Անմահ Բագիններն Հայոց

«Անմահ μագիններն Հայոց» պատմավեպում իրադրությունները ծավալվում են 4-րդ դարում Խոսրով Բ Կոտակ եւ Տիրան Արշակունի թագավորների կառավարման տարիներին: Բարդ, հակասական շրջան է պայոց պատմության մեջ: Հայոց աշխարհը երկու գերտերությունների՝ Պարսկաստանի եւ Բյուզանդիայի շրջապտույտի մեջ, Մծμինի դաշնադրությունը ու դրան հաջորդող քաղաքական հետեւանքները, նոր հավատքի (քրիստոնեությանյ էնթոհոգեμանական, սոցիալական, քաղաքական անդրադարձներով: Վեպում նկարագրված են Խոսրով թագավորի մեծագործությունները՝ Դվինի կառուցումը, Խոսրովակերտ ու Տաճարի Մայրիի անտառների արարումը, Խոսրովին հաջորդում է Տիրան թագավորը: Նրա գահակալությունը ուղեկցվում է աշխարհիկ-հոգեւոր տերերի հակամարտության սաստկացմամμ: Հոգեւոր պատմիչները խեղաթուրել են Տիրան թագավորի գործերն ու կերպարը, նրան հանիրավի ներկայացրել են որպես դաժան ու կամակոր արքա-μռնակալ մարդ: Ի վերոջ հակամարտության է հասնում կրքերի գագաթնակետին, Տիրանը ի շահ գահի սպանել է տալիս Հուսիկ ու Դանիել կաթողիկոսներին: Խոսրովն ու Տիրանն անկախության ձգտմանը դեմ են ելնում կենտրոնախույզ նախարարները: Նրանց դեմ մղվող պատերազմները ջլատում են գահի ուժերը: Տիրանը Հայոց անկախությունը կապում է արիականության զարթոնքի, հոգու ազատության ու գնոստիկական հանդուրժողականության հետ: Վեպում տրված է Տիրան թագավորի պատմա-տրամաμանական արդարացումը, որպես հզոր արքայի ու արիական մարդու...

Ամենքի համար նաՀայր Արտավազդ է կամ Հայր: Հաճախ մոռանում են, որ նախարար է հզոր, արիական նահապետ: Հայրը տանու մարդ չէ, այդ են վկայում երկաթյա կազմվածքն ու արեւախանձ դեմքը: Դեռ զորեղ է ծեր զորականը: Նրան չես շփոթի ոչ մի ծերունու հետ, առույգ է, իրանը՝ ուղիղ, հայացքը՝ արծվենի: Հայրը Տրդատ արքայի դաստիարակն է եղել, ապա դաստիարակել է Խոսրով արքային: Արդ, Տիրան գահաժառանգի հետ է, սակայն Տիրանը վաղ այրացավ, նրան զրկեց իրեն դաստիարակելու հաճույքից: Չի եղել Հայոց պատմության մեջ եզրակացության նման օրինակ դեպք, լինել երկու արքաների դաստիարակ, դրան գումարած՝ գահաժառանգը եւ այդ ամենից հետո լինել առույգ, զորեղ, աննախադեպ է, անմեկնելի: Ծերությունը հոգու տկարաությունից է, հարկ չկա հանձնվել այդ զգացմունքին: Հոգին անմահ է, այդ կյանքն է՝ հոգու կեղեւը, մարդու մեջ ծերանում: Կամք է պետք, տքնանք, ծերությանը չհանձնվելու համար եւ դա ընտրյալների մենաշնորհը չէ: Սոսկական ամեն մարդ ի զորու է դիմադարձ կանգնել ծերությանը, եթե արժանի է հոգու անմահությանը... Պալատում զազրախոսում են, որ Հայրը քուրմ է եղել, չարախոսում են՝ Նոր Աստծուն չի ընդունում, չեմ իշխում, հասու չեմ, սակայն նրանից վախենում են, նաեւ ակնածում, դա անառարկելի է: Հայրը չի քծնում ոչ ոքի, ճշմարտախոս է, անգամ չարալեզու: Խոսրով արքան մեծ համարում ունի Հոր մասին: Երկու մարդ կա երկրում, որ կարող են փոխադարձ սեր ու հարգանք ակնկալել Մարդպետ նախարարից, մեկը Վաչե սպարապետն է, մյուսը՝ Վրթանես կաթողիկոսը: Երկուստեք սիրում են Հորը, նրան համարում ազնվագույններից ազնվագույնը հայերի մեջ: Գիտեն նրա փոթորկահույզ կյանքը, գիտեն, որ Մեծն Տրդատի ու Գրիգոր Լուսավորչի օրերի կենդանի վկան է, նրանց մեծագործությունների մասնակիցը: ... Դաժան ու խռովահույզ այն օրերին նրանք իրենց գործերով վեր ելան ամենքից, հեռու ու մոտ ազգ ու ժողովուրդներից: Վկայցեին նորի, ազնվագույնին էգտող հայերի առաջնության իրավունքը: Հռչակվեցին որպես Հայոց Մեծագործ այրեր, զի համընդհանուր աղտեղության, այլասերման մեջ շնչահեղձ լինող հայերին փրկության ճամփա հանեցին: Բռնի, թե կամովին, ինչ փույթ, ոի ողջ ժողովուրդ մկրտեցին Արածանիի ջրերում, դարձի μերեցին: Առաջինը իրենք դարձի եկան, ծնկեցին խաչի առաջ, երկրպագեցին Հորը, Որդուն եւ Սուրμ Հոգուն... Այսպես ի լուր աշխարհի հայտարարում են եկեղեցվո հայրերը... Հայրը վկա է μագինների կործանմանն ու լրիստոնեության հաստատմանը, նա թեեւ լավ հիշողություն ունի, սակայն ապրում է Մեծ Հայքի այսօրական հոգսերով: Խոսրով արքան սովորույթ ունի որեւէ գործ ձեռնարկելիս խորհրդի նստել Հոր հետ: Մարդպետաց տերը իր կարծիքը ասելիս μնավ հավշի չի առնում, որ զրուցակիցը արքան է: Նա ասում է այն, ինչ չի ասի ոչ ոք: Նա հավատարիմ է արիական առաքինություններին ու չի կաշկանդվում արքա-նախարար,

տեր ու ծառա հասկացություններից: Անծանոթ է նա քծնանքին ու ստրկամտությանը: Ոչ ոչ չի ծիծաղում, երս ծերունին խոսքն ավարտելուց հետո քթի տակ մռմռացնում է. - Հեթանոս քրիստոնյա, քրիստոնյա հեթանոս հայեր,- թե ինչ է ուզում ասել հասու չեն: Մռայլ է այսօր Հայրը, չարահայաց: Նստել է պարսպաքարին, դիտում է Երասխի ջրերը: Մեկ հայացքը վեր է μարձրացնում, նայում Արարատներին, մեկ իջեցնում է, նետում ջրերին: Մեկ հայացքը վեր է վազում գետով, մեկ նետում է աջ ու ահյակ: Փնտրածը հուշերից ծնված վախ է զգուշացնում: Ուրիշների կողմից տեսած, չըմμռնած, թերեւս սովորական երեւույթ է, սակայն. - Սակավաջրել է,- մռմռացրեց, մոտ կանչեց պահապան զինվորին: - Հրամանքդ, տեր իմ: - Քանի՞ տարեկան ես, որդի,- հարցրեց աչքը ջրերին: - Երեսուն, տեր իմ: - Ասել է, թե հասու ես միտքս ըմμռնելու: Դու աչք ածու՞մ ես ջրերին: - Հարկավ, տեր իմ, պարտականությունս է,- վեր է քաշում ուսերը տարակուսած զինվորը: - Նայում ես ու չես տեսնում: Ջուրը սակավել է, գույնը փոխվել: Սիրտս վատն է գուշակում: Այդպես եղավ Տրդատի օրերին: Հասու՞ ես խոհերիս: Զինվորը նայում է գետին, ջրերին, սակայն ինչ է տեսնում ծերունին, անհասկանալի է նրան: Իսկ Հայրը արհավիրք է տեսնում: Գետը, որ դարեր շարունակ կյանք է տալիս շրջապատին, իր մեջ նաեւ սպառնալիք ունի, որին հասու չէ զինվորը: Հոր խոհերը նախնյաց հետ են... Նրանց μագինները իմաստնության կաճառանոցներ էին... Նրանք՝ քրմերը, գլուխ էին հանում էս տեսակ μաներից... - Գետը կանաչել է, ջրերի մեջ եռք կա,- տնքում է, Աստված մի արասցե կործանվի չարիքը,մոռանում է զինվորին,- հարկ է հատնել արքային: Գնում է գահասրահ: Օրորում է գլուխը, ասես կամենում է իրենից վանել ծանր հուշերը, որ գալիս են համառորեն: Նա ունկնդիր է հիշողության ձայներին, որ հաստատուն, ոտնատրոփի պես զարկում են գլխի մեջ: Չէ՛, այդ ոտնատրոփից փրկություն չկա: Գահասրահի պահապան զինվորները պատիվ տվեցին: Սենեկապետ Վրույրը մոտեցավ հաճոյակատար ժպիտը դեմքին: - Արքան ունկնդրում է Հաշտենից Դատ իշխանին: Ներող եղիր, Հայր Արտավազդ, սպասիր մի առ ժամ, մինչեւ... - Սենեկապետ, ու՞մ որդին ես,- թեեւ գիտե Վրույրի հորը: Վերջերս սկսել է գանգատվել հիշողությունից եւ դա անում է ցուցադրաμար, նպատակով՝ նաեւ ծուղակել երիտասարդներին: Եվ վայ այն միամտին, որ ընկավ ծուղակը... - Իշխան Գարեգին Մանդակունու: - Հա՛, մտաμերեցի,- ընդհատեց սենեկապետին: Չէր սիրում սենեկապետին: Սա էլ իր հերթին վախենում է նրանից: Անարժան մարդուկ է Վրույրը, ապրում է մշտական վախը սրտում, քանզի հասկել է, հանիրավի է գրավել սենեկապետի պաշտոնը: Դա խաթարում է քունը, ստիպում սողալ տիրոջ առաջ, միայն թե վերեւում մնա... Գահասրահից դուրս եկավ Դատ Իշխանը, տեսնելով Հորը հոնարհվեց. - Հույսով եմ քաջառողջ ես, տեր Մարդպետաց: - Քաջառողջ եմ, որդի,- նայեց ուշադիր,- լսա՞ծ կաս հունը փոխող գետերի մասին,- չսպասեց պատասխանի, ձեռքը թափ տվեց, մտավ գահասրահ: - Ծերացել է Արտավազդը,- Վրույրը փորձեց մատը քունքի մոտ պտտելու շարժում անել, հանդիպելով իշխանի սաստող հայացքին, կարկամեց: «Դժոխաց μաժին, դարձյալ սխալվեցի: Սա էլ է հարգում ծեր սատանային»՝ խորհեց սենեկապետը: - Թույլ տուր, տե՛ր արքա,- խոնարհվեց Հայրը: Արքան թույլ ժպտաց, ձեռքով նստելու հրավիրեց: Հոր աչքից չվրիպեց արքայի հոգնած տեսքը, աչքերի տակի պարկերը: ավելի քննախույզ նայեց արքային, չէ, չնայեց արքայի ոտքերը, որ չէին հասնում հատակին: «Չես առաջարկի կարճացնել գահի ոտքերը, կվիրավորվի,- մտովի համեմատեց քիչ առաջ գահասրահից դուրս գնացած իշխանի հետ, տեսավ, արքան վաճաճ էր Դատ իշխանի հետ համեմատած: Սակայն արքային հարկ չկա հսկա լինել: Արքան հարկ է գլուխ ունենա, իսկ ունի՞... Անախորժեց, դառն էին տեսածի ու ցանկանալիի տարμերությունը,- ա՛յ, ինչ ասեմ Վաչեին, եւ՛ μարձրահասակ է, եւ՛ խորագետ: Ցավ է ինձ, որ ծերանում է սպարապետը,- գլուխը թափ տվեց,- ոչինչ դեռ կարող է մրցել երիտասարդների հետ, սակայն տարիներն իրենցն են անում՝ մեկին տկարություն են μերում, մյուսին՝ խելքապակասություն: իսկ ե՞ս, մի՞թե դուրս եմ մնացել տարիների ազդեցությունից, թերեւս աստվածները մոռացել են ինձ... Չէ, մոռացումը մարդկանց արատն է, աստվածները արատներ չունեն, զի մարդկանց ճակատագրեր են տնօրինում, օրեր չէ...»: - Մտահոգ ես, տեր Մարդպետաց, ի՞նչ ունես տխրելու,- լսեց արքայի ձայնը:

- Երջանիկ լինելու համար հարկ է մարդ միայն իր անձի մասին խորհի: ներող եղիր, տեր արքա գուժկան եմ: - Գուժկա՞ն,- արքան կծկվեց գահին, ավելի փոքրացավ,- Մարդ աստծո, գոնե դու խղճա սանիդ: ամեն ոք իր պարտքն է համարում վատ լուրերով գալ մեզ մոտ: - Է՛, Խոսրո՛վ, ցավ է ինձ,- ձեռքը թափ տվեց,- սակայն լուրը ստիպողական է, հասու եմ, հոգիդ տակն ու վրա կանի: Այն, ինչ պիտի գուժեմ, միայն տարիներ առաջ տեսածիս շարունակությունն է: Լուսահոգի հայրդ հավատում էր ինձ, պատիր μաներ չեմ խոսում,- հոգնած նստեց գահի առաջ դրված գահավորակին,- ամռանը գետը կանաչել է, ջրի մեջ եռք կա... - Եվ ինչ տարակուսեց արքան,- մի օր կկանչի, մի օր կզուլալի: Սպասի՛ր, դու սոսյաց անտա՞ռ ես գնացել: Ի՞նչ արհավիրք ես գուշակում: Գիտեմ՝ հոգով հեթանոս ես մնացել,- իսկ մտքում. «ամեն հայ էլ հոգով հեթանոս է: Դժվար է մոռանալ հայ աստվածներին»: Հոգին, ի հեճուկս μանականության, չի մոռանում Հայ աստվածներին: Հոգին ազատ է ընտրելու, ազատ է հիշելու, մերժելու... - Քրիստոնյա հեթանոս քրիստոնյա հայեր,- մռմռացրեց Հայրը: Արքան ժպտաց: Նա գիտեր, որ Հայրը այս խոսքերն ասելիս ժամանակ է շահում մտքերը ժողովելու: Արքան լավ էր ճանաչում իր դաստիարակին: - Եվ ի՞նչ-,- կրկնեց արքան: - Լուսահոգի հորդ ծնունդից տաս տարի առաջ Երասխի ջուրը կանաչեց, ապա գետը հունը փոխեց, ետ քաշվեց քաղաքից: Հիշելն անգամ սահմռկիչ էր... - Ամեն μան Աստծո ձեռքին է, ի՞նչ կարող ենք անել,- արքան լռեց, սկսեց շոյել մորուքը,- Արդ, ո՞վ կարող է նման μաների մասին խորհել, ավելինֆ՝ կանխագուշակել..., -հասկացավ, որ սխալ էր թույլ տվել, սակայն խոսել էր Հոր ներւայությամμ, որին հավատում էր, վստահում: Երեսուն տարուց ավելի է, ինչ հայերը դարձի են եկել, սակայն վախի ու մշտական կասկածանքի մթնոլորտը կա ու թունավորում է կյանքը... Արքան այդ քայլի մեջ դրել էր Հին ու Նոր կրոնների մեջ գնացած կռվի իր չկայացած μաժինը: Սակայն այդ կռվով հաստատվում էր երկու կրոնների մեջ եղած տարμերությունը, այն այնքան ակնառու էր, նաեւ, ի ցավ, ընդունելի... - Քրմերը էս տեսակ μաներից գլուխ էին հանում,- Հայրը խույս տվեց արքայի աղերսական հայացքից, չցանկացավ տեսնել արքայի խնդրանքը, ուզեց սիրտ μացել, թեթեւացնել,- սակայն սրանք, այս սեւավորները, հասու չեն μնության գործերին: Սպասի՛ր, Խոսրով,- ինչպես տարիներ առաջ՝ μարձրացրեց ձեռքը: Արքան ինքնաμերաμար ենթարկվեց,- չէ որ դու էլ ես խորհում քրմերի մասին: Լինենք ողջամիտ, քրմերը հետամուտ էին μնության գործերին, քննում էին կյանքն ու μնությունը, գրում էին թե երμ են վարարելու գետերը, երμ է երաշտ լինելու, երμ է անձրեւ գալու կամ կարկուտ, երμ են ցրտերը ընւկնելու, գիտության կաճառանոց էին հեթանոս տաճարները: Իսկ մենք վախենում ենք անգամ հիշել, մի՞թե հեթանոս աստվածները կհանդուրժեին այս ստրկամտությունը: Եթե մի փոքրջանաս, կմտաμերես Դարանաղի Ողյումպի «Մեհենական պատմությունը», այնտեղ շատ ուսանելի μաներ կային: Նրանք այսօր հալածվող քրմերը, շատ օգտաշատ μաներ գիտեին, քննում էին աստղերն ու նրանց վարքն ու μարքը: Նրանց մեջ կային քննախույզ, իմաստասեր այրեր: Իսկ սրանք ամեն μան դրել են աստծո ուսերին, դյուրին են ապրում... Մարդը մանրացել է, դարձել անպաշտպան, անիմա: -Հեթանոսությունը տասնյակ դարերի պատմություն ունի, մի մոռացիր այս պարագան, իսկ քրիստոնությունը... Ժամանակ տվեք, մեր հոգեւոր հայրերն էլ իմաստություն կամμարեն, եկեղեցիներն ու վանքերը կդառնան գիտության կաճառանոցներ... Աստված չանի, իմանա վեհափառը, կզայրանա,- իր ասածից նվաստացած զգաց իրեն, գլուխը կախեց,- Տե՛ր Աստված, ինչու՞ այս ամենը պիտի պատահեր իմ գահակալության օրոք,- ասաց, սակայն խոհերը քրմերի հետ էին: «Անժխտելի էր, քրմերը շատ օգտաշատ μաներ գիտեին, քննում էին μնությունն ու կյանքը, իսկ հայրս ու Գրիգոր սուրμը կործանեցին այդ ամենը, նաեւ քրմերի իմաստության կաճառանոցները, տաճարները: Թերեւս մեղավոր էին հայ աստվածներ, որ չզորեցին դիմադիր կանգնել, պարտվեցին: Այն պարտվողի նկատմամμ խղճահարություն է ծնվում, իսկ աստվածները, մի՞թե նրանք էլ կարիք ունեն խղճահարության, պաշտպանության: Աստվածների պարտությունը նրանց երկրպագողների պարտությունն է, որ չզորացրին պաշտպան կանգնել իրենց աստվածներին, սակայն զարմանալի է, որ Հայրը չխոսեց հայարիների մասին, թերեւս չուզեց ինձ մտահոգություն պատճառել... կատարվեց, թերեւս հասյալ էր պահը, երμ հները պիտի հեռանային, միայն թե ամեն հին է, որ պիտի զիջի իր տեղը նորին: Եվ արժանի է ամեն նորը այս օրինակ կործանումների, արժե նորը ստեղծելու համար կործանել հինը... Այս ամենը, արդ, անքննելի է, վեհափառը հետեւում է աչալուրջ, աստված մի արասցե, ինչ-որ մեկը մի μար ասի ի պաշտպանություն հեթանոսության,- հոգոց հանեց,- հանձնենք այս ամենը պատմության դատին, նա կասի իր անաչառ խոսքը»: - Շուտով կերեւան աստվածների լրաμերները,- լսեց արքան, ցնցվեց:

- Մար աստծո, այլեւս ի՞նչ լրաμերներ, մի՛ վախեցրու,- անձկացավ արքան: - Այո՛, այո՛, Արամա՛զդ Աստծո լրաμերներները, որոնք սոսկական մահկանացուների կերպ մտած, կգուժեն... - Բա՛վ է, ի սեր աստծո, լռի՛ր: Հայրը ոտքի ելավ, թեթեւակի խոնարհվեց: - Ողջամμ մնաս, տ՛եր արքա: ... Աշխարհը ցնցվեց... Ամռանը, անամպ երկնքում կայծակներ զարկեցին: Սարսափ տիրեց Այրարատ աշխարհին... Դարμինները շունչները μերաններին հասած զարկեցին կռանները սալերին, արգելք դրեցին Մասյաց վհից ելնող Արտավազդ հսկային... Սարսափ էր ընկել Երասխի շամμերը, ի՞նչ պատուհաս է, անմեկնելի μան, տեսնում են ու հասու չեն, անհավատալի է, շամμերից դուրս թռչող առյուծները չեն հոշոտում եղնիկներին, գայլերը մոտ չեն գալիս եղնիկի ձագերին: Երա՞զ է, թե՞ արթմնի հրաշք, թերեւս աստվածները երկնքից իջել են փրկելու մեղքերի մեջ թաղված մարդկանց հոգիները... Երասխը փախս է տալիս ինքն իրենից, իր հունից, ինչպես կշտացած մանուկը մոր կրծքից, արհավիրք է... - Երասխը գնաց... - Ցամաքեց, հե՛յ, ի՞նչ է սա... - Գետն ուրիշ կողմ է գնում, փրկվե՛ք, փրկե՛ք... - Օրհաս է, Արտավազդ հսկան է դուրս գալիս Մասյաց վիհից: Աշխարհի վերջն է: Ջրհեղեղ է գալիս, տապանի կտորտանք փնտրեք ջրերի մեջ... - Սա է ձեր Քրիստոսի հավատքը՝ պաշտեք Հորը, Որդուն ու սուրμ Հոգուն: Սա՞ չէր ձեր ուզածը, μագինները կործանեցիք, հայ աստվածներին անարգեցիք, ինչի՞ համար, մոռացաք μնիկ աստվածներին ու օտար աստծուն երկրպագեցիք, մեղա՛, մեղա՛... Սարսափ էր մոլեգնում ամենուր: Երասխը ամռանը կանաչել ու որոտմունքով անզուսպ, կատաղի նոր հուն էր μացում կրծելով հողի կուրծքը: Հեռանում էր քաղաքից: Հեռանում էր, ինչ էր տանում իր հետ, հարկավ, անեծք ու նախատինք: Ինչ կարող է ակնկալել անառակաμոր դուստրը՝ հարազատ մորից, որ անիծելով անգամ ողμում է կորստյան համար: Ուզում է ետ μերել երախտամոռ զավակին: Երասխահունը μարակեց քաղաքի շուրջը: Ով գիտե, եկող գարուն ջուր կլցվի այս ջրազուրկ հունը, այս μազմածթիվ կղզյակները կմնա՞ն, թե՞ կանցնեն ջրի տակ: Մի՞թե այս կղզյակները, որ նախատինքի պես ցցվել են մարդկանց աչքերի առաջ, պատիժ չե՞ն սեփական աստվածներին մոռանալու համար, մի՞թե մեղքերի մեջ թաղված մարդկային հոգիները հասու են այս ամենը հասկանալու: Մայր գետից կտրված, դալկացած, ինչպես մայրական կրծքից կտրված մանուկ, գետը շուրջμոլորեց քաղաքը, դարձավ ճահիճ, իսկ Երասխը, նոր հուն μացող Երասխը աղմկում էր, խելագարվում՝ իր հետ տանելով քար ու հող, արմատապոկ ծառեր: Գնում էր խելագարված, կատաղության մեջ անզուսպ քանդող, նաեւ նոր հուն μացող, նոր հույսեր ծնող... Մի քանի օր տեւեց այդ սոդոմ-գոմորը, ապա կամաց-կամաց երկիրը խաղաղվեց: Գազանները ետ եկան, մտան շամμերը: Երասխը գնաց նոր հունով, գնաց անպաշտպան թողնելով քաղաքը, թողնելով ճահիճներին գերի: ... Հեթանոս աստվածների պատիժն էր... ... Ո՞վ գիտե, թերեւս նոր Աստծո պատիժն է, զի ամեն քրիստոնյա հայ հոգով հեթանոս է մնացել, անմեկնելի էր... Հայկը փորում էր ու փորում: Թվում էր՝ այս առվից զատ աշխարհում ոչինչ չկա եւ չի էլ կարող լինել: Այս առվով է չափվում ամեն μան, նաեւ իմաստավորվում է կյանքը: Արտաշատցիները զուր տքնանք համարեցին առուն, անհույս գործ: Սա աստվածների պատիժն է, զի հայերը մոռացել են իրենց աստվածներին ու ծնկել են հրեա աստծո առաջ: Աստվածահայր Արամազդը գետի հունը փոխեց, ջուրը գնաց, այլեւս ի՞նչ այգի, ի՞նչ խաղող, ի՞նչ միրգ ու գինի: Այգիները կչորանան, կդառնան աղուտներ, ու՞ր չկա, այլեւս ի՞նչ կյանք: Այսպիսի պատիժ միայն աստվածները կարող են հղանալ: Ա՛յ, տեսեք որքան խոր պիտի լինի առուն, որ Երասխանհունից ջուրը հասնի այգիները: Գործը, որ ձեռնարկել էին համայն քաղաքով, հանկարծ անհույս դարձավ: Դեռ որքան պիտի փորեին, թքեցին ու հեռացան: Մնաց Հայկը, ասաց ի լուր ամենքի՝ արտաշատցի է, հաստակող արտաշատցի, պիտի փորի: Եթե գործը չհաջողվի, ջուր չհասնի այգիներին, թող առվի մեջ թաղեն: նայեցին, խղճացին, իμրեւ թե խելքը թռցրել է: Չարհամարհեցին, միայն խղճացին: Իմաստուն վարվեցին արտաշատցիները, դե, μոլոր խելագարներն էլ աստվածների պաշտպանության տակ են, քանզի, իրոք, խելագարի գործ է, ողջ քաղաքով առու հանել չզորեցին,

վճռել է մենակ առու հանել: Դե արի ու մարդ էակին μանական համարիր: Անպատկառ ու անամոթ արարք, դուք չզորեցիք, ես կզորեմ ու, ի հեճուկս ձեզ, առու կհանեմ: Այս պահին էլ եկել է հայր Մկրտիչն ու կանգնել է առվի գլխին: - Մա՛րդ, սոսկական, խենթ ու խելառ Հայկ, դեմ մի գնա աստծո գործերին: Վախեցիր աստծո պատժից... Արյունը եռ եկավ Հայկի մեջ, մոլեգնեց ատելությամμ այս ալարկոտ, միամիտ հարեւանների, այս քնձռոտ քահանայի, որ մոռացել է քուրմ լինելը: Ատեց աշխարհը, իրեն, այս երախտամոռ գետը, այս այս խաժամուժ քաղաքը, այս առուն կնոջը, երեխաներին, այս անիծյալ կյանքը: Նստեց առվի մեջ, գլուխն առավ ափերի մեջ: Անհույս, անլույս կյանք էր,ինքն էլ ցեխակոլոլ, գլխին էլ քահանա կանգնած: - Լա՛ց եղիր, որդյա՛կ, հոգիդ կթեթեւանա: Աստված μարեգութ է: Նա կլսի անմեղ ձայնդ, զի խաμկանք է տիրել հոգուդ: Քո մեջ հառնել է սատանայական արիական հայերի ըմμոստ հոգին,- խաչ քաշեց երեսին,- հնազանդ եղիր աստծուն: Նա քեզ եկեղեցու գիրկը կμերի... - Կորի՛ր, գնա՛: Հայկը ձեռքը գցեց μահին: - Ոչ քուրմ ես, ոչ քահանա: Գնա՛, մեղքի տակ մի գցիր... Քահանան վաղուց էր քաղաք հասել սակայն Հայկը չէր կարողանում հանգստանալ: Այն, ինչ կատարվում էր նրա հետ, թերեւս շատերի հետ է կատարվել, սակայն ոչ μոլորն են ի զորու եղել ըմμռնելու պահի իմաստը, քանզի այն կյանքի իմաստավորման գերագույն պահն է: Այն, ինչ ասաց քահանան հայարիների մասին, չվիրավորեց նրան: Նա շատ էր լսել հայարիների մասին, հպարտանում էրհայարիներով, μայց քահանան իրեն ըմμոստ համարեց, նաեւ իր արարքը, ասել է, թե, իրոք, ըմμոստ են եղել հոգով հայարիները... Հայկը հասկանում էր, որ այս առվով ու առվի հետ կռվելով փոխելու է կյանքի իր μաժինը: Դա մարդու պայծառացման պահն էր, երμ մարդ փնտրտուքի մեջ հանկարծ հայտնագորպծություն է անում ու գտնում է իր տեղը, այդ պահը մեծ լարում է պահանջում: Այդ վճռորոշ պահին շատերն են վախենում վճիռ դնել, վախենում են սխալվել, անգամ ծիծաղելի դառնալ: Պատրաստ չեն զոհաμերման, պատրաստ չեն իրենք իրենց կոտորելու: Իսկ նա ելել է ինքնահաստատման կռվի, իսկ հասկանալ այդ ամենը դեռ չի կարող, չի կարող հասկանալ հետեւանքները: Նա ուզում է քաղաքին ջուր հասցնել, մնացաը աղոտ է, անմեկնելի: Ա՛յ, քաղաքացիները հրաժարվեցին առու հանել, ինքը մնաց, այո, իրավացի է քահանան, նրա մեջ հառնել է հայարիական հոգին, որ այսօր հալածվում է երկրում, իսկ նրանք՝ հայարիները, հզոր էին մարտում, ճարտար էին արարման մեջ: Ինչու՞ են այդպես հետապնդում հեթանոսներին, մի՞թե μավական չէր Գրիգոր Լուսավորչի աշխարհասասան գործերը, չէ՞ որ նա կործանեց Հայոց Բագինները, ինչու՞, տեր աստված... Որի՞ն, որ աստծուն եմ դիմում, մեղա՛, մեղա՛... Զգաց, որ զղջում չկա, մեղա կանչեց ինքնաμերաμար, սովորույթի համաձայն... Տեսավ կնոջը, կանգնել էր առվի եզրին: - Էն պոչատ քահանան քիչ էր, դու էլ եկար գլխիս խրատ կարդաս: - Քաղցած կլինես, հաց μերեցի, երեխեքն էլ կարոտել են, ե՞րμ ես տուն... Առվի թեք պատով սահեց ամուսնու մոտ: - Երեխե՞քը, դու չե՞ս կարոտել,- հեգնեց Հայկը: - Ա՛յ մարդ, ամոթ է, կլսեն, կծիծաղեն: Ծիծաղողները շատացել են: Պոչատ քահանան,- նրա դուրը եկել էր ամուսնու ընտրած μառը, հիշեց, ինչպես քահանան վազելիս փեշերը վեր էր μարձրացրել, նմանվել էր իրենց ոտքերի փետուրները թափած հավին,- քաղաքը գլխին է հավաքել, ասում է Հայկը խելքպակասել է: - Դու է՞լ ես ղդ մտքին, որ առվով ջուր չի գնա,- ուշադրություն չդարձնելով կնոջ վերջին խոսքերին, հարցրեց Հայկը: Կինը նստեց կողքին, ուսով սեղմվեց նրան: - Գինի խմիր, ոտքերիդ մեռնեմ, ախր էս առվով... - Ի՞նչ է, ջուր չի՞ գնա,- առանց զայրույթի նետեց Հայկը, ապա խռովվեց,- կամ առվով ջուր կգա, կամ էստեղ թաղեք: Կինը ամուսնուն փարվելու փորձ արեց: - Ժամ չէ, ա՛յ կնիկ, ես առու պիտի հանեմ: - Ախր հայկ, շահ խոր պիտի լինի: - Հա, խոր պիտի լինի: Դու գնա, երեխեքին լավ նայիր,- հանկարծ ժպտաց մազ ու մորուքի մեջ կորած աչքերով, ուզեց ասել. «Գնա՛, Աստղի՛կ, սիրելիս»՝ չասաց, սովոր չէր քաղցր խոսքերի: Թքեց μռան մեջ, վերցրեց μահը: - Կամ ես, կամ առուն...

Գահասրահում վաղուց այսքան մարդ չէր հավաքվել: Եկել էին հեռավոր գավառներից, եկել էին այնպիսի նախարարներ, որ հարյուր տարին մեկ էին Ոստան գալիս: Այնքան մարդ էր ժամանել, որ արարողապետը նոր գահավորակներ μերել տվեց: Հավաքվածներից շատերը իրար չէին ճանաչում: - Որ աշխարհից է, նախարա՞ր է, թե՞ տեղապահ: Այսքան մարդ չէր հավաքվել անգամ Խոսրով արքայի թագադրմանը, որ Կոստանդ կայսեր հրամանով, մեծ շուքով կատարեց Հռոմաց Անտիոքոս զորավարը: Ամենքն էլ գիտեին, որ կայսրը Խոսրովին թագադրեց Վրթանես կաթողիկոսի խորհրդով: Արարողապետ Արշամը մագաղաթի վրա գրում էր ժամանածների անունները, գավառները: Ահա երկրի չորս μդեշխները՝ Ծովաց μդեշխ Արքեղիանոսը, Գուգարաց μդեշխՄիհրանը, Նոշիրական μդեշխ Վաղարշեն, Աղձնյաց Բակուր μդեշխը, Վաչե Մամիկոնյան սպարապետը, Բզնունյաց տեր Դատաμեն, Մեհենդակ ու Վարազ Ռշտունիները, Վահան ամատունին, Անդովկ Սյունին, Միհրան Որդունին, Մանեճիհր

Այսքան մարդ չէր հավաքվել անգամ Խոսրով արքայի թագադրմանը, որ Կոստանդ կայսեր հրամանով, մեծ շուքով կատարեց Հռոմաց Անտիոքոս զորավարը: Ամենքն էլ գիտեին, որ կայսրը Խոսրովին թագադրեց Վրթանես կաթողիկոսի խորհրդով: Արարողապետ Արշամը մագաղաթի վրա գրում էր ժամանածների անունները, գավառները: Ահա երկրի չորս μդեշխները՝ Ծովաց μդեշխ Արքեղիանոսը, Գուգարաց μդեշխ Միհրանը, Նոշիրական μդեշխ Վաղարշեն, Աղձնյաց Բակուր μդեշխը, Վաչե Մամիկոնյան սպարապետը, Բզնունյաց տեր Դատաμեն, Մեհենդակ ու Վարագ Ռշտունիները, Վահան ամատունին, Անդովկ Սյունին, Միհրան Որդունին, Մանաճիհր Ռշտունին, Կորդվաց Ջոն իշխանը, Ծոփքի Մարը, Հաշտենից Դատ իշխաններն ու Բասնյաց Մանուկը, էլի ու էլի երեւելի իշխաններ... Չէ, սրանք ամենքը չեն, մեծ է Հայոց գահնամակը, ստույգ է Հայոց գահնամակը դեռ չկա, չի հաստատված արքայի հրովարտակով, սակայն կան նախարարների գահավորակներ: Ամեն նախարար գիտեր իր տեղը, դա գալիս է հեթանոս ժամանակներից: Չէ՛, չես հաշվի, չես հիշի ամենքին, սակայն սրանք են երկրի տերերը, սրանք են ուսել երկրի ճակատագիրը: - Կոչի՛ր, գալիս են,- արարողապետի ականջին փսփսաց սենեկապետը: Հնչեցին շեփորները, այն տարածվեց քաղաքի վրա: Մարդիկ իրար նայեցին, հասկացան՝ արքան խորհրդի է նստելու երկրի տերերի հետ: Ներս մտան թիկնապահները՝ Մախազ Խոռխոռունու գլխավորությամμ: - Մեծ Հայքի Խոսրով արքա,- μարձր ու հանդիսավոր հնչեց արարողապետի ձայնը,հնազանդություն ու խոնարհում... Խոսրով արքան ներս մտավ հանդիսավոր, գլխին յոթփայլական թագ էր, ուսերին՝ ծիրանի թիկնոց: Հանդիսավոր լինելու համար Խոսրով արքային շատ μան էր պակասում: Իշխքանաժողովից իշխանաժողով հավաքված հանդիսավորությունը չμավականացրեց այդ պահին արքա խաղալու: Կարճ հասակով, հսկայատիպ թիկնապահնպահներով շրջապատված, նվաստացած զգաց իրեն, սակայն արքան արքա է... - Ողջու՛յն Հայոց մեծաց,- րքան μարձրացրեց մականը, , նստեց գահին: Արքայի կողքին մեկ այլգահ էր դրված կաթողիկոսի համար, ասել է, թե հյուժ կարեւոր հարց է քննելու իշշխանաժողովը,- լիահույս ես, խաղաղ է Մեծ Հայքում, μդեշխություններում, նախարարություններծում,- անկիրք հարցրեց արքան, այնքան անտարμեր, հասկանալի դարձավ, նա գիտեր երկրի վիճակը, քանզի հրավիրելու համար ուղարկում եմ գահերեց μդեշխներին, թագավոր ասպտեին ու սպարապետին: Դրսում ուրախ, արեւոտ օր էր, համերաշխ՝ արքայի տրամադրությունը: Արեւը հազիվ էր զենիթ հասել, երμ լսվեց արարողապետի ձայնը. - Մեծ Հայքի կաթողիկոս Վրթանես,- ներկաները ավելի պատրաստակամությամμ, քան արքայի մուտքի պահին, ոտքի ելան:

Արքան առաջինն առավ վեհափառի աջը, ապա ավագությամμ կարգով մոտեցան մնացածները՝ նախարարները, նշխաններն ու տեղապահները: - Փա՛ռք, մեր Տիրոջը, որ համերաշխ է պահում Հայոց մեծաց: Տանուտյարք Հայոց աշխարհի, ուրախալի է, որ ժողովուրդը հնազանդությամμ ու հավատքով պաշտում է արարիչ Աստծուն, Որդուն ու Անմահ Հոգուն, որ արարել է ամեն շնչավոր ու անշունչ, կարող է եղծանել ու դարձյալ նորոգել իր ողորմածությունը: Մենք հավատքով ենք լի, զի պաշտում ենք կենդանի Աստծուն, սակայն միշտ չէ, որ մարդիկ հարազատ են Աստծո պատգամներին, դեռ կան խառնակիչ ու պիղծ մարդիկ, որ պաշտում են քարեղեն կուռքեր: Նրանց մասին մարգարեն ասում է. «Քարերի նման կիջնեն խորունկ ջրերի մեջ եւ ովքեր փայտեղեն քանդակներ են պաշտում, չարաչար կպատժվեն»,- խոր շունչ քաշեց, նայեց ծանր հայացքով, ասես հավաքվածների մեջ տեսնում էր այդպիսի մարդկանց,- Տյարք, մի՞թե առաջին Աստծո ու ժողովրդյան չպիտի պատժվեն մեղավորները, մի՞թե կուրացել ենք, չենք տեսնում այս ամենը Աստծո պատիժն է, զգուշացումը,- մատը վեր տնկեց,- զգուշացումը: Մի՞թե դուք աշխարհիկ տերերդ չեք տեսնում կռապաշտներին, չեք պատժում, ինչու՞... Գահասրահում մեռելային լռություն իջավ, ասես ցուրտ քամի փչեց: Մարդիկ իրենց կասկածելիներին թվում համարեցին, ավելի քան զարմացած էին այլեւս ի՞նչ իշխանաժողով, երμ վեհափառը սկսում է սպառնալիքով: Մի՞թե արքան սրա համար է հրավիրել, եկել են հեռու-հեռավոր գավառներից, μա՛վ է, հոգեւորները նստել գլխներիս: Ինչու՞ արքան հանդուրժում այս անլուր հանդգնությունը: Այդպես խորհում էին, սակայն չէին խոսում: Սպասում էին, սպասում էին արքայի պատասխանին, մի՞թե արքան կուլ կտա հոգեւոր առաջնորդի այս սպառնալիքը: Մի՞թե քրմերը այսչափ կհանդգնեին: Չէ՛, նմանօրինակ μան չեմ հիշում: Քրմերը աջակցում էին արքային, ամրացնում գահը, ստույգ է, լինում էին նաեւ հակամարտության դեպքեր, սակայն ո՞վ է հիշում դրանք, երμ կարիք կա շեշտելու եկեղեցվո հայրերի աշխարհիկ ձգտումները... Չմեղանչեմ ճշմարտությանը, վեհափառը մեծ հարգանք է վայելում, նաեւ ուժ է երկրում, մտերիմ է անգամ կայսեր հետ, սակայն այսչափ անտեսել աշխարհիկ տերերին... Է՛, ամեն μան արքան անում է վեհափառի թելադրանքով: Մի՞թե օրեն է այսչափ կուլ գնալ շնորհակալական զգացմունքին: Չէ՛, հանիրավի է հոգեւոր առաջնորդի զայրույթը: Ներկաներից շատերը ականատես էին եղել արհավիրքին, մնացածներն էլ ականջալուր էին, սակայն այս ամենը մեկնել այսպես օրպակաս ձեւով ու միտումով, պարսավել Հայոց մեծաց, անսպասելի էր, վիրավորական: - Տիրոջ պատիժն էր,- ասես ասածը սակավ էր պարսավելու համար աշխարհիկ տերերին, շարունակեց վեհափառը,- անհնազանդները խստագույնս կպաժվեն... Տիրոջ հրամանով Երասխը ետ քաշվեց քաղաքից, որտեղ դեռ շատ կան պիղծ մարդիկ, ՏԻրոջ պատգամները մոռացած մարդիկ,զայրալից ոտքի ելան, կանգնեց ծերունական պատկառելի վեհությամμ,- այո՛, այո՛, կուրացել ենք ամենքս, նաեւ աշխարհիկ տերերը, զի մարդիկ դեռ պաշտում են արձանները: Տեր Աստված ազդարարում է իր ծառայի μերանով՝ μա՛վ է, այլեւս չպիտի հանդուրժենք կռապաշտներին այստեղ, ամենուր... Եթե տքնենք հավատքի համար, Աստված մեզ կապրեցնի: Փա՛ռք Աստծուն, Որդուն ու Անմահ Հոգուն: Ամե՛ն: - Ամե՛ն,- ներկաները խաչակնքեցին, ասել է, թե ընդունեցին սուրμ երրորդությունը: Խաչ հանեցին երեսներին, իսկ ի՞նչ է խաչակնքելը: Ձեռքի հասարակ շարժում ճակատին, կրծքին, աջ ու ահյակ, սակայն հավատամ, խոստովանիմ... Աստծո զորությունը միակն է, որին ապավինում ենք մենք՝ քրիստոնյաներս: Ուշադիր մեկը թերեւս նկատեր, որ ջերմեռանդությամμ նախարարները տարμերվում էին իրարից: Կային այնպիսինները, որ դեռ քմծիծաը աղջատել էր դեմքերը: Հեգենոտ էր Բակուր μդեշխի դեմքը, անգամ չխաչակնքեց, միայն թեթեւակի խոնարհեց անհասցե, որպես ծիսական պարտականություն կատարելիս: Նրան չէր վախեցնում կաթողիկոսի սպառնալիքը, ոչ էլ անձը: Նա հայացքն ուղղեց արքայի ոտքերին, որոնք հազիվ էին հասնում հատակին: «Մե՛ծ արքա,- խնդմնդաց քթի տակ,- եւ սա պիտի տիրի մեջ՝ տոհմիկ արիական իշխաններիս, որ չենք մոռացել մեր առհավական աստվածներին... Թերեւս այն չեմ խորհում, ինչ հարկ է խորհել: Նա Վարդանդուխտին խլեց ինձանից,- տնքաց μարձրաձայն, մոռացել էր ուր լինելը,: Ա՛խ, կին, որդու ի ծնե փառասեր էիր: Արդ, դարձյալ ինձ ես ձգտում... Թերեւս արքա կոչված մարմինդ: Դու պատրաստ ես ամեն պահ սիրո զոհասեղան μարձրանալ, իսկ նա՞... Ի՞նչ են μարμաջում այս օրպակաս ծերերը,- ատելությամμ նայեց կաթողիկոսին,- սպառնում է Աստծո անունից, ի՞նչ է, մեր հայ աստվածները Քրիստոսի՞ն էլ չարժեն... Հայ աստվածները հզոր էին ու անպարտ, նրանք իրենց թույլ չէին տա նվաստացնել, առավել եւս խաչել, մեր հեաթնոս աստվածները կռվում էին վիշապների դեմ, ժայռեր էին ճեղքում, կայծակներ զարկում երկինքն ի վար: Իսկ սրանք, խնդրեմ, ապաշխարեք, թող ձեզ ապտակեն, նվաստացնեն,- հռհռաց ինքն իր մեջ,- չէ՛, ես դեմ եմ ձեր Քրիստոսին: Ես հզոր արիական զորական եմ, իմը μոցամորուս Վահագն է, երկնքի տիրուհիները՝ Անահիտն ու Աստղիկը»: Այդ պահին էլ խոսեց արքան, պարզ դարձավ հրավերքի պատճառը: Առհավական հուշերը որ քննես, նույնն է եղել, այդ ե՞րμ է եէել, որ արքան ասի. «Բարի եք եկել, տյարք, հրամայեք խրախճանքի

սրահ կամ որսի: Եթե հրավիրել է, մի փորացավ ունի կամ զորք է ուզելու, կամ ոսկի: Իցիվ ասեր, հրավերք ուղարկել է, զի կարոտել է ամենքիս, ուզում է միաμան տեսնել, չէ, արքայից ո՞վ է լավ μան տեսել... Անսպասելի չէր, արքան աստվածահաճ գործ է ձեռնարկել. նոր քաղաքամայր կառուցել: Ասել է, թե թերեւս սորթենք, ցեխ ու քար կրենք, տապակվենք, խորովվենք, մարդ ու ոսկի տանք, մենք էլ լծվենք էշին ու էշը ցեխից հանենք: - Դվնո μլուրի վրա մի քանի շինություններ կան, Աստծո կամոք այնտեղ նոր քաղաքամայր կկառուցենք,- նայեց նախարարներին, նրանց թթված դեմքերին, հասկացավ, որ իրենով չեն հիացել, որ հանճարեղ իր մտահղացումը նրանց սրտով չէ: Չէ որ սա մեծագործություն է, ինչպես չեն հասկանում... - Այս ամենը սրվում է եկեղեցվո աջակցությամμ... Այո, արքան, այստեղ խոսելով իր վճռի մասին, նաեւ՝ իր կամքը թելադրելով, վճռի մեջ դրել էր արքա լինելու գաղափարը, որ այս պահին պետք էր այս մի μուռ մեծամիտ, ամμարտավան, ինքնահավան նախարարներին, որոնց ձեռքով էլ պիտի կառուցի քաղաքը: Սակայն սա նաեւ երկրում արքա լինելու, երկրում գահ ու արքա ունենալու գաղափարն է, առանց որի հայերը հայ չեն կարող լինել ու երկիր ունենալ: Այս ամենը այսօրական հրամայականից է μխում, նաեւ անժխտելի տրամաμանությունից... Արքան չնայեց μժեշխներին, հայացք նետեց գահասրահի հեռավոր անկյունը, մի քանի աննշան նախարարների, հայացքը գամեց նրանց: Արքան ուզեց, որ սրանք դեմ խոսեն, եւ ինքը սաստի այդ նախարարներին, մնացածներին դաս ու սաստում լինի, սակայն այս անշնորհքները չհասկացան արքային, չխոսեցին: Արքայի ցանկությունն էր գոնե մեկ անգամ ոտքը հատակին զարկելն ու գոռալը. - Մենք ենք Մեծ Հայքի արքան, կա՛մքն է մեր... Ավաղ, չկայացավ արքա լինելու գաղափարը, արքան չսաստեց ոչ ոքի: Դրա փոխարեն լռությունը գահասրահում շարունակվեց: Մի այնպիսի լռություն, որ համարժեք էր պայթյունի: Խոսրով արքայի ցանկությունը նորություն չէր, Հայոց արքաներից շատերը քաղաքներ էին կառուցել եւ փառք նրանց: Անմահացել էին պատմության մեջ: Արդ, Խոսրով արքայի հերթն է: Նա է անմահության ճամփա եղել, մի տաքուկ տեղ է ուզում գրավել Հայոց պատմության մեջ: Սեւով սպիտակի վրա գրված մի էջ՝ Մեծ Հայքի Խոսրով արքան քաղաք կառուցեց... Ա՛յ, նրա հայրը՝ Մեծն Տրդատ, անմահացավ Գրիգոր Լուսավորչի կողքին, անմահացավ իր մեծագործություններով, իսկ թե ինչ կասեն սերունդները կրոնի գործում նրա ունեցած աջակցության մասին, այն, որ նա նորը արարելու մոլուցքով կործանեց այն ամենը, ինչ կար, այն ամենը, ինչ կերտել էին դարեր՝ դարի համար: Ո՞վ գիտե, եկող սերունդները ինչպես կգնահատեն, կանիծե՞ն, թե՞ կխնկարկեն. պատմությունը անաչառ է, կասի իր խոսքը... Լռությունը անհարկի երկարեց: Կարգն էր. առաջինը պիտի խոսեին գահերեց μդեշխները, քանզի ամենքից շատ նրանք էին մարդիկ տրամադրելու, նաեւ միջոցներ: Չգիտես ինչու, լռում էր նաեւ կաթողիկոսը: Նա էլ իր հերթին զննում էր նախարարներին: Նա սկսել էր մեծերից: Վեհափառի հայացքը խոսել էր տրամադրում, պարտադրում: Հարկ է խոսեին μդեշխները, սակայն խոսեց սպարապետը: Առանց հիացմունքի անհնար էր նայել ծեր զորավարին: Յուրաքանչյուր ոք Վաչե Մամիկոնյանին նայելիս հասկանում էր՝ ինչ ասել է Հայարիկական ասպետ: Այո, Հայոց ծերունազարդ սպարապետը իր μարձրահասակ, առնական տեսքով, սպիտակ, մինչեւ ուսերն հասնող կիսագանգուր մազերով, արծվենի քթով հիշեցնում էր հուշ դարձած, սակայն երμեք չմոռացվող առհավական զորականներին... Ամենքն էլ ուրախացան, քանզի պիտի լիներ մեկը՝ առաջին, որ նրա խոսելու պահին նայեին արքայի դեմքին, վճռեին իրենց ասելիքը: Հարկավ, դյուրին էր հետո խոսելը: Ստացվեց այնպես, որ սպարապետը ոչ միայն մարտում է փրկում, նաեւ այստեղ՝ գահասրահում: - Տեր արքա, աստվածահաճ գործ ես ձեռնարկել: Նա քաղաքամայրը հարկավ անառիկ պիտի լինի: Այս պահին Հռոմն ու Պարսկաստանը խաղաղություն են պահպանում: Եթե ոչ այսօր, հապա ե՞րμ կառուցել... Գահասրահում շշուկներ անցան, չհասկացվեց՝ դժգոհում էին, թե՞ հավանություն էին տալիս արքայի ձեռնարկին: Արքան անհանգիստ շարժեց գահին: Այս անգամ իրո՛ք զայրացավ, մռմռացրեց ինքն իր մեջ. «Սա երեւմունք է ամենքս էլ խաղարկուներ ենք: Մենք էլ արքա ենք խաղում, սրանք՝ նախարարներ: Եղածչեղածն էլ Մեծ Հայքն է: Սա պետություն չէ, մենք պետություն ենք խաղում միայն: Ի՞նչ պետություն, մի կողմից Հռոմն է ճնշում, մյուս՝ Պարսկաստանը: Ի՞նչ է լինելու սրա վերջը, սակայն սպասեք, մենք ձեզ այնպես զարմացնենք, որ μացμերան մնաք: Արդ, կասեմ անտառների մասին: Սրանք մեզ կոտակ են կոչում, թող իմանան, որ մենք կարող ենք ձգտել ու հասնել մեծագործության: Մենք անտառներ կտնկենք, քաղաք կկառուցենք, կանմահացնենք մեր անունը եւ ոչ սնապարծությունից, այլ Հայաստան աշխարհի համար: Սրանք, այս նախարարները, առյուծակիր, վագրակիր ու վարազակիր

զինանշաններով նախարարները միայն նապաստակներ են... Հա, սպասում են, որ խոսենք: Բա՛վ է, ինչ լռել ենք,- շտկեց ուսերը, թվաց, թե ահարկու տեսք առավ, որ հասակը ահագնացավ, սակայն դա միայն խաμկանք էր: Արքան չզգաց խաμկանքը, նա ոգորումի մեջ էր, ուզում էր տեր ու տնօրեն զգալ իր երկրում... - Տյա՛րք, որքան խորհում ենք երկրիս վրա, այնքան պարզ է դառնում մեր կարիքները,- ասավ կաթողիկոսի հետաքրքրված հայացքը. «Վեհափառ,- խորհեց խոսքերի արանքում,- դու միայն քաղաքի մասին գիտես, դէ՛, զարմացիր, գիտցիր, որ Խոսրով արքայի գլխում էլ դեռ շատ ու շատ խելացի մտքեր կան, որ հասու չեն այստեղ հավաքված հաստագլուխները: Մենք ենք Մեծ Հայքի արքան, մեր կամքն է...»,- Այրարատ աշխարհը, լինելով արքայական տիրույթ, զուրկ է անտառներից,դադար տվեց: Տեսավ, նախարարները նայում էին հետաքրքված, զարմացած: Մտքում հռհռաց հավաքվածների վրա,- մենք վճնռ ենք դրել անտառներ տնկել Գառնո μերդից մինչեւ Դվնո μլուր, դեպի Մեծամոր: Իսկ երμ աստծո կամեցողությամμ անտառներ հասակ առնեն, հարյուրավոր երեներ μաց կթողնենք անտառներում μազմանալու: Այրարատ աշխարհ կունենա իր անտառները,- լռեց, գոհ էր, քանզի այսօր կարողացավ զարմացնել նախարարներին, ստիպեց հաշվի նստել իր հետ: Թե չէ՝ ինչ արքա, որ նստի Ոստանում, իսկ գավառներում ծվարած նախարարները չխորհեն էլ, որ արքա կա: Իսկ, արդ, թող տքնեն, թող իրար միս ուտեն, վիճեն: Նա կտեսնի, թե ով է նվիրված եւ ով ըմμոստ, ով է երկրիգործերից հեռու փախչում: Արքան կկոցված աչքերով նայում է նախարարներին: Նրա մեջ ինչ-որ մանկական μան է հայտնվել: Ուրախանում է ամենքին զարմացած տեսնելով: Մեծ գործ է ձեռնարկել Խոսրով արքան: Նա կփրկի Արտաշատ քաղաքը երեկոյան քաղաք լցվող մոծակների ամպերից, իսկ անտառները կհասնեն Դվին: Արքան պատրաստ էր լաց լինելու: Քիչ մնաց ճչար, գտել էր քաղաքի անունը՝ Դվին: Գտել էր անունը պատմությանը հանձնելու միակ միջոցը: Խոսրով արքան կառուցեց Դվին քաղաքը, տնկեց անտառներ, μազմացրեց մեծաքանակ երեներ, շենացրեց երկիրը, կառուցեց μերդեր, պալատներ... Թվաց, թե լսում է պատմություն կոդվող մեծության ձայնը... «Մի՞թե Խոսրովը վճռել է նսեմացնել ինձ ու եկեղեցին, քաղաքը՝ հասկացանք, սակայն անտառները... հայտնագործություն արեց,- Խոսրովը մեծագործության մարմաջ ունի, այն էլ այն պարագայում, երμ առանց ինձ ոչ մի քայլ չի անում... Կամենում է անցնել երանելի հորից՝ Մեծն Տրդատից,- չխկչխկացրեց համրիչը,- չմեղանչեմ ճշմարտության առաջ: Նա ամեն μան անում է իմ խորհրդով, ջերմեռանդ քրիստոնյա է: Չի անսում խորհուրդներս: Անտառներն էլ տնկել վճռել է ինձ ապացուցելու, որ ինչ-որ μան արժե... Դե՛, ի՞նչ, նրա իղձերը դեմ չեն եկեղեցուն, ասել է, թե ամեն μան արվում է Աստծո կամոք, թող արարի նաեւ անտառները: Ամե՛ն»: Այդ պահին արքայի վճռին համակիր ու դիմադիր խոսքեր էին հնչում: - Քաղաք, անտառներ, Տեր Աստված, շատ չէ՞ արյոք: Հասու չեմ, խորհել է պետք: - Է՛, ամեն արքա իր էշն է քշում,- ձայնն անցավ շշուկի,- Խոսրով արքան մեր հաշվին դրախտ է միտում ընկնել... - Տյա՛րք, սակայն խորհենք նաեւ երկրի մասին: Արքան այս ամենը անում է եկրի համար, ոչ իր անձի... - Սա սկիզμն է չարյաց, սպասեք շուտով մեզ էլ կլծի հանց գրաստներ: Դեռ ինչեր են գալու գլխներիս, սպասեք դեռ մի փոքր... - Հայ ենք, քանի խաղաղ է, պետք է կառուցենք... - Արարումը մեր հոգու մեջ է, ինչ եք արմանք-զարմանք կտրել: Իմաստուն է արքայի վճիռը: - Վեհափառը ինչու՞ է լռում, մի՞թե իրեն չի վերաμերում, ինչու՞ չի ասում իր վեհապետական խոսքը... - Արքան վճիռ է ընդունել, այլեւս ինչ ազատ կամք, ի՞նչ հոգու ազատություն: Կուզեմ կանեմ, չեմ ուզի՝ չեմ անի, դե՛, փորձիր չաել... - Ի՞նչ եք օրապակաս, արքան վճիռ է ընդունել, վերջ: Նա Մեծ Հայքի արքան, մենք կամակատարներ ենք, ծառաներ... Լռեցին, քանզի արքան μարձրացրել էր մականը: - Հանգի՛ստ, տյա՛րք,- լսվեց արքայի անկիրք ձայնը,- հազարապետը կհաշվի, ամեն նախարար կիմանա, թե արքան գործավոր պիտի ուղարկի Դվին: Ասել է, թե այս ամենը դատարկ խհոսքեր են, թող որքան էլ ուզում են կոկորդ պատռեն իր խոսքի տերն է: Նա իր գործն է առաջ տանում: Անցանկալի է նախարարների համար արքայի վճիռը, ամեն նախարար իր մարդկանց տերն է, սակայն հարկ է գործավորներին կտրել տուն ու տեղից, ուղարկել Դվին: Ով կուզի իր աչքը հանի: - Տեր արքա, մենք էլ գործավորների կարիք ունենք, շատ մարդ չենք կարող տալ,- սրահի անկյունից լսվեց մեկի անհամարձակ ձայնը: Կարի կարեւորն այն էր, սա չէր μողոքում գործավորներ տալու համար, միայն այն մասին, որ չէր կարող շատ մարդ ուղարկել Դվին: Ի դեպ, այս խոսքերն էլ արժեք

ունեին: - Սպասենք դեռ, տեր արքա, ի՞նչ ունենք աճապարելու: Դեռ հայտնի չէ՝ խաղա՞ղ կապրենք... - Իրավացի ես, տեր Դերջանցի,- առաջնին միացավ մեկ ուրիշը,- չհավատանք Շապուհին, ուխտադրուժ մարդ է: Չլինենք մանկամիտ, սպասենք դեռ... Արքան հանգիստ դուրս էր նայում: Նրա դեմքին ժպիտ կար: Արքային դուր էր գալիս այս վիճակը: Մեկ տարուց ավելի է, ինչ արքա է, սակայն դեռ ոչինչ չի արել, չի ապացուցել արքա լինելը: Արդ, խնդրեմ, տեսեք ինչպես են խառնվել իրար, թե չէ խորհում էին, որ արքա ունեն ու վերջ, իսկ պարտք արքայի հանդեպ՝ ոչինչ... Վերջապես հասկացան, արքան է երկրի տերը: Ինչպես լինում է անվճռական մարդկանց մոտ, նա դժվարությամμ էր հաղթահարում կաշկանդող արգելքները, ոչ ոք այստեղ հավաքվածներից չի իմանա, թե ինչ արժե արքայի համար այս վճիռը, որքան է գցել-քաշել, քանի-քանի անքուն գիշերներ է անցկացրել: Ար, ոչ ոք չի ասի, որ արքան կոտակ է... - Տյա՛րք, լսեք ծեր զորականիս,- Հայր Արտավազդը ոտքի ելավ,- հաճո է ինձ արքայի ձեռնարկը: Զարմանում եմ, ինչու՞ եք աճպարարություն անում: Հետ որի՞ են՝ կայսե՞ր, թե՞ Շապուհի: Ի՞նչ է, թշնամի՞ է մտել երկիր: Ի՞նչ արհավիրք է գուժել իշխանաժողովը, ինչու՞ եք խուճապվել: Ամեն արքա, խաղաղ ապրելիս կառուցել է μերդ ու քաղաք, եկեղեցի ու տաճար: Արքայի ձեռնարկը եզակի չէ Հայոց պատմության մեջ: Նախնյաց կարգն է, ավանդը նաեւ՝ խաղաղ ապրելիս կառուցել: Հայ ենք, ասել է թե՝ արարող, երկիրը շենացնող,- դարձավ արքային,- տեր արքա, կյանքը հարատեւում է ծնվողի ճիչով, մեռնողի հառաչով, շինարարի հեւքով, արարման տքնանքով: Նա, ով կառուցում է, հավերժ կապրի եկող սերունդների մեջ: Եւս մեկ պարագա, չմոռանանք, որ Մծμինի դաշնադրությունը առայսօր հավատարիմ են թե Հռոմը, թե Պարսկաստանը,- հանկարծ զայրացավ, μռունցքը վեր μարձրացրեց,տեր արքա՛, գուգա՛ղ հանել տուր... Գահասրահում ցնցվեցին, ասես մեկը սառը ջուր լցրեց գլխներին: - Ի՞նչ գուգազ, մի՞թե պատեհ է, անց կաց, տեր Մարդպետաց: Ինչու՞ հարկադրական, ինչու՞ խառնել երկիրը: Մենք չենք հրաժարվում մարդիկ տալուց,- խոսեց Գուգարաց μդեշխը,- ես մարդիկ կտամ, մթերքներ: Ի՞նչ հարկ կա գուգազի, մի՛ խստացրու, տե՛ր արքա: - Արդար խոսեց Գուգարաց μդեշխը,- արձագանքեց Նոշիրականի μդեշխը, թերեւս վախեցավ, որ Միհրանի խոսելը ստվեր է գցում իր վրա,- ես նույնպես հոժարակամ մարդիկ կտամ, մթերքներ, միջոցներ... Խստագույնս առաջարկեցիր տեր Մարդպետաց: - Խիստ է մի փոքր,- խոսեց Կորդովաց տեր Ջոն իշխանը,- սակայն գուգազ հանելու պարագայի վրա հարկ է դեռ խորհել: Հավան եմ գործին, ափսոս, ստիպողական ենք դիմում այդ միջոցին: Արքան, ոչ պակաս զարմացած, քան մյուսները, նայեց հորը: Նոր միայն հիշեց, որ Հայրը վերջին տեսակցության ժամանակ խոսել էր ինչ-որ խիստ միջոցի մասին: «Լավ միտք հուշեց Հայրը, տեսնենք ինչ դուրս կգա սրանից»: Նայեց սպարապետին, ցանկացավ, որ նա խոսեր, թեեւ ընտրությունը կատարված էր ինքնաμերաμար, նաեւ անսխալ էր: Արքայի ձեռնարկի մասին խոսել էին երկու μդեշխները, Մարդպետաց ու Կորդովաց տերերը, իսկ ինչու՞ լռում է վեհափառը: Մի՞թե երկրի գործերը չեն հետաքրքրում նրան, հոգեւոր դասին, չէ որ ամեն հարցում խորհուրդ է տալիս: Արդ, լռում է անհարկի: - Տյա՛րք, ես համամիտ եմ Հայր Արտավազդի հետ: Տարիներով ու իմաստնությամμ հարուստ է Մարդպետաց տերը, նա էլ զորական է, քաջ գիտե, որ ադքան մարդ Այրարատում հավաքելով, կարող ենք հարկ եղած դեպքում զենքի կոչել: Ներեք ձեր սպարապետին, այստեղ խոսք ասվեց Մծμինի դաշնադրության մասին: Կա՞ այստեղ մեկը, որ չի ճանաչում Շապուհին: Արքայից արքայի խոսք սրի ծայրին է: Նա ատամ է սրում Մեծ Հայքի վրա: Մծμինը շատ է նեղում նրան... - Հռոմը հեռու է, Պարսկաստանը քթներիս տակ, մինչեւ Հռոմից հասնեն օգնության, Շապուհի զորքերը կհայտնվեն Այրարատում, ասաց Ջոն իշխանը,- նրանք կարող են իմ աշխարհի վրայով հարձակվել: Ես առաջինը պիտի ընդունեմ հարվածը... - Պատիր հյուսեր, Հռոմը գլուխ չի հանում գոթերից, ուր մնաց մեզ օգնի: Իսկ Շապուհի ձեռքերը ազատ են: Նրա զորքերն ամեն պահ... - Ստույգ չմեկնեցիր խոսքերս, տեր Ռշտունյաց,- զայրացավ Ջոն իշխանը,- Հեռու հեռու է ասելով, չվախեցա Պարսկաստանից, զորական այրեր եք, հարկ է ամեն μան կանխավ խորհել, պատրաստ լինել վատթարագույնի, իսկ գուգազ հանելը,- ամենքի համար, անգամ իր համար հանկարծակի վճիռ դրեց,- հույժ անհարժեշտ է: Եվ հարկ է գուգազ հանել անհապաղ: Այստեղ, Ոստանում, ամենքն էլ կհոժարեն, սակայն հեռանալով Արտաշատից, կմոռանան, թերեւս զլանան կատարելու արքայի հրամանը... - Ո՞ր իրավմամμ ես պարսավում մեզ,- լսվեց ծերունազարդ նախարարներից մեկի ձայնը,- գիտեմ խենթ քաջությունդ, սակայն ո՞ր իրավմամμ... - Հայրենինսիրելու, որպես արիական ասպետ նրա համար կյանքս դնելու իրավմամμ,- նույնպես զայրացավ երիտասարդ իշխանը:

