյունածածձկր, իսկ բազմահարկ բլոկային ջերմւսւոները`հարավային ն կենտրոնւսկան, աշտարակային ջերմատները` սակավահող ն արնի ֆոտուսինթետիկ ակտիվռադիացիայով հարուստ շրջաններում: Կառուցվող ջերմատներումլուսավորության ն ջերմությանռեժիմը ճիշտ կարգավորելունպատակովանհրաժեշտ է, որ դրանք տեղադրվեն ըստ երկարության` հյուսիսից դեպի հարավ, այսինքն` տանիքիծածկի մի թեքությունը լինի դեպի արնելյան կողմը, մյուսը՝ արեմտյան: Բանջարաբուծությունումշահագործվող ջերմատներըպետք է բավարարենհետնյալպահանջներին. էներգիայինվազագույն ծախսեր ցերեկը ն գիշերը, ցերեկայինլույսի առավելագույնթափանցելիություն, Օդով լավ ապւսհովվածություն, աշխատուժիոչ մեծ ծախսեր, ինչպեսկառույցներում,այնպես էլ դրանցիցդուրս, եղանակային պայմանների (արնային ճառագայթում, քամի, կարկուտ,ձյուն) նկատմամբ կայունություն: Բանջարաբուծությունումօգտագործվող թաղանթներ: ն ոչ գործվածքայիննյութերը: Ոչ թանկարժեք թափանցիկ թաղանթներ լայնորեն սկսել են ԱՄՆ-ում օգտագործել 1960թ-ից սկզբում Ճապոնիայում, հետո նան (Կալիֆորնիա), ապա Եվրուպայում: Այն օգտագործվում է ջերմոցների, շաոքերի, թունելային կառույցների ծածկման համար: Ներկայումս նման ծածկոցներիտակից ստացվողբերքը գերազանցում է ապակեպատ ծածկոցների տակից ստացվողին: Այսօր արդեն նման ծածկոցներ կիրառվումեն գրեթե ամենուր: Թափանգիկթաղանթները անկայուն են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներինկատմամբ,որոնց ներազդեցությամբ դրանք դառնում են փուխր ն փշրվում են: Այդպիսինները օգտագործվում են ընդամենը մեկ տարի: Իսկ եթե թաղանթներըօգտագործվել են միայն գարնանը, ապա պահպանելով, մութ պայմաններում, դրանց օգտագործումը կարելի է երկարացնել մինչն 2 տարի: Կրկնակի օգտագործված թաղանթիտակ ջրային գոլորշիներ (կոնդենսանտներ)չեն առաջանում: Արդյունքում` բարձրանում է լուսաթափանցելիությունը, բարելավվումէ բույսերի աճի պայմանները: Բայց հին թաղանթներըհեշտությամբ նան պատռվումեն: Պոլիէթիլենային թաղանթներիամենամեծ թերությունը

մեծ

տակ գիշերը է: Այդպիսիթաղանթների ջերճահաղորդականությունն

ավելի ցածր ջերմաստիճանէ արձանագրվումքան ապակու կամ տակ: թաղանթների պոլիվինիլքլորիդային

-

-

-.

-

Ը

-

Ջերմատներ լայնաքոիչք, ծ- թեթն բլոկավոր (3,2մ լայնքով) անգարային Շ-

բլոկավոր ուժեղացված-լայնաթռիչք

Ներկայումս արտադրվումեն նան պոլիէթիլենայինթաղանթներ հատուկ հավելումներով, որը նվազեցնում է արտաքին անհարհոսում են, թությունը: Այսպիսիթաղանթներիտակից կոնդենսատները ն բույսերի նորմալ աճի համար հետնաբար ն չի առաջանումցող, որը ավելի լավ պայմաններէ ստեղծում: Լավագույն թափանցելիության մեջ, որը բանջարաբուծության շնորհիվ այն ունի լայն կիրառելիություն սակայնավելի թանկէ, քան սովորականը: թաղանթներ,կտրվածքով: Արտադրվումեն նան պոլիէթիլենային էլեկտրոստատիկհատկությունների շնորհիվ պոլիվինիլբլորիդային թաղանթները ավելի արագ են կեղտուտվում, թան պոլիեն էթիլենային թաղանթները:Մակայն սրանք ավելի դիմացկուն են ուլտրամանուշակագույնճառագայթների նկատմամբ ն կարող ծառայել երեք-չորս տարի: Դրանք այրվում են դանդաղ, դեղին բոցով, առաջացնելովքլորաջրածին անգույն, հոտով ն թունավոր: Այդպիսի ավելի ծանր են ն սուզվում են ջրում: թաղանթները "նյութերը (բամբակյա խոլստ, պլաուտինկա) Ոչ գործվածքային են կայունությամբ ուլտրամանուշակագու իրենց ընկնում աչքի լավ լուսաթափանցելիությամբ, ճառագայթման նկատմամբ, թույլ -

օդափոխանակմամբ, տաքացման ոչ բարձր արդյունքով: Դրա արդյունքում այն կարելի է մինչԿ բերքահավաքը թողնել բույսերի վրա, կարգավորելովնրաբարձրությունը բույսերի աճից կախված: Սինթետիկ թաղանթները որպես ծածկոց օգտագործելիս է անհրաժեշտ գիտենալ. Թաղանթները պետք

է

ապահովեն բարձր լուսաթափանցելություն սովորական ճառագայթներին որոշակիորեն նան ինֆրակարմիրհատվածիհամար (3000 նմ-ից ավելի): Դրանքպետք է ունենան մեխանիկական մեծ ամրություն: Խոնավություն, պետք է ոչ թե կուտակվի ջրակաթիլների ձնով, այլ հոսի նրա վրայից: Եվ վերջապես կարնորէ թաղանթներիարժեքը: Թաղանթների ամրացումը պետք է կատարվի հատուկ ամրակներով, որոշակի հարմարանքների միջոցով, իսկ երկշերտ հատվածները պետք է լցվեն օդով ջերմամեկուսացման նպատակով: Դրանքավելի կայուն են քամիներինկատմամբ: -

-

ՍԱԾԻԼՆԵՐԻ

ԱՃԵՑՄԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ

Պամիդորի, տաբդեղի ն բադրիջանի սածիլները Արարատյան արնային դաշտավայրում կարելի է աճեցնել տաքացվող ու գրունտի սածիլանոցներում,իսկ նախալեռնային ջերմոցներում ն բաց ն լեռնայինգոտիներում՝ միայն ՛տաքացվողջերմոցներում: Ջերմասեր բույսերի` պոմիդորի,տաքդեղի ն բադրիջանիցանքի համար ջերմոցի ջերմությունը պետք է լինի 20-25Շ, իսկ հողի Շ: 18-20 կաղամբիհամար` Շարքերով ցանքը ձեռքով կատարելու համար օգտագործում են ճաղավոր կամ ատամնավորմարկյորներ: Ցանելուց հետո պետք է ջրել շատ մանր անցքեր ունեցող ցնցուղներով, դնել շրջանակները ն ջերմոցը ծածկոցներով ծածկել: Արնայինջերմոցները ցերեկը ծածկելու կարիք չկա: Մինչն սերմերը ծլելը ջերմոցներում պահպանում են 22-24"Շ-ի

ջերմություն: Ծիլերը երնալուց մինչե առաջին իսկական տերնեներիառաջւա-

է իջեցնել ցումըն ցերեկը ն գիշերը ջերմաստիճանըպետք 12-15-Շ-ի: Առաջին տերնեներըերնալուց հետո, մինչն փոխադրելը, ցերեկները ջերմությունը պետքէ պահպանել 22-24`Շ-ի սահմաններում, իսկ գիշերները` իջեցնել 12-14"Շ-իցորպեսզի բույսերը չձգվեն, լավ

դաշտ

արմատայինհամակարգկազմակերպեն Ա լինեն կարճ ու հաստ: Արնոտ է 12-15'Շ-ի, տաք օրերին, երբ դրսում ջերմությունը հասնում անհրաժեշտ է ջերմոցները ցերեկվա ընթացքում ամբողջովին բաց պահելն շրջանակներովծածկել միայն գիշերները: Ցանքի օրից սկսած ջերմոցները ամեն օր պետք է օդափոխել` հետնելով, որ ջերմաստիճանըշատ չիջնի: Օդափոխելու համար կողմից: շրջանակներըպետք բարձրացնել հետո խիտ ծլած աշխատանքը ամենակարնոր Սերմի ծլելուց նոսրացնելնէ: բույսերը Պետք է նոսրացնել առաջին իսկական ւոռերնները երնալու ժամանակ ն շարքերում բույսերը թողնել 565 սմ, իսկ լեռնային շրջաններում` 8-10 սմ հեռավորությամբ: Նոսրացնելիս մեկ շրջանակի տակ դաշտավայրում թողնում են 250-300 բույս: Սածիլները 350-450 բույս, իսկ լեռնային շրջաններում`

է

քամու հակառակ

ժամանակին

չի

դրանիցխիտ աճեցնել թույլատրվում: Նոսրացմանժամանակ հանած բույսերը պետք է վերատնկել մի այլ ջերմոցում (պիկիրովկա),իսկ տեղում թողած բույսերի վրա, մինչն ն ջրել: Դա շաքիլատերններիկոթունը, թեթն հողախառնուրդմաղել կփոխարինի պիկիրովկայինն կնպաստի ցողունի հողով ծածկված առաջացմանը: մասից առատ մազարմատների հետո խնամքի համար պետք է առօրյա սածիլների Դրանից կատարել օդափոխություն,քաղհան, փխրեցում, ջրում ն սնուցում: Սածիլները պետք է սնուցել օրգանականն հանքային պարարտանյութերով: Երկրորդ անգամ սածիլները սնուցում են 15 օր հետո հանքաին մեկ դույլ ջրին 18-20 գ ամոնիումականսելիտրա, պարարտանյութերով՝ 40-50 գ կալիումական աղ խառնելով: գ սուպերֆոսֆատ ն 15-20 Ջերմոցի յուրաքանչյուր շրջանակի քույսերը լուծույթով սնուցելուց հետո դրանք նորից ջրով: 1-2 դույլմաքուր է դաշտ փոխադրելուց տալ սածիլները Երրորդ սնուցումըպետք 10 օր առաջ` գոմաղբահեղուկով:Տավարի թարմ գոմաղբը ջրում նոսրացնում են 5-6 անգամ: Գոմաղբահեղուկը սածիլանոցի հողին տալիս է կպչողականությունն ապահովում է սածիլները հողագնդով դաշտ փոխադրելուգործը: սածիլը դաշտ փոխադրելու ժամանակ պետք է Լավ աճեցրած ունենա 5-7 տերն, լինի կարճ, հաստԼ մուգ կանաչ գույնի: Լեռնային շրջաններում սածիլը ջերմոցում պետք է մնա մինչն առաջինծաղկառղկույզիկոկոնումը:

լվանալ

|

Դաշտ փոխադրելուց 4-5 ժամ առաջ ջերմոցի սածիլները լավ ջրում են, որպեսզի նրանք հողագնդուվ դուրս գան ն արմատները չմերկանան: ՍՄածիլներըջերմոցից հանում են ոչ թե քաշելով, այլ փայտե փոքրիկ շեղբով տակից կտրում ն հողի գնդով զգուշությամբ դուրս

են հանում:

Լավ պետք է իմանալ, որ միայն հողագնդովհանած սածիլներն են տալիս բարձր տոկոս կպչողականությունն սածիլումից հետո, առանց ընդհատմանշարունակումիրենց աճը: Աղյուսակ 10 ն Ցանքիժամկետըջերմոցում սածիլմանժամկետըդաշտում

Գոտիներ 1.

|

Տաքացվողջերմոց| Արնայինջերմոց ցանքի| դաշտում| ցանքի | դաշտում

|

|սածիլելուլ ժամսածիլելու ժամկետը կետը | ժամկետը

տաց.

կետը |

Դաշտավայր| 10/2-25/2

յանիսածիլելու ժամկետը ը

| 20/4-10/5 | 1/3-10/3 | 25/4-20/5 | 10/4-25/4 |

| արիա 3-Լեռնային 10/3-20/3

Բաց սածիլանոց դաշտում

10/5-25/5

| 1/4-10/4|

6Թ-5Թ

1/6-15/8

1/6-15/6 -

-

-

-

Աղյուսակ11 (գ-ով)

սերմի քանակը

Մեկ շրջանակիտակ ցանվելիք ն աճեցվողսածիլներիթիվը

Մշակվող բույսը

Սաճիլեռրի ոավի տաավելին տա

1.

Վաղահաս

2.

կաղամբ Պոմիդոր

4.

Բադրիջան

ն

սերմերի

քանակը,(գ)

3.5

նե

Մե

մակերեսը, սածիլներիթիվը, սմ

սմ

6.4

հատ

8-10

8:46

300-350

12-15

6»6

400-450

Բաց սածիլանոցներ:Բացի ջերմոցներից,բանջարեղենիսածիլների զգալի մասը աճեցվում է բաց սածիլանոցներում,ըստ որում Արարատյան հարթավայրումն մասամբ նախալեռնայինգոտում պոմիդորը,

գոտիներումաճեցվումեն բաց սածիլանոցներում: Բաց սածիլանոցներինպետք է հատկացնել ջերմոցներին մոտ գտնվող լավագույն հողակտորներիցմեկը, որն ունենա լավ ստրուկն հյուսիսայինքամիներիցպաշտտուրա, լինի մոլախոտերիցմաքուր լոր

պանված: Մշակաբույսիմեկի հեկտարի համար պահանջվում է 150-200 քառ. մ սածիլանոցիտարածություն,որից ստացվում է 45000-70000 սածիլ: Սածիլանոցիհողը պետք է հերկել անպայման աշնանը` 25-30 սմ խորությամբ, ն պարարտացնելկանոնավոր պահպանվածգոմաղբով՝ ց/հա տոննայի հաշվով, ավելացնելով 25-3 հեկտարին 80-100 աղ: սուպերֆոսֆատ ն 1 ց/հա կալիումական Վաղ գարնանը հողը պետք է փոցխել, իսկ ցանքից 5-7 օր առաջ՝ կուլտիվացիակամ կատարել նախացանքային 2-2.5 ց/հա ամոնիումական սելիտրա, ց/հա մտցնել մեջ հոդի ն Այնուհետն աղ: կալիումական ցհա սուպերֆոսւֆատ հողամասը պետք է փոցխել, հարթեցնել ն պատրաստելսածիլանոցի մարգերը: Սածիլանոցիմարգերը պետք է ունենան 1.5 մ լայնություն ն 15-20 մ երկարություն, մարգերի թմբերը լինեն 45-50 սմ ն տափակ, որպեսզի մեջ չ չմտնեն ն մա րդիկ մարգերի ատարելիս նքնե մարգերի

որի աման չիզելում, 2-2.5

-

-

Այս ժամկետները օրինակելի են, բայց յուրաքանչյուր տարի անհրաժեշտէ ճշտել` ելնելով տարվա եղանակից:

Մե

տաքդեղը ն բադրիջանըհնարավորէ մշակել գրունտայինսածիլներով, իսկ լեռնային շրջաններումայդ մշակաբույսերի սածիլները անպայման պետք է աճեցնել ջերմոցներում: Բացի այդ, ուշահաս ն միջահաս կաղամբներիսածիլներըմեր բո-

Ն կեա խմեն Գ որերի սածիլանոցներումպոմիդորը,

մեջ

տաքդեղը ն բադրիջանըպետք Բաց է ցանել 8-10 սմ հեռավորությանշարքերով, իսկ նոսրացմանժամանակ միջբուսային տարածությունը թոդնել 6-8 սմ: Այսպիսով 1 քառ. մ սածիլ: Ուշահաս ն միջահաս տարածությունից կստագւ|ի կաղամբներըպետք է ցանել շարքը շարքից 10 սմ ն բույսը բույսից 6 սմ հեռավորությամբ: Բաց սածիլանոցի մեկ քառակուսի մետրում պետք է ցանել 6 գ 3-5 գ ուշահաս ն միջահաս պոմիդորի,8 գ տաքդեղի,8 գ բադրիջանի,

200-300

Ցանելուց հետո մարգերը դանդաղ ն հավասար ջրել ն լավ կլինի ծածկել ծածկոգներով, նախ հողի խոնավությունը պահպանելու ն ապա զիշերվա ցրտերից պաշտպանելուհամար: Ծիլերը երնալուց հետո ծածկոցներըպետք է վերցնել, նոսրացնել

որքան հնարավոր է շուտ,

առաջանալը:

բայց

ոչ ուշ,

քան առաջին իսկականտերնի

Մածիլանոցըպետք է քաղհանել որքան հնարավոր է շուտ ն հաճախ, մոլախոտերի մատղաշ հասակում: Քաղհանել ջրելուց 1-2 օր հետո,հողի քեշի ժամանակ: Բաց սածիլանոցներում խնամքի մյուս բոլոր միջոցառումները նույնն են, ինչ որ ջերմոցներում: Սածիլների աճեցումը թաղարներում: (Թաղարային սածիլների աճեցման համար կարելի է Օգտագործելրլ3:տարբեր բնույթի խորանարդիկներ,թաղարներ, կասետներ(պլաստիններ): Նման աճում են պայմաններում բույսեր, հավասարաչափ, ն ձնավորելով արմատներ տերնեներ:Ընդ որում ցանքը կարելի է կամ անմիջապեստեղում, կամ վերատնկել կատարել (պիկիրովկա): Բանջարաբուծության մեջ առավելությունը տրվում է սեղմված խորանարդիկներին(323 սմ կամ 102«10սմ),որոնք պատրաստում են ստանդարտացված՝հումուսայինհողազանգվածից ն տորֆից: Բայց նան է կարլի Օգտագորել տեղական հող: .Մեղմված ունեն նան ն է խորանարդիկները նշատեղեր, որտեղ ցանվում սերմը: Եա է ժամանակ ցանքի աշխատանքը զուգակցվում խորանարդիկների պատրաստման աշխատանքներին (պրեսին) հատուկ (մեխանիկական կամ պնեմատիկ)սարքի միջոցով: ժամանակակից նման սարքերում աշխատանքի արտադրողականությունը (4: 4 չափի դեպքում) 1 ժամում կազմում է 40.000 խորանարդիկ:Այս պարագայում կարնորէ սերմերիբարձր ծլունակության ապահովումը: Միանգամից ցանված խորանարդիկները այնուհետն մինչն ծլելը խոնավությունը պահպանելու ն բարձր ջերմաստիճան ապահովելու նպատակով պատում են թափանցիկ թաղանթներով, որը նպաստում է բարձր ծլունակություն ապահովելուն: Թղթե խորանարդիկներ: պատրաստում են հատուկ թղթից, սոսնձված ջրակայուն սոսնձով: Սածիլների աճեցման հատուկ ձն է ժապավենների վրա մշակությունը (Օտ ՃՇ): Ժապավեններըմինչն 400 մ երկարություն ունեն, պատրաստվածեն թղթից, որը մի կողմից պատված է պոլիէթիլենային շերտով: Անհրաժեշտ հեռավորությունների վրա փակցված են բացվող թղթե բնիկներ, որտեղ էլ գտնվում են սերմերը: Փաթաթվածժապավենի վրաի սերմերից աճեցվում են բույսեր մինչե առաջին տերնի առաջացումը (14 օրական): Որից հետո մեքենայականձեով ժապավենը փռվում է հորիզոնական ձեով անհրաժեշտ խորությամբ: Հողում թղթե

ժապավենը քայքայվում է: Այս մեթոդը բարձրացնում է սերմերի դաշտայինծլունակությունը: Սածիլների կոփումը Ն պահպանումը:Այն հնարավորություն է գրունտից տալիս բույսերինավելի հեշտությամբտանել պաշտպանված (ցածր շոկը առաջացող ժամանակ տեղափոխման դաշտ բագ ջերմաստիճան,գոլորշիացման ակտիվացում, ուլտրամանուշակագույն լուսավորում ն այլն): Բույսերը կուիում են աստիճանաբար պաշտպանվածգրունտում ջերմաստիճանիիջեցմամբ ն ուժեղացվածՕդափոխմամբ: Եթե ինչ որ պատճառով սածիլումը ուշանում է, ապա սածիլանոցումջերամստիճանիիջեցմամբ,ջրումների ուշացմամբ պետք է "կանխել բույսերի հետագա ակտիվ աճը: կարելի է շաբաթ Առանձին դեպքերում սածիլները մի պահպանել սառնարանային պահեստներում 1:Շի ն շատ թույլ լուսավորության (100 լյուքս) պայմաններում:

քանի

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ՄՇԱԿՈՒԹՅԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ

ԳՐՈՒՆՏՈՒՄ

ՊԱՇՏՊԱՆՎԱԾ

Ջերմատներում բույսերը աճեցնում են արհեստականեղանակով պատրաստածհողախառնուրդում,որը պետք է ունենա համապատասհատկություններ,օժտված լինի բարձրկլանոխան ֆիզիկաքիմիական խոնավությամբ,միննույն ժաղականությամբ,օդաթափանցիկությամբ, մանակ պարունակի բույսերի համար բավարար քանակությամբ մատչելիսննդանյութր:Ամեն տարի անհրաժեշտէ հողը թարմացնելքիչ քանակությամբճմահողով ն բուսահողով: Ջերմատան հողախառնուրդը հիմնականում պատրաստում են ճմահողիցկամ դաշտային հողից, բուսահետնյալ բաղադրամասերից ն քանակական հարաբերությունը Յուրաքանչյուրի տորֆից: հողից պայմանականէ, այն կարողէ փոփոխվելկախվածտեղի պայմաններից ն տնտեսությանհնավարություններից: Ֆիզիկաքիմիականհատկություններովօժտվածհողախառնուրդ պատրաստելու համար հարկավոր է վերցնել505» տորֆ, 3092 ճմահող, 2055 բուսահող ն 1մ3 զանգվածին ավելացնել 3-10 մմ մեծության, 0.4 մ3 հրաբխային խարամ: Վերջինս բարձրացնումէ հողախառնուրդի ն կլանողականությունը,երկարացնումջերմածդաթափանցիկությունը տնայինգրունտի օգտագործմանժամանակաշրջանը:

Ջերմատնայինգրունտի ախտահանումը:Ջերմատնայինգրունտի անհերթափոխօգտագործումը, բանջարանոգայինմշակաբույսերիերկարատն վեգետացիոնշրջանը, օդի բարձր ջերմությունն ու խոնավությունը նպաստում են բույսերի հիվանդություններիհարուցիչներին վնասատուներիզանգվածայինզարգացմանն ու տարածմանը: Ջերմատնայինգրունտի ախտահանումը կարնորագույն ն պարտադիր պրոֆիլակտիկ միջոցառումներիցմեկն է, որը կատարվում է հիմնականում ամռան կամ ձմռան ժամանակաշրջանում հին մշակաբույսը նորով փոխարինելու, նոր վեգեւտացիայինպաւորաստվելու ժամանակ: Նախքան գրունտի ախտահանումը անհրաժեշտ է ջերմատնից հեռացնել բուսական մնացորդները, հողը լավ փորել ու եխրեցնել: Որպես կանոն, գրունտից բացի, պետք է ախտահանելնան ջերմատան ապակիները, կապող լարերը, ճանապարհպատերը, դռները, բույսերը ները, գույքը, ինչպես նան ջերմատան շրջակայքը, որի համար նպատակահարմարէ կատարել ռաց ախտահանում` ֆորմալինի 5-10 592 լուծույթներով: օօ. կամ կալիում-պերմանգանատի Ախտահանման արդյունավետ եղանակ է համարվում նան ջերմատներիծխեցումը ծծմբի գազով: Կիրառում են հողի ախտահանմանմի քանի եղանակջ̀երւային,

ն քիճիական կենսաբանական: Ներկայումս արտադրությունում բոլորից

շատ

նակը,

որը

ն

արդյունավետը հանդիսանումէ ջերմային եղաօգտագործմամբ` շոգեհարման իրագործվում է գոլորշու

տարածված

միջոցով: ջերմատներում Բլոկային լայնկիրառությունէ ստացել վրանային

ձնի գոլորշիով ախտահանումը:

Սածիլներիաճեցումըպաշտպանված գրունտիհամար Զերմատնային տնտեսություններում պոմիդորի վարունգի սածիլների մշակության համար առանձնացվումէ հւտուկ սածիլային տարածք, որտեղ դրանք աճեցնում են թաղարներումն խոռոչիկներում: Թաղարների ն հողախառնուրդի պատրաստումըկատարվում է ինչպես բաց դաշտի համար սածիլներաճեցնելիս: Պոմիդորի ն վարունգի մշակության առանձնահատկությունները ջերմատներումՋերմատնայինպոմիդորին վարունգի բերքատվության բարձրացմանգործում վճռական նշանակություն ունեն բույսերիճիշտ ձնավորումը ն համապատասխանՊոմիդորի բույսերի ամենաբերն

քատուն նրա հիմնականցողուննէ, որի վրա հասունանում է ընդհանու շուրջ փոխարինողիվրա` 30-35 բերքի 65-70, իսկ տոկոսը:Ջերմատներում մշակվող դետերմինանտ թուփ ունեցող պոմիդորի սորտերը պետք է ձնավորել մեկ (հիմնական) կամ երկու (հիճնական ն փոխարինող) ցողունով. բույսերի տնկման սխեման սմ): վերցնելով երկգծանի ժապավենաձ (90:605::30-35 ն 90-602:40-45 Այդպիսով, մեկ քառակուսի մեւորի վրա բույսերի քանակը մեկ ցողունի դեպքում կկազմի4.4-3.8, իսկ երկու ցողունի դեպքում3.3-2.5 բույս: թուփ ունեցող սորտերի ձնավորումըտարվում է Ինդեւտերմինանտ մեկ ցողունով` սնման մակերեսը ընդունելով90-60»45 սմ: Վարունգի բույսերի ձնավորման աշխատանքները սկսվում են սածիլները ջերմաւոուն տեղափոխելուց հետո: Ձնավորման սկզբից բույսի ներքնի տերնածոցերից առաջացած կողային շվերը ն Սա ծաղիկները հեռացնում են,կատարում հանգույցների «կուրացում»:

նպաստում է կենտրոնականցողունի աճի արագացմանը,ապահովում բույսերի ներքնի հարկի օդափոխանակությունըն միաժամանակ վարակվելու հնարավորությունները: կանխումհիվանդություններով Մեղվով փոշոտվող կարճապտուղ հիբրիդների մոտ հողի մակերեսից 50-60 սմ բարձրության վրա հեռացնում են 3-4, իսկ հիբրիդներիմոտ` 6-7 հանգույցները: երկարաւվտուղպարւոենոկարպիկ տնկմանսխեման Վարունգի սածիլների պետք է վերցնել երկգծան 60:4907440-45 (կարճապտուղներ),6024902445-50 (երկաշապավենաձե`

րապտուղներ):Պարտենոկարպիկհիբրիդներիմշակությունըբլոկային ձնով` տնկմանսխեման ջերմատներումկարելի է տանել նան մճեկգծանի մ: Տնկման մեկգծանիսխեմայի դեպքում վերգնելով 1.620.45 բույսերը 0.50 են մեկը կողքի, երկու մյուսից իրար կապվում հաջորդաբար մ հեռավորությանվրա գնացող երկաթալարից:Այսինքնկատարումեն /աձն բույսերի դասավորում, որի դեպքում 1 ք.մ. վրա տեղավորվում է 1.4 բույս:

Բույսերի սկզբնականձնավորումից հետո ամբողջ վեգետացիայի բջջատման ն ծեընթացքում պարբերաբարանհրաժեշտ է կաւտտարել Բջջաշվերը պետք է հեռացնել մատղաշ րատման աշխատանքները: վիճակում, երբ նրա երկարությունըչի գերազանցում 3-5 սանտիմետրից: Անբարենպաստ պայմաններում,հատկապես ձմռան ամիսներին, երբ գերիշխում են ամպամած օրերի թիվը, բացակայում է օդափոխանակությունը, բարձրանում օդի հարաբերականխոնավությունը, ծաղկափոշինդժվարությամբ է անջատվում փոշանոթից, ն փոշոտում

Այդ իսկ պատճառով շաբաթական երկու անգամ տեղի չի ունենում: պոմիդորի ծաղկաողկույզներըպետք է թաւիահարմանենթարկել էլ եկտրականկամ մեխանիկականթափահարիչներով(վիբրատորներով): Բույսերի իջեցումը լարերից: Ջերմատներում պոմիդորը ն վարունգը մշակում են շպալերային համակարգով, բույսերը բարձրացնելով լարերի վրա: Դրա համար ջերմատան գրունտից 2.5 մ բարձրության վրա շարքերի ուղղությամբ անցկացնում են երկաթալարեր, որոնցից յուրաքանչյուր բույսի համար իջեցվում են առանձին թելեր ն ամրացվում բույսի արմատավզիկին կամ հատուկ կեռերին, որոնք ամրացվում են հողի մեջ: Երկաթալարերի վրա ուղղահայաց բարձրացված բույսերը արագորեն աճելով հասնում են ջերմատան ապակեպատ ծածկին, հատկապես, երբ մշակությունը տարվում է ւիոխանցվողմշակաբույսով: Մոտավորապես փետրվարի երկրորդ կեսին կամ մարտի սկզբներին բույսերը լարերից իջեցնելու անհրաժեշտություն է զգացվում: Հիմնականում դա արվում է պոմիդորի ինդետերմինանտ թուփ ունեցող սորտերի մշակության դեւպքում: Այդ շրջանում բերքը սկսում է ձնավորվել բույսերի միայն վերին հարկերում, իսկ ցողունների ներքնեիմասը զրկվելով տերններից (որոնք բույսի աճի հետ միաժամանակ սիստեմատիկաբար հեռացվում են), աստիճանաբարմերկանում է: Իջեցման ժամանակ բույսերի մերկացած ցողունները զգուշությամբ անջատում են կախիչներից (որոնց վրա գտնվում է պահեստայինթելը) ն պառկեցնում գրունտի կամ գրունտից 30-40 սմ բարձրության վրա տեղադրված թելերից պատրաստած ցանցերի վրա: Հանքային սննդառությանռեժիմը: Պարարտանյութերիպահանջվող նորմաները սածիլների տնկումից առաջ գրունտ են մտցվում չոր վիճակում, վարի տակ, իսկ վեգետացիայի ընթացքում սնուցումները տրվում են ոռոգող ջրի հետ, արհեստականանձրնացմանեղանակով: Որպեսզիլուծույթի խտությունը չբարձրանա,ապա սնուցումները պետք է տալ կոտորակայինեղանակով,իսկ դրանց միջն ընկած տնողությունը պետք է կազմի 7-10 օր: Այն դեպքում, երբ հողագրունտը պարունակում է մեծ քանակությամբ աղեր, ապա սնուցումները պետք է կազմակերպել պարարտանյութերիավելի ցածր խտություն ունեցող լուծույթներով: Միկրուպարարտանյութերի օգտագործումը: Ապացուցված է, որ ն են պոմիդորի տվարունգի բույսեր համեմատաբար լավ փոխհատուցում միկրոպարարտանյութերիօգտագործումը, քանի որ դրանք նպաստում են ֆերմենտների ն վիտամինների կուտակմանը,

հորմոնների ակտիվության բարձրագմանը, հիվանդությունների նկատմամբ բույսերի դիմադրողականությանբարձրացմանը, որն իր հերթին խթանում է պտղագոյացմանը,հետնաբարնան բերքի քանակի ն որակի լավացմանը: Միկրոպարարտանյութերի օգտագործման արդյունավետությունը համեմատաբարբարձր է, երբ այն կիրառվում է արտարմատային սնուցման եղանակով: Բույսերի արտարմատայինսնուցման ժամանակ 100 լիտր ջրին անհրաժեշտ է խառնել` 100-150գ բորաթթու, 150-200գ ծծմբաթթվային մանգան, 40գ ծծմբաթթվայինցինկ, 40գ ծծմբաթթվային պղինձ, 30գ մոլիբդենաթթվայինամոնիում: Վեգետացիայիընթացքում բույսերը պետքէ՝ սնուցել 4-5 անգամ՝ ն սաօիլային հասակում, բուռն ծաղկման շրջանում, պտղագդռյացման հասունացման պտուղների սկզբին: Ջերմատնային 1000 քառ. մետր օգտագործելի տարածությանվրւս ըստ բույսերի հասակի ծախսվում է 100-300 լիտր պատրաստի լուծույթ: Տերնների վրա այրվածքներ չառաջացնելու նպատակով սրսկումները պետքէ կատարել ամպամած եղանակներինկամ երեկոյանժամերին: Աշխատուժի տնտեսման նպատակով միկրոպարարտանյութերով արմատայինսնուցումները կարելի է կատարել նան բուժումների հետ միասին: Ջերմատնային գրունտի աղակալումը ն պայքարի միջոցները: Ջերմատնային ապայմաններում օգտագործվող օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի բարձր նորմաներն ու դրանց ոչ ճիշտ օգտագործումը հողային լուծույթի խտությունը դարձնում են թունավոր: Հողախառնուրդիաղակալման դեմ ամենաարդյունաւլետպայքարի միջոցըգրունտի լվացումն է, որը հնարավոր է իրականացնելմիայն լավ գործող դրենաժային համակարգի դեպքում: Լվացումը կատարվում է գրունտի նախօրոք գոլորշիով ախտահանելուց հետո: Դրանից առաջ հարկավորէ հողը վարել 30 սմ խորությամբ ն ընդմիջումներով առաջ ջրել, որպեսզի ջուրը լավ ծծւլի: նայած գրունտում աղերի պարունակությանը,ջրի քանակը 1մ7 համար պետք է կազմի 150-400 լիտր: է հող մտցնել հանքայիննյութերով աղքատ կոմպոնենտներ՝ Վարկավոր տորֆ, թեփ, ծղոտիմանրվածք: Գրունտը աղակալումից պահպանելու մյուս հնարավոր միջոցը առանց բալլաստային նյութեր պարունակող պարարտանյութերի օգտագործումն է, որոնք համարյա աղակալում չեն առաջացնում ն հեշտությամբլուծվում են ջրում. դրանք են ամոնիակայինն կալիումական աճման

սելիտրաները,կրկնակի սուպերֆոսֆատը,ծծմբաքքվային կալիումը Լ

մագնեզիումը:

Ջերմատնայինպոմիդորի ն վարունգի մշակությունըհիդրոպոնիկ

եղանակով

Հիդրոպոնիկան,դա բույսերի անհող մշակությունն է, որտեղ որպես միջավայր է ծառայում ջրային լուծույթը: Ի տարբերություն գրունտայինմշակությանբույսերի, անհող մշակությանդեպքում զգալի չափով կրճատվում են դրանց հետ տարվող խնամքի աշխատատար պրոցեսները (հաճախակի ջրում, սնուցում, բուկլից, քաղհան, փխրեցումնայլն): Մշակության հիդրոպոնիկ եղանակը արագացնում է բույսերի աճման ն զարգացմանպրոցեսները, բարձրացնում բերքատվությունը, հեշտագնում է նան պայքարը հիվանդությունների ե վնասատուների դեմ: Հնարավորությունէ ստեղծվում սուբստրատի ախտահանումը

սարքերով: կատարել ավտոմատ

Հիդրոպոնիկեղանակով ջերմատնային պոմիդորի ն վարունգի բույսեր աճեցնելու համար օգտագործում են հրաբխայինխարամ, կամ պեռլիտիչեզոք զանգված, որը կարելի է լցնել պոլիէթիլենեպարկերի, բարձիկների, դույլերի կամ ցեմենտյա ավազանների մեջ, իսկ սննդարարլուծույթը տրվում է պարբերաբար,կամ անընդհատ` հատուկ կաթոցիիչների օգնությամբ: Հիդրոպոնիկեղանակով ջերմատնայինպոմիդորի բարձր բերք ստանալու համար առանձնահատուկուշադրություն պետք է դարձնել սածիլների աճեցման վրա: Ցանքի լավագույն ժամկետը պետք է համարել օգոստոսի 1-10-ը, 3-8 մմ մեծության հրաբխայինխարամներով լցված ջերմոցներում: Նախօրոք պատրաստված սննդային լուծույթը տրվում է օրական 3-4 անգամ, 8-10 օր օգտագործելուցհետո փոխարինվումնորով: Հիդրոպոնիկ ջերմոցներ չլինելու դեպքում սածիլները կարելի է աճեցնել նան հողախառնուրդովպատրաստած ջերմոցներում,միայն ջերմատուն տեղափոխելիսարմատներըպետք է մաքուր լվանալ: Սածիլները տեղափոխումեն ջերմատուն սեպտեմբերի10-20-ը: Տնկում են երկգծանի Ժապավենաձն, որտեղ միջգծային տարածությունը`50սմ, միջժապավենայինը՝Ց0սմ, բույսերի հեռավորությունը սմ: շարքերումՅ0 Բարձիկներով մշակության դեպքում, դրանք դասավորում են ինչպես շարքեր: Բույսերի աճման սկզբնականշրջանում սննդայինլուծույթը տրվում է օրական 2-3 անգամ` չորս ժամը մեկ: Հետագայում, երբ բույսերի մոտ

կազմակերպվումէ 1-2 պտղաողկույզ, լուծույթի ներմուծումը պակասեցվում է` օրական տալով մեկ անգամ, իսկ ամպամածեղանակներին՝ 2-3 օրը մեկ: Հիդրոպոնիկեղանակով պոմիդորմշակելիս բույսերին պետք է տալ երկցողունայինձն: Հիդրոպոնիկեղանակով ջերմատնայինվարունգի մշակության համար ցանքը պետք է կատարել սեպտեմբերի առաջին տասնօրյակում, անմիջապես սննդախարամիմեջ, որը պատրաստվում է այնպես, ինչպես պոմիդորիաճեցմանհամար: Գերադասելի է գանքը կատարել ծկքած սերմերով, չթողնելով, որ ծիլերը 0.5 սմ-ից աւլելի երկարեներկգծանիժապավենաճն,վերցնելով 80 սմ, իսկ բույմիջգծայինտարածությունը`50սմ, միջժապավենայինը` սերի հեռավորությունըշարքերում` 30-35 սմ: Բարձիկայինմշակության դեպքում, դրանք դասավորել գրունտի վրա, որպես շարքեր: Մինչն շաքիլատերններիերնալը, սննդարար լուծույթը տրվում է օրական 1-2 անգամ: Վարունգի բույսերի ձենավորումը հիդրոպոնիկ եղանակով մշակելիս կատարվումէ նույն ձնով, ինչպիսին կիրառվումէ գրունտայինջերմատներում: Ծլումից մինչն ծաղկումը ընկած ժամանակաշրջանում ջերմաստիճանըցերեկը անհրաժեշտ է պահպանել24-25 աստիճանիսահմաններում, ամպամած եղանակին` 22 աստիճանից ոչ ավելի, իսկ գիչերները` 16-18"Շ: Այսպիսի ջերմային ռեժիմի դեպքում բույսերը չեն

ձգվում:

Վարունգիմշակումը սինթեւոիկթաղանթներիտակ: Բաց գրունտում վարունգի վաղ բերք ստանալու համար վերջին տարիներին լայն կիրառում է գտել ցանքերի ժամանակավոր ծածկումը սինթետիկ թաղանթներով`պարզեգվածհիմնակմախքների օգտագործմամբ: Վարունգի վաղ ցանքերը հենց առաջին օրից ծածկում են պոլիամիդայինկամ պոլիէթիլենայինթաղանթով,օգտագործելով ւտարբեր տիպի շարժականհիմնակմախքներ,ն ցրտահարությունների վտանգն անցնելուց հետո այն հավաքում են: Թաղանթով ծածկած տարածությունների յուրաքանչյուր 1մ--ից,բաց գրունտի սովորական ցանքերի համեմատ 15-20 օր ավելի շուտ է ստացվումվարունգի բերք (7-8

կգ):

Ջերմոցներում վարունգ աճեցնելու համար հատկացնում են հատուկ տարածքներ,ըստ ընդունված շրջանակաշրջանառության,կամ օգտագործում են վաղահաս կաղամբի, բադրիջանի ն տաքդեղի սածիլներից ազատված ջերմոցները: Սովորաբար վարուգի սերմերը

ուղղակի ջերմոցի հողում չեն գանում, այլ օգտագործում են թաղարներում աճեցրած սածիլներ: Վաղ գարնանը վարունգ ստանալու համար Արարատյանդաշտավայրում ցանքը կատարում են փետրվար, իսկ լեռնային շրջաններում` մարտ-ապրիլ ամիսներին: Սածիլներից աստիճանաբար ազատվող ջերմոցներում մշակելու համար վարունգի սերմերըցանում են մարտին` տասնօրյակներով, որպեսզի ջերմոցները սածիլներից ազատվելուն զուգընթաց, ունենան պատրաստի սածիլներ: Ջերմոցներում մշակելու է Օգտագործել համար կարելի ն նանտեղականսորտեր: Ջերմոցային մշակման համար հանձնարարվում է օգտագործել վարունգի ոչ թե թարմ, այլ 2-3 տարի կանոնավոր պահած սերմերը, որոնք առաջացնում են ոչ փարթամ,բայց առատ պլտղաբերող թփեր: Ցանքը թե թաղարներում, ն թե զանքարկղներում պետք է կատարել ծկքած կամ ծլեցրած սերմերով: Ջերմոցներում վարունգի սածիլներն աճեցվում են մինչն 3-4 իսկական տերններ առաջանալը, որից հետո փոխադրվումեն մշտական տեղը` նոր ջերմոց: Սածիլը պետք է տնկել պատրաստած ակոսի ուղղությամբ, յուրաքանչյուր շրջանակի տակ 6 բույս, թեք դիրքով (այնպես, որ թաղարը մինչն սածիլի շաքիլատերններըգնա հողի տակ), ըստ որում բույսերից երեքը ուղղել դեպի ջերմոցի հարավային, մյուս երեքը՝ հյուսիսային կողմը: Տնկելուց հետո թեթնակիորենջրել, շրջանակները դնե ն արնոտ եղանակներին 2-3 օր ցերեկները ստվերարկել

խսիրներով:

Մինչնծաղկելը պետք է չաւիավոր ջրել` 3-4 օրը մեկ անգամ, ն հողի մակերեսը միշտ փխրուն պահել: Պտուղները կազմակերպելուց հետո ջրել ըստ բույսի կարիքի: Մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել ջերմաստիճանիկարգավորմանը, ամպամած ն մառախլապատ եղանակներինջերմաստիճանը հասցնել 20-22-ի, արնոտ եղանակներին` 22-26-ի, իսկ գիշերները` 16-

18-ի:

Ցուրտ եղանակներին, գիշերները` ջերմոցները պետք է ծածկել ծածկոցներով: Ջերմոցային մշակման ժամանակ վարունգի բույսերն անպայման պետք է ծերատել` թւիի աճը կարգավորելու ն ճյուղավորումներ առաջացնելու համար: Անհրաժեշտէ ձծերատելսածիլները կպչելուց մի քանի օր հետո՝ 3-4 տերն առաջանալու դեպքում: Երկրորդ անգամ պետք է ծերատել առաջին կարգի ճյուղավորումների վրա 5-6 տերն առաջանալուց հետո:

Վարունգի վաղահաս սորտերը պտղաբերում են սածիլը տնկելուց օր հետո, այնպես, որ մարտի սկզբին ջերմոցներում տնկած թաղարային սածիլները սկսում են պտղաբերել ապրիլի վերջին ն մայիսի սկզբին, երբ բաց գրունտում վարունգը դեռ նոր են սկսում գանել: Պտղաբերությանշրջանը տնում է 50-60 օր: Բերքը հավաքում են 23 օրը մեկ անգամ: 1 շրջանակիտակիցստացվում է 7-8 կգ բերք: Վարունգը ջերմոցում մշակելիս առանձնապես մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել հիվանդություններիու վնասատուների դեմ պայքՔարելուգործին: 35-40

