Ամբարձիչ փոխադրական մեքենաներ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Ա.Մ.ԵՍՈՅԱՆ, Ս.Վ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, Մ.Ա.ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ

ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՓՈԽԱԴՐԱԿԱՆ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 621.8 (07) ԳՄԴ 39.9 ց7 Ե 597 Հաստատված է Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից: Գրախոսներ`

ՀՊՃՀ տրանսպորտային համակարգերի ֆակուլտետի դեկան, տ.գ.թ. դոցենտ Գ.Վ.Մուսայելյան ԵՊՃՀ տրանսպորտային փոխադրումների և ճանապարհային երթևեկության կազմակերպման ամբիոնի վարիչ տ.գ.դ. Գ.Ս.Երիցյան ՀԱԱՀ Գրաֆիկային և մեքենաների նախագծման հիմունքների ամբիոնի վարիչ` տ.գ.դ. պրոֆեսոր Ա.Կ.Ամիրյան

597 ԵՍՈՅԱՆ Ա.

Ամբարձիչ փոխադրական մեքենաներ,/ Մ.Ալավերդյան Եր. : ՀԱԱՀ, 2013, - 250 էջ

Ա.Եսոյան,

Ս.հովհաննիսյան,

Ուսումնական ձեռնարկում շարադրված են ամբարձիչ-փոխադրական մեքենաների և մեխանիզմների կառուցվածքը, աշխատանքի սկզբունքը, կիրառման բնագավառները և հաշվարկը: Ուսումնական ձեռնարկը նախատեսված է բարձրագույն և միջին մաս– նագիտական կրթության ուսումնական հաստատությունների տեխնիկական մասնագիտությունների ուսանողների, ինչպես նաև համապատասխան մաս– նագետների և ասպիրանտների համար: ՀՏԴ 621.8 (07) ԳՄԴ 39.9 ց7 ISBN 978-9939-54-662-9

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գիտատեխնիկական առաջընթացի կարևորագույն խընդիրներից է արտադրական գործընթացների համալիր մեքենայացումն ու ավտոմատացումը, մասնավորապես բեռների բարձման-բեռնաթափման, փոխադրման և պահեստավորման աշխատանքների մեքենայացումը, ըստ որում ոչ միայն արտադրության գործընթացում, այլև պատրաստի արտադրանքի իրացման ընթացքում: Գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության ու վերամշակման ժամանակակից ձեռնարկությունների կարևորագույն տեխնոլոգիական գործընթացներից է միջարտադրամասային ու ներարտադրամասային զգալի քանակությամբ հումքի, կիսաֆաբրիկատների, պատրաստի արտադրանքի բարձման, տեղափոխման, բեռնաթափման ու պահեստավորման աշխատանքների իրականացումը: Ժամանակակից ձեռնարկություններում ամբարձիչ փոխադրական և պահեստավորման գործընթացների վրա աշխատանքային ծախսումները հասնում են արտադրանքի վրա ընդհանուր ծախսերի 30…40%-ին: Այստեղից հետևում է այն կարևորությունը, որը տրվում է գյուղատնըտեսական արտադրության մեքենայացման ավտոմատացման գործընթացում ամբարձիչ փոխադրական մեքենաների դերին ու դրանց տեսակի ճիշտ ընտրությանը: Ճիշտ ընտրությամբ ու կիրառությամբ պայմանավորվում է նաև տեխնոլոգիական սարքավորումների տեղաբաշխումը գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ձեռնարկություններում, անասնաբուծական ֆերմաների կերախոհանոցներում, հացահատիկի վերամշակման տեղամասերում, փայտամշակման ձեռնարկություններում և այլն: Գյուղատնտեսական բեռների բազմազանությամբ (խոտ, ծղոտ, հացահատիկ, կարտոֆիլ, պտուղ‐բանջարեղեն, գոմաղբ, հանքային պարարտանյութեր և այլն), դրանց բեռնման‐փոխադրման‐բեռնաթափման տարատեսակությամբ ու առանձնահատ-

կություններով պայմանավորվում է գյուղատնտեսական ու անտառային տնտեսության մասնագիտացված ամբարձիչ–փոխադրական մեքենաների ընդգրկուն անվանացանկը: Գյուղատնտեսական արտադրության մեջ բեռների հիմնական մասը բարձվում ու բեռնաթափվում է անընդհատ գործողության մեքենաներով` փոխակրիչներով, որոնք լայնորեն օգտագործվում են նաև անասնապահական ֆերմաներում, թըռչնաբուծական ֆաբրիկաներում, կերախոհանոցներում, փայտամշակման ձեռնարկություններում աշխատատար տեխնոլոգիական գործընթացների մեքենայացման համար: Ժապավենային, շղթայաքերակավոր, պտուտակավոր փոխակրիչները լայնորեն կիրառվում են նաև գյուղատնտեսական և անտառային մեքենաների` հացահատիկահավաք կոմբայնների, կարտոֆիլահավաք, սերմերի զտման, տեսակավորման, չորացման, ախտահանման և այլ մեքենաների կառուցվածքներում: Անտառային տնտեսություններում ամբարձիչ‐փոխադրական մեքենաները կիրառվում են անտառահատման, հատված ծառերի քարշափոխադրման, փայտանյութի բեռնման, գերանների դարսակույտավորման, փայտի նախնական մշակման, տեսակավորման և հաստոցներին մատուցման, պատրաստի արտադրանքի ու կիսաֆաբրիկատների փոխադրման և պահեստավորման, թափոնների հավաքման և հեռացման, սերմերի չորացման, զտման ու տեսակավորման տեխնոլոգիական գործընթացներում և այլն: Գյուղատնտեսական արտադրական ձեռնարկություններում, ֆերմերային տնտեսություններում յուրաքանչյուր ամբարձիչ փոխադրական մեքենա որոշակի տեղ է գրավում ընդհանուր տեխնոլոգիական գործընթացում և հիմնական արտադրամիջոցների հետ միասին կազմում է միասնական տեխնոլոգիական համակարգ` ապահովելով արտադրության նորմալ գործունեությունը: Հետևաբար տեխնոլոգիական գործընթացների մեքենայացման համար ոչ ճիշտ ընտրված ամբարձիչ‐փոխադրական

մեքենան ու նրա սխալ շահագործումը կարող են հանգեցնել արտադրատեխնոլոգիական շղթայի նորմալ գործունեության խափանման կամ անարդյունավետության: Ակնհայտ է, որ արտադրության արդյունավետությունը շատ բանով պայմանավորված է նաև այդ տեխնիկան շահա-գործող մասնագետների որակավորումից: Գյուղատնտեսության, անտառտնտեսության ու տրանսպորտային փոխադրումների կազմակերպման բնագավառի ճարտարագետները պետք է հստակ իմանան ամբարձիչ‐փոխադրական մեքենաների տեսակները, դրանց կառացվածքը, շահագործական հատկանիշներն ու տեխնիկատնտեսական հաշվարկների հիման վրա կարողանան ընտրել տվյալ տեխնոլոգիական գոըծրնթացի մեքենայացման համար անհրաժեշտ մեքենաներ և հետևեն դրանց ճիշտ շահագործմանը: Ուսումնական ձեռնարկը շարադրված է «Գյուղատնտեսության մեքենայացում», «Ավտոմոբիլային փոխադրումների կազ– մակերպում ու կառավարում», «Անտառային տնտեսություն և բնակավայրերի կանաչապատում» մասնագիտությունների «Ամբարձիչ փոխադրական» մեքենաներ դասընթացի ծրագրերին համապատասխան: Ձեռնարկում դիտարկվում են գյուղա– տընտեսության և անտառային տնտեսության մեջ բոլորից հաճախ օգտագործվող ընդհանուր և հատուկ նշանակության ամբարձիչ փոխադրական մեքենաների կառուցվածքը: Տրված են գյուղատնտեսական բեռների դասակարգումն ու բնութագրերը, որոնց համար նախատեսված են այդ մեքենաները, տրված են տեղեկություններ օդաճընշական տրանսպորտի վերաբերյալ: Տրված են ամբարձիչ փոխադրական մեքենաների առանձին հանգույցների ու մեխանիզմների հաշվարկման կոնկրետ օրինակներ: Գրքում պարունակվում են մեծ քանակությամբ նկարներ, սխեմաներ, որոնք նշանակալիորեն լրացնում և մատչելի են դարձնում շարադրված նյութի յուրացումը:

ԳԼՈՒԽ 1.

1.1.ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՓՈԽԱԴՐԱԿԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ ՏԵՍԱԿԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ամբարձիչ փոխադրական մեքենաները նախատեսված են բեռներ բարձելու, փոխադրելու և բեռնաթափելու համար: Ըստ տերիտորիալ նշանակության տրանսպորտը բաժանվում է երկու հիմնական խմբի` արտաքին տրանսպորտ և ներքին տրանսպորտ: Արտաքին տրանսպորտը ապահովում է հումքի, վառելիքի, շինանյութերի փոխադրումը ձեռնարկություն և պատրաստի արտադրանքի ու թափոնների առաքումը ձեռնարկությունից: Դրանց թվին պատկանում են երկաթուղային, ավտոմոբիլային, օդային, ջրային տրանսպորտը և այլն: Ներքին (ներտնտեսային) տրանսպորտը նախատեսված է տնտեսության, ձեռնարկության ներսում բոլոր տեսակի բեռների բարձման, տեղափոխման և բեռնաթափման համար, ըստ այդմ էլ կոչվում է միջարտադրամասային և ներարտադրամասային: Միջարտադրամասային տրանսպորտը ապահովում է բեռնափոխադրումը պահեստների ու արտադրամասերի միջև: Ներարտադրամասային տրանսպորտը ապահովում է բեռների, կիսաֆաբրիկատների, մեքենամասերի տեղափոխումը արտադրամասի ներսում տեխնոլոգիական գործընթացի սխեմային համապատասխան: Այսուհետ ուսումնասիրության առարկան կլինի ներտնտեսային տրանսպորտը, որը կարելի է դասակարգել` - ըստ գործողության սկզբունքի, - ըստ բեռի տեղափոխման եղանակի, - ըստ քարշային օրգանի, - ըստ տեղակայման եղանակի: Ըստ գործողության սկզբունքի ամբարձիչ փոխադրական մեքենաները բաժանվում են երկու հիմնական խմբի` անընդհատ գործողության և պարբերական գործողության մեքենաներ:

Անընդհատ գործողության մեքենաները, որոնց անվանում են փոխակրիչներ, բեռը տեղափոխում են որոշակի ուղեգծով, մեկ ուղղությամբ, անընդհատ բեռնումով ու բեռնաթափումով: Այդ փոխակրիչները նախատեսված են սորուն, մանրակտոր, հատային բեռների տեղափոխման համար ինչպիսիք են` հացահատիկը, արմատապալարապտուղները, բանջարեղենը և այլն: Անընդհատ գործողության մեքենաները կարող են լինել քարշային օրգանով (շղթա, ժապավեն, ճոպան) և առանց դրա (պտուտակավոր, օդաճնշական, ճոճվող, իներցիոն փոխակրիչներ և այլն): Քարշային օրգանով փոխակրիչներում բեռը և քարշային օրգանը շարժվում են համատեղ: Առանց քարշային օրգանով փոխակրիչներում բեռը տեղափոխվում է բանող օրգանի պտտական կամ տատանողական շարժման շնորհիվ: Օդաճընշական և հիդրավլիկան փոխակրիչներում բեռին շարժում հաղորդում է օդի կամ հեղուկի հոսքը: Ընդհատ կամ պարբերական գործողության մեքենաներում բեռի տեղափոխումը կատարվում է ցիկլային գործողությունների որոշակի հերթականության շնորհիվ: Դրանց թվին պատկանում են բոլոր տեսակի ամբարձիչներն ու կռունկները: Ըստ բեռի փոխադրման եղանակի ամբարձիչ փոխադրական մեքենաները կարելի է բաժանել երկու խմբի, երբ բեռը տեղափոխվում է զանազան տեսակի տարաներով (արկղ, պարկ, տակդիր և այլն) և երբ բեռը տեղափոխվում է ճոռերով, խողովակաշարով և այլն: Առաջին դեպքում տեղափոխման ժամանակ առաջացած ուժերը անմիջապես ներգործում են տարայի վրա և բեռը մնում է անվնաս: Երկրորդ դեպքում տեղափոխման ժամանակ առաջացող բոլոր տեսակի ուժերը ազդում են բեռի վրա և կարող են վնասել բեռին, եթե բեռը հեշտ վնասվող է (լոլիկ, կարտոֆիլ և այլն): Ըստ տեղակայման եղանակի ամբարձիչ փոխադրական մեքենաները բաժանվում են` ստացիոնար, երբ տեղակայվում են

որոշակի տեղում և շարժական, երբ նրանց տեղակայման վայրը ընտրվում է բեռի բեռնման, բեռնաթափման վայրից կախված: Գյուղատնտեսության մեջ ամենից շատ օգտագործվող ամբարձիչ փոխադրական մեքենաների համառոտ դասակարգումը բերված է աղյուսակ 1-1-ում: Բերված դասակարգումից հետևում է, որ ամբարձիչ փոխադրական մեքենաները շատ բազմազան են ըստ տեսակի և կառուցվածքի: Կոնկրետ տեխնոլոգիական գործընթացի մեքենայացման համար անհրաժեշտ ամբարձիչ փոխադրական մեքենայի ընտրությունը շատ բարդ և պատասխանատու խնդիր է, որը պայմանավորված է հետևյալ գործոններով. - մեքենայացման ենթակա տեխնոլոգիական գործընթացի բնույթը և վայրը, - բեռնման փոխադրման և բեռնաթափման ենթակա բեռի տեսակը, ֆիզիկամեխանիկաիան հատկությունները, փոխադրման ժամկետը և պարբերականությունը /գոմաղբի հեռացում, կերերի բաշխում, ձվերի հավաքում, կաթի տեղափոխում և այլն/, - միաժամանակ տեղափոխվող բեռի քանակը, - փոխադրվող բեռի որակի և ապրանքային տեսքի պահպանումը և այլն: Նշված գործոնների հաշվի առնելը զգալիորեն կրճատում է տվյալ տեխնոլոգիական գործընթացում ընտրվող ամբարձիչ փոխադրական մեքենաների տեսականին: Մեքենայի ընտրության ժամանակ պետք է հաշվի առնել նաև արտադրո– ղականությունը, եզրաչափքերը, զանգվածը, գինը և այլն: Ընտրված մեքենան պետք է ապահովի բեռի փոխադրումը նախատեսված ուղեգծով և այն համատեղի տեխնոլոգիական գործընթացի հետ:

Եթե վերը նշված տեխնիկատեխնոլոգիական պայմաններին բավարարում են միաժամանակ մի քանի մեքենա, ապա լավագույնի ընտրությունը կատարվում է համեմատական տեխնիկատնտեսական հաշվարկի հիման վրա:

1.2. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲԵՌՆԵՐԻ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ԲՆՈՒԹԱԳՐԵՐԸ

Փոխադրման ենթակա բոլոր տեսակի բեռները ընդունված է բաժանել երեք հիմնական խմբի` լցովի /սորուն/, հատային, հեղուկ: Լցովի բեռները բնութագրվում են մասնիկների ձևով ու չափերով, ծավալային խտությամբ, բնական թեքության անկյունով, քարշային օրգանի ու տախտամածի նկատմամբ շփման գործակցով, հղկամաշունակությամբ, կպչունությամբ և այլն: Դրանց թվին պատկանում են տարբեր կտորավոր (հացահատիկ, արմատապալարապտուղներ և այլն), փոշենման բեռներ, որոնք պահպանում և փոխադրում են լցովի: Լցովի բեռի կտորավորությունը նրա մասնիկների քանակական բաշխվածությունն է ըստ չափերի: Բեռի կտորավորության աստիճանը բնութագրում է տվյալ ծավալում ամենամեծ գծային չափերով մասնիկների քանակը տոկոսներով արտահայտված: Լցովի բեռի մասնիկների չափերի համասեռության աստիճանը k -ն որոշվում է ամենամեծ amax և ամենափոքր

amin մասնիկների չափերի հարաբերությամբ a k  max : a min

(1.1)

Երբ k  2,5 բեռը համարվում է չտեսակավորած, երբ k  2,5 ` տեսակավորած:

Տեսակավորած բեռները բնութագրվում են կտորի միջին

amax  amin , իսկ չտեսակավորած բեռները` ամենամեծ կտորի չափով a  amax : Եթե այդպիսի չափերով կտորների չափով a 

զանգվածը նմուշի ընդհանուր զանգվածում 10%-ից պակաս է, ապա ընդունում են a  0.8amax : Լցովի բեռները ըստ կտորների առավել չափի amax , մմ բաժանվում են հետևյալ խմբերի. Առավել խոշոր կտորավոր, մմ 500 և ավել Խոշոր կտորավոր 351…500 Միջին կտորավոր 81…351 Մանրակտոր 10…80 Հատիկավոր 0,5…9 Փոշենման 0,05…0,5 Փոշի մինչև 0,05 Գյուղատնտեսական սորուն բեռները` հացահատիկ, լոբազգիներ, եգիպտացորեն, կարտոֆիլ և այլն դասվում են տեսակավորած բեռների խմբին: Լցովի բեռի կտորավորության աստիճանը օգտագործվում է փոխակրիչի քարշային և բանող օրգանի լայնությունը, բունկերների, բեռնման ու բեռնաթափման հարմարանքների անցքերի չափերը, պտուտակի ու ճոռի միջև բացակի մեծությունը որոշելիս և այլն: Փոշի և փոշենման բեռներ տեղափոխելիս փոխակրիչը պետք է լինի հերմետիկ և ապահովի սանիտարահիգիենիկ պահանջները: Լցովի բեռի ծավալային խտությունը որոշվում է ազատ լցված բեռի զանգվածի և նրա գրաված ծավալի հարաբերությամբ և որոշվում է հետևյալ բանաձևով.



m , կգ/մ3 v

(1.2)

որտեղ  -ն բեռի ծավալային խտությունն է, կգ/մ3 , m -ը` բեռի զանգվածը կգ, v -ն` լցովի բեռի գրաված ծավալը, մ3: Բեռի ծավալային խտությունը կախված է նյութի մանրացվածության ու խտացման աստիճանից, ընդ որում բեռի ծավալային խտությունը փոքր է բեռի նյութի խտությունից: Որոշ գյուղատնտեսական բեռների (ծղոտ, խոտ, սիլոս) խտացման աստիճանից կախված, ծավալային խտությունը կարող է փոփոխվել մի քանի անգամ: Մամլված ծղոտը, խոտը ազատ լցվածի համեմատ ունեն 1,5…4 անգամ ավել ծավալային խտություն: Բեռի ծավալային խտությունը օգտագործվում է փոխակրիչների արտադրողականության և քարշային օրգանի չափերի հաշվարկների համար: Ըստ ծավալային խտության բեռները բաժանվում են չորս խմբի` թեթև, երբ   600 կգ/մ3, միջին, երբ   600...1100 կգ/մ3 ,

  1100...2000 կգ/մ3 և շատ ծանր, երբ   2000 կգ/մ3: Բնական թեքության անկյունը`  0 բնորոշում է դադարի

ծանր`

վիճակում գտնվող լցովի բեռի մասնիկների իրար նկատմամբ շարժունակության աստիճանը և կախված է բազմաթիվ գործոններից (մասնիկների ձևից ու մեծությունից, խոնավությունից, կպչողականությունից, ներքին շփման անկյունից և այլն): Որքան մեծ է մասնիկների իրար նկատմամբ շարժունակությունը, այնքան փոքր է բնական թեքության անկյունը: Բեռի տեղափոխման ժամանակ մասնիկները ցնցվում են, որի հետևանքով նրանց շարժունակությունը մեծանում է և բնական թեքության անկյունը փոքրանում է: Սովորաբար տարբերում են նյութի բնական թեքության անկյուն դադարի 0 և շարժման ժամանակ ß և ընդունում են  ß  0,35...0,4 0 : Բնական թեքության անկյունով բնորոշվում է տեղափոխվող բեռի ընդլայնական հատույթի մակերեսը, ինչպես նաև ժապավենի, քերակի չափերը:

Լցովի բեռի տարբեր նյութերի նկատմամբ շփման գործակիցը f 0 -ն անհրաժեշտ է փոխակրիչների քարշային հաշվարկի կատարման, բունկերների, բեռնման-բեռնափափման հարմարանքների նախագծման և այլ հաշվարկների համար: Գյուղատնտեսական մի շարք բեռների ծավալային խտության, բնական թեքության անկյան, շփման գործակիցների մեծությունները բերված են աղյուսակ 1-2 ում: Թելքավոր բեռների թվին պատկանում են տարբեր մշակաբույսերի դիզված ցողունները, ծղոտը, խոտը, սիլոսը, գոմաղբը: Թելքավոր բեռների հիմնական բնութագիրը նրանց ծավալային խտությունն է և շփման գործակիցը պողպատի, փայտի և ռետինի նկատմամբ: Փոխակրիչի և նրա հանգույցների կառուցվածքի ընտրության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև լցովի բեռի հղկամաշունակությունը, կպչողականությունը ինչպես նաև որակական հատկանիշների կորուստը փոխադրման ժամանակ: Հղկամաշունակությունը լցովի բեռի կողմից փոխակրիչի հանգույցների ու մասերի մաշվածքի ենթարկելու հատկությունն է: Առավել հղկամաշունակ են ավազը, մոխիրը, ցեմենտը: Հացահատիկը, թեփը, ալյուրը, տորֆը և փափուկ տարայով բեռները համարվում են ոչ հղկամաշունակ բեռներ: Կպչունությունը որոշ լցովի բեռների մասնիկները փոխակրիչի բանող օրգաններին և հանգույցներին կպչելու հատկությունն է: Այդ թերությունը վերացնելու համար փոխակրիչների բանող օրգաններին տալիս են հատուկ ձև և նրանց համալրում են մաքրող սարքերով: Որոշ գյուղատնտեսական մթերքներ, ինչպիսիք են մրգերը և բանջարեղենը, որոնք բարձման ու բեռնաթափման ժամանակ արագ վնասվում են հարվածներից ու մեծ ճնշումից, ուստի անհրաժեշտ է փոխակրիչը նախագծելիս ճիշտ ընտրել բանող օրգանի շարժման արագությունը, բեռնման, բեռնաթափման բարձրությունը (աղյուսակ 1-3) :

Աղյուսակ 1-2 Լցովի բեռների բնութագիրը Բեռի անվանումը

Արևածաղիկի սերմեր Ալյուր Բրինձ Գարի Եգիպտացորեն Ոլոռ, սիսեռ Վարսակ Տարեկան Կարտոֆիլ

Դադարի շփման գործակիցը, f0 Պողպատ Փայտ Ռետին

Բեռի ծավալային խտությունը կգ/մ3

Նյութի խտությունը կգ/մ3

420…450

790…940

35…45

0,39

0,45

0,57

450…650 600…900 650…750 700…750 750…800 400…520 680…790 640…770

1400…1500 1300…1400 1230…1300 1240…1350 1260…1350 1150…1250 1180…1260 1240…1320

50…57 30…45 27…29 30…35 26…30 25…30

0,65 0,47 0,37 0,4 0,28 0,46 0,28 0,76

0,85 0,57 0,42 0,44 0,37 0,52 0,31 0,8

0,86 0,59 0,5 0,47 0,38 0,55 0,34 0,82

Բնական թեքության աստիճանը



Ճակնդեղ Ցորեն Թեփ Սիլոս Ծղոտ, խոտ մամլած Գոմաղբ Տորֆ Հող Սուպերֆոսֆատ Ավազ

570…700 650…815 210…440 600…800 270…290

1120…1200 1270…1490 -

25…28 42…50 25…30

0,77 0,6 0,65 0,48 0,45

0,82 0,62 0,85 0,53 0,46

0,84 0,68 0,85 0,74 0,47

600…800 320…500 1200…1500 500…900 1200…1900

32…46 33…45 35…45

0,8 0,6 0,8 0,9 0,6

0,95 0,72 0,82 0,94 0,64

0,97 0,74 0,84 0,94 0,67

Աղյուսակ 1-3

Արագ վնասվող բեռների բեռնման-բեռնաթափման թույլատրելի բարձրությունը Մակերևույթը որի վրա լցվում է Զսպանակող թիթեղ Փայտյա, հարթ Փայտյա, ցանցավոր Ռետինապատ Փուխր հող

Կարտոֆիլ

Թույլատրելի բարձրությունը, մ Ճակնդեղ Գազար Պոմիդոր

Կաղամբ

0,5…0,8

0,6…0,9

0,5…0,75

0,3…0,5

0,25…0,4

0,25…0,5

0,4…0,75

0,4…0,5

0,25…0,4

0,15…0,25

0,25…0,4

0,2…0,25

0,15…0,25

0,1…0,15

0,5…0,75 2,0

0,75…1,0 2,0

0,5…0,75 2,0

0,5…0,75 1,75…2,0

ԳԼՈՒԽ 2. ԱՆԸՆԴՀԱՏ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Բեռը անընդհատ հոսքով տեղափոխող մեքենաներին անվանում են փոխակրիչներ: Դրանք նախատեսված են լցովի և հատային բեռներ նախատեսված ուղեգծով, անընդհատ հոսքով փոխադրելու, միաժամանակ ըստ նախանշված կետերի բաշխելու համար: Դրանց թվին պատկանում են ժապավենային, շղթայաքերակավոր, ճոպանասկրեպերային, պտուտակավոր փոխակրիչներն ու էլևատորները: Գյուղատնտեսական արտադրությունում ավելի լայն տարածում են գտել քարշային օրգանով փոխակրիչները: Նրանց առավելությունը կառուցվածքի պարզությունն է, աշխատանքի հուսալիությունը, շահագործման պարզությունն ու համեմատաբար ցածր գինը: Գյուղատնտեսության մեջ փոխակրիչներն օգտագործվում են պահեստներում բարձման, բեռնաթափման աշխատանքների մեքենայացման, կերախոհանոցներում, թռչնաբուծական ֆաբրիկաներում` ձվերի հավաքման, կերերի բաշխման, անասնաբուծական ֆերմաներում, գոմաղբի հեռացման համար և այլն: Բացի այդ փոխակրիչների տարբեր տեսակներ կիրառվում են գյուղատնտեսական զանազան մեքենաների կառուցվածքում որպես առանձին հանգույց: Ժապավենային, շղթայաքերակավոր փոխակրիչները, ժապավենավոր էլևատորները կառուցվածքային էական տարբերությունների հետ մեկտեղ ունեն շատ նմանություններ: Նրանք կազմված են նույն ֆունկցիաներ կատարող մեքենամասերից ու հանգույցներից` պարփակ քարշային օրգանից, շարժաբերից, ձգող կայանից, տանող թմբուկից կամ աստղանիվից, բեռնող-բեռնաթափող հարմարանքից, տարածության մեջ քարշային օրգանի շարժման ուղղությունը ապահովող հենարանային և ուղղորդ հարմարանքներից և այլն: Վերը շարադրվածը հնարավորություն է տալիս փոխակրիչների կառուցվածքը ուսումնասիրել ոչ թե առանձին-առանձին այլ ըստ նույն

ֆունկցիաները կատարող հանգույցների ու մասերի, միաժամանակ նշելով նրանց կառուցվածքային առանձնահատկությունները:

2.1. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՈՎ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ՀԱՆԳՈՒՅՑՆԵՐ

ՈՒ ՄԵՔԵՆԱՄԱՍԵՐ

2.1.1. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐ

Փոխակրիչների կառուցվածքում օգտագործվող քարշային օրգանը պետք է ունենա մեծ ամրություն, ճկունություն, փոքր զանգված, երկարակեցություն, փոքր հարաբերական երկարացում, լինի մաշակայուն և էժան: Քարշային օրգանի ճկունությունն ու փոքր զանգվածը էապես նվազեցնում են շարժաբերի էլեկտրաշարժիչի հզորությունը, իսկ փոքր հարաբերական երկարացումը զգալիորեն կրճատում է ձգող հարմարանքի քայլը և եզրաչափքերը: Քարշային օրգան ընտրելիս պետք է հաշվի առնել նաև փոխադրվող բեռի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները, քանի որ դրանք զգայուն են խոնավության, ջերմաստիճանի, մաշունակության և այլնի նկատմամբ: Փոխակրիչների համար որպես քարշային օրգան կիրառվում են ժապավեններ, շղթաներ, ճոպաններ: Ժապավեններ: Փոխակրիչներում օգտագործում են ռետի– նապատված մետաղական, բամբակե գործվածքի կամ սինթետիկ հենքով տարբեր տեսակի ժապավեններ: Գյուղատնտեսական նշանակության փոխակրիչներում հիմնականում օգտագործվում են ռետինապատված, բամբակե գործվածքի հենքով, ժապավեններ: Այն բաղկացած է բամբակե գործվածքի` բելթինգի միջնաշերտերից` 1, որոնք իրար միացված են ռետինով վուլկանացումով (նկ.2.1): Ժապավենի արտաքին մակերևույթը պատվում է, փոքր շփման գործակից ունեցող մաշակայուն ռետինով:

Նկ. 2.1. Ռետինապատ ժապավենի հատույթը. 1-միջնաշերտեր, 2-վուլկանացնող շերտ, 3-պատվածք: Այդպիսի ժապավենների առավելությունը ճկունությունն է, սահուն, անաղմուկ, մեծ արագություններով աշխատանքը: Նրանց թերությունը համեմատաբար փոքր ամրությունն ու մեծ հարաբերական երկարացումը (մինչև 4%): Սորուն, մանրակտոր, հատային բեռներ փոխադրող փոխա-կրիչներում հիմնականում օգտագործվում են БКНЛ-65, БКНЛ-100 և БКНЛ-150 բելթինգի միջնաշերտով ժապավեններ: Ժապավենի ամրությունը որոշում են բելթինգի շերտերի քանակով և ըստ ամրության ժապավենը հաշվարկում են հետևյալ բանաձևով.

z

S ³é  n , Bk

(2.1)

որտեղ z‐ը բելթինգի շերտերի թիվն է, S ³é ‐ը` ժապավենի առավելագույն ձգող ուժը, Ն, n‐ը` ամրության պաշարի գործակիցը, n=8…10, B‐ն` ժապավենի լայնությունը, մմ, k–ն բելթինգի ամրության սահմանն է, որը կարող է լինել` БКНЛ-65-ի համար 65 ն/մմ, БКНЛ-100‐ի համար k=100ն/մմ և БКНЛ‐150‐ի համար k=150ն/մմ: Բիլթինգի շերտերի թիվը ժապավենում կարող է լինել նվազագույնը z=3, և առավելագույնը z=8: Հաշվարկներով ստացված բելթինգի շերտերի թիվը կլորացվում է մինչև մոտակա ամբողջ թիվ, սակայն ոչ պակաս քան z  3 : Փոխակրիչների քարշային հաշվարկ կատարելիս անհրաժեշտ է իմանալ ժապավենի մեկ մետրի մոտավոր զանգվածը, որը կարելի է որոշել հետևյալ բանաձևով. qÅ  1,1B1,25z  1   2  , կգ/մ (2.2)

կամ

qÅ  10...15B ,

(2.3)

որտեղ 1 ‐ը և  2 ‐ը ժապավենի արտաքին պատվածքի հաստությունն է համապատասխանաբար աշխատանքային և ոչ աշխատանքային կողմում, մմ (ընդունում են 1  3...6 մմ,

 2 =1,5…2,0 մմ): Ժապավենները համաձայն գործող ստանդարտի

թողարկվում են 200, 300, 400, 500, 650, 800մմ լայնությամբ: Շղթաներ: Որպես քարշային օրգան շղթաները լայն կիրառություն ունեն փոխակրիչների ու էլևատորների կառուցվածքում: Նրանք ունեն հետևյալ առավելությունները` մեծ ամրություն, բանող օրգանի ամրացման հարմարավետություն, փոքր հարաբերական երկարացում: Նրանց թերություններն են մեծ տեսակարար զանգվածը, աղմկոտ աշխատանքը, որը սահմանափակում է նրանց շարժման արագությունը (V= 0,2…1,5մ/վ), հոդակապերի և շփվող մասերի համեմատաբար ա-րագ մաշը: Փոխակրիչներում որպես քարշային օրգան օգտագործում են կլորօղակ և թիթեղավոր շղթաները:

Նկ.2.2. Կլորօղակ շղթա: Կլորօղակ շղթաները (նկ.2.2) պատրաստում են կարճօղակ` երբ շղթայի քայլը t  3d և երկարօղակ` երբ t  3d , որտեղ d ‐ն պողպատե ձողի տրամագիծն է, որից պատրաստված է շղթան: Կլորօղակ շղթաների առավելությունը նրանց կառուցվածքի պարզությունն է, տարածական ճկունությունը, ցածր արժեքը: Շղթայի թերություններն են օղակների արագ մաշը կոնտակտի տեղում և մեծ աղմուկը հատկապես, մեծ արագություններով

աշխատելիս: Դրա համար այդ շղթաների արագությունը սահմանափակում են` թմբուկի հետ աշխատելիս ոչ ավել V= 1,0մ/վ, աստղանիվի հետ` V= 0,1մ/վ: Թիթեղավոր քարշային շղթաները լինում են ականոցավոր, ականոցահոլովակավոր և հոլովակավոր (նկ.2.3):

Նկ.2.3. Թիթեղավոր շղթաներ. 1-լիսեռիկ, 2-արտաքին թիթեղ, 3-ականոց, 4-ներքին թիթեղ, 5,6- հոլովակ, 7-պռունկով հոլովակ: Նախագծման ժամանակ շղթան հաշվարկում և ընտրում են ըստ շղթան խզող ճիգի մեծության հետևյալ բանաձևով` (2.4) S Ë½  S ³é  n , որտեղ

SË½ ‐ն շղթան խզող ուժն է, Ն,

S³é ‐ը շղթայում

առավելագույն ճիգը, Ն, n ‐ը շղթայի ամրության պաշարի գործակիցը, n =6…7 հորիզոնական փոխակրիչների համար,

n = 8 …10 թեքադիր փոխակրիչների համար: Շղթաների կատալոգից ըստ խզող ուժի մեծության ընտրվում է համապատասխան շղթա և նրա քայլը t : Շղթայի քայլը t -ն ընտրելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ մեծ քայլով շղթաներում հոդակապերի քանակը ստացվում է փոքր, որը նպաստում է շղթայի մեկ մետրի զանգվածի, արժեքի փոքրացմանը և մաշակայունության բարձրացմանը: Մետաղյա ճոպաններ: Լայն կիրառություն են գտել բեռնամբարձ մեքենաներում (կռունկներ, կարապիկներ, տալեր), ինչպես նաև փոխակրիչներում, մասնավորապես ճոպանասկրեպերային, ճոպանատափողակային և այլն: Ճոպանները, որպես քարշային օրգան, ունեն հետևյալ առավելությունները` փոքր զանգված և արժեք, ընթացքի սահունություն և անաղմուկ աշխատանք, շղթաների համեմատ հոդակապերի բացակայություն, շահագործման պարզություն: Թերություններն են մեծ կոշտությունը, որը պահանջում է ունենալ ճախարակների ու թմբուկների մեծ տրամագիծ և համեմատաբար փոքր երկարակեցությունը: Տարբերում են ճոպանի միակի և երկակի փաթաթվածք (նկ.2.4): Պարզագույն, միակի փաթաթվածքի ճոպաններում լարերը փաթաթվում են մեկ կամ մի քանի լարի շուրջ, ըստ որում հաջորդ շերտը փաթաթվում է նախորդին հակառակ ուղղությամբ (նկ.2.4ա): Այսպիսի ճոպանները լայն կիրառություն չունեն: Բոլորից շատ կիրառություն ունեն երկակի փաթաթվածքով ճոպանները: Երկակի փաթաթվածքով ճոպանները պատրաստում են մետաղյա լարերը, օրգանական մանրաթելից (կանեփի, ջութի թելք) պատրաստված միջուկի շուրջը փաթաթելով: Օրգանական թելքավոր միջուկը մեծացնում է ճոպանի ճկունությունը, մեղմում հարվածային բեռնվածության ազդեցությունը և նրանում ներծծված քսանյութերը պահպանում են ճոպանը կոռոզիայից:

Նկ.2.4. Մետաղաճոպաններ. ա-միակի փաթաթվածք, բ, գ- վեց հյուսքով օրգանական միջուկով երկակի փաթաթվածքով ճոպան, դ-զուգահեռ փաթաթվածք, ե-խաչաձև փաթաթվածք, 1-մետաղալար, 2օրգանական միջուկ: Մետաղալարերը իրար փաթաթելով ստացվում է հյուսք, իսկ հյուսքերը միջուկի շուրջը փաթաթելով ստացվում է ճոպան: Կախված մետաղալարերը հյուսքում և հյուսքերը իրար նկատմամբ փաթաթման ուղղությունից տարբերում են զուգահեռ (նկ.2.4.դ) և խաչաձև (նկ.2.4.ե) փաթաթվածքով ճոպաններ: Զուգահեռ փաթաթվածքով ճոպանում լարերի և հյուսքերի փաթաթման ուղղությունները համընկնում են, իսկ խաչաձև փաթաթվածքով ճոպանում` հակադիր են: Զուգահեռ փաթաթվածքով ճոպանները ավելի ճկուն են և համեմատաբար մաշակայուն, սակայն նրա ծայրից կախված բեռը բարձրացնելիս կարող է պտտվել: Այդ ճոպանները կիրառում են միայն այն բեռնամբարձ մեքենաներում, որտեղ բեռը շարժվում է ուղղորդներով (վերելակներ և այլն): Խաչաձև փաթաթվածքով ճոպանները զերծ են այդ թերությունից և լայնորեն օգտագործվում են կռունկներում և այլուր:

Ամբարձիչ փոխադրական մեքենաների համար ճոպանը, ըստ ամրության, հաշվարկում և ընտրում են հետևյալ բանաձևով` (2.5) S Ë½  S ³é  n , որտեղ SË½ ‐ն ճոպանի խզող ուժն է, S³é ‐ը ճոպանում առավելագույն ճիգն է, n ‐ը ճոպանի ամրության պաշարի գործակիցը: Ամրության պաշարի գործակցի մեծությունը կախված է ճոպանի շահագործման պայմաններից, կռունկի աշխատանքային ռեժիմից և սահմանվում է տեխնիկայի անվտանգ շահագործման պետական կոմիտեի կողմից:

2.1.2. ՇԱՐԺԱԲԵՐ ԿԱՅԱՆՆԵՐ

Փոխակրիչներում շարժաբեր կայանը քարշային օրգանին շարժում փոխանցող հանգույցն է: Նրանց ներկայացվում են հետևյալ պահանջները` լինեն կոմպակտ, կառուցվածքով պարզ, հուսալի, ունենան բարձր Օ.Գ.Գ.: Շարժաբեր կայանը (նկ.2.5) բաղկացած է էլեկտրաշարժիչից 1, ռեդուկտորից 2 և նրա ելքի լիսեռի վրա նստած թմբուկից կամ աստղանիվից 3: Այդ բոլորը հավաքված են մեկ շրջանակի վրա: Էլեկտրաշարժիչը ռեդուկտորին միանում է ագույցի կամ միջանկյալ փոխանցման (փոկային, շղթայավոր) օգնությամբ: Քարշային ուժը կարող է փոխանցվել քարշային օրգանին շփման (ժապավենային, ճոպանասկրեպերային փոխակրիչներ) կամ կառչման միջոցով (շղթայաքերակավոր փոխակրիչներ): Բոլոր փոխակրիչների շարժաբերները կառուցվածքով նման են, միայն տարբերվում են քարշային օրգանին շարժում հաղորդող էլեմենտով (թմբուկ, աստղանիվ): Հաճախ շարժաբերի եզրաչափքերը փոքրացնելու համար կիրառում են թմբուկի ներսում ներկառուցված էլեկտրաշարժիչ և ռեդուկտոր (ժապավենային փոխակրիչներ, էլեկտրատալեր և այլն): Ճոպանի շարժաբեր կայանի կառուցվածքը և աշխատանքը գրեթե չի տարբերվում մյուս շարժաբերներից:

Նկ. 2.5. Շարժաբեր կայան. ա, - քարշային ուժը շփումով փոխանցող, բ-քարշային ուժը կառչումով փոխանցող; 1-էլեկտրաշարժիչ, 2-միջանկյալ փոխանցում (ռեդուկտոր), 3-շարժահաղորդ աստղանիվ: Սովորաբար շարժաբեր կայանը տեղակայում են փոխակրիչի եզրագծի այն տեղամասում որտեղ ճիգը քարշային օրգանում առավելագույնն է:

2.1.3. ՁԳՈՂ ԿԱՅԱՆՆԵՐ

Ձգող կայանը քարշային օրգանում ստեղծում է նախնական ձգվածություն, որն ապահովում է փոխակրիչի նորմալ աշխա– տանքը: Ժապավենային փոխակրիչներում նախնական ձգվա– ծությունը անհրաժեշտ է նաև տանող թմբուկի և ժապավենի միջև պահանջվող մեծության քարշային ուժ ստեղծելու համար: Փոխակրիչներում օգտագործվող ձգող կայանները լինում են մեխանիկական և ծանրոցով (նկ.2.6): Մեխանիկական ձգող

կայաններում (նկ.2.6, ա, բ, գ) քարշային օրգանի ձգվածությունը ստեղծվում է ձգապտուտակի, կամ ատամնանիվի ու ատամնաքանոնի օգնությամբ` ուղղորդներում նստած պարապընթաց թմբուկին կամ աստղանիվին տեղաշարժելու միջոցով:

Նկ. 2.6. Ձգող կայանների սխեմաներ. ա-պտուտակավոր, բ-պտուտակազսպանակավոր, գատամնաքանոնով, դ,ե-ծանրոցով: Մեխանիկական ձգող կայանները տեղակայվում են փոքր երկարության փոխակրիչների վրա: Ծանրոցով ձգող կայաններում (նկ. 2.6, դ, ե) բեռը ճոպանով կախվում է պարապ– ընթաց թմբուկի առանցքակալային հանգույցից: Ժապավենի երկարացմանը զուգընթաց պարապընթաց թմբուկը բեռի ծանրության ուժի շնորհիվ տեղաշարժվում է ուղղորդներով և ձգում ժապավենին: Այսպիսի ձգող կայաններ կիրառվում են մեծ երկարություն ունեցող փոխակրիչների կառուցվածքում: Ձգող կայանը տեղակայվում է փոխակրիչի եզրագծի այն տեղամասում, որտեղ ճիգը քարշային օրգանում նվազագույնն է:

Այդպիսի տեղամասը, սովորաբար, պարապընթաց թմբուկի կամ աստղանիվի հանգույցն է: Ձգող կայանի քայլը պետք է լինի փոխակրիչի երկարության 1,0...1,5%-ի չափով:

2.1.4. ՀԵՆԱՐԱՆԱՅԻՆ, ԴԱՐՁՄԱՆ ԵՎ ՈՒՂՂՈՐԴ ՍԱՐՔԵՐ

Հենարանային, դարձման և ուղղորդ սարքերը նախատեսված են փոխակրիչի ուղիղ և թեք տեղամասերում քարշային օրգանի ճկվածքը փոքրացնելու, նրանց շարժման ուղղությունը փոփոխելու համար: Հենարանային սարքեր: Ժապավենային փոխակրիչներում որպես ժապավենի հենարան օգտագործվում են ուղիղ կամ ճոռաձև հոլովակավոր հենարաններ և տախտամած (նկ.2.7.): Ուղիղ հենարանային հոլովակները (նկ. 2.7, բ) և տախտա– մածը (նկ. 2.7.գ) օգտագործվում են հատային բեռների համար նախատեսված փոխակրիչներում ժապավենի բանող և պարապընթաց ճյուղերը պահելու, իսկ լցովի բեռներ փոխադրող փոխակրիչներում միայն պարապընթաց ճյուղի համար: Ուղիղ հենարանային հոլովակը պատրաստվում է խողո– վակից, որի ճակատային մասերում մամլված են սռնու վրա տեղակայված առանցքակալներ: Ճոռաձև հենարանային հոլովակները (նկ.2.7,ա) օգտա– գործվում են սորուն, կտորավոր բեռների փոխադրման համար նախատեսված փոխակրիչների կառուցվածքում, ժապավենի բանող ճյուղին պահելու համար: Եզրային հոլովակների թեքության անկյունը կարող է լինել 20…30˚: Հոլովակավոր հենարանի երկարությունը`  պետք է 100…200մմ մեծ լինի ժապավենի լայնությունից` B: Ուղիղ և ճոռաձև ժապավենային հոլովակների տեխնիկական բնութագիրը բերված է աղյուսակ 2.1-ում: Դարձման և ուղղորդ սարքեր: Փոխակրիչներում որպես դարձման և ուղղորդ սարքեր կիրառում են թմբուկներ (ժապա-

վենների և ճոպանների համար), ճախարակներ (ճոպանների և շղթաների համար) և աստղանիվներ (շղթաների համար): Թմբուկներ: Ժապավենային փոխակրիչներում թմբուկները լինում են տանող և պարապընթաց: Թմբուկը պատրաստում են թուջից ձուլման եղանակով կամ պողպատե խողովակից եռակցման միջոցով:

Նկ.2.7.Ժապավենի հենարանային սարքեր. ա-ճոռաձև հոլովակավոր, բ-ուղիղ հոլովակով, գ-տախտամած: Ժապավենի ընթացքը թմբուկի նկատմամբ կայունացնելու համար թմբուկը պատրաստում են ուռուցիկ, ուռուցիկության չափը ընդունում են ժապավենի լայնության 0.005 չափով, սակայն ոչ ավել 4մմ-ից: Թմբուկի տրամագիծը որոշում են ժապավենում բելթինգի շերտերի թվից կախված հետևյալ բանաձևով`

D Ã  125...150 z , մմ,

(2.6)

Փոքր թվերը վերաբերում են տարվող թմբուկներին, իսկ մեծ թվերը` տանող: Ստացված արժեքները կլորացնում են մինչև ստանդարտով նախատեսված չափերը` 250, 320, 400, 500, 630, 800 և այլն: Թմբուկի երկարությունը ընդունում են ժապավենի լայնությունից 100…120մմ ավելի:

Աղյուսակ 2.1 Հոլովակավոր հենարանների տեխնիկական բնութագիրը Ժապավենի լայնությունը, B մմ

Հոլովակի տրամագիծը, D, մմ

Հոլովակի երկարությունը, ,մ

Եզրային հոլովակի թեքության անկյունը,  ,աստ

Հենարանային հոլովակի զանգվածը, կգ

Հենարանային հոլովակի պտտվող մասերի զանգվածը, mh կգ

Ուղիղ հենարանային հոլովակներ

3,7

3,0

4,8

4,1

7,7

7,0

8,9

8,0

10,9

9,9

11,3

10,5

Երկհոլովակ հենարան

5,1

4,5

8,2

7,6

9,3

8,6

11,6

10,9

12,4

11,2

Ճոռաձև հենարանային հոլովակներ

10,7

10,0

12,1

11,5

13,6

12,0

13,9

12,5

18,4

12,5

Թմբուկի և ժապավենի միջև շփման գործակիցը մեծացնելու, թմբուկի քարշային հատկությունը լավացնելու համար նրա մակերևույթը փայտապատում կամ ռետինապատում են (նկ.2.8.):

³)

μ)

Նկ.2.8. Թմբուկներ. ա-փայտապատված, բ-ռետինապատված: Ճախարակներ և աստղանիվներ: Ճախարակներն ու աստղանիվներն օգտագործում են ճոպանի կամ շղթայի շարժման ուղղությունը փոխելու համար (նկ.2.9.): Ճախարակի հիմնական չափերը որոշում են ճոպանի տրամագծից կախված: Ճախարակները պատրաստում են СЧ 1228 կամ СЧ 15-32 թուջից ձուլման եղանակով: Կլորօղակ շղթաների ճախարակները (նկ.2.9.բ) ունեն բարձր կողերով փոսիկներ, որոնցում տեղավորվում են շղթայի օղակները: Ճախարակի սկզբնական շրջանագծի տրամագիծը հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևով, ձեռքի շարժաբերով` D  20d և մեխանիկական շարժաբերով D =30 d , որտեղ d-ն շղթայի օղակի տրամագիծն է: Թիթեղավոր շղթաների շարժման ուղղությունը փոխում են բազմակողմ ճախարակներով (նկ.2.9.գ) և աստղանիվներով (նկ.2.9.դ): Աստղանիվների ատամների նվազագույն թիվը ըն-

տըրվում է z=6…8: Աստղանիվի սկզբնական տրամագիծը հաշվարկում են հետևյալ բանաձևով`

շրջանագծի

     t    d    D  (2.7)  90    90    sin   cos  z   z   որտեղ t ‐ն շղթայի քայլն է, մմ, z – աստղանիվի ատամների քա-նակը: ³

Նկ 2.9. Ճոպանների և շղթաների ուղղորդ սարքեր. ա-հարթ ճախարակ ճոպանի համար, բ-բարձր կողերով ատամնավոր ճախարակ օղակավոր շղթայի համար, գ-ազմակողմ ճախարակ, դ-թիթեղավոր շղթայի աստղանիվ:

2.1.5. ԲԵՌՆՄԱՆ ԵՎ ԲԵՌՆԱԹԱՓՄԱՆ ՀԱՐՄԱՐԱՆՔՆԵՐ

Բեռնման հարմարանքները նախատեսված են փոխակրիչի բանող օրգանին բեռը մատուցելու համար: Նրանք պետք է ապահովեն բեռի հավասարաչափ մատուցումը այնպես, որ հարմարանքից ելքի ժամանակ բեռը ունենա բանող օրգանի արագությունը: Սորուն նյութեր բեռնելու համար օգտագործում են թեք պատերով տաշտակաձև հարմարանքներ (նկ.2.10.): Բեռի ազատ հոսքի համար տաշտակի պատի թեքության անկյունը 10-15˚-ով ավելի մեծ պետք է լինի նյութի և պատի միջև շփման անկ-յունից: Տաշտակի ստորին մասի բացվածքի լայնութունը ընդունվում է ժապավենի լայնության 70%-ի չափով: Բեռնման հարմարանքը կարող է լինել շարժական կամ անշարժ: Շարժական հարմարանքները տեղակայվում են անիվների վրա, որով հնարավոր է դառնում բեռնում կատարել փոխակրիչի եզրագծի ցանկացած տեղամասում:

Նկ. 2.10. Բեռնման հարմարանք. 1-տաշտակ, 2-ուղղորդներ, 3-փոխակրիչի շրջանակ, 4-անիվներ: Բեռնաթափման հարմարանքները նախատեսված են բեռը փոխակրիչի եզրագծի անհրաժեշտ տեղամասում անխափան բեռնաթափելու համար: Մեծ մասամբ ժապավենային փոխակրիչներում բեռնաթափումը կատարվում է պարապընթաց թըմ-

բուկի վրայով, և այդտեղ տեղակայվում է բեռնաթափման ձագար սորուն նյութերի համար և և ճոռ` հատային բեռների համար: Հաճախ սորուն նյութերի բեռնաթափման համար օգտագործում են միակողմանի և երկկողմանի բեռնաթափիչ սայլակներ (նկ.2.11.ա, գ): Բեռնաթափիչ սայլակը տեղաշարժվում է փոխակրիչի երկարությամբ և հնարավորություն է ստեղծվում բեռի բեռնաթափում ցանկացած տեղում: Սորուն բեռների բեռնաթափման համար օգտագործում են նաև պարզ կառուցվածքի միակողմանի և երկկողմ (նկ.2.11.բ) բեռնաթափիչ սարքեր, որոնք տեղակայվում են ժապավենի վրա ցանկացած տեղում: Բեռը հանդիպելով սարքին սահում է նրա նկատմամբ և թափվում: Միակողմանի բեռնաթափիչ սարքը օգտագործվում է հատային բեռների բեռնաթափման համար:

բ/ ա/

գ/

Նկ.2.11. Բեռնաթափման հարմարանքների սխեմաներ. ա,գ,-շարժական միակողմանի և երկկողմ բեռնաթափիչ սայլակ, բ-միակողմանի և երկկողմ բեռնաթափիչ տախտակ:

ԳԼՈՒԽ 3. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՈՎ, ԱՆԸՆԴՀԱՏ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԻ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

3.1. ԱՆԸՆԴՀԱՏ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Միավոր ժամանակում փոխադրված բեռի քանակությունը անվանում են փոխակրիչի արտադրողականություն: Փոխակրիչների հաշվարկի ժամանակ տարբերում են տեսական, տեխնիկական և շահագործական արտադրողականություն: Տեսական արտադրողականությունը փոխակրիչի քարշային օրգանի առավել բեռնված վիճակում ստացվող արտադրողականությունն է: Տեխնիկական արտադրողականությունը տրվում է մեքենայի գործարանային բնութագրում և համապատասխանում է փոխակրիչի աշխատանքի անվանական ռեժիմին: Տեխնիկական արտադրողականությունը փոքր է տեսականից: Շահագործական արտադրողականությունը միշտ որոշում են փոխակրիչի փաստացի աշխատանքային ռեժիմի պայմաններում, հաշվի առնելով նրա հուսալիությունը և ժամային օգտագործման գործակիցը (աշխատանքի ընդհատումները տեխնիկական տեխնոլոգիական ու կազմակերպական պատճառներով): Արտադրողականության չափման հիմնական միավորը տ/ժն է: Սակայն օգտագործում են նաև հերթափոխային, տարեկան v մ/վրկ արտադրողականություն: Եթե ընդունենք, որ արագությամբ շարժվող քարշային օրգանին բեռը մատուցվում է հավասարաչափ, q կգ/մ ինտենսիվությամբ, ապա փոխակրիչի տեսական արտադրողականությունը` Q  3,6  qv , տ/ժ , (3.1) որտեղ Q -ն փոխակրիչի ժամային արտադրողականությունն է, տ/ժ, q -ն քարշային օրգանի մեկ մետրի վրա գտնվող բեռի զանգվածն է, կգ/մ, v -ն քարշային օրգանի արագությունը, մ/վ:

Փոխակրիչները բեռը կարող են փոխադրել ինչպես անընդհատ հոսքով, այնպես էլ բաժիններով կամ հատերով (նկ.3.1): Երբ բեռը փոխադրվում է անընդհատ հոսքով (նկ.3.1.ա), ապա q ‐ն որոշվում է հետևյալ բանաձևով`

q  F   , կգ/մ

(3.2) որտեղ F -ը քարշային օրգանի վրա բեռի ընդլայնական հատույթի մակերեսն է, մ2 ,  -ն բեռի ծավալային խտությունը, կգ/մ3: Երբ բեռը տեղափոխվում է բաժիններով, (նկ.3.1.բ), ապա`

q

m i , կգ/մ  a a

(3.3)

որտեղ m -ը մեկ բաժին բեռի զանգվածն է, կգ, a -ն` բեռի բաժինների միջև հեռավորություը, մ, i -ն` մեկ բաժին բեռի գրաված ծավալը, մ3: Այսպիսով փոխակրիչի արտադրողականությունը, բեռը անընդհատ հոսքով տեղափոխելիս, որոշվում է հետևյալ բանաձևով` Q  3,6Fv , տ/ժ , (3.4) բեռը բաժիններով տեղափոխելիս`

Q  3,6

mv i  3.6 v , տ/ժ , a a

(3.5)

և երբ տեղափոխվում է հատային բեռ (նկ.3.1.գ)`

Q  3,6

m v a

, տ/ժ

(3.6)

որտեղ m ‐ը հատային բեռի զանգվածն է, կգ: Փոխակրիչի շահագործական արտադրողականությունը հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևով` (3.7) Qß  Q  k ³  k Å , որտեղ

Qß ‐ն փոխակրիչի շահագործական արտադրողակա-

նությունն է, տ/ժ, k³ ‐ն` քարշային օրգանի բեռնման անհավա-

սարաչափության գործակիցը ( k³ =0.8…1.2), kÅ ‐ն` ժամանակի օգտագործման գործակիցը ( kÅ =0.75…0.85): ա

Նկ.3.1. Փոխակրիչով բեռի տեղափոխման սխեմա. ա-անընդհատ հոսքով, բ-բաժիններով, գ-հատային: Այսպիսով փոխակրիչի արտադրողականության վրա ազդող հիմնական պարամետրերն են քարշային օրգանի լայնությունը, արագությունը, բեռի ծավալային խտությունը, ժամանակի օգտագործման գործակիցը և այլն:

3.2. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆԻ ՇԱՐԺՄԱՆ ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒԺԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Քարշային օրգանով փոխակրիչների եզրագիծը, սո– վորաբար, կարող է ունենալ հորիզոնական, թեք, դարձի, բեռնման ու բեռնաթափման տեղամասեր: Աշխատանքի ժամանակ այդ տեղամասերում առաջանում են դիմադրության ուժեր, որոնց հաղթահարման վրա ծախսվում է շարժաբերի հզորության հիմնական մասը: Փոխակրիչը համարվում է այնքան կատարյալ, որքան փոքր են նրա աշխատանքային օրգանի շարժման ու բեռի փոխադրման դիմադրության ուժերն ու այն

հզորությունը, որը ծախսվում է այդ դիմադրությունների հաղթահարման վրա: Դիտարկենք, փոխակրիչի տարբեր տեղամասերում քարշային օրգանի շարժման և բեռի փոխադրման դիմադրության ուժերի հաշվարկման մեթոդները:

3.2.1. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆԻ ՇԱՐԺՄԱՆ ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒԺԵՐԻ ՈՐՈՐՇՈՒՄԸ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ԵԶՐԱԳԾԻ

ՀՈՐԻԶՈՆԱԿԱՆ ԵՎ ԹԵՔ ՏԵՂԱՄԱՍԵՐՈՒՄ

Քարշային օրգանի շարժման դիմադրության ուժերը փոխակրիչի հորիզոնական և թեք տեղամասերում բաշխված են, այսինքն ազդում են փոխակրիչի ողջ եզրագծով և կախված հենարանային սարքերի տեսակից որոշվում են հետևյալ բանաձևերով: Երբ փոխակրիչի քարշային օրգանը շարժվում է թեք տախտամածի վրայով նրա վրա ազդում են հետևյալ ուժերը (նկ.3.2), ժապավենի և նրա վրա գտնվող բեռի ծանրության ուժերը` gq 0  g q  q μ ,ժապավենի և տախտամածի միջև



շփման ուժը



f  gq 0 cos :

Նկ.3.2. Թեք տախտամածի վրայով շարժվող բեռի քարշային օրգանի վրա ազդող ուժերի սխեմա: Քարշային օրգանի բեռնավորված ճյուղի համար, երբ բեռը գտնվում է քարշային օրգանի վրա, շարժման դիմադրության ուժը

փոխակրիչի թեք տեղամասի մեկ մետրի վրա որոշվում է հետևյալ բանաձևով` W  q0 g  f cos  sin   , ն/մ, (3.8) որտեղ` q 0  q  qμ , q ‐ն քարշային օրգանի մեկ մետրի զանգ– վածն է, կգ/մ, q μ ‐ն` քարշային օրգանի մեկ մետրի վրա բեռի զանգվածն

է,

կգ/մ,

qμ 

Q , f -ը` քարշային օրգանի և 3,6v

տախտամածի միջև սահքի շփման գործակիցը, g -ն` ազատ անկման արագացումը, մ/վրկ2,  -ն` տախտամածի թեքության անկյունը: Ընդ որում «գումարած» նշանը վերաբերում է քարշային օրգանի վերելքով շարժմանը, իսկ «հանած» նշանը` վայրէջքին: Քարշային օրգանի պարապընթաց ճյուղի համար q 0  q : Եթե տեղամասի երկարությունը հավասար է L -ի, ապա քարշային օրգանի շարժման դիմադրության ուժը կորոշվի հետևյալ արտահայտությամբ. Wï  q0 g  f cos  sin  L , Ն, (3.9) Երբ բեռը փոխադրվում է տախտամածի վրայով, ապա քարշային օրգանի շարժման դիմադրության ուժը կորոշվի հետևյալ արտահայտությամբ (3.10) Wï   f cos   sin  q   f1 cos   sin  qμ gL , Ն ,





որտեղ f1 -ը բեռի և տախտամածի միջև շփման գործակիցն է: Փոխակրիչի հորիզոնական տեղամասերում քարշային օրգանի շարժման դիմադրության ուժերը որոշելու համար (3.9 և 3.10) արտահայտություններում տեղադրվում է   0 և կստացվի համապա-տասխանաբար` երբ բեռը փոխադրվում է քարշային օրգանի վրա Wï  q0 gfL , Ն , (3.11) երբ բեռը փոխադրվում է տախտամածի վրայով Wï  fq  f 1 qμ gL , Ն,





(3.12)

Այն դեպքում, երբ քարշային օրգանը շարժվում է հենարանային հոլովակների վրայով, ապա շարժման դիմադրության ուժերը հաշվարկվում են հետևյալ բանաձևով` քարշային օրգանի բեռնավորված ճյուղի հորիզոնական տեղամասում (3.13) W  qμ  q  qÑ gLw ,Ն,





թեք տեղամասում

W  qμ  q  qÑ  g w cos   sin    L , Ն,

(3.14)

որտեղ qÑ ‐ն հենարանային հոլովակների բաշխված զանգվածն է, կգ/մ, w - հոլովակների դիմադրության ընդհանուր գործակիցն է: Կախված շահագործման պայմաններից ընդունում են w  0,022...0,035 , (նորմալ պայմանների համար 0,022 , իսկ վատ պայմանների` ցածր ջերմաստիճան, խոնավ, փոշի և այլն 0,035):

3.2.2. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆԻ ՇԱՐԺՄԱՆ ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒԺԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ԿՈՐԱԳԻԾ

ՏԵՂԱՄԱՍԵՐՈՒՄ

Քարշային օրգանը փոխակրիչի դարձման տեղամասերում կարող է շարժվել տարբեր տեսակի դարձի հարմարանքի (թմբուկ, աստղանիվ, ճախարակ) վրայով: Դարձի հարմարանքում քարշային օրգանի շարժման դիմադրության ուժերը W ¹ առաջանում են առանցքակալներում` գլորման շփման ուժերից W³ ու քարշային օրգանի կոշտությունից` թմբուկը կամ աստղանիվն ընդգրկելիս W Ï :

W ¹ W ³ W Ï , Ն:

(3.15)

Լիսեռի առանցքակալներում դիմադրության ուժերը W³ ‐ն որոշելու համար դիտարկենք դարձի հարմարանքի վրայով քարշային օրգանի շարժման ժամանակ ազդող ուժերի սխեման (նկ.3.3):

Նկ. 3.3. Դարձի հարմարանքի վրա ազդող ուժերի սխեմա : Դարձի հարմարանքի վրա ազդում են հետևյալ ուժերը` թմբուկը ընդգրկող քարշային օրգանի վրավազ ճյուղի ճիգը S í , հեռացող ճյուղի ճիգը S Ñ , թմբուկի ծանրության ուժը GÃ  g , նորմալ ուժը N և առանցքակալների դիմադրության ուժերը W³ : Լիսեռի առանցքակալների վրա ազդող նորմալ ուժը N դարձի հարմարանքի վրա ազդող բոլոր ուժերի երկրաչափական գումարն է.

N  S í  S Ñ  GÃ  g , Ն: Առանցքակալներում դիմադրության ուժը որոշել հետևյալ բանաձևով.

W³ կարելի է

W³    N

d , Ն, DÃ

(3.16)

որտեղ  -ն շփման գործակիցն է առանցքակալներում, d -ն և

DÃ ‐ն

համապատասխանաբար

լիսեռի

վզիկի

թմբուկի

տրամագծերն են, մմ, GÃ ‐ն թմբուկի զանգվածն է, կգ: Քարշային օրգանի կոշտությունից առաջացող դիմադրության ուժը կախված քարշային օրգանի տեսակից, նրանում ճիգի մեծությունից, թմբուկի տրամագծից և որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

WÏ  a Bb  S í 



DÃ

,Ն

(3.17)

որտեղ B -ն քարշային օրգանի (ժապավենի) լայնությունն է, S í -ն` ժապավենում ճիգի մեծությունը, a -ն և b -ն փորձնական գործակիցներ են,  -ն` ժապավենի հաստատությունը: Այսպիսով դարձի հարմարանքում դիմադրության մարային ուժը կլինի

W¹  N

d   a Bb  S í  , Ն, DÃ DÃ

գու(3.18)

իսկ ճիգը քարշային օրգանում դարձից հետո`

S Ñ  S í  W¹  S í  N

d   a Bb  S í  ,Ն: DÃ DÃ

(3.19)

Ստացված արտահայտությունը գործնական կիրառու–թյան համար բավականին բարդ է և հաշվարկների համար օգտագործում են հետևյալ պարզ բանաձևը. (3.20) S Ñ    S í , Ն, որտեղ  -ն դարձի մեխանիզմի ընդհանրացված դիմադրության գործակիցն է, որի արժեքը, երբ ընդգրկման անկյունը

  90 ,   1.03...1,05 և երբ   180 ,   1,05...1,07 :

3.2.3. ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՈՒԺԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ

ԲԵՌՆՄԱՆ ՏԵՂԱՄԱՍՈՒՄ

Փոխակրիչի բեռնման ժամանակ, եթե բեռը մատուցվի ժապավենի շարժման ուղղությամբ զրոյական սկզբնական արա– գությամբ, ապա բեռը արագությունը ձեռք կբերի ժապավենի վրա: Դրա պատճառով բեռնման կետում կստեղծվի լրացուցիչ դիմադրության ուժեր, որոնք պատճառ կդառնան ժապավենի մաշի: Ժապավենի մաշը կանխելու, դիմադրության ուժերը նվազեցնելու համար անհրաժեշտ է, որ բեռը մատուցվի ժապավենին հնարավորին չափ փոքր հարաբերական արագությամբ: Բեռնման տեղամասում դիմադրության ուժերը բաղկացած են բեռի իներցիոն և բեռի ու ժապավենի միջև շփման ուժե-րից: Ընդունելով, որ բեռի սկզբնական արագությունը V0 է, իսկ ժապավենի շարժման արագությունը V , ապա բեռին հաղորդվող կինետիկ էներգիան կլինի

E Q

V 2  V02 ,

(3.21)

որտեղ Q -ն փոխակրիչի վայրկյանական մատուցումն է, կգ/վ: Նշված կինետիկ էներգիան հաղորդվում է բեռին հաստատուն Fß շփման ուժի միջոցով, որը առաջանում է բեռի և ժապավենի միջև: Ընդունելով, որ բեռի արագությունը V0 -ից հասնում է V հավասարաչափ արագացումով, ապա կարող ենք որոշել այդ գործընթացի վրա ծախսվող հզորությունը N -ը:

N  Fß

V  V0 ,

(3.22)

Հավասարեցնելով իրար (3.21) և (3.22) հավասարումները և ընդունելով, որ դիմադրության ուժը Wμ  Fß կստանանք բեռնավորման կետում բեռի մատուցման դիմադրության ուժը. Wμ  QV  V0  , Ն:

(3.23)

Ստացված արտահայտությունից հետևում է, եթե բեռի սկզբնական արագությունը V0  0 , ապա բեռնման դիմադրության ուժը կլինի առավելագույնը W μ  Q V , իսկ երբ բեռը մատուցվում է V0  V արագությամբ, ապա բեռնման դիմադրությունը բացակայում է W μ  0 : Բեռնման հարմարանքները նախագծելիս անհրաժեշտ է անել այնպես, որ բեռի սկզբնական արագությունը մեծությամբ և ուղղությամբ համընկնի քարշային օրգանի շարժման արագությանը:

3.3. ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՇԱՐԺԱԲԵՐԻ, ՁԳՈՂ ԿԱՅԱՆԻ ՏԵՂԻ

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՇԱՐԺԻՉԻ ՀԶՈՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Փոխակրիչի նախագծման ժամանակ կարևոր է շարժաբերի և ձգող կայանի տեղի ընտրությունը: Սովորաբար շարժաբեր կայանը տեղակայվում է փոխակրիչի այն մասում, որտեղ քարշային օրգանում շարժման դիմադրության ուժերը առավելագույնն են: Այդ դեպքում քարշային օրգանում ճիգերի մեծությունները ստացվում են փոքր և ձգող կայանով քարշային օրգանում ստեղծվող նախնական ձգվածությունը նույնպես փոքրանում է: Ընդհանրացնելով վերը շարադրվածը, նշենք, որ ոչ բարդ եզրագծով փոխակրիչներում շարժաբերը տեղակայում են բեռնաթափման տեղամասում, որի շնորհիվ մեծանում է քարշային օրգանի երկարակեցությունը, փոքրանում էլեկտրաշարժիչի պահանջվող հզորությունը: Ձգող կայանը տեղակայում են փոխակրիչի այն տեղամասում, որտեղ քարշային օրգանում շարժման դիմադրության ուժերը նվազագույնն են, ինչը նպաստում է ձգող կայանի եզրաչափքերի ու զանգվածի փոքրացմանը: Սովորաբար ձգող կայանը տեղակայում են փոխակրիչի շարժաբերի հակադիր կողմում, դարձի հարմարանքի (թմբուկ, աստղանիվ, ճախարակ) վրա: Փոխակրիչի շարժաբերի էլեկտրաշարժիչի հզորության որոշման համար անհրաժեշտ է իմանալ քարշային օրգանը

շարժման մեջ դնող քարշային ուժի մեծությունը: Այդ ուժի մեծությունը որոշելու համար կատարում են փոխակրիչի քարշային հաշվարկ, որի համար կիրառում են փոխակրիչի եզրագծի շրջանցման եղանակը և որոշում ճիգի մեծությունը քարշային օրգանի բնորոշ կետերում: Դրա համար փոխակրիչի եզրագիծը բաժանում են համանման դիմադրության ուժեր ունեցող տեղամասերի, այնուհետև քարշային օրգանի շարժման ուղղությամբ եզրագիծը շրջանցելով որոշվում է դիմադրության ուժերը նրա բնորոշ կետերում (նկ.3.4): Հաշվարկը սկսում են տանող թմբուկից (աստղանիվից, ճախարակից) քարշային օրգանի հեռացող կետից 1, որտեղ ճիգի մեծությունն է S1 : Ճիգի մեծությունը քարշային օրգանի տվյալ կետում որոշում են հատևյալ կարգով. եզրագծի i  1 կետի ճիգը` Si1 , հավասար է նախորդ i կետի ճիգին` Si գումարած i և i  1 կետերի միջև գտնվող տեղամասի դիմադրության ուժերը Wi ...i 1

S i  1  S i   Wi...i 1

i  1,2,..., n :

(3.24)

Փոխակրիչի բոլոր ո տեղամասերի համար կիրառելով (3.24) հավասարումը գտնում են փոխակրիչի եզրագծի բոլոր բնորոշ կետերում քարշային օրգանում ճիգերի մեծությունները: Հաշվարկների արդյունքում ստացվում են S1 , S 2 ,..., S n ճիգերի մեծությունները: Այնուհետև որոշվում է քարշային ուժը` P , որը իրենից ներկայացնում է վերջնական S n և սկզբնական S1 ճիգերի տարբերությունը` n

P  S n  S 1 W¹  W i ...i 1 ,Ն

(3.25)

i 1

որտեղ W¹ ‐ շարժման դիմադրության ուժն է տանող թմբուկում (աստղանիվում): Փոխակրիչի շարժաբերի էլեկտրաշարժիչի հզորությունը կլինի`

W

i ...i 1 P V i 1 N  V , կՎտ , 1000 1000

(3.26)

որտեղ P -ն քարշային կամ շրջանագծային ուժն է, Ն, V -ն քարշային օրգանի արագությունը, մ/վ,  -ն շարժաբերի Օ.Գ.Գ.-ն: Հաշվարկի արդյունքները դիդակտիկ դարձնելու համար այն ներկայացնում են գրաֆիկական տեսքով (նկ.3.4.ա): Դրա համար բնորոշ կետերի ճիգերի մեծությունները որոշակի մասշտաբով տեղադրում են փոխակրիչի եզրագծի համապատասխան կետերում օրդինատների առանցքի ուղղությամբ և միացնում իրար ուղիղ գծերով ու կորագծերով: Նույնը կատարվում է նաև քարշային օրգանի փռվածքի վրա: Աբսցիսների առանցքի վրա որոշակի մասշտաբով տեղադրվում է քարշային օրգանի փռվածքը, իսկ օրդինատների առանցքի վրա ճիգերի մեծու– թյունները (նկ.3.4.բ): Այդպիսի գրաֆիկներին հաճախ անվանում են քարշային օրգանում ճիգերի դիագրամմա:

Նկ.3.4.Փոխակրիչի հաշվարկային սխեմա և քարշային օրգանում ճիգերի դիագրամա. ա-փոխակրիչի հաշվարկային սխեմա և քարշային օրգանում ճիգերի դիագրաման ուրվագծի վրա, բ- ճիգերի դիագրաման քարշային օրգանի փռվածքի վրա:

ԳԼՈՒԽ 4. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՈՎ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ

4.1. ԺԱՊԱՎԵՆԱՅԻՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ

4.1.1. ԺԱՊԱՎԵՆԱՅԻՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Ժապավենային փոխակրիչները լայնորեն օգտագործվում են տնտեսության շատ ճյուղերում` շինարարության, արդյունաբերության, գյուղատնտեսության մեջ`շնորհիվ շահագործական բարձր հատկությունների: Նրանք նախատեսված են սորուն, մանրակտոր և հատային բեռները կարճ և միջին հեռավորությունների վրա փոխադրելու համար: Լինում են հորիզոնական և թեքադիր, ստացիոնար վերատեղակայվող և շարժական (նկ.4.1):

Նկ. 4.1 Ժապավենային փոխակրիչի սխեմաներ. ա-ստացիոնար; բ-վերատեղակայվող; գ-շարժական 1-պարապընթաց թմբուկ, 2-բեռնման հարմարանք; 3-ժապավեն; 4 և 5 հենարանային հոլովակներ; 6- բեռնաթափման հարմարանք; 7-տանող թմբուկ; 8- շարժաբեր; 9- ձգող հարմարանք; 10-ծանրոց:

Գյուղատնտեսության մեջ ժապավենային փոխակրիչներն օգտագործվում են հացահատիկի, արմատապալարապտուղների պահեստներում, անասնաբուծական ֆերմաներում` կերերի բաշխման համար, թռչնաբուծական ֆաբրիկաներում` ձվերի հավաքման համար, կերախոհանոցներում` տեխնոլոգիական գծերում որպես սարքավորումների բաղկացուցիչ մաս` բեռնման, փոխադրման, բեռնաթափման աշխատանքներ կատարելու համար և այլն: Ժապավենային փոխակրիչը (նկ.4.1.ա) բաղկացած է պարապընթաց թմբուկից 1, բեռնման հարմարանքից 2, ժապավենից 3, հենարանային հոլովակներից 4, 5, բեռնաթափման հարմարանքից 6, տանող թմբուկից 7, շարժաբերից 8, ձգող հարմարանքից 9 և ծանրոցից 10: Փոխակրիչի հիմնական հանգույցը ճկուն անվերջ ժապավենն է, որի արժեքը կազմում է փոխակրիչի արժեքի մոտ 40...50%: Ժապավենը հենվում է հենարանային հոլովակների վրա և շարժման մեջ է դրվում տանող թմբուկի և ժապավենի միջև առաջացող շփման ուժերի շնորհիվ: Տանող թմբուկի ու ժապավենի միջև անհրաժեշտ շփման ուժ (շրջանագծային կամ քարշային ուժ) ստանալու համար ձգող հարմարանքով ժապավենում ստեղծվում է նախնական ձգվածություն: Բեռը փոխադրվում է ժապավենի վերին ճյուղով և բեռնաթափումը կատարվում է միշտ տանող թմբուկի մոտ: Փոխակրիչի թեք մասի թեքության անկյան մեծությունը պայմանավորվում է բեռի ֆիզիկամեխնիկական հատկություններով (կտորավորության աստիճանով, բնական թեքության անկյունով, խոնավությամբ): Օրինակ` հացահատիկ տեղափոխելիս թեքության անկյունը կարող է կազմել մինչև 200, կարտոֆիլ տեղափոխելիս` 120, ավազի համար 15...240 և այլն: Ստացիոնար փոխակրիչները տեղակայվում են մեկ տեղում և ապահովում են տվյալ արտադրության (կերախոհանոց, պահեստ, ալրաղաց և այլն), որոշակի գործընթաց: Ստացիոնար փոխակրիչների երկարությունը կարող է կազմել 4...100մ և ավել:

Շարժական ժապավենային փոխակրիչները (նկ.4.1.գ) կարելի է տեղափոխել համեմատաբար մեծ հեռավորությունների վրա, որի համար նրանք ունեն հենարանային անիվներ: Նրանք հեշտությամբ հարմարեցվում են տեղի պայմաններին համապատասխան բեռնման, բեռնաթափման աշխատանքներ կատարելու համար: Երկարությունը կարող է կազմել 10...15մ: Վերատեղակայվող ժապավենային փոխակրիչները (նկ.4.1.բ) հենարանային անիվներ չունեն և տեղից տեղ տեղափոխվում են ոչ մեծ հեռավորության վրա, տվյալ արտադրական կառույցի սահմաններում: Շարժական ժապավենային փոխակրիչներում շարժաբեր և ձգող կայանքները տեղակայվում են իրար մոտ: Բացի այդ նրանք ունեն երկարության և բարձրության փոփոխման, ձեռքի շարժաբերմամբ մեխանիզմներ: Արդյունաբերության կողմից թողարկվում են ЛТ-6, ЛТ-10, ЗТ-8,5 և СРТ-2 ժապավենային փոխակրիչներ, որոնց տեխնիկական բնութագիրը բերված է աղյուսակ 4.1-ում:

Աղյուսակ 4.1

Շարժական ժապավենային փոխակրիչների տեխնիկական բնութագիրը Մակնիշը

Արտադրողականությունը, տ/ժ

Շարժիչի հզորությունը, կՎտ

ЛТ-6 ЛТ-10 ЗТ-8,5 СРТ-2

100/50

3,0 4,0 4,5 4,5

Եզրաչափքերը, մմ Երկարությունը

Լայնությունը

Բարձրությունը

10200

4500/2000 2300/1450

6200..10000

Թեքության աստիճանը, աստ 11...23

Զանգվածը, կգ

4.1.2. ԺԱՊԱՎԵՆԱՅԻՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Ժապավենային փոխակրիչի հաշվարկի համար որպես ելակետային տվյալներ են` փոխակրիչի արտադրողականությունը, եզրագիծը` բարձման ու բեռնաթափման տեղամասերով, թեքության անկյունը  , հորիզոնական և թեք տեղամասերի երկարությունները, փոխադրվող բեռի անվանումը, աշխատանքի պայմանները: Ժապավենային փոխակրիչի հաշվարկը հանգում է հոլովակավոր հենարանային հարմարանքների ընտրությանը, ժապավենի լայնության ու բելթինգի շերտերի թվի, շարժաբերի էլեկտրաշարժիչի հզորության ու ռեդուկտորի փոխանցման թվի որոշմանը, ձգող կայանի տեսակի ընտրությանն ու հաշվարկին: Ժապավենի լայնության հաշվարկը: Ժապավենի լայնությունը սորուն, մանրակտոր բեռներ փոխադրելիս որոշում են օգտվելով փոխակրիչի արտադրողականության բանաձևից (3.4): Q  3,6  F V   , տ/ժ Ժապավենի վրա փոխադրվող սորուն բեռի ընդլայնական հատույթի մակերեսի մեծությունը F կախված է ժապավենի լայնությունից, հենարանային հոլովակների տեսակից, ծայրային հոլովակների թեքության անկյունից, բեռի կտորավորության աստիճանից: Բեռի ընդլայնական հատույթը տարբեր հոլովակավոր հենարանների համար ունի հետևյալ տեսքը (նկ.4.2): Բազմաթիվ փորձերից պարզվել է, որ շարժման ժամանակ սորուն բեռի մակերևույթը պարաբոլաձև է: Սակայն արտադրողականության հաշվարկի ժամանակ, պարզության համար, այդ ձևը փոխարինվում է եռանկյունաձևի, պայմանով, որ նրանց մակերեսները լինեն հավասար: Գործնականորեն սահմանվել է, որ բեռի ընդլայնական հատույթի հիմքի լայունությունը` b  0,8B , հենարանային հոլովակների թեքության անկյունը` երկհոլովակի համար

   20 և 30 (նկ.4.2.բ), 36 (նկ.4.2.գ):

ճոռաձևի

համար`

   30

Նկ. 4.2. Սորուն բեռի ընդլայանկան հատույթը. ա-ուղիղ հենարանային հոլովակի համար, բ- երկհոլովակի համար, գ-ճոռաձև հոլովակային հենարանի համար: Ընդունելով, որ շարժման ժամանակ բեռի բնական թեքության անկյունը 1  0,350 (տես գլուխ 1. §1.2) հաշվարկենք բեռի ընդլայնական հատույթի մակերեսը` ա) ուղիղ հենարանային հոլովակի համար(նկ.4.2.ա)

F  0,25b 2 tg1  0,16 B 2 tg 0,35 0 

(4.1)

բ)երկհոլովակի համար, (նկ.4.2 բ) F  F1  F2  0,25b 2 cos 2    tg 0,35 0   0,5 sin   





(4.2) 0,16 B 2 cos 2    tg 0,35 0   0,5 sin   գ) ճոռաձև հենարանային հոլովակների համար (նկ.4.2.գ)





  2 F  F1  F2  0,25b cos    1  cos     b     2   tg 0,35 0   tg   2 tg   b  

(4.3)

Եթե փոխակրիչը ունի թեք տեղամաս, ապա անհրաժեշտ է ընդլայնական հատույթի մակերեսի մեծությունը բազմապատկել cÃ գործակցով, որը հաշվի է առնում մակերեսի փոքրացումը թեքության  անկյունից կախված: Հաշվարկների համար cÃ ‐ի արժեքը

  -ից կախված բերված է աղյուսակ 4.2-ում:

Աղյուսակ 4.2 cÃ գործակցի արժեքը  անկյունից կախված



0…10

cÃ

1,0

10…15

15…20

0,95

20…25

0,9

0,85

Ընդունելով    30 ,   0,4 B և տեղադրելով այդ արժեքները (4.2) և (4.3) բանաձևերի մեջ կստանանք` երկհոլովակի համար բեռի ընդլայնական հատույթի մակերեսը F  B 2 0,12cÃ tg 0,35 0   0,04 (4.4) 





Ճոռաձև հոլովակավոր հենարանի համար`

F  B 2 0,16cÃ tg 0,35 0   0,0435

(4.5)

Տեղադրելով ընդլայնական հատույթի մակերեսի որոշման համար ստացված արտահայտությունները արտադրողականու– թյան բանաձևի մեջ կստանանք` ա) ուղիղ հենարանային հոլովակի համար Q  3,6  0,16c Ã B 2tg 0,35 0 V  0,576c Ã B 2tg 0,35 0 V , իսկ ժապավենի լայնությունը,

B

0,576c Ãtg 0,35 0 V

, մ,

(4.6)

բ) երկհոլովակի համար

Q  3,6  B 2 0,12cÃ tg 0,35 0   0,04V ,

ժապավենի լայնությունը`

B

Q 0,432cÃtg 0,350   0,144V , մ,

գ) ճոռաձև հոլովակների համար

Q  3,6  B 2 0,16cÃ tg 0,35 0   0,0435V և

(4.7)

ժապավենի լայնությունը`

B

Q 0,576cÃtg 0,350   0,157V , մ,

(4.8)

Կտորավոր բեռներ փոխադրելիս ժապավենի լայնությունը պետք է բավարարի հետևյալ պայմանին` B  2,7...3,2amax : (4.9) Հատային բեռներ փոխադրելիս, եթե բեռի լայնությունը b է, ապա ժապավենի լայնությունը B  b 1 , մ (4.10) Ժապավենի շարժման արագությունը: Ինչպես հետևում է (4.6), (4.7), (4.8) բանաձևերից, ժապավենի լայնությունը կախված է նրա շարժման արագությունից: Այն ընտրում են ելնելով փոխադրվող բեռի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններից` (խտությունից, կտորավորությունից), բեռնման ու բեռնաթափման պայմաններից, փոխակրիչի շահագործման պայմաններից և այլն: Ինչպես ցույց են տվել փորձերը և տեսական հաշվարկները նախընտրելի է փոխակրիչի արտադրողականությունը մեծաց– նել` փոքրացնելով ժապավենի լայնությունը մեծացնելով շարժ– ման արագությունը: Արագության մեծացմանը զուգընթաց փոքրանում են բոլոր հանգույցների չափերը և զանգվածը: Սակայն միշտ չէ, որ արագության մեծացումը բերում է դրական արդյունքների: Հաճախ մեծ արագության պայմաններում փոխադրվող բեռը թափվում է ժապավենի վրայից: Փորձնական եղանակով որոշվել է ժապավենի թույլատրելի արագությունները բեռի տեսակից կախված, որը բերված է աղյուսակ 4.3-ում: Ժապավենի, հաշվարկով ստացված, լայնությունը կլորացվում է մինչև ստանդարտով նախատեսված չափը: Փոխակրիչի քարշային հաշվարկ կատարելիս անհրաժեշտ է իմանալ ժապավենի մեկ մետրի զանգվածը, որը որոշվում է (2.3) բանաձևով: Հենարանային հոլովակների միջև հեռավորության մեծության ընտրությունը շատ կարևոր է, որովհետև այդ մեծությունով պայմանավորվում է ժապավենի ճկվածքի չափը:

Ժապավենի մեծ ճկվածքը բերում է շարժման դիմադրության ուժերի աճին և վերջին հաշվով` փոխակրիչի աշխատանքի հուսալիության նվազմանը: Հոլովակների միջև հեռավորությունը հիմնականում կախված է ժապավենի լայնությունից ու բեռի տեսակից: Աղյուսակ 4.3 Ժապավենի թույլատրելի արագությունն ըստ փոխադրվող բեռի տեսակի Հ/հ Բեռի անվանումը

Ցորեն, գարի, հաճար, եգիպտացորեն Արևածաղիկ (սերմեր) Եգիպտացորեն (կողրերով) Ալյուր, հացահատիկային թափոններ, համակցված կեր Թեփ Պարկով ալյուր Արկղով բեռներ

Ժապավենի արագությունը, V, մ/վ 2,.2…4,0 2,0…2,5 1,5…1,75 0,8…1,25 1,5…2,0 0,75…1,5 0,8…1,2

Հոլովակների միջև հեռավորությունը  Ñ կախված ժապավենի լայնությունից որոշվել է փորձնական ճանապարհով և բերված է աղյուսակ 4.4-ում: Բեռնման տեղամասում հոլովակների միջև հեռավորու– թյունը ընդունում են երկու անգամ փոքր բեռնավորված ճյուղի հոլովակների միջև հեռավորությունից: Քարշային հաշվարկի ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվել հենարանային հոլովակի բաշխված զանգվածը qÑ կգ/մ, որը իրենից ներկայացնում է հոլովակի պտտվող մասերի զանգվածի mÑ հարաբերությունը նրանց միջև հեռավորության  Ñ վրա:

qÑ 

mÑ ,կգ/մ: Ñ

(4.11)

Աղյուսակ 4.4 Հենարանային հոլովակների միջև հեռավորությունը  Ñ , մմ: Ժապավենի լայնությունը, մմ

Պարապընթաց ճյուղ, ուղիղ հեռանկարանային հոլովակ,  å 3000…4500 2700…4000 2400…3600 2100…3300 1800…3000

Բեռնված ճյուղ, ճոռաձև հենարանային հոլովակ,  μ 1600…2200 1400…1700 1300…1600 1250…1500 1200…1350

Հաշվարկներով որոշելով ժապավենի B լայնությունը, ժապավենի մեկ մետրի q զանգվածը, ժապավենի մեկ մետրի վրա բեռի

qμ զանգվածը և հոլովակների բաշխված qÑ զանգվածը

կատարում են փոխակրիչի քարշային հաշվարկ: Ժապավենային փոխակրիչի քարշային հաշվարկը Ժապավենային փոխակրիչի քարշային հաշվարկը կատար– վում է ժապավենի բնորոշ կետերում ճիգերի մեծությունները որոշելու համար: Օգտագործելով գլուխ 3-ում շարադրված դիմադրությունների հաշվարկման մեթոդիկան ժապավենային փոխակրիչի քարշային հաշվարկը կատարենք նկ.4.3-ում բերված սխեմայի համար: Այդ նպատակով փոխակրիչի եզրագիծը /կոնտուրը/ բաժանվում է համանման դիմադրության ուժեր ունեցող տեղամասերի և դրանք համարակալվում են` տեղամաս (1…2), տեղամաս (2…3); (3…4); (4…5); (5…6) և (6…1): Ժապավենի շարժման ուղղությամբ փոխակրիչի եզրագիծը շրջանցվում է և համապատասխան տեղամասում որոշվում են

ժապավենի շարժման դիմադրության ուժերը: Հաշվարկը սկսվում է տանող թմբուկից ժապավենի հեռացող կետից 1, որտեղ ճիգի մեծությունը նշանակվում է S1 : Հաջորդ 2 կետում ժապավենի ճիգի հաշվարկման համար ընդունվում է հետևյալ կարգը. կոնտուրի տվյալ կետի ճիգը` Si 1 , հավասար է նախորդ Si կետի ճիգի

i...i  1 տեղամասում

Wi i 1 գումարին

/բանաձև

3.24,

պարապընթաց ճյուղի թեք դիմադրության ուժը որոշվում է`

դիմադրության գլուխ

3/:

տեղամասում

ուժերի

Ժապավենի շարժման

W1...2  (q   q ") gl ( cos  sin ), Ն,

(4.12)

որտեղ l -ը թեք տեղամասի ժապավենի երկարությունն է, մ,  -ն` հենարանային հոլովակներում գլորման դիմադրության գործակիցը, g -ն` ազատ անկման արագացումը, մ/վրկ2: Հենարանային հոլովակներում կիրառվում են գլորման առանցքակալներ, որոնց համար դիմադրության գործակցի  արժեքը կախված շահագործական պայմաններից, բերված է աղյուսակ 4.5-ում: Աղյուսակ 4.5 Հենարանային հոլովակների դիմադրության գործակիցը Շահագործական պայմաններ Մաքուր, չոր շինություն Քիչ փոշոտ, չոր շինություն Շատ փոշոտ, չոր շինություն Բացօթյա, փոշոտ, խոնավ պայմաններ

Ուղիղ 0,018

Հենարանային հոլովակներ Երկհոլովակ Ճոռաձև 0,019 0,02

0,022

0,024

0,025

0,03

0,033

0,035

0,038

0,04

Ժապավենի պարապընթաց ճյուղի (1…2) ուղիղ տեղամա– սում շարժման դիմադրության ուժը որոշվում է հետևյալ բանաձևով` (4.13) W 1...2  (q   q " ) gl  , Ն, իսկ թեք (2…3) տեղամասում` հետևյալ բանաձևով`

W 2...3  (q   q ") gl 2  cos  sin  ,

(4.14)

որտեղ l 2 -ը փոխակրիչի ուղիղ տեղամասի ժապավենի երկարությունն է, մ: Պարապընթաց թմբուկի (3...4) տեղամասում դիմադրության ուժը որոշվում է հետևյալ բանաձևով: W3...4    S 3 (4.15) Ժապավենի բեռնավորված ճյուղի թեք տեղամասում շարժման դիմադրության ուժը որոշվում է հետևյալ բանաձևով` W  (q μ  q   q ' )  g  l 1 ( cos   sin  ), Ն: (4.16) Ժապավենի բեռնավորված ճյուղի (5...6) ուղիղ տեղամասում շարժման դիմադրության ուժը որոշվում է հետևյալ բանաձևով` W μ  (q μ  q  q ' )  g  l 1 , Ն: (4.17) որտեղ l 1 ‐ը թեք տեղամասում ժապավենի երկարությունն է: Քարշային հաշվարկի արդյունքում ստացվում է ժապավենի վրավազ ճյուղի` առավելագույն ճիգի (Sառ.), որը նույն S 6 ճիգն է և հեռացող ճյուղի ճիգի ( S1 ) միջև կապը հետևյալ տես-քով Sառ. = A1S1.+B1 (4.18) որտեղ A1 , B1-ը` թվային գործակիցներ են, որոնք ստացվում են հաշվարկների արդյունքում: Ստացվում է երկու անհայտով (Sառ. և S1) մեկ հավասարում: Խնդիրը լուծելու համար օգտվում են այն հանգամանքից, որ քարշային ուժը տանող թմբուկից ժապավենին փոխանցվում է շփման ուժերի շնորհիվ, ուստի Sառ. և S1 ճիգերի միջև կապն արտահայտվում է Էյլերի հայտնի բանաձևով` Sառ. = S1 e  , որտեղ e -ն բնական լոգարիթմի հիմքն է,

(4.19)

 -ն` ժապավենի և թմբուկի միջև շփման գործակիցը,  -ն` ժապավենի ընդգրկման անկյունը, ռադ.: Ժապավենի և թմբուկի միջև շփման գործակցի  մեծությունը կախված է կառուցվածքային պարամետրերից և շահագործական պայմաններից: Աղյուսակ 4.6-ում բերված են շփման գործակցի  արժեքները կախված թմբուկի նյութից ու շահագործման պայմաններից: Աղյուսակ 4.6

Շփման գործակցի  արժեքները

Թմբուկի տեսակը

Թուջե կամ պողպատյա Ռետինապատ

Շահագործման պայմանները Չոր Խոնավ Շատ խոնավ Չոր Խոնավ Շատ խոնավ

Շփման գործակիցը



0,30 0,20 0,10 0,4 0,2 0,15

Համատեղ լուծուելով (4.18) և (4.19) հավասարումները որոշվում են ժապավենի Sառ. և S1 ճիգերի մեծությունները: Ունենալով S 1 ճիգի մեծությունը հաշվարկվում են S2 , S3, … Si ճիգերը: Որոշելով ճիգերի մեծությունները փոխակրիչի բնորոշ կետերում կառուցում են քարշային օրգանի ճիգերի դիագրամմա (մեթոդիկան շարադրված է գլուխ 3.§ 3.2.3): Առավելագույն ճիգի S³é մեծությամբ հաշվարկվում է ժապավենը ըստ ամրության (2.1) բանաձևով և բելթինգի շերտերի ստացված թիվը կլորացվում է մինչև ստանդարտով նախատեսված մոտակա ամբողջ թիվը: Ձգող կայանի հաշվարկը: Իմանալով պարապընթաց թմբուկի ճոպանի վրավազ S í և հեռացող S Ñ ճյուղերում ճիգերի

մեծությունները, որը տվյալ դեպքում համապատասխանում է

և S 4 ճիգերին, հաշվարկում են թմբուկին տեղաշարժող ուժը ` PÓ.Ï.

PÓ.Ï.  S í  S Ñ , PÓ.Ï. իսկ ծանրոցի զանգվածը` G  , կգ: g

(4.20)

Փոխակրիչի շարժաբերի էլեկտրաշարժիչի հզորության որոշումը: Շարժիչի հզորությունը հաշվարկվում է (3.26) բանաձևով և ըստ հաշվարկային հզորության կատալոգից ընտրվում է nß պտուտաթվով էլեկտրաշարժիչ: Հաշվարկվում է տանող թմբուկի պտուտաթիվը ըստ ժապավենի շարժման արագության v , հետևյալ բանաձևով.

nÃ 

60  v , պտ/ր D

(4.21)

Այնուհետև հաշվարկվում է էլեկտրաշարժիչի և տանող թմբուկի միջև միջանկյալ փոխանցման (ռեդուկտորի) փոխանցման թիվը` i 

nß nÃ

և կատալոգից ընտրվում համապատասխան

ռեդուկտոր:

4.1.3 ԺԱՊԱՎԵՆԱՅԻՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ

ՕՐԻՆԱԿ Հաշվարկել ժապավենային փոխակրիչ հետևյալ ելակետային տվյալներով` արտադրողականությունը Q  60 տ/ժ, փոխադրվող բեռը`

հացահատիկ,

երկարությունը

  750 կգ/մ3,

թեք

տեղամասի

 1  8 մ, հորիզոնական տեղամասի երկա-

րությունը  2  25 մ, թեքության անկյունը   18 : Փոխակրիչի ուրվագիծը բերված է նկ.4.3-ում: 1.Հաշվարկենք ժապավենի լայնությունը: Ժապավենի բեռնավորված ճյուղի համար որպես հենարանային հոլովակներ ընտրենք երկհոլովակ տարբերակ, իսկ պարապընթաց ճյուղի համար` ուղիղ: Ժապավենի շարժման արագությունը ըստ աղյուսակ 4.2-ի ընդունում ենք V  3 մ/վ, բնական թեքության 

անկյունը` ըստ աղյուսակ 1.2-ի

  34 , cÃ  0,9

համաձայն աղյուսակ 4.1-ի: 2.Ժապավենի լայնությունը հաշվարկում բանաձևով

B

ենք

(4.7)

Q  0,432cÃ tg 0,35  0,144 v





 0,345Ù 0,432  0,9tg12  0,144  750  3





Ժապավենի հաշվարկով ստացված լայնության մեծությունը կլորացնում ենք ստանդարտով նախատեսված լայնությանը համապատասխան և ընդունում ենք B  0,4 մ: 3.Հաշվարկում ենք ժապավենի 1մ-ի զանգվածը (2.3) բանաձևով qÅ  10...15B  15  B  15  0,4  6 կգ/մ: 4.Աղյուսակ 4.3-ից ընտրում ենք հենարանային հոլովակների միջև հեռավորությունը ժապավենի բեռնըված ճյուղի համար`  μ  1500 մմ և պարապընթաց ճյուղի համար  å  3000 մմ: Հոլովակների պտտվող մասերի զանգվածը ընտրում ենք աղյուսակ 2.1-ից mh  10.9 կգ և mh  7,0 կգ: Հաշվում ենք ժապավենի մեկ մետրի վրա հոլովակների պտտվող մասերի

զանգվածը

համաձայն

(4.11)

բանաձևի

m  7 m 10,9 q  h   7,27 կգ/մ, q   h   2,33 կգ/մ: μ å 3 1,5

5.Հաշվում ենք փոխադրվող բեռի զանգվածը ժապավենի մեկ մետրի վրա (3.1) բանաձևով.

qμ 

Q   5,56 կգ/մ: 3,6  v 3,6  3

6.Կատարում ենք փոխակրիչի քարշային հաշվարկ, նախօրոք նրա եզրագիծը բաժանելով միատեսակ դիմադրություն ունեցող տեղամասերի` 1…2, 2..3, 3…4, 4…5, 5…6, 6…1: Ճիգերը ժապավենում համապատասխան կետերում նշանակում ենք S1 , S 2 ,..., S 6 : Որպես նվազագույն ճիգ ընդունում ենք S1 (որը այժմ անհայտ է) և ժապավենի շարժման ուղղությամբ փոխակրիչի եզրագիծը շրջանցելով, արտահայտում ենք S 2 , S 3 , S 4 , S 5 , S 6 ճիգերը S1 ‐ի միջոցով: ա/ Ճիգի մեծությունը ժապավենի 2 կետում S 2 -ը համաձայն (3.24) բանաձևի կլինի.