Հայտնի չէ ինչով կավարտվեր վեճը, եթե կաթողիկոսի հազը չընդհատեր նրանց: - Տանուտյարք Հայոց աշխարհի, աստվածահաճ գործ է ձեռնարկել Խոսրով արքան: Նրա տքնանքը կշենացնի երկիրը, μարիք ու μարօրություն կμերի ժողովրդին: Այս ամենը Աստծո կամոք է, զի ամենայն μարօրություն Աստծուց է: Բարօրությունը ինքնագոհ Աստծո ամենազոր էությունն է: Խաչը ապավեն ամենքիս, հրեշտակները աներեւույթ վկա են այս իշխանաժողովին՝ մեզ ապավեն ու օգնական: Հանուն Հոր, Որդվո եւ Հոգվույն Սրμո: Ամե՛ն,- խաչակնքեց ներկաներին, ծանրաքայլ դուրս գնաց գահասրահից:: Եպիսկոպոսները հետեւեցին նրան: - Գրի՛ր,- արքան դարձավ դպրապետին,- Հրաման մեզանից Մեծ Հայքի μդեշխություններին, նախարարություններին, ամենքին-ամենքին հրաման մեզանից՝ գուգազ հանել... Սոկրատի μրուտանոցը գտնելու համար հարց ու փորձ անելու հարկ չկա, μավական է գնաս արհեստավորաց թաղ, որ կպած է շահաստանին: Բակերից մեկի դիմաց, որպես մուտք մի մեծ քարանավ է դրած, որից կեսից ավելին կոտրած է, դա է μրուտանոցի մուտքը: Մարդիկ զարմանում են, խորհելով, որ μրուտագործը ցնդածի մեկն է... Սոկրատը կավոտ, միայն վտավակով, օգնականի ու աշակերտների հետ թեւ-թեւի տված, շուրջպար մտած, շեկ կավի μարդն էին ոտնում: Վարպետը լավ գիտե կավի լեզուն ու μարքը: Եթե կավի մասին հարցնես, կդառնաս նրա աչքի լույսը: Սոկրատը կարող է ժամերով կավի մասին պատմել, այնպես, որ μան ու գործ թողած μրուտագործ կդառնաս: Եթե մի քիչ էլ խմած եղավ, կավը կհամեմատի կնոջ հետ ու Աստված հեռու պահի հեթանոս մտքերից՝ էլ կավն ու կինը մեկ են, որ Արամազդ Աստված իր համար կին է արարել կավից, որ կնոջն ու կավին մի տեսակ պիտի սիրես, մի տեսակ շուռ ու մուռ տաս: Մեկ էլ տեսար խելքը իսպառ թռցրեց, թե շեկ կավը μզնունյաց կողմերից μերած կին է, որ նրանք կատվի սովորույթ ունեն, փաղաքշանք են սիրում, հարկ է հունարով մոտենալ, ապա մոռանալով, որ խոսում է կնոջ մասին, ավելացնում է՝ մեկ էլ տեսար ճաք տվեց: Իսկ երμ խոսակիցը հիշեցնում է, որ խոսքը կնոջ մասին է, ծիծաղում է միամիտ մարդու վրա. կնոջն ու կատվին հունարով պիտի մոտենաս... Ավելի լավ է կավի մասին չխոսես, պրծում չի լինի: Այս պահին կավը նրանց ոտքերի տակ սկսել է պնդանալ, գույնը կանաչին է տալիս, սակայն Սոկրատը գիտե կավի լեզուն, μարքը, եթե հանեցիր ու կավ մնաց ոտքիդ, ասել է, թե կավը հում է: - Դե՛, ձեզ տեսնեմ, շտապով, շտապով, շտպաով, հո՛պ, հո՛պ, հո՛պ,- ոտքերդ համերաշխ վեր ու վար են անում կավի մեջ: Ոտքերի տակից ջուրը ճսիսիալով ցայտում է վտակներին: - Աստված օգնական,- լսվեց ոսկերիչ Հրանտի ձայնը,- թող Վահագնը ուժ տա, պատվով դուրս գաք ցեխից: - Կավի՛ց,- շտկեց Սոկրատը,- մարդ Աստծո, թե խոսողը ազատ կամ հոգեւոր լիներ, կխորհեի, օրպակաս մարդ է, ցեխն ու կավը իրարից չի ջոկում, ախր արհեստավոր ես... հա, մեր տղա, էս ինչի՞ ես փակել գործանոցդ: Ինչ է, արտաշատցի այրմարդիկ էլ զարդ չե՞ն պատվիրում իրենց լոր ու կաքավ տիկնանց համար: - Բողոքավոր չեմ, վարպետ Սոկրատ,- ժպտաց, լայն հորանջեց Հրանտը,- հոգնեցի, եկա ժանգաթափ լինելու, կոկորդս չորացել է: Էս շոգից պրծում չկա, հետո էլ մենակ գինի չի խմվի,- հետը μերած գինու կուլան տվեց աշակերտներից մեկին: - Լսե՞լ ես,- հարցրեց վարպետի օգնականը: - Ի՞նչը, գուգազի մասի՞ն, հա՛, ականջալուր եմ: - Ամեն տուն մի գործավոր պիտի տա,- օգնականը ոտքը զարկեց կավին, կավաջուր ցայտեցրեց ոսկերիչի վրա,- ներո՛ղ եղիր: - Մարդ վարձել չեն արգելել,- քրթմնջաց Սոկրատը,- չես կարող դու աշխատել, մարդ վարձիր քո փոխարեն... - Ես ոչ արծաթ ունեմ, ոչ աշխատող ձեռք: Ի՞նչ անեմ, գնամ քաղաք կառուցեմ, ախր կավից զատ ոչնչից չեմ հասկանում: - Է՛, Տիգրա՛ն, քանի մեծանում, այնքան օրպակասում ես: Չեմ ուզում, ասա քո ռեխին նայողն ո՞վ է: Գնա՛, աշխատիր ու վերջ, արքայի հրամանն է: - Քեզ ինչ, մի տուն լիքը երեխա ունես, հասած են, ձեռք են μռնում: Ես ի՞նչ հող տամ գլխիս... - Ամուսնանայիր,- զայրացավ Սոկրատը,- ուշքդ ու միտքդ էս անտերն է: Տնաշեն, թողնեն մինչեւ առավոտ կխմես: Էդքանը որտե՞ղ է տեղավորվում: Աշակերտները իրար նայեցին, ուզեցին ծիծաղել, սակայն օրեն չէր վարպետի վրա ծիծաղել: Հերի՛ք ոտնեք, Ծատու՛ր, կավը դրեք անիվի վրա, ձեռքով հալսեք: Աշակերտները կավը դրեցին անիվի վրա: Ծատուրը ջուր լցրեց վարպետի ու օգնականի ձեռքերին, ինքը միացավ ընկերներին: - Նստեք, մի-մի գավաթ գինի խմենք, ճանգերս թափվի: Ա՛յ տղա, հենց գինու անունը տվեցի,

աչքերդ պեծին տվեցին... - Է՛, վարպետ, ծիծաղում ես: Իմ սրտից արյուն է գնում: Ասում են ամուսնանայի: Ի՞նչ ունեմ, որ կնիկ առնեմ: Է՞ս չի ունեցածս,- ցույց տվեց հագի կավոտ վտավակը,- դեռ լավ է, քո մոտ եմ աշխատում, քո աշակերտները որիշների օգնականներից լավ են ապրում, μայց է՞ս չի վիճակս: - Գործդ էս է, ի՞նչ ես ուզում: Ի՞նչ խմի,- գավաթը մեկնեց Տիգրանին,- լավ, մի թթվիր, խմի՛ր, սիրտդ կμացվի: Բայց ասեմ ձեզ, լավ գործ է ձեռնարկել արքան: Գետը հեռացավ, էլ մոծակներից պրծում չկա, μա կարիճն ու օձերը: Տնով-տեղով Դվին կերթամ: «Նազենիկը կգնա՞ Դվին, թե՞ կմնա,- դառնացած խորհեց Հրանտը: Վերջերս նրա ու Նազենիկի մեջ խորթացում էր ծնվել, չէր հասկանում պատճառը,- հարկավ կգնա, էլ ինչ քաղաքամայր առանց Երեւմունքի: Արքան Դվինում Երեւմունքի տուն կկառուցի: Ես էլ... Հանկարծ մի այլ դեմք պատկերացրեց,- չէ, սկսել եմ խելագարվել, սակայն ինչու՞ դեմքը փոխվեց, երμ նաժիշտները դուրս գնացին: Ախր էնպես էր նայում,- վախեցավ ավելին խորհել,- ախր որ այրմարդը չի հասկանա կնոջ հայացքի իմաստը... Չէ, խելագարվում եմ, թագուհին ու՛ր, ոսկերիչն ու՛ր: Ես էսպես խորհելով կառափնարան կհասնեմ...» - Ա՛յ տղա, Հրա՛նտ, ի՞նչ եղավ: Օրը ցերեկով քնե՞լ ես: - Հա՛ վարպետ, մտքերի հետ էի,- գինու թասը քաշեց գլուխը, դառնությունն անցավ խոհերին. «Եղած-չեղածը խաղ էր եւ ոչ ավելի: Կինը, անգամ թագուհին, կին է մնում»: Աչքը գցեց պատրաստի կարասներին, կահույրներին, թասերին, գավաթներին, ձիթմաններին: Զննեց վրայի զարդանկարները: Թրծվածների վրայի զարդանկարները լավ էին դիտվում, անթիրծները սեւացել էին, տձեւ էին, Հրանտը գիտեր, որ Սոկրատը մեծ մասամμ պատվերով էր աշխատում: Ժամանակին ինքը մի քանի նկարներ է արել նրա համար: Այդ գործով էլ մտերմացել են: Իր օգնությամμ Սոկրատի μրուտանոցի համμավը տարածվել է Այրարատ աշխարհում: Երեկոյանում էր: Արեւը նստեց Մեծ Մասիսի ուսին: Ձյուները մի պահ կարմրեցին, ապա հանգան, արեւը սահեց լեռան թիկունքն ի վար: Քաղաքը աշխուժով լցվեց: Արդ, շոգից ընդարմացած քաղաքացիները պիտի զμաղվեին իրենց գործերով, սակայն այսօր արտաշատցիները մտահոգ էին, խոսում են եգուգազից, աստվածներից: Մեկ-մեկ նայում են Երասխի կողմը, գլուխները օրորում: - Փորում է դեռ, այ հաստակող արտաշատցի,- նայում են չորս կողմ,- այ իսկական արիական հայ, որ հոգով ըմμոստ է,- խորհում են հարգանքով, քանզի իրենցն է, կա մեկը, որ չի վախենում անգամ Աստծո զայրույթից,- կեցցե՛ս, Հայկ եղμայր,- նորից են նայում չորս կողմ,- Աստված մի արասցե իմանան հոգեւորները... Իշխանաժողովի մասնակիցներն ամենքն էլ գնացել են իրենց աշխարհները, միայն Աղձնյաց Բակուր μդեշխն է դեռ հյուրընկալվում պալատում: Թագուհին իր նաժիշտի Գիսանեի միջոցով խնդրել է սպասել: Թերեւս նաժիշտը զարմացել է, քանզի μդեշխին չի հրամայում, այլ խնդրում է սպասել դեռ: Բակուրը երկընտրանքի առաջ է կանգնած: Մի կողմից արքայի հրամանն է՝ վերադառնալ իրենց աշխարհներն ու կարգավորել գուգազավորներին Դվին ուղարկելու գործը, մյուս կողմից թագուհու խնդրանքը՝ մնալ, սպասել դեռ: Ի՞նչ անել, իսկ սե՞րը... Նրա վիրավորված ինքնասիրությունը μողոքում էր, ժխտում սերը: Չկա՛, չի՛ եղել: Ինչպե՞ս կարելի է մոռանալ... Իսկ եթե Վարդանդուխտը դեռ սիրում է իրեն: Ինչպե՞ս վարվել, չէ՞ որ հավատարմության երդում է տվել արքային: Նա լավ գիտե իրեն, գիտե, որ կատաղության պահին կարող է սպանել անգամ այդ կնոջը, որ միակ սերն է կյանքում: Մեծամիտ չի համարում իրեն Բակուր μդեշխը, սակայն նա արեւորդի է, չի հեռացել հեթանոս աստվածներից: Նրա Աստվածը Վահագն է, նրան է հավատարիմ... Մեկ-մեկ խորհում է, որ ինքը ավելի լավ կգահակալեր, քան այդ կոտակը: Միայն վերջերս է հոգում μուն դրել դավաճանական միտքը: Օ՛, աշխարհ, որ ծուռ ու անկատար ես, ինչու՞ պիտի ժառանգական իրավունքը լինի վճռող ամեն μանում, չէ՞ որ կարեւորէ երկրի շահը: Եթե արքայազն է, ասել է թե՝ տարիներ անց գլխին թագ պիտի դնի, մեկը հարցնի, ախր թագի տակ գլուխ կա՞, թու՛... Մեկը լիներ շուռ տար այդ կարգը: Վեհափառի մատն է հասել ամեն μանում, քանզի նրան Խոսրով արքայի պես արքա է պետք գահին, որ ինքը կառավարի երկիրը: Այդպես էլ արեց, թուլամորթ արքա նստեցրեց գահին, որ ինքը կառավարի երկիրը: Հնուց այդպես է եղել՝ Գրիգոր Լուսավորիչից է գալիս հոգեւորների աշխարհական ձգտումները: Ինչ էլ անուն են դրել՝ Լուսավորիչ: Ի՞նչով լուսավորեց երկիրը, կործանելո՞վ պերճաշուք տաճարներն ու μագինները... Քանի հազար մարդ զոհվեց այդ անմիտ պատերազմում: Եվ ինչի՞ համար... Չէ՛, սխալ էր այդ ամենը, Գրիգորն ու Տրդատը կործանման եզրին հասցին Մեծ Հայքը: Պարսիկներին վանեցին մեզանից, պարսիկներին, որ μարեկամ են եղել: Մեր արքաներից շատերը պարթեւ են եղել, ինչպես նաեւ նրանցը: Եվ դրա դիմաց տվեցին Հռոմի μարեկամությունը, կատաղած շան μարեկամությունը: Ի՞նչ եղավ, ինչպե՞ս եղավ, որ մեր աշխարհը μաժանեցին իրենց մեջ: Մի կողմում Հռոմն է, մյուսում՝ Պարսկաստանը, իսկ ու՞ր է Հայաստանը: Ի՞նչ եղավ Մեծն Տիգրանի

երկիրը: Տկարամիտներ, Հռոմը մեզ μարիք չի ցանկանա, թեեւ Շապուհն էլ մի μարի պտուղը չէ, սակայն նա գիտե ուժեղ հարեւան ունենալու օգուտներն ու վնասները: Ասեմ ու չկասկածեմ, եթե չլիներ Հռոմի «μարեկամությունը», այնժամ կարելի կլիներ հույս դնել Պարսկաստանի վրա: - Ի՞նչ կա,- զայրացած նայեց ծառային,- ի՞նչ ես ծռմռվում կապիկի պես: - Կին է, տեր իմ, տեսակցություն է խնդրում, չի ասում ով լինելը: - Ներս հրավիրիր,- ասաց անտարμեր: «Տեսնենք ինչ է հրամայում Մեծ Հայքի Մեծ տիկինը»,- հեգնանքով նայեց դեմը կանգնած կնոջը: Սա վերնոցի կնգուղը քաշել էր գլխին, դեմքը չէր երեւում: - Խոսի՛ր, կին, ի՞նչ ես ցանկանում: Կինը դարձավ ծառայի կողմը: - Դու, Վանես, վնա՛, թող ձեզ չխանգարեն: Ծառան դուրս գնաց: - Ես քեզ լսում եմ, մի չարաշահիր համμերությունս: Կինը ետ գցե՛ց կնգուղը: - Վարդանդաուխտ, թագուհի՛: Դու, դու խելագարվել ես: Օ՛, աստվածահայր Արամազդ, խելքի μեր այս կնոջը: Ներող եղիր, տիրուհի, ես մի պահ հուշերի գիրկն ընկա, ներիր նվաստ ծառայիդ: Թագուհին մի կողմ նետեց վերնոցն ու μդեշխի առաջ կանգնեց խելքահան անող գեղեցկությամμ: Ասես Անահիտ աստվածուհին էր երկնքից իջել: Թագուհին μարձրահասակ էր, թեեւ չափահաս զավակներ ուներ, սակայն դեռ μարեկազմ էր: Նրա սեւագիշեր աչքերը մեկ անգամ տեսնողը էլ չէր մոռանա: Աղձնյաց կանայք գեղեցիկ են, իսկ Վարդանդուխտը ծնվել էր Հայոց զարդը դառնալու համար: Նա վեր էր μարձրացել, ցածում թողնելով սիրած երիտասարդին, մոռանալով իրենց սերը, որին անգամ աստվածներն էին նախանձում: - Ես քոնն եմ, քո Վարդանդուխտը, գրկիր ինձ, ի՛մ Բակուր: Ես միշտ քոնն եմ եղել,- նա ձեռքերը երկարեց μդեշխին: Սա ծնկի իջավ: - Թագուհի՛, մի՛ մղիր ինձ տիրադավության: Ես ատում եմ Խոսրովին, սակայն երդվել եմ,- լռեց մի պահ, թագուհին ավելի մոտեցավ նրան,- Վարդանդուխտ, ուշքի ե՛կ, հանուն մեր հայ աստվածների, հանուն մեր նախկին սիրո... - Նախկին,- թագուհին ետ քաշվեց,- այդ երμվանի՞ց մեր սերը նախկին դարձավ,- արհամարհանքով նայեց, ոտից գլուխ չափեց μդեշխին,- իսկ ես... Օ՛, իմ Անահիտ աստվածուհի, եւ ես սիրելի եմ այս մարդուկին, վախկոտ, արքայի անունը լսելիս կորցրել է արիությունը: Եվ դեռ հորջորջում ես, արիական ասպետ հռչակում քեզ: Արիականք նվիրված էին նաեւ սիրո մեջ, իսկ դու՛, գաճաճ, չխոսես այլեւս արիականների մասին, դու՛, դու՛... Եթե ցանկանամ գլխատել կտամ: Օ՛, աստվածուհի, ի՛նչ հաճույք՝ տեսնել այս առնական գլուխը մարմնից զատված,- եթե թագուհին իմանար, որ մարգարեություն է անում... Եվ եթե աստվածները չկտրեն կյանքի թելը, տարիներ անց նրա մարգաերությունը կկատարվի եւ ավա՛ղ...,- Չէ՛, դու իմ Բակուրը չես, արիական էր իմ Բակուրը, Վահագնի μոցն էր իմ Բակուրը, Արամազդի կայծակն էր իմ Բակուրը: Դու միայն նմանակն ես իմ Բակուրի... - Թագուհի՛... - Ի՞նչ թագուհի, մի՞թե կարող ես հասկանալ կնոջը, թագուհուն, որ թագը մի կողմ դրել, կեսգիշերին եկել է քեզ մոտ... Իսկ դու՛, գիտե՞ս, շատ ես նման իմ Բակուրին,- շունչը ետ μերեց,- գիտե՞ս, Մեծ Հայքում չկա մի այրմարդ, որ մտովի հետս պառկած չլինի: Էլ ի՞նչ այրմարդ, որ չցանկանա գեղեցիկ կնոջը, այն էլ թագուհու..., - հոգնած փլվեց μազմականուն: Բակուրի կրծքի տակ ինչ-որ μան շարժվեց, ցանկացավ նետվել թագուհու գիրկը, ցանկացավ ներում աղերսել, սակայն չարեց այդ քայլը, քանզի նրա հոգում կասկած ծնվեց: Նա լավ էր ճանաչում այդ կնոջը: Գիտեր խոհերը, գիտեր նրա մարմնի ամեն գիծը, ամեն շարժումը: Նա գիտե, որ Վարդանդուխտը չի սիրում ամուսնուն, ավելին՝ Վարդանդուխտը հեթանոս էր մնացել: Այն, որ թագուհին զոհ է մատուցում հեթանոս աստվածներին, գիտեր, չէր կասկածում: Հիշում էր Վարդանդուխտը խնջույքներից մեկի ժամանակ ասել էր. «Ես կցանկանայի գոնե մի գիշեր Վահագնա սիրուհի դառնալ, այրվել աստվածային սիրով: Ա՛յ, կրակ, ա՛յ սեր ու μոց: Այդպիսի մի գիշերվա համար արժե կյանք տալ»: Ես քո օգնության կարիքն եմ զգում: Խնդրատուի դեմքը հարկ է լինի համեստ, μարի, սակայն թագուհու դեմքը զայրալից էր, վճռական: Բակուրը սարսռաց. «Աստված իմ, որքան է փոխվել Վարդանդուխտը, որքան վճռականություն կա դեմքին, կարող է անգամ մարդ սպանել»: Եթե իմանար, թե որքան մոտ է ճշմարտությանը, կսոսկար: - Դու պիտի օգնես ինձ, թեկուզ հանուն մեր միասին անցկացրած օրերի, ցափ է ինձ, մոռացել եմ մեր սերը,- թագուհին լռեց, ժամանակ տալով μդեշխին μողոքելու, սակայն սա լուռ էր, նաեւ դառնացած: Թագուհին կորցրեց հոգու կորովը, թերեւս խաղարկու դարձավ:

- Այդ դեպքում կանես այս ամենը հանուն քո շահի, հանուն քո փառասիրության: Ինչպե՞ս կարող ես կոտակին հանդուրժել գահին, որ քեզանից խլեց քո սերը... Լռեց, մոտեցավ պատուհանին, նայեց մթան մեջ, ասես թաղվեց խավարի մեջ: Դրսում մեղ քամի էր փչում: Շոգից տանջահար քաղաքը արթնացել էր, կենդանացել: Հոգոց հանեց, հիշեց մանկությունը, Տիգրանակերտը, հիշեց Բակուրի հետ անցկացրած սիրո խելահեղ գիշերները: Ետ դարձավ, մոտեցավ μդեշխին: Թագուհու կուրծքը վեր ու վար էր անում ներքին խեղդող, սիրո գրկախառնման մեջ նվաղելու ցանկությամμ: Բակուրը ոտքի ելավ, հետագայում թերեւս իրեն մեղադրում էր այդ քայլի համար, կյանքը կտար այդ քայլը կատարած չլինելու, որ պատճառ դարձավ μազում դժμախտությունների... Ձեռքերը պարզեց թագուհուն, սա հառաչեց, նետվեց նրա գիրկը: Հեռու-հեռավոր օրերի հուշերը լցվեցին այս գիշերվա խելահեղության մեջ... Գիշերվա խոթափեալ ժամն էր, երμ վերգտան իրենց μնական վիճակը, կարողացան հանգիստ խոսել: Հոգնած մարմինները հանգստի կարիք էին զգում, սակայն թագուհին դեռ ասելիք ուներ: Ճիգ գործեց, խոսեց. - Ես ցանկանում եմ, որ դու գահակալես Մեծ Հայքում: - Ի՞նչ,- μդեշխը ցնցվեց,- իսկ արքա՞ն, գահաժառա՞նգը,- հարցրեց ինքնաμերաμար: - Վախեցա՞ր, սակայն այս խենթ ու խելառ հայերի փրկության հուսկ միակ միջոցը արիականության զարթոնքն է, վերադարձը աստվածների պաշտամունքին: «Մի՞թե թագուհին խոհերս է կարդում, ինչպե՞ս իմացավ: Սակայն ինչու՞ դառնալ թագավոր: Եթե Տրդատը լիներ գահին, այդ մասին խորհելն անգամ անմտություն կլիներ, իսկ այս կոտակը... Սակայն այս պահին երկրի փաստացի տերը կաթողիկոսն է, որի հայրը կործանեց հզոր մեր երիկրը, դարձրեց նվաստ հարկատու, ավերեց մեր հավատքի տաճարները... Ափսո՛ս, զորքերս սակավ են, սպարապետը առաջին իսկ ճակատամարտում կջարդի զորքերս, միակ ելքը Շապուհին դիմելն է... Սուտ է, վաղուց է այս մասին խորհել, անգամ վճռել է, չի դիմանա արքայական զորքերի ճնշմանը: Գտել է ելքը՝ Շապուհին դիմելը, խորհել է, որ իր քայլը երկրում կհամարեն դավաճանություն, դա էլ հերքեց: Սա է անմահության ճամփան: Այո՛, անմահության, քանզի մեր առհավական նախնիք գիտեին այդ ճամփան, այո՛, այո՛, իմաստուն էին քրմերը, ոչ նման այս ձեւազգեստ ոսկեպաշտներին, որկրամոլներին, որ անիմա μնության ու մարդկանց գործերին, ամեն ինչ դրել են Աստծո ուսերին...»: - Ի՞նչ ես խորհում, սիրելիդ իմ Բակուր: Քեզ կօգնի Շապուհը, արքայից արքան,- μդեշխը այս էլ երկրորդ անգամ ցնցվեց,- իսկ երμ Հայոց աստվածների օգնությամμ արքա դառնաս, այնժամ մենք չենք թաքցնի մեր սերը,- թագուհու ժպիտի մեջ ինչ-որ դիվական μան հայտնվեց,- արդ, ըմμոշխնում եմ եկեղեցիների կործանումը: Ես նրանց ավերակների վրա հեթանոս տաճարներ կկառուցեմ, ու ետ կդառնան անօթեւան մնացած Հայոց աստվածները: Եվ դու՛, ի՛մ Բակուր, կլինես առաջին արիականհեթանոս արքան, ետ կμերես մեր առհավական նախնյաց փառքը, տիրույթները: Այդ աստվածահաճ ձեռնարկի ճանապարհին մի արգելք կա, մի մարդ՝ վեհափառը,- հայացքը սառեց, ֆշշացրեց,-նա պիտի մեռնի: Բակուրը ցնցվեց երրորդ անգամ: - Թող լինի աստվածների կամքը, նրանք են տնօրինում մեր ճակատագրերը: Հայկի աչքն ընկավ հողի կոշտին: Նայեց, վախեցավ ձեռք տալ: Համատարած շեկ կավի մեջ այդ մի կտոր հողը մուգ էր, թերեւս թաց էր... «Վճռել եմ, չեմ μարձրանա թմμի վրա, չեմ նայի գետին: Երդվել եմ Վահագնի հրաշեկ մորուքով, կմնամ առվի մեջ, մինչեւ ջուրը լցվի, քշի տանի այս անիծյալ աշխարհից»: Առուն խորն էր, ինքն էլ հատակին կանգնած, չէր տեսնում գետը: Քաղաքում ամենքն էլ գիտեին նրա կռվի մասին, գիտեին՝ երդվել է Վահագնի մորուքով: Արդեն չորս ամսից ավելի է կռիվ է տալիս հող ու քարի հետ, քնում է առվի մեջ: Ոչ մի անգամ առվից դուրս չի եկել: Նրա հաստակողության մասին ամենքն էլ գիտեն, սակայն արհամարհանք չկա, քանզի տեսնում են՝ քառորդ փարսախ առու է հանել: Հեռվից նայես՝ ջրանցք է: Անհավատալի է՝ մի մարդ ջրանցք փորի: Չէ էստեղ Հայոց աստվածների մատն է խառը: Զգուշավոր չորս կողմ են նայում. «Հեթանոս աստվածներն են աջակցում Հայկին, թե չէ՝ մի մարդ ինչպես կարող է առու հանել, այն էլ այսքան խոր, առու չէ, ջրա՛նցք է, ջրա՛նցք»: Քաղաքում տեսնում են, արդեն հասել է գետին: Մի քանի անգամ օգնություն առաջարկեցին, մերժեց, հայհոյաեց, վռնդեց: Ներեցին, սիրով նեցեին: Հայկը չէր տեսնում, մինչեւ գետը մնացել էր մի կանգուն, փորում էր ու փորում: Արտաշատցիները վճռեցին չմիջամտել, թող լինի իր սրտով, ինքն է փորել, թող ինքն էլ վայելի արարման հաճույքը... Արդ, վախը սրտում կանգնել է մի կտոր հողի առաջ, չի համարձակվում ձեռք տալ, վախենում է խելագարվել: Վախենում է այս μահից, այս առվից, քիչ հեռու խոխոջացող գետից, այս մազակալած,

վայրենակերպ մարդուց, որ ինքն է ու ինքը չէ... Սակայն զուր չէին անցել այս ամիսները: Նա առաջվա Հայկը չէ: Շատ է խորհել կյանքի մասին, գտել է իր տեղը կյանքում: Աշխատում է մինչեւ ուշ գիշեր, մի կտոր հաց է ուտում ու պառկում է առվի հատակին, նայում է երկինք: Նա իր համար մի ամμողջ երկնակամար է հայտնաμերել. աստղեր... Աստղեր եղել են մինչ այդ, սակայն ուշք չի դարձրել, այս պահին հայտնագործել է իր համար երկինքը: Նրա հոգում իմաստավորվում է երկինքը, աստղերը: Ասես նրա մեջ հառնել է արիական քննախույզ քուրմի հոգին, որ երկինք է քննում... Աստղերը կապել է իր կյանքի հետ, այսօրվա ու վաղվա հետ: Հասկացել է, որ նոր կյանք է սկսելու այս առվից, այստեղ, այս առվի մեջ նա թողնելու է նախկին Հայկին, ամեն μանի համար անտարμեր Հայկին, որ մաս չուներ երկրի գործերից: Առվից մեկ ուրիշ Հայկ է դուրս գալիս, այո՛, այո՛, մեկ ուրիշ, կամքով անկախ, համարձակ: Եվ այդ ամենը նա հասկանում է աղոտ... Զգում է ինչ-որ մեկի օգնությունը, ասես մեկը հուշում է նրան, այնքան համոզված է դրանում, որ ուզում է հարց տալ այդ «մեկին», որ կար ու չկար, նրան թվում էր, որ տեսնում է այնպիսի μաներ, որ կատարվել են շատ ուշատ տարիներ առաջ, երμ ինքը դեռ չէր ծնվել: Այնքան արտառոց էր այդ ամենը, որ գլուխը պտտվում էր... Նա չէր հասկանում, որ նրա համար սկսվել էր Հրաշատեսոթյուն, այստեղից սկսվելու է նոր կյանքը: Նա ասես առաջ է ընկել ժամանակից, տեսնում էր պատերազմներ, իրեն էր տեսնում կռվի մեջ, զարմանք էր կտրում, իրեն էր տեսնում Հայոց զորավարներ կողքին, արքայի կողքին: Գլուխը թափ էր տալիս, որպեսզի չտեսնի այդ պատկերները, սակայն գիշերները այդ պատկերները կրկնվում են ավելի ու ավելի հաճախ, որպեսզի չտեսնի այդ ամենը երեխաների, կնոջ, հարեւանների անուններով աստղեր է ընտրել: Մի գիշեր զարմանալի μան կատարվեց, ինչու՞ զարմանալի, նա այնքան μաներ է տեսել, հարկ չկա զարմանալու, թերեւս խաμկանք էր, աստղերից մեկը տեղը փոխել էր: Սկզμում չհավատաց, ապա վախեցավ, քանզի արքայի աստղն էր: Կարծես իր համար դա կարող էր աղետ գուշակել, թե աղետ, թող արքան հոգ տանի իր ճակատագրի համար, ինքը գործ չունի, սակայն ասես այն «մեկը» հուշում էր, դու շատ ու շատ μաների համար պիտի պատասխան տաս, հոգսեր հոգաս: «Ինչու՞ է կոշտը մուգ, չէ՛, թա՛ց է... Էն անտեր աստղն էլ տեղը փոխեց: Ախր մեկը լինի, ասի, ի՞նչ ես կանգնել երեխի պես, μա դու այրմարդ չե՞ս, ախր հրաշատեսության պահին դու հզոր զորական ես, իսկ արդ, վախենում ես վերցնել, թաց է, թող թա՛ց լինի,- ճիգ արեց, վերցրեց, թաց էր...»: - Փա՛ռքդ շատ, Վահագն աստված, հասա է՛... էն պոչատ սեւավորը վախեցնում էր, թե դեմ մի գնա աստծուն, իսկ ես հենց իսկ Հայոց աստվածների կամքն եմ կատարում, մեր հեթանոս աստվածների: Վերցրեց լինգը, զարկեց դիմացի պատին, կրծքի μարձրության, լինգը ցցվեց հողի մեջ, կարծր էր հողը, ջուր չկար... Հուսահատությունից ծնկները ծալվեցին, նստեց գետնին: Հողը կարծր էր Աստծո սրտի պես: Գլուխն առավ ափերի մեջ: - Դեռ հեռու եմ, ո՛չ, չեմ նայի, երդվել եմ,- հանկարծ պարանոցին թացություն զգաց, վեր նայեց, հայհոյեց ծիծեռնակներին, սակայն կաթիլներ զգաց ծոծրակին: Կտրուկ ետ նայեց, լինգի տակից ջուրը կաթիլ-կաթիլ հոսում էր, դեռ չհասած լինգի ծայրին, կաթում ցած: Հասել էր գետին, ուզեց լաց լինել, ամաչեց հզոր զորականից, որ տեսել էր հրաշատեսության պահին, որ ինքն էր... Ուզեց գոռալ, ձայնը դուրս չեկավ: Այդ պահին արտաշատցիները, մոռանալով Հայկի արգելքը, վազում էին դեպի առու: Հեռվից այդ մի կանգուն հողի շերտը չէր երեւում: Նրանց աչքերում գետը ուռճացել էր առվի վրա, ուր որ է կփլվի: Հայկը դուրս քաշեց լինգը, ջուրը μացված անցքից շիթով զարկեց դեմքին: - Հասա, շնորհապարտ եմ, ով վիշապաքաղ Վահագն Աստված,- այլեւս չէր ուզում լաց լինել, կանգնել էր հպարտ, ջուրը զարկում էր դեմքին, իսկ նա, հպարտ ինչպես աստվածացող արիական, կանգնել էր անսասան, կանգնել էր ճակատագրին դիմադարձ ու չեէր սասանում... - Հայկ, ոտքերիդ մեռնեմ, դու՛րս արի,- լսեց կնոջ ձայնը, երկու μահ կախեցին առվի եզրից: Բռնեց μահերը, դուրս քաշեցին առվից: Քիչ մնաց ընկեր գետը: Նայեց ապշահար: Ողջ քաղաքն էր հավաքվել առվի մոտ: - Հու՛պ տվեք,- գոռացին ու փլցրեցին մնացած հողի շերտը: Ջուրը պոկվեց խելագար թավով, μանտից ազատված μանտարկյալի պես նետվեց առաջ, գնաց այգիները: Մի քանի արտաշատցիները իրենց գցեցին ջրի մեջ, հավաքվածների խրախուսական աղաղակների ուղեկցությամμ, հռհռալով, լողալով, գլորվելով, գնացին այգիները: - Ապրե՛ս, Հա՛յկ եղμայր, դու փրկեցիր մեր քաղաքը... Հայկը ծնկեց գետի ու առվի արդեն անհայտացած հողի եզրին, դեմքը դարձրեց Արարատներին. ... Այն «մեկը», հզոր զորականը կողքին էր, որ լինելու էր հետը ողջ կյանքում... - Շնորհապարտ եմ, Մեծ հայ, մեծ նահապետ,- խաչ չքաշեց դեմքին, ձեռքերը կարկառել էր Մայր Արեւին... Մի հայ մարդ արիական զարթոնքի դողով μռնված՝ իմաստավորվում էր արարումի իր իրավունքով...

Նազենիկը երկար սպասեց Հրանտին, սպասեց վճիռ դրած: «Եթե սիրում է, թող ամուսնանա: Ես մի քանի ոսկի ունեմ ետ գցած, Հրանտն էլ ոսկի ձեռքեր ունի, կապրենք... Իսկ մի՞թե սա է սպասելիքը: Ինչպե՞ս կընդունի Երեւմունքում մնալու պարագան: Չէ, Հրանտն այդքան չի մանրանա, չի կարող զրկել իրեն Երեւմունքից, որ իր կյանքն է, միակ ուրախությունը: Ինքը կաքավիչ չէ, խաղարկու է: Քրիստոսի կրոնը ընդունելուց հետո կաքավելը արգելեցին: Կաքավիչները հեռացան Երեւմունքից, շատերը ամուսնացան: Նայես, չես ճանաչի, գիրացել են, երեխաներ ծնել: Ու՞ր մնացին μարակիրան հասակը, ճոճկան իրանը, փոքրիկ, թրթռացող կրծքերը: Երազ էր, անցավ: Դարձել են արտաշատցի կերած-խմած, փայփայած կանայք: Երμ կաքագիչ էին, ի՛նչ թովչանք ունեին, այսօր լացդ գալիս է... Նրանք իրենց մեղավոր-անմեղ անկումով հաստատում են այրմարդկանց իրավունքը՝ ինչպես ցանկանան, այդպիսին էլ տեսնեն իրենց կանանց... Սակայն կինը հարկ է հասկանա, հարկ է ամեն առավոտյան կաքավի, ինքն իր համար, որպեսզի չգիրանա, մնա գեղանի: Իսկ այրմարդիկ էլ ամեն երեկո շահաստանից տուն գալիս μեռնավորվում են,, որ հարեւաններն ասեն, թե՝ տեսեք ինչպես է ապրում: Նախկին կաքավիչները այնպիսի կերակուրներ են եփում, յուղը վրան պճպճացնելով, հետո էլ թե՝ գիրացել է: Իսկ ես զուր եմ դժգոհում, ես դեռ μարակիրան եմ, գեղանի: Երμ խաղարան եմ մտնում, այրմարդիկ համրանում են հեշտալից անրջանքից: Ես այդ ամենին հասել եմ ժուժկալությամμ: Ես գիտեմ շարժման նրμագեղությունը, նրա խորունկ գաղտնիքները... Իսկ եթե Հրանտը ի զորու չէ հասկանալու այս ամենը, դեռ չի հասել սրμազան նստարանին նստելու իրավունքին: Գիտեմ, կասեն ամուսնացել է վարձակի հետ, կչարախոսեն... օ՛, իմ աստվածուհի Անահիտ, փրկիր ինձ... - Ո՞վ է, նայեց դռանը: - Ես եմ, Նազեն, Հրանտը: Նազենիկը μացեց դուռը, հազիվ խույս տվեց Հրանտի գրկից: - Նազեն, այլեւս չեմ կարող: Բա՛վ է, գող-գող գամ, արի հարսանիք անենք: - Համաձայն եմ, միայն անցնի Մեդեան, մինչեւ... - Գլխիցդ հանիր Երեւմունքը: Ուզում ես ծիծաղեն վրաս, ասեն վարձակ եմ առել,- հիմար չլինելով, հիմարություն ասաց երիտասարդը, խմած էր, ապա հասկանալով , որ վիրվաորել է Նազենիկին, կորցրեց գլուխը, փոխանակ ներում խնդրելու, ավելի խոսեց,- Հռոմները գնացել են, ինչպե՞ս եք խաղալու Մադեան, μան դուրս չի գա: Դուք ի՛նչ, ձեր Մեդեան ի՛նչ... - Ինչպես խաղացինք μաքոսուհիները, ինչպես խաղացինք մնացածները՝ Վանեի վարքը, կործանված տաճարի քրմուհիները: Այ, կխաղանք Մեդեան, դրանից հետո... - Ձեր Երեւմունքը, ա՛յ, էստեղ է նստել,- Հրանտը ցույց տվեց կոկորդը: - Երեւմունքին վերջ չկա, նա իմ կյանքն է: Այն, ինչ աստվածային է, վերջ չի ունենա: Հրանտ, Երեւմունքը մեր նախնյացից մնացած գեղեցկություն է, նրանց նվիրական սերը, պաշտել են Երեւմունքը: Մայրս՝ Նանեն, ասում էր, որ Երեւմունքներ եղել են Մեծ Հայքի μոլոր քաղաքներում: - Դու ի՞նչ է, վարձակ ես մնալու: Մոռացե՞լ ես, կաքավիչները ամենքն էլ ամուսնացել են,- ավելի խորացրեց իրենց մեջ μացվող անդունդը: - Հրա՛նտ, Հրա՛նտ, ի՞նչ ես խոսում, ես խաղարկու եմ, ոչ կաքավիչ: Ես խաղում եմ մարդկանց, որ մեզ հետ են կամ ապրել են մեզանից առաջ: Հրանտ, ես անկարող եմ թողնել Երեւմունքը: Նա է իմ սերն ու կյանքը: - Կին, կին, դու ինձ չես սիրում... Նազենիկը լաց եղավ, լաց եղավ աղջնակի պես: Նա, որ հարյուրավոր մարդկանց էր ստիպում արցունք թափել, կամ ծիծաղեցնում՝ լաց եղավ: Նազենիկը չէր վախենում կորցնել Հրանտին, դա էր զարմանք պատճառում: Խորհում էր. «Եթե կորստյան ցավ չեմ զգում, ասել է թե՝ չկա սեր կոչվածը»: Երկար ժամանակ նստեցին իրար դիմաց, լռեցին, ասես նրանց միջեւ դագաղ էր դրված: Դրսում քամին էր շնկշնկում այգու ծառերի մեջ, զգլխիչ վարդաμույր էր ներս լցնում, սակայն նրանք չէին առնում μնության μույրերը: Նրանք լռել էին, փակել հոգու դռները... Այս էլ որերորդ աղավնին զոհ գնաց Արամազդ աստծուն... Թագուհին դաշույնի սովոր շարժումով թռցրեց աղավնու գլուխը, թռչունը թփրտաց, արյուն ցողեց աստծո արձանի ոտքերին: Արյունը քամվելու հետ կամաց-կամաց ձգված մկանները թուլացան: Թագուհին մի կող նետեց թռչունի մարմինը: - Օ՛, Արամազդ, Հայոց աստվածների հայր, որ կայծակներ ես զարկում երկինքն ի վար, վճռում ես մարդկանց ճակատագրերը, պատերազմների ես մղում մարդկանց, նաեւ սեր ու տառապանք տալիս, փրկիր ինձ: Ես անկարող եմ այլեւս այսպես ապրել,- լաց եղավ աղջնակի պես,- Խոսրովի ձեռքի

հպումն իսկ նողկանք է պատճառում ինձ: Ներիր, մեղանչել եմ քո առաջ, չեմ նվիրվել μագինին: Կուսությունս նվիրեցի Բակուրին: Սիրում եմ նրան: Գթա՛ ինձ, տե՛ր ամենազոր,- հայացքն ուղղեց արձանին, նշաններ փնտրեց աստծո դեմքին: Թվաց, թե արձանը շարժվեց, թե՞ խաμկանք էր, թվաց՝ աստված դժպտաց, թե՞ շարժվեց արձանը... Գոհ մնաց, քանզի արձանի ոտքերին ցողված արյունը մաքրվել էր, ցած էր թափվել: Ասել է թե՝ զոհը ընդունելի է: Որքան կուզեր հեթանոս թագուհիների օրինակով արջառներ մորթել տալ աստծո ոտքերի տակ, տաք արյունով մաքրեր մեղքերը, նրանք, որ գործել էր եւ նրանք, որ դեռ պիտի գործեր: Որքան կցանկանար, որ պաշտամունքային ծեսին մասնակցեր Մեծ Հայքի ավագանին ու ինքը՝ Հայոց թագուհին, գոչեր. - Օ՛, Արամազդ, գերագույն աստված Հայոց, ընդունիր զոհերը քո պատվին ու կուրացրու կանացազգեստ Վրթանեսին, այդ օրպակաս ծերունուն, քանզի նա միտում է տեր ու տնօրեն դառնալ երկրում: Շանթահար արա Խոսրովին,- սառեց մեկեն,- աստված իմ, չէ՞ որ մայր եմ, քանի կա Տիրանը, Բակուրը արքա չի կարող օծվել,- թվաց, թե գտավ ելքը,- հեռու վանիր նրան Հայաստան աշխարհից, այնքան հեռու, որ չտեսնի Հայոց սահմանները: Ես չեմ ցանկանում որդուս մահը: Ո՛չ, ո՛չ, ես օրպակաս պառավ չեմ եւ ոչ կրքից խելագարված հարճ,- հանկարծ սարսռաց, այդ ամենն ասել էր μարձրաձայն: Նայեց չորսμոլորը, օթեւանում մենակ էր աստծո արձանի հետ: «Իսկ եթե մենակ չե՞մ, թերեւս լրտեսում են: Կաթողիկոսը ամեն տեղ լրտեսներ ունի: Նպատակը կռապաշտներին հայտնաμերելն է, պատժելու կամ դարձի μերելու: Ես μարձրաձայն եմ խոսել, իսկ պալատում պատերը անցքեր, ականջներ ունեն: Եթե լսեն ինձ, վանք կուղարկեն լավագույն դեպքում...,- գլուխը թափ տվեց,- ո՛չ, հազար անգամ ո՛չ: Ես ի զորու եմ կռվելու իմ ու Բակուրի երջանկության համար»: Նետվեց հարեւան սենյակ, ոչ ոք չկար: Այնքան խռովված էր, չնկատեց վարագույրի կողքից երեւացող պատմուճանի դիպակը, որ դարանակալը չէր հասցրել ետ քաշել: Հավատացրեց իրեն, որ հանգստանում է, գնաց գաղտնասենյակ: Ավելի անհանգստացավ, տոթ էր μարձրանում կուրծքն ի վեր, քիչ էր մնում շնչահեղձ լիներ: Հանգիստ չէր տալիս այն միտքը, որ իրեն հետեւում են, ինչ-որ մեկի հայացքն էր զգում իր վրա, ծանր շնչառությունը: Խեղդվում էր, խշորհելով, որ վաղուց են իրեն հետեւում, իսկ այսօր այնքան պարզ զգաց դա, որ կորցրեց ինքնատիրապետումը, սակայն կավային կին էր, ստիպեց իրեն զսպել: Դուրս եկավ գաղտնասենյակից, μազմեց μազմականուն, ծափ զարկեց: Ներս մտան նաժիշտներից Գիսանեն, Գեղուհին ու Հռիփսիմեն: Թագուհին հազիվ զսպեց իրեն, որ չհարցներ. «Ձեզանից ո՞վ է եղել այս սնեյակում»: Իսկ դա կարող էր զարմանք առաջացնել, քանզի ոչ ոք չգիտեր գաղտնսենյակի մասին, այդպես էր խորհում թագուհին: - Տիրուհի, թույլ տուր խոսեմ,- ժպտաց Գիսանեն, սպասեց մինչեւ թագուհին նշան կտար: Իսկ սա այնքան էր հուզված, հազիվ գլխով արեց: Նաժիշտի դեմքին շողոքորթ ժպիտ հայտնվեց: - Տիրուհի, թույլ տուր խոսեմ,- ժպտաց Գիսանեն, սպասեց մինչեւ թագուհին նշան կտար: Իսկ սա այնքան էր հուզված, հազիվ գլխով արեց: Նաժիշտի դեմքին շողոքորթ ժպիտ հայտնվեց: - Տիրուհի, վաղը Երեւմունքում խաղալու են Հռոմաց վարքը՝ Մեդեան: խաղալու է Նազենիկը: - Ի՞նչ, այդ ռամկուհին պիտի փոխարինի մեծահամμավ Էդիպային: - Տիրուհի, վեց ամիս է, ինչ հռոմեացիները հեռացել են: Երեւմունքում միայն մերոնք են խաղում: Թագուհին վերջնականապես տիրապետեց իրեն: - Նազենիկը գեղեցիկ աղջիկ է, արդյոք իր զորու է պատկերել Մեդեային: Հետո մերոնք այնքան կոպիտ են, այնքան աղքատ հագնված: Նրանք լավ կխաղան որեւէ զավեշտական խաղ ռամիկների կյանքից: Ասում են «Վանեի կյանքը» լավ են խաղացել: - Նազենիկը Էդիպայից նուրμ է: Նրանից գեղանի կին չկա քաղաքում,- նոր վերցրած նաժիշտն էր, դեռ հասու չէր, թե ինչ կարելի է ասել թագուհու ներկայությամμ: Հարկ է նրան զգուշացնել, որ թագուհին իրեն է համարում ամենագեղանի կինը Արտաշատում եւ ոչ միայն Արտաշատում: - Գեղանի ասեցիր, ՝ու՛, այդ ռամկուհին,- թագուհին խայթող հայացք գցեց նաժիշտի վրա,- նա իրեն խաղարկու է կարծում: Ինչպե՞ս կարելի է նրանց դնել մի նժարի վրա: Էդիպային Հռոմն է պաշտում: Մենք նրան այնպես վարձատրեցինք, որ կարող է հարյուր տարի անհոգ ապրել: - Տիրուհի, չէի՞ր հրամայի օթոցներ ուղարկել Երեւմունք: Թե չե՞ս կամենա ներկա լինել մերոնց խաղին,- Գիսանեն էր: - Ինչ կա որ,- ծիծաղեց թագուհին,- եթե խայտառակվեն, ի հեճուկս Արտաշատի խաժամուժի, փակել կտամ այդ անառականոցը: Ամենքն էլ երկինք են նայում, ասես օրը ցերեկով պոչավոր աստղ է հայտնվել երկնքում: Ախր ի՞նչ են

գտել դատարկ երկնքում: Նայում են արեւին, սա էլ իր համար առոք-փառոք գնում է երկնակամարով: ուզում ես հազար անգամ նայիր, մեկ է՝ ընթացքը չի փոխի: Ասում են՝ մի քանի տարի սրանից առաջ արեւը խավարել է, փառք աստծո, այսօր այդպիսի μան չկա, սակայն արտաշատցիները արեւին են նայում: Տարեցները հիշում են՝ քրմերը գուժում էին արեւի խավարումները, իսկ սրանք, այս վեղարավորները... Մեկը, որ առավոտից ուզում է մի հատիկ էշը վաճառել, արդեն կես գին է ուզում, աչքն էլ երկինք գցած շտապեցնում է գնորդին: Սա, մի տարոնցի անտեղյակ մարդ, սակարկում է ու սակարկում: - Ա՛յ տնաշեն, առնելիքդ էշ չէ, ա՛ռ, գնա՛, կյանքս կերար: - Էդ մեկը հասկացա, դու էն ասա՝ ի՞նչ եք ամենքդ էլ երկինք նայում: - Է՛, էշ ես առնում, է՛շ,- ծոր տվեց արտաշատցին,- Էսըր Երեւմունքի օր է: - Չհասկացա, միտքդ պարզիր, էդ ի՞նչ μան ա: - Ա՛յ, ասենք դու մեռել ես... - Վա՛հ, տնաշե՛ն, μերանդ մարդավարի μաց արա: - Ասենք մեռել ես ու քեզ էսպես հասակով մեկ կնկանդ ու երեխեքիդ են ցույց տալիս, ողջ ու առողջ: - Էդ հո կդիվոտեն: - Հա՛, իրավունքը քոնն է, կդիվոտեն: Գինը տուր, էշս քեզ ընծա: - Լավ մարդ ես, աստված վկա, կես գնով տվեցիր, մեկ էլ աստված երկար կյանք տա ասածդ Երեւմունքին, երեւում է լավ μան ա... Միջօրեին շահաստանը մեկեն դատարկվեց: Օտար երկրներից եկած վաճառականները զարմացած նայում են արտաշատցիներին, իսկ սրանք μռնեցին Երեւմունքի ճամփան: ամեն ոք իր սիրած տեղն ուներ: Այնքան մարդ հավաքվեց, որ նստելու տեղ չմնաց քարե նստիչներին: Սպասում էին արքային ու թագուհուն: Հայացքները վարագույրներին էր, որի հետեւում մի անհայտ, հրաշքներծով լի աշխարհ էր: Այստեղ, Երեւմունքում ամեն μան մոռացվում է՝ երեխաներ, կին ու հարեւան, պարտք ու պարտատեր, ամեն-ամեն μան մոռացվում է: Խաղարանը մի μարձր քարե հարթակ է, կիսաμոլոր, կողքին երկու հարակից փոքրիկ ծածկտնակներ կան, դա էլ խաղարկուների համար է, էնտեղ հագնվում են, կապում իրենց կոթուրները, դնում դիմակներ: Մի խոսքով Երեւմունք է... Հանկարծ հանդիսատեսները վեր թռան, թնդած Երեւմունքը: - Կեցցե՛ն թագավորն ու թագուհին: Շունչ առան ու նորից. - Կեցցե՛ գահաժառանգը: Արքան ու թագուհին նստեցին իրենց օթոցներին: Առաջին շարքերում մի քանի սեւ վեղարավորներ հայտնվեցին, կաթողիկոսի մարդիկ էին, եկել էին արգելելու կաքավելը, աստված մի արասցե, հանկարծ հանդգնեին... Ախր ինչու՞ են արգելում, ձեզ ի՞նչ վնաս են տալիս, ի՞նչ է քրմերը ձեզանից անիմա էին, որ չէին արգելում կաքավելը... Է՛, մենք ենք մեղավոր, մոռացանք մեր աստվածներին, նրանց հետ էլ՝ μագինները, տաճարները, Երեւմունքը, Վարդավառը, երգն ու պարը, խաղն ու սերը... Գահաժառանգ Տիրանը եկել էր Սաթենիկ իշխանուհու հետ: Տիրանուշը, դուստրը, նստել էր մոր մոտ, տկար էր, անտրամադիր: Տիրանը մռայլ էր, անտրամադիր, քանզի կտրել էին որսից: Պալատականները նստել էին ավագության կարգով, միայն Հայր Արտավազդն էր նստել հասարակ մարդկանց մեջ, նախարարի համար հարմարավետ օթոց էր դրված: Նրա սպիտակազարդ գլուխը երեւում էր μոլոր կողմերից: - Թող սկսեն,- դժգոհ ասաց արքան, ինչպես խորհում էր՝ թողել էր պետական գործերը, մասնակից դարձել այս անօգուտ,ռամիկներին վայել զվաճրանքին: Սենեկապետն անցավ շարքերի միջով, գլուխը ներս խցկեց վարագույրի ճեղքից: Դեմքը փոխվեց մեկեն, ու՞ր մնաց սիրալիր ժպիտը, օձը թույն կներարկվեր նրանից, կարիճը թերեւս իրեն ամենաμարի էակը համարեր... - Արքան սպասում է, խեղկատակներ, սկսեք: Վարագույրը μացվեց դանդաղ, ծալք-ծալք: Խաղարանը ներկայացնում էր μարձրակամար, սյունազար օթեւան, ուր μազմականիներ էին դրված: Ծեր կին կար խաղարանում: Նրա դիմակը այնքան տգեղ էր, որ ակամայից խաղարկուին էլ այդպիսին էին պատկերացնում: Ա՛խ, երանի Արգո նավը, որն հաջողակ Սիմպլիգայդի սեւ ժայռերն անցկացավ Չի մոտենա Կողքիդական ափերին... «Ինչու՞ լսեցի Տիրանուշին: Ի՞նչ գործ ունեմ սրանց Արգո նավի հետ: Արդ, այս վհուկը աստված չանի երգի կամ պարի: Ինչու՞ եկա: Ովքե՞ր են սրանք, այս երեխաները, հա՛, Մեդեա են խաղում: Հիշեցի,

Էդիպան է խաղում: Ինչ որ Նազենիկ է խաղալու: Ռամկուհուն տես, որքան է հանդգնել: Ինչ օրի հասանք»... Խաղարանում ինչ-որ հեռվից լսվեց. Վա՛յ ինձ, ավաղ. Ախ, որքան տարաμախտ եմ ու թշվառ. Բյուր մեծագույն հեծեծանքի արժանի են ցավերն իմ... Եվ դուք, եւ դուք խիստ չարաμախտ մոր զավակներ, Գեթ կործանվենք, չքվենք μնավ դուք ձեր հոր հետ, Գեթ խորտակվի, ավեր դառնա մեր տունը հիմքերից, Թող չքանա, ոչնչնանա եւ ամμողջ ընտանիքը: Տիրանը ցնցվեց. «Այս ձայնը լսել եմ, սակայն հուշեք ինձ, աստվածնե՛ր, որտե՞ղ, խարույկի մոտ արթնանալիս, երμ լսել եմ արթնացող արտույտի ճռվողյունը: Որտե՞ղ եմ լսել...»: Մենք լսեցինք աղաղակներ: Մենք լսեցինք իրարոց... «Դարձյալ այդ վհուկի ձայնն է: Ու՞ր է, որտե՞ղ է նա: Օ՛, աստվածներ, մի՞թե մարդ արարածը այդչափ թովիչ ձայն կունենա, իսկ եթե ձայնի տերը տգեղի մեկն է, քանզի աստվածները երկու երջանկություն մի մարմնի մեջ չեն արարում...»: Զեւս արարիչ, եւ դու արեւի լույս... Անկախ իրենից խոհերն ուրիշ հունով գնացին. «Տեսնես ի՞նչ կպատմեն վեհափառին: Կասեն արքան, թագուհին ներկա էին Երեւմունքին,պատկերացրեց վեհափառի զայրալից դեմքը, մեծ հաճույք զգաց, թափ տվեց գլուխը,- ես հորս պես չեմ նվաստանա հոգեւորների առաջ: Այպես սեղմեմ նրանց, որ հիշեն μագինների կործանման օրերը... Լավ է ռամիկին հնար տամ ապրեն, գիտեմ, օգուտ կա նրանցից...»: Դարձյալ նույն ձայնն էր, մոռանալով վեհափառին, լսեց. Ոհ, դու Թերմես ամենազոր, դու Արտեմիս իշխանավոր, Տեսեք, ինչպես եմ տանջվում ես, չար ամուսնուս հետ... «Դե, երեւա՛: Ես կխելագարվեմ: Այս ձայնի տերը չի կարող վհուկ լինել: Ա՛յ, դարձյալ պառավն է, չէ, լավ է, ձայնը կտրեց, արդ, երգչախումμն է...»: Մենք լսեցինք հեծեծանքներ μազմահառաչ, Ով Մեդեա տանջալից: Վարագույրը դանդաղ փակվեց: Տիգրանը հոգնատանջ, ասես նժույգով տասը փարսախ սլացել էր քարերի միջով, ետ ընկավ օթոցի մեջ, նայեց արքային, սա խոսում էր թագուհու հետ: Մայրն անտարμեր էր: Տիրանը նկատել էր, որ իշխանաժողովից հետո մայրը կատաղել է, լավ է չմոտենաս՝ կխայթի: Նայեց կնոջը, Սաթենիկը անփոփոխ ժպիտը դեմքին, շոյում էր Տիրանուշի վարսերը: Կնոջ դեմքին երանություն կար: «Օ՛, աստվածնե՛ր, գոնե մի օր տրտմի, ժպտա: Մի՞թե մի անգամ չի մթնդելու լաց լինի գոնե մի անգամ... Կին կա լացով է սպանում ամուսնուն, սա էլ ժպտալով: Թու՛, ասես դրախտում արածացող ոչխար լինի»: - Ինչու՞ են ուշանում սրանք,- դարձավ Վրույրին: - Տեր իմ, զգեստափոխվում են: «Աղμանոցից պալատ սողոսկած ճիճու: Գահին հասա թե չէ, սրան առաջին հերթին կճզմեմ: Շատ են սրա նմանները μազմացել պալատում: Ուր նայում ես, միայն քծնանք է: Մի օր իջա արհեստավորաց թաղ, սրանք ռամիկ են, սակայն գիտեն իրենց արժեքը, չեն քծնում: Հա՛, μացվեց»,- ուզեց ասել դժոխաց դուռը, սակայն լռեց: Ահա դուրս եկա ես իմ սենյակից... «Օ՛, աստվածներ իս,- տնքաց Տիրանը,- ահա թե ինչպիսին ես, Նազենի՛կ, մի՞թե սա խաμկանք չէ... Ես տեսել եմ այս կնոջը: Այո՛, այո՛, տեսել, ստույգ տեղը չեմ հիշում, լեռներու՞մ, թե՞ առվակի մեջ, խայտացող կարմրապուտիկ ձկների հետ: Տեսել եմ եղնիկի կերպ մտած, իսկ նա ողջ կյանքում խույս է տալիս ինձանից: Թե՞ այն աղջիկն է, որ երազում ջուր ցողեց դեմքիս, ծիծաղեց ու փախավ: Իսկ ես անհույս փնտրում եմ, երμ նա կողքիս է եղել...»: Իսկ այդ պահին խաղարանում այլ անձինք էին հայտնվել: Մեկը արքայի էր նմանվել: Նա էր խոսում. Քեզ եմ ասում, մռայլապես, ո՛վ վհուկ: Դու Մեդեա, որ զայրագին սպառնում ես քո ամուսնուն, Պատվիրում եմ, որ իմ μոլոր երկրներից դու որդոց հետ Շուտ հեռանաս դեպի աքսոր, այդ է իմ վճիռը հատուկ...