մշակությունը Ջերմատնայինտաքդեղի(պղպեղի) Փակ գրունտի պայմաններում սածիլների մշակության աշխատանքները տաքդեղի (պղպեղի)մշակաբույսիհամար նույնն է, ինչ որ պոմիդորինը: Պղպեղի սորտերի թփիբարձրությունըջերմատներումհասնում է 1ից 1.5 մ, ուստի ուղղահայացլարի վրա կապելու ն թփի ձնավորման անհրաժեշտությունէ զգացվում: Թոււփը պետք է ձնավորել 2-3 ցողունի ն այն առանձին-առանձին ւիաթաթել ուղղահայաց լարերին: Վեգետացիայի ընթացքում պարբերաբար պետք է հեռացնել բոլոր ոչ բերքատու ցողունները ն թերահաս պտուղները, այն նպաստում է պտուղներիմիջին քաշի ն բերքատվությանբարձրացմանը: Սածիլանոցներումցանքը պետք է կատարել հուլիսի 20-ից 30-ը ն սածիլները ջերմատանգրունտ տեղափոխելօգոստոսի 20-25-ը: Սածիլները ջերմատանը տնկում են երկգծանի ժապավենաձն: Սիջգծային տարածություն, պետք է ընդունել 60 սմ, միջժա30 սմ է (90:4602:30): պավենայինը`90 սմ: Միջբուսայինհեռավորությունը Տաքդեղն ունի համեմատաբար թույլ զարգացած արմատային համակարգ, շատ զգայուն է հողում եղած աղերի բարձր խտության նկատմամբ, միաժամանակշատ վատ է ընդունում հողի խոնավության պակասը, ինչպես նան գերխոնավությունը: Ուստի բույսերը ջրում են Օդի ջերմաստիճանը տնկումից մինչն լրիվ հաճախ, բայց ոչ առատ: պտղակալումը պետք է պահպանել` ցերեկը 25-28'Շ, գիշերը 15'Շ: Պարարտացման եղանակը ն սնուցումները նույնն են, ինչպես պոճիդորինը:Ծաղկման ընթացքում փոշոտման նպատակով բույսերը պետք է թեթնակի շարժել խւիելով շպալերային: Պտուղները պետք է հավաքել տեխնիկականհասունացման փուլում:

Կանաչեղենի մշակությունը ջերմոցներումն ջերմատներում գրունտի Պաշտպանված կառույցներում կանաչեղենի մշակությունը հիմնականում տարվում է սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակիցմինչն հաջորդ տարվա մայիսի առաջին տասնօրյակը: Այդ ժամանակամիջոցումպարբերաբար կատարվում է 4-6

բերքահավաք:

Կանաչ սոխ: Կանաչ սոխ ստանալու նպատակովջերմատներում, տնկում են առաջին ն երկրորդ տարվա 2-4 սմ տրամագծով ընտրված սոխուկները:Բարձր բերք ստանալու համար նպատակահարմար է վերցնել բազմաբողբոջ սորտերը, որոնք առաջացնում են շատ

ն ցողուններ տերններ:

Կախված սոխուկի մեծությունից,1քմ համար ծախսվում է 6-7 կգ տնկանյութ:Վեգետացիայի ընթացքում կանաչ սոխը հարկավոր է սնուցել երկու անգամ:Կանաչսոխի տնկումից մինչե բերքահավաքը, կախված մշակության Ժամանակից, տնում է 2550 օր: Մեկ բերքահավաքի ժամանակ1 քմ-ից հնարավորէ ստանալ8-10 կգ կանաչ սոխ, իսկ ամբողջ սեզոնի ընթացքում` 30-40 կգ: Կանաչ սոխի բերքահավաքը կատարվումէ ձեռքով: Կանաչ սոխը կարելի է մշակել նան հիմնականմշակաբույսերի (պոմիդոր,վարունգ)միջշարայինտարածություններում: Կոտեմ: Կուտեմը մշակում են հարթ մարգերով,որոնց լայնությունը է պետք վերցնել 150-200 սմ: Ցանքը կատարվումէ շաղացան: Մեկ հեկտարինպահանջվում է 15-20 կգ սերմ: Խիտ ցանքսը լաւ| արդյունք չի տալիս: Ցանքիցանմիջապեսհետո, մարգերըփոցխվումեն ն ջրվում:

Խնամքի աշխատանքները շատ պարզ է` մեկ անգամ քաղհան ն հաճախակի ջրումներ:Սկսած սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակից մինչն մյուս տարվա մայիսի առաջին տասնօրյակը հնարավոր է ջերմատների, կատարել 4-5 անգամ կոտեմի բերքահավաք, յուրաքանչյուրիցապահովելով2-3.5 կգ կոտեմ:

Համեմ: Համեմըցանում են հարթ մարգերում շաղացան` 16-20 կգհա նորմայով: Մարգերի լայնությունը վերցվում է 150-200 սմ: Ցանքից անմիջապեսհետո մարգերըջրում են ն մինչն ծլելը պահում խոնավ վիճակում: Ծլելուց հետո մեկ անգամ քաղհանվում է, երկու անգամ սնուցվում հանքային պարարտանյութովն ըստ պահանջի հաճախակիջրվում: Ջերմատնայինպայմաններումհամեւմաըկարելի է հնձել 5-6 անգամ: Ի դեպ, երեք հնձից հետո հարկավորէ նորից ցանք

կատարել ն հնձել նս 2-3 անգամ: Յուրաքանչյուր հնձից հնարավոր է1 քմ-ից ստանալ 1-1.5 կգ համեմ, իսկ ամբողջ մշակության ընթացքում, սեպտեմբերիցմինչն հաջորդ տարվա մայիս ամիսը՝ 6-6.5 կգ բերք: Մաղադանոս: Մշակությունը ւռարվում է հարթ մարգերով, լայնությունը 150-200 սմ, ցանքը կատարվում է շաղացան 8-10 սմ միջշարայինհեռավորությամբ:Մեկ քառ. մետրին ցանվում է 2-3գ սերմ: 1-2 հետո է անգամ կատարել փխրեցում ն քաղհան: հարկավոր Ծլելուց Ջերմատնային պայմաններում հնարավոր է մաղադանոսը հնձել 5-6 կգ բերք, իսկ անգամ, յուրաքանչյուր 1մ7 -ից ստացվում է 1-15 ընդհանուր բերքը կազմում է 7-9 կգ: Յուրաքանչյուր հնձից հետո մարգերըփոգխում են նջրում: Ամսաբողկ: Ջերմատներում ամսաբողկը մշակում են հարթ սմ, մարգերով, որոնց լայնությունը հարկավոր է վերցնել 150-200

միջշարային հեռավորությունը 5-8 սմ:

Նոսրացման զուգընթաց հարկավոր է մեկ անգամ քաղհանել: Տրվում է հանքային պարարտանյութերովերկու սնուցում: Ջերմատնայինպայմաններումամսաբողկիմշակությունըկարելի Է տանել 4-5 վեգետացիայով:Յուրաքանչյուր 1 քմ-ից ապահովելով 1-2 կգ բերք:

ՇԱՄՊԻՆԻՈՆԻ

ՄՇԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Շամպինիոնի արտադրությունը կարելի է կազմակերպել ցանկացած կառույցում (նկուղ, կիսանկուղ), որն ապահովվածէ էլեկտտրական լուսավորությամբու մաքուր հոսող ջրով, ինչպես նան հնարավոր է հեշտությամբ կատարել ճդափոխություն ն արագ կարգով լիցքավորել ու դատարկել դարակները:Շամպինյոնիմշակության համար արնային լուսավորություն պետք չէ: Սկի արտադրության կազմակերպման համար (ցանկացած տիպի կառույցում) անհրաժեշտ են նան ներքոհիշյալ նյութերն ու միջոցները՝ 1. ճիշտ պաւորաստվածսննդարար միջավայր (սուբստրատ) --

կոմպոստ,

մշակության ւռարբեր փուլերում պահանջվող միկրոկլիմայի ստեղծմանհնարավորություններ, Յ. բարձրորակծածկող հողախառնուրդ, 4. լավորակ տնկանյութ: Պատրաստի կոմպոստըպետք է լցնել պոլիէթիլենայինպարկերի, արկղներիկամ դարակներիու նախօրոքպատրաստվածմարգերիմեջ՝ 2.

պակաս 20 սմ շերտով: Լցնելուց մեկ-երկու օր հետո կոմպոստի ջերմաստիճանըհասնում է 40-50 "Շ ն աստիճանաբար իջնում: Երբ ոչ

հասնում է 26-28 'Շ-ի ու ջերմաստիճանը ամիակիհոտը վերանում է, կարելի է ցանք կատարել:Ցանքը կատարվումէ 1սմ2-ում 400-500 գ միցել հաշվով, հավի ձվի մեծության կտորներով(18-20 գ), իրարից1518 սմ հեռավորության վրա, 5-7 սմ խորությամբ:Կարելի է նան ճիցելն ամբողջ տարածքով փռել, որից հետո սեղմել սննդարար միջավայրի մեջ՝ 7-10 սմ խորությամբ: Շամպինյոնիմշակության ամբողջցիկլը բաժանվումէ երկու փուլի՝ միցելի կպչողականության ու ակտիվ աճման (վեգետատիվ)ն պտղակալման (գեներատիվ):Առաջին փուլում սննդարար նյութի ջերճաստիճանըպետք է լինի 24-27 "Շ՝ 90-959, հարաբերական խոնավությամբ:Այս պայմաններում միցելները 12-15 օրում նորմալ աճում են: Դոանիցհետո մարգերի վերին շերտը ծածկվում է նախօրոք պատրաստված հողախառնուրդով, որը կոմպոստիվերին մասը պաշտն չորացումից, նոր պանելով խոնավազերծումից կազմավորվող պտղամարմնի համար հանդիսանումէ ջրի (խոնավության)պահպանման ն պահեստավորմանաղբյուր: Ծածկող հողախառնուրդըպատրաստվում է մի քանի օր առաց: Ծածկող հաստությունը, կախված մշակվող շամպինյոնի տեսակից, կարող է տատանվել 2-4 սմ-ի սահմաններում: Մարգերըհողախառնուրդով ծածկելուցհետո 7-8 օրվա ընթացքում է շարունակվում միցելի ակտիվ աճեցողությունը,որի ընթացքում հողի ջերմաստիճանըպահպանվում է այն մակարդակիվրա, ինչ մինչն մարգերիծածկելն էր (24-27 «Շ): Այնուհետն սկսվում է կուլտուրայի պպտղակալումը, որի համար անհրաժեշտէ նախ իջեցնել ամբողջ ջերմաստիճանը` այն հասցնելուլ մինչն 15-16 «Շ, իսկ կումպոստինը՝ մինչն 17-19 «Օ: Դա կարելի է անել օդափոխությանմիջոցով, ինչը նպաստում է միցելի վեգետացիոնաճի ժամանակահատվածում սնկանոցում կուտակված ածխաթթու գազի հեռացմանը: Ապա ջրման միջոցով կարզավորվումէ օդի հարաբերական խոնավությունը`հասցնելուվ85-9045, իսկ ծածկող հողախառնուրդինը՝60-6592-ի: Յողախառնուրդը լցնելուց 16-20 օր հետո սկսում են երնալ առաջին պտղամարմինները, որոնց նկատմամբտարվող խնամքը հիմնականում կազմում են հաճախակիջրումներըն օդափոխությունները: Սովորաբարառաջին պտղամարմինները առաջանում են փնջաբույներով՝20-30 հատ մեկ փնջում:

Շամպինյոնը պտղաբերումէ մեծ տատանումներով, այսինքն ակտիվ պտղաբերմանըկարող է հաջորդել պասսիվ բերքատվությունը կամ բերքի զգալի անկումը, որն ամբողջ բերքահավաքի՝50-60 օրվա ընթացքումկարող է կրկնվել 5-6 անգամ: Սնկի բերքահավաքը կատարվում է ամեն օր անընդմեջ: Բերքահավաքից անմիջապեսհետո մարգերի վերին շերտը պետք է մաքրել մնացորդներից, վնասված միցելներից, ապա ծածկող պտղամարմճնի հողախառնուրդով հարթեցնել բերքահավաքի ընթացքում գոյացած փոսերն ու անհարթությունները:

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ԲԵՐՔԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ,

ՍՆՆԴԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔԸ ԵՎ ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ

Հասկացություն որակի մասին. «Բանջարեղենի որակ» հասկացողությունը ունի լայն իձաստ ն կախված է արտադրողի, վաճառողի ն սպառողի հայացքներից: Արտադրողի համար բերքատվության հետ միաժամանակ կարնոր է միատեսակությունը, չափը, ձնը, գույնը: Վաճառողին հետաքրքրում է պահունակությունը, գունավորումը, թարմությունը, տեսակավորումը,կազմվածքը: Սպառողիհամար կարնոր են ֆիզիոլոգիական որակը, վերամշակողին պահածոյացվող հատկանիշը ն այլն: Շուկայական գնահատական կամ արտաքին տեսք, որը սահմանվումէ միջազգային կամտվյալերկրի որոշումներով: Սննդա-ֆիզիոլոգիականգնահատական, ընդգրկում է սննդային ն բուժական արժեքները, մարսելիությունը: Սպառողական գնահատական, սրա մեջ մտնում են սպառման տարբեր ձներին ն նպատակներին.դրանց համապատասխանելի-

-

-

ությունը:

Ն

Սրանց զուգահեռ ավելացվում է նան արտաքին տեսքի՝ պատկերային գնահատականը,որը սահմանվածչափանիշներ չունի: Շուկայականգնահատականը:Միջազգային առնետրի օրենքներով, ինչպես սպառողների,այնպես էլ վաճառողների համար պետք է լինեն կոնկրետ նշանակումներ (ո՞ւմ, ինչի համար): Միջպետական սահմաններում մշակված են ն գործում են որակի նորմաներ բանջարեղենի յուրաքանչյուր տեսակի համար: ՄԱԿ-ի տնտեսականհանձնաժողովի կողմից ես ընդունված են եվրոպական(ԵՄ) չափանիշները: Գոյություն ունեն «վաճառքի դասեր կամ կարգեր», միաժամանակ նան միայն

արտադրողների համարգործողչափորոշիչներ: իոշըչսեր Օրինակ ըստ չափորոշիչներիյուրաքանչյուր բանջարատեսակ պետք է բնութագրվիորոշակի հատկանիշների նվազագույն չափերով: Դրա մեջ մտնում են ապրանքիճանաչելիությունը, նրա չափերը նայլն: Բանջարեղենը պետք է լինի ամբողջական,առանց մեխանիկականն այլ վնասվածքների:Մի շարք բանջարատեսակների համար որոշ բացառություններ արվում են (նեխուրը,ծաղկակաղամբը, որոնք վաճառվումեն նան մասերիբաժանված): Չի թույլատրվում վնասատուներից (վնասված) ն հիվանդության հետքեր կրող բանջարեղենի վաճառքը: Ոչ պիտանիեն նան ֆիզիոլոգիական վնասվածքներով (ցրտահարված,պատռված, լխկված, հետ-Քերով, ինչպես նան նեխած) բանջարեղենը:Չի թույլատրվում նան տուրգորը լավացնելու նպատակու| թրջած բանջարեղենի վաճառքը: Բանջարեղենըպետք լինի մաքուր, այլ համերից անկախ, առանց ավելորդ հոտերի (չպետք է լինի հողի մնացորդ, պարարտացման, բույսերի պաշտպանությանմիջոցներիհետքեր): Բանջարեղենը պետք է լինի նան լրիվ հասուն ն լավ զարգացած: Այդ տեսակետիցկարնորէ բերքահավաքի ժամկետների, ձների ճիշտ ընտրությունը (այսպես կոչված բերքահավաքային հասունացման փուլում), որը կախված է փոխադրմանժամանակամիջոցից, պահպանելու

է

ն տնողությունից հնարավորությունից: Սննդա-ֆիզիոլոգիական գնահատականը: գնահատՍպառողների ման տեսակետից բանջարեղենը պետք էլինի համեղ,մարսելին առողջ

տամինային պահանջիզգալի մասը լրացվում է բանջարեղենիմիջոցով, օրինակ Շ վիտամինի 1/3-ը, Ճ (կարոտին) 1/3-ը ն այլն: Վանքային ազերը ն Ց խմբի վիտամինները, չյուրացվող բայց կարեոր բալաստային նյութերը (շուրջ 1545) նույնպես մարդու օրգանիզմ են մտնում բանջարեղենից: ա) Սննդայինարժեքը Կյանքի պայմաններիփոփոխություններըբերել են մի խնդրի՝ ավելորդ քաշից ազատվելուն (6026 բնակչության): Սրա գլխավոր պատճառը սննդի մեծ էներգոտարողություննէ: Բանջարեղենըայս տեսակետից չունի բարձր էներգոտարողություն,նրանում ճարպեր, սպիտակուցներ ն ածխաջրերքիչ կան: Կաղամբի տարբեր տեսակների, ոլոռի, բակլայի մեջ կան բարձրարժեք ամինաթբուներ՝լիզին ն տրիպտոֆան:ճարպերը ընդհակառակը շատ չեն (բացի սերմերից):Այս տեսակետիցավելորդ քաշից կարելի է խուսափելամենօրյա սննդում բանջարեղենունենալու միջոցով: բ) Վիտամիններ Ճ) հանդիպում է գրեթե բոլոր բանջաԿարոտինը(նախավիտամին նս գազարի արմատապտուղներում, րեղեններում,բայց առավել ինչպես Անանսպանախի,մանգոլդի, տերնայինկաղամբի,բրոկկոլի, մաղադանոսի, կոտեմի, կատվախոտի (վալերիան), էնդիվեյի ն իհարկե տաքդեղի կարմիր պտուղներում: Աղյուսակ 12 Մի շարք բանջարաբույսերիէներգետիկարժեքը

օգտագործվում Նա բանջարեղեններ ուժամի Բանջարեղենը ունի մարդու քանի արժեքավոր ւանփոխարինել զր: ացություններ`վիտամիններ,հանքայիննյութեր, սպիտակուցներ, են

բուօամիջոցներ: որ

նրանում պարունակում

են

կյանքում

նան,

որպես

կարնոր

ն

խաջրեր, ինչպես նան բալաստային ն արոմատիկնյութեր:

դեր,

ած-

Շատ բան-

768-100 |

101-150

Սշակաբույսը աաա

ությունը ւթյումը

ը ըստ

ւ

40-75

ջւսրեղենների են հատկությունները պայմանավորված ֆիտոգիդների,

գլյուկոզիդների ազդեցությամբ:Այսպես սխտորը, սոխը ն կաղամբը օգնում են ստամոքսի լորձաթաղանթի բորբոքումներիժամանակ, գազարը՝ լուծին, ֆենխելը, սամիթը՝աղիների փքվածության դեպքում, դդումի սերմերը ունեն միզամուղ հատկություն:Շատ բույսեր օգտագործում են ռնմատիզմի,արտրիտների,արյան բարձր ճնշումների, աթերոսկլերոզի, սրտի գավերի, ավելորդ քաշի դեպքում: Ներկայումս ուսումնասիրվումեն մի շարք բանջարաբույսերի հահակակոնցերոգեն կումները,օրինակ ճակնդեղը(բետալաինի ազդեցությունը): Բանջարաբույսերը հարուստ են նան վիտամիններով: Մարդու վի-

էներգետիկ

արժեքը,կջ/100գ սննդայինմասի

վարունգ,գլուխ հազար, ցիկորի, չինակաաը կաղամբ,բողկեր, էնդիվի,խավրծիլ,շամպինյոն պոմիդոր,ծաղկակաղամբ,ցիկորի,տաքդեղ, դդում, բադրիջան,սպանախ,սպիտակագլուխ կաղամբ,սպանախ,տերնայինկաղամբ,կոլրաբի կարմրագլուխկաղամբ, սավոյանկաղամբ, բրոկկոլ, ֆենխել, լոբի, գազար, ճակնդեղ, նեխուր, մաղադանոս,գլուխ սոխ, պռասասոխ

լ

151-200

201-250 250-ից ավելի

ռ

բրյուսելյան կաղամբ,սնարմատ ոլոռ

շաքարայինեգիպտացորեն

|

Լոբու, ոլոռի կանաչ ունդերում, գլուխ հազարի, բրյուսելյան կաղամբի, պոմիդորի պտուղներում, կարոտինքիչ կա, բայց հաշվի առնելով այն հանգամանքը,որ նշված բանջարեղեններըմեծ քանակով են մարդիկօգտագործում, ուստի դրանք նս լրացնում են Ց վիտամինի

պահանջը:

պարունակության վրա բազմաթիվգործոններ են ազԿարոտինի դում, որոնցից հատկապեսմեծ նշանակությունունեն սորտը, հասուացման փուլը ն եղանակը(գլխավորապեսլույսը): Բանջարայինբույսերում հայտնաբերվածկարոտինի100-ից ավելի տեսակներ,որոնցից կարնորներնեն Լ, թ ն կարոտինները:Քանի որ այն լուծվում է յուղերում, ապա սննդի օգտագործման ժամանակ նրա յուրացումը կմեծանա սննդում ճարպերի քանակը ավելացնելու միջոցով: Կարոտինը կուտակվում է մարդու օրգանիզմում վերածվելով Ճ վիտամինի, որը նպաստում է տեսողության լավացմանը, խթանում է աճը ն բազմացումը: Եվ ընդհակառակընրա քանակի նվազման ժամանակ խախտվումէ հյուսվածքներիկառուցվածքը: Վիտամին Շ հատկապեսշատ է տերեային մաղադանոսի, տաքդեղի, տերնային կաղամբի,ծովաբողկին այլ բանջարաբույսերի մեջ: Համեմատաբարքիչ Շ վիտամին կա առանց քլորոֆիլ բանջարեղենում (սպիտակ ծնեբեկ): Շ վիտամինը անկայուն է ջերմության նկատմամբ,որի պատճառովնրա պահանջը կարելի է լրացնել թարմ, հում բանջարեղենիօգտագործմամբ: Վիտամին Շ ջրալուծ է, ն քանի որ չի կուտակվում,ապա պահանջը է ամենօրյա բանջարեղենօգտագործելով: Որպեսկաոն թարմ բանջարեղենիպահպանության ոժամանակէնզիմատի ցեսների արդյունքում, Շ վիտամինի քանակը ազո որի ճառով էլ պահպանությանժամկետըորոշելիս անհրաժեշտէ հաշվի առնել այս հանգամանքը:Սակայնծաղկակաղամբը տերններով պահել իս՝ Շ վիտամինիքանակը ավելանում է: ընդհակառակը, Ծ խմբի, ինչպես նան Բ, բ« վիտամինները բանջարեղենի մեջ աննշան չաւիերի են:

վարելի լրացնել

մատ

գ) Սանքային ոյութերը անջարեղենը հանքային նյութերով, որոնցից մարդու հարուստ

է

օրգանիզմ են անցնում 4-1596-ը, առաջին հերթին ֆոսֆորը, կալցիումը, կալիումը, երկաթը, մագնեզիումը: Սակայն օգտագործելիս պետք է որ տարբեր բանջարաբույսերիմեջ սրանց քանակ-

ր արբեր են` ԻԲ շատ

(50-140 մգ/գ) կա սպանախիտերններում, բողկի, արմա-

ՔԻԼմեծ տային նեխուրի, ճակնդեղի, գազարի արձաւտտապտուղներում: ն քանակով հայտնաբերվածէ ծաղկակաղամբի բրյուսելյան կաղամբի, էնդիվիի, շամպինյոն սնկի, սպանախի,ծովաբողկի, մաղադանոսիտերններում: Խից-ի աղբյուր է համարվում տերնային մաղադանոսը, ծովաբողկում, ոլոռի ն լոբու ունդերում այն ավելի քիչ է: Շատ բանջարեղեններ հարուստ են ՇՅ-ով ն Բ6-ով: Հանքային նյութերի պարունակությունը տարբեր է բանջարաբույսերի տարբեր օրգաններումն նրանց քանակը կարող է բերքահավաքից հետո փոփոխվել: Պարզվել է, որ օրինակ ծաղկակաղամբիփոխադրմանժամանակ կալիումը, մագնեզիումը ն նատրիումըտերններից փոխադրվումն կուտակվում են ծաղիկներում, իսկ կալցիումը՝ ընդհակառակը: դ) Բալաստայիննյութեր: Բանջարեղենի չմարսվող նյութերը համարվում են բալաստներ: Քանի որ մարդու ռացիոնում բալաստային նյութերը պակասում են, ուստի ցանկալի է դրանցքանակը ավելացնել բանջարեղենիմիջոցով: Բալաստները բարելավում են ստամոքսի գործունեությունը: Տարբեր բանջարեղեններիմեջ դրանցքանակը որոշելը շատ դժվար է, այն պարզելու մեթոդներիբազմազանությանպատճառով: Ադյուսակ մի շարք բանջարաբույսերում ՇՅ-ի ն Բ6-ի պարունակությունը

գ

Սշակաբույսը

Ցուցանիշըմգ/100

Տերնային մաղադանոսկալցիում ՇՅ

300-ից ավելի

կաղամբ, բրոկկոլի

Ծովաբողկ,տերնային

199-100

Սպանախ,սավոյանկաղամբ, պռասասոխ, կարմրագլուխկաղամբ, նեխուր, կոլրաբի Գազար, էնդիվի,բողկ, սպիտակագլուխկաղամբ, բրյուսելյան կաղամբ,գլուխ սոխ, լոբի, ճակնդեղ

9950.

49-25 15-10 9.9-5

48-25

Բակլա, երկաթ(Բ6) ՛

Մաղադանոս,սպանախ ւլ

հաա ունը Աարոն: աստի շանն հոսուն" ձնեբեկ (կանաչ)

կոտեժ, տերնային կաղամբ, ծաղկակաղամբ,բրյուսելյան կաղամբ, գլուխ հազար, սխտոր,

2.4-09

էնդիվի, ֆենխել

,

ո

,

սասոխ,

,

սավոյան կաղամբ, վարունգ

|

Չնայած դրան, բալաստային մեծ քանակությամբ նյութեր հայտնաբերվել են տերնային մաղադանոսի,ծովաբողկի, ոլոռի, կաղամբի տարբեր տեսակների,շաքարի եգիպտացորենի, պռասասոխին ճակնդեղի մեջ: ե) Ղամայինն արոմատիկ նյութեր Բանջարեղենիհամը ե հոտը պայմանավորված է առաջինհերթին ածխացրերի (հատկապես մոնո ն դիսախարիդների), պրոտեինների (ազատ ամինաթթուներ),ճարպերի (եռգլիցերիդներ) ն մնացորդային նյութերի ազդեցությամբ: Այս կամ այն բանջարեղենիհատուկ համը կամ հոտը պայմանավորված է մեկ կամ մի խումբ նյութերով(ֆտալիդներ,մոնոտերպեններ): Այսպեսպոմիդորիպտուղներում հայտնաբերված են 125-ից ավելի նյութեր, որոնք պայմանավորում հոտն ու համը: են նրա հատուկ Արոմատիկնյութերը նպաստում են, գրգռում են ախորժակը: Հայտնի է նան դրանց անտիբիոտիկնշանակությունը,որը սակայն չի կարելի գերագնահատել,որովհետն դրանք խիստ սահմանափակքանակով են մտնում մարդու օրգանիզմ: Բանջարեղենիտարբեր տեսակներումառկա կծու նյութերըունեն ես գրգռիչ հատկություն,որոնք գլխավորապես նպաստում են ստամոքսահյութիանջատվելուն: Սակայնդրանց չափից մեծ քանակը կարող է առաջացնելհակառակ արդյունքը: Այնպիսիդառը նյութեր ինչպիսիք են լակտոցինը, լակտոկուպիկրինը,թողնում են օրգանիզմիվրա հանգստացնողարդյունք: ունենում են նան կողմնակիհոտ Լ համ, Երբեմն բանջարեղենները որոնց պատճառը դեռես լրիվ պարզված չէ: Օրինակ գազարի կծու համը էթիլենի ազդեցությանարդյունք է, որը իզոկումարինի առաջացման ժամանակ հանդես է գալիս որպես կւստալիզատոր:Ծովաբողկիկծու համը հավանաբարգերչակայուղի,մանանեխային յուղի հետնանքովէ: Չափից շատ կծու համի պատճառովհավանաբարգլյուկոզիդներիոչ լրիվ տարալուծումն է: Այսպես կծու համ ունի ճան սինեգրինը: զ) Ոչ ցանկալի նյութեր Շատ դեպքերում դառը համի առկայությունը ոչ ցանկալի է: (Գազարի մեջ իզոկոմարինը,դդմազգիներիմոտ` կուկուրբիտացինը, կաղամբազգիներիմեջ` լիլեինը): Ներկայումս սելեկցիոներներինհաջողվել է ստանալ վարունգի սորտեր, որոնք գենետիկորենկեղծ են դառը համից: Բակլազգիների,ինչպես նան ճակնդեղի մոտ հաճախ հանդիպում են ինհիբիտորներ,պրոտեինազ,որոնք ճեղքում են սպիտակուցը: Դրա համար ինչպես նան հեմագլյուտինինի առկայությանպատճառով խորհուրդչի տրվում լոբին օգտագործել հում վիճակում:Լոբու 5-6 ուն-

դերը ուտելիս կարող է ստամոքսի բորբոքում առաջանալ: Խոհանոցային մշակման ենթարկելուց այդ թունավոր ազդեցություն ունեցող պրոտեինը քայքայվում է, իսկ ասենք պոմիդորի խակ պտուղներում առկասոլանինը թթվեցմանժամանակչեզոքացվում է: Կաղամբների մոտ հայտանբերված նյութերը ազդում են յոդի փոխանակությանվրա: Դրանց շարքում են առաջին հերթին այսպես կոչված «զոբային նյութերը» (տիոցիանատը ն տիոմոչեվինան), առաջանում են խոհարարականվերամշակմաննախապատրաստելիս՝ կտրտելիս: Այդ նյութերը ճնշում են յոդի ազդեցությունը վահանձն գեղձի էպիթելայինհյուսվածքներում, որի հետեանքով առաջանում է զոբ: Կաղամբիմիջինչափով Օգտագործումըիհարկեվտանգավոր չէ: Սպանախի,նեխուրի, խավրծիլի, թրթնջուկի, ճակնդեղի մեջ շատ կա թրթնջկաթթու: Շոգեխաշման դեպքում դրա քանակությունը նվազում է շուրջ 2 անգամ: Թրթնջկաթթուննպաստում է ՇՅ-ի հեռացմանը աղիներից: ՇՅ-ը, որը սննդի հետ է ներմուծվում օրգանիզմ, կապվում է ն վերածվում ՇՅ-ի որը արդեն չի յուրացվում օրգանիզմի կողմից: Օքսալատի օքսալ ատի, մեծ քանակությունըբերում է երիկամաքարային հիվանդության: Շատ մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել բանջարեղենիմեջ նիտրատների--ԱՕչ-ի պարունակությանը:Դրանցմեծ քանակը անցանկալի է, քանի որ նիտրատներըշղթայական փոխակերպմանեն ենթարկվում (նիտրատ-նիտրիտ-նիտրոզամին): Տարբեր երկրներում գործում են որոշակի սահմանափակումներ(օրինակ ԳՖՂ-ում 250 մգ/կգ թարմ նյութի մեջ): Շատ նիտրատներ են կուտակվում տերնային բանջարեղենների (գլուխ հազար, սպանախ, կատվախոտ, էնդիվի, մանգոլդ, պեկինյան կաղամբ)մեջ, հատկապեսվատ լուսավորությանպայմաններում: Արմատապտուղներում(գազար, ճակնդեղ, բողկեր, արմատային նեխուր) նիտրատների քանակը միջին չափի է, իսկ պտղաբանջարներում դրանք շատ չնչին են: Սակայնընդհանուր հաշվով նիտրատների կուտակումըպայմանավորված է բազմաթիվ գործոններով: Որոշ մշակաբույսերիմեջ նիտրատներիկուտակումը գենետիկորեն պայմանավորվածէ, իսկ սելեկցիոներներիխնդիրն է ստեղծել այնպիսի նոր սորտեր, որոնք դրանցից բիչ կուտակեն: Նիտրատներիկուտակման վրա որոշակի ազդեցություն են թողնում ագրոտեխնիկական որոշ ն միջոցառումներ,ինչպես օրինակ պարարտացումը, սնուցումը այլն: Որքան բարձր է Կ-ի պարունակությունը օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի մեջ, այնքան շատ է նիտրատների քանակը

բանջարեղենի մեջ: Դրա համար էլ անհրաժեշտ է միշտ հսկողություն սահմանել ազոտով պարարտացմաննկատամամբն հնարավորության դեպքում նվազեցնելայն: նիտրատներիկուտակմանընպաստում է նան բերքահավաքիձգձգումը ն դրանց պահպանումը ուժեղ լուսավորվածության ժամանակահատվածում: Անհրաժեշտ է նան նկատի ունենալ, են որ նիտրատները շատ կուտակվում հիմնականում բույսի ցողուններում ն տերններում: (ղյուսակ 14 Նիտրատներիպարունակությունըմի շարք բանջարաբույսերում

պայմաններում:Օրինակ, փոխադրվին պահպանվիհամապատասխան դանդաղ հասունացող կբավարարի շուկայի պահանջներին ավելի մեծ տարածություններիվրա, կամ պոմիդորի սորտերի փոխադրումը սորտերից ստացվող բարձր շաքարայնության քաղցր եգիպտացորենի պահանջներին: շուկայի բերքը ավելի կհամապատասխանի բ) Պահածժոյացվողբանջարեղեն Այդ բանջարեղենիններկայացվումեն հետնյալ պահանջները. մաքրման ժամանակառավելագույն ելքի ապահովում, հարք մակերեսլավ մաքրելու համար, գունավորմանկայունություն հասունացմանմիննույնաստիճան ձն: Բացի դրանից կախվածպահածոյագմանձնից ն մեթոդից լրացուգիչ պահանջներեն առաջադրվում: բ՛)Աղը դնելու բանջարեղեն Գլուխ կաղամբ. Շ վիտամինին շաքարի մեծ պարունակություն մանանեխային յուղի հավասարաչափ տարածվածություն, ն գլուխներիմեծ կշիռ (տերններիխիտ դասավորություն),կարճ ուղիղ կոքուն: Վարունգ. երկարությանն տրամագծիչափերի նորմալ հարաբելավ տեսք: րակցություն, սնամեջությանբացակայություն, է մաշկի հեռացումից հետո, Վարունգ խոշոր. (պահածոյացվում մեծ սերմնաբներ: ոչ մեջ) յուղի մանանեխային ճակնդեղ. գլյուտամինի նվազ պարունակություն, հավասարաչափգունավորում: Նեխուր. վերամշակելիսսնանալու հակման բացակայություն, հյուսվածքներիխիտ կառուցվածք: բանջարեղեն բ2)Խոնավ պահածոյացման Սպանախ. ուշ ծաղկում, նիտրատներիքիչ պարունակություն գունավորում: հավասարաչափ Պոմիդոր. լիկոպինին չոր նյութերի մեծ պարունակություն: գունավորում: հավասարաչափ Գազար. նարնջակարմրավուն շարունակական տեսք (հատիկների), նորմալ արտաքին Ոլոռ. -

-

-.

|

Նիտրատներմգ/կգ Սշակաբույսը թարմ նյութի հաշվով

Խումբը

Լոբի

Պտղաբանջարներ

|

|

Ոլոռ

Պոմիդոր

10-100

Չինական կաղամբ

|

Գլուխ հազար Սպանախ

-

Յ0-Ց00 -

-.

260-1200

4150-5690

400-2400 | 380-3520

345-3890

Սպառողականգնահատականը:Բանջարեղենի որակը գնահատ-

վում է նան ըստ նրա նշանակության: Այսպեսթարմ սպառման նպատակով օգտագործվողբանջարեղենինայլ պահանջներեն ներկայացվում, քան վերամշակմաննպատակովկիրառվողներինը: Նմանատիպցուցաեն բանջարեղենիսպառողականարժեքը: Այն նիշները պայմանավորում կախված է սորտից, մշակությունից, բերքահավաքից ն նրա ժամանակից, հասունության վիճակից, բերքի տեսակավորումից: ա) Թարմ սպառմանբանջարեղեն Այդ բանջարեղենըպետք է բավարարի բարձր ֆիզիոլոգո-սննդային պահանջներին,այդ թվում դրանք ստորաբաժանվում են ըստ չափերի, համաձայն սահմանվածնորմաների:Տվյալ արտադրանքըպետք է նան

ն

-`

20-300

Ճակնդեղ

Տերնաբանջարներ

10-120

Վ աան ր

Գազար Բողկ

Արմատապտուղներ

80-800

-.

-`

-`

-`

-

-`

-

հավաք: Լոբի. թելերի բացակայություն: բ3)Չոր պահածոյացման բանջարեղեն Ընդհանուր պահանջ. չոր նյութերի մեծ պարունակություն,արտակարճ ժամանակ, համի ն դրանքի լավ ելք, ռեհիդրոգենիզացիայի գունավորմանկայունություն: -

Պռասասոխ.մեծ, սպիտակ «ոտիկ», շագանակագույնստանա-

-

Այն բույսերը որոնք լավ են ապահովվածԽ-ով, տւսրբերվում են

հակում: Նեխուր. գորշ գունավորում ստանալու շատ թույլ հակում: Գազար.կայուն գունավորում: համի պահպանում: յուրահատուկ :. Մաղադանոս. բ) Բանջարեղեն սառեցմամբ պահպանվող Սպանախ նոլոռ. կայուն մուգ կանաչ գունավորում: Բրյուսելյան կաղամբ. կծու համի բացակայություն: Շաքարի եգիպտացորեն.շաքարի բարձր ս կայուն պարուլու շատ քույլ

-

-

-

-`

-

նակություն:

Բանջարեղեն տեխնիկական նպատակների համար: Շատ բանջարեղեններ ոչ միայն սննդի համարեն, այլն նրանցից ստացվում են բազմաթիվ հատուկ նյութեր: Այսպես գազարից ստացվում է կարոտին, որը որպես նախավիտամին Ճ օգտագործում են դեղագործության մեջ ն տիեզերագնացությունում, ճակնդեղիցներկեր են

համային շաքարի, վիտամինների մեծ պարունակությամբ, ունեն բարելավումներ: Այսպես, կալիումի քանակի ավելացումով նվազում է եթերային նյութերի ։պատրունակությունըպղպեղային անանուխի տերններում, որից բույսը դառնում է ավելի հաճելի, սուր ն տիպիկ: Կալիումը լավացնում է բուսական հյուսվածքների կայունությունը: եվ ընդհակառակը կալիումի պակասը բերում է որակի անկման, ն բերքի քանակի նվազման: Կալցիումի անբավարարությունը նկատելի է դառնում առաջին հերթին ֆիզիոլոգիական հիվանդությունների ախտանիշերով (պոմիդորի գագաբային փտում, տերեների ներքին նեկրոզ), ինչպես նան բերումէ վիտամինայինպակասի:

.