S 2  S1  W1...2 W1...2  qÅ  qÑ · 2  6  2,33  9,81  25  0,022  44,94 Ն: S 2  S1  44,94 Ն: հետևաբար բ/ Ճիգի մեծությունը ժապավենի 3 կետում S 3  S 2  W2...3  S1  44,94  qÅ  qÑ   g   cos   sin  



 S1  44,94  6  2,33  9,81 0,022 cos18   sin 18 

 cos818



S 3 -ը կլինի

1  cos   S1  154,6 Ü :

գ/ Ճիգի մեծությունը ժապավենի 4 կետում S 4 - ը կլինի

S 4    S3  1,06  S1  154,6  1,06S1  163,9Ü :

դ/ Ճիգի մեծությունը ժապավենի 5 կետում

S 5 - ը կլինի

S 5  S 4  W4...5  1,06 S1  163,9  qÅ   q   qμ  1  1,06 S1  163,9  6  7,27  5,56   cos   9,81  0,022 cos18   sin 18   1,06 S1  349,4Ü cos18  ե/ Ճիգի մեծությունը ժապավենի 6 կետում S 6 - ը կլինի S 6  S 5  W5...6  1,06S1  349,4  qÅ   q  qμ  g 2   g   cos   sin  





 1,06S1  349,4  6  7,27  5,56  9,81  25  0,022 

 1,06S1  451Ü Օգտգործելով (4.19) բանաձևը ստացվում է հետևյալ հավասարումների համակարգը S 6  1,06 S1  451   S 6  S1e Ընդունենք

  0.15 համաձայն աղյուսակ 4.5-ի իսկ

  180   կստանանք S 6  1,06 S1  451  0.153.14 S 6  S1e Լուծելով

համակարգը

ստացվում

S1  835,2 Ն,

S6  1336,5 Ն: Այժմ որոշենք S 2 , S 3 , S 4 և S 5 ճիգերի մեծությունները, համապատասխան արտահայտություններում տեղադրելով S1 ‐ի արժեքը:

S 2  S1  44,94  835,2  44,94  880,1 Ն S3  S1  154,6  835,2  154,6  680.6 Ն S 4  1,06S1  163,9  1,06  835,2  163,9  721,6 Ն S5  1,06S1  349,4  1,06  835,2  349,4  1234,8 Ն

S 6  1,06S1  451  1,06  835,2  451  1336,5 Ն:

7. Ըստ առավելագույն ճիգի S 6 մեծության

հաշվարկվում է

ժապավենի ամրությունը (2.1) բանաձևով և որոշվում նրանում բելթինգի շերտերի թիվը, ընդունելով գործվածքի նյութը БКНЛ65, որի k  65 ն/մմ և ամրության պաշարի գործակիցը n  10 :

n  S 6 10  1336,5   0,5 65  400 kB Ստացված թիվը կլորացնում են մինչև z  3 , քանի որ ժապա– Z

վեններում բելթինգի շերտերի թիվը 3-ից պակաս չի լինում (տես գլուխ 1.): 8. Հաշվարկենք տանող թմբուկի տրամագիծը (2.6) բանաձևով D  125z  125  3  375 մմ 9. Հաշվարկում ենք ձգող կայանի ծանրոցի զանգվածը (4.20) բանաձևով

GÍ 

S 3  S 4 680,6  721.6   142,9 կգ 9,81 g

10. Քարշային կամ շրջանագծային ուժը տանող թմբուկի վրա կլինի P  S6  S1   1336,5  835,2 1,06  531,4 Ն Էլեկտրաշարժիչի հզորությունը որոշվում է (3.26) բանաձևով

N

PV 531,4  3  1,88 կՎտ  1000  1000  0,85

Տեղադրելով ճիգերի գծային մեծությունները համապատասխան կետերում ժապավենին ուղղահայաց և դրանք միացնելով իրար կստանանք ճիգերի դիագրաման (նկ.4.3.բ): Կատալոգից ընտրում ենք, ասինքրոն եռաֆազ էլեկտրաշարժիչ, որի N  2,2 ԿՎտ և պտուտաթիվը nß  1440 պտ/ր: 10. Հաշվում ենք տանող թմբուկի պտուտաթիվը (4.21) բանաձևով

nÃ 

60  V 60  3   152,8 պտ/ր 3,14  0,375 D

Որոշում ենք ռեդուկտորի փոխանցման թիվը

i

nß nÃ



 9,43 152,8

Ռեդուկտորների կատալոգից ընտրում ռեդուկտոր VIII տարբերակ, որի i  10,35 :

ենք

PM-250

Նկ.4.3. Ժապավենային փոխակրիչի սխեմա. ա-հաշվարկային, բ- ժապավենում ճիգերի դիագրամա:

11. Ընդունելով մասշտաբ 50Ն=1մմ կառուցենք ժապավենում ճիգերի դիագրաման (նկ.4.3.բ): Ճիգերի գծային մեծությունները կլինեն համապատասխանաբար S1  835,2 : 50  16,7 մմ, S 2  880,1 : 50  17,6 մմ,

S3  680,6 : 50  13,6 մմ,

S 4  721,6 : 50  14,4 մմ,

S5  1234,8 : 50  24,7 մմ, S6  1336,5 : 50  26,7 մմ:

4.2. ՇՂԹԱՅԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ

4.2.1. ՇՂԹԱՅԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Շղթայավոր փոխակրիչները նախատեսված են սորուն, մանրակտոր, հատային բեռների փոխադրման համար: Փոխակրիչներում որպես քարշային օրգան օգտագործվում են շղթաները, իսկ որպես բանող օրգան` քերակ, շերեփ, դարակ և այլն: Բանող օրգանի տեսակից կախված լինում են շղթայաքերակավոր, թիթեղավոր, շերեփավոր, դարակավոր և այլ փոխակրիչներ (նկ.4.4): Գյուղատնտեսության մեջ լայն կիրառություն ունեն շղթայաքերակավոր փոխակրիչները, որոնք կարող են փոխադրել հացահատիկ, արմատապալարապտուղ, սիլոս, մանրված ծղոտ, խոտ, գոմաղբ և հատային բեռներ`(արկղով լոլիկ, պարկով ալյուր, թեփ, խոտի հակ և այլն): Շղթայաքերակավոր փոխակրիչները բեռի փոխադրումը կատարում են ճոռով, խողովակով կամ տախտամածի վրայով քարշ տալով: Գյուղատնտեսական նշանակության փոխակրիչներում գերազանցապես կիրառվում են եռակցված, օղակավոր շղթաներ /նկ. 4.5 ա/, կեռիկավոր շղթաներ /նկ. 4.5 բ/, համակցված շղթաներ /նկ. 4.5 գ/: Թիթեղավոր շղթաները օգտագործվում են առավել ծանրաբեռնված փոխակրիչներում: Քանդովի շղթաները /նկ. 4.5 զ/ ավելի կատարյալ են և լայնորեն օգտագործվում են կախովի փոխակրիչներում: Փոխադրող բեռի տեսակից կախված բանող օրգանը կարող է լինել քերակ, ձող, թիթեղ և այլն /նկ.4.5, է, ը, թ/: Քերակը օգտագործվում են բեռը բաժիններով փոխադրելու համար: Լինում են ուղղանկյունաձև, կիսակլոր, սեղանաձև և այլն: Պատրաստում են փայտից, ռետինից, պլաստմասսայից, պողպատից, թուջից: Ձողավոր բանող օրգանը սովորաբար կիրառում են կարտոֆիլահան մեքենաներում և արմատապտուղներ բարձող, բեռնաթափող փոխակրիչներում: Պատրաստում են կլոր հատ-

վածքով պողպատյա ձողերից: Ուղղանկյունաձև բանող օրգանը պատրաստում են փայտից, շերտապողպատց կամ անկյունակից: Կիրառվում են հիմնականում հատային բեռներ փոխադրելու համար:

³) μ)

·)

¹) ») ½) ¿)

Նկ.4.4. Շղթայաքերակավոր փոխակրիչների տեսակները. ա-շղթայաքերակավոր, բ-շղթայաձողավոր, գ-շղթայա– թիթեղավոր, դ-գոմաղբի հեռացման շղթայաքերակավոր` միակողմանի շարժումով, ե-շղթայաքերակավոր` ետընթաց համընթաց շարժումով, զ-շղթայաքերակավոր հոդակապով քերակներով, է-ձողավոր, 1-քարշային օրգան, 2-բանող օրգան, 3փոխադրվող բեռ:

Շարժաբեր կայանը կառուցվածքով նման է ժապավենային փոխակրիչի շարժաբերին: Տարբերվում է նրանով, որ ռեդուկտորի ելքի լիսեռի վրա տեղակայվում է աստղանիվ: Աստղանիվի ատամների թիվը սովորաբար ընտրվում է զույգ` շղթայում դինամիկական լարվածության նվազեցման համար: Շարժաբերը տեղակայվում է շղթայի բեռնավորված ճյուղի վերջնամասում: Փոխակրիչի հանգույցները ջարդումից ապահովելու համար շարժաբերի կառուցվածքում կիրառվում է առավելագույն մո– մենտի սահմանափակիչ ագույց:

Նկ.4.5. Քարշային շղթաներ և բանող օրգաններ. Շղթաներ. ա-եռակցված կլոր օղակ, բ-կեռիկավոր, գ- համակցված, դ-վռանահոլովակավոր, ե -գլանվակներով, զ-քանդովի: Քերակներ. է-փայտյա` ուղղանկյունաձև,ը-ռետինե, թ-եզրագծային, ժ-սկավառակաձև:

Ձգող կայանը շղթայաքերակավոր փոխակրիչներում սովորաբար պտուտակային է, որի քայլը ընդունվում է շղթայի քայլի 1,6 չափով: Շղթայաքերակավոր փոխակրիչների առավելություններն են կառուցվածքի պարզությունը, բեռնման և բեռնաթափման հնարավորությունը եզրագծի ցանկացած կետում, բեռի փոխադրումը վերին և ստորին ճյուղերով: Թերություններն են փոխադրվող բեռի վնասումը, մեծ աղմուկը, էներգիայի մեծ տեսակարար ծախսը և այլն: Աղմուկը և դինամիկան լարվածությունները նվազեցնելու համար շղթայի արագությունը սահմանափակում են մինչև 1մ/վ: Բաց առվակով (ճոռով) շղթայաքերակավոր փոխակրիչները կարող են աշխատել մինչև 450 անկյան տակ: Շղթայաքերակավոր փոխակրիչները լինում են շար-ժական և ստացիոնար: Ստացիոնար փոխակրիչները գյուղատընտեսության մեջ օգտագործում են անասնապահական ֆերմաներում գոմաղբի հեռացման համար: Արտադրության կողմից թողարկվում են ՏՍՆ-3.0Բ, ՏՍՆ-2.0Բ, ՏՍՆ-160Ա անասնաշենքից գոմաղբ հավաքող-հեռացնող տեղակայանքներ:

Նկ.4.6. ՏՍՆ-160 շղթայաքերակավոր փոխակրիչի ընդհանուր տեսքը. 1- հորիզոնական փոխակրիչ, 2- թեք փոխակրիչ, 3ղեկավարման վահանակ, 4- հորիզոնական փոխակրիչի շար– ժաբեր, 5- ձգող կայան, 6- շղթա, 7- դարձի աստղանիվներ:

ՏՍՆ-160Ա շղթայաքերակավոր փոխակրիչը (նկ.4.6) բաղ– կացած է հորիզոնական և թեք փոխակրիչներից: Հորիզոնական փոխակրիչը անասնաշենքի գոմաղբաառվակներից հավաքում է գոմաղբը և տեղափոխում թեք փոխակրիչի ընդունիչ բունկեր:Թեք փոխակրիչը այն բարձում է փոխադրամիջոցին:

Աղյուսակ 4.7 Քերիչային փոխակրիչների տեխնիկական բնութագրերը Ցուցանիշների անվանումը

ՏՍՆ-2, ՕԲ

Արտադրողականությունը, տ/ժ Փոխակրիչների արագությունը, մ/վ. հորիզոնականի թեքի Շարժաբերի էլեկտրաշարժիչի հզորությունը, կՎտ. հորիզոնականի թեքի Թեք փոխակրիչի տեղակայման անկյունը/ ոչ ավելի/ աստիճան Քերիչի չափսերը, մմ Շղթայի քայլը, մմ Քերիչների քայլը, մմ Շղթայի առավելագույն թույլատրելի երկարությունը, մ Փոխակրիչի զանգվածը, կգ. հորիզոնականի թեքի

Փոխադրիչներ

ՏՍՆ-3, ՕԲ

ՏՍՆ-160

4,0-5,5

4,5

0,19 —

0,19 0,72

0,18 0,72

4,0 2,2

290x70x40

250x56x36

270 x60 x40

—

Գոմաղբ հավաքող հեռացնող փոխակրիչների տեխնիկական բնութագրերը բերված են աղյուսակ 4.7-ում: Կերախոհանոցում օգտագործվող շղթայաքերակավոր ՏՍ-40Մ փոխակրիչը (նկ.4.7) նախատեսված է պատրաստի կե– րախառնուրդը կերաբաշխիչներ կամ փոխադրամիջոցներ բար– ձելու համար: Հիմնական հանգույցներն են` բեռնաթափման հարմարանքը 1, շարժաբերը 2, միջանկյալ կարճ 3 և երկար 4 սեկցիաները, բեռնման հարմարանքը 5, բունկերը 6, քարշային շղթան քերակներով 7, տախտամածը 8:

Նկ.4.7. Շղթայաքերակավոր ՏՍ-40Մ փոխակրիչ. 1- բեռնաթափման հարմարանք, 2- շարժաբեր, 3,4- միջանկյալ կարճ և երկար սեկցիաներ, 5- բեռնման հարմարանք, 6- բունկեր, 7- քարշային շղթան քերակներով, 8- տախտամած: Պատրաստի կերախառնուրդը լցվում է բունկերի մեջ, այնուհետև քերակները պատյանի միջով բարձրացնում են այն և բեռնաթափման հարմարանքից բեռնում փոխադրամիջոցը: Նույնանման կառուցվածք ունեն նաև ՏՍ-40Ս և ՏՍ-40Կ փոխակրիչները, որոնց տեխնիկական բնութագիրը բերված է աղյուսակ 4.8-ում:

Աղյուսակ 4.8 Շղթայաքերակավոր փոխակրիչների տեխնիկական բնութագիրը Ցուցանիշ Արտադրողականություն, տ/ժ

Մակնիշ ТС‐40Մ

ТС‐40Ս

ТС‐40Կ

228,6

1,16 38,1 3,0

0,31 38,1 1,5

0,38 38,1 1,5

6155X675X1925

7440X680X1450

Քերակի լայնությունը, մմ Քերակի բարձրությունը, մմ Քերակի քայլը, մմ Շղթայի շարժման արագությունը, մ/վ Շղթայի քայլը, մմ Էլեկտրաշարժիչի հզորությունը, կՎտ Շարժիչի պտուտաթիվը, պտ/ր Եզրաչափքերը, մմ Զանգվածը, կգ

4.2.2. ԴԻՆԱՄԻԿԱԿԱՆ ԲԵՌՆՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՇՂԹԱՅՈՒՄ

Շղթայաքերակավոր փոխակրիչների աշխատանքի առանձ– նահատկությունը կայանում է նրանում, որ տանող աստղանիվը հաստատուն անկյունային արագությամբ պտտվելիս շղթան շարժվում է անհավասարաչափ, որի հետևանքով նրանում առաջանում են զգալի դինամիկական բեռնվածություններ: Դա բացատրվում է նրանով, որ աստղանիվը իրենից ներկայացնում է բազմանկյուն և շղթայի օղակը նրա վրա շարժվում է ոչ թե շրջանագծով այլ բազմանկյան կողմերով: Դիտարկենք շղթայի և աստղանիվի համատեղ պտույտը, երբ աստղանիվի ատամների քանակը փոքր է (նկ.4.8)

Նկ. 4.8. Աստղանիվի և շղթայի շարժման արագությունների որոշման սխեմա: Վեցանկյուն աստղանիվը  հաստատուն անկյունային արագությամբ պտտվելիս շղթայի հոդակապի գծային արագու– թյունը 3 կետում կլինի V= R և ուղղված այդ կետում շրջանագծի շառավղին ուղղահայաց: Հաշվի առնելով, որ   t , այդ արա– գության պրոյեկցիաները x և y առանցքների վրա կլինեն` Vx  R cost և V y  R sin t (4.22) որտեղ  -ն աստղանիվի անկյունային արագությունն է, վ-1,

R -ը՝ աստղանիվի սկզբնական շրջանագծի շառավիղը, մ, t -ն՝ ընթացիկ ժամանակը: Շղթայի արագացումը x առանցքի ուղղությամբ կլինի. .

j x  V x   2 R sin t

(4.23)

Աստղանիվի բնութագրիչ 1, 2, 3 կետերի համար պտտման անկյան մեծությունը կլինի. 1  t1   , 2  t2  0 3  t3   : Տեղադրելով  անկյան մեծությունները (4.23) բանաձևում կստանանք շղթայի արագացումը x առանցքի ուղղությամբ բնութագրիչ կետերում

j1 x   2 R sin  , j2 x  0 j3 x   2 R sin  ,:

Այսպիսով աստղանիվը հաստատուն արագությամբ 2 անկյունով պտտվելիս շղթան 2...3 տեղամասում շարժվում է արագացումով, իսկ 3…1 տեղամասում` դանդաղումով (արագացումը բացասական է): Գրաֆիկում (նկ.4.8.) ցույց է տրված շղթայում ճիգի S փոփոխությունը կախված աստղանիվի պտտման անկյունից: Գրաֆիկից երևում է, որ երբ շղթայի հետ կառչման մեջ գտնվող ատամը 3 կետից հասնում է 1 կետը ճիգի մեծությունը շղթայում կազմում է S1  S  mj : Այդ նույն ժամանակում աստղանիվի նոր ատամը կառչման մեջ է մտնում շղթայի հետ 2 կետում և շղթայում կառաջանա S 2  S  mj ճիգ: Այսպիսով շղթան կգտնվի դինամիկական բեռնվածության տակ, որի մեծությունը կլինի S ¹  S 2  S1  2m  j , որտեղ m - ը փոխակրիչի շարժվող մասերի և փոխադրվող բեռի զանգվածն է: Շղթայի առավելագույն բեռնվածությունը կլինի (4.24) S ³é  S  S ¹ որտեղ S - շղթայում առավելագույն ճիգն է, որը որոշվում է փոխակրիչի քարշային հաշվարկով:

4.2.3. ՇՂԹԱՅԱՔԵՐԱԿԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Շղթայաքերակավոր փոխակրիչների նախագծման համար որպես ելակետային տվյալներ տրվում են` արտադրողա– կանությունը Q տ/ժ, փոխակրիչի եզրագիծը, բեռի փոխադրման հեռավորությունը` L , մ, փոխակրիչի թեքության անկյունը  , բեռի անվանումը: Նախագծման ընթացքում լուծվում են հետևյալ հիմնական խնդիրները` քարշային օրգանի արագության ընտ– րումը, ճոռի հիմնական չափերի` լայնության B և բարձրության h , որոշումը, փոխակրիչի քարշային հաշվարկը, շղթայի ըստ ամրության հաշվարկը և քայլի t ընտրությունը, էլեկտրա– շարժիչի հզորության N և ռեդուկտորի փոխանցման թվի i հաշ– վարկը: Քերակի բարձրությունը և լայնությունը որոշելու համար օգտվում են արտադրողականության բանաձևից (3.5), որն ունի հետևյալ տեսքը 

Q  3,6

i V , a

որտեղ i -ն երկու հարևան քերակների միջև փոխադրվող բեռի a -ն` դրանց միջև հեռավորությունը, մ: Քե– ծավալն է, մ3, րակների միջև գտնվող բեռի ծավալը կարելի է որոշել` օգտվելով ճոռում քերակներով բեռի փոխադրման սխեմայից (նկ.4.9):

Նկ. 4.9. Քերակներով բեռի փոխադրման սխեմա:

i  B  h  a   C մ3 (4.25) որտեղ B -ն ճոռի լայնությունն է, մ, h -ը` բարձրությունը, մ,  -ն` լցման գործակիցը: Լցման գործակիցը ցույց է տալիս, թե քերակների միջև ծավալի որ մասն է լցված բեռով` լավ սորուն

բեռների համար

  0,5...0,6 և վատ սորուն բեռների համար

  0,7...0,8 , C ‐ն՝ գործակից, որը հաշվի է առնում ճոռում բեռի շերտերի բարձրության փոքրացումը փոխակրիչի թեքության  անկյունից կախված, որի արժեքները բերվում են աղյուսակ 4.9ում: Աղյուսակ 4.9 C գործակցի արժեքները փոխակրիչի թեքության  անկյունից կախված Բեռ

Գործակից С-ի արժեքը 0°

10°

20°

30°

35°

1,00

0,85

0,65

0,50

Վատ սորուն, կտորավոր 1,00

1,00

0.75

0.60

Լավ սորուն

Տեղադրելով (4.25) հավասարումից i -ի արժեքը արտադրողականության բանաձևի մեջ կստանանք` Q  3,6BhvC (4.26) Ստացված բանաձևում անհայտ են ճոռի բարձրությունը h և լայնությունը B: Շղթայաքերակավոր փոխակրիչների նախա– գծման, պատրաստման և շահագործման փորձը ցույց է տվել, որ փոխակրիչը ստացվում է օպտիմալ չափերի, երբ

k1 

B  2,4...5 : h

Տեղադրելով B  k  h (4.26) արտահայտության մեջ կարելի է որոշել ճոռի բարձրությունը հ հետևյալ բանաձևով.

h

Q , մ: 3,6  k1C  v

(4.27)

Շղթայի շարժման արագության մեծությունը ընտրվում է հաշվի առնելով հետևյալ գործոնները` բեռի տեսակը, կտորայնությունը, փոխակրիչի արտադրողականությունը: Շղթայի շարժման երաշխավորվող արագությունը բեռի տեսակից կախված բերվում են աղյուսակ 4.10-ում:

Աղյուսակ 4.10 Շղթայի շարժման արագությունը բեռի տեսակից կախված Շղթայի արագությունը` V, մ/վրկ

Բեռի անվանումը Հացահատիկ, խոտ, սիլոս, թեփ, ալյուր, կարտոֆիլ, գոմաղբ և այլն Տորֆ, փայտի տաշեղ, սոդա, կավիճ և այլն Կիր, կավ, գիպս, ցեմենտ, մոխիր և այլն Ավազ, հող, անտրացիտ, բետոն և այլն

0,5…1,0 0,6…1,4 0,4…0,8 0,2…0,6

Շղթայում առավելագույն ճիգի որոշման համար կատարվում է քարշային հաշվարկ, օգտվելով գլուխ 3-ում շարադրված մեթոդիկայից: Փոխակրիչի եզրագիծը բաժանվում է համանման դիմադրություն ունեցող տեղամասերի և հաշվարկվում յուրաքանչյուր տեղամասում շղթայի շարժման դիմադրության ուժը: Հաշվարկը սկսվում է տանող աստղանիվից` շղթայի հեռացող կետից: Շղթայաքերակավոր փոխակրիչների նորմալ աշխատանքի համար շղթայի նախնական ձգվածության մեծությունը` ընտրվում է Sնվ=1000...3000 Ն սահմաններում: Այնուհետև հաշվարկվում է շղթայի մեկ մետրի զանգվածը. qß  k 2 B , կգ/մ, (4.28) որտեղ qß -ն շղթայի (քերակների հետ միասին) մեկ մետրի զանգվածն է, k2 -ը` գործակից. մեկ շղթայով փոխակրիչների համար

k2 =90...120կգ/մ2, երկշղթա փոխակրիչների համար

k2 = 150...250կգ/մ2: Հաշվարկվում է փոխակրիչի մեկ մետրի վրա փոխադրվող բեռի զանգվածը. Q , կգ/մ: q 3,6V

Շղթայի պարապընթաց ճյուղում ճիգի մեծությունը որոշում են օգտագործելով (3.9) բանաձևը

Så =SÝí. + qß  g  L   f cos  sin  , Ն, (4.29) որտեղ Så –ն շղթայի պարապընթաց ճյուղում ճիգի մեծությունն է, Ն, SÝí. – ն` շղթայում նվազագույն նախնական ճիգը, Ն, L -ը` փոխակրիչի շղթայի պարապընթաց ճյուղի երկարությունը, մ, f -ը` շղթայի և տախտամածի միջև շփման գործակիցը,  -ն` փոխակրիչի թեքության անկյունը, g -ն` ազատ անկման արա– գացումը, մ/վրկ2: Պարապընթաց աստղանիվից շղթայի հեռացող կետում ճիգի մեծությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով` S h    Så, Ն , որտեղ

S h -ն շղթայում ճիգի մեծությունն է աստղանիվից

հեռացող կետում, Ն,

 -ն` աստղանիվի հանգույցում դիմադ–

րության գործակիցը,   1,04...1,06 : Շղթայի բեռնավորված ճյուղում ճիգի մեծությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով` Sμ = S h  q ß  g  L   f cos  sin   

 q  g  L   f1 cos   sin   k å  , Ն,

(4.30)

որտեղ Sμ -ն շղթայի բեռնված ճյուղի ճիգի մեծությունն է տանող աստղանիվի մոտ, Ն,

f1 -ը` փոխադրվող նյութի և տախտամածի

միջև շփման գործակիցը, k å-ն` գործակից, որը հաշվի է առնում բեռի և ճոռի պատերի միջև շփման ուժը, k å= 0,25...0,4: Շարժաբերի տանող աստղանիվի քարշային (շրջագծային) ուժի մեծությունը` P =  (Sμ ‐ SÝí), Ն: (4.31) Շարժաբերի էլեկտրաշարժիչի հզորությունը որոշվում է (3.26) բանաձևով: Ըստ առավելագույն ճիգի մեծության` հաշվարկվում է շղթան (2.4) բանաձևով և կատալոգից ընտրվում է շղթա և նրա քայլը t : Հաշվարկվում է աստղանիվի սկզբնական շրջանագծի տրամա– գիծը D և պտուտաթիվը n համապատասխանաբար (2.7) և (4.21) բանաձևերով, ու ռեդուկտորի փոխանցման թիվը i :

4.2.4.ՇՂԹԱՅԱՔԵՐԱԿԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ

ՕՐԻՆԱԿ Ըստ նկ.4.10ա-ում ներակայացված սխեմայի հաշվարկել շղթայաքերակավոր փոխակրիչ: Փոխակրիչի արտադրողա– կանությունը Q  12 տ/ժ, թեքության անկյունը   23 , փո– խադրվող բեռը կարտոֆիլ, փոխադրման հեռավորությունը L  8 մ: 1. Հաշվարկենք փոխակրիչի ճոռի չափերը` բարձրությունը h և լայնությունը B (4.27) բանաձևով. 

h h

Q , 3,6  k  C     V

 0,052 մ : 3,6  4  0,9  0,8  700  0,6

Հաշվարկով ստացված բարձրությունը կլորացնում ենք մինչև

h  50 մմ:

2. Հաշվարկում ենք ճոռի լայնությունը.

B  k  h  4  50  200 մմ,

իսկ քերակի լայնությունը`

Bù  0,85  200  170 մմ : 3. Որոշում ենք փոխակրիչի շարժվող մասերի և բեռի զանգվածը շղթայի մեկ մետրի վրա: Ընդունում ենք մեկ շղթայով փոխակրիչ, որի համար k ß  90 կգ/մ2: Օգտագործելով (4.28) բանաձևը գտնում ենք շարժվող մասերի 1մ-ի զանգվածը qß  k ß  Bù  90  0,17  15,3 կգ/մ: Բեռի զանգվածը փոխակրիչի մեկ մետրի վրա կլինի.

q

Q   5,6 կգ/մ: 3,6V 3,6  0,6

Նկ. 4.10. Շղթայաքերակավոր փոխակրիչի սխեմա. ա-հաշվարկային սխեմա, բ-շղթայում ճիգերի դիագրամա:

Բեռների հիմնական բնութագրերի աղյուսակից վերցնում ենք կարտոֆիլի համար`   700 կգ/մ3, f  0,76 , իսկ աղյուսակ

4.3-ից V  0,6 մ/վ, ընդունում ենք k  4 ,   0,8 : 4. Կատարենք փոխակրիչի քարշային հաշվարկ: Դրա համար փոխակրիչի եզրագիծը բաժանում ենք միանման դիմադրություն ունեցող տեղամասերի` դրանք են 1...2 , 2...3 , 3...4 և 4...1 (նկ.4.10): Շղթայում ճիգերի մեծությունները համապատասխան կետերում նշանակենք S1 , S 2 , S 3 և S 4 : Նախնական ճիգը եզրագծի 1 կետում ընդունենք S1  S Ýí  1000 Ն: Ճիգերի մեծությունները շղթայում փոխակրիչի եզրագծի բնորոշ կետերում համաձայն (4.29), (4.21), (4.30) բանաձևերի կլինեն. S 2  S1  W1...2  S1  q 2  g   1000  15,3  9,81

L  f cos   sin    cos 





0,25  cos 23   sin 23   791,1Ü  cos 23

S 3    S 2  1,06  791,1  838,6Ü

S 4  S 3  W3...4  S 3  q1  g

L  f cos   sin    cos 

L  f1 cos   sin   kå   cos   838,6  15,3  9,81 0,25 cos 23  sin 23   cos 23  5,6  9,81 0,76 cos 23  sin 23  0,4  2359,2 Ü : cos 23 5.Հաշվի առնելով, որ S³é  S 4  2359,2Ü որոշում ենք շղթան  qg









խզող ուժի մեծությունը S Ë½ համաձայն (2.4) բանաձևի, ընդու– նելով ամրության պաշարի գործակիցը n  7 ,

S Ë½  n  S ³é  7  2359,2  16514,4 Ն Շղթաների կատալոգից ըստ խզող ուժի մեծության ընտրում ենք շղթա М20(ԳՕՍՏ588-81), քայլը t  120 մմ: 6. Որոշում ենք տանող աստղանիվի քարշային ուժը

P   S 4  S1   1,062359,2  1000  1440,8 Ն 7.Հաշվարկում ենք փոխակրիչի շարժաբերի շարժիչի հզորությունը համաձայն (3.26) բանաձևի.

էլեկտրա–

1440.8  0,6 P V   1,08 կՎտ 1000   1000  0,8 Էլեկտրաշարժիչների կատալոգից ընտրում ենք N  1,2 կՎտ հզորությամբ և n 2  930 պտ/րոպ պտուտաթվով եռաֆազ

N

ասինքրոն շարժիչ: 8.Հաշվարկում ենք տանող աստղանիվի սկզբնական շրջանագծի տրամագիծը (2.7) բանաձևով, ընդունելով աստ– ղանիվի ատամների թիվը z  6

D  sin





 240 մմ sin

9. Հաշվարկում ենք աստղանիվի պտուտաթիվը

nш 

60 V 60  0,6   47,8 պտ/ր 3,14  0,24 D

10. Հաշվարկում ենք շարժաբերի ռեդուկտորի փոխանցման թիվը

i

n2 930   19.46 nш 47,8

Ռեդուկտորների կատալոգից ընտրում ենք PM  250 մակ– նիշի ռեդուկտոր, V տարբերակ, որի i  20,49 : Ընդունելով 100Ն=1մմ մասշտաբով կառուցում ենք շղթայում ճիգերի դիագրաման (նկ.4.10.բ):

4.3. ԷԼԵՎԱՏՈՐՆԵՐ

4.3.1. ԷԼԵՎԱՏՈՐՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

էլևատորները կիրառվում են կտորավոր, սորուն, կա– պակցված և հատային բեռներն ուղղաձիգ և հորիզոնի նկատ– մամբ ոչ պակաս 600 թեքությամբ փոխադրելու համար:

Նկ.4.11. էլևատորների սխեմաներ. ա-շերեփավոր կենտրոնախույս բեռնաթափումով, բ-շերեփավոր գրավիտացիոն բեռնաթափումով, գ-դարակավոր, դ-ճոճա– նակաավոր: 1; 6; 10 - տանող աստղանիվներ, 2; 7; 11 -քարշային օրգաններ, 3; 5 - շերեփ, 4; 9; 13 - պարապընթաց աստղանիվ ձգող կայանի հետ, 8-դարակ; 12-ճոճանակ: Քարշային օրգանի տեսակից կախած լինում են ժապավենային և շղթայավոր, իսկ ըստ բանող օրգանի կառուցվածքի` շերեփավոր, դարակավոր և ճոճանակավոր: Ըստ բեռնաթափման եղանակի լինում են կենտրոնախույս և գրա–

վիտացիոն /նկ.4.11/: Լինում են ստացիոնար, շարժական և որպես առանձին մեխանիզմ կիրառվում են գյուղատնտեսական մեքե– նաների կառուցվածքում /հատիկաչորանոց, հատիկամաքրիչտեսակավորիչ և այլն/: Դարակավոր և ճոճանակավոր էլևատորները նախատես– ված են հատային տարատեսակ բեռների ուղղաձիգ ուղղությամբ փոխադրելու համար: Ի տարբերություն դարակավոր էլևատոր– ների, ճոճանակավոր էլևատորներում բանող օրգանը` ճոճա– նակը, հոդակապով կախված է քարշային օրգանից և տանող ու պարապընթաց աստղանիվները տեղակայված են այնպես, որ ճոճանակները ազատ անցնեն նրանց միջով: Գյուղատնտե– սության մեջ բոլորից շատ կիրառություն են գտել շերեփավոր ժապավենային էլևատորները:

4.3.2. ՇԵՐԵՓԱՎՈՐ ԷԼԵՎԱՏՈՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շերեփավոր էլևատորները /փոխակրիչները/ օգտագործ– վում են ալրաղացներում, կերախոհանոցներում, գոմաղբահո– րերում, ինչպես նաև սերմազտիչ տեսակավորիչ մեքենաներում: Շերեփավոր փոխակրիչը /նկ.4.12/ բաղկացած է անվերջ քարշային օրգանից 3, որի վրա ամրացված են շերեփներ 4: Քարշային օրգանը ընդգրկում է տանող 2 և ձգող 6 թմբուկները, և պարփակված է մետաղական պատյանի 9 մեջ: Ձգող հար– մարանքը կարող է լինել պտուտակավոր կամ ծանրոցավոր: Փոխադրվող բեռը լցվում է փոխակրիչի բեռնման մաս /ստորին գլխիկ/ 5, որտեղ շերեփները բեռնվելով, քարշային օրգանի օգնությամբ, բարձրանում են վերին գլխիկ և բեռնա– թափվում: Բեռնաթափումը կատարվում է բեռի վրա ազդող ծան– րության և կենտրոնախույս ուժերի ազդեցության տակ:

Նկ.4.12. Շերեփավոր փոխակրիչ. 1-վերին գլխիկ, 2- տանող թմբուկ, 3- քարշային օրգան, 4-շերեփ, 5- բեռնման հարմարանք, 6-ձգող թմբուկ, 7- ստորին գլխիկ, 8ձգող հարմարանք, 9-պատյան, 10-բեռնաթափման հարմարանք: Կախված քարշային օրգանի շարժման արագությունից շերեփավոր փոխակրիչները բաժանվում են երկու խմբի` արա– գընթաց` քարշային օրգանի արագությունը V  1,5...4 մ/վ և դանդաղընթաց` V  1,4 մ/վ: Դանդաղընթաց փոխակրիչների շերեփների բեռնաթա– փումը կատարվում է ծանրության ուժի ազդեցության տակ և անվանում են գրավիտացիոն բեռնաթափումով: Գրավիտացիոն բեռնաթափումը լավ է խոնավ, վատ սորուն և փոշենման բեռների համար: Արագընթաց փոխակրիչներում շերեփի բեռնաթափումը կատարվում է բեռի վրա ազդող գրավիտացիոն ու կենտրոնա– խույս ուժերի ազդեցության տակ: Այս եղանակը առավել ընդու– նելի է լավ սորուն բեռների` հացահատիկ, ավազ և այլն համար: Կիրառվում են երեք տեսակի շերեփներ` I-փոքր խորու– թյան, II-միջին խորության, III-խորը: Խորը շերեփները օգտա– գործվում են լավ սորուն բեռներ փոխադրելու համար, փոքր

խորության շերեփները` վատ սորուն, փոշենման, մանրակտոր բեռների համար:

μ)

³)

·)

Նկ.4.13. Շերեփի տեսակները. ա-խորը, բ-փոքր խորության, գ-միջին խորության: Շերեփները /նկ.4.13./ պատրաստում են պողպատե թիթե– ղից, ռետինից, պլաստմասսայից: Շերեփները ամրացվում են քարշային օրգանին իրարից որոշակի հեռավորությամբ հե– ղույսներով կամ գամերով: Ռետինից և պլաստմասսայից պատ– րաստված շերեփները ժապավենին միացնում են նաև հատուկ սոսինձներով: Շերեփների տարողությունը տատանվում է 0,65...13,2 լիտր համաձայն գործող ստանդարտի:

Շերեփավոր փոխակրիչներում որպես քարշային օրգան կիրառվում են ժապավեններն ու շղթաները: Ժապավեններն օգտագործվում են հացահատիկ, ալյուր և փոշենման բեռների փոխադրման արագընթաց էլևատորներում: Մանրակտոր բեռներ փոխադրող թեքադիր էլևատորներում կիրառվում են շղթաներ: Ժապավենի լայնությունը ընտրվում է շերեփի լայնությունից 50...100մմ ավել, իսկ բելթինգի շերտերի թիվը` ամրության հաշվարկով: Որպես քարշային շղթա ընտրվում է ականո– ցահոլովակավոր կամ հոլովակավոր շղթա: Երբ շերեփի լայնու– թյունը փոքր է 250մմ-ից, կիրառվում է մեկ շղթա: Մեծ լայնության շերեփների համար կիրառվում է երկու շղթա: Ստորին գլխիկը /նկ.4.14./ բաղկացած է պատյանից, բեռնման հարմարանքից, պարապընթաց թմբուկից կամ աստղանիվից, որի լիսեռը առանցքակալային հանգույցներով նստած է ուղղորդների վրա և կարող է տեղաշարժվել ձգող կայանի ծանրոցի կամ պտուտակի օգնությամբ: Ձգող կայանի քայլը ընտրվում է շղթայի քայլի 1...1,6 չափով, իսկ ժապավենի համար` ժապավենի երկարության 3…5%-ի չափով: Վերին գլխիկը բաղկացած է պատյանից, շարժաբերից, տանող թմբուկից կամ աստղանիվից և դադարակից, որը գործում է վթարային իրավիճակներում` կանխելով քարշային օրգանի շարժումը ընթացքին հակառակ ուղղությամբ: Շերեփների բեռնումը էլևատորի աշխատանքի կարևոր փուլերից է: Էլևատորի արտադրողականությունը կախված է բեռնման գործընթացի արդյունավետությունից, որը գնահատ– վում է շերեփի լցման գործակցի  մեծությամբ: Լցման գործա– կիցը որոշվում է շերեփում գտնվող բեռի ծավալի և շերեփի լրիվ ծավալի հարաբերությամբ: Շերեփի բեռնման գործընթացի արդյունավետությունը կախված է բեռի տեսակից ու մատուցման եղանակից, քարշային օրգանի շարժման արագությունից, շերեփի տեսակից և այլն: Կիրառվում է շերեփի բեռնման երկու եղանակ` ընթացքի ուղղությամբ և ընթացքին հակառակ /նկ.4.15բ/:

Նկ.4.14. Էլևատորի ստորին գլխիկ. 1-ձգող կայանի ծանրոց, 2-ուղղորդներ, 3-առանցքակալային հանգույց, 4-թմբուկ: Ընթացքի ուղղությամբ բեռնավորման ժամանակ բեռը շերեփահանվում է ստորին գլխիկի հատակից և մեծ լցման գործակից ապահովելու տեսանկյունից այնքան էլ բարենպաստ չէ: Քարշային օրգանի արագության մեծացմանը զուգընթաց կտրուկ նվազում է լցման գործակիցը: Դրա համար բեռնման այս եղանակը կիրառվում է դանդաղընթաց էլևատորներում: Ընթացքին հակառակ բեռնավորման ժամանակ շերեփը բեռնվում է ինչպես ստորին գլխիկի հարակից, այնպես էլ ստորին գլխիկ մուտք գործող բեռի հոսքով: Այս եղանակի թերությունը մեծ դիմադրության ուժերն են, որոնք առաջանում են շերեփի բեռնման գործընթացում: Շերեփի լցման գործակցի  մեծու– թյունները կախված քարշային օրգանի արագությունից ու բեռնման եղանակից բերված են աղյուսակ 4.11-ում:

Աղյուսակի 4.11 Շերեփի լցման գործակցի մեծությունը  ժապավենի արագությունից կախված Ժապավենի Շերեփի բեռնավորման ձևը արագությունը, V, ընթացքին ընթացքի մ/վ հակառակ ուղղությամբ 1,0...1,5 1,0 0,95 1,5...2,5 0,85 0,75 2,5...4,0 0,80 0,70

Նկ.4.15. Շերեփի բեռնավորման եղանակները. ա-ընթացքի ուղղությամբ, բ; գ-ընթացքին հակառակ:

4.3.3. ՇԵՐԵՓԻ ԲԵՌՆԱԹԱՓՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

Շերեփի բեռնաթափման գործընթացը զգալիորեն ազդում է փոխակրիչի արտադրողականության վրա: Բեռնաթափման գործընթացի ոչ ճիշտ ընթանալու պատճառով հաճախ բեռի մի մասը շերեփից թափվում է ստորին գլխիկի մեջ, որի հետևանքով ընկնում է փոխակրիչի արտադրողականությունը, մեծանում էներգիայի տեսակարար ծախսը: Բեռնաթափման գործընթացի որակական գնահատման համար դիտարկենք բեռի վրա ազդող ուժերի ազդեցությունը, երբ շերեփը անցնում է տանող թմբուկի վրայով: Շերեփում բեռի M մասնիկի վրա ազդում են` ծանրության ուժը mg և կենտրոնա–խույս ուժը FÏ  m 2 r (նկ.4.16.):

Նկ. 4.16. Շերեփի բեռնաթափման ժամանակ մասնիկի վրա ազդող ուժերի սխեմա. ա- կենտրոնախույս բեռնաթափում, բ- գրավիտացիոն բեռնաթափում, գ-խառը: Պրոֆեսոր Պ.Ս.Կուզմինը ցույց է տվել, որ բեռնաթափման եղանակը պայմանավորված է բևեռային հեռավորության հ և այն շրջանագծի տրամագծի D հարաբերությամբ, որով շարժվում է բեռի մասնիկը տանող թմբուկի վրայով: Բևեռային հեռավորությունը հ իրենից ներկայացնում է մասնիկի վրա ազդող ուժերի R համազորի ուղղության և թմբուկի ուղղաձիգ առանցքի հատման P կետի` հեռավո– րությունը O կետից: Բևեռային հեռավորությունը որոշվում է MOp և ecM եռանկյունների նմանությունից (նկ.4.16ա)

Op mg mg   OM FÏ m  2 r

(4.32)

որտեղից

Op  h 

mg g 895 r 2  2 m r  n

(4.33)

որտեղ n -ը թմբուկի պտուտաթիվն է, պտ/ր: Ստացված արտահայտությունից (4.33) հետևում է, որ բևեռային հեռավորության h մեծությունը կախված է միայն թմբուկի պտուտաթվերից n և երբ n  const h - ը նույնպես հաստատուն է: Շերեփում գտնվող բեռի մասնիկը R ուժի ազդեցության տակ կարող է շարժվել դեպի շերեփի վերին կամ ստորին պատ և մնալ անշարժ: Դիտարկենք այդ դեպքերը: Մասնիկը, որը գտնվում է շերեփի բեռի մակերևույթի վրա կարող է շարժվել դեպի արտաքին պատը միայն այդ մակերևույթի վրա սահելով: Այդ շարժումը հնարավոր է, եթե R ուժի R1 բաղադրիչը, որը զուգահեռ է բեռի մակերևույթին, մեծ լինի մասնիկի շարժման դիմադրության ուժից, որը տվյալ դեպքում մասնիկի շփման ուժն է բեռի մակերևույթի նկատմամբ. R1  F ß÷ , (4.34) որտեղ F ß÷ - ը մասնիկի շփման ուժն է բեռի մակերևույթի նկատմամբ: Հաշվի առնելով, որ F ß÷  R2 f 0  R2  tg 0 , կստա– նանք մասնիկի դեպի շերեփի արտաքին պատ շարժվելու պայմանը R1  R2tg0 կամ





  0   0  :

(4.35)

Երբ R  F ß÷ ապա մասնիկը կարող է շարժվել դեպի շերե– փի ներքին պատ, որի պայմանը կլինի`





  0   0 

(4.36)

Ստացված (4.35), (4.36) անհավասարությունները ճշմարիտ են, եթե համապատասխանաբար (4.37) h  rß և h  rß :

Երբ h  r Ã բևեռը P գտնվում է թմբուկի շրջանագծից ներս (նկ.4.16.ա): Այդ դեպքում մասնիկի վրա ազդող կենտրոնախույս ուժը գերազանցում է ծանրության ուժին և բեռնաթափումը կատարվում է շերեփի վերին պատի վրայով կամ կենտրո– նախույս եղանակով: Այդպիսի էլևատորներին անվանում են արագընթաց: Երբ h  r ß , բևեռը P գտնվում է շերեփի արտաքին եզրի գծած շրջանագծից դուրս: Այդ դեպքում մասնիկի ծանրության ուժը ավելի մեծ է քան կենտրոնախույս ուժը և բեռնաթափումը կատարվում է շերեփի ներքին պատի վրայով կամ գրավիտա– ցիոն եղանակով (նկ. 16.բ): Այդպիսի էլևատորներին անվանում են դանդաղընթաց: Երբ r Ã  h  r ß տեղի ունի խառը բեռնաթափում կամ կենտրոնախույս - գրավիտացիոն: Այս եղանակի ժամանակ բեռի մի մասը բեռնաթափվում է շերեփի վերին պատի վրայով, իսկ մյուս մասը` ներքին: Շերեփի բեռնաթափման գործընթացի լավարկման համար, որպեսզի բեռնաթափման ժամանակ բեռը շերեփից փոխակրիչի ներսը չթափվի, բեռնաթափման գլխիկը կառուցում են այնպես, որ նրա եզրագիծը երբեք չշփվի մասնիկների շարժման հետագծերը ընդգրկող կորի հետ: Դրա համար կառուցում են բեռի մասնիկների շարժման հետագծերը բեռնաթափման ժամա– նակ և նրանց պարուրող կորը:

4.3.4. ՇԵՐԵՓԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Շերեփավոր փոխակրիչի հաշվարկման համար առաջա– դրանքում, որպես ելակետային տվյալներ, տրվում են` - արտադրողականությունը Q, տ/ժամ, - բեռի փոխադրման հեռավորությունը, H մ, - փոխադրվող բեռի անվանումը, - փոխակրիչի թեքության անկյունը, - փոխակրիչի սխեման:



Փոխակրիչի հաշվարկի ժամանակ լուծվում են հետևյալ հարցերը. ըստ փոխադրվող բեռի կատարվում է շերեփի տեսակի և ժապավենի արագության ընտրություն, շերեփի տարողության որոշում, քարշային հաշվարկով որոշվում է ժապավենում առավելագույն ճիգը, ըստ առավելագույն ճիգի կատարվում է ժապավենի ամրության հաշվարկ և որոշվում բելթինգի շերտերի թիվը, հաշվարկվում է շարժիչի հզորությունը, ռեդուկտորի փո– խանցման թիվը: Շերեփի տեսակը և ժապավենի արագությունը բեռի տեսա– կից կախված կարելի է որոշել օգտագործելով աղյուսակ 4.12-ի տվյալները: Աղյուսակ 4.12 Շերեփի տեսակը և ժապավենի արագությունը կախված փոխադրվող բեռի տեսակից Ժապավենի Բեռի տեսակը Շերեփի ագությունը, V, մ/վրկ տեսակը I-1,5…2,0, II-2,5…4,0, Հացահատիկ

I, II, III

III-2,0…3,0 1,2…1,4 I Ալյուր, 1,0…1,2 I Թեփ, համակցված կեր Շերեփի լցման գործակցի մեծությունը կախված ժապավենի արագությունից բերված է աղյուսակ 4.11-ում: Հաշվարկվում է շերեփի տարողությունը քարշային օրգանի մեկ մետրի հաշվով կիրառելով (3.5) բանաձևը. Q i , լ,  a 3,6  V   

(4.38)

որտեղ i -ն շերեփի տարողությունն է, լ, a-ն` շերեփի քայլը, մ, V -ն` քարշային օրգանի (ժապավենի) արագությունը, մ/վրկ,  -ն` շերեփի լցման գործակիցը: Գտնելով շերեփի տեսակարար տարողությունը ժապավենի 1մ-ի վրա, աղյուսակի 4.13-ից ընտրվում է շերեփ, նրա տարո– ղությունը i , քայլը a և լայնությունը b: Աղյուսակ 4.13 Շերեփի ստանդարտացված չափերը Շերեփի լայնությունը, b, մմ

Շերեփի քայլը, a, մմ

Տ ա ր ո ղ ո ւ թ յ ո ւ ն ը, i, լ I II III 0,65 0,80 1,60 1,90 1,90 2,30 1,70 2,6 3,40 4,20 5,6 9,30 8,70 13,20

Ըստ շերեփի լայնության b հաշվարկվում է ժապավենի լայնու– թյունը և ստացված մեծությունը կլորացվում մինչև ստանդար– տով նախատեսված լայնությունը` B=b+(50...100) մմ Հաշվարկվում է ժապավենի մեկ մետրի զանգվածը q 0 : Հաշվարկվում է փոխադրվող բեռի զանգվածը (q) ժապավենի մեկ մետրի վրա` Q , կգ/մ: q

3,6  V

Ժապավենի բելթինգի շերտերի թիվը և մեկ մետրի զանգվածը որոշելու համար հաշվարկվում է փոխակրիչի շարժիչի նախնա– կան հզորությունը `

Nնախ. 

q V 2  ,կՎտ   AH  B H 0  C H 367  Q H 

QH 

(4.39)

որտեղ H-ը բեռի բարձրացման բարձրությունն է, մ, AH, BH, CH –ը` գործակիցներ, որոնց մեծությունը կախված է շերեփի բեռնա– թափման եղանակից (աղյուսակ 4.14), q0 =qշ+qժ+q , որտեղ qշ-ն շերեփի, qժ-ն` ժապավենի, q-ն` բեռի զանգվածն է ժապավենի մեկ մետրի վրա: Շերեփի զանգվածը ժապավենի մեկ մետրի վրա որոշվում է

qß 

m բանաձևով, որտեղ m-ը a

շերեփի զանգվածն է, որի

մեծությունը կախված փոխակրիչի արտադրողականությունից բերված է աղյուսակ 4.15-ում:

AH, BH, CH

Աղյուսակ 4.14 գործակիցների արժեքները

Փոխակրիչի տեսակը Ժապավենային` - կենտրոնախույս բեռնաթափումով - գրավիտացիոն բեռնաթափումով Շղթայավոր` - կենտրոնախույս բեռնաթափումով - գրավիտացիոն բեռնաթափումով

Գործակիցներ BH

1,14 1,14

1,60 1,30

0,25 0,70

1,12 1,13

1,10 0,80

0,25 0,70

Աղյուսակ 4.15 Շերեփի զանգվածը (qշ) քարշային օրգանի մեկ մետրի վրա Արտադրողականությունը Մինչև 10 10… 25 25…50 50…100 100-ից բարձր

Շերեփի զանգվածը, կգ ժապավենային Միաշղթա Երկշղթա Շերեփի տեսակը I, II III, II I, II III, II I, II III, II 1,10 0,60 1,20 1,10 0,80 0,60 0,50 1,00 0,85 0,60 0,55 0,45 1,10 0,80 0,70 0,50 0,55 0,40 0,90 0,60 0,50 0,35

Ստացված նախնական հզորության հիման վրա հաշվարկվում է քարշային օրգանում առավելագույն ճիգի մեծությունը` Sառ. 