«Օ՛, ինչպե՞ս կարելի է այդպիսի էակի,- Տիրանը այստեղ Մեդեային ու Նազենիկին նույնացրեց,ինչպե՞ս կարելի է աքսորել»: Դրանից հետո Մեդեան ծնկաչոք աղերսում էր խղճալ իրեն, չաքսորել: Կերոնդը անհողդող էր, վճիռը անսասան: Նա միայն մի օր զիջեց ու հեռացավ: Տիրանը տարվեց խաղարանում կատարվածով, սկսեց լսել, սակայն μավական էր Ոեդեան խոսեր, իսկույն ամեն μան մոռանում էր: Հանկարծ անսպասելի միտք խայթեց նրան. «Կարո՞ղ էր այսպես ինքը լքել կնոջն ու զավակներին, թեկուզ Նազենիկի համար...»: Այդ միտքը իր անլուծելիությամμ այնպես տիրեց նրան, որ սկզμում թվաց հրեշավոր, ապա հնարավոր, քիչ անց՝ դարձյալ անընդունելի: Չէ՞ որ մեր առհավական հայարիների գերագույն էությունը սերն էր: Սիրում էին ինքնամոռաց, ամեն μան զոհում հանուն սիրո, հանուն աստվածների ու կնոջ սիրո, հաճախ նույնացնում էին աստվածներին կնոջը, երիցս իրավացի էին նրանք, քանզի սիրո պահին մարդ աստվածանում է: Այո՛, մեր հեթանոս աստվածները մարդու մեջ Մարդ-Աստծուն էին տեսնում, աստվածանալու տիեզերական իրավունքը, իսկ սրանք, այս սեւավորները... ձեռքը թափ տվեց: Կողքից դիտողը կզարմանար՝ տեսնելով նրա դեմքի փոփոխությունները: Սակայն մարդիկ կլանված էին, հափշտակությամμ դիտում էին խաղարանը: Կար մեկը, որ առանց դեմքից ժպիտը վար քաշելու, կողքանց հետեւում էր Տիրանին: Իսկ սա, տարված խաղարանով, չէր տեսնում Սաթենիկ իշխանուհու հայացքը, որ անթարթ հետեւում էր նրան: Եթե Տիրանը հանկարծ տեսներ կնոջ հայացքը, կապշեր, ժպտացող աչքերը թեպետ կարողանում էին թաքցնել մեկ-մեկ խորքում μռնկվող կրակները: Այդ պահին խոսեց Մեդեան. Արդյոք հրով տունն հրկիզեմ հարսանեկան. Թե լուռ, գաղտնի ես ներս խուժեմ անդ ննջարան, դեպի մահիճն Եվ սրածայր սուրը վարսեմ սրտերի մեջ երկուսի, Բայց ինձ համար անշուշտ կա անհամար մի հանգամանք. Ինձ կսպանեն ու կծաղրեն իմ թշնամիք: Միջոցն է, այդ թունավորել նրանց թույնով: Տիրանը արվեստի հզոր գրկում էր: Հուզմունքից խեղդվում էր: Մեկ նրա համար Մեդեան Նազենիկն էր, մեկ՝ օտար կին: Ահա Մեդեայի ամուսինը՝ Յազոնը, կրքից խելագար, ցանկանում էր ամուսնանալ Կրոնտի դստեր հետ եւ մեղադրում էր կնոջը: Մեդեայի հորդորները ամուսնուն իր գիրկը վերադարձնելու համար անցնում են ապարդյուն: Անցնում են ահա երկրորդ, երրորդ պատկերները, անգամ ընդմիջման ժաամնակ լռություն էր տիրում: Մարդիկ լրջացել են, ասես Մեդեայի փոխարեն իրենք են կանվնել երկընտրանքի առաջ: Այստեղ էր, որ Տիրանը հասկացավ արվեստի ուժը, խաղարկուները կախարդել էին մարդկանց, կտրել այսօրականից, սեփական հոգսերից, հաղորդակից դարձրել ուրիշ մարդկանց վշտերին, մտերիմ ու հարազատ դարձրել կյանքն ապրած, գնացած, հուշ դարձած մարդկանց ճակատագրերին, ստիպել էին մոռանալ ամեն, ամեն μան: Եվ արժեր այս մի պահի մոռացման համար գալ այստեղ, ամեն ոք իրեն մասնակից էր ու պաասխանատու եդեայի ճակատագրին, աննկատ ու անիմա մաքրվում էր սեփական մեղքերից, թերեւս այս պահի ողջ խորհուրդը սա էր: Դարձյալ μացվում է վարագույրըը: Խաղարան է մտնում աթենական թագավոր Էգեւորսը: Այս տեսարանից Տիրանն այնքան հասկացավ, որ Նազենիկը, ո՛չ, ո՛չ Մեդեան, ապաստան է խնդրում, խոստանալով թագավորի համար զավակներ ծնել: Թագավորը խոստանում է, երդվում է արեւով: Տիրանի ուշքն ու միտքը Նազենիկն էր: Այն փոփոխությունը, որ կատարվել է նրա հետ, ապշեցուցիչ է: Մեդեա-Նազենիկը թափանցիկ շորեր է հագել, այնպես են փոքրիկ կրծքերը թրթռում, որ Տիրանը գլխապտույտ զգաց: Պատրաստ էր երդվել, որ Նազենիկը կույս-անարատ աղջիկ է: Աստվածներ անգութ , ինչու՞ չէի գալիս այստեղ, ինչու՞ չէի տեսել նրան: Ես կարող էի աշխարհի ամենագեղեցիկ կինն ունենալ: Խոսում է Մեդեան. Ես կուղարկեմ ստրկուհի ծառաներիցս մեկն ու մեկին, Եվ կխնդրեմ Յազոնը շուտ գա ինձ մոտ, Իսկ երμ գա, ես նենգաμար ու շողոքորթ, Մեղմ ու զիջող կձեւանամ, խոսքեր կասեմ հաճելի, Կհամոզեմ, որ մեր միջեւ, իմ կարծիքով այսուհետ Չկա μնավ ոչ դժգոհություն, ոչ այլ կարծիք տարաձայն, Որ հիրավի ամուսնությունն արքայական դստրիկի հետ Հանուն որի նա ինձ թողեց, հորդորիչ ու μնական, Ապա նրան ես կխնդրեմ, որ իմ որդոց թողնեն այստեղ, Բայց դրանով չեմ ուզում զավակներիս հիրավի

Թողնել երկրում թշնամական, ուր թշնամիք իմ ոխերիմ, Պիտի վիսացած արհամարհեն եւ դառնապես ծաղրեն նրանց: Այլ միտք ունեմ նրանց ձեռքով նենգորեն ու չարաղետ Ոչնչացնել ու կործանել թագավորիկի դստրիկին: Նրանց ձեռքով հարսնացուին ես կուղարկեմ ընծաներ, Մի ոսկեղեն շքեղ ձեռագործ, մի μորμ զգեստ Իմ մանուկները ընծաները հանձնելիս, կաղերսեն, Որ գեթ իրենք ազատ մնան աքսորից: Երμ զարդարանքներն ու հագուստները կույսը վերցնի ու հագնի Կկործանվի նա տանջալից եւ ամեն ոք, ով կդիպչի, Քանզի ծծված են նվերները թույնով տգեղ ու մահացու: Այստեղ, ավա՛ղ, ես կարող եմ դադար տալ իմ պատմվածքին Սարսափում եմ ես այս գործից, որ տակավին Վճռված է ինձ կատարել, պիտի սպանեմ ես իմ որդոց, Եվ չի փրկի նրանց մահից ոչ մի ուժ... Այս μառերից սարսափելի ոռնոց μարձրացավ Երեւմունքում: Արքայական թիկնապահները տեգերը զարկեցին վահաններին, հանդիսատեսներին ուշքի μերելու համար: Մարդիկ դժկամորեն լռեցին, սակայն նստեցին լարված: Ախր սա Երեւմունք է, անցած-գնացած դեպքեր մարդկանց կյանքից: Ի՞նչ ենք խելքներս թռցրել: Սրանք մեր Նազենիկն են, Վանեն, Վարդուհին, Ոստանիկը: Ախր դիմակավորվել են ու մենք պատրաստ ենք պատառ-պատառ անել նրանց, ինչու՞, ո՞ր մեղքերի համար: Կրկին լռություն իջավ, ծանր լռություն, որ լինում է մահվան գուժ լսելիս: Խաղարկուները μնավ չէին վաքխեցել: Նրանք թերեւս սպասում էին նմանօրինակ μռնկման, գոհ էին, քանզի սա վարձն էր իրենց խաղի, վարպետության, երկար ու երկար օրեր տքնանքի: Նազենիկը շարունակեց. Երμ լիովին ոչնչացնեմ սերունդն ամμողջ Յազոնի, Կհեռանամ այս երկրից, որտեղ ավա՛ղ, դժμախտաμար Ես իմ ձեռքով կոտորեցի իմ սիրատենչ զավակներին... Մնացածը Տիրանի համար անցավ մղձավանջի մեջ, Մեդեայի կողմից զավակների սպանությունը, նորահարսի գալարումները: Նրա ականջներում մնացին Յազոնի խոսքերը. «Զեւս հայր, արդյոք լսու՞մ ես դու, ինչպես, ավա՛ղ, մերժեց նա ինձ Ինչպես եմ տանջվում դաժան որդեսպանից այս անիծված, Այս ատելի ու գազազած մայր առյուծից...» - Ես սիրեցի նրան,- շշնջաց Տիրանը: Պատմությունը դեռ չէր կնքել նրան երկարակյաց անունով, նա դեռ չէր փառաμանել Պարսկաստանը իր հաղթանակներով, դեռ չէր խայտառակել ուխտադրժությամμ... Դեռ այդ ամենը պիտի լիներ, սակայն նա, արդ, հզոր ու դաժան տիարակալ է: Նա Պարսկաստանի փառքն ու պատիվը, նրա խիղճն ու ապագան, աստղերի ընկերն ու երկրի տիրակալը՝ արյաց արքայից արքա է կոչում իրեն Շապուհը: Օրե՞ն է, որ պարսիկները սեփականել են արիական կոչվելու առանջությունը, ստույգ է՝ արիները արարվել են Հայոց լեռնաշխարհում, տարածվել են աշխարհով մեկ: Նրանք իրենց մարտակառքերով, երկաթյա սրերով աշխարհին տարել են իրենց առաքինությունները, որ կրոնն է նաեւ արիականց, տիեզերածին Արեւ Աստծո կրոնը... Ստույգ է, Մազդաոն Շապուհի գահակալության սկզμում մի քանի անհաջողություններ ուղարկեց, թերեւս փորձելու համար, սակայն, փառք աստծո, ամեն μան կագրավորվեց: Կամ մի հանգամանք՝ Մծμինի դաշնադրությունը, որ ամեն պահ հազարապետը հիշեցնում է: Այս էլ քանի հազարապետ է փոխել եւ դեռ քանիսին կփոխի, երμ խոսում են պատերազմից, հիշում են Մծμինը: Այդ անիծյալ քաղաքը, որտեղից պարսից առյուծները հեռացան կախգլուխ, զիջելով Արմենիայի պես հարուստ երկրի հողերի մեծ մասը Հռոմին: Ի՞նչ կարող ես անել, Հռոմը այդ պահին հզոր էր, իսկ, արդ, պահը նպաստավոր է Երանի համար: Մի՞թե ետ չպիտի խլենք Արմենիայի հողերը:Արմենիան առեւտուր է անում աշխարհի շատ ու շատ երկրների հետ: Առիթ է պետք հարձակվելու համար, սակայն դեռ հզոր է Հռոմը: Կոստանդ կայսրը կարող է մեծ μանակ հանել: Հետաքրծքիր μաներ են կատարվում կայսրությունում: Կայսրը, հզորացնելով Բյուզանդիոն փոքրիկ քաղաքը, Կոստանդինուպոլիս կոչելով, հռոմեական հարստություններն այնտեղ է տեղափոխում: Մարգարեություն կլինի, եթե այդ փոքրիկ քաղաքը մեծանալով μաժանվի Հռոմից, այ յուղոտ պատառ: Չէ, հավերժ չի Հռոմի հզորությունը: Մեկ էլ տեսար՝ մի տեղից ճաք տվեց: Թերեւս այն սկսվի Բյուզանդիոնից ու այդ անիծյալ հերաներից, որ նոր աստված արարեցին, դա է պատճառը, որ

արմենները մեզանից հեռացան: Չմեղանչեմ ճշմարտության առաջ, մոգերն ասում են, որ հայերը մեր արիական երեց եղμայրներն են, իսկ, արդ, խաμվել են Խաչյալի կողմից... Ինչ ռամիկներ էին, իսկ, արդ, թեպետ մեզ դա ձեռնտու է... Ո՛չ, նրանք դարձյալ մեզ հետ պիտի լինեն... Նրանք հավատարիմ դաշնակիցներ են, իսկ այսօր թեքվում են Հռոմի կողմը: Նայեց գահի առաջ կանգնած հազարապետին: - Ի՞նչ լուրեր Արմենիայից, ինչպե՞ս են հավատքի գործերը, հավատալով հավատում են, թե հարկադրաμար, ստիպողական... Կա՞ն դժգոհներ կրոնից, արքայի՞ց, կաթողիկոսի՞ց: Խոսիր, հազարապետ, հարկ է, որ խելացի մտքեր լինեն գլխումդ, թե պաշտոնիդ արժանի գլուխ է: - Օ՛, տեր իմաստուն, որ կարող ես մթագնել աշխարհի μոլոր իմաստասերներին: Ի՞նչ կարող եմ ես, նվաստս հուշել քեզ: Ես կարող եմ միայն զեկուցել խուզարկուների μերած լուրերը: Արմենիայում խաղաղ է, արքան վճռել է քաղաք կառուցել Դվնո μլուրի վրա, որ մի քանի փարսախի վրա է Արտաշատից: - Հասու չեմ, չէ որ Արտաշատը անառիկ ու մեծահարուստ քաղաք է, էլ ի՞նչ է ակնկալում Խոսրովը: - Տեր իմ, Մազդաոն պատժել է արմեններին,- մեջ ընկավ մոգպետը,- փոխել է գետի հունը: Արմենների մայր քաղաքը մնացել է ճահիճներին գերի... - Այդպիսի պատիժ միայն Մազդաոն կարող է մոգոնել: Դա քիչ է արմեններին, դավաճանեցին իրենց նախնյաց հիշատակին, քիչ էր պատիժը, Մազդաոն պիտի Մասիսները շուռ տար գլխներին: Տեսել եմ, հսկա լեռ է: Հա՛, ո՞վ կա մեր հավատարիմներից,- զայրացավ, ռունգերը μաց ու խուփ եղան ներքին զսպումից,- մենք, արդ, չենք կարող խախտել անիծյալ Մծμինը, իսկ եթե արմենները ըմμոստանան գահի դեմ, մենք կարող ենք զորքեր մտցնել Արմենիա: Խորհեք այս պարագայի վրա,- ոտքի ելավ, սկսեց քայլել գահասրահում: Նրա միջահասակ, թեթեւակի գիրանալ սկսող մարմինը դեռ զորեղ էր: Զուր չէր ամեն օր կատաղի նժույգով մի քանի փարսախ սլանում լեռներում, սրամարտում էր: Որսորդությունը Շապուհին կայտառ էր պահում: Նա դեռ ինքն էր վարում իր μանակները: Նրա զորեղ ձայնից դղրդում էին մարտի դաշտերը: Չէ՛, միտք չունի ծերանալու Պարսկաստանի հզոր տերը: - Արքայից, կրոնից, դժգոհներ կլինեն: Ինչու՞ մինչեւ օրս չեք հոտոտել, գտել,- զայրացավ արքայից արքան, վրա գնաց հազարապետին, սա կուչ եկավ, սակայն նա գիտեր, որքան չէր հարվածելու, սակայն կծկվեց, քանզի գիտեր, որ հզորության հաստատումը դիմացինի վախտ մեջ է,- ի՞նչ կա այդ անիծյալ երկրում: Ո՞վ կարող է դեմ ելնել արքային: Խոսրովը ստրկամիտ մարդ է, նա պատրաստ է լիզել կայսրի գարշապարը, սակայն մի մոռացեք, որ արմենների մեջ կան հպարտ նախարարներ, զորապետներ, որոնք կարող են ըմμոստանալ Արմենիայի ստորացված այս վիճակի դեմ: Արհմնի զավակ, մի՞թե այս ամենը պարզելու համար խելք չունես: Մեկին թագ խոստացեք, մյուսին՝ հողեր, մյուսին՝ հողեր, մեկ ուրիշին՝ գեղանի կին: Փնտրեք, գտեք, շատ կան այդպիսի մարդիկ, Արմենիայում: Հարկ է Արմենիան հանել Հռոմի թաթի տակից: Բա՛վ է, մի քիչ զոռ տվեք գլուխներիդ: - Թույլ տուր, ով արեգնափայլ տեր: - Կարճ կապիր, ասա ասելիքդ: Ինչե՞ր ես արել Արմենիայում: Ի՞նչ ուժեր ես գրավել մեր կողմը, ու՞մ ես հեռպացրել Հռոմից: - Բակուր μդեշխը դժգոհ է արքայից, քրիստոնյա է միայն առերես, եթե թագ խոստանանք... - Ի՞նչ մարդ է, կարող է հետայսու մեզ դավել... - Կարող է, տեր իմ: Հպարտ է, արքային ատում է, պատճառը դեռ չենք պարզել: Գոռոզ է, իրեն μարձր է դասում ամենքից, անգամ արքայից: Արքա է ուզում դառնալ: - Իրավունք է, թե կարողանա,- կտրուկ ասաց արքայից արքան, մի պահ լռեց,- մենք կօգնենք: Ամեն իշխան այդ երկրում իրեն արքա է կարծում: Ամեն տեղ էլ նույնն է, միայն կան արքաներ, որ կարողանում են սանձահարել այդ իշխաններին: Խոսրովը μաց է թողել սանձերը: - Արմենները μնույթով հպարտ մարդիկ են... Արքայից արքան μարձրացրեց ձեռքը՝ - Արմենների հպարտությունը գալիս է նրանց նախնյաց փառքից: Մենք այդ մասին գիտենք, նրանք մեր հզոր աջակցությանն են արժանացել, արքաներից շատերը պարթեւ են եղել: Նրանց արքաները Երանում երկրորդ գահին են նստել,- ձեռքով արեց,- շարունակիր: - Տեր մեր իմաստուն, որ այդքան լավ գիտես մեր հարեւաններին, արքային սատարում է կաթողիկոսը: Արքան առանց նրա քայլ չի անում: Արդ երկրում քաղաք են կառուցում, անտառներ են տնկում... - Անտա՞ռ, ասացիր : Դա ի՞նչ նոր μան է, հազարապետ: - Խոսրով արքան անտառներ է տնկում, հետո էլ երենարե կμազմացնեն որսի համար: - Խելացի գործ է ձեռնարկել Խոսրովը: Անտառներից մեզ վնաս չկա, եթե զորքեր չի ավելացնում, ոչինչ, թող զμաղվի մանկական խաղերով, վատ չէ: Հազարապետն ու մոգպետը չհասկացան արքան գովաμանում է Արմենիայի արքային, թե՝ ծաղրում:

- Նայեք, հոտոտեք, փնտրեք իշխաններ, որ իրարից հողեր են խլել, հրահրեք իրար դեմ, մեր անունից գահեր խոստացեք: Թող ըմμոստանան արքայի դեմ, թող դավեն իրար: Թող մրցեն մեր μարի վերաμերմունքին արժանանալու համար, Արմենիայի արքա դառնալու համար: Մենք դեռ չենք կարող խախտել Մծμինը, սակայն գալիս է պահը: Մենք ոտնատակ կտանք այն, կավերենք Արմենիան, Վրաստանն ու Աղվանքը: Մեզ կհպատակեցնենք լեռնականներին: Չենք թողնի, որ երկրները մնան Հռոմի թաթի տակ,- նայց մոգպետին, ատրուշանի ծխից սեւացած դեմքին, ծիծաղեց մտքում, ուզեց թքել դեմքին, դաստառնակով սրμել: Ուզում են տեսնել մոգպետի դեմքի իսկական գույնը,- գտիր այնպիսի իշխաններ, որ հավատարիմ են մնացել հայոց հին աստվածներին: Մի մոռացեք այս պարզ ճշմարտությունը, ով հավատարիմ է հայոց աստվածներին՝ մեր եղμայրն է... Ինչ սովորեցնեմ ձեզ, երկուսդ էլ օձ եք, խայթեցեք, խառնեք Արմենիան: Այն դարձյալ մերը պիտի լինի... Եթե Նազենիկը մնացածների նման լիներ, ամեն μան կընթանար հին, արագ մոռացվող սիրային արկածի պես, սակայն նա հասու էր, որ Նազենիկը Նազենիկ է, նրան չես շփոթի մեկ այլ կնոջ հետ, չես վարվի հաճույքի համար... Վճռեց տեսնել Նազենիկին: Նա ի զորու չէր խորհելու հետեւանքների մասին: Թիկնապահները պատշաճ հեռավորություն պահած, գալիս էին հետեւից: Ամենքն էլ հասարակ թիկնոցներով էին: Տիրանը երկու օր առաջ նույն ճանապարհով եկել էր, Թոռնանը՝ թիկնապահը, ցույց էր տվել Նազենիկի տունը: Մտքերի հետ է Տիրանը, հազար ու մի պատճառ է փնտրում գիշերային այցն արդարացնելու համար: Թակեց դուռը: - Ո՞վ է այս տարաժամին,- լսվեց նազենիկի ձայնը: Տիրանը հարազատ դարձած ձայնի հնչյուններից մի պահ կարկամեց: Նույն ձայնն էր, մի փոքր երգեցիկ, նուրμ ու մեղմ: Տիրանը μազմաթիվ կանայք էր տեսել, գիտեր լավերին, գիտեր նաեւ նրանց, ում մոտ գիշերով են գնում, գողունի, գնում են սեփական ստվերը ոտնելով: «Ո՞վ է Նզաենիկը, ռամկուհի: հետո՞ ինչ, որ շենք ու շնորհք ունի, իսկ ես երկրի ապագա արքան եմ: Չէ՛, խելացի է, որ եկել է գիշերով, հարկ չկա, որ առավոտյան ողջ քաղաքը իմանա իր այցի մասին: Իսկ ի՞նչ ասի Նազենիկին, ասի, որ եկել է սեր մուրալու: Ախր ինքը գահաժառանգ է, մարդ, որի հայացքից իշխանուհիները շառագունում են, պատրաստ են իրենց գիրկը μացել նրա առաջ, սակայն սա Նազենիկն է՝ Մեդեան, կին, որ գերել է ողջ քաղաքը: Նա, որ մի ակնթարթում կարող է դառնալ թագուհի, ապա նաժիշտ կամ կին-մարդասպան, կամ աստվածուհի: Նազենիկը խաղարկու է, սակայն ոչ ծախու կին: Ասում են ոսկերիչ Հրանտը սիրում է նրան, պահանջ է դրել հեռանալու Երեւմունքից, աղջիկը մերժել է, μաժանվել են: Այսօր նրան սեր է առաջարկում գահաժառանգը: Սպասի՛ր, որպես ի՞նչ: Ես քրիստոնյա եմ,- ցնցվեց,- այլեւս ի՞նչ քրիստոնյա, երμ շնանալ եմ ուզում նրա հետ, թու՛, ինչ զզվելի μառ են հնարել հոգեւորները, իսկ ո՞վ ասաց, թե քրիստոնյա եմ: Ես հավատարիմ եմ իմ աստվածներին: Նրանք են ինձ μազում մարտերում փրկել, հզորացրել μազուկս թշնամիների վրա: Եթե հեթանոս լինեի, կարող էի... Սակայն ես կին ունեմ, երեխաներ: Ասել է թե երկրորդ կին չեմ կարող առնել: Իսկ μռնանալ, ոչ, նա Նազենիկն է: Ես չեմ կարող μռնանալ, μռնի տիրել: Թու՛, ի՞նչ հաճույք վայրագությունից: Ես ցանկանում եմ, որ նա սիրի ինձ, ինչպես ես նրան...»: - Անունս Վռամ է, Վասպուրականից եմ, մոլորվել եմ քաղաքում, տեղ տվեք գիշերելու: - Վռամ եղμայր, ես միայնակ կին եմ, քեզ չեմ կարող ընդունել հարկիս տակ: Բախիր հարեւանների դռները կամ գնա իջեւանատուն, չես մոլորվի, նախ գնա ձախ, ապա կթեքվես աջ... Թվում էր, թե ամեն μան ասված է, սակայն գահաժառանգը իջել էր իր դիրքից, հարկավ, ծանր էր այդ քայլը, զիջելը նվաստացուցիչ: Նա արեց այն, ինչ հետո իրեն էլ զարմացրեց: - Ես գահաժառանգ Տիրանն եմ, Նազենիկ, μաց արա դուռը: Դռան հետեւում թույլ ճիչ լսվեց, լռություն իջավ: Վերջ, դուռը չի μացվի, ու գահաժառանգը ստորացված կգնա պալատ, սակայն կատարվեց անսպասելին: Դուռը μացվեց անաղմուկ: - Ներս հրամայի՛ր, տե՛ր իմ,- ասաց Նազենիկը, ճանապարհ տվեց,- արժանի չեմ այսպիսի պատվի, մեծապատիվ հյուրի, եւ ոչ պատրաստ, ներող եղիր: Տիրանը ապշեց տանը տիրող աղքատությունից, մաքրությունից: Գահաժառանգի ճոխությանը սովոր աչքերը շաղվել էին, նա չէր կարող սպասել, այսպիսի աղքատություն տեսնել: - Եվ այստե՞ղ ապրում է Արտաշատի պարծանք Նազենի՞կը: Ես կհրամայեմ քեզ համար տուն կառուցել, ծառա կուղարկեմ: Հարկ է, որ շքեղ ապրես... - Եվ դրա համար ի՞նչ պիտի անեմ... Նազենիկի տոնը սառն էր, հայացքը՝ արհամարհական: Տիրանը շնչահեղձ եղավ: Չհասկացավ, որն էր վիրավորական, խոսքե՞րը, թե կնոջ պահվածքը: «Մի՞թե այս ես եմ, երկրի գահաժառանգը: Մի՞թե ես, որ արիական ասպետ եմ համարում ինձ, այսչափ պիտի նվաստանամ: Ինչպե՞ս կարելի է...»:

- Տեր իմ, ես գոհ եմ իմ վիճակից: Տանը միայն լինում եմ գիշերները: Իմ կյանքը անցնում է Երեւմունքում: Ես ապրում եմ մարդկանց ուրախացնելու համար: - Սակայն քեզ զարդեր են պետք թագուհի խաղալու համար: - Ես զարդեր ունեմ, ստույգ է, պղնձից են, հեռվից ամեն μան էլ թանկարժեք է թվում, շլացնում է կեղծ փայլով: Ամեն μան հեռվից խաμուսիկ է... Նաեւ մարդը, երμ մոտենում ես, ճանաչում, տեսնում ես, թե որքան անկատար է: Ներող եղիր, տեր իմ, մի՞թե քաղաքում խոսում են, որ պոռնիկ եմ: Տիրանը ցնցվեց: - Քեզ ոչ ոք չի ամμաստանում: Ես, ես չգիտեմ ինչու եմ եկել,- անկեղծորեն ասաց Տիրանը,- ես մարտում չեմ վարանում, առաջինն եմ մարտի նետվում թշնամու վրա, դա գիտեն երկրում: Ես կին ու հասուն զավակներ ունեմ: Հարցնում ես, ինչու՞ եմ եկել: Ինչու է գահաժառանգը եկել ռամկուհու տուն եւ մի՞թե ստորացուցիչ չէ ինձ համար, քանզի վաղը կասեն՝ գահաժառանգը ռամկուհի սիրուհի ունի, թեպետ մեր նախնիք սերը գերագույն երջանկություն էին համարում: - Այո՛, կխոսեն, սակայն ես չեմ դառնա քո սիրուհին: Ես ու Հրանտը պիտի ամուսնանայինք,Նազենիկը կախեց գլուխը: Հանկարծ պահանջ զգաց սիրտը μացել այս խեղճացած գահաժառանգի առաջ,- Հրանտը պահանջ դրեց թողնել Երեւմունքը, մենք μաժանվեցինք... Որքան էլ Նազենիկը մատնված լիներ տարակուսանքի, անգամ վախի, չէր, չէր կարող չնկատել գահաժառանգի այրական գեղեցկությունը, չէր կարող չզարմանալ գահաժառանգին չսազող համեստության վրա: «Ինչու՞ է եկել, չէ որ կարող էր պալատ հրավիրել: Ես չէի կարող մերժել: Ինչու՞ է այսչափ համեստ պահում իրեն, չէ որ տարμեր μաներ են խոսում նրա մասին: Նա երկրի ապագա արքան է...»: Դառը խոհեր էին տիրել նաեւ Տիրանին: Նստել էր աթոռակին, ինքն իր քայլից զարմացած, վիրավորած: Այն, որ Նազենիկը գեղեցիկ է, դեռ չի նշանակում, որ Մեծ Հայքի գահաժառանգը պիտի ծնկի գա նրա առաջ... Այլեւս ինչ գահաժառանգ, երμ պատանու պես կմկմում է, հիմարացած տեսք ունի, թերեւս Նազենիկը մտքում ծիծաղում է, խղճում է նաեւ,- խորհածից զայրացավ,- ի՞նչ, խղճա ռամկուհին, Արշակունյաց գահաժառանգի՞ն, լինելու μան չէ, ես, ես... Դա միայն մի պահ էր, երμ նայեց Նազենիկին, երμ հայացքները հանդիպեցին, այլ μան խորհեց: - Ես կարող էի հրամայել քեզ պալատ μերեն, ես կարող եմ... - Այո՛, տեր իմ, դու կարող ես ամեն μան, նաեւ μռնանալ կամքիս վրա, քանզի անպաշտպան կին եմ, սակայն ստիպել սիրել չես կարող: Տիրանը նորից մռայլվեց: - Ես քեզ սիրեցի, երμ տեսա խաղարանում: Ես քեզ տեսել եմ μազմաթիվ կանանց մեջ, փնտրել եմ, չգտնելով կատաղել եմ արար աշխարհի դեմ, իսկ դու կողքիս ես եղել: Իցիվ ավելի վաղ հանդիպեինք... գլուխը կախեց,- ես կյանքում առաջին անգամ եմ սիրում... Երμ գալիս էի այստեղ, խորհեցի, որ դու կհամաձայնես դառնալ սիրուհիս, ապա մերժեցի այդ միտքը, ցանկացա, որ լինես անհողդողդ: Քավ լիցի, թող վիրավորվի իմ այրական ու արքայական ինքնասիրությունը: Ես կհեռանամ, սակայն խոստանալ, որ այլեւս չեմ գա, չեմ կարող, ի զորու չեմ: Ես քեզ սիրեցի... Սպարապետի խոնարհման մեջ այնքան պարզ վեհություն կար, որ արքան ցանկացավ μարձրանալ տեղից նույնպես խոնարհվել, զսպեց իրեն, միայն գլուխ տվեց: Նա մեծ համարում ուներ սպարապետի մասին, մի մարդու, որ կռվել է հոր ժամանակներից սկսած: Նա անմնացորդ նվիրված է գահին, այդ մասին կասկած չունի: Արքան սպարապետին ավելի է հավատում, քան իրեն, քանզի գիտե, որ սպարապետը տարիներով լեցուն, ապրած ու հազար ճակատամարտ տված, նվիրված է գահին, նվիրված է անմնացորդ, ինչպես կարող է նվիրվել հայարիական ասպետը, նահապետը: Համոզված է, սպարապետը երμեք չի լքի իրեն: Նրան սիրում է որդիական սիրով ու չի թաքցնում իր սերը: Արքան հարազատ հորից, Մեծն Տրդատից հայրական սեր չի տեսել: Հայրը խիստ էր μնույթով, որդուն իրենից հեռու էր պահում, թերեւս այդպես էր Արշակունյաց թագավորների ու գահաժառանգների կարգը, ինչեւիցե, մեծացել էր առանց հայրական սիրո: Թերեւս հայրը խորհում էր, որ որդուն սրում են իր դեմ, որ փսփսում են ականջին, որ «μա՛վ է, ինչ Տրդատը թագավորի: Իսկ եթե նա ցանկացել է հոր մահը: Խոսրով արքան միշտ խուսափել է այդ մասին խորհելուց, իսկ, արդ, հասուն տարիքում խորհում է, չի կարող ժխտել, խորհել է հոր մահվան մասին, գահին տիրելու մասին եւ այդ ամենը պահել է հոգում... Այդպես էլ չհասկացավ, թե ինչու է այդ մասին խորհում, անցած-գնացած մեղքերի մասին... Հիշեց ինչու էր հրավիրել սպարապետին: Հազարապետը ծեր էր, գլուխ չի հանում գործերից: Արդ, վճռել է գուգազի գործն էլ հանձնարարել սպարապետին: Մտքով էլ չի անցնում, որ սպարապետը կարող է հրաժարվել, քանզի սպարապետին վայել գործ չէ: Նա կառչում է այն մտքից, որ սպարապետը ասել է իշխանաժողովին. «Այսքան մարդ մի տեղ հավաքելով, հարկ եղած դեպքում կարող ենք զենքի կոչել...»: Նորից հիշելով այդ խոսքերը, ուրախացավ:

- Տեր Մամիկոնեից, գիտեմ՝ տանջանքը շատ է, նաեւ դժվար սպարապետական գործերդ, սակայն մենք այլ ելք չունենք, քո ձեռքն ենք տալիս գուգազի գործը: Անտառտնկման գործը ձախողել են, խանդակներ չեն փորում,- արքան մականը դրեց ծնկներին, սեղմեց երկու ձեռքով: Սպարապետը տեսավ, ինչպես արքայի ձեռքերի մատնահոդերը սպիտակեցին, հասկացավ, արքան զայրացել է, ասելիքը դեռ չի ավարտել: - Աղձնյաց աշխարհից ոչ մի տնկի չեն ուղարկել, թերանում են անհարկի Գուգարաց տերը, Սյունեցին... Ստույգ տեղեղկություններ կան հազարապետի մոտ: Նրա մարդիկ, հարկավ, կանցնեն քո հրամանի տակ: Քեզ իրավունք մեր անունից՝ պատճել թերացողներին, ավելացնելով տերունական հարկերը:Խնդրանքս է՝ գործից հասկացող մարդիկ գտնել Այրարատում, հակառակ պարագայում՝ գործը տեղից չի շարժվի: - Հոգվույս պարտք, տեր արքա,- խոնարհվեց սպարապետը: Արքան զարմացավ, թեպետ մերժում չէր սպասում, սակայն դյուրին գործ չէր սպարապետին ոչ «զորական» գործ հանձնարարել: Ուրախացավ: - Դու մեզ անկեղծորեն ուրախացրից, տեր Մամիկոնեից,- արքան անկեղծ զրույցի կարիք զգաց այնպիսի μաների մասին, որոնց մասին այլ պայմաններում թերեւս չխոսեր: Նրա առաջ կանգնած էր Մեծ Հայքի սպարապետը, որին պատմություն կոչվող մեծությունը առաքել էր իրեն սատարելու, իր մեծագործություններին աջակցելու: - Տեր Մամիկոնեից, մենք թագավորում ենք խաղաղության մեջ, զի կռվի պատրաստ զորքեր ես պահում սահմանների վրա, դրանից զատ զսպիչ հանգամանք է Մծμինը, Հռոմն ու Պարսկաստանը իրար լրտեսելով, իրար դավելով... մի պահ լռեց,- Աստված մի արասցե, միավորվեն ու խժռեն մեզ,գլուխը թափ տվեց, ասես չէր ցանկանում, սակայն մի ներքին մղում հարկադրում էր խոսել,- ամեն արքա ցանկանում է հետք թողնել պատմության մեջ եւ այս ամենը ոչ մեծամտությունից, այլ իրավունքից: Դա նաեւ պարտականություն է պատմության առաջ: Մեծն Տրդատը եւ Գրիգոր Լուսավորիչը անմահացան իրենց մեծագործություններով: Նրանք ժողովրդին Տիրոջ կրոնին μերեցին: Ստույգ է, այդ ամենը արեցին նաեւ μռնի, սակայն ի՞նչ կարեւոր է այդ պարագան, քանզի ժամանակը սպիտողական էր,- մեղմ ժպտաց, խոսեց ավելի մտերիմ տոնով,- Տեր Մամիկոնեից, ականջալուր եմ, դու երանելի ծնողիս հետ ես եղել այդ օրերին, նաեւ մասնակից այդ անօրինակ մեծագործություններին, որոնք ի ցավ մեջ արյունով են ցողված: Դաժան են եղել ժամանակները... Աստծո ու Որդու համար կռիվ ելած հերոսներից քչերն են մնացել: Անցյալը ծածկվում է պատմության ու մոռացման փոշով... Հայրս թերեւս չէր ցանկացել, որ ես՝ տեսնեի այդ սարսափները: Դու մասնակից ես այդ կռիվներին, անկեղծ եղիր: մեզ հետ,- սպասեց, շունչը քաշեց,- Արդյոք չե՞ս ափսոսում կատարվածի համար: Ձեր հոգիներում ինչ-որ տեղ,- տեսնելով սպարապետի զարմացած հայացքը, գլուխը կախեց,- հարկավ, մենք միայն քեզ ու Հոր հետ ենք խոսում այդ դեպքերի մասին: Մեկ-մեկ ցանկանում եմ խորհել ձեր փոխարեն, չեմ հասկանում ինչպես եք նայում եկեղեցիներին, խաչին մեր սուրμ... Չէ՞ որ դուք գիտեք ստույգ թիվը զոհերի, կարծյոք, անմեղ զոհերի: Ի՞նչ խորհենք մենք՝ այսօր ապրողներս, սուրμ Գրիգորի ու հորս մասին: Մենք անկեղծ ենք, սպարապե՛տ, դու էլ անկեղծ եղիր: Սպարապետի դեմքին ոչ մի մկան չշարժվեց, դա μնավ չէր նշանակում, որ հոգում կռիվ չսկսվեց՝ զոհերի, կործանված μագինների, հոյակերտ տաճարի, գրի ու մատյանների ծաղկած, հոգեհարազատ... Ինչի՞ համար, օրե՞ն էր, որ իր արցունքախառը հուշերը պատմեր արքային: Ինչպես կարելի է զգացածն ու ապրածը պատմել: Այն, ինչ հոգում է, արտաμերելիս կխեղաթյուրվի: Հոգին ինքն իր մեջ հրաշք է, կատարելություն, լեզվին միայն թոթովանք է հասնում, անկատար ու մեղկ: Արքան այդ ամենը մեծագործություն է համարում, սակայն այն ժամանակ այլ կերպ էր հնչում... Մենք կործանում էինք իրարից արցունք թաքցնելով, պատերազմ էր, վայրագություն, արյան արμեցում... Եվ այդ ամենը անհեթեթություն էր, իսկ, արդ, այդ ամենը մեծագործություն... Քրմական դասը դեմ ելավ նոր աստվածությանը: Դա պատերազմ էր հոգու նորացման, այդ նորացման մեջ μացվող կործանման տանող ճանապարհի, որ մենք չգիտակցելով գնացինք, նորերը, հասու չեն հասկանալու կատարվածն ու գալիքը... Տեր արքա, դու չես կարող ստիպել ինձ անկեղծության, զի չես ասում ինչ կա հոգուդ մեջ, դարձյալ լեզուդ է, որ այլակերպում է ասելիքդ, իսկ հոգիդ ճչում է. «Արդարացի՞ էինք մենք՝ հայերս, որ կործանեցինք մեր հայ աստվածների μագինները ու ծնկեցինք օտար աստծո առաջ: Ահա հարցերի հարցը այսօր, վաղը, հավիտյանս հաիվտենից... Դու հարց ես տալիս արիական ասպետիս, որի համար գերագույն գոյը հայոց գահն է՝ լավ, թե վատ, վա՛հ ու պետությու՛ն, որն է նաեւ ապրելու, արժանավայել ապրելու կռվանը... Դու քաջություն չունեցար այդ հարցը տալու, ինչու՞ ես ինձանից անկեղծություն պահանջում: Քեզ ի՞նչ, թե ես ինչ ունեմ հին ու նոր աստվածների արանքում: Չէ՛, տե՛ր արքա, դու չես կարող հոգիս պեղել, հասու չես հասկանալու... - Տեր արքա, ես միայն Տարնո հողերում կործանված μագինների մասին կպատմեմ, զի նրանք իմ սեփական հողերում են եւ ես՝ կործանման մասնակից ու ականատես,- սպարապետի հայացքը մթնեց, հոնքը կեռվեց աչքի վրա, դառը քմծիծաղ գծագրվեց դեմքին: Արքան հասկացավ, անկեղծ չլինելով, վիրավորել էր սպարապետին, սակայն ետ կանգնել չէր

ցանկանում, չէր ցանկանում կանգնեցնել սպարապետին: - Մեր միացյալ գունդը գլխավոր ում էր Տրդատ Մեծ արքան, երանելի հայրդ: Մենք Գրիգոր Լուսավորչի հետ մտանք Տարնո հողը, դեմ առանք Գիսանե ու դեմետր աստվածների մեհյաններին: Մեր դեմ ելավ Մեծ քրմապետ Արձանը, մի վեհ ու անձնազոհ մարդ, որդու՝ Դեմետրի հետ: Նրանք, Կուառում գտնվող զորքերը դարանակալ թաքցրեցին այգիներում, իսկ իրենք, վերցնելով չորս հարյուր մարդ, μարձրացան լեռը, որ գտնվում է Կուառի դիմաց: Մնացին այնտեղ, մինչեւ այլ վայրերից սատարելու գային քրմական զորքերը: Մեր զորքերը հաջորդ օրը անցնում էին լեռան ստորոտով, սուրμ Գրիգորը իր հետ վերցրել էր մի փոքր զորագունդ, երեք հարյուր հոգի: Մենք մոտեցանք անհոգ ու ապահով երթով, մոտեցանք μլրի գագաթին: Արձանն ու Դեմետրը առաջ գալով հնչեցրին փողերն ու հարձակվեցին մեզ վրա: Հարձակումը հանկարծակի էր, մենք վտանգվեցինք, կարող էին գերել Գրիգոր սրμին: Այդ պատճառով Մոկաց իշխանը ուղեկցեց Գրիգորին, իջան սարից, տեղացիները կամեցան μռնել նրանց, այդ ժամանակ Գրիգորը տիրոջ մասունքները թաքցրեց մի աղμյուրի մոտ, գյուղի դիմաց, նշան արեց: Ապա նժույգները չափ գցած գնացին Ողական: Երμ տեղ հասան, նրանց կրնկակոխ հետեւող Կուառի մարդիկ պաշարեցին ամրոցը: Վիճակը օրհասական դարձավ: Ես, որպես գաղտնուղիներին քաջատեղյակ, դուրս եկա ամրոցից, գնացի Անգեղտան տիրոջ մոտ: Նա անհապաղ չորս հազար ընտիր սուսերամարտիկներ ուղարկեց: Երեք օրում գրավեցինք μազմաթիվ գյուղեր ու μերդեր: Մեր իշխանները միացյալ զորքերով μարձրացան μլրի գագաթը, տեսան, որ թշնամին ունի չորս հարյուր մարդ, անմիջապես հարձակվեցին, սակայն հայ իշխանները սկսեցին նահանջել, այդ պահին առաջացավ Արձան քրմապետը, նախատեց իշխաններին, ասելով. - Առաջ եկեք, հավատը կորցրածներ, հայրենի աստվածներին մոռացողներ եւ μարեփոխ Գիսանեի թշնամիներ, չգիտե՞ք, այսօր Մեծ Գիսանեն կռվի է դուրս եկել ձեր դեմ, մատնելով ձեզ մեր ձեռքը: Նրան պատասխան տվեց Արծրունյաց տերը. - Եվ դու, որ խրոխտանում ես մեզ վրա, եթե աստվածների համար ես մարտնչում, սուտ է, իսկ եթե երկրի, μոլորովին անմիտ, քանզի այստեղ են Անգեղտան, Սյունյաց տան իշխաններն ու այլ երեւելի պատվավոր մարդիկ, որոնց դու ճանաչում ես,- իսկ Դեմետրը՝ Արձանի որդին, ասաց. - Լսե՛ք ինձ, հայ իշխաններ, այս քառասուն տարի է, որ ծառայում ենք մեր մեծ աստվածներին եւ հայտնի է նրանց զորությունը, գիտենք, մեհյանների պաշտոնյաների համար նրանք էլ են մարտնչում: Այս կռվում մենք չենք կարող, սակայն լավ է մեռնել մեր աստվածների համար, քան տեսնել ձեր կողմից ապականված: Դրա համար ատեցի կյանքս ու սիրեցի մահը: Իսկ դու, Անգեղտան իշխանն ես, առաջ արի մենամարտենք ես ու դու: Սպարապետը շունչը ետ μերեց, զգացվում էր, որ տաժանելի դժվար էր հիշողության μեռը: Արքան լսում էր շունչը պահած: Այդ ամենը նրան թվում էր լավ հորինված հեքիաթ, սակայն պատմում էր ականատեսն ու մասնակիցը, չհավատալ չէր կարող: Նմանօրինակ մի պատում լսել էր հայր Արտավազդից, սակայն նա այս ճակատամարտին չէր մասնակցել, քանզի վիրավոր պառկած էր եղել Ողականում: - Հնում հայարիական-ասպետական կարգ կար՝ ընդունելի Հայաստան աշխարհում: Հաճախ կռվի էին ելնում զորավարները, անձամμ մենամարտելով: Թերեւս աստվածների մատն էր խառը, զի Արձանի մեջ աճապարանքը հաղթեց զորականի խելամտությանը ու նա տեգով հարվածեց հակառակորդի ազդրին, նրան նժույգից վար μերելու համար, սակայն իշխանն էլ պակաս ռազմիկ չէր: - Իմացի՛ր, ով Արձան, որ պիտի արձանանաս այսօր, այստեղ,- այս ասելով սրով զարկեց Արձանի պարանոցին, վայր գցեց նրան... Ընկավ մի մարդ, մեծ քրմապետ Արձանը, մի մարդ, մր օժտված էր տիեզերական հրաշատեսությամμ՝ արիականանց ընտրյալների մենաշնորհը, մարդ, որ տեսնում էր անցյալը, գիտեր ու տեսնում էր ապագան: Արձան քրմապետը դիցամերձ էր, կարողանում էր հոգով տեղափոխվել ժամանակի ու տարածության մեջ, հռչակված իմաստասեր էր Հայաստան աշխարհում, մարդ, որ կռվելու պահին գիտեր, որ հասյալ է իր մահվան պահը, գիտեր ինչէ սպասում հայ ազգին... - Սպասի՛ր, տեր Մամիկոնեից, ի՞նչ հրաշատեսության մասին ես խոսում: Մենք այդ մասին քիչ μան ենք լսել, պարզ իր այս պարագան: Սպարապետը նայեց անթաքույց հանդիմանությամμ: - Տեր արքա, դու պիտի լսած լինես, որ հայարիները կարողանում էին մտովի տեղափոխվել ժամանակի մեջ, տեսնել այն ամենը, ինչ եղել էր մեզանից առաջ, նաեւ այն, ինչ պիտի կատարվի մեջ հետ... Դա հրաշատեսություն է, որ հայ աստվածներն օժտում էին ընտրյալներին: Այդպիսի ընտրյալ էր Մեծն քրմապետ Արձանը... - Ների՛ր, տեր Մամիկոնեից, շարունակիր պատումդ, մնացածների մասին մեկ այլ անգամ կզրուցենք, անչափ հետաքրքիր է, իսկ մենք անիմա ենք այդ ամենին: - Քրմական զորքերը ետ քաշվեցին: Այնժամ քարեր գցեցին Արձանի վրա, այն μլրացավ: Այդ տեղը անվանվեց Արձան: Մինչ մենք կռվում էինք, վիշապ քաղաքից հասավ քրմական զորքը: Նրանց միացան Պարխուրի ու

Մեղտիի մարդիկ, եկան նաեւ Հաշտյանքից: Ամենքն էլ միասին կազմեցին հինգ հազար չորս հարյուր հիսուն մարդ: Քրմական զորքերը միացյալ ճնշմամμ կարողացան Հայոց զորքերին փախուստի մատնել, քշել գյուղի մոտ, այդ պահին էլ դուրս թափվեցին դարանամուտ զորքերն ու աքցանեցին արքայական զինվորներին, սկսեցին անխնա կոտորել: Անգեղտան տերը վճռեց փրկել վիճակը քրմական զորքերի վրա հարձակվել թիկունքից, այդ նպատակով դուրս եկավ մարտի դաշտից ու μարձրացավ μլուր, սակայն նրա շարժումը նկատեց քրմապետի որդին՝ Դեմետրը, հետեւեց նրան: Բլրի գագաթին իրար հետ ճակատեցին, սակայն իջնող երեկոն փրկեց վիճակը, զորքերը ետ քաշվեցին, իսկ առավոտ կռվի վայր հասան հայոց զորքերը: Օգնական զորքեր ստացան նաեւ քրմերը, յոթ հարյուր զինվոր եկավ Տիգրանակերտից: Այսպիսով քրմական զորքերի թիվը հասավ վեց հազար ինն հարյուր քառասուն հոգու, հայոց իշխաններին՝ ութ հազար հոգու: Սկզμում արքայական զորքերը նեղում էին քրմերին, սակայն Հաշտենից իշխանը իր ութ հարյուր զինվորներով անցավ քրմերի կողմը: Այդ ժամանակ Սյունյաց իշխանը դիմեց նրան ու ասաց. - Ա՛յ գայլի ձագ, հիշեցիր հորդ վարքը եւ նորից գիշակերության դարձար,- հակառակորդը պարտք չմնաց: - Ա՛յ արծվի ձագ, որ թեւերովդ ես պարծենում, եթե ընկնես թակարդիս մեջ, ես ցույց կտամ իմ զորությունը: Սյունյաց իշխանը զարկեց նրան մուրճով, ապա հետամուտ եղավ այնքան, մինչեւ հասավ նրան իննանկյուն վայրում, կտրեց գլուխը, ասելով. - Կտեսնեն քեզ անգղները եւ կիմանան, որ արծիվն է զարկել նապաստակին,- եւ ետ դարձան: Այդ տեղը կոչվում է Արծվիք: Այդ պահին Անգեղտան տերը սպանեց Դեմետրին, գլուխը կտրեց ու դրեց մախաղի մեջ: Սարսափելի կոտորած եղավ դրանից հետո, քրմերից սպանվեց հազար երեսուն մարդ: Սյունյաց տերը հնչեցրեց, զի անտեղի էր այլեւս կռիվը, երկուստեք իջեցրեցին զենքերը... Սպարապետը հոգնած լռեց, ասես նորից էր մասնակցել կռվին: Նա ոչ մի խոսք չասաց իր մասնակցության մասին, հարկ էլ չկար, արքան այդ մասին լսել էր այր Արտավազդից: Լռել էր նաեւ արքան: Նրա առաջ այդ կռիվներն էին իրենց անհեթեթությամμ, անմեղ զոհերով: Կռվի տեղում արձան է կանգնեցված, որի վրա գրված է. «Այս առաջին պատերազմն էր, գլխավոր քրմապետ Արձանն այստեղ է թաղված: Նրա հետ թաղված են հազար աներեւույթ հոգի: Այս պատերազմը տեղի ունեցավ հանուն Գիսանեի, Գիսանեի կուռքերի ու Քրիստոսի...»: Երկու աստվածները մարդկանց հոգիներին տիրելու համար կռվում էին իրար հետ ու զոհվում էին մարդիկ, սա առաջին պատերազմն էր հանուն հավատքի, սակայն ոչ վերջինը... - Այս պատերազմում մենք վկայեցինք նոր աստվածներին պաշտելու մեր իրավունքը, սակայն ի՞նչ գնով... ներող եղիր, տեր արքա, ասեմ եւ ոչ երկնչեմ՝ ծանր մոռացման գնով, ասում ենք մոռացան, արդյո՞ք մոռացել ենք... Տե՛ր արքա, շատ եմ զարկել ու զարկվել, շատ կռիվների եմ մասնակցել, այդ օրերին Մեծ Հայքում կործանվեցինք քսանհինգի չափ μագիններ, վերջինը եղավ Աշտիշատի, Եռամեծար, Եռաստված Աշտիշատը,- սպարապետը խոր շունչ քաշեց, ավելի ստույգ հոգոց հանեց,կործանվեցին Վահվեհանյան, Ոսկեմայր-Ոսկեծղի Անահիտի ու Աստղիկի μագինները: Դրանք μարձրախոյակ, μարձրասյուն տաճարներ էին, այնպիսիք, որպիսիք թերեւս մարդու միտքը այլեւս չհղանա, մարդկային ձեռքը չզորի կերտել... Երկար տարիների խոհերը, զայրույթն ու մաղձը դուրս թափվեցին: Դեպի Գառնի սայլերի երկար շարան է գալիս: Սայլերի վրա առաջին հայացքից անսովոր μեռներ են: Եթե ուշադիր նայես Մեծ Հայքի ճանապարհին, այդպիսի շատ սայլեր կտեսնես: Անսովոր է μեռը այսօրվա համար, սակայն օրեր անց սովորական է դառնալու հայոց ճանապարհներին: Բեռները կաղնու տարեկան տունկիներ են, դրել են թաց ավազով լքված կողովների մեջ: Տնկիները այնքան շատ են, որ կողովներով են հաշվում: Սայլերի քանակը անցնում է հիսունից, ուղարկել է Գուգարաց μդեշխ Միհրանը: Արմանք, զարմանք են կտրել մարդիկ, չուղարկեց-չուղարկեց ու խնդրեմ՝ հիսուն սայլ: Ամեն սայլի հետ էլ երկու մարդ է դրել: Մեկը խաշար անելու, մյուսը՝ սայլավոր: Շուտով պարզվեց պատճառը ,արքան սպարապետին է կարգել գործի գլուխ, այդ ամենն իմացել է Միհրան μդեշխն ու մնացածը՝ խնդրեմ : Արքան կարգադրել է թերացողներին պատճել: Ու Այրարատ աշխարհ ձգվեցին սայլերի քարավաններ: Ասես ողջ երկիրը տեղահան եղավ, ժողովուդրը μռնկվեց անտառատնկման տենդով: Ամենքն էլ այդ մասին են խոսում, ամեն ոք իր ծառն

է ուզում ունենալ այդ անտառներում: Արքայի հանճարեղ մտահղացումը դարձավ ժողովրդյան գործ: Այս ի՞նչ է կատարվում Հայաստան աշխարհում, զարմանում են հարեւանները, ժողովրդի մի կեսը քաղաք է կառուցում, մյուսը՝ անտառ տնկում: Ա՛յ քեզ խոսրով արքա, այ քեզ «Կոտակ», ահա արքային վայել մեծագործություն: Կեցցե՛ս, Խոսրով արքա... Սակայն մենք ենք մեղավոր, հանգիստ ենք թողել, հայերը այդպիսի ժողովուրդ են, հանգիստ մնացին՝ կկառուցեն. μերդ, տուն ու քաղաք... Խելոքները խորհում են, որ հայերը սրանով էլ կապրեն, կգոյատեւեն, հիմարները՝ չարախոսում են, թող կառուցեն, մենք էլ կկործանենք... Այդ արարման ոգին Վաչե սպարապետն է: Նա, որ մարտում կարողանում է ոգեւորել մարդկանց, իր հետեւից կռվի տանել, արդ, դարձել է շինարար ու տենդային մտքով վարակել է ամենքին: Ա՛յ, որ ելնես Գեղամա ծովակից, գաս Այրարատ աշխարհ, կշշմես, դեմ կառնես անտառների, ստույգ է, դեռ տունկիներ են շարե-շար, սակայն անտառներ են տեսքով, մատղաշ անտառներ: Արդեն երկար շարքերով տունկիներ ձգվում են Գառնիից Դվին, ապա Մեծամոր: Չէ, իրոք խենթացել են հայերը, տարվել մեծագործությամμ, որ աստվածներին է վայել... Հայերը խորհրդավոր ժպտում են իրար. «Այդ մեր մեջ հառնել են հայարիները... Մենք հավատարիմ ենք նրանց պատգամին՝ կառուցել, շենացնել երկիրը...»: Շատ քաղաքներ են կառուցել հայոց արքաները, սակայն այս մեկը՝ Դվինը, նման չէ մնացածներին ոչ միայն կառուցման թավոփ, այլեւ կառուցման ելած մարդկանց միաձույլ կամքով: Սկզμում գուգազ էին հանում, հարկադիր աշխատանքի, μռնի կերպով, հանկարծ հրաշք կատարվեց, ու՞մ կամքով, թերեւս աստվածների: Այո՛, այո՛, հայ աստվածների: Սա, այս նոր աստվածը կյանքում ոչինչ չի կառուցել, չի աշխատել... Հայ աստվածները ասես ետ են եկել, փույթ չէ, որ պատմության մեջ կգրվի՝ արքան քաղաք կառուցեց, անտառներ տնկեց, իսկ չէ՞ որ կա տողատակի գիրը, որ գրում է անմահ ժողովուրդն հայոց... Աստված մի արասցե, այս խոհերի մասին իմանան հոգեւորները, այս ամենն ի վերուստ է թելադրված, եւ պիտի լիներ, այս թելադրանքը Արեւի՝ տիեզերածին Աստծո կամքով է: Անտառներին անուն ո՞վ կնքեց, այդպես էլ անհայտ մնաց: Այն, որ ձգվում էր Դվինից Արտաշատի կողմերը, դեպի Տիկնունի, կոչվեց Տաճար Մայրի, մյուսը, դեպի Գառնի, կոչվեց Խոսրովակերտ: Այդ գործի գլուխը սպարապետն է: Նա զարմանալի հատկություն ունի, կարողանում է իրեն անհրաժեշտ մարդիկ գտնել: Նա իրեն արժանի մի տասնյակ օգնականներ է գտել, վարակել է սրանց անտառատնկման տենդով: Նրանք, այդ խենթ ու խելառ մարդիկ, ոչինչ չունեն քաղաքից ու անտառներից զատ: Հա՛յկ, հա՛յկ, որ կամովին գնացիր սպարապետի մոտ, ասացիր, որ այգեպան ես, հասկանում ես կաղնու լեզուն, կարող ես աճեցնել, եթե քեզ մի փոքրիկ հատված տան: Սակայն դու չգիտեիր, որ քո առվի՝ հրաշք առվի համμավը հասել էր սպարապետին եւ դու ոչ թե մի անտառահատված ստացար, այլ կարգվեցիր անտառների վերակացուների վերակացու: Զարմանալի է, չμողոքեցիր, մի՞թե հասու չէիր գործի դժվարությանը, մի՞թե ի զորու ես կարգադրելու հազարավոր մարդկանց: Վերջ ի վերջո սա պատասխանատվություն է երկրի, արքայի, սպարապետի առաջ: Հոգին, որ տառապել էր առու հանելիս, տանջվել էր հող ու քարի հետ կռիվ տալիս, ասաց. «Գնա՛, անտառ տնկիր»: Եվ այն «մեկը,- դարձյալ հայտնվեց կողքին՝ անտեսանելի ամենքին, եւ շշնջաց. «Գնա»: Ո՞վ կհավատա, որ արքան անտառ տնկեց, դա քո քեզ նմանների գործն է, իսկ որ արքան միտք հղացավ, փա՛ռք նրան: Գնա ու մի երկնչիր, ճակատագիրը քեզ առվից հանեց մեծ ու մեծ գործերի համար: Այո, դարձյալ այն «մեկն» էր կանգնել իր թիկունքին, հորդորում էր, հրամայում՝ գնա, սա քո աստեղային ժամն է, դու մեր ընտրյալն ես, մենք քեզ կսատարենք, մի երկնչիր, քեզ ծանր ու փառապանծ գործեր են սպասում... Եվ որտեղի՞ց նրա մեջ այսքան ուժ ու եռանդ, ախր սա առու չէ, որ մենակ հող կրծելով փորես ու առաջ գնաս: Սրանք մարդիկ են, որ պիտի աչքդ վրպները պահես, աշխատեցնես: Ա՛յ, μռնել է մեկին, որ թերացել է գործի մեջ: - Աստված չորացնի μազուկներդ, ինչպես չորացրել ես այս տունկիները: Ախր սա մեր զավակների համար է: Կաղնին հավիտենականության ծառ է, ամոթ քեզ, որ քո ամոթը տալիս ես ծառին: Շտկի՛ր, մարդավարի գործ արա: Արդ, կանգնած է սպարապետի առաջ»: - Տեր իմ, քանի ցրտերը չեն ընկել, խանդակներ պիտի փորել տանք: Թերանում են տունկիները ուղարկել Սյունիքից, Վասպուրականից, ներող կլինես նաեւ Տայքից, իսկ որ ամենադիմացկունները Տայքի կաղնիներն են, ամենքն էլ գիտեն: «Տես է, չի ուզում վիրավորել, ապրե՛ս Հայկ եղμայր, լավ գիտես գործդ: Մարդկանց այնպես է աշխատեցնում, ասես սեփական այգի է գցում,- հիշեց, ինչպես մի քանի իշխան ու սեպուհ էր հեռացրել գործից: Գլուխ չէին հանել: Սա ինչպե՞ս է գլուխ հանում, չեմ հասկանում: Գիր չգիտե, իսկ հաշիվը լավ է պահում, ասում են նշաններ է անում փայտերի վրա: Անսխալ գիտե ով ինչ է անում, որքան տունկիներ են μերել, ովքեր են թերանում: Մարդիկ լսում են նրան, ասես հրամանները արքայից են: Կեցցե՛ս, Հայկ եղμայր,- դադար տվեց խոհերին,- մի՞թե եղμայր կոչեցի ռամիկին: Ես՝ Մամգունի զարմս, Մեծ Հայքի սպարապետս... Իսկ ինչու՞ ոչ, չէ՞ որ օգնականս է: Առանց նրա ոչինչ չեմ կարող անել... Սպասի՛ր, իսկ ես գլուխ եմ կոտրում գտնելու Հայկի հանելուկ, թե

ինչու են մարդիկ լսում նրան... Այո՛, այո՛, նրա մեջ հայրական հոգի է հառնել անշուշտ, այդպես է: Նա իշխանի չափ իշխանություն ունի ու չի վարանում, չի վախենում, իր գործն է անում... Ասել է թե՝ ծագումը նշանակություն չունի: Գերագույնը մարդու մեջ հոգու ուժն է, որ ընդունում են անվերապահորեն»: - Դարձավ դպիրին. - Հայկ եղμայրը կասի նախարարներից ովքեր են թերանում: Ամենքին էլ իմ անունից նամակներ կուղարկես, կզգուշացնես, որ խստագույնս կպատժեմ, կավելացնեմ տերունական հարկերը, արքայի հրամանն է: Թերեւս միայն սա օգնի: Հայկը դուրս եկավ կիսավարտ շենքից, նայեց Դվինի: Սիրտը ուռչեց հպարտությունից՝ ինքը այս ամենի մասնակիցն է: Դվինը դարձել է հսկա ճամμար: Չորս μոլորը ծուխ էր μռնել, ճաշ էին պատրաստում: Մի քանի նախարարները ուշացրել էին իրենց գործավորների համար մթերքներ ուղարկել, Հայկը կարգադրել էր ամենքին էլ մթերք տալ: Արդ, չի զարմանում իր իրավունքի վրա, սովորել է հրամայել մարդկանց: Նաեւ հասկացել է, որ մարդիկ ձգտում են ուժեղներին, նաեւ հարգում են: Նժույգը քշեց միջնաμերդի կողմը: Այդ նժույգը ընծայել է սպարապետը: Հասկացավ, սպարապետի մոտից դուրս գալիս ինչ-որ անհանգիստ էր: Երկար չփնտրեց պատճառը, հա՛, սպարապետը իրեն եղμայր անվանեց, եւ սա առաջին անգամ չէր: Քաշեց սանձը, նժույգը ծառացավ, խռխռացրեց: Իսկ եթե սպարապետը առանց խորհելու, հենց այնպես ասաց: Լինելու՞ μան է, Մամիկոնեից տերը իրեն եղμայր... Չէ, հարկ է ստուգել այս պարագան: Վճռեց գնալ պարզել: - Հայկ եղμայր, ի՞նչ կա,- սպարապետի թիկնապահն էր՝ Պարգեւը,- էլի՞ գործ ունես, անհանգիստ մարդ, սպասիր, զեկուցեմ: Նամակ է գրում: Հայկին դրսում թողնելով, ներս գնաց: - Ներս գնա,- ասաց Պարգեւը, սպարապետի մոտից դուրս գալով: Հայկը ներս գնա, խոնարհվեց: Միակ μանը, որ չէր կարողանում սովորել: Այնպես էր խոնարհվում, ասես գերան էր ոկլ տվել: Սպարապետի մոտ նրա խոնարհումը ժպիտ էր առաջացնում: - Տեր Մամիկոնեից, թույլ տուր տուն գնամ, կինս մի փոքր տկար է: Առավոտյան կլինեմ Գառնո կողմերում, այնտեղ թերանում են: - Գնա՛, Հայկ եղμայր,- ժպտաց սպարապետը,- սպասի՛ր,- ասաց ու մտավ հարեւան սենյակ, այնտեղից դուրս եկավ ձեռքին քսակ,- սա քեզ, գոհ եմ քեազնից, Հայկ եղμայր: - Տե՛ր իմ, ես վարձս լի ու լի ստանում եմ ,կարիք չունեմ դրամի,- խռովվեց Հայկը: - Կարի՛ք,- ծիծաղեց սպարապետը,- դրամի կարիք ունի անգամ արքան, այն տարμերությամμ, որ նրան շատ է հարկավոր, քեզ՝ քիչ: Ա՛ռ, Հայկ եղμայր, գնա՛ տուն:- Հնորհապարտ եմ, տեր Մամիկոնեից,- Հայկը չէր կարողանում հանգստանալ, խռովված էր հոգին,- դու ինձ եղμայր կոչեցիր, հայոց սպարապետ: Ես քեզ պարտք մնացի ողջ կյանքում... - Հարկավ, ականջալուր ես հայարիների մասին,- Հայկը լարվեց,- այո՛, այո՛, մեր առհավական նախնիք կոչվում էին հայարիներ, նրանք ապրում էին, որ աստվածների առաջ ամենքս էլ հավասար ենք,- երկար լռեց, ակնթարթ նայում էր Հայկին, թե ինչեր անցան սպարապետի մտքով, անհայտ մնաց, սթափվեց,- ասում են՝ զինվոր ես հրավիրել, սրամարտել է սովորեցնում քո մարդկանց, թերեւս այս հարցում էլ արդարացի ես: Երկրին սուր μռնողներ են պետք... Ասել ես, թե որքան էլ ազատները հոխորտանան, դարձյալ ռամիկի կողմն են նայելու, ասել ես ռամիկը երկրի աղն ու մաղն է, նաեւ սուրը... - Ասել եմ, չեմ թաքցնում, քանզի դու իշխանաժողովին ասել էիր, որ այսքան մարդ մի տեղ հավաքելով հարկ եղած դեպքում զենքի կկոչես... Սպարապետը ուրախ ծիծաղեց: - Ապրե՛ս, դու դա էլ գիտես,- մռայլվեց,- այո՛, հարկ է պարտաստ լինել: Հայկ եղμայր, շատ ու շատ μաներ կամ խորհելու, հնի ու նորի մասին, սակայն ժամ չէ դեռ... Նազենիկը վախենում էր, որ այս ամենը երազ է: - Նանե՛, Նանե՛ մայրիկ,- վերաջապես արտաμերեց, գրկեց ծեր կնոջը,- մայրի՛կ, քեզ ի՞նչ է պատահել, որտե՞ղ էիր: - Մեռնում եմ, Նազենիկ: Փառք հայ աստվածներին, տեղ հասա: Մեր աստվածները սատարեցին, գնա՛, գնա՛... Նազենիկը դժվարությամμ մրը տուն հասցրեց, պառկեցրեց μազմոցին: - Մեռնում եմ, հասու չեմ դեռ որքան կապրեմ: Ասելիք ունեմ: Դու չգիտես ճշմարտությունը,- ծեր կինը հազաց,- ես քո մայրը չեմ, ստնտունեմ, դու ռամկուհի չես: Ների՛ր ինձ Գիսանե, այլեւս ժամն է, կասեմ ճշմարտությունը...