ստանում:

Այլ բույսերից

ստանում

են

եթերայինյուղեր, օրինակ

մանանեխը: Այդ Սպատակներիհամար աճեցվող բույսերը անհրաժեշտ

է, որ ցանկալի նյութերից շատ պարունակեն:

Պարարտանյութերի ազդեցությունըբանջարայինբերքի որակի

վրա: Բանջարեղենիորակը պայմանավորված է սորտով,

էկոլոգիական

գործոններով,ագրոտեխնիկայով, բերքահավաքիժամանակհասունացման փուլով: Այս բոլորի մեջ որոշակի դեր ունեն պարւարտանյութերը: Պարարտանյութեր կիրառելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել մշակաբույսիպահանջը ն. սորտը, մշակությանպայմաններըն

վայրը, բույսի զարգացման փուլը: Հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել ազոտին, քանի որ այն առավելապես է ազդում բանջարեղենի որակիվրա: Ազոտը նպաստում է բույսերում սպիւոակուցների, վիտամինների, քլորոֆիլի ն այլ օրգանական միացություններիառաջացմանը:Նրա պակասիդեպքում դանդաղումէ աճը, նվազում է կարուռինին վիտամին 8-ի պարունակությունը, ընկնում է սպիտակուցիորակը:Ի-ի ավելցուկը է դանդաղեցնում հասունացումը, վիտամին Շ-ի քանակը պակասում է, նպաստում է փուխր հյուսվածքների ձենավորմանը, հիվանդությունների նկատմամբ դառնում է դյուրազգաց: Այննպաստում է նան նիտրաւոների առաջացմանը,սակայնոչ բոլոր բույսերի մոտ ն ոչ բոլոր օրգաններում: Ֆոսֆորը անհրաժեշտ է բույսերին սպիտակուցներին այլ միացությունների կառուցման համար որպես հիմք: Այն նույնպես ակտիվորենմասնակցումէ նյութափոխանակման պրոցեսներին:

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՓՈԽԱԴՐՈՒՄԸ

Սպառողինանհրաժեշտ է թարմ բանջարեղեն, հետնաբար,ինչպես արտադրողը,այնպես էլ վաճառողը պետք է պահպանեն դրանց թարմությունը:Քանի որ թարմ բանջարեղենըկենդանիարտադրանքէ, ապա նրա մեջ միշտ ընթանում են ֆիզիոլոգիականն պաթոլոգիական կենսական ակտիվ պրոցեսներ: Բերքահավաքից որոշակի ժամանակ հետո, բանջարեղենի կենսական անհրաժեշտ էներգիան ստացվում է պահեստայինայն նյութերի քայքայման հաշվին, որոնք կուտակվել էին բույսերի աճի ժամանակ: Հենց նման պրոցեսներիհետագա ընթացքից էլ սկսվում են բերքի ւիչացման երնույթները: Մի շարք զարգացող երկրներում բանջարեղենի հետբերքահավաքյա պահպանությանժամանակ կորուստը կազմում է 20-50 46, իսկ Եվրոպայում 5-207/2: Փչացմանպատճառները: Պատճառներըշատ տարբեր են: Կուտակված պահեստային (սննդարար).նյութերի քայքայման արդյունքում բանջարեղենիմեջ առաջանում է դրանց անբավարարություն:Ֆիզիոլոգիական խախտումը հետնանք է բնական ծերացման կամ պահպանությանոչ նորմալ պայմանների: Հաճախ փչացման պատճառը հյուսվածքների մեխանիկական վնասվածքներն են: Արդյունքումավելանում է նյութաւիոխանակությունը ն խոնավության կորուստը, ավելանում է միկրոօրգանիզմների քանակը, որոնք սկսում են քայքայել ոչ միայն վնասված, այլն առողջ

պահեստանյութերէ ծախսում: քան մեծ քանակությամբ

հյուսվածքները:ՎՂատկապես փչացումը շատ ակտիվ է ընթանում բարձր ջերմաստիճանիպայմաններում: մղյումակ 15 հ ան Բանջարեղե ն ռեժիմն ՏԱ Ջերմաստիճանը,"Շ

Օդի | հարաբերական խոնավությունը,

--վ

նոս ( 95-98 | Մ Մաղադանոս

1-0 Ը

Ծովաբողկ (10/11)"

Յո

)

`

65-70

95-88

ՏՍ

ի

Գլուխ սոխ

:

10/2, բողկ ն Բրոկկոլ 10/2, բադրիջան ամսաբողկ տերններով, խավրծիլ,բրյուսելյան կաղամբ(մինչ 10/2), շամպինյոն, ցիկորի, չինականկաղամբ 2/2, գլուխ հազար (2/2), վարունգ (բաց գիունտ)"", էնդիվեյ, ոլոռ (ունդ), վալերիան, ֆենխել, տերնային կաղամբ, կոլրաբի տերեներով (4/2,5), ճակնդեղ, կարմրաԳլուխ կաղամբ 4/3, շաքարի եգիպտացորեն, նեխուր, ծաղկակաղամբ(43), սպանախ, սպիւտակագլուխ կաղամբ 5/2. 5, սավոյան (5/2, 5) կաղամբ

նեխուր արմատային,գազար,

ջ

|

ց8

ՀԱՇ

02-98

5-7

7-49

92.95

10-13

92-95

13-15

92-95

`

յ

|

կանաչ

սոխ (6/2), բողկ առանցտերնների,շնիտ սոխ, սնարմատ, ծնեբեկ, մաղադանոս

արմատային

Այսպիսով՝

Լոբի (կանաչ)

ներում:

չի սառնության նկատմամբ զգայունակությունը բանջարաբույսերի Շատ բանհետ: կարելի շփոթել ցրտի նկատմամբզգայունակության է 0 մաճ

Շ-ից ցածր, բջջահյութիսառելու կետը գտնվում ջարաբույսերի --0.4 ն -2.7 Շ: նը համապատասխանաբար համապ

վարունգինը,գլուխ սոխինը 04Շ-ից ցածր պայմաններում բոլոր բանջարաբույսերը Գործնականորեն են: գրտահարվում այլապես դրանք չեն պահպանվում է Լայնորեն ընդունվածէ այն կարծիքը, որ օպտիմալ ջեր ը, դանդաղ սառեցնել մինչն պահպանության ի օպտիմալ մինչն բանջարեղենը որը ճիշտ չէ: Որքան արագ սառեցվի ե փոխապահպանության ցուգանիշ,ն որքանկայունէ ջերմաստիճանը թարմ բանջարեղենը է դրման ժամանակ, այնքան լավ պահպանվում են հետնյալ վրա ազդում պահպանության բերքի Բանջարային ձնով: գործոնները. բերքի որակի վրա ազդեցությունը Օդի խոնավության են, երբ ջրի կորուստը կազմում է թառամում Բանջարաբույսերը ն է անգամ մի քանի տոկոս: Արդյունքումկորչում թարմությունը, տեսքը, տանում է ապրանքային բար րքա համար լավ պայմաններեն առաջանում: այնքան ցածր համար ցերմաստիճանը, պանությանն փոխադրման պետք է լինի օդի խոնավությունը: Օդի շարժիազդեցությունը ԴԿջեր աստի- ի Ռրքան օդի շարժը արագ է, այնքան բերքի սեփական ճանին (ջերմափոխանակմա ջերմաստիճաին (ջերմափ ճանը մոտ է պահպանման

Խն

հատի

՝

-

սեխ, բադրիջան,

(կարմիր)

տաքդեղ, պոմիդոր

|Պոմիդոր (կանաչ)

է

ռ

այնքան

արագ,

եան

եթ" Աի ընկնում

վարունգ,պոմիդոր(նարնջագույն)

յուրաքանչյուր բանջարաբույս ծերանում

կազմում Աարո ն

-

"(Սփակագծերումգազայինկազմիկարգաբերողցուցանիշները (ՇՕ»/Օչ, 6) "առանց տաքացմանանմիջապեսօգտագործում -

|

-

Մշակաբույսը

ժամանակ փոխվումեն բանջա ն փոխադրման պահպանման ցուցա նիշները: րեղենիֆիզիոլոգիական հա մար նախատեսվածբանջա Սպառմանկամ վերամշակման ժամանակ անջատում է ջերմություն, որը րեղենը պահպանման տեղի չունենա: անհրաժեշտէ հեռացնել, որպեսզի ինքնարյում : պայմազգայունակությունը Բանջարեղենիսառեցման նկատմամբ աստիճանով, մշակության նավորված է սորտով, հասունացման տխնոլոգիայուլ որի պատճաբույսերը զգայունեն ցրտի նկատմամբ, Բանջարային են բարձր կամ պահպանվում ռով էլ դրանցից շատերը փոխադրվում Բացառությունէ պայմաններում: ջերմաստիճանի լի էպ համար, է արագ վերամշակման որը նախատեսված կարէ պայսան-լ 0:՛Շ-ի նել կամ փոխադրելերկար ժամանակահատվածում -

-

որ-

՞

Կ

լ"

մեծացման արդյունքում): Բայց մյուս կողմից օդի շարժի մեծ արագությունը մեծացնում է բանջարեղենից ջրի գոլորշիացումը, քանի որ պակասում է ջրային գոլորշիով հարուստ օդի այն շերտը, որը շրջապատում է նրան: Դրա համար էլ բանջարապահեստներումկիրառում են հետնյալ ռեժիմը: Օդը շարժման մեջ են դնում արագությամբ, որը բավարար է, որպեսզի բանջարեղենը շատ չտաքանա, բայց ոչ այնքան շատ, որ ջրի կորուստը մեծանա: Բանջարեղենիպահպանությանհամար ամենաբարենպաստը՝30-40 անգամ օդափոխանակումն է (այսինքն 1 ժամում 30-40 անգամ) պահեստի դատարկ ծավալին համա-

պատասխան:

Մթնոլորտիբաղադրությանազդեցությունը Մթնոլորտի օդում սովորաբար պարունակվում է Խ-7992, 02շ-2146: Պահպանության դրված բանջարեղենը կարող է փոփոխել նշված կազմը սեփականնյութափոխանակությանարդյունքում:ՇՕշ-ի ավելացումը ն Օշ-ի քանակի պակասըպահեստի մթնոլորտումդանդաղեցնում է բանջարեղենիփչացումը: Բանջարապահեստները մթերքներով հագեցնելուց հետո անհրաժեշտ է արագ նվազեցնել թթվածնի պարունակությունը, այրման կատալիտիկսարքերի օգնությամբ: Այսպիսովբանջարապահեստներիօդի բաղադրության փոփոխմամբկարելի է ավելացնել պահպանմանժամանակըն լավացնել պահպանվողմթերքի որակը: Կ-ի չափից ավելի նվազեցումը կարող է վնասել արմատապտուղների լավ պահպանումը,քանի որ դրանից խախտվումէ նյութափոխանակությունը:Նորմալ շնչառության փոխարեն արմատապտուղներում ընթանում են խմորմանպրոցեսներն բջիջներումնյութափոխանակության արդյունքում կուտակվում են թունավոր նյութեր, արագացնելով փչացումը:Նմանատիպերնույթ է նկատվումնան, երբ բանջարապահեստների մթնոլորտումավելանում է ՇՕշ-ի քանակը: Բանջարեղենիպահպանությանռեժիմի խախտումը կարող է բերել ման նյութափոխանակության այլ շեղումների: Հատկապեսվտանգավոր է էթիլեն գազի (առանց հոտի ու գույնի) կուտակումը: Մեծ քանակությամբ էթիլեն են անջատում հատկապես պոմիդորի, տաքդեղի, ձմերուկի հասուն պտուղները: Այս գազը ակտիվացնում է հատկապես բույսերի ծերացումը, արդյունքում կանաչ բանջարեղենի մեջ քայքայվում է քլորոֆիլը (գլուխ կաղամբիտերնները բացվում ն անջատվում են): Բացի դա էթիլենի ներազդեցությամբակտիվանում է միկրոօրգանիզմներիգործունեությունը: -

Չ68

տեխնոլոգիան երկարատնպահպանության Բանջարեղենի

տարբեր մեթոդներ ն ձներ: Գոյություն ունեն պահպանության Այսպիսիմեթոդներ օգտագործվում Պարզագույն պահպանություն: Բանջարեղենը տեղավորում են օդաեն փոքր տնտեսություններում: փոխմանհամակարգ ունեցող բուրտերումկամ պահեստարաններում: գլուխ Երկու տարբերակներնէլ կիրառականեն արմատապտուղների, համար: համակարգիդեպքում) պահպանման սոխի (օդափոխման է (երկալցված խառը պահպանվում Բուրտերում բանջարեղենը Ցրտից են): ն չափի րությունը, լայնությունը բարձրությունըկամավոր են պաշտպանիչշերտով պաշտպանելու համար բուրտերը ծածկում ն օդը ներս է մտնում Սառը, թարմ այլն): զանգված (ծղոտ, տերնային օդափոխիչ խողովակով, որը փորվում է հողի մեջ: Բուրտի մեջ է բանջարեղենիշնչառությանհետնանքուլ կուտակվածտաբ օդը դուրս գալիս վերին բացվածքից:Նման օդափոխումով(բնական) բուրտերը մեծ չեն, սովորաբար լայնությունը 1.5 մ է. բարձրությունը 1.2 մ: Բուրտերի լայնությունը օդափոխմանհամակարգով (արհեստականունի 6.5 մ, իսկ բարձրությունըՅմ: ստիպողական) Նման եղանակի թերությունը այն է, որ յուրաքանչյուր տարի համար ծախսերը մեծ են, պահպանությունը բուրտերի պատրաստման կախված է եղանակիցն դժվար է հսկողություն սահմանել պահպանվող բանջարեղենիորակի վրա: Բացի դրանից սառնամանիքներիժամանակ հանել հնարավորչէ: բանջարեղենը բուրւտերըբացել ն պահպանվող Ավելի արդյունավետ է պահպանությունը արհեստական օդափոխմանհամակարգով,որտեղ դրսի սառը օդը խառնվումէ ներսի օդին: Դրա համար օգտագործում են դրսից մեկուսացված հատուկ շենքեր: Մթերքը օդափոխվում է հատուկ օդափոխիչների միջոցով, որոնք թարմ օդը փչում են պահպանությանդրված մթերքով արկղերի տակ: Սա հնարավորությունէ տալիսօդափոխությունիրականացնել նան սառնամանիքներիժամանակ, կարգավորելովօդի ջերմաստիճանը Նման կառույցներումկարգավորվում էլեկտրոնայինթերմոստատներով: է նան օդի հարաբերականխոնավությունը: Պահպանությունըսառեցնող համակարգերով:Այստեղ պահպաէ անկախ միջավայրի եղանության ջերմաստիճանը կարգավորվում նակային պայմաններից,հատուկ սառեցնող համակարգերի Օգնուկիրառում են ուղղակի սառեցնող համակարգեր: թյամբ: Հիմնականում ն Այդ դեպքումսառեցվածօդը ուղղակի ազատ մղվում է տարածք, որը օդի ջերմաստիճանը: իջեցնում է բանքարապահեստի

Որոշ դեպքերում բանջարեղենըպահպանվում է նան վերահսկվող մթնոլորտով պահեստներում: Տարբեր սարքավորումների օգնությամբ (ՇՕշ-ը հեռացնող, Օշ-ը այրող, չափիչ ն կարգավորիչ սարքեր) ւպպահեստարանիմթնոլորտում փոփոխվում է ՇՕշ ն Օշ գազերի պարու-

նակությունը:

Բանջարեղենի փոխադրում ջարեղենի փոխադրումը Մեծ

հեռավորություններիվրա բանջարեղենտեղափոխելիսօգտագործում են սառնարանայինմեքենաներ, կարճ տարածքների վրա քամհարվող սառնարաններ: Սառնարանայինտեղակայանքներիմեծ մասի հզորությունը հաշվարկվում է այնպես, որ այն փոխադրման ամբողջ ժամանակահատվածումհուսալիորեն ապահովի անհրաժեշտ սառնությունը: Սակայն, եթե տաք եղանակի պայմաններումտեղափոխվում է տաք բանջարեղեն, այն հուսալի չէ: Դրանից խուսափելու համար փոխադրվող բանջարեղենը անհրաժեշտ է նախապես սառեցնել: Դրա համար այն դասավորում են այնպիսի դարսակներով, որ հանարվոր լինի օդի շրջապտույտի շնորհիվ շնչառության արդյունքում անջատվածջերմությունըհեռացնել: ն սպառման ժամանակը,այնքան կաՈրքան կարճ է փոխադրման րելի է այն տեղափոխել ջերմաստիճանի տակ: Սակայնգլխավոր բարձր պահանջը արտադրողից մինչն սպառող ամբողջ ճանապարհին անընդհատսառեցմանապահովումն է: Սակայն ոչ միշտ է փոխադրման ժամանակ միայն մեկ տեսակի բանջարեղեն տեղափոխվում նույն սառնարանով: Խառը բեռնափոխադրմանԺամանակ անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել նրա վրա, չգտնվի գա որ մեծ քանակությամբէթիլեն անջատող բանջարեղենը նկատմամբ զգայուն անհրաժեշտ է

հետը ուսատեսակների՝ Բոլորքերում

ապահովել օդափոխություն:

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ՍՊԱՌՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Մինչ այն, երբ բանջարեղենիբերքը կհասնի սպառողին, կարիք է հաճազգացվում նախապատրաստել այն շուկայի ւպպահանջներին պատասխան: Այդ աշխատանքները հետբերքահավաքյամիջոցառումների մի ամբողջ համալիր է (մաքրում, տեսակավորումըստ որակի ն չափերի, փաթեթավորւմ), որի արդյունքում բերքը պետք է ունենա

'

որոշակի պահանջների բավարարող ապրանքային տեսք: Բանջավաճառքի համապատասխան րեղենը նախապատարստվւմ է ապրանքային որակի դասակարգմամբսահմանված նորմաներով: Ապրանքի որակի նվազագույն պահանջը խիստ պարտադիր է վաճառքի բոլոր դասերի համար: Որպես կանոն որակյալ արտադրանքը պետք է լինի ամբողջական, մաքուր (լվացված կամ մաքրված), այլ հոտերից զուրկ (միջավայրի հոտեր) ն համեղ, արտաքին մակերեսը զուրկ ավելորդ խոնավությունից, բավականինզարգացած, հասուն ն թարմ, կարճ ն հարթ կտրված (օրինակ` գլուխ ունեցող ն տերնային չոր (սոխ, բանջարեղենները),առանց ծաղկակիրցողունի, բավակածՕին ն սխտոր), չփայտացած չլխկած:

Բանջարեղենի մեծ մասը ստորաբաժանվումէ հետնյալ դասերի. էքստրա առավելագույն բարձր որակի, այսինքն բացարձակ առանց տվյալ սորտին խիստ տիպիկ ինչպես թերությունների բանջարեղեն, ձնով, չափերով, այնպես էլ գույներով: |- լավագույն դաս, սակայնկախված մշակաբույսից,թույլատրվում են որոշ շեղումներ, ձնի, գունավորման, զարգացման տեսանկյունից կամ որոշ վնասվածքներ: | շուկային բավարարող որակ, որը հմապատասխանում է ԵՄ անդամ երկրների սահմանած նորմաներինվազագույն չափերին: յ նախորդ երկրորդ դասին չհամապատասխանող կամ նվազագույնից անցնողորակ: Որոշ դեպքերում (կախվածփոխադրումից`թարմությանկորուստ), երբեմն բացառություններթույլատրվում են, երբ դրանք նորից ստուգվում ն բնութագրվումեն ն պարզվում է, որ ապրանքը չի համապատասխանումայն դասին, որի նիշի տակ է ներմուծվում: Սահմանայինվերստուգումներըներառում են. Ըստ չափերի սորտավորում(տեսակավորում)(ըստ տրամագծին քաշի): Սա անհրաժեշտ է էքստրա |, Ս դասերի համար: Սահմանային ցուցանիշները սահմանվում են ըստ յուրաքանչյուր մշակաբույսի: Որակի շեղման թույլտվությունը կախված ապրանքի որակից, չափերից, ն այլ հատկանիշներից սահմանվում է յուրաքանչյուր տարայի (կտորի) համար, կախված բուսատեսակից ն դասից: Այն պետք է կազմի 5-15:7/: է ապրանքը(բանջարեղեն)արտադրողից Տարան, որով առաքվում սպառողինպետք է ապահովիայն դասը, որը սահմանվել է (շնորհվել է): Դրա համար էլ այն նյութը, որից պատրաստվածէ տարանպետք լինի միասեռ, նոր, հավասար ն չպարունակի մարդու առողջության համար -

-

-

|

է

վնասակարնյութեր: Ապրանքին (մթերքին)շփվող թուղթը, տարայի պատը չպիտի կրի տպագրության նգույների հետքեր: Բանջարեղենիհասունության աստիճանը պետք է համապաւոասխանի շուկայի պահանջներինըստ տվյալ սորտի: Հաշվի պետք է առնել տեղափոխման ժամանակամիջոցը,տրանսպորտի ձնը (բեռսովորական վագոն, սառնարան), բացի դա նատար ավտոմեքենա, է անհրաժեշտ հաշվի առնել նան եղանակային պայմաններըբարձելիս ն կիրառման նպատակը (անմիջապես օգտագործում կամ պահ-

պանում):

քանակը, ձնը, Տարբերիչ հատկանիշների մասին տվյալներ ծագումը, ապրանքի վաճառքի հատկանիշները:Տարայավորողը (փաթեթավորողը)ն (կամ) բեռ առաքողը նշվում են յուրաքանչյուր տարայի (կտորի, միավորի) վրա: Բացառություններդրանցից լինում են միայն, երբ առաքվում է. -.

արտադրողի դաշտից սպառողին,

-

վերամշակմաննպատակով, արտադրողից տեսակավորող, տարայավորող, պահպանման կամ իր սեփական նույն դնող օղակին (կազմակերպությանը) նշանակությանտեղամասին, արտադրողիցսեփականընկերությանվաճառքիկետին: մնացորդներից,այլնայլ հավելումներից բանջարեղենըսովորաբար մաքրվում է բերքահավաքիժամանակ կամ անմիջապես նրանից հետո: Մաքրմանձները ն մեթոդներըկախված են մշակաբույսից ն ապրանքայիննշանակությունից: Տերեաբանջարներըհաճախ մաքրում են կտրելով, կարճացնելով ն հեռացնելով արտաքին կեղտոտ տերնները կամ լվանում են ջրով: Պտղաբանջարները (ձեռքով կամ մեքենայացված խոզանակներով) մաքրում ն հեռացվում են չոր ավելցուկային մնացորդներից(կեղտից) կամ լվանում են դրանք հատուկ ջրով լցված տարաներիմեջ: Արմատապտուղները,որոնք առավել կեղտոտվածբանջարեղեններ են, լվանում են հատուկ մեքենաներով, ջրի բարձր ճնշմամբ կամ ձեռքի հատուկ խոզանակներով:Առանցփրերի արմատապտուղներըշատ հալվացող մեքենաներով: Փրերով արմաճախլվանում են թմբուկային տապտուղների համար օգտագործումեն այլ լվացող մեքենաներ նս: ժապավենաձն տրանսպորտյորի վրա գտնվող բույսերը շարժվում են, որոնց վրա մղվում է բարձր ճնշմամբ ջուր, ինչպես նան օգտագործում են սինթետիկնյութից պատրաստվածխոզանակներ: կատարվում է պտտվողխոզանակներովն օդի Չոր ձնով մճաքրումը -

-

Հողի

փչումով հատկապես այնպիսիբանջարեղեններ(սոխ, սխտոր, նեխուր), որոնք ավելցուկային խոնավությունիցկորցնում են իրենց որակը՝ լխկում են, նեխում: Բոլոր լվացող ն ձճաքրողպրոցեսներիհամար կարնորը՝`մեխանիպատճառելն է: Այսպես, արմատակական նվազագույնվնասվածքներ են ավազային աճեցվել պտուղները, որոնք հողերում, լվանալուց իրենց վրա գտնվող ավազի մնացորդներիհետ շփումից կարող են վնասել էպիդերմիսը,որից էլ ապրանքաինորակը ընկնումէ: Բանջարեղենի տեսակավորումըիրականացվումէ ըստ չափերի ն որակի, որը ներկա պայմաններումշատ աշխատատարէ ն կատարվում է ձեռքով: Դա կախվածէ ճան նրանից, որ բանջարայինապրանքը հաէ սահմանափակքանակներով,հետնաբար ճախ նախապատրաստվում է, բացի դա յուրաքանչյուր անարդյունավետ մեքենաների կիրառումը է մշակել (տեսակավորել) յուրամշակաբույս, որպես կանոն պետք

հատուկ ձնով:

տեսաՊետք է նան հատուկ նշել, որ եթե անգամ բանջարեղենը

կողմը է մեքենայական ապա որակական կավորվում ձնով ըստ չափերի, որոշվումէ միայն ձեռքով:

(անՁեռքով են տեսակավորումսովորաբար տերնաբանջարները ն բանջարՊտղա արմատապտղա հետո): միջապես բերքահավաքից ները տեսակավորումեն մեքենայացված: Գոյություն ունեն անհրաժեշտ հարմարանքներ,որոնցով հեշտացվումէ բանջարեղենիառաձնացումը ըստ չափերի (որպես կանոն ըստ երկարության ն հաստության) խավրծիլ, ծնեբեկ, պռասասոխ, գազար նայլն: Պոմիդորը Ա տաքդեղը տեսակավորվումեն ըստ չափերի, փափուկ ժապավեններիվրա, հատուկ անցքերի միջոցով, իսկ վերջին ժամանակներս նան ըստ կշռի (քաշի): Փափուկ ժապավեններիվրա, պտտվող պտուղներըտեսակավորվում են սկզբում ըստ ւիոքր տրամագծի,ապա վերջում մեծ տրամագծերունեցող անցքերի միջոցով: Կշռմանդեպքում յուրաքանչյուր պտուղ կշռվում է կշեռքի վրա, որից հետո ըստ քաշի դրանք ստորաբաժանվումեն խմբերի: Այս եղանակով է տեսակավորվում խոշոր պտուղներովբանջարեղենը(սալաթայինվարունգ): մեքենաներ են օգտաՏնտեսության չափից կախված, տարբեր համար:Մեծ տնտեսություններում գործում տեսակավորման կիրառվո են բարձր արտադրողականությամբ օժտված տեսակավորող մեքեգույնը (որը նաներ, սրանք հաշվի են առնում նույնիսկ հաճախ ավելի որոշիչ գործոնէ): Փաթեթավորմանտարաների նշանակությունը նս շատ մեծ է:

բանջարեղենի

Վարմարավետություն, փոխադրման ժամանակ, պաշտպանությունը միջավայրի անբարենպաստ գործոննեիից կարնոր հանգամանք է: փաթեթավորմանմիավորներըպետք է լինեն շատ պարզ

Միաժամանակ ասարակ:

`

Տարաները հիմնականում պատրաստվում են .փայտից, արհեստական (սինթետիկ) նյութերից կամ ստվարաթղթից: Որոշիչ գործոն է դրանց գինը, կիրարկմանբազմակիությունը: Այն պետք է լավ պահպանվին լինի հարմար փոխադրմանհամար (քանդած, ծալված, իրար մեջ հագած): Դրանք որպես կանոն լավն են, բայց թանկ արժեն: Վերադարձվող (կրկնական օգտագործման) տարաները օգտագործվում են, երբ փոխադրումըկարճ տարածության վրա է, որը ավելի էժան է: Միանգամյա օգտագործման տարաներըավելի էժան են, սակայն դրանց կիրառումը թանկ է նստում: Դրանք օգտագործում են որպես կանոն միջռեգիոնալ փոխադրումների Ժամանակ, որոնց վրա գովազդային նյութեր ունենալը ավելի հեշտ է, դրանք երկար չեն պահվում պահեստներում: Ներկայումս բոլոր երկրներում տարաների միատեսակ ձների կիրառումը հնարավորություն է տալիս միջռեգիոնալփոխադրումների ժամանակ բազմակի օգտագործման տարաներըչհանձնել անմիջապես արտադրողին (առաքողին), այլ հանձնել ընդունման ցանկացած կետում (միջազգայինընդունում), որը ավելի հարմար է: Խոշոր ն մեծ տարողությամբտարաների կողքին ավելի մեծ պահանջարկ ն դեր ունեն փոքր (0.1-1 կգ) տարաները: Դրանք նպաստում են բանջարեղենի պահունակության աւլելացմանը ի հաշիվ տրանսպիրացիայի նվազեցման ն հարմար են վաճառքի համար: Փոքր տարաները պատրաստում են թղթից, սինթետիկ նյութերից, թափանցիկն անթափանց թաղանթներից, ցանցերից, ցելոֆանից ն այլն: Բանջարեղենի շնչառության ժամանակգազափոխանակությունը(ՇՕշ, էթիլեն) հեշտազնելու համար տարաների վրա 1-5 մմ տրամագծովանցքեր են

բացում:

ԵՐՐՈՐԴ

ԲԱԺԻՆ

ԵՎ

ՊՏՂԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԽԱՂՈՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՊՏՂԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈ

ՒՆ

արտադրությանեկամտագյուղատնտեսական Պտղաբուծությունը են հանդիսանումայն բազմամյա բեր ճյուղ է, որտեղ մշակմանառարկա որոնք տալիս են ու բույսերը, հատապտղային ծառատեսակներն վիճակումօգտագործելուհամար: պտուղներ՝թարմն վերամշակված Պտղաբուծությունըուսումնասիրում է պտղատու բույսերի կազօրինաչամշակությանն բերքատվության մության, աճի, զարգացման, փությունները: հնագույներկրներիցմեկն է, որտեղ պտղաբուծության Հայաստանը են պտղատու բույսերի ղեռես 4 հազարամյակառաջ մարդիկզբաղվել այգիների մշակությամբ: Սակայն 1920թ-ի դրությամբ պտղատու 1500 հեկտար, ընդամենը է սահմանափակ՝ տարածությունըեղել շատ հարթավայրում է եղել Արարատյան կենտրոնացված որը հիմնականում ն ն նրա նախալեռնայինգոտում, Լոռի-Փամբակի Հյուսիս-Արնելյան տարածագոտիներում, ինչպես նան Զանգեզուրի գոտու մի շարք մեծ ուշադրություն է հետո, Հայաստանում, շրջաններում:Դրանից ն այդ կարնոր ճյուղի զարգացմանը դարձվել գյուղատնտեսության արեալի փոփոխման, աշխարհագրական շնորհիվ պտղաբուծության է մինչն բարձր հասել գոտուց ցածրադիր այն հանրապետության 2000մ. բարձլեռնային շրջանները ծովի մակերնույթիցմինչն

րությունները:

էր 1987 թվականինպտղատու այգիների տարածությունը հեկտարի: 1990թ-ից սկսած, երբ Վայաստանըտնական շուրջ 60000 հասնում

պակասէին մեջ էր ն մարդիկհացի ու էլեկտրոէներգիայի շրջափակման մասը զգալի այգիների պտղատու զգում, հանրապետությունում տվյալներով,նախկինում ոչնչացվեց: 1998 թվականիվիճակագրական էր 21604 հեկտարը, իսկ պահպանվել այգիներից, ունեցած պտղատու 2005 թվականինայն կազմում է շուրջ 34879 հեկտար, որի շուրջ 4046-ը այլ հնդավորներ են, իսկ 5306-ը՝ կորիզավորներ: Մնացած 9.645-ը պտղատու տեսակներեն: խմբավորումների

հատապտուղները առաջնակարգ նշանակություն ի ' ի ու ունեն մարդու սննդի գործում ն կախված ւտոեսակներից սորտերից նրանք պարունակում են 3-24: ածխաջրատներ /ֆրուկտոզա, գլյուկոզա, սախարոզա/, 0.2-746 օրգանականթթուներ /խնձորաթքու, լիմոնաթթու, գինեթթու/, ճարպեր, սպիտակուցներ, հանքային, օրգանական,պեկտինային,արոմատիկնյութեր,վիտամիններԱայլն: Թարմ պտուղներիպարբերաբարօգտագործմանդեպքում մարդու օրգանիզմը արհեստական ճանապարհով ստացված վիտամինների կարիքչի զգում: Պտուղները ն հատապտուղներըհումք են հանդիսանումվերամշակող արդյունաբերությանհամար: Նրանցիցպատրաստումեն հյութեր, չրեր, ջեմեր, ցուկատներ, կոմպոտներ ինչպես նան օղի, լիկյոր, գինի ն այլն: Պտուղները օգտագործվում են նան հրուշակեղենի արտադրության մեջ: Ծիրանի, դեղձի, ձիթապտղի, նուշի կորիզներից ստացվում են յուղեր, որոնք լայնորեն կիրառվում են բժշկության մեջ ն այլ բնագավառներում: Պտղատու բույսերի բնափայտը օգտագործվումէ որպես շինանյութ, նրանցից պատրաստում են թանկարժեք կահույքներ, երաժշտական գործիքներ,ինչպես նան Օգտագործվումէ որպես վառելափայտ: Վայաստանում մեծ նշանակություն է ւտտրվում պտղաբուծության զարգացմանը, ոչ միայն սննդի մեջ օգտագործելու նպատակով,այլն էկոլոգիականհամակարգում,քանի որ հանգստի գոտիներին անտառպուրակների ստեղծմամբ այն բարերար ազդեցություն է ունենում Պտուղները :

ե

են երեք Բոլոր պտղատու բույսերը հիմնականումբաղկացած օրգաններից` արմատ, ցողուն ն տերն: Սնացած տիպի օրգանները, ն մացառը ինչպիսիք են` բողբոջը, ծաղիկը, կոճղարմատը, բեղիկը հանդիսանումեն վերը նշված հիմնական օրգաններից որնէ մեկի արդյունքը: ձնափոխության ւ ն բույսերի բոլոր Պտղատու վերերկրյա մասի ն ար բաժանվում են երկու մասի` տեղը կոչվում է արձմատավզիկ: համակարգի,որոնց բաժանման է Արմատայինհամակարգը բույսի հիմքն է, որի վրա հենվում են ամբողջ վերերկրյա մասը: Արմատներըբույսին ամրացնում ն են լու մեջ նրա ջուր տարբեր շեոտերի հետ, հողից վերցնում դեպիվերերկրյամասի սննդառությանտարրեր ու փոխադրում օրգանները: Բացի այդ, արմատներըիրենց մեջ կուտակու է օրգանականնյութերի որոշ պաշար, որը հետագայումանհրաժեշտ համար: պտղատու բույսի կենսագործունեության

հատապտղային

ները օրգա յատայ ոի

վա տարբ

մարդու վրա:

մեծ ուշադրություն է Այսօր Վայաստանի ՀՎանրապետությունում դարձվում պտուղների ն հատապտուղներիարտադրությանը, ինչպես ներքին շուկայի պահանջները բավարարելու, այնպես էլ թարմ ն վերամշակվածվիճակումարտահանելունպատակով: "կ

ՊՏՂԱՏՈՒ ԵՎ ՎԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Պտղատու ն հատապտղայինբույսերի աճման ն զարգացման գործընթացըկանոնավորելու ն ամենամյա բարծր բերք ապահովելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել առանձին օրգանների դերն ու

նշանակությունը:

բ

|

Արմատիկառուցվածքը աճակալողարմատներիբաղկացուցիչմասերը: 3. ածող կամ առանցքայինարմատ, 2- ծծող կամ ակտիվարմատ, անցողիկ միջանկյալարմատ,4. հաղորդող կամ փոխադրողարմատ: կամ կառուցվածքը: , Բ. աճակալող արմատներիանատոմիական 3-մազարմատներ-աճման կետ, 2- արմատապաւոյան, Ա-

իրենց աճման բնույթի արմատները լինում են կմախքայինն աճակալող: Ամբողջ արմատայինհամակարգըբաղկացած է արմատների մի քանի տիպերից`դրանք են. գլխավոր ն կողային արմատներ, հավելյալ արմատներ, փնջարմատներու մազարմատներ: Գլխավոր արմատը լավ արտահայտվածէ լինում սերմնաբույսերի մոտ, իսկ կտրոններովկամ անդալիսներով բազմացվածբույսերի մոտ` ընդհակառակը,այն արտահայտված է լ ինում շատ թույլ ձնով: Գլխավոր արմատի վրւս հաջորդաբար կազմակերւվվում են կողային առաջին, երկրորդ, երրորդ ն այլ կարգերի արմատները, որոնց վրա տեղաբաշխվում են շատ բարակ (մի քանի մմ հաստությամբ). աճակալող արմատները,ւինջարմատներըն մազարմատները:Վերջիններս իրենց առատոմիականկառուցվածքիշնորհիվ հողից ներծծում են ջուր ու նրա մեջ լուծված հանքային միացություններ: Արմւմտտային համակարգի տարածման գոտում (ռիզոսֆերայում) զարգանում են միկրոօրգանիզմներ, որոնք հողի մեջ եղած սննդառության տարրերը փոխակերպում ն ավելի մատչելի են դարձնում պտղատու բույսի Ըստ

համար:

Հավելյալ ցողունային մասերիհիմքից ն հողից ջուր ու սննդանյութերվերցնելու գործում նույնպես որոշակի դեր են կատարում: Պտղատու բույսերի արմատները շատ արագ կերպով զարգանում են կողային ուղղությամբ ն բավականաչափլայն են տարածվում, քան վերերկրյա մասը: Արմատայինհամակարգի աճման բնույթը կախվածէ տեսակից, սորտից, պատվաստակալից, հողակլիմայականպայմաններից ու կիրառվող ագրոտեխնիկականմիջոցառումներից:Այսպես օրինակ` խնձորենու ն տանձենու արմատները զարգանում են 3-5մ, սալորենու, ծիրանենու, կեռասենու, դեղձենու արմատները` 1.5մ, մորենու, հաղարջենու, կոկռոշենու արմատները` մինչն 1.4մ, իսկ ելակինը` 60սմ խորությամբ: Սակայն արմատային համակարգի հիմնական ակտիվ մասը զարգանում է հողի վերին շերտերում, կախվածտեսակներից,10սմ-ից մինչն 1-1.5մ խորությանվրա: Պտղատու բույսերի մշակության ժամանակ անհրաժեշտ է արմատային համակարգի զարգագման համար ստեղծել սննդառության, խոնավության,ջերմության ն օդի նորմալ պայմաններ, որը կապահովի վերերկրա օրգանների բարենպաստ աճն ու պտղաբերությունը: Արմատայինհամակարգն ունի վերականգնման(ռեգեներացիայի) մեծ է ընդունակություն, սակայն վերջինս ավելի ինտենսիվ կերպով կարող տեղի ունենալ միայն փուխր ն սննդանյութերովհարուստ հողերում:

ծ ՝

|

ր

ՆԻ

ւ.

/

Հ. ՛

ՀՀՀ

վ

ծ

|

ՀԺ

7-74

ենճ:

բ

--7

արմատներըառաջանում են

:

7/

Խա

ԷԼ «Է

Պտղատու ծառի կառուցվածքը:

ոո

3- պատվաստի տեղը, կենտ բուն, 2- արմատավզգիկ, վերերկրյա ուղեկցողիշարունակողաճ, 6- առաջին րոնականուղեկցող, 5- կենտրոնական ճյուղ, ծ- երրորդ կարճյուղ, 7- երկրորդ կարգիկմայսքային կարգի կմախքային մաս: 1- գլխավոր Բգի կմախքայինճյուղ, 9- աճակալող Ծյուղեր- ստորգետնյա Ա-

մաս:

կարգի կմայխքայի առաջին կամուղղահայաց արմատ, 2- հորիզոնական կամ 3- աճակալող արմատներ: արմատ,

է թողԱրմատներիյուրաքանչյուր վնասվածքիր ազդեցությունն Շանում վերերկրյա օրգաններիվրա: Վնասված արմատներունեցող են զարգանում, ռերի բողբոջներըքիչ են լինում, տերնները վատ պտուղներըթափվումեն, իսկ մեծ ն նոր կազմակերպված երիտասարդ ժամանակչորանումեն շիվերիծայրամասերը,երբեմն վնասվածքների նան ամբողջ բույսը:

է Պտղատու բույսերի վերգետնյամասը բաղկացած բնից, ուղեկցողունի ներքնի ցողից, կմախքայինն աճակալող ճյուղերից: Բունը ճյուղը: Բնի կմախքային առաջին մինչն մասն է արմատավզիկից ն սորտերից բարձրությունը կախված է բույսերի տեսակներից, ն հանքային ձնավորումից:Բնի միջոցով արմատներիցեկող ջուրը են տերնների,իսկ վերջիններիսկողմից սննդատարրերըփոխադրվում

սինթեզված օրգանական նյութերը` արմատներիմեջ, որոնք տարեցտարի աճելով ընդգրկում են հողի նոր շերտեր: Պտղատու բույսերի նորմալ կենսագործունեությունը մեծ չափով պայմանավորվածէ բնի առողջ վիճակով:Ծառերիբնի տարբեր վնասվածքները, որոնք կարող

են

լինել ցրտահարության,արնահարության, վնասատուների,հիվանդություններիու մեխանիկական հարվածներիպատճառով,կարող են կարճացնելնրա կյանքի տնողությունըկամ նրան ամբողջովինշարքից դուրս բերել: Ծառերի բնի անմիջականշարունակությունըդեպի վեր կոչվում ցողունի կենտրոնականուղեկցող: Ուղեկցողիցսկիզբ առնող ճյուղերը կոչվում են առաջին կարգի կմախքային ճյուղեր, որոնց վրա են երկրորդ,երրորդ հաջորդաբար կազմակերպվում կարգերիճյուղերը: Վերջիններս իրենց վրա կրում են ծառի ամենամյա աճն ու պտղաբերությունն ապահովողտարբեր տիպի աճակալողօրգաններ: Բնից վերն ուղեկցողը, իր բոլոր կարգերի կմախքային ճյուղերով, ընձյուղներով,տերններով ն պտուղներովկոչվում է սաղարթ: Ընձյուղը ընթացիկտարվա առաջացած աճն է, որը մինչն վեգետացիայի վերջը պատված է լինում տերններով,իսկ տերնաթափից հետո այն կոչվում է ճյուղ: ճյուղերը լինում են մոամյա,երնամյա,բազմամյա: Կմախքայինճյուղերի վրա առաջացած աճակալող այն ճյուղերը, որոնց վրա արդեն կազմակերպվել է բերք, կոչվում են պտղաբերող

է

ճյուղեր:

Պտղատու ն հատապտղային բույսերի բողբոջներըլինում են երկու տիպի` մեցետատիվկամ աճակալող ն գեներատիվկամ պտղաբերող: Պտղաբերողբողբոջները կարող են լինել պարզ ն բարդ: Պարզ բողբոջներից առաջանում են մեկականծաղիկներ,որը յուրահատուկ է կորիզավորներին, կարմիր հաղարջենուն: Բարդ ւկտղաբերող բողբոջներիցառաջանում են ծաղիկներ.տերններ, երբեմն նալ, շիվեր, որը յուրահատուկ է հնդավորներին, սն հաղարջենուն,թզենուն ն այլն: Գեներատիվ բողբոջներըհիմնադրվումեն տարբեր տիպի պտղաբերող ճյուղերի վրա, ամառվա ընթացքում, սկսած հունիսի 15-20-ը ն շարունակում են զարգանալ մինչն հյութաշարժության ավարտը: Ճյուղերի ծայրամասում կազմակերպված բողբոջները կոչվում են ծայրամասային, իսկ տերնների ծոցում կազմակերպվածները` կողային: Կողային բողբոջների մի մասը կարող են մնալ քնած վիճակում ն արթնանալ ծառերի -ցրտահարությունների,խոր էտի կամ մեխանիկական վնասվածքների դեպքում: Այդպիսի բողբոջներ առաջանում են ինչպես ցողունի, այնպես էլ արմատների վրւս:

պտղատու բույսերի Վերջիններս կարնոր նշանակություն ունեն կտրոններուլ ն անդալիսներովբազմացմանժամանակ: Պտղատու ն հատապտղային բույսերի մյուս կարնոր օրգանը տերնն է, որը լույսի տակ, ածխաթթու գազից, հանքային աղերի միացություններիցն ջրից ստեղծում է օրգանական նյութեր, որոնք ապահովում են աճն ու պտղաբերությունը:Բերքի քանակը ն որակը կախված է տերնային ապարատի ն արմատայինհամակարգի նորմալ գործունեությունից: Այդ նպատակով ամբողջ վեգետացիայիընթացքում ն հատապտղայինբույսերի տերեները պետք է պահպանել պտղատու նորմալ վիճակում, որը հնարավոր է սննդառության ն մշակության համապատասխան պայմաններստեղծելով:

ՊՏՂԱՏՈՒ

ԾԱՌԵՐԻ ՀԱՍԱԿԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆՆԵՐԸ

Պտղատու մշակաբույսերի անհատական զարգացումը բաժանվում

է ինը հասակայինենթաշրջանների.

Վեգետատիվմասերի ուժեղ աճ: Սկսվում է սերմի ծլելուց ն շարունակվում մինչն առաջին պտղաբերությունը, որը դեղձենու մոտ վերջանում է 2-3 տարում, տանձենու, խնձորենու,ծիրանենու մոտ` 4-5 տարում, ուշահաս մի քանի տեսակներիու սորտերի մոտ` 10 ն ավելի տարում: Այդ շրջանում բույսը կազմակերպում է ցողունը, կմախքային ճյուղերն ու աճակալող մասերը: Ագրոտեխնիկայի խնդիրներն են՝ նպաստել սաղարթի ձնավորմանը ն պայմաններ ստեղծել, որպեսզի արմատայինհամակարգըխորը թափանցի հողի շերտերը: 2. Աճ ն պտղաբերություն:Սկսվում է առաջին պտղաբերությունից ն շարունակվում մինչե համակարգված պտղաբերությունը: Այդ շրջանում ծառը դարձյալ աչքի է ընկնումիր ամենամյա ուժեղ աճով, աճակալող օրգանների ւսռաջացմամբն բերքի աստիճանականավելացմամբ ու ամենամյա բերքատվությամբ:Ագրոտեխնիկայիխնդիրներն են` սաղարթի հետագա ձնավորումը, բերքի խնամքը ն հողի համապատասխանմշակությունը, աճման ու զարգացման համար ստեղծումը: նպաստավորպայմանների աճ: Յ. Պտղաբերություն ն Այդ շրջանը սկսվում է լրիվ պտղաբերությունից մինչն տվյալ սորտին յուրահատուկ ամենաբարձր բերքատվությունը: Այդ ընթացքում վեգետատիվ աճը աստիճանաբար մարում է, կմախքայինճյուղերի ծայրամասայինշիվերի աճը թուլանում ե իսկ աճակալող ճյուղերը` աստիճանաբար մահանում: Ագրո1.

տեխնիկայիխնդիրներ են` կմախքային ճյուղերի պարբերաբար թեթն էտի կիրառումը: 4. Պտղաբերություն:Սկսվում է այն ժամանակ, երբ մոտենում է տվյալ սորտին յուրահատուկ առավելագույն բերքատվությունըտվյալ շրջանում լրիվ չափով այդ պայմաններում: Պտղատու բույսը դադարեցնումէ կմախքայինճյուղերի աճը ըստ երկարության ն նրանց վրա առաջանում են մասամբ կարճ ճյուղիկներ, որոնք գնում են դեպի սաղարթի ծայրամասերը: Բերքի քանակը շատ է լինում, սակայն ապրանքային բարձր որակ չի ունենում: Ագրոտեխնիկայիխնդիրներն են` ճյուղերի էտը, նոսրացումը ն հողի մշակության աշխատանքների

ուժեղացումը:

ն աճ: Այդ շրջանում մահացումն Մահացում, պտղաբերություն Կմախքային ուժեղանումէ ն խիստ ընկնումէ ծառի պտղաբերությունը: են նոր, ուժեղ հետ առաջանում միաժամանակ ճյուղերի չորացման խնդիրներընույնն են, ինչ որ նախորդում, Ագրոտեխնիկայի հոռաշիվեր: սակայն պետք է նպաստել սաղարթում նոր, ուժեղ ճյուղավորություններիառաջացմանը: Այդ շրջանում էլ ավելի է 7. Մահացում, աճ ն պտղաբերություն: ն ուժեղանում առաջին կարգի խոշոր կմախքայինճյուղերի չորացումը է առաջանումեն նոր, ուժեղ աճող հոռաշիվեր, խիստ կերպով ընկնում ն պտուղներիորակը: Ագրոտեխնիկայիհիմնական պտղաբերությունը նպատակովկատարել ծառերի ուժեղ խնդիրն է երիտասարդացնելու էտ` կարճացնելովկմախքայինճյուղերի վերջին 6-10 տարեկանաճերը: 8. Մահացումն աճ: Սկսում են չորանալ հիմնական կմախքային ու ճյուղերը ե առաջանումեն ցողունայինհոռաշիվեր մազառներ: 9. Աճ: Այդ շրջանումչորանումեն ծառերի սաղարթիբոլոր մասերն ու գողունի հիմքից սկսում են առաջանալ նոր հոռաշիվեր, որոնք սկիզբ 6.