1000 N Ý³Ë   e  V (e   1)

, Ն,

(4.40)

որտեղ Sառ.‐ը քարշային օրգանում ճիգի առավելագույն մեծու– թյունն է, Ն,  ‐ն` շարժաբերի օ.գ.գ.‐ն,  =0,75…0,82 , e ‐ն` բնա– կան լոգարիթմի հիմքը,  ‐ն` ժապավենի շփման գործակիցը թմբուկի նկատմամբ,  =0,2...0,35, V ‐ն` ժապավենի արագու– թյունը, մ/վ: Հաշվարկվում է ժապավենի բելթինգի շերտերի թիվը` (2.1) բանաձևով: Ունենալով հաշվարկի համար անհրաժեշտ բոլոր տվյալները կատարվում է շերեփավոր փոխակրիչի քարշային հաշվարկ օգտագործելով գլուխ 3-ում շարադրված մեթոդիկան: Այդ նպատակով փոխակրիչի եզրագիծը բաժանվում է համանման դիմադրություն ունեցող տեղամասերի (նկ.4.17): Հաշվարկը սկսվում է ժապավենի նվազագույն ճիգ ունեցող կետից 2 և եզրագիծը շրջանցվում շարժման ուղղությամբ ու որոշվում ճիգերի մեծությունները քարշային օրգանում բնութագրիչ 3, 4 և 1 կետերում: Քարշային հաշվարկը կատարելու համար անհրաժեշտ է հաշվարկել ստորին գլխիկում շերեփով բեռի շերեփահանման

դիմադրության ուժը, որը իրենից ներկայացնում է շերեփի ան– շարժ բեռին հարվածի, բեռի նկատմամբ շարժվելիս առաջացած շփման ուժի ու շերեփում լցված բեռին արագացում հաղորդող ուժերի գումար:

Նկ. 4.17 Շերեփավոր փոխակրիչի հաշվարկային սխեմա: Այդ դիմադրության ուժերի մեծությունը կախված է շերեփի շարժման արագությունից, շերեփի տեսակից, չափերից և այլն: Այդ ուժերի հաշվարկը գործնականորեն բավականին բարդ է, դրա համար օգտագործում են փորձնական ճանապարհով ստացված հետևյալ բանաձևը. Wշ  k1  q  g  D , Ն, (4.41) որտեղ Wշ –ն բեռի շերեփահանման դիմադրության ուժն է, Ն,

k1 ‐ը` շերեփահանման տեսակարար դիմադրությունը, ընդունում են,

k1 =(6...10)D, Ն/մ:

Որոշվում է դիմադրության ուժը`

պարապընթաց

W    S2., Ն,

թմբուկի

որտեղ`  ‐ն դիմադրության գործակիցն է, պարապընթաց թմբուկի մոտ քարշային ճյուղում ճիգի մեծությունը, Ն:

պտտման (4.42)

 = 1,04...1,06, S2‐ը` օրգանի

վրավազ

Հաշվարկվում է պարապընթաց հեռացող ճյուղում ճիգի մեծությունը.

թմբուկից

S 3  W ß W  k 1  q  g  D    S 2

ժապավենի (4.43)

Շրջանցելով փոխակրիչի եզրագիծը որոշվում է տանող թմբուկի վրա ժապավենի վրավազ ճյուղում ճիգի մեծությունը` S 4

S 4  k1  q  g  D    S 2  q 0  g  H , Ն:

(4.44)

Տանող թմբուկից ժապավենի հեռացող ճյուղում ճիգի մեծությունը` S 1 որոշվում է փոխակրիչի եզրագիծը շրջանցելով ժապավենի շարժմանը հակառակ ուղղությամբ. (4.45) S1= S2 + (qշ+qժ) g  H , Ն: Հաշվի առնելով, որ քարշային ուժը թմբուկից ժապավենին փոխանցվում է շփման ուժերի շնորհիվ, ապա S1 և S4 ճիգերի միջև գոյություն ունի կապ, որն արտահայտվում է Էյլերի բանաձևով. S4= S1  e  : (4.46) Համատեղ լուծելով (4.44), (4.45), (4.46) հավասարումները որոշվում են ժապավենի ճյուղերի ճիգերի S 1 , S 2 , S 3 և

S 4 մեծություններն ու հաշվարկվում տանող թմբուկի վրա քարշային (շրջագծային) ուժի մեծությունը` (4.47) P  S4- S1, Ն: Հաշվարկվում է շարժաբերի էլեկտրաշարժիչի հզորությունը` (3.26) բանաձևով: Կատալոգից, ըստ հաշվարկային հզորության ընտրվում է n ß պտուտաթվով համապատասխան էլեկտրա– շարժիչ: Հաշվարկում են տանող թմբուկի պտուտաթիվը և շարժաբերի փոխանցման թիվը i և կատալոգից ընտրվում է համապատասխան ռեդուկտոր:

4.3.5. ՇԵՐԵՓԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ՕՐԻՆԱԿ

Հաշվարկել շերեփավոր փոխակրիչ հետևյալ ելակետային տվյալներով` արտադրողականությունը Q  60 տ/ժ, բեռը ցորեն

  750 կգ/մ3, բեռի բարձրացման բարձրությունը

H  30 մ:

Փոխակրիչի սխեման բերված է նկ.4.17-ում: 1. Աղյուսակ 4.11-ից փոխադրվող բեռի տեսակից ելնելով ընտրում ենք շերեփի տեսակը III և ժապավենի արագությունը V  3,0 մ/վ: Ընտրում ենք շերեփի բեռնավորման եղանակը ընթացքին հակառակ և համաձայն աղյուսակ 4.11-ի լցման գործակցի մեծությունը կլինի   0,8 : 2. Հաշվարկենք շերեփի ծավալը ժապավենի 1մ-ի համար (4.38) բանաձևով.

i Q    0,0093 մ3/մ=9.3լ/մ: a 3,6   V  3,6  750  3  0,8 Շերեփի չափերը ընտրում ենք աղյուսակ 4.13-ից շերեփի a  160 մմ և որոշում ենք շերեփի ծավալը քայլը i  9,3  0,16  1,49 լ և նույն աղյուսակից ընտրում ենք i  1,7 լ ամենահարմար ստանդարտացված շերեփ տարողությամբ, b  180 մմ լայնությամբ: Քանի որ ընտրված շերեփի ծավալը մեծ է հաշվարկային ծավալից, կատարում ենք ժապավենի արագության մեծության ճշգրտում:

V  3,0

1,49  2,63 մ/վ: 1,7

3. Հաշվարկենք ժապավենի լայնությունը. B  b  100 մմ=180+100=280մմ Ժապավենի ստացված լայնությունը կլորացնում ենք մինչև ստանդարտով նախատեսված լայնությունը` B  300 մմ: Աղյուսակ 4.15-ից փոխակրիչի արտադրողականությունից կախված որոշում են շերեփի զանգվածը` m  0,55 կգ: Հաշվարկում ենք բեռի և շերեփի զանգվածը քարշային օրգանի մեկ մետրի վրա.

q

Q m 0,55   6,06 կգ/մ , q ß    3,44 կգ/մ 3,6V 3,6  2,63 a 0,16

Հաշվարկում բանաձևով.

ենք

ժապավենի

1մ-ի

զանգվածը

(2.3)

q Å  10...15B  12  0.3  3.6 կգ/մ:

Հաշվարկում ենք q 0  q  q ß  q Å  6,06  3,44  3,6  13,1 կգ/մ : 4. Օգտագործելով (4.39) բանաձևը և օգտվելով 4.14 աղյուսակից հաշվարկում ենք էլեկտրաշարժիչի նախնական հզորությունը

N Ý³Ë 

2,63 2  13,1 60  30    7,58 կՎտ : 1,14  1,6  0,25 30  367 

5. Հաշվարկում ենք առավելագույն ճիգը ժապավենում (4.40) բանաձևով.

S³é  որտեղ

1000  N Ý³Ë   e 



V e





1



1000  7,58  0,8 1,87  4956 Ն , 2,63  0,87

  0,8 ,   180 ,   0,2 (թուջե թմբուկ, խոնավ 0.23.14

 1,87 : պայմաններ) և e Ժապավենի բելթինգի շերտերի բանաձևի կլինի z

թիվը

համաձայն

(2.1)

S шé  n 4956  9   2,29 kB 65  300

Ստացված շերտերի թիվը կլորացնում ենք մինչև ժապավենում բելթինգի թույլատրելի նվազագույն թիվը` z  3 : Տանող և պարապընթաց թմբուկների տրամագիծը ըստ (2.4) բանաձևի D  125...150z  150  3  450 մմ: 7. Քարշային հաշվարկը կատարում ենք նկ.4.17 – ում բերված հաշվարկային սխեմայի համաձայն օգտագործելով (4.41) (4.42) (4.43) (4.44) (4.45) բանաձևերը. ճիգի մեծությունը ժապավենի 3 կետում կլինի.

S 3    S 2  W2  1,06S 2  kqgD  1,06S 2  10  6,06  9,81 0,45   1,06S 2  267,5Ü Ճիգը ժապավենի 4 կետում կլինի.

S 4  S3  W3...4  1,06S 2  267,5  q0 gH   1,06S 2  267,5  13,1  9,81  30  1,06S 2  4122,8Ü, Ճիգը ժապավենի 1 կետում կլինի.

S1  S 2  W1...2  S 2  q ß  q Å gH  S 2  3,44  3,6   9,81  30 

 S 2  2071,9Ü : Օգտագործելով Էյլերի բանաձևը կարող ենք գրել.

S 4  S 1e  , կամ 1,06S 2  4122,8  S 2  2071,9e 0, 23,14 1,06S 2  4122,8  1,87S 2  3874,4 Ն 0,81S 2  248,4 , որտեղից S 2  306,7 Ն: Տեղադրելով S 2 -ի արժեքը S 1 , S 3 և S 4 ճիգերի վերը ստաց– ված արտահայտությունների մեջ կստանանք.

S 1  S 2  2071,9  306,7  2071,9  2378,6 Ն, S 3  1,06S 2  267,5  1,06  306,7  267,5  592,6 Ն, S 4  1,06S 2  4122,8  1,06  306,7  4122,8  4447,9 Ն: 8. Հաշվարկում ենք թմբուկի պտուտաթիվը.

n

60 V 60  2,63   111,7 պտ/ր:   D 3,14  0,45

9. Հաշվարկում ենք էլեկտրաշարժիչի հզորությունը.

N 

S 4  S1 4447 ,9  2378,6 V   2,63  8,82 կՎտ: 1000  1000  0,8

Շարժիչի հաշվարկային հզորության մեծության հիման վրա կատալոգից ընտրում ենք N  10 կՎտ, n 2  1445 պտ/ր շարժիչ: Հաշվարկում ենք ռեդուկտորի փոխանցման թիվը.

i

n2  12,94 : n

Ռեդուկտորների կատալոգից ընտրում ենք PM-350 ռեդուկտոր, VII տարբերակ, որի համար : Ընտրում ենք ճիգերի համար գծային մասշտաբ 1մմ=100Ն և կառուցում ենք ժապավենում ճիգերի դիագրաման (նկ.4.18):

Նկ.4.18. Շերեփավոր փոխակրիչի քարշային օրգանում ճիգերի դիագրաման:

ԳԼՈՒԽ 5. ՊՏՈՒՏԱԿԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ

5.1 . ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ

Առանց քարշային օրգանի փոխակրիչներից գյուղատնտե– սության մեջ բոլորից լայն կիրառություն են գտել պտուտակավոր և պնևմատիկ (օդաճնշական) փոխակրիչները: Պտուտակավոր փոխակրիչը կարող է լինել հորիզոնական, թեք և ուղղաձիգ: Դրանք օգտագործվում են սորուն, մանրա– կըտորավոր և կապակցված բեռների փոխադրման համար: Գյուղատնտեսության մեջ պտուտակավոր փոխակրիչները օգտագործվում են անասնաբուծական ֆերմաներում, թռչնաբու– ծական ֆաբրիկաներում, կերախոհանոցներում, պահեստներում հացահատիկի, համակցված կերերի, արմատապալարապտուղ– ների, կերախառնուրդների, մանրացրած ծղոտի, խոտի, սիլոսի, գոմաղբի և այլ բեռների բեռնման, փոխադրման և բեռնաթափման համար: Պտուտակավոր փոխակրիչները օգտագործվում են նաև բազմաթիվ գյուղատնտեսական և անտառային մեքենաների կա– ռուցվածքում որպես առանձին հանգույց (արմատապալա– րապտուղ լվացող, սերմերի ախտահանիչ մեքենաներ, հացահա– տիկահավաք կոմբայն և այլն): Պտուտակավոր փոխակրիչը (նկ.5.1) բաղկացած է բեռնման հարմարանքից 1, պատյանից 2, պտուտակից (շնեկից) 3, առանց– քակալային միջանկյալ հանգույցից 4, եզրային առանցքակալային հանգույցներից 5, շարժաբերից 6, բեռնաթափման հարմարան– քից 7: Ուղղաձիգ պտուտակավոր փոխակրիչն ունի նույն կառուց– վածքը ինչ հորիզոնականը: Փոխակրիչի աշխատանքային օրգանը պտուտակն է, որը տեղակայված է պատյանի մեջ: Պտու– տակի լիսեռը հենվում է եզրային և միջանկյալ առանցքակալների վրա և պտտվում է էլեկտրաշարժիչից ռեդուկտորի կամ փոկային փոխանցման օգնությամբ:

Բեռնման հարմարանքով բեռը լցվում է պատյանի մեջ և պտուտակի պտտման շնորհիվ այն փոխադրվում է բեռնաթափ– ման հարմարանք և բեռնաթափվում:

ա)

բ)

Նկ. 5.1. Պտուտակավոր փոխակրիչներ. ա-հորիզոնական, 1-բեռնավորման հարմարանք, 2-պատյան, 3-պտուտակ, 4-միջանկյալ առանցքակալ, 5-եզրային առանց– քակալներ, 6-շարժաբեր, 7-բեռնաթափման հարմարանք: բ-ուղղաձիգ փոխակրիչ:

Սովորաբար շարժաբեր կայանը տեղակայվում է բեռնա– թափման հարմարանքի կողմը, որպեսզի պտուտակի լիսեռը աշխատի ձգման տակ: Պտուտակավոր փոխակրիչների շարժաբերն ունի նույն կա– ռուցվածքը ինչ մյուս փոխակրիչներինը: Տարբերությունը նրա– նում է, որ պտուտակի մեծ պտուտաթվերի շնորհիվ շարժաբերի փոխանցման թիվը և եզրաչափքերը ստացվում են փոքր: Պտուտակավոր փոխակրիչները առանձնանում են կոմպակ– տությամբ ու քարշային օրգանի բացակայությամբ: Պտուտա– կավոր փոխակրիչներում բեռի տեղափոխությունը կատարվում է շնեկի կողմից բեռի վրա ստեղծվող առանցքային ուժի շնորհիվ: Բոլոր հորիզոնական և թեքադրի փոխակրիչների աշխա– տանքի սկզբունքը կայանում է նրանում, որ բեռը մուտք գործելով պատյանի մեջ, պտտվող շնեկի կողմից ստեղծվող առանցքային ուժի ճնշման շնորհիվ տեղաշարժվում է դեպի բեռնաթափման հարմարանք և բեռնաթափվում: Ըստ որում բեռը շնեկի հետ պտտվել չի կարող, քանի որ դրան խոչնդոտում են ծանրության ու շփման ուժերը: Պտուտակը բաղկացած է լիսեռից և նրա վրա ամրացված գալարներից: Լիսեռը պատրաստում են, հիմնակա– նում, d=30մմ և ավել տրամագծի պողպատյա խողովակից: Պտու– տակի գալարները մակերևույթի ձևից կախված կարող է լինել հոծ (նկ.5.2 ա) ժապավենային (նկ.5.2 բ), թիակներով (նկ.5.2 գ), պա– րուրաձև (նկ.5.2 դ): Հոծ գալարներով պտուտակները կարող են լինել հաստա– տուն և փոփոխական քայլով, աջ կամ ձախ ուղղության, մեկ մուտքանի կամ բազմամուտք և օգտագործվում են սորուն բեռների փոխադրման համար: Միամուտք D=400…600մմ տրա– մագծով հոծ պտուտակները օգտագործում են թելքավոր բեռների (խոտ, ծղոտ, սիլոս, չկալսված հացաբույսերի զանգված) փո– խադրման համար: Խցանումից խուսափելու համար անհրաժեշտ է, որ թելքի երկարությունը չգերազանցի պտուտակի մեկ գալարի երկարությունից: Երկմուտք գալարներով պտուտակները տեղակայում են, հիմնականում սնուցիչ և թեք փոխակրիչների վրա:

Ժապավենային պտուտակները օգտագործվում են արմատա– պալարապտուղների, մանրակտոր բեռների և սորուն նյութերի փոխադրման համար: Նրանք կիրառվում են նաև կերախառ– նիչներում:

μ)

³)

·)

¹)

Նկ.5.2. Պտուտակների կառուցվածքը. ա-հոծ, բ-ժապավենային, գ-թիակներով, դ-պարուրաձև: Թիակավոր պտուտակները օգտագործվում են ուժեղ կպչուն /խմորանման/ բեռների խառնման և փոխադրման համար: Պտուտակի հիմնական չափերն են արտաքին տրամագիծը D և քայլը S: Սովորաբար ընդհանուր նշանակության պտուտա– կավոր փոխակրիչներում կիրառում են պտուտակներ, որոնց քայլը S  k  D , որտեղ k  0, 8...1 , որի ժամանակ փոխակրիչը ստացվում է լավագույն կառուցվածքային պարամետրերով: Ստանդարտով նախատեսված է պտուտակի տրամագծի հետևյալ մեծությունները` 0,1; 0,125; 0,16; 0,2; 0,25; 0,32; 0,4; 0,5; 0,63; 0,8 մ: Առանցքակալային հանգույցները, որոնք լինում են եզրային և միջանկյալ էական ազդեցություն ունեն փոխակրիչի աշխա– տանքի վրա: Առանցքակալի հանգույցը նախագծելիս անհրա– ժեշտ է առավել ուշադրություն դարձնել նրանց եզրաչափքերի ու հերմետիկացման միջոցների ընտրության վրա: Միջանկյալ առանցքակալային հանգույցը տեղակայում են լիսեռների կցման տեղում: Դրանց սխալ տեղակայումը բերում է փոխակրիչի աշ– խատանքի պայմանների վատացման, էներգիայի տեսակարար

ծախսի մեծացման, բեռի տեղափոխման լրացուցիչ դիմադրու– թյան ուժեր առաջանալու պատճառով: Նշված թերությունների վերացման համար անհրաժեշտ է հնարավորին չափով փոք– րացնել առանցքակալային հանգույցի չափերը և հանգույցը տե– ղակայել այնպես, որ բեռի անցման համար լինի ազատ հնարավորություն: Պտուտակավոր փոխակրիչի պատյանը պետք է ապահովի հերմետիկություն փոշենման բեռներ փոխադրելիս, միաժամա– նակ հնարավորություն տա առանցքակալային հենարանների խնամքի ու նորոգման ինչպես նաև բեռի խցանումների վերաց– ման: Պատյանը պատրաստում են պողպատի թիթեղից սեկցիա– ներով, որոնք իրար միանում են անկյունակից պատրաստված կցաշուրթերով: Կցաշուրթերը պատյանին տալիս են նաև անհրաժեշտ կոշտություն: Պատյանի վրա համապատասխան տեղերում տեղակայված են բեռնման և բեռնաթափման հարմարանքները: Բեռնաթափման հարմարանքները ունեն սահափական: Պատյանի և պտուտակի միջև բացակի մեծությունը կախված է փոխադրվող բեռի տեսակից: Լավ սորուն, փոշենման բեռների համար բացակը արվում է նվազագույն չափի: Կտորավոր բեռներ փոխադրելիս բացակի մեծությունը պետք է փոքր լինի ամենամեծ կտորի չափից, պտուտակի սեպումից խուսափելու համար: Պտուտակավոր փոխակրիչների թերությունը մեծ էներգա– տարությունն է, փոխադրվող բեռի վնասումը, մանրացումը ինչ– պես նաև պտուտակի և պատյանի արագ մաշը: Նշված թերությունները սահմանափակվում են պտուտա– կավոր փոխակրիչների կիրառության բնագավառները: Գյուղատնտեսությունում օգտագործվող հացահատիկի բեռ– նըման համար պտուտակավոր փոխակրիչները լինում են ստա– ցիոնար (նկ.5.1) և շարժական (նկ.5.3) անիվներով և առանց անիվների: Դրանք տարբերվում են արտադրողականությամբ (5...40 տ/ժ), երկարությամբ (4...15մ): Թեքության անկյունը կարող է կարգավորվել հենարանային եռաոտքերի 4 կամ կարապիկով 9 կարգավորվող սլաքի 8 օգնությամբ:

Պտուտակավոր փոխակրիչը կարող է ունենալ ներքին այրման կամ էլեկտրական շարժիչով շարժաբեր:

Նկ.5.3. Հացահատիկի թեք պտուտակավոր փոխակրիչներ. ա-առանց անիվների, ներքին այրման շարժիչով, բ-անիվ– ներով, 1-պտուտակ, 2-ներքին այրման շարժիչ, 3-հոլովակ, 4հենարանային եռաոտք, 5-պատյան, 6-բեռնման հարմարանք, 7-էլեկտրական շարժաբեր, 8-թեքության անկյան սլաք, 9-կա– րապիկ:

5.2. ՊՏՈՒՏԱԿԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Պտուտակավոր փոխակրիչի հիմնական պարամետրերն են պտուտակի արտաքին տրամագիծը D, քայլը S և պտուտաթիվը n, որոնք էապես ազդում են նրա արդյունավետ աշխատանքի ու արտադրողականության վրա: Հաշվարկի համար որպես ելակե– տային տվյալներ տրվում են փոխակրիչի արտադրողակա– նությունը Q, բեռի անվանումը և փոխադրման հեռավորությունը L , փոխակրիչի թեքության անկյունը  : Հաշվարկով որոշվում է պտուտակի երկրաչափական պարամետրերը` D, S, պտուտա– թիվը ո և շարժիչի հզորությունը: Բացի այդ կատարվում է պտուտակի ամրության հաշվարկ: Պտուտակի տրամագիծը և քայլը որոշելու համար օգտա– գործում են փոխակրիչի արտադրողականության (3.4) բանաձևը. Q  3,6FV , տ/ժ, որտեղ F-ը պատյանում բեռի ընդլայնական հատույթի մակերեսն է, մ2, V –ն` բեռի արագությունը, մ/վ,  -ն` բեռի ծավալային խտությունը կգ/մ3: Պատյանում բեռի ընդլայնական հատույթի մակերեսը որոշ– վում է հետևյալ բանաձևով.

F

D 2

,

որտեղ D-ն պտուտակի տրամագիծն է,  ‐ն` պատյանի լցման գործակիցը: Բեռի շարժման արագությունը` V-ն կարելի է արտա– հայտել պտուտակի պտուտաթվի n և քայլի S միջոցով հետևյալ արտահայտությամբ

V  S  n / 60 :

Տեղադրելով F-ի և V-ի արժեքները արտադրողա– կանության բանաձևի մեջ և կատարելով թվաբանական գործո– ղություններ կստանանք.

Q  3,6

D 2



Sn    0,047 D 2 Sn

(5.1)

Թեքադիր պտուտակավոր փոխակրիչների արտադր– ողականությունը հորիզոնականի համաեմատ փոքրանում է, որը հաշվի է առնվում C գործակցի միջոցով և արտադրողա– կանության հաշվարկման բանաձևը ընդունում է հետևյալ տեսքը.

Q  0,047D 2 SnC : C գործակցի արժեքներն ըստ անկյան բերված են աղյուսակ 5.1-ում:

(5.2)

փոխակրիչի

թեքության

Աղյուսակ 5.1 Փոխակրիչի թեքության անկյունը, 

0,9

0,8

0,7

0,6

0,5

Ստացված (5.2) արտահայտության մեջ մտնում են պտուտակի երեք պարամետրեր D, S, n, որոնք պետք է որոշել: Պտուտակավոր փոխակրիչների նախագծման և շահագործման փորձը ցույց է տվել, որ փոխակրիչի չափերը ստացվում են օպտիմալ, իսկ աշխատանքը արդյունավետ, երբ S  k D, k-ի մեծությունը գտնվում է k=0,8…1 սահմաններում: Այն տեղադրելով (5.2) արտահայտության մեջ կստանանք

Q  0,047kD3 nC ,

(5.3)

որտեղից որոշվում է պտուտակի տրամագիծը`

D3

0,047  n    k   C

, մ:

(5.4)

Ստացված արտահայտության մեջ անհայտ են պտուտակի տրամագիծը D‐ն և պտուտաթիվը n‐ը: Պտուտակավոր փոխա– կրիչներում կարևոր նշանակություն ունի պտուտակի պտու– տաթիվը: Երբ պտուտակի պտուտաթիվը փոքր է օպտիմալից, ապա կտրուկ ընկնում է փոխակրիչի արտադրողականությունը և մեծանում է էներգիայի տեսակարար ծախսը: Երբ պտուտակի պտուտաթիվը մեծ է օպտիմալից, ապա մեծանում են փոխադրվող բեռի մասնիկների վրա ազդող կենտրոնախույս ուժերը և մասնիկի ու պատյանի ներքին մակերևույթի միջև շփման ուժերը, որոնց պատճառով փոքրանում է փոխակրիչի արտադրողականությունը, մեծանում էներգիայի տեսակարար ծախսը, պատյանի և պտուտակի մաշը: Փոխադրվող բեռի տեսակից ու պտուտակի տրամագծից (D) կախված առավելագույն պտուտաթիվը (nառ.) որոշվում է հետևյալ փորձնական բանաձևով. n³é. 

(5.5)

որտեղ A ‐ն գործակից է, որի մեծությունն ընտրվում է ըստ փոխադրվող բեռի տեսակի: A,  , գործակիցների արժեքները բերված են աղյուսակ 5.2-ում: Աղյուսակ 5.2 A և  գործակիցների արժեքները Բեռի խումբը Հատիկավոր

Աղացած

Փաթիլաձև

Բեռի տեսակը հացահատիկ, եգիպտացորեն, արևածաղկի սերմեր ալյուր, սոդա, գիպս, կավիճ, ցեմենտ և այլն

Գործակիցների արժեքը



30...60

0,35...0,45

22...45

0,32

15...30

0,25

Թեփ, ժոմ և այլն

Պտուտակի օպտիմալ հետևյալ պայմանին.

պտուտաթիվը

n  n³é

պետք

բավարարի

(5.6) Հաշվարկի ժամանակ պտուտակի տրամագիծը և պտուտաթիվը որոշում են (5.4) և (5.5) արտահայտություններից, մոտարկման մեթոդով այնպես, որ ապահովվի (5.6) պայմանը: Այդ նպատակով պտուտակների տրամագծի ստանդարտով նախատեսված չափերի շարքից ընտրվում է պտուտակի տրամագիծը D : Պտուտակի տրամագծի ընտրված արժեքը տեղադրվում է (5.4) և (5.5) արտահայտությունների մեջ ու որոշվում են համապատասխանաբար պտուտակի պտուտաթվերը (n և n³é. ): Եթե ստացվի, որ n<n³é. և դրանց արժեքները իրար մոտ են, ապա խնդիրը համարվում է լուծված: Եթե ստացվի n>n³é., ապա անհրաժեշտ է ընտրել պտուտակի տրամագծի նոր մեծություն և կրկնել հաշվարկի ընթացքը, մինչև ապահովվի n  n³é. պայմանը: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ կտորավոր բեռներ տեղա– փոխելիս պտուտակի տրամագծի մեծությունը պետք է բավա– րարի. D  a³é. x պայմանին, որտեղ a³é –ն կտորավոր բեռի ամենամեծ մասնիկի չափն է, մմ, x –ը` գործակից, որը հաշվի է առնում բեռի անհամասեռությունը, x=6…8 չտեսակավորված և x  12 տեսակավորված բեռների համար: Ինչպես երևում է (5.3) բանաձևից, փոխակրիչի արտադրողականությունը կախված է լցման գործակցի  մեծությունից: Սակայն այդ մեծությունը համաձայն աղյուսակ 5.1-ի 0,45-ից մեծ չեն ընտրում: Դա բացատրվում է նրանով, որ սովորական պտուտակավոր փոխակրիչներում լցման գործակցի մեծացումը ոչ միայն չի բերում արտադրողականության աճին, այլև տեղի է ունենում տեղապտույտ պտուտակի և բեռի մեջև: Բեռը փոխակրիչի առանցքային ուղղությամբ գրեթե չի տեղափոխվում: Այս երևույթի պատճառով տեղի է ունենում

պտուտակի ինտենսիվ մաշ և էներգիայի տեսակարար ծախսի կտրուկ աճ: Պտուտակավոր փոխակրիչներում շարժաբերի հզորու– թյունը ծախսվում է պատյանի ներսում բեռի տեղափոխման ժամանակ առաջացող շփման ուժերի և եզրային ու միջանկյալ առանցքակալային հանգույցներում դիմադրության ուժերի հաղթահարման վրա: Պտուտակավոր փոխակրիչի շարժաբերի էլեկտրաշարժիչի հզորությունը կարելի է որոշել հետևյալ բանաձևով.

N 

QL 367 

(w  sin  ), կՎտ,

(5.7)

որտեղ L -ը փոխակրիչի երկարությունն է, մ,  ‐ն` շարժաբերի Օ.Գ.Գ.-ն, w -ն` բեռի շարժման դիմադրության գործակիցը (հաշվի է առնում բեռի ու պտուտակի, բեռի ու պատյանի միջև շփման ուժերը, ինչպես նաև շփման ուժերն առանցքա– կալներում), որի արժեքը բերված է աղյուսակ 5.3-ում,  -ն` փոխակրիչի թեքության անկյունը: Աղյուսակ 5.3 Դիմադրության գործակցի արժեքները Բեռի անվանումը

Դիմադրության գործակիցը, w

Հացահատիկ, ալյուր, թեփ և այլն Կավիճ, սոդա, ասբեստի փոշի Աղ, ածուխ Ցեմենտ, ավազ, շլաք, մոխիր

1,2...1,5 1,4...1,6 2,0...2,5 4,0

Պտուտակավոր փոխակրիչի հանգույցների ու մասերի ամրության հաշվարկների համար անհրաժեշտ է իմանալ պտու– տակի ոլորող մոմենտի ու նրա լիսեռի վրա ազդող առանցքային ուժի մեծությունները: Պտուտակի լիսեռի վրա ոլորող մոմենտի մեծությունը հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևով`

T  9550

N , Նմ, n

(5.8)

իսկ պտուտակի լիսեռի առանցքային ուժի մեծությունը` հետևյալ բանաձևով`

P

2T , Ն, Dtg (    )

(5.9)

որտեղ  -ն պտուտակային գծի վերելքի անկյուն է, r‐ը պտուտակի բերված շառավիղը, որը ընդունում են r=(0,7…0,8)D/2 :

  arctg

S ,  D

 - ն` բեռի և պտուտակի մակերևույթի միջև շփման անկյունը:

5.3 ՊՏՈՒՏԱԿԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ՕՐԻՆԱԿ

Հաշվարկել պտուտակավոր թեքադիր փոխակրիչ հետևյալ ելակետային տվյալներով` արտադրողականությունը Q=24տ/ժ, փոխակրիչի երկարությունը L =20մ, բեռը ցորեն,   750կգ/մ3 , փոխակրիչի թեքության անկյունը   30 : Հաշվարկով գտնում ենք պտուտակի երկրաչափական պարամետրերը` տրամագիծը` D, քայլը S, պտուտաթիվը n, էլեկտրաշարժիչի հզրոությունը N: Բացի այդ անհրաժեշտ է որոշել պտուտակի վրա ազդող մոմենտն ու առանցքային ուժը ամրության հաշվարկներ կատարելու համար: Նախօրոք, (5-1) և (5-2) աղյուսակներից ընտրում ենք 

հետևյալ գործակիցների մեծությունները, երբ   30 , բեռը ցորեն, ապա A=50,   0,4, k=0,8 , C=0,8: Պտուտակի տրամագծի մեծության ստանդարտով նախա– տեսված, չափերի շարքից ընտրում ենք D=0,25մ և տեղադրում (5.4) բանաձևի մեջ ու հաշվում ենք պտուտաթիվը. 

0,25  3

, 0,47  n  750  0,8  0,4  0,8

որտեղից գտնում ենք n=170,2 պտ/րոպ: Հաշվարկում ենք պտուտակի առավելագույն պտուտաթիվը (5.5) բանաձևով`

A   100 պտ/ր 0,25 D

n³é 

Ստացվեց ո>n³é, այսինքն (5.6) պայմանը չբավարարվեց: Դրա համար հաշվարկը կրկնում ենք, ընտրելով տրամագծի նոր արժեք` D=0,32մ, և հաշվում ենք ո-ը:

0.32  3 որտեղից գտնում ենք

, 0,047  n  750  0,8  0,4  0,8

n  81,2 պտ/ր: Հաշվարկում ենք n³é-ը. n³é=

 88,3 պտ/ր : 0,32

Ստացվեց ո<n³é և նրանք արժեքներով իրար մոտ են: Հաշվարկում ենք պտուտակի քայլը.

S  k  D  0,8  0,32  0,256Ù  256ÙÙ

Հաշվում ենք շարժաբերի հզորությունը (5.7) բանաձևով.

N 

QL 367 

w  sin   

24  20 1,5  sin 30   3,27Ïìï 367  0,8





Էլեկտրաշարժիչների կատալոգից ընտրում  3,5Ïìï հզորությամբ n ß  960 պտ/ր շարժիչ: Հաշվարկում ենք ռեդուկտորի փոխանցման թիվը

i

n ß 960   11,82 n 81,2

Ռեդուկտորների կատալոգից ընտրում ենք PM-250 , i  12,64 փոխանցման թվով ռեդուկտոր:

ենք

ԳԼՈՒԽ 6. ՊՆԵՎՄԱՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ

6.1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Պնևմափոխակրիչները լայնորեն կիրառվում են արդյու– նաբերական, փայտամշակման ձեռնարկություններում ու գյու– ղատնտեսության մեջ: Պնևմատիկ փոխակրիչները հանդիսանում են ներգործա– րանային տրանսպորտի ամենահեռանկարային տեսակներից մեկը, հատկապես փայտամշակման և կահույքի ձեռնարկու– թյուններում, ալրաղացներում և այլն: Այն նախատեսված է խո– ղովակաշարով, օդի հետ խառնված վիճակում, մանրակտոր և սորուն բեռների փոխադրման համար: Նրա հիմնական առավելությունը կայանում է նրանում, որ այն հնարավորություն է տալիս ամբողջությամբ ապահովել վերոհիշյալ բեռների բեռնման-բեռնաթափման համալիր մեքենայացման ու ավտոմա– տացման աշխատանքները: Բացի դրանից այս դեպքում բացառ– վում են բեռի կորուստները փոխադրման ժամանակ, բարելավում են աշխատանքի սանիտարահիգիենիկ և կենսագործունեության անվտանգության պայմանները, ինչպես նաև հնարավորություն է առաջանում համատեղել փոխադրումը մի շարք այլ տեխնո– լոգիական գործընթացների հետ (չորացում, հովացում, մաքրում խառնուրդներից և այլն):

6.1.1. ՊՆԵՎՄԱՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ՈՒ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ

Պնևմափոխակրիչների աշխատանքի սկզբունքը հիմնված է խողովակաշարի սկզբում և վերջում ճնշումների տարբերու– թյամբ պայմանավորված մեծ արագությամբ օդի հոսքով այլ նյութերի տեղափոխելու հնարավորությունը: Կախված ճնշման անկում ստեղծելու եղանակից և նրա մեծությունից, պնևմատիկ տեղակայանքները լինում են ներծծող, մղող և խառը (ներծծողմղող), ցածր (մինչև 5  10 Պա), միջին ( 5 10 ...5 10 Պա) և բարձր

( 510 Պա-ից ավելի) ճնշման (նկ.6.1): Ներծծող պնևմափո– խակրիչներում խողովակաշարերից օդը արտածծվում է օդամուղ մեքենայով և ստեղծվում է նոսրացում:

Նկ.6.1. Պարզագույն պնևմափոխակրիչների սխեմաներ. ա- ներծծող, բ-մղող, գ-ներծծող-մղող: 1-բեռնման հարմարանք, 2ներծծող խողովակաշար, 3-ցիկլոն, 4-օդախողովակաշար, 5փոշեզատիչ, 6-օդամուղ մեքենա, 7-աղմուկի խլացուցիչ, 8փական:

Նոսրացման շնորհիվ օդը մթնոլորտից մտնում է բեռնման հարմարանք 1 և անցնելով բեռի շերտերով կամ հանդիպելով խողովակաշար մտնող բեռին, նյութախողովակաշարով 2 այն տեղափոխում է ցիկլոն 3, որտեղից բեռը դուրս է բերվում փա– կանի 8 օգնությամբ, իսկ օդը մուտք է գործում օդախո– ղովակաշար 4: Անցնելով փոշեզատիչով 5, օդամուղ մեքենայով 6 և խլացուցիչով 7 օդը արտանետվում է մթնոլորտ: Ներծծող պնևմափոխակրիչների առավելությունը կա– ռուցվածքի պարզությունն է, մի քանի կետից բեռի միաժամանակ տեղափոխման հնարավորությունը, աշխատատեղերում բարձր սանիտարահիգիենիկ պայմանների ապահովումը: Քանի որ այդ տեղակայանքներում ամբողջ համակարգը գտնվում է նոս– րացման վիճակում, ապա բեռնման հարմարանքը հերմետի– կություն չի պահանջում: Թերություններից են համարվում ճնշման բարձր անկումների ստեղծման դժվարությունը, բեռնա– թափման տեղերում հատուկ հերմետիկացնող սարքավորման առկայությունը: Մղող տեղակայանքներում (նկ. 6.1.բ) օդամուղ մեքենան օդը մղում է պնևմահամակարգ` նրանում ստեղծելով մթնո– լորտայինից բարձր օդի ճնշում, առավելագույնը` բեռնման տեղում, նվազագույնը` ցիկլոնում: Մղող պնևմատեղակայնքների առավելությունը տեսականորեն անսահմանափակ ճնշում ստեղծելու հնարավորությունն է, որը թույլ է տալիս օգտագործել դրանք ինչպես ցածր, այնպես էլ բարձր խտությամբ բեռները հոսքերով փոխադրելու համար: Մղման պնևմատեղակա– յանքների թերություններից են բեռնման հարմարանքների կառուցվածքի բարդությունն ու պնևմահամակարգի հերմետի– կությանը ներկայացվող բարձր պահանջները: Ներծծող-մղող տեղակայանքներում (նկ. 6.1.գ) օգտա– գործվում են ներծծող և մղող տեղակայանքների դրական որա– կները: Կախված նյութախողովակաշարերի քանակից պնևմափո– խակրիչները լինում են պարզ` մեկ նյութախողովակաշարով և ճյուղավորված` երկու և ավելի նյութախողովակաշարով: Ճյու–

ղավորված պնևմատեղակայանքներում նյութախողովակաշարով հնարավոր է մի քանի կետերից միաժամանակ փոխադրել տարբեր բեռներ: Ճյուղավորված տեղակայանքների հիմնական թերությունը հանդիսանում է մեկ նյութախողովակաշարում բեռնվածության փոփոխության ազդեցությունը մյուս նյութախո– ղովակաշարի աշխատանքի կայունության վրա: Պնևմատրանս– պորտային տեղակայանքները կարող են լինել օդի փակ և բաց հոսքով: Առաջին դեպքում ամբողջ օդը կամ նրա մի մասը օդամուղ մեքենայով վերադառնում է բեռնավորման սարքա– վորում ու կրկին օգտագործվում փոխադրման նպատակով, իսկ երկրորդ դեպքում օդը օդամուղ մեքենայով ամբողջությամբ արտանետվում է մթնոլորտ: Վերամշակման ձեռնարկություն– ներում առավել լայն տարածում են ստացել միջին ճնշման, նյութախողովակաշարերի ճյուղավորված ցանցով պնևմա– տրանսպորտային տեղակայանքները; Վերոհիշյալ ձեռնարկու– թյուններում մղման տեղակայանքները հիմնականում կիրառվում են որպես միջարտադրամասային փոխադրամիջոց (ալրաղաց– ներում հատիկազտման բաժանմունքից մնացորդների փոխա– դրումը թափոնների արտադրամաս):

6.1.2. ՊՆԵՎՄԱՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Պնևմափոխակրիչների նախագծման ժամանակ հիմնական ելակետային տվյալներն են արտադրողականությունը Q տ/ժ, խողովակաշարի սկզբունքային սխեման և փոխադրվող բեռի ֆիզիկամեխանիկական հատկանիշները: Հաշվարկի արդյունքում պետք է որոշել օդի պահանջվող ծախսը Vմ3/վրկ, օդի ճնշումը P Պա, խողովակաշարի անհրաժեշտ տրամագիծը d Ë ,մ, օդամղիչի հզորությունը N, կՎտ և մի շարք օժանդակ մեծություններ: Օդի ուղղաձիգ հոսքի արագությունը, որի դեպքում նյութի մասնիկները գտնվում են կախված վիճակում կամ կատարում են

անընդհատ բաբախող շարժում կոչվում են ճախրելու կամ կրիտիկական արագություն: Ճախրելու արագությունից է կախ– ված բեռի փոխադրման արագությունը ինչպես նաև փոշեզա– տիչների և ցիկլոնների հաշվարկը: Ճախրելու արագությունը կախված է փոխադրվող բեռի մասնիկների չափերից, խտությունից օդի խտությունից և որոշ– վում է հետևյալ բանաձևով.

VÏñ  k

µ  û¹  g

a ,

(6.1)

որտեղ  μ -ն բեռի խտությունն է,  û ¹ -ն` օդի խտությունը, մթնոլորտային  û¹  1,2 կգ/մ3:

ճնշման

պայմաններում

ընդունվում

Հաշվի առնելով մղող սարքերում լրացուցիչ ճնշումը ընտրվում է  û¹  1,6  2,0 կգ/մ3: Ներծծվող կայանքներում, որտեղ օդի

 û¹

ճնշումը

ցածր է մթնոլորտայինից վերցնում են  0,8  0,95 կգ/մ3: a -ն մասնիկի չափն է մ, k -ն գործակից է,

որի արժեքը տատանվում է 10-ից մինչև 170 սահմաններում: Այն կախված է բեռի մասնիկի չափերից, մակերևույթի բնույթից: k -ի բերված արժեքը համապատասխանում է մասնիկների 0,00001-ից մինչև 0,07մ չափերին: Երբ a  0,005÷0,07մ, k  170 : Պրակտիկ հաշվարկ–ների ժամանակ ավելի նպատակահարամար է օգտվել փորձ–նական տվյալներից, որոնք մի շարք գյուղատնտեսական բեռների համար բերված են աղյուսակ 6.1-ում: Պնևմափոխակրիչների նախագծման ժամանակ շատ կարևոր է ճիշտ ընտրել օդի շարժման արագությունը: Այն պետք է լինի նվազագույն թույլատրելի, սակայն բավարար նյութի փոխադրման համար: Չափից ավելի արագությունները բերում են էներգիայի գերածախսի, բեռը վնասվում է, մեծանում է կայանքի եզրաչափքերը, բարձրանում փոխադրման ինքնարժեքը:

V Ïñ մ/վ

Բեռ

Ցորեն Տարեկան Գարի Վարսակ

9,0-11,5 8,5-10,0 8,5-11,0 8,0-9,0

Ոլոռ Եգիպտացորեն

15,5-16,5 12,5-14,0

Վուշի սերմ Սոյա

5,2 17,0-20,0

Կանեփ Արևածաղիկ Հնդկացորեն

8,0-11,0 7,0-8,5 8,6

Բրինձ Ալյուր Ցորենի ծղոտ Տարեկանի ծղոտ Վարսակի ծղոտ Հնդկացորենի մղեղ Մղեղ Սիլոս W=7282% դեպքում Ծղոտ կտրված Ցեմենտ Ավազ

Բեռ

Աղյուսակ 6.1 V Ïñ մ/վ 10,1 8,1 12,0-19,0 6,4-8,4 7,0-8,7 0,92-2,73 0,67-3,1 8,0-20,0 3,5-4,25 5,3

Սահմանվածից ցածր արագությունները, փոխակրիչի ան– գամ փոքր գերբեռնման դեպքում, հանգեցնում են անցափակման: Օդի շարժման արագությունը, ցածր ճնշման մղող և ներծծող կայանքների համար հանձնարարվում է որոշել հետևյալ բանաձևով.

Vû¹  aË  µ  BL2µ ,

(6.2)

որտեղ a Ë ‐ն բեռի մասնիկների խոշորայնության գործակիցն է, որ վերցնում են ըստ աղյուսակ 6.2-ի: B‐ն գործակից է, B=(2÷5)10‐5 : Չոր փոշենման բեռների համար ընդունվում է փոքր արժեքը: L μ -ն փոխակրիչի բերված երկարությունն է, որը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

Lμ   Lh   LáõÕ   LÍ   È³   Èó  ... և այլն:

(6.3)

որտեղ

 Lh -ն

տեղամասերի

 LáõÕ ‐ն

հորիզոնական

երկարություններն

են,

 LÍ ‐ն`

ուղղաձիգ ծնկների

դիմադրությանը հավասար դիմադրություններ ունեցող ուղիղ տեղամասերի համար համարժեք երկարությունների գումարը, L³ -ն` նույնը անջատիչների համար,

  Ló ‐ն` նույնը ցիկլոնների և բաժանարարների համար:

Աղյուսակ 6.2 Բեռի տեսակը

Փոշենման Հացահատիկային համասեռ Մանրակտոր համասեռ Միջին կտորներով համասեռ Ներծծող

Մասնիկների առավելագույն խոշորությունը 0,001-1,0 1-10 10-20 40-80

փոխակրիչներում

( L μ -ն

aË 10-16 17-20 17-22 22-25

մինչև

100մ)

BL2μ

մեծությունը շատ փոքր է, ուստի հաշվարկների ժամանակ անտեսվում է: Բարձր ճնշման փոխակրիչներում Vû¹ -ը վերցնում են V Ïñ -ից 1,5-2 անգամ ավելի: Հացահատիկային բեռների համար հանձնարարվում է օդի արագությունը որոշել ելնելով ճախրման արագությունից հետևյալ բանաձևով. (6.4) Vû¹    VÏñ որտեղ  -ն գործակից է, որը կախված է փոխակրիչի սխեմայի բարդությունից: Հորիզոնական կամ ուղղագիծ խողովակաշարի դեպքում վերցնում են   2,2 , մեկ ուղղաձիգ /կամ թեք/ և մեկ

հորիզոնական տեղամասի համար – 2,4, երեք տեղամասի /հորիզոնական, թեք և ուղղաձիգ/ համար – 2,6, իսկ ավելի բարդ տեղամասերի համար – 2,8: Գրականության մեջ ցուցում է տրվում օդի արագությունը վերցնել ելնելով խառնուրդի զանգվածային պարունակությունից: Ինչքան բարձր է խառնուրդի զանգվածային պարունա– կությունը /կոնցենտրացիան/  , այնքան բարձր պետք է վերցնել օդի արագությունը (աղյուսակ 6.3): Աղյուսակ 6.3  1,25 VÏ 1,5 VÏ 2 VÏ (2,5÷3,0) VÏ Vû¹ Այս արժեքները օգտագործում են հաշվարկների ժամանակ, եթե չկան Vû¹ -ի ավելի մեծ արժեքներ վերցնելու անհրաժեշտություն և հիմնավորում: Փորձնական տվյալների հիման վրա գյուղատնտեսական մի շարք բեռների համար  գործակցի արժեքները բերված են աղյուսակ 6.4-ում: Աղյուսակ 6.4  Փոխադրվող նյութը 1,25-2,5 Հացահատի   1,0 ÷5,0 դեպքում

  1,0 ÷2,0 և բարձր

1,5-2,5

Ծղոտ մինչև 200մմ երկարության Ծղոտ 200մմ-ից մեծ երկարու– թյան Կալսված հասկ և մղեղ Բամբակ – հումք   3,0 ÷0,75

1,1-1,7 1,1-1,4

Ծղոտ

Խոտ

  3,0 ÷0,8

1,5-3,7 1,16-1,45 1,5-2,5

Զանգվածային պարունակության  մեծ արժեքների և փոխադրվող նյութի բարձր խոնավության դեպքում խողովա–

կաշարի խցանումներից խուսափելու համար վերցնում են  -ի բարձր արժեքները:

Օդում խառնուրդի պարունակության /կոնցենտրացիայի/ գործակից Խառնուրդի զանգվածային պարունակության գործակիցը միավոր ժամանակում փոխադրվող բեռի զանգվածի հարաբերությունն է նույն ժամանակում ծախսված օդի զանգվածին.