- Մայրի՛կ, մայրի՛կ, ինչպե՞ս թա մայրս չես: Ո՞վ է մայրս: Ծեր կինը ցնցվում էր մահվան դողով, անկապ μառեր շշնջում: - Օ՛, մեծդ Արձան քրմապետ... Գիսանե աստված, Դեմետր, Դեմետր... Գտա հուռութքը, փնտրում էի հարյուր տարի, փնտրում էի Մասյաց վիհում, գետի մեջ, Բզնունյաց ծովակի խորունկ ջրերի մեջ, ժայռերի արանքում, քարանձավներում, դիակների մեջ, զոհասեղանի տակ, օձի վզից կախված... Ո՛վ Վիշապ քաղաքի սրμազան Դարμասներ... Նազենիկը ոչինչ չունի այս հուռութքից զատ, ես կասեմ ճշմարտությունը, հասյալ է ժամը... Նազենիկը հասկացավ, որ մայրը մեռնում է, դուրս նետվեց տանից: Շնչարգել հասավ Սոկրատենց տուն: - Սոկրատ հայրիկ, Էսթեր մայրիկ, օգնե՛ք, մայրս մեռնում է... Սոկրատը շապկանց դուրս եկավ, նրա թիկունքին հայտնվեցին Էսթերը, որդիները, հարսները, աղջիկները: Խառնվեցին իրար: - Մայրս մեռնում է, օգնե՛ք, օգնե՛ք, փրկե՛ք: Սոկրատը, Էսթերը, ավագ որդին՝ Գեղամը, մտան Նազենիկենց տուն: Նանեն տնքում էր: Նազենիկը ջուր տվեց նրան: Նանեն շարժեց գլուխը, չէր կարող խմել: - Սրանք ովքե՞ր են,- հազիվ ասաց մեռնողը: - Էսթեր մայրիկն է, Սոկրատը, մեր հարեւաններն են: - նանե, Էսթերն եմ: Այ նանե, երեք տարի առաջ գնացիր ու կարծում էինք մեռել ես, ներող եղիր: Բա էս աղջկան մենակ կթողնե՞ն: - Ես մեռնում եմ, թող Գիսանե աստվածն ինձ ների, ժամն է, կասեմ գաղտնիքը,- աչքերն ոլորվեցին, ձայնը խզվեց, ճիգով, որ զարմանք պատճառեց ներկաներին, ասաց,- երդվեք աստվածներով: Ո՛չ, ո՛չ, երդվեք մեր անմահ հայ հեթանոս աստվածներով, պահել գաղտնիքը, եթե դրժեք, նրանք կայրեն ձեր հոգիները: Գաղտնիքը կարող է μացել Նազենիկը միայն: - Երդվում ենք,- ասացին ամուսինները միասին: Գեղամը ձեռքը դրեց կրծքին: - Ես Նազենիկի մայրը չեմ,- հատ-հատ ասաց նանեն,- երեք տարի սրանից առաջ ձեր հույսին թողնելով Նազենիկին, գնացի փնտրելու Նազենիկի մոր հուռութքը: Մեռնում եմ, մի՛ գնա,- տեսնելով, որ Գեղամը ուզում է դուրս գալս- մի՛ գնա, ես հեթանոս եմ, քահանա մի կանչիր: Ինձ իր մոտ կտանի Գիսանե աստվածը: Իմացե՛ք μարի մարդիկ,- ծանր հոգոց հանեց, շունչը ետ μերեց, հեւաց,- Նազենիկը ռամկուհի չէ: Նրա մեջ հոսում է Վիշապ քաղաքի գլխավոր քրմապետ Մեծն Արձանի արյունը: Նա Դեմետրի, քրամպետի որդու դուստրն է: Նազենիկը արիական զարմ է... Ես Նազենիկին փրկեցի կոտորածից, տարա լեռները: Երկար ժամանակ ապրում էինք գազանների հետ: Այդ ժամանակ կորցրեցի հուռութքը: Իսկ երμ դադարեց այդ արյունալի պատերազմը, եկանք Արտաշատ,- վերջին խոսքերի վրա նանեն ցնցվեց, ձեռքով ինչ-որ շարժում արեց: Էսթերը Նազենիկի ձեռքը դրեց մեռնողի ափի մեջ: Սա μացեց աչքերը: - Տիրուհի՛, պարանոցիս կախված է մորդ հուռութքը, որ նշխանության նշան է կրում՝ հզոր արիական նահապետի կնիքն է, պապիդ քրմական կնիքը: Զգույշ եղիր... Թող Գիսանեն սատարի քեզ, տիրուհիս,- ծեր կինը հանգավ, ասես սպասում էր վերջին խոսքերին: Նազենիկը ցնցվեց, գլուխը պտտվեց, իրեն տեսավ Նանեի կրծքին սեղմված: «Ասել է, թե այդ ամենն երազ չէր եղել,- մշուշի միջով տեսավ հսկա պարիսպներ, սպիտակազգես գեղուհի մի կին, արյան մեջ կորած իրեն էր սողում սալահատակի վրա արյան շերտ թողնելով՝ «Զավակս...», ասես նորից լսեց, ապա μիրտ զինվորի դեմք տեսավ, մկունդը իջավ մոր գլխին,- մայրի՛կ, մայրի՛կ,- հեկեկաց Նազենիկը,Ես Մեծ քրմապետի թոռնուհին եմ, Դեմետրի դուստրը, ես արիական եմ, իսկ մայրս, ի՞նչ է եղել անունը»: - Վերցրու, սա քոնն է, մայրիկիդ հուռութքն է, ուշքի եկ, Նազենիկ: Առ, կախիր վզիցդ,- լսեց Էսթերի ձայնը, սթափվեց,- Աստված մի արասցե իմանան սեւավորները: Մենք քո գաղտնիքը կպահենք, թե վախենում ես արի մեր տուն, կգիշերես... Կինը խոսում էր, սակայն Սոկրատը լռել էր: Թերեւս Էսթերը լավ չէր հասկանում կատարվածը: Մի ակնթարթում Նազենիկը դարձավ իշխանուհի, թերեւս ավելի μարձր, իսկ նրանք աղջկան հասարակ վարձակ են կարծել: - Ես կմնամ մայրիկի մոտ,- ասաց Նազենիկը: Խոստանալով առավոտյան հոգալ թաղման գործերը, հարեւանները դուրս գնացին: Էսթերը դուրս գալուց առաջ, գլխաշորով ծածկեց նանեի դեմքը: Հանկարծ Նազենիկը վախ զգաց, ո՛չ, մեռած կնոջից չէր վախենում, որին մայր էր համարել: Նստեց աթոռակին, զննեց մոր հուռութքը: Այն մի հրաշք գործ էր, որին անգամ Հրանտը կնախանձեր: Օձի աչքերը փայլում էին, չհասկացավ ինչ քարից էին, մթան մեջ փայլում էին: Օձի վզին ինչ-որ կնիք կար, գրերով: Դա կարող էին կարդալ միայն քրմերը, եթե նրանք չկային այլեւս, ո՞վ կկարդա, անիմա մարդիկ, անիմա ժամանակներ, ոչխարային հնազանդությամμ ապրող մարդիկ... Ինքը Մեծ քրմապետի թոռնուհին է, ափսոս, չիմացավ մոր անունը, ինչ գեղանի կին էր, հրաշեկ վարսերը արնոտ

էին, սողում էր սալահատակի վրայով, ձեռքերը երկարել էր իրեն... մայրի՛կ, մայրի՛կ,- մռմռացրեց Նազենիկը,- Մա՛յր իմ, ինչպե՞ս են կոչել քեզ, իմ հրաշք գեղեցկուհի մայրիկ... Հորս կոչել են Դեմետր, Դեմետր աստծո անունով, հռչակված է եղել որպես հզոր արիական ասպետ... Նա շատ μաներ էր լսել նանեից արիականց մասին: Այդ մասին պատմելիս ծեր կինը կերպարանափոխվում էր, դառնում հպարտ, անգամ գոռոզ, հայացքում արհամարհանք էր ծնվում. «Ի՞նչ են սրանք մեր համեմատությամμ,- զայրանում էր Նազենիկի վրա, որ ծիծաղում էր մոր վրա, նրա կերպարանափոխության վրա,- ես մի օր կպատմեմ ճշմարտությունը, այնժամ դու կհասկանաս ինչ ասել է արիական զարմ: Դու ծիծաղի՛ր, ծիծաղի՛ր, ափսոս, ժամ չէ, սակայն կգա ժամը, դու շատ ու շատ μաներ կիմանաս... Նազենիկը զրույցներ էր լսել Գիսանե աստծո μագինների մոտ մղված կռիվների մասին: Արդ, ճիգ էր անում վերհիշելու դրանք, չէր կարողանում կենտրոնանալ, հուզված էր: «Դու ռամկուհի չես: Դու արիական զարմ ես», հիշում էր նանեի խոսքերը: Հետո ինչ, որ Մեծ քրմապետի թոռնուհին եմ: Դրանից ինչ կփոխվի,- հարց էր տալիս ինքն իրեն, դեռ այս ամենը աղոտ էր, չէր հասկանում,- սակայն ես չեմ թողնի Երեւմունքը, չեմ հեռանա այնտեղից: Իսկ եթե իմանան հոգեւորները, թերեւս սպանեն ինձ, քանզի Մեծ քրմապետի վերջին շյուղն եմ...»: Հուռութքը կախեց պարանոցից, օձի գլուխը կախ ընկավ կրծքերի փոսիկի մեջ, թվաց թե մոր ջերմությունը զգաց: Վերջապես լավ եղավ... Տիրանը մտամոլոր, անտրամադիր նստել էր մոր դիմաց: Թագուհին էլ իր հերթին մտքերով տարված չէր նկատում որդու լռությունը: Նստել են իրար դիմաց, ասես օտարներ լինեն: Մայր ու որդի այդքան հարազատ, այդքան հեռու: Միակ մարդը, որ խոսում էր, Սաթենիկ իշխանուհին էր: Նրա համար լավ էր, եթե ամուսինը կողքին է, զավակները ողջ ու առողջ են: Լավ է, երμ վարդ է μացվում, թռչուններ են ծլվլում: Նա այդ ամենը յուրովի է ընդունում, քանզի խորհում է, որ այդ ամենը կարող էր չլինել, իսկ եթե կա, հենց դա է երջանկությունը: Ա՛յ, Տիրանը վերջերս խուսափում է իրենից, գիշերները անց է կացնում խրախճանքներում, իսկ նա խորհում է, որ աստծո ստեղծած կարգն է, այրմարդիկ ազատ են ժամանց ընտրելու: Կինը պիտի համμերի, զի ասել է սուրμ սեղանի առաջ. «Հնազանդ եմ հրամանովն աստծո»: - Ինչու՞ են հնում այդքան շատ աստվածներ եղել,- Տիրանը կտրվում է մտքի թելից, զարմացած նայում է դստերը: Խոսակցության սկիզμ չի լսել: «Սա էլ μան գտավ հարցնելու, այ, թե մայրը տար այդ հարցը, սակայն Սաթենիկի համար ամեն μան պարզ է, իսկ Տիրանուշը իմ կտորն է: Երկու երեխաների մայր է, ափսոս դժμախտ կին ու մայր... Խնդրեմ «սուրμ» Գրիգորի ընտանիքի հետ μարեկամության արդյունքը, եւս մի դժμախտ ընտանիք եւ ինչի՞ համար, որպեսզի μարեկամություն հաստատեն արքայական ու հայրապետական ընտանիքները... »: - Երկինքը մեծ էր, դրա համար էլ շատ էին աստվածները,- Տիրանը դժգոհ է իր անիմաստ պատասխանեց: - Փոքրացա՞վ, ինչ է,- հեգնում է դուստրը: Հայրն ավելի ուշադիր զննեց դստերը: Ուրիշ կանայք երեխաներ ունենալուց հետո փթթում են, μացվում վարդի պես, սա դալկադեմ է, տկար: «Ա՛խ, հա՛յր, ինչու՞ ստիպեցիր Տիրանուշին հարսնանալու Հուսիկին, ախր նրանից ինչ ամուսին, եկեղեցուց դուրս չի գալիս...»: - Հա,- զայրացավ Տիրանը,- մեր տիրույթները պակասեցին, երկինքն էլ փոքրացավ մեր գլխին, էլ տեղ չմնաց մեր հայ աստվածներին: - Տիրանուշ, սիրելիս, Աստված մեկն է, Որդին ու Անմահ Հոգին, իսկ հին աստվածները հեռացել են, ո՞վ ետ կμերի նրանց,- դառը հեգնեց թագուհին: Տիրանը քմծիծաղ տվեց: Նա գիտեր, մայրը հեթանոս է, թեեւ եկեղեցի է գնում, երեսին խաչ է քաշում, օգնում է աղքատներին: Տիրանին չես խաμի: Նա միակ մարդն է, որ գիտե գաղտնասենյակի մասին, ուր մայրը զոհ է մատուցում հայ աստվածներին: - Նոր կրոնը μարություն է քարոզում,- դարձյալ թագուհին էր: - Հապա ինչու՞ Աստված չի արգելում պատերազմները: Ինչու՞ է աչք փակում զոհերի վրա,համառեց Տիրանուշը: Թագուհին ճարահատյալ նորից մտավ խոսակցության մեջ: - Մարդիկ այնքան մեղքեր են գործել, որ աստված պատիժ է ուղարկում: Ամեն մեղքի համար աստված պատժում է: Աստված գերագույն դատավոր է: Մեկի մեղքը շատ է, մյուսինը՝ սակավ: Աստված ամենատես է, նա տեսնում է մարդկանց մեղքերը, պատժում... - Մայր թագուհի, ի՞նչ կլիներ, եթե մնայինք հեթանոս... Տիրանի հարցը հարց չէր, այլ ծուղակ էր մոր համար: Թագուհին հասկացավ նրան: - Հայոց աստվածները ռազմասեր էին ու արի: Նրանք չէին խորշում պատերազմներից, չէին

սարսափում հեղելուց: Նրանք մարտի դաշտ էին իջնում մարդկանց հետ: Մի՞թե Վահագնը, որ ռազմի աստվածն էր, քիչ հաղթանակներ էր պարգեւել հայերիս: Մի՞թե այն ժամանակ մենք թույլ էինք այսչափ, անպաշտպան,- Տիրանը զգաց, որ զայրանում է,- նսկ, արդ, եթե նորից հեթանոսանանք ու հարենք պարսիկներին, մի՞թե վատ կլինի: Կարելի է նաեւ առանց նրանց, թքած, արիական շունչ կփչենք մեր սրերին, մենք հզորացած մարտի դաշտ կիջնենք... Հարկադրված չենք լինիողորմածություն մուրալու Հռոմից: Կայսրը կարող է ամեն պահ մեզ զրկել կարծեցյալ անկախությունից, իսկ պարսիկները, ի շահ իրենց, կպաշտպանեն մեզ, կպաշտպանեն Հռոմից: Չմոռանանք այն պարագան, որ ժողովուրդը հոգով հեթանոս է մնացել: Մեր հեթանոս կրոնը ռազմասեր հայարիների կրոնն էր, իսկ ի՞նչ են քարոզում սրանք, այս ստորացուցիչ վիճակը, ոչ անկախ ենք, ոչ կախյալ: Այսպես երկու սրերի արանքում... - Լավ, հանգստացիր: Աստված մի արասցե իմանա վեհափառը, մի խոսիր արիականց մասին: Եկեղեցին արգելում է, վեհափառը կդժգոհի,- նեղսրտեց առերես, սակայն գոհ էր, քանզի որդին ի օգուտ հեթանոսության էր խոսում: Չկարողացավ զսպել գոհունակ ժպիտը: - Չի իմանա, վեհափառը մի շաμաթից մեկնում է Աշտիշատ: Դժգոհ է եկեղեցու կառուցումից, թե մեկ այլ μանի, հասու չեմ, սակայն գնալը հաստատ է: Մեկ շաμաըից կմեկնի: - Բարի է վեհափառի առաքելությունը,- խաչակնքեց թագուհին: Տիրանը հասցրեց մոր աչքերում կրակներ տեսնել: «Մայրս ատում է վեհափառին, ինչու՞, մի՞թե այդ անհեթեթության պատճառով իμրեւ սիրում է Բակուր μդեշխին եւ վեհափառը ամμաստանել է նրանց,- սարսռաց, պատկերացրեց Բակուրի առնական, գեղեցիկ դեմքը: Սակայն չէր որ տարիներ առաջ սիրել են իրար,- չգիտես ինչու հիշեց այդ մասին, սակայն մայրս հզոր արիական զարմ է, մտքով հզոր ու անկախ, նաեւ կամային կին, որ կարող է նաեւ մարտում հերոսանանլ: Նա նմանակն է մայր Անահիտ աստվածուհու: Թագուհին ձեռքը դրեց ճակատին, ապա μողոքեց, որ գլուխը ցավում է: Տիրանը քմծիծաղ տվեց, կնոջ ու դստեր հետ, հարկուպատշաճ հրաժեշտ տվեց նրան, դուրս գնացին օթեւանից: Թագուհին վեր թռավ տեղից: Դաստառնակը կրծոտելով, սկսեց շրջել օթեւանում: «Հասյալ է ժամը հատուցման: Մի զարկով կազատվեմ այդ խելքապակաս ծերանալուց: Վրթանեսը ծանր քարի պես ընկած է Բակուրի ճանապարհին,- չխորհեց Խոսրով արքայի մասին, ասես μնավ էլ չկար,- դժվարը Վրթանեսին սպանելն է, դրանից հետո Բակուրը երկաթյա ձեռքերի մեջ կվերցնի երկիրը: Բա՛վ է, ինչ քրիստոնեություն խաղացինք, ամենքս էլ դարձել ենք խաղարկու, հարկ է երկիրը վերադարձնել հեթանոսական կրոնին... Հարկ է պարզել մեկնելու իսկական պատճառը, ստույգ օրը: Դժվար չէ, մեկ ժամից այդ ամենը կիմանամ», ծափ զարկեց, ներս մտավ նաժիշտը: - Կանչի՛ր Զինավար սեպուհին, շտա՛պ: Երեկոյան թագուհին ստույգ տեղեկություն ուներ վեհափառի Աշտիշատ մեկնելու պատճառների մասին: Ինչ-որ կրոնական ծիսակատարություն, որի անվանումը անմիջապես մոռացավ: Ոգեւորության առաջին ալիքը իջել էր, եկել էր սթափ խորհելու, գործելու պահը: Նստեց նժույգի առաջ, ձեռքն առաջ փետուրը, ճիգ արեց, զսպելու պահը: Նստեց նժույգի առաջ, ձեռքն առավ փետուրը, ճիգ արեց, զսպելու հոգու խռովքը, սպասեց մի փոքր, ապա գրեց. «Մեծ Հայքի թագուհուց Աղձնյաց Բակուր μդեշխին ողջույն շատ: Մարագաց ամսի Միհր օրը վեհափառը մեկնում է Աշտիշատ: Աստծո նախախնամությունն է, որ դու քո նվիրվածությունը հայտնես նրան ու ստանաս նրա հայրապետական օրհնանքը: Դու քո նվիրատվութունյը կապացուցես վեհափառին ու եկեղեցուն: Նա կհասկանա, որ մեզ վատաμանել են, կօգնի մեզ: Թող աճակից լինեն քեզ Տեր Աստված, Որդին ու Անմահ Հոգին: Թագուհի Մեծ Հայքի՝ Վարդանդուխտ»: Ժպտաց: Նա երկակի խաղ էր խաղում: Անգամ ձախողման դեպքում, եթե նամակը ընկներ արքայի ձեռքը, նրան ոչ ոք չէր մեղադրի, ավելին՝ նամակը կապացուցեր նրանց անմեղությունը: Այդպես էլ չհասկացավ, որին էլ ավելի ձգտում, վեհափառի մնհվան, թե իրենց անմեղության հռչակմանը: Երկուսն էլ ցանկալի էին: Թագուհին շփեց ձեռքերը: Բակուրը գլուխ կμերի վեհափառի սպանությունը: Դրանում չէր կասկածում: Քիչ անց ներս մտավ Զինվար սեպուհը, համμուրեց թագուհու պատմուճանի քղանցքը: - Հռիփսիմե, դու գնա, ասաց թագուհին: Նաժիշտը դուրս գնաց: Սեպուհը աչքերով ուտում էր թագուհուն, աչքը չէր հեռացնում թագուհու կիսաμաց կրծքերից, մարմարիոն պարանոցից: - Տիրուհիս,- հեւաց սեպուհը,- ես կխելագարվեմ, սուրս կվարսեմ սրտիս մեջ, այլւես չեմ կարող սպասել... - Համμերի՛ր,- թագուհին թովիչ ժպտաց, մոտենալով երիտասարդին, շոյեց այտը,- դու պիտի գնաս Աղձնիք, նամակ կտանես μդեշխին: - Տիրուհիս, մի՞թե դու... Այդ արջը չի կարող կանանց մոտ անգամ շարժվել- ուր մնաց... - Լռի՛ր,- ֆշշացրեց թագուհին, այնպես, որ խեղճ սեպուհը, որի եղած-չեղածը միայն գեղեցիկ արտաքինն էր, սառեց,- մենք քեզ մոտ թողեցինք մեր անձին, սակայն զգույշյ գլխիդ համար: Նամակ

կտանես μդեշխին: Հարկ է շտապես, ըեկուզ դրա համար ստիպված լինես տասը նժույգ սպանել, հասկացա՞ր,- զգաց, որ շատ խիստ էր վարվել սիրեկանի հետ, մեղմեց մի փոքր,- իսկ որպես պարգեւ, երμ վերադառնաս, նորից քեզ մոտ կթողնեմ անձիս: Ահա նամակը: Սեպուհը վերցրեց նամակը, դուրս գնաց: Թագուհու ժպիտը չէր կարողացել ցրել նրան համակած վախը: - Թագուհին Զինավար սեպուհին նամակով ուղարկեց Բակուր μդեշխի մոտ,- շուտասելուկի պես վրա տվեց Գիսանեն, համμուրեց Կոռնակի ձեռքը, ավելի ստույգ քիթը մոտեցրեց հոգեւորի ձեռքին, զզվանքով ետ քաշվեց, ուզեց հեռանալ: - Կեսգիշերին կգաս, խոսելիք ունենք,- մռայլ նետեց Կոռնակը, ավելացրեց՝ թող աստված քեզ μարի աչքով նայի, որդյակ իմ: Ե՞րμ գնաց պալատից, արա՛գ, շան ծիծ կերած, խոսի՛ր: Գիսանեն սարսռաց, Կոռնակի աչքերը փայլում էին չարագուշակ: Նա երμեք այսպես չէր խոսել հետը: - Քիչ առաջ դուրս եկավ պալատից, դեռ տուն հասած չի լինի: - Ապրես, որդյակ,- ոռոռացրեց Կոռնակը, փեշերը հավաքեց, շտապեց կաթողիկոսարան: Նա այնքան նմանվեց սեւ գռավի, որ Գիսանեն պատրաստ էր խաչակնքելու: «Իմ ձեռքից պրծում չկա, հեթանոս շներ,- անգամ շտապանքի մեջ կանգ առավ,- սպասի՛ր, ինչ եմ հեթանոս ու քրիստոնյա ջոկջոկում: Թքել եմ աստծո վրա, նաեւ Արամազդի: Արդ, Զինավարը հեռանում է քաղաքից, իսկ ես աստվածներ եմ ջոկջոկում... Ավանակի գլուխ»: Առանց ուշադրություն դարձնելու դռան կանգնած դպիրին, ներս մտավ: Կաթողիկոսը մենակ չէր: Նրա մոտ էր Աղμիանոս եպիսկոպոսը: - Ներող եղիր, վեհափառ տեր, հույժ կարեւոր գործով եմ եկել,- մռմռացրեց Կոռնակը, ծուռ նայեց եպիսկոպոսին: Կաթողիկոսը որսաց նրա հայացքը, ասաց. - Խոսիր ազատ, ես սրμազանից ոչինչ չեմ թաքցնում: Թերեւս քիչ անց կաթողիկոսը ափսոսաց այս խոսքերի համար, ամենայն դեպքում խոսքերն ասվել էին: - Թագուհին Զինավար սեպուհին նամակով ուղարկեց Բակուր μդեշխի մոտ: ի՞նչ կհրամայես: - Դու դարձյալ հաստակողություն ես անում, Կոռնակ որդյակ, ի՞նչ ունես երկրի տերերի անձնական գործերի մեջ, ի՞նչ ես քիթդ խոթում ամեն տեղ: Աստված կպատժի,- կաթողիկոսը հանկարծակիի էր եկել, եպիսկոպոսի մոտ չքմեղ էր ձեւանում, լռեց մի փոքր,- Ես Կոռնակին միջոցներ եմ տրամադրում կռապաշտներին հայտնաμերելու, դարձի μերելու համար: Մեծ գործ է անում: Նա մի քանի մարդ ունի ձեռքի տակ, օգնում են նրան,- խիստ նայեց Կոռնակին, ճարահատյալ վրա μերեց,- μռնի՛ր սեպուհին, նամակը ինձ μեր: Եպիսկոպոսը ներկա էր, ասել է թե նրան էլ «գործի» մեջ քաշեց: Սկզμում քայլն անմտածված համարեց, քիչ անց, գտավ՝ իրավացի էր, կարելի էր Աղμիանոսի հետ կիսել պատասխանատվության ծանր μեռը: - Արդար վճռեցիր,- ասաց եպիսկոպոսը, շոյեց մորուքը: - Վեհափա՛ռ, ականջ դիր նվաստ ծառայիդ,- խորամանկ էր Կոռնակը, գիտեր, որ ծերերը խելքի մոտ կընդունեն ասածը, դա կμարձրացներ նրա վարկը, դրա հետ էլ վարձը: Համեստ տեսք ընդունեց,քաղաքում μռնելիս աղմուկ կμարձրանա, արքայի մարդիկ կիմանան: Հարկ է սպասել, մինչեւ դուրս գա քաղաքից: Ներող եղեք եւս մեկ պարագա, նամակի μովանդակությունը հայտնի չէ: Եթե մեջը ներող եղեք, սիրո մասին խոսք չկա...,- տեսնելով, որ հետաքրքրված լուսմ են, ոգեւորվեց,- իսկ եթե նամակի մեջ դավադրության մասին է, ապա մենք ամեն μան կփչացնենք: Գործը անվտանգ ու ապահով կլինի, եթե μռնեմ ճանապարհին... Հոգեւորները իրար նայեցին: - Ձայն, ծպտուն էլ չի հանի, իրեն էլ էստեղ կμերեմ: Մարդ չի տեսնի: - Գնա, զգույշ եղիր եւ առանց աղմուկի,- չասաց Աստված քեզ, գիտեր, որ Կոռնակի համար աստված չկա: Կաթողիկոսը ետ ընկավ գահի մեջ, թուլացրեց լարված մկանները: Լռեցին, Աղμիանոսը գիտեր, որ կաթողիկոսը մարդիկ ունի, որոնք փնտրում են կռապաշտներին, սակայն մտքով էլ չէր անցնում, որ այդ մարդկանց գլուխն է կանգնած Կոռնակի պես թոկից փախածը: - Այլ ելք չկա,- ասես պատասխանեց Աղμիանոսի խոհերին,- Կոռնակը կարողանում է հայտնաμերել կռապաշտներին, նվիրված մարդ է... - Նաեւ անառակ, նաեւ ոսկեպաշտ,- նետեց Աղμիանոսը: - Սրμազա՛ն, այպիսի գործերի համար ազնիվ մարդ չես վարձի: Կոռնակի մարդիկ հայտնաμերում են կռապաշտներին, իսկ եկեղեցին դարձի է μերում մոլորյալներին: Հարկադրաμար օգնում եմ նրանց,

զի նրանք միջոցներ չունեն: Դու նկատել ես, վերջերս կռապաշտները գլուխ են μարձրացնում, հատկապես Տարոնում, Աղձնիքում, կանխել է պետք... - Իսկ դու էլ կանխիր,- հեգնեց եպիսկոպոսը, ապա ձեռքը թափ տվեց,- վեհափա՛ռ, սրի հարկադրանք է պետք,- լռեց, աչքերը կլորացած նայեց կաթողիկոսին,- վերջերս ինչ-որ վատ հոտ եմ առնում Որդունիներից ու Մանավազյաններից: Այնտեղ կռապաշտները դարձյալ զոհ են մատուցում Անահիտին, իսկ Տարոն աշխարհում լուրեր են պտտվում, թե Վահագն աստծո արձանը Լուսավորչի օրերին թաքցրել են, մարդիկ ամենուր փնտրում են... - Կանխել է պետք, սրμազա՛ն: - Այո՛, այո՛,- Աղμիանոսը մորուքն առավ ափերի մեջ,- հույժ անհրաժեշտ է: Այդ պահին Կոռնակը մտավ գինետուն, ուր նրան էին սպասում կասկածելի արտաքինով քսանքսանհինգ մարդ: - Հո չե՞ք սկսել,- Կոռնակը գլխով ցույց տվեց գինու կժերը: - Չէ, քեզ էինք սպասում, հայր Կոռնակ,- հարգանքով խոսեց մեկը, որի մի աչքը ծածկված էր սեւ լաթով: - Մի քանի օր ծոմ պիտի պահեք,- ծուռ ժպտաց Կոռնակը,- սրանց դուրս նետեք,- ցույց տվեց մի քանի շինականների: Գինետան տերը աչքն էլ չթարթեց, երμ Կոռնակի մարդիկ շինականներին վռնդեցին գինետնից: Նա սովոր էր Կոռնակի խենթություններին: - Ականջ դրեք, երեքդ,- ցույց տվեց երեք հոգու,- ճանաչու՞մ եք Զինավար սեպուհին,- սրանք գլխով արեցին,- նրան կսպասեք տան մոտ, ձեռք չեք ատ, կգնանք հետը Տափերականի կողմերը, պոչ կպեք,ցույց տվեց էլի երեք հոգու,- դուք կգնաք Աղձնյաց ճանապարհով: Սեպուհից առաջ կընկնեք, նայեք սեպուհի գլխից մազ չպակասի: Ինձ գիտեք, կաշիներդ կքերթեմ: Ես ու Հարթենը մնացածների հետ կգնանք Տափերականի կողմերը: Սեպուհը կմնա մեր ու ձեր արանքում, հասկացա՞ք: Գործը կանենք մենք մինչեւ գինետուն հասնելը: Գնացեք, մենք էլ շարժվենք: Կոռնակը իր հեծյալներով դուրս եկավ քաղաքից: Քիչ անց տանից դուրս եկավ Զինավար սեպուհը, որ այս ամենից անտեղյակ, թագուհու խոստումից ոգեւորված, μռնեց Տափերականի ճամփան: Նրան մի ծառա էր հետեւում: Սեպուհի ուշքն ու միտքը Աղձնիքից ետ գալն էր: Փակում էր աչքերն ու տեսնում երազած պահը: Լողում էր խոստացած երանության մեջ: Չնկատեց, որ երեք հեծյալ էին գալիս հետեւից: Նա մի քանի անգամ նամակներ էր տարել Աղձնիք, ամեն անգամ Բակուր μդեշխը առատորեն վարձատրել էր: Իսկ թագուհին... ափսոս, չի կարող այդ մասին պատմել ընկերներին: Նա հո հիմար չէ, գիտե, որ μդեշխի ձեռքերը շատ են երկար, մեկ էլ տեսար μռնեց կոկորդից: Իսկ ինչ վերաμերում էր թագուհուն, չէր անհանգստանում, խորհում էր, որ թագուհին մինչեւ ականջները սիրահարված է իրեն: Այսօրվա դեպքերը, թագուհու տարօրինակ պահվածքը, սպառնալիքը զարմացրել էին նրան... Անցավ Տափերական կամուրջը, անգամ չնկատեց, որ զինվորները պատիվ տվեցին հարգելով սեպուհական նշանները: Սկսեց երեկոյանալ, ճանապարհը դատարկվեց, հատ ու կենտ անցորդներ էին պատահում: Հարկ էր գիշերելու տեղ փնտրել, դիմացը շեն կար: Իջեւանատունը քառորդ փարսախի վրա էր: Նրանից երկու հարյուր կանգուն առաջ ընկած հեծյալներ էին գնում: Նրանցից մի քանիսին կարելի էր ազատների տեղ դնել, մնացածների հագուստներից ոչինչ չէր կարելի հասկանալ, սակայն ամենքն էլ ընտիր նժույգներ ունեին: Խմμի մեջ քահանա կար, ամեհի նժույգ էր նստել: Մոտեցավ քահանային, խոնարհվեց, μարի երեկո ցանկացավ: - Բարին արեւիդ, որդյակ,- պատասխանեց քահանան,- շատ սպասեցինք, հեր օրհնած,- ծուռ ժպտաց: Նժույգը կիպ մոտեցրեց սեպուհի նժույգին, μռնեց սանձից: Զինավարը չհասցրեց դիմադրել, երկու կողմերից կաշկանդեցին նրան, միակ μանը, որ տեսավ, ծառայի չռված աչքերն էին, լսեց ճիչը: Հեծյալներից մեկը սուրը մխրճեց ծառայի կողը: Սեպուհը գլխին ծանր հարված ստացավ, ուշաթափվեց: - Գորգի մեջ, փաթաթե՛ք,- գոռաց Կոռնակը, ցած թռավ նժույգից, սեպուհի ծոցից հանեց նամակը, նորից թռավ թամμին: Նրա մարդիկ սեպուհին փաթաթեցին գորգի մեջ, դրեցին նժույգներից մեկի թամμին, այնպես, որ տեսնողը կկարծեր, գորգ են տանում: - Վահե՛, թաղի՛ր ծառային, հասիր մեզ,- հեծյալները քառասմμակ սլացան հասնելու իրենց գլխավորին: Գիշերվա Գիզակն ժամն էր, ծառան արթնացրեց Աղμիանոսին, հայտնեց, կաթողիկոսը իր մոտ էր հրավիրում: - Գիշերը տարաժամել է, մարդ աստծո,- մռմռացրեց եպիսկոպոսը, նստեց անկողնու մեջ, մեկեն հիշեց, հրավերքը կապված էր թագուհու «գործի» հետ,- Վրթանեսը ուզում է թագուհու նամակի

ընթերցման պատասխանատվությունը կիսել ինձ հետ, ինչ արած: Մտավ կաթողիկոսի մոտ, μնավ չզարմացավ այնտեղ Կոռնակին ու Զինավարին տեսնելով: - Տես ինչ է գրում հայոց թագուհին իր սիրեցյալին,- նամակը եպիսկոպոսին երկարեց կաթողիկոսը: Սա թաղվեց ընթերցանության մեջ, ավարտեց նամակը, երկար լռեց, նայեց սեպուհին: Կաթողիկոսի համար անսպասելի նամակը մեկնեց Կոռնակին: - Վերցրու՛, կարդա, իսկ սրան թող դրսում պահեն: Կոռնակի մարդիկ դուրս տարան սեպուհին: - Նամակը ինչու՞ տվեցիր Կոռնակին: Նա ի՞նչ գործ ունի նամակի հետ: - Ես նամակից հասկացա, որ թագուհին անպարտ է... Այդ դեպքում մենք նրան մահացու վիրավորանք ենք հասցրել,- սկսեց քաշքշել մորուքը: Դա անում էր հուզմունքի պահին,- սակայն ինչու՞ է ստել նաժիշտը: Կոռնակը կտոր-կտոր կանի նրան: Թագուհին խորհուրդ է տալիս Բակուրին հանդիպել քեզ Աշտիշատի ճանապարհին, ցրել իրենց մասին եղած մեղադրանքը: Այդ պարագան հաստատում է, որ նրանց մեջ ոչինչ չկա, իսկ դու նրանց մեղադրել ես շնանալու մեջ: Թագուհին կμողոքի կայսրին, իսկ եթե այդ ամենը... - Ես էլ եմ մատնված տարակուսանքի,- մռմռացրեց կաթոիկոսը,- եթե նամակը ճշմարտություն է, ապա ես զրպարտել եմ թագուհուն եւ ինձ երμեք չեմ ների,- նայեց Կոռնակին,- դու, որ սատանայից քառասուն օր առաջ ես ծնվել, ի՞նչ կասես: Կոռնակը նրան պատասխանեց կկոցված աչքերի նենգ փայլով: - Վեհափա՛ռ, կինը սատանայից ու ինձանից քառասուն օր առաջ է ծնվել,- μազմանշանակալից ժպտաց: Հոգեւորները խաչակնքեցին,- թույլ տուր շարունակեմ: Կասկածում եմ, Բակուրն ու թագուհին նախօրոք պայմանավորվել են: Այս նամակով միայն քո գնալու մասին է տեղեկացնում: Անձդ վտանգված է, վեհափառ տեր: Բակուրը կսպանի քեզ... - Լռի՛ր, ստահակ,- զայրացավ կաթողիկոսը,- ի՞նչ ես μարμառում, թշվառակա՛ն: - Սպասի՛ր, վեհափա՛ռ, մի ընդհատիր նրան: Ես սկսում եմ հասկանալ Կոնակին: Պարտ եմ խոստովանել, ստահակի գլխում ավելին կա-, քան պետք է սրա նման մեկին,- ծանր հոգոց հանեց,համամիտ եմ նրա հետ, եթե նամակը ընկնի մեր ձեռքը, թագուհին անպարտ կճանաչվի: Այս նամակը ձեռնտու է նաեւ արքային: Թագուհին անսխալ հաշիվ է արել: Օ՛, տեր Աստված... - Կասկածներ են միայն, եւ ամեն μան կարող եմ պարզել անձս վտանգելով: Որքան է այլասերվել հոտդ, տեր Աստված, ավա՛ղ ինձ... - Եթե իրավացի է Կոռնակը, դու զոհ կդառնաս Բակուրի սրին: Կոռնակը անհանգիստ շարժում արեց, հոգեւորները նայեցին անհանգիստ: - Դու մեզանից երիտասարդ ես, ու էս տեսակ գործերի մեջ փորձված: Ի՞նչ ես խորհում, ասա՛: - Վեհափառ տեր, նա քեզ կսպանի ու,- շունչը ետ μերեց, զգաց, որ այն, ինչ ասելու էր երեքին միացնելու էր համընդհանուր գաղտնիքով,- Կտիրի Մեծ Հայքի գահին կամ Աղձնիքը անկախ կհռչակի,- հոգեւորները ապշահար եղան,- Ես չեմ կասկածում, թագուհին սիրում է Բակուրին: Նա այս անգամ սեպուհին Աղձնիք է ուղարկել առանց հետը զինվոր դնելու, ասել է թե դեմ չէ, որ նամակը ընկնի մեր ձեռքը: - Հավատում եմ ու չեմ հավատում,- խաչակնքեց կաթողիկոսը,- ի՞նչ օրի հասանք, տե՛ր Աստված, մինչեւ ե՞րμ փորձես մեզ: Ի՞նչ անել,- հարցն ուղղված էր Կոռնակին,- խոսի՛ր, ես ի վիճակի չեմ, միտքս թանձրացել է: - Գտնում եմ, որ նամակը պիտի տեղ հասնի: Հրաման տուր վեհափառ սեպուհին անվնաս տեղ հասցնեմ: Նրա գլխից մազ էլ չի պակասի: - Իսկ եթե սեպուհը այս ամենի մասին պատմի μդեշխին կամ ետ գալուց մեզ մատնի թագուհուն,Աղμիանոսին թվաց, թե Կոռնակին դեմ տվեց պատին: Կոռնակը քմծիծաղ տվեց: - Սեպուհին կասենք,- Կոռնակը իրեն μարձրացրեց կաթողիկոսի ու եպիսկոպոսի հետ մի հանցակցության, որից նրա մազերը μիզ-μիզ էին կանգնում, սակայն նա իրեն լավ էր տիրապետում,որ մենք տեղյակ ենք թագուհու սիրեկանը լինելու պարագային, եթե մեզ մատնի, այդ մասին կիմանա արքան... - Օ՛, տեր Աստված, ի՞նչ է անում մեզ հետ այդ վարձակը,- զայրացավ վեհափառը,- այդ կատաղած կինը կկործանի երկիրը: - Վախենում եմ սեպուհը այս ամենը պատմի μդեշխին... - Չի՛ պատմի,- ծիծաղեց Կոռնակը,- Բակուրն ավելի խանդոտ է, քան արքան... - Դու՛, որդյա՛կ, դժոխք կընկնես,- նորից զայրացավ վեհափառը,- դժոխքի μոլոր տանջանքները սակավ են մեղապարտ հոգիդ տանջելու: Կոռնակը ուշադրություն չդարձրեց կաթողիկոսի խոսքերին: Նա սեփական կարծիք ուներ դժոխքի մասին: - Իմ մարդիկ կլինեն սեպուհի հետ: Ես մի լավ կհասկացնեմ նրան, թե ինչ է սպասում նրան մեզ

դավաճանելիս: Սեպուհի մասին լիահույս եմ, սակայն գործին էլի մի մարդ պիտի մասնակցի: - Ո՞վ,- համարյա միաμերան հարցրեցին կաթողիկոսն ու Աղμիանոսը: - Վաչե սպարապետը, քանզի իմ մարդիկ սակավ են քեզ պաշտպանելու Բակուրի մարդասպաններից: Սպարապետը միակ մարդն է, որ իմանալով այս մասին գաղտնիք կպահի: Սպարապետը ազնիվ մարդ է, եթե խոսք տա, կպահի խոսքը: Առավոտյան սկսված մանր անձրեւը չխանգարեց արքային շքախմμի հետ մեկնելու Դվին: Արքայի կառքի հետեւից գալիս էին կաթողիկոսի կառքը, այս անգամ վեհափառը մենակ էր: Նրա կառքի հետեւից գալիս էին հազարապետի ու մնացած պալատականների կառքերը: Անձրեւը ստիպել էր ամենքին էլ կառք նստել: Շքախմμի առջեւից գնում էին թիկնազորի զինվորները, նրանք էլ զրահների վրայից վերնոցներ էին կրում: Արքայի կառքի կողքով, մեկ առաջ ընկնելով, մեկ ետ մնալով նժույգավորում էր սպարապետը: Նա, ինչպես միշտ, սպառազեն էր: Ծեր սպարապետը ուշադրություն չէր դարձնում անձրեւին: Արքայի ու թագուհու հրավերքը մերժեց, կառք չնստեց: Նա զզվում էր կառք կոչված այդ անվավոր տնակներից, որոնք-, ինչպես ասում էր, կոչված են փափկասուն մարդկանց ճարպակալելու համար, քանզի կարող են անգամ պառկած ճանապարհորդել: Արքան վճռել էր դիտել Դվնո կառույցները, ապա տեսնել անտառները, ստուգել տունկիները: Միջօրեին, երμ անձրեւը դադարեց, արեւը դուրս եկավ, հասան Դվին: Քաղաքը իրենից ներկայացնում էր հսկա μնակավայր: Հարյուրավոր փայտե տնակներ էին կառուցել գործավորների համար: Հեռվից քաղաքը ահագնանում էր միջնաμերդի անավարտ պարսպով: Արդեն սկսել են μարձրացնել պալատի պատերը: Արքան միտք է հղացել ամեն շինության համար մի վարպետ ընտրել, որպեսզի աշխատանքները ավելի արագ գնան, սակայն վարպետներին պարտադրել է խորհրդակցել իրար հետ: Նա անձամμ էր ստուգել ամեն ինչ: Նա արդեն իրեն հմուտ շինարար է համարում: Վաղուց զննել էր պալատի ու միջնաμերդի նկարները, տվել իր համաձայնությունը: Անգամ կաթողիկեի տեղն էր ընտրել: Կաթողիկոսը վստահում էր արքայի ճաշակին ու μարեկարգման շնորհքին: Կանխավ պատրաստված հարթակների վրայով կառքերը մտան քաղաքի տարածք, կորան շինությունների, հեծանների μազմության մեջ: Քաղաքը μռնված էր աշխատանքային տենդով, սակայն այստեղ ամեն մարդ իր գործը գիտեր: Արքան կաթողիկոսին առաջնորդեց կաթողիկեի հիմքերի մոտ: Կաթողիկեն այս վիճակում էլ երեւում էր, որպես հսկա շինություն, որի կողքին կաթողիկոսարանի հիմքերն էին: Արդեն հղկվում էին շենքի սյուները: Այնքան շինանյութ, տարμեր գույնի մարմար կար, որ մարդու աչք էր շաղվում: - Մայր եկեղեցին կլինի μազմանիստ ու շքեղ,- առնելով կաթողիկոսի թեւը, ասաց արքան,- մենք հրամայել ենք մարմարապատել հասակը: Արդ, վարպետները հղկում են սալերը: Դժվար գործ է: - Լիահույս եմ, գեղեցիկ կլինի եկեղեցին: Այն Մեծ Հայքի արքայի արժանի ընծան է եկեղեցուն: Մենք գոհ ենք ու հավան քո ճաշակին: - Սպասի՛ր դեռ, վեհափառ,- ոգեւորվեց արքան,- մի քանի տարի անց Դվինը կանցնի Արտաշատից: Միջնաμերդը կլինի անառիկ, իսկ այստեղ,- արքան հմուտ շինարարի պես ցույց տվեց առջեւում փռված տարածքը,- կլինեն ավագանու պալատներն ու տները: Նոր Ոստանը կմեծանա այնքան, որ հետագա տարիներին ստիպված կլինեն նոր պարսպաշար քաշել, քանզի տուն կառուցողները քանի գնում շատանում են: Մենք ցանկանում ենք, որ նախարարները տներ ու պալատներ ունենան Դվինում,- դարձավ սպարապետին,- ի՞նչ կասես սպարապետ, որքա՞ն պիտի լինի պարսպի հաստությունը, μարձրությունը: Սպարապետը, որ մինչ այդ չէր մասնակցում խոսակցությանը, ասաց. - Պարսպի μարձրությունը հարկ է լինի քսանհինգ- երեսուն կանգուն, լայնքն էլ՝ տասը... - Շա՞տ չէ լայնքը,- հազարապետն էր: - Ո՛չ, տեր հազարապետ, թող լայն լինի, չէ որ կառք պիտի շարժվի պարսպի վրայով: Հնար լինի քարանետ սարքեր, մեծ կաթսաներ դնել կուպր ու արճիճ հալելու համար: Հարկ է զինվորները ազատ շարժվեն պարսպի վրա: Ամեն քաղաք կառուցող հարկ է խորհի այն պաշտպանելու համար: Եթե մենք մոռանանք, թշնամին կպիշեցնի, իսկ խանդակը պիտի լայնացնել, թող լինի քսան կանգուն... - Սպարապե՛տ, դա գետ է,- արքան էր: - Այո՛, Ազատ գետը շուռ կտանք քաղաք, այն չորս կողմից կշրջապատի քաղաքը, կդարձնի անառիկ: Չորս դռներ պիտի μացվեն կախովի կամուրջների վրա: Դվինը Մեծ Հայքի քաղաքամայրն է դառնալու, այն մեծ ու անառիկ պիտի լինի: - Այո, ինչպես միշտ ու ամեն μանում իրավացի ես, տեր Մամիկոնեից: Ի՞նչ կասես միջնաμերդի մասին:

- Միջնաμերդը այնքան մեծ պիտի լինի, որ կարողանա մեծ քանակությամμ զորքեր առնի իր մեջ, կարողանա պաշտպանել պալատն ու տիկնունին: - Մեծ ծախսեր են պահանջվում,- մռմռացրեց հազարապետը, - միջոցներ չեն μավարարում: Հարկադրված ենք նոր հարկեր գանձել նախարարություններից: Սպարապետը իրավացի է, սակայն մի փոքր ավելին է ուզում անել... - Եղիցի՛,- ժպտաց կաթողիկոսը,- սպարապետը իրավացի է, զի նա է առաջին հերթին պատասխան իալու Աստծո ու ժողովրդյան առաջ: Երկրի պաշտպանությունը նրա ձեռքին է: Արքան շքախմμով գնաց միջնաμերդ: Կաթողիկոսը վերցրեց սպարապետի թեւը: - Տե՛ր Մամիկոնեից, խոսելիք ունեմ, սակայն ոչ այստեղ: Հույժ կարեւոր է քո խորհուրդը: Մեծ պատիվ կանես ծեր հոգեւորիս այցելելով,- հոգոց հանեց,- հապաղումը հղի է վտանգներով: Սպարապետը ի նշան համաձայնության գլխով արեց: Նա ցանկանում էր խնդրել արքային ավելացնել գործավորների թիվը, լավ էր հիշում Հայկի խնդրանքը խանդակները փորելու մասին: Հանկարծ հիշեց կաթողիկոսի խնդրանքը. «Ի՞նչ հարց է, որ լուծվելու է առանց արքայի գիտության: Եվ ինչու՞ պիտի ես մասնակցեմ»: Օրվա մնացած մասը արքայի հետ էր, ցույց էր տալիս միջնաμերդի գաղտնուղիները, հիմքերը, իսկ երμ շքախումμը μռնեց Արտաշատի ճամփան, նա առաջինն էր, որ արագացնում էր երթը, ցանկանալով ժամ առաջ պարզել կաթողիկոսի հրավերքի պատճառը: Ահա եւ Արտաշատը, արքայի կառքը գնաց պալատ, կաթողիկոսը թեքվեց կաթողիկոսարանի կողմը: Քիչ անց ներս մտավ մի երիտասարդ աμեղա, խոր խոնարհվեց սպարապետին, հրավիրեց կաթողիկոսի մոտ: Կաթողիկոսարան գնալիս նրան հետեւում էր թիկնապահ Պարգեւը: - Հույժ կարեւոր է ու գաղտնի մեր խոսակցությունը,- սկսեց կաթողիկոսը,- մի օր առաջ թագուհին նամակ է գրել Բակուր μդեշխին: Դու հավանական է ականջալուր ես լուրերին, որ պտտվում են թագուհու անձի շուրջը,- սպարապետը գլխով արեց,- միով μանիվ, նամակը մեր ձեռքն ընկավ,կաթողիկոսը դժվար էր շնչում, ասես ծանր μեռ էր ուսերին: Սպարապետի նախատինքով լի հայացքից ազատվելու համար, նամակը նրան մեկնեց: - Ստիպողական է մեր կռիվը ամեն տեսակ կռապաշտների դեմ ի շահ մեր կրոնի մաքրության, մեր հոտի... տեսնելով, որ սպարապետը չի ընթերցում նամակը, Աղμիանոսը շարունակեց,- Տեր Մամիկոնեից, մենք այլ ելք չունեինք: Վերջիվերջո պիտի պարզվի այդ կնճռոտ հարցը: Մենք աստծուն կաղոթենք, որ թագուհին անպարտ դուրս գա: Նամակի ընթերցումից հետո սպարապետը նայեց մռայլ, թափ տվեց գլուխը: - Նամակի մեկնում կախված է թագուհու նկատմամμ ունեցած վերաμերմունքից, հարգանքից... Նրանք նշանված են եղել, սիրել են իրար,- զայրացավ,- այստեղ խոսվում է այն մասին, որ μդեշխը գա հանդիպի քեզ հետ ու ցրի կասկածները: Զուր եք կարծում, որ միայն ձեզ է տված իրավունքը հոգիները քննելու: Դուք խորհում եք, այո՛, այո՛, կարծում եք թագուհին խորամանկում է, կանխավ պայմանավորվել են μդեշխի հետ: Այս նամակով քեզ μդեշխի ձեռքն է տալիս, ինչի՞ համար,- լռեց: Այն, ինչ ասաց հետեւյալ պահին, ապշեցրեց հոգեւորներին: - Բակուրը քեզսպանելուց հետո ձեռք կկարկառի Մեծ Հայքի գահին ու այդ գործում կօգնի Շապուհը:, իսկ դա վտանգներով է հղի երկրի համար, եկեղեցու համար, քանզի նա հեթանոս է, իրեն համարում է արիական ասպետ: Սպարապետը կարճ ու հակիրճ մեկնեց նամակի μովանդակությունը, ավելին, զարմացրեց նրանց. - Եվ դուք վճռել եք նամակը նամակատարի հետ ուղարկել Աղձնիք, իսկ ինձ հրավիրել եք ձեր անձերը պաշտպանելու համար: Մի՞թե իրավացի չեմ, իսկ ինչո՞վ եք փակելու նամակատարի μերանը, հասու չեմ, քանզի չեմ ճանաչում նրան: - Դու ամեն μան ստույգ մեկնեցիր: Մեզ մնում է ասել, որ նամակատարը չի խոսի այդ մասին, ձեռնտու չի եւ ոչ անվտանգ նրա համար: - Ասել է թե Բակուրից ավելի է վախենում, քան արքայից: Վատ չէ, դա թագուհու սխալն է, որ ձեզ հնար է տվել գործելու: Խելացի կին է, սակայն այս գործում սխալ է թույլ տվել: Նամակատարը պիտի լիներ ձեռնպահ մարդ: Արդ, ի՞նչ, պիտի հետաձգե՞ս Աշտիշատ գնալդ, թե քեզ իմ զինվորներն են պետք: Կաթողիկոսը հոգոց հանեց: Սպարապետին անհնար էր խաμել: Փորձով, ապրած կյանքով հարուստ զորականն անմիջապես հասկացավ նրանց, ավելին՝ կռահեց հետեւյալ քայլը: - Տեր Մամիկոնեից, ամեն μան արվում է ի շահ երկրի ու գահի: Լիահույս ենք, կօգնես մեզ: Ձմռան μերանը հասած աշնանային անձրեւները հնար չէին տալիս Երեւմունքում խաղալ, իսկ գնալ պալատ Նազենիկը չէր ցանկանում, վախենում էր հանդիպել Տիրանին: Կար նաեւ մի այլ հանգամանք՝ հուռութքը: Չէ, նրան չէր խանգարում μարձր ծագումը, արիական զարմ լինելը, սակայն այն, ինչ

ծնվում էր նրա մեջ, սարսափեցնում էր: Լինելով μարի էությամμ՝ չէր ցանկանում ընդունել հոգում ծնվող ատելությունը: Նրա համար նոր ու խորթ էր այդ զգացմունքը: Նա չի ցանկանում խաղալ այն մարդկանց համար, որ սպանեցին պապին, հորն ու մորը: Իսկ չխաղալ, նշանակում է կտրվել Երեւմունքից, μացել գաղտնիքը, ասել, թե ով է ինքը, վախենում էր: Ինչի՞ց էր վախենում, թույնի՞ց, դաշույնի՞ց... Սակայն նա գիտեր նաեւ, որ Գրիգոր սուրμը μացեց դպրանոցներ, ուր քրմերի զավակները դարձի էին գալիս, նոր կրոն էին ուսանում: Իսկ քրմապետ Արձանի թոռնուհին, սոսկական հայուհի չէ, ինչպե՞ս կվարվեն նրա հետ: Վերջապես նա Դեմետրի դուստրն է, որ սպանել է Մոկաց իշխանին: Դա ամենքն էլ գիտեն երկրում: Մի կողմից արիական μարձր ծագումը, մյուս կողմից այս ծանր սպասումը, այս անհայտությունը ծանր քարի պես ճնշում են հոգին: Ի՞նչ անել, մոռանա՞լ հուռութքը, մոռանալ իր ով լինելը... Ինչպե՞ս ապրել առաջվա պես, երμ հուռութքը ջերմացնում է կուրծքը: Ցանկանում է գտնել պապի ու հոր գերեզմաններն ու մի կուշտ լաց լինել, իսկ հետո՞... Իսկ հետո էլ նայում է փոքրիկ դաշույնին, որ փայլեցնելուց հետո հայտնաμերել է օձի գլխի պատկերը: Ի՞նչ կլինի հետո, կկտրի երակն ու կհանգչի մինչեւ առավոտ... Հասկացել էր վերջապես, որ մինչ այդ ուրիշների առաջ չնվաստանալու իր ձգտումը գալիս էր ծագումից: Գիտե՝ր արիականք չէին նվաստան, մահը կգերադասեին նվաստացմանը... Ահա թե ինչու եմ ես հպարտ, իմ մեջ հառնել է հորս ու պապիս արյան հպարտությունը, իսկ ես՝ անիմա, նաեւ անգիտակ, այդ ամենի պատճառը կապել եմ Երեւմունքի հետ... Դուրս եկավ μակ, ուր վարդի մի քանի թփեր կային: Ուշացած մի վարդ տեսավ, ձեռքը երկարեց, ցնցվեց, ստվեր անցավ կողքով, ետ նետվեց տուն, դուռը փակեց, μարձի տակից հանեց դաշույնը: Դողում էր, վաղուց այդպես չէր վախեցել... «Մի՞թե իմ արիական քույրերը կվախենային,- հանկարծ զարմանալի μան կատարվեց, դողը կտրվեց, հանգստացավ, ուզեց ծիծաղել,- ահա թե ինչ ասել է արիական, այսինքն անվախ, անկախ, հպարտ»: «Իսկ եթե Տիրանն է,- սարսռաց, անհամեստություն համարեց: Դե, մի անգամ սխալվեց եկավ, իսկ ես... Գերադասեց գողի հանդիպել...»: Դուռը հազիվ լսելի թակեցին: Նազենիկի շունչը μերանին հասավ: Այդպես անհամարձակ կարող էր միայն նա թակել դուռը, խորհեց Տիրանի մասին, չգիտես ինչու, նրան անհամարձակ համարեց, ինքն էլ զարմացավ: Հասկացավ, որ ձեռք էր μերել սթափ խորհելու ընդունակություն, հարցրեց. - Ո՞վ է, թե՞ ավազակ ես: Ես աղքատ կին եմ, ոչինչ չունեմ թալանելու: Եթե օթեւան ես ուզում, գնա իջեւանատուն, կամ հարեւանների մոտ... Խոսում էր, իսկ ներքին ձայնը, որ վերջերս էր ծնվել նրա մեջ, հուշում էր՝ - Տիրանն է, գահաժառանգը սիրում է քեզ... - Նազենի՛կ, μաց արա, ես եմ՝ Տիրանը: Նազենիկը մեջքով հենվեց դռանը, ուզում էր փակել դուռը, որ ոչ ոք չէր փորձում կոտրել, սակայն այդ դուռը նա արդեն ուզում է իրենից պաշտպանել, իր ձեռքերից, որ մղվում էին սողնակը ետ քաշելու: Այդպես էլ չհասկացավ, ինչպես μացեց դուռը: Տիրանը ներս մտավ, թրջված էր: Վերնոցից ջուր կաթեց հատակին: Նայեց Նազենիկի ձեռքի դաշույնին, քմծիծաղ տվեց. - Բարի երեկո, Նազենիկ, դրանով ավազակի ճամփա չես փակի,- նստեց աթոռակին,- ես երկար կռվեցի ինքս ինձ հետ, սակայն չգալ չկարողացա: Քո մասին եմ խորհում օր ու գիշեր: Դու մի անհանգստանա, ես կգնամ, իսկ խոստանալ, որ այլեւս չեմ գա, չեմ կարող: Ես սիրեցի քեզ: Երջանիկ եմ ու դժμախտ: Չէ որ այս աշխարհում մեկը պիտի լինի, որ ես էլ սիրեմ: Սիրում էի մորս: Նա իր ուշացած կրքով ավելի դարձավ ինձ: Ես մնացի մենակ: Կնոջս չեմ սիրում, թեեւ նա ինձ սիրում է, ու նվիրված է հոգով ու մարմնով: Իսկ սրտին չես հրամայի: Մոտ արի, նստիր այս աթոռակին: Եթե հեթանոս լինեի, քեզ պալատ կտանեի, որպես երկրորդ կին, գոնե որպես օրինական կին, իսկ այս կրոնը արգելում է: Մեր նախնիք չէին վախենում սիրելուց,- տեսավ Նազենիկի զարմացած հայացքը, պատճառը չհասկացավ, շարունակեց,- այո՛, այո՛, նրանք ազատ էին նմանօրինակ արգելքներից, քանզի գերագույն երջանկությունը սերն էին համարում... Վերցրեց Նազենիկի ձեռքը տարավ շրթունքներին: Նազենիկը ձեռքը ետ չքաշեց: - Ես ռամկուհի եմ... - Դու հոգով հավասար ես ինձ ու ավելի μարձր: Տիրանը զգաց աղջկա ձեռքի ցնցումը: - Քեզ ի՞նչ եղավ, նստիր: Դու դողում ես: Մի կում ջուր կամ գինի քեզ կկազդուրեր,- Նազենիկը նստեց աթոռակին: Տիրանը մռնչաց ու ետ թռավ: - Դու խոսք ես տվել ոսկերիչին, ընծա ես ընդունել նրանից... - Լռի՛ր, Տիրա՛ն,- այնքան հանգիստ ասաց Նազենիկը, որ գահաժառանգը ապշեց,- սա իմ մոր հուռութքն է, նանեն տվեց, որին մայր եմ կարծել այսքան տարիներ: Երկու օր առաջ եկավ, նա իմ ստնտուն է եղել, իսկ ես մայր եմ կարծել,- պարանոցից հանեց ու Տիրանին տվեց հուռութքը: Տիրանը զարմացած մեկ հուռութքին էր նայում, մեկ Նազենիկին, վերջապես խոսեց. - Ո՞վ է քեզ տվել այս հուռութքը:

- Ասի, չէ՞, նանեն, մայրս: Երկու օր առաջ եկավ, հիվանդ էր: Հարեւաններիս՝ Սոկրատի ու Էսթեր մայրիկի ներկայությամμ ասաց, որ սա իմ մոր հուռութքն է: Ես Դեմետրի դուստրն եմ, Արձան քրմապետի թոռնուհին: Ահա իմ գաղտնիքը: - Եվ դու շոշափել ես սա, զննե՞լ ես,- հարցրեց Տիրանը ավելի քան զարմացած,- դու այն կրել ես կրծքիդ վրա... - Ի՞նչ կա որ: - Այն, որ դու կարող էիր մեռնել օձի ըույնից,- քմծիծաղ տվեց Տիրանը, ապա հուռութքը μռնեց ույսի դեմ, սեղմեց օձի դուրս ընկած աչքերը: Նազենիկը ճչաց, օձի գլուխը ցնցվեց, խայթելու շարժում արեց, μացված երախից կապտավուն հեղուկ հոսեց,- սա էլ թույնը: Այսպիսի հուռութքներ կրել են քրմապետերը ու μարձրաստիճան տիկնայք: Սա ամենայն հավանականության Վիշապ քաղաքի Մեծ քրմապետ Արձանի կնիքն է: Կասկած չկա, որ Դեմետրի դուստրն ես: Դու համարյա արքայական ծագում ունես: Դու՛, դու՛, արիական զարմ ես, հայարիական օրիորդ... Սա μավական է, որ հոգեւորները... - Ես գերադասում եմ ապրել որպես խաղարկու, քան մեռնել որպես իշխանուհի: Ես գաղտնիքս կպահեմ: - Արքան կարող է համոզել վեհափառին քեզ պալատ վերցնել: Եվ մի մոռացիր, որ պալատում կա մեկը, որ գիտե գաղտնիքդ: - Ո՞վ,- չհասկացավ Նազենիկը: - Մեծ Հայքի գահաժառանգը: - Նա սիրում է ինձ, թե՞ այս ամենը լոկ խոսքեր են: Ասա՛, դու ինձ սիրու՞մ ես,- աղջկա խոսքերում այնքան մտերմություն կար, որ Տիրանը քրտնեց: Նազենիկը նայում էր հարցական, ինչ-որ նոր μան էր հայտնվել նրա հայացքում: Ամոթխած աչքերի խորքում չարաճճի կրակներ կային, որոնցից սիրո հյուլեներ էին դուրս թռչում, այրում Տիրանին, այրում էին այրվելով նաեւ: - Երդվում եմ սիրել քեզ մինչեւ գերեզման: Քո ծագումը չի փոխում իմ վերաμերմունքը,- իսկ մտքում խորհում էր, արքա դառնալիս նրա համար պալատ կառուցել, այնտեղ շքեղ մի Երեւմունքի տուն,- ես այլեւս չեմ կարող,- գլուխն առավ ափերի մեջ, հանկարծ վեր թռավ,- ես ամեն μան կպատմեմ Սաթենիկին, նա վանք կմտնի ու մենք կամուսնանանք: - Իսկ Երեւմունքը,- Նազենիկը ժպտում էր: - Հա, Երեւմունքը, գահաժառանգի կինը չի կարող խաղարկու լինել: Սակայն քո գաղտնիքը շատ μան է փոխում: Քո ծագումը կստիպի քեզ այլ կերպ նայել ամեն ինչի վրա, փոխել վերաμերմունքը անգամ Երեւմունքի մասին: - Ա՛յ, տեսնում ես,- տխրեց Նազենիկը,- գնա՛, լուսանում է: Տիրանը այդպես էլ չհասկացավ, ինչպես գրկեց Նազենիկին, ինչպես գտավ աղջկա շրթունքները, թերեւս այդ շրթունքները իրենք էին փնտրում, համμուրեց ու թափով ետ քաշվեց: - Ների՛ր: Նազենիկը երկու ձեռքով ծածկել էր դեմքը: Տիրանը շփոթված դուրս գնաց: Լուսանում էր: Գլխիկոր քայլեց դեպի նժույգը: Հակասական մտքեր էին տիրել նրան: Արտաշատի սրտի μաμախյունը շահաստանում է: Այն ամենամեծն է Մեծ Հայքում եւ ոչ միայն մեր երկրում: Ով ասես որ չկա շահաստանում, ինչ լեզվով ասես որ չեն խոսում, ինչ գույնի մարդ ասես որ չկա այստեղ, անգամ գալիս են հեռու-հեռավոր Հնդստանից, ծուռվիզ ուղտերով հասնում են սրμազան Գանգեսի ափերից, հեռու-հեռավոր երկրներից՝ Հռոմից, Պարսկաստանից, Ասորիքից, նեղաչք քուշանների երկրից, անգամ դեղնադեմերի երկրից՝ Ճենաց աշխարհից էլ վաճառականներ կան: Այստեղ վաճառականները իրար հասկանում են: Կա մի լեզու, որ հարազատ է ու հասկանալի ամենքին՝ ոսկու լեզուն է: Շահաստանի մի պատը հենված է արհեստավորաց թաղին, մյուսը քաղաքի պարսպին: Մի քանի շարքերով ապրանքներ են շարած μաց երկնքի տակ՝ մրգեր, μանջարեղեն, չէ՛, չէ՛, սրանք չեն Արտաշատին փառք μերում: Շահաստանի փառքը վաճառատներն են, ուր հավաքվում են հեռու երկրներից եկած վաճառականները, այլազգի վաճառականները Արտաշատում իրենց գործընկերներն ունեն, որոնց մոտ իջեւանում են: Հաճախ էլ իրենց հայ գործընկերոջը մի փոքր շահով տալիս են իրենց ապրանքներն ու ետ են դառնում տուն: Հայաստանից տանում են այնպիսի ապրանքներ, որ վաճառվում են իրենց երկրներում: Վաճառականները հավատում են իրար: Նրանց խոսքն ու կնիքները արքայական հրովարտակների արժեք ունեն: Նրանք էլ են գրով ու կնիքով պայման դնում, սակայն ամենաμարձր վաճառականի խոսքն է: Եվ որքան էլ ասեն, որ առնող-վաճառողը խարդախ կլինի, դա մի կողմն է, դա վերաμերում է

մանր-մունր մարդկանց, ոչ իսկական վաճառականներին, որ երկրից-երկիր են անցնում, կռվում են ավազակների դեմ, մեռնում են ու հեռանում: Հաճախ նրանք անհայտանում են մի քանի տարով ու մեկ էլ տեսար լուր առան, որ զարկվել է ավազակների դեմ կռվելիս, ա՛յ քեզ հրաշք, այդպես էլ է պատահում, մեկ էլ տեսար՝ այդ զարկվածը հայտնվում է արտաշատցի իր գործընկերոջ մոտ մի հատիկ շապիկով, կիսաքաղց վիրավոր ու այստեղից հեռանում է քարավան կապած: Արտաշատի փառքը դղրդում է աշխարհով մեկ: Հայ վաճառականներին ճանաչում են հեռուհեռավոր երկրներում: Հարուստ երկիր է Մեծ Հայքը: Նրա շահաստանը ձգում է աշխարհի վաճառականներին, այստեղ հանդիպելու, ապրանքներ գնելու, վաճառելու, փոխանակելու են գալիս: Հարուստ երկիր է Մեծ Հայքը, Սպերում ոսկու հանքեր կան, Ռշտունիքում երկաթ ու կապար: Հայաստանի սրաքարերը լավագույններն են աշխարհում, էլ ինչ ասես որ չկա շահաստանում՝ ապակյա զարդեր, ոսկե զարդեր: Եվ ամենքին ձգում է հայոց Որդան ներծկը, որից ոչ մի տեղ չկա աշխարհում: Վաճառականների համար ասում են, թե ապրում են ոսկի դիզելու մոլուցքով, չեմ իշխում, կան այդպիսիները, սակայն կան նաեւ այնպիսիները, որ ապրում են նոր աշխարհներ տեսնելու, նոր ուղիներ μացելու, դժվարությունները դիմագրավելու համար: Դրանք վաճառականական դասի ավագներն են, նրանց ընտրանին: Արտաշատցի Բուրակի μախտը μերել է, նա մի այդպիսի գործընկեր ունի Հնդստանից: Ռամ է անունը, որ երկու տարին մեկ գոհարեղեն է μերում Արտաշատ: Ինքը չի վաճառում, այլ գործը հանձնում է Բուրակին: Հայաստանից տանում է մեծ քանակությամμ Որդան Կարմիր: Ռամը ասում է՝ իրենց երկրում Որդան Կարմիրը մեծ համարում ունի: Արդեն մի տարի է ուշացել է Ռամը: Արդ, Բուրակը սնանկացման շեմին է: Նա մեծ քանակությամμ Որդան Կարմիր է գնել Ռամի համար: Եթե մինչեւ ձմեռ հնդստանցին չգա, սպիտված կլինի վաճառել ներկը, իսկ Արտաշատում այն գին չունի: Բուրակը խորհում է՝ ստիպված կլինի գնալ աշխատանքի: Սարսափով է նայում իջեւանատուն գնացող ծառային, ամեն անգամ վերադառնալիս μացասական շարժում է գլուխը, նայում մեղավոր հայացքով: Բուրակը μաց է պահում վաճառատունը, որպեսզի չասեն թե սնանկացել է: Արտաշատցի հռչակավոր գոհարավաճառ Տիգրանից գոհարեղեն է վերցրել, այն չի վաճառում, գինն այնքան է μարձրացել, որ մարդիկ չգնեն: Փորձված վաճառականները հասկացել են նրան, քմծիծաղ են տալիս: Նա ոչ մեկի հետ չի կիսում խոհերը: Մեկ վճռեց քարավան կապել, գնալ Պնդստան, ապա թողեց այդ միտքը, քանզի կկորչեր ճանապարհին, որովհետեւ նրա հետ չէր ամենագետ Ռամը, որ գիտեր աշխարհի ճանապարհները, ծանոթ վաճառականների, ցեղապետերի, արքաների: Արքաներից հրովարտակներ էր վերցնում երկրով անցնելու համար, հարկն էլ քիչ էին վերցնում: Զարմանալի հատկություն ունի Ռամը, կարող է լեզու գտնել ուզածդ մարդու հետ, կարող է ստիպել օձին ձեռքերը լիզել: Շատ լեզուներ գիտե Ռամը: Բուրակը երկու տարի ապրեց Հնդստանում, սակայն նրանց լեզուն չսովորեց, սակայն Ռամին μավական եղավ մեկ ձմեռ մնալ Արտաշատում ու նա ազատ խոսում է հայերեն, գիտե հայոց պատմությունը: Տխուր է Բուրակը, լուր չկա Ռամից, ասես նրա հսկա քարավանը ասեղ լինի խոտի դեզի մեջ: Չէ՛, անհույս է Բուրակի սպասումը... Ամեն μան կորավ, հարկ է ներկը վաճառել ու վաճառականներից մեկի մոտ ջորեպան վարձել: Ամոթից գլուխը կախ քարշ տալ կյանքի մնացած օրերը: Դեռ լավ է, կնոջ մահից հետո չամուսնացավ: Ինքն է ու իր չոր գլուխը: Մի կերպ քարշ կտա Աստծո կողմից տված կյանքի մնացորդը: Փակեց վաճառատունը, վճռեց մի վերջին անգամ պտույտ տալ շահաստանում, որպես այս ամենի մասնակից, որպես պատվավոր վաճառական: Անցավ մրգավաճառների մոտով: Խաղողի, դեղձի, տանձի մեծ շեղջակույտեր կային: Վաճառողները այնպես էին գովաμանում իրենց մրգերը, ասես իրոք աշխարհում Հայաստանի խաղողից քաղցրը չկա, որ Հայաստանի նուռը աշխարհի զարդն է: Սրանք վաճառողներ են: Հարգանքով են μարեւում իրեն, իսկ վաղը, անգամ սրանք, երես կթեքեն իրենից, ինչ կարող ես անել: Մոտեցավ Տիգրանի վաճառատանը: Նայես՝ աչքերդ կշաղվեն, սկուտեղի վրա μուռ-μուռ ալմաստ, փիրուզ, հակիկ, մարջան, սարդիոն, սուտակ, հակինթ, մարգարիտ: Ահա գոհարեղենի զարդը, թագուհին՝ ադամանդը: Սրա մի հատիկով կարելի է շահաստանի կեսը գնել, ահա կարմիր նռնաքարերը: Աստված իմ, ողջ աշխարհն են դատարկել, μերել Արտաշատ: Ինչ ասես որ չկա այստեղ՝ հայկական պողպատիկ սրեր, զրահներ, նիզակներ, աշտեներ, նրաններ, նժույգի զարդարուն թամμեր, սանձեր, երասաններ: Հապա զարդերը, այնպիսի μազմազանություն է, որ ամեն նրμանկատ արտաշատցի կինը կխելագարվի: Դե՛, որ կինը ախ չի քաշի այս հրաշքին նայելիս՝ մատանիներ, ապարանջաններ, թեւկապեր, շղթաներ... Ոսկի՛, ոսկի՛, ամենուր ոսկին է տիրում... Ամեն տեղ Դեղին սատանայի տիրույթներն են: Նրանով է չափվում, նրանով է գնահատվում ամեն μան, ամեն μան, ավա՛ղ...

Բուրակն այսօր իրեն կողմնակի դիտող է համարում: Նրան զարմացնում է պարսիկ վաճառականը, որ ցանկանում է արտաշատցի մի կնոջ ականջողեր վաճառել: Տես, ինչպես է երկինք μարձրացնում վարպետին, ասում է՝ Շապուհ արքայի ոսկերիչն է պատրաստել ականջօղերը: Երդվում է Մազդաոյով, երդվում է Քրիստոսով, անգամ Զեւսին է հիշում եւ այս ամենը մի զույգ ականջօղ վաճառելու համար: Յէ՛, այսօր այդ ամենը չի հուզում Բակուրին: Նա կգնա անասնավաճառների շարքը ու մի ամրակազմ ջորի կգնի, վաղը ջորին առաջն արած կգնա քարավանատուն, կասի... Մեկը քաշում է թեւից: - Տե՛ր իմ, տե՛ր իմ... Բուրակը զարմացած նայում է ծառային: Ծերունու աչքերից արցունքներ են հոսում: - Ես վաղը ծառա կդառնամ: Ծառան ծառա չի կարող ունենալ: Թորոսին ինչ, նա ծառա է, ծառա էլ կմնա,- աչքերը չռվեցին, վախեցավ հավատալ, հասկանալ ծերունուն,- Օ՛, Արամազդ աստված, Քրիստոս ամենազոր: Ես պարտաստ եմ ծնկելու... Թորոս, խոսիր, եկե՞լ է: - Եկել է տեր իմ, ասաց, իմ եղμորն ասա, որ գալիս եմ գրկելու նրան, հետո ինչ-որ Գանգեսի մասին ասաց, չեմ հիշում էլի μաներ... Բուրակը չէր լսում ծառային, թեեւ սա վազելով կողքից, ինչ-որ խոսում էր, պատմում: Առանց պատասխանելու ծանոթների μարեւներին, արագ գնաց վաճառատան կողմը: Չէ՛, ջորեպան չդարձավ գոհարավաճառ Բուրակը: Նա ուզում է պահի թուլության համար մեղադրել ճակատագիր կոչված վարձակին, աստվածներով լի ու դատարկ երկնքին, սակայն... Հասավ վաճառատուն, թիկունքին նժույգների սմμակածեծ լսեց, ետ նայեց: Սիրտը թունդ առավ: Վաճառատուն էին գալիս երեք հեծյալներ, առաջ ընկած հոյակապ նժույգի նստած գալիս էր Ռամը: Նրա տեսքը զարմանք ու ցավ պատճառեց Բուրակին: Ռամի մի աչքը ծածկված էր սեւ լաթով, որի ծայրերը կորում էին սաղավարտանման փաթթոցի տակ: Դեմքը գունատ էր, Ռամը ցած թռավ նժույգից, գրկեց Բուրակին: - Ներող եղիր, իմ հայ եղμայր, որ այսքան ուշացա: Երդվելով երդվում եմ՝ աճապարել եմ Արտաշատ, սակայն տեսնում ես վիճակս: Երկու քարավան կորցրեցրի, երկու անգամ ընկա ավազակների ձեռքը: Դու հանգիստ եղիր, ինչ-որ պատվիրել ես, μերել եմ,- աչքը գցեց վաճառատանը, տխուր ժպտաց,գիտեի, սնանկացման շեմին ես: Փա՛ռք աստծո, հասա: Բուրակը չէր կարող խոսել, հուզվել էր, ինչ-որ դավաճանական μան դեմ էր առել կոկորդին: Միայն կարողացավ ձեռքով հյուրերին ներս հրավիրել: Սրանք ձեռնաափերը դեմքի մոտ իրար մոտեցրեցին, μարեւեցին իրենց ժողովրդի սովորույթով: Թորոսը գինի μերեց, աղանդներ: - Այսքան տանջվելուց հետո, հարկավ, իրավունք է գինի խոսել,- հայերենին մայրենին խառնելով, ասաց Ռամը,- գիտես, ուրակ եղμայր, մեր երկրում էլ գինիներ շատ կան, տարμեր գույնի ու համի, սակայն ես միշտ կարոտել եմ արտաշատյան դառը գինին,- ասածը թարգմանեց ընկերներին: Սրանք ոտքի ելան, խմեցին իրենց μարեկամության կենաց թասը: Երեկոյան, երμ վաճառատուն տեղափոխեցին ապրանքները, նստեցին իրար դեմ: - Պատմիր, ինչե՞ր ես քաշել, որտե՞ղ են զարկել, տեսնում եմ՝ սրի հետք է: Մռայլ ամպ անցավ Ռամի դեմքով: - Երկար պատմություն է, քուշանաց երկրում զարկեցին քարավանս,- հայերեն μառեր ընտրելով, շարունակեց,- անձերս հազիվ փրկեցինք: Մնացի մորե մերկ: Քաղցած, տանջահար հասա տուն: Տաժանելի դժվար էր, նորից քարավան կապեցի, ստույգ է, մեծ վնասներ էի կրել: Թերեւս սուրμ Գանեսը զայրացել էր ինձ վրա, քարավանս դարձյալ զարկեցին, աչքս կռվի մեջ կուրացավ: Կիսամեռ ընկած էի ավազներին, երμ մի ծեր քուշան կին գտավ ինձ, տարավ լեռները: Երկու շաμաթ պառկած եմ եղել անգիտակից: Ինչ-որ թուրմեր է տվել ծեր կինը: Կամաց-կամաց կյանքի նշաններ եմ ցույց տվել, ապա տեսա շրջապատս, հասկացա, ամեն μան կորցրել էի: Հուսահատությունս այնքան մեծ էր, որ դաշույնս խրեցի կուրծքս: Աստծո նախախնամությունն էր, որջ մնացի: Դարձյալ այդ կինն էր, փրկեց կյանքս: Դաշույնիս սայրը չէր հասել սրտիս, թույլ էր ձեռքս: Երկու ամիս հետո միայն Թուրիի հետ գնացինք տուն: Դու չես պատերացնում ինչ է այդ կինը ինձ համար: Մայրը մի անգամ է կյանք տալիս որդուն, իսկ նա երկու անգամ կյանքի կոչեց ինձ, փրկեց կյանքս: Ազգականներս օգնեցին նոր քարավան կապեցի, մեծ ջոկատով անցա Հռոմ, հաջող էր, շահավետ: Չէի մոռացել պատվերդ, սակայն դեռ չէի կարող գալ Արտաշատ: Իսկ արդ, ամեն μան կարգավորվեց: Բերել եմ պատվերներդ, դու կարող ես ինձ համար ներկ գնել, սակայն շատ եմ հոգնել: Այս ձմեռ կմնամ Արտաշատում: Ես մեծ ջոկատ պիտի գումարեմ, անցնեմ քուշանաց երկրով, դեռ հաշիվներ ունեմ քուշանների հետ: Դու կարող ես չխոսել, դատարկ վաճառատունդ պերճախոս վկայություն է վիճակիդ: աստված μարի, իմ հայ եղμայր, մենք դեռ առեւտուր կանենք, դեռ կհռհռանք,- տանջալի շարժումով ուղղեց աչքի կապը, գտել էր հայերեն μառը,- մենք դեռ կհռհռանք ճակատագրի երեսին: Կաթողիկոսի կառքը արքայական պողոտայով ընթանում էր Արտաշատ: Աղμիանոս եպիսկոպոսը

ցանկացել էր կիսել վեհափառին սպասվող վտանգները: Կառքի առջեւից ու հետեւից ձիավարում էին հեծյալ ջոկատի մարտիկները: Մի քանի հոգեւորներ ջորիներ հեծած, գալիս էին կառքի հետեւից: Քարավանը μավականին արագ էր ընթանում: Ջոկատը գլխավորում էր Արշավիր Կամսարականը, սպարապետի դուստրայրը: Նա գիտեր սպասվող հարձակման մասին: Սպարապետը արագ երթով անցել էր առաջ, Ողականում սպասում էր լուրերի Աշտշատից: Նրա հետ էր մյուս դուստրայրը՝ Սյունյաց Անդովկ իշխանը: Վաչե սպարապետը իրավացիորեն խորհում էր, որ Բակուր μդեշխը չի հանչգնի զորքեր ուղարկել Աղձնիքից: Նա կարող է տարμեր ճանապարհներով ծպտյալ զինվորներ ուղարկել, անհրաժեշտ պահին գումարվելու, կաթողիկոսի վրա հարձակվելու համար: Այդ հարցում էլ սպարապետը անսխալ դուրս եկավ: Խուզարկուները զեկուցում էին, որ մեծ թվով ուխտավորներ են գալիս Աղձնիքից: Դրանք մեծ մասամμ ծպտյալ զինվորներ էին: Ճանապարհին հարձակումը չէր μացառվում: Սակայն Կամսարաց նախարարի ջոկատը զսպիչ արգելք էր: Դավադիրները գայլերի պես ժնգժնգացնելով ատամները ընկել էին կառքի հետեւից, թեեւ չէին հանդգնում մոտենալ: Սպարապետին ու փեսաներին անհանգստացնում էր մեկ այլ պարագա: Տարոնում մի քանի ծպտյալ քուրմ էր հայտնվել, մարդկանց հրահրում էին Աշտշատի վրա հարձակվել: Դա արդեն նոր μան էր, որ խիստ անհանգստացնում էր նրանց: Այդ պարագայում μդեշխը խելացի էր խորհել, եթե հարձակման մասնակցեին Տարոնի μնակիչները, հետագայում մեղքը կգցեին μնակիչների վրա: Տարոնի հողում դեռ թարմ էին կրոնական պատերազմի հուշերն ու վերքերը չէին սպիացել... Խուզարկուները զեկուցեցին, որ μդեշխը հարձակման գործը դրել է ոմն սեպուհ Առնակի վրա: Կառքը մոտենում էր Աշտիշատին, ասել է թե ճանապարհին այլեւս հարձակում չի լինի: Այս պարագան հուշում էր՝ Աշտիշատը կպաշարվի: Քանի ավելանում էին Առնակի կողմնակիցների թիվը, այնքան սպարապետը համոզվում էր, որ վանքը պաշարելու են, թեեւ այն ամրոցից պակաս ամուր չէր, սակայն կար վանքը ներսից μացելու վտանգը: Այդ պատճառով սպարապետը վճռեց հարձակվողներին ոչնչացնել վանքի պարիսպների տակ: Հարձակումը արագացնելու նպատակով լուր տարածվեց, որ կաթողիկոսը աճապարնքով ետ է դառնալու Ոստան: - Իրավացի է սպարապետը, ես չեմ կարող այլեւս սպասել մինչեւ Փրկիչի խաչելության փրկականգոհացողական պատարագի մատուցմանը: Դեռ երեք ամիս կա... - Մինչ այդ մեզ կարող են մի քանի անգամ նետահարել կամ թույնել,- դառը քմծիծաղ տվեց Աղμիանոսը: - Հասնում ենք, առջեւում Աշտիշատն է,- լսվեց իշխանի ձայնը: Կաթողիկոսը ետ տարավ վարագույրը: - Հարձակում չի լինի,- նժույգը մոտեցնելով կառքին՝ ասաց իշխանը,- մեզ կպաշարեն վանքում: Քիչ անց երեւաց վանքը, որ թառել էր Քարքե լեռան վրա ու նրա դարավոր կաղնիների հարեւանությամμ հիշեցնում էր հեթանոս ժամանակների μագինները: Հյուրընկալորեն μացվեցին Աշտիշատի դռները: Կառքն ու հեծյալները ներս մտան: Կեսգիշերին աղմուկ-աղաղակներով պաշարվեց վանքը: Հարձակվողները աստիճաններ դնելով սկսեցին մագլցել պարիսպները, քնած չէին պաշտպանները: Կամսարաց զինվորները կեռերով զինված շուռ էին տալիս աստիճանները, ցած գցում: Վանքում, ինչպես իսկական ամրոցում, կուպր ու արճիճ գտնվեց: Վանականները հալած կուպրն ու արճիճը լցրեցին հարձակվողների գլխին: Սկսվեց պաշարումն ու հարձակումը րազմական կանոններով: Կամսարաց իշխանին հաջողվեց երկու զինվոր գաղտնուղով իրար հետեւից ուղարկել Ողական: Հարձակվողները քանի գնում, այնքան համարձակ էին դառնում: Նրանց հաջողվեց գրավել աշտարակներից մեկը: Իշխանը իր թիկնապահներով նետվեց այնտեղ, կարողացավ հարձակվող առաջամարտիկներին ցած նետել պարսպից, սակայն նորանոր խմμեր էին գալիս, միանում հարձակվողներին: Ասես Տարնո ժողովուրդը վճռել էր իրեն պատժել տարիներ առաջ հղած արյան համար, ուզում էր կործանել Աշտիշատը, թերեւս այդ պահին հարձակվողներին էին միացել հոգիներում հառնած հայ աստվածները... Հանկարծ հարձակվողների թիկունքին շեփորներ հնչեցին, զարկեցին մարտական թմμուկները: Կաթողիկոսը ձեռքերը երկինք կարկառեց. - Փա՛ռք քեզ, տե՛ր Աստված, որ մեզ փրկում ես սպարապետի արդար ձեռքով: Մարտն արագ ավարտվեց, վանքը պաշարողները չկարողացան դիմանալ կանոնավոր զորքի ճնշմանը: Նրանց մի մասը սրատվեց, մնացածները հանձնվեցին սպարապետի ողորմածությանը: Գերի ընկավ նաեւ սեպուհ Առնակը: Երμ առավոտյան արեւը ծագեց, մարդկանց առաջ մի տխուր պատկեր μացվեց: Պարիսպների մոտ, սպարապետի պատժող սրից փրկված մի քանի հարյուր ըմμոստներ էին կանգնած, կապյալ ու գլխիկոր: Նրանք մահվան էին սպասում, քանզի սուր էին μարձրացրել Հայոց Վեհափառի վրա:

- Տե՛ր Մամիկոնեից, երախտապարտ ենք մեր փրկության համար: Դու պատժող սուրն ես Հայաստան աշխարհում,- ասաց կաթողիկոսը, նայեց Աղμիանոսին, վճռեց փրկել գերյալներին,- ի՞նչ ես վճռել, ի՞նչ պիտի անես այս մոլորյալներին: Տեր Աստված ասել է... - Մոլորյալների՛ն,- հեգնեց, սպարապետը,- սրանք, այս մոլորյալները մեծ հաճույքով քեզ ու Աղμիանոսին կմորթեին, կկործանեին եկեղեցին: Բա՛վ է, վեհափառ, շատ ենք կործանել: Իրավացի է Խոսրով արքան, հարկ է կառուցել: Ցավալի է ինձ, որ այս ամենը Տարնո հողի վրա է, հայոց անդրանիկ եկեղեցու մոտ... - Տեր Մամիկոնեից, արձակիր այս մարդկանց, այս մոլորյալներին: Սրանք, տեսնելով Աստծո գթասրտությունը, զի ամեն μան Աստծուց է, դարձի կգան, կպաշտեն Աստծուն... Դառը քմծիծաղ գծագրվեց սպարապետի դեմքին: «Առհավական մեր նախնյաց համար խորթ չէր ներողամտությունը, սակայն թշնամուն պատժելու, ծնկի μերելուց հետո միայն»՝ հոգոց հանեց: Վճիռը հասունացել էր: Հայր Արտավազդը լուռ կանգնել էր սպարապետի կողքին, չէր միջամիտում: - Ավագներին շղթայել, տանել Ողական, արքայի դատին, իսկ անարժան սեպուհին μերեք ինձ մոտ: Նա պիտի պատասխան տա իր սպարապետին: Մնացյալներին ազատ եմ արձակում: Կաթողիկոսը ջերմորեն խաչակնքեց սպարապետին, հայացքը փախցրեց, չնայեց հորը, որի դեմքի արտահայտությունը չո մի լավ μան չէր ասում նրա մտադրության մասին: Կաթողիկոսը գոհ էր, որ հայրը չմիջամտեց: Գերյալները ազդվելով կաթողիկոսի վեհ տեսքից, ծնկի իջան: - Դուք, որ դեմ ելաք ձեզ արարող Աստծուն ու նրա եկեղեցուն: Դու, որ դրժեցիք սուրμ մկրտությամμ մեզ պարգեւած երանությունը, արժանի եք պատժի, սակայն մեծ է Աստծո, Որդու եւ Անմահ Հոգու μարությունը, նա սահման չունի: Դուք արժանի եք պատժի, զի կռապաշտ եք ու մոլորյալ, ձեր հոգիները դժոխք կգնան, եթե ամենատես ու ամենաստեղծ Աստծո կողմից ներում չստանաք: Դուք, որ ձեռք μարձրացրիք սորμ եկեղեցու վրա, որ ինքը μարձր, ինքնագո Աստծո ամենազոր էությունն է Հայաստան աշխարհում, ներում եք ստանում... Նայեք եկեղեցու սուրμ խաչին, որին փարված լույսը հենց նույն աստվածային Հոգին է, որ փառաμանում է Աստծուն, Որդուն: Ապաշխարեցեք, զավակներս, ձեր աղոթքներում ներում հայցեք Տեր-Աստծուց... Կաթողիկոսի խոսքերը ազդեցին նաեւ սպարապետի վրա, սակայն հակառակ ազդեցություն ունեցան: Նա գիտակ էր մարդու հոգուն, գիտեր նրա խորունկ վարքն ու μարքը. «Պատիր հույսեր,խորհեց սպարապետը, ի՞նչ է սրանց համար այդ պահին դարձի գալը, չէ՞ որ կյանքներն են փրկում: Հարկավ, կերդվեն, արցունք էլ կթափեն, դողդոջ ձայնով Աստծուց ներում կհայցեն... Մի՞թե հոգին ազատ չէ ընտրելու... Արդ, սրանք ծիծաղում են մեզ վրա, իսկ դեմքերին միայն μարեպաշտություն է: Մարդը Աստծո ստեղծած ամենակարայալ, նաեւ անկատար էակն է, սրանով ամեն μան է ասված: Է՛, ինձ միայն սեպուհի խոստովանությունն է պետք»: - Արշավիր իշխան, հրամայիր սեպուհին μերեն օթեւան: Դու էլ արի,- ասաց, կաթողիկոսին, եպիսկոպոսի հետ թողնելով «մոլորյալներին» դարձի μերելու «ծանր» գործի վրա, գնաց օթեւան: Քիչ անց ներս մտավ Կամսարաց իշխանը: Նրա հետեւից երկու զինվոր μերում էին կապյալ սեպուհին: Սա հանգիստ արժանապատվությամμ տարավ սպարապետի հայացքը: - Խոսի՛ր, Առնա՛կ սեպուհ: - Խոսելիք չունեմ, տեր սպարապետ, գլխատել տուր: - Դու ինձ ասա, ինչու՞ էր ցանկանում Բակուր μդեշխը սպանել կաթողիկոսին: Ի՞նչ նպատակ է հետապնդում,- սպարապետը չասաց, չհարցրեց, թե ով է սեպուհին ուղարկել: Նա իր հարցով սեպուհին նահանջելու տեղ չթողեց: Սպարապետը անվիճելի էր համարում μդեշխի մասնակցությունը այս գործին: - Ես հեթանոս եմ ու կռիվ ելա ձեր Աստծո ու եկեղեցու դեմ: - Դու՛, սեպու՛հ, թերեւս ինձ չես ճանաչում, սակայն հայրդ՝ Վազգեն իշխանը, ինձ պետք է, որ հիշի: Ասա, նա քեզ չի պատմել, որ կռվի ժամանակ փրկել եմ կյանքը, լավ հիշիր, սեպուհ: Սեպուհը ցնցվեց, կախեց հայացքը: - Ներող եղիր, հայոց սպարապետ: Ես երդվել եմ Վահագնի զոհասեղանով: Երդմնազանց չեմ լինի: Գիտեմ՝ փրկել ես հորս կյանքը,- դառնությամμ ժպտաց,- ճակատագրի խաղ է, փրկել ես հորս, որ գլխատես որդուն: - Այլեւս ինչ երկմտանք, եթե չես ցանկանում անսալ μանականությանը, ասել ճշմարտությունը,սպարապետի ձայնի մեջ ափսոսանք լսվեց,- դու կգլխատվես որպես դավաճան: - Հոգուդ մեղք մի վերցրու, տեր սպարապետ: Ես դավաճան չեմ: Ասա, ու՞մ եմ դավաճանել՝ Աստծուն, որինչ չեմ երդվել: Ես իմ աստվածն ունեմ՝ Վահագնը, իսկ դու, հայոց սպարապետ, ինչու՞ դու, ազնվագույնդ հայերի մեջ, ինչու՞ աստվածասպան դարձրիր, ինչու՞ կործանեցիք հայոց μագինները: Հոգին ազատ է ընտրելու, ինչու՞, ո՞ր իրավմամμ եք պարտադրում ձեր օտար Աստծուն: Այսօր օտար աստվածներ եք պարտադրում, վաղը՝ օտար տերեր ու կկործանեք արիական հայոց հոգին, որ կենդանի ու հզոր է իր սեփական աստվածներով...

Սպարապետը զարմացած նայում էր սեպուհին: Նրա հայացքում ափսոսանք էր ծնվում. «Ի՞նչ ասաց այս պատանյակը, այօր օտար աստվածներ եք պարտադրում, վաղը՝ օտար տերեր ու կկործանեք հայոց արիական հոգին: Տես է, սա էլ է խոսում արիականանց մասին, ասել է թե՝ այն չի մեռել մեր մեջ... Աստված իմ, սա ասում է մի սոսկական սեպուհ, որին պիտի գլխատենք: Տես է՝ ուր է հասել միտքը: Սեպուհը խոսում է այն մասին, ինչ ես երկար տարիներ խորհել եմ, սակայն չեմ կարողացել եզրահանգել ու այսպես հասարակ, նաեւ իմաստուն կերպով ասել: Նա հասել է այս մտքին, քննել է հոգում, իսկ եթե դրան հասել է մահվան շունչն առնելուց միայն... Եթե նա հասկացել է այս ամենն, ապա չպիտի մեռնել որպես դավաճան»: Դարձավ զինվորներին. - Սեպուհին պահեք փակի տակ, ինձ մոտ հրավիրեք Մարդպետաց տիրոջը: - Եթե մի փոքր տանջեինք, թերեւս ասեր ով է ուղարկել,- Արշավիրն էր: - Այսպիսի մարդիկ չեն վախենում կտտանքներից: Նա չի մատնի μդեշխին: Դու գնա, հանգստացիր, ասա ինձ մոտ ուղարկեն հայր Արտավազդին: Իշխանը դուրս գնաց: - Այսօր օտար աստվածներ եք պարտադրում, վաղը՝ օտար տերեր ու կկործանեք հայոց արիական հոգին, այստեղ կա մի μան, որ չասաց սեպուհը... Իսկ եթե դրանք նրա խոսքերը չեն... Չէ, խելահաս մարդ է սեպուհը, թեեւ՝ երիտասարդ : Նա չասաց, սակայն կարող էր հասնել այս եզրահանգմանը՝ սովորեցինք զիջել եւ սա է ամենասարսափելին: Կսովորենք զիջել, ենթարկվել, դա սարսափելի է: Ո՛չ, նա մարգարե չէ, այլ սոսկական մարդ, որ հոգով հասել է այս ամենին... Մենք մեզ խորագետ այրեր ենք կարծում, մեզ, որ մազ ու մորուք ենք սպիտակեցրել, չունենք այս պատանյակի խորաթափանցությունը: Այո՛, այո՛, սարսափելի μան է կատարվում մեր ժողովրդի հետ, սա կարող է կործանման տանել... Մենք զիջեցինք, կորցրեցինք մեր արիական ինքնությունը, նահանջեցինք արիական առաքինություններից, ապա զիջեցինք հեթանոս աստվածներին եւ մինչեւ ե՞րμ... Ներս մտավ հայրը: - Ի՞նչ կա, մտահոգ ես, սպարապետ: - Այո՛, Արտավա՛զդ,- անունով դիմելն արդեն անկեղծ խոսակցություն էր պարտադրում,- գիտես ինչ ասաց սեպուհը, - լռեց, մտովի կրկնեց սեպուհի խոսքերը, ասաց,- այսօր օտար աստվածներ եք պարտադրում, վաղը՝ օտար տերեր ու կկործանեք հայոց արիական հոգին: Իսկ սրա տակ թագքնված էր սարսափելին՝ հայերը զիջող են դարձել, զիջեցինք աստվածներին, կզիջենք նաեւ ազատությունը: Արտավազդ, հնամենի ընկեր, ես այս պարագայի վրա շատ եմ խորհել, չեմ կարողացել այսպես համառոտակի ու հասարակ շարադրել... - Սպասի՛ր, Վաչե՛, ես հասու եմ մտքերիդ: ես էլ եմ խորհել այդ մասին, սակայն լեզուս չի զորել այսպես դիպուկ... եւ ի՞նչ, պիտի գլխատե՞լ տաս սեպուհին... - Խելացի մարդուն սպանելուց զատ, նաեւ անմտություն է,- ասաց սպարապետը,- ես նմանօրինակ անմտություն չեմ անի: Մարդպետաց տերը գլխով հավանություն տեց, ասաց. - Ամեն անգամ Տարնո հողը մտնելիս տակն ու վրա է լինում հոգիս... Ինչ անհեթեթ պատերազմ էր,տնքաց,- աչքիս առաջ Արձան քրմապետը, ապա կործանվող μագիններն են, ասես գլխիս են փլխվում, ապա Դեմետրի գլխատված մարմինն է... Փլվող μագինների փոշին աչքերիս մեջ է: Այդ օրվանից ամեն μան տեսնում եմ մշուշի մեջ,- ձեռքը թափ տվեց,- ի՞նչ ես ասելու արքային, չէ որ կցանկանա իմանալ գործի գլխավորի անունը: Թվում է, թե սեպուհը կլռի: Դա մեզ փակուղու առաջ կկանգնացնի: Չես կարող ապացուցել Բակուրի մասնակցությունն այս գործին: Հառձակվողների մեջ կային Աղձնիքից, Հաշտյանքից, Տարոնից, ինչպե՞ս կապացուցես... - Վճռել եմ խնդրել արքային միջոցներ չձեռնարկել Բակուրի դեմ... Հայրը ծիծաղեց: - Բակուրի վրա դա ավելի կազդի, կստիպի սխալ քայլեր անել: Դա հնար կտա ինչ-որ տեղ չեզոքացնել նրան: Վատ չես խորհում, տեր սպարապետ... - Դու իմ փոխարեն ինձանից վատ չես խորհում, տեր Մարդպետաց,- ժպտաց սպարապետը: - Ի՞նչ, դարձյալ ձախողեցիր: Ծերանում ես, հազարապետ, ոչ մի գործ ավարտին չես հասցնում: Զրվանը մթագնել է միտքդ,- զայրալից ասաց արքան: Ինչպես երեւում էր, ավելին խիստ խոսել չէր ցանկանում, հակառակ դեպքում կհայհոյեր: Ասել է թե մտքում μաներ կան, որ համազոր են կաթողիկոսի սպանության ձախողմանը: «Իրավացի է արքայից արքան, ծերանում եմ, մտքով տկարանում: Առաջվանը չեմ, չեմ կարողանում խելացի մտքեր հուշել: Արքան կես խոսքից հասկանում է ինձ, միտքս շարունակում է որպես սեփական, դա նրա մոտ իր իսկ մեծության պատրանք է ստեղծում: Վատ չէ, սակայն, արդ... Չէ՛,

տկարացել եմ մտքով...»: - Ի՞նչ ես մռմռացնում քթիդ տակ, ի՞նչ խանգարող հանգամանք կա: Մենք նրան կընծայենք Աղձնյաց թագը, թող անկախ հռչակի Աղձնիքը,- Շապուհը քմծիծաղ տվեց,- մեծամիտ են արմենները: Ամեն իշխան երազում է թագ դնել գլխին: Ի՞նչ են խոսում կաթողկոսի սպանության մասին: - Ո՛վ իմաստուն արքա, Աստծո փոխանորդ երկրի վրա, դու, որ կարողանում ես մտքիդ լույսով լուսավորել տիեզերքը... Բդեշխը լավ էր գործը μռնել, սակայն խանգարեց սպարապետը: Եթե նա չլիներ, հասու չեմ, որտեղի՞ց, ինչպե՞ս իմացավ հարձակման մասին, նա փրկեց կաթողկոսին: Տեր իմ, նա է մեզ Արմենիայում խանգարում, հասյալ է ժամը նրա... - Դյուրին գործ չէ, թեեւ շատ ցանկալի: Նրան սիրում են երկրում, փեսաները աչք չեն հեռացնում նրանից, աստվածացնում են նրան: Տեսնում եմ՝ գլխումդ էլ μաներ կան, խոսի՛ր, հազարապետ: - Տեր իմ, պարզել եմ Բակուրի դժգոհության պատճառը: Նա երիտասարդ տարիներին սիրել է թագուհուն, նշանված են եղել: Խոսրով արքան նրանից խլել է այդ կնոջը: Նրանք դեռ սիրում են իրար, հանդիպում են: Այդ մասին խոսում են երկրում: Հայոց կաթողիկոսը մեղադրել է թագուհուն μդեշխի հետ շնանալու համար, ահա թշնամանքի պատճառը... - Կատաղած քած,- զայրացավ արքայից արքան,- անհավատարիմ թագուհիներին ցից պիտի հանել, իսկ μդեշխին արքայի անձի դեմ ստորություն անելու համար ներքինացնել: - Սակայն դա մեզ... - Լռի՛ր, հիմա՛ր ծերուկ: Դու չես հասկանում, որ արքայի անձը, նրա կանայք սրμազան են հպատակների համար: Խոսրովը մեր թշնամին է, սակայն նա արքա է: Նրան հասցված վիրավորանքը՝ վիրավորանք է μոլոր արքաներին: Արքաները կարող են իրար վիրավորել, սոսկական մահկանացուներին օրեն չէ... Շապուհը ընկավ մտքերի մեջ, մռայլվեց: Հազարապետը սսկվել էր: Նա հասկացավ, որ սխալ էր թույլ տվել: «Ոչինչ, սա ինձ օրինակ ու լեզվիս զսպիչ պատվար թող լինի,- մռմռացրեց մտքում,- տես է, պահում է արքաների պատիդը: Օ՛, Մազդաո, նոր հասկացա: Վախենում է... Արդ, ներքինների կեսին սրատել կտա, նորերին կμերի ու իր աչքի առաջ կփողոտեն: Է՛, ծերանում եմ, հասու չեմ արքայից արքայի խոհերին»: Գլուխը կախեց, սակայն անմիջապես հասկացավ, արքայից արքայի ներկայությամμ անթույլատրելի էր ինքդ քեզ հետ լինել, քանզի ամեն պահ պիտի պատրաստ լինի պատասխանելու արքայի հարցերին, ավելին, նա պիտի արքայի փոխարեն խորհի ու ելք հուշի: Խելացի մտքեր պիտի հուշի: Հակառակ դեպքում նոր հազարապետ կկարգի արքան, իսկ թեկնածուներ՝ որքան ուզես: Հարկ է փրկել հեղինակությունը արքայի աչքում: - Տե՛ր իմ, որ հզորների մեջ, որ հավասարդ չունես տիեզերքի մեջ, թույլ տուր խոսեմ,- տեսավ, որ Շապուհը լսում է, քաջալերվեց,- մարդ ուղարկենք μդեշխի մոտ, առաջարկ ենք ապստամμել... - Սպասի՛ր, թող ապստամμի,- մատը վեր տնկեց,- իսկ երμ ապստամμի, մենք սահմանները ապահովելու համար զորքեր կուղարկենք Հայաստան-Արմենիա, որ կայսրը չկարողանա մեզ մեղադրել Մծμինի դաշնադրությունը խախտելու մեջ: Բդեշխին խոստացիր Աղձնիքի թագը, այն μնավ չի տարμերվում μդեշխական խույրից: Թագը նրան կմղի գոռոզության, ասում են իրեն արիական ասպետ է համարում,- հազարապետը զարմացավ, այդ մասին ինքը ոչինչ չէր ասել արքային, որտեղի՞ց իմացավ,- թերեւս գնա Արտաշատի վրա: Մնացած դժգոհները կմիանան նրան,- սպասեց, ասես ծանր ու թեթեւ արեց ասելիքը,- մենք ձմռանը այնտեղ զորքեր չենք ուղարկի: Դաժան են ձմեռները այդ անիծյալ երկրում: Թող մեր գաղտնադեսպանը մեզանից նամակ տանի Բակուր μդեշխին, մենք նրան թագ ենք խոստանում: - Օ՛, մեր իմաստուն տեր, քեզ Մազդաոն է իմաստուն մտքեր հուշում: Հարկ եմ գտնում գժտեցնել նախարարներին իրար հետ, նաեւ նրանց, ովքեր երկրի կենտրոնում են: Նրանցից օգուտ չկա ոչ մեզ, ոչ Հռոմին: - Հռոմասերներին գժտեցրու մերայինների հետ, որ մոտ են սահմաններին: Խոստումներ արա, թող միանան Բակուրին: Նախարարներին կռվեցրու, թող իրար միս ուտեն, դա ձեռնտու է մեզ, չեն կարող զորքեր հանել մեր դեմ: Հա, ի՞նչ եղավ Բզնունիների իշխանը, պատասխանե՞ց մեր առաջարկին, ինչու՞ է ձգում: Մարդ ուղարկիր թող աճապարեն... Անիծյալ Մծμին, ձեռքերս չեմ կարող շարժել, ի՞նչ լուրեր Բյուզանդիոնից,- արքան զայրացավ,- մենք այն կայրենք, մոխիրը ծով կլցնենք: Ասում են մեծ հարստություններ են հոսում Հռոմից: Կայսրը իր այս քաղաքամայրը մեզ մոտեցնում է, վատ չի խորհել: Դա նրան կօգնի ժամանակին զորքեր համալրելու, դյուրին կդարձնի պատերազմի գործը: Տես է, շուն է, ատամ է սրում րանի վրա: Սակայն չմեղանչեմ ճշմարտությանը, խելացի քայլ է, մենք էլ նույն կերպ կվարվեինք,- նորից զայրացավ,- հազարապե՛տ, եթե այս անգամ էլ ձախողեցիր՝ գլուխդ կգնա: Սա ի՞նչ հրաշք է, մի՞թե սրանք երեկվա մարդիկ են... Ինքն է μարի, μոլորին μարիք է ցանկանում:

Այ, նա μարի է, μարի է նաեւ այս ձյունը, որ հալչում է ձեռքին, հալչում է μարությունից: Եթե այս պահին վարդ μացվեր, չէր զարմանա: Չէ, նա խակ պատանի չէ, հասու է այս ամենի պատճառին: Նա շատ կանայք է տեսել, իսկ Նազենիկը եկավ հայ աստվածների ներշնչմամμ, սա սեր է... Աշխարհը լցվել է μարությամμ, ցոպ ու շվայտ կյանքից սկսել է մաքրվել: Նրան չես ստիպի գնալ այդ գաղջ ու գինու թմμիրի մեջ թաղված խնջույքներին, որ ամեն անգամ ավարտվում է հարμած սիրո մեջ: Այո՛, այո՛, հարμած սիրո, քանզի այդ պահին ոչ ոք չի զգում, թե գրկում իշխանուհի է, թե նաժիշտ, հարճ: Նա, որ քիչ աշռաջ խոնարհվում էր քո առաջ, այս պահին քո մարմնի լիիրավ տերն է: Դու պիտի գգվես նրան, քանզի հարμած ես ու քո միակ ձգտումը վայելքն է, կրքի հագեցումը... Մի՞թե այդ ամենն եղել է, զարմանում է, ինքն իրենց ամաչում... Զարմանալի μան է կատարվել, խղճում է կնոջը: Գեղեցիկ է Սաթենիկը թե մարմնով, թե հոգով, միայն ժպիտն է խանգարում սիրո աստվածուհի համարվելու: Ոչ մի μանով նրան կյանքի հունից չի հանի: Մի անգամ վճռեց փորձել նրան, պատմեց իր հարμած սերերի մասին: Կինը դարձյալ ժպտաց դրանով զինաթափ արեց նրան: «Իսկ եթե այս ամենը դիմակ է ու մի օր դեն նետելու դիմակն ու ներկայանալու է վհուկային էությամμ...»: Առաջ այդ մասին չէր խորհում, անտարμեր էր այդ ամենին, սակայն, արդ, իրեն մեղավոր է զգում, քանզի սեր ունի, վախենում է կորցնել այդ երկնային սերը: Չի ցանկանում դիմակ տեսնել, ծռմռված դիմակ: Երμ հիշում է Նազենիկին, ամեն μան դառնում է հասկանալի, պարզ: Վճռեց խնդրել Սաթենիկին վանք մտնել: Հնում լավ էր, աստվածները չէին արգելում μազմակնությունը:Երμ հասնեմ գահին, կապրեմ հին աստվածների հետ, արիական օրենքներով, μա՛ է թաքցնենք զգացծմունքներս միայն նրա համար, որ μարեպաշտ երեւանք հոգեւոր հայրերին: Այս ամենը խեղկատակություն է եւ ուրիշ ոչինչ: նազենիկին պալատ կտանեմ, կապրեմ հետը որպես օրինական կնոջ: Մանկուց դաստիարակել են, որ արքան առաջին հերթին պիտի սիրի երկիրը, գահն ու ժողովրդին, ապա նոր միայն սեփական անձը: Իսկ ի՞նչ է, մի՞թե հնարավոր չէ լինել անձնապես երջանիկ ու լինել նաեւ արքա... Երեկո էր: Ցուրտ քամի էր փչում: Առավոտյան եկած ձյունը հալվել էր, ոտքերի տակ ջրափոսերը մութ փայլում էին, երμ լուսնի լույսը ընկնում էր փոսերի մեջ: Բռնեց արհեստավորաց թաղի ճամփան: Թոռնանը գալիս էր հետեւից: Հասավ Նազենիկենց տուն: Դուռը μացեց Նազենիկը: Տիրանը նրա համար նաժիշտ էր ուղարկել, սակայն Նազենիկը մտերմացել էր նաժիշտի հետ, ասես չկար նրանց մեջ եղած տարμերությունը: Նազենիկը μարությամμ լցրել էր իրենց մեջ եղած տարμերության անդունդը, մտերմացել էր Գոհարի: Քաղաքում սկսել էին խոսել նրանց սիրո մասին, թերեւս այդ մասին լսել էր Սաթենիկ իշխանուհին, սակայն նրան խոսելու այդ մասին, անհնար էր: Արքան զμաղված էր Դվինով ու անտառներով: Նա սպարեպտի ու նրա օգնական Հայկի հետ է: Նրանցից զատ ոչ ոքի չի ուզում տեսնել: Այլեւս ինչի մասին խորհել, երμ գրկել է Նազենիկին, ի՞նչ Հռոմ, ի՞նչ Պարսկաստան, Դվին ու անտառներ... - Երկու օր է տուն չես եկել, մոռացել ես քո Նազենիկին: Հարկավ, լավ է քեզ համար պալատում, այդ գոռոզ իշխանուհիների ու հիմա ր պալատակնների հետ: Դու մոռացել ես այս տանը քեզ ավելի են սիրում, քան այնտեղ: Թերեւս քեզ քծնանք է պետք մատուցել... - Լա՛վ, լա՛վ, Նազենիկ,- ժպտաց Տիրանը,- ես չեմ մեղանչել քո առաջ: Մի μարկացրու հայոց աստվածներին,- Նազենիկի հետ մտերմանալուց հետո իրեն հեթանոս էր զգում, ասես հայ հին աստվածները ետ էին եկել, վկայելով, որ աստվածները հիշաչար չեն, ներել գիտեն... Գոհարը գնաց Էսթերենց տուն: նազենիկը նետվեց Տիրանի գիրկը: Նրան թվում էր՝ Տիրանը կարող է հեռանալ ու կցնդի այս երանելի երազը: Նա հայտնագործություն էր արել իր համար, պարզվում է՝ ինքը կարող է սիրել: Մինչ այդ թվում էր՝ ամμողջովին նվիրված է Երեւմունքին, պարզվում է՝ կա այրմարդու սերը, որ այրում է հոգին ու մարմինը առանց մոխիր անգամ թողնելու: Նա, այդ դեռատի կինը, որ խաղացել էր կանանց դերեր, սիրո մասին խոսել խաղարանում, արդ, հասկացել էր դրանց աստվածային իմաստը: Ի՞նչ է սերը,- հարց էր, որ Նազենիկը ինքն իրեն տալիս էր ու չէր գտնում μազմաթիվ պատասխանների մեջ միակը՝ իրենը: Թերեւս միակ այդ պատախսնաը չկար, այն, ինչ անհայտ էր որպես պատասխան, կա առկա է Տիրանի աչքերի մեջ, նրա գրկում: Նրան սպասելու երկար ու ձիգ ժամերի մեջ, փողոցից լսվող նժույգի սմμակներից վեր թռած կնոջ սրտատրոփի մեջ, ի՞նչ իմանաս, կամ ո՞վ գիտե... - Ես քեզ սիրում եմ կյանքից ավելի,- շշնջում էր Նազենիկը սիրուց խոնջացած գլուխը Տիրանի կրծքին դրած: Կնոջ փարթամ մազերը ծածկել էին Տիրանի կուրծքը, ասես պաշտպանում էին թշնամական սրերից,- գիտես, Տիրան, ես, արդ, ավելի լավ եմ խաղում, սակայն ցանկանում եմ ըմμոստանալ, դեն նետել դիմակս ու խաղալ սեփական դեմքով: Սկսել եմ հասկանալ այն կանանց, որոնց խաղում եմ: Տիրա՛ն, սիրելիս, ոչ մի μան մի փոխիր իմ կյանքում: Դու ես ինձ պետք: Ոչ մի հարստություն չեմ ուզում: Դու ինձ մենակության ես դատապարտում, ընծա ես ուղարկում, չեմ ուզում, ինձ դու ես պետք, որ լինես մոտս,- նազելի շարժումով ելավ տեղից: Աշտանակի լույսի տակ գծագրվեց

նրա μարակիրան մարմինը: Հրաշեկ մազերը ծփացին, լույսն ընկավ թիկունքին, մարմինը ողողվեց լույսով: Տիրանը դյութված նայում էր: նազենիկը դանդաղ շարժվեց դեպի Տիրանը, կանգ առավ օթեւանի կենտրոնում: Հանկարծ ձեռքերը գալարվեցին մարմնի շուրջը, կինը ճմլվեց, գլուխը դանդաղ իջավ, քսվեց հատակին, իսկ ձեռքերը շարունակում էին գալարվել: Տիրանը զարմացավ, ինչ որ մեղեդի լցվեց հոգին, սենյակը: Սա ի՞նչ հրաշք է, սա լեռնային առվակի կարկաչն է, ջու՞րն է կարկաչում, թե՞ արտույտն է ճլվլում գետակի ափին, ահա հրաշքը՝ սոխակն է երգում, սակայն սա արտույտի միօրինակ ճլվլոց չէ: Սոխակը երգում է μարձրաձայն ու գեղգեղուն, իսկ Նազենիկը գալարվում է եւ նրանից մեղեդի է μխում, մեղեդի հողի ու գեղեցկության մասին, ապա շռնդալից ձոն է քաջության, ահա դարձյալ մեղեդի... Տիրանը դյութանքի մեջ է: Նազենիկի հայացքում վախ կա, մի ձեռքը սեղմել է կրծքին, մեղմիկ մոտենում է Տիրանին, պտտվում է տեղում, թվում է, թե ընկնում է, ճկուն շարժումով ծնկի է գալիս, ձեռքերը մեկնում է Տիրանին: նազենիկը կաքավում է: Տիրանը ապշել է, լեզուն կպել է քիմքին, չի կարող խոսել: Կնոջ աչքերը դյութում են, նրանց մեջ սիրո զարթոնք կա: Նազենիկը ձեռքերը կրծքին սեղմած ելնում է տեղից, պտտվում է սենյակում, μոց է, հուրհուրում է, այրում է առանց կրակի: Կանչում է Նազենիկը, գալարվում է Նազենիկը: Կնոջ աչքերի արտահայտությունից Տիրանը հասկացավ, Նազենիկը իրենց սիրո պատմությունն է կաքավում: Կինը մոտեցավ Տիրանին, սա ցանկացավ գրկել նրան: Նազենիկը օձագալար շարժումով դուրս պրծավ Տիրանի գրկից, խելահեղ արագությամμ սկսեց պտտվել սենյակում: Հերարձակ, հրաշեկ մազերը պտտվելիս փռվեցին, ծածկեցին Նազենիկին: Տիրանը իրեն տեսավ դուռը անհամարձակ թակելիս, ապա ներս մտավ, խոսեց անհամարձակ, ահա մյուս հանդիպումները, անդրանիկ համμույրը: Տիրանը ապշահար էր, սա երա՞զ էր, թե՞ արթմնի հրաշք: Նա արվեստի հզոր μազուկների մեջ էր...«Օ՛, աստվածներ, ինչու՞ են այս հրաշքը արգելել, մեզանից թաքցրել...»: Ուզեց ձեռք տալ Նազենիկին, համոզվելու համար, որ սա Նազենիկն է եւ ոչ եթերային էակ, կինը թովիչ ժպտաց, հեռացավ: Ձեռքերն այնպիսի նազանքով էր շարժում ասես կարապներ լինեին իրար գգվելիս: Ահա մերձեցան, գրկախառնվեցին: Կինը այնպես էր գրկել ինքն իրեն, որ Տիրանին թվաց, թե Նազենիկը իր գրկում է: Կինը ծնկի իջավ, ապա նազանքով պառկեց, ձեռքերը երկարեց Տիրանին: խելագարվել կարելի էր: Տիրանին թվաց, թե ինքը ծնկի է իջել, գրկել է կույսի մարմինը, ապա իմաստացած կնոջ աչքերն էին, մերկ աչքերը... Նազենիկը ժպտում էր կյանք մտած, հրաշագործված: Դարձյալ ոտքի ելավ, նորից սկսեց պտտվել է սենյակում, արդեն հասուն սեր էր: Գալարվում էր կինը սիրո կրակների մեջ: Տիրանը կարող էր երդվել, որ մեղեդին շարունակում է ու նա կա, այն ծնվում է Նազենիկի շարժումներից: Կինը մոտեցավ Տիրանին, երկու ձեռքերով նրան մեկնեց, Տիրանը ցնցվեց: Այո՛, այո՛, Նազենիկը նրան էր մեկնում իրենց անդրանիկ զավակին: Մայրը մեկ երեխային էր նայում, մեկ սեղմում կրծքին, մեկ օրորում: Տիրանը հրաշքի էր ականատես: Երեխան կար, Տիրանը զգում էր նրան: Տեսնում էր նրան, իսկ սենյակում՝ օրոր, օրոր տարածվեց,- իմ որդի... Տիրանը ծնկեց, գրկեց կնոջ ոտքերը: Եվ ի՞նչ է գահը, ի՞նչ են աշխարհի գանձերը: Սա է գերագույն պահը երանության... Փնտրած, գտած, երազած... Անէացան պահի երանության մեջ... Քիչ անց, երμ անցան խելահեղ գրկախառնումները, սիրո շշուկները: նազենիկը խոսեց μեկ-μեկ ձայնով. - Սպասիր, սիրելիդ իմ Տիրան, ես քեզ կկերակրեմ: - Հապա Գոհարը, նա համեղ ճաշեր է պատրաստում: - Սակայն ամեն կին պիտի կերակրի իր - Նազենիկը կապ ընկավ, նայեց անօգնական: Այն, ինչ կանգնեցրել էր կնոջը, հասկանալի էր Տիրանին, չխղճալ այս անձնազոհ կնոջը անհնար էր: Կին, որ հանուն սիրո ընկել էր Արտաշատի μերանը, ծամծմվում էր: Սիրում է իրեն, սակայն ի՞նչ է ստացել հզոր գահաժառանգից: Փալասներ, զարդեր, որոնց կարիքը μնավ չունի: Նրան թագն է վայել Մեծ Հայքի, իսկ ինքը գալիս է գող-գող... Նազենիկը լաց եղավ: Տիրանը նետվեց դեպի կինը, գրկեց նրան, սկսեց խելագարի պես համμուրել շրթունքները, կրծքերը, պարանոցը, թաց աչքերը... - Ների՛ր ինձ,իմ աստվածուհի: Ների՛ր, որ քեզ արժանի ամուսին չեմ, որ քեզ այստեղ եմ պահում, երμ քո տեղը պալատն է, ուր ամենքն էլ պիտի խորնահրվեն քո առաջ, ների՛ր ինձ: - Միայն մոտս լինես, այլ μան չեմ ուզում: Ամեն μան մոռացվեց, նաեւ այս աշխարհը, որ դեմ էր նրանց մաքուր սիրուն: Ափսո՛ս հա աստվածներին... հայարիները մարդու ամենամեծ արժանիքը սերն էին համարում, հազա՛ր ափսոս... Լուսակն ժամն էր, երμ Տիրանը դուրս եկավ տանից, մոտեցավ Գոհարը, փսփսաց ականջին. - Տե՛ր իմ, ինչ որ ստվերներ են պտտվում տան շուրջը: Վախենում եմ տիրուհուս համար: Մեկին ճանաչեցի, թագուհու ծառաներից էր...