դնում կյանքի նոր ցիկլի: Վերջին 5 հասակային շրջանները արտադրությանհամար հետաքրքրությունչեն ներկայացնում: Այդ պատճառով մի շարք ն ԳՎ. գիտնականներ/Պ.Ս.Գելֆանդբեյն, 1965, Ա.Պ.Դրագավցեվ են, ն որ այլն/ գտնում Տրուսնիչ 1969, Ն.Մ.Կուրեննոյ է միավորել կենսաբանականն տնտեսական ցուցանիշներովլավ չորացման ն պտղաբերության, վերջին 5 շրջանները անվանել` «մարող ե աճման շրջան»:

են

5. Պտղաբերությունն մահացում: նախորդի անմիջականշւարունակությունն են, բնորոշ են նրանով, որ ծառը լրիվ դադարեցնում է կմախքայինճյուղերի աճը ն աճակալող ճյուղերը սկսում են մահանալ: Ստացվում է ավելի ցածր բերք, քան նախորդում: Ագրոտեխնիկայի խնդիրներն են` կմախքային ճյուղերի նոսրացումը ն մնացած ճյուղավորությունների վերջին 2-3 տարեկան աճերի մասնակի ու կարճացում թարմացում նոր ւիոխարինող ճյուղերով, բերքի կարգավորումնու ծառի խնամքի ուժեղացումը:

ՀՀ-ՈՒՄ

ՄՇԱԿՎՈՂ ՊՏՂԱՏՈՒ ԵՎ ՎԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԽՄԲԵՐԸ, ԳԼԽԱՎՈՐ ՑԵՂԵՐԸ, ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ

ԸՍՏ ՄՇԱԿՈՒԹՅԱՆ ԳՈՏԻՆԵՐԻ, ՇՐՋԱՆԱՑՎԱԾ ՍՈՐՏԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

դան:

|

թան

Այդառեդ

լ

|

Վիլյամս Կլապի սիրելի

Վիրգինյան |3-րդ,4-րդ, վարդագույն,|7-րդ

| ընտանիքը` Խնձորենի

|

ԲՕՏՅՇԹՅՑ

գեղը՝ Խճխտ

Պարմեն ոսկե

| աշնանային|

|2-րդ,5-րդ

Բելֆլյոր

3-րդ, 7-րդ

Բելֆլյոր

| 2-րդ, 5-րդ

դեղին

|

ՕՏ8ՁՇՔՅՑ

թարմ

նպոն |

ցեղը` Բ/նՏ :

Ձմեռն ռնուկ

թարմ

թարմ թարմ

թարմ ծմեռային

3-րդ,|

վին

թարմ

ձմեռային

ձմեռային թարմ

1-ին, 2-րդ, 3-րդ, 5-րդ

|

2-րդ, 3-րդ

| ամառային

թարմ

ամառային

թարմ

| 4-ր,5-րդ | ամառային |

Բերե ընտնաքիը Հարդանպո

`

Սեն

արմ

| Օլիվյեդը

' |

էր

1-ին,2-րդ,

լիմ րր

քարմ

| աշնանային

քարմ

|

թարմ

ձմեռային

| առ4րո' 1-ին,

2-րդ,

7-րդ 6-րդ,

ձմեռային

ձմեռային

Ժերմեն| 1-ին, 2-րդ | ձմեռային

|

ձմեռային

12-րդ,3-րդ

Բերե Բոսկ | 1-ին, 3-րդ, 5-րդ,6-րդ

Հեղինե

աշնանային

թարմ

Տանծենի

ձմեռային

կիտայկա

|

ամառային

ձմեռային

Անտառային | 2-րդ, 3-րդ, | աշնանային գեղեցկուհի| 4-րդ, 6-րդ

ամառային քարմ

2-րդ

6-րդ, 7-րդ

ամառային

ԴՆԴԱՎՈՐՆԵՐ

Սելբա,

թարմ

|2-ող 3-

Մալաչա

|ուղղությունը

"

|

ծմեռային

2-րդ, 5-րդ

Ջոնաթան նացի

հասունաց| ժամկետները | օգտագործ-

|

ձմեռային թարմ

Սիմիրենկո

Պտուղների Բերքի Մշակու-

Գոտիսերը

12-րդ,3-րդ, |4-րդ,6-րդ

Ռենետ

Աղյուսակ 16

զար" ախակ |

բանան

Պեպին շաֆրանի

8. Շիրակ, Լոռի-Փամբակի, 7. Սնանի ավազան, 9. ԱպարանՀրազ-

Բ.

2-րդ, 3-րդ, |5-րդ

ձմեռային

Գյուղատնտեսությանուղղությունը, այդ թվում պտղաբուծության մասնագիտացումն ու տեղաբաշխումն այստեղ կախման մեջ են գտնվում ծովի մակերնույթիցունեցած բարձրությունների,հողակլիմայական պայմանների, ուղղաձիգ «գոտիականության, մշակվող տեսակներին դրանց սորտերի կենսաբանական,տնտեսական առանձնահատկութուններից,որից ելնելով, հանրապետությանտարածքը բաժանվել է գյուղատնտեսական ինը գոտիների. 1. Արարատյան, 2. Նախալեռնային,3. Վայոց Ձորի, 4. Զանգեզուրի,5. Յյուսիս-Արնելյան, 6.

Գոլդեն

դելիշես

| 1-ին, 2-րդ, | 3-րդ, րդ 4-րդ,

ձմեռային

թարմ

:

թարմ թարմ թարմ

5-րդ, 6-րդ

Արարատի |

1-ին,2-րդ | աշնանային

Անի

|

Սերկեիլենի

Ա

Մեղրուշ

Աաանիան ցեղը

1-ին, 2-րդ

տասնօրյակ

կության

աշնանային| վերամշակության

1-ին

|

Նարինիջի| 1-ին, 2-րդ, |սեպտեմբերի | ունիվերսալ 2-րդ միջահաս | 3-րդ, 4-րդ, 5-րդ

վերամշա-

Նարինջի ուշահաս

| աշնանային| վերաճշա| աշնանային| վերամշա-

1-ին

«րդ 3-րդ,

5-րդ

աշնանային| վերամշակության

|

Լոձ

|

ունիվերսալ իր

հուլիսի 1-ին Ն

|

շերտավոր

տասն-

Խ

նտանեքը` իքը

ՆԱ

Գեղ

1-ին, 2-րդ,| հուլիսի 2-րդ| թարմն չիր 3-րդ, 4-րդ | տասնօրյակ

Ն3-րդ

1-ին, 2-րդ, | սեպտեմբերի | ունիւվերսալ 3-րդ 3-րդ, 4-րդ, տասնօրյակ 5-րդ

1-ին, 2-րդ, | սեպտեմբերի | ունիվերսալ 2-րդ 3-րդ, 4-րդ, 5-րդ տասնօրյակ

Օշականի|

1-ին, 2-րդ | հոկտեմբերի | ունիվերսալ 1-ին

Սալամի

|

4-րդ, 5-րդ

Լաուրեատ

/

Դեղձենի ընտանիքը` ՈՒսպեխ

ՄօՕՏՅՇՑՅ8Ց

ցեղը՝

Ք6/Տ|ՇՅ

|

2-րդ ն 3-րդ տասնօրյակներ

օգոստոսի թարմ օգոստոսի 2-րդ

"

թարմ

տասնօրյակ

1-ին, 2-րդ, |սեպտեմբերի Նարինջի | ունիվերսալ 1-ին վաղահաս | 3-րդ, 4-րդ, | 5-րդ տասնօրյակ

ունիվերսալ

Ալբուխարի | 1-ին, 2-րդ, | սեպտեմբերի | ունիվերսալ

1-ին

տասնօրյակ 5-րդ

ունիվերսալ բնրի

ճուղուրի 4-րդ, 5-րդ | հոկտեմբերի|

1-ին, 2-րդ,| հուլիսի 3-րդ| քարմ, չիր, 3-րդ, 4-րդ | տասնօրյակ| մուրաբա

5-րդ

Կ

տասնօրյակ

օրյակներ Համբան

տասնօրյակ

տասնօրյակ

Խոսրովենի| 1-ին, 2-րդ,| հուլիսի 2-րդ| ունիվերսալ 3-րդ, 4-րդ

ՃՈՈՇՈՒՅՇՅ

3-րդ տասնօրյակ

Լիմոնի

օրյակներ

|

5-րդ

Զաֆրանի| 1-ին, 2-րդ, | հոկտեմբերի | ունիվերսալ 1-ին ուշահաս 3-րդ, 4-րդ,

կության

ԿՌՐԻԶԱՎՈՐՆԵՐ

Երնանի 1-ին, 2-րդ, | հունիսի 3ր

Սաթենի Ծինանենի

3-րդ, 4-րդ,

-րո,

Արաքսենի| 1-ին, 2-րդ

Միր

|

Զաֆրանի| 1-ին, 2-րդ, |սեպտեմբերի | ունիվերսալ 3- րդ միջահաս| 3-րդ, 4- 4-րդ, 5-րդ տասնօրյակ

կության

՞

Շ7ժօոլռ յ

| 1-ին, 2-րդ, |սեպտեմբերի | ունիվերսալ

Սալորենի

Մ|

| 3-րդ, 4-րդ

2-րդ

տասնօրյակ

Շպետ ընտանիքը` Տիր «ր Կաթնիունիվերսա

ՔօՕՏՅՇԾՅՅ

-

լ

Աննա

'

ցեղը` 5սոստ

Ռենկլոդ

Ալտանա

/

տասնօրյակ

1-ին, 2-րդ, | օգոստոսի 3-րդ, 4-րդ 2-րդ

|

թարմ,չիր

տասնօրյակ

Աշտարակի |

Հունգարա- , 1-ին, 2-րդ, | օգոստոսի | ունիվերսալ 3-րդ, 4-րդ 3-րդ սալոր

տասնօրյակ

տասնօրյակ

Վազիրի

Ընկուզա- | Ընկուզենի-|

ԿԱ

ճլորենի ընտանիքը` |

|

| ՌօՏ86686

ՔախոսՏ ցեղը

»)

| 1-ին, 2-րդ, | օգոստոսի| ունիվերսալ |

/62 .

|

հուլինի

կ

-րդ,

ս

5-րդ,

6-րդ

ՄՕՏՅԸԾՅԹ

ցեղը՝

«լ

|

Հ աղքանակ

| |

լի

Ժուկովսկակ

Բայենի

|

րո իու: 1-ին

1րդ, | հունիսի րխ

1-ին,2-րդ,

|

արմ

| մշակության

ընտանիքը ներ ԲօՏՃՇՇՅ6 | Պոդբելսկա- | 1-ին, 2-րդ, | հունիսի արմն 2-րդ 4-րդ, տասնօրակ| վերա3-րդ ցեղը՝ Շ6ՐՅՏսՏ 6չակությա յա

Ս

5-րդ, րդ,

ՈՌ

մ

Բաշկա-

|

|

հայկական

Սպիտակ թոք ընտանիքը՝

ն

ախ

«Կ

ձմեռային

Կադոտա Մարու| |Ջենջի

խուրմաԽիակումե ննտանիքը՝ |

ԷԵՑՈ2Շ6Յ6

նանան աշնանայի

Օյթռօօ6

| Նիկիտսկի2|

լ

Թոր մ

5-րդ, աշնանայինթարմ 5-րդ,

5-րդ,

| |

ՕՏԱ» 5-րդ, Արի 1Նիկիտսկի1| 5-րդ, | ընտանիքը ցեղը` Օ/ԹՅ

թարմ

բարմ աշնանային

րդ,

5-րդ, Դալմատսկի Խ/0086686

| մրնեյան

ն

|

ձայիններ Նռնենի ընտանիքը`| Գյուլոշա | 4-րդ, 5-րդ, |աշնանայինձմեճային

ցեղը՝ ԻՇսՏ

Յո4-Ող' 2-րդ ՅԻ Խո Էզերա5-րդ, 6-րդ տասնօրյակհունիս

| ձմեռային

4-րդ, 5-րդ | աշնանային| թարմ, վերաձմեռային | մշակության թարմ 5-րդ, աշնանայինր | 4-րդ,

զե

«ա

|

աշնանային- թարմ, վերամշակության

.

Ղրիմի

մերձ-

Բ"

մ քար

3-րդ,

| Նիկիտսկի | 4-րդ, 5-րդ

ՔԱՈ՛ՇՈՇՑ86

ներ

-րդ,

վերա | աշնանային-|թարմ, երաձմեռային| մշակության

5-րդ

լ

տասնօրյակ-

Շ6ՐՅՏԱՍՏ

-

Ո0ջճօ686

Չոր

:

Յ-րդ| ունիվերսալ

1-ին հուլիսի

|

|

4-րդ,

նյան արնադար-

|

1-ին,2-րդ, | հուլիսի 3-րդ| ունիվերսալ 3-րդ, 4-րդ, տասնօրյակ 5-րդ, 6-րդ 3-րդ| ունիվերսալ 2-րդ, 5-րդ տասնօրյակ

Գեսերտն րտնի

եշենի ընտանիքը

Ճո ցմօխտ

հունիսի 3-րդ. 2-րդ. Նապոլեոն կարան

ընտանիքը`

մսգԲոժ8-

ցեղը

1-ին

Յ-րդ, 4-րդ, 5-րդ, 6-րդ | տասնօրյակ

Դամ դեղի

լ

|

Սն շլոր

մշակության.

վերաաշնանային-| թարմ, մշակության ձմեռային

եղը՝

5-րդ, 6-րդ

ԽՅՈՇՅԵԹՅ

ԷՀ

հուլիսի 3-րդ| ունիվերսալ

3-րդ, 4-րդ, | տասնօրյակ

Սն շլոր 651

թարմն վերա-

քը

ը

յազիո

ունիվերսալ

տասնօրյա

ներ

Յ-րդ, 4-րդ, 5-րդ, 6-րդ 1-ին, 2-րդ, 3-րդ, 4-րդ, 5-րդ

ՇԾՅԾ

1-ին, ո 3-րդ,2-րդ, |հուլիսի

| 1-ին, 2-րդ,

Դեղին շլոր

յակներ

4-րդ

Ըրկրշնկի նտանիքը՝ որնե

տասնօր-

Դեղձային

1-ին, 2-րդ,| հուլիսի 2-րդ տասնօրյակ.

"|

1-ին, 2-րդ, | օգոստոսի| ունիվերսալ Յ-րդ, 4-րդ | 1-ին ն 2-րդ

տասնօրյակ

Յ-րդ, 4-րդ, Է 5-րդ, 6-րդ

Սիսիանի

Իտալական| 1-ին, 2-րդ, |սեպտեմբերի | ունիվերսալ 1-ին 3-րդ, 4-րդ,

թարմն վերամշակության

1-ին,2-րդ, | հուլիսի 2-րդ

թարմ

ձմեռային

|

ձմեռային թարմ ձմեռային

|

թարմ

ձմեռայինթարմ

|

պեքսանոր | | գրտինեդայիններ

Վատապըտ-

2Մ1

հաղարջենի Օտլիչնիցա ընտանիքը՝

րում

բոլոր

աճառային

Տա41Թց8668 գոտիեցեղր` Թսեստ ուց ստ

Մամկին | Է

-

|

մ ամառային

Պիլոտ

րում

-

ցեղը՝

Լոռի

բոլոր

գոտինե-

Ռուբինե

թարմ

կարելի բազմացնել Պտղատու ն հատապտղայինմշակաբույսերը Սերճձերով եղանակներով: էլ վեգետատիվ ինչպես սերմերով, այնպես չեն սորտերը պահպանում բույսերի բազմացմանժամանակպտղատու Բազմացմանայս եղանակըպտղաբուծության իրենց հատկությունները: Փգտագործվում է երկու նպատակով` տնկարաններում՝ մեջ աճեցնելու համար ն սելեկցիայում՝ սերմնաբույս պատվաստակալներ նոր սորտերիստացմանժամանակ: Քանի որ մշակուլի սորտերը սերմերով բազմացնելիս չեն գործնականումդիմում ենք վեպահպանումիրենց հւստկությունները, է

բոլոր

թարմ թարմ

ուշ

թարմ

գոտինե-| գարնանային

րում

թարմ ուշ բոլոր գարնանային Պրոլիֆիկ

ԱԻՋ թարմ ամառային ակա գոտինեըուարիքը՝ Սորեն,

մլ

|

Նովոկի-

ԽՕՏՅ0086

ցեղը

ԷՍԵ6Տ Կուզմինա

|

ւ.

Ռուսկի

ոլո

րում

Ար,

Գոր ՛

բոլոր

թարմ ամառային ամառային քարմ

գոտինեոր

Կոկոոշենի բոլորամառային ընտանիքը`| Միսուլսկի թարմ

ՕԾ/օՏտսաղոՅՇՅՅՇ

ցեղը

|

Օ/ԹՏՏսԲոտ Ցանտարը անտարնի

գոտինե-

գետատիվ ճանապարհով բազմացմանը:Վեգետատիվ բազմացման ձները բաժանվումեն երկու խմբի. 1. բնական`բեղիկներով,մացառնեանդալիսներով,պատկտրոններով, րուլ բազմացում,2. արհեստական՝ վաստներով բազմացում: Կախված տեսակների առանձնահատկուբազմացմանտարբեր եղաթյուններից, կիրառվումեն վեգետատիվ բույսեր: կաճ նակներն ստանում սեփականարմատ պատվաստված է ստանալ կտրոններով, Սեփականարմատբույսեր կարելի ն թուփը անդալիսներով, արմատային մացառներով, բեղիկներով կիսելու եղանակներովբազմացնելիս: մեծ մասից, սովորական պայմանՊտղատու ծառատեսակների բույսերի ստացումը դժվար է: Այդ իսկ ներում, սեվփականարմատ են պատճառով էլ ծառատեսակներիմշակովի սորտերը բազմացվում պատվաստների տարբեր ձներով, նախօրոք աճեցված վայրի, կիսաճշակովի տեսակների սերմնաբույսերի կամ վեգետատիվ վրա: ճանապարհովստացվածպատվաստակալների են պատվաստի օգտագործվում մ եջ պտղաբուծության Գործնական որի ժամանակ պատվաստացուն երկու եղանակներ`աչքապատվաստ, մեկ աչքից ն կեղնից բաղկացած2-2.5սմ իրենից ներկայացնումն երկարությամբմասնիկ` բողբոջ վահանիկով կտրոնապատվաստ 3-4 աչքից բաղկացածփոքրիկ մինչն որի դեպքում պատվաստացուն

է

րում

կտրոնէ:

թարմ բոլոր ամառային

է ունենում

տեղի փաթաթել Պատվաստացուն ակտիվ հյութաշարժություն: հեւո այնպես,որ օդը կտրվածքըչչորացնի: պատվաստակալի Աչքապատվաստ:Սա համարվում է պատվաստի ամենատարածՊատվաստ կարելի է կատարելայն դեպքում,երբ բույսի

Գոոե՞

|

ԵՎ ՀԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ

ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ուշ

| գարնանային

րում

ո

ՊՏՂԱՏՈՒ

բոլոր ամառային թարմ Գոտինե-

Արեիկ Արինե Ամ գարնանային կանո Լիամ Գորի ԷՐՅցՅՈՅ

Թարմ

մոտ

շօլ

ված եղանակը, որն ունի մի շարք առավելություններ մյուսների նկատմամբ:Աչքապատվաստի կատարման տեխնիկանշատ պա ոզ է,

բացի վերքեոըւե երան եաակեոմնն այու" պատվաստացու կտրոններ արավում, Պիմենարբ աչքապատվաստիերկու քնած աչքերով, որը կատարվում օգոստոս-սեպտեմբե ամիսներին, արա

,

րք

հասռվուն

ը

արա

է

մ

ժամկետներ,

ա.

է

ր

կատարվում աճող աչքերով,որը -մ մասամբ է Այս պատվաստված աչքերը կպչում են ն մնում քնած վիճակում, իա արաֆորդտարվա` գարունը: Աճող աչքերով աչբապատվաստը կատարվում է գարնանը, երբ սկսվում է հյութաշարժությունը ն է նշենու ու ծիրանենու համար,

դեաքում

ոնքմինն Անկաոդեղձենու, որոնք ե չն նե Կատարման տեխնիկան է 34օրառաջ հետնյալն վարար աշու

է

խոնավ շոր:

ուշեղ րոնական ընբացիկ շիվերից, գտնվու մասի տարվա որոնջ են |

,

լուսավորության լավ պայմաններում:Կտրոններիհաստությունը4-5 մմից պակաս չպետք է լինի. կտրոնները վերցնելուց հետո պետք է հեռացնել տերնները, թողնելով տերնակոթունի0.5-1 սմ երկարությամբ հատվածը: Պատվաստի համար օգտագործել կտրոնի միջին մասի բողբոջները. ծայրամասի ն հիմքի բողբոջները լավ զարգացած չեն լինում, որի հետնանքովկպչողականությունըթույլ է լինում:

ր բո երով աքրպամիներիմ

բ.

Մեծ

անհրաժեշտ

սրաքար,

արող

ջրե,

Աարոն ուրց արված րուկլիոյն ռնավ մոմով: Պատվաստ համի լինեն իտանի

ի

պատվաստակալների շուրջը, արագագմանըն կեղնի լավ անջատվելուն:

բուկլից

Ի

լ

առնվազն զ

8-10

մմ

կատարում պատվաստակալի հյուսիսային որ աքապատվաստը

.

ն փխրեցնել կատարել որը նպաստում է

պատվաստակալները րը պ պետք է |

կողմից, արճատավզիկից մինչն

են

վերն, ռուսական մեծատառ ՛-ի ձնով կտրվածք կատարելով: Դանակի բութ մասով կտրված կեղնը զգուշությամբ ետ են տանում երկու կողմերի վրա, ապա երկու մատով բռնելով պատվաստացուվահանիկի տերնակոթունից,կտրվածքի մեջ, տեղավորում են այնպես, որ պատվաստացուն լավ նստի. ապա հարթում են կեղեը ն կապում: Կապման նյութը պետք է դնել պատվաստից վերն ն փաքաթելովհասնել բողբոջին, ապա անցկացնել նրա տակով, շարունակել մինչն ներքն ն կապել 8-աձն: Պատվաստից 7-10 օր հետո պետք է կատարել առաջին ստուգումը: Եքե պատվաստացուիվրա մնացած տերնակոթունըմատով կպչելիս ընկնում է ն բողբոջը երնում է կանաչ ու քարմ, նշանակում է պատվաստը կպել է, ն` ընդհւսկառակը,եթե տերնակոքունը չի ընկնում ն բողբոջը սնագել է, նշանակում է չի՛ կպել: Երկրորդ ստուգումը կատարվում է առաջին ստուգումից 10-15 օր հետո, իսկ երրորդը` հաջորդ տարվա վաղ գարնանը: Այդ ժամանակ հեռացնում են աչքապատվաստների կապերը: Չկպած ն ոչնչացած աչքերի փոխարեն կարելի է կատարել վերապատվաստ`պատվաստակալի առողջ մնացած՝ 5 սճ

հյութաշարժության

,

Աչջապատվաստի կատարման տեխնիկան Պատվաստիհամար անհրաժեշտ է ունենալ հատուկ դանակներ պատվաստի,այգու/, կապման նյութ /պատվաստիհամար հատուկ պոլիէթիլային թաղանթից կտրված Ժապավեն/,այգու

մկրատ,

դույլ,

հարավայինկողմից: Կտրոնապատվաստներ:Կատարվում են վաղ գարնանը, հյութաշարժության ժամանակ, նախքան բողբոջների բացվելը: Պտղաբուծության մեջ հիմնականում տարածված են կտրոնապատվաստի հետնյալ ձները` կողապատվաստ, հասարակն բարելավված կտրոնապատվաստդնումով, պատվաստ կեղնի պատվաստ, ճեղքապատվաստ, տակ, եռանկյունաձնկտրվածքովպատվաստ ն կամրջապատվաստ:

ԿԱ

Կտրոնապատվաստի ձներից՝ճեդթասյատվաստ

Կւորոններովբազմացում: Գործնականում տարբերվում են փայտացածն կանաչ կտրոններովբազմացումներ: Փայտացածկամ ձմեռային կտրոններովհիմնականում բազմացվում են հաղարջենին ցածրաճ խնձորենին, սերկնիլենին, թզենին, նռնենին, կոկռոշենին,փշատենին ն այլն: կտրոնները սովորաբար մթերվում են բույսերի Փայտացած հանգստիշրջանում (ուշ աշնանը) ստադիապես երիտասարդ բույսերից լավ զարգացած մեկ ւռարեկան ճյուղերից ն պահվում են նկուղում, մեջ կամ խրամատներում՝հողի ծածկույքիտակ: ավազի բարձր` ելանք ստացվում է այն դեպքում, երբ կտրոններըվերցնում են մեկ տարեկան ճյուղերի ստորին ավելի ուժեղ մասերից 20-25սմ

ձիթենին,

Տնկիների

երկարությամբն առնվազն 5մմ հաստությամբ: Կտրոններըանհրաժեշտ է կտրել օղակով կամ կրունկով, որը նպաստում է կալյուսի ավելի արագ գոյացմանը: Կտրոններով բազմացման հողամասը պետք է ունենա բարձր բերրիություն ն խոնավությամբապահովված լինի: Տնկումները սովորաբար կատարվում են գարնանը: Տնկելուց առաջ անհրաժեշտ է կտրոնի վերին ն ստորին ծայրերից մեկական աչքի չափով կտրելթարմացնել: Կւորոնները տնկելու համար հողը նախօրոք վարվում ն հարքեցվում է: Տնկման ժամանակցգցափայտիկով անցքեր են բացում ն կտրոնի ստորին ծայրամասը իջեցնում անցքի մեջ, որից հետո հողը լցնում են կւորոնի շուրջը: Կտրոնները տնկում են ուղղաձիգ կամ որոշ թեքությամբ, հողից վերն թողնելով 1-2 աչք: Տնկելուց հետո հետագա խնամքը ըստ պահանջի ջրելը քաղհանը, փխրեցումն է Ա այլն: Արմատակալածկտրոնները սովորաբար հանվում են նույն աշնանը, իսկ թույլ զարգացածներըկարելի է թողնել մեկ վեգետացիա նս ն նոր հանել: Փայտացած կտրոններովբազմացումը պտղաբուծության մեջ կիրառվող ամենաէժան ն ամենադյուրին արհեստական բազմացման եղանակներիցէ: Կանաչ կտրոններովբազմացումըօգտագործվում է նոր սորտերի արագ բազմացման համար: Այս ձենը պտղաբուծության մեջ ունի լրացուցիչ նշանակություն: Անդալիսներով բազմացում:Այս բազմացմանէությունն այն է, որ մի շարք թւմիանման տեսակներիվեգետատիվ ճյուղեր առանց մայր բույսից անքատվելու արմատակալում են, որից հետո անջատվում, են սեփականարմատարմատակալներ:Անդալիսի շատ ապա ստանում տարածված ձներն են` ուղղահայաց, հորիզոնական ն աղեղնաձն անդալիսները: Այդ ձեերով բազմացվում են հաղարջենին,կոկռոշենին, ցածրաճխնձորենին, թզենին, նռնենին, տխիլենինն այլն: սերկնիլենին, բազմացում: Վեգետատիվ բազմացման Արմաւոային մացառներով է այս եղանակը յուրահատուկ այնպիսի տեսակներին, որոնց արմատային համակարգը տարածված է հողի մակերեսին ավելի մոտիկ: Այս եղանակով բազմանում են սալորենու, մամխասալորենու, բալենու, ինչեպս նան` խնձորենու ու ւտտանձենու մի շարք ենթատեսակները: Արմատայինմացառների մեծ քանակություն հատկապես երնան է գալիս ծերացած ծառերի կամ վարի ժամանակ վնասված արմատներ ունեցող ժառերի մոտ: Այդ մացառները երկու տարեկան հասակում կարելի է անջատել ն օգտագործել որպես տնկանյութ` նոր այգիներիհիմնադրմանհամար:

Բեղիկներովբազմացում:Վեգետատիվբազմացանայս եղանակը յուրահատուկ է գետնաելակին ն ելակին: Բազմացման այս ձնի

դեպքում տնկման առաջին տարլվանից՝գարնան վերջերին, մայր բույսի վրա գտնվող աճման բողբոջներիցսկսում են առաջանալ թելանման երկար ընձյուղներ, որոնց ծայրում կազմակերպվում են բողբոջներ՝ առաջացնելով տերնային վարդակ, որը շփվելով խոնավ հողի հեւտ է: Ամեն մի բեդիկ մինչն, վեգետացիայիվերջը կազմաարմատակաւլում 3-4 հատ է դուստր բույս, որոնք աշնանը կարելի է անջատել ն կերպում որպես տնկանյութ: օգտագործել ՊՏՂԱՏՈՒ

ՏՆԿԱՐԱՆԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Պտղատու տնկարանները պտղաբուծության զարգացման հիմքն են, ն դրանցով է պայմանավորվածա̀րդյունաբերականպտղաբուծության հետագա վերելքը մեր հանրապետությունում: Տնկարանի տեղն ընտրելիս, հողամասի մակերեսը պետք է լինի

հարք կաճ ունենա փոքր՝ 3-5: թեքություն, հողերն ունենան ավազակավային կամ կավավազայինմեխանիկականկազմ, ինչպես նան սննդանյութերով հարուստ խորը վարելաշերտ: Տնկարանըպետք է շրջապատվածլինի դաշտապաշտպան ն քամեբեկ շերտերով,ապահովվածոռոգմանցանցով: Պտղատու տնկարաննունի երեք հիմնականբաժիններ՝ 1. Սերմնաբույսերիկամ պատվաստակալ ներիբազմացման, 2. Պատվաստին ձեավորման, 3.

Մայրուտներ:

եթե չկան նախօրոքհիմնված մայրուտներ, պետք է ընտրել առանձին ծառեր`հետագայում սերմեր ն մաքրասորտկտրոններ ստանալու

նպատակով:

ւ

Տնկանյութի արտադրությանտեխնոլոգիան:Տնկարանի

Վեգետատիվ բազմացման ծները:

բնական բազմացման ծներ:7-բեղիկներու (-բազմացում: բազմացում, 2-մացառներուլ

Բծներ. 1-Աղեղնածնանդալիսով արհեստական բազմացման 3- ուղղահայաց անդաՔազժացում, 2- հորիզոնական անդալիսով բազմացում, (իսով բազմացում, 4- փայտացածկտրոններովբազմացում, 5- ցողունային ձտրոններու/ բազմացում, 6- արմատայինկտրոններուլբազմացում,

7.միկրոկլոնային բազմացում:

բազմացման բաժնում սերմնային պատվաստակալներ աճեցնելու նպատակովսերմերը պետք է մթերել պտղի լրիվ հասունացման շրջանում, սառը մշակման միջոցով, այսինքն` առանց խաշելու, պտղւամսից անջատել, լվանալ ն ոչ հաստ շերտով փռել չորանալու ստվերոտ տեղում: Չորացնելուցհետո սերմերըպահել 5-70-իպայմաններում, լավ

օ-

դափոխվող չոր շենքերում: Հանրաւվետությունումպտղատեսակներիսերմերը հիմնականում գանում են աշնանը, հետբերքահավաքայինհասունացման շրջանն անցնելուց հետո, որի համար`դրանցստրատիֆիկագիայի ընթացքում, ու

լավագույն պայմաններ են ստեղծվում: «Ստրատիֆիկացիան»հունարեն (ՏՄՅէստ)բառն է, որը նշանակում է ավազեցում: Սերմերը խառնում են խոնավ ավազի հետ ն որոշ ժամանակպահում ցածր ջերմության .

ամենատարածված եղառակը քնած :

պայմաններում 0-10 ՕՐ: Շ: Կորիզավորներից կեռասենու, բալենու, շլորենու, սալորենու ն դեղձենու սերմերն ունեն հետհասունացման համեմատաբարերկար ժամանակաշրջան, ուստի, չորացնելուց հետո, դրանց պետք է ենթարայլապես վատ կծլեն: Իսկ հնդավոր տեսակների ն կորիզավորներիցծ̀իրանենու, նշենու սերմերը կարելի է ցանել աշնանը, առանց սերմերի ստրատիֆիկացման: Միայն 3-4 ջել հոսող ջրի տակ, հնդավորները՝8-10 ժամ, իսկ կորիզավորներըՔորէ օր, ապա ցանել: Նույնը պետք կատարել սերմերը ստրատիֆիկացիայի դնելուց առաջ: Սերմերի ստրատիֆիկացիանկատարում են արկղերում, 1 մաս սերմը խառնելով3-4 մաս գետի լվացված ավազի հետ ն պահում են 5,

կելստրատիֆիկացիայի, նախնական

60Շ-իպայմաններում՝պարբերաբարջրելով ու

խառնելով: Նախօրոք պատրաստվածհողամասում սերմերը պետք է ցանել կայուն ցրտերն ընկնելուց առաջ՝ հոկտեմբերամսին: Սերմերիցանքի նորմաներըկախված են դրանց կոնդիցիայից,մեծությունից, սերմնաբույսերի Ա տնկիների սնման մակերեսից, ցանքի ժամկետից եւ այլն: Վնդավորներիսերմերը ցանում են 3-5 սմ, իսկ կորիզավորներինը՝ 5-8 սմ խորությամբ: Ցանքից հետո, եթե տեղումներ չեն լինում, ն հողը չորացել է, հարկավոր է դաշտը ջրել 1-2 անգամ: Գարնանը,կորիզավոր տեսակներիսերմերը ծլելուց ն առաջին 4-5 իսկական տերնեներիկազմակերպվելուց հետո, անհրաժեշտության դեպքում կարելի է կատարել նոսրացում՝ բույսերը թողնելով միմյանցից 10-15 սմ հեռավորությանվրա: Նոսրացումիցանմիջապես հետո, դաշտը պետք է ջրել: Նոսրացման ժամանակ հանած սերմնաբույսերով սածիլման միջոցով ստեղծում են նոր շարքեր` հետագայում` որպես պատվաստակալ օգտագործելու համար: Ոռոգումը կատարում են ելնելով վեգետացիայիընթացքում բույսի պահանջից՝8-12 անգամ: Վեգետացիայիընթացքում բույսերը 2-3 անգամ սնուցում են ազոտական պարարտանյութերով՝ հեկտարին45-60 կգ ազդող նյութի հաշ-

վով:

Պտղատու տեսակների սորտերը հիմնականում բազմացնում են ղ պատվաստիմիջոցով, որի բողբոջներով աչքապատվաստնէ: Պետք է պատվաստել արմատավզիկից հիմնականում0.8-1.2 սմ հաստություն ունեցող բույսերը: Ցածրադիրշրջաններում աչքապատվաստիլավագույն Ժամկետը օգոստոսի 10-ից մինչն սեպտեմբերի20-ն է, իսկ նախալեռնայինն լեռնային շրջաններում՝օգոստոսի5-ից մինչն սեպտեմբերի 10-ը: Պատվաստն սկսելուց 4-5 օր առաջ դաշտը հարկավոր է ջրել, որպեսզի վայրագների կեղնը դյուրին անջատվի: Պատվաստ կատարելու նախօրյակինկամ նույն օրը, վայրագների բնի հիմքից մինչն 10-15 սմ բարձրության վրա գտնվող բոլոր ճյուղերը հեռացնում են պատվաստի աշխատանքներինչխանգարելու համար: Պատվաստի օրը վայրագներին բուկ տված հողը, մինչն արձատավզիկըհետ են տալիս ն խոնավ շորով մ մաքրու մ: Սերմնաբույսերիդաշտում ամառային պատվաստիժամանակ, նաաշխատանքներնավարտելուց հետո, աչքապատխապատրաստական վաստի համար կտրոններըմթերում են պատվաստից մեկ օր առաջ կամ պատվաստի օրը, պտղաբերող, ապրոբացիայի ենթարկված, առողջ մայրացու ծառերից, որոնք նորմալ աճում են ն ունեն հասունացած աչՔեր: Երիտասարդն ծերացած ծառերիցկտրոններ չեն վերցնում: Կտրոնները վերցնում են ծառի պսակի լավ լուսավորված մասում գտնվողշիվերից, որոնք պետք է ունենան ոչ պակաս30-35 սմ երկարություն ն 5 մմ հաստություն: Կտրոնները կտրում, տեղափոխում են ստվերի տակ` անմիջապես հեռացնելով տերնները ն թողնելով միայն տերնեակոթունը՝0.8-1.0 սմ երկարությամբ`աչքապատվաստիհարմարության համար: Տերններն անջատելուց հետո պատրաստումեն խրձեր՝յուրաքանչյուրում 50-1 00ական կտրոն, պատվաստաշիվըպիտակավորում՝նշելով տեսակը,սորտը, մթերման վայրը ս Ժամկետը:Մինչ օգտագործելը, խրձերըպահում են խոնավմամուռի, շորի կամ ավազի մեջ: Գարնանը,աչքապատվաստկամ կտրոնապատվաստ կատարելու նպատակով, կտրոնները պետք է մթերել համարնախապատրաստման ուշ աշնանը, տերնաթափիցհետո կամ վաղ գարնանը, մինչն բողբոջնեեն վերը ասվածի համաձայն: Այնուրի ուռչելը: Դրանք պիտակավորում են հետն, խրձերըդասավորում խոնավ մամուռով կամ թեփով պատած մանր անցքեր ունեցող արկղերում ն մինչե պատվաստը պահում սառ-

`

ճարանում՝1-30Շ-ի պայմաններում: Ամառայինպատվաստըկատարում են օրվա զով ժամերին, իսկ եթե

եղանակն ամպամածէ՝ ամբողջ օրվա ընթացքում: Ուժեղ քամիների ժամանակ պատվաստչպետք է կատարել:Աչքապատվաստըլավ է կատարել հյուսիսային կամ հյուսիս-արնեմտյան կողմից փչող քամիների ուղղությամբ: Զոր ն շոգ վայրերում, պատվաստից 5-6 օր հետո, տնկարանը ջրում են բարակ շիթով, այնպես որ պատվաստվածաչքերը չթրջվեն: Շոգերը շարունակվելու դեպքում, ոռոգումը պետք է կրկնել: Պատվաստից 12-15 օր հետո հարկավոր է ստուգել աչքերի կպչողականությունը, որը կատարվում է հետնյալ կերպ, եթե պատվաստացուիվրա եղած տերնա նը է նկ մ չորացա ծ ր չի պոկվում, կոթու ատովդիպչելիս, նշանակում է պատվաստըկպած չի, իսկ եթե տերնակոթունըպոկված է կամ մատով դիպչելիսանմիջապեսընկնում է, ապա պատվաստըկպած է: Եթե պատվաստըկպած չի, այդ դեպքում կատարումեն կկրկնապատվաստ՝ պատվաստվածմասի հակառակ կողմից: Աչքերը չորանալուց ն ցրտահարությունից պաշտպանելու համար կատարում են պատվաստվածվայրագների բուկլից՝ 15 սմ բարձրությամբ, ցածրադիր շրջաններում` նոյեմբեր ամսին, իսկ նախալեռնայինն լեռնւսյինշրջաններում՝հոկտեմբերիկեսերին: Վաղ գարնանը, տնկարանիերկրորդդաշտում, երբ հողը քեշի է գան լիս ուժեղ ցրտեր չեն սպասվում, կատարում են աչքապատվաստի բուկբաց, այնուհետն՝ պատվաստի կապերն արձակում՝ սուր դանակով կտրելով աչքի հակառակկողմից: Պատվաստից2-3 մմ բարձր հեռացնում են վերերկրյա մասը, այն

կտրելով 40-45. թեքությամբ,աչքի հակառակ ուղղությամբ:Պատվաստից ցած գտնվող աճերը սուրդանակովհեռացնում են, իսկ վեգետացիայի ընթացքում կլրկնում՝անհրաժեշտությունից ելնելով: է ընթացքում հարկավոր ջրել՝ ըստ բույսի պահանջի Վեգետացիայի հողու(6-12 անգամ):Միջշարքային միջբուսային տարածությունները են, համապատասխանաբար2-3 ն 3-5 անգամ:Վերագով փխրեցնում 1-2 անգամ պետք է սնուցել ազոտական պագետացիայի ընթացքում, րարտանյութերով՝հեկտարին 60-90 կգ ազդող նյութի հաշվով: Սնուցումից անմիջապեսհետո դաշտը ջրում են, իսկ անհրաժեշտությանդեպքում պայքար կազմակերպումհիվանդություններին վնասատուների

ն

դեմ: տարվող կարնոր ե պատասխանատուաշխատանքՏնկարանում ներից մեկը տնկիների սաղարթի ձնավորումն է, որի նպատակը ստանդարտինհամապատասխանտնկանյութիարտադրություննէ, որը պետք է ունենա ուղիղ ն առողջ բուն, կենտրոնականուղեկցող, 3-4

կմախքային ճյուղեր ն հզոր 3-4 կմախքային արմատներով ու մեծ քանակությամբ մազարմատներովարմատային համակարգ: Մնացած կմախքայինճյուղերը ստեղծվում են տնկիները այգի տեղափոխելուց հետո, 4-5 տարիներիընթացքում: Պտղատու տեսակներիտնկիները հանում են աշնանը տերնների գունաթափումիցհետո կամ հաջորդ գարնանը` մինչն հյութաշարժության սկիզբը:

ՊՏՂԱՏՈՒ ԱՅԳԻՆԵՐԻ ՀԻՄՆՈՒՄԸ ԵՎ ԽՆԱՄՔԸ

Պտղատուբույտեղիընտրությունը: Պտղատու մշակաբույսերի

սերը նույն տեղում աճում ն պտղաբերումեն մի քանի տասնյակ տարիներ ն տեղի ճիշտ ընտրությունիցէ կախված նրանց հետագա բնականոնաճն ու պտղաբերումը:Այդ հարցում թույլ տրված սխալները հետագայում ուղղելը բավականաչափմեծ դժվարություններիհետ է կապված: Պտղատու այգու համար լավ է համարվում մինչն 5-87 թեքություն ունեցող վայրերը, իսկ ավելի թեք լանջերում այգի հիմնելիս պետք է պատրաստել դարավանդներ,կախված լանջի թեքությունից, դարավանդների լայնությունը կարող է լինել 2-3մ: Դարավանդները դեպի ներս պետք է ունենան որոշ թեքություն` ջուր պահելու համար, իսկ պատերը պետք է ճմապատվեն կամ քարերով ամրացվեն: Դարավանդներ պատրաստելուդեպքում բազմաթիվթեք լանջեր ունեցող տակարելի է օգտագործելպտղաբուծության րածություններՎայաստանում

համար:

կավավազայինկամ ավազաՊտղատու բույսերը լավ են աճում կավային մեխանիկականկազմություն ունեցող հողերում: Աղակալած ն ճահճացած հողերը առանց մելիորատիվ միջոցառումների,պտղատու բույսերի մշակության համար պիտանի չեն: Տեղի ընտրության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել տվյալ վայրում ստորգետնյա ջրերի բարձրության մակարդակը/վերջինս պետք է հողի մակերեսից գտնւլի առնվազն 2-2.5մ խորության վրա/: Ստորգետնյաջրերի ավելի է անդրամոտ գտնվելը պտղատու բույսերի աճի վրա բացասաբար են, դառնում. միամյա շիվերի ծայրամասերը չորանում կամ. աշնանը նրանց աճը ձգձգվում է, չեն փայտանումն ձմռանը ցրտահարվումեն: Ստորգետնյաջրերը հողի մակերեսինմոտ գտնվելու դեպքում հողամասերի շուրջը պատրաստել դրենաժներ` ավելորդ ջրերը հեռաց0ելու նպատակով:

Այգեպաշտպանշերտերի հիմնումը ն ճանապարհներիանցկացումը: Բաց տարածություններումպտղատու այգիներ հիմնելիս այգու շուրջը անհրաժետ է ստեղծե այգեպաշտպան շերտեր, որոնք պաշտպանում են վնասակար քամիների ազդեցությունից: Քամիները մեծ վնասներ են հասցնում պտղատու բույսերին արմատախիլ անելով երիտասարդ ծառերը, կոտրելով ճյուղերը: Պտուղները հասունացման շրջանում քամուց կպչում են իրար, ստանում են վնասվածքներ ն երկար չեն պահվում: Ծաղկման շրջանում քամիները խանգարում են մեղուների թռիչքին ն կանոնավորփոշոտում տեղի չի ունենում: Ձմռանը քամիները քշում ն հեռացնում են ձյունը, հողում խոնավությունը լավ չի կուտակվում, իսկ ամռանը ուժեղանում է հողի մակերեսիցգոլորշիացումը ն հողը շուտ է չորանում: Այդպիսիշերտերի հիմնադրումը լավ է կատարել այգին հիմնելուց առնվազն 2-3 տարի առաջ, որպեսզի երիտասարդ ծառերը հնարավոր լինի պաշտպանել քամիներից: Վայաստանի հողակլիմայական բոլոր շրջաններում այգեպաշտպան շերտերում որպես գլխավոր տեսակ խորհուրդ է տրվում տնկելու բրգաձն կամ թուրքեստանի բարդենի, անտառւսյինբարդենի, իրարից 1-15 մ հեռավորության վրա: Կենդանի ցանկապատ հիմնելու նպատակովպետք է տնկել գլեդիչա, վայրի ծիրանենի(խարջի), թթենի: 1(Սփանման տեսակներիցկարելի է տնկել ակացիա,եղրնանի,մասրենի ն այլն: Այգեպաշտպանշերտերի նկատմամբնույնպես պետք է տանել հատուկ խնամք, որպեսզի դրանք չդառնան վնասատուների ն հիվանդություններիտարածմանօջախներ: Պտղատու այգիներում հիմնում են գլխավոր ն միջհողակտորային /միջկվարտալային ճանապարհներ: Գլխավոր ճանապարհները հիմնվում են մի խումբ հողակտորներիմիջն, ամբողջ այգու շուրջը ն անցնում են շենքերի մոտով ու միանում գլխավոր ճանապարհներին: Սրանց լայնությունը լինումէ 4-6մ, իսկ եզրերը 1-1.5մ: Միջհողակտորայինճանապարհներըլինում են 3-4մ լայնությամբ ն 1մ եզրերով: Հողամասի հատակագծումը: Բազմամյա տարիների գիտահետազոտական հիմնարկների փորձը ցույց է տվել, որ տնկարքների օգտագործումը ավելի շահավետ է, երբ այն բաժանված է լինում համեմատաբար ավելի փոքր հողամասերի: Այդ դեպքում հնարավոր է լինում ավելի ճիշտ տեղաբաշխել այգեպաշտպան շերտերը, ճանապարհները ն բարելավել այգու կազմակերպչական ն տեխնիկական աշխատանքները:

Հողակտոր ասելով հասկանում ենք

այգու

այն մասը, որը

սահմա-

նափակված է բոլոր կողմերից ճանապարհներովն այգեպաշտպան շերտերով: Հողամասը նախքան հողակտորների բաժանելը անհրաժեշտ է որոշել նրանց ճեծությունը: Հողակտորների մեծությունը կախված է այգու մեծությունից: Խոշոր այգիներում, որոնք ունեն 100 հեկտարից ավելի տարածություն, հողակտորներըպետք է լինեն 8-10 հա, իսկ փոքր այգիներում՝4-6 հա տարածությամբ: Հողակտորների մեծության որոշման ժամանակ էական նշանակություն ունի նան տնկվող տեսակները: Ծառատեսակների համար /խնձորենի, տանձենի, ծիրանենի, դեղձենի ն այլն/ հողակտորները ավելի խոշոր են, քան թփանմանտեսակների համար: Վատապտուղների համար հողակտորներըունենում են 2-4 հեկտարից ոչ ավելի մեծություն: Լանջի թեքությունը ն հողամասի ձնը, իր հերթին, նույնպես անդրադառնումէ հողակտորների մեծության վրա: Որքան հողամասի ձնը ն թեքությունը՝ մեծ, այնքան հողակտորներըպետք է ավելի փոքր լինեն: Հողակտորները հնարավորինչափ պետք է ունենան միատեսակ հողատեսք,իսկ նրանց ձնը ցանկալի է որ լինի ուղղանկյունի: Հողակտորները հողամասում պետք է տեղաբաշխվենայն հաշվով, որ նրանց երկար կողմերը լինեն գերիշխող ն վնասակար քամիների ուղղությամբ: Հատապտուղների հողակտորներըաշխատանքներիհարմարության տեսակետիցպետք է բաժանել 1-1.5 հեկտարւսնոց բանվորականհողավանդակների: Այգու տեղաձեմանհամակարգերը:Գոյություն ունեն այգու տեղաձնեման տարբերհամակարգեր. Քառակուսի համակարգ,որի դեպքում ինչպես միջշարքային, այնպես էլ միջբուսայինտարածություններըլինում են հավասար՝ 8284, 6»6մ ն այլն, այդ համակարգի դեպքում ծառերը տնկվում են քառակուսու գագաթներում: Դրա առավելությունն այն է, որ տեղաձնման աշխատանքներն ավելի հեշտ է կատարվում:Բացի այդ, քառակուսի համակարգիդեպքում ծառերը գտնվում են սննդառության,ջերմության ե լուսավորության միատեսակ պայմաններում ն հողի մշակության աշխատանքներիմեքենայացումըավելի նպատակահարմար ձնով է 1.