Q 3,6G

(6.5)

որտեղ Q -ն կայանքի արտադրողականությունն է, տ/ժ

G -ն` օդի վայրկյանային ծախսը, կգ/վրկ: Հետազոտությունների և պրակտիկ աշխատանքների հիման վրա հանձնարարվել են  -ի հետևյալ արժեքները. - հացահատիկ և նրա վերամշակումից ստացված արտադրանք –   1...1,25, - ցեմենտ, ածուխի փոշի –   20...60, - խոտ, բամբակի հումք-   0,3...0,8, - ավազ, խիճ –   3...20, - ծղոտ –   0,3...2: Բերված տվյալներով առաջնորդվելով հանդերձ, պետք է իմանալ, որ ինչքան բարդ է պնևմափոխակրիչների եզրագիծը /երկարությունը մեծ է, ծնկերը շատ են և այլն/ այնքան խառ– նուրդի պարունակության գործակիցը պետք է վերցնել փոքր /թույլատրելի արժեքների սահմաններում/:

Օդի պահանջվող քանակը մ3/ժամ Օդի պահանջվող քանակը մ3/ժամ որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

U o¹ 

 û¹



Q 3,6  û¹

(6.6)

ԽՈՂՈՎԱԿԱՇԱՐԻ ԼԱՅՆԱԿԱՆ ՀԱՏՈՒՅԹԻ ՄԱԿԵՐԵՍԸ և

ՏՐԱՄԱԳԻԾԸ

Խողովակաշարի հետևյալ բանաձևով

հատույթի

F

մակերեսը

մ2

U û¹

որոշվում

(6.7)

Vû¹

Հաստատուն լայնական հատույթով խողովակաշարի տրամագիծը օդի փոփոխական արագության դեպքում կլինի

dË 





4U û¹

 0,6

Vû¹

Q  û¹Vû¹

(6.8)

Օդի հաստատուն արագության դեպքում խողովակաշարի տրամագիծը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

QP0  ûVû¹ Pû¹

d Ë  0,6 որտեղ

Vû¹ ‐ը

Pû¹ ‐ը

հաշվարկային

(6.9) կտրվածքում

համապատասխանաբար օդի արագությունը և ճնշումն է:  0 -ն և P0 ‐ն խողովակաշարի ելքային մասում օդի խտությունն է և ճնշումը,

P0  0,1 ՄՊա:

Հաստատուն տրամագծով խողովակաշարի կտրվածքում օդի արագությունը կլինի.

Vû¹  V0

P0 : Pû¹

ցանկացած (6.10)

Բանաձևերից հետևում է, որ հաստատուն տրամագծով խողովակում օդի արագությունը հակադարձ համեմատական է ճնշմանը: Այսպիսով պրակտիկայում պնևմատիկ փոխակրիչները կարելի է պատրաստել երկու ձևով.

ա/ հաստատուն տրամագծի խողովակաշարով, որի շահա– գործումը էժան է, քանի որ ծախսվում է քիչ հզորություն, բ/ փոփոխական տրամագծի խողովակաշարով և օդի հոսքի հաստատուն արագությամբ, որը պատրաստման ժամանակ պահանջում է քիչ ծախսեր: Գյուղատնտեսության մեջ կիրառվող պնևմատիկ կայանք– ները, որոնք ունեն համեմատաբար ոչ մեծ երկարություն պատ– րաստում են հաստատուն տրամագծի խողովակաշարով: Էջք (ճնշում): Էջք է կոչվում խողովակաշարի ծայրերում առաջացած ճնշումների տարբերությունը, որն անհրաժեշտ է նյութի փոխադրման ժամանակ բոլոր դիմադրությունների հաղթահարման համր: Այլ կերպ ասած ճնշումների այդ տարբերությունը պետք է հավասար լինի փոխադրող կայանքի բոլոր տեղամասերում ճնշման կորուստների գումարին: Ճնշման կորուստներ կարող են առաջ գալ նյութը խողովակաշար մտնելիս, խողովակաշարով շարժվելիս, բարձ– րանալիս, ծնկերով, ֆիլտրերով անցնելիս, բեռնաթափման կե– տերում և այլն: Պնևմատիկ փոխակրիչների համար ընդհանուր էջքը կազմվում է դինամիկական h¹ և ստատիկական hë էջքերից: Դինամիկական էջքը նյութի և օդի իներցիան հաղթա– հարելու, այսինքն` դրանց Vμ և Vû¹ արագություն հաղորդելու համար անհրաժեշտ էջքն է /ընդունվում է, որ նյութի և օդի սկզբնական արագությունը հավասար է զրոյի/: Բեռի և օդի արագությունների Vμ : Vû¹ = 0,85 հարաբե– րակցության դեպքում դինամիկական էջքը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

h¹ 

 û¹ V 2 û¹ 2g

1  0,72 

(6.11)

Այսպիսով դինամիկական էջքը ուղիղ համեմատական է օդի արագության քառակուսուն: Այն կախված է նաև օդում նյութի

զանգվածային պարունակությունից և բացարձակապես կախված չէ խողովակաշարի կտրվածքի մակերեսից: Ստատիկական էջքը ծախսվում է խողովակաշարում շփումը հաղթահարելու հշփ, տեղական դիմադրությունների /ծունկ, սոպլո, բեռնաթափիչ, ճկուն խողովակաշար և այլն/ հաղթահարման hï և փոխադրվող նյութի բարձրացման վրա h μ :

L երկարությամբ խողովակաշարում օդի շփման դիմադրու– թյունների վրա ճնշման կորուստը որոշվում է հիդրավլիկայի ընդհանուր բանաձևով. հ'շփ  

L  û¹  Vo¹  2g dË

(6.12)

որտեղ  -ն շփման դիմադրության գործակիցն է, d Ë ‐ն և L -ն խողովակաշարի տրամագիծը և երկարությունը, մ: Շփման դիմադրության գործակիցը կարելի է որոշել փորձով: Հաշվարկների ժամանակ կարելի է որոշել հետևյալ բանաձևով.

  0,0125 

0,0011 dË

(6.13)

Օդի և փոխադրվող նյութի շփման ժամանակ շարժման վրա ճնշման կորուստը որոշվում է հետևյալ բանաձևով. հշփ =հ'շփ 1  C  , (6.14) որտեղ C ‐ն գործակից է, որը կախված է խառնուրդի կոնցեն– տրացիայից, հոսքի արագությունից, բնույթից և փոխադրվող բեռի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններից: C ‐ի ճշգրիտ արժեքի որոշումը շատ բարդ է, ուստի պրակտիկ հաշվարկների ժամանակ այն որոշում են ելնելով օդի հոսքի արագությունից` ըստ աղյուսակ 6.5-ի: Տեղական դիմադրությունների վրա ճնշման կորուստը հտ , կարելի է որոշեկ երկու եղանակով: Դրանցից առաջինը հանձնա– րարվում է բարդ եզրագիծ ունեցող պնևմափոխակրիչների հաշ– վարկի համար: Էությունը կայանում է հետևյալում. ծնկերում, ցիկլոններում, բեռնաթափիչներում տեղական դիմադրություն–

ները արտահայտվում են հորիզոնական տեղամասերի համար– ժեք երկարություններով LÑ³Ù : Աղյուսակ 6.5 C գործակցի արժեքը կախված օդի արագությունից, Vo¹

Vo¹ մ/վրկ

0,68

0,58

0,49

0,42

0,37

0,34

0,32

0,31

Թեք տեղամասերի /ծնկների/ համար, կախված կորության շառավղի RÍ և խողովակաշարի տրամագծի d Ë հարաբերու– թյունից, համարժեք երկարությունը վերցվում է ըստ աղյուսակ 6.6-ի: Աղյուսակ 6.6 Թեք տեղամասի համարժեք երկարությունը Lհամ , մ Բեռի տեսակը Համարժեք երկարությունը Lհամ , R Í : d Ë Փոշենման Հացահատիկային համասեռ Մանրակտոր ոչ համասեռ Խոշոր կտորներով ոչ համասեռ

դեպքում 4-8 -

5-10 8-10

6-10 12-16

6-10 16-20

28-35

38-45

60-80

70-90

Աղյուսակ 6.6 - ում նշված փոքր չափերը հանձնարարվում է բեռների համեմատաբար ցածր արագություններով փոխադրման ժամանակ: Պնևմափոխակրիչների տեղակայանքների տարբեր տե– ղամասերի տեղական դիմադրությունների մեծությունները ար– տահայտված համարժեք երկարությամբ` կախված զանգվածային կոնցենտրացիայից և խողովակաշարի տրամագծից բերված են աղյուսակ 6.7-ում:

Աղյուսակ 6.7 Տեղական դիմադրությունների համարժեք երկարությունը Հ/հ

Տեղական դիմադրություններ Միևնույն պարամետրերով խողովակաշարերի միացում Ծայրափողակ

երկու

Փոշեզատիչով բեռնաթափիչ

Համարժեք երկարությունը L համ 10 d

Փոշեզատիչ

1  0,4 

 1  0,4 



Երկընթացքանի փոխարկիչ Ներծծող կայանքի բեռնաթափիչին միացված  երկարությամբ խողովակ

Ներծծող կայանքի միացված ծունկ

 երկարության ճկուն խողովակ, առանց կորուստները հաշվի առնելու

բեռնաթափիչին



dË dË

dË





dË 

2

Նյութը բարձրացնելու համար ճնշման կորուստը հբ որոշվում է հետևյալ բանաձևով: (6.15) hμ     û¹  H որտեղ H ‐ը նյութի բարձրացման չափն է: Ընդհանուր էջքը կլինի.

h  h¹  hß  hï  Ñ μ :

(6.16)

Պնևմատիկ կայանքի քամհարի շարժաբերի շարժիչի անհրաժեշտ հզորությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով

Nß 

Vû¹ Ñ 10001 2 3

, կՎտ

(6.17)

1 -ը օդամղիչի ՕԳԳ-ն է,   0,75 :  2  0,95  0,97 ‐ առանցքակալների ՕԳԳ-ն է: 3  0,96  1,0 - շարժաբերի ՕԳԳ-ն է:

6.1.3. ՊՆԵՎՄԱՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Գյուղատնտեսության մեջ պնևմափոխակրիչները լայն կի– րառություն են գտել աղացներում և էլևատորներում փոշու հե– ռացման, ալյուրի, հացահատիկի և այլ նյութերի փոխադրման, կերացեխերի և անասնապահական ֆերմաների սպասարկման, խոտի և ծղոտի դեզավորման և այլ բեռնման-բեռնաթափման աշ– խատանքների կատարման համար: Պնևմափոխակրիչներ հատկապես շատ են տարածված աղացներում և էլևատորներում, հացահատիկի և դրա վերա– մշակումից ստացված արգասիքների փոխադրման համար: Գյուղատնտեսության մեջ պնևմափոխակրիչներն օգտա– գործում են նաև կոմբայնների, զտիչ և հացահատիկամաքրիչ կայանքների կառուցվածքում: Որոշ գյուղատնտեսական մեքենաների համակարգում օգտագործվում է պնևմատիկ փոխադրման սկզբունքը, երբ նյութը շարժվում է օդի արագությունից մեծ արագությամբ նյութի նետման շնորհիվ, որից հետո նյութը շարժվում է օդի հոսքի հետ: Այդպիսի մեքենաներից են հացահատիկային (PCM-10) և սիլոսային մշակաբույսերի բերքահավաքի (УБД-3, КUK-1,4), սիլոսի փոխադրման (ТП-30), հատիկի փոխադրման (ТЗП-3), ծղոտի փոխադրման (ПТ-3 և ПТ-7) մեքենաները: Գյուղատնտեսական արտադրության համալիր մեքենա– յացման մեքենաների համակարգում սորուն և ցողունավոր նյու– թերի, բեռնման-բեռնաթափման փակ ու բաց պահեստներում և դաշտային պայմաններում բեռնման-բեռնաթափման համար նա–

խատեսված են շարժական պնևմատիկ փոխակրիչներ 10-15 տ/ժամ արտադրողականությամբ և 6-8 ձուժ հզորությամբ էլեկ– տրական կամ ներքին այրման շարժաբերներով:

6.2. ՃՈՃՎՈՂ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ

Ճոճվող փոխակրիչները համարվում են առանց քարշային օրգանի փոխադրական մեքենաներ: Ճոճվող փոխակրիչի աշխատանքի սկզբունքը կայանում է հետևյալում. փողրակին կամ կիսախողովակին, որը համարվում է բեռ կրող բանվորական օրգանը (տարրը) հաղորդվում է տատանողական շարժում: Բանվորական օրգանին մատուցված բեռը իներցիոն ուժի ազդեցության տակ կատարվում է իրար հաջորդող սահքի տեղաշարժեր փոխադրման ուղղությամբ կամ տեղաշարժվում է փոքր թռիչքներով: Բեռի տեղաշարժի բնույթը կախված է բանվորական օրգանի շարժման ռեժիմից, որն էլ իր հերթին որոշվում է շարժաբերի կառուցվածքով և աշխատանքի ռեժիմով: Ըստ բանվորական օրգանի շարժման ռեժիմի ճոճվող փո– խակրիչները լինում են իներցիոն և վիբրացիոն (թրթռումային): Իներցիոն տեսակը լինում է փողրակի հատակին բեռի հաստա– տուն և փոփոխական ճնշումով, որոնց դեպքում բեռը տեղա– շարժվում է առանց փողրակի հատակից անջատվելու և տեղա– շարժը միշտ ուղեկցվում է շփումով: Վիբրացիոն տեսակների մոտ բեռը տեղաշարժվում է միկ– րոթռիչքներով և բեռը պարբերաբար անջատվում է փոխակրիչի հատակից: Վիբրացիոն տեսակը ունի մեծ առավելություններ, ուստի հեռանկարային է: Ըստ ճոճման բնույթի նշված փոխակրիչները լինում են` ուղղագիծ հարմոնիկ, ուղղագիծ ոչ հարմոնիկ, էլիպտիկ և այլն: Հատկապես լայն տարածում են գտել ուղղագիծ հարմոնիկ տատանման ռեժիմով աշխատող փոխակրիչները: Այդպիսի փոխակրիչներում բեռ կրող տարրը կատարում է ուղղագիծ

հարմոնիկ տատանում բանվորական օրգանի հարթության նկատմամբ  անկյան տակ ուղղված առանցքի նկատմամբ (նկ.6.2) ո հաճախականությամբ և A ամպլիտուդայով համաձայն հետևյալ օրենքի.

  A sint

որտեղ  ‐ն բեռի մասնիկի բացարձակ տեղափոխու–թյունն է,  -ն` տատանումն առաջ բերող մեխանիզմի անկյու–նային արագությունը, t –ն` ընթացիկ ժամանակը:

Նկ.6.2. Ճոճվող փոխակրիչների աշխատանքի ռեժիմի որոշման հաշվարկային սխեմա: Եթե հորիզոնի նկատմամբ  անկյան տակ տեղադրված փողրակին հաղորդվի փողրակի հարթության նկատմամբ  անկյան տակ ուղղված a÷ արագացում, ապա փողրակը կկա–

տարի x առանցքի ուղղությամբ երկայնական և y առանցքի ուղղությամբ լայնական տեղափոխություններ, որոնց մեծությու– նը որոշվում է հետևյալ բանաձևերով.

x  A cos    sin t   y  A sin     sin t 

(6.18)

Այս տատանումները տարբեր ձևով են ազդում փոխադրման գործընթացի վրա: Երկայնական տատանումը ապահովում է բեռի տեղաշարժը բանվորական օրգանի վրայով, իսկ լայնական տեղաշարժով պայմանավորված է բեռի տատանումները բանվորական օրգանի հետ միասին: Տեղաշարժվող բեռի մասնիկի վրա ազդում են հետևյալ ուժերը. - ծանրության ուժը mg, - նորմալ ճնշման ուժը N, - իներցիոն ուժը I: N ուժի մեծությունը կլինի (6.19) N  mg cos   I y  mg cos   ma y , որտեղ a y -ն փողրակին հաղորդված արագացման բաղադրիչն է

y առանցքով, որը կորոշվի հավասարումների համակարգի (6.18) երկրորդ հավասարման կրկնակի ածանցման շնորհիվ:

a y   A 2 sin    sin t

(6.20)

Հետևաբար կստանանք.

N  m g cos  A 2 sin   sin t  :

(6.21) Ստացված հավասարումից (6.21) հետևում է, որ աջ մասի մեծությունների հարաբերակցությամբ որոշվում է բեռը կրող օրգանի վրա բեռի ճնշման բնույթը:

Եթե g cos  A sin   sin t , ապա բեռի վրա ազդող նորմալ ճնշումը ուղղված կլինի ներքև և բեռին կսեղմի

փողրակին, եթե g cos  A sin    sin t , ապա նորմալ ճնշումն ուղղված է վերև և ձգտում է բեռի մասնիկին անջատել բանվորական օրգանի հատակից:

Տատանման  t անկյունը փոփոխվում է 0-ից մինչև 360° : Երբ t 



և դրա բազմապատիկ մեծությունների դեպքում փող–

րակի արագացման պրոյեկցիան y առանցքի վրա ստանում է իր ամենամեծ արժեքը. a y  A 2 sin     (6.22) Արագացման ay բաղադրիչի առավելագույն արժեքի հարաբե– րությունը ազատ անկման արագացման համապատասխան բաղադրիչին անվանում են փոխակրիչի աշխատանքի ռեժիմի գործակից.

Г 

A 2 sin     g cos 

(6.23)

Աշխատանքի ռեժիմի գործակցի մեծությունը որոշում է բեռի մասնիկի շարժման բնույթը իներցիոն փոխակրիչներում: Երբ Г<1 բեռը գտնվում է փողրակի հարթության վրա շփման և իներցիոն ուժերի ազդեցության հանրագումարում տեղաշարժվում է: Г>1 դեպքում բեռի մասնիկները բեռ կրող տարրից անջատվում են և հիմնականում տեղափոխվում են միկրոթռիչքներով: Г=1 դեպքում որոշ մասնիկներ անջատվում են բանվորական օրգանից և տեղաշարժվում միկրոթռիչքներով, իսկ որոշ մասնիկներ մնում են բանվորական օրգանի վրա և տեղաշարժվում նրա հետ միասին: Г<1 դեպքը վերաբերում է իներցիոն փոխակրիչին, իսկ Г>1 դեպքը` վիբրացիոն:

6.3. ԻՆԵՐՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ

Փողրակի և բեռի աշխատանքի ռեժիմից կախված լինում են փողրակի հատակին բեռի հաստատուն և փոփոխական ճնշումով իներցիոն փոխակրիչները:

6.3.1.ՓՈՂՐԱԿԻ ՀԱՏԱԿԻՆ ԲԵՌԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ ՃՆՇՈՒՄՈՎ

ԻՆԵՐՑԻՈՆ

ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Շարժաբերը փողրակին զուգահեռ ուղղությամբ, հաղորդում է ետադարձ համընթաց շարժում (նկ.6.3): Ընդ որում փողրակի շարժման բնույթը դեպի առաջ (փո– խադրման ուղղությամբ) և դեպի ետ տարբեր է: Անհրաժեշտ է, որ բեռը ամբողջ ժամանակահատվածում, փոխակրիչի և ուղիղ և հակառակ քայլի դեպքում, շարժվի առաջ: Այժմ պարզաբանենք թե փողրակի արագացման փոփոխման ինչպիսի օրինա– չափության դեպքում է հնարավոր բեռի տեղաշարժի այդպիսի բնույթը: Փողրակում գտնվող բեռի վրա ազդում են ծանրության ուժը G  mg , հատակի հետ շփման ուժը F  mgf և իներցիոն ուժը

P Ç  ma : Մասնիկը փողրակի հետ կշարժվի առաջ, եթե փողրակի և բեռի միջև շփման ուժը մեծ կամ հավասար է իներցիոն ուժին, այսինքն mgf  ma (6.24) Հետևաբար ուղիղ ընթացքի դեպքում որպեսզի բեռը տեղափոխվի առաջ փողրակի արագացումը պետք է լինի a  gf (6.25) որտեղ f -ը բեռի դադարի շփման գործակիցն է փողրակի հատակի հետ: Փողրակի ետադարձ ընթացքի դեպքում նրա արագացումը կլինի բացասական, այսինքն ուղղված կլինի տեղափոխմանը հակառակ ուղղությամբ: Իներցիայի ուժը այդ դեպքում ուղղված կլինի տեղափոխման ուղղությամբ, (այսինքն, փողրակի արագացմանը հակառակ), որը ստիպում է մասնիկներին շարժվել առաջ, իսկ շփման ուժը կխանգարի դրան: Հետևաբար, որպեսզի բեռի մասնիկը փողրակով շարժվի փոխադրման ուղղությամբ, այլ ոչ թե փողրակի հետ շարժվի

հակառակ ուղղությամբ անհրաժեշտ է, որ իներցիոն ուժը մեծ կամ հավասար լինի շփման ուժից` ma  mgf 1 , այսինքն, փող– րակի արագացման փոփոխության օրինաչափությունը փողրակի հակառակ ընթացքի դեպքում ունենա հետևյալ տեսքը. a  gf 1 , (6.26) որտեղ f 1 -ը բեռի և փողրակի միջև շփման գործակիցն է շարժ– ման ժամանակ:

Նկ.6.3. Փողրակի հատակին բեռի հաստատուն ճնշումով իներցիոն փոխակրիչ. ա - ընդհանուր տեսքը. 1- փողրակ, 2- հենարանային հոլովակ, 3- շարժաբեր: բ -երկշուռտվիկային շարժաբերի սխեմա. 1 - շարժաթև, 2թափանիվ, 3- լիսեռ, 4- ձող, 5 - շուռտվիկ, 6 - սեպափոկավոր փոխանցում, 7- էլեկտրական շարժիչ: գ- փողրակի և բեռի արագության ու արագացման փոփոխման օրինաչափությունները:

Ստացվեց, որ բեռի անընդհատ դեպի առաջ տեղաշարժ ապահովելու համար պետք է ապահովել փողրակի շարժման տարբեր օրինաչափություններ: Դրան կարելի է հասնել փողրակի ուղիղ և հակառակ ընթացքների դեպքում տարբեր շարժաբերներ կիրառելով: Նկ.6.3-ում բերված է երկշուռտվիկային մեխանիզմի սխեման: Այն բաղկացած է շարժաթևից 1, որը մի ծայրով միացված է փողրակին, իսկ մյուս ծայրով ծնկաձև լիսեռին 3: Ծնկաձև լիսեռին ամրացված է թափանիվ 2, որն ապահովում է ընթացքի սահունությունը: Շուռտվիկին շարժում փոխանցվում է էլեկտրական շարժիչից 7 սեպափոկավոր փոխանցումով 6: Դիտարկվող շարժաբերը փողրակին հաղորդում է նկ.6.3գում բերված օրինաչափությամբ շարժում: OAE1BDH հոծ գիծը արտացոլում է փողրակի արագությունը, իսկ կետագիծը` արագացումը: Գրաֆիկի վրա համապատասխան մասշտաբով տեղադրելով gf մեծությամբ գծեր վերև և ներքև տեսնում ենք, որ t1 ժամանակահատվածում փողրակի արագացումը փոքր է gf -ից: Հետևաբար համաձայն (6.25) պայմանի տեղի ունի փողրակի և բեռի համատեղ շարժում դեպի առաջ: A1 կետում փողրակի արագացումը բացասական է և A1 կետից հետո փողրակի արագացման արժեքը մեծ է gf –ից, որի հետևանքով բեռը անջատվում է փողրակից և իներցիոն ուժի շնորհիվ շարժվում առաջ, սահելով փողրակով: Մինչև C կետը բեռը սահում է փո– խադրման ուղղությամբ, իսկ C կետից սկսած բեռի արագու– թյունը փոխում է իր ուղղությունը և այն շարժվում է ետ: D կետում, որտեղ բեռի և փողրակի արագությունները հավասար– վում են, բեռը փողրակի հետ շարժվում է բայց փոխադրմանը հակառակ ուղղությամբ: Այսպիսով բեռը փոխադրվում է առաջ ոչ ամբողջ ժամանակահատվածում: t3 +t4 փոքր ժամանակահատվածում բե– ռը տեղաշարժվում է ետ, սկզբում սահելով փողրակի վրայով (t3), իսկ հետո` փողրակի հետ համատեղ (t4): Փոխակրիչի աշխա– տանքի օպտիմալ տարբերակը կլինի, երբ T=t1 +t2 :

6.3.2. ՓՈՂՐԱԿԻ ՀԱՏԱԿԻՆ ԲԵՌԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ ՃՆՇՈՒՄՈՎ

ԻՆԵՐՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Փողրակի շարժման ընտրված օրինաչափությունը և դրան համապատասխան շարժաբերի մշակված սխեման փոխակրիչի հաշվարկը հանգեցնում են հետևյալին. - հաշվարկել բեռ կրող տարրի հատույթի չափերը, - հաշվարկել շարժաբերի հզորությունը, կատարել փոխակրիչի և շարժաբերի տարրերի ամրության հաշվարկներ: Հատույթի չափերը որոշվում է արտադրողա– կանության (տ/ժամ) բանաձևից. Q=3,6Bփ h  Ý Vմիջ , (6.27) որտեղ Bփ –ն փողրակի լայնությունն է (մ), h – ը` փողրակի բարձրությունը (մ), Vմիջ –ը` բեռի փոխադրման միջին արագությունը (մ/վրկ Vմիջ ≤ 0,2մ/վրկ),  -ն` փողրակի լցման գործակիցը,  ≈0,5÷0,8: Հաճախ ընդունում են B=200÷1200մմ, հ=(0,4÷0,6) B: Փողրակի լայնությունը ստուգվում է հետևյալ պայմանով B  2  4a 0 , որտեղ a0 ‐ն փոխադրվող բեռի մասնիկի ամենամեծ չափն է: Փոխադրման արագությունը որոշվում է նաև հետևյալ բանաձևով.

Vc 

որտեղ S -ը լիսեռի մեկ պտույտի ժամանակ բեռի անցած ճանապարհն է, ո-ը` լիսեռի պտուտաթիվը, պտ/ր: t

S  VÙÇç dt

S -ը կարելի է որոշել արագության գրաֆիկից որպես ACDBE1A պատկերի մակերես (նրբագծված), բաժանած արագության և ժամանակի մասշտաբներին, n=40-85 պտ/ր ծնկաձև լիսեռի պտուտաթիվն է: Շարժաբերի շարժիչի մոտավոր հզորությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

N 

QL  , 367

(6.28)

որտեղ   ‐ը դիմադրության գործակիցն է,   1,5...2,0 , L –ը`փոխադրման հեռավորությունը, մ: Անհրաժեշտ է նշել, որ փողրակի հատակին բեռի հաստատուն ճնշումով փոխակրիչների նախագծման ժամանակ (որը համապատասխանում է աշխատանքի ռեժիմի Г<1 արժեքին) փողրակի տատանման ամպլիտուդը A  50  150 մմ ընդունում են տանող շուռտվիկի շառավիղը:

6.3.3. ՓՈՂՐԱԿԻ ՀԱՏԱԿԻՆ ԲԵՌԻ ՓՈՓՈԽԱԿԱՆ ՃՆՇՈՒՄՈՎ

ԻՆԵՐՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ

Այս փոխակրիչների հիմնական տարբերությունը փողրակի հենարանների մեջ է, որոնք շրջանակին ամրացված են ուղղաձգից   20  30 անկյան տակ թեքված դիրքով: Շուռտվիկ շարժաթևային մեխանիզմի օգնությամբ փողրակը կատարում է բարդ տատանողական շարժում հորիզոնական և ուղղաձիգ ուղղություններով: Քանի որ շուռտվիկի շառավիղը (r) զգալիորեն փոքր է շարժաթևի երկարությունից, ուստի արագության փոփոխության օրինաչափությունը կարելի է ընդունել սինուսոիդով, իսկ փողրակի արագացումը` կոսինուսոիդով (նկ.6.3): Հաշվի առնելով, որ r   h (  h ‐ն փողրակի հենակի երկա– րությունն է), կարող ենք ընդունել հետևյալը. - շարժաթևը փողրակին միացման O կետի շարժման հետագիծը իրենից ներկայացնում է ուղիղ գիծ, որն ուղղահայաց է հենարանին, փողրակի շարժումը կարելի է դիտել որպես հորիզոնականից հենարանի թեքության անկյան չափով թեքված ուղղագիծ շարժում: 

Նկ.6.3. Փողրակի հատակին բեռի փոփոխական ճնշումով իներցիոն փոխակրիչի սխեմա. ա-ընդհանուր տեսքը, 1-փողրակ, 2-ճկուն տարր, 3-շուռտվիկշարժաթևային մեխանիզմ, բ-փողրակի և բեռի արագու– թյունների և արագացումների փոփոխման օրենքները, գ-բեռի վրա ազդող արագացումները և բեռնվածքները: Հետևաբար փողրակին հաղորդված արագացումը` a÷, որով պայմանավորված է բեռին հաղորդվող իներցիոն ուժի մեծությունը կարելի է բաղադրել երկու բաղադրիչի` հորիզո– նական (փողրակի երկարությամբ) a÷= a÷ cos  և ուղղաձիգ a÷= a÷ sin  (նկ.6.3 գ): Փոխադրման նորմալ գործընթաց կլինի, եթե բեռի առաջընթաց տեղաշարժ ապահովվի փոխակրիչի ինչպես համընթաց, այնպես էլ ետընթաց շարժման դեպքում: Դրա համար փողրակի արագացման փոփոխությունը պետք է ընտրել այնպես, որ ապահովվի հետևյալ երկու պայմանները. 1. Քանի որ իներցիոն փոխակրիչներում աշխատանքի ռեժիմի գործակիցը` Г<1 , ուստի բեռը չպետք է անջատվի փող–

րակից, այսինքն` բեռի վրա փողրակի նորմալ ճնշման ուժը չպետք է փոքր լինի զրոյից: 2. Բեռի իներցիայի ուժը փողրակի համընթաց քայլի վերջում մեծ պետք է լինի բեռի և փողրակի միջև շփման ուժից: Վերլուծենք փողրակի աշխատանքը: Փողրակի դեպի առաջ շարժման դեպքում մասնիկի վրա ազդում են իներցիայի I y ուժը ուղղված ուղղաձիգով դեպի ներ– քև, իներցիայի I x ուժը ուղղված փողրակի շարժմանը հակառակ և շփման ուժը F ß : Ետընթաց շարժման դեպքում իներցիայի և շփման ուժերը ազդում են հակառակ ուղղությամբ: Համընթաց շարժման դեպքում բեռի ճնշումը փողրակի վրա կլինի. (6.29) N 1  mg  I y հետընթացի դեպքում`

N 2  mg  I y

(6.30)

Վերը նշված առաջին պայմանն ապահովելու համար, որը կապահովի նորմալ փոխադրում, անհրաժեշտ է, որ N min  0 , այսինքն N 2  mg  ma y  0 , կամ a y  g Օգտվելով շուռտվիկի շարժաբերի տեսությունից կստա– նանք.

n 2r

sin   g

(6.31)

Երկրորդ պայմանը կապահովվի, եթե ma x  fN ,

ma x  f mg  ma y 



կամ a x  f g  a y

այսինքն

 : Տեղադրելով

a x ‐ի և

a y ‐ի արժեքները կստանանք. fg կամ cos   f sin  n 2r fg  : 90 cos   s sin 

a

(6.32)

Այսպիսով, եթե պահպանվում է (6.31) պայմանը, ապա բեռը երբեք չի անջատվի փողրակից և կշարժվի կամ փողրակի հետ միասին, կամ կսահի նրա վրայով: Եթե պահպանվում է (6.32) պայմանը, ապա փողրակի ետընթացի դեպքում բեռը հետ կմնա փողրակից և կշարժվի նրանից անջատ: Հետևաբար այսպիսի տրանսպորտով բեռի տեղաշարժի հիմնական պայմանը համարվում է փողրակի վրա բեռի ճնշման ոչ հաստատուն լինելը, այսինքն (6.29) և (6.30) պայմանները, որոնք կապահովեն փողրակի արագացման փոփոխություն ըստ (6.31) օրենքի: Փոխադրման ուղղությունը որոշվում է փողրակը պահող հենակների թեքությամբ: Դրանք հակառակ ուղղությամբ թեքելու դեպքում փոխադրման ուղղությունը փոխվում է դեպի հակառակ:

6.3.4. ՓՈՂՐԱԿԻ ՀԱՏԱԿԻՆ ԲԵՌԻ ՓՈՓՈԽԱԿԱՆ ՃՆՇՄԱՆ

ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Խնդիրը հիմնականում հանգում է փողրակի չափերի, շարժաբերի անհրաժեշտ հզորության որոշմանը և շարժաբերի սխեմայի ընտրությանը: Փողրակի չափերը գտնում ենք արտադրողականության բանաձևից, այնպես ինչպես փողրակի վրա բեռի հաստատուն ճնշման դեպքում: Հորիզոնական փողրակի վրա բեռի տեղաշարժի միջին արագությունը (մ/վրկ) կլինի. (6.33) V ÙÇç  0,21fnrtg Շարժաբերի հզորության մի մասը ծախսվում է փողրակի հատակի հետ բեռի շփման հաղթահարման վրա, իսկ մյուս մասը` շարժվող զանգվածներին արագացում հաղորդելու վրա: Էլեկտրաշարժիչի պահանջվող հզորությունը (կՎտ) կարելի է որոշել հետևյալ բանաձևով.

N 

4 10 4 QL  rn 2   6 10  4  1 f tg  

(6.34)

որտեղ L -ը փոխակրիչի երկարությունն է,  -ն` շարժաբեր մեխանիզմի Օ.Գ.Գ.-ն,   0,80  0,85 : Այս տիպի փոխակրիչների շարժաբերի սխեմայի ընտրու– թյան ժամանակ, սովորաբար, տատանումների ամպլիտուդը (շուռտվիկի շառավիղը) վերցնում են 10…12մմ, իսկ շուռտվիկի պտտման հաճախությունը n  300  400 պտ/ր: Վերջում որպես այս տեսակի փոխակրիչների թերություն պետք է նշել փողրակի արագ մաշը, դեպի վերև բեռների տեղա– փոխման ժամանակ ցածր արտադրողականությունը, սորուն բեռների փոխադրման անհնարինությունը և իներցիոն բեռնը– վածքների փոխանցումը հենարաններին: Դրանց հետևանքով սահմանափակվում է թեք փոխակրիչների կիրառության բնագա– վառը: Իներցիոն փոխակրիչների առավելություններից պետք է նշել դրանց պարզ կառուցվածքը, փոխադրման և տեխնոլոգիական գործընթացների համատեղման հնարավորությունը, բեռների տեղափոխման համար էներգիայի համեմատաբար ոչ մեծ ծախսը:

6.4. ՎԻԲՐԱՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ

Վիբրացիոն փոխակրիչների շարքին են դասվում Г>1 աշխատանքի ռեժիմի գործակից ունեցող ճոճվող փոխակրիչ– ները, որոնց մոտ բեռը անջատվում է փողրակի մակերևույթից և տեղաշարժվում է միկրոթռիչքներով: Վիբրացիոն փոխակրիչի բեռ կրող տարրը, ինչպես հա– տակի վրա բեռի փոփոխական ճնշումով փոխակրիչների մոտ, տեղադրվում կամ կախվում է թեք, առաձգական հենարանների վրա (կամ զսպանների): Շարժաբերը ամրացված է փողրակին և նրան հաղորդում է տատանողական փոփոխական – ետադարձ շարժում, որի արդյունքում մասնիկը անջատվում է փողրակից և կատարում ազատ միկրոթռիչքներ:

6.4.1. ՎԻԲՐԱՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Դրանք դասակարգվում են հետևյալ կերպ. - ըստ բեռի փոխադրման ուղղության` հորիզոնական, թեք և ուղղաձիգ, - ըստ բեռ կրող տարրերի ամրացման` կախվող և հենվող, - ըստ բեռ կրող տարրերի քանակի` մեկ փողրականի և երկփողրականի, - ըստ տատանողական համակարգում միաժամանակ տատանվող զանգվածների քանակի` մեկ, երկու և բազմազանգվածային, - ըստ սեփական դինամիկ հավասարակշռության` ոչ հավասարակշռված և հավասարակշռված, - ըստ շարժաբերի տեսակի` ուժային, կինեմատիկ և հարվածային շարժաբերով: Նկ. 6.4-ում բերված են վիբրացիոն փոխակրիչների որոշ սխեմաներ:

Նկ. 6.4 Վիբրացիոն փոխակրիչներ. ա-միազանգված արտակենտրոն շարժաբերով. 1-բեռ կրող տարր, 2-առաձգական կապ, 3-հիմք, 4-կանգնակ: բ-ռեզոնանսային հավասարակշռված. 1-բեռ կրող տարր, 2-առաձգական կապ, 3վիբրատոր, 4-կանգնակ: գ-երկզանգված. 1-բեռ կրող տարր, 2ռեակտիվ զանգված, 3-առաձգական կապ, 4-վիբրատոր, 5-ամոր– տիզատոր (հարվածամեղմիչ): դ-երկզանգված, զանգվածների հաջորդական դասավորությամբ. 1-բեռ կրող տարր, 2-վիբ– րատոր, 3- առաձգական կապ:

Արդյունաբերությունը թողարկում է ոչ հավասարակշռված, ճոճանակավոր և ինքնահավասարակշռվող շարժիչ-վիբրատոր– ներ: Որպես շարժիչ օգտագործվում են ասինխրոն շարժիչները: Լայն տարածում են գտել արտակենտրոն շարժաբերները, որոնց ամպլիտուդան հասնում է մինչև 15մմ, իսկ տատանման հաճախությունը 400-1000պտ/ր: (Նկ. 6.5)

Նկ. 6.5. Շարժաթևով արտակենտրոն վիբրատորների սխեմաներ. ա- կոշտ, բ- կիսակոշտ, գ- ճկուն: Դրանք լինում են կոշտ, կիսակոշտ և առաձգական: Վերջին երկուսը ավելի տարածված են: Գոյություն ունեն նաև էլեկտրամագինսական վիբրատոր– ներ, որոնք չունեն պտտվող և շփվող մասեր, շահագործումը պարզ է և գրգռող ուժը կարգավորվում է սահուն:

6.4.2. ՎԻԲՐԱՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Հաշվարկվում է տատանողական համակարգը, արտադրո– ղականությունը և շարժաբերի հզորությունը: Տատանողական համակարգի հաշվարկի ժամանակ ան– հրաժեշտ է որոշել տատանումների ամպլիտուդան, հաճախու– թյունը և առաձգական կապերում առաջացող ճիգը (լարումը):

Հարմոնիկ տատանումենրի դեպքում տատանումների հա– ճախությունը և ամպլիտուդան որոշվում է աղյուսակից կախված աշխատանքի ռեժիմի գործակցից, փոխակրիչի և շարժաբերի տեսակից: Ընտրելով տատանման ամպլիտուդը և հաճախությունը լուծում են համակարգի շարժման դիֆֆերենցիալ հավասարումը, որոշում առաձգական տարրերի բնութագիրը: Վիբրացիոն փոխակրիչների արտադրողականությունը (տ/ժ) որոշվում է հետևյալ բանաձևով (6.35) Q  3,6FV ÙÇç որտեղ F - փողրակի լայնական հատույթի մակերեսն է, մ2, VÙÇç ‐ը` բեռի տեղաշարժի միջին արագությունը, մ/վրկ,  -ն` փողրակի լցման գործակիցը: Ուղղանկյուն կամ քառակուսի հատույթով փողրակների դեպքում   0,7  0,8 , շրջանաձևի դեպքում` 0,5  0,65 , բաց փողրակների դեպքում 0,6  0,8 :  -ի նվազագույն արժեք ունեն փոշենման նյութերը: Բեռի փոխադրման միջին արագությունը կարելի է որոշել օգտվելով Վ.Ա.Բաումանի կողմից առաջարկված հետևյալ մոտավոր բանաձևից.

VÙÇç  K 1  K 2 sin  A cos  1 

(6.36)

որտեղ A -ն տատանման ամպլիտուդան է, մ,  -ն` փոխակրիչի թեքության անկյունը, աստ. K 1 և K 2 ‐ ը գործակիցներն են, որոնք որոշվում են բեռի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններից ելնելով (աղյուսակ 6.8)

Աղյուսակ 6.8

K 1 և K 2 գործակիցների հանձնարարելի արժեքները Մասնիկների չափերը, մմ 5—200 0,5—5,0 0,1—0,5 0,1 փոքր

Բեռ

Կտորավոր Հատիկավոր Փոշենման

Գործակիցներ Խոնավու– թյուն, % — 0,5—10,0 0,5—5,0 0,5—5,0

K 1

0,9‐1,1 0,8—1,0 0,4—0,5 0,2—0,5

1,5—2,0 1,6—2,5 1,8—3,0 2,0—5,0

Բանաձևում « - » նշանը վերցնում են, երբ բեռը փոխադըր– վում է փողրակով դեպի վեր: Շարժաբերի հզորությունը (կՎտ) կարելի է որոշել հետևյալ մոտավոր բանաձևով. - փոխակրիչի երկարության L  10 մ դեպքում.

cQ  H  K 3 L  , կՎտ (6.37)  0,367  10   - փոխակրիչի երկարության L  10 մ դեպքում. cQ  H  N  3 10K 3  L  10K 4  կՎտ (6.3.8) 10   0,367  որտեղ c-ն գործակից է, որը հաշվի է առնում բեռի փոխա– N

դրաունակությունը: Լավ փոխադրաունակ բեռների դեպքում (օրինակ հացահատիկի) c  1 , վատի դեպքում (օրինակ փոշե– նման բեռներ)

c  1,5  2,0 : K 3 և K 4 ‐ը` 1տ բեռը 1մ հեռավո–

րության վրա փոխադրման հզորության տեսակարար ծախսի գործակիցներ են, որոնց արժեքները կախված փոխակրիչի տե սակից և արտադրողականությունից բերված են աղյուսակ 6.9ում:

Աղյուսակ 6.9

K 3 և K 4 գործակիցների միջին արժեքները Հաշվարկային Գործակիցներ արտադրողականությունը, տ/ժ

Փոխակրիչ

K 3

K 4

Միազանգված, կախովի կենտրոնախույս շարժաբերով

5—50 >50

6—7 5—5,5

— —

Միազանգված, հենարանով, թեք կանգնակով ուղղորդներով` կենտրոնախույս շարժաբերով

5—50 >50

7—10 5—6

5—6 3,5—4

Երկփողրակ և միափողրակ հավասարակշռված երկզանգված արտակենտրոն շարժաբերով

5—50

5—50 >50

Կոշտ շարժաթևով 10‐12 8‐10 ճկուն շարժաթևով 4,5—5,0 4,0—5,0

3,5—4,0 3,0—3,5

ԲԱԺԻՆ II. ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 7. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԱՄԲԱՐՁԻՉ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

7.1. ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ ՈՒ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Ամբարձիչ մեքենաները դասակարգվում են ըստ կառուց– վածքային, ֆունկցիոնալ, կինեմատիկական հատկանիշների, ինչպես նաև ըստ նշանակության, շարժունակության աստիճանի ու հաղորդակի տեսակի: Տնտեսության տարբեր ոլորտներում կիրառվող ամբարձիչ մեքենաների, տեղակայանքների ու սարքավորումների ընդհա– նուր տեսականին կարելի է բաժանել երեք խմբի` պարզագույն ամբարձիչ մեքենաներ, կռունկներ և բեռնիչներ: Պարզագույն ամբարձիչ մեքենաները ներկայացնում են պարբերական գործողության մեխանիզմների խումբը և նախա– տեսված են բեռների ինքնուրույն բարձրացման ու տեղափոխման համար կամ հանդիսանում են առավել բարդ ամբարձիչ մեքենաների բաղկացուցիչ մասը: Այս խմբի մեքենաները նախա– տեսված են հիմնականում ոչ մեծ բարձրության վրա բեռների բարձրացման համար: Պարզագույն ամբարձիչ մեքենաների թվին պատկանում են` պտուտակավոր, ատամնաձողավոր, պնևմատիկ (օդաճնշական) և հիդրավլիկական ամբարձիկները (домкраты), ձեռքի, էլեկտրական տալերը և կարապիկները: Կռունկները բարդ ամբարձիչ մեքենաներ են, իրենցից ներկայացնում են տարբեր մեխանիզմների համակցություն և նախատեսված են բեռների բարձրացման ու հորիզոնական տեղաշարժման համար: Կռունկները լինում են ընդհանուր նշանակության և հա– տուկ: Ընդհանուր նշանակության կռունկների թվին պատկանում են` տարբեր տեսակի կամրջաձև կռունկները, ստացիոնար

դարձովի կռունկները, թրթուրավոր և ավտոմոբիլային շարժա– կան սլաքավոր կռունկները և այլն: Հատուկ կռունկների թվին պատկանում են աշտարակավոր, կայմավոր, սլաքավոր, նավաշինական, մետալուրգիական կը– ռունկները և այլն: Բեռնիչները պարբերական գործողության մեքենաներ են և նախատեսված են բեռների բարձրացման և որոշակի կամ կա– մայական ուղղությամբ տեղափոխելու համար: Բեռնիչները լի– նում են կողմնային, երկժանի, հիդրավլիկական, ճանկաշե– րեփավոր, շերեփավոր, ավտոմոբիլային, էլեկտրական և այլն: Ամբարձիչ մեքենաների տեսակի ընտրությունը կախված է փոխադրվող բեռների բնութագրից, արտադրական գործըն– թացների առանձնահատկություններից, շենքերի եզրաչափերից, գործադրվող մեխանիզմների հաղորդակի տեսակից, իրակա– նացվող բարձացման և տեղաշարժման հիմնական օպերա– ցիաներից, որոշակի ժամանակի ընթացքում նշված օպերա– ցիաների կրկնման պարբերականությունից և այլն: Ամբարձիչ մեքենաները օգտագործում են հիմնականում հատային բեռները բարձրացնելու, իջեցնելու և որոշ տարա– ծության վրա տեղափոխելու համար: Այդ մեքենաները բեռը բարձրացնում և իջեցնում են բեռի բարձրացման մեխանիզմով: Բեռը տարբեր ուղղությամբ տեղափոխելու համար ամբարձիչ մեքենաները համալրվում են բեռնասայլակի ու կռունկի տեղաշարժման և դարձի ու սլաքի թռիչքի փոփոխման մեխա– նիզմներով: Բոլոր ամբարձիչ մեքենաներն ու մեխանիզմները բնու– թագրվում են աշխատանքի փուլայնությամբ և շահագործման պայմաններով (ռեժիմներով): Կախված շահագործման պայմաններից տարբերում են ամբարձիչ մեքենաների աշխատանքային չորս ռեժիմ` թեթև, մի– ջին, ծանր և առանձնապես ծանր (աղյուսակ 7.1):

Միացման տևողությունը որոշվում է ПВ



tμ 100% բա– Tó

նաձևով` որտեղ t μ ‐ ցիկլի ընթացքում մեխանիզմի աշխատանքի գումարային ժամանակն է (րոպե): T ó  t μ  t 0 ‐ ամբարձիչ մեքե– նայի աշխատանքային ցիկլի լրիվ տևողությունն է, հաշվի առնելով նաև պարապուրդների ժամանակը t 0 : Ամբարձիչ մեքենաները կարող են աշխատել տարբեր ռե– ժիմներում: Կախված ծանր պայմաններում աշխատող մեխա– նիզմներից մեքենան կարող է պատկանել այս կամ այն խմբին: Ամբարձիչ մեքենաների հիմնական տեխնիկական բնու– թագրերի շարքին են դասվում բեռնամբարձությունը, բեռի բարձ– րացման, տեղաշարժման արագությունները և բեռի բարձ– րացման բարձրությունը: Միավոր ժամանակամիջոցում վերաբեռնվող բեռի քանա– կությանը ընդունված է անվանել տվյալ մեքենայի արտադր– ողականություն: Արտադրողականությունը (տ/ժ) որոշվում է հետևյալ բանաձևով. (7.1) Q  G  n  kÅ  k μ որտեղ G ‐ն մեքենայի անվանական բեռնամբարձությունն է, տ, n ‐ը` բանվորական ցիկլերի քանակը մեկ ժամում, k Å ‐ն` մեքենայի ժամանակի օգտագործման գործակիցը,

k μ ‐ն` մեքենայի բեռնամբարձության օգտագործման գործակիցը: Մեկ ժամում բանվորական ցիկլերի քանակը կլինի.

n

3600 3600  T ti

(7.2)

որտեղ T ‐ն մեկ բանվորական ցիկլի տևողությունն է,  -ը` մեխանիզմների միաժամանակյա աշխատանքի գործակիցը, որը հաշվի է առնում առանձին գործընթացների համատեղումը մոնտաժային և նորոգման աշխատանքների ժամանակ, (մոնտաժային և նորոգման կռունկների համար   1,0 ,

Թեթև (Թ)

Միջին (Մ)

Ծանր (Ծ)

Առանձնա պես ծանր (ԱԾ)

1,00 0,75 0,50 0,25 0,10

kï

kû

Միջավայրի ջերմաստիճանը

Օգտագործման գործակիցը Բեռնամ- Ըստ ժամանակի բարձու– Տարվա Օրվա թյան ընթաց– ընթաց– քում քում k

Մեկ ժամում միացում ների թիվը

Աշխա– տանքի ռեժիմը

Միացման տևողությունը ПВ%

արտադրական և վերաբեռնող կռունկների համար   0,7  0,8 ), t i -ն` փուլի առանձին գործընթացների տևողություը (բեռնում, բարձրացում, բեռնաթափում): Աղյուսակ 7.1 Ամբարձիչ մեքենաների էլեկտրասարքավորումների աշխատանքային ռեժիմները

Ոչ մշտական կարճատև աշխատանք

1,00 0,75 0,50 0,25 0,10

0,25 0,50 1,00 1,00 0,50 0,50 1,00 1,00

0,33 0,67 1,00 0,67 0,33 0,67 1,00 1,00

1,00 1,00 0,75 0,50 0,25

1,00 1,00 0,75 1,00 1,00

0,67 0,33 0,67 1,00 1,00

1,00 0,75 0,50 0,25 0,10

1,00 1,00 1,00 1,00 1,00

300...600

Յուրաքանչյուր գործընթացի տևողությունը որոշվում է կոնկրետ պայմաններից գրաֆիկների կամ ընդունված պարա– մետրերի միջին արժեքներով:

Մեքենայի ժամանակի օգտագործման գործակիցը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

kÅ 

t³ß

(7.3)

t ûñ

որտեղ` t³ß ‐ն որոշակի օրացուցային ժամանակի ընթացքում կռունկի

մեխանիզմների

աշխատանքի

ժամանակն

է, t ûñ ‐ը`

օրացուցային ժամանակամիջոցը: k Å գործակցի արժեքը կախված է աշխատանքի կազմակերպման աստիճանից և որոշվում է մեքենայի փաստացի օգտագործման գրաֆիկով: Մեքենայի բեռնամբարձության օգտագործման գործակիցը կլինի.

kμ 

G ÙÇç G

(7.4)

որտեղ G ÙÇç ‐ ն օրացուցային ժամանակի ընթացքում բարձ– րացվող բեռի զանգվածի միջին արժեքն է:

7.2. ՊԱՐԶԱԳՈՒՅՆ ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

Պարզագույն ամբարձիչ մեխանիզմների թվին պատկանում են ամբարձիկները, կարապիկները և տալերը:

7.2.1. ԱՄԲԱՐՁԻԿՆԵՐ

Ամբարձիկները հրիչի սկզբունքով աշխատող պարզագույն բեռնամբարձ մեխանիզմներ են, որոնք ազդելով բեռի տակից, այն բարձրացնում են ոչ մեծ բարձրությունների վրա 0,15...0,70Ù  և հիմնականում օգտագործում են մեքենաների նորոգման և մոնտաժային աշխատանքնորում: Ամբարձիկների առանձնահատկությունն առանց բեռաբռնիչ սարքերի բեռ բարձրացնելն է: Ամբարձիկները լինում են անշարժ և շարժական: Ըստ կառուցվածքի նրանք լինում են ատամնաձողավոր, պտուտակավոր և հիդրավլիկ: Ամբարձիկ–

ների շարժաբերը կարող է լինել ձեռքի կամ մեքենայական: Ատամնաձողավոր ամբարձիկների բեռնամբարձությունը կազ– մում է 0,5...10 տոննա: Դրանք լինում են լծակաձողավոր և ատամնաձողավոր: Լծակաձողավոր ամբարձիկը (նկ.7.1) բաղկացած է ատամնաձողից 2, պահունակից 3, շարժաբեր լծակից 5 և պահու– նակի ներսում տեղավորված շնիկներից 4 և 6: Պահունակին ամրացված թաթը 1 բարձրացվող բեռի համար ծառայում է որպես հենարան: Բեռը բարձրացնելիս դարձափոխիչ լծակը 8 տեղակայում են I դիրքում:

Նկ.7.1. Լծակաձողավոր ամբարձիկ. 1-բարձրացվող թաթ, 2-ատամնաձող, 3-պահունակ, 4,6-շնիկ, 5-շարժաբեր լծակ, 7-զսպանակ, 8-դարձափոխիչ լծակ: Բեռը իջեցնելու համար, լծակը 8 սեղմելով դեպի ներքև` այն տեղակայում են II դիրքում: Այս ամբարձիկների թերությունը շնիկների արագ մաշման հետևանքով բեռի հնարավոր անկումն է: Լծակաձողավոր ամբարձիկի շարժաբեր լծակի վրա կիրառվող ուժի մեծությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

F  Q /L

(7.5)

որտեղ Q ‐ն բեռի ծանրության ուժն է,  -ը և L -ը` լծակի փոքր և մեծ բազուկները,  -ն` ամբարձիկի օ.գ.գ. –ն: Պտուտակավոր ամբարձիկները (նկ.7.2) կարող են ունենալ ձեռքի կամ էլեկտրական շարժաբեր: Ձեռքի շարժաբերով պտուտակավոր ամբարձիկը բաղկացած է իրանից 1, բռնակից 5, մանեկից 4 և պտուտակից 2, որի հետ անշարժ ամրացված է արգելանիվը 7 ու գլխիկը 3, արգելակային մեխանիզմից 6 ու սևեռող բռունցքից 8:

Նկ.7.2.Պտուտակավոր ամբարձիկ. 1-իրան, 2-պտուտակ, 3-գլխիկ, 4-մանեկ, 5- բռնակ, 6-շնիկ, 7արգելանիվ, 8-սևեռող բռունցք:

Q ծանրության ուժով բեռը բարձրացնելու համար  երկարության բռնակի նկատմամբ կիրառվող F ուժը որոշվում է հեռևյալ բանաձևով.