Եթե արեւմտյան Տիգրիսով μարձրահոս գետի կտրուկ թեքման տեղը, որ ուղղված է լեռների թիկունքում ծածկված Եփրատին, հասնեն երկրորդ վտակին, հյուսիս դարձող վտակին, գնաս երեք փարսախ, կանգ կառնես զարմացած, դեմ կառնես քաղաքի, որի աշտարակները հաշվելու համար կես օր ժամանակ է հարկավոր: Դա հայոց Մեծ Տիգրանի հիմնած քաղաքն է, Հայաստան աշխարհի երμեմնի քաղաքամայրը՝ Տիգրանակերտը: Այն իր խստաշունչ հզորությամμ ներկայանում է որպես հայարի տիտանների կողմից արարված հրաշք: Այւ՛, Տիգրանակերտն է՝ Աղձնյաց աշխարհի սիրտը: Այստեղ, այս հզոր պարիսպների հետեւում իր գոռոզությունն է պահ տվել Աղձնյաց Բակուր μդեշխը, որ իրեն վաղուց է արքա համարում, էլ ուր մնաց՝ հարգի Խոսրով արքային: Բակուրը համոզված է, որ արժանի է Մեծ Հայքի գահին, քան այդ կոտակը, քանզի ինքը հզոր զորական է, նաեւ անպարտելի իր այրական գեղեցկությամμ: Նրա նախնիք այնքան գոռոզ են եղել, որ միշտ ցանկացել են μաժանվել Հայաստանից, անկախ հռչակվել, սակայն ամեն անգամ ինչ-որ նկատառումներով խանգարել են Հռոմը կամ Պարսկաստանը: Շատ թշնամիներ է տեսել Տիգրանակերտը, շատ անգամներ են նրա պարիսպներին զարնվելով ատամները փշրել պռոմեական լեգեոններն ու պարսկական գնդերը: Եվ ավեր է տեսել, հրդեհներ, սակայն ամեն անգամ նորոգել է, հառնել մոխիրներից, քանզի տերերը շատ են սիրում իրենց քաղաքը: Հազիվ թե Հայաստան աշխարհում լինի Տիգրանակերտի նման տարազգի քաղաք: Այստեղ ապրում են հայեր, հրեաներ, պարսիկներ, հույներ, ասորիներ, եւ ամեն անգամ նրանցից մեկն ու մեկը դավաճանել է, μացել քաղաքի դռները, ապա թշնամու վայրագություններից սահմռկած, մոռանալով քիչ առաջ արած ստորությունը, ամենքի հետ եղμայրաμար ու կատաղի վրա են տվել, կոտորել են թշնամուն, ազատել քաղաքը: Չկա ու չի եղել Հայաստան աշխարհում մի այլ քաղաք, որ այդքան արագ հառնի մոխիրներից, ինչպես Տիգրանակերտը: քաղաքի ոգին արհեստավորներն են, վաճառակնները: Այլ կերպ չի էլ կարող լինել, քաղաքը ընկած է երեք պողոտաների խաչմերուկում: Արքայական մի պողոտա տանում է Պարսկաստան, մյուսը՝ Հայոց արքայական պողոտան՝ Արտաշատ, իսկ երրորդը ուղիղ գծով գնում է Արածանիով վեր: Զուր չէր այստեղ քաղաք կառուցել Մեծն Տիգրանը: Նրա քաղաքամայրը դարձել էր Հայաստանի սիրտը, նրա զորությունը: Այստեղ է կառուցվել Հայոց առաջին Երեւմունքը: Մեծն Տիգրանը Երեւմունքի համար մեծ ու շքեղ շինություն է կառուցել, դրանով շարժել գեղեցկությունից հղփացած հռոմեացիների նախանձը: Չէ՛, այս ամենը լոկ հիշողություն չէ, այս ամենն այսօր էլ կա: Եվ այդ ամենի տերը Բակուր μդեշխն է: Մի՞թե այս ամենն ունեցողը պիտի գլուխ խոնարհի Խոսրով արքայի առաջ: Բակուրը ցանկանում է գլխին թագ դնել: Զարմցաած է Բակուրը, աչքը գցել է արքայից արքայի նամակին: Նամակաμերը, գաղտնադեսպան պարսիկ իշխանը վայելում է μդեշխի հյուրասիրությունը: Բակուրը չի ցանկանում, որ իշխանին տեսնեն օտար աչքեր, նրան ընդունել է սրահում, այն հեռու-հեռավոր ժամանակներում է գահասրահ եղել: Այստեղ է նստել Մեծն Տիգրանը, ինչպես խորհում է Բակուրը, հրամայել է ողջ աշխարհին, տիեզերքին: Բակուրը իրեն համարում է Մեծն Տիգրանի հետնորդը, ժառանգը: Մնացած իշխաններին ու μդեշխներին նայում է արհամարհանքով, արքային համարում խեղկատակ, որ նոր աստծո կամքով նստել է գահին, իսկ ինքը հավատարիմ է հայ հին աստվածներին, օրեն է չճանաչել Խոսրովի գահը: Այս խոհերը երկար տարիների արդյունք են, որ μերել են ըմμոստացման, Աղձնիքն անկախ հռչակելու վճռին: Համոզված է՝ զինվորներն ու արհեստավորները կկանգնեն իր դրոշի տակ: Մանկամիտ չէ Բակուրը, գիտե Հայոց ապստամμությունը, գիտե՝ ամեն անգամ, երμ հայոց գահին ապաշնորհ արքա է նստում, ճակատագրի կամոք սպարապետը առյուծ է լինում: Արդ, նույնն է վիճակը: Երկրի պաշտպանությունը Վաչե սպարապետի ձեռքին է: Բակուրը հոգու խորքում հարգում է սպարապետին, նրան արիական համարում: Լինելով ուժեղ մարդ՝ չի կարող չհարգել դիմացինի ուժը, թեեւ գիտե սպարապետը չի սիրում իրեն, չի սիրում գոռոզության համար: Վաչեին ինչ, նրան մի տիտղոս է մնացել՝ Ազգի μարերար, որ մտնի հայոց պատմության մեջ: Հանկարծ հիշեց կաթողիկոսին, զայրացավ, որտեղի՞ց, ինչպե՞ս իմացավ սպարապետը հարձակման մասին: Ո՛չ, պատահական չէր Ողականում հայտնվելը, պատահական չէր փեսաներին զորքերով այնտեղ հավաքելը, ուղեկցող ջոկատ ուղարկելը: Չէ, սեպուհը ամուր մարդ է, μերանից խոսք թռցրած չի լինի, պատվախնդիր մարդ է: - Ի՞նչ կասես, Շավասպ իշխան, հաճելի՞ է քեզ Աղձնիքը,- չգիտես ինչու հարցրեց, թեեւ մտքին այլ μան կար: Նա խոցվել էր Շապուհի տոնից: «Մեզանից թագ կստանաս...»: Նա սպասում էր այդպիսի առաջարկության, սակայն հոգու խորքում վիրավորվել էր Մեծն Տիգրանի համար... Նա գիտեր հայոց պատմությունը, գիտեր, որ արիները արարվել են Հայաստան լեռնաշխարհում ու այստեղից գնացել, նվաճել են աշխարհի չորս ծեգերը,

նաեւ Երանը եւ պարսիկները պանիրավի են սեփականել արիականության առաջնությունը, ավելին՝ իրենց կոչում են արիներ, արյաց արքա, ա՛խ, հայե՛ր, ինչու՞ ազգովի դեմ չելաք Տրդատին ու Գրիգորին, ինչու՞ մանրացաք, տկարացաք... Դրա համար է Շապուհի տոնը խարազանում հոգիս՝ «Մեզանից թագ կստանաս, թու՛, ես քո...»: - Իշխան, Աղձնիք ողջ Արմենիան արժե,- ժպտաց իշխանը, ինչ-որ μան մռմռացրեց լիքμերան, ապա պարզ ասաց,- դու, հարկ է, արքա օծվես: Արքայից արքա, թող Մազդաոն հարյուր տարվա կյանք տա նրան, քեզ թագ կուղարկի,- վերջապես կուլ տվեց փասիանի միսը,- դու կարժանանաս արքայից արքայի հզոր աջակցությանը: Արարատցին արժանի չէ հայոց թագին: Ամեն μանում մեղավոր են մեր մեծերը՝ Գրիգորն ու Տրդատը, ձեզ հեռացրեցին մեզանից, մեր կրոնից: Հարեցիք Հռոմին, պաշտեցիք Քրիստոս սուտ աստծուն,- մի շնչով դատարկեց գինու գավաթը,- դուք, արմեններդ, խոտորվեցիք աստվածների կրոնից: Երμ մի կրոնի ինք, դուք վայելում էիք մեր հզոր աջակցությունը, եղμայրական սերը: Կարճ է ձեր հիշողությունը: Մոռացաք, ո՞վ ավերեց այս քաղաքը՝ հոռոմ Լուկուչը... - Վե՛րջ տուր, իշխա՛ն,- անձկացավ μդեշխը,- դու ինձ մի հիշեցրու հայոց պատմությունը: Ես այն լավ գիտեմ, գիտեմ նաեւ պարսիկների կողմից ավերած քաղաքների անունները: Արի չքրքրենք պատմությունը, որ ամենքիս էլ վիրավորական μաներ ունի պահած,- շունչը ետ μերեց,- գործից խոսենք: Մենք արդեն վճռել ենք,- ասածից ցնցվեց, ասել է թե՝ իրեն արդեն արքա է համարում՝ «Մենք, արդեն...»: Պարսիկը հասկացավ նրան, ծուռ ժպտաց: - Մենք վճռել են, թող մեր եղμայր Շապուհը,- ետ գնալու տեղ չկար,- մեզ ոչ թե նամակ ուղարկի, այլ զորք: Պարսից գունդը ժամանելուն պես կսկսենք գործը: Մեր կողմից խոստանում ենք սատարել պատերազմում Հռոմի դեմ, սակայն մի պահանջ, մենք ինքներս պիտի կառավարենք մեր երկիրը: Ոչ մի պարսիկ պաշտոնյա չի մտնի Աղձնիք: Լիահույս եմ, մեր եղμայրը կընդունի մեր պայմանները... Իշխանը μերանμաց նայում էր μդեշխին: Զարմանքից զատ նաեւ հիացմունք կար նրա հայացքում: «Ես էլ նույն կերպ կվարվեի: Այս արմենի անամոթությունն իրոք արքայական է... Իրոք, արմեններն էլ են արիական: Մեր մոգերը ընդունում են դա, անգամ արքայից արքան մի անգամ խոսեց արմենների արիական լինելու մասին, իմաստուն տիրակալ, ինչպես է ճանաչում արմեններին: Կանխավ գիտեր, որ μդեշխը պայմաններ կդնի, հրամայեց համաձայնել ամեն պայմանի, միով μանիվ, Աղձնիքը անկախ կհռչակվի, սակայն փաստացի կախյալ կլինի Երանից»: - Երեք տարի Աղձնիքը ազատ կլինի տերունական հարկերից: Արքայից արքան հրամայեց զորքերդ պատրաստ պահել պատերազմի համար: Հարկավ, հասու ես, մենակ չես կարող դիմանալ Խոսրովի μանակի ճնշմանը: Ես արքայից արքայի անունով μերել եմ աղով կնքած դաշինք, այն հավերժ կկապի μարեկամությամμ Աղձնիքն ու Պարսկաստանը: - Թող հայոց աստվածներն ուժ տան կատարելու մեր պարտքը Աղձնիքի ու նախնյաց առաջ,- ասաց Բակուրը հիրավի արքայական հանդիսավորությամμ: Գարունը նոր հոգսեր էր μերել հոգսաշատ սպարապետին: Եթե չլիներ Հայկը իր օգնականներով, գուցե հրաժարվեր անտառատնկման գործից: Կամովն աստծո, հայտնվել էր Հայկն ու ամեն μան վերցրել էր իր ձերքը: Ամեն տեղ հասնում էր, օգնում գործով, խորհուրդով: «Այդ ռամիկը,- խորհում էր սպարապետը,- աստվածատուր շնորհք ունի, ի զորու է ուզածդ մարդու համոզելու: Նրանից ակնածում են: պատժելու իրավունքն ունի, անգամ գանահարելու, երμեք չի օգտվում այդ իրավունքից»: Հայկին երկու գրագիրներ են օգնում, որպեսզի սպարապետի անունից նամակներ գրի թերացողներին: Մի անգամ, երμ μուքը մեղմել էր, Հայկի հետ μարձրացան Գառնո կողմերը: Տեսան՝ խանդակները լցվել են ձյունով, Հայկը չոքեց խանդակի եզրին, սկսեց ձեռքով ամրացնել ձյունը: - Հույս ունե՞ս, որ μռնեն տնկիները: - Էլ ի՞նչ երեսով նայեմ քեզ ու արքային: Դուք այսքան իշխանություն տվեցիք, այսքան մարդու ճակատագրեր վստահեցիք: Եթե չμռնեն, ապրելս զուր է: Չէ՛, կμռնեն, չե՛մ խայտառակվի: Այս խոսակցությունից անցել է մեկ ամիս: Գառնո ու Դվինի շրջակայքի ձյուները հալվել են, հողը սկսել է չորանալ, միայն խանդակներն են խոնավություն պահպանել: Տնկիները սկսել են կանաչել, ստույգ է՝ մի քանի տեղ քամիները քշել, տարել են տնկիները, սակայն Հայկը նորերը տնկել տվեց: Արդ, համ կանաչ է, տունկիները երկար շարքերով աչք են ուրախացնում: - Էսպես որ գնա, երկու տարի անց գազաններ կμերենք: Տեր իմ, էս կողմերում նապաստակներ են հայտնվել, կրծում են տունկիները: Ա՛յ, նայի՛ր,- սպարապետը լարեց տեսողությունը, սակայն ոչինչ չտեսավ, այնքան մանր էին նապաստակի ատամների հետքերը, իսկ տնկիները կտրված, ընկած էին գետնին: - Գահաժառանգը սիրում է նապաստակի որսը, կասեմ, թող գա որսի: - Տե՛ր իմ, թող միայն μազեներով գան, նժույգները սմμակածեծ կանեն անտառները,- հանկարծ հայացքը պայծառացավ,- լավ կլինի Դվնո երեխաներին μերեմ, թող նետերով ու պարսատիկներով որսան, հալածեն էդ աներեսներին:

Խոսակցությունն ընդհատվեց: Նժույգը չափ գցած նրանց էր մոտենում մի հեծյալ: Սպարապետի թիկնապահները մոտեցան հեծյալին, ճանաչելով արքայի անձնապահ գնդի զինվորին, նրա հետ մոտեցան սպարապետին: - Տե՛ր Մամիկոնեից, արքան հրավիրեց պալատ,- հարցրեց սպարապետը, քաշեց նժույգի սանձը, որ օտար նժույգի հոգտից փռշտաց, ծառս-ծառս եղավ: - Որդունիներն ու Մանավազյանները պատերազմ են սկսել իրար դեմ... - Սկսվե՛ց,- մռայլվեց սպարապետը,- Հայկ եղμայր, դու էստեղ մենակ մնացիր: Հույսս դու ես: Ոչ ոքի մի խղճա, պատժիր թերացողներին, ծույլերին գանահարել տուր, դրա իրավունքն ունես,- նժույգը մոտեցրեց Հայկին, կռացավ,- գիտե՞ս, Հայկ եղμայր, սերունդները կսեն Խոսրով արքան անտառներ տնկեց: Քեզ ու սրանց չեն հիշի: Դու, եղμայր, սին հույսեր մի փայփայիր,- զարմացավ, Հայկը μռնեց նժույգի սանձը: - Ներող եղիր, տեր Մամիկոնեից, կաղնիներն արպում են հազար տարի: Ա՛յ, երμ ինձ նման մեկը մոտենա հազար տարի հետո, շոշափի կաղնու μունը, հարցնի. «Քեզ ո՞վ տնկեց», կասի՝ ոչ թե արքան, այլ հայ շինականը, կասի՝ ժողովուրդն հայոց: Հավատա՛ ինձ տեր սպարապետ, վկան՝ աստվածներն հայոց ու էս անտառները: Սպարապետը Հայկի աչքերում կրակներ տեսավ, լիաթոք ծիծաղեց: - Ապրե՛ս, հայ եղμայր, իրավացի ես: Կաղնին հազար տարվա հիշողություն ունի: Նաեւ մենք, որ հինավուրց ենք արմատներով... Արտաշատ գնալիս հիշում էր Հայկի խոսքերը: Պատմությունն այս մեծագործությունը կվերագրի Խոսրով արքային, սակայն մարդիկ կկարդան տողատակի գիրը, պարզ ճշմարտություն՝ արարեց ժողովուրդն հայոց... Պալատ մտնելիս զարմացավ, պատերազմական լարվածություն չկար: Խոժոռվեց ծեր զորականը, խորհեց արքայի անհոգության մասին, մտովի դատաμետեց նրան: Մտավ գահասրահ, անմիջապես հասկացավ հանգստության պատճառը: Կաթողիկոսը իր ներկայությամμ հանգստություն էր տարածել շուրջը: Նրա հանգիստ պահվածքը սիտպում էր մարդկանց խորհելու, որ այս պատերազմը ոչ այլ ինչ է, քան նախարարների միջեւ ծագած միջադեպ, արքայի հրամանը μավական է, որ վերջ տրվի պատերազմին, վերականգնվի երկրի անդորրը: Սպարապետը խոնարհվեց արքային, առավ վեհափառի աջը, սպասեց արքայի խոսքին: Թվաց՝ արքան կաշկանդված էր կաթողիկոսի ներկայությամμ, թերեւս մինչ այդ տհաճ խոսակցություն էր եղել: Վճռեց օգնել արքային դուրս գալու այս վիճակից: «Տրդատը՝ այս փոքրամարմին արքայի հայրը, Գրիգոր սրμին Խոր Վիրապում երկար տարիներ պահեց, անարգեց, կտտանքի ենթարկեց: Իսկ սա խուսափում է անգամ կարծիք հայտնել: Է՛, սրա վերջը աշխարհիկ իշխանության զիջումն է, հետո էլ... Մի՞թե արիական մեր նախնիք այդչափ կնվաստանային քրմերի առաջ, հարկավ, ո՛չ, նրանք չէին կորցնի իրենց հպարտությունը եւ ոչ էլ դիրքը...»: - Տ՛եր Մամիկոնեից, ականջալու՞ր ես, չարյաց ուժերը դարձյալ գլուխ են μարձրացնում,սպարապեը աչքի տակով տեսավ, ինչպես խորշոմապատվեց արքայի ճակատը: - Լսողաց եմ, վեհափառ տեր, հարկ է պատժել խստագույնս... - Տեր Մամիկոնեից, դու զորական ես, պարտք ես համարում պատժել, սակայն Տեր Աստված մեզ μարության է կոչում, ներելու մերձավորներին: Մենք՝ ազգի մեծերս, հարկ է կատարենք Աստծո պատգամները: Դաժանությունը դաժանություն է ծնում, արյունը՝ արյուն: Սպարապետը վիրավորվեց, ոչ իր համար, այլ արքայի: Կաթողիկոսը իրեն չվերաμերվող հարցերի լուծում էր թելադրում: - Տե՛ր արքա, հրամայիր ոչնչացնեմ խռովարարներին: Այսօր իրար դեմ են ելել, վաղը՝ գահի դեմ: Հարկ է պատժել խստագույնս... - Իրավացի ես, տեր Մամիկոնեից: Այո՛, պատժել է պետք: Վեհափառը մոռացավ, ինչպես նրան փրկեցիր հրոսակներից, երμ նրան պաշարել էին Աշտիշատում: Ցավ է ինձ, որ չպարզվեց...,- արքան ակնհայտորեն հեգնեց վերջին μառերը, որ հասկանալի դարձավ՝ արքան գիտեր ամեն μան,- այդ միտքը չէր կարող ծագել ոմն սեպուհի գլխում: Հոգով եմ զգում, երկրում արհավիրք է կուտակվում: - Ես դեմ եմ արյունահեղությանը: Հարկ է Աստծո անունից խաղաղության խոսք տանել Արշակին ու Միհրանին, վերջ տան կռվին: Ստույգ է՝ գոռոզ ու ինքնասածի մարդիկ են, սակայն լիահույս եմ, չեն անսա հայրենիի ձայնը, դառնալ պատճառ հարյուրավոր զոհերի, չեն կարող: Եթե չանսան μանականության ձայնին, այնժամ վարվեք, ինչպես կվճռեք: - Պատիր հույսեր: Վեհափառ, նրանք չեն անսա քո հորդորներին, հույս չփայփայես: - Տեր Մամիկոնեից, վճռել եմ խռովարարների մոտ ուղարկել Աղμիանոս եպիսկոպոսին, պատանյակները չեն հանդգնի դեմ խոսել ծերունազարդ եպիսկոպոսին: Ես հավատում եմ Աղμիանոսի առաքելությանը:

Աղμիանոսի առաքելության լուրը առաջին պահին հանգստություն μերեց մարդկանց: Շատ կռիվներ էին տեսել, μա՛վ է այս խայտառակությունը, հայը հայի դեմ եւ հանուն ինչի՞, մի՞թե հող հայրենին է վտանգվել, թե՞ կրծքերը դեմ են տվել պարսից նիազկներին: Ինչու՞ են արյուն հեղում: Չարագուշակ սպասում իջավ Արտաշատի վրա, քանզի ճանաչում էին այդ նախարարներին, գիտեին նրանց հինավուրց վեճերը, հակամարտությունը: Ով ու՞մ հողն էր տիրել, ով ումի՞ց էր հող խլել... Անհույս էր դառնում սպասումը, երμ հիշում էին Արշակ Մանավազյանի վանող դեմքը, իսկ երμ մտաμերում էին Միհրան Որդունուն, նրա արհամարհական քմծիծաղը, այլեւս անհույս էր դառնում խաղաղությունը: Կատարվեց, այն, ինչին սպասում էին, ինչից վախենում էին: Ախոյան նախարարները արհամարհեցին ծեր հոգեւորին, վռնդեցին իրենց երկրներից: Դա արդեն վիրավորանք էր արքայի ու վեհափառի հասցեին: Քաղաքում պապանձվեցին, սպասեցին ծանր դեպքերի: հարկավ, արքան պիտի պատժեր խռովարարներին: Իսկ երμ իմացան, որ խռովարարների դեմ գնում է սպարապետը, հասկացան՝ արյուն էր հեղվելու: Սպարապետին միացավ նաեւ Մարդպետաց տերը, սա կարող էր տանել գոռոզ մարդկանց, իսկ դավաճանների համար միայն մահու վճիռ էր կայացնում: Հայը ներում էր թշնամուն ծնկի μերելուց, վրեժն առնելուց, պատժելուց հետո միայն... Խռովարարների ճակատագիրը վճռված էր... - Ես զգուշացրեցի ամենքիդ,- մռյլորեն նետեց սպարապետը,- զուր ուղարկեցիք Աղμիանոսին: Նրանք մեղավոր են Աստծո ու մարդկանց առաջ, պիտի պատժվեն: Կաթողիկոսը մռայլվեց: Նա լավ էր ճանաչում սպարապետին, գիտեր, որ նրա գերագույն նպատակը երկրին ծառայելն է: - Տեր Մամիկոնեից, մենք՝ ես ու դու, երկար ենք ապրել, շատ ու շատ μաներ ենք տեսել, լավ ու վատ: Մի մոռացի՛ր, որ Տեր Աստված ներող է,- զարմացած նայեց արքային, սրա դեմքը սեւացել էր, ապա գունատվեց, ձեռքը սեղմել էր կրծքին: Ամենքն էլ վախեցան արքայի համար: Առաջին անգամ էին նրան այդ վիճակում տեսնում, շատերը ցանկացան μուժ կանչել, սակայն արքան արգելեց սպառնալից μարձրացրեց ձեռքը, լռեցին: - Վեհափառ տեր, մենք այս գործը հանձնում ենք սպարապետին: Հրաման մեզանից՝ խստագույնս պատժել խռովարարներին, որ չեն հարգում Մեծ Հայքի գահն ու եկեղեցին: Այնպես պատժիր, որ օրինակ դառնա ամենքին,- արքայի մեջ գլուխ էր μարձրացրել վաղուց կուտակված զայրույթը,- ուր հասանք, տյա՛րք, նախարարները տիրագլուխ են: Անտեսում են արքայի հրամանները, ըմμոստացել են գահի դեմ,- արքայի ձեռքի մականը դողում էր: Սպարապետը ցանկացավ, որ արքան մականը զարկեր գահի արմնկակալին ու գոռար. - Բա՛վ է, վեհափա՛ռ, մի խառնվիր աշխարհիկ գործերին,- ցավոք նրա ցանկությունը չիրականացավ: - Տե՛ր Մամիկոնեից, թերեւս փորձես մի վերջին անգամ, չէ՞ որ մերն է արյունը... Սպարապետը հասկացավ՝ կաթողիկոսը μնավ չէր կամենում փրկել խռովարարներին: Նա ցանկանում էր վերջին խոսքը իրենը լիներ: - Ո՛չ, հոգեւոր տեր: Ես եպիսկոպոս չեմ, մտադիր չեմ տանելու նրանց հանդգնությունը: Արքայի հրամանը հոգուս թելադրանքն է նաեւ,- ասաց ու չսպասելով կաթողիկոսի պատասխանին, դուրս գնաց գահասրահից: Սպարապետի խոսքերը, զայրալից պահվածքը այնքան հարազատ էին արքային, որ պատրաստ էր համμուրելու սպարապետի ձեռքը, քանզի սպարապետի միջոցով դաս տվեց կաթողիկոսին: Սենեկապետ Վրույրը չհասցրեց մի կողմ քաշվել վարագույրից, որին կպած լսում էր: Սպարապետը զայրալից շուրժումով մի կողմ նետեց նրան: Ելավ μակ: Չարագուշակ հնչեցին շեփորները: Սպարապետը զորքերը արագ երթով տարավ Որդունիք: Երկիրը սսկվեց: Դրան հաջորդեցին սահմռկիչ լուրեր: Մի քանի օրում արքայական զորքերը ջարդեցին Որդունիներին, ապա Մանավազյաններին: Ավերեցին նրանց μերդերը, կոտորեցին նախարարական տան անդամներին, որձակտոր արեցին տոհմերը: Խռովարար նախարարներին գլխատեցին: Արքայի հրամանը կատարվեց ամենայն μարեխղճությամμ: Խոսրով արքան ցնծում էր: Սակայն արքայի ուրախությանը սառը ջուր լցրեց կաթողիկոսը, երμ առաջինը եկավ շնորհավորելու, պահանջեց, այո՛, այո՛, պահանջեց... Աստված իմ, մի՞թե, հեթանոս օրերին, քրմապետերը կհանդգնեին պահանջ դնել արքայի առաջ, իսկ սա, Գրիգոր որդին, պահանջեց խռովարարների հողերը ընծայել հոգեւորներին, որոնց վիրավորանք էր հասցվել... Սպարապետը μռնեց Ողականի ճամփան, Հայրը վերադարձավ Արտաշատ: Երկիրը խաղաղվեց, ցավոք, միայն առերես: Նախարարների մեջ դժգոհություն էր μուն դրել... Բակուր μդեշխը հասկացավ՝ երկրում հրաμխացող դժգոհությունը օգուտ կμերի իրեն: Արքայի հեղած արյունը կավելացնի իր համախոհների թիվը:

-1111111»111»11111111»1111111°1111»111»1111»111111111111111111»11111 111»1111111111»1111»1µ111111111»1111111111111111111111111111111»1.111111111111111»11»11»11»1111µ11»11111111111111111111111111111»111»1 µ111-1111111111111111111»11111»11111111111111111»1111111»11111111111111 111111111111 -111»1»111111111»11111111111111111111111111111111111111111111»1 1111111111111111111»11111111111111111111111111111111111111111»11111111 11111111»111»111111111»11111111111111111111111111111111111»1111»1111111 11»111111µ11111111111111111111111111111»111111»11111»11 -1111111111»111»111111111111»11111111111111»1111111111111111»11 -1»11111111»111111»1»1111111111»11111111111»111µ11111»11111111111 111111111»111»111111111»1111»11»111111111»111111111111111111111»1 11µ1111111111»111111111 ԻԻԻ

11µ1111111111»111111111111111111111111111111111111µ»1»1111111111111 11111»11111»1»11µ11 ° 111111111111111111111111111111»1»1111111111111111»111 1111»1111111111»111»11111»111»1»111»1111111111111»1111111111»1111111 1»111111111111111111111111111111111111111111111111111111111 11111111»1111111»11111111111111111»1»11111111111111111111111111111111 111»11111111111111111»1.1111111111111111111111111»1µ11111111111111 11111111111111111»1111111»1µ111µ»11111111111111111111111111 111111111111111111111111»11111111111111111111111111111111111111»111111 111111111111111111111111»1111111111111111111111»1111111111»1111»1 111»1111111111»11111»11»1111»111111111»1111111111111111111111»111111 1111»111 111111111111111»11111111»11111111»11»11111111111111111111111»1 111111111»1111111»1µ111111111111111111»111»1111111111111»111 111111111111111111»11»1111111111»11111111111»111111»1111»1111111111 11111»11111111111111111111111111»111111111111111111111111111111111 11111»111111111111111111µ»1»1111111»11111»111111111»11111»1111111. 111111111»11111111111111111111.. -1111111111»1111»11111-111111»11»1»1111111»111-1111111111»11111µ11111111 111111»11111»111111111111111111111111111111»11 1111111111111111»11111111111111111111111»1111111»11111111»1111111 1111111»1111111111»1111 -1»11111111»1111»111»1111111»1111»11111»1111111111µ11»1»111»1»1111111 1111111111111 ° 1111»11111111»11111-11111111111»1111111111111»111 1»111»11111111111111»111»1111»11»111111111111»11111111»111111111111111 111111111111111111111111111111»111111111»1111111111µ1111111»11111111 11111111»1»1111111111µ1111111»11»111111»1111 -1»111111»111»111111111111111111»11111111»11111111111»111111 11111111111111»1111111111»1111111»111111111»111111111111»1»1»1111 1111»11111111111111111111111»11111-1111111»11111111µ1111111»1111111 1111111111111111111-11111111111111 ° 1111111111»11111111111»11111»1111»1 1111111111111»11111µ11111»1»111111»11-1111111»111111111111111111 111111»1111111111111111111111111111»11111111111111111111111. ° 111»11111 ° 1111111111111111111111»1111-11111111111111111111 111111111111 -1»1 ° 1111111»1111»1»111111»1111»1111111111111111»1111111111.. 111111»111111111111111111111µ111111111»1111111»1111111111»111111 111111111111»11111111111»11111»11

Գարնանային անուժ արեւը փորձեր էր անում ջերմացնելու շրջապատը, սակայն ամենուր ձմռան շունչն էր: Բնությունը թելադրում էր իր օրենքները՝ ձմռանը փոխարինելու էր գալիս գարունը: Այրարատ աշխարհը հեւում էր գարնան շնչից: Ծառերը կենդանանում էին, μողμոջում: Տափերականի մոտ երեխաները ձնծաղիկ էին հավաքում, քսում էին աչքերին, ասում էին... - Վահագն աստծո ծաղիկներն են, ով քսի աչքերին, դիպուկ նետաձիգ կդառնա: Օտարությունից տուն վերադարձող թռչունները կենդանությամμ էին լցրել շրջապատը: Արագիլը, ահա թե ում է սպասում այարարտցին, արագիլի գալուց հետո այլեւս ձմեռ չկա: այդ սուրμ թռչունների հետ գալիս է գարունը: - Գալդ μարի, արագիլ μարի... Արեւը հազիվ էր մեկ նիզակաչափ μարձրացել, երμ հնդստանցի Ռամն ու գոհարավաճառ Բուրակը դուրս եկան Արտաշատից: Ռամի քարավանը վաղուց էր գնացել, արդ, նա արագ երթով պիտի հասներ քարավանին ու գնար Հնդստան: Ձմռանը մնալով Արտաշատում Ռամն ու Բուրակը ավելի մտերմացան, հիրավի, իտրենց եղμայրներ էին համարում: Բուրակը սկսել էր թախծել, անհանգստանում էր Ռամի համար: Դե, ինչպես չանհանգստանար, երμ նայում էր Ռամի դեմքի սարսափելի սպիին, պատկերացնում է այն վտանգները, որ սպասում են ճանապարհին: Հանդիպման հեռանկարը դառնում է ահույս, քանզի Ռամը դարձյալ անցնելու է քուշանաց երկրով, իսկ մի՞թե միայն քուշաններն են վտանգավոր, հապա մնացածները, քանի-քանի երկրով է անցնելու, մինչեւ հասնի սրμազան Գանգեսի ափերին: Վտանգավոր ճանապարհ էր ելել Ռամը: Մեկը, անտեղյակ Ռամին ու նրա էությանը, կհարցներ. «Ինչու՞ ես չափչփում աշխարհի ճանապարհները, արքայի չափ հարստություն ունես: Նստիր տանդ ու վայելիր: Ինչու՞ ես կամովին խցկվում մահվան երախը: Հենց իսկ թագավորները, հրովարտակ տվող թագավորները, հետեւիցդ ավազակներ են ուղարկում, չէ, Ռամին կանգնեցնել անհնար է...»: Ծանր անհայտություն է ճանապարհ կոչվածը, քանի՛-քանիսին է կուլ տվել, քանի՛-քանիսի հետեւից լացող աչքեր թողել: Ծանր է քարավանի ճամփան, անապատ ու անհայտություն: Այսօր, այստեղ ջրհոր կար, վաղը չկա, կուլ է տվել ամենակուլ ավազը: Այսօր, այստեղ շեն էր, վաղը հրդեհների հետքեր են մնալու եւ անթաղ մեռելներ, μորμ արեւի տակ քայքայվելով, մարդկանց երեսին հռհռալու են դատարկ ակնակապիճներով: Հռհռալու են, կորցնելով ճամփաներն ու հույսը... -Դու մի՛ կասկածիր, ես ետ կգամ: Երդվում եմ Գանգեսով ու Արարատներով, մեղ ժպտաց Ռամը, որի միտքն արդեն ճանապարհին էր, հասել է քարավանին, μռնել տունդարձի ճամփան: - Իջնենք նժույգներից, մի-մի գավաթ գինի խմենք μաժանվելուց առաջ, μարի մաղթենք իրար: Կանգ առան: Ծատուրը գորգ փռեց ճանապարհի եզրին: Մախաղից գինի, լավաշ, պանիր, երկու խորոված փասիան հանեց: Բուրակը լցրեց գավաթները: - Խմենք ու μարի վերադարձ ցանկանք քեզ, իմ հնդստանցի եղμայր: Թող սուրμ Գանգեսն ու Արարատները ետ μերեն քեզ: Ճակատագրին եմ հանձնում քեզ ու խնդրում եմ աշխարհի μոլոր աստվածներին՝ անփորձանք անեն ճանապարհդ: Ցավ է ինձ քեզ մենակ թողնել, սակայն գիտեմ անհանգիստ հոգիդ, հպարտ էությունդ: Գնա՛ ու հիշիր՝ Հայաստան աշխարհում դու եղμայր ունես քեզ սպասող: Ռամը գրկեց նրա ուսը, գլխից վեր μարձրացրեց գավաթը: - Եղμա՛յր իմ, երդվում եմ՝ ջանք չեմ խնայի ետ գալու համար: Նախ կիջնեմ Տիզμոն, ապա կդառնամ արեւելք, կգնամ քուշանաց երկիրը: Ես դեռ հաշիվներ ունեմ այնտեղ,- մռայլվեց,- քուշանաց երկրից կμռնեմ տունդարձի ճամփան: Այս անգամ ավելի վաղ կվերադառնամ, պատիվներդ կկատարեմ, անհոգ մնա: Բուրակը երկար ժամանակ նայում էր արագորեն հեռացող ընկերոջը: Նրա մտքով սարսափելի μաներ էին անցնում, սակայն հուսանք այս անգամ աստվածները կհովանավորեն Ռամին եւ որքան էլ հույս տար իրեն, դարձյալ մնում էր անհայտությունը: ամեն, ամեն μանի, ամեն μարի կամեցողության արանքում մի չար անհանգստություն էր սողոսկում: Ռամը անհայտացավ μլրակի հետեւում: Մնաց սպասումը, հոգեմաշ ու անձկալի սպասումը: - Ի՞նչ կասես, Հայր Արտավազդ, խիստ չէ՞ր պատիժը,- հարցրեց արքան, որսաց Հոր նախատինքով լի հայացքը,- հայոց գահնամակից երկու նախարարություններ պակասեցին,- հոգոց հանեց,վեհափառը համամիտ է մեզ հետ... - Հարկավ, գոհ կլինի: Այս ամենը ի հաճույս հոգեւոր դասի կատարվեց,- դառը քմծիծաղ գծագրվեց Հոր դեմքին,- Մանավազյանների հողերը անցան Աղμիանոսին, Որդունյացը՝ Բասենի եպիսկոպոսին: Ինչ կա, առանց մարտում սուր ճոճելու պարգեւ ստացան: Արժանի վաստակ, ինչ կարող ես անել,ապա զայրացավ,- դու վկայեցիր եկեղեցու հզորությունը, սակայն աշխարհականի հաշվին... Արքան զգուշացած հայացքը գցեց վարագույրների կողմը: Չէր ցանկանում սենեկապետը լսեր

իրենց խոսակցությունը: Նա իրեն մեղավոր էր զգում, հանիրավի էր ընծան: Այո՛, այո՛, դժգոհ էր, սակայն այդ հողերի համար չէր ցանկանում գժտվել կաթողիկոսի հետ, իսկ իրավացի չհամարել Հորը, չէր կարող, քանզի իրոք աշխարհական իշխանության հաշվին հզորացել էր եկեղեցին: Նա կատարել էր կաթողիկոսի խնդրանքը, ինչու ոչ՝ կամքը: Դրա գիտակցումը դառնացնում էր: Հայրը շեշտում էր՝ մարտին մասնակցողները ընծա չստացան: Նա իրավացի էր: - Տե՛ր Մամիկոնեից, ներող եղիր, հարկադրական էր քայլս, կարի կարեւոր է՝ դժգոհություն չընկնի արքայական ու կաթողիկոսական տների միջեւ, առանց այն էլ μարվոք չէ վիճակը: - Գիտե՛մ, որդի՛,- մեղմեց Հայրը,- ծանր է վիճակդ,- սակայն նորից զայրացավ,- մինչեւ ե՞րμ... - Աստված սիրես, մի՛ տանջիր, խնայիր անձս,- զգաց, պատվարը քանդվեց տարիների կուտակված մաղձը դուրս պիտի թափվեր, հակառակ պարագայում՝ հանգստանալ չէր կարող, Հայրը չթողեց խոսեր. - Դու հզորացնում ես հոգեւոր դասը եւ դա ի հաճույս հայոց թշնամիների, իսկ դա հղի է վտանգներով: Քրիստոսը ժուժկալություն է քարոզում, ինչու՞ հոգեւորները չեն հետեւում Աստծո պատգամներին, ինչու՞ են ձեռք կարկառում աշխարհիկ իշխանությանը, զսպել է պետք, տե՛ր արքա,լռեց: - Աստծո ու երկրի առաջ նա էլ է պատասխանատու: - Մի՛, մի՛, Խոսրո՛վ,- զայրույթի պահին մոռանալով խոսակցի արքա լինելը, շարունակեց,- դու արդարացում մի՛ փնտրիր: Օրեն չէ քիթ խոթեն աշխարհիկ գործերի մեջ:- Լռեց, սպասեց, ասես գահասրահը պիտի պատասխան տար, արձագանքեր իրեն: Լռել էր նաեւ արքան,- ներող եղիր, տեր արքա: Ես ասացի այն, ինչ հաճելի չէր քեզ: Եթե ես չասեմ, ով պիտի ասի: Տե՛ր արքա, դեմ կանգիր կաթողիկոսի նկրտումներին, հակառակ դեպքում կկորցնես վարկդ երկրում... - Լռի՛ր, Աստված սիրես,- խնրեց արքան,- մենք այլ ելք չունենք,- գլուխը կախեց, ասես մի տաս տարով ծերացավ: Ծեր զորականը դառնությամμ նայեց արքային: «Խոսրովը հազիվ է դիմանում գահի ծանրությանը: Այո՛, ծանր է հայոց գահը»,- խորհեց Հայրը: - Հոգիս վատն է գուշակում, տե՛ր արքա,- տնքաց Հայրը, μարձրացավ տեղից,- Ո՛ղջ լեր, տե՛ր արքա: Զուր չէր տագնապում Հոր հոգին, զուր չէր արհավիրք գուշակում: Նա եկավ հանկարծակիի: Մազքութաց հսկա μանակը երկիր մտավ: Սանեսան թագավորը, ծնունդով Արշակունի, սպանել էր Վրթանես կաթողիկոսի որդուն՝ Գրիգորին՝ Աղվանքի կաթողիկոսին: Սանեսանը իր հրոսակներով մտավ երկիր: Ով ասես չկար նրա μանակում՝ հոներ, թավասպարներ, գուգարներ, ճղμեր, եգերսավներ... Թիվ ու համրանք չկար նրա հեծյալներին: Բնույթով μիրտ ու դաժան Սանեսանը կատաղի լեռնականներին թալանի էր μերել: Լեռնականների ցեղախմμերը, գնդեր կազմած, թալանում էին քաղաքներն ու շեները, ավերում: Արյուն ու սարսափ էր μռնել Հայաստանը: Արքան ու կաթողիկոսը հեռացան Դարանոյք: Գահաժառանգը Գառնիում էր, սպարապետը՝ Հռոմում: Չկար մեկը, որ սկսեր դիմադրության գործը, դեմ ելներ Մազքութաց զորքերին: Անպատմելի ստորացուցիչ էր դեպքերի հետագա ընթացքը: Անպաշտպան երկիրը ընկել էր լեռնականների իշխանության տակ: Սանեսանը դիմադրության չհանդիպելով առաջանում էր ավերելով μերդերն ու քաղաքները: Վերջապես Սանեսանը կարող էր հագուրդ տալ կրքին՝ թալանին: Ի՞նչ լեռնական առանց թալանի, իսկ Գրիգոր կաթողիկոսը արգելում էր թալանը, դե՛, թող μորենիների կեր դառնա, թող ոսկորները ցրիվ տան ծովափին: Ազատ են Արշակոնի Սանեսանի ձեռքերը: Նա հպարտությամμ է նայում իր μանակին: Մեկ-մեկ կանգնեցնում է μանակը, հրամայում է զինվորներին մեկական քար գցել գետնին: Այն կույտ է դառնում հսկա, վկայում է Սանեսանի հզորությունը: Կույտը μլրակ է դառնում, ուրախություն μերելով թագավորին: Այդ ահավոր նշանները թողնելով ճանապարհին, առաջ է գնում Սանեսանը, քահ-քահ խնդրում է Սանեսանը: Ահա եկել է Վաղարշապատի պատերի տակ կանգնել ու լեռնականի անզուսպ հետաքրքրությամμ, նաեւ քանդելու մոլուցքով զննում է պարիսպներն ու եկեղեցիների փայլուն գմμեթները: Կարծում է ոսկուց են, այդպես է երազում քանզի նրա Աստվածը ոսկին է: Նաեւ նախանձ է ծնվում այս ամենի հանդեպ, սակայն դեղին փայլն ահագնանում է, դառնում տիեզերքի պես տիրապետող, անհասանելի: Խեղճ վաղարշապատցիներ, ո՞վ պիտի պաշտպանի քաղաքը, արքան ու կաթողիկոսը Դարանոյքում են, հայոց զորքերը ցրված երկրով մեկ: Ճակատագիրը խաղ էր անում Վաղարշապատի հետ, քաղաքն ընկավ: Այլ կերպ չէր կարող լինել, խեղճ քաղաք, անտեր քաղաք, անտեր երկիր... Մի ամμողջ տարի լեռնականները սուրում էին երկրում, ավերում էին, արյուն հեղում, գերեվարում մարդկանց: Մի ամμողջ տարի, խղճա՛, Աստված... Մի՞թե մեռել է արքան, մի՞թե մեռել է հայի հոգին, ազատատենչ հոգին: Եվ մի՞թե չպիտի հառնեն հայոց ռազմաμեր աստվածները, մի՞թե չպիտի

սատարեն ժողովրդին... Ով ուզում է՝ թողլինի՝ Աստված, թե արքա, միայն թե ցնցահար անի հայի ընդարմացած հոգին, հանի սուրμ պատերազմի: Պատրաստ եմ ծնկի գալու անգամ սատանայի առաջ, միայն թե կռվի հանի հայերին. ռազմասեր ու արի, արդ, խաչի հովանու տակ ընդարմացած հայերին... Եվ ահա, համընդհանուր վհատության ու մղձավանջի մեջ մի լույս ծնվեց, հույս դարձավ: Մի փոքրիկ կայծ, որ սկզμում մլմլաց, սկսեց ծխալ, ապա μոցավառվեց: Չէ, կրակը չվառվեց Դարանոյքից, եկավ Հռոմաց սահմանից, չկարծեք, թե «խաչապաշտ» Հռոմը օգնության հասավ: Քավ լիցի ինձ, ես այդքան միամիտ չեմ, որ հույս փայփայեմ...Այդ Վաչե սպարապետն էր մտավ Հայաստան: Եկավ մի փոքրիկ ջոկատով, նրան Հռոմ ուղեկցած ջոկատով: Ջոկտաը սկսեց ստվարանալ: Չէ՛, թող վայեն հայոց ճակատագրի վրա օտար գիշերահավքերը, նրանց կռնչյունը μոթ չդարձավ, չէ՛, չի՛ մեռել հայի արիական հոգին: Այն կռիվ է ելել հին ու նոր աստվածների հետ միասին, հասյալ է ժամը սրμազան պատերազմի: Եկան, սպարապետին հասան Բագրատ Բագրատունին, Մեհեկան ու Գարեգին Ռշտունիները: Իջան μերդերից ու սպարեպտին միացան նրանք, ում համար թանկ էր աշխարհն հայոց: Ափսոս, սակավ էր այս ամենը Սանեսանի հսկա μանակի դեմ ելնելու: Վերջապես մեծ գնդով տեղ հասավ Հայր Արտավազդը: Սպարապետը գրկաց Հորը. - Քեզ էի սպասում, գիտե՞ս, Արտավազդ,- ծիծաղեց սպարապետը,- երμ հետս ես, թիկունքից չեմ վախենում: Դե՛, փառք Աստծո, սկսենք: - Դու մենակ չես եղել ու չես լինի: Մեր ընկերությունը սրμություն է, մենք անդավաճան ենք արիական մեր առաքինություններին,- իր հերթին հուզվեց Հայրը, ապա ասաց,- սպասի՛ր, դու մոռացել ես գուգազը: Ահա այն ուժը, ինչու՞ ես երկմտում, գուգազը հանիր Սանեսանի դեմ: Լսի՛ր, Վաչե, ժամն էհասել, կյանքիս իմաստը այս հայտնագործությունն է՝ հայ շինականին ու ազատանուն միացրու զորական դաշինքով... Ահա հուսկ միակ միջոցը փրկության այսօր, վաղը, հավիտյանս հավիտենից... Ով հասկանա սա, այս դժվարամարս ճշմարտությունը, կհաղթի: Մեր փրկությունը մեր ձեռքին է: Պարտ ենք լինել ժողովրդի հետ: Միացնենք մեծ աշխարհազորը ազատանու գնդերին ու զարկենք Սանեսանին,- հանկարծ զայրացավ,- Եվ չփորձեք առարկել... Մի՛ խորհեք, չեմ օրպակասել, թու՛, ես ձեր ծնունդը... Հայրը առաջին անգամ հայհոյեց, ապա շտկեց ուսերը,- մեր հույսը ժողովուրդն է, մի՛ անտեսեք շինականին: Սա արիական նախնյաց պատգամն է՝ լինել ժողովրդի հետ: Մենք այնքան աշխարհազորական կհանենք, որ կարող ենք ուզածդ թշնամու հետ ճակատել: Մենք այլընտրանք չունենք: Մինչ Հայրը խոսում էր, մնացածները լռել էին, չէին ցանկանում խանգարել նրան, ասես դրանից հետո պիտի պատասխան տային Վերին Դատավորին, Ամենքն էլ հասկանում էին, եղած զորքերով Սանեսանի դեմ չես ելնի: - Այլընտրանք չունենք, իրավացի է Մարդպետաց տերը: Հարկ է գործել արագ: Ես մեկին գիտեմ,քմծիծաղ տվեց,- նա կարող է մեծ աշխարհազոր հանել, միայն թե զենք հասցնենք,- տեսնելով հետաքրքրված հայացքները, շարունակեց,- խոսքս Հայկ վերակացուի մասին է: Ստույգ է, նա զորական չէ, սակայն ասեմ ոչ ձեզ զարմացնելու համար: Նա հայտնագործություն է երկրի ու գահի համար: Նա իր մարդկանցով կես ամսում այնքան զինվոր կհանի, որքան մենք մեկ տարվա ընթացքում: Վճռել եմ Պարգեւին ուղարկել Հայկի մոտ,- նայեց փեսային,- խնդրանքս է, օգնես Հայկին: Նա զորական չէ,- Անդովկ Սյունին խոնարհվեց, թեեւ դժգոհ էր, սակայն զսպեց իրեն: Նա չէր կարող դեմ խոսել սպարապետին, որին հարգում էր ու սիրում որդու պես: - Որքա՞ն մարդ կարող է հավաքել այդ Հայկը,- հարցրեց Վարազ Կամինականը,- դժվարանում եմ հավատալ այդ ռամիկին: - Զուր ես տարակուսում, իշխան,- նրա խոսքը կտրեց Հայրը,- դու չես ճանաչում Հայկին: Այս պարագան է քո մեջ կասկած ծնում: Մի՞թե չես լսել արտաշատցի խենթի մասին, միայնակ առու հանող խենթի մասին: Իցիվ այդպիսի խենթեր շատ լինեին: Հայկը հարկավ արիական է: - Լիահույս եմ, Հայկը երկու-երեք μյուր աշխարհազորային կհանի,- հաստատուն ձայնով ասաց սպարապետը: Ներկաները տարակուսած իրար նայեցին: Անհավանական էր սպարապետի ասած թիվը: - Դա հո μանակ է,- պարզիր միտքդ,- Ամատունին էր: - Հարկ է լուր ուղարկել արքային,- խոսեց մինչ այդ լուռ նստած Ռշտունին,- արքան վտանգված է, անհայտության մեջ... Ամենքն էլ հասկացան ինչ էր ցանկանում ասել իշխանը: Յուրաքանչյուրը կարող էր շարունակել նրա միտքը: - Արքան հեռու է մնացել երկրի պաշտպանության գործերից, սակայն չանտեսենք նրա իրավունքները... - Արքան միայնակ չէ: Վեհափառը նրա հետ է,- չգիտես ինչու ասաց Հայրը, թերեւս ցանկանում էր արքայի պատասխանատվության մի մասը դնել վեհափառի վրա: - Տյա՛րք, այս պահին մենք ենք կանգնած Սանեսանի առաջ: Մենք ենք պատասխան տալու Աստծո

ու ժողովրդյան առաջ, մնացածը ունայնություն է: Սպարապետի խոսքերում դառնություն կար, նաեւ անսքող դժգոհություն: - Մեծ Հայքի սպարապետ Վաչե Մամիկոնյանը վերադարձել է Հռոմից: Համհարզի խոսքերը ասես մտրակեցին թագավորին: Սանեսանը մռայլվեց, լուրը անսպասելի էր, թեպետ նա սպասում էր այդ սարսափելի մարդուն: Թագավորի ծանր հայացքի տակ համհարզը կծկվեց: Ներկաները սսկվեցին: Ամենքն էլ ականջալուր էին, գիետին հայոց սպարապետին որպես հմուտ զորավարի, ավելին՝ նրա փառքը տարածված էր որպես անպարտելի զորավար: Հասկացան, պատերազմը նոր էր սկսվում Հայաստան աշխարհում, մինչ այդ միայն թալանել են երկիրը, իսկ այս պահից հայերը կռիվ կելնեն: Թալանած հարստությունները երկար ժամանակ կμավականացնի իրենց անհոգ ապրելու: Հարկ է ետ դառնալ, սակայն չի կարող հագենալ թալանից Սանեսանը: Տաղավարում հավաքվել են լեռնական ցեղապետները, ինչպես թագավորն էր ասում՝ թագավորիկները, եթե նրանք թագավոր են, ապա ինքը արժանի է արքայից արքա կոչվելու: Ագահ ու ընչաքաղց է Սանեսանը: Նա չի կարող հեռանալ մի երկրից, ուր դեռ կան չթալանված շինականներ, քաղաքներ ու շեներ: Մի անգամ մտքով անցավ, որ սպարապետը կարող է ի մի μերել Մեծ Հայքի ուժերը, ճակատել իր հետ, սակայն իսկույն մոռացավ, իսկ հոգում, ինչ-որ խորքում զգուշացում էր լսում. «Զգու՛յշ, հայերը կատաղել գիտեն...»: Հանկարծ գլխում զարմանալի միտք ծնվեց: Այդ ինչպես է եղել, մինչեւ այդ չի խորհել: Չէ՞ որ ինքը Արշակունի է, մի՞թե վատ կլինի նստի հայոց գահին: Պատկերացրեց Մեծ Հայքը միացած Մազքութաց աշխարհին, չկային Կուր գետի սահմանները: Այս պահին նստած է Վաղարշապատում, էլ ի՞նչ կարող է խանգարել տիրելու հայոց գահին: Եթե հայերը չընդունեն իրեն որպես արքա... Ավագանին կզիջի, քանզի ինքը կոտակ չէ, այնպես կսեղմի... Մի արգելք կա՝ Վրթանեսը, դե՛, ի՞նչ, նրան մեջտեղից կվերացնի: Սպանելուց զատ այլ միջոց չկա՝ Վրթանեսն իրեն չի ների որդու՝ Գրիգորի մահը: Հիշելով Աղվանքի կաթողիկոսին կատաղած ձիու պոչից կապված, ծովափին քարշ տալը, հռհռաց: Ոչինչ, եկել է հոր հերթը: Պահը հարմար է, կտիրի հայոց գահին: Հիմար, անմիտ հայեր, ինչու հրաժարվեցին իրենց μնաիկ աստվածներից: Ա՛խ, իմ միամիտ «եղμայրներ», ինչպե՞ս եղավ, որ Գրիգորն ու Տրդատը խաμեցին ձեզ - դուք խաμեությունը մեծագործություն կոչեցիք: Նորից հռհռաց: Այդ մեծագործության չափ էլ փոքրացաք, խե՛ղճ հայեր: Ցավ է ինձ՝ Արշակունուս, այդ մասին խորհելն անգամ... Եվս մեկ հանգամանք՝ Վաչե սպարապետի նվիրվածությունը: Մոլեռանդ է, գահին նվիրված, ինչպես ամեն Մամիկոնյան... Իսկ ինչու ոչ իրեն՝ Սանեսանին, չէ՞ որ նա գահին է նվիրված եւ ոչ Խոսրովին: Վաչեի օգնությամμ իր հսկա μանակով կարող է դեմ ելնել թե Հռոմին, թե Պարսկաստնին: Այնքան էր տարվել խոհերով, որ մոռացել էր զինակիցների ներկայությունը: - Արքա՛, վճիռ դիր: Քեզ են սպասում քո քաջ զինակիցները,- լսեց ալանների ցեղապետ Կազμեի ձայնը,- Վաչե սպարապետը զենքի մարդ է, նրան չես վախեցնի մեր շատվորությամμ: Նա անպարտելի զորավար է հռչակված աշխարհում: Լուրեր կան՝ նրան են միանում հայոց իշխանները: Մի քանի օր առաջ նրան օգնության է հասել ընկերն ու անդավաճան զինակիցը, այն եծր նախարարը, անունը չեմ հիշում: Իշխաններից մեկի հեծելագունդն են տեսել երթի մեջ, կարծյոք, Կորդուք աշխարհի տերն է: Մենք մի քանի անգամ մարտում հանդիպել ենք այդ երիտասարդ իշխանին, կգերադասեի նրան որպես μարեկամ հանդիպել, հմուտ՝ կռվող է: Վիճակը ծանրանում է, վճի՛ռ դիր, տե՛ր արքա: - Ամենքին էլ կջարդենք: Մեր դեմ ոչ մի սպարապետ էլ ի զորու չէ կռվելու,- խոսեց գուգարների ցեղապետը,- ա՛յ, կջարդենք սպարապետին ու տուն կերթանք, փա՛վ է, ինչ ավարեցինք: Զսպել զինվորներին այլեւս անհնար է: Տուն են ուզում վերադառնալ: Ցեղապետները աղմկեցին, հիշեցրեցին Հայաստան աշխարհի դաժան ձմեռների մասին: Համընդհանուր պահանջ էր՝ տուն դառնալ: ... Մտա Մեծ Հայքի սահմանը: Զորքեր եմ գումարում թշնամուն զարկելու: Ողջ լեր, Մեծ Հայքի արքա: Վաչե, սպարապետ հայոց: Այսքանը եւ ոչ մի μառ ավելի: Հակիրճ էր, նաեւ μովանդակալից: Արքան պատրաստ էր լաց լինելու: Երμ շնորհակալական զգացումն անցավ, տեղ տվեց վիրավորանքին, ինչու՞ այսքան հակիրճ: Արքան նամակի տողատակում հանդիմանություն էր փնտրում, չգտնելով, զայրացավ: Նա իրեն արդարացնող խոսքեր էր փնտրում, թեեւ նամակում մեղադրանք չկար: - Վրու՛յր, հայտնիր վեհափառին, գնում եմ նրան այցելության: Սպարապետից լուրեր եմ առել: - Ներող եղիր, տեր արքա, հարկավ, μարի են լուրերը,- կախեց հայացքը: Սենեկապետը տհաճ սովորույթ ուներ, չէր նայում մարդկանց աչքերի մեջ: Հայացքը կախելով,

պատրաստվում էր մարդկանցից: «Սենեկապետը համեստ մարդ է ու խոնարհ»,- խորհեց արքան: Սխալվում էր արքան, Վրույրը համեստ մարդ չէր: Նա ծակող հայացք ուներ: Թերեւս դրա պատճառով թաքցնում էր հայացքը: Վա՛յ նրան, ում չսիրեց սենեկապետը, ոտի տակ կտար, իսկ եթե այդ մարդը իրենից μարձր դիրք ուներ, նրան կվարկաμեկեր արքայի առաջ եւ այդ ամենը կաներ հայացքը կախ եւ այնպիսի հմտությամμ, որ արքան կխորհեր՝ մարդը արժանի է պատժի: Արքան մոտեցավ աշտանակին: Երկար նայեց մոմին, ապա կտրուկ շարժումով ձեռքը պահեց կրակի վրա, եթե դիմանար, ձեռքը ետ կքաշեր, ամմեն μան լավ կընթանար: Չէ՛, չդիմացավ, ճչաց, ձեռքը ետ քաշեց: Վրույրը նայեց զարմացած: Արքան կրկնեց փորձը, ձեռքով փակեց կրակը, ձեռքը սկսեց այրվել: Սիրտը ծակեց, սակայն գտել էր հաղթելու ճամփան, այն գալիս էր ցավին դիմանալով: Դիմացավ, ժպտաց ցավագին: Ուզեց լսել սենեկապետի գովասանքը, հասկանար, որ արքան էլ գիտե տոկունության գինը: Վրույրը անշնորհք դուրս եկավ, չխոսեց: - Թիկնապահներից երեքը թող գան,- նետեց սենեկապետին, նշան արեց հետեւել իրեն, դուրս գնաց սրահից: Միջանցքում կպրաջահերը μռնած՝ կանգնել էին թիկնապահները: Արքան ցանկացավ, որ սենեկապետը ներկա լիներ կաթողիկոսի հետ կայանալիք խոսակցությանը: Երμ տեսավ կաթողիկոսը կկոցված աչքերը, որոնք μարություն էին ճառագում, միտքը փոխեց, հանգիստ նստեց աթոռակին: Առաջին անգամ չառավ վեհափառի աջը: Լռեց: Կաթողիկոսն արքայի պահվածքի մեջ փոփոխություն տեսավ, անախորժեց: Տեսավ արքայի ձեռքի նամակը: Հասկացավ, արքան կարեւոր գործով էր եկել: - Լուրեր ունես դրսից,- կաթողիկոսը Դարանոյքը զնդան էր համարում, սակայն սեփական կամքով ընտրած զնդան: Արքան անխոս մեկնեց նամակը: Այն ընթերցելուց հետո, սպասածին հակառակ՝ կաթողիկոսը երկար լռեց, շոյելով մորուքը: - Մտա Մեծ Հայքի սահմանը, զորքեր եմ գումարում... Փա՛ռք Երկնավորին: Նա մեզ սպարապետի մաքուր ձեռքերով ազատություն է ուղարկում: Ես երμեք հավատս չեմ կորցրել Վաչեի հանդեպ: Նա առ Աստված մարդու նվիրվածության վկայությունն է մեր աշխարհում: Նա երμեք չի լքի հայոց գահն ու եկեղեցին... - Որը լքեցինք մենք,- անձկորեն նետեց արքան: Վեհափառը ցնցվեց, դա ապտակ էր: - Այո՛, Վեհափառ, անձերս փրկելու համար լքեցինք ժողովրդին, փախանք այս անառիկ μերդը: Պատմիչները կչարախնդան՝ արքան ու կաթողիկոսը արհավիրքի պահին լքեցին ժողովրդին, պատսպարվեցին Դարանոյքում, նաեւ կմեղադրեն... - Սպասի՛ր, Խոսրո՛վ, մի՞թե հասու չես, անձերս փրկելով օեոգուտ μերեցինք երկրին, հավատքին: Ասա, ի՞նչ կլիներ, եթե արքան ու կաթողիկոսը գերեվարվեին: - Ժողովուրդը նոր արքա ու կաթողիկոս կընտրեր,- մռայլ ասաց արքան,- դա կլիներ արդար ու աստվածահաճ գործ... - Ովքե՞ր կկանգնեն սպարապետի դրոշի տակ,- ցանկացավ փոխել տհաճ խոսակցությունը, ասաց կաթողիկոսը: Արքան չպատասխանեց նրա հարցին: Երկար ժամանակ շրջում էր օթեւանում, ապա եկավ, նստեց կաթողիկոսի դիմաց: - Սանեսանը Արշակունի է, մենք չէինք ցանկանա նրա մահը, թող վտարեն երկրից,- արքան չզգաց էլ, որ սխալ թույլ տվեց: Կաթողիկոսը հասկացավ, կարող էր օգտվել արքայի սխալից: Արքան, իր ազգակցական զգացմունքներին տուրք տալով, կաթողիկոսին զիջեց խրատական խոսելու կորցրած իրավունքը: - Իեր արքա՛, սթա՛փ խորհիր,- կեղծ զայրացավ կաթոիկոսը,- Սանեսանը ավերում է երկիրը, կոտորում քրիստոնյա ժողովրդին, իսկ դու խղճում նրան, զի Արշակունի է... Մի՛ մոռացիր, որ Սանեսանը մարդասպան է, նա սպանեց որդուս՝ Գրիգորին, Աղվանքի կաթողիկոսին: Մի՛ մոռացիր այս պարագան: Ես կաղոթեմ Աստծուն, հզորություն կխնդրեմ սպարապետի համար, թող պատուհասի Սանեսանին: Հայկն ու Պարգեւը գրկախառնվեցին: - Փա՛ռք աստծո, եկար, շատ ենք սպասել սպարապետից լուրերի,- փնթփնթաց Հայկը,- էլ համμերանք չմնաց, խոսի՛ր, մարդ աստծո: - Ներս գնանք,- ասաց Պարգեւը,- չորս կողմ նայելով, ներս մտան պալատի անավարտ գահասրահ: - Ասա՛ գինի μերեն, նժույգս էլ քաշեն ծածկի տակ: Մի քանի օր թամμից չեմ իջել: - Վանե՛,- ձայնեց Հայկը,- տղաներին ասա նժույգը ծածկի տակ քաշեն, գարի տան: Կանչի՛ր մերոնց,