կատարվում:

.

2. Ուղղանկյուն-քառանկյան համակարգ: Այս դեպքում պտղատու ծառերին հատկացվող միջշարքային տարածությունները լինում են

ավելի մեծ, քան միջբուսայինտարածությունները, ծառերը տնկվում են ուղղանկյուն-քառանկյանգագաթներին/8».6մ, 6»4մ ն այլն), 1 հեկտարի է ստացվում: Հողի վրա բույսերի քանակությունն ավելի շատ մշակության աշխատանքներիմեքենայացումը դարձյալ ճպաւտակահարմար ձնով է կատարվում:

Շախմատաձնհամակարգ: Ծառերը տնկվում են հավասարակողմ եռանկյան գագաթներին, տարածքն ավելի նպատակահարմար ձեով է օգտագործվում ն 1 միավոր տարածության վրա բույսերի քանակն ավելի շատ է ստացվում, քան մյուս համակարգերիդեպքում: Տնկման այդ համակարգնօգտագործվում է թեք լանջերում այգիներ հիմնելիս: (Թերությունն այն է, որ այս դեպքում միջշարքային տարածություններիմշակության մեքենայացումըորոշ չափով դժվարանում է: Հողամասի նախապատրաստումը: Պտղատու բույսերը սարքամորեն կարող են աճել միայն լավ խնամքով նախապատրաստված՝ հարթեցրած, խորը վարած, սննդանյութերով հարուստ ն համապատասխան նախորդ ունեցող հողերում: Պտղատու բույսերի աճի ու զարգացման համար կարնոր նշանակություն ունի հողի վարը, որը լավացնում է նրա ֆիզիկա-քիմիական հատկությունները, Օդա-ջերմային ն սննդառության ռեժիմները ն պայքարում մոլախոտայինբուսականության դեմ: Սննդանյութերից աղքթջատ հողամասերում այգին հիմնադրելուցառաջ լավ է հող մտցնել օրգանականպարարտանյութեր /)գոճաղբ,տորֆ, բուսահող` 30-40 տոննայիսահմաններում 1 հեկտարի հաշվով, սուպերֆոսֆատ` մինչե 350-500 կգյհա: Ավելի նպատակահարմարէ այդպիսի հողամասերում այգին տնկելուց առնվազն2 տարի մշակել առվույտ, կորնգան ն այլն, որոնք կլավացնեն հողի ֆիզիկա-քիմիական հատկությունները նե բարենպաստ պայմաններ կստեղծենհետագայում պտղատու բույսերի աճի համար: Փոսերի նախապատրաստումը: Փոսերը պտղատու ծառերի արմատային համակարգի համար ժամանակավորապաստարան են. ծառի հասակի մեծացմանըզուգընթաց արմատներըդուրս են գալիս նրանց շրջանակներից ն տարածվում հորիզոնական ն ուղղահայաց ուղղություններով: Սակայն պրակտիկանն գիտական փորձերը ցույց են տալիս, որ որքան փոսերը խորը ն լայն են պատրաստվում, այնքան ծառերի կպչողականությունը բարձր է լինում: Փոսերը պետք է պատրաստել տնկումները կատարելուց առնվազն 1-1.5 ամիս առաջ, այդ պատճառով գարնանային տնկումների դեպքում այն պետք է փորվի դեռնս աշնանից: Փոսերը փորվում են կլորավուն ձնի, դեպի ներքն թեք պատերով: Հնդավորներիտնկման համար, որոնց տնկիները 3.

տարեկան հասւսկում, փոսերը պետք է լինեն մինչն 100125սմ լայնությամբ ն 70-80սմ խորությամբ, իսկ կորիզավորներիհամար` մինչն 70-80սմ լայնությամբն 50-60սմ խորությամբ: Փոսերի ճախապատրաստճանժամանակ հողը կարելի է հաըստացնել ինչպես օրգանական, այնպես էլ հանքային պարարտանյութերով: Պարարտանյութերիտրվող քանակը կախված է փոսերի մեծությունից: Այսպես, օրինակ` մինչն 1մ լայնությամբ ն 50-60սմ խորությամբ ւիոսերից յուրաքանչյուրին պետք է լցնել 15-20կգ կիսափտածգոմաղբ, 200-300 գրամ սուպերֆոսֆատ, 100գրամ կալիումական աղ: Ազոտականպարարտանյութերը պետք է օգտագործել այն ժամանակ, երբ ծառերի կպչողականություննարդեն վերջնականապես ապահովվելէ ն սկսվել է բուռն աճ: Պարարտանյութերի նշված քանակությունը հողի հետ լավ խառնելուց հետո պետք է նախօրոք լցնել տնկման փոսերը, նրանց խորության մինչն 2/3 մասի չափով, որպեսզի նախքան տնկումները հողը նստի: Փոսի մնացածմասը պետք է լցնել տնկման ժամանակ: Փոսերը կարելի է փորել ինչպես ձեռքով, այնպես էլ մեքենայով: Վերջին տարիների ընթացքում ստեղծված են մի շարք փոսփորիչ մեքենաներ, որոնք ունեն տարբեր տրամագիծ ն հաջողությամբ օգտագործվում են նան Վայաստանի հիմնական պտղաբուծական շրջաններում: Սնման մակերեսիսահմանումը:Պտղատու մշակաբույսերինտրվելիք հեռավորությունն տնկման ժամանակ կախված է տեսակների ն սորտերի կենսաբանական առանձնահատկություններից, աճման վայրից, պատվաստակալիուժից, հողամասիմեծությունիցն կիրառվող ագրոտեխնիակայից: Ուժեղ աճող ծառատեսակները /ընկուզենի, ծիրանենի, խնձորենի, տանձենի, կեռասենի/ տնկվում են ավելի մեծ սնման մակերեսներով, քան թույլ աճողները` բալենին, սերկնիլենին, դեղձենին ն այլն: Գամեմատաբարերկարվեգետացիոնշրջան ունեցող վայրերում, որտեղ բույսերն աճում են ավելի փարթամորեն,պտղատու բույսերին տրվում է ավելի մեծ սնման մակերես, քան լեռնային վերոհիշյալից, պտղատու տարբեր շրջաններում: Ելնելով ծառատեսակներիհամար ընդունված հետնյալ է սնմանմակերեսները` ն խնձորենի տանձենի /պատվաստվածուժեղ աճող պատվաստա8»«6մ կամ 7»6մ, դեղձենին՝ 6»«4մ կալի վրա՝ 7»«4մ կամ 6»4մ, ծիրանենի` կամ 5»«3մ, բալենի` 5»3մ, սալորենի՝` 6»4մ, թզենի, ճռենի՝ձ»3մ, մորենի` շարքը շարքից 2.0սերկնիլենի`4»3մ, հաղարջենի, կոկռոշենի, 2.5մ, բույսը բույսից 1-1.5մ, գետնաելակը`շարքը շարքից 0.8-1մ, բույսը

տնկվում

են 2

`

բույսից 0.2-0.3մ:

Տնկանյութի ընտրություն ե նախապատրաստումը տնկման համար:Տնկման համար ընտրված տնկանյութըպետք է ունենա առողջ արմատայինհամակարգ,3-4 կմախքայինարմատներուլ,որոնք լինեն առնվազն 30սմ երկարությամբ, պատված մազարմատներով: Որքան տնկիների արմատները լավ են զարգացած, այնքան նրանք ավելի են ունենում ե հետագայում բարձր կպչողականություն են փարթամորեն աճում ու զարգանում: Առողջ արմատներունեցող տնկիներըլինում են սպիտակավուն,իսկ գորշ արմատներունեցողներըարդեն կորցրել են իրենց կենսունակությունը:Եթե արմատների վրա նկատվում են

ուռուցքներ, նշանակում է դրանք հիվանդացել են արմատային քաղցկեղով ն տնկմանհամար պիտանիչեն: Ընտրվածտնկիներիբունը պետք է լինի հարք, պատվաստիտեղում վերքերը վերականգնված, կեղեր` առողջ ն առանց վնասվածքների:Տնկիների վերերկրյա մասը պետք է բաղկացած լինի առնվպզն 3-4 լավ զարգացած կմախքային ճյուղերից Ն մեկ կենտրոնականուղեկցողից: Տնկանյութը տնկման վայրը փոխադրելուցհետո պետք է անմիջապեսթաղել հողում ն ջրել: եթե աշնանը բերված տնկանյութըտնկվելու է գարնանը,ապա պետք է պատրաստել 40-50սմ խորությամբ, թեք պատերով խրամատներ, որտեղ տնկիներըպետք է դարսել շարքերով ն ամբողջ արմատային համակարգըմինչն բնի կեսը ծածկել խոնավհողով, հողը ամուր սեղմել ն լավ խոնավացնել: Վնդավորտեսակներիտնկիները պետք է լինեն երկու տարեկան, նան 1 տարեկան հասակի:Որքան իսկ կորիզավորները` տնկիներըերիտասարդ են, այնքան ավելի բարձր կլինի նրանց կպչողունակությունը: Տնկելուց անմիջապեսառաջ կատարվումէ տնկիներիստուգումը ն այգու դանակով կամ մկրատովկտրում, հեռացնում են արմատների հիվանդ ու չորացած մասերը, իսկ առողջների ծայրերըկարելի է քեթն

կերպով թարմացնել: Արմատներիթարմացումիցհետո անհրաժեշտ է տնկիները թաթախել կավից ն գոմաղբահեղուկիցպատրաստված խառնուրդիմեջ, որպեսզի նրանք չչորանան: Տնկելու ժամանակպետք է կարճացնել նան տնկիների վերերկրյամասը, կտրելով կմախքային ճյուղերի 1/3 մասը, այն հաշվով, որպեսզի ուղեկցող ճյուղը մյուսներից համեմատաբար երկար լինի: Կմախքային ճյուղերի էտը պետք է կատարել դրսի բողբոջի վրա, որպեսզի հետագայում,շարունակական շիվերը դեպի ներս չաճեն ն սաղարթը չխտացնեն:Տնկիներիվերերկրյա մասի կարճացումըկատարվում է գարնանը, անկախ այն բանից, թե դրանք աշնանն են տնկվել, թե՝ գարնանը:

Տնկման ժամկետները:Պտղատու բույսերը կարելի է տնկել ինչպես աշնանը, այնպես էլ գարնանը: Աշնանային տնկումներն ունեն այն առավելությունը, որ այս դեպքում տնկիները մինչե կայուն սառնամանիքներիսկսվելը հնարավորություն են ունենում հարմարվելունոր միջավայրին, արմատների վրա վերքերը սկսում են վերականգնվել, երբեմննույնիսկ` նոր մազարմատներառաջացնել: Այդպիսիտնկիներն իրենց վեգետացիան սկսում են վաղ գարնանը ն մինչե աշուն փարթամորեն աճում են: Ցածրադիր գոտում աշնան տնկումները կատարվումեն հոկտեմբերիվերջերից մինչն նոյեմբերի երկրորդ կեսը, ն լեռնային գոտիներում` հոկտեմբերի սկզբից իսկ նախալեռնային մինչե նոյեմբերի սկիզբը, այն հաշվով, որպեսզի այդ աշխատանքն ավարփվի տվյալ վայրում կայուն սառնամանիքները սկսվելուց առնվազն 15-20 օր առաջ: Գարնանայինտնկումներն այս կամ այն վայրում սկսելու ժամկետը կախված է տվյւսլ կլիմայի պայմաններից,այն պետք է սկսել հողի քեշի գալու ժամանակ:Ուշացած գարնանայինտնկումները լավ արդյունք չեն տալիս, որովհետն ջերմաստիճանիբարձրանալուհետնանքովհողի մակերեսիցուժեղանում է ջրի գոլորշիացումը, բույսերը հայտնվում են անբարենպաստ պայմանների մեջ ն մեծ մասամբ չորանում են: Հայաստանի ցածրադիր ն նախալեռնային շրջաններում տնկումները պեւոք է կատարել աշնանը, իսկ լեռնային շրջաններում` վաղ գարնանը: Տնկման ժամկետներըկախված է նան տնկվող ծառաբույսերի կամ թփերի կենսաբանական առանձնահատկություններից: Խնձորենին, տանձենին, ծիրանենին, սալորենին, բալենին, որոնք համեմատաբար ցրտադիմացկունեկ, ավելի հաճախտնկում են աշնանը,իսկ դեղձենին, նշենին, կեռասենին,սերկնիլենին,նռենին, թզենին, արնելյան խուրման՝ գարնանը: Տնկման տեխնիկան:Պտղատու ծառերի տնկումը պատասխանատու աշխատանք է, որի ճիշտ կատարումից կախված է ծառերի կպչողունակությունը ն նրանց հետագա աճն ու պտղաբերությունը: 2 հոգով. բանվորներից մեկը տնկին Տնկումները պետք է կաւպարել 2/3 ն հողի խառնուրդով է մասով պարարտանյութի իջեցնում նախօրոք կ լցված փոսի մեջ արմաւռներն ուղղում հողաթմբի վրա, իսկ մյուսը, վերցնելով մնացած պատրաստհողը, բահով լցնում է արմատների վրա, մինչե փոսի ծածկելը: Տնկին բռնող բանվորը ոտքերով ամրացնումէ հողը, այնպես, որ ձախձեռքով քաշելիս տնկին դուրս չգա ն արմատավզիկը հողի մակերեսից5-7սմ ցածր լինի, իսկ հետագայում, երբ հողը նստի, այն պետք է հավասարվի հողի մակերեսին:Արմատա"

մակերեսային լինելու դեպքումկարող ծառերիվատ զի խորը հացահատիկայինբույսերը, որոնց առաւ|վելագունպահանջը հանքային մայիսսննդառության խոնավության նկատմամբ տեղի հետո տալ: անմար: Տնկումից տնկիներ ողաբերության տեղիք երբ ուժեղ վեգետաայսինքն, ընթանում ծառերի փայտյա ցցերին՝ քամիներիմ բով ոռորի ամրացված աաաԿրին: յն տայ 1իքշարքաին տարածույոնների զատազորհոնը ջանկալ (ինլ, տրամագծով Ն աճախ արատը խժնաննը" սերով պետք շարունակվի մինչս այն ժամանակը, երբ ծառերը բո յուրաքանչյուր տնկիին տալով առնվազն լիտրջուր: ջրել րպեսզի հողի մակերեսից գոլորշիացումը չեն անցել իրենց լրիվ պտղաբերությանշրջանին /խնձորենու դեռե կանխվի ծառերի կորիզավորների մինչն երկար ժամանակպահպանվի, լավ ձենու բաժակներում խոնավությունը տնկարկներում՝ մինչն 12-18 տարին, գոմաղբով, դբով րֆով, բուսահողով,ծղոտով կամ

է

է ունենում

ն

է

եջ

է

20-25

ն, տան

ն

տարել մուլչապատում՝

տո

այլն:

մոտ:

ն

ն (նման Կրմատների թարմացումը

տեխնիկան

Երիտամինչն պտղաբերությունը: արոուրդարիհռամքը ստեղծել սննդառության անպիսի պայմաններ, իրիք որոն ամուր սաղարթի արոր ծառերի կանոնավորաճը, ի

է

կազձակե են աշվով րան

ը, այ որպեսզի հետագայում բերքի ծանրության տակ դրանք չկոտրվեն: Բացի այդ, այգու միջշարքային տարածություննե թյուսները պետք է զբաղեցվեն այնպիսի միջանկյալ ծառերիաճեցողությանը: Երիտարածությունները կարելի է օգտագործել բանջարե արտոֆիլի, գետնաելակի, հաղարջի, , մշակության շակութ) ամար: Միջշարքերում չի թույլատրվում մշակել այնպիսի բույսեր, որոնք սննդառության տարրերի օգտագործման տեսակետից պտղատու բույսերին մրցակից են: Այսպես, օրինակ,

ասար Գիր պտղատու ւռիճերում,

ենըարի կոկռոշի հն

տարին/

Երիտասարդ այգում մերձբնային տարաճություններում, որի լայնությունը կախված է ծառերի հասակից, հողի մշակության աշխատանքներըպետք է կատարել լիարժեք: Տնկելուց հետո առաջին երկու տարում մերձբնային տարածություններում բաժակները պետք է պատրաստել մինչն 2մ շրջանագծով, հետագւսյում` յուրաքանչյուր երկու տարին մեկ, այն պետք է ավելացնել 0.5մ, իսկ մինչն 8-10 տարեկան ծառերի բաժակները պետք է թողնել 3.Ք-4մ, որոնք այլ բույսերով չի կարելի զբաղեցնել, այն ամբողջ վեգետացիայի ընթացքում պետքէ լինի փուխր, մոլախոտներիցզուրկ ն սննդանյութերովու խոնավությամբ ապահովվամ վիճակում: Փխրեցումը ն քաղհանը, նայած անհրաժեշտության, ելնելով հողի ֆիզիկա-քիմիականհատկություններից, պետք է կատարվի առնվազն 3-ՏՔ անգամ, գարնանամառայինշրջանում: Աշնանը մերձբնայինտարածություններըպետք է փորել 15-18սմ խորությամբ, առանց արմատները վնասելու, իսկ գարնանըանհրաժեշտ է հողուրագներով խորը փխրեցնել: Ոռոգումը: Հայաստանի հիմնական պտղաբուծական շրջաններում օդի բարձր ջերմաստիճանըն ցածր հարաբերական խոնավությունը ուժեղացնում են պտղատու ծառերի տերնային ն հողի մակերեսիցջրի գումարայինգոլորշիացումը: Այդ պատճառով ոռոգումն այգու խնամքի աշխատանքներումունի կարնոր նշանակություն: Առանձնապեսմեծ է ոռոգման դերը երիտասարդ պտղատու այգիներում, որտեղ տնկելուց է անմիջապես հետո, վեգետացիայի ընթացքում, երբեմն անհրաժեշտ 12-14 կատարել մինչն ջրումներ: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում այգիներնանհրաժեշտ է ջրել մինչն 12 անգամ, նախալեռնային գոտու տարածություններում, որտեղ հողը վատ է խոնավությունը պահպանում, երբեմն` մինչն 12-14 անգամ, իսկ համեմատաբար կանոնավորֆիզիկա-քիմիական կազմություն ունեցող հողերում 6-8 որտեղ անգամ: Լեռնային իը 2Ր9 աններում, ք բտող մթնոլորտային քթնոլորտայի տեղումնե քանակը բարձր է, կարելի է բավարարվել մինչն՝ 4-5 ջրումներով:

րի

Ոռոգման

ժամկետները երիտասարդ այգիներում պետք է որոշվեն ելնելով հողի խոնավությունից ու բույսի զարգացման փուլից: Ապրիլից մինչն օգոստոս ընկած ժամանակաշրջանում, ըստ անհրաժեշտության, ամսական պետք է տալ 2-3 ջուր, վերջին ջուրը կատարել ԽԻ մին ն սեպտեմբերի 15-ը, որպեսզի երիտաւ ն արդշիվերի աճո չձզձ վեգետացիայի վերջը լրիվ փայտանան չվնասվեն: Այգիներըոռոգելու ամենատարածված ձեր բաժակային ոռոգումն է, որի ժամանակջուրը պետքէ հասցվիյուրաքանչյուր ծառին նե առանձին-առանձին արմատային համակարգի տարածման շերտերում 25-30ս6 խորությամբ հողը լավ խոնավացվի: ձենն ակոսային Ամենակատարելագործված ոռոգումն է, որի ժամանակ ներծծվում է հողի բոլոր շերտերը` թե Լղղառայաց թե հորիզոնական ուղղություններով: ոռոգումը Հայաստանում նույնպես է համարվումոռոգման հեռանկարային կաթիլայինեղանակը,ուստի ն քայլեր են արվում այն հանրապետությունում ներդնելուհամար: Պտղատու այգիների պարարտացումը ն խնամքը: Պտղատու մշակաբույսերի ն կանոնավոր աճը պտղաբերության մեջ մտնելը չափով պայմանավորված է սննդառության լավագույն Երիտասարդ այգիները կարելիէ պարարտացնել այնպես էլ հանքային պարարտանյութերով: Պարարտանյութերի տրվող քանակությունը կախվածէ ոչ միայն հողի ֆիզիկա-քիմիական վիճակից, այլն ծառի հասակից:Պտղատու ծառի 1մ2 տարաօությանը կարելիէ տալ 10-12-ականգրամ հանքային պարարտանյութեր(հ, Ք, 9 ազդող նյութի հաշվով ն մինչն 6-8կգ կիսափտած գոմաղբ: Եթե այգին հիմնված է լավ մշակված ն սննդանյութերով հարուստհողատարածություններում, ապա մինչն ծառերի պտղաբերության շրջանը կարելի է պարարտացնել համեմատաբար փոքր նորմաներով:Հանքային ազոտը լավ է հող մւցնել մարտիվերջերին ն ապրիլ ամսվա ընթացքում,իսկ ֆոսֆորը, կալիումը ն գոմաղբըպետք տրվիաշնանը ծառերի

Ադյուման 17 Մեկ ծառի պարարտագման նորմաները,կախվածնրա հասակից ն պարարտանյութերի տեսակից

Հասարակ ԼԼ ձմռան «ոաերֆուֆատ, տարիքն գոմաղբ սելիտրա զ ու սառնամանիքներին լորի կա) մ գ.

Գր լիո ֆիլտրացիոն Ձնով

է ընդունված յուն ագերՎ զգալի

պայմաններով:

լ

րիքը

Ի

,

Տ6

Լ 910

գոմաղբ

(կգ

12-15

|

ւգ.

|

լ

|

|

յ

|

|

ՏՍ

|

|

80108լ

|

|

100-110

Երիտասարդծառերի ձնավորումը ն էտը: երիտասարդ այգիներու խնամքի կարեոր աշխատանքներիցեն ձնավորումը ե էտը: Ծառերը պետք է էտել ամեն տարի նրանց հանգստի շրջանում (աշնանը 20 օր հետո, մինչն բողբոջներիբացվելը): Վայաստանի տերնաթափից պտղաբուծականբոլոր գոտիներում այն հիմնականում կատարվումէ վաղ գարնանը, իսկ աշնանը կարելի է էտել այնպիսի շրջաններում, որտեղ ձմեռը լինում է մեղմ, առանց ուժեղ սառնամանիքների(Իջնան, Նոյեմբերյան, Մեղրի): Բացի հանգստի շրջանում էտելուց, երիտասարդ այգիներումպմառը, ըստ ւսնհրաժեշտության,կատարվում է շվատում ն երիտասարդշիվերի ծերատում (կանաչ էտ) առանձին ճյուղերի աճը կանոնավորելու նպատակով: Առանց էտի պտղատու ծառերի սաղարքում ավելորդ խտացում է առաջանում, ճյուղերը երկարում են ն ամուր չեն լինում: էտը ծառերիվրա բարերարազդեգություն է ունենում, եթե մնացած ագրոտեխնիկականմիջոցառումները կատարվում են ժամանակին: Երիտասարդ ծառերի շատ խորը էտը կարող է ձգձգել նրանց պտղաբերման մեջ մտնելու ժամանակը,այդ պատճառովայն պետք է կատարվիհամեմատաբարթույլ կերպով: Գոյություն ունեն էտի 2 հիմնական տեսակներ` նոսրացում ն կարճացում:նոսրացման ժամանակէտվող ճյուղը հեռացվում է հիմքից ամբողջությամբ, իսկ կարճացման ժամանակ հեռացվում է նրա երկարության որոշ մասը: Այդ տեսակետից տարբերվում են կարճացման տարբեր աստիճաններ`թույլ, երբ հեռացվում է երկարության 1/5-7/4 մասը,միջակ՝ 1/3-1/2 մասը, ուժեղ` 1/2-2/3 մասը ե ավելին:

ինչպես օրգանական:

պարարտանյութերից է մերձբնայինտարածությունների փորի ժամանակ: Պարարտանյութերը մերձբնային

տարածություններում պետք է շաղ (համատարած պարարտացում) հավասարաչափ, ծառերի բնից 25-30սմ հեռավորության վրա, ապա փորել ն մտցնել հողի տակ: է նան Կարելի ծառի չորս կողմերից30սմ խորությամբն 15-20սմ լայնությամբւիոսեր փորել,պարարտանյութերը լցնել այդ փոսերիմեջ ն հողով տալ

ծածկել (օջախներով պարարտացում):

'

Ծառերըայգում տնկելուց

յուրաքանչյուր ճյուղ պետք է կարճացվի նրանց երկարության մինչն 1/3 մասի չափով: Հետագա տարիներիննորմալ ճյուղերի ամենամյա աճը պետք է կարճագվի մինչն 3092-ի չափով, իսկ թույլաճ ճյուղերի մոտ էտը կատարել ավելի կարճ: Միաժամանակպետք է հետնել կմախքայինճյուղերի հավասարաչափ հետո

աճեցողությանը, պահպանելով նրանց

ենթարկվածությունը

կենտրոնական ուղեկցողին ն հեռացնելով մի կեւոից դուրս եկած իրար մրցակիցն ավելորդ խտացում առաջացնողճյուղերը: Հողի մշակությունը: Պտղաբերող ծառերի նորմալ աճը ն պտղաբերությունը երկարատն ապահովելու համար այգու հողը պետք է խնամքով մշակվի, այն պետք է լինի սննդանյութերովհարուստ, մոլախոտերից զուրկ ն ունենա բավարար չափով խոնավություն: Պտղաբերող այգում կիրառվում են հողի մշակման ու պահպանմանմի քանի համակարգեր` սն ցել, արհեստական ճմակալում, կանաչ պարարտացում: Այդպիսի խնամքը այգում նպաստում է ծառերի ուժեղ վեգետատիվ աճին, պտուղների կազմակերպմանըն հասունացմանը բողբոջների հիմնադրմանը հաջորդ տարվա ինչպես նան պտղատու բերքի համար: Պտղաբերող այգու միջշարքային ն մերձբնային տարածուէ պետք թյուններըաշնանը վարել, իսկ վաղ գարնանիցմինչն ամառվա քաղհանել ըստ երկրորդ կեսը կատարել փխրեցումներ, ն անհրաժեշտության, որից հետո պետք է մուլյլապատել գոմաղբի, տորֆի կամ ծղոտի բարակ շերտով: Վերջինս պայմաններէ ստեղծում, որպեսզի հողը երկար Ժամանակ չկեղնակալվի, լավացնում է օդաջրային ռեժիմը նե ծառերի արմատային համակարգի լավ զարգացման համար ստեղծում է նպաստավոր պայմաններ:Ամառվա երկրորդ կեսից հետո պետքէ կրճատել փխրեցումներիու ոռոգումների քանակը ն խուսափել ազոտական պարարտանյութերով պարարտացումից: Աշնանը, վարի ժամանակ, պետք է տալ օրգանական ն հանքային պարարտանյութեր, ինչպես նշված է նախորդ բաժնում: Այդպիսի մշակությունը հնարավորություն է ւոալիս պայքարելու մոլախոտային բուսականության, հիվանդությունների ու վնասատուների հարուցիչների դեմ, որոնք ընկնելով ավելի խորը շերտերը, ոչնչանում են: Աշնան վարի ժամանակ առաջացած հողակոշտերը չպետք է մանրացնել, հարթեցնել, այլ պետք է թողնել խորդուբորդ մակերեսով,որի դեպքում հողը ձմռանը ավելի շատ խոնավություն է կուտակում, իսկ վաղ գարնանը կատարել փխրեցում, ջարդելով առացացած կեղնը: Եթե այգիները հիմնադրվելեն փոշիացած,աղքատ

հատկություններըլավացնելու հողերում, հողի ֆիզիկա-քիմիական կարելի է 2-3 տարի տարածություններում նպատակովմիջշարքային խոտաբույսեր ժամկետով ցանել բազմամյա թիթեռնածակավոր (առվույտ,կորնգան,երեքնուկ): գործում կարնոր նշանակուբարձրացման Այգու

բույսը

բերքատվության

Պտղատու

պարարտացումները: պարբերաբարկատարվող աճեցնելով նույն տեղում, տարիներ տասնյակ մի քանի է սննդային տարրեր, որը պետք է մեծ քանակությամբ

թյուն ունեն

օգտագործում հողին: վերադարձվի

Եթե հնարավորչէ ամեն

պարարտաօրգանական տարի:-կատարել 2-3

պետք է տրվի առնվազն

ապա այն նյութերովպարարտագում, ամեն տարի: տարին մեկ անգամ, իսկ հանքային պարարտաքյութերը` ժամկետները ն նորմաները նրանց հող մտցնելու Պարարտանյութերի է պտղատու այգիներիպարարտացումը նույնն են, ինչ որ նկարագրված ն գարնանը տրվող պարարբաժնում: Սակայն բացի աշնանը այգու նորմալ տագումներից, որոնք լրիվ բավարարչեն պտղաբերող է լինում անհարժեշտ համար, ապահովելու աճն ու բերքատվությունը տրվում են նան կատարելու լրացուցիչ սնուցումներ: Սնուցումները հաջորդ տարվա գարնան վերջերին ն ամռան սկզբին նպաստելով պտղատու բողբոջներիկազմակերպմանը, մեծ քանակությամբ

համար հետնաբարամենամյաբարձրբերքի ապահովմանը: է գոմաղբահեղուկ Այդ նպատակիհամար կարելի օգտագործել

սելիտրա ն (ամոնիումական թռչնաղբն ազոտականպարարտանյութեր ամոնիումիսուլֆատ): մյուս կաՈռոգումը: Պտղաբերող այգիներումհողի մշակության մեծ է. որից չափով ժամանակին ն ճիշտ րնոր աշխատանքը ն որակը: քանակը ու բերքի աճն ամենամյա կախված է նորմալ ապահովված շրջաններում Հայաստանի մի շարք խոնավությամբ ն Դիլիջան այլն) վեգետացիայիընթաց(Վանա ծոր, Ստեփանավան, հարթա3-4 անգամ, իսկ Արարատյան քում անհրաժեշտ 8 ն ավելի 4ու լեռնային շրջաններում` վայրում, նախալեռնային պետք է անգամ: Ոռոգման ժամկետներըպտղաբերող փուլերի հետ: Առաջին ջուրը պետք հարմարեցվենծառերի զարգացման անկախ հողի է տրվի վաղ գարնանը, մինչն բողբոջներիբացվելը, ոռոգումից շրջանում լինելուց (ծաղկման խոնավությամբապահովված հետո: է ծաղկաթափից խուսափելու համար): Երկրորդ ջուրը տրվում հետո, չորրորդը` պետք է տալ հունիսյան պտղաթաւիից

ոռոգումն

է ոռոգել մինչն

Երրորդ ջուրը

այգիներում.

2-3 շաբաթ

բերքահավաքից պտղալիցի ժամանակ, հինգերորդը`

առաջ.

Պտուղների հասունագման շրջանում պետք է խուսափել ջրելուց, քանի որ դրանից իջնում է նրանց մեջ շաքարների տոկոսը, ընկնում է փոխադրունակությունըն երկար չի պահվում: Այգիների վեցերորդ ջուրը տրվում է բերքահավաքիցհետո, իսկ մնացած ջրումները պետք է կատարել ըստ անհրաժեշտության:Վերջին ջուրը տալ ցրտերը սկսվելուց առաջ, տերնաթափիցհետո, որպեսզի ծառերի արմատային համակարգըպահպանվիձմռան ցրտահարությանվտանգից: Պտղաբերողծառերի սաղարթիխնամքը: Սաղարթիխնամքի հիմնական միջոցառումը պտղատու ծառերի էտն է, որի միջոցով կանոնավորվում է սննդառության ն ջրային ռեժիմը, նրանց տեղաբաշխումը առանձինմւսսերում ն ճպաստում է աճման ու պտղաբերման ընթացքին: Պտղաբերող այգիներում էտը պետք է կիրառվի ամեն տարի, ելնելով ւսռանձին տեսակների Կ սորտերի առանձնահատկություններից,ծառի հասակից ու հողակլիմայականպայմաններից: Զէտված ծառերի սաղարթում առաջանում է ավելորդ խտացում, օդը ն լույսը լավ չի թափանցումդեպի բոլոր ճյուղերն ու տերնները, պտուղներըլրիվ չեն հասունանում, վատեն գունավորվում, վարակվում են հիվանդություններով ու վնասատուներով: Այդպիսի պտուղները ունենում են ցածր ապրանքայինորակ ն երկար չեն պահվում: Յասակի ավելացմանը զուգընթաց խիտ սաղարթ ունեցող ծառերի ճյուղերը ժամանակից շուտ սկսում են չորանալ ու շարքից դուրս գալ, իսկ պտղաբերող մակերեսը կենտրոնանում է ծայրում, քիչ քանակի ճյուղերի վրա, որի հետնանքովընկնում է բերքատվությունը: Սաղարթի խնամքի հիմնական նպատակն է առաջին հերթին հեռացնել ավելորդ ճյուղերը, որը կարելի է կատարել բույսերի հանգստի շրջանում (աշնանը` տերնաթափից 20 օր հետո, մինչն գարուն` հյութաշարժության սկսվելը): Այդ աշխատանքի ժամանակ սկզբում պետք է կտրել բոլոր չորացած, վարակված,ցրտահարված, ծերացած ն պտղաբերությունըդադարեցրածճյուղերը: եթե նկատվում են մրցակից ճյուղեր, որոնք խանգարում են մեկը մյուսին, դրանցից ավելի պակաս կարնորը պետք է հեռացնել ն թույլ չտալ դեպի սաղարթի ներսը ավելորդ խտացում: Հեռացվում են նան հոռաշիվերը, սակայն եթե սաղարթը շատ է նոսրացել, որը նկատվում է հատկապես ծառերի ծերության շրջանում, դրանց մի մասը թողնվում են ոռպես փոխարինող ճյուղեր, որոնք կարճացվելով հետագայում դառնում են պտղաբերող

ճյուղեր:

Սաղարթից կտրված բոլոր ճյուղերը անհրաժեշտ է հավաքել, հեռացնել այգուց ն այրել, որպեսզի չդառնան հիվանդություններիու

աղբյուր: Բոլոր հաստ ճյուղերի հեռացումը տարածման վնասատուների հետո կտրվածքը պետք է պետք է կատարվի այգու սղոցով, որից դանակով հարթեցվին քսվի պյգու մածիկ կամ պատվի յուղաներկով, չդառնա ն զարգացման աղբյուր որպեսզի միկրոօրգանիզմների Բոլոր հասակի ճյուղերը ճիշտ էտի վերքերը արագ վերականգնվեն: դեպքում պետք է կտրվեն առանց ոստի: Ոստեր թողնելու դեպքում վերքերը վատ են վերականգնվում:

ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ ԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔՆ ՈՒ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

է Պտղատու մշակաբույսերիցսպասվելիք բերքը կարելի որոշել ն ծաղիկների առկա ծաղկաբողբոջների, նախօրոք, ելնելով

ն հիմնականում ծաղկաթափիցհետո կազմակերպված հունիսյան պտղաթաւիիցհետո պահպանվածպտղի քանակով: Ծառի սաղարթում կարելի է ընտրել մի քանի խոշոր կմախքայինճյուղավորություններ, ն հաշվել մեկ ճյուղի վրա եղած պտղի քանակությունը ապա բազմապատկել ճյուղերի քանակով: Ստացված թիվը այգում կբազմապատկվիհամանման տարիք ունեցող նույն սորտի ծառերի քանակով ն ընդհանուրառմամբ պարզ կլինի այգուց սպասվող բերքի քանակը: Սպասվող բերքի ընդհանուր քանակությունը պարզելուց հետ. նախապատրաստել համապատասխան անհրաժեշտ է քանակությամբարկղեր,զամբյուղներ ն պահեստավորել: մեծ չափով Պտուղների որակը ն նրանց հետագա պահպանումը կախված է նրանց բերքահավաքիճիշտ ժամկետից: Այն պտուղները, են հավաքվում, ն շուտ որոնք ծառի վրա լրիվ չեն հասունացել նան չունեն են, ինչպես փչանում արագ պահպանելուընթացքումշատ քանաբերքի սպասվելիք համապատասխանքաշ, որի դեպքում կգ-ով: է շուրջ հաշվով հեկտարի կությունը կտրուկ նվազում չեն բերում ձեռք Բացի այդ, ժամանակից շուտ հավաքած պտուղները ն ունենում են ցածր տվյալ սորտինյուրահատուկչափը, գույնը, բույրը է ապրանքայինորակ: Միաժամանակպետք նշել, որ գերհասունացած պտուղները վատ են պահպանվումն որոշ ժամանակիցհետո կախված են իրենց պտղատեսակից1 օրից մինչն 1 ամիս նրանք կորցնում

տեսքը: ապրանքային են Հայտնի է, որ տարբեր տեսակներ ն սորտեր հասունանում են տարբեր ժամկետներում:Առանձնապես մեծ տարբերություններ նան՝ չափուլ տանձենու, որոշ դեղձենու նկատվում խնձորենու, ծիրանենու սորտերիհասունացմանժամկետներիմեջ:

ԽԱՂՈՂԱԳՈՐԾՈ

Գոյություն ունեն պտուղների հասունացմանքաղի ն սպառողական ժամկետներ:Ամառւսյինսորտերիքաղի ն աւպառողական հասունացման ժամկետները համընկնում են, իսկ աշնանային ս ձմեռային սորտերի սպառողականհասունացումը տեղի է ունենում քաղի հասունացումից բավականինուշ: Պտուղների հավաքը պետք է կատարվիչոր եղանակին: Անձրեոտ օրերին կամ շատ վաղ առավոտյան, երբ դեռնս ցողը նստած է, չի թույլատրվում կատարել բերքահավաք: Բերքահավաքի ժամանակ պտուղներըպետք է քաղել զգուշությամբ, չվնասելու|նրանց մակերեսը: Երբեք չի թույլատրվում բերքը հավաքել ծառերը թափահարելու միջոցով. այդ դեպքում նրանք կպչելով մեկը մյուսին վնասվում են ն պտուղները երկար չեն պահպանվում: Խնձորենու, տանձենու, սերկնիլենու պտուղներըանպայման պետք է քաղել կոթունով, առանց վնասելու բազմամյա պտղաբերող

աճի

գործոններինկատմամբ,մշանրա պահանջըարտաքին միջավայրի պայմաններում, կության համակարգերը 'տարբեր հողակլիմայական ու հատկահատկությունները ինչպես նան վազի կենսաբանական ցածր նիշները վերափոխելումեթոդները`տնկարկներից բարձրն լավորակբերք ստանալու նպատակով:

ինքնարժեքո

եկամտաբերճյուհայոց երկրագործության Խաղողագործությունը մեծ նշանաունի ժողովրդատնտեսական ղերից է ն նրա արտադրանքն

երկրներում,որը կություն: Այն տարածվում է աշխարհի բազմաթիվ մեծ արժեքով: սննդարար է նան խաղողիպտուղների պայմանավորված ն բաղադրիչ մասերն են խաղողաշաքարը (գլյուկոզա) Վերջիններիս տաքանակը պտղահյութում պտղաշաքարը (ֆրուկտոզա),որոնց իսկ երբեմն հասնում է 30չափով, տանվում է միջինը20-22գ/100սմ:-ի պարունակումէ նան մի շարք 35 գ/100մ': Խաղողի պտուղը առկա են թքուներ ն այլ բաղադրիչնյութեր, պտուղներում ն ԻԲ: օրգանական 4, Շ, Բ, Ք խմբի (8,, Ծ,, 8:, 8յշ ն այլն) նան կարնորվիտամիններ` են մարմելադներ, օշարակ, Խաղողի պտուղներիցպատրաստում չոպահածոներն այլն, իսկ որոշ սորտերի պտուղների շարբաթ,

Պտուղները պետք է քաղել այն ժամանակ, երբ նրանք ձեռք են բերել տվյալ սորտին յուրւսհատուկ չափը, գունավորությունը, համը, իսկ պտղակոքունըհեշտությամբանջատվումէ պտղաբերողճյուղերից: Հասունացմանվիճակը կարելի է որոշել նան սերմերի գույնով: Եթե նրանք սկսում են գորշանալ, ձեռք բերելով շագանակագույն երանգ, է հասունացումը է սկսվել ժամկետը: նշանակում ն մոտենում է քաղի Քաղի տեխնիկան հետնյալն է. խնձորենու, տանձենու, դեղձենու, սերկնիլենու, ծիրանենու պտուղները վերցնելով ձեռքի ափում ն բռնելով պտղակոթունից, պետք է ոլորել ձախից աջ, քիչ վեր բարձրացնել, պտղակոթը պոկել պտղաճյուղերիցն զգուշությամբ դնել զամբյուղի կամ դույլի մեջ: Բալենու ն կեռասենու պտուղների հավաքի ժամանակ լավ է օգտագործել մկրատներ, որւվեսզի փնջաճյուղերը

րացումիցք̀իշմիշնչամիչ: հիմնական,իսկ արդյունաբերության Խաղողը գինեգործության միակ հումքն է, որի վերամշակումիցպատկոնյակագործության ն (քաղցր, լիբյորային),փրփրուն րաստումեն սեղանի, աղանդերային

չվնասվեն:

ճյուղով: Վերջին ժամանակներում մի շարք

արտասահմանյաներկրներում, ինչպես բերքահավաքի, այնպես էլ այգու մշակության շատ են աշխատանքներ,կազմակերպվում մեքենաներով,որոնք զգալիորեն թեթնացնում են այդ աշխատատարգործողությունները:

ն

ուսումնասիրումէ խաղողի վազի Խաղողագործությունը ու առանձնահատկություննե զարգացմանօրինաչափությունները

օրգանները:

Բերքահավաքիժամանակ չի թույլատրվում բարձրանալ ճյուղերի վրա. պետք է օգտագործել աստիճաններ: Պտուղների հավաքումը պետք է սկսել ներքնի ճյուղերից ն աստիճանաբարվերջացնել վերնի

ՒԹՅՈՒՆ

`

ունեցող խաղողի գազացված գինիներ: Սպիտակ պտղահյութ են կոնյակի գինենյութ, իսկ ստանում վերամշակումից պտուղների են քացախ: Խաղողի ն սեղանի թեթն գինիներից պատրաստում մնացորդներիցստանում են մի շարք արժեքավո գինեգործության աղ, խաղողի նյութեր գինեքարայինթթու, գինեքար, սեգնետյան ն սպիրտ այլն: է պայու հատկություններով Նման արժեքավոր հատկանիշներով մանավորվածխաղողի վազի լայն տարածումըաշխարհում:Համաձայն տվյալների երկրագնդումմշակվումէ 1987թ. վիճակագրական Խաղողի այգիների միլիոն 213 հազար հեկտար խաղողի այգի: 1641950 հա, երկրորդ է` Իսպանիան տարածությամբառաջին տեղը 1338805 հա: Ֆ րանսիան` տեղը՝ Իտալիան1524759 հա, երրորդը` հա1981թ. տարածությունը Հայաստանումխաղողիայգիների

սավ 36 հազար 333 հեկտա կտարի,որոն որոնք ապահովեցին

հազար տոննա

,

եկոողայինբեր ԽԱՂՀՄ-իփլուզումից հետո հանրւսպետությունում հողը սեփականաշնորհվեցգյուղացուն, որը շահագրգռված է այն լավ մշակելու բարձրացնելու մասնավորապես խաղողի այգիների թյունը: Սակայննոր անկախացած մեր հանրապետությունը հայտնվեց շրջափակման մեջ ն կորցրեց արտաքին շուկան: Այդպիսի պայմաններումգյուղացիական տնտեսությունները զրկվեցինիրենց աճեցրած խաղողը ժամանակինն պատշաճ գներով իրացնելու հնարաարմաւոախիլէին

Վերջին տարիներին մեր հանրապետությունում խաղողագործությունը սկսել է նոր վերելք ապրել, որը պայմանավորված է առաջին հերթին կոնյակի ն մասամբ գինու արտադրության մասնակի ընդլայնմամբ: Խաղողազգիները պատկանում են Վիտացե Յուսս ընտանիքին, որի հնագույն ներկայացուցիչները անցել են շատ երկար էվոլյուցիոն ճանապարհ` տասնյակ միլիոն տարիներն ըստ մորֆոլոգիական(ձնաբանական) հատկանիշների բազմազան են ու ցրված աշխարհի բարեխառնն արնադարձայինկլիմայական պայմաններունեցող գրեթե բոլոր երկրներում: Սրանց մեծ մասը սողացող թփեր կամ լիաններ են: Այս ընտանիքի ներկայացուցիչների մեծ մասի արմատները երկարավուն են, շիվերն ունեն երկար միջհանգույցներ, տերնները, որոնց

եկամտաբերու-

Ա

խարաիները: Ա կամԳիները այսօր

փաստացիմնացել

բույսեր: ոմ հեկտար խաղողի Արդյունքում այգի: ո վ 2ա-Յ"՞ շ

է 7-8 հա զար

-

Հ:

Հ

ՀՏՀ-.-Վ.յ Հա

«՛

Դ

Հ՛2 ԻՀՀ/ՀԱրա՞" ԱՏ" Հո ՀՀ. Ն

:

ի

ի

Հ"

-

ջ

:

Ր

ԵՐ

ՀՐ

ՊԵ

--

լ

դիմաց լինում են բեղիկներ կամ ծաղկաբույլեր, հերթադիր են դասավորվաժ, պարզ են, թաթաձն կամ փետրաձն: Ծաղիկները խմբված են ողկուզանման (հուրան) ծաղկաբույլերում Ա հիմնականում միասեռ կամ երկսեռ են: Պտուղները հյութալի եմ հիմնականում1-4 սերմերով: Վիտացե Յուսս ընտանիքըընդգրկում է 14 ցեղեր, որոնցից ամենակարնոր նշանակություն ունի Վիտիս ցեղը, քանի որ նրա Վինիֆերա տեսակին են պատկանում մշակովի բարձրորակ բոլոր խաղողի սորտերը,այդ թվում նան հայկականները: ԵվրուպականՎիտիսվինիֆերատեսակինեն պատկանումաշխարհում տահածված խաղողի շուրջ 4000 բարձրորակ սորտեր: Այս տեսակը բաժանվում է երկու ենքատեսակների`1. Վ. վինիֆերա սիլվեստրիս (վայրի խաղող), որն ունի բուսաբանական ն այգեզարդ (դեկորատիվ) նշանակություն, 2. Վ. վինիֆերա սատիվա (մշակովի խաղող), որին պատկանում են աշխարհում տարածված խաղողի շուրջ 4000 բարձրորակ սորտեր, որոնց բաժանում են չորս էկոլոգո-աշխարհագրականխմբերի` 1. արնելյան, 2. Սն ծովի ավազանի,3. արնմտաեվրոպական, 4. հյուսիս աֆրիկյան: Այդ խմբերիներկայացուցիչները տարբերվում են իրարից մի շարք մորֆոլոգիականն ագրոկենսաբանականհատկանիշներովու հատկոււ

`

Խաղողիվազի հիմնականմասերը.