F 

Q dtg      fd Ù  2L

(7.6)

որտեղ d -ն պարուրակի միջին տրամագիծն է, f -ը` գլխիկի և պտուտակի միջև շփման գործակիցը, d Ù -ը` գլխիկի հետ պտուտակի շփման օղակի միջին տրամագիծը: Պտուտակավոր ամբարձիկների հիմնական թերությունը ցածր Օ.Գ.Գ.-ն է 0,30...0,40  : Հիդրավլիկ ամբարձիկները (նկ.7.3) լինում են ձեռքի կամ էլեկտրական շարժաբերով: Ի տարբերություն նախորդների հիդրոամբարձիկներն ունեն բարձր Օ.Գ.Գ. և զգալի մեծ բեռնամ– բարձություն (մինչև 300...500տ): Գյուղատնտեսական արտա– դրությունում հաճախ օգտագործում են ձեռքի հաղորդակով հիդրավլիկ ամբարձիկներ: Ամբարձիկը բաղկացած է բռնակից 1, մղիչից 2, փականներից 3, 4, յուղի տարողությունից 6, գլանից 7, մխոցակոթից 8, պտուտակից 9 և ծորակից 5: Բռնակը 1 դեպի վեր շարժվելիս յուղը տարողությունից 6 հոսում է պոմպի մխոցի տակ: Երբ բռնակը 1 շարժում են ներքև, յուղը բացում է փականը 4 և մուտք գործում աշխատանքային գլանի 7 մխոցի տակ և բարձրացնում է բեռը: Բեռն իջեցնելու համար անհրաժեշտ է բացել 5 ծորակը, որի դեպքում գլանը կապվում է յուղի տարո– ղության հետ: Իջեցման արագությունը կարգավորվում են ծո– րակի բացվածքով: G զանգվածով բեռը բարձրացնելու համար բանվորի կողմից բռնակի վրա կիրառվող P ուժի մեծությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

gG  d  P    L  D 

(7.7)

որտեղ d -ն և D -ն համապատասխանաբար պոմպի ու աշխատանքային գլանի մխոցների տրամագծերն են,  -ը և L -ը` լծակի բազուկները:  -ն` ամբարձիկի Օ.Գ.Գ.-ն,   0,75...0,8 :

Նկ.7.3. Հիդրավլիկ ամբարձիկ. 1- բռնակ, 2-մղիչ, 3,4-փականներ, 5-ծորակ, 6-տարողություն, 7գլան, 8-մխոցակոթ, 9-պտուտակ:

7.2.2. ԿԱՐԱՊԻԿՆԵՐ

Կարապիկները ճոպանե քարշային օրգանով ամբարձիչ մեխանիզմներ են, որոնք օգտագործվում են բեռ բարձրացնելու, իջեցնելու, ինչպես նաև հորիզոնական կամ թեք ուղղորդներով բեռներ տեղափոխելու համար: Տարբերում են ձեռքի և մեխանիկական շարժաբերով կարապիկներ: Մեխանիկական շարժաբերները կարող են լինել էլեկտրական, ներքին այրման շարժիչներ, հազվադեպ նաև հիդրոշարժիչներ կամ պնևմա– շարժիչներ: Ձեռքի շարժաբերով կարապիկները (նկ.7.4) հիմնականում կիրառում են որպես օժանդակ մոնտաժային սարքավորում և պատրաստում են 5…100կՆ քարշի ուժով ու 100…300մ ճոպանա– տարողությամբ: Ձեռքի շարժաբերով կարապիկը բաղկացած է

ատամնավոր փոխանցումներից 1,6 թմբուկից 2, արգելանիվից 4, փոկանիվից 5, բռնակից 7 և ժապավենից: Կարապիկը համա– լըրված է երկու տարբեր տրամագծեր ունեցող զույգ ատամնա– նիվներով: Դրանցից ձախ ատամնազույգը նախատեսված է բեռը բարձրացնելու անվանական արագությամբ, իսկ աջը` դրանից բարձր արագություն ապահովելու համար: Կարապիկը կարող է օգտագործվել բազմաճախարակով կամ առանց դրա:

Նկ.7.4. Ձեռքի շարժաբերով կարապիկ. 1,6-ատամնավոր փոխանցումենր, 2-թմբուկ, 3-շնիկ, 4արգելանիվ, 5-փոկանիվ, 7-բռնակ, 8-ժապավեն, 9-բեռ, 10-լծակ:

G զանգվածով բեռի բարձրացման համար բանվորի կողմից բռնակի վրա կիրառվող ուժը կարելի է որոշել բռնակի կամ թմբուկի լիսեռի վրա բերված մոմենտների հավասարությունից.

nP i  Gg

(7.8)

որտեղ n -ը բանվորների թիվն է, P -ն`մեկ բանվորի գործադրած ուժը ( P  150...200 Ն),  -ը` բռնակի երկարությունը, մ, i -ն` փոխանցման թիվը, D -ն` թմբուկի տրամագիծը է, մ: Էլեկտրաշարժաբերով կարապիկը (նկ.7.5) հավաքված է եռակցված շրջանակի 4 վրա և բաղկացած է թմբուկից 3, երկաս– տիճան ատամնավոր ռեդուկտորից 2, կոճղակավոր արգելակից և էլեկտրաշարժիչից 1: Էլեկտրաշարժիչը 1 ռեդուկտորի հետ մի–

ացված է առաձգական կցորդիչով, որի կիսակցորդիչներից մեկը ծառայում է որպես արգելանիվ: Էլեկտրաշարժաբերով կարա– պիկները սովորաբար օգտագործում են բազմաճախարակի հետ միասին: Կարապիկները երբեմն համալրվում են նաև հեռակա– ռավարման համակարգերով:

Նկ.7.5. Էլեկտրաշարժաբերով կարապիկ. 1-էլեկտրաշարժիչ, 2-ռեդուկտոր, 3-թմբուկ, 4-շրջանակ: Կարապիկի էլեկտրաշարժիչի հզորությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

N 

S V

1000 

, կՎտ ,

(7.9)

որտեղ S -ը ճոպանի ճիգի մեծությունն է, (Ն): V ‐ն` ճոպանի շարժման արագությունը, (մ/վ):  -ն` մեխանիզմի օ.գ.գ.-ն: Արտասահմանյան շատ ֆիրմաների թողարկած կարա– պիկներում որպես քարշային օրգան օգտագործվում են ինչպես պողպատե, այնպես էլ պոլիմերային ճոպաններ: Որպես շարժիչ

օգտագործվում են էլեկտրական և երկտակտ բենզինային շարժիչներ: Գերմանական, Շվեդական, Ավստրիական և այլ արտասահմանյան երկրների ֆիրմաների կողմից թողարկվող կարապիկները առանձնանում են ժամանակակից դիզայնով, կոմպակտությամբ, փոքր զանգվածով, աշխատանքի բարձր հու– սալիությամբ ու հարմարությամբ: Ստորև բերված է պողպատե և պոլիմերային ճոպաններով դյուրակիր կարապիկների նկարները /նկ. 7.6/:

Նկ. 7.6. Կարապիկ պողպատե ճոպանով և կապրոնե ճոպանով: INTER FOREST VIK 615 կարապիկի տեխնիկական բնութագիրը: Շարժիչը` երկտակտ բենզինային, հզորությունը 3,4 ԿՎտ, Ճոպանի տրամագիծը` Ø=4.5 մմ, Երկարությունը ℓ = 70 մ, Քարշային ուժը`6000Ն, Զանգվածը` 27կգ, Եզրաչափքերը, 420 x 320 x 190 մմ: Փոքր զանգվածն ու եզրաչափքերը թույլ են տալիս նրանց կրել ուսի վրա /դյուրակիր են/, որը շատ անհրաժեշտ է անտա– ռում դրանց փոխադրման համար:

Քարշափոխադրվող գերանի տրամագիծը կարող է լինել 40 սմ և ավել: Կարապիկի կիրառումը առավել արդյունավետ է լեռնային լայմաններում անտառահատման և խնամքի հատում– ներից գոյացած փայտանյութի քարշափոխադրման գործընթաց– ներում: Քարշափոխադրման ժամանակ հողի ճմակալած ծածկույթի, տարածքի հակաէրոզիոն վիճակի պահպանման համար գերանների ծայրերը ամրացնում են հատուկ սահնակ– ների վրա, իսկ քարշային ճոպանի կեռը` սահնակին: Սահնակի կառուցվածքը բերված է նկ.7.7-ում:

Նկ. 7.7. Սահնակ, գերանների սևեռման հարմարանքով: 7.2.3. ՏԱԼԵՐ Տալերը պարզագույն կառուցվածքի և փոքր չափերով բեռնամբարձ մեխանիզմներ են: Շարժաբերի տեսակից կախված լինում են ձեռքի, էլեկտրական կամ պնևմատիկ շարժաբերով: Նրանք կախվում են հեծանից կամ միառելս ուղիով տեղափոխովի հատուկ սայլակից և նախատեսված են բեռ բարձրացնելու և իջեցնելու համար: Բոլորից շատ տարածում են գտել որդնակավոր տալերը:

Որդնակավոր տալը (նկ.7.8) բաղկացած է կեռից 1, 6 շարժաբեր մեխանիզմով համալրված բեռնաշղթայից 2, արգե– լակից 3, աստղանիվից 4: Շարժաբեր մեխանիզմը կազմված է որդնակից 5, անվերջ շղթայից 9, որը շարժման մեջ է դնում ճախարակին 7: Անվերջ շղթայով պտտելով ճախարակը 7, որդ– անկը 8 և որդնանիվը շարժման մեջ են դնում աստղանիվը 4, որի շնորհիվ բեռնաշղթան բարձրացնում կամ իջեցնում է կեռից 1 կախված բեռը:

Նկ.7.8. Որդնակավոր տալ. 1, 6- կեռիկ, 2- բեռնաշղթա, 3-արգելակ, 4-աստղանիվ, 5որդնանիվ, 7-ճախարակ, 8-որդնակ, 9- շղթա: Տալի Օ.Գ.Գ.-ն բարձրացնելու նպատակով որդնակավոր փոխանցիչը պատրաստում են ոչ ինքնարգելակվող: Դրա համար բեռի իջեցումը կանխելու համար տալը համալրված է սկավա– ռակավոր արգելակով 3:

Էլեկտրական շարժաբերով տալի (նկ.7.9) առանձնա– հատկությունը նրա փոքրաչափությունն է, որի շնորհիվ այն լայնորեն կիրառվում է գյուղատնտեսական արտադրությունում: Սարքավորումը կառավարում են հատակից` ճկուն մալուխով կախված վահանակով: Էլեկտրատալերում որպես բեռը բարձրա– ցնող ճկուն տարր հիմնականում օգտագործում են մետաղա– ճոպան, հազվադեպ նաև եռակցված կամ թիթեղավոր շղթաներ: Էլեկտրատալը բաղկացած է էլեկտրաշարժիչից 2, թմբուկից 1, ճախարակից 5, ռեդուկտորից 3 և արգելակից 4: Էլեկտրաշարժիչի լիսեռը կցորդիչի միջոցով միացված է ռեդուկտորի լիսեռին, որն ազատ կերպով անցնում է թմբուկի միջով:

Նկ.7.9. Էլեկտրական շարժաբերով տալ. 1-թմբուկ, 2-էլեկտրաշարժիչ, 3-ռեդուկտոր, 4-արգելակ, 5ճախարակ Անտառային տնտեսություններում լայնորեն կիրառվում են ձեռքի հաղորդակով տալեր, որոնցում որպես քարշային օրգան օգտագործվում է շղթա, ճոպան, ժապավեն /նկ.7.10/: Տալը բաղկացած է կեռերից, թմբուկից, ռեդուկտորից, դա– դարակից, քարշային օրգանից և ձեռքի շարժաբերից:

Արտասահմանյան շատ ֆիրմաներ թողարկում են տալերի մեծ տեսականի, որոնք աչքի են ընկնում կառուցվածքի պարզու– թյամբ, թեթևությամբ, հուսալիությամբ ու դիզայնով և տարբեր բեռնամբարձությամբ: Շղթայավոր տալերի բեռնամբարձությունը կազմում է 750…6000 կգ, ճոպանային տալերինը` 800…1600կգ, իսկ ժապա– վենային տալերինը` մինչև 250 կգ:

Նկ. 7.10. Ձեռքի հաղորդակով տալեր. ա-քարշային օրգանը շղթա, բ-քարշային օրգանը ճոպան, գ- քար– շային օրգանը ժապավեն:

7.3. ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՆԳՈՒՅՑՆԵՐՆ ՈՒ ՄԵՔԵՆԱՄԱՍԵՐԸ

7.3.1. ԲԵՌԱԲՌՆԻՉ ՀԱՐՄԱՐԱՆՔՆԵՐ

Ամբարձիչ մեքենաներում բեռաբռնիչ հարմարանքները կի– րառվում են բեռը ճկուն օրգաններին միացնելու համար: Որքան կատարյալ է բեռաբռնիչ հարմարանքի կառուցվածքը և առավել ավտոմատացված է նրա աշխատանքը, այնքան բարձր է ամբար– ձիչ մեքենայի արտադրողականությունը: Առավելագույն արտա– դրողականություն ստացվում է նվազագույն ժամածախսով առա– վելագույն թույլատրելի բեռ վերցնելու դեպքում: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ բեռի ամրացման ժամանակամիջոցը կազմում է բանվորական փուլի ընդհանուր ժամանակի մինչև 60%-ը: Դրա համար էլ բեռաբռնիչ հարմարանք ընտրելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել նրա աշխատանքի ավտոմատացման առավելագույն հնարավո– րությունը: Հաճախ ավտոմատացվում է միայն մեկ` բեռի բաց թողման տեխնոլոգիական գործընթացը: Բեռաբռնիչ հարմարանքներն ընտրվում են կախված բեռի բնույթից, ձևից ու չափերից: Բեռաբռնիչ հարմարանքները բաժանվում են երկու խմբի` ունիվերսալ և հատուկ: Ունիվերսալ հարմարանքների խմբին են պատկանում կեռերն ու բեռնօղակները, որոնք կախված են ճոպանից կամ շղթայից: Հատուկ խմբի հարմարանքներն են տարբեր տեսակի ճանկավոր բռնիչները, շերեփները, ճանկաշերեփները (գրեյֆերները), էլեկ– տրամագնիսները և վակուումային բռնիչները, որոնք օգտագործ– վում են միատեսակ չափեր ունեցող բեռների, սորուն նյութերի արագ բեռնաթափման համար: Կեռերը, որոնցից բարձրացվող բեռը կախում են անմիջապես կամ մետաղաճոպանների և շղթաների միջոցով, լինում են երկու տեսակի` միածայր և երկծայր (նկ.7.11):

Նկ.7.11. Կեռ. ա- միածայր, բ- երկծայր: Կեռերը պատրաստում են ցածրածխածնային պողպատ– ներից կռման կամ դրոշմման միջոցով, որից հետո ջերմամշակ– մամբ հանում են դրանց ներքին լարումները:

Նկ. 7.12. Կեռի ամրացումը ճոպանին ա- երկարապոչ կեռ, բ- կարճ պոչով կեռ, գ- բեռնօղակ:

5տ և ավելի մեծ բեռնամբարձությունների դեպքում կեռերից բացի, օգտագործում են նաև ամբողջական և բաղադրյալ բեռնօ– ղակներ: Կեռերն ու բեռնօղակները հավաքում են կեռային կախոց– ներում, որոնք իրենց պահունակի վրա կրում են շարժական ճախարակները: Կախոցում առկա ճախարակների թիվը կախ– ված է բազմաճախարակի բազմապատիկությունից: Զույգ թվով ճախարակների դեպքում երկարապոչ կեռը կախում են դրանց պահունակից` առաջացնելով կարճ կախոց (նկ.7.12ա), իսկ կենտ թվով ճախարակների դեպքում առանձնացված պահունակից կախում են կարճ պոչով կեռ (նկ.7.12.գ):

Նկ.7.13. Բեռաբռնող հարմարանքներ. ա- աքցանավոր բռնիչ տակառների համար, բ- աքցանավոր բռնիչ հակերի համար, գ- զսպախցուկավոր բռնիչ, դ- շղթայավոր առասան, ե- ժապավենային առասան, զ- բեռնարկղ արմատապտուղների համար, է- բեռնացանց:

Մեծ զանգվածով հատային տարբեր բեռների (պրիզմայաձև, գլանաձև, տակառաձև) բեռնման-բեռնաթափման համար կիրառում են ճանկավոր բռնիչներ (նկ.7.13), որոնք զգալիորեն կրճատում են բեռի կախման ժամանակը` բարձրացնելով բեռնամբարձ մեքենայի արտադրողականությունը: Պողպատե տարատեսակ բեռների (թիթեղներ, անկյու– նակներ և այլն) բեռնման-բեռնաթափման համար կիրառում են էլեկտրամագնիսներ (նկ. 7.14.ա.), իսկ վերջիններիս միջոցով չբռնվող բեռների համար (ապակի, տախտակ և այլն) օգտա– գործում են վակուումային բռնիչներ (նկ.7.14.բ):

Նկ.7.14. Հատուկ բռնիչ հարմարանքներ. ա- էլեկտրամագնիս, բ-վակուումային բռնիչ:

Նկ.7.15. Ճանկաշերեփներ. ա-բացվող հատակով շերեփ, բ-շրջվող իրանով շերեփ, գ-ճանկա– շերեփ:

Սորուն, կապակցված և մանրակտոր նյութերի համար օգտագործում են բացվող հատակով կամ շրջվող իրանով շերեփ– ներ (նկ.7.15 ա, բ), իսկ սորուն նյութեր բեռնելու-բեռնաթափելու համար` ճանկաշերեփներ (գրեյֆերներ) (նկ.7.15.գ): Գյուղատնտեսական արտադրությունում լայնորեն տա– րածված են ավտոմատ բեռ բեռնող հարմարանքներ` ճանկա– շերեփներ /գրեյֆերներ/, որոնք կիրառվում են նաև շինարա– րությունում և հողային աշխատանքների կատարման ժամանակ: Ճանկաշերեփների բնութագրիչ ցուցանիշ է հանդիսանում ճան– կաշերեփի և բարձրացվող բեռի զանգվածների հարաբերության գործակիցը`   G μ : G : Ընդհանուր նշանակության ճանկա– շերեփների համար   1...1,2 : Դա նշանակում է, որ միայն բեռ– նատարողության կեսն է օգտագործվում օգտակար աշխատանքի համար: Գյուղատնտեսական բեռների բարձման ճանկաշե– րեփների համար   0,4...0,5 : Ճոպանային ճանկաշերեփի նորմալ աշխատանքի համար անհրաժեշտ է, որպեսզի փակող ճոպանի S լարվածության և բռնիչի բանվորական մասի վրա ազդող P p ուժի հարաբերու– թյունը մեծ լինի հաշվարկված ուժային փոխանցման թվից.

S : Pμ  i Ճանկաշերեփի նորմալ աշխատանքը կախված է աշխատանքի բնույթից և բեռի տեսակից: Մանրակտոր բեռների համար i  0,4...0,6 , խոշորակտոր բեռների համար` i  0,7...1,2 : Բեռի մեջ ճոպանային ճանկաշերեփի խորացումը կատար– վում է ծանրության ուժի ազդեցության տակ.

gG μ  2P μ Ճանկաշերեփի բռնիչի վրա կիրառված P μ ուժը բաղկացած է բեռի տարրերի կտրման, տեղաշարժման, տրորման և քայքայման դիմադրություններից. (7.10) P μ  F  q 

որտեղ q   1...8 ՄՊա – հաշվարկային տեսակարար դիմադ– րությունն է, F `-ը շերեփի կտրող եզրի ընդլայնական հատույթի մակերեսը. Ամբարձիչ մեքենաներում սովորաբար կիրառվում են ստանդարտացված կեռեր, որոնք ընտրվում են ըստ բեռնամ– բարձության: Այդպիսի կեռերի համար ստուգողական հաշ– վարկներ չեն կատարում: Գյուղատնտեսական արտադրությունում ստանդարտ կեռի հետ հաճախ օգտագործում են նաև տեղում պատրաստված կլոր կամ քառակուսի ընդլայնական հատույթով կեռեր, որոնք պարտ– ադիր պետք է ենթարկվեն ստուգողական հաշվարկի: Կեռի չափերն ստուգելու կամ որոշելու համար կատարվում է կեռի մոտավոր հաշվարկ, այսինքն` կեռը դիտվում է որպես ուղիղ հեծան, իսկ ճշգրիտ հաշվարկի դեպքում` որպես կորագիծ հեծան: Կեռի պարուրակ ունեցող մասի լայնական հատույթի ձգման լարվածությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով (նկ.7.12.ա).

4Q   Ó· (7.11) d12 Որտեղ Q -ն կեռի վրա ազդող ուժն է, d 1 -ը` պարուրակի ներքին

 Ó· 

տրամագիծը: Մանեկի բարձրությունը որոշվում է ըստ պարուրակային մասի տրորման հաշվարկային պայմանի հետևյալ բանաձևով.

Q  0,785Z d 2  d 2  p  (7.12) որտեղ Z -ը պարուրակի գալարների քանակն է, S -ը` պարու– րակի քայլը, d -ն և d 1 -ը` պարուրակի արտաքին և ներքին տրա– մագծերը, p – ն` տեսակարար ճնշումը,  p   30...35 ՄՊա: H  ZS

Լարումը ականջիկի (նկ.7.12.ա) վտանգավոր կտրվածքում հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևով.

 Ó· 

Q 2D 2  2   Ó· bd 0 D  d 02

(7.13)

որտեղ b ‐ն ականջիկի հաստությունն է, d 0 ‐ն` ականջիկի անցքի տրամագիծը, D ‐ն` ականջիկի արտաքին տրամագիծը,

  - ն Ó·

թույլատրելի լարումը պողպատ 20-ի համար  Ó·  100 ՄՊա: Կեռի կորացված մասում առավելագույն լարում առաջանում է AB կտրվածքի A կետում (նկ.7.12ա): Որքան փոքր է կեռի բացվածքը, այնքան փոքր է լարումը, սակայն այն չի կարող փոքր լինել առասանների երկու կտրվածքներից d k  2d  : Համեմա– տաբար մեծ կիրառություն ունեն b : b1  2...2,5 և h : b  1,5...1,6 կողմերի հարաբերությամբ կեռի լայնական կտրվածքի սեղա– նաձև տեսքը: AB կտրվածքում կեռի վրա կիրառված են հետևյալ բեռնվածությունները. Q ուժը և M  Qr մոմենտը, որտեղ

r  0,5d k   1 : Մինուս նշանը ցույց է տալիս, որ մոմենտը փոքրացնում է կորությունը: Այդ դեպքում, համաձայն կոր չորսուի տեսության, առավելագույն բեռնավորված A կետում լարումը որոշվում է հետևյալ հավասարումով.

A 

Q M 1  Z 0      F S 0.5d k

որտեղ` S  FZ 0 - կեռի F

(7.14)

կտրվածքի մակերեսի ստատիկ

մոմենտն է, Z 0  r  r 0 - չեզոք առանցքի նկատմամբ կտրվածքի ծանրության կենտրոնի ունեցած հեռավորությունը: Սեղանաձև հատույթի համար չեզոք շերտի r0 կորության շառավիղը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

0,5b  b1 h (7.15) r   d k  2h  b  b1  b  h b  b1  n d k Ուղղանկյուն կտրվածքի դեպքում b  b1 , իսկ քառակուսի հատույթի դեպքում b  b1  h :

r0 

Կլոր հատույթի համար կունենանք.

r0 



4 2r  4r 2  d 2



(7.16)

   100...125 ՄՊա – թույլատրելի լարումն է, որը որոշվում է հետևյալ արտահայտությունից.     Т ; n=2...2,5: Բոլոր կեռերը անհրաժեշտ է փորձարկել ըստ ամրության 25%‐ով մեծ անվանական բեռնամբարձության պայմաններում, երբ փորձարկման տևողությունը 10 րոպե է: Փորձարկումից հետո կեռը չպետք է ունենա ճաքեր և մնացորդային դեֆորմացիաներ: Բեռնօղակներ: Գործնական հաշվարկների համար բավա– րար ճշտությամբ բեռնօղակները կարելի է հաշվել հետևյալ մոտավոր բանաձևերով: Գումարային ծռող մոմենտը կլինի . լայնական մասի համար.

M 1  0,17Q  Px կողային մասի համար.

 Íé

M 2  0,08Q  80 ՄՊա

դեպքում

լայնական

մասում

գումարային

լարումը կլինի.



M 1 P1    Íé W F

որտեղW -ն և F -ը լայնադրակի վտանգավոր հատույթի համա– պատասխանաբար դիմադրության մոմենտն ու հատույթի մակե– րեսն է: Մեծ բեռնամբարձության կռունկներում բեռը կախում են ճոպանի մի քանի ճյուղից, որի համար կեռը ամրացնում են ճոպանին կախոցի մեխանիզմի օգնությամբ (նկ.7.12 ա, բ): Կեռի կախոցի մեխանիզմ: Կեռի կախոցի հիմնական մասերն են. կեռը, ընդլայնական հեծանը, ճախարակները, բեռնազո– լակները: Կախվող բեռի ինքնատեղակայման համար բազմաճա– խարակում օգտագործում են հավասարեցնող ճախարակներ, իսկ հենարանային առանցքակալների տակ` գնդաձև տափօղակներ: Ամբարձիչի շրջանակի կամ թմբուկի հետ կեռային կախոցի հար–

վածները կանխելու համար կիրառում են ծայրային էլեկտրական անջատիչներ:

Նկ.7.16. Առասաններ. ա, բ, գ-շղթայավոր առասան, դ-ճոպանավոր առասան, ե- ժապավենավոր առասան: Առասաններ: Առասանները կիրառվում են հատային բեռ– ները կեռից կախելու համար: Համեմատաբար լայն տարածում ունեն պողպատյա ճոպաններից (նկ.7.16.ա.բ.գ) պատրաստված առասանները: Երաշխավորվում է ընդունել b  20...25d և

a  25...30 d , որտեղ d-ն ճոպանի տրամագիծն է: Յուրա–

քանչյուր վեց ամիս աշխատելուց հետո առասանները փոր– ձարկում են կրկնակի բանվորական բեռնվածության և բեռի բռնման համեմատաբար ոչ բարենպաստ պայմաններում:

7.4. ՃԱԽԱՐԱԿՆԵՐ, ԲԱԶՄԱՃԱԽԱՐԱԿՆԵՐ ԵՎ ԹՄԲՈՒԿՆԵՐ

Ճախարակները, թմբուկները կախոցի և քարշային օր– գանների հետ փոխգործողության մեջ գտնվող մեքենամասեր են: Ճախարակները լինում են անշարժ և շարժական (նկ.7.17): Ան– շարժ ճախարակները կիրառվում են ճոպանի շարժման ուղ– ղությունը փոխելու համար և նրանց անվանում են ուղղորդ հո– լովակներ (նկ.7.17 ա): Շարժական ճախարակներում, բեռի բարձրացման համար անհրաժեշտ ուժը կարող է կիրառվել քարշային օրգանին (նկ.7.17. բ) կամ ճախարակի սռնին (նկ.7.17գ): Առաջին տար– բերակի դեպքում ճախարակը անվանվում է ուժի մեջ շահող, իսկ երկրորդում` ճանապարհում կամ արագությունում շահող: Ուժի մեջ շահող ճախարակով բեռը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է ճոպանը ձգել   2h երկարությամբ, միաժամա– նակ ճոպանի արագությունը V  2V μ , որտեղ V μ ‐ն բեռի բարձրացման արագությունն է, ճոպանում ճիգի մեծությունը, որն անհրաժեշտ է G զանգվածով բեռը բարձրացնելու համար (ճախարակի պտտման դիմադրության ուժը հաշվի առնելով), որոշվում է հետևյալ արտահայտությունից. S1  S 2  G  g և S 2    S 1   G  S 2  որտեղից`

S2 



1 

G  g

(7.17)

Ճանապարհում կամ արագությունում շահող ճախարակով` բեռը հ բարձրությամբ բարձրացնելիս ճոպանի տեղաշարժի և արագության մեծությունները համապատասխանաբար կլինեն.



V 

Vμ

Ճիգի մեծությունը, որն անհրաժեշտ է G զանգվածով բեռը բարձրացնելու համար կլինի. S  G  g  S 0  Gg  Gg  G  g 1    (7.18)

որտեղ





 -ն ճախարակի պտտման դիմադրության գործակիցն է,

,  -ն ճախարակի Օ.Գ.Գ.-ն է,   0,95...0,99 :

Նկ.7.17. Ճախարակների սխեմաներ: Ճախարակներն իրենց սռնիների վրա կարող են տեղա– կայված լինել գլորման կամ սահքի առանցքակալներով: Բազմաճախարակ: Բազմաճախարակ են անվանում մեկ քարշային օրգանով ընդգրկված անշարժ և շարժական ճախա– րակների համակարգը: Տարբերում են երկու տեսակի բազմաճախարակ. ուղիղ և հակադիր գործողության (նկ.7.18): Ուղիղ գործողության բազմաճախարակը (7.18 ա) ուժի մեջ շահող է, որում բեռը կախված է ճոպանի m հատ ճյուղերից, իսկ քարշային ուժը S կիրառվում է ճոպանի ազատ ճյուղին, որի մեծությունը (դիմադրության ուժերը անտեսելով) կլինի.

S

G g , m

(7.19)

որտեղ m-ը կոչվում է բազմաճախարակի բազմապատիկություն: Բազմաճախարակները բնութագրվում են պատիկությամբ (m), որը ցույց է տալիս, թե քանի անգամ է շահում ապահովում ուժի կամ ճանապարհի (արագության) մեջ:

Ամբարձիչ մեքենաներում կիրառվում են միակի և կրկը– նակի բազմաճախարակներ (նկ.7.18): Միակի բազմաճախարակի դեպքում (նկ.7.18ա.) մետաղաճոպանի մի ծայրն է ամրացվում թմբուկին, իսկ կրկնակիի դեպքում` (նկ.7.18. գ) ճոպանի երկու ծայրերը: Ճոպանի և բեռի շարժման արագությունները իրար հետ կապված են V  m V μ արտահայտությամբ: Այսպիսի բազմաճախարակներ լայնորեն կիրառվում են ամբարձիչ մեքենաներում: Հակառակ գործողության բազմաճախարակը ունի սահ– մանափակ կիրառություն և օգտագործվում է հիդրավլիկ ամբար– ձիկներում, որտեղ ուժի մեջ կորուստի պայմաններում ձգտում են փոքրացնել մխոցի շարժման արագությունն ու քայլը (նկ.7.18 բ): Այստեղ բեռը կախվում է ճոպանի ազատ ծայրում, իսկ քարշային ուժը կիրառվում է շարժական ճախարակների սռնիներին: Այդ դեպքում.

S  m G  g

V 

Vμ m

(7.20)

Միապատիկ բազմաճախարակներն օգտագործում են հիմնականում սլաքավոր ամբարձիչներում, որոնց պատիկու– թյունը որոշվում է բեռը կրող ճոպանի ճյուղերի թվով: Միակի ճախարակներում ճոպանը թմբուկի վրա փաթաթվելիս տեղա– շարժվում է առանցքի ուղղությամբ և հենարանների վրա ստեղ– ծում փոփոխական բեռնվածություն: Դա բացասաբար է արտա– հայտվում, հատկապես կարապիկների մոտ, որոնք տեղակայված են շարժվող սայլակների վրա, որոնց հենարանային անիվները բեռնվում են անհավասարաչափ: Այդ թերությունները վերացվում են կրկնակի ճախարակներ կիրառելով (նկ.7.18գ): Թմբուկին փաթաթվող ճոպանի ճյուղերում ճիգերի հավասարեցման հա– մար կիրառվում է հավասարակշռող ճախարակը 1, որը պտտվում է միայն ճոպանի ճյուղերում ճիգերի հավասարեցման ժամանակ:

Կրկնակի բազմաճախարակի թերությունը ուժի երկու անգամ պակաս շահումն է, որն անդրադառնում է կարապիկի չափերի ու միջանկյալ փոխանցումների փոխանցման թվի վրա: Դրա համար էլ կրկնակի բազմաճախարակներն օգտագործվում են թռիչքավոր ամբարձիչներում, որտեղ կարապիկները տեղակայվում են շարժական սայլակների վրա, իսկ ճոպանը բազմաճախարակից անմիջապես փաթաթվում է թմբուկին:

Նկ.7.18. Բազմաճախարակներ. ա-ուժի մեջ շահող միապատիկ բազմաճախարակ, բ-արագու– թյան մեջ շահող բազմաճախարակ, գ-կրկնակի բազմաճախա– րակ: Բազմաճախարակի Օ.Գ.Գ.-ն: Դադարի վիճակում ուժի մեջ

շահում տվող բազմաճախարակով բարձրացվող բեռի G և կեռի կախոցի q զանգվածները ճոպանի ճյուղերի միջև կբաշխվեն հավասարաչափ (նկ.7.18. ա).

S 1  S 2  ...  S n 

G  q g m

(7.21)

Բեռ բարձրացնելիս դիմադրող ուժերի պատճառով ճոպանի ճյուղերում տեղի է ունենում ճիգերի վերաբաշխում: Քանի որ շարժման դեպքում ճոպանի յուրաքանչյուր հեռացող ճյուղի ճիգը

գերազանցում է վրավազ ճյուղի ճիգին, ուստի բազմաճախարակի վերջին ճյուղի ճիգը S m կլինի.

S m  S 1  W ,

(7.22) որտեղ W ‐ բազմաճախարակում դիմադրության ուժերի գու– մարն է: Եթե բոլոր ճախարակները միատեսակ են և ճախարակի Օ.Գ.Գ.-ն հավասար է  , ապա կարելի է գրել.

S m 2  S m 1  2 ,

S m 1  S m  ,

S 2  S 3   S m   m  2 ,

S 1  S 2   S m  m 1 Բազմաճախարակի կարող ենք գրել

հավասարակշռության

S 1  S 2  S 3  ...  S m  G  g

(7.23) պայմանից (7.24)

Այս հավասարման մեջ տեղադրելով (7.23) բանաձևով որոշված ճոպանի ճյուղերի ճիգերի արժեքները, կունենանք. S 1 1     2   3  ...   m 1  G  g (7.25) Փակագծում եղած արտահայտությունը  հայտարարով նվազող երկրաչափական պրոգրեսիայի անդամների գումարն է, հետևաբար.





S1  G  g

1  1  m

(7.26)

Բազմաճախարակի օ.գ.գ.-ն որոշվում է դադարի և շարժման դեպքերում ճոպանի դուրս եկող ճյուղի ճիգերի հարա– բերությամբ.

1  m (7.27) m 1    որտեղ  -ն ճախարակի Օ.Գ.Գ-ն   0,97...0,99  : Թմբուկներ: Ամբարձիչ մեքենաներով բեռ բարձրացնելու

μ 

համար մետաղաճոպանները կամ շղթաները միաշերտ կամ բազ– մաշերտ եղանակով փաթաթում են թմբուկներին, որոնք ձուլում են թուջից կամ պատրաստում պողպատներից եռակցումով (նկ.7.19): Թմբուկի մակերևույթին արվում է պտուտակաձև ակոս ճոպանի կամ շղթայի հավասարաչափ փաթաթման համար:

Ճոպանը բազմաշերտ փաթաթելու դեպքում թմբուկների մա– կերևույթները պատրաստվում են հարթ, առանց պտուտակաձև ակոսների: Ճոպանի վերին շերտերը թմբուկից դուրս չընկնելու համար թմբուկները պատրաստում են ճակատային կողերով, ընդ որում կողերի բարձրությունը ճոպանի վերին շերտից պետք է բարձր լինի e  2d չափով: Թմբուկին պտտող մոմենտ հաղորդելու համար հիմնականում կիրառում են կառուցվածքային երկու սխեմաներ. Ամբարձիչ մեքենաներում գերազանցապես օգտագործում են ակոսված մակերևույթով թմբուկներ: Ակոսները մեծացնում են ճոպանի հենման մակերեսը, փոքրացնում ճոպանի ճնշումը թմբուկի մակերևույթին, վերացվում է շփումը հարևան գալար– ների միջև: Թմբուկի պտուտակային ակոսի քայլը ճոպանների համար որոշվում է հետևյալ բանաձևով. t  d  2...3 մմ (7.28) որտեղ d -ն մետաղյա ճոպանի տրամագիծն է: Թմբուկի նվազագույն տրամագիծը` հաշված ակոսների հատակից, որոշվում է ճոպանի տրամագծից կախված: Որպեսզի թմբուկի վրա փաթաթվելիս ճոպանի լարերում մեծ ծռման լարումներ չառաջանան, թմբուկի տրամագիծը հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևով. (7.29) D Ã  d  e1 որտեղ D Ã ‐ն թմբուկի տրամագիծն է, e1 ‐ը` գործակից` կախված ամբարձիչ մեքենայի տեսակից ու շահագործման ռեժիմից, որի մեծությունը բերված է աղյուսակ 7.2-ում:

Աղյուսակ 7.2 Գործակից e1 -ի արժեքը Ամբարձիչ մեքենայի տեսակը Կարապիկներ Էլեկտրական տալեր (տելֆեր) Սլաքավոր կռունկներ

Այլ տեսակի ամբարձիչ մեքենաներ

Աշխատանքի ռեժիմը -

Գործակից e1

Թեթև (Թ) Միջին (Մ) Ծանր (Ծ) Առավել ծանր (ԱԾ) Թեթև (Թ) Միջին (Մ) Ծանր (Ծ) Առավել ծանր (ԱԾ)

Նկ.7.19. Թմբուկներ. ա-ատամնավոր ռեդուկտորով, բ-բաց ատամնավոր փոխանցիչով, գ- ճոպանի ծայրի ամրացումը թմբուկին: Թմբուկի երկարության հաշվարկը.

Բազմաճախարակի m պատիկության դեպքում բեռը H բարձրությամբ բարձրացնելիս թմբուկին փաթաթվող ճոպանի երկարությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.   maH (7.30)

որտեղ  -ը թմբուկին փաթաթվող ճոպանի երկարությունն է, մմ, a -ն` թմբուկին փաթաթվող ճոպանի ճյուղերի թիվը, m -ը` բազմաճախարակի պատիկությունը: Եթե թմբուկի վրա փաթաթվում է ճոպանի մեկ ճյուղ( a  1 ), ապա գալարների թիվը (հաշվի առնելով թմբուկի վրա պահուս– տային 1,5 գալարը) կլինի.

Z 

H m  1,5 D

(7.31)

Ճոպանի ծայրը թմբուկին ամրացնելու համար, նրա եր– կարությունը մեծացնում են - 5 t չափով: Հաշվի առնելով նըշ– վածը թմբուկի երկարությունը միակի բազմաճախարակի համար կլինի.

 H m   7  t   DÃ 

L  

(7.32)

կրկնակի բազմաճախարակի համար.

 H m   12   t   DÃ 

L  

(7.33)

Թմբուկի ամրության հաշվարկը: Աշխատանքի ընթացքում թմբուկի պատը գտնվում է բարդ լարվածային վիճակում` ենթարկվելով սեղմման, ոլորման և ծռման համատեղ դեֆոր– մացիաների: Գորշ թուջից ձուլված թմբուկների պատի հաստությունը կարելի է հաշվել հետևյալ փորձնական բանաձևով. (7.34)   0.02 D Ã  6  10  մմ

L  3D Ã երկարությամբ թմբուկների ծռման լարումները հաշ– վարկվում են հետևյալ բանաձևով.



M Íé2  M áÉ2 WÃ

  Íé

(7.35)

որտեղ M Íé - ը թմբուկի ծռող մոմենտն է, M áÉ ‐ը` թմբուկի ոլո– րող

մոմենտը,

W Ã ‐ն` թմբուկի դիմադրության մոմենտը,

D14  D 24 , D 1 -ը թմբուկի արտաքին տրամագիծը (առ– D1 վակների հատակով), D 2 -ը թմբուկի ներքին տրամագիծը,  Íé ‐ն` ծռման թույլատրելի լարումը, թուջից ձուլված թմբուկ– ների համար  Íé  140...150 ՄՊա: Երբ թմբուկի երկարությունը կազմում է L  3D Ã , դրանում

W Ã  0,1

գերակշռում են սեղմման լարումները և թմբուկը հաշվարկվում է ըստ սեղմման հետևյալ բանաձևով.

u 

S ³é   u  t

որտեղ  -ն թմբուկի պատի հաստությունն է.  

(7.36)

D1  D 2

Ճոպանի ամրացումը թմբուկին իրականացվում են տարբեր կառուցվածքային լուծումներով (նկ.7.19 ա, բ, գ.): Մետաղա– ճոպանի ամրացմանը ներկայացվում են հետևյալ հիմնական պահանջները` հուսալիություն, ճոպանի դյուրին փոխարինում, կառուցվածքի և պատրաստման պարզություն, ամրացման հանգույցի սկզբնամասում ճոպանի կտրուկ ծռման բացառում: Ճոպանի ծայրը թմբուկին ամրացնելու ամենատարածված եղանակը, որն ապահովում է ամրացման հուսալիություն և ստուգման մատչելիություն, թիթեղով ամրացումն է: Ընդունելով, որ թմբուկի վրա մշտապես փաթաթված են երկու պահուստային գալարներ, հաշվարկենք թիթեղի օգնու– թյամբ ամրացված ճոպանի ճիգի մեծությունը.

S0 

S ³é e 

(7.37)

որտեղ e -ն բնական լոգարիթմի հիմքն է,  -ն` թմբուկի և

  0,1...0,15 ,  -ն ճոպանի պահուստային գալարների ընդգրկման անկյունն է   4 : ճոպանի միջև շփման գործակիցն է,

Թիթեղը ճոպանին սեղմող նորմալ ուժի մեծությունը, որն անհրաժեշտ է ճոպանի և թմբուկի միջև որոշակի շփման ուժ ստանալու համար, որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

N

S0 S  ³é 2  2 e

(7.38)

Ըստ ամրության պայմանի` հաշվարկվում են թիթեղը ճոպանին սեղմող հեղույսները.

d1 

4Nk

(7.39)

z  Ó

որտեղ d 1 -ը հեղույսի պարուրակի ներքին տրամագիծն է, k -ն` ամրության պաշարի գործակիցը.

k  1,2...1,3 , z -ը` թիթեղը

սեղմող հեղույսների թիվը z  2...4 ,  Ó -ն` հեղույսի ձգման թույլատրելի լարումը.  Ó  120...140 ՄՊա:

7.5. ԴԱԴԱՐԱԿՆԵՐ ԵՎ ԱՐԳԵԼԱԿՆԵՐ

7.5.1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ամբարձիչ մեքենաների հուսալի ու անվտանգ աշխատանքը ապահովելու համար անհրաժեշտ են սարքավորումներ, որոնց օգնությամբ հնարավոր լինի բեռը պահել բարձրության վրա, ինչպես նաև, սահուն ձևով, որոշակի արագությամբ այն իջեցնել: Դրա համար ամբարձիչ մեքենաների կառուցվածքում օգտա– գործում են դադարակներ և արգելակներ: Դադարակներն օգտագործում են բեռ բարձրացնող մեխա– նիզմներում բեռի շարժումը դանդաղեցնելու ու այն որոշակի բարձրության վրա պահելու համար: Դադարակները, որպես ինքնուրույն արգելակող սարքեր, ունեն սահմանափակ կիրա– ռություն և հիմնականում օգտագործում են ձեռքի շարժաբերով ու դանդաղաընթաց մեխանիզմներում: Արգելակները օգտագործում են բեռը որոշակի բարձ– րության վրա պահելու, ինչպես նաև բեռի բարձրացման, իջեց– ման, սայլակի ու ամբարձիչ մեքենայի շարժման արագությունը կարգավորելու համար:

7.5.2. ԴԱԴԱՐԱԿՆԵՐ

Ամբարձիչ մեքենաներում բեռը որոշակի բարձրության վրա պահելու համար կիրառում են երկու տեսակի դադարակներ. շփական և արգելանիվավոր: Շփական դադարակները լինում են բռունցքավոր և հոլո– վակավոր: Բռունցքավոր դադարակներն օգտագործում են խիստ հազվադեպ, այն էլ ձեռքի շարժաբերով մեխանիզմներում: Հոլո– վակավոր դադարակները հանդիսանում են առավել կատա– րելագործված կառուցվածքներ և լայնորեն օգտագործվում են տարբեր շարժաբերներով մեխանիզմներում (նկ.7.20):

Նկ.7.20. Հոլովակավոր դադարակ. 1-անշարժ պատյան, 2-վռան, 3-հոլովակ, 4-սկավառակ, 5-լիսեռ, 6-զսպանակ: Անշարժ պատյանի 1 մեջ մամլված է պողպատյա վռան 2, իսկ բեռ բարձրացնող մեխանիզմի լիսեռի 5 վրա, երիթի միջոցով ամրացված է պողպատյա սկավառակ 4, որի վրա հոլովակների 3 համար հանված են սեպաձև բներ:

Բեռ բարձրացնելիս սկավառակը պտտվում է ժամսլաքի հակառակ ուղղությամբ և հոլովակները շփման ուժի շնորհիվ հեռանում դեպի սեպաձև բնի լայն կողմը, չխոչնդոտելով շարժ– մանը: Սկավառակը բեռի իջեցման ուղղությամբ պտտելիս հոլո– վակները շարժվում են սեպաձև բնի նեղ կողմը և սեպվում են սկավառակի ու վռանի միջև և ոլորող մոմենտը փոխանցում են անշարժ պատյանին 1, որի շնորհիվ սկավառակի լիսեռի շար– ժումը դադարեցվում է: Հոլովակների սեպման ժամանակ առաջացող առավե– լագույն ոլորող մոմենտը, հաշվառած նաև դինամիկական բեռ– նըվածքը կլինի. (7.44) M ³é  k¹  M որտեղ M ‐ը դադարակի լիսեռի վրա եղած անվանական պտտող մոմենտն է, k¹ ‐ն` դինամիկության գործակիցը` k ¹  k ß  k Ù , որտեղ k ß ‐ն շարժիչի տեսակը, իսկ k Ù ‐ն մեքենայի տեսակը հաշվի առնող գործակիցներ են: Էլեկտրաշարժիչների դեպքում ընդունում են k ß  0,25 , ՆԱՇ-ի դեպքում` k ß  0,4...0,5 , բեռ– նային վերելակների համար k Ù  1,2 , իսկ ամբարձիչների և մար– դատար վերելակների համար k Ù  2 : Հոլովակավոր դադարակների հաշվարկը կատարվում է ըստ հաշվարկային ոլորող մոմենտի M Ñ  M ³é / k , որտեղ k ‐ն գործակից է, որը հաշվի է առնում դադարակի պատրաստման ճշտությունը` k  0,6...0,9 : Հոլովակի վրա ոլորող մոմենտից առաջացող նորմալ ուժը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

N 

2M Ñ

zDtg  / 2 

որտեղ z  4...6 հոլովակների քանակն է, անկյունը:

(7.45)

  6...8 ` սեպման

Դադարակի տարրերի ամրության հաշվարկը կատարում են ըստ առավելագույն շոշափող լարումների: Այդ դեպքում իրանի ներքին տրամագիծը կլինի.