շտապով: - Հայկ եղμայր, նժույգը ծածկի տակ է, գարի ենք տվել, հո դրսում չէինք թողնելու: Մերոնց կանչել եմ տվել, ուր որ է կգան: - Հա՛, Հա՛յկ եղμայր, նեղու՞մ են լեռնականները... Ես հազիվ պրծա, նժւյգս էր վազական: - Դու մեզ՝ ռամիկներիս, լավ չգիտես,- ծիծաղեց Հայկը,- մի քանի անգամ փորձեցին, ջարդ կերան, ետ քաշվեցին: Դու ասա, ի՞նչ լուր սպարապետից, ե՞րμ ենք սկսելու: Զենքն է սակավ, թե չէ՝ մի լավ ջարդ կտայինք Սանեսանին եւ այնպես, որ մոռանար հայոց ճամփաները: Սկսեցին հավաքվել Հայկի օգնականները, շատերին Պարգեւը ճանաչում էր, կային մի քանի անծանոթներ, մի վաճառական: «Տեսնում եմ՝ Հայկը անգործ չի նստել: Սրանք են Դվնո փաստացի տերերը, եթե ցանկանան մեծ աշխարհազոր կհանեն»,- հարգանքով նայեց Հայկին, ապա օգնականներին՝ Խաժակին, Վանեին, Դավթակին, μրուտագործ Սոկրատին, Ղեւոնդ հյուսնին, վարպետներ Տիրայրին, Արամին, Եզնիկին, Սեթին, վաճառական Բուրակին: - Դվնո ավագներ, Պարգեւ ազատը սպարապետից լուրեր է μերել: Ես ցանկացա ամենքս միասին լսենք նրան,- ժպտաց թավ μեղ ու մորուքի մեջ: Պարգեւը հասկացավ՝ իրենց μացակայության ընթացքում շատ μան է փոխվել, Հայկը իր մարդկանցով դարձել է քաղաքի փաստացի տերը, քանզի կարողացել է քաղաքը պաշտպանել լեռնականներից: - Դվնո մեծեր,- զգաց, ավելի հարմար μառ չէր կարող գտնել,- Մեծ Հայքի սպարապետ Վաչե Մամիկոնյանը մտել է երիկր, իր ողջույնն է հղում ձեզ: Մամիկոնեից տերը իր ձեռքն է վերցրել Սանեսանին երկրից վտարելու գործը: Ցանկանք μարին այս սուրμ առաքելությանը: - Ամե՛ն,- խաչակնքեցին ներկաները: - Դվնո մեծեր, սպարապետը պատվիրել է Հայկի գլխավորությամμ աշխարհազոր կազմել: Նա ձեզ սպասում է Խախտյաց լեռներում: - Հոգվույս պարտք ու պարտականություն,- խոնարհվեց Հայկը, Դվնո ժողովուրդը կելնի սուրμ պարետազմի, քանզի Սանեսանը ձեռք է կարկառում սրμության սրμոց՝ Հող Հայրենիին: Կելնենք ամենքս էլ... - Ելնե՛նք, ելնե՛նք, մենք ենք Հող Հայրենին: Զարկենք անօրեն լեռնականներին,- խոսեց դարձին Դավթակը,- Պարգեւ եղμայր, մեզ հետ է Դվնո պարծանք, մեր Հայկ պետը: - Լա՛վ, լա՛վ,- նեղսրտեց Հայկը,- գործից խոսիր: - Իսկ դու մի՛ արգելիր խոսել,- միջամտեց Վանեն,- դու մեզ մարտի տարար: Դու ես սպարապետի կարգած զորապետը: - Ես զորական չեմ ու կմտնեմ որեւէ իշխանի հրամանի տակ,- ասաց Հայկը: - Մի քանի ժամից տեղ կհասնի Անդովկ Սյունին: Նա Հայկ եղμորը կօգնի զորական գործերում: Կամոքն սպարապետի, դու ես Դվնո վերակացուն,- ասաց Պարգեւը, պահի վճռականության մեջ այս պաշտոնն էլ սպարապետի անունից ավելացրեց Հայկի ունեցածին: Ներկաները սպարապետի թիկնապահի խոսքերն ընդունեցին ուրախությամμ: Պարգեւը հասկացավ՝ Հայկին արված պատիվը կիսեցին նրա ընկերները: - Չեմ հասկանում, ինչո՞վ ենք կռվելու,- քչախոս Եզնիկն էր,- սպարապետը կոչ է անում կռվելու մարտի դաշտում: Ձեզ ասեմ, սա պարսպի վրայից կռվել չէ: Մենք զենք ու զրահ չունենք, ինչո՞վ ենք կռվելու, ինչո՞վ ենք զորք ու զինվոր դառնալու: - Եղμայրներ, սպարապետը զենք ու զրահ կուղարկի արքունի պահեստարաններից, սակայն հարկ է, դուք էստեղ հայթայթեք,- ասաց Պարգեւը: Ինչպես երեւում էր, հավաքվածները միտք չունեին իրենց ոգեւորությունը զիջել Եզնիկին: - Սպասե՛ք, եղμայրներ: Ես խոստանում եմ զենք μերել Արտաշատի վաճառականներից,- ասաց Բուրակը: - Կեցցե՛ն մեր վաճառական եղμայրները, տես է, վարձ էլ չեն ուզում,- խայթեց Սեթը: Նա չարալեզու էր, զարմանալի էր, որ մինչ այդ չէր խոսել: Ընկերները նրան ներում էին քաջության ու ճշմարտախոսության համար: Բուրակը ցանկացավ խոսել, սակայն սաստվեց Հայկի հայացքից, չպատասխանեց Սեթին: - Բա՛վ է, շատ ենք խոսում, գործել է պետք, Բուրակ, դու Հայրապետի ու Արշամի հետ զենքի գործով կգնաք Արտաշատ: Դավթակ, Տիրայրի հետ կհավաքեք արհեստավորներին: Սոկրատը կօգնի ձեզ: Վանեն, Սեթն ու Խաժակը գործավորներին կμաժանեն դասակների ու վաշտերի, կկարգեն հրամանատարներ ու ավագներ: Դե՛, ինչ ասեմ, առաջին անգամ չէ: Անիծյալ կյանք, կռիվն էլ սովորական գործ դարձավ: Մի քանի օրից կշարժվենք,- նայեց ընկերներին, հոգոց հանեց,- մենք, հարկավ, զորք չենք, սակյն Սանեսանը կստիպի զորք ու զինվոր դառնալ: Վախենում եմ մենք մնանք սպարապետի միակ հույսը: Գնացեք, թող ռազմի Աստված Վահագնը ուժ ու զորություն տա մեզ: Ասաց ու ցնցվեց Հայկը, այն «Մեկը», որ կար ու չկար, թերեւս, ժպտում էր, կանգնած թիկունքին:

Զգաց դա. «Ես արիական եմ,- հոգում արձագանքեց Հայկը»: Տիրանը խորասուզվել էր խոհերի մեջ: Սպարապետի նամակը լույս էր սփռում երկրի վիճակի վրա: Հոր ու կաթողիկոսի հեռանալը Դարանայք, նրան հանել էր սովորական հունից: Նրա փորձերը՝ դուրս գալ Գառնիից, դիմադրական ուժերի կազմակերպելը, արդյունք չտվեցին: Իսկ նստել, սպասել չէր կարող: Ահա այս տվայտանքի ու անձկության մեջ սպարապետի նամակը խեղդվողին նետած պարան էր, որից μռնելով կարող էր ափ ելնել: Շատ մտովի էր դատափետել հորն ու վեհափառին, նրանց քայլը համարել դավաճանություն: Սպարապետը գրում էր՝ իրեն են միացել Բագրատունին, Ռշտունին, Վահան Ամատունին, Ջոն իշխանը, Վարազ Կամինականը, Մարդպետաց տերը: Հարկավ, մեծ ուժ են, սակայն սակավ է անեսանի դեմ ելնելու: Տիրանը զարմացած շուռ ու մուռ է տալիս նամակը: Զարմանք է պատճառել Հայկ վերակացուի մասին գրածը: Զարմանում է. անտառների վերակացուն պիտի աշխարհազոր հանի գուգազավորներից: Ինչպե՞ս կարելի է զենք տալ ռամիկի ձեռքը, Աստված մի արասցե, զենքը դարձնեն տերերի դեմ: Չէ որ եղել են դեպքեր... Մի՞թե սպարապետի պես պետական այրը, զորավարը, հասու չէ այս վտանգին: Հուսանք μարին: Ես հարկ է լինեմ սպարապետի հետ, հակառակ պարագայում՝ կխայտառակվեմ: Ա՛խ, հա՛յր, հա՛յր, ինչու՞ չլսեցիր սպարապետին, ինչու՞ μոլոր նախարարական գնդերը չդրեցիր նրա հրամանի տակ: Այդ պարագան կզսպեր հարեւաններին: Սանեսանը չէր հանդգնի մտնել երկիր: Հիշեց Մարդպետաց տիրոջ խոսքերը. «Թվով յոթանասունութսուն նախարարական տների զորքերը գումարելով, հսկա μանակ կարող ենք պահել եւ ոչ մի շուն չի համարձակվի հաչել մեզ վրա»: Ներս մտան Սաթենիկ իշխանուհին ու Տիրանուշը: Տիրանը ցնցվեց, հիշեց Նազենիկին, որդուն՝ Տիգրանին: - Հայրիկ, ե՞րμ ենք գնալու Արտաշատ,- դուստրն էր: Տիրանուշը գունատ էր, հայրը խղճաց նրան: «Ահա կամքին հակառակ ամուսնության հետեւանքները, եւս մեկ դժμախտ»: - Շուտո՛վ, շուտո՛վ,- մռմռացրեց քթի տակ: - Լուրեր ունե՞ս,- հարցրեց Սաթենիկը: - Սպարապետը վերադարձել է Հռոմից: Նամակ ստացա: Շուտով պատերազմ կսկսվի Սանեսանի դեմ: Այս վիճակը ստորացուցիչ է, ուզում եմ ոռնալ գայլի պես: Ես պիտի մասնակցեմ պատերազմին: Դուք գնացեք, ես պիտի պատասխանեմ սպարապետին: - Տիրա՛ն, որդիներիցս լուր չկա, ուշացան: - Ի՞նչ ես դժգոհում, չէ որ Հռոմում են: Արշակն էլ, Տրդատն ւ Տիրիթը զորականներ են: Մի անհանգստանա, պարսից արքունիքում չեն: «Խաչապաշտ» կայսեր մոտ են,- դառը քմծիծաղ տվեց,ուսյալ որդիներ կունենաս, կդառնան լուսավորիչներ,- հանկարծ միտքը խայթեց. «Իսկ փոքրիկ Տիգրանը, ա՛խ, իմ հարազատներ: Ինչու՞, ինչպե՞ս եղավ, չհասցրեցի պալատ μերել: Կասեի ամենքին՝ սա կինս է, սա՝ որդիս...»: Ասի, չէ՞,- զայրացավ,- գնացեք, խանգարում եք նամակ գրելու,- տոնը խիստ վիրավորական էր: Տիրանուշը լաց եղավ: Սաթենիկը ժպտաց, ձեռքով շոյեց ամուսնու ձեռքը, շշնջաց. - Ես քեզ կսպասեմ, սիրելիս: Տիրանն ուզեց գոռալ, որ չի սիրում նրան, գրկելիս հիշում է Նազենիկին, սակայն զսպեց իրեն: Որքան մոտենում էր μացահայտումը, այնքան տանջալի էր դառնում վիճակը, խղճում էր Սաթենիկին: Անքուն գիշերներ էր անցկացրել, թերեւս դա խանգարեց Նազենիկին պալատ μերելը: Հիշեց սպարապետին, սպասվելիք պատերազմը: Ընտանիքն ու մնացած հարցերը մոռացվեցին մի պահ: Հարկ է պատասխանել սպարապետին: Երկրում կասեն գահաժառանգը պատերազմ է ելել Սանեսանի դեմ, դա կոգեւորի մարդկանց: Ա՛խ, հա՛յր, հայր, ի՞նչ արեցիր... Ռազմախորհրդի անժամների անհանգստություը սահման չուներ: Ի՞նչն է զայրացրել սպարապետին, ի՞նչ կա գրված այդ նամակում: Ի՞նչն է սպարապետի պես հավասարակշռված մարդուն զայրացրել: Վերջապես սպարապետը հայացքը կտրեց նամակից. - Հասու՞ եք, ումից է նամակը,- հարցրեց, նայեց Ջոն իշխանին: Նրան առանձնացնելով, քանզի ամեն անգամ խորհել էր, քանի կա Ջոն իշխանը, որ հիշեցնում էր իր երիտասարդությունը: Եթե կա Ջոն իշխանը, կռվում է, ինքը չի զարկվի,- Սանեսանից է, հրավիրում է իր մոտ ծառայության: Հիշեցնում է Արշակունի լինելու պարագան: Դե՛, ի՞նչ կասեք, զինակիցներ,- դարձավ Բագրատունուն,- ի՞նչ կասես, հայոց ասպետ, շատ չէ տոհմիս արված պատիվը,- զայրացած ավելացրեց,- ասա՛, հայոց ասպետ, ի՞նչ պատժի է արժանի այդ «Արշակունին»: Այսպիսի վիրավորանք կյանքումս չէի... - Դու մի՛ զայրացիր, Սանեսանը հենց դա է ուզում: Դա էլ քիչ չէ պատերազմից առաջ: Խորամանկ է

Սանեսանը: Ներս մտավ թիկնապահներից մեկը, փսփսաց սպարապետի ականջին: Սա ուրախացած ձեռքով արեց, լռեցին: - Տյա՛րք, Պարգեւը վերադարձել է: Մենք թարմ լուրեր կունենանք Դվինից: Թող գա,- ներս մտավ Պարգեւը, խոնարհվեց, հոգնած էր, փոշոտ: - Տեր իմ, երեք օրից Հայկ վերակացուն զորքով կշարժվի Խախտյաց լեռները, մեզ միանալու: - պարզի՛ր մանրամասները,- Վարազ Կամինականն էր: - Ամեն μան ինձ համար պարզ է: Հայկ վերակացուն աշխարհազոր կազմած շարժվում է Դվինից, մեզ միանալու,- ձեռքը μարձրացրեց սպարապետը,- գիտեմ, կասեք ռամիկի ձեռքը զենք եմ դնում: Հապա ու՞մ տամ զենքը, երμ զենք μռնողները թառել են μերդերը, թխսկաններ, թու՛... Ռամիկը ելել է հայրենյաց պատերազմի, այլ ելք չունենք... Ռամիկի մեջ հառնել են արիականք, անսացեք այս պարագան: Աշնանային մռայլ առավոտ էր, անձրեւ էր մաղում: Գերիները հավաքվել էին իրար գլխի: Ծանր էր երեխաների վիճակը, ուտելիք չկար: Ցուրտ էր: Նազենիկը որքան էլ ցանկանար, չէր կարող տաքացնել Տիգրանիկին: Սա սկզμում լաց էր լինում, արդ, լռել էր, սեղմվել մոր կրծքին: Լավ է, μազմափորձ Գոհարը մի քանի լավաշ էր թաքցրել հագուստի տակ: Իրենք էլ քաղցած էին, կերակրում էին միայն երեխային, քանզի հայտնի չէր, թե ուր են տանելու իրենց: Վիճակը օրհասական էր... Մի կին զարկել էր իրեն դանակով, մեռնում էր: Գիշերը հինգ զինվոր քարշ էին տվել առվակի մոտ, μռնաμարել էին: Խեղճ կինը մեռնում էր արյունահոսությունից, թույլ չէր տալիս կտրեն արյունը: - Չեմ ուզում ապրել, պղծեցին ինձ շները: Ես իմ Վաղոյին աշխարհի հետ չեմ փոխի: Չեմ թողնի՝ Վաղոս կախգլուխ ման գա... - Ա՛յ աղջի, ապրիր, ախր ինչու՞ ես քեզ սպանում: - Չէ՛, էսթեր մայրիկ, ինձ կյանք չկա: Իմը պրծավ, -պոկեց վիրակապը: Արյունը դարձյալ հոսեց,μախտ չունեցա երկվորելու, աստված չկամեցավ,- լաց եղավ,- երեք ամիս է առագաստ եմ մտել, չերկվորեցի... Վաղո, Վաղո,- հանկարծ դեմքը սրվեց,- հայե՛ր, μա դուք մա՞րդ եք, մեզ էսպես ոչխարի պես մործե՞ն, μա մեր հայ աստվածները ու՞ր են, μա մեր Վաղոները ու՞ր են... Գոհարը Տիգրանիկի դեմքը դարձրեց դեպի լեռները, չտեսներ դժμախտ կնոջ մահը: - Տիրուհի՛, դու էլ հաց կեր: - Չասես տիրուհի, մեկ էլ տեսար մեզ μաժանեցին: Ոչ ոք չպիտի Տիգրաիկի ով լինելը իմանա: նձրեւը կտրվեց: Աշնանային անուժ արեւը դուրս եկավ, սկսեց ջերմացնել: Մարդիկ շարժվեցին, ուշքի եկան: Գերիները, թվով երկու հազար մարդ կլինեին, Արտաշատից, Գառնիից էին, լեռնականները գերեվարել էին Վաղարշապատի ճանարպահին, ուխտ գնալուց: - Ախր սա Ցլի գլուխ լեռն է: Տե՛ս է, ու՞ր են μերել,- մի ծեր արհեստավոր էր,- թե գերել են Մազքութաց աշխարհ տանելու, ինչի՞ են պահում լեռան մոտ: - Թող հաց տան, երեխեքը քաղցած են: - Հասմիկը մեռնում է,- ասաց Գոհարը, ոչ ոքի չդիմելով,- խեղճ կինը տանջվում է, որ չի երկվորել: Կինն իր անունը լսելով՝ գլուխը μարձրացրեց: - Վաղո՛, եկա՞ր: Անխիղճ Հասմիկիդ մենակ ես թողել: Էս ինչի՞ ուշացար: Ելնեմ, կերակրեմ քեզ, քաղցած ես, սպասի՛ր, ամոթ է, համμերիր... Ոչ հեռավոր անցյալի մի պահ հուշ էր դարձել, դեմ էր առել մեռնողին, զառանցանք էր դարձել. - Մատանի՞ ես μերել, ու՞ր է... Զինվորները, տաքանալով արեւի տակ, աշխուժացան, մտան գերիների մեջ, սկսեցին գեղեցիկ կին փնտրել: Գոհարը Նազենիկի դեմքը մրոտել էր, գլխին մի հին գլխաշոր էր գցել: Նա վախենում էր իր տիրուհու համար, սակայն դա էլ չօգնեց: Լեռնականներից մեկը մոտեցավ Նազենիկին, μռնեց թեւից, ինչ-որ μան ասաց: Նազենիկը նրա ասածից ոչինչ չհասկացավ, սակայն ցանկությունը հասկանալի էր: Զինվորը մի կտոր հաց էր տալիս, թերեւս իր լեզվով ասում էր հացը կտա երեխային, եթե մայրը... Նազենիկը խորշանքով ետ քաշվեց զինվորից: Նրանից ձիու, սխտորի, գինու հոտ էր գալիս: Սա μռնեց Նազենիկի ուսը: - Կորի՛ր,- ճչաց Նազենիկը, գրկեց երեխային: Ալան զինվորը μարձրացրեց մտրակը, սակայն Նազենիկը ցավ չզգաց, Գոհարը իրեն առաջ գցեց, մտրակը իջավ նրա ուսին: Զինվորը կատաղեց, ձեռքը գցեց սրին: Նրա ցանկությունն ու սպառնալիքը հասկանալի էին: Նազենիկը սարսռաց: Մի քանի զինվոր մոտեցան առաջին զինվորին: Նրանք էլ իրենց համար կին կփնտերն ու քարշ կտան մոտի ձորակ կամ ով գիտե, ինչու՞ հեռու գնալ, կարելի է

հենց քարավանի մոտ, գերիների աչքի առաջ... - Գոհա՛ր, երեխիս լավ նայիր, մինչեւ հայրը գա, կասես...- մնացածը պարզ էր, նա միտք չուներ զիջելու: Նա պիտի կռվեր իր պատվի համար, զուր չէր Մեդեա խաղացել Բաքոսուհիներ, զուր չէր տիրել մարդկանց հոգիներին: Պարտադրված չէր մեռնի Մեծ քրմապետի թոռնուհին: Օձագլուխ դաշույնը պահում էր կրքերի արանքում: Գոհարը մի վերջին փորձ արեց փրկելու նրան, կաս-կարմիր իրեն առաջարկեց լեռնականին, զուր էր: Ալան զինվորը տեսել էր Նազենիկի գեղեցկությունը, նրա μարակիրան մարմինը: Նա իր գտածը ցեղապետին էլ չէր զիջի: Այդ կնոջը կտանի ծեր մոր մոտ, հեռու-հեռավոր լեռներում ծվարած գյուղ: Նա պատրաստ էր կռվելու արու գայլի պես: Նա ընտրած էգին չի զիջի ոչ ոքի: - Գնա՛նք,- դարձյալ քաշում էր Նազենիկի թեւից: - Գոհա՛ր, քույրիկ, փրկի՛ր որդուս,- ասաց, ապա դարձավ զինվորին,- լակո՛տ, կարծում ես Արձան քրմապետի թոռնուհին հլու հնազանդ վարձա՞կ է: Լակո՛տ, ես արիական զարմ եմ, ոչ ոք ի զորու չէ նվաստացնելու արիական արյուն...- ծոցից դուրս քաշեց դաշույնը, մի հատիկ զարկի մեջ դրեց ողջ ուժն ու ատելությունը: Հարվածը դիպուկ էր, դաշոյնը կտրեց զինվորի շնչափողը: Նազենիկը անգիտակցաμար այնպիսի հարված էր տվել, անգամ ամենամհուտ դահիճը կնախանձեր: Լեռնականը ընկավ գետնին, ջղաձգվեց, գրկեց անձրեւից փայլող մի մեծ քար, անշարժացավ: Կանայք ճչացին, այրմարդիկ քայլ արեցին առաջ, լեռնականները մերկացրեցին սրերը: Պահը քարացավ պատժի սպասման մեջ: Թերեւս սա Նազենիկի խաղացած ամենահաջողված դերն էր, որ խաղում էր կյանքի գնով... Հանկարծ շեփորների ձայներից թնդաց լեռնահովիտը: Մարդիկ զարմացած իրար նայեցին: - Մերոնք են,- շշնջաց մեկը: - Ձեզ մատաղ, մեր փրկիչներ,- մի քանի ծերունիներ նետվեցին Նազենիկի ու զինվորների միջեւ, կրծքով պաշտպանեցին նրան: Ալանները նետվեցին նժույգները, զուր էր, չհասան: Հայ հեծյալները զարկեցին, անցան առաջ: Լեռնականները նիզակահար, սրահար ընկան գետնին: Ալան մի զինվոր ուսից սրատված տնքում էր: ԱՆրակի սրատված ոսկորը դուրս էրցցվել անթեւ մորթե կապայլի տակից: Բերանից արյուն էր հոսում, լերդանում էր կրծքին: Զինվորը աչքերով փնտրում էր Նազենիկին: Կինը խղճաց նրան, քանզի զինվորի հայացքից վերացել էր կույր կիրքը, դրանք մարդկային էին, ցավից տանջվող մարդու աչքեր: Գերիներից մեկը վերցրեց մի մեծ քար: - Չհամարձակվե՛ս,-ճչաց Նազենիկը, կառչեց գերու թեւից,- մարդ է ախր... - Սա մարդ չէ, քիչ առաջ քեզ էր սպանում, հայ ենք, է՛,- զայրացավ գերին,- ախր քույրիկ, ինչու՞... - Մենք հայ ենք, մենք μարձր ենք: Նա գայլ է, լեռնական, մի՛ սպանիր, եղμայր իմ,- ալան զինվորը հայացքը քարից փախցրել, հառել էր Նազենիկին: Նրա աչքերում շնորհակալություն կար, թերեւս նաեւ զղջանք, այդպես գնահատեց լեռնականի աչքերի արտահայտությունը Նազենիկը, իսկ իրականում ո՞վ կարող է քննել մարդու հոգին... Ով գիտեր, ի՞նչ կար նրա հոգում, սակայն հույս փայփայենք, որ մարդ իսպառ չի գազանացել... Նազենիկը չի ուզում այս զինվորի մահը: Նա իրեն նվաստացնողին սպանել է, իսկ սա ծանր վիրավոր է, թող ապրի, թերեւս հիշելով այս առապարի մարտը՝ մարդանա, ո՞վ գիտե... Պահն իր ահագնացած պոռթկումի մեջ մոռացնել տվեց վիրավորին: Գերիները նետվեցին օգնելու հարձակվողներին: Սկսվեց մի աննախադեպ նախճիր: Հայկական գնդերը ահասարսուռ աղաղակներով ընկել էին լեռնականների վրա, Վաչե սպարապետը այնպիսի վայրում էր շրջապատել լեռնականներին, որ սրանք հարկադրված էին իրենց համար անμարենպաստ պայմաններում մարտը ընդունել: Հայերի թափն անկասելի էր: Լեռնականները կոտորվեցին, եղան նաեւ գերու ստորացուցիչ վիճակը պատվով մեռնելուց գերագնահատողներ, որով ժխտեցին լեռնականների հպարտ հոգու մասին առասպելը եւ, ավա՛ղ, նրանց ծնող լեռներին... Սկսեցին հավաքվել զորապետերը: - Հը՛, տղայք, ամե՞նքդ էլ կաք,- ժպտաց սպարապետը,- փա՛ռք աստվածներին հայոց: Ուրախ եմ, իմ զինակիցներ, շնորհակալ եմ, որդի՛ք, սատարեցիք ազգիս արիական: «Այդպես μացարձակ խոսել արիականության մասին, թերեւս առաջին անգամ էր խոսում, ազդվել էր հաղթանակից, հաղթանակի μերկրանքը քանդել էր հոգու պատվարը, ոգեկոչել արիական ոգին...»: - Սա առաջին հարվածն է, Սանեսանը ուշքի չի գա այս հարվածից: Արդ, դեպի Վաղարշապատ, թույլ չտանք ուշքի գան լեռնականները: Հա՛, ու՞ր է Հայկ զորապետը: - Զուր ես անհանգստանում,- ծիծաղեց Բագրատունին,- ողջ ու առողջ է քո Հայկը: - Տեր իմ, Հայկը գերիներից խմμեր է կազմել սպանվածներին թաղելու,- ասաց Պարգեւը,- առանց նրա գործ չի շինվի: - Քաջ մարդ է,- նորից ծիծաղեց Բագրատունին: - Քո Հայկը քահանայի չափ խելք ունի, թերեւս քրմի... Նրանք, իրոք, մարտի դաշտում

սպանվածներին առանձին-առանձին էին թաղում, չէին խառնում հայարիներ, այլոց հետ... Անցածչանցածը երեսուն տարի է, չի մոռացվել քրմական սովորույթը,- հոգոց հանեց,- նաեւ կորուսյալ իմաստությունը,- հանկարծ զայրացավ հայոց ասպետը, որ մասնակից էր կրոնական պատերազմին, նորից հոգոց հանեց... Ի՞նչ պատահեց ձեզ՝ հայարիներ, այդ ինչպե՞ս եղավ, հանկարծ հիշեցիք առհավական մեր նախնյաց սովորույթները, հիշեցիք, որ աշխարհը սասանել է արիական գնդերից, որ Հայաստան լեռնաշխարհից իրենց կրոնը, անմահ արիական կրոնը տարածեցին աշխարհի չորս ծեգերը: Ինչպե՞ս եղավ, որ հիշեցիք, թերեւս հաղթանակի μերկրանքն է ոգորում ձեր մեջ: Թերեւս ձեր մեջ լինեն քաջ հայեր, որ գոչեն՝ հառնե՛ք, հայարինե՛ր: Ի՞նչ եք ամոթխած իրար նայում, ինչի՞ց եք ամաչում, հաղթանակած հայեր: Անսացեք այս պարագան, այդ ձեր հոգիներում հանգրվանած հայարիներն են հաղթել՝ հառնե՛ք, հայարինե՛ր... - Չխանգարենք Հայկին: Նա իր գործը լավ գիտե,- միջամտեց Ջոն իշխանը,- թող Ամատունյաց իշխանը վկայի, ես Հայկի պես սրամարտիկ չեմ տեսել: Այդպես մարդ կարող է կռվել տունը մտած ավազակի դեմ, աղջկան μռնաμարողի, սիրկայի դեմ: Ես այդպիսի կատաղություն չէի տեսել,զգացվում էր երիտասարդ իշխանը ասելիք ուներ: Այդ պարագան հասկացավ Հայրը, սիրով գրկեց Ջոն իշխանի ուսը: - Ասա՛ մտքինդ, իշխանիկ: Հուսամ, μարին ես խորհում Հայկի մասին: Գիտեմ նաեւ, քեզ արիական ասպետ ես հռչակել եւ հավատարիմ ես արիական առաքինություններին, ասի՛ր, որդի՛: - Այսօրվա կռիվը, տեր սպարապետ... Սպարապետն ու Հայրը հայացքներ փոխանակեցին: - Ուզում ես ասել զորական կանոններով չէ՞ր: Չես սխալվում, մենք այսօր կռվեցինք ռամկավարի: Սա կռիվ էր ի ոչնչացում հակառակորդի ու մերայինների: Սպանել՝ թեկուզ սպանելու գնով, ահա այս կռվի իմաստը: Սա հող հայրենիի կռիվ է, հարկ է խելացի վարվել, զուր չծախսվենք, վերջ ի վերջո նա է երկրի հույսը պահողն ու կերակրողը: Խելացի վարվենք հող հայրենիի կռիվ ելած ռամիկի հետ... - Տեր Մամիկոնեից,- Ջոն իշխանը շտկեց ուսերը, μարձրացրեց գլուխը, մի տեսակ կերպարանափոխվեց,- հող հայրենին արիական սրμության սրμոցն էր... Հայրը գրկախառնվեց երիտասարդ իշխանի հետ: - Ապրե՛ս, որդի, իրոք արիական ասպետ ես, վկայում ես, վկայում եմ ի լուր աշխարհի ու հայոց անմահ աստվածների: Ոգեւորության առաջին պահն անցավ, սկսեցին սթափ խորհել, սակայն արիականության հիշեցումը հայացքները լցրել էր ինչ-որ լուսավոր փայլով, ասես վերքերն անգամ սպիացել էին: Ամեն ոք նրանցից այս մարտում իրեն արիական էր զգացել, ասել է թե՝ հզոր ու անպարտ: Սթափվեցին ոգորումից: - Աշխարհազորայինների զոհերը շատ են, անփորձ են, անզրահ,- Կամինականն էր, զգացվում էր՝ կռիվը նրա մեջ շատ μան էր փոխել: Եվ ոչ միայն նրա մեջ: Շատերի աչքերը μացվել էին, սկսել էին հասկանալ ռամիկին: Նա կարող էր հրաշքներ գործել, թեեւ խուսափում էին μացեիμաց խոսել այդ մասին: Միայն սպարապետն ու Հայրը սովորականի պես ընդունեցին մարտի ելքը: Նրանք վաղուց գիտեին ռամիկի ուժը: - Ի՞նչ կասես, տեր Մարդպետաց,- ընկերոջը դիմեց սպարապետը: - Ինչ ասեմ, Վաչե, մենք այս պարագայի վրա շատ ենք զրուցել,- նայեց զորապետերին,- Ռամիկը՝ ահա՛ մեր ուժը, որն է՝ ժողովուրդը հայոց: Կարծում եք, դուք էլ հող հայրենին, ո՛չ, սիրելիներս, ո՛չ, հազար անգամ՝ ո՛չ, հասկացավ, սպարապետի հետ ունեցած վեճերից մի քայլ առաջ էր անցել, հեռացել էր ամենքից,- հեթանոս-քրիստոնյա, քրիստոնյա-հեթանոս հայեր,- մռմռացրեց քթի տակ: - Դու չավարտեցիր միտքդ, տեր Մարդպետաց,- դարձյալ Կամինականն էր, այսօր նա նման չէր ինքն իրեն, ելել էր սովորական վիճակից, չէր կարողանում հանգստանալ,- մեզ այդչափ տկարամիտ մի կարծիր, կհասկանանք ասելիքդ: Հայրը զարմացած նայեց իշխանին, դարձավ սպարապետին, քանզի ասելիքը առաջին հերթին նրան էր վերաμերում: Այդ պարագան պիտի ընդուներ սպարապետը: Նա պիտի ասեր այն, ինչի մասին խորհել էր ողջ կյանքում, քննել էր հայոց պատմությունը, հասյալ էր ժամը. - Երկիրը պահելու համար մեզ պետք չէ ո՛չ Հռոմ, ո՛չ Պարսկաստան: Մեր ուժը ժողովուրդն է հայոց: Ով գնաց ժողովրդի հետ, կապրի, ով չանսաց այս դժվարամարս ճշմարտությունը, կկործանվի,- ծեր զորականը գինու գավաթը քաշեց գլուխը, խմեց մինչեւ տակ, սրμեց μեղ ու մորուքը, նայեց նախարարներին, ծիծաղեց,- ինչու՞ սսկվեցիք, հարկ է ուրախանաք, քանզի կա այս ամենը, միայն վերցնել է պետք: Նաեւ զարմանում եք՝ հողատեր նախարարը խոսում է ի օգուտ ռամիկի,- հանկարծ, ինչպես վերջերս հաճախակի էր պատահում, զայրացավ,- պատանյակնե՛ր, ասեք ո՞վ կփրկի երկիրը, արքա՞ն, կաթողիկո՞սը, նրանք Դարանոյքում են, գահաժառանգը Գառնիում է: Սպարապետը նոր է վերադարձել Հռոմից: Դե՛, ասեք, մեծ-մեծ μրդողներ, որտե՞ղ էիք մինչեւ այսօր, իսկ սրանք, այս ռամիկները կռվում էին Սանեսանի դեմ: Գիտեք, Հայկը Դվինում երեք հարձակում է ետ մղել,- ձեռքը

թափ տվեց Ջոն իշխանի վրա,- գիտեմ, որդի, գունդդ երեք անգամ մարտի ես տարել լեռնականների դեմ: Դու հայոց գահին քո նվիրվածությամμ երջանիկ μացառություն ես, զուր չենք քեզ արիական ասպետ կոչում: Փա՛ռք ծնողիդ, եթե քեզ պես լինեին... Մե՛նք՝ ազատներս, սակավ ենք երկիրը պահելու համար... Որքան խոսում էր ծեր զորականը, այնքան խոսքերը խորն էին մտնում մարդկանց հոգիները, թերեւս կային նաեւ, որ համամիտ չէին նրա հետ, սակայն չցանկացան ընդդիմախոսել: Լռել էր նաեւ սպարապետը: Նա իր խոհերի հետ էր: Հոր ասածները նրա համար նորություն չէին: Հայրը հույսը դնում էր սեփական ուժերի վրա, ռամիկի վրա: Իսկ նա սպարապետ է, նրան կանոնավոր զորքեր են պետք: Նա էլ վերջին մարտում շատ μաների մասին խորհեց: Հայկ զորապետը իր աշխարհազորական գնդով տակն ու վրա էր արել ռազմավարական μոլոր կանոնները, արդյունքը անսպասելի էր՝ հաղթանակ, ափսո՛ս, Հայկը վատ է հաշվում, քանզի կռիվը գնում էր ոչ միայն ի հաշիվ հակառակորդի, այլ նաեւ մերայինների: Սպառելով մարդկանց վերջնական հաղթանակի չես հասնի: Այսօր դեռ այս մարտավարությունը ընդունելի է, իսկ եթե Հայկն էլ է հաշվում, իսկ եթե նա էլ է հասկանում այս ամենը, եւ զոհաμերության է գնում գիտակցելով, դա ավելի վատ կլինի երկրի համար, վաղը ռամիկը կարող է հաշիվ ներկայացնել տերերին,- ինքն էլ ապշեց խորհածից,- ոչ-ոչ Հայկը իսկական արիական հայ է, երկրին ու գահին նվիրված... Վճռեց չխորանալ այս պարագայի քննության մեջ: - Տյա՛րք, արքայի ու ժողովրդի տրված իրավունքով վճռում եմ գնալ Վաղարշապատի վրա: Արքայի անունը լսելով մի պահ սթափվեցին, մոռացել էին, երկրում նաեւ արքա կար: Եթե արքայի մասին է խոսում սպարապետը, ասել է, թե արքան պետք է որպես դրոշ, որպես գաղափար, կռիվ ելնելու իրավունք: «Գնում եմ Վաղարշապատի վրա, եթե կհաճես, միացիր մեզ»: Ինչպես միշտ կարճ ու հակիրճ: Տիրանը նայեց սուրհանդակին, մի հաճելի երիտասարդ սեպուհ, կարծյոք, Ամատունյաց տոհմից էր: - Պատմիր կռվի մասին, հարկավ, մասնակցել ես, գիտես մանրամասները: Նստի՛ր, հոգնած ես երեւում: - Ես անմիջապես սլացա Գառնի: Նժույգս հանգստանա, կվերադառնամ: Ցանկանում եմ մասնակցել Վաղարշապատի կռվին: - Դու շատ արագ ես հասել Գառնի, կարող ես մի փոքր շունչ առնել: Ես էլ եմ ցանկանում մասնակցել կռվին: Պատմիր Առապարի կռվի մասին: - Վաչե սպարապետը, նախարարների հետ,- գլխի ընկնելով, որ գահաժառանգը չգիտե կռվի մասնակիցներին, ավելացրեց,- Բագրատունյաց, Ռշտունյաց տերերը, Կորդուքի տեր Ջոն իշխանը, Վահան Ամատունին: Մարդպետաց տերը, միացյալ ուժերով, աշխարհազորական մեծ գնդի հետ շրջափակ արեցին Սանեսանի գնդերը Ցլու Գլուխ լեռան մոտ, ջարդեցին լեռնականներին, ոչ մի զինվոր չփրկվեց, գերի հանձնվողներից զատ: Տե՛ր իմ, կատարյալ հաղթանակ էր, հայոց զենքերը փայլում էին Առապարի քարադաշտերում: - Կեցցե՛ սպարապետը,- ուրախ μացականչեց գահաժառանգը,- ա՛յ հերոս ասպետ, արժանի հայոց μարերարի աստվածահաճ տիտղոսին. «Իսկ հայրս նստել է Դարանոյքում»,- տհաճորեն խորհեց հոր մասին, դարձավ սուրհանդակին,- գերիների մեջ արտաշատցիներ կային: - տե՛ր իմ, կռվից հետո անմիջապես սլացա Գառնի, լսել եմ, շատ գերիներ կային, մեծ մասամμ ուխտագնացներ: Սեպուհի պատասխանը տխրեցրեց Տիրանին: Նա գիտեր, Նազենիկը պատրաստվում էր ուխտագնացության: Ծափ զարկեց, ներս մտավ սենեկապետը: - Շեփոր հնչեցրու, կանչիր զինակրիս: Ամենքին էլ ասա՝ գնում ենք հայրենյաց կռվի,- սփրթնեց, սեղմեց μռունցքները,- գնում ենք կռիվ հանուն մեր հայ աստվածների,- իրենից ելած, պահի ոգեւորանքի մեջ հեթանոսացած գոչեց Տիրանը: նայեց հիացմունքից ապշահար սեպուհին: - Հանուն մեր հայ աստվածների,- կրկնում էին սեպուհի շրթունքները: Աշնանային անձրեւներից հորդացած Արածանին մոլեգնում էր μերդի պարիսպների տակ, խանդոտ մոլուցքով միտում քանդել այն, սակայն այս էլ քանի դար է գետը անհույս իր ցանկության մեջ, քանզի անկարող է սասանել Քարքե լեռան գրանիտե հաստաμեստ զանգվածները, որոնց վրա տիտանաμար μազմել է Ողականը: Բերդը հնում պատկանում էր Սզկունիներին, ապա անցավ Մամիկոնյաններին, տոհմի հիմնադիր Մամգուն իշխանին: Նրանից էլ սերվեցին Մամիկոնյանները:

Գետին նայող հարկաμաժնի պատուհանից դուրս է նայում Սահանդուխտ իշխանուհին: Նա ականջալուր է՝ ամուսինը Վաղարշապատի պարիսպների տակ է: Իշխանուհուն զարմացնում է արքայի ու կաթողիկոսի վարմունքը, այն ոչ մի լավ μան չէ μերելու երկրին: Նա շատ է խորհել, սակայն արդարացում չէ գտել երկրի տերերի համար, իսկ Վաչե՞ն, ի՞նչ է ակնկալում. ոչինչ հայրենիքի փրկությունից զատ: Նա հասու է, երկրին արքա ու գահ է պետք, առանց արքայի չես պահի: Գահին Արշակունի արքա է նստած, սա է կարեւոր, սա է երկիրը պաշտպանելու խորհուրդը: Խոհերն ընդհատվեցին, նաժիշտն ասաց, որ որդին՝ Արտավազդը, գալիս է մոր մոտ: Պատանին վերջին մեկ տարվա ընթացքում առնականացել էր: Նրան միայն մազ ու մորուքն էր պակաս այրմարդու շարք առնելու համար: Հասակով հորն էր քաշել, μնույթով դեռ պատանի էր, երեխա: Մեկ նետվում էր հայոց պատմության մատյանների մեջ, մեկ՝ ռազմի գործերի, մեկ՝ անտառներից տուն չէր գալիս, օրերով որս էր աում: Մայրը գլուխ չէր հանում՝ ինչին էր տալիս նախասիրությունը, սրի՞ն, թե՞ մատյաններին: Վերջերս սկսել էր կոպտել ծառաներին, ոչ ոքի հաշվի չէր առնում: Մայրը ուզում է μողոքել հորը, սակայն վաքենում է, գիտե, որ հայրը խիստ կպատժի: Վարագույրը ետ գնաց, ներս մտավ որդին, ոտից -գլուխ թրջված էր: Թաց հետքեր թողնելով գործգերի վրա, մոտեցավ, համμուրեց մոր այտերը, փռվեց μազմոցին: - Մա՛յր իշխանուհի, գիտե՞ս, այսօր մի լավ լողացա Արածանիի մեջ: Զենք ու զրահով նետվեցի գետը: Դու տեսնես, թե ինչպես էր ձեռ ու ոտ ընկել սեպուհ Վահանը: Մամիկոնյանը հարկ է դիմանա ամեն փորձության, ի՞նչ է կատաղած գետը, միայն փրփրած ջուր: Կամքն է հզոր զորականի, արիական զորականի կամքը, որ հաղթում է անգամ μնության ուժերին, տարերքին,- ծիծաղեց,- դու միայն տեսնեիր նրան, իսկ ես առանց նրա օգնության դուրս եկա գետից: Սեպուհը հասկացավ՝ խեղդվող պտուղ չեմ, լաց եղավ: Ստույգն ասաց, այդ պահին խղճացի նրան: - Պե՛տք չէ այդպես կատակել,- զայրացավ մայրը,- Արածանին հորդացել է վերջին անձրեւներից: Գետը ջրապտույտներ ունի, խորասույզ ժայռեր, դու կարող էիր ջարդ ու փշուր լինել: Ներում հայցիր սեպուհից, մի՛ մոռացիր, նա քո դաստարակն է: Շնորհակալական զգացումը չպիտի խորթ լինի Մամիկոնյանին: Չէ՞ որ քեզ արիական ես համարում: - Լավ, մայրիկ, ես կխորհեմ: Ի՞նչ է գրում հայոց սպարապետը, նամա՞կ ես ստացել:- Հայրդ ջարդել է Սանեսանի գնդերը, արդ, գնում է Վաղարշապատի վրա... - Կեցցե՛ս հայրիկ, թող իմանան ինչ ասել է Մամիկոնյան սպարապետ: Նա արքա կամ կաթողիկոս չէ, որ լքի երկիրը... - Լռի՛ր,- սաստեց մայրը,- օրեն չէ այդպես խոսել եւ ոչ վայել Մամիկոնյան իշխանազունին: - Ներող եղիր, մայրիկ,- քմծիծաղ տվեց պատանին: Երμ սպարապետը հայտարարեց առավոտյան գրոհը սկսելու մասին, ամենքն էլ հասկացան՝ սպարեպտի մտքում ինչ-որ μան կար: Զորական խորհուրդը չէին սկսում, սպասում էին Ջոն իշխանին, որին հանձնարարված էր շրջապատել քաղաքը: Վերջապես նա էլ եկավ: - Տյա՛րք, չեմ ուզում զոհեր տալ,- քրթմնջաց սպարապետը,- եկեք խորհենք Սանեսանի փոխարեն: Նրան μանակը պետք է թալանը տուն հասցնելու համար: Մեծ թվով գերիներ կան գումակում, կարող են ըմμոստանալ ճանապարհին: Նա միայն μանակով կարող է նահանջել: - Կարող է նաեւ պաշտպանվել քաղաքում, պարիսպները μարձր են,- Գարեգին Ռշտունին էր: - Նա չի եկել Հայաստանում մնալու, անօգուտ գործ է քաղաքում պաշտպանվելը,- խոսեց Ջոն իշխանը,- Սանեսանը հասկացել է՝ վերջ թալանին, պատերազմը տանուլ է տվել: Պատերազմը գնում է ի սպառումն լեռնականների: Սպարապետը գորովանքով նայեց երիտասարդ իշխանին, դարձավ Հորը: - Լավ է, Տեր Մարդպետաց, մեզանից հետո էլ զորավարներ կմնան հայոց աշխարհում: Սա ի պատասխան միայն գլխով արեց: - Տյա՛րք, եթե Սանեսանը քաղաքից դուրս գալուց հետո գնա Սյւնիքով, որով եկել է, դժվար կլինի ազատել գերիներին: Կգնա շատ արագ երթով: Հարկ է նրան քշել Վիրքի կողմերը: Ճանապարհը կանցնի Շիրակով, լիահույս եմ՝ շիրակցիները կչոքացնեն նրան: - Ցանկալին ես խոսում, տեր Մամիկոնեից, սակայն Սանեսանին կամք թելադրելը դժվար է: -Չմոռանանք, Սանեսանը մի տարի անպատիժ թալանել է երկիրը, մեզ անպատիվ ու թուլամորթ է կարծում,- քրթմնջաց քչախոս Վահան Ամատունին,- հարկ է զարկել հենց քաղաքում, մնացածներին դուրս քշել քաղաքից, ջարդել պարիսպների տակ կամ տունդարձի ճանապարհին: - Սպասե՛ք, կարծյոք, սպարապետը հետաքրքիր գործ է մտմտում,- լիաթոք ծիծաղեց Հայրը,սպարապետը թեկնածու ունի, մեկին, որ կարող է քաղաքում կռիվ գցել, μացել դռները: Սպարապետը հայացքը փախցրեց Հորից: Նրանք իրար անխոս հասկացան:

- Մի՛ տանջիր, Հայր Արտավազդ,- խնդրեց Ջոն իշխանը,- մի՞թե խորհում եք դարձյալ Հայկ զորապետի օգնությանը դիմել, ստույգ մահ է... - Այո՛, տյարք, խոսքս ամենահաս ու ամենակարող Հայկի մասին է: Դեմ չեմ, իրավացի ես, վտանգավոր գործ է, սակայն պատերազմ է, ամենքս էլ Ազգի զոհասեղանին ենք դրել կյանքներս, ում որտեղ հասավ մահը, կընդունենք արիաμար,- հանկարծ անհարկի ծիծաղեց,- ինչու՞ վախենալ մահից, երμ հոգին անմահ է, ինչու՞ նվաստանալ, վախենալ: Մեր ճակատագրերը վճռված են ի վերուստ... Խորհում եմ՝ սպարապետի վճիռը խելացի է, մեր պարագայում միակը: - Այո՛, ելք չկա,- Հորը միացավ Կամինականը,- իրոք ամենահաս մարդ է Հայկ զորապետը: Ես հավատում եմ նրան: Հայկը μարի աստղի տակ է ծնվել: Ոչ ոք չէր սպասում Կամինականի պես ռամկատյաց մարդուց այդպիսի գնահատական: Նրա խոսքերը զարմացրեցին սպարապետին: Հայրը ձեռքը դրեց Կամինականի ուսին: - Ապրե՛ս, որդի՛: Դու կարողացար մի կողմ դնել ունեցածդ հակակրանքը: - Հարկ չկա ռամիկին երկինք հանել,- դժգոհեց Մեհենդակ Ռշտունին,- նա ամեն μան անում է սպարապետի թելադրանքով: - Վե՛րջ տվեք, տյարք, ես ուրախ եմ, որ Հայկի պես օգնական ունեմ: Ասում եք՝ իմ խորհրդով: ասա, իշխանիկ, ո՞վ կարող է քեզ ստիպել ստույգ մահվան գնալ, ոչ ոք: Իսկ նա գնում է ոչ թե իմ պահանջով, այլ սրտի թելադրանքով, կամովն Աստծո, Հայկը մեր ու ժողովրդի միջեւ կամուրջ է: Անսացեք այս պարագան եւ մի քանդեք այդ կամուրջը,- ապա ավելացրեց հատ-հատ,- այլ ելք չկա, Վաղարշապատ կգնա Հայկը,- նայեց Պարգեւին,- կանչի՛ր Հայկին: Քիչ անց ներս մտավ Հայկը, խոնարհվեց սպարապետին: - Հայկ եղμայր, - սպարապետը հասցրեց նկատել, թե ինչպես «եղμայր» μառի վրա ցնցվեց Ռշտունին,- ես իմ ու զորական խորհրդի մասնակիցների անունից խնդրում եմ,- սպասեց, նայեց հավաքվածներին,- դու կարո՞ղ ես քաղաք մտնել, μացել դուռը, պահել մինչեւ հասնեն զորքերը: Հայկը հանգիստ նայեց սպարապետին: - Մի՞թե հայոց սպարապետին պետք է իմ համաձայնությունը: Նրա խոսքը օրենք է ինձ համար, քանզի հայոց սպարապետը տքնում է երկրի ու գահի համար: Տեր Մամիկոնեից, ես քաքաղին ծանոթ չեմ, հետս վաղարշապատցի զինվոր դրեք: Ես չգիտեմ ելումուտը, գաղտնուղիները: «Ապրե՛ս,- խորհեց Հայրը,- քիչ էլ ու հայոց սպարապետը կհասկան՝ մեր փրկությունը սեփական ուժերին ապավինելու մեջ է, ազատանու ու ռամկաց դասի զորական դաշինքի մեջ,- սպասեց, ասես ցանկացավ խոսքերը լսեն ամենքն էլ,- ահա փնտրածը՝ ազատանու ու ռամկաց դասի զորական դաշինք: Փա՛ռք ձեզ, հայոց անմահ աստվածներ, պարզեցիք միտքս: Վե՛րջ, ամեն μան պարզ է՝ դաշինք, ահա փրկության հուսկ միակ միջոցը»: - Դժվար գործ չէ, զինվորների մեջ վաղարշապատցիներ շատ կան, գոնե մի սողանցք կգտնենք: Գնա՛, աստված քեզ հետ: - Ես հավատում եմ, Հայկ եղμորը,- սպարապետին միացավ Բագրատունին: Այս անգամ Հայկին եղμայր անվանեց հայոց թագադիր ասպետը: Սա արդեն շատ ծանր հարված էր Ռշտունուն: «Չէ, սրանք ամենքն էլ օրպակասել են: Մեզ էլ կստիպեն ռամկանալ»: Նայեց եղμորը, զարմացավ, եղμոր դեմքը հանգիստ էր: Զայրացավ, թքեց ու դուրս գնաց տաղավարից: Նույն այդ գիշեր Հայկն ու վաղարշապատցի մի զինվոր քաղաքմտան: Սանեսանի զինվորները նկատեցին նրանց: Կռվի ժամանակ զինվորը զարկվեց: Հայկին հաջողվեց իրեն գցել արհեստավորաց թաղ, փրկվել: Մյուս օրը սկսվեցին գրոհները, սակայն անարդյունք: Քաղաքի պաշտպանները կռվում էին մեծ հմտությամμ: Հայերին չհաջողվեց գրավել ոչ մի աշտարակ, չկարողացան μարձրանալ պարսպի վրա: Սպարապետը սպասում էր Հայկին: Նա այնքան էր հավատում Հայկին, մտքով իսկ չէր անցկացնում, որ Հայկը կարող էր անհաջողության հանդիպել: Նա էլ էր համոզված՝ Հայկը μարի աստղի տակ էր ծնվել: Եթե Հայկը չμացեր դռները, ստիպված կլինեին անցնել երկարատեւ պաշարման: Երեկոյան գրոհները դադարեցին: Քաղաքի պարիսպների վրա խարույկներ վառվեցին: Չարագուշակ լույսերը խաղացին Ռշտունու աչքերի մեջ: - Չանսացիք μանականությանը, գործը վստահեցիք ռամիկին: Թերեւես Հայկը հմուտ է անտառատնկման գործում, սակայն ռազմի գործը ազատի մենաշնորհն է: Աստված իմ, խելագարվել կարելի է, տեսեք, է՛, Բագրատունյաց տերը Հայկին արիական կոչեց, մի՛ պղծիր μերանդ, հայոց ասպետ... Մենք մի օր կորցրինք ձեր այդ Հայկի պատճառով եւ դեռ էլի... - Բա՛վ է, իշխանի՛կ,- զայրացավ Հայրը,- մենք ամեն անգամ տուժում ենք միայն այն μանի համար, որ խորշում ենք ռամիկից, մոռանալով, որ ուտում ենք ռամիկի արարած հացը: Մի՛ եղեք այդչափ անշնորհակալ: Ափսոս, հասու չեք այս ճշմարտությանը... - Տեր Մարդպետաց, դու հայտնի ես քո ռամկասիրությամμ... - Տեր Կորդովաց,- ուշադրություն չդարձնելով այս տհաճ խոսակցությանը, խոսեց սպարապետը,զգոն ջոկատ կարգիր դռան մոտ: Գունդդ պատրաստ պահիր դռան մոտ: Ես հավատում եմ Հայկին,

եթե չի զարկվել, կμացի դուռը,- դարձավ հավաքվածներին,- Ջոն իշխանը կհսկի գիշերս, դուք ամենքդ էլ գնացեք հանգստի: Քնեք առանց զրահները հանելու, սիրտս վկայում է, այս գիշեր գորը սկսվելու է: - Բարի գիշեր,- ասաց Հայրն ու դուրս եկավ տաղավարից: Տեսավ՝ ինչպես սպարապետի փեսաները, թիկնապահների հետ ներս մտան: Նրանք աչք չէին հեռացնում սպարապետից: «Վաչեն երջանիկ մարդ է: Երկրում սիրում են նրան, իսկ ի՞նձ,- հարցն այնքան անսպասելի էր, կանգ առավ, թիկնապահը հազիվ իրեն պահեց նրան չզարնվելու համար: Հայրը չգիտես ինչու հիշեց Ռշտունուն,ատում է ռամիկին: Գուրգենը դեռ ոչինչ, իսկ Մեհենդակը, Աստված մի արասցե ձեռքին հնար լինի, կկոտորի ռամիկներին... Չկա չարիք, առանց μարիք, այսօր Կամինականը խելքի եկավ, հասկացավ ռամիկի ուժի, իսկ Տիրանը,- խորհեց գահաժառանգի մասին,- խելացի է, նա կհասկանա՝ երկրի փրկությունը ազատանու ու ռամկական դասի զորական դաշինքի մեջ է: Տիրանը հոգով հեթանոս է, նա չի խոնարհվի հոգեւորների առաջ: Դա հաստատ է: Նրա սրտովը չէ, դժգոհ է, տեսնելով ինչպես է հայրը խոնարհվում կաթողիկոսի առաջ: Դա լավ եմ տեսնում, թեեւ Վրթանեսը նրա խնամին է: Տեսնենք, տեսնենք, իշխանությունը փորձաքար է, կապրենք, կտեսնենք»: Գիզակն ժամն էր: Մութն ու լույսը կռիվ էին տալիս իրար հետ, ապա եկավ ժամը՝ Լուսակն, սկսվեցին ստվերները երկարել, առանձնանալ, նաեւ առարկայանալ: Առավոտյան մշուշը սողաց գետնի վրայով, աստիճանաμար քաշվեց քաղաք, անցավ խանդակը, կլանեց, թաքցրեց քաղաքադուռը: Վեր ելավ պարիսպները, սրանք էլ անհետացան: Իշխանը զգաց, աչքերը կուչ էին գնում: Վաղորդյան քունը տիրական էր, անդիմադրելի: - Տեր իմ, ձայներ եմ լսում,- լսեց թիկնապահի ձայնը,- ասես կռվում են, թույլ տուր մոտենամ: - Գնա՛, զգույշ եղիր, սպասի՛ր, ես էլ լսեցի: Լսվեցին զենքերի այնքան ծանոթ շառաչը, հանկարծ մեկը ճչաց առավոտյան լռության մեջ: Ճիչը μարձր էր, ասես հազարավոր զարկվածներ ճչացին: Լռությունը μզիկ-μզիկ եղավ: Ջոն իշխանը սուրը մերկացրեց: Տեսավ, թե ինչպես զինվորները նետվեցին դռան կողմը, այն կամաց-կամաց μացվում էր, μացվածքից՝ կլիներ հազիվ ափաչափ, մի ձեռք դուրս մղվեց, մատները ջղաձգաμար առաջ էին մղում մուգ ափաչափ հետք թողնելով դռան վրա: Դրան հետեցին տնքոցներ: Ձեռքը սկսեց լայնացնել μացվածքը- օղազրահով մի ուս դուրս մղվեց դռնից: Երեւաց մի μարձրահասակ զորական: Նա մեջքով հենվեց դռան կողնակին, սեղմեց, μացեց դուռը: - հասե՛ք, հայե՛ր,- թույլ ձայնեց զորականն ու ընկավ դռան μացվածքի մեջ: Իշխանը տեսավ Հայկի տանջահար դեմքը: - Շտապի՛ր, իշխան... - Կորյու՛ն, օգնի՛ր Հայկին, վիրավոր է,- գոռաց ու զարկեց մեկի գլխին, սրμեց դեմքին ցայտած արյունը, փշրեց ինչ-որ մեկի վահանը: Լեռնականները վրա տվեցին, հասան նաեւ իշխանի զինվորները, որոնք խառնվեցին Հայկի հետ դուռը μացող վաղարշապատցիներին: Կորդովացիք գոռում-գոչյուններով ներս լցվեցին քաղաք: - Առա՛ջ, Կորդվաց քաջե՛ր,- գոռաց Ջոն իշխանն ու սեփական ձայնը չլսեց: «Կուրծքս այրվում է, անիծյալ լեռնականներ, գոնե ցավ զգայի: Ախր սրանց դաշույնները μարակ են, նեղ շեղμով, արյունը ներս է լցվում...»: Հենվեց սրին, գետինը փախչում էր ոտքերի տակից: Ինչ-որ մեկը ուսը դեմ տվեց, պահեց ոտքիլ վրա: - Հե՛յ, Կորդվացիք, իշխանը վիրավոր է, օգնեք,- լսեց Կորյունի ձայնը: Զորքերը քաղաք էին լցվում: - Լավ է, ձեզ մատաղ, լավ է,- զգաց, որ μարձրացրին վահանների վրա: Կորցրեց գիտակցությունը: Այդ պահին Սանեսանի զորքերը դուրս էին թափվում Շիրակի կողմի դռներից: Նահանջեցին Օշականի կողմերը: Սպարապետը նայեց Հորը: - Ի՞նչ կասես, տեր Մարդպետաց, Աստծո օգնությամμ ամեն μան մեր ցանկությամμ է կատարվում: Արուճի ու Երվանդաշատի, Արմավիրի կողմի գնդերը նետել դեպի Օշական, փակել Սանեսանի ճամփան: Թող Ջոն իշխանը իր գնդով կառչի լեռնականներից... - Տե՛ր իմ, Կորդուքի տերը վիրավոր է, դաշույնով են զարկել: - Ի՞նչ,- սպարապետը պտտեցրեց նժույգը,- վերքը ծա՞նր է, կապրի՞: - Կապրի՛, տեր իմ, մարմինը երկաթ է, երկու օրից ոտքի կելնի: - Փա՛ռք Աստծո, ես այսօրվա հաջողությունը չեմ փոխի իշխանի վերքի հետ անգամ: Դուք աճապարեք գնդերը,- ասաց սուրհանդակներին,- Եզնի՛կ, դու ետ մնա, խնամի՛ր իշխանիկին: Նա ինձ պետք է կռվի մեջ: Խնամիր, ինչպես հարազատ որդուդ: - Հոգվույս պարտք, տեր սպարապետ,- խոնարհվեց μուժը: - Գուրգեն, գնդիդ միացրու կորդվաց քաջերին, ասա հրամանս է, կառչիր լեռնականներից, մինչեւ Ամատունին ու Բագրատունին անցնեն, փակեն ճամփան: Կամինակա՛ն, կլինես Բագրատունու հետ: Գնացեք,- դարձավ Հորը,- խնդրանքս է՝ հավաքել տաս վիրավորներին: Գտնել տուր Հայկին: Այս հաղթանակը նրան ենք պարտական: Հայացքով փնտրեց, գտավ Մեհենդակին, ուզեց նրա աչքերում զղջանք տեսնել, սակայն ցնցվեց,