վազի բուն, 2. սազի Գլույս, 3. մշտաւյան ճյուղեր կամ թներ, ճյուղեր կամ եմթաթներ,5. փոխարինող մատ, 6. բե 7.

Աաաա 5 72 ,

թյուններով:

4.

Սարճացուսժ

մաքրբամ ացած ուժ Բողոուխ գողային արմատներ, հմնական արմատներ,12,

,ողահավաք զամ մակերեսային արմատներ:

:

լ

Վիտիս ցեղի, առավելապես նրա Վ. վինիֆերա տեսակի խաղողները բազմացման մեծ ունակություն ունեն: Վազը բազմանում է ն ճանապարհով` կտրոններով, անդալիսներով պատվաստներով: Սակայն սերմերով բազմացնելիս փոփոխակը (սորտը) չի պահպանումիրեն յուրահատուկ հատկություններըն հատ-

վեգետատիվ սերցերով

խաղողի վազի հեւտերոզիգոո իշնորԸպայմանավորված առով արտադրության պայմաններումվազը լ տեն վեգետատիվեղանակով, որի դեպքում, նրանից անջատենվերեւը որը

է

բազ-

մա ցնում

ված նոր թուփը վեգետատիվսերնդում պահպանումէ բազմացվողսոր-ր տի Ժառանգանանությունը՝ Վեգետացիայիժամանակաշրջանը բաժանվում Է 6 փուլերի` առաջին փուլը սկսվում է վազի օրգաններում հյութաշարժությամբ(վազի գարնանային լացը) ն տնում է մինչե աչքերի բացվելը, երկրորդը՝ աչքերի բացվելով ն շարունակվում է մինչն ծաղկման սկիզբը, երրո փուլը սկսվում է ծաղկումով ն տնում է մինչն պտուղների կերպումը,չորրորդ փուլը` պտուղներիկազմակերպումից մինչն պտուղների հասունացման սկիզբը, հինգերորդըւ̀պտուղներիհասունացման սկզբից մինչե նրանց ֆիզիոլոգիական, կամ լրիվ հասունացումը, վեցերորդ փուլը սկսվում է պտուղների լրիվ, կամ ֆիզիոլոգիական հասունացմամբն տնում է մինչն տերնաթափը:Տերնաթափով ավարտվում է նան վեգետացիայիժամանակաշրջանը:

խոշոր կամ միջին մեծության, փոխադրունակ ն պահունակ, մճսալի-

հյութալի, մաշկը` առաձգական,ուտելիս պտղամսից չանջատվող, սերմերը` մանր կամ միջին մեծության, 2-3 հատ մեկ պտղում: Խաղողահյութի ելունքը պետք է լինի 80, իսկ գինենյութինը`7042: Աղյուսակ 78 ն մասնագիտացումը արտադրության Խաղողագինեգործական սորտերիփաստացիտեղաբաշխումը

կազմա

Սեղանի

ցումը

Սեղանի խաղողի

ք

Սդրտերը՝

| ունիվերսալ |6 "5 | հարթավայրիգոտի

«Փ|

|3|լ

Արարատյան Վաղահաս

տեխնիկական

4»

Ազատենի

.

Այվազյանի

Նմուշի. Արենի գարանոմակ ասու արմ Մուսկատ Կախեր Այվազյանի րուն վարդա-

արտադրուութ-

-

տենի,

առա

բ

Կանգուն

օգտագործման, | Երնանյան չորացման, Միջահաս| 20 արտահանման | էրեբունի նան երկարատե| Սն Քիշմիշ պահւվանմանԴեղինն համար Վարդագույն

ՍՈՐՏԵՐԸ ԽԱՂՈՂԻ

|

ԱԱ

ր

Խաղողի սորտերի որակի նկատմամբժամանակակից միջազգային չափանիշներըկարելի է ձնակերպելհետնյալ կերպ. Սեղանի խաղողի սորտերը (վաղահասներ`Անուշիկ, Սպիտակ Արաքսենի,Սն Սաթենի, միջահասներ`ՎարդագույնԵրնանի, Դեղին Երեանի, Իծապտուկ,էրեբունի, ուշահասներ` Անահիտ, Հայրենիք Արւսրատի, Պոդարոկ Ռոսիի, Հայստան, Այվազյանի խոշորապտուղ, Այվազյանի բերքատու, Շահումյանի,Այվազյանի պահունի, Մասիս, Արնշատ,շատ ուշահասներ` Վանի, Հայրենիք)լինեն տարբեր ժամկետներում հասուն ացող, աչքի ընկնեն մեծ գեղեցիկ ր նոսր (ոչ խիտ) ողկույզնե րով, խոշոր ծնավոր, գեղեցիկ գունավորմամբ, մսալի, ղըռճղըռճան դուրեկան համով ն բույրով, ոչշատ քաղցր (18-20գ/100սմ՝ շաքար), քիչ քանակի սերմերով նուրբ մաշկով պտուղներով, բարձր որակյալ ն պահունակությամբ: բերքատվությամբ, փոխադրունակությամբ Խաղողի համապիտանի (ունիվերսալ) սորտերի (Ակյվազյանի մուսկատենի, Այվազյանի վարդաբույր, Մսխալի, Մուսկատ Սուսաննա, Մուսկատ բերքատու) բերքը օգտագործվումէ ինչպես թարմ վիճակում, այնպես էլ բարձրորակխաղողահյութ,չամիչ, տարբեր տեսակի գինիներ պատրաստելու համար: Դրանց ողկույզները պետք է լինեն խոշոր կամ միջին մեծության, միջին խտության, պտուղները՝

«6:

՝

Վաղթանակ

Մուսկատ հայկական

Նռնենի

Ոսկեհատ

Երնանիներ Սափերավի Տիգրանի

Կոն յակի,

բույր,

Մսխալի,

Մուսկատ

Սուսաննա,

Մուսկատ բերքատու

ՈՒշահաս

Անահիտ

թնդեցրած

քաղցր,

աղանդերային, |

Արարատի

Արեշաւտ սեղանի Այվազյանի անապակ բերքատու գինենյութերին| Այվազյանի խաղողիհյութի | խոշորա-

|

պտուղ արտադրություն

|

Այվազյանի պահունի

ինձ

Հայրենիք

, :

Հայաստան Մասիս Շահումյանի

Տոնն

լ

լ

--

Արարատյանհարթավայրի նախալեռնայինգոտի

Սեղանի

գինենյութերի

թար

օգտագործման, | Վաղահաս

|

|

Այգեզարդ

Վայաստան

Կոնյակի,

Նռնենի

Տոկուն

թնդեցրած ն

քաղցր

Լ

Նախ խաղողի ուշարակ

արտադրություն ի | Այվազյանի են |մուսկատենի, տեղում արմ օգտագործման Կարդինալ համար

|

|

ն անապակ

դշազպայն

"

Նո. Սափերավի ՐՈ ոտ

|

Վայոց ձորի գոտի

մուսկա-

թ

ն սպառման պ

Ան

|

Ռոսիի

րոր

Արենի աղբանակ կ. Հաղթ Ն ռնեն ի Սն

ԿամարԵրնանիներ Իծապտուկ

Վ արդագու

ն

Նռնենի

լիքլորային գինիների

ենխոշոր կամ (քիշմիշային) ԿորՐ ւլենում, խոշոր կամ Դեղին

Ը

Երեանի ին ա

Երնանի,

,

մեծության,նոսր կամ միսիջ խտությամբողկույզներ, միջին արայնությամբ բարձր շաքարայնութ լ միջին մեծության,ձնավոր, մսալի-հյութալի ն պահունակ նակ ներում հասունացող փոխադրու տարբեր ժամկետներո

պտուղներ:

Գառանդմակ, հայկաՍն ՆռնեԱրմսխի, Հաղբանակ, Կանգուն, Ռքածիթելի, կան, ՏիգԱրեիկ, Լալվարի, Բանանց, ԼՈԳ ոտե նի, Սն ինո, գունապտղահյութը լինենհյութալի, ուղները րանի, Ազատենի) պտուղ են այս կամ այն ն համապատասխան կի որակի վոր կամ անգույն, բարձր տրաստելու պահանջներին:

սորտերի Տեխնիկական

Տիար:

լր ավի Մուսկատ Ոսկեոռատ,

Արենի, Կախեթ, Սափեր

,

տի

Տ

,

Արաքսենի

տեղում ղուս

|

|

:

ուն Անահիտ արմա բարմ Պոդարոկ

ցտ

աղանդերային

Վարդագույն

|

|

գինենյութերի արտադրություն

Է

Լ

ս

Այգեզարդ Բոլղար

Խնդողնի

Հաղթանակ

Սեղանի անապակ, ն

Անսերմ

անց

սորտեր

|արտադրություն

Լալվարի Հաղթանակ Պինո

ՍպիտակԱլդարա ԿարմիրԿոթենի, |

Տեղական

"|

բույր

Ալիգոտե Բանանց

Կոնյակի, Հայաստան,

սեղանիթեքն

Լ

Արնիկ

համաը

|

Հյուսիսարնելյան գոտի.

րաի

տեղումթարմ սպառմանն չորացման

|

գինենյութերի| արտադրությու

ր

արտադրություն

|

կիսաքաղցր

՝

խաղողի

Այվազյանի վարդա-

ԱՐՄՍԽԻ

շամպայն,Շահումյանի խերեսային, Վանի

|

գոտի Զանգեզուրի

Սեղանի

մուսկա-

,չ

մասերում)ՈՒշահաս

Այվազյանի

արտադրություն

Գառանդմակ տենի, Ոսկեհատ Մսխալի, Սն Արենի Մուսկատ Կանգուն 75 | Սուսաննա,| 10 ՈՒրարտու Մուսկատ Հաղթանակ բերքատու,

ն

պահպանման Դեղին համար(գոտու| Վարդագույն ցածրադիրԵրնանիներ|

|

բույր

կիսաքաղցր

արտադրություն Անուշիկ երկարատն Միջահաս

վարդա-

անապակն

խաղողի

չորացման ն

Սեղանի

Այվազյանի "վ

ր

ր

|

| լ

|

աի սխալ

Մուսկատ| 10

Սուսաննա,

Հ Մուսկատ

բերքատու,

աղող

հա մշաոտիներում համատարած ն սելեկցիոն ներճուծված կության համար շրջանացվ ած են կախված եր, որոնք տեղաբաշխվ որ սորտեր, ավելի 40-ից նորաստեղծ ր արտադրադր ր ն հողակլիմայականպայմաններից խաղողագործության կան մասնագիտացումից:

ւական,

Հայաստանի խո

:

ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ԲԱԶՄԱՑՈՒՄԸ

Խաղողի վազը կարելի է բազմացնել սերմերով Լ

օրգաններով: Սերմերով

վեգետատիվ

բազմացումը արտադրությունում չի կիրառվում,քանի տվյալ սորտի ծնողական հատկանիշները Լ հատկությունները չեն պահպանվում:Բազմացմանայս եղանակըկիրառվումէ սելեկցիոն աշխատանքներում նոր սորտեր ստեղծելու նպատակով: պայմաններում, սորտը պահպանելու համար, Արտադրության խաղողիվազը բազմացնումեն վեգետատիվ օրգաններովց̀ողունային որ

ն կտրոններով, անդալիսներուլ պատվաստներով: Բազմացում կտրոններով: Կտրոնը վազի բազմամյա մասերից,միամյամատերիցն շիվերից վերցվածմի հատվածնէ, որը տնկելուց հետո նորմալ ջերմության, խոնավության Լ օդափոխության պայմաններումկարող է առաջացնելարմատներն շիվեր: Կտրոնները պետք է ունենան 40-50սմ երկարություն:Դրանց մթերումիցհետո անհրաժեշտ է մաքրել տերեներից,բճամատերից ն բեղիկներից: Խաղողագործության այգեթաղ տարածքներումկտրոնները կարելի է մթերել աշնանը այգեթաղի ն գարնանը նախօրյակին այգեբացիցհետո հյութաշարժության ժամանակ,այնուհետն կւտտրոնները դնում ենք պահպանման,որը կախվածմթերման ժամկետիցկարողլինել է երկարատն` սկսած աշնանից ն կարճատն` տնկումից մի քանի օր առաջ: Բոլոր դեպքերում կտրոններըպետք է պահպանելայնպես, որ նրանք չչորանան, չցրտահարվեն,մնան թարմ, աչքերը չուռչեն ն լավ նախապատրաստվեն արմատակալմանհամար: Աշնանըմթերված կտրոնները այգեթաղ տարածքներում, կարելի է պահպանել նկուղներում կամ հողում փորված խրամատներում:Գարնանը մթերված կտրոնները համեմատաբար կարճ ժամանակաշրջանում կարելի է պահպանելհողի փոքր շերտով ծածկելով: Մթերված կտրոններըկարող են ունենալ 50-60-ից մինչն 1-1,2մ երկարություն:Դրանց վրայից հեռացվում են տերնները, բճաշիվերը, չհասունացած ծայրամասերը:100-200 կտրոններից կազմում են խրձեր, պիտակավորում, պիտակի վրա գրում սորտի անունը, այնուհետն պահպանումնկուղներումկամ խրամատներում: Կտրոնների նախապատրաստումը: Մթերված կտրոնները գարնանը, մարտ ամսվա երկրորդ տասնօրյակից` երբ սկսվում է վազերի հյութաշարժությունը, պետք է նախապատրաստել կիլչեցման, իսկ այնուհետն տնկարանումկամ այգում տնկելու համար:Կտրոնների

բճամատերը, բեխիկները, հիմքի վրայից հեռացնում են բոլոր կտրվածքը կատարում են հանգույցից շուրջ 0,5սմ հեռավորությամբ, վերեի կտրվածքը կատարում են ծայրամասի հանգույցի աչքին հակառակ թեքությամբ, աչքի կողմից 1,5, իսկ հակառակ կողմից 1սմ թեքությամբ: Այսպես նախապատրաստված կտրոնները պետք է 45սմ ունենան շուրջ երկարություն: Կտրոնների արմատակալումը արագացնելու համար խորհուրդ է տրվում նրանց դնել կիլչեցման: կիլչեցումը: Չկիլչեցված կտրոնները տնկելուց հետո Կտրոնների նրանց աչքերը ավելի շուտ են բացվում ն սկսվում է շիվերի աճը, իսկ արմատները ավելի ուշ են գոյանում: Սա բացատրվում է նրանով, որ նախ աչքի բողբոջը մինչն կտրոնի տնկելը անցել է իր սաղմանային աճը: Մինչդեռ արմատները պետք է գոյանան կեղնի խորքում ն տնկելուց հետո անցնեն իրենց սաղմնային աճը: Բացի այդ, տնկված կտրոններիաչքերը գտնվելով հողի մակերեսինշատ մուռ ավելի շուտ են տաքանում ն սկսում է նրանց աճը, իսկ հողի խորը շերտը, որում պետք է կտրոնը արմատակալի, ավելիուշ է տաքանում: կիլչեցմաննպատակնէ վերացնել կամ նվազագույնի Կտրոնների հասցնել մի կողմից աչքերի բացման ն շիվերի աճման, մյուս կողմից արմատներիգոյացմանժամկետներիմիջն եղած մեծ տարբերությունը: Այսպիսով` կիլչեցման ժամանակ պայմաններ են ստեղծվում կտրոնների արմատակալման ընթացքն արագացնելու հմար, իսկ աչքերը միառժամանակ պետք է մնան հարկադրական հանգստի վիճակում: Բացի այդ, կիլչեցման ժամանակ սկսում է կտրոնների արհեստական աճեցումը: նրանց հիմքի կտրվածքի չորս կողմի վրա առաջանում է կալյուս (սպիտակնուրբ փխրուն բջիջներից բաղկացած հյուսվածք), հաճախ նան նուրբ արմատիկներ, իսկ աչքերը երբեմն Այս բոլորը ուռչում են, ավելի կենդանի գունավորում ստանում: հնարավորությունէ տալիս կիլչեցումիցհետո տնկման համար ընտրել միայն կենսունակ կտրոններ, որով նույնպես բարձրանում է նրանց

կպչողականությունը:

ւ

Կախված կլիմայական պայմաններից` կտրոնների կիլչեցումը կարելի է կատարել բոլոր այն միջավայրերում(խրամատներ,արնային ն տարբերնյութերով տաքացվող ջերմոցներ ն այլն), որտեղ հնարավոր է կտրոնների ճերքնի ն վերնի կտրվածքների շուրջը ջերմության տարբերություն ստեղծել: Կտրոնների արհեստական աճեցումը(կիլչեցումը) հաճախ կատարում են սառը խրամատներում կամ սառը ջերմոցներում: Խրամատներըպետք է փորել քամիներից պաշտպանված,հարավային

թեքութուն ունեցող հողակտորի վրա` շուրջ 75-85սմ խորությամբ, լայնությամբ, իսկ երակարությունը` ըստ պահանջի: Խրամատի հատակին5-6սմ շերտով գետիխոշորահատիկաղազերծավազպետք է փռել, կտրոնների խրձերը ջրից հանել, հիմքերը տախտակի վրա հիմքով դեպի վեր հավասարեցնել նե ուղղահայաց դիրքով (մորֆոլոգիական ծայրամասի աչքերով ուղղված դեպի խրամատի հատակը), կողք-կողքի իրար սեղմված շարել: Այնուհետն խրձերի ն կտորնների արանքներ ազատ տարածությունը լցնել սնահող: Կտրոնների հիմքերը ծածկել խոնավ թեփի 3-ճսմ հաստությամբ շերտով: (Թեփիշերտը ծածկել 10սմ հաստությամբ աղազերծ ավազով: Ցնցուղով ավազի շերտը առատ խոնավագնել, ծածկել ջերմոցի ն որ շրջանակով այնպես, շրջանակի ավազի մակերեսի միջն 10-15սմ մնա: ազատ տարածություն Խրամատները կարելի է փորել նան 70-80սմ խորությամբն նույն կարգիկտրոններիխրձերըգլխիվայր, կողք կողքի, շարել խրամատում: Այնուհետն խրձերի միջն գոյացած ազատ տարածությունը լգնել չոր խոտ կամ ծղոտ, հիմքերի վրա լցնել 1-2սմ խոնավ փուխր հող, որի վրա 3-4սմ հաստությամբ խոնավ մամուռ կամ փայտիթեփ ն ծածկել խոնավ հողի 6սմ ն գետի ավազի 2-3սմ շերտով: Անհրաժեշտությանդեպքում կտրոններիհիմքը ծածկող շերտերըջրել ցնցուղով: Արնային ջերմոցները, սածիլներից վաղ ժամկետում ազատելուց հետո, նույնպես կարելի է օգտագործելկտրոններըկիլչեցնելու համար: Այս դեպքում ջերմոցի հողը պետք է հանել կտրոններիերկարությունից 25սմ ավելի խոր ն կտրոնները կիլչեցման դնել այնպես, ինչպես թույլ 1.5մ

խրամատներում:

Կտրոններիխրձերը պետք է կիլչեցման դնել առավոտյանվաղ ժամերին, երբ խրամատի հատակի օդը սառն է: Բոլոր դեպքերում կտրոնները պետք է կիլչեցման դնել մաս-մաս՝ օրվա տնկման նորմայի քանակով, տնկումից 15-20 օր առաց: Ջերմոցի մեկ շրջանակի տակ տեղադրվումէ 4-5 հազար կտրոն: Կտրոններիկիլչեցումը 20" ջերմության պայմաններումընթանում է15-18 օրում: Կիլչեցման ընթացքում պետք է հետնել, որ խրձերի վրայի ավազը չչորանա: Երկու օրը մեկ պետք է շրջանակներիտակ ստուգել ավազի խոնավությունը,եթե չորացել է՝ պետք է ցնցուղով ջրել ն ծածկել: Կիլչեցման դնելուց 10 օր անց պետք է օրընդմեջ ստուգել կտրոնների հիմքի կտրվածքի վրա կալյուսի վիճակը, որի համար արնային ջերմոցի երկարությամբտարբեր տեղերում պետք է բացել

մակերեսը: ավազի ն թեփի շերտը ն ստուգել կտրոններիկտրվածքների գերակշռող նրանց են երբ համարվում, Կտրոնները կիլչեցված առաջանում է լրիվ մասի հիմքի կտրվածքիամբողջ հարթությանվրա 20կալյուս: Կիլչեցումըկարող է տնել օղակաձնլավ արտահայտված երկար չի կարելի պահել, 25 օր: Կիլչեցված կտրոններըջերմոցներում արմատիկներկգոյանան,որոնք տնկման քանի որ մեծ քանակությամբ

ժամանակկկոտրվեն:

Խաղողի վազիհասարակ անդալինը հետո կարելի է տնկել ինչպես Խաղողի կտրոններըկիլչեցումից էլ տնկարանում հիմՕականտեղում` նոր հիմնադրվողայգում, այնպես աճեցնելու համար: արմատակալներ է կոչվում վազի Բազմացում անդալիսներով: Անդալիս տարբեր արմատակալման ցողունային մասի (ճատերի, շիվերի) երբ կամ անջատելու, եղանակները`առանց նրանգ մայր վազից հետո:

Կախված անդալի տեխնիկան

անջատում են արմատակալելուց ժամկետը ն նպատակից՝փոխվում նրա կատարման է Հասարակ անդալիս: Լայն տարածում ստացել յուրարմատ տարածքներում: այգեգործության հասարակ անդալիսը կարելի է Այգեթաղ տարածաշրջաններում կամ գարնանը` հյութակատարել աշնանը` այգեթաղինախօրյակին շարժությանԺամանակ, մինչն աչբերի ուռչելը: Ոչ այգեթաղ հետո, է տերնաթափից ներում հւսսարականդալիսը կարելի կատարել ն հյուհարաբերականհանգստի ժամանակաշրջանիտաք օրերին

է

տարածք

ժամանակ: թաշարժության Անդալիսիհամար պիտանիեն հիմնականսորտի այն ն

վազե

ընկնում ուժեղ աճով, բարձր, կայուն բերքատվությամբ ենթակավազերին: մոտ են փոխարինման վազի (որի մատը անդալիս է արվելու) համար մայր Անդալիսի

որոնք աչքի

են

խորությամբ ն 45-50սմ մուտից մինչե լրացման տեղը 50-55սմ առու են Ըստ որում` հողի սննդանյութերով լայնությամբ փորում: հարուստ վերին շերտը թափում են մի կողմի, իսկ ներքինը` մյուս կողմի վրա: Առվի(փոսի) կողքին պետք լցնել մեկ դույլ կիսափտածգոմաղբ, 150-200գ սուպերֆոսֆատ ն այս բոլորը խառնել առվից հանած հումուսով հարուստ հողի հետ ն հռղախառնուրդիմի մասը լցնել առվի հատակին (5-10սմ հաստությամբ): Այնուհետն անդալիսացու մատը զգուշությամբ կորացնում են առվի մեջ ն այնտեղ ամրացնում փայտի կեռերի կամ մի քանի բահ հող նրա վրա լցնելու միջոցով: Մատի ծայրը դուրս է բերվում այնտեղ, որտեղ պետք է լինի ապագա վազը: Սկզբից առվի կեսը լցնում են մնացած հողախառնուրդըն վերնի շերտից հանած հողով, ոտքերով այն պնդացնում ն լցնում են 1-2 դույլ ջուր: Սկսած մատի հիմքից մինչն նրա` հողի մակերեսից 15սմ խորությամբ մասի վրայից պետք է հիմքերից հեռացնել բոլոր աչքերը, որպեսզի չազդեն անդալիսի սրանցից շիվեր չզարգանան ն բացասաբար ն կպչողականության աճի վրա: Այնուհետե, ջուրը ներծծվելուց հետո, առուն լրիվ պետք է հողով լցնել ն անդալիսի մատը էտել 2-3 աչք երկարությամբ ու կապել իր մոտ հողում ամրացված ցցին: Աշնանը կատարվածանգալիսներըչեն էտում, նրանց մոտ հողում ամրացնում են փայտի ցցեր, իսկ անդալիսի հողից դուրս մնացած մասերը խնամքով ծածկում հողի 15-20սմ շերտով: Հաջորդ տարվա գարնանը անդալիսը բացում են ն էտում 1-2 աչքի վրա: Երկրորդ տարվա գարնանը լավ զարգագածանդալիսը պետք է մկրատովլրիվ կտրել ն անջատել մայր վազից: եթե առաջին տարին անդալիսը թույլ է աճել, երկրորդ տարվա գարնանը նրան մայր վազից լրիվ չեն անջատում, մկրատով կտրում են կեսի չափ ն լրիվ անջատում երրորդ տարվա

է

գարնանը: Կանաչ անդալիս:

Կատարման նպատակը ն տեխնիկաննույնն

են, ինչ որ հասարակ անդալիսինը: Այս դեպքում անդալիսի համար

օգտագործվում է լավ զարգացած շիվը: Սկսած երկրորդ փուլից մայր վազի հողի մակերեսին մոտ գտնվող մասի վրա պետք է ընտրել ամենաուժեղաճող շիվը, նրան ուղղահայաց դիրքով խնամքով կապել այդ նպատակի համար հողում ամրացված ցցին կամ շպալերայի լարերին: Ընտրված շիվի աճը կարելի է զգալի ուժեղացնել, նրա վրայից ծաղկաբույլերի, բեխիկների ն բճաշիվերի հեռացնելու, ինչպես նան մայր վազին սնուցում տալու միջոցով: Բացի այդ, մատի վրա կարելի է թողնել միայն անդալիսի համար ընտրված շիվը, իսկ մյուսները

հեռացնել:

անդալիսը կատարվում է սորտերնարագ քիչ տարածված դժվարարճաւոակալող թանկարժեք, ժամանակ մայր բազմացնելուհամար: Գարնանը,հյութաշարժության են առու 15-20սմ ն ավելի խորությամբ վազի մոտիցշարքի ուղղությամբ ն հողի պարարտանյութերի փորում ն հատակին մի քիչ օրգանական մատը, զգուշությամբ խառնուրդ լցնում: Անդալիսիհամար ընտրված են առվի հատակին ն հորիզոնականդիրքով, դնում իջեցնելով են Ցսմ Այնուհետնմատի վրա լցնում ամրացնում փայտյա կարթերով: մնացած դուրս հողից հաստությամբփխրունհող: Մատի հիմքից, առվի Այս վիճակում առվի աչքերը: բոլոր է հեռացնել մասի վրայից պետք վրայի աչքերից, շիվեր են հատակին՝ մատի հորիզոնական հողից ե սկսում աճել: երբ գոյանում,որոնք գուրս են գալիս փխրուն դրանց աճին զուգընթաց շիվերը հասնում են 10-12սմ երկարության, ն հողի են պարարտանյութերի առուն աստիճանաբար լցնում անդալիսը եթե է ստացվում, 2-5 խառնուրդով:Ավելի լավ արդյունք շիվերի հիմքում ընթացքում են: Վեգետացիայի անգամ ջրում արմատներեն զարգանում: հանգույցներիվրա, մեծ քանակությամբ անդալիսը արմատներով Աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը ն բաժանում այնքան են հողից զգուշությամբ հանում մատի վրա: են արմատակալել որքան շիվեր արմատակալների, կարելի է տարում մեկ Չինական անդալիսով յուրաքանչյուրվազից

Չինական անդալիս:ն

Այս

մասի

12-24 արմատակալ: ստանալ աճած

միջոցո

շիվերին բուկ տալու Անդալիս` վազի գլխին նպատակընույնն է, ինչ որ չինականանդալիսինը: Կատարման առանց բնի կամ է ձնավորել Այս անդալիսիհամար վազերը պետք Յուրաքանչյուր վազի վրա ցածր: շատ ցածր բնով, իսկ թները լինեն

էտվածմատեր: Երկրորդ

թողնումեն 15-20 հատ 1-3 աչք երկարությամբ հիմքերիցսկսածբուկ փուլում շիվերը հասնում են զգալի երկարության, ընթացքումշիվերի են տալիս հողի 10-20սմ շերտով: Վեգետացիայի բուկը բացում են ն հիմքից արմատներ են գոյանում: Աշնանը հետ կտրում առանձինշիվերը մատի հատվածի արմատակալած է Նույն վազի այս անդալիսըկարելի առանձինորպես արմատակալներ:

կիրառել 1-2

|

տարին մեկ անգամ: կիրառվումԷ 1. ծերացար Տաշտաթաղ անդալիս: Այս անդալիսը 2. խաղողի այգիների համար, վազերը երիտասարդացնելու տարածությունների եղած ն միջե (շարքերի վազերի վերակառուցման

փոխւսրինելո վազըարժեքավորով ցածր արդյունավետ փոփոխման, մատնված այգիների անուշադրության կամ 3. ցրտահարված այլն ), ն

վերականգնման համարն այլն: Անդալիսի ենթակավազի բունը բացում մինչն հիմնականարմատները (ստորգետնյա բնի հիմքը) ն շուրջ 50Համ խորությամբհասարակկամ ճյուղավորվածառու փորում մինչն ապագա վազերի տնկմանտեղը: Վազի վրա թողնում են անհրաժեշտ քանակությամբմատեր, իսկ ատորգետնյա բունը զգուշությամբ են

կորացնում առվի հատակին:

Յուրքանչյուրառվի հատակին պառկեցնում են մատը, իսկ օայրամասը հասարականդալիսինման հանում ապագա վազի տեղը ն էտում հողի մակերեսիցերկու աչք բարձրությամբ: Այնուհետն առուն ժածկում են պարարտանյութերի ն հողի խառնուրդով այնպես, ինչպես հասարակ անդալիսի դեպքում: Տաշտաթաղ անդալիսի արմատակալումն ապահովելու համար խորհուրդ է տրվում առաջին տարին առուն լցնել կիսով չափ կամ մեկ երրորդով,որով բարելավվում են ջերմությունը,օդափոխությունը, իսկ 1-2 տարուց հետո առուն լրիվ լցնում են: Ֆիլոքսերայով վարակված շրջաններում տաշտաթաղ անդալիսըարդյունավետչէ:

Բազմացում

պատվաստներով:

Խաղողի

վազի պատվաստման էությունն այն է, որ մեկ բույսի ցողունային կտրվածքը ն փոխադրվում սերտ շփման մեջ է դրվում մեկ այլ բույսի ցողունային կտրվածքիհետ ն հետագայումդրանք համաճում են որպես ընդհանուր

օրգանիզմ:

Պատվաստի այն մասը, որից գոյանում են վազի վերգետնյա օրգանները, կոչվում է պատվատացու, իսկ մյուսը, որից զարգանում է արմատային համակարգըպ̀ատխատակա: Պատվաստի համարկարելի է օգտագործել տարբեր սորտերի, տեսակներին ցեղերի, տարբեր հասակի ու աստիճանի զարգացած ցողունային մասեր: Խաղողի պատվաստացուն կարող է լինել ծլած սերմ, աչք, ծաղկաբույլ,կանաչ կամ հասունացածմեկ կամ երկու աչքանիկտրոն: Պատվաստակալը կարող է լինել բերքատու կամ երիտասարդվազ, արմատակալ ն մատիցվերցրածտարբեր երկարության կտրոն: Պատվաստիեղանակը, տեխնիկան նե ժամկեւտը կախված է կատարման ն հողակլիմայական նպատակից

մեջ գոյություն Խաղողագործության ձներ`

պայմաններից:

ունեն

պատվաստի բազմաթիվ անգլիականկամ լեզվակով կամ բարելավված կոպուլիրովկա ճեղային,կիսաճեղ, լիաճեղ, սեպաձն, կողքային-մայորքի,

կողքային

աչքապատվաստ, ռումինական, մերձեցման-շերւոավոր, ագուցային ն

այլն:

Տեղում Տեղում կատարվողպատվաստի կառարվիղ պատվխատները:

ամենատարածված եղանակը ճեղքային կամ ճեղային (լիաճեղ) պատվաստն է, որը հաճախ գործ է ածվում ցածրարժեք սորտը բարձրարժեքսորտով փոխարինելուկամ արագ բազմացնելու համար: Այս ձնի պատվաստըպետք է կատարել գարնանը` հյութաշարժության վերջում, աչքերը բացվելու սկզբին: Պատվաստ կատարելու համար գարնանը ամեն հասակի վազերի ստորգետնյա բունը բացում են ն սղոցում հողի մակերեսից 5-20սմ խորությամբ (ցուրտ ն խոնավ տարածքներում`ավելի սաղր, իսկ շոգ ու չոր տարածքներում` ավելի խոր): Կտրվածքըպետք է անել հանգույցից վերն, որպեսզի բնի կեղեր ուժեղ չճաքճքվի: Այնուհետն, կտրվածքի մակերեսը սուր դանակով պետք է հարթեցնել: Վատուկ ճեղքիչ դուրով թեթնակի ճեղքում են պատվաստակալիբնի կտրվածքը: Եթե պատվաստը բնի մի կողմից է կատարվելու, մի կողմից սեպ են դնում, որպեսզի ճեղքը չճածկվի: Պատվաստացուիկտրոնները 1-2 օր առաջ դնում են թարմ ջրում, իսկ այնուհետն՝բաժանում2 աչքանի կտրոնների:Վերնի կտրվածքը պետք է կատարել հանգույցից 1-2 սմ վերն ն հարթ, իսկ հիմքի կտրվածքը՝ երկու ներքնիհանգույցից4-6սմ ներքն: Այս ձեով նախապատրաստված աչքանի կտրոնի ցածի աչքի տակ կտրում են սեպաձն այնպես, որ կտրվածքըմի կողմից ավելի շեղ լինի ն բնափայտըչմերկանա: Այն ն պատվաստացուիհաստությունների դեպքում, երբ պատվաստակալի մեծ է, աչքի տակից սեպաձն պատվաստացուի միջն տարբերությունը են անում դեպի պատվաստակալի կենտրոն այնպես, որ կտրվածք ուղղված մասը (աչքի հակառակ կողմից) սուր լինի, իսկ դեպի դուրս նայող մասի բնափայտը (աչքի կողմից) չմերկանա ն սեպի այդ կողմը մտցնում են մի քիչ հաստ լինի: Պատվաստացուի պատվաստակալիճեղքի մեջ այնպես, որ դրանց կամբիալ շերտերն իրար շփվեն: Այնուհետն պատվաստակալիճեղքից հանում են սեպը, պատվաստըկապումշպագաւոով, ռաֆիայովկամ կեղնաթելով, ծեփում կավով ն ծածկում փուխր խոնավ հողի բլրակով այնպես, որ հողի շերտը պատվաստացուի ծայրից 2-3սմ բարձր լինի Պատվաստի կպչողականությունըապլահովելու համար այդ նույն պատվաստակալի սղոցված բնի կենտրոնով,ճեղք անելուց հետո, կարելի է կատարել նան երկու պատվաստ`բնափայտիկտրվածքիերկու հակառակկողմերից: Խիստ անհրաժեշտ է վեգետացիայի ժամանակաշրջանում( երբ պատվաստագուիշիվը սկսումէ ուժեղ աճել), հողի շերտը զգուշությամբ բաց անել, պատվաստացուից հեռւսցնել գոյացած արմատները,իսկ պատվաստակալից՝շվերը ն նորից հողով ծածկել նույն բարձրությամբ, որպեսզի շիվի հիմքի էթիոլացած մասը արնից չվնասվի: Ամառվա

սեպաձն կտրվածքը

ԽԱՂՈՂԻ ԱՅԳՈՒ ՀԻՄՆՈՒՄԸ ԵՎ ԽՆԱՄՔԸ

վերջին (օգոստոսի առաջին տասնօրյակին)երկրորդ անգամ պետք է ը կատարել կատարովկա (հեռացնել րմատները, իսկ պատվաստակալի՝շիվերը):

նուն,

ԻՑ

պատվաստ զատարված ճեղքային

Տեղում դում զ

էստացվում, հեռացում, հետնանջով, ճախ, հաջոր բերթ

ն ե Կողքայի որի. ղության Սույն վրա տարին: Պատվաստի այս բնեռայնության հետնանքով ցողունի ծայրամասում աճը շարունակող անբարենպաստպայմաններում: Բ անս ա ներից ջրի զգալի վատանում է կողքայինպատվաստներըքիչ Ա Սեղանի վրա կատարվո

իսկ՝ անհաջո-

կրկնում աերեն, մանակի բազան Սր ումթփի ատվաստը իսկ կատարվում Արո երոթ Բնի ցողունային նեռից

դեպքում

վազի

պատվաստը՝

հաջորդ այն Ե որ երա

են

հար

կողն

ան

ճ

յ սակետից վազի վերգետնյա օրգանորվ ն ոս

ի աի ֆիԿ7// որավությունը տեղի պատվաստի աաություն են ակովտալիս: կամ Մ

այդ,

ստիպատվաստը տեսակը զանգբարելավված կոպուլիրովկա: Պատվա է վածորեն կիրառվում ֆիլոքսերայո Աա Կարա դ րանային տնտեսու ատաար ուննե ում որպես Ար ԱԾԵՑ նելու համար: Այս դեպքում Աւ ՀՆում գործվում են Բեռլանդիե ի«Ռի արիաԿո Արան Բեռլանդիերի»Ռիը ոմացկուն պարիա 420Ա ֆիլոքսե րադիմացկուն պատվաստակալսորտերը, իսկ ե

ի

ե ոբեր

այմ

։

որպես պատվաստացու՝բարձրարժեքսորտերիմիամյամատերը:

Խաղողի այգու տեղի ընտրությունը, վազի երկարակեցության, մեկն է: հիմնականերաշխիքներից բարձր ու որակով բերքատվության է Հաշվի առնելով խաղողի վազի ճկունությունը այգին կարելի վրա հիմնադրել ս մշակել նույնիսկ այնպիսիհողատարածությունների շատ (թեք լանջերում, կոշտ կմախքայինհողերում, սննդանյութերով ն այլն), որոնք աղքատ, ավազային,քարքարոտ, ծանր «ղըռ» հողերում համար: մշակաբույսերի պիտանիչեն ուրիշ շատ գյուղատնտեսական հողամասերում, այնպիսի հիմնադրել կարելի Խաղողի այգի չի են գտնվումկրի, քարի (մայր որտեղ հողի մակերեսից1.5 մետրից ցածր ն շերտերը ստորգետնյաջրերի մակարդակը: ապարի)համատարած վազերի նորմալ աճը ն հեՀիմնադրվող այգու լիարժեքությունը, է հողը լավ նախապայմանավորված տագա բարձր բերքատվությունը է պատրաստելով,որի ընթացքում մշակովի-ոռոգելիհողերում պետք 1. կատարելհետնյալ աշխատանքները` եթե հողահերթականությամբ մասում կան ծառեր, թփեր, հին վազեր, կոճղեր ն խոշոր արմատների ն մնացորդներ,անհրաժեշտէ դրանք մեքենաներովարմատախիլանել 10սմ ն դաշտիցհեռացնել:Հողամասիմակերեսիցհավաքել հեռացնել կան խոշոր ավելի խոշոր քարերը: Եթե հողի հիմնաշրջմանշերտում արմատների մնացորդներ, ապա դրանք խորը փխրեցուցիչներով ն հեռացնել խարխլել, հանել հողի մակերես, խնամքով հավաքել հետո անհրաժեշտ է խնամքով հողամասից, 2. հողամասը մաքրելուց այգու շարքերիուղհետագայում հարթեցնելնրա մակերեսը, որպեսզի նան մշակուղությամբ այգեջուրը կատարվիհամաչափ, հեշտացվի 3. մեքենայացումը, հողամասի հարթեցումից թյան աշխատանքների հետո, հիմնաշրջմաննախօրյակին1հա-ի հաշվով հողի մակերեսին 30-40 տոննա, սուհավասարաչափշաղ տալ կիսափտաժգոմաղբ` 4. կապերֆոսֆատ` 1000-1200կգ ն կալիումականաղ` 250-300կգ, խոր հիմնաշրջում(պլանտաժ)`Ոռոգտարել հողի նախատնկումային ման ջրով ապահովվածհողամասում60-70սմ խորությամբ,իսկ ոռոգխորությամբ,5. հիմնաման ջրի պակասի պայմաններում7̀0-80սմ 18-20սմ շրջված հողամասը տնկման նախօրյակինվարել կամ չիզելել ն խորությամբ, հիմնաշրջմանուղղությանը` հակառակ ուղղությամբ նորից խնամքովմաքրել բարերից, բուսական մնացորդներից,խնամքով հարթեցնել գրեյդերներովկամ հարթեցնող մեքենաներով (պլանիրովշչիկներով),6. հողամասը տեղաձնել` որոշել շարքերի ուղղությունը, միջշարքայինն միջվազայինտարածությունը:Շարքերի երկա333

ո,

րությամբ հողամասի թեքությունը պետք է լինի. մշակովի-ոռոգելի հողերում մինչն 0.0065, ղըռերի փոշիացած, վատ ջրաթափանցիկ հողերում` մինչն 0.003-, ծանր կավայինհողերում՝ 0.001-0.0035: ն Տնկանյութը նրա նախապատրաստումը տնկելու համար: Նորատունկայգում վազերի կպչողականությունը, աճը, զարգացումը ն երկար տարիներիընթացքում բարձր ու որակով բերք տալը մեծապեսկախված է հիմնադրմանհամար օգտագործվող տնկանյութի

որակից:

Խաղողի վազիտնկումը տնկված արմատակալի միամյա մատերը հողաշերտովչեն ծածկված, բտնկված արմատակալների`միամյա մատերը ծածկված են հողաշերտուլ (այգեթաղ),գ- տնկում՝ կատարվածաչքակտրոնիցաճեցվածարմատակալովն ծածկվածհողաշերտով(այգեթաղ): ա-

է 1-2 է ստացվում, երբ խաղողիայգինհիմնադրվում Ավելիբարձրարդյունք ուժեղաճած,առաջինտեսակիարմատակալներով: Տնկման համար տարեկան պետք է առանձնացնելմիայն առողջ արմատակալները, իսկ մուգ գորշավուն, անկենդան մասերը, խոր վերքերը, նեխման նշաններ, ստորգետնյա բնի ն գլխիկի զգալի վնասվածքներ ունեցող արմատակալները` խոտանել:Տնկումից 1-2 օր առաջ արմատակալներըպետք է խնամքով նախապատրաստել,որի համար դրանց վերին արմատները պետք է հիմքից լրիվ հեռացնել, կողային արմատները խիստ կարճացնել, կամ հեռացնել, իսկ հիմնականները թեթնակի թարմացնել: Ձեռքով տնկելու համարհիմնականարմատներըպետքէ թողնել 15-20ական սմ երկարության միննույն ժամանակ լրիվ հեռացնել վնասված արմատները: Աշնանը տնկելիս արմատակալի վերերկրյա մասը չեն էտում, որպեսզի այգեթաղը հեշտ կատարվի: Գարնանը տնկելիս յուրաքանչյուր արմատակալիվրա, նայած նրա աճեցողությանուժի ն ձնավորմանհամակարգի,թողնում են 1-2 մատ, դրանք էտելով 2-3-ից մինչն 5 աչքի վրա, որից հետո ըստ սորտերի, նորից կապում են խրձեր ն 1-2 օր դնում հոսող կամ թարմ ջրի մեջ այնպես, որ արմատներն ամբողջությամբ գտնվեն ջրում: Այնուհետն տնկման համար նախապատրաստված արմատակալներըհանում են ջրից, արմատներըլրիվ թաթախում թարմ գոմաղբից ն կավահողից (1:2-ի հարաբերությամբ) պատրաստածջրի շաղախում ն բաժանում փոսերում: Եթե տնկման համար կիլչեցված, լավ զարգացած կտրոններ են ապա դրանցից յուրաքանչյուրը կտրում են հիմքի օգտագործվում, մասում, անմիջապես հանգույցի տակից 0.5սմ հեռավորությամբ,իսկ վերնում` հանգույցից 1-1.5սմ բարձր, աչքին հակառակ թեքությամբ: Կտրոնների երկարությունը տնկմանխորությունից երկու աչք բարձր պետք է լինի: Այսպես նախապատրաստվածկտրոնները կապում են խրձեր, հիմքերը հավասարեցնումն 1-3 օր դրնաց երկարության1/3-ի չափով դնում հոսող ջրի մեջ: Այգռմ վազերի դասավորման ամենատարածված կարգը` շարքայինն է, որի դեպքում թեկուզն շարքերում վազերը իրար դիմաց են տնկվում, արմատային համակարգը ն վերգետնյա օրգանները հավասարաչափ չեն, իրենց հատկացվածսնման մակերեսները,այնուհանդերձ,իր բոլոր թերություններովլավագույն ձն

օգտագործում

է

համարվում:

Աղյուսակ 719 Վազերիքանակը մեկհեկտարիվրա` կախվածտնկման

խտությունից

-

3.