D  0,443 M Ñ / z

(7.46)

Դադարակը նախագծելիս հոլովակի տրամագիծն ընդունում

են d  0,188 M Ñ / z , հոլովակի երկարությունը   1,25...3d , իրանի ներքին տրամագիծը` D  7...15d : Հոլովակի և վռանի հպման տեղում առավելագույն շոշափող լարումը որոշում են հետևյալ բանաձևով.

 ³é  0,2

NE    d

(7.47)

որտեղ E -ն հոլովակի և վռանի նյութերի բերված առաձ– գականության մոդուլն է,   -ն` թույլատրելի շոշափող լարումը: Հոլովակները պատրաստում են 40Х մակնիշի պողպատից, իսկ իրանը և վռանը`15Х, 20Х, կամ ШХ15, ШХ12 մակնիշի պողպատներից, որոնց աշխատող մակերևույթները ցեմենտաց– վում են մինչև HRC  60 կարծրությունը: Արգելանվավոր դադարակը (նկ.7.21) բաղկացած է մեխա– նիզմի լիսեռի 2 վրա երիթով անշարժ նստեցված ատամնավոր արգելանիվից 1 և անշարժ սռնու 4 վրա տեղակայված շնիկից 3: Ժամսլաքի շարժման ուղղությամբ արգելանիվի պտտվելու դեպքում շնիկը, կառչման մեջ մտնելով դրա հետ, դադարեցնում է արգելանիվի պտույտը և այսպիսով կանխում է Q բեռի ինք– նիջեցումը: Հակառակ ուղղությամբ պտույտի դեպքում իրակա– նացվում է բեռի բարձրացում:

Նկ. 7.21. Արգելանվավոր դադարակ. 1-արգելանիվ, 2- լիսեռ, 3- շնիկ, 4-սռնի: Արգելանվավոր դադարակի վրա ատամները կարող են դասավորված լինել դադարակի արտաքին, ներքին և ճակատա– յին մակերևույթների վրա: Արգելանվավոր դադարակները առավելապես պատ– րաստվում են փոքր տրամագծով: Դադարակի մեծ տրամագծի դեպքում նրա վրա ազդող շրջագծային ուժը փոքր է, իսկ

շրջագծային արագությունը` մեծ: Այդ երևույթի թերությունն այն է, որ բեռը ցած իջեցնելիս շնիկը արգելանիվի հետ կառչման մեջ է մտնում մեծ հարվածով, որն ուղիղ համեմատական է արգելանիվի շրջագծային արագության քառակուսուն: Այդ դեպքում շնիկի վրա արգելանիվի Ft շրջագծային ուժից կառա– ջանան N  Ft cos  նորմալ և F  Ft sin  շոշափող ուժեր: Բացի դրանցից, շնիկի վրա կառաջանա նաև Nf շփման ուժը, իսկ դրա հենարանում` Ft 

շփման մոմենտը, որը խոչնդո–

տում է շնիկի կառչման մեջ մտնելուն: Շնիկի հավասա– րակշռության պայմանը կլինի.

F

 Nf  cos   Ft 

0

(7.48)

որտեղ  ‐ն շնիկի և սռնու միջև եղած շփման գործակիցն է: Տեղադրելով F և N ուժերի արժեքները (7.48) հավասարման մեջ և ընդունելով f  tg , որտեղ  -ն շփման անկյունն է, կստա– նանք դադարակի նորմալ աշխատելու պայմանը. tg  tg  0 կամ    (7.49) Գործնականում ընտրում են   20 : Արգելանվավոր դադարակի ամրության հաշվարկը կա– տարում են ատամնանիվի հետ շնիկի հարվածով կառչման դեպքի համար, երբ առաջանում է առավելագույն գծային ճնշում. Ft  b  q  (7.50) 

որտեղ b ‐ն արգելանիվի կամ շնիկի լայնությունն է, q  ‐ն շնիկի և ատամի հպման թույլատրելի ճնշումը: Արգելանիվի լայնու– թյունը կստացվի.

b

F t 2M ш  q  D  q 

(7.51)

որտեղ M ш -ն արգելանիվի լիսեռի պտտող մոմենտն է, D ‐ն արգելանիվի արտաքին տրամագիծը:

Արգելանիվի ատամը ենթարկվում է նաև ծռման դեֆոր– մացիայի, որի վտանգավոր հատույթում լարումը կորոշվի հետևյալ կերպ.

 Íé 

M Íé   Íé  W

(7.52)

որտեղ M Íé  Ft  h ատամը ծռող մոմենտն է ( h ‐ն ատամի բարձրությունն է, ընդունում են h  m , m ‐ը` կառչման մոդուլն է),

W  ba 2 / 6 ատամի հիմքի հատույթի ծռման դիմադրության մոմենտն է ( a  1,55m ատամի հաշվարկային հատույթի բարձրությունն է,   b / m ատամի լայնության գործակիցն է, b -ն ատամի լայնությունն է):  Íé  -ը ատամի նյութի թույլատրելի լարումն է: Արտահայտելով Ft  2M ш / D  2M ш / m  z ( z -ը արգելանիվի ատամների քանակն է), տեղադրելով արժեքները ու կատարելով համապատասխան ձևափոխություն` մոդուլի որոշման համար կստանանք հետևյալ բանաձևը.

m  1,75 3

Mш   z  Íé 

(7.53)

Արգելանիվի և շնիկի ներքին կառչման դեպքում ընդունում են a  3m , հետևաբար, մոդուլը որոշելու բանաձևը կլինի.

m  1,10 3

Mш   z  Íé 

(7.54)

Շնիկը սովորաբար պատրաստում են 40Х մակնիշի պողպատից և ջերմամշակում մինչև HRC 50 կարծրությունը:

7.5.3. ԱՐԳԵԼԱԿՆԵՐ

Ամբարձիչ մեքենաներում օգտագործվող արգելակները, կախված կիրառման ոլորտից և աշխատանքային պայմաններից դասակարգվում են. ա)ըստ նշանակության. սևեռող, որոնք ծառայում են պահանջվող բարձրության վրա բեռը պահելու և մեխանիզմի

աշխատանքը դադարեցնելու համար և համակցված, որոնք կարգավորում են բեռի իջեցման արագությունն ու անհրաժեշ– տության դեպքում ապահովում մեխանիզմի կանգառը, բ)ըստ կառուցվածքի արգելակները լինում են` կոճղակավոր, ժապավենավոր, սկավառակավոր և կոնական, գ)ըստ կառավարման համակարգի` կառավարող և ինքնաշխատ, որոնք գործում են ինքնուրույնաբար, սպասարկող անձնակազմից անկախ, դ)ըստ ուժերի գործողության բնույթի` նորմալ փակ, երբ արգելակը գործում է մշտապես գործող արտաքին ուժով, անջատվում է միայն արգելակի շարժաբերի միջոցով, նորմալ բաց, երբ արգելակը գտնվում է անջատված վիճակում և գործում է արտաքին ուժով, երբ անհրաժեշտ է կանգնեցնել մեխանիզմը, համակցված, որոնք նորմալ պայմաններում աշխատում է որպես նորմալ բաց, իսկ վթարային պայմաններում որպես նորմալ փակ արգելակ: Կոճղակավոր արգելակներն օգտագործում են անհատա– կան էլեկտրաշարժաբերով մեխանիզմներում, իսկ ժապավենա– վորները` կարապիկներում և սլաքավոր ամբարձիչների խմբա– յին շարժաբերով մեխանիզմներում: Սկավառակային արգելակ– ներն օգտագործում են տալերում: Արգելակները տեղադրում են հիմնականում շարժաբերի արագընթաց լիսեռի վրա, որտեղ ոլորող մոմենտն ամենափոքրն է:

7.5.3.1. ԿՈՃՂԱԿԱՎՈՐ ԱՐԳԵԼԱԿՆԵՐ

Կոճղակավոր արգելակներում կոճղակները արգելանիվի հետ կարող են շփվել արտաքին կամ ներքին մակերևույթով: Այս արգելակները լինում են մեկ, երկու, իսկ երբեմն նաև երեք կոճղակներով: Միակոճղակավոր արգելակներն օգտագործվում են փոքր, իսկ երկկոճղակավոր արգելակները` մեծ արգելակման մոմենտի և արգելանիվի տարբեր ուղղությամբ պտտվելու դեպ– քում: Միակոճղակավոր արգելակի հիմնական թերությունն այն է, որ արգելանիվի լիսեռը իր վրա ընդունելով միակողմանի

բեռնվածություն ենթարկվում է ծռման դեֆորմացիայի: Այդ երևույթը բացակայում է երկկեճղակավոր արգելակների մոտ: Կարճընթաց, նորմալ փակ տիպի երկկոճղակավոր արգելակը (նկ.7.22) բաղկացած է հենոցից, որին հոդակապերով միացված են պողպատաձույլ կամ դրոշմված 6 և 11 լծակները:

Նկ.7.22. Կարճընթաց, երկկոճղակավոր արգելակ. 1- կոճղակ, 2,10-զսպանակներ, 3- մխոցակոթ, 4- պնդօղակ, 5- կարգավորիչ հեղույս, 6, 11- լծակներ, 7- էլեկտրամագնիս, 8- խարիսխ, 9- ճարմանդ:

Լծակներին հոդակապով միացված են շփական ներդիր– ներով երեսպատված կոճղակները 1: Այդպիսի միացումն ապա– հովում է անիվի վրա կոճղակների կիպ ընդգրկումը: Արգելակը փակում (կոճղակները մոտեցնում) են 11 կանգնակին միացված ձգիչից և 6 կանգնակին ամրացված ճարմանդից 9 կազմված համակարգով, որը գտնվում է սեղմված զսպանակի 10 առաձ– գական ուժի ազդեցության տակ: Արգելակն անջատում (կոճ– ղակներն հեռացնում) են կանգնակին 6 ամրացված էլեկտրա– մագնիսի 7 միջոցով: Մեխանիզմի էլեկտրաշարժիչն ու դրա արգելակի էլեկ– տրամագնիսը զուգահեռաբար միացված են նույն էլեկտրական շղթայում: Էլեկտրաշարժիչը միացնելիս գործադրվում է նաև էլեկտրամագնիսը, որի խարիսխը 8, ձգվելով կոճի կողմից, սեղ– մում է ձգիչը` արդյունքում սեղմելով զսպանակը 10: Զսպանակի սեղմմամբ կանգնակներն ազատվում են, որոնք իրենց ծանրու– թյան ուժերի և լծակի 11 ու ճարմանդի 9 միջև տեղավորված սեղմված օժանդակ զսպանակի ուժի ազդեցությամբ հեռանում են միմյանցից` իրենց հետ տանելով նաև կոճղակները: Արգելա– նիվից կոճղակների հավասարաչափ հեռացումն ապահովում է 5 կարգավորիչ հեղույսը: Երկարընթաց, նորմալ փակ տիպի երկկոճղակավոր արգելակը վերը նկարագրվածից տարբերվում է լծակային համակարգով: Կարճընթաց, էլեկտրամագնիսով արգելակներն ավելի արդյունավետ են աշխատում, քան երկարընթաց արգե– լակները, քանի որ առաջինների մոտ փոքր է արգելակային համակարգի շարժվող մասերի զանգվածը և բացակայում է լծա– կային համակարգը, որի շնորհիվ չկա մեծ թվով բացակների ազդազերծման անհրաժեշտություն: Երկարընթաց արգելակի թերություններն են մեծ եզրաչափքերն ու մեծաքանակ հոդային միացումների հետևանքով լծակային համակարգի մեծ պարապ ընթացքը: Կոճղակավոր արգելակների լծակային համակարգի գումարային դեֆորմացիան, անկախ շարժաբերի տեսակից, չպետք է գերազանցի ձգիչի նորմալ ընթացքի 10%-ից: Արգելակի

չափերն ու դրա շարժաբերի հզորությունը փոքրացնելու, ինչպես նաև մեծ արգելակման մոմենտ ստանալու համար օգտագործ– վում են հատուկ շփանյութեր, որոնք օժտված են մեծ շփման գոր– ծակցով, բարձր մաշակայունությամբ ու ջերմակայունությամբ: Շփական վրադիրները կոճղակներին ամրացնում են գամերով կամ սոսնձագամման եղանակներով: Կոճղակավոր արգելակների հաշվարկը: Ամբարձիչ մեքենաների մեխանիզմներում հիմնականում օգտագործում են միակոճղակավոր և երկկոճղակավոր արգելակներ: Վերջիններիս օգնությամբ արգելանիվի լիսեռը կանգնեցնելու համար անհրա– ժեշտ է դրա  երկարությամբ կանգնակների ծայրերին ազդել P ուժով, որը N i ուժով կոճղակները սեղմելով արգելանիվին, դրա շփման մակերևույթում կառաջացնի Fi  N i  f շփման ուժերը (նկ.7.23.): Լիսեռը կարգելափակվի, եթե շփման ուժերի ստեղծած մոմենտն անվի վրա գերազանցի դրա լիսեռի ստատիկ պտտող մոմենտին:

Նկ.7.23. Միակոճղակավոր արգելակի հաշվարկային սխեման:

Միակոճղակավոր արգելակով /նկ.7.23/ արգելանվի լիսեռը կանգնեցնելու համար անհրաժեշտ է դրա  երկարությամբ կանգնակի ծայրին ազդել P ուժով: Վերջինս, N ուժով կոճղակը սեղմելով արգելանվին, դրա շփման մակերևույթում կառաջացնի F  N  f շփման ուժը: Լիսեռը կարգելակվի, եթե շփման ուժի ստեղծած մոմենտն անվի վրա գերազանցի դրա լիսեռի ստատիկ պտտող մոմենտին: Արգելանիվի վրա նշված մոմենտների հավասարության պայմանից կարելի է որոշել արգելակման մոմենտի արժեքը.

T³  Nf

D ,

(7.55)

որտեղից կոճղակն անիվին սեղմող ուժի արժեքը կլինի.

N

2T³ fD

(7.56)

Արգելակը փակող ուժը որոշում են կանգնակի հավասա– րակշռության M 0  0 պայմանից.

N 1  P  Fb  0 Տեղադրելով F ‐ի արժեքը կստանանք. N 1  P  Nfb  0 , որտեղից

P

N  1  fb  , 

(7.57) (7.58) (7.59)

որտեղ դրական նշանը համապատասխանում է ժամացույցի սլաքի շարժման ուղղությամբ արգելանիվի պտույտին, իսկ բացասականը՝ հակառակ ուղղությամբ պտույտին: Ժամացույցի սլաքի շարժմանը հակառակ ուղղությամբ անվի պտույտի և  1  fb դեպքում ստացվում է P  0 , այսինքն արգելակը դառնում է ինքնաշխատ: Այս դեպքում դժվար է ապահովել արգելակման մոմենտի պահանջվող արժեքն ու f ‐ի արժեքը արգելակման անվտանգությունը, քանի որ հաստատուն չէ: Այս արգելակի մյուս թերությունն էլ այն է, որ N ուժը լիսեռի վրա ստեղծում է լրացուցիչ ծռող մոմենտ՝

մեծացնելով լիսեռի և դրա հենարանների չափերը: Դրա համար էլ միակոճղակավոր արգելակներն օգտագործում են հազվադեպ՝ ձեռքի շարժաբերով մեխանիզմներում: Առավել կիրառական են երկկոճղակավոր արգելակները, որոնք զերծ են նշված թերու– թյուններից:

7.5.3.2. ԺԱՊԱՎԵՆԱՅԻՆ ԱՐԳԵԼԱԿՆԵՐ

Ժապավենային արգելակները օգտագործվում են գյու– ղատնտեսական մեքենաներում, տրակտորներում, ամբարձիչ մեխանիզմներում, կարապիկավոր սարքավորումներում և այլն: Ժապավենային արգելակներն ավելի փոքրաչափ են, քան կոճղակավորները, օգտագործվում են արգելակման մեծ մոմեն– տների դեպքում, ինչպես նաև խմբային շարժաբերով մեքե– նաներում: Քանի որ ընդգրկման անկյան սահմաններում ճնշումը բաշխվում է անհավասարաչափ` առաջացնելով վրադիրի անհա– վասարաչափ մաշ, և անիվի լիսեռն էլ բեռնավորվում է միա– կողմանի լրացուցիչ բեռնվածքով, ուստի ժապավենային արգելակներն օգտագործում են այն մեխանիզմներում, որտեղ հնարավոր չէ կիրառել կոճղակավոր արգելակներ: Ժապավենային արգելակներում արգելակումն իրակա– նացվում է ժապավենի և սկավառակի միջև առաջացող շփման ուժի շնորհիվ: Շփման ուժը մեծացնելու նպատակով ժապավենի վրա ամրացվում են շփական նյութերից պատրաստված շրջադիրներ: Տարբերում են ժապավենային արգելակների հետևյալ սկզբունքային սխեմաները` պարզ, դիֆերենցիալ, գումարող և երկկողմանի գործողության: Պարզագույն ժապավենային արգելակ: Այս արգելակները միակողմանի գործող արգելակներ են և այդ պատճառով դրանք գործադրվում են բեռ բարձրացնող մեխանիզմներում: Պարզա– գույն ժապավենային արգելակի ժապավենի մի ծայրը ամրաց– վում է հոդակապին, իսկ մյուս ծայրը` լծակին:

Նկ.7.24. Պարզագույն ժապավենային արգելակի հաշվարկային սխեմա: Թմբուկը ժամսլաքի ուղղությամբ պտտվելիս սռնու առանցքի 

մոտ ճիգը ժապավենում e անգամ ավելի մեծ է, քան ժապավենի լծակին ամրացված ծայրում, հետևաբար, արգելակ– 

ման մոմենտը e անգամ փոքր կստացվի: Պտտման ուղղության փոխվելու դեպքում ժապավենի ճյուղերում ճիգերի մեծու– թյունները կփոխեն իրենց տեղերը և արգելակման մոմենտը 

կմեծանա e անգամ: Դրա համար էլ պարզ ժապավենային ար– գելակն օգտագործում են այն մեխանիզմներում, որտեղ արգե– լակում կատարվում է միայն մեկ ուղղությամբ: Արգելակման անհրաժեշտ մոմենտ ստեղծելու համար ծանրոցի G զանգվածը որոշվում է լծակի հավասարակշռության պայմանից M  0 :

G

d g

 a  t   G 1b  G 2C g    

(7.60)

որտեղ  -ն լծակային համակարգի Օ.Գ.Գ-ն է,   0,90...0,96 , a-ն,

b-ն, c-ն, d –ն` համապատասխան ուժերի բազուկները, G 1, G 2 -ը`լծակի և էլեկտրամագնիսի խարիսխի զանգվածները: Պարզ ժապավենային արգելակի արգելակման մոմենտը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

M ш  e   1

D G 1b  G 2C  Gd   g   a

(7.61)

Դիֆերենցիալ ժապավենային արգելակ (նկ.7.25): Այս ար– գելակները կիրառվում են ձեռքի շարժաբերով բեռ բարձրացնող մեխանիզմներում, քանի որ արգելանիվի տարբեր ուղղությամբ պտտվելու դեպքում նրանց լծակի վրա ազդող g ուժի մեծությունը փոխվում է: Դիֆերենցիալ արգելակի ժապավենի ծայրերը ամրացված են լծակին` նրա հոդակապի տարբեր կողմերի վրա: Որպես թերություն պետք է նշել, որ նշված արգելակները սահուն չեն աշ– խատում: Այս արգելակները նույնպես միակողմանի գործողու– թյան են:

Նկ.7.25. Դիֆերենցիալ ժապավենային արգելակի հաշվարկային սխեմա:

Դիֆերենցիալ արգելակի ծանրոցի զանգվածը որոշվում է լծակի վրա ազդող ուժերի հավասարակշռության M  0 պայ– մանից:

G

d g

 a1  t   Ta 2  G 1 gb  G 2 gc    

(7.62)

որտեղ a1 -ը, a 2 -ը - համապատասխանաբար t և T ճիգերի բա– զուկներն են: Դիֆերենցիալ ժապավենային արգելակի արգելակման մոմենտը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

Mш 

e   1 G 1b  G 2c  Gd  D  g   a1  a 2e

(7.63)

a1 և a 2 բազուկները ճիշտ ընտրելիս արգելակող ծանրոցի զանգվածը G կարելի է հասցնել նվազագույնի, որի շնորհիվ դիֆերենցիալ արգելակները կիրառվում են մեծ բեռնվածության պայմաններում արգելակում իրականացնելու համար: Շփման գործակցի փոփոխականությունն առաջացնում է արգելակի անբավարար աշխատանք, որի հետևանքով այն սահմանափակ կիրառություն ունի: Գումարող ժապավենային արգելակ (նկ.7.26): Այս արգելակներն առավելապես օգտագործում են այն մեխա– նիզմներում, որտեղ անվի պտտման ուղղությունից անկախ պահանջվում է հաստատուն արգելակման մոմենտ: Գումարող ժապավենային արգելակի ժապավենի ծայրերը ամրացված են արգելակի լծակի պտտման առանցքի նույն կողմում: Այդ պատճառով լծակի վրա ազդող արգելակող մոմենտը կախված չէ արգելանիվի պտտման ուղղությունից:

Նկ. 7.26.Գումարող ժապավենային արգելակի հաշվարկային սխեմա: Գումարող ժապավենային արգելակի ծանրոցի զանգվածը որոշվում է լծակի հավասարակշռության M  0 պայմանից.

G 





t a 2e   a1 /   G 1b  G 2c g  d g

Գումարային ժապավենային սրգելակի մոմենտը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

M ш  G 1b  G 2c  Gd g Երկկողմանի

գործողության



(7.64)

արգելակման

e   1 D  a 2e   a1 2 ժապավենային

(7.65)

արգելակ

(նկ.7.27): Երկկողմանի գործողության արգելակը իրենից ներկայացնում է երկու պարզ ժապավենային արգելակների համատեղում: Այս արգելակում հաջողությամբ լուծված է երկ– կողմանի արգելակման, փոկանիվի լիսեռի բեռնաթափման, մեծ ընդգրկման անկյուն (մինչև 320°) ապահովելու խնդիրը:

Նկ.7.27. Երկժապավենավոր արգելակի սխեմա: Բերված սխեման, անվի պտտման ուղղությունից անկախ, թույլ է տալիս ստանալ հաստատուն արգելակման մոմենտ: Այս արգելակների արգելակող ուժն, անվի միևնույն տրամագծի և ընդգրկման անկյան դեպքում, գումարային ժապավենավոր արգելակի արգելակման ուժից փոքր է e   1 անգամ:





ԳԼՈՒԽ 8. ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ

8.1. ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ ՉԿԱՅՈՒՆԱՑԱԾ ՌԵԺԻՄՆԵՐՈՒՄ

Ամբարձիչ մեքենաների մեխանիզմների էլեկտրաշարժիչ– ները ընտրում են կայունացած ռեժիմների հզորությանը համա– պատասխան: Սակայն շարժաբերի գործարկման ժամանակա– հատվածում էլեկտրաշարժիչի հզորությունը ծախսվում է ոչ միայն բեռի բարձրացման ու մեխանիզմի մասերի շարժման դիմադրության ուժերի հաղթահարման, այլև բեռի ու մեխանիզմի մասերի արագացման վրա, այսինքն այն աշխատում է գեր– բեռնված: Էլեկտրաշարժիչը երկարատև գերբեռնված ռեժիմ– ներում աշխատելիս կարող է տաքանալ չափից ավել և շարքից դուրս գալ: Գերբեռնված ռեժիմներում կարող են աշխատել նաև ար– գելակները: Արգելակման ժամանակ մեխանիզմների համընթաց շարժվող և պտտվող մասերի կինետիկ էներգիաները առաջ են բերում դինամիկական բեռնվածություններ, որոնց հաղթա– հարման հետևանքով արգելակները գերտաքանում են, և մեծա– նում են արգելակման ժամանակն ու ճանապարհը: Վերը նշված թերությունների վերացման համար, ամբարձիչ մեքենաների մեխանիզմների հաշվարկման ժամանակ կատա– րում են նաև ստուգողական հաշվարկ նրանց չկայացած աշխա– տանքային ռեժիմներում: Որպես անկայուն աշխատանքային ռեժիմներ համարվում են մեխանիզմների գործարկման ու կանգառի ժամանակահատվածները: Բեռի բարձրացման մեխանիզմի օրինակով դիտարկենք չկայունացած աշխատանքային ռեժիմների ազդեցությունը: Շարժաբերի գործարկման ժամանակահատվածում էլեկ– տրաշարժիչը բեռի բարձրացման դիմադրության ուժերի մո– մենտի հաղթահարելուց բացի պետք է զարգացնի լրացուցիչ ոլորող մոմենտ բեռի ու մեխանիզմի շարժվող մասերի իներցիոն ուժերի հաղթահարման համար, այսինքն

T·  Tëï  T¹  Tu  T¹ /  T¹ //

(8.1)

որտեղ` T· ‐ն էլեկտրաշարժիչի զարգացրած ոլորող մոմենտն է գործարկման ժամանակ Ն մ, Tëï ‐ն էլեկտրաշարժիչի լիսեռի վրա բարձրացվող բեռի կողմից ստեղծվող ստատիկ մոմենտն է, Ն մ, T ¹ / -ն՝ համընթաց շարժվող մասերի (բեռ, ճոպանի կախոցի մեխանիզմ, բեռաբռնիչ հարմարանք) գումարային դինամի– կական մոմենտը, T¹ // ‐ն՝ մեխանիզմի պտտվող մասերի (թմբուկ, ռեդուկտոր, արգելակ, էլեկտրաշարժիչ) գումարային դիմադրության մո– մենտը, Ն մ: Էլեկտրաշարժիչի լիսեռի վրա ստատիկ մոմենտի մեծու– թյունը, որն անհրաժեշտ է թմբուկով բարձրացվող բեռի դիմադ– րության մոմենտը հաղթահարելու համար կարելի է որոշել հետևյալ բանաձևով.

Tëï 

TÃ GgD Ã a  i Ã 2mi μ

(8.2)

որտեղ T Ã ‐ն բարձրացվող բեռի մոմենտն է թմբուկի լիսեռի վրա, Ն մ, a –ն թմբուկին ամրացված ճոպանի ճյուղերի թիվն է, m -ը բազմաճախարակի պատիկությունն է,  ‐ն,  μ ‐ն համապա– տասխանաբար մեխանիզմի ու բազմաճախարակի Օ.Գ.Գ. – ն i ‐ն ռեդուկտորի փոխանցման թիվը: Այժմ որոշենք մեխանիզմի թափառքի ժամանակ համըն– թաց շարժվող մասերի գումարային դիմադրության մոմենտը T ¹ / : Բավարար ճշտությամբ կարող ենք ընդունել, որ գոր– ծարկման ժամանակ բեռի շարժումը, հավասարաչափ արա– գացող է, այսինքն բեռի արագությունը աճում է ուղղագծորեն, իսկ արագացումը հաստատուն է: Բարձրացման ժամանակ G զանգվածով բեռի դինամիկա– կան մոմենտը էլեկտրաշարժիչի լիսեռի վրա կլինի.

T¹ / 

GDÃ 2mi µ



V t

(8.3)

որտեղ V -ն բեռի բարձրացման արագությունն է մ/վ, t -ն` գործարկման ժամանակը, վ: Բեռի բարձրացման արագությունը V արտահայտելով է– լեկտրաշարժիչի պտտման հաճախությամբ կստանանք.

V 

DÃ n 2

(8.4)

60im Տեղադրելով արագության V արժեքը (8.4) հավասարումից (8.3) հավասարման մեջ կստանանք մեխանիզմի համընթաց շարժվող մասերի դինամիկական մոմենտը: GDÃ n ß GDÃ 2 n ß  T¹  2  60m 2i 2 µ 38,2m 2i 2t 0 /

(8.5)

Մեխանիզմի պտտվող մասերի դինամիկական մոմենտը կարելի է որոշել հետևյալ բանաձևով.

T¹ //  I  G å  2 

Gå D 2



(8.6)

որտեղ I -ն պտտվող մասերի իներցիայի մոմենտն է,  -ը` գործարկման ժամանակ պտտվող մասերի միջին անկյունային արագացումն է վ-2 ,  -ն` իներցիայի շառավիղը մ,  

G å ‐ն` պտտվող մասերի զանգվածը, կգ: Ամբարձիչի յուրաքանչյուր մեխանիզմ իրենից ներկա– յացնում է տարբեր զանգվածով ու տարբեր արագությամբ պտտվող մասերի համադրում, և դրանց բոլորի դինամիկական մոմենտների առանձին-առանձին հաշվարկը շատ բարդ է: Դրա համար հաշվարկների ժամանակ այն փոխարինում են համարժեք դինամիկական մոմենտ ստեղծող համակարգով, որը պտտվում է էլեկտրաշարժիչի լիսեռի արագությամբ, այսինքն  GD i2 åï   GD 2 ß (8.7)











որտեղ  GD i2



åï

‐ մեխանիզմի պտտվող մասերի գումարային

թափային մոմենտն է,  -ն` գործակից, որը հաշվի է առնում փոխանցիչ մեխանիզմի պտտվող մասերի ազդեցությունը դինամիկական մոմենտի վրա, GD 2 ß ‐ն էլեկտրաշարժիչի լի–





սեռի վրա գտնվող զանգվածների (ռոտոր, ագույց) թափային մոմենտն է, որի արժեքը բերվում է էլեկտրաշարժիչների տեղեկագրքերում: Տեղադրելով (8.7) արտահայտությունը (8.6) բանաձևի մեջ կստանանք էլեկտրաշարժիչի լիսեռի վրա բերված դինամի– կական մոմենտի մեծությունը, որն անհրաժեշտ է պտտվող մասերին արագացում հաղորդելու համար.

GD   

T¹

(8.8)

Հաշվի առնելով, որ արագացումը  հաստատուն է, ապա կարող ենք գրել



 n 2 և տեղադրելով (8.8) արտահայտության մեջ  t 30t

կստանանք.

GD  n

T¹ //  

(8.9)

38,2t

Հետևաբար էլեկտրաշարժիչի գործարկման մոմենտը կա– րող ենք որոշել (8.1) արտահայտության մեջ տեղադրելով Tëï ,

T¹ / ,

T¹ // արժեքները (8.2), (8.5) և (8.9) հավասարումներից

T·  Tëï  T¹  T¹  /

GgDÃ a 2mi 0



GgDÃ n ß 38,2m 2 i 2 t 0

GD  

38,2t

áß

(8.10)

Մեխանիզմի էլեկտրաշարժիչի գործարկման ժամանակ բե– ռի բարձրացման արագացումը  փոփոխական է և գործարկման առավելագույն մոմենտը հաշվարկայինից մեծ կլինի (8.11) T·.³é.  1,33T·

Հետևաբար էլեկտրաշարժիչի գործարկման ժամանակ գեր– բեռնվածության գործակիցը կլինի

 ³é  որտեղ

  ‐ն

շարժիչի

1,33T· T³Ýí

  

թույլատրելի

(8.12) գերբեռնվածության

գործակիցն է, որի մեծությունը բերվում է կատալոգներում, T³Ýí ‐ շարժիչի անվանական մոմենտն է: Էլեկտրաշարժիչի ընտրության ժամանակ անհրաժեշտ է ձգտել, որ նրա հզորությունը մոտ լինի ատատիկ հզորությանը: Եթե ընտրված էլեկտրաշարժիչի հզորությունը զգալիորեն մեծ է հաշվարկայինից, ապա անհրաժեշտ է հաշվել մեխանիզմի թափառի իրական ժամանակը, ըստ որի հաշվարկել արա– գացման միջին մեծությունը և համեմատել արագացման թույ– լատրելի արժեքի հետ: Թափառի իրական ժամանակը որոշվում է հետևյլա բանա– ձևով

  GD 2 Ã   t   GD    ß 38,2T·/  Tëï   m 2 i 2 0  /

nß

(8.13)

որտեղ T n -ը ընտրված էլեկտրաշարժիչի գործարկման մոմենտն է: Հետևաբար արագացման մեծությունը կլինի /

a

V  a  t/

որտեղ a  ‐ն բեռի բարձրացման մեխանիզմի թույլատրելի արագացման մեծությունն է, որի մեծությունը սահմանվում է կռունկի տեսակից կախված և տատանվում է a   0,1...0,8 մ/վրկ2:

8.2. ԲԵՌԻ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Բեռի բարձրացման մեխանիզմը կարող է լինել ձեռքի շարժաբերով և էլեկտրամեխանիկական:

8.2.1. ՁԵՌՔԻ ՇԱՐԺԱԲԵՐՈՎ ԲԵՌԻ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄ

Մեխանիզմի սխեման բերված է նկ.8.1-ում: Այն բաղկացած է բռնակից 1, արգելակից 2, թմբուկից 3, ատամնավոր փոխանցիչից 4, կեռի կախոցից 5:

Նկ.8.1 Ձեռքի շարժաբերով բեռի բարձրացման մեխանիզմի սխեմա. 1-բռնակ, 2-արգելակ, 3-թմբուկ, 4-ատամնավոր փոխանցիչ, 5-ճախարակ: Ճոպանի մի ծայրը ամրացված է թմբուկին, իսկ ճախարա– կից դուրս եկող ծայրը` մեխանիզմի շրջանակին: Բռնակից շարժումը փոխանցվում է թմբուկին ատամնավոր փոխանցիչով: Թմբուկը պտտվում է և ճոպանը փաթաթվելով նրա վրա բարձրացնում է կամ իջեցնում կեռից կախված բեռը: Ձեռքի շարժաբերով բեռի բարձրացման մեխանիզմի հաշ– վարկը ներառում է ճոպանի հաշվարկը և ընտրությունը, թմբուկի

տրամագծի ու երկարության հաշվարկը, բռնակի վրա կիրառվող ուժի մեծության ու բռնակի լծակի երկարության հաշվարկը, ար– գելակի հաշվարկն ու ընտրումը: Հաշվարկման համար որպես ելակետային տվյալներ տրվում են բարձրացվող բեռի զանգվածը G և բարձրացման բարձրու– թյունը H: Ըստ բեռնամբարձության ընտրում են կեռի կախոցի սխե– ման (բազմաճախարակը, նրա պատիկությունը) և որոշում ճիգը ճոպանի ճյուղերում: Սովորաբար ընտրում են միակի ճախարակ m  2 պատիկությամբ, երբեմն էլ, փոքր բեռնամբարձության ժամանակ կեռը անմիջապես ամրացնում են ճոպանին: Ճոպանում ճիգի մեծությունը որոշելուց հետո հաշվարկում են խզող ճիգի մեծությունը և կատալոգից ընտրում համա– պատասխան ճոպան: Այնուհետև հաշվարկում են թմբուկի տրա– մագիծն ու երկարությունը, մոմենտի մեծությունը թմբուկի վրա T Ã  SD Ã / 2 : Հաշվարկում են բանվորի կողմից բռնակի օգնու– թյամբ ատամնավոր փոխանցիչի լիսեռի վրա ստեղծվող ոլորող մոմենտը հետևյալ բանաձևով.

T μ  Pμ  որտեղ P μ ‐ն բանվորի գործադրած ուժի մեծությունն է, կարճատև (մինչև

5 րոպե) աշխատանքի ժամանակ ընդունում են P μ  250 Ն, իսկ երկարատև աշխատանքի համար P μ  150 Ն,

 -ը բռնակի   250...350 մմ:

լծակի

երկարությունն

է,

սովորաբար

Այնուհետև հաշվում են մեխանիզմի փոխանցման թիվը.

i

TÃ Tµ



SDÃ 2 Pµ 

(8.14)

որտեղ  -ն մեխանիզմի Օ.Գ.Գ.-ն է, ընդունում են   0,8...0,85 : Ըստ հաշվարկային փոխանցման թվի ընտրում են համապա– տասխան ռեդուկտոր, կամ բաց ատամնավոր փոխանցիչ և կատարում նրա հաշվարկը:

Հաշվարկում են արգելակման մոմենտի մեծությունը հե– տևյալ բանաձևով

T³  K ³Tμ որտեղ K³ ‐ն

արգելակման

պաշարի

գործակից,

համաձայն

գործող նորմատիվների ընդունում են K ³  1,5 : Ըստ հաշվարկային արգելակման մոմենտի T³ մեծության կատալոգից ընտրվում է արգելակ:

8.2.2. ԷԼԵԿՏՐԱՀԱՂՈՐԴԱԿՈՎ ԲԵՌԻ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Էլեկտրահաղորդակով բեռի բարձրացման մեխանիզմը (նկ.8.2) բաղկացած է ռեդուկտորից 1, թմբուկից 2, կեռի կախոցից 3, արգելակից 4, ագույցից 5, էլեկտրաշարժիչից 6: Էլեկտրա– շարժիչի լիսեռը ռեդուկտորի արագընթաց լիսեռին միացված է վռանամատնավոր ճկուն կցորդիչով, որի կիսակցորդիչի վրա տեղակայված է արգելակ: Սովորաբար որպես արգելանիվ օգտագործվում է ռեդուկտորի լիսեռին նստած կիսակցորդիչը, որպեսզի կցորդիչի մատների շարքից դուրս գալիս արգելակը գործի և բեռը վայր չընկնի:

Նկ.8.2. Էլեկտրահաղորդակով բեռի բարձրացման մեխանիզմի սխեմա. 1-ռեդուկտոր, 2-թմբուկ, 3-կեռ, 4-արգելակ, 5-կցորդիչ, 6էլեկտրաշարժիչ:

Ռեդուկտորի դանդաղընթաց լիսեռը թմբուկին միացած է կցորդիչով: Բեռի բարձրացման մեխանիզմի հաշվարկի համար որպես ելակետային տվյալներ տրվում են` բեռնամբարձությունը` G , տ, բեռի բարձրացման բարձրությունն H մ ու արագությունը V մ/ր և մեխանիզմի աշխատանքային ռեժիմը: Հաշվարկը կատարվում է հետևյալ հերթականությամբ: Տրված բեռնամբարձության հիման վրա ընտրվում է կեռի կա– խոցի սխեման ու բազմաճախարակի պատիկությունը` m : Խորհուրդ է տրվում ընտրել միակի բազմաճախարակ` m=2 պատիկությամբ, երբ բեռնամբարձությունը G=3 տ: Երբ բեռնամ– բարձությունը ` G=5…10 տ` կրկնակի բազմաճախարակ m=2 պատիկությամբ և երբ G=15…30 տ` ընտրել կրկնակի բազմա– ճախարակ m=4 և ավելի: Այնուհետև հաշվարկվում է ճիգի մեծությունը ճոպանում (7.26) բանաձևով, հաշվարկվում է ճոպանը խզող ճիգի մեծու– թյունը (2,5) բանաձևով և ըստ խզող ճիգի կատալոգից ընտրվում է ճոպանի տրամագիծը d : Հաշվարկվում է թմբուկի տրամագիծը (7.29) բանաձևով և թմբուկի երկարությունը (7.32) կամ (7.33) բանաձևով կախված բազմաճախարակի տեսակից: Այնուհետև հաշվարկվում է թմբուկը ըստ ամրության (7.35) կամ (7.36) բանաձևով: Կատարվում է ճոպանի ծայրը թմբուկին ամրացնելու եղա– նակի ընտրություն, որն ապահովի ճոպանի ամրացման հու– սալիություն ու ստուգման մատչելիություն: Հաշվարկվում է ճո– պանի ծայրը թմբուկին սեղմող թիթեղի հեղույսների վրա ազդող ձգող ուժի մեծությունը (7.38) բանաձևով և ըստ այդ ուժի մե– ծության հաշվարկվում է հեղույսը (7.39) բանաձևով: Այնուհետև հաշվարկվում է բեռի բարձրացման մեխանիզմի էլեկտրական շարժիչի ստատիկ հզորությունը հետևյալ բանա– ձևով.

N 

G  G 1 gV 1000

(8.15)

որտեղ G -ն բարձրացվող բեռի զանգվածն է, կգ, G 1 -ը կեռի կախոցի զանգվածը, V -ն՝ բեռի բարձրացման արագությունը, մ/վ,  -ն՝ մեխանիզմի Օ.Գ.Գ.-ն: Ըստ հաշվարկային հզորության և աշխատանքային ռեժիմի կատալոգից ընտրում են համապատասխան էլեկտրաշարժիչ և նրա պտուտաթիվը n ß : Հաշվարկվում է թմբուկի պտտման հաճախությունը հե– տևյալ բանաձևով.

60Vm

nÃ 

D Ã

(8.16)

Այնուհետև հաշվարկվում է շարժահաղորդ մեխանիզմի ռե– դուկտորի փոխանցման թիվը հետևյալ բանաձևով.

i

nß nÃ

(8.17)

Ըստ հաշվարկային փոխանցման թվի i կատալոգից ըն– տըրվում է համապատասխան հզորության ռեդուկտոր: Հաշվարկման հաջորդ քայլը արգելակային մոմենտի հաշ– վարկն է ու արգելակի ընտրումը: Բեռի բարձրացման մեխա– նիզմը պետք է ապահովված լինի ավտոմատ երկկողմանի գոր– ծողության արգելակով: Արգելակման մոմենտի մեծությունը ո– րոշվում է հետևյալ բանաձևով. (8.18) M ³  Më  M¹ որտեղ

M ë ‐ն բեռի ծանրության ուժի կողմից էլեկտրա–շարժիչի

լիսեռի վրա ստեղծվող ստատիկ մոմենտն է,

M ¹ ‐ն՝ ար–

գելակման ժամանակ շարժվող բեռի ու մեխանիզմի պտտվող մասերի կինետիկ էներգիայից առաջացող դինամիկական մո– մենտը:

GgD Ã 2mi

Më 

(8.19)

Դինամիկական մոմենտի հաշվարկը բավականին բարդ է, դրա համար արգելակման մոմենտի մեծությունը, որով կա– տարվում է արգելակի ընտրությունը, որոշում են արգելակման ապահովության գործակցի K ³ և արգելակման ստատիկ մո– մենտի միջոցով հետևյալ բանաձևով. M ³  K³ M ë (8.20) Համաձայն Տեխնիկայի անվտանգ շահագործման պետա– կան կոմիտեի նորմատիվների K³ -ի արժեքը կախված ամբար– ձիչ մեքենայի շահագործման ռեժիմից բերված է ստորև. Աշխատանքի ռեժիմը

K³

Թեթև

1,5

Միջին

1,75

Ծանր

2,0

Առավել ծանր

2,5

8.3. ՏԵՂԱՇԱՐԺՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

8.3.1. ՏԵՂԱՇԱՐԺՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՍԽԵՄԱՆԵՐԸ

Տեղաշարժման մեխանիզմներն ապահովում են կռունկի կամ բեռնասայլակի տեղաշարժը հորիզոնական ուղիներով: Կախված մեքենայի տեսակից տարբերում են ռելսավոր, անռելս և ճոպանային ուղիներով շարժվող տեղաշարժման մեխանիզմեր: Ռելսային ճանապարհով շարժվում են կամրջաձև, դար– պասային, աշտարակավոր, երկաթուղային կռունկները, շարժա– կան տալերը և բեռնասայլակները: Անռելս ճանապարհով շարժ– վում են անիվավոր և թրթուրավոր ընթացքային մասով սլաքա– վոր կռունկները: Ճոպանային ուղիով շարժվում են մալուխային կռունկների բեռնասայլակները:

Ընդհանուր առմամբ տեղաշարժման մեխանիզմերը բաղ– կացած են լինում էլեկտրաշարժիչից, գանձիչից, արգելակից, շըր– ջանակի վրա անշարժ ամրացված սռնիներից, որոնց վրա պըտ– տվում են ընթացքային անիվները: Ռելսուղիով տեղաշարժվող ամբարձիչ մեքենաներում կի– րառվում են երկու տեսակի տեղաշարժման մեխանիզմներ. ա/շարժաբեր ընթացանիվներով և բ/ճոպանային կամ շղթայավոր քարշանքով: Ամբարձիչ մեքենաների ու բեռնասայլակների տեղաշարժ– ման մեխանիզմներն ունեն մեխանիկական շարժաբեր, իսկ փոքր բեռնամբարձության ամբարձիչ մեքենաները, սովորաբար` ձեռքի շարժաբեր (նկ.8.3): Մեխանիզմը տեղակայված է շրջանակի 4 վրա, որն ունի երկուական շարժաբեր 3 և ազատ պտտվող` 5 անիվ: Շարժաբեր անիվները 3 շարժման մեջ են դրվում քարշանիվով 1 շղթայի կամ բռնակի օգնությամբ: Ժամանակակից ամբարձիչ մեքենաների վրա կիրառվում են ռեդուկտորային շարժաբերով մեխանիզմներ (նկ.8.4): Բեռնասայլակի տեղաշարժման մեխանիզմներում, որոնք պատկերված են 8.4.ա,բ նկարներում, բոլոր ընթացքային անիվ– ները տեղակայված են անկախ և նորոգման կամ փոխանակման ժամանակ հեշտությամբ կարելի է հանել շրջանակի վրայից:

Նկ.8.3. Ձեռքի շարժաբերով բեռնասայլակի տեղաշարժման մեխանիզմի սխեմա. 1-քարշանիվ, 2-ատամնավոր փոխանցիչ, 3-շարժաբեր անիվ, 4-շրջանակ, 5-անիվ:

Նկ.8.4. Բեռնասայլակի էլեկտրահաղորդակով տեղաշարժման մեխանիզմների սխեմաներ. ա-կենտրոնական շարժաբերով, բ-հաղորդակի բարձակավոր տեղակայումով, գ-ընդհանուր հաղորդիչ լիսեռով; 1-էլեկտրաշարժիչ, 2-գանձիչ, 3-բեռնասայլակի շրջանակ, 4-առանցքակալ, 5-ագույց: Վերջին տարիներին լայն տարածում են ստացել առանձին շարժաբերով տեղաշարժման մեխանիզմները (նկ.8.5.գ), որոնց մոտ կռունկի յուրաքանչյուր տանող անիվ ունի առանձին շար– ժաբեր: Այսպիսի շարժաբերներն օգտագործում են դարպասային և աշտարակավոր կռունկներում: Բեռնասայլակի մեխանիզմը, որը պատկերված է 8.4.գ նկա– րում ընթացքային անիվները նստած են մեկ ամբողջական լիսեռի

վրա: Լիսեռի վերջնամասում ագույցի օգնությամբ միացած է ռեդուկտորը էլեկտրաշարժիչի հետ միասին: Այդպիսի հարմարադասման ժամանակ մեխանիզմը ստացվում է պարզ, թեթև, սակայն նորոգման ժամանակ անհրաժեշտ է շրջանակի վրայից հանել լիսեռը երկու անիվների հետ միասին: Կամրջաձև կռունկների տեղաշարժման մեխանիզմը կարող է լինել կենտրոնացված (նկ.8.5.ա, բ) կամ առանձին (նկ.8.5.գ) շար– ժաբերով:

Նկ. 8.5. Կամրջաձև կռունկների տեղաշարժման մեխանիզմի սխեմաներ. ա-կենտրոնացված դանդաղընթաց տրանսմիսիոն լիսեռով, 1- էլեկտրաշարժիչ, 2- ռեդուկտոր, 3- լիսեռ, 4- ագույց, 5- առանց– քակալ, 6- արգելակ, բ-կենտրոնացված արագընթաց տրանսմիսիոն շարժա– բերով, 1- էլեկտրաշարժիչ, 2- միջանկյալ լիսեռ, 3- ռեդուկտոր, , 4-արգելակ, գ-առանձին շարժաբերով, 1-էլեկտրաշարժիչ, 2-ագույց, 3- ռեդուկտոր, 4- արգելակ:

Կենտրոնացված շարժաբերներում (նկ.8.5.ա) էլեկտրա– շարժիչը տեղակայվում է կամրջի միջնամասում: Ռեդուկտորից շարժումը ընթացքային անիվներին փոխանցվում է տրանս– միսիոն լիսեռի օգնությամբ: Տվյալ սխեմայի թերությունը լիսեռ– ների մեծ զանգվածն է: Այդ թերությունը վերացնելու համար տրանսմիսիոն լիսեռները տեղակայում են էլեկտրաշարժիչի և ռեդուկտորների միջև, իսկ ընթացքային անիվները նստեցվում են ռեդուկտորների ելքի լիսեռի վրա: Այս սխեմայի ժամանակ լի– սեռները արագընթաց են և փոխանցում են փոքր ոլորող մո– մենտ, հետևաբար տրամագիծը և զանգվածը կստացվի փոքր:

8.3.2. ՏԵՂԱՇԱՐԺՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Տեղաշարժման մեխանիզմի հաշվարկի համար որպես ելակետային տվյալներ տրվում են` բեռնասայլակի (կամ կռուն– կի) զանգվածը, բեռնամբարձությունը, տեղաշարժման արագու– թյունը, թռիչքը և աշխատանքի ռեժիմը: Հաշվարկի արդյունքում ընտրվում են մեխանիզմի էլեկտրա– շարժիչը, ռեդուկտորը, արգելակը և ընթացքային անիվները: Առաջին հերթին ընտրում են ընթացքային անիվների տեսակն ու տրամագիծը: Աշխատանքի անվտանգության ապա– հովման համար կիրառվում են միայն երկպռունկ անիվներ: Անիվի տրամագիծն ու ռելսի պրոֆիլը ընտրվում է աղյու– սակից ըստ բեռնվածության: Սիմետրիկ կախված բեռով քառա– նիվ սայլակի համար մեկ անիվի վրա բեռնվածությունը կլինի

P

G  Gu

g , կգ

որտեղ G -ն կռունկի բեռնամբարձությունն է, կգ,

(8.21)

G u -ն սայլակի

զանգվածը, կգ: Կամրջաձև կռունկների տեղաշարժման մեխանիզմի անիվ– ների վրա բեռնվածությունը փոփոխական է ու կախված է բեռնա– սայլակի դիրքից: Անիվի վրա ամենամեծ բեռնվածությունը առա–

ջանում է, երբ բեռնասայլակը գտնվում է կռունկի թռիչքի եզրա– մասում (նկ.8.6) և որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

Նկ.8.6. Կամրջաձև կռունկի անիվների վրա ազդող ուժերի սխեմա:

P

GÏ g



G  G u g  L  

(8.22)

որտեղ G Ï -ն կռունկի զանգվածն է, կգ, È - կռունկի թռիչքը, մ,  բեռի հեռավորությունը ռելսից: Այնուհետև հաշվարկվում է բեռնասայլակի (կամ կռունկի) տեղաշարժման դիմադրության ուժը: Շարժման դիմադրության ուժը իրենից ներկայացնում է ընթացքային անիվների սռնինե– րում, ռելսերի վրա անիվների գլորման և անվապռունկների ու ռելսերի միջև դիմադրության ուժերի գումար և որոշվում է հետևյալ բանաձևով

Wï  G  Gu g որտեղ

df  2k kå D³

(8.23)

G u -ն սայլակի (կռունկի) զանգվածն է, կգ, D³ -ն

ընթացքային անիվի տրամագիծը, մ,

g -ն ազատ անկման

արագացումը, մ/վ , d -ն սռնու տրամագիծը, սայլակների համար D³ / d  4...6 , իսկ կռունկների համար D³ / d  6...8 , f ‐ը անիվի

և սռնու միջև շփման գործակիցն է,

f  0,08...0,1 սահքի

առանցքակալների համար և f  0,015...0,2 գլորման առանց– քակալների համար, k -ն անիվի գլորման դիմադրության գործակիցն է, k  0,5...0,6 մմ, k å -ն գործակից, որը հաշվի է

առնում ընթացքային անիվի անվապռունկի և ռելսի միջև շփման ուժը, սայլակների համար k  1,2...1,3 , կռունկների համար

k  1,3...1,5 : Կռունկի ու տեղափոխվող բեռի վրա ազդող քամու դի– մադրության ուժը որոշվում է հետևյալ բանաձևով (8.24) W ù  q kFÏ  F μ ,





որտեղ q -ն քամու ճնշման ուժն է, համաձայն գործող նորմաների ընդունում են

q  150 ն/մ2 , k -ն աերոդինամիկական գործակից,

k  1,2 , FÏ -ն ու F μ -համապատասխանաբար կռունկի ու բեռի քամհարվող մակերեսն է, մ2 : Քամու դիմադրության ուժը հաշ– վարկում են այն կռունկների համար, որոնք աշխատում են դրսում: Սայլակի (կռունկի) շարժման գումարային դիմադրության ուժը կլինի (8.25) W·  Wï  Wù Աշխատանքի կայունացած ռեժիմում տեղաշարժման մեխանիզմի շարժիչի ստատիկ հզորությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

N

W·  V 1000  Ù

(8.26)

որտեղ W· ‐ լրիվ ստատիկ դիմադրությունն է,V -ն` ամբարձիչ մեքենայի կամ սայլակի շարժման արագությունը, մ/վ,

Ù -ն`

տեղաշարժման մեխանիզմի շարժաբերի Օ.Գ.Գ.-ն , Ըստ հաշվարկային հզորության և աշխատանքային ռեժիմի կատալոգից ընտրվում է համապատասխան n ß պտուտաթվով էլեկտրաշարժիչ: Այնուհետև հաշվարկում են ընթացքային անիվների պտու– տաթիվը հետևյալ բանաձևով

n³ 

60Vu D³

(8.27)

որտեղ

Vu ‐ն բեռնասայլակի (կռունկի) շարժման արագու–թյունն

է մ/վ: Հաշվարկվում է տեղաշարժման մեխանիզմի ռեդուկտորի փոխանցման թիվը` և կատալոգից ընտրվում է ռեդուկտոր:

i

nß

(8.28)

n³

8.4.ԴԱՐՁԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

8.4.1.ԴԱՐՁԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Դարձի մեխանիզմը նախատեսված է ուղղաձիգ առանցքի շուրջը ամբարձիչ մեքենայի պտտվող մասի պտույտը ապա– հովելու համար: Դարձի մեխանիզմը կարող է տեղակայվել ինչ– պես ամբարձիչի պտտվող, այնպես էլ անշարժ մասի վրա (նկ.8.7):

Նկ.8.7. Ամբարձիչ մեքենայի դարձի մեխանիզմի սխեմա. ա) մեխանիզմը տեղակայված է շարժվող մասի վրա, բ) մեխանիզմը տեղակայված է անշարժ մասի վրա 1-ատամնապսակ, 2-ատամնանիվ, 3-ռեդուկտոր, 4էլեկտրաշարժիչ: Առաջին դեպքում կռունկի անշարժ մասի վրա (նկ.8.7 ա) տեղակայված է ատամնապսակ 1, որը կառչման մեջ է գտնվում շարժաբերի ատամնանիվի 2 հետ: Երկրորդ դեպքում ատամ–

նապսակը 1 ամրացված է կռունկի պտտվող մասի վրա, իսկ շարժաբեր մեխանիզմը` անշարժ մասի վրա: Բոլորից լայն կիրառություն են ստացել կռունկի պտտվող մասի վրա տեղակայված դարձի մեխանիզմները: Կռունկի պըտ– տըվող մասի   0,1...0,4 վ-1 անկյունային արագությամբ պը– տըտման և էլեկտրաշարժիչի n 2  750...1000 պտ/րոպ պտու– տաթվերի դեպքում անհրաժեշտ է ունենալ բավականին մեծ փո– խանցման թվով շարժաբեր: Դրա համար էլ ամբարձիչի դարձի մեխանիզմի համար ընտրվում է որդնակավոր, կամ պլանետար ռեդուկտոր, որոնք փոքր եզրաչափքերի հետ ունեն մեծ փոխանցման թիվ: Քանի որ ամբարձիչ մեքենայի պտտվող մասերի դարձի ժամանակ շարժման մեջ են դրվում մեծ զանգվածներ, ուստի ինք– նաարգելակաման համակարգի առկայության դեպքում կարող են առաջանալ պտտվող զանգվածից դեպի շարժաբեր ուղղված մեծ բեռնվածքներ: Դրա համար դարձի մեխանիզմները պատրաս– տում են պտտող մոմենտի առավելագույն արժեքը սահմանա– փակող շփական կցորդիչով: Սահմանային մոմենտի ապահովիչ սարքը գործում է այն դեպքում, երբ շարժիչի զարգացրած մոմենտը 15…20%-ով գերա– զանցում է իր անվանական արժեքը:

8.4.2. ԴԱՐՁԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Պտտվող սյունով կռունկի դարձի մեխանիզմների համար բնութագրական է վերին, ստորին առանցքակալային հենարան– ների և կրնկատակի առկայությունը: Վերին առանցքակալային հենարանն ամրացված է պատին և իր վրա վերցնում է միայն հորիզոնական ուժեր, իսկ ատորինը` հատակի հիմքին իր վրա վերցնում է ինչպես հորիզոնական, այնպես էլ ուղղաձիգ ուժեր: Փոքր բեռնամբարձությամբ դարձովի կռունկների պտտումը հաճախ կատարվում է ձեռքով: Կռունկի բեռնամբարձության

G  2 տ դեպքում օգտագործվում է էլեկտրական շարժաբեր: Դարձովի կռունկի սխեման բերված է նկ.8.8-ում:

Նկ.8.8 Դարձովի կռունկի հաշվարկային սխեմա: Ամբարձիչ մեքենայի պտտվող մասի դարձի դիմադրության ընդհանուր մոմենտը կլինի. (8.29) M¹  Mí  Më  MÏ որտեղ M ¹ -ն դարձի դիմադրության ընդհանուր մոմենտն է, Նմ, M í ‐ ն` դարձի դիմադրության մոմենտը վերին հենարանում, Նմ, M ë ‐

ն`

դարձի

հենարանում, Նմ,

դիմադրության

մոմենտը

ստորին

M Ï ‐ ն` դարձի դիմադրության մոմենտը

կրնկատակում, Նմ: Ամբարձիչ մեքենայի ստորին հենարանում դարձյակն աշխատում է ծռման և սեղմման լարումների ազդեցության տակ: Ծռման լարումներն առաջանում են հենարանի վրա ազդող R ուժից, իսկ սեղմման լարումները` ուղղաձիգ V ուժից: Վերին հենարանի դարձյակն աշխատում է ծռման լարումների ազդեցության տակ, որոնք առաջանում են հորիզոնական R ուժից: Ամբարձիչի ստորին և վերին հենարաններում ազդող R և V ուժերի որոշման համար A կետի նկատմամբ կազմվում է ազդող ուժերի մոմենտների հավասարում.

M A  0 , G  G 1   g  L  G Ï  g  LÏ  Rh  0 որտեղից կստանանք

R

G  G 1   L  G Ï  LÏ h

(8.30)

որտեղ G ‐ն բարձրացվող բեռի զանգվածն է, կգ, G 1 -ը` կեռի կախոցի հանգույցի զանգվածը, կգ, G Ï -ն` կռունկի պտտվող մասի զանգվածը, կգ, LÏ -ն` կռունկի պտտվող մասի ծանրության կենտրոնի հեռավորությունը պտտման առանցքից, L -ը`կռուն– կի սլաքի թռիչքը, h - ը`վերին և ստորին հենարանների միջև եղած հեռավորությունը: Ուղղաձիգ ուղղությամբ կրնկատակի վրա ազդող V ուժի մեծությունը կլինի. (8.31) V  G Gë GÏ g





որտեղ G ë ‐ն սայլակի սեփական զանգվածն է, կգ: Շփման մոմենտների մեծությունները համապատասխա– նաբար կլինեն. վերին հենարանում` M í  R  f 

ստորին հենարանում` M ë  R  f  կրնկատակում`

M Ï  R f 

(8.32)

(8.33) (8.34)

որտեղ f -ը շփման գործակիցն է առանցքակալում. սահքի առանցքակալի համար f  0,1...0,12 , գլորման առանցքակալի համար f  0,025...0,035 :

d 1 -ը, d 2 ‐ը, d 3 ‐ը համապատաս–

խանաբար վերին, ստորին դարձյակների և կրնկատակի բերված տրամագծերն են. Հաշվարկների ժամանակ ընդունվում է d 1  100...200 մմ, d 2  60...150 մմ, d 3  60...80 մմ: Ամբարձիչ մեքենայի պտտվող մասի դարձը ձեռքով կա– տարելիս ձեռքի ուժի մեծությունը որոշվում է հետևյալ բա– նաձևով.

P

M¹ Lsin

(2.35)

որտեղ P -ն կիրառվող ուժն է, P  200...300 Ն,  -ն ձեռքով կիրառվող ուժի կազմած անկյունն է ուղղաձիգ առանցքի հետ`

  45 : Դարձի մեխանիզմի շարժաբերի էլեկտրաշարժիչի հզո– րությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

N

M ¹

1000

(8.36)

որտեղ  ‐ն կռունկի դարձի անկյունային արագությունն է,  -ն դարձի մեխանիզմի ընդհանուր Օ.Գ.Գ.-ն է`   0,75...0,80 :

8.4.3.ԱՆՇԱՐԺ ՍՅՈՒՆՈՎ ԿՌՈՒՆԿԻ ԴԱՐՁԻ

ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Անշարժ սյունով կռունկների (նկ.8.9.) հիմնական հենարա– նային հանգույցը անշարժ սյունն է 1, որն ամրացված է հիմքի սալին 2:

Նկ.8.9. Անշարժ սյունով կռունկի հաշվարկային սխեմա 1- անշարժ սյուն, 2-հիմքի սալիկ, 3-ստորին դարձյակ, 4-վերին դարձյակ:

Կռունկի ֆերման հենվում է անշարժ սյունին վերին և ստորին դարձյակների հանգույցների օգնությամբ: Սյան վրա ծռող մոմենտի ու հենարանների վրա հորիզո– նական բեռնվածությունների նվազեցման համար կռունկի կա– ռուցվածքում կիրառվում է հակակշիռ, որը նպաստում է նաև կռունկի կայունացման մեծացմանը: Հակակշիռի զանգվածը ընտրվում է այնպես, որ նրա կողմից սյան վրա ստեղծվող ծռող մոմենտը հավասար լինի սյան վրա կռունկի սեփական զանգ– վածից առաջացած ծռող մոմենտին: Կռունկի սյան վրա ազդող ծռող մոմենտի մեծությունը բեռի առկայության դեպքում կլինի (8.37) M Íé  GgL  G Ï ga  G h gb , Իսկ ծռող մոմենտը բեռի բացակայության ժամանակ կլինի   G Ñ gb  G Ï ga , (8.38) M Íé որտեղ G -ն , G Ï -ն և G h -ն համապատասխանաբար բեռի, կռուն– կի և հակակշիռի զանգվածներն են:

Նկ.8.10. Անշարժ սյունով կռունկի ստորին հենարանի վրա ազդող ուժերի սխեմա: Կռունկի աշխատանքային անհրաժեշտ է, որ

կայունության

տեսանկյունից

M Íé  M Íé

կամ

GgL  G Ï ga  G h gb  G h gb  G Ï ga

(8.39)

որտեղից որոշվում է հակակշռի զանգվածի մեծությունը.

Gh 

GL G Ï a  2b b

(8.40)

Կռունկի ստորին հենարանը, սովորաբար, բաղկացած է երկու կամ չորս հոլովակավոր պահունակից (նկ.8.10): Քանի որ կռունկի ցանկացած դիրքում բեռնվածությունը ընկնում է ստորին հենարանի երկու հոլովակի վրա, ապա կարող ենք գրել .

N 

2 cos

(8.41)



որտեղ N -ը հոլովակի վրա ազդող նորմալ ուժն է, H -ը՝ ստորին հենարանում հակազդող ուժը,  -ն՝ հոլովակների ա–ռանցքների միջին անկյունը: Ստորին հենարանում հակազդման ուժը H որոշվում է նախորդ օրինակի համանմանությամբ: Հոլովակների գլորման դիմադրության ուժը կարելի է որո–շել հետևյալ արտահայտությամբ.

W  2N

2k  d 1f  d

(8.42)

որտեղ k -ն հոլովակի գլորման դիմադրության գործակիցն է, d ն և d 1 -ը համապատասխանաբար հոլովակի և հոլովակի սռնու տրամագծերն են, f -ը՝ հոլովակի և սռնու միջև շփման գործա– կիցը: Կռունկի դարձի դիմադրության մոմենտի մեծությունը կորոշվի հետևյալ արտահայտությամբ.

M¹  W

D H 2 k  d1 f D  2 cos  d

(8.43)

որտեղ D -ն սյան դարձյակի տրամագիծն է, որի վրա պտտվում են հոլովակները: Ստորին հենարանի հոլովակները պատրաստում են կամ գլանաձև կամ տակառաձև: Տակառաձև հոլովակները պատրաս– տում են ավելի հաճախ, որովհետև նրանք ավելի քիչ զգայուն են կռունկի թեքման ժամանակ:

8.5. ԹՌԻՉՔԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ

8.5.1. ԹՌԻՉՔԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Դարձովի, սլաքավոր, այդ թվում նաև աշտարակավոր ամբարձիչ մեքենաներում բարձրացվող բեռն ամբարձիչի սլաքի երկայնքով փոխադրում են թռիչքի փոփոխման մեխանիզմի օգնությամբ: Թռիչքը կարելի է փոփոխել ինչպես տեղաշարժվող բեռնասայլակով, այնպես էլ սլաքի թեքության անկյան փոփոխմամբ:

Նկ.8.11. Սլաքի թռիչքի փոփոխման մեխանիզմի սխեմա: Սլաքի թեքության անկյունը փոփոխում են երկու եղանա– կով և ըստ սլաքի հետ կապի մեխանիզմի տարբերում են.

1. Ճկուն կինեմատիկ կապով, որոնք իրենց հերթին ունենում են տարբեր կառուցվածքային սխեմաներ և օգտագործվում են ընդհանուր և հատուկ նշանակության ամբարձիչներում: 2. Կոշտ կինեմատիկ կապով, որոնցում թռիչքը փոխում են սլաքի բարձրացմամբ ու իջեցմամբ կամ սլաքի հատվա– ծամասերի դուրս հրմամբ ու ներքաշմամբ: Ճկուն կինեմատիկ կապով թռիչքի փոփոխման մեխա– նիզմներն աշխատում են բեռնամբարձ մեխանիզմի սխեմայով: Սլաքի հետ կոշտ կինեմատիկ կապով թռիչքի փոփոխման մեխանիզմները լինում են ճոճվող ուղղորդներով, պտուտակային, հիդրոհրիչով, սեկտորային և շուռտվիկաշարժաթևային: Ներկա– յումս լայնորեն տարածված են կոշտ կինեմատիկ կապով և հիդ– րավլիկ շարժաբերով թռիչքի փոփոխման մեխանիզմները:

8.5.2. ԹՌԻՉՔԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Ճկուն կապով թռիչքի փոփոխման մեխանիզմի հաշվար– կային սխեմայում (նկ.8.11) սլաքի բազմաճախարակի ճոպանի ճյուղերի գումարային P ուժի արժեքը որոշվում է սլաքի հավա– սարակշռության պայմանից M 0  0 .

GgL  G c gb  Ph  Se WГ H Wc C  0 (8.46) որտեղ G -ն, G c -ն համապատասխանաբար բարձրացվող բեռի և սլաքի զանգվածներն են: S -ը բեռնամբարձ մեխանիզմի ճոպանի ճիգն է, WГ -ն և W c -ն՝ աշխատանքային պայմաններում բեռի ու սլաքի վրա ազդող քամու ճնշման ուժերը, L , b , h , e , C -ն՝ համապատասխանաբար ուժերի ազդման բազուկները (8.46) հավասարումից կստանանք.

P

GgL  G c gb  Se W Г H W c C h

(8.47)

Սլաքի L առավելագույն թռիչքի դեպքում բազմաճա– խարակի թմբուկի վրա փաթաթվող ճոպանի S max առավելագույն ճիգը որոշվում է հետևյալ բանաձևով.

S max 

P  μ   m

(8.48)

որտեղ  μ ‐ն բազմաճախարակի Օ.Գ.Գ.-ն է,  ‐ն՝ ուղղորդ ճախարակի Օ.Գ.Գ. –ն, m -ը՝ բազմաճախարակի պատիկու– թյունը: Թմբուկի վրա ճոպանի փաթաթման արագությունը որոշում են` ելնելով նրանից, որ բազմաճախարակի շարժական և ան– շարժ ճախարակների առանցքների միջև եղած հեռավորությունը փոքրանում է    1   2 չափով: Այս դեպքում ճոպանի փաթաթման միջին արագությունը կլինի.

Vk 

  m

(8.49)

որտեղ t - ն թռիչքի փոփոխման ժամանակն է,   m -ը՝ թմբուկի վրա փաթաթվող ճոպանի երկարությունը: Շարժիչի առավելագույն հզորությունը (Կվտ) կայունացված շարժման ժամանակ առավելագույնի թռիչքին համա– պատասխանող S max ճիգի (Ն) դեպքում որոշվում է հետևյալ բա– նաձևով.

N max 

S max V k , կՎտ 1000Ù

(8.50)

որտեղ Ù ‐ն սլաքային մեխանիզմի (կարապիկի) Օ.Գ.Գ.-ն է: Սլաքի ամենաբարձր դիրքը սահմանափակվում է թե– քության համար նախատեսված եզրային անջատիչով: Սյդ դեպ– քում սլաքի վրա ազդող ստատիկ և դինամիկ բեռնվածքներից, ինչպես նաև քամու ճնշման ուժից սլաքը հետ շրջվելու վտանգին ենթակա չէ: Թռիչքի փոփոխման մեխանիզմում տեղադրվում է նորմալ փակ տեսակի արգելակ, որի արգելակման պաշարի գործակիցն ընդունվում է երկուսից ոչ պակաս: Այս դեպքում արգելակի լիսեռի վրա սլաքի և անվանական բեռի ծանրության ուժերից ու քամու ազդեցությունից առաջացած ստատիկ մոմենտը որոշվում

է սլաքի այն դիրքի համար, որի դեպքում մոմենտն առա– վելագույնն է:

8.5.3.ԿՌՈՒՆԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ՕՐԻՆԱԿ

Հաշվարկել տրակտորների նորոգման արհեստանոցի, դարձովի կռունկ: Կռունկի սխեման պատկերված է նկ.8.12-ում: Բեռնամբարձությունը`G=2,5 տ, բեռի բարձրացման արագու– թյունը` V1  10 մ/րոպ, բարձրացման բարձրությունը` H=3մ, բեռնասայլակի շարժման արագությունը` V 2  30 մ/րոպ, դարձի

անկյունային արագությունը`   0,5 վ-1, սլաքի թռիչքը L  3 մ, աշխատանքի ռեժիմը “միջին”: Ինչպես երևում է սխեմայից կռունկն ունի բեռի բարձ– րացման, բեռնասայլակի տեղաշարժման և դարձի մեխանիզմներ:

Նկ. 8.12. Պատին կից դարձովի կռունկի հաշվարկային սխեմա: I. Բեռի բարձրացման մեխանիզմի հաշվարկը. 1. Ճոպանում առավելագույն ճիգի հաշվարկը: Հաշվարկվում է ճիգի մեծությունը ճոպանում

S³é 

G  g , Ն: m 

Քանի որ կեռը կախվում է ճոպանից առանց ճախարակի, ապա m  1 , իսկ   0,98 :

S ³é 

2500  9,81  25025,5 Ն: 1  0,98

Հաշվարկվում է ճոպանը խզող ուժի մեծությունը S Ë  S ³é  n , Ն բանաձևով, որտեղ՝ n -ը ճոպանի ամրության պաշարի գործակիցն է: Միջին աշխատանիքի ռեժիմի համար n  5,5 :

S Ë  S ³é  n  25025,5  5,5  137640 ,3 Ն : Ճոպանների կատալոգից ըստ S Ë ուժի մեծության ընտրում ենք

d  17,5 մմ տրամագծով ճոպան: 3. Հաշվարկվում է թմբուկի և ճախարակների տրամագիծը

D Ã  d  e 1 , մմ բանաձևով: Միջին աշխատանքի ռեժիմի համար

e1  25 : D Ã  17,5  25  437,5 մմ, ընդունենք թմբուկի տրամագիծը D Ã  450 մմ: 4. Հաշվարկվում է թմբուկի երկարությունը.

H m   7 t , մմ: L     D Ã  Թմբուկի առվակների քայլը .

t  d  2...3ÙÙ  17,5  2,5  20ÙÙ :  3000  1   7   20  182,5ÙÙ :  3,14  450 

Թմբուկի երկարությունը L  

5. Հաշվարկվում է թմբուկը ըստ ամրության: Քանի որ թմբուկի երկարությունը È  3D Ã , ապա նրանում գերակշռում են սեղմման լարումները և թմբուկը հաշվարկվում է ըստ սեղմման հետևյալ բանաձևով.

ë 

S ³é   ë  t

Թուջից ձուլված թմբուկի համար ծռման թույլատրելի լարումը  ë  140...150 ՄՊա: Ընտրվում է թմբուկի պատի հաստությունը` հաշվարկ.

  12ÙÙ և ë 

կատարվում

ստուգողական

25025,5  104,3 ՄՊա 12  20

Հետևաբար թմբուկի ամրությունն ապահովված է: 6. Հաշվարկվում է թմբուկին ճոպանի ծայրի ամրացումը: Հաշվարկվում է ճոպանում ճիգի մեծությունը ամրացնող թիթեղի մոտ, ընդունելով, որ թմբուկի վրա մշտապես փաթաթված է ճոպանի երկու պահուստային գալար.

S0 

S³é 25025,5  0,14  7129,8 Ն e  e

Հաշվարկվում է թիթեղը ճոպանին սեղմող ուժի մեծությունը, որն անհրաժեշտ է ճոպանի և թմբուկի միջև անհրաժեշտ շփման ուժ ստանալու համար.

N 

S 0 7129 ,8   35649 Ն: 2 2  0,1

Հաշվարկվում է թիթեղը ճոպանին սեղմող հեղույսների պարուրակի ներքին տրամագիծը.

d1 

4N  k 4  35649  1,3   11,09 մմ:   z    3,14  4  120

Ընտրվում է հեղույս, որի d 1  12 ÙÙ: 7. Կատարվում է կեռի ընտրություն: Կատալոգից ըստ բեռնամբարձության ընտրվում է կեռ, որի պոչամասի պարուրակի տրամագիծը` d 0  36 մմ: 8. Հաշվարկվում է բեռի բարձրացման մեխանիզմի էլեկտրա– շարժիչի հզորությունը.

N 

2500  9,81 G g V   10  4,7 կՎտ 1000 1000  0,87  60

Էլեկտրաշարժիչների տեղեկագրից ընտրում ենք МТ-31-8 N  6,3 կՎտ և էլեկտրաշարժիչը, որի հզորությունը պտուտաթիվը n 2  712 պտ/ր : 9. Հաշվարկվում է թմբուկի պտուտաթիվը.

nÃ 

10  1 V m   7,1 պտ/ր : D Ã 3,14  0,45

10. Հաշվարկվում է շարժաբերի ռեդուկտորի փոխանցման թիվը

i 

n ß 712   100,3 n Ã 7,1

Տեղեկագրից ընտրվում է ենք BK-475 i é  31,5 փոխանցման թվով ռեդուկտոր և ատամնավոր փոխանցիչ

i³ 

i 100,3   3,18 ié 31,5

փոխանցման թվով:

11. Հաշվարկվում է բեռի բարձրացման մեխանիզմի էլեկտ– րաշարժիչի լիսեռի վրա արգելակման մոմենտի մեծությունը.

M³ 

K  S³é  DÃ  2i



1,75  25025,5  0,45  0,87  85,47 Ն.մ: 2  100,3

Էլեկտրամագնիսով արգելակների կատալոգից ընտրվում է TKT-200 արգելակ: II. Բեռնասայլակի տեղաշարժման մեխանիզմի հաշվարկը: 1. Հաշվարկվում է բեռնասայլակի շարժման դիմադրության ուժը հետևյալ բանաձևով`

Wï  G  Gu   g

d  f  2k kå , Ն D³

G u ‐ն` բեռնասայլակի զանգվածն է, որը որոշվում է նախատիպի տվյալներով, կամ ընդունվում է

Gu  0,2...0,3G  0,2G  0,2  2500  500 կգ,

Wï  2500  500   9,81

5  0,015  2  0,05  2  515 Ն

2. Հաշվարկվում է բեռնասայլակին շարժաբերի էլեկտ– րաշարժիչի հզորությունը.

N 

Wu V ß 515  0,5   0,322 կՎտ 1000  1000  0,8

Էլեկտրաշարժիչների կատալոգից ընտրվում է 21/6 եռաֆազ էլեկտրաշարժիչ, որի N  0,55 կՎտ, n ß  940 պտ/ր: 3. Հաշվարկվում է բեռնասայլակի ընթացքային անիվ–ների պտուտաթիվը.

n³ 

Vß

  D³



 47,8 պտ/ր 3,14  0,2

Շարժաբերի ռեդուկտորի փոխանցման թիվը կլինի՝

i

nß n³



 19,7 47,8

Ռեդուկտորի կատալոգից ընտրում ենք PM-250 ռեդուկտոր, որի i  20,49 : III. Կռունկի դարձի մեխանիզմի հաշվարկը: Կռունկի հաշվարկային սխեման պատկերված է նկ.8.12-ում: 1. Հաշվարկվում է կռունկի ստորին և վերին հենարաններում ազդող RA , RB ևV հակազդման ուժերը: Կռունկի պտտվող մասերի զանգվածի մեծությունը ընտրվում է նախատիպից կամ ընդունվում է GÏ  800...1200Ï· : Ընտրենք

GÏ  1100 կգ:

G  L  GÏ  LÏ

g  h 2500  2,85  1100  0,74   9,81  24723,1Ü 3,15 V  G  Gu  GÏ  g  2500  500  1100   9,81  40221 Ն RA  RB 

2. Հաշվարկվում է դիմադրության մոմենտների մեծություն– ները հենարաններում ու կրնկատակում` ընդունելով դարձ– յակների բերված տրամագիծը վերին և ստորին հենարաններում d 1  150 մմ, d 2  80 մմ: Ընդունում ենք, որ դարձյակներում կիրառվում են գլորման առանցքակալներ, որոնց

f  0,03 :

d 0,15  24723,1  0,03   55,63 Ն·մ d 0,08 M Ï  V  f  3  40221  0,03  48,3 Ն·մ

M í  M u  RA  f

3. Հաշվարկվում է կռունկի պտտվող մասի դարձի դիմադ– րության ընդհանուր մոմենտը. M ¹  M í  M u  M Ï  55,63  55,63  48,3  159,6 Ն·մ 4. Հաշվարկվում է դարձի մեխանիզմի էլեկտրաշարժիչի հզորությունը.

N

M¹  

1000 



159,6  0,5  0,1 կՎտ 1000  0,8

Էլեկտրաշարժիչների կատալոգից ընտրվում է 21/6 էլեկտրաշարժիչ, որի հզորությունը N  0,55 կՎտ, պտուտաթիվը

n ß  940 պտ/րոպ : 6. Հաշվարկվում է դարձի մեխանիզմի փոխանցման թիվը

i 

nß n   940  3.14  ß   196,8 nåï 30   30  0,5

Ռեդուկտորների կատալոգներից ընտրվում է PM-250 ռեդուկտոր i  48,57 փոխանցման թվով և ատամնավոր փոխանցում, որի

i³ 

i 196,8   4,05 : ié 48,57

8.6. ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

8.6.1.ԿԱՄՐՋԱՁԵՎ ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Կամրջաձև ամբարձիչները պարբերական գործողության մեքենաներ են, որոնք նախատեսված են արտրադրամասերում և պահեստներում տարատեսակ բեռները բեռնելու – բեռնաթափե– լու, ինչպես նաև մոնտաժային աշխատանքներ կատարելու համար:

Նկ.8.13. Կամրջաձև ամբարձիչ մեքենա: Կամրջաձև ամբարձիչները լինում են ձեռքի և էլեկտրական շարժաբերներով: Առաջիններն օգտագործվում են օժանդակ գոր– ծողություններում` սարքավորումների նորոգման, մոնտաժային

և այլ աշխատանքներում, երբ բեռ բարձրացնելու և փոխադրելու համար մեծ արագություններ չեն պահանջվում: Ներկայումս լայնորեն տարածված են էլեկտրական շարժաբերով ամբար– ձիչները: Նկ.8.13-ում պատկերված էլեկտրական շարժաբերով կա– մըրջաձև ամբարձիչների բեռնամբարձությունը 1…5տ է, բեռը բարձրացնելու արագությունը` 8մ/ր, էլեկտրատալը տեղաշար– ժելու արագությունը` 20 և 32 մ/ր, ամբարձիչի շարժման արա– գությունը` 4,5...25,5մ/ր: Ամբարձահեծաններում որպես բեռը բարձրացնող մեխանիզմ օգտագործում են տեղաշարժման մե– խանիզմով էլեկտրատալ: Հորիզոնական և ուղղաձիգ հարթու– թյուններում ամբարձահեծանի կոշտությունն ապահովում է ֆերմայաձև մետաղական կառուցվածքը:

8.6.2. ԴԱՐՊԱՍԱՅԻՆ ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Դարպասային ամբարձիչները նախատեսված են բացօթյա արտադրամասերում և պահեստներում տարատեսակ բեռներ բեռնելու-բեռնաթափելու, ինչպես նաև տեխնոլոգիական բարդ սարքավորումներ մոնտաժելու համար: Դարպասային ամբարձիչ մեքենայի հարմարադասման ներկայացված սխեմայում (նկ.8.14) կախովի բեռնասայլակը տեղաշարժվում է կրող հեծանի տակի նիստով: Այս դեպքում հեծանի հետ ոտքերի միացման կառուցվածքը թույլ է տալիս սայլակի տեղաշարժ հենամեջից դուրս` բարձրացնելով ամ– բարձիչի աշխատանքի արդյունավետությունը: Նմանատիպ կա– ռուցվածքներում բեռ բարձրացնող և սայլակը տեղաշարժող կարապիկները կարելի է տեղակայել հեծանի վերնամասի ցանկացած կետում, սակայն դրանց տեղադրումը հենարանների վրա իջեցնում է հեծանի բեռնվածքը: Նկատի ունենալով ոչ մեծ հենամեջը, ամբարձիչ մեքենան պատրաստում են տարածական կառուցվածքի կոշտ ոտքերով:

Նկ.8.14. Դարպասային ամբարձիչ մեքենա: Ընդհանուր նշանակության դարպասային ամբարձիչների հիմնական պարամետրերն են. բեռնամբարձությունը` 3,2...32տ, հենամեջը` 10...32մ, բեռը բարձրացնելու բարձրությունը` 7,1...10մ, իսկ մոնտաժային ամբարձիչներինը` համապատաս– խանաբար 300...400տ, 60...80մ, 20...30մ:

8.6.3. ՍԼԱՔԱՎՈՐ ԻՆՔՆԱԳՆԱՑ ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Ինքնագնաց սլաքավոր ամբարձիչները նախատեսված են պահեստներում և աշխատանքային հարթակներում տարբեր տեսակի բեռներ բեռնելու-բեռնաթափելու, ինչպես նաև մոնտա– ժային աշխատանքներ կատարելու համար: Այս ամբարձիչները դասակարգվում են ըստ բեռնամ– բարձության, ընթացքային մասի տեսակի, ուժային և բանող սարքավորումների տեսակի: Փոքր բեռնամբարձության ամբարձիչներում բանող մե– խանիզմները գործի են դրվում մեքենայի ներքին այրման շար–

ժիչից մեխանիկական փոխհաղորդակով փոխանցված պտտող մոմենտով: Առավել լայն կիրառություն ունեն անհատական շարժաբերով գործող մեխանիզմները.

Նկ.8.15. Սլաքավոր ինքնագնաց ամբարձիչներ. ա-թրթուրավոր ընթացասարքով, բ-պնևմաանվավոր ընթացասարքով, գ- ավտոմոբիլային, դ-ավտոմոբիլային տիպի հատուկ հենասարքով: Թրթուրավոր ընթացասարքով ամբարձիչները (նկ.8.15.ա) ունեն շարժման փոքր արագություն, որի հետևանքով աշխատա– տեղից մեկ այլ աշխատատեղ տեղափոխվում են օժանդակ տրանսպորտային միջոցներով (ծանրաքարշերով): Պնևմաանվավոր ընթացասարքով ամբարձիչները առավել շարժունակ են, քան թրթուրավորները: Ավտոմոբիլային (նկ.8.15.գ) և ավտոմոբիլային տիպի հատուկ հենասարքով ամ– բարձիչները շարժվում են սովորական բեռնատար ավտոմո– բիլների նման: Ըստ բանող սլաքավոր սարքավորման ինքնագնաց ամ– բարձիչները լինում են սլաքի ճկուն կախվածքով և կոշտ կախվածքով: Առաջինն օգտագործում են մեխանիկական կամ էլեկտրական, իսկ երկրորդը` հիդրավլիկ շարժաբերով ամբար– ձիչներում:

8.6.4. ԴԱՐՁՈՎԻ ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Ներկայումս լայնորեն տարածված են հենասյան վրա սար– քավորված դարձովի ամբարձիչները, ընդ որում հենասյունը կարող է լինել անշարժ կամ շարժական: Նկ.8.16-ում պատկերված անշարժ հենասյունով ամբարձիչը կազմված է հետևյալ հիմնական հանգույցներից` անշարժ հենա– սյունից 1, պտտվող սյունից 2, հիմքի շրջանակից 3, շրջա– դարձման 4, սայլակը տեղաշարժող 5 և բեռ բարձրացնող 6 մե– խանիզմներից: Կատարելագործված կառուցվածքներում ներքևի հենարանը համալրում են ինքնատեղակայվող շառավղային առանցքակալով: Հենարանների այդպիսի կառուցվածքը հենա– սյան կամ պտտվող մասի ծռման դեպքում ապահովում է հենա– րանային հանգույցների բնականոն աշխատանքը: Պտտվող սյանը ամրացված են երկու հորիզոնական շվելերներ, որոնց նիստերով տեղաշարժվում է բեռ բարձրացնող մեխանիզմի սայլակը: Սլաքի հակադիր կողմում հարթակի վրա տեղադրված է էլեկտրատալի ճոպանային քարշանքով տեղա– շարժվող մեխանիզմը, որն իրենից ներկայացնում է որդնակավոր գանձիչով կարապիկ:

Նկ.8.16. Անշարժ հենասյունով դարձովի ամբարձիչ. 1-անշարժ հենասյուն, 2-պտտվող սյուն, 3-հիմքի շրջանակ, 4-շրջադարձային մեխանիզմ, 5-տեղաշարժման մեխանիզմ, 6-բարձրացնող մեխանիզմ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Красников В.В. Подьемно-транспортные машины в сельском хозяйстве, М.: Колос, 1981. 2. Зуев Ф.Г. и другие. Подьемно-транспортные машины зернопереработывающих предприятий.-М.: Агропромиздат, 1985. 3. Александров М.П. и другие. Грузоподьемные машины.-М.: Высшая школа, 1973. 4. Спиваковский А.О., Дьячков В.К. Траспотирующие машины.М.: Машиностроение, 1983. 5. Шабашов А.П. и другие. Мостовые краны общего назначения.-М.: Машиностроение, 1980. 6. ê.ì. ÐáíÑ³ÝÝÇëÛ³Ý §²Ùμ³ñÓÇã ÷áË³¹ñ³Ï³Ý Ù»ù»Ý³Ý»ñ¦ àõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»éÝ³ñÏ Ïáõñë³ÛÇÝ Ý³Ë³·ÇÍ Ï³ï³ñ»Éáõ Ñ³Ù³ñ, ºñ¨³Ý 2008

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն ………………………………………………………………………...…3

ԳԼՈՒԽ 1.

1.1. ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՓՈԽԱԴՐԱԿԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ ՏԵՍԱԿԻ

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ………………………………………………………6

1.2.ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲԵՌՆԵՐԻ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ…………………………………………………......…10

ԳԼՈՒԽ 2. ԱՆԸՆԴՀԱՏ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ……………………………….........................................17

2.1. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՈՎ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ՀԱՆԳՈՒՅՑՆԵՐ

ՈՒ ՄԵՔԵՆԱՄԱՍԵՐ ..........................................................................18 2.1.1. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐ ……………………………………..18 2.1.2 ՇԱՐԺԱԲԵՐ ԿԱՅԱՆՆԵՐ …………………..…………………24 2.1.3. ՁԳՈՂ ԿԱՅԱՆՆԵՐ………………………………………….….25

2.1.4. ՀԵՆԱՐԱՆԱՅԻՆ, ԴԱՐՁՄԱՆ և ՈՒՂՂՈՐԴ ՍԱՐՔԵՐ…….27

2.1.5. ԲԵՌՆՄԱՆ ԵՎ ԲԵՌՆԱԹԱՓՄԱՆ ՀԱՐՄԱՐԱՆՔՆԵՐ......34

ԳԼՈՒԽ 3. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՈՎ, ԱՆԸՆԴՀԱՏ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ ……………………………………………..……….36

3.1. ԱՆԸՆԴՀԱՏ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ …………………………………....36

3.2. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆԻ ՇԱՐԺՄԱՆ ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒԺԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ……………………………......................….....38

3.2.1. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆԻ ՇԱՐԺՄԱՆ ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒԺԵՐԻ ՈՐՈՐՇՈՒՄԸ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ԵԶՐԱԳԾԻ

ՀՈՐԻԶՈՆԱԿԱՆ ԵՎ ԹԵՔ ՏԵՂԱՄԱՍԵՐՈՒՄ ………..........…....39

3.2.2 . ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆԻ ՇԱՐԺՄԱՆ ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒԺԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ԿՈՐԱԳԻԾ

ՏԵՂԱՄԱՍԵՐՈՒՄ…………………………………………...............41

3.2.3. ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՈՒԺԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ

ԲԵՌՆՄԱՆ ՏԵՂԱՄԱՍՈՒՄ ………………………………………..43

3.3. ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՇԱՐԺԱԲԵՐԻ, ՁԳՈՂ ԿԱՅԱՆԻ ՏԵՂԻ

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՇԱՐԺԻՉԻ ՀԶՈՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՇՎԱՐԿԸ ...45

ԳԼՈՒԽ 4. ՔԱՐՇԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՈՎ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ……...…….48

4.1 ԺԱՊԱՎԵՆԱՅԻՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ …………………………....48

4.1.1. ԺԱՊԱՎԵՆԱՅԻՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ…………...................................................................48 4.1.2. ԺԱՊԱՎԵՆԱՅԻՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ........................52

4.1.3 ԺԱՊԱՎԵՆԱՅԻՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ

ՕՐԻՆԱԿ.................................................................................................61 4.2. ՇՂԹԱՅԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ ……………………………….67

4.2.1. ՇՂԹԱՅԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ……….............................................................……..67

4.2.2. ԴԻՆԱՄԻԿԱԿԱՆ ԲԵՌՆՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՇՂԹԱՅՈՒՄ……………….............................................................…..75

4.2.3. ՇՂԹԱՅԱՔԵՐԱԿԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ

ՀԱՇՎԱՐԿԸ……………………………............................................….77

4.2.4.ՇՂԹԱՅԱՔԵՐԱԿԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ

ՕՐԻՆԱԿ …………….........................................................................…81 4.3. ԷԼԵՎԱՏՈՐՆԵՐ ………………………………………………….85

4.3.1. ԷԼԵՎԱՏՈՐՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

…………………………….................................................................…..85

4.3.2 ՇԵՐԵՓԱՎՈՐ ԷԼԵՎԱՏՈՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ...........................................................................86

4.3.3. ՇԵՐԵՓԻ ԲԵՌՆԱԹԱՓՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ ………………91

4.3.4. ՇԵՐԵՓԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ ………………….94

4.3.5. ՇԵՐԵՓԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ՕՐԻՆԱԿ

………………..….........................................................................……101

ԳԼՈՒԽ 5. ՊՏՈՒՏԱԿԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ ………………….105

5.1. ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ …….....105

5.2. ՊՏՈՒՏԱԿԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ …………....…111

5.3. ՊՏՈՒՏԱԿԱՎՈՐ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ

ՕՐԻՆԱԿ............................................................................................. ..116 ԳԼՈՒԽ 6. ՊՆԵՎՄԱՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ ...........................................118 6.1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ……….……………...118

6.1.1. ՊՆԵՎՄԱՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ՈՒ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ…………………………......…………………………..118

6.1.2. ՊՆԵՎՄԱՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ՀԱՇՎԱՐԿԸ ..........................................................................................121

6.1.3. ՊՆԵՎՄԱՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ……………………………..........132 6.2. ՃՈՃՎՈՂ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ ......................................................133 6.3 .ԻՆԵՐՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ ……………...…....................…136

6.3.1.ՓՈՂՐԱԿԻ ՀԱՏԱԿԻՆ ԲԵՌԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ ՃՆՇՈՒՄՈՎ

ԻՆԵՐՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ................................137

6.3.2. ՓՈՂՐԱԿԻ ՀԱՏԱԿԻՆ ԲԵՌԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ ՃՆՇՈՒՄՈՎ

ԻՆԵՐՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ ………………………….140

6.3.3. ՓՈՂՐԱԿԻ ՀԱՏԱԿԻՆ ԲԵՌԻ ՓՈՓՈԽԱԿԱՆ ՃՆՇՈՒՄՈՎ

ԻՆԵՐՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ ……………………………………..141

6.3.4. ՓՈՂՐԱԿԻ ՀԱՏԱԿԻՆ ԲԵՌԻ ՓՈՓՈԽԱԿԱՆ ՃՆՇՄԱՆ

ՓՈԽԱԿՐԻՉԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ …………………………………..…….144 6.4. ՎԻԲՐԱՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐ ………………………...….....145

6.4.1. ՎԻԲՐԱՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ …........146

6.4.2. ՎԻԲՐԱՑԻՈՆ ՓՈԽԱԿՐԻՉՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ ...................147

ԲԱԺԻՆ II. ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ …………………………151

ԳԼՈՒԽ 7. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԱՄԲԱՐՁԻՉ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ...............................………………151

7.1. ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ ՈՒ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ…................................................................................151

7.2. ՊԱՐԶԱԳՈՒՅՆ ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ …...……….155

7.2.1. ԱՄԲԱՐՁԻԿՆԵՐ ………………………………………..........155 7.2.2. ԿԱՐԱՊԻԿՆԵՐ ……………………………………...........…..159 7.2.3. ՏԱԼԵՐ ............................................…………………………….163

7.3 ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀԱՆԳՈՒՅՑՆԵՐՆ

ՈՒ ՄԵՔԵՆԱՄԱՍԵՐԸ ......................................................................167 7.3.1. ԲԵՌԱԲՌՆԻՉ ՀԱՐՄԱՐԱՆՔՆԵՐ ……………………….....167

7.4 .ՃԱԽԱՐԱԿՆԵՐ, ԲԱԶՄԱՃԱԽԱՐԱԿՆԵՐ ԵՎ ԹՄԲՈՒԿՆԵՐ

……………….................................................................................……176 7.5. ԴԱԴԱՐԱԿՆԵՐ ԵՎ ԱՐԳԵԼԱԿՆԵՐ ……………………....…186 7.5.1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ……………………...186 7.5.2. ԴԱԴԱՐԱԿՆԵՐ …………………………………....................187 7.5.3. ԱՐԳԵԼԱԿՆԵՐ ………………………………..............……...192 7.5.3.1. ԿՈՃՂԱԿԱՎՈՐ ԱՐԳԵԼԱԿՆԵՐ ……………...……...…..193 7.5.3.2. ԺԱՊԱՎԵՆԱՅԻՆ ԱՐԳԵԼԱԿՆԵՐ …………………....…..198

ԳԼՈՒԽ 8. ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ......204

8.1 ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ ՉԿԱՅՈՒՆԱՑԱԾ ՌԵԺԻՄՆԵՐՈՒՄ .....................204

8.2. ԲԵՌԻ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ ……..... 208

8.2.1. ՁԵՌՔԻ ՇԱՐԺԱԲԵՐՈՎ ԲԵՌԻ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄ........................................................................................ 209

8.2.2 .ԷԼԵԿՏՐԱՀԱՂՈՐԴԱԿՈՎ ԲԵՌԻ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ ……………………………... ………...211 8.3. ՏԵՂԱՇԱՐԺՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ ........................................214

8.3.1. ՏԵՂԱՇԱՐԺՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՍԽԵՄԱՆԵՐԸ ..................................................................................... 214

8.3.2. ՏԵՂԱՇԱՐԺՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ …………....218

8.4.ԴԱՐՁԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ ……………………………………...221 8.4.1.ԴԱՐՁԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ……………….....221 8.4.2. ԴԱՐՁԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ ………………...……...222

8.4.3.ԱՆՇԱՐԺ ՍՅՈՒՆՈՎ ԿՌՈՒՆԿԻ ԴԱՐՁԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ

ՀԱՇՎԱՐԿԸ ………..............................................................................225 8.5. ԹՌԻՉՔԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ ...........................228

8.5.1. ԹՌԻՉՔԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

………………….............................................................................…....228

8.5.2. ԹՌԻՉՔԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ ........ 229

8.5.3.ԿՌՈՒՆԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ՕՐԻՆԱԿ…………….………..231 8.6. ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ………………………………...…237 8.6.1.ԿԱՄՐՋԱՁԵՎ ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ………...……...237 8.6.2. ԴԱՐՊԱՍԱՅԻՆ ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ......................238

8.6.3.ՍԼԱՔԱՎՈՐ ԻՆՔՆԱԳՆԱՑ ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

….............................................................................................................239 8.6. 4 ԴԱՐՁՈՎԻ ԱՄԲԱՐՁԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ……………...……241 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ…………………………...………………………243

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՅԱՍՆԻԿԻ ԵՍՈՅԱՆ

ՍԱՄՎԵԼ ՎԱՐԴԱՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ՄԱՆՎԵԼ ԱՎԵՏԻՔԻ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ

АРАМАИС МЯСНИКОВИЧ ЕСОЯН

САМВЕЛ ВАРДАНОВИЧ ОГАНЕСЯН

МАНВЕЛ АВЕТИКОВИЧ АЛАВЕРДЯН

ПОДЪЕМНО-ТРАНСПОРТНЫЕ МАШИНЫ

ARAMAYIS YESOYAN

SAMVEL HOVHANNISYAN

MANVEL ALAVERDYAN

LIFTING TRANSPORT MACHINERY

Խմբագիր ` Գ.Ա.Գրիգորյան Համակարգչային շարվածքը և ձևավորումը` Ա.Մաթևոսյան

ÂÕÃÇ ã³÷ëÁ 60x84 1/16 , 15,6 ïå. Ù³ÙáõÉ, 12,5 Ññ³ï. Ù³ÙáõÉ ä³ïí»ñ 225: îå³ù³Ý³Ï 300: Ð²²Ð-Ç ïå³ñ³Ý, î»ñÛ³Ý 74