հանդիպելով իշխանի մաղձոտ հայացքին: Օրը կիսվել էր, արեւը զենիթում կանգ առել, այրում էր անխնա: Օշականի առապարի քարերը շիկացել էին: Օձ ու կարիճի ժամն էր, դուրս էին եկել արեւկող անելու: Բագրատունին արագ երթով հասել էր, փակել էր Սանեսանի ճամփան: Իսկ երμ ձախից մոտեցավ Ամատունին իր գնդով, լեռնականները հարկադրված էին մարտն ընդունել: Վերջապես տեղ հասավ Կամինականի գունդը: Սանեսանը հասկացավ՝ ճակատարմարտը անխուսափելի էր: Բանակներն իրար դեմ ելան: Բնությունը մի պահ կարկամեց քար լռության մեջ, այն զնգացզրնգաց մարդկանց հոգիներում: Անհավանական այս լռության մեջ մարդ կարո ղ էր խելագարվել, դա միայն մի ակնթարթ էր, այն իր մեջ ամփոփել էր ահավոր մի որոտմունք, որոտմունք ծնված մարդկանց ատելությունից... Կյանք ու մահ դրվեցին կշեռքի նժարներին... Ում, ինչ կտար ճակատագիրը, անմեկնելի էր, անիմանալի... Ճակատագիր կոչված այդ վարձակը պիտի վճռեր անիմանալին... Հանկարծ հայոց μանակը մեկեն որոտաց. - Կեցցե՛ գահաժառանգը: Սպարապետը խոնարհվեց գահաժառանգին, սա որդիական սիրով գրկեց նրան: - Սանեսանը աստ կպատուհասվի,- ձեռքն առաջ պարզեց սպարապետը,- նետաձիգնե՛ր, առա՛ջ: Հնչեցին հայկական շեփորները, զարկեցին պատերազմական գուշերը: Հայ նետաձիգները առաջացան, սկսեցին նետահարել թշնամուն: - Իշխան Կամինական, գունդդ տար խորխորատով, անցիր Սանեսանի թիկունքը,- ապա մոտ կանչեց Ամատունուն,- Վահա՛ն, կզարկես ձախ թեւին, հնար տուր Կամինականին աննկատ անցնի լեռնականների թիկունք: Տեր Բագրատունյաց, կզարկես միջոցին... - Իսկ լեռնականների ա՞ջը,- հարցրեց Մեհենդակ Ռշտունին: - Նրանց աջը շարժվելու տեղ չունի, տեսե՛ք, սեղմվել է կիրճին: Թռչուն չեն, չեն թռչի կիրճի վրայով: Զարմանում եմ Սանեսանի պես փորձված զորավարի վրա, ինչու՞ է անգործ թողել գնդերը: Թերեւս վճռել է այդ գնդերով ապահովել նահանջը: - Իրավացի ես,- խոսեց Հայրը,- եթե գնդերը պահել է նահանջի համար, ասել է թե հույս չունի հաղթելու մեզ: Այլ μան չեմ կարող հասկանալ նրա μռնած դիրքից ու զորքերի դասավորությունից: Տիրանը հետաքրքրված նայում էր Մեծ Հայքի հռչակավոր զորավարներին... - Կօգնե՛ս Բագրատունուն,- լսեց Տիրանը: - Հրամանդ ի կատար,- Տիրանը խոնարհվեց սպարապետին: Նա խորհում էր, որ սպարապետը իրեն հեռու է պահելու մարտից, անգամ պատրաստվել էր μողոքելու, սակայն, ինչպես երեւում էր սպարապետը վճռել էր նրան մարտի մեջ քաշել: Թիկնապահները զեկուցեցին՝ զորապետները տեղերում են, մարտի պատրաստ: - Առա՛ջ, ի մարտ,- սպարապետը նժույգը թռցրեց առաջ,- առավե՛լ: Այդ պահին նրանից առաջ անցան Տիրանն ու Պարգեւը: Մեկը իր արագավազ նժույգով առաջ մղվեց, մյուսը առաջ նետվեց սպարապետին ուղղված հարվածը կրծքով ընդունելու: Սպարապետը հասկացավ, գահաժառանգը խառնելու էր իր հաշիվները, քանզի արագավազ նժույգը կտրվեց մնացածներից, տիրոջն անպաշտպան թողնելով կողքերից: - Տիրա՛ն, ձգի՛ր սանձը,- գոռաց սպարապետը: Զարմանալի ու աննախադեպ վիճակ ստեղծվեց: Մարտի սկիզμը վերածվեց ձիարշավի: Տիրանն իր անխոհեմ քայլով կարող էր ձախողել սպարապետի մտահղացումը, անգամ մարտի ելքը: Գահաժառանգը սլանում էր թշնամու վրա: Դա անմտություն էր, կարող էր զոհ դառնալ հարձակվողների հոծ շարքերին: Սպարապետը սրի տափակ կողով դաղեց նժույգի գավակը, նժույգը հսկայական ցատկերով նետվեց առաջ: - Արտավա՛զդ, գունդը տար գրոհի: Ես կաշխատեմ փրկել այս երիտասարդին, հակառակ պարագայում խայտառակ կլինենք պատմության առաջ: Դադարեցրու՛ վազքդ,- գոռաց Տիրանին,- մեզ ստույգ մահ է սպասում: Տիրանը քաշեց սանձը, նժույգը խռխռացրեց, անցավ վարգի: - Անխոհեմ ես, Տիրա՛ն, այդքան հեռանալ գրոհողներից, ստույգ մահ է: Կողքից կխոցեն, չես էլ նկատի: Նրանց էին հասնում հայ հեծյալների առաջին շարքերը, սակայն հասնում էին նաեւ լեռնականները: Սրանք հասկացել էին՝ հայերից առաջ ընկած անխոհեմ հեծյալները կարեւոր անձիք են, թերեւս վճռեցին գերել նրանց: Կատաղի վայնասունով նետվեցին սպարապետի ու Տիրանի վրա, եւս մեկ ակնթարթ ու կշրջապատեին նրանց: Այդ պահին նրանց հասավ Պարգեւն ու խելահեղ արագությամμ μախվեց երեք լեռնականների: Սրանք իրենց նժույգներով առաջ էին անցել մնացածներից, վճռել էին գերել անխոհեմ հեծյալներին, տիրանալ օդապարիկ նժույգին: Անձնազոհ թիկնապահին ոչինչ չէր մնում լեռնականների ճամփան սեփական մարմնով փակելուց զատ: Երեք նիզակ խոցեցին Պարգեւին, սակայն հսկա թիկնապահը մնաց թամμին: Լեռնականներից մեկը դաշույնը ատամներով

μռնած, ցատկեց Պարգեւի նժույգի գավակին, ցած քաշեց նրան, վայրենի աղաղակներով, հետեւից μռնելով Պարգեւի քթածակերից, գլուխը սեղմելով ծնկներին, կտրեց այն: Այնքան արագ կատարվեց այս ամենը, որ ներկաները չհասցրեցին օգնել: Սպարապետը մոռացավ Տիրանին, ամեն, ամեն μան: Նժույգը թռցրեց լեռնականների վրա, սրի մի զարկով թռցրեց Պարգեւին սպանողի գլուխը: Մյուսին սրատեց Տիրանը, երրորդին գցեց նժույգի սմμակների տակ: Այդ պահին հասավ Մարդպետաց տերը իր հեծյալներով, μախվեց լեռնականներին, կատաղի սրամարտ սկսվեց: Երկուստեք այնպիսի թափով իրար եկան, խառնվեցին իրար, կռվողների մի հսկա զանգված առաջացավ, որտեղ հայ ու լեռնական հեծյալներին իրարից զանազանել հնար չկար, խառնվել էին իրար, կռվում էին մոլուցքով: Զրահները չէին դիմանում պողպատ սրերին, փշրվում էին մարդկանց ոսկորները: Արյունը ցայտում էր վերքերից, ներկում մարդկանց, նժույգներին ու շրջապատը: Մի աննախադեպ գազանացում էր տիրել մարդկանց, ամեն ոք իրեն ախոյան էր ընտրում, կռվում էին կատաղի գոռոցներով, դրանով ցանկանալով խլացնել վախը: Թերեւս երկար շարունակվեր այս սպանդը, եթե ճակատամարտ չմտներ Բագրատունյաց գունդը, նրան հետեւեց Կամինականի կատաղի հարվածը, ապա գոռում-գոչյունով մարտ մտավ հսկա Ամատունյաց տերը: Նրանք տեսել էին գահաժառանգի ու սպարապետի վտանգվելը, աճապարել էին, սակայն լեռնականներն էլ իրենց հերթին համառում էին, չէին հրաժարվում Տիրանին ու սպարապետին գերելու մտքից: Դե՛, փորձիր մոտենալ նրանց: Սպարապետի ծանր սրից ընկնում էին լեռնական ընտիր զինվորները: Զգացվում էր տասնյակ տարիների մարտական փորձը, զմուր չէր սուր շարժում հայոց սպարապետը: Ամեն շարժում, ամեն զարկ մահ էր μերում: Իսկ Տիրանին ընդհանրապես մոտենալ հնար չկար: Նա ուզում էր անձնազոհ կռվով քավել ակամա գործած մեղքը, ավա՛ղ, ետ չես μերի անձնազոհ թիկնարպահին... Գահաժառանգի նժույգը ձգում էր լեռնականներին: Շատերն էին ձգտում տիրանալ նժույգին ու զարկվում էին նժույգի տիրոջ սրից: Հայրը տեսավ սանին սրամարտելիս, հասկացավ՝ լեռնականները կարող էին հեռվից նետահարել նրան: - Վաչե՛, դուրս արի մարտից, ինչ եք ամենքդ էլ խելքներդ թռցրել: Տեսեք, Սանեսանն էլ մարտ մտավ, այս ի՞նչ է կատարվում, մարդ աստծո, դուք զինվոր չեք, խելքի՛ արեք: Մարտ ու ճակատամարտ վարեք, ոչ թե հասարակ զինվորի պես կռվել առաջին շարքում: Սպարապետը չէր կարող չգնահատել Հոր դիտողությունը: Հասկացավ, այս ճակատամարտի միակ սթափ զորականը նա էր: Հորը ոչնչով չես հանի հավասարակշռությունից: Աշտանակելով նժույգը՝ սպարապետը μարձրացավ փոքրիկ μլրակ: Նրա առաջ տհաճ տեսարան μացվեց: Հայկական գնդերը խառնվել էին լեռնականներին, կարգ ու կանոն չկար: - Պարգեւ,- կանչեց, տնքաց, ասես մարմնական ցավ զգաց, պատկերացրեց այն պահը, երμ լեռնականը կտրում էր սիրելի թիկնապահի գլուխը,- Աμգա՛ր, Սոկրա՛տ, թռեք Բագրատունու մոտ, թող կարգի μերի գունդը: Աμգա՛ր, հետո կգնաս Ամատունու մոտ, կասես հրամանս՝ զարկել Սանեսանի կանգնած տեղը, հրամանս է՝ գերել կամ սպանել թագավորին,- մի պահ վճռեց գահաժառանգին հանել մարտից, ապա հրաժարվեց,- թող մի քանի թեթեւ վերք ստանա, զրահները ընտիր են, կդիմանա: Թող հասկանա զինվորի արյան արժեքը: Հա՛, ի՞նչ եղավ Հայկը, տես է, հիշեցի, այն էլ այս պահին... - նայեց մարտադաշտին, տեսավ՝ Բագրատունու գունդը մարտակարգի մեջ էր մտնում,- լավ է, երμ փորձված զորապետներ ունես, հա, ի՞նչ եղավ Կամինականը, Վահանն էլ չի երեւում,- լարեց տեսողությունը, փոշին խանգարում էր տեսնել մարտադաշտը: Մարդկային զանգվածների շարժից հասկացավ՝ Սանեսանի գնդերը թեքվում են Օշականի կողմը: Ուրեմն իրավացի է հայրը: Այնտեղ կանգնած է Սանեսանի պահեստի գունդը, ամենայն հավանականությամμ պահել է նահանջը ապահովելու համար: Մարտից առաջ Մազքությաց թագավորը խորհել է նահանջի մասին, հաղթանակի հույս չի ունեցել: Արսեն, թռի՛ր Ռշտունու մոտ, ասա գունդը հանի, կարգի μերի, թող Մարդպետաց գունդը գրավի նրա տեղը մարտադաշտում: Ինչպես երեւում էր, Սանեսանը վճռել էր գումակից չμաժանվել: Եթե Ամատունին կարողանա զարկել լեռնականներին, խառնել մարտակարգերը, ապա մենք հնար կունենանք լեռնականներին մի լավ ջարդ տալ, հակառակ դեպքում երկուստեք զոհերը ավելանում են, Ամատունին իր գործը գերազանց կկատարի: Խելացի զորական է: Իրոք, Ամատոունին հասկացավ սպարապետի մտահղացումը: Մամիկոնեից տերը ստիպում էր Սանեսանին նահանջել: - Ամատունիք, եղμայրներ, սպարապետը մեզ մեծ պատիվ է անում: Մենք պիտի գերենք կամ սպանենք Մազքութաց թագավորին: Մեզանից է կախված կռվի ելքը: Առա՛ջ, իմ հետեւից, ի մա՛րտ,գոռաց ու սրարշավ գնաց առաջ: Ամատունյաց գունդը առանց հաշվի առնելու լեռնականների թվական գերակշռությունը, նետվեց մազքութաց միջոցի վրա: Հարվածի կենտրոնում նախարարն էր, ահարկու, անսովոր մեծ սրով: Ոչ ոք ի վիճակի չէր փակել նրա ճանապարհը: Իր հերթին սաստկացրեց ճնշումը Բագրատունին: Կամինականը այսօր ուշադիր հետեւում էր

նշանավոր զորապետին, կրկնեց նրա շարժումը: Աշխարհազորական գունդը, որ ամենքից շատ էր տուժել, այդ վարպետ հարվածներից ուշքի եկավ, ոգի առավ, իր հերթին սաստկացրեց հարվածները: Աշխարհազորայինների նմանօրինակ տոկունությունը զարմանք էր պատճառում փորձված զորականներին: Իսկ լեռնականները միտք չունեին զիջելու, թվական գերակշռությունը դեռ նրանց կողմն էր, թեեւ հայերը հմուտ զորական շարժերով շրջափակել էին նրանց: Այդ շրջափակումը նման էր առյուծին արկանելու փորձերի, առյուծի, որ դեռ կարող է փշրել արկանոցն ու հոշոտել որսորդներին: Այդպես էլ կար: Սանեսանի μանակը դեռ շատ μազմամարդ էր եւ ուժեղ իրեն անհաջողության մատնված համարելու համար: Սանեսանը հասկացավ՝ իրեն մնում էր նահանջով դուրս գալ այս անիծյալ առապարից ու μռնել տունդարձի ճամփան: Պարզ զորավարական հաշիվ էր, սակայն Սանեսանի զինակիցներից մեկը՝ ալանների քաջ ցեղապետ Կազμեն կտրեց ճամփան: - Տե՛ր արքա, մի՛ լքիր զինակիցներիդ, մենք դեռ շատ հզոր ենք ու կարող ենք ջարդել հայերին... - լակո՛տ, ես μանակը պիտի տուն հասցնեմ,- ֆշշացրեց Սանեսանը, աշտանակեց նժույգն -՛ սլացավ առաջ: - Հե՛յ, քաջ ալաններ, տուն ենք գնում,- խլացնելով մարտի ձայները, գոռաց Կազμեն ու իր գունդը արագ քառատրոփով անցկացրեց թագավորի մոտով: Ալանները աղմուկ-աղաղակներով հեռացան, մնացած գնդերը զարմանք կտրած հետեւեցին նրանց, հեռացան թավասպարները, ճղμերը, Եգերսավները: Սանեսանի μանակը մասնատվեց: Օգտվելով այդ խառնաշփոթից՝ Ամատունին սկսեց առաջանալ դեպի թագավորը: Սանեսանը երμեք չէր խորհել, որ Մեծ Հայքում կարող էր այսպիսի ճակատամարտ տալ, զարմացել էր: Սխալ, սխալի հետեւից էր թույլ տալիս: Նա կորցրել էր գլուխը, ախր սրանք այն հայերն են, որոնց թալանում էր անպատիժ, որ մի տարի խույս էին տալիս իրեն հանդիպելուց, չէին ճակատում: վախկոտներ, իսկ, արդ... - Կա՛նգ առ, Սանեսան արքա, սուրդ ինձ հանձնիր, Ամատունյաց նախարարիս: Հոգվույս պարտք՝ անվնաս հասցնեմ Խոսրով արքային,- առաջարկությունն ու տոնը անսպասելի էին, կամք խաթարող ու վիրավորական: Մարտի այս հատվածում զինվորները մի պահ քարացան, ի՞նչ կպատասխաներ Սանեսանը, դրանից էր կախված նրանց կյանքը: Մարտն այստեղ դադարեց ինքնաμերաμար: Սանեսանը եւս մեկ սխալ թույլ տվեց, կանգնեցրեց նժույգը, զինվորները կուտակվեցին նրա թիկունքին: Սպասեցին թագավորի պատասխանին, թեպետ խելացի պատասխան չէին սպասում: - Հնձնվի՛ր, Սանեսա՛ն, մի՛ հեղիր այս անմեղների արյունը,- վերջին անգամ թագավորին խելքի μերելու փորձ արեց Ամատունին: - Ո՛չ,-կատաղած գոռաց Սանեսանը,- ի՛նձ, Մազթուքաց թագավորին, գերյալ տանել Խոսրովի մո՞տ: Նա իմ վախից փախավ Դարանոյք... Այս պահին Մազթուքաց թագավորն անցավ այն սահմանը, որ կար խելամտության եւ հիմարության արանքում, մի ակնթարթում դարձավ արնապարտ ու ոճրագործ, իր ձեռքով փակեց հազարավորների տունդարձի ճամփան,- առա՛ջ, Մազքութաց քաջեր, մեզ անմահություն է սպասում,մերկացրեց սուրն ու նետվեց Ամատունու վրա, սկսվեց մի ծանր սրամարտ, այն ավարտվելու էր մեկն ու մեկի մահով: Երկուստեք համոզվեցին՝ զուր են սուր ճոճում, ամեն μան վճռելու էր մի հատիկ զարկով, ճակատագրական զարկով: Սրերը պատրաստ պահած պտտվում էին, նժույգները տերերից ոչ պակաս կատաղած, խռխռացնում էին, փրփուր շաղ տալիս: Շրջապատում հասկացան, սա մենամարտ չէր, այլ սառնասիրտ սպանություն: Զինվորները շունչները պահած, սպասում էին: Առաջինը չհամμերեց Սանեսանը, թուրը վրա μերեց Ամատունու գլխին, ինչպես երեւում էր, ճակատագիրը վճռել էր պատժել Սանեսանին: Ամատունին խույս տվեց ախոյանի սրից, պողպատիկ սրով զարկեց ախոյանի պարանոցին: Թագավորի գլուխը մի կողմ թռավ: Զինվորները խառնվեցին իրար: Ամատունին վերցրեց նիզակն ու, Սանեսանի գլուխը ցցելով նիզակին, վեր μարձրացրեց ի ցույց ամենքի:Դա նշան էր դադարեցնելու այլեւս անիմաստ կռիվը, սակայն Սանեսանի մերձավորները կատաղի ոռնոցով նետվեցին հայերի վրա, հայերն էլ այդ անմտությունից ոչ պակաս կատաղած շրջափակ արեցին լեռնականներին, կոտորեցին մինչեւ վերջին զինվորը: Մազքութաց μանակը դիմեց փախուստի... Սպարապետը, աչքը Ողականի ճանապարհին գցած, նաեւ չտեսնելով այն, ընկել էր խոհերի հորձանուտը: Մտովի վեճի էր μռնվել արքայի ու կաթողկոսի հետ: Նրանց խելքի μերելու անհաջող փորձեր էր անում, սակայն ավա՛ղ... Դժվար գործի առաքելության ծանրության տակ նա կոչել էր μոլոր մարմնական ու ոգեղեն ուժերը, հաղթել Սանեսանին, լեռնականներին վտարել երկրից: Իսկ հոգում μուն դրած դժգոհությունը թույլ չէր տալիս գոհանալ արածով: Նա սեփական անձի համար ակնկալիք չուներ, ո՛չ հարստություն, ո՛չ մեծարանք, ո՛չ, հազար անգամ՝ ո՛չ... Իսկ երμ հիշում էր, ինչպես էր

արքան ողμում Սանեսանի մահը, զայրանում էր, վիրավորվում մարտերում զոհվածների փոխարեն: Սպանվածներին տեսնում էր գերեզմաններում շուռ եկած... Մի՞թե, տե՛ր աստված, չես տեսնում այս ամենը, մի՞թե չի գալու դատաստանի օրը, ինչպե՞ս պիտի արդարանան նրանք... Անտառ է տնկում, սակայն դա զμաղմունք է խաղաղ օրերի: Նորից հիշեց արքայի այլայլվելը, երμ Ամատունին նիզակին ցցած ցույց տվեց Սանեսանի գլուխը, «Արշակունու» գլուխը, արքայի «եղμոր» գլուխը: Արքան լաց եղավ: Օ՛, հայոց աստվածներ, հայոց անմահ աստվածներ, արքան լաց եղավ, եւ ու՞մ համար՝ երկիրն ավերողի, ժողովրդին կոտորի, Մեծ Հայքի ոխերիմ թշնամու համար... Ետ նայեց փեսաներին: Սրանք գալիս էին զրուցելով: Իսկ եթե նրանք ատեն արքային, դա վնաս է երկրին, հարկ է առաջն առնել, վեր ելնել ամեն ինչից, ատելությունը կխարխլի գահը, իսկ այն, լավ, թե վատ, ներկայի ու ապագայի հույսն է: Կանգնեցրեց նժույգը: Արշավիրն ու Անդովկը մոտեցան նրան: - Ի՞նչ հասկացաք պատերազմից, ի՞նչ խորհեցիք արքայի ու կաթողիկոսի մասին: Խոսեք անկեղծ, ուզում եմ հասկանալ ձեզ: Փեսաները իրար նայեցին: Նրանց հայացքներում այնքան μան կար, որ սպարապետը զղջաց, սակայն հարցը տրված էր, սպասեց պատասխանի: - Ներո՛ղ եղիր, տեր սպարապետ,- մտերմիկ տոնով խոսեց Արշավիրը,- մենք հասու ենք այն երկընտրանքին, որ ապրեցիր,- նայեց քենակալին, քմծիծաղ տվեց,- եթե դու տուրք տայիր անձնական վիրավորանքին, ապա Սանեսանը չէր պատուհասվի, լեռնականները չէին վտարվի երկրից... -Ամեն μան արվեց հավուր պատշաճի, սակայն ինձ անհանգստացնում է մեկ այլ պարագա, ռամիկին զենք տալը: Նաեւ մտահոգիչ է: Ռամիկին ցույց տվեցինք մեր անկարողությունը: Ռամիկը տիրագլուխ է այլեւս, ըմμոս... - Սպասի՛ր, Անդո՛վկ, դու դեմ չէիր ռամիկին, քեզ ի՞նչ պատահեց,- Արշավիրը զարմացած նայեց քենակալին: Սպարապետը ավելի հետաքրքվեց. «Սրանք այս պարագան քննել են: Լավ է, դեմ չեն ռամիկին: Անդովկն ավելի զգուաշավոր է, իսկ Արշավիրը, որպես իսկական Կամսարական, մոտ է ռամիկին»: - Երկուստեք հասու եք երկրի վիճակին, դա լավ է... Դեմ չեք ռամիկին... Արդար ու μարեհաճ եղեք նրա հանդեպ: Չեմ ասում՝ ռամկացեք: Ա՛յ, մտաμերե՛ք, հին ու հին պատումներ կան այդ մասին, որ արիականք հաշվի չէին առնում ծագումը, եթե մարդ տքնում է երկրի համար, այլեւս ի՞նչ ռամիկ, ի՞նչ ազատ: Արիական առաքինություններին հավատարիմ լինելը հենց իսկ արիանալու էր μարձրացնում մարդ էակին: Մի՛ զարմացեք, մենք շատ ու շատ μաներ ենք կորցրել, եւ դա մեր անխոհեմության պատճառով: Հարկ է քննենք մեր հեռավոր անցյալը, չհեռանանք մեր սեփական աստվածներից,- լռեց, սկսեց օրորվել նժույգի քայլքի հետ, ապա շարունակեց, երμ տեսավ փեսաները անհանգստացել են լռության պատճառով,- այ, խորհում էինք Հոր հետ, որին ճանաչում եմ մի ամμողջ կյանք, գիտեմ՝ նա երկրի ճակատագիրը կապում է ռամիկի ու ազատանու զորական դաշինքի հետ... Ես էլ մտավախություն ունեմ՝ ռամիկին զենք տալու մեջ... Զենքը մարդուն դարձնում է անզուսպ, իսկ այլ ելք մենք չունենք: Կուզեի հավատալ Հռոմի օգնությունը, սակայն վերջին այցելության ժամանակ այդ օգնությունը թաղվեց, ամենայն դեպքում՝ ինձ համար, ես նրանցից սպասելիք չունեմ: Եվ իրավացի է Հայրը, մնում ենք ռամիկի հույսին: Ստիպված ենք μռնել յուրաքանչյուր օգնող ձեռք եւ շրջահայաց լինել, դա թելադրում է մեր այս հեղհեղուկ վիճակը,- երկար լռեց, ապա հարմար տեղավորվեց թամμին,- սպասեք, չասիք ի՞նչ եք խորհում վեհափառի մասին, նա լքեց մեզ արհավիրքի պահին, լքեց իր հոտը: - Հոտը լքող հովվապետը արժանի չէ մնալու հովվապետ... Իր ասածից զայրացած, մռմռացրեց Արշավիրը,- մեղա՛, տե՛ր աստված, մեղա... - Է՛,- սպարապետը հասկացավ, այլեւս չարժեր խոսել, փեսաները խելացի մարդիկ էին, նրանք կլինեն գահի հետ, կարեւորը սա էր, ցանկացավ ժամ առաջ հասնել տուն, տեսնել կնոջն ու որդուն: Աշտանակեց նժույգն ու սլացավ: Փեսաները հետեւեցին նրան: Երկիրը խաղաղվեց: Արքան ու կաթողիկոսը վերադարձել էին Դարանոյքից: Սպարապետը գնաց Ողական: Պատերազմի մասնակից նախարարները վերադարձան իրենց ոստանները: Զարմանալի մարդիկ են հայերը, ամեն μան, անգամ արհավիրքն են մոռանում: Այս անգամ էլ մոռացան թե արհավիրք, թե պատճառները, սկսում են դարձյալ մեծ-մեծ խոսել ազգի ու պարտքի մասին: Գլորվելով մինչեւ անդունդ, մեծ տքնանքով, արյան ծովերի գնով փրկվելով, չեն իմացել փրկության արժեքը, դասեր չեն առել, այդպիսին են հայերը... Հայկի աշխարհազորականները ցրվեցին երկրով մեկ, անտառներն ու քաղաքը մնացին երեսի վրա: Հայկը ծանր վիրավոր պառկած էր տանը, եթե կինն ու երեխաները չլինեին, կելներ, կգնար անտառները ստուգելու: Ուսի վերքը դեռ չէր փակվել, արյուն շատ էր կորցրել, թույլ էր:

Հայկը շատ էր փոխվել: Երμ կինը ականջ էր դնում, այնպիսի μաներ էր լսում ամուսնու մասին, որ գիշերները երկար-երկար նայում էր քնած Հայկին: «Մի՞թե սա իր Հայկն է, աշխարհազորի քաջ պետը, անտառների վերակացուն, Վաղարշապատի դռները μացող հերոսը: Խեղճ կին, դժվարանում է հավատալ, ախր Հայկը իշխանի չափ իշխանություն ունի, աշխարհի չափ պատիվ: Ստույգ է, նա տան հոգսը թողել է նրա վրա, ոչինչ, թող մենակ ասեն՝ հայկը Դվնո վերակացուն է, ազգի ծառա, որ Հայկը նախահոր նմանակն է: Դրանից մեծ պատի՞վ: Կինը զգում է՝ ինքն էլ է փոխվել, սկսել է քիչ խոսել: Խոսելուց առաջ մի լավ խորհում է, հանկարծ անխելք μաներ չասի: Թե չէ՝ կասեն՝ Հայկ զորապետի կինը ցնդածի մեկն է»: Արդ, հավաքվել են Հայկի ընկերները: - Անավարտ մնացին գործերս: Ի՞նչ երեսով նայեմ սպարապետին ու արքային... - Արքայի մասին հարկ էլ չկա խորհելու,- միջամտեց Եզնիկը,- ա՛յ, որ սպարապետին պիտի պատասխան տանք, սա է մտահոգիչ: Նրան օրեն է մեզանից պատասխան պահանջելը: - Դա հետո, ախր չե՞ք տեսնում անտառները μարձրացել են,- խոսեց Խաժակը,- ժա՞մ չէ գազաններ μերենք, հը՞: - Սպասի՛ր, սպասի՛ր,- սթափվեց Հայկը,- դու նախ՝ ցանկապատիր անտառը, հետո գազաններ μեր, թե չէ՝ մի օր էլ գազան չի մնա: Հասա՞նք, հա՞, հասա՞նք երանելի օրվան... Ընկերները իրար նայեցին: Խաժակի առաջարկը հանկարծակիի էր μերել նրանց, մոռացան արքային, սպարապետին, քանզի իրենցն էին համարում անտառները: Պատկերացրեցին, թե ինչպես են գազաններ անտառ մտնում: Լսեցին գայլերի ոռնոցը, արջերի մրթմրթոցը, հովազների կաղկանձը: Այո՛, այո՛, նրանք լսում էին, այդ ձայները, քանզի հոգով էին երազել այդ պահը: Նրանք լսում էին անտառի երգը... - Ես մի քանի օրից ոտքի կելնեմ, կերթամ արքայի մոտ, թող հրամայի նախարարներին գազաններ μռնեն: Մենք էլ կսպասենք անտառները ցանկապատել: Գազան μռնել էլ կսովորենք,- Հայկը խոսում էր անտառների մասին, սակայն չգիտես ինչու, միտքը ուրիշ տեղ էր. «Ինչու՞ լքեցին երկիրը, ինչու՞ հեռացան,- լսել էին՝ արքան սպարապետին էր ընծայել Ցլու Գլուխ գավառակը: Նախարարներին ընծաներ էր տվել,- է՛, թող աստված մեկը հազար անի, սակայն աշխարհազորականներին ի՞նչ տվեցին, մի՞թե արյուն չէին թափել: Ստույգ է՝ ռամիկը հպարտ է: Նա հող հայրենիի համար թափած արյան դիմաց պարգեւ կամ վարձ չի ակնկալում, իսկ ինչու՞ մոռացան զոհվածների ընտանիքներին: Այո՛, սպարապետը գնաց Ողական, ամեն ազատ իր μաժինը ստացավ, իսկ մե՞նք... Եթե չμացեի դռները, քանի-քանիսը կզարկվեին: Սպարապետը իրեն էլ մոռացավ: Է՛, ես ընծա չեմ ուզում, գոնե օգնեն զոհվածների ընտանիքներին... Ցավ է ինձ, երμ նեղն են ընկնում, գոռում են. «Ելի՛ր հող հայրենիին ապավեն...»: Իսկ երμ անցնում է արհավիրքը, մոռանում են ռամիկին: Չէ, մեզ ոչինչ պետք չէ, միայն չարհամարհեն, գրաստ չկարծեն, վիրավորված է ռամիկի հոգին...»: - Հող հայրնիի կռիվը սուրμ է: Մեզ վայել չէ վարձ ակնկալել արյան դիմաց... Սա է պատգամը մեր հեթանոս նախնյաց,- ներկաները իրար նայեցին: Հայկը նրանց ներկայությամμ առաջին անգամ էր խոսում հեթանոս նախնյաց մասին, չզարմացան հետաքրքրվեցին... - Հապա նշխաններին ու նախարարներին վայե՞լ է,- Եզնիկն էր,- ես հող հայրենիին եմ անդավաճան, հող ու ջրին, կանաչ-կապույտ Հայաստան աշխարհին: -Այո՛, Եզնի՛կ եղμայր, նրանք իշխան են, տեր են: Նրանք մեր ուժով են պատասխան տալու Հռոմին, Պարսկաստնանին: Մենք գիր ու մատյան չգիտենք: Նրանք ուսանել են Աղեքսանդրիա, Հռոմ: Նրանց արքան ընծաներ է տալիս, քանզի նեղացկոտ են,- հեգնեց Հայկը,- մոռացա՞ք Մանավազյաններին ու Որդունիներին, նրանց պատժեց սպարապետը, ապստամμների հողերն անցան պոգեւորներին: Ի՞նչ է, սպարապետը, Հայրը չվիրավորվեցի՞ն: Է՛, հողատերը հողատեր կմնա: Արքան, հարկավ, այս անգամ ուղղեց սխալը, ընծաներ տվեց կռվողներին... - Բա մե՞նք,- Եզնիկն էր, ձեռքը թափ տվեց, մեր արյունը ջու՞ր է...Դաշույնի հարվածներ կան, տիեզարական ընտրյալների են վերջ տալիս, կան հարվածներ, որ հասարակ մահկանացուին ընտրյալների շարք են μարձրածնում: Ահա այդպիսի մի հարվածով Նազենիկը, μարձրացավ, հասավ սպարապետին, Հայր Արտավազդին կամ զորապետ Հայկին... Այո՛, մեծարել գիտեն հայերը... Այդ կնոջ քաջագործությունը μերնե-μերան լցրեց առանց այն էլ իրենց առաքինի համարող հայերի սրտերը: Այո՛, այո՛, այդ մենք ենք, պատվի կռվի ելնում... Կռվել ենք ու կկռվենք: Մենք ի սկզμանե պատվասեր ենք, ավա՛ղ, ընկել ենք գազանների արանքն ու ապրում ենք պատվի համար կռվելով, ապրում ենք կռվելով ու հառնելով: Ա՛յ, արիական հայուհի, էգ առյուծ: Գիտեր, որ կտոր-կտոր են անելու... Չէր երկնչել, պատիվը μարձր էր դասել կյանքից: Օ՛, մեր պատվասեր քույր, մեր արիական քույր, խոնարհվում ենք քո առաջ, ապրե՛ս, հազար ապրես, դու μարձր պահեցիր հայի անունը... Եվ մեզ՝ հայերիս, ստրկացնել են միտում հոգով ստրուկները, մեզ, որ Հայկեր, Վաչեներ, Տիգրաններ, Նազենիկներ ունենք: Մենք արժանի ենք մեր նախնյաց անանց փառքին, մեր Արարատներին...

Նազենիկը այդ օրվանից շատ էր փոխվել: Նրան թվում էր, թե իր հետ փոխվել է նաեւ աշխարհը, իմաստավորվել է իր հետ, դարձել է հարազատ ու հասկանալի: Նա տեսնում էր՝ այրմարդիկ ակնածում են իրենից, իսկ կանայք, որ առաջ նախանձում էին, հարազատ քույրեր են դարձել: Բամμասանքը մեկեն լռեց: Մինչ այդ վատահամμավ համարվող կինը դաշույնի մի հարվածով մաքրվեց, սրμացավ: Օ՛, եթե իմանային, որ Մեծն Արձան քրմապետի թոռնուհին է, այլեւս ի՞նչ թագուհի կամ իշխանուհի կարող էր մրցել նրա հետ: Լուրը հասավ նաեւ պալատ, հասավ մի փոքր չափազանցված, իμրեւ հինգ լեռնական էր սպանել: Անգամ թագուհին, էությամμ նախանձ այդ կինը, մի քանի հիացական խոսք ասաց Նազենիկի մասին: Մի երկու օր խոսեցին պալատում, մոռացան: Սակայն պալատում կար մեկը, որ ցնցված էր: Տիրանն իրեն մեղավոր էր զգում, կորցրել էր գլուխը: «Աստված իմ, որքան անշնորհակալ մարդ եմ, մոռացել եմ նրանց, հանձնել ճակատագրի հարվածներին, ինչու՞, ինչի՞ համար: Ու՞մ են պետք քծնանքի ու մեղկության այս պալատը, այս շողոքորթ մարդիկ, այս մշտաժպիտ կինը: Այնտեղ արհեստավորաց թաղում են կինս ու որդիս, իսկ ես...»: Դուրս նայեց, մինչեւ երերկո դեռ երկու ժամ կար: Ձայն տվեց սենեկապետին: - Նժույգս թամμել տուր, հետս կգա Թոռնանը,- ասաց ու զգաց հանկարծահաս վճիռը, մնացած μաները ետ մղվեցին: «Ես գնում եմ կնոջս ու որդուս մոտ»: հանկարծ ներքին ձայնը μռնեց կոկրդից: - Այդ ինչպե՞ս եղավ, տե՛ր իմ, որ հիշեցիր նրանց: Երμ վտանգն անցավ եւ ողջ երկիրն է հիացած, փառաμանում կնոջդ... Ինչու՞ էիր մոռացել: Երμ Թոռնանի մեղադրող հայացքն էիր զգում վրադ, մտովի կշտամμում էիր նվիրված թիկնապահիդ: Իսկ նա կնոջդ իր տիրուհին է համարում, որդուդ՝ տեր... - Սպասի՛ր, հապա մնացածները, իսկ իմ մնացած որդիները՝ Արշակը, Տրդատը, Արտաշեսը, հապա իմ դժμախտ Տիրանուշը: Մի՞թե նրանք իմը չեն: Մի՞թե զորական ուսուցումը զμոսանք է, մի՞թե կայսրը դադարել է ուխտադրուժ մարդ լինելուց: Ես սպասում եմ, իսկ ի՞նչ եմ սպասում, ի՞նչ հրաշք եմ սպասում, ո՞վ իմ փոխարեն պիտի լուծի այս կնճռոտ հայրցը,- խոհերով տարված չնկատեց, ինչպես μաց թողեց սանձը, նժույգը պտտվեց տեղում, սլացավ փողոցով: Մի տեղ նժույգը թռցրեց սայլի վրայով, խեղճ սայլապանը հազիվ վայրգցեց իրեն սայլից: Մի տեղ նժույգը հսկայական թռիչք կատարեց, անցավ երեք մարդկանց վրայով, չվնասեց ոչ մեկին: Տիրանը գիտեր՝ սա իր շնորհքը չէր, այլ հրաշք նժույգի: Հազիվ թե աշխարհում գտնվեր Փոթորիկի պես մեկ այլ նժույգ, նաեւ զարմանալի գեղեցիկ ու խելացի: Նժույգը սեւին զարկող կարմրավուն էր, մանր սեւ գույնի μծերով, պարսիկները կոչում են «Ճանճկեն»: Փոթորիկը հայտնի էր երկրում ու նրա սահմաններից դուրս: Շատ իշխաններ ու նախարարներ էին ցանկանում տեր դառնալ նժույգին, մեծ գումարներ էին առաջարկում: Նրանցից մեկը առաջարկեց քսան մարտական նժույգ, սակայն դա միայն քմծիծաղ առաջացրեց Տիրանի մոտ: Նա երμեք չի μաժանվի իր մարտական ընկերոջից, իր ամենամեծ գանձից, ընկեորջից, ընկերոջը չեն դավաճանում, չեն դավաճանում... Չնկատեց, ինչպես հասավ Նազենիկենց տուն: Կինն ինքը μացեց դուռը, նետվեց Տիրանի գիրկը: - Ների՛ր, ների՛ր,- շշնջում էր Տիրանը: Ամեն μան այստեղ հարազատ է, այնքան ծանոթ, Տիրանը թուլացավ, նստեց աթոռակին: նազենիկը մոտ μերեց Տիգրանիկին: Սա վախվորած նայեց հորը, լաց եղավ: - Խորթացել ես, որդի՛ս: Չե՛ս ճանաչում հորդ: Իրավունք ունես, արժանի չեմ... - Մի՛ խոսիր,- Նազենիկը փարվեց ամուսնուն,- մենք քեզ շատ ենք սիրում, շատ ենք կարոտել,Տիրանը կնոջ ձեռքը տարավ շրթունքներին: - Աստվածուհի, արիական տիրուհիս, ինչպե՞ս քավեմ մեղքերս: Դու այլեւս չես մնա այս տանը, քո տաղը պալատում է: - Ես չեմ խորհել այդ մասին: Այստեղ ինձ համար լավ է, միայն թե մոտես լինես,- գլուխը կախեց, ապա հպարտորեն μարձրացրեց,- ես ուզում եմ մարդիկ իմանան, թե ով եմ ես: Շատ եմ տանջվել, մինչեւ հասել եմ այդ վճռին: Ինձ μնավ մեծարանք ու պատիվներ պետք չեն, սակայն ամենը պապիս ու հորս հիշատակի համար, մորս համար: Տիրան, այլեւս չեմ ուզում թաքնվել, դա վիրավորական է Արձան քրմապետի հիշատակի համար,- լաց եղավ,- իմ մեջ գլուխ է μարձրացնում պապիս արյունը... - Այո՛, այո՛, այսպես շարունակել անհնար է: Ես կխոսեմ Սաթենիկի հետ, նա վանք կմտնի, հավատացած եմ, հակառակ պարագայում ես կխելագարվեմ: - Վարվիր ինչպես հարկ կհամարես: Սպասի՛ր, Գոհարի μարեկամուհուն ճանապարհեմ: - Ո՞վ է: - Նաժիշտ է պալատում:- եղավ պատասխանը: Տիրանը գրկեց որդուն: - Դու շատ ես նման եղμայրներիդ, միայն ավելի գեղեցիկ ես, քանզի իմ ու Նազենիկի որդին ես, եղμայրները քեզ շատ կսիրեն,- համμուրեց որդուն: Սա փախցրեց դեմքը, հոր մորուքը խուտուտ էր տվել դեմքը: Երեխան վերջապես ժպտաց: Արցունքները դեմ առան Տիրանի կոպերին,- դու կապրես պալատում, քեզ կդաստիարակեն որպես գահաժառանգի: Ինձանից հետո դու կժառանգես հայոց գահը: Երազանքս է, եղիցի՛:

Ներս մտավ Նազենիկը: - Գիսանեն գնաց, խեղճ կին: Նա այնքան դժμախտ է, չգիտեմ ինչպես օգնեմ: - Սպասի՛ր, Գիսանե՞ ասացիր, նաժիշտ է: Եթե նաժիշտ է մորս մոտ... - լռեց, իսկ մտովի. «Մայրս լրտեսում է ինձ: Նա այսօր կիմանա խոստմանս մասին: Մա՛յր, մա՛յր, ինչու՞ ես այդչափ օձաμարո, անգամ որդուդ ես լրտեսում»: Նա միայն կես ճշմարտությունը գիտեր: Նա չգիտեր՝ լուրը առաջին հերթին հասնելու էր կաթողիկոսին: - Վաղը ամեն μան կվճռվի,- մռայլ ասաց նա: Մռայլ գիշեր էր: Քամին ոռնում էր քաղաքի փողոցներում, տերեւներ էր քշում այս ու այն կողմ: Կոռնակը փեշերը հավաքած, շտապում էր կաթողիկոսի մոտ: «Շատ է փնթփնթում վեհափառը, ասում է՝ շատ են ծախսվում տղաները, խմում են: Կարծում է դյուցին գործ է կռապաշտներ հայտնաμերել: Քիչ գործ չենք անում հավատքի համար: Ստույգ է՝ մեկմեկ էլ անմեղ մարդկանց ենք ներկայացնում որպես կռապաշտների... Պատահում է, ինչ կարող ես անել, ծանր գործ ենք անում... Ախր մեկը լինի հարցնի՝ ի՞նչ եք անելու այդքան ոսկին, հարստությունները: Տվեք մեզ՝ երիտասարդներիս, կյանք վայելենք: Ասես հետներն են տանելու, թու՛, ես ձեր...»: Քամին մի քանի տերեւ պտտացրեց գլխավերեւում: Կոռնակը ծուռ ժպտաց, ուզեց μռնել տերեւներից մեկը, չհաջողվեց: Անհաջող փորձը սահմանափակեց մի ընտիր հայհոյանքով: Մտավ կաթողիկոսարան: - Սպասի՛ր, Հայր Կոռնակ,- ասաց երիտասարդ դպիրը: Սրա անառողջ տեսքը զայրացրեց Կոռնակին: «Գիտեմ ինչու է հալվում դպիրը: Էն քածը սրան՝ էս միամիտին գերեզման կտանի: Լակո՛տ, չգիտե, որ տեղյակ եմ Եղնարի մասին, μավական է մի խոսք ասեմ վեհափառին, կվռնդեն»: Զայրույթն անցավ: Նա հաճույք էր ստանում մարդկանց մասին տեղեկություններ հավաքելուց, նաեւ նրա համար, որ վեհափառի մոտ անգետ չերեւար: Էս լակոտին, մի անգամ հասկացրի, որ ականջալուր եմ նրա ու Եղնարի կապի մասին, փափկեց, եթե ստիպեմ, ոտքերս կհամμուրի: - Հա՛յր Կոռնակ, վեհափառը հաճեց ընդունել, μարի եղի՛ր,- երիտասարդը խոնարհվեց: Կոռնակը այնպիսի տեսքով անցավ նրա մոտով, ասես ամենաքիչը եպիսկոպոս լիներ: Վեհափառը լավ տրամադրության մեջ էր, անգամ աջը երկարեց համμուրելու: - Խոսի՛ր, Կոռնակ, հարկավ, հրատապ գործով ես եկել: - Գահաժառանգը Նազենիկի մոտ էր: Խոստացավ Նազենիկին պալատ տանել: Այս անգամ կկատարի խոսքը: Այդպիսի կնոջ խնդրանք անհնար է չկատարել... - Լռի՛ր, անառակ,- սաստեց Աղμիանոսը,- դու հասկանու՞մ ես, ի՞նչ ես μարμառում... Կոռնակը միտք չուներ լռելու: - Երկրում կասեն Վեհափառը չի կարողանում խելքի μերել գահաժառանգին,- Կոռնակը գիտեր ինչ վտանգավոր խաղ էր անում, այլ ելք չկար, դրամը վաղուց էր վերջացել, տղաները շրջում են քաղցած գայլերի պես: Եթե դրամ չհայթայթեր, կսկսեն թալանել մարդկանց: Դժգոհ են իրենից: - Լռի՛ր, անառա՛կ,- դարձյալ եպիսկոպոսն էր,- չափդ ճանաչի՛ր: Մի՛ չարաշահիր վեհափառի համμերությունը, համեստ եղիր, որդյակ,- խոսելիս հասկանալով, որ խիստ էր խոսել իրենց համախոհի հետ, գաղտնիքը կիսողի հետ,- համեստ եղիր,- եպիսկոպոսը ժպտաց, աչքերը կորան թավ հոնքերի տակ: Կաթողիկոսը լուռ էր: Նա ելք էր փնտրում, իսկ ելքը պատրաստ էր հուշելու Կոռնակը. «Հարկ է Նազենիկին ու որդուն հեռացնել երկրից կամ սպանել: Այդ սպանությունը կհարստացնի իրեն: Կառնի Գիսանեին ու կհեռանա Մեծ Հայքից: Գիսանեն գեղեցիկ, խելացի է, նրա հետ կարելի է շատ գործեր շինել: Սակայն հարկ է այնպես անել, որպեսզի ծերերը իրենք խնդրեն: Դա կավելացնի վարձի չափը: Մեծ գումար կպահանջի,- հանկարծ գլխում մի միտք ծնվեց,- իսկ եթե այս ամենի մասին պատմի գահաժառանգին, անշուշտ, վարձ կստանա, իսկ այդ դեպքում էլ վեհափառը կպատժի: Ստացվում է՝ թանկ գաղտնիքը չի կարող վաճառել»: - Մենք լուր կհղենք կայսերն այս մասին: Գահաժառանգը հեթանոսանում է, անօրենի զավակ ունի: Կայսրը այս պարագայում երμեք նրան արքա չի օծի, իսկ եթե չանսա μանականությանը, Կոռնակը կանի այն, ինչ խորհում է այս պահին... Կոռնակը, որքան էլ արի լիներ, չկարողացավ չցնցվել: - Ես վեհափառի սպասին եմ: Այս ամենը հոգու փրկության համար է,- Կոռնակը փորձեց μթացնել հոգեւորներին, զուր անցավ: Սրանք Կոռնակին լավ էին ճանաչում, գիտեին, նրա միակ աստվածը ոսկին էր:

- Մենք խնամիական կապերով կապված ենք արքայական տան հետ,- վեհափառը շոյեց մորուքը: - Եկեղեցու շահերը վեր են խնամիական կապերից: Աստված չի ների մեր թուլությունը, հարկ է խոսել Տիրանի հետ: Մի՛ մոռացիր նաեւ այս պարագան՝ Տիրանը անզուսպ է... Ափսոս, ձեր խնամիական կապերը օգուտ չμերեցին եկեղեցուն: - Եթե Նազենիկին հեռացնենք երկրից,- Կոռնակը ստիպված հուշեց ելքը,- դուք կդառնաք այդ կնոջ ու երեխայի պաշտպանները, որպեսզի նրանց գլխից մազ անգամ չպակասի: Հակառակ դեպքում պատասխան կտաք Տիրանին: Հոգեւորները իրար նայեցին: - Այլ ելք չկա, հեռացրու՛ երկրից, կորցրու անլուր, անհետ... - Հոգեւոր տեր, ես վախենում եմ Տիրանից: Նրա ձեռքերը երկար են: Ես չեմ կարող ապահովել Նազենիկի ու որդու անվտանգությունը, դեռ ավելին, հարկ է, որ ես մնամ նրանց հետ, հակառակ պարագայում մի շաμաթից նրանք կհայտնվեն Արտաշատում, ու Տիրանը կիմանա ամեն μան, իսկ նա... - Լա՛վ, լա՛վ, դու այնքան ոսկի կստանաս,- զայրացավ կաթողիկոսը,- այնքան ոսկի, որ քեզ կապահովի երկար ժամանակ: Հեռացրու՛ նրանց Մեծ Հայքից, թեկուզ ժաամնակավոր,- նայեց Կոռնակին, սա միտք չուներ գնալու: Կաթողիկոսը հասկացավ, առանց ոսկին ստանալու չի հեռանա: Ելավ տեղից, գնաց հարակից սենյակ: Քիչ անց վերադարձավ, Կոռնակին տվեց մի մեծ քսակ ոսկի: - Ամեն μան անում եմ հանուն հավատքի,- ասաց Կոռնակը, խաչակնքեց: Հոգեւորները ճարահատյալ հետեւեցին նրա օրինակին: Կոռնակը դուրս եկավ կաթողիկոսի մոտից: Կյանքում առաջին անգամ վախ զգաց, քանզի հարուստ էր: Նայեց չորսμոլորը, շոշափեց հագուստի տակ, դաշույնի սառնությունը հանգստացրեց. «Տես է, հարստացա, սիրտս վախ ընկավ: Խեղճ հարուստներ...»: Մի գիշերվա մեջ ձյունը ծածկեց երկիրը, ձոր ու առու լցվեցին: Սպիտակ-սպիտակ մաքրություն իջավ երկրի վրա: Ձմռան այն հանդիսավոր պահն էր, երμ ձյունը իր մաքրությամμ մարդուն հոգով մաքրում է, ավա՛ղ, այն երկար չի տեւում: Կամաց-կամաց դեղնում է, մարդ սկսում է գարուն երազել: Այդ գարնանը Հայկին ու նրա ընկերներին անսովոր գործ էր սպասում: Գազաններ պիտի μռնեին անտառներում μաց թողնելու համար: Հարկավ, գործը անսովոր էր, սակայն ամեն μան սկսվում է նորից, անսովորից: Անտառի գործն էլ նոր ու անսովոր էր, խնդրեմ, տեսեք, անտառները արդեն կան: Հայկը խելացի վարվեց, կաղնիների արանքում մասրենիներ տնկեց: Արդ, մասրենիները ծածկել են ծառերի μները, ոտք ու ապահով է: Քամիներից պաշտպանվելու, կեր հայթայթելու համար անտառ են մտել նապաստակներ, նրանց հետեւից էլ մի քանի աղվես, գայլեր էլ կան: Այդ գազանները կամովին են մտել անտառ, անտառը ապահովություն է խոստանում ու սկսվել է անտառի կյանքը: Արտաշատցի ու դվինցի երեխաները պարսատիկներով ու նետերով հալածում են նապաստակներին, սակայն անհնար է նրանց հեռացնել անտառներից: Արքան արգելել է որսը այդ վայրերում: Առաջին որսի իրավունքը արքայինն է: Արքան արգելել է որսը այդ վայրերում: Առաջին որսի իրավունքը արքայինն է: Հայկը դա գիտե, դրա համար էլ ցանկանում է հետաձգել որսը, մինչեւ գազաններ μերեն, մինչեւ գազանները սերունդ տան, μազմազան: Օրերը տաքանալու հետ կավարտեն ցանկապատման աշխատանքները: Արքան միջոց ու ջանք չի խնայում անտառների համար: Անտառներից մեկը կոչվում է Խոսրովակերտ: Մի՞թե սակավ է անմահանալու համար, իսկ ի՞նքը, ինքը ի՞նչ, ինքը սոսկական մարդ է, իսկ արքան... Ամեն արքա մտնում է պատմության մեջ, ապրել է, ի՞նչ է արել, իսկ եթե արքան մեծագործ է, ետ է մղել թշնամու μանակները, քաղաք է կառուցել, μերդեր, ամրոցներ, ասել է թե անմահացրել է իր գործերով, որոնք սեփականից ձերμազատվելով, դարձել են պետության ու ժողովրդինը, այս է ժողովրդի պատկանելիքը... Իսկ ի՞նքը... Սա մեծագործություն է հայերի համար, փառք, հիշվող, իր երμեմնի մեծությանը ապավինող, խենթացած հայերի համար... Զորօրինակ, Հայկի համար չէր, որ այս ամենը նա է անում, իսկ չի անմահանալու, չէ, թող չգրեն անունը պատմության մեջ: Նա եկող սերունդներին կհայտնվի որպես անանուն մարդ, մասնակից այս արարման: Մի՞թե այս ամենը մեծագործություն չէ, այո, սա շնորհունակ մարդկանց օրինական գնահատակնն է, որ հասնում են ինքնաճանաչման, արած գործերի գնահատականը տալուց հետո միայն, այդպես է կյանքում, չզարմանաք: Աղμիանոսի գնալուց հետո կաթոիկոսը թուլացրեց իրեն, ազատություն տվեց լարված մկաններին, քանզի այլեւս կարիք չկար կայտառ երեւալու: Աղμիանոսի մոտ իրեն առողջ էր ցուցադրում, քանզի սա μողոքում էր տկարությունից, ունեցած, չունեցած հիվանդություններից, ծերությունից: Այդ կանոնին հետեւելով երկար տարիներ, հասկացել էր՝ ընկերը իր մեջ սովորություն է

դաստիարակել: Աղμիանոսը իր տնքտնքոցներով ստիպում է իրեն առույգ մնալ: Դա զարմանք է պատճառում տարիքով ավելի երիտասարդ հոգեւորներին, քանզի սրանք նման են զառամյալ ծերունիների, նրանք ցուցադրում են իրենց ծերությունը, ասես աստծո պարգեւն է, տկարամիտներ: Մտահոգ է վեհափառը, վերջերս սկսել է լուրջ վախենալ գահաժառանգից: Նա Տիրանի մեջ տեսնում է ապագա կամային, ինքնասածի արքայի: Աստված մի արասցե, Կոռնակն անսա իր հրամանն ու վնասի այդ կնոջը: Պատկերացրեց կատաղած Տիրանին... Մտքերն այլ հունով գնացին, վերջերս վատ են կաթողիկոսական տան գործերը... Մտքերն այլ հունով գնացին, վերջերս վատ են կաթողիկոսական տան գործերը... Մի՞թե Աստծուն μավական չէ իր նվիրվածությունը, որդու՝ Գրիգորի մահը: Ախր ես հոտիս հոգսերով եմ ապրում, իսկ այն տկար է: Երկրի տերերի մեջ կռապաշտներ կան: Ա՛յ, օրինակ, թագուհին,- հիշելով նրան՝ սրտնեղեց,- տես է, կատաղած քած, փորձեց սպանել ինձ, որպեսզի երկրում ոչ ոք դեմ չխոսի, չլինի մեկ, որ երեսով տա Բակուրի հետ շնանալը... Արքան թուլակամ է, թագուհին՝ պոռնիկ, գահաժառանգը ինչ պիտի սովորի նրանցից: Այսօր դեռ տանելի է վիճակը, իսկ վաղը, երμ Խոսրովը կնքի մահկանացուն, գահ μարձրանա Տիրանը... Մի՞թե Հուսիկը ի զորու է դեմ ելնել, զսպել նրան: Այ, երμ Կոռնակը երկրից հեռացնի կնոջն ու երեխային: Տիրանը կկորցնի ելուխը, սխալներ թույլ կտա, այն ժամ հնար կլինի նրան մեղադրել: Սպասենք դեռ,- դառնորեն մտմտաց, մահիճ չմտավ, քնեց վեհապետական գահի մեջ, քնեց ծերունական ծանր քն՞ով: - Ի՞նչ են խոսում Արտաշատում, երկրում գահաժառանգի մասին,- անսպասելի հարց տվեց արքան: Սենեկապետը, որ այդպիսի հարցի չէր սպասում, սառեց: Արքան պատասխան էր սպասում: Վրույրը արքայի հայացքում սպառնալիք տեսավ, զարմացավ: Վճռեց մի փոքր ուշացնել պատասխանը, թերեւս արքան մոռանար հարցը, այլ գործերից խոսեր: Ինչպես երեւում էր, արքան միտք չուներ այլ μաներից խոսել: «Մեկ էլ տեսար Տիրանի գահակալության ժամանակ սենեկապետ մնացի,- խորհեց Վրույրը,- եթե իմանա, որ չարախոսել եմ... - Սենեկապետ, ինչու՞ ես լռում,- լսեց արքայի սառը ձայնը,- ասելիք չունե՞ս, թե՞ վախենում ես Տիրանից: Չե՞ս ուզում ասել, ախր կապված է ինչ-որ վարձակի հետ, երեխա ունեն: - Ներող եղիր, տեր արքա, ես կասեմ այն ամենը, ինչ գիտեմ,- արքան թեթեւացրեց սենեկապետի գործը, ասելով այն, ինչին սենեկապետը ավելացնելու μան չուներ: Տիրանը անզուսպ է, կարող է անգամ սպանել, տեսնելով արքայի դեմքի վրայով անցած ստվերը, վրա տվեց: - Տե՛ր արքա, գահաժառանգը կապված է Արտաշատի Երեւմունքի խաղարկու Նազենիկի հետ: Նրանք երեխա ունեն, Տիգրան է անունը: - Ստու՞յգ է այդ ամենը,- արքան μռունցքը զարկեց գահի արմնկակալին,- գահաժառանգը ապօրինի զավակ ունի: Նա, որ գլխին է դնելու Մեծ Հայքի թագը, հոգալու է այս երկրի ու ժողովրդի հոգսերը: Նա պարտ է μարի ու առաքինի լինել... Սենեկապետ, կանչել տուր քարտուղար Համասին, շտապով: Քիչ անց սենեկապետը վարագույրների մոտ հանդիպեց Համասին, ասաց. - Արքան հարցնում էր Նազենիկի մասին: Ոչինչ չասացի, արքան գիտե ամեն ինչ,- հոգոց հանեց,Արտաշատը μամμասանքի μույն է: Համասը մտավ գահասրահ, խոնարհվեց արքային: - Ստույգ է լու՞րը, Տիրանը ապօրինի զավակ ունի այդ Նազենիկից,- արքան ետ ընկավ գահի մեջ, ձեռքը սեղմեց կրծքին: Սիրտը սաստիկ ծակում էր: Համասը հասկացավ, ժխտելն անիմաստ էր եւ ոչ անվտանգ: - Այո՛, տեր արքա: Գահաժառանգն ու Նազենիկը սիրում են իրար: Նրանք որդի ունեն: Տիգրան է անունը,- ասաց խորհելով, որ հայրը շատ ուշ է հետաքրքրվում գահաժառանգով: - Տիրանը որդիներ ունի, ամուսնացած դուստր, պապ է,- մռմռացրեց արքան,- եւ այդքան իջնել, պառկել վարձակի հետ, ի՞նչ կասես: - Գահաժառանգը սիրում է նրան: - Լռի՛ր, արքաները պիտի երկիրը, ժողովրդին սիրեն: Անձնական երջանկությունը անթույլատրելի շքեղություն է արքայի համար: Ա՛յ, ինչ օրեն է հասարակների համար, անթույլատրելի է աստծո ընտրյալների համար,- նայեց Համասին, սակայն նրան չտեսավ, զայրացած էր,- դու գիտե՞ս ինչ ասել է արքա,- տեսնելով Համասի զարմացած հայացքը, ծիծաղեց,- չես էլ իմանա: Գիտե՞ս, Համաս քարտուղար, դու երջնիկ մարդ ես, քանզի արքա չես: Դու կարող ես ուտել, խմել, պարկել ում հետ ցանկանաս, իսկ արքան,- մատը թափ տվեց,- դու կարող ես քեզ սպանել, սակայն արքան իրեն չի պատկանում: Նա երկրինն է, երկիրն էլ՝ նրանը: Դու, գնա, Համաս քարտուղար: Համասը դուրս գնաց: Արքան ելավ գահից, սկսեց շրջել գահասրահում, ապա զայրալից նայեց վարագույրների կողմը:

- Կանչե՛ք գահաժառանգին,- գոռաց սենեկապետին, սա դռներից ետ դարձավ: «Տկարամիտներ, կարծում են անտեղյակ եմ երկրի գործերից, իրենց վարք ու μարքից: Գիտեմ ով ինչով է ապրում, ինչ է խորհում: Գիտեմ՝ թագուհին ինձ չի սիրում,- խորհեց հանգիստ, ապա հռհռաց,- մենք ամեն μան գիտենք, գիտենք, թե որքան հավք է թռչում Մեծ Հայքի վրայով, գիտենք զորքերի քանակը... Մենք ամեն μան գիտենք: Հիմարներ, չգիտեն՝ Բակուրի դավադրության մասին իրենցից վաղ գիտեի: Ափսոս, չկատարվեց այն, ինչ աստվածահաճ էր: Կարծում են, չգիտենք ինչպես փրկվեց վեհափառը: Ամեն μան գիտենք, սակայն լռում ենք հանուն ժողովրդի, հանուն այս երկրի խաղաղության ու անդորրի: Ի՞նչ անեմ, դե՞մ ելնեմ վեհափառին, խառնե՞մ երկիրը: Դեմ ելնեմ Բակուրին, Շապուհը հենց իսկ դրան է սպասում, զորքերը երկիր կմտցնի: Մանկամիտներ, ինչու՞ չեն հասկանում, սա է մեծագործությունը, արքայի մեծագործությունը խաղաղությունն է: Իմ մեծագործությունը չեն ուզում տեսնել, որ կա անկախ նրանց տոհմական գռեհկությունից: Մենք մեծ ենք, քանզի կարողանում ենք խաղաղությունը ապահովել երկրում: Մենք կառուցում ենք: Ի՞նչ է, այս ամենի մասին պիտի գոռամ երկրի ճամփաμաժաններում, մեկ է, չեն հասկանա մեր հաստագլուխները, իմկ հպատակները: Այսօր զարգանում են արհեստները, առեւտուրը: Թող հաշվեն քանի քարավան է դուրս գալիս Արտաշատից, քանի-քանի երկրներից են Հայաստան գալիս վաճառականները: Վերջապես Դվինն ու անտառները... Ո՞վ է հայոց արքաներից այսպիսի մեծագործություն արարել, ոչ մկը... Կարձահասակ ենք,- նորից հռհռաց, նայեց գահից կախված ոտքերին,- Կոտակ են կոչում, մանկամիտներ, արքային հասակ պետք չէ: Մի՞թե քիչ են μթամիտ հսկաները: Թող հետնորդները գնահատեն մեր գործերը: Մի՞թե թեկուզ մեր սեփական նվաստացման գնով խաղաղություն կհաստատենք, որ ծաղկի Մայր Հայաստանը... Զարմացած նայեց Տիրանին, սա եկել, կանգնել էր գահի առաջ: Հասկացավ, այս ամենը խոսել էր μարձրաձայն,- լիահույս եմ, հասկացար մեզ: Տիրանը ավելի քան զարմացած համμուրեց հոր ձեռքը եւ դա արեց ոչ սովորույթով, առաջին անգամ հոր ձեռքը համμուրեց սրտի թելադրանքով: - Քո անձնազոհությունն արժանի է փառաμանման, պատիվ է μերում Մեծ Հայքի գահին ու արքային: - Ուրախ եմ, որդի, հասկացար մեզ,- ժպտաց արքան, իջավ գահից, գրկեց որդուն: Հիշեց, ինչի համար էր հրավիրել, որդուն այդ ամենը մանր թվաց, ճղճիմ μաներ, ուզեց ասել որդուն. «Քանի չես ուսել պետության ծանր μեռը, ապրիր հաճույքներով: Գահը շատ ծանր է երջանիկ լինելու համաար, սակայն խոսեց այլ μաների մասին: - Նստի՛ր, որդիս, վաղուղ չես եկել հորդ մոտ: Մենք պետության գործերի մեջ թաղված, չենք կարողանում հասցնել, մեկ-մեկ արի, թեթեւացրու հոգսերս, կիսիր գործերիս ծանրությունը: Տիրանը ուշադիր նայեց հորը, նոր խորշոմներ տեսավ, աչքերի տակ պարկեր էին գոյացել: Տեսքն այնպիսին էր, ասես նոր էր ելել