ՅՅ 152125

|79

|

|

1.5»1.50 2.25 2,0

2,021.0

2.0»1.25 2.5

20Ն50

225125

225:150.

|

Ց5

3.9

լ 2,6»1,50 ր

2,8»1.25

Է

|

|

| | |

|

|

|

|

3208.

|

Ծ/

ՅՅ

.

| |

:

4,05

Յ,5

35175 Հտ»25

| | |

40515 40175

40:20

4,0»2,5

14030|

.

|

9,0

|

8.75

10,5

6.0 5.0 10,0

20,0

|

15.0

5.0»35 50:40

Ւ85215920 50.25 2380 50230

.

40235 10 Է2967 40:40 160 50:15 75 12119 5.0». 75 8.75

385150

լ.

3520. 3,025 3,030

7Ջ

11600 12.5

17,5

| 50«45 | 22,5 25,0 | 5,050

ԼՅ Բ8

|

| |

| | |

| 1429

|

| "800

|

|

շ0

|

Խաղողի այգին հիմնադրելիս վազերի դասավորման կարգը ն տնկման խտությունը որոշելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել տվյալ վայրի հողակլիմայական պայմանները, սորտերի կենսաբանական

ապահոլ|ելու

ական

պայմանները

ագրուտ

ակա

ժամանակին ֆիտոտեխնիկական միջոցառումների որակով է: կատարումն Աշնանը հիմնադրվածխաղողի նոր այգու խնամքի աշխատանքներն են` գարնանից`այգեբաց, բացակայող վազերի տեղերի լրացում, ն շպալերայի հիմնադրում, կամ վազերի հենակավորում,վազերի էտ ն կանաչ կապ, ձնավորումներ, հենասյուների վրա լարերի ձգում, չոր ն հեռացում այգուց, արքադի մնացորդների, հենասյուների լարերի ն պ միջշարքայինտարածություններիփոր քաղհան-փխրեցում, արարտացում, սնուցումներ, այգեցջուր, կուլտիվացիա, կանաչ հատումներ, բուժումներ, այգեթաղն այլն: Տնկման 1-ին տարում այգեքաղ տարածքներում գարնանը, երբ ցրտերի վտանգնանցել է, պետք է կատարել նախ այգեբաց, այնուհետն վազերիձնավորումներըարագացնելուհամար, մինչն ձմեռող աչքերի ուռչելը, այգում հիմնադրել շպալերա կամ վազերը հենակավորել: Այդ աշխատանքը պետք է կատարել ոչ ուշ առաջին տարվա աշնանը կամ երկրորդ տարվա գարնանը,որից հետո կատարումեն վազերի էտը, որի բնույթը կախված է ձեավորման համակարգից, այնուհետն այգուց ն այգու ծ ե մասերը հեռացնել էտի միջոցով վազերից հ հեռացված խորությամբ ու միջշարքային տարածությունները վարել 20-25սմ նախօրոք բացված ակոսներովջրել: Հողի քեշի գալուն պես կատարել միջվազային միջշարքային տարածությունների կուլտիվացիա ու տարածությունների քաղհան-փխրեցում:Վազերի ձմեռող աչքերը բացվելուց հետո, երբ շիվերը կհասնեն 8-10սմ երկարության պետք է կատարելշվատում՝ հաշվի առնելովվազերի ձնավորմանհամակարգը: Արարատյանհարթավայրիմշակովի-ոռոգելիհողերում նորատունկ այգին պետք է ջրել 9-14 ն ավելի անգամ՝ 500-7004:/հա ջրճան չափաքանակներով:Հանրապետության«ղըռերի» քարքարոտ ե սակավ խոնավությամբհողերում առաջիներեք ջուրը տալ 2-3 օր ընդմիջումով, իսկ հաջորդներըմինչն ամառվա կեսը նույնիսկ 10-12 օրը մեկ անգամ: անցնելու համար Վազերի փարթամ աճը ն արագ բերքատվությանն այգին 2 անգամ սնուցում են. առաջինը` մայիսի կեսին, 1հա այգուն տալով ազոտ, ֆոսֆոր` 40-50 ն կալիում` 25-30կգ: Իսկ երկրորդ սնուցումը տալ հուլիսի 20-25-ին, ֆոսֆոր` 40-50ն կալիում` 25-30կգ

ն

Հ. Մ

տվությունն

ը

ՅՅՀ `

ՇՋ

304175)

3.55125

28981

2,8».1.50 4.2 2,821,75 4.9 2,8»2.00 5,6 3.75 Է 30125 Լ 30»«1,50

|

27»:11754,72

|

5-ճ

"337

2.7241,50

|

ն

..6- ՔՔ

262175

26220 25125

լ

2.5:125 | 291501 395.

Ւ ՔՅոՐ25

Տա

լ

Տ

Ց

ԿՈ

զարգացման Խի ոճը անո հիկրակեն ի Խաղողի ու

ած

ՅԾ

ԵՏՏ 83

թ

42.510

--

ա

ծ

առք ա

1,5

չ

պ

|ք

Յ5 ք

ՅՅ

|

աց

Օգ

առանձնահատկությունները,մշակության համակարգըն պայմանները, վազերի ձնավորմպն համակարգը ն կատարվող աշխատանքների հնարավորությունները: առավել մեքենայացման

ու

նյութի հաշվով: Յուրաքանչյուր սնուցումից հետո այգին ջրել, իսկ այնուհետեձ կատարել միջշարքային ։տարածություններում քաղհան-փխրեցում: կուլտիվացիա, միջվազայինում՝ Հյուսիս-արնելյան ն նախալեռնայնգոտիներում,որտեղ մթնոլորտային տեղումները շատ են ւ օդի հարաբերական Դ ՈԱԲար խխոնավություն վությունը համեմատաբարբարձր է, նորատունկ այգին առաջին տարում պետք է ջրել 4-6 անգամ 600-800մ:հա ջրման ն 2500-3000մ/հա ոռոգման ազդող

չափաքանակներով:

ն վնաԱնհրաժեշտ է ժամանակինպայքարել հիվանդությունների սատուների դեմ: Վեգտացիայիընթացքում շիվերը, նրանց աճին զուգընթաց, է ութաձն բնի կամ թների ուղղությամբ: լարերին, Առաջինտարվա աշնանը, կամ երկրորդ տարվա գարնանը այգում բացակայող վազերի տեղը պետք է լրացնել նույն սորտի լավ զարգացածարմատակալներովն դրանց ջրել 1-2-ական դույլ ջրով: Այգեթաղտարածքներումհոկտեմբերի3-րդ տասնօրյակինվազերի օրգանները անջատել լարերից ն այգին ջրել, մինչն նոյեմբերի 2-րդ տասնօրյակըկատարել այգեթաղ: Նորատունկ այգում վեգետացիայիերկրորդ տարվա մշակության աշխատանքներըհիմնականումնույնն են, ինչ որ առաջինտարում: Շատ կարնոր է, որ մինչն ձմեռող աչքերի ուռչելը, էտից հետո, սեղմ ժամկետում,հենասյուները ուղղել, լարերը ձգել, կատարել չոր կապ, այգին մաքրել արքադից, ջարդված սյուներից, լարերի մնացորդներից

կապել

ապագա

պետք

միջշարքային տարածությունները վարել 20-25սմ խորությամբ: Վարին զուգընթաց անհրաժեշտ է այգին պարարտացնել հանքային պարարտանյութերով` հեկտարին` 400կգ սուպերֆոսֆատ, 300կգ ամոնիակայինսելիտրա, 150-200կգ կալիումի սուլֆատ կաճ կալիումի Բացի հիմնական պարարտացումից, շիվերի աճը ե քլորիդ բերքատվությունը բարելավելու հաճար այգին պետք սնուցել երկու անգամ: Առաջինսնուցումը պետք է տալ մայիսի 15-ին, մեկ հեկտարին` 30-35կգ ազոտ, 20-25կգ ֆոսֆոր, 15-20կգ կալիում` իսկ 2-րդը՝ հուլիսի վերջերին ֆոսֆոր 20-28, կալիում 15-20 ազդող նյութի հաշվով: Պարարտացումից ն յուրաքանչյուր սնուցումից հետո այգին ջրել, իսկ հողը քեշի գալուն պես միջշարքային տարածությունում կատարել քաղհան կուլտիվացիա, մճիջվազայինտարածություններում` փխրեցում: Վեգետացիպյի երկրորդ տարում, առաջին տարվա համեմատ, այգինպետք է երկու անգամ պակաս ջֆրել: Անհրաժեշտ է շարունակել վազերի կանաչ հատումների, կանաչ ն

-

կապի, հիվանդություններին վնասատուների դեմ պայքարի աշխատանքները: եթե այգում բաց տեղեր կան, անհրաժեշտ է աշնանը՝ հոկտեմբերի 3-րդ, նոյեմբերի առաջին տասնօրյակին, բացակայող վազերի տեղերը լրացնել հիմնական սորտի լավ գարգացած արմատակալներով,այգին ջրել ն այգեթաղկատարել: Տնկման երրորդ տարում, վաղ գարնանը, այգեբացից հետո մինչն աչքերի ուռչելը, պետք է բացակայող վազերի տեղերը լրացնել` յուրարմատ այգիներում հասարակ անդալիսով կամ նույն սորտի լավ զարգացած արմատակալներով:Ֆիլոքսերայով վարակված տարածքներում բացակայող վազերի տեղը պետք է լրացնել միայն պատվաստված արմատակալներով:Շարունակել վազերի էտը ն ձնավոուղղել, նրանց վրայի լարերը ձգել հերթակարումը, նությամբ` վերնից ներքն, կատարել չոր կապ, միջշարքային տարածությունները վարել 25-30սմ խորությամբ, սրան զուգընթաց այգին պարարտացնել հանքային պարարտանյութերի լրիվ չափաքանակներով ն այգին ջրել: Այս բոլոր աշխատանքները պետք է ավարտել մինչն ձմեռող աչքերի ուռչելը, որպեսզի բարձրանասրանց բողբոջների ն գոյացած շիվերի բերքատվությունը: Անհրաժեշտ է այգում շարունակել կանաչ հատումների, կանաչ կապի, սնուցումների,այգեջրի, հողի մշակության,բուժումների աշխա-

հենասյուները

տանքները: Վեգետացիայի երրորդ

տարուց վազերը սկսում են բերք տալ: Պետք է ժամանակին ն կազմակերպվածանցկացնել բերքահավաքի աշխատանքները: Հոկտեմբերի վերջին, նոյեմբերի առաջին տասնօրյակին այգեթաղ տարածքներում (Արարատյանհարթավայր, նրա նախալեռնային,Վայքի գոտիներ) պետք է վազերի օրգանները անջատել լարերից, այգին ջրել ն կատարել այգեթաղ: Խաղողի բերքատու այգում, վազի հարաբերական հանգստի ժամանակաշրջանում,ոչ այգեթաղ գոտում հնարավոր է կատարել խնամքիհետնյալ աշխատանքները` 1. լրացնել բաց տեղերը, 2. շպալերան վերանորոգել ն նորը հիմնադրել,3. վազերը էտել ն կտրոններ մշակություն (փոր ն վար), 56. պարարտացում,6. ոռո-

մերել ն տոիոոի գում

այլն:

Այգեթաղ շրջաններում շարունակում են այգեթաղի աշխատանքը. այն պետք է վերջացնել մինչն նոյեմբերիերկրորդ տասնօրյակը`կայուն ցրտերի սկսելը: Այգեթաղից հետո տաք եղանակներին հնարավոր է լարային այգիներումկատարել միջշարքայինտարածությունների վար ն պարարտացում: Վաղ գարնանը ցրտերի վտանգն անցնելուց հետո

պետք է սկսել այգեբացի աշխատանքը:

Վեգետացիայիժամանակաշրջանում ըստ փուլերի կատարվումեն

հետնյալ աշխատանքները.վեգետացիայի ժամանակաշրջանիառաջին փուլում այգեթաղ տարածքներում. 1. սեղմ ժամկետում վերջացնել այգեբացը, 2. բաց տեղերը լրացնել, 3. վազերը էտել, 4. շպալերան վերանորոգել ն նորը հիմնադրել, 5. արքադը հավաքել ն դուրս հանել այգուց, 6. լարերը ձգել ն կատարելչոր կապ, 7. այգու հողի մշակում (վար ն փոր), 8. պարարտացում, 9. ոռոգում, 10. հողը քեշի գալուց հետո կուլտիվացիա միջշարքային տարածություններում, իսկ ոչ այգեթաղ շրջաններում կատարում են նույն աշխատանքները,սակայն բանվորական ուժը արդյունավետ օգտագործելու համար աշխատանքների զգալի մասը կարելի է կատարել|Ս լ լթհարաբերականհանգստի ժամանակաշրջանում: Վեգետացիայի ժամանակաշրջանի երկրորդ փուլում կատարում են հետնյալ աշխատանքները` 1. շիվերի վրա 3-5 տերնեներգոյանալուց հետո անհրաժեշտ է վազերը առաջին անգամ բուժել միլդյու ն օիդիում հիվանդությունների դեմ, 2. շիվերի վրա ծաղկաբույլեր ն բեխիկներ երնալուց հետո, երբ հնարավոր է բերքատու շիվերը տարբերել ոչ բերքատու շիվերից, անհրաժեշտէ սկսել առաջին շվատման աշխատանքը ն այն վերջացնել մինչն ծաղկումը սկսվելը, 3. ծաղկումից 15 օր առաջ այգին առաջին անգամ սնուցել ն դրան զուգընթաց ջրել երկրորդ անգամ, իսկ հողը քեշի գալուն պես լարային այգիներում կատարել միջվազային տարածություններիքաղհան-փխրեցում, միջշարքային տարածություններիկուլտիվացիա, թմբայինայգիներում համատարած քաղհան-փխրեցում, 4. ծաղկումից 5-6 օր առաջ վազերը երկրորդանգամ բուժել միլդյու հիվանդության դեմ ն սրան զուգընթաց առաջին բուժումը կատարել ողկուզակերի դեմ, 5. եթե շիվերը աճելով անցնեներկրորդհարկ լարից, պետք է կատարել կանաչ կապը: Վեգետացիայիժամանակաշրջանի երրորդ փուլում կատարվում են հետնյալ աշխատանքները`1. փուլի սկզբին անհրաժեշտէ ծծմբով փոշոտել Օիդիում հիվանդության դեմ, 2. եթե երկրորդ փուլի վերջին տասնօրյակում ն երրորդ փուլի ընթացքում եղանակները անձրնային են, երկրորդ փուլում այգին վատ է բուժվել ն միլդյու հիվանդության վարակի վտանգ կա, անհրաժեշտ է այգին բուժել: Ըստ որում` պետք է լավ հիշել, որ ա. ծաղկմանփուլում սնկային հիվանդություններովծաղկաբույլերը շուտ են վարակվում ն կարող է բերքի մեծ կորուստ լինել, բ. սրսկման համար օգտագործվող լուծույթի ոչ ճիշտ պատրաստման կազդի դեպքում, մանավանդ արնոտ եղանակին, բացասաբար բերքատվության վրա: Այս փուլում ավելի արդյունավետ է բուժման

աշխատանքներըօրվա հով ժամերին կատարել: Վեգետացիայիժամանակաշրջանի չորրորդ փուլում կատարում են` 1. փուլի սկզբում զարգացող պտուղները խիստ զգայուն են սնկային հիվանդությունների նկատմամբ: Ծաղկումն ավարտվելուց իսկույն նեթ անհրաժեշտ է երրորդ բուժումը կատարել բորդոյան հեղուկով միլդյու հիվանդության ղեմ, իսկ այնուհետն, առանց ուշացման երկրորդ փոշոտումը կատարել ծծմբով, Օիդիում հիվանդությանդեմ, ն այգին ոռոգել երրորդ անգամ: Եքե տնտեսություննապահովված է բանվորականուժով՝ փուլի սկզբում (1-3 օրում) նախ պետք է կատարել երկրորդ շվատումը, որից հետո բուժման աշխատանքները:2. Երբ շիվերը աճելով կանցնեն երրորդ հարկ լարից, անհրաժեշտէ կատարել երկրորդ կանաչ կապը: Այս նույն ժամանակաշրջանում թմբային այգիներում անհրաժեշտ է փուլի սկզբում սկսած հենակների ուղղման աշխատանքը վերջացնել: 3. Միլդյու հիվանդության երրորդբուժումից 10-12 օր անց անհրաժեշտ է կատարել չորրորդ, իսկ օիդիումի դեմ` երրորդ բուժումը, 4. փուլի վերջում անհրաժեշտ է խաղողի այգին սնուցել երկրորդ անգամ (առավելությունը տալով ֆոսֆորական ն կալիումական պարարտանյութերին)ն սրւս հետ մեկտեղկատարելչորրորդ ոռոգումը, 5. հողի քեշի գալուն պես կատարել քաղհան-փխրեցումմիջվազային տարածություններում, իսկ միջշարքային տարածություններում` (կլաուլտիվացիա: Վեգետացիայիժամանակաշրջանիհինգերորդ փուլում պետք է կատարել 1. փուլի սկզբին պետք է վերջացնել շիվերի կարճացումը, իսկ առանձինշրջաններում` նան բճատումը,2. եթե միլդյու ն օիդիում վտանգ կա, անհրաժեշտ է փուլի առաջին օրերին հիվանդությունների կատարել բուժման աշխատանքները,3. անհրաժեշտությանդեպքում (երբ վազերի վրա բարձր բերք կա ն չորրորդ փուլի վերջում սնուցում չի տրվել) պետք է այգին սնուցել հիմնականում կալիումական ն ն ջրել, 4. անհրաժեշտէ այգու հողը ֆոսֆորականպարարտանյութերով ն պահպանելփուխր մոլախոտերիցզերծ վիճակում, 5. բերքահավաքի նախօրյակին պետք է կատարել այգիների ապրոբացիա ն մասսայական սելեկցիա, 6. ըստ սորտերի որոշել ստացվող բերքի քանակը, որպեսզի անհրաժեշտ նախապատրաստական աշխատանքներ կատարվեն բերքահավաքիհամար, 7. հինգերերդ փուլի վերջում սկսվում են այգեկութի (բերքահավաքի) Պետքէ հիշել,որ ուշ աշխատանքները: ժամկետում ազոտով պարարտացնելը Ա հողի գերխոնավացումը բացասաբար են ազդում շիվերի, պտուղների հասունացման պրոցեսների ն բերքի որակի վրա: Վեգեւտացիայի ժամանակաշրջանիվեցերորդ փուլում կատարվում են` 1. շարունակվում է բերքահավաքը,2. անհրւա341

ժեշտության դեպքում փուլի վերջում բազմացման համար կտրոններ մթերել, 3. բաց տեղերը լրացնել անդալիսներովկամ 1-2 տարեկանլավ զարգացած արմատակալներով ն ջրել, 4. բերքահավաքից հետո առանձին դեպքերում կատարել միջշարաքային տարածությունների աշնանայինխոր (25-30սմ) վար ն սրան զուգընթաց պարարտացում,5. լարային այգիներում կատարել միջվազային տարածություններիփոր, միննույն ժամանակ հավաքել ն դաշտից դուրս տանել մոլախոտերը,6. եթե այգու հողը չոր է, հողի մշակության աշխատանքներըսկսելուց առաջ հարկ եղած դեպքում պետք է ջրել, 7. այգեթաղ շրջաններում վեցերորդ փուլի ընթացքում, հաճախ բերքահավաքից հետո, վազերը անջատվում են լարերից: Լարային այգիներում ձեռքով կատարված կարելի է շարունակել միջշարքային որակով այգեթաղից հետո տարածություններիվարի աշխատանքները: մշակության այն Վազերի էտը նե ձնավորումը: էտը այգու ն է, որով խաղողի վազը մագլցող կարնորագույն հիմնական միջոցն մեծ է թփի, կանոնավորում է բույսից վեր ածվում համեմատաբար ոչ ն նրա աճը բերքատվությունը: էտի միջոցով լավագույն հարաբերություն է ստեղծվում վազի վեգետատիվօրգաններիաճման, զարգացման ն բերքի քանակի ու որակի միջն, ինչպես նան յուրաքանչյուր տարի վազերի վրայից հեռացնում են միամյա մատերի ն բազմամյա ճյուղերի մի մասը: Տնկումից հետո առաջին տարիներինէտի միջոցով վազերը ձնավորում են տվյալ հողակլիմայական ն ագրոտեխնիկականպայմաններին համապատասխանհամակարգով: Բերքատու այգիներում էտի ժամանակ հեռացնելով միամյա մատերի ն բազմամյա օրգանների մի մասը, նախ յուրաքանչյուր թփի աճը պահպանում ենք տվյալ տարածքում ընդունված ձնավորման համակարգի սահմաններում: Այնուհետն, էտի միջոցով յուրաքանչյուր վազի վրա թողնելով անհրաժեշտ քանակությամբ միամյա մատեր, դրանցից յուրաքանչյուրը էտելով որոշակի երկարությամբ, կանոնավորվում է թփի բեռնվածությունը աչքերով, որից կախված են գոյացող շիվերի ողկույզների քանակը, բույսի աճը ն բերքատվությունը: ՎՀ այգեթաղ շրջաններում վազերի էտը պետք է սկսել բացառապես այգեբացից հետո` հյութաշարժության ժամանակ ն վերջացնել մինչն աչքերի ուռչելը: Ըստ որում` առաջին հերթին պետք է էտը կատարել «ղըռ» հողերի այգիներում, որտեղ աչքերը շուտ լանջերի, քարքարոտ, են բացվում, որից հետո հարթությունների վրա հիմնադրված այգիներում:

բ

Ա

ի

Ժ չ

Բնեռայնության դեմպայքարիփոխարինողն բերքատու մատով էտելու մատ: սկզբունքը`1-բերքիօղակըէտիցհետո՝ բբերքատու ա-փոխարինող, Զ- բերքի օղակը վեգետացիայի վերջում կամ հաջորդտարվա գարնանը 3-բերքի օղակը հաջորդ (ա փոխարինող, բ բերքատու մատ):

նախքան էտելը,

էտից հետո -

-

Այն ցածրադիրմասերում, որտեղ վազերի ուռչող, բացվող աչքերը, երիտասարդշիվերը հաճախակի են տուժում գարնանային ցրտահարություններից, էտը համեմատաբարուշ պետք է կատարել ն սեղմ ժամկետում: Առաջինհերթին պետք է էտել այն սորտերիվազերը, որոնց աչքերը շուտ են բացվում: ՎՀ ոչ այգեթաղտարածքներում,բանվորականուժը օգտագործելու նպատակով, վազերի էտը կարելի է կատարել նան տերնաթաւիից2-3 շաբաթ անց, հարաբերական հանգստի ժամանակաշրջանում, երբ ջերմաստիճանը0-ից բարձր է: Այս դեպքում միամյա մատերըմեկից երկու աչքով աւելի երկար պետք է էտել, քան գարնանը: Բոլոր դեպքերում էտի աշխատանքներըպետք է վերջացնել մինչն աչքերի ուռչելը, որպեսզի դրանք չթափվեն ն տեղի չունենա բերքի կորուստ: էտի կատարման տեխնիկան: էտը պետք է կատարել այգե343

գործական սուր մկրատով, իսկ բազմամյա հաստ ճյուղավորումները հեռացնել սուր սղոցով: էտի ժամանակմկրատիկտրող (բարակ) լեզվակը պետք է ուղղված լինի դեպի մատի հիմքը, իսկ հաստ լեզվակը` դեպի հեռացվող մասը, որպեսզի կտրվածքի մոտ ջարդվածքներ չառաջանան ն մատի ծայրամասիաչքը չվնասվի: Բերքատվությանհամար պետք է ընտրել այնպիսի մատեր, որոնց վրա լավ են զարգացած աչքերը: Թնի վրա բերքատու ն փոխարինող մատերըպետք է լինեն տարբեր կողմերի վրա: Փոխարինողմատը պետք է էտել երկու աչքի վրա, եթե նրա հիմքի առաջին հանգույցի աչքը ուղղված է դեպի սաղարթից դուր, իսկ վերնինը` դեպի սաղարթի ներսը: Եթե փոխարինողի հիմքի աչքը ուղղված է դեպի սաղարթիներսը, ապա էտել երեք աչք երկարությամբ, որպեսզի ծայրամասիաչքը գտնվի դեպիսաղարթիներսը: Բերքատու ն փոխարինող մատերն այնպես պետք է էտել, որ կտրվածքըլինի հարթ ն աչքին հակառակուղղությամբ`աչքի կողմից 1-

աոթիվ 1.5,

իսկ

հակառակ

կողմից` 0.5-1սմ

բարձրությամբ, որպեսզի

ա

ԱՐԱԳ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ ԱՌԱՆՑ ԲՆԻ

ՀՈՎՀԱՐԱՆՄԱՆ

Ա

Պետք է հեռացնել նան հողի մակերեսիմոտ գտնվող այն մատերըս հոռամատերը,որոնք պիտանիչեն նոր թն ձնավորելու, հին, ծերացած թները երիտասարդացնելու,վազի բեռնվածություննաչքերով ապահովելու կամ անդալիսի համար: էտի ժամանակ պետք է հեռացնել նան մակերեսայինարմատները: այաստանի խաղողագործականտարբեր տարածաշրջաններում կախված հողկլիմայական ն մշակության պայմաններից ն սորտերի առանձնահատկություններիցկիրառվում են վազերի ձնավորման տարբեր համակարգեր: Խաղողագործության այգեթաղ գոտիների (Արարատյան հարթավայրի, նախալեռնային ն Վայքի գոտիներ) լարային այգիներում կիրառվում է առանց բնի կամ ցածր բնով, բազմաթբնազատ հովհարանման համակարգի ձնավորում, իսկ հին Հյուսիս-արնելյան թմբային այգիներում կարճ նե խառը էտ. տարածաշրջաններում, միջակ բարձրությամբբնով մեկ ն երկու թնանի Գյուռրյի համակարգով, միջակ բարձրության բնով, 34 բերքի օղակներով, հովհարանման համակարգով ն ցածրադիր մասերում (Լամբալուի զանգված)` միջակ բարձրությամբ բնով, բազմաթն հովհարանման համակարգ:

ՎԱԶԵՐԻ

հովհայ զ ատզառի

ԲԱԶՄԱԹԵՎ

ԱԶԱՏ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՎ

աաա

րիմրանմնատոմն

տակալներով, ովր

ֆոմի Հրա բարձը հիմնադրված այգում ագրոտեխնիկական /

Տնկման առաջին տարվա գարնանը: Յուրաքանչյուր վազի վրա թողնել մեկ 5-6 աչք երկարությամբմատ: Տնկման առաջին տարում կամ երկրորդտարվագարնանը այգում հիմնադրել շպալերա: Երկրորդ տարվա գարնանը: Նախորդ տարում 5-6 աչք երկարությամբէտված ճյուղի (երկու տարեկան մատի) վրա թողնել 5-6 միամյա մատ, էտել դրանց լավ զարգացած մասի երկարությամբ, հնարավորությանդեպքում` առանձին մատեր առաջին հարկ լարից 2-3 աչք բարձր` չոր կապ կատարելու համար: Այսպես, այգու հիմնադրման երկրորդ տարվա գարնանը,յուրաքանչյուր վազի վրա կարելի է թողնել սովորականից համեմատաբար երկար էտված 5-6 միամյա մատեր, որոնց չոր կապի միջոցով համաչափ դասավորել շպալերայի առաջին հարկ լարի վրա: Երրորդ տարվա գարնանը: Նախորդ տարում երկար էտված յուրաքանչյուր երկամյա թնի (ճյուղի) վրա ձնավորել բերքի օղակ` իր բերքատու մատով ն- փոխարինողով: Համեմատաբարերկար թների բերքատու մատերի չոր կապը կատարել երկրորդ, առանձին դեպքերում՝ երրորդ, իսկ կարճ թներինը`առաջինհարկ լարերի վրա: Չորրորդ տարվա գարնանը: Վազն էտելով բերքատու մատի

r.lwq/ip/7 o!.,wqnpnulf! l//Jf/f1nL tnlifJtuf/wfi hwll wf/w11qntf f!Utn LnWf7/1filif7/1

S04dwO bflflnflfl LilWflnu:i JnLflW.QWOlJnLfl Lj_wqt, Y.flW UJblil.Q t 13n110bL dblj hwm LWY. qwpqwgw6 dwlil· tLI1bL 10-15 WjJ> br,Ljwpmp1w1.:ip (wL4w­ qw pOt, pwr,cr,mpJwdp) Li mririwct,q 11bl.4t, lj_bfl 4wL4bL ggt,O, t,ulj dJmu owmbflQ hbriwgObL ht,o_gt,g: Urnbrit, pwgdwO Owtuori1wljt,O wJ11 uwmt, Y.flW Ujblil.Q t pn11.GbL UflW unr,.lJnLnqt,w4wG Lj_br,rO 2-3 Wl.Q[!, ru4 Obr,eLit,GObfl[! hbriwgObL: S04uwG lnririnflfl LilWflnLll Lj_wqt, Lj_r,w L4bLI1£ t pnri.ObL 1-2 pbfl.QWLilm uwm, JnLflW£WUjJnLflQ 8-10 wrn br,LjwrimpJwllp, t,u4 L1JmuObfl[1 hbnwg­ ObL: =\bmwqw mwr,t,Gbr,t,G LWY. qwrqwgw6 Lj_wqt, pbf1£WLilnL LIWLilbflr .ewGwljo 4wr,bLti t hwugGbL 3-t,: '-1.wqbflli cliw LJ.nnnul[! q.JnLnJt, llbljpl.tw Ot, hwllw4wr­ q. n Lj_: UJU hwuw4wr,qnlj_ cliwlj_nr,mllo Ljt,r,wr14mu t =i=i h1muru­ wr,Libuwo qnmm nl WJqbpWfl LilWflWOJ20br,mu (Swlj_mzr, r2LiwOt,, lin­ Jbt:ipbflJWOt,, @muwG1wGr Gwtuljt,G 2ri2wGGbflnLL1), Lj_wqbr,t, hwubuw­ LilWPWfl pmJL w6t, Li tut,m mGLjwriljt, L4WJLiwOGbr,mu: SG4LiwG wr1w2t,O mwr,mu Lj_wqt, L[r,w pnri.GbL 2-3 wrn br,4wr,mpJwLip dblj Liwm : Ur1w2t,O LilWflL[W wzGwOQ Li hwr,wpbr,w4wG hwGqumt, dwdwOwljwzr,2wOmu, Gwtu_gw(i L[wqbr,O tmbL Q, wiqmu ht,dOWflflbL 2'-4WLbf1w: t;r,Ljr,nr11 mwr,4w tmt, ctwuwOwlj Lj_wqt, LJ.rw pnri.ObL dblj uwm· 2-3, t,u4 LWY. qwr,qwgw61f ut,Olli 5-7 wrn br,4wr,mp1wup, llJmuGbr,o hbriwgGbL: '-1.bqbtnwgt,wJt, dwdwOw4wzr2wGmu zrLJ.bro ljwUJbL wr1w2t,O Li hw2nr11 hwr,lj LWflbrt,g: brrinri11 LilWflY.W tlilt, dwuw(iwlj Lj_wqt, Y.flW pnriObL ublj LW4 qwr,qwgw6 LlWLil Lt WJO tmbL wnw2ro hwr,4 LWflP9 llblj wrn pWflOfl, ljwlilwflbL lnr 4wL4, t,ulj llJmu uwLI1br,Q hbnwgObt: UJ11L4bu cliwLJ.nriLj_mu t Lj_wqh pmOo: Urnbro mnlbLnLQ hbmn llUJLilt, Y.flW pn riObL LW[lt, Lj_briLir Li Obr,.Qlit, ubljwljwO 4bOumOw4 wrnbr,o ljwLi 11rwGg zrLJ.bflQ, t,u4 llJmuObr,o hbriwgGbr '-1.bqbmwgt,wJt, dwuwGwljwzr,2wGmu Zflt.lb flQ tuGwd_gnL[ 4wL4bL bnl.J11nri11 Li hw2nri11 hwr,Lj LWflbrt,g: '.)nr,rinr11 mwrLJ.w tlilr dwLiwOw4 L[wqr put, OWJflWUwut,' wnw2t,O Lwrit,g LJ.brLi qLI10L[nri. uwmo tmbL 8-12 wrn br,ljwr,mpJwup, nr,L4bu pbfl.QWLilm, t,ulj gwor uwmo' 2-3 wrn br,Ljwr,mpJwLip, nr,L4bu Lt,ntuwr,t,Onri.: UJ'l-L4bU oliw4nr,4mu t qJmnJt, ubljpliwGr hwdwljwr,qQ, nr,t, 11-b'-4.Qmd LJ.wqt, pot, zwrmGwljmpJmuo ljwqunri bOpwplio pbr,.et, ori.wljnL[ LtiOmll t wr1w2t,O hwr,Lj LWflt, pwr,cr,mpJwLip Li mGbGmLi t Lib4 pbfl.QWLilnL m ublj 41ntuwr,rOnri. uwm: =\w2nr11 mwr,t,Gbr,t,G, tmr ctwuwOwlj, pbr,.Q t, ori.wlJo (pbfl.QWLilm uwmnlj_ Li Lt,ntuwrt,Onri.nLJ.)

ltl

OS 1111

ht II

II t I l'IB 11ft ffff:UffltlUttl'HtltUIUUllli.UULUUi..HhHUHlHltiL

lilili<iliHi.lililil<iliilldilii;,i!l,q: ;.;1,i,;iiiii;i;·i;d,,;iiiili iii!liii<;

ձնավորում են նախորդ տարվա փոխարինողիվրա, իսկ դրա հիմքի մոտ կտրում, հեռացնում են երեք տարեկան մասը, իր վրայի երկամյա երկար մասի ն միամյամատերիհետ միասին:

՛՛

լ

)

աոաա--

"Վ

մ

«ՎԻ

Հ -

Ս Ա ա

Ծո

Հոգ"

մ

«թաոպոպաղոաուշոզո»

որոն

ՀԾոաաջոաթ»:

--

աշպաւ

տ :

կատ

ես

էն

Ա

ՄԱՑ,

լ

լ

աշորա ե

ՎազերիձնավորումըԳյուոյիմելթնանի համակարգով տարիների ըստ

Վազերի ձնավորումը Գյուոյի երկթեանի համակարգով: Հանրապետության հյուսիս-արնելյան տարածքներում ձնավորման այս համակարգը կիրառվում է այն դեպքում, երբ վազերը համեմատաբարլավ են աճում: Ձնավորված վազի բունը պետք է լինի առաջին հարկ լարից քիչ ցածր ն լարի բարձրությամբ ունենա երկու

կարճ թն, յուրաքանչյուրը մեկ բերքի օղակով (բերքատու մատով

ն

փոխարինողով):

Գյուոյի երկթնանի համակարգով ձնավորումը կարելի է կատարել տարբեր եղանակներով:Այդ նպատակովվազերի էտն ըստ տարիների կատարել րել հետնյալ յալ ձնով: մ ա. Տնկման առաջին տարում վազի վրա թողնել 2-3 աչք երկարությամբ մեկ լավ զարգացած մատ, մյուսները հեռացնել: Տնկման առաջին տարվա աշնանը կամ հարաբերական հանգստի ժամանակաշրջանում, նախքան վազերնէտելը, այգում հիմնադրել շպալերա: Տնկման երկրորդ տարում վազի վրա դարձյալ թողնել մեկ մատ 2-3, իսկ լավ զարգագածինը`մինչն 5-/ աչք երկարությամբ, մյուսները հեռացնել: Շիվերի աճին զուգընթաց դրանք կապել առաջին ն հաջորդ հարկ լարերից: Տնկման երրորդ տարում վազի վրա թողնել մեկ լավ զարգազած մատ, այն էտել առաջին հարկ լարից մեկ աչք բարձր, չոր կապ կւտարել, իսկ մյուսները հեռացնել: Աչքերը բացվելու նախօրյակինլարից վերն գտնվող աչքը հեռացնել, մատի վրա թողնելով առաջին հարկ լարից անմիջապես ներքն գտնվող երկու կենսունակ աչքերը, իսկ դրանցից ներքնինները նույնպես հեռացնել: Այդ գործողությունը կարելի է կատարել նան աչքերը բացվելուց հետո, հեռացնելով լարից վերն գտնվող հանգույցի շիվը, լարից անմիջապես ներքն թողնելով երկու շիվ, իսկ դրանցից ներքն գտնվողները հեռացնել: Այսպես ձեւսվորվում է վազի բունը: Վեգետացիայի ընթացքում, շիվերի աճին զուգընթաց, դրանք թեք դիրքով կապել լարերից, ապագա թների ուղղությամբ: Տնկման չորրորդ տարում լարից ներքն գտնվող երկու միամյա մատերից յուրաքանչյուրը էտել 2-3-ական աչք երկարությամբ: Իսկ եթե վազի բնի վրա այլ մատեր կան` հեռացնել հիմքից: կարնոր է, որ չորրորդ տարվա վեգետացիայի ընթացքում վազի բնի վրա գտնվող երկու կարճ էտված մատերիշիվերը խնաճքովկապվեն ապագա բերքի օղակների ուղղությամբ (մի մատի շիվերը մի կողմի, մյուս մատինը՝ մյուս կողմի վրա): Հաջորդ տարիներինբերքատու վազերը էտելիս նախորդ տարվա փոխարինողի վրա թողնում են բերքի օղակ (բերքատու մատ ն փոխարինող),իսկ դրա հիմքի մոտ կտրում հեռացնում են երեք տարեկան կարճ ենթաթնը իր վրայի երկու տարեկան երկար երկամյա մասի ն միամյամատերիհետ միասին:Այսպեսձնավորվում է Գյուոյի երկթնանի համակարգը:

ՎազերիձնավորումըԳյուոյի երկջեանիհամակարգով7, 2, 3, 4 ն 5թվերը տնկմանտարվանից:ա գարնանը մտիցհետո, բ աշնանըկամ հաջորդ տարվագարնանը՝նախքանէտը:

ցույց են տալիս վազերի հասակը՝հաշված

-

-

Վազերի ձնավորումը միջակ բարձրության բնով, 3-4 թներով համակարգով: Հանրապետության հուլհարանման հյուսիսարնելյան գոտու տարածքներում այս եղանակովձնավորում են ուժեղ աճող վազերը, որոնք բեռնվածությանբարձրացմանկարիք են զգում: Ձնավորված վազի բունը բարծր է լինում (մինչե առաջին հարկ է 3-4 կարճ քներ (ենքաթներ)՝ իրենց բերքի լարը) ն ունենում Ըստ օղակներով: որում, բերքատու մատերի չոր կապը կատարել առաջին ն երկրորդ, իսկ առանձին դեպքերում նան՝ երրորդ հարկ լարերի վրա: Տնկման առաջին տարում վազի վրա թողնել 2-3 աչք երկարությամբ մեկ մատ: Առաջինտարվա աշնանը կամ հարաբերականհանգստի ժամանակաշրջանում, նախքան վազերն էտելը, այգում հիմնադրել

շպալ երա:

Տնկման երկրորդ տարում վազի վրա նորից թողնել մեկ մատ՝ 2-3, իսկ լավ զարգացածը՝ 5-7 աչք երկարությամբ,մյուսները հեռացնել: Վեգետացիայիընթացքում շիվերը խնամքով կապել լարերից: Տնկման երրորդ տարում վազի վրա թողնել մեկ մատ, այն էտել առաջին լարից մեկ կամ երկու աչք բարձր, կապել նրանից, իսկ մյուս միամյա մատերը հեռացնել: Աչքերի բացման նախօրյակին մատի վրա թողնել լարի վերնի 1-2 ն ներքնի 2 կամ 3 աչքերը, իսկ մյուսները հեռացնել: Այս նույնը կարելի է կատարել նան շվատման ժամանակ` թողնել լարի վերնի 1-2 ն ներքնի երկու կամ երեք աչքերից առաջացած մեկական շիվերը, իսկ մյուսները հեռացնել: Այսպես ձնավորում են վազի բունը: Վեգետացիայի ընթացքումշիվերը խնամքով կապել լարերից:

Վազերիձնավորումըմիջակբարձրությանբնով, 3-4 թներով հովհարանմանհամակարգով:

Տնկման չորրորդ տարում լարից վերն գտնվող 1 կամ 2 ն ներքն գտնվող 2 կամ 3 միամյա մատերից յուրքանչյուրը էտել 3-5 աչք երկարությամբ, իսկ մյուսները վազի բնի վրայից հեռացնել: Կարնոր է,

մյուս ր աարի ավե միաոմի Ա մյու մասինը՝ կողմի

ուղղությամբ: ,

,

Տնկման հինգերորդ տարում նախորդ տարվա յուրաքանչյուր կարճ էտված մատի (երկամյա կարճ ճյուղի) վրա ձնավորել բերքի օղակ՝ բերքատու ն փոխարինողմատերով: Ըստ որում, առաջին հարկ լարից

ներքն գտնվող երկու թների բերքատու մատերը միմյանց հակառակ ուղղությամբ, հորիզոնական կամ տարբեր աստիճանի աղեղնաձն դիրքով կապել առաջին հարկ լարից, իսկ դրանցից վեր գտնվող մյուս երկու թներիբերքատու մատերը՝ երկրորդհարկ լարից: Վազերիվրա 4ից ավելի բերքատու մատեր թողնելու դեպքում,դրանցից 1-2-ը կարելի է աղեղնաձն կապել վազի բնից, իսկ առանձին դեպքերում, երկար էտված մատերի չող կապը կատարել նան 3-րդ հարկ լարի վրա: Հետագա տարիներին վազերի էտը կատարվում է բերքատու մատի ն փոխարինողի սկզբունքով: Անհրաժեշտության դեպքում, վազերի բեռնվածությունը բարձրացնելուճպատակով,լավ զարգացածթների բերքի օղակներում կարելի է մեկի փոխարեն թողնել 2-3 մատ` չոր կապի ժամանակդրանց հավասարաչաւիդասավորելովտարածության

մեջ:

Խաղողի վազերի հենպկավորումըկախված կլիմայական պայմաններից ն մշակության համակարգերից տարբեր է (շպալերա, ն ձողափայտ, նեցուկ այլն: Ադ ագրոմիջոցառումը խաղողագործությանայգեթաղ գոտում անհրաժեշտէ կատարել այգին տնկելու առաջին տարվա աշնանը կամ երկրորդ տարվա գարնանը, մինչն աչքերի ուռչելը, իսկ ոչ այգեթաղ տարածքներում շպալերան կարելի է հիմնադրել նան հարաբերականհանգստիժամանակաշրջանի տաք օրերին: Սրանցից լավագույնը ն ամենատարածվածըշպալերան է (լարային համակարգ), որի դեպքում վազերի բազմամյա օրգանները (թները ն ենթաթները) ն միամյա մատերը կապվում են առաջին, երկրորդն 3-րդ հարկ լարերին, իսկ շիվերը` երկրորդ,երրորդ ն չորրորդ հարկ լարերին: Այդ համակարգի այգիներում աշխատատար ագրոտեխնիկական միջոցառումներըհնարավոր է մեքենայացնել: Երիտասարդայգում շպալերա հիմնադրելուհամար անհրաժեշտ է ունենալ 2,4-2,5մ երկարության խարսխային (եզրային) ն 2,2-2,3մ երկարության միջանկյալ երկաթբետոնե սյուներ: Միջանկյալսյուները պատրաստելիս դրանց վրա լարերի անցկացման համար մետաղյա կեռերըր պետք է տեղադրվեն այնպես, որ դրանք հողում 50սմ խորությամբամրացնելուց հետո, ներքնի կեռը (առաջին հարկ լարի համար) հողի մակերեսից 55սմ բարձրության վրա լինի, երկրորդը առաջինից ն երրորդը երկրորդից՝ 40-ական, իսկ չորրորդը երրորդիգ՝ Յ5սմ բարձր: Ըստ որում վերջին կեռը սյունի ծայրամասիցցածր պետք է լինի 5սմ: Շարքերի ուղղությամբ սկզբում տեղադրել խարսխային(եզրային), իսկ այնուհետն` միջանկյալ սյուները: Խարսխային սյուների տեղերը

որոշելու համար անհրաժեշտ է շարքերի ուղղությանն ուղղահայաց, եզրային վազերից 50-60սմ հեռու, լար ձգել ն շարքի ուղղությանը համապատասխան,խարսխասյան տեղում հողում ցից ամրացնել: Նպատակահարմարէ խարսխասյուները տնկել յուրաքանչյուր շարքի ծայրամասային երկուականվազերի միջն, որը հնարավորություն կտա խարսխասյուները ծանրաբեռնելբերքի օղակներով: ն խարսխալարերը Խարսխասյուների փոսերը փորել 60-70սմ խորությամբ ն յուրաքանչյուր փոսի հատակին ղնել տափակ քար: Խարսխասյունը հիմքով փոսի մեջ դնել այնպես, որ նստի փոսի հատակի քարի վրա: Խարսխասյունը պետք է թեք լինի ճանապարհինկատմամբ705 անկյան տակ: Այնուհետն խարսխասյան հիմքի շուրջը մի քիչ հող լցնել, ոտքերով ամրացնել, որից հետո սյան չորս կողմը (փոսում) քարերով ն հողով ամրացնել այնպես, որ քարերը հողի մակերեսից15-20սմ ցածր լինեն ն չխանգարեն այգեփորի ու քաղհան-փխրեցման աշխատանքներին: Խարսխասյուներիամրությունն ապահովելու համար, դրանցից 60-70սմ հեռավորությամբ ն շարքերի ուղղությամբ դեպի ճանապարհը, 60-70սմ խորությամբ փոս փորել: Յուրքանչյուր խարսխասյան համար ընտրում են մի խոշոր (ծանր) քար, դրան նախօրոք ամուր կապում 3-4մմ տրամագիծ ունեցող լար, որի ծայրը պետք է երկար լինի ն հողից դուրս մնա օղաձն: Խարսխաքարըփոսի մեջ դնելուց հետո ուղղել ն հողով ու քարերով պնդացնել այնպես, որ հողից դուրս մնացած լարի օղաձնե ծայրը համընկնի շարքի ն խարսխասյան ուղղությանը: Այնուհետե 3-4մմ հաստությամբ խարսխալարըանց են կացնումխարսխաքարիլարի ծայրամասիօղով ն կապում խարսխասյան վերնի, իսկ երբեմն միջին մասի հետ ն ոլորելով ամուր ձգում: Մեքեճաներիշրջադարձը հեշտացնելու համար, խարսխասյուներըկարելի է ամրացնել նան ուղղահայց դիրքով, իսկ խարսխաքարիփոխարենյուրաքանչյուր խարսխասյունըներսի կողմից ամրացնումեն թեք դրված հենասյունով: Խարսխասյուներնամրացնելուց հետո պետք է շարքերի ուղղությամբ 8-10մ (հարթ տեղերում) կամ 7-8մ (խորդուբորդ վայրերում) հեռավորությամբտնկել միջանկյալ սյուներ: Դրանք ամրացնելու համար շարքերի ուղղությամբ մեկ գծի վրա, անհրաժեշտ հեռավորությամբ,50սմ խորությամբ փոսեր պետք է փորել: Միջանկյալ սյուները փոսերում տեղադրել ուղղահայաց դիրքով ն ամրացնել այնպես, որ դրանք գտնվեն մեկ ուղիղ գծի վրա. համընկնենխարսխային սյուների ուղղությանը ն չխանգարեն մշակության աշխատանքների մեքենայացմանը:Դրանիցհետո սյուների կեռերի վրայով անցկացնել4

Լարերը շարքերի երկարությամբ կարելի է բացել կարժառով (մոտովիլով), շարքի մի ծայրից դրանք կապել խարսխայինսյուների համապատասխանբարձրությանվրա: Շարքերի մյուս ծայրից լարերը ձգել ԼՊՇ-1 ԼՌԴ-85 տիպիձեռքի ճախարակներով(լեբյուոկա) կամ այլ հարմարանքներով` սկսած խարսխասյան վերին հարկից ն հերթականությամբ մինչն առաջին հարկ լարը: Յուրաքանչյուր հարկի լարը մի կողմից ձգելուց հետո կապում են խարսխասյանըհամապատասխան բարձրության վրա: Ըստ որում, լարերը այնպես ամուր ձգել, որ հետագայումբերքի ն շիվերի ծանրությանտակ չթուլանան: ՀՀ թմբային համակարգիայգիներում վազերը հենակավորում են (խչմարում են): Վենակներըդնում են վազերիթներին ենթաթներիտակ այնպես, որ բերքատու մատերը հողի մակերեսից որոշակի բարձրության վրա գտնվեն ն հավասարաչափդասավորվենտարածությանմեջ: Մեկ վազի համար, կախված նրա թների ն ենթաթների քանակից, պահանջվումէ 5-8 հենակ: ՀՀ խաղողի շարատունկ այգիներում ն այլ վայրերում լայն տարածում ստացած միատակ, պարզ ն անշարժ չորսհարկանի մետաղալարեր ունեցող շպալերայից բացի, գոյություն ունեն այլ համակարգեր: Դրանց թվին են պատկանում` 1. անշարժ, երկտակ վերին մետաղալարեր ունեցող շպալերաները, 2. երկտակ շարժական մետաղալարեր ունեցող շպալերաները, 3. հովանոցաձն շպալերաներըն լար:

այլն:

Կանաչ հատումները ըստ էության էտի փոռիկանաչհաումերը Խաղոի աշխատանքների շարունակությունն են կազմում ն ուղղվում են այդ ժամանակ թույլ տրված սխալները: Կանաչ հատումներից են` շվատումը, ծերատումը, շիվերի կարճացումը, բճատումը, տերնատումը, ծաղկաբույլերի ն պտուղներինոսրացումը,օղակավորումը նայլն: Հայաստանի խաղողագործականտարածաշրջաններումդրանցից ավելի կարնոր նշանակություն ունեն շվատումը, ծերատումը, շիվերի կարճացումը, բճաւտումըն տերնատումը: Շվատում Վազի վրայից ավելորդ շիվերի հեռացումը նրանց աճման սկզբնական շրջանում էտի աշխատանքըլրացնող շատ կարնոր ագրոմիջոցառում է, որը կիրառվում է խաղողագործական բոլոր

տարածքներում:

Շվատման նպատակն է ավելորդ շիվերի հեռացումով կանոնավորել վազերի բեռնվածությունըշիվերով ն ծաղկաբույլերով, նպաստել վազերի էտին ն ձնավորմանը,ուժեղացնել վազի վրա մնացածշիվերի ն ծաղկաբույլերի սննդառությունը, վազերի սաղարթի նոսրացում

ստեղծել, բարելավել կանաչ օրգաններիլուսավորության, օդափոխության ն ջերմության պայմանները,որով ագրոտեխնիկական պայքար է ն վնասատուների մղվում հիվանդությունների դեմ ն բարձրացնում է Քիմիականպայքարիմիջոցառումների արդյունավետությունը: Շիվերի աճը, բերքատվությունըկարգավորելուն վազերը համապատասխան ձնավորմանսահմաններում պահելու համար անհրաժեշտ է կատարելերկու շվատում: Առաջինշվատումըպետք առաէ սկսել, երբ շիվերի երկարությամբ ն ջացել են ծաղկաբույլերը, է բեխիկները հնարավոր բերքատու շիվերը տարբերել ոչ բերքատուներից: Արարատյանհարթավայրումն. նախալեռնային գոտում սկսում են մայիսի 8-10-ին, իսկ հյուսիսարնելյան շրջաններում` մայիսի2-րդ կեսին: Այդ աշխատանքըպետք է ավարտել մինչն ծաղկումը սկսվելը: Առաջինշվատման ժամանակբութ մատով հրում են հեռացվող շիվի հիմքին: Նախ պետք է հեռացնել վազի ստորգետնյա բնի տակից գոյացած շիվերը, որից հետո բնի, թների ն ենթաթների վրայի բոլոր այն ոչ բերքատու շիվերը, որոնք պիտանիչեն շիվերով բեռնվածությանապահովման, նոր թներ կազմելու կամ հին թները երիտասարդացնելուհամար: Այնուհետե հեռացնում են բերքատու մատիմիննույն հանգույցի վրա առաջացած զույգ շիվերից ոչ բերքատուն, իսկ եթե երկուսն էլ բերքատու չեն` թույլ զարգացածը: Հեռացմանենթակա են նան սաղարթիներսում խտացում ստեղծողոչ բերքատու շիվերը: Սովորաբարչի կարելի հեռացնել փոխարինողմատերի շիւլերը, որոնք հաջորդ տարում օգտագործելու են նոր բերքի օղակներ կազմակերպելու համար: Երկրորդ շվատումը պետք է սկսել ծաղկումը ավարտվելուց անմիջապես հետո ն վերջացնել 3-4 օրերի ընթացքում: Երկրորդ շվատումը կատարում են այգեգործականմկրատով. հեռացնում են առաջին շվատումից հետո վազի բազմամյա օրգանների վրա առաջացած, քամիներից, աշխատանքի ընթացքում ջարդված ն կախվածշիվերը, ինչպես նան չորուկները: Շիվերի ծերատումը.Կախված ծերատման նպատակից՝փոխվում են նրա կատարման ժամկետըն տեխնիկան: Շիվերի կարելի է կատարել` 1. ծաղկավիժման դեմ պայքարելուհամար,2. վազերիձնավորումնարագացնելուհամար 3. ն արհեստականորենաճեցրած բճաշիվերի վրա լրացուցիչ բերք ստանալուհամար: Ծաղկավիժման դեմ պայքարելու համար շիվերի ծերատումըկա-

ծերատումը՝

տարվում է այն տեխնիկականսորտերի վազերի վրա, որոնց ողկույզները ուժեղ ծաղկավիժմանհետնանքով նոսր են (Մսխալի,Ռքածիթելի, Գառանդմակ,Ճիլար, Սափերավի նայլն): Ծաղկավիժման դեմ պայքարելու համար ծերատումը պետք է կատարել երրորդ փուլի սկզբում, երբ երնում են ծաղկելու առաջին նշանները: Ծերատման ժամանակ հեռացնում են աճող բերքատու շիվերի ծայրամասը (աճման կոները): Թույլ աճող ն փոխարինող մատերիշիվերը խորհուրդ չի տրվում ծերատել:

Շիվերի աճման կոները հեռացնելուհեւտնանքով

ժամանակավորապես .դադարում է դրանց ընդերկայնական աճը, որի հետնանքով սննդանյութերիառատ հոսքը ուղղվում է դեպի կողային օրգանները` ծաղկաբույլերը, տերնները,ծոցային բողբոջները ն այլն: Ծաղիկների սննդառությունն ուժեղացնելու հետնանքով լավ են ընթանում ծաղկումն ու բեղմնավորումը, ավելի մեծ թվով են պտուղներ 15-16 կազմավորվում: Շիվերի ծերատումից օր անց տերնածոցերում բճաշիվեր են գոյանում: Անհրաժեշտ է տերնածոցերից հեռացնել բճաշիվերը` թողնելով ծայրամասինը, որը հիմնական շիվի աճն է

շարունակելու:

Շիզերի կարճացումը կամ խոր ծերատումը կատարում են պտուղների հասունացման սկզբում` չորրորդ փուլի վերջում, կամ հինգերորդ փուլի սկզբում՝երբ շիվերի ընդերկայնականաճը խիստ թուլանում կամ դադարում է (շիվերի կորացածծայրամասերըուղղվում են): Հեռացնում են շիվերի ծայրամասերի 5-7 հանգույցներն իրենց նուրբ տերններով: Հեռացնելով շիվերի ծայրամասերը, բարելավվում են վազերի վրա մնացած տերնների, ողկույզների լուսավորության, ջերմության, օդափոխությանն սննդառությանպայմանները:Այս բոլորը դրական է ազդում պտղալիցի, պտուղների ն շիվերի հասունացման, ծոցային տարվա ծաղկաբույլերի սաղմնային բողբոջներում հաջորդ զարգացմանվրա: Բճատելիս հեռացնում են տերնածոցերում զարգացած երկրորդ կարգի շիվերը (բճաշիվերը)` նրանց գոյացմանըզուգընթաց: Դրա հեէ է տնանքով նոսրանում բարելավվում սաղարթը, վազի է օդափոխության, լուսավորության պայմանները, բարձրանում հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի արդյունա-

վետությունը:

Այն շրջաններում, որտեղ օդի հարաբերական խոնավությունը բարձր է, իսկ ակտիվ ջերմությանգումարը` ցածր ն բճաշիվերը վազերի

սաղարթի խտացում են ստեղծում, միննույն ժամանակ թուլացնելով հիմնականշիվերի աճը, բճաշիվերը պետք է հեռացնել դրանց հիմքից, իսկ այնտեղ, որտեղ օդի հարաբերական խոնավությունը ցածր է, ակտիվ ջերմությանգումարը`բարձր շիվերը ուժեղ են աճում, ն վազերի 2-3 բճաշիվերըպետք հիմքի հանգույցներիցբարձր: է ծերատել դրանց Տերնատու Կատարում են վազի սաղարթը նոսրացնելու, լուսավորությունըն օդափոխությունըբարելավելու համար: Տերնատումը պետք է կատարել վազի սաղարթի հյուսիսային կողմից,որ հարավայինկողմիցպտուղներըչարնահարվեն: Խաղողի այգու հողի մշակության աշխատանքներն են՝ միջշարքային տարածություններիաշնանային ն գարնանային խոր վարը, միջվազային տարածություններիփորը, փխրեցումը, իսկ գարնան երկրորդ կեսին ն ամռանը`միջշարքային ն միջվազային տարածությունների կուլտիվացիան ու փխրեցումը, միջվազային տարաժությունների քաղհան-փխրեցումը, թմբային այգիների աշնանային կամ գարնանային համատարած փորը, քաղհանփխրեցումը, այգեթաղը, այգեբացըն այլն: Այս աշխատանքներն այնպես պետք է կատարել, որ հողը ամբողջ մնա փուխր մոլախոտերից վեգետացիայի ժամանակաշրջանում զերծ ն վիճակում: Զորային շրջաններում խորհուրդ է տրվում բերքահավաքիցհետո միջշարքային տարածություններըչիզել-կուլտիվատորի միջոցով փխրեցնել20-22սմ խորությամբ: Այգեթաղ շրջաններում աշնան վարը պետք է կատարել մեքենայացվածայգեթաղի հետ մեկտեղ: Բոլոր դեպքերում, մինչն նոյեմբերի 2-րդ տասնօրյակը, կայուն. ցրտերի սկսելը, պետք է կատարելայգեթաղ: Ավազայինն ողողվող հողամասերում այգու խոր վարը պետք է կատարելմիայն գարնանը: Չորային շրջաններում, որտեղ վազի արմատային համակարգի սնող զանգվածըհողի խոր շերտերումէ տարածված, աշնանայինվարը պետք է կատարել 22-25սմ խորությամբ, իսկ չորային վայրերի կմախքայինհողում՝ 25-30սմ: Այգեթաղ շրջաններում գարնանըհողի մշակության աշխատանքը սկսվում է այգեբացով,որը հեշտացնելու համարկարելի է օգտագործել ՊՌՎՆ-25 կամ ՊՈՒՆ-17 6ՊՌՎՆ-72000Մ Գգութաններըր կամ հարմարանքը: ՀՀ հանրապետության պայմաններումայգու խոր վարի ն փորի `

աշխատանքները լավ է կատարել աշնանը: Աշնան վարը ն փորը նպաստում են հողում մթնոլորտային տեղումների կուտակմանը, մոլախոտերի, սնկային հիվանդություննե՝ առաջացնող սնկերի սպորների, վնասատուների ձվերի ն թրթուրների ոչնչացմանը: Հանրապետության այգեթաղ շրջաններում աշնան փորը պետք է կատարել մինչն այգեթաղը, իսկ վարը` նան այգեթաղիցհետո: ՀՀ-ում յուրաքանչյուր տարվա գարնանը այգու վարը ն փորը է պարտադիրպետք սկսել վազերի էտից,շպալերայի վերանորոգումից, չոր կապից, հասարակ անդալիսներ կատարելուց ն արքադը հավաքելուց հետո ու վերջացնել մինչն աչքերի ուռչելը: Երիտասարդայգիներում վարը ն փորը պետք է կատարել 18-20սմ, բերքատու տնկարկներում` 25-30սմ խորությամբ,միաժամանակայգին պարարտացնելօրգանական ն հանքային սպարարտանյութերով: Գրանանը այգեբացի ժամանակ, անհրաժեշտ է վազերի բունը բաց անել 10-15սմ խորությամբ,իսկ էտի ժամանակհեռացնել մակերեսային արմատները,բնի ծերացած ն չորացած մասերը ու կոճղերը: Բացի աշնանային ն գարնանային խոր վարից, վեգետացիայի ժամանակաշրջանում այգու միջշարքային -տարածություններում հետո, յուրաքանչյուր այգեջրից պետք է կատարել կուլտիվացիա, իսկ միջվազայինտարածություններում՝`քաղհան-փխրեցում: Թմբային այգիներում պետք է կատարել համատարած փոր, իսկ վեգետացիայիընթացքում`նան 2-3 քաղհան-փխրեցում: Խաղողի այգիների պարարտացումը:Խաղողի վազը բազմամյա է ն յուաքանչյուր տարի հողից կլանում է մեծ քանակությամբ բույս սննդանյութեր, որոնք հեռացվում են բերքի, էտված մատերի ն տերնների հետ: Միջին տվյալներով, խաղողի մեկ հեկտար այգում վազերը հողից յուրաքանչյուր տարի վերցնում են Կ-50-80, էշ0 -50-100 ն ՔշՕ»-30-60կգ: Եթե դրանք չվերադարձվեն հողին համապատասխան ապա հողը կսնանկանա:: Որոշ պարարտանյութերի ձնով, պարարտանյութեր,մանավանդօրգանական,լավացնում են նան հողի կազմությունը,որը նույնպես շատ կարնոր է վազի նորմալ աճի ն բարձր բերքատվությանհամար: Պարարւոացումը այգու հողի մշակության ն ոռոգման հետ ճիշտ համատեղելու դեպքում վազերի աճը ն բերքատվությունը կանոնավորող, բերքի քանակն ու որակըբարձրացնողհզոր ագրոմիջոցառումէ: Խաղողի այգում օգտագործվող հանքային պարարտանյութերից են` ամոնիակայինսելիտրան, ամոնիումի սուլֆատը, սուպերֆոսֆատը, կրկնակիսուպերֆոսֆատը, կալիումի սուլֆատը ն կալիումի քլորիդը:

Օրգանական պարարտանյութերիցխաղողի այգիների համար օգտավետ են կիսաւիտած գոմաղբը, թռչնաղբը, կոմպոստը, ֆեկալները, տորֆը, այգեգործությանն գինեգործությանմնացուկները նայլն: Կիսափտած գոմաղբը խաղողի այգիների հիմնական պարարտանյութն է, որը պարունակում է վազի համար անհրաժեշտ բոլոր սննդանյութերը, բարելավում է հողի ֆիզիկական հատկությունը, նպաստումէ նրա լավ տաքանալուն ն ավելի փխրուն լինելուն: Խաղողի այգիները օրգանական պարարտանյութերով պետք է պարարտացնել Յ տարին մեկ անգամ, հեկտարին տալով 30-40տոննա կիսափտածգոմաղբ: Խաղողի ոռոգվող այգիների համար մեծ հեռանկար ունի կանաչ պարարտացումը, որը առաջին հերթին պետք է օգտագործել ավազայինն ավազակավայինհողերում: Խաղողի այգին հանքային պարարտանյութերով պետք է պարարտացնել յուրաքանչյուր տարվա գարնանը: Հանքային պարարտանյութերըհող են մտցնում 2-3 ակոսներով. երիտասարդայգիներում՝ 20-25սմ, իսկ բերքատու այգիներում25-30սմ խորությամբ, որպեսզի ջրում լուծվեն, թաւիանցեն վազի սնող արմատային համակարգիլավագույն գոտին: Թմբային այգիներում պարարտացումըպետք է կատարել բնային եղանակով: Բահերի միջոցով յուրաքանչյուր վազի բնից 50-60սմ հեռավորությամբն 25-30սմ խորությամբ չորս փոս (բուն) պետք է փորել, լցնել անհրաժեշւո քանակի պարարտանյութերիխառնուրդը, հողով ծածկել ն այգին ջրել: Խաղողի այգիների ոռոգումը: Այգիների ջրումները պետք է վեգետացիայի սկզբից ապահովեն հողի խոնավությունը` դաշտային սահմանայինխոնավունակության 75-80:2-ը ն այն ՏՋ-6596-իցչպետք է իջնի: Ինչպես հողի գերխոնավացումը, այնպես էլ խոնավությանպակասը բացասաբար է ազդում տնկարկներիաճի ն բերքատվությանվրա: Խաղողի այգիների ջրումների ժամկետը, տեխնիկանն չափաքանակը կախված են հողակլիմայական պայմաններից ն մշակության համակարգից:Արարարտյան հարթավայրիմշակովի-ոռոգելիհողերի այգիները պետք ջրել 4-6, իսկ «ղըռերում»` 6-8 անգամ: Գարնանը այգեբացից, վազերի էտից, չոր կապից ն պարարտացումիցհետո, մինչն աչքերի ուռչելը, պետք է այգին ջրել առաջին անգամ (արքադաջուր):Այգին երկրորդ անգամ պետք է ջրել ծաղկումից 10-15 օր առաջ, առաջին սնուցումից անմիջապես հետո: շատ

է

.

ժամանակաշրջանում ուժեղացնելով վազերի վերգետնյա օրգանների,այդ թվում ծաղկաբույլերիսննդառությունը,բարելավվում Այս բոլորի հետնանքով ողկույզների են ծաղկումն ու բեղմնավորումը: են մեծ զարգանում, բարձրանումէ պտուղներ քանակությամբ վրա ողկույզներիկշիռը, հետնապես վազերի բերքատվությունը: Սովորաբար ծաղկման փուլում այգին չպետք է ջրել, քանի որ այդ խոնավությունը կարող է նպաստել ժամանակ հողի առատ ծաղկավիժմանը:Ծաղկման փուլում կարելի է այգին ջրել միայն այն դեպքում, երբ երկրորդ փուլում այգին չի ջրվել, տնականանձրններչեն է: եղել ն հողի դաշտայինսահմանայինխոնավությունըխիստ իջել 5-10 օր անց: Երրորդ ջուրը պետք է տպլ ծաղկումն ավարտվելուց պակասը կնպաստի ջրի Ժամանակաշրջանում հողում Աւ

Այդ

պտղավիժմանը:

երկրորդ սնուցումից անմիջապես հետո` շիվերի պտուղների հասունացման սկզբին: Այս ժամանակաշրջանումհողի բավարար խոնավությունը նպաստում է տերնների ֆոտոսինթեզին, շիվերի հասունագմանը, ծոցային տարվա ծաղկաբույլերի սաղմանային բողբոջներում հաջորդ Չորրորդ ջուրը

պետք է

տալ

փայտացմանն

'

զարգացմանը,պտղալիցին: Հինգերրորդ ջուրը պետք

է

տալ

Այս ժամանակ: հասունագման

պտղալիցի

ն

պտուղների

հողի ժամանակաշրջանում

է տերնների ազդում խոնավության պակասը բացասաբար ծավալով ն պտուղները վրա` ընթացքների ասիմիլյացիայի պտղալիցի են նան շիվերի ն վատանում մնում են ցածր շաքարայնությամբ, մանր հասունացման, ծոցային բողբոջներում ծաղկաբույլերի հետագա

գործընթացները: տարբերակման

բերքահավաքից15-20 օր առաջ: Անմիջապեսբերքահավաքինախօրյակինտրված ջուրը, մանավանդ է ազդում բերքի որակի ն անձրնոտ եղանակներին,բացասաբար շիվերի հասունացման վրա, նպաստում է պտուղների փտմանը: Անհրաժեշտությանդեպքում, եթե հողը չոր է, այգեթաղից4-5 օր առաջ այգին պետք է ջրել 7-րդ անգամ: այգիները 2-3 անգամավելի են ջրում: Այս «Ղռերի» պայմաններում պայմաններումջրումները պետք է ավելացնել 4-րդ ն5-րդփուլերում: Այն հողերում, որտեղ գրունտային ջրերի մակարդակըբարձր է, է ջրումներիթիվը պետք է պակասացնել:Բերքատու այգիները պետք 5-6 անգամ: ջրել 1-2 կամ 3-4, իսկ երիտասարդայգիները՝ ' Արարատյանհարթավայրիայն այգիներում,որտեղ ստորգետնյա Վեցերորդ ջուրը

պետք է

տալ

ջրերի մակարդակը բարձր չէ ն եղանակները չորային են, ձմռանը տեղումներքիչ են լինում, այգիները պետք է ջրել նան ձմռանը` սկսած դեկտեմբերի 2-րդ կեսից մինչն փետրվարի 1-ին կեսն ընկած ժամանակաշրջանը: Այդպիսիլիցքավորման ջուրը բարձրացնում է հողի խոնավությունը,որը շատ կարնոր է գարնանը ուռչող ն բացվող աչքերի համար: բերքատվությունըբարձրացնելու Հանրապետության` նախալեռնային տարածքներում խաղողի է ջրել 4-6 անգամ: Ջրման չափաքանակներըկազմում են /հա: Նորատունկ պետք է ջրել 7-12 անգամ, ն 600-800Մ՝/հա 4500-65004`/հա ոռոգման չափաքանակներով: ջրման Այդ նույն տարածքի բաց գորշ, սննդանյութերով աղքատ, նոր է ջրել 7-9 անգամ, յուրացվող խաղողի այգիները հողերում պետք ն 750-850մ/հա 6000-67504/հա ջրման ոռոգման չաւիաքանակներով: «Ղռերի» պայմաններումնորատունկ այգին պետք է ջրել 15-20 անգամ ն ավելի, բայց ջրման փոքր քանակներով: Յյուսիսարնելյան տարածքներում խաղողի բերքատու այգիները պետք է ջրել միայն ամիսներին անգամ:չՀրման չափաքանակներնեն 750-9004`/հա, իսկ ոռոգմանը` 2000-3000Մմ-/հա: է Լարային համակարգիայգիներում ջուրը բարակ շիթով պետք բազ թողնել միջշարքային տարածությունների երկարությամբ` ՊՌՎՆ19ն հարմարանքներով բացած ակոսների մեջ: /(Թմբային այգիներում՝ միջթմբայինտարածություններըպետք է լցնել ջրով:

այգիները պետք

800-1390մ

այգիները

ամռան

2-3

ՊՌՎՆ-53

ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ՁԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԸ

Խաղողի վազի վնասատուներիցեն ֆիլոքսերան, որը համարվում է կարանտինվնասատու, ՀՀ-ում նրա արմատային տեսակը տարածված է միայն խաղողագործական հյուսիս-արնելյան գոտում: Ֆիլոքսերայի դեմ պայքարի միակ միջոցառումն է` նրանով վարակված տարածքներում բարձրորակ սորտերի պատվաստումը ֆիլոքսերադիմացկուն սպատվաստակալների վրա: ՀՀ Հյուսիս-արնելյան գոտու համար լավագույն չ։պատվաստակալնեն են համարվում 1. « ն 2. Բեռլանդիերի Ռիպարիա5ԲԲ Կոբեր Բեռլանդիերի« Ռիպարիա 420Ա: Քանի որ ֆիլոքսերան շատ վտանգավորկարանտինվնասատու է, գոյություն ունեցող օրենքների համաձայն, խստիվ արգելվում է ֆիլոքսերայոլվ վարակված վայրերից յուրարմատ այգեգործական տարածքներըփոխադրելարմատակալներ,կտրոններն թարմ խաղող: Խաղողի վազի վնասատուներիցեն նան ողկուզակերը, անդրկով361

տրիպսը, ցիակասյան մարմարյա բզեգ, խաղողի ոստայնատիզը, բզեզը կադան,տերնաոլոր երկարակնճիթ ն այլն: են` միլդյունն օիդիումը,որոնք Խաղողի վազի հիվանդություններն ն մեծ տարածքներում տարածվածեն ՀՀ-ի բոլոր խաղողագործական ճան. անտրակվնաս են հասցնում հատկապեսխոնավ տարիներին, են դեմ պայքարում նե Դրանց այլն: նոզը, պտղի փտումը

համար խաղողի բերքահավաքի ժամկետը որոշելիս պետք է հաշվի յուրաքանչյուր մեկ գրամքո շաքա մորում առնել, որ քաղցուի քարի լրիզ խոորունից ստացվում է Սեղանիսորտերիբերքահավաքը:Ի տարբերություն տեխնիկական սորտերի,թարմ վիճակումօգտագործվող սեղանի խաղողների նկատմամբ յուրահատուկ պահանջներ են ներկայացվում, որոնք պետք է հաշվի առնել բերթահավաքիժամանակ: Սեղանի խաղողների բերքահավաքի, բերքի փոխադրման ն տեսակավորմանաշխատանքներըպետք է կատարել այնպես, որ պահպանվեն ողկույզների ե պտուղների գրավիչ տեսքը, փոխադրունակությունը Ա պահունակությունը: Սեղաճի սորտերի բերքահավաքըպետք է կաւոարել չոր եղանա-

ԱԵ

պատրաստուկներով: քիմիական համապատասխան

ԽԱՂՈՂԻ ԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔԸ

են այն Տեխնիկական սորտերի բերքահավաքըկատարում ն քանակը թթուների ժամանակ, երբ պտուդներիմեջ եղած շաքարի է այս կաճ այն տեսակի (սեղանի,աղանդերային համապատասխանում Սեղանի սպիտակ պահանջներին: Ա այլն) պատրաստելու գինիներ պետք է գինիներ պատրաստելուհամար քաղցուի թթուներիքանակը6̀.0-8.0գ/դմ՝: Սեղանի սպիտակ լինի 18-20գ/100սմ5, համար թունդ գինիներ (էջճիածին, Ոսկեվազ) պատրաստելու է երբ Ոսկեհատ, Կանգուն սորտերիբերքահավաքըպետք տիտրվող է 22-26գ/100սմ", հասել պտղահյութի շաքարայնությունը գինիներ պատրաստելու Շամպայն 4.0-6.0գ/դմ:. համար թթվությունը` է լինի 17-20գ/100սմ՝, տիտրվող պետք քաղցուի շաքարայնությունը գինիներ ։պատթթուների քանակը՝ 8-11գ/դմ: Սեդանի կարմիր հասունացած, լավ է րաստելու համար պտուղներըպետք լինեն լրիվ լինի գունավորված,առողջ, նրանց մեջ լավ արտահայտված շա18-21գ/100սմ պտղահյութի ու սորտային բնորոշ բուրմունքը, ն 6-9գ/դմ՝տիտրվող թթվությամբ:Կիսաքաղցր Գիքարայնությամբ պետք է նիներ պատրաստելուհամար քաղցուիշաքարայնությունը Թունդ քաղցր գինիներ հասնի 24-26 ն ավելի գ/100սմ": 19-22գ/100սմ` ե պետք է շաքարայնությունը համար քաղցուի : ավելի, տիտրվող թթուներիքանակը`5.8-6.5գ/դմ գինիներպատրաստելուհամար քաղցուի շաքարայԱղանդերային է լինի, որին կարելի է հասնել նությունը 22 տոկոսից բարձր պետք ուշ բերքահավաք սորտերի ճիշտ ընտրությամբն տեղաբաշխմամբ, հետնանքով կատարելու միջոցով, երբ պտուղները գերհասունանալու 30է հասնելով պտղահյութի խտությունը խիստ բարձրանում ն ավելի, ողկուզակոթըոլորելով ն այլն: 35գ/100սմ5 Ընդհանուրառմամբ այս կամ այն տեսակիգինիներպատրաստելու :

շաքարայնությունը կատարել,

ավաորն իու:

կին: եթե հավաքվածբերքը օգտագործվելու է տեղում կամ մոտ տեղ է փոխադրվելու, ապա ողկույզները կարելի է դարսել 10-12կգ-ոց արկղերում կամ զամբյուղներում: Հեռու շրջաններ փոխադրելու կամ երկար ժամանակպահպանելուհւսմար պետք է օգտագործել8-10 կզոց արկղեր:Արկղերըպետք է լինեն մաքուր, չոր ն ներսի կողմից հարթ: Բերքահավաքը պետք է սկսել, երբ խաղողահյութի շաքարայնությունը 16 գ/100 սմ--իցբարձր է ն պտուղները ստացել են սորտին յուրահատուկ գունավորում: Չհասունացած պտուղները բերքահավաքիզ հետո չեն հասունանում, իսկ գերհասունացածներիփոխադրունակությունը ե պահունակությունը ցածր է լինում:

պտղային

լինի

պատրաստելու ի

մշակաբույԱհրԼո... Վատիկաընդեղեն Յուղատու ն եթերայուղատու մշակաբույսեր Թելատումշակաբույաեր ա Նարկոտիկմշակաբույսերի... աա Արմատապտղավորներ ենւ. աաա 175 Պալարապտղավորներ աաաաաաաաա աննա ննա Ցանովի կերաբույԱերԼ.Լ... ացման 186 ն արոտավայրերիբարելավմանեղանակները Մարգագետինների աաա

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ղո...

աաաաաթաաապաանաա

ասմաաասմակվակասնա

Առաջաբան

Առայքին բաժն...

աման

Յ

նորութ

աաաաաաաաաաաատաարրանոթը

ադան

աաա

արան

աաա

ոա

աաա

աա

աոա

ԼԱ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ...

ՁՈՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԼ.Լ

ուրուր

աաա նավակաան անանուն

նրա բերրիությանմասին Հողի օրգանականնյութերը, հումուսը ն նրա գյուղատնտեսական

Հասկացողությունհողի ն

Օշ. ԱակությՈւնը Հողի առաջացումը,կազմը ն հատկությունները հատկությունները բուֆերականության Հողի կլանողականության, արի ա ի...........0»0,59025.09թ29շֆ2.,Ւ,,ՆՒ7ՒՒ,5,7,50,50525,,,,ՆՂծ. Հողի ստրուկտուրան Հողի ջրայաինհատկություննեը Հողի ՕդայաինՌեժիմը ն ջերմայինռեժիմը......................... Հողի ջերմայինհատկությունները ւա Ռեժիմը Հողի ԱԱնդային աաա աաոր թ23 ն պայքարը նրադեմ........................... Հողի էրոզիան(հողատարումը) Հայաստանիհիմնականհողատիպերը գյուղատնտեսական Յողայլինկադաստրը ն նրա նշանակությունը ԱԼ

Լե

որո»

աան

աաա

աաա»

ա

ա

Աա

աաա

աաա

աաա

որոնեն»

աաանաաաաաաորորարարը»

ականա

ակար

ԼԼ

Լ.Լ

աոաաաանոոարա:րո»

ո

համար Լաւ արտադրության աաա աատարոաաաաաուը ն կիրառումը հատկությունները նրանց Պարարտանյութերը,

ն Բույսերիկյանքինանհրաժեշտ գործոնները երկրագործության աաա Օրենքները աաա նամա աան անաաաւթ ն պայքարիմիջոցները Մոլախոտեր,նրանց դասակարգումը Հողի մշակամանԽամակարգերը ` նու»85 համակարգերը. Երկրագործության թ Եդկրորդբաժին...

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԵՎ

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

Լ.Վ

Աաաաաաաաաաաաաաաարա

աարաաոաթոանաար

աաա

աաա

ապպա

աաա

Զ.......

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ն Սերմերիորակը, ցանքի համար նրանց նախապատրաստումը կանքը խմբավորումը Դաշտայինմշակաբույսերի ՍովորականհացաքույԱերՎա աաաապրան աարան ն այլ Խացաբղւյմեր Կորեկանման «ԼԱԼ

Աւ

ազա

ԱԱ

կաաաԱ վակա աաա

աաա

աաա

աաա

ական

աաա

ո

աաա

արորը

աարոոաաոր»-

Լա

աաա

Ա

աաա

աոան

Աաաա

աաա

անական

աաա

աան

աաա

ասսու

Բուսաբուծականէկոլոգիապեսմաքուր մթերքների արտադրությունը օրգանականերկրագործությանկիրառմամբ......199

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Լ...

Բանջարային մշակաբույսերիկենսաբանական առանծնահատկություններըԼ... Լւ...

ամա մակաացմաա

Լ

Լ

աաանամաա

Վա

մշակությանառանձնահատկությունները Հողի նախացանքային

աոկամակա Բանջարայինբույսերիցանքի ն սածիլմանժամկետներնու ձները....205 բաց ԳրՈԼԱՍԴՈԼՄ

ու.

ԼԼ...

նակմ

ն

աանաապ

Բանջարայինբույսերիխնամքիաշխատանքները...............................205 Բաց գրոնտումմշակվողհիմնական բանջարաբույսերը Պաշտպանվածգրունտիբանջարաբուժություն................................... 227 Ջերմոցներիտիպերըն նրանց կառուցվածքը...................................... 231 Ջերմատներիտիպերըն օգտագործման առանձնահատկությունները Լ... սաաաա աճեցման Սածիլների տեղնոլոգիամն բանա.238 Բանջարեղենիմշակությանտեղնոլոգիանպաշտպանված

ասա

ԳրՈԼԱՍԳՌԼՄՆ

ականա աուակակ Աաաա մաման Շամպինիոնիմշակությունըսովորականպայմաններում.................... Բանջարայինմշակաբույսերի բերքի առանջնահատկությունները, սննդայաինարժեքը ն որակի գնահատականը Բանջարեղենիպահպանությունըն փոխադրումը սպառմանհամար Բանջարեղենինախապատրաստումը Երոորդբաժին... աաաաաապավ Լ...

մանակական

ե...

Ձ...............................

Աաաա

ՊՏՂԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

աանապաաաաանաաաանարա

Լ.Լ

Ա

ո

«Լ...

ատար

Ա

ան

ւ...

ւու...

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

ականա

ՊՏՂԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ականա

աա

ԵՎ ԽԱՂՈՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Լ...

աա

աա

աջաս,ա

հատապտղային մշակաբույսերիբուսաբանական առանջնահատկությունները Պտղատուծառերի հասակայինշրջանները

Պտղատու ն

ւ...

Լանան

նրարըն

հատապտղայինմշակաբույսերիբազմացման եղանակները... աջանակասաաաա ջանը, Պտղատու տնկարւոնիկազմակերպումը Պտղատու այգիների հիմնումը, պարարտացումըն խնամքը ............. 301 ու Պտուղներիբերքահավաքն պահպանումը Պտղատու

ն

աաա

ա

Աաաա: խաղողի ւամատա ՆՆ ՆՆՆԻԻ վազի եագրոտեխնիկան այգու Խաղողի հիմնադրուժը ոնն ի Կանո արող ԻԻՆ

աան,

Աաաա

նները ն ւ

վնասատուները աջաականմանւ

Գուլխասյան ՄիքայելԱսատուրի,Հարապետյանեղուսրդ Մելիքի ԳալստյանՑոլակՄաղաքի,ՄելիքյանԱնդրեասՇմավոնի, ԱյվազյանԳագիկՊետրոսի,ՍանթրոսյանԳագիկՍերյոժայի

ԱԳՐՈՆՈՄԻԱՅԻ

արանը

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Դամագիրք Երնան 2006

ՌօՈՅՇՑԻ

ԽԱՒԹՅՈ ՃՇՅՈ/ՔՕ8/Վ,

Ճ/ՈքՅՈՅՆՒՋուր. ԽՄԲոտաՕՅ7Վ, ԼՅՈՇՐՑԻ ԼլօոՅա ճւ

ՄԲո/աՔՒ ՃԷՄքԾՅՇԼԱԽՁԹՕԿՕՑԱԿ,

ՕՅՊՄՎ,

/ՄՅՅՅՔՒ Յու

Րո/

Ո6ԼքօՇՕ87Վ,ՇՅՒՈՐքՔՕՇՋԻ

Շ6քԹՅԲՅԱՎ

ՕՇՈԻՕՑԵԼ

ՃՐՔՕՒՕԽՈՄ

ա117:11.

ԲքճՑՅ։ 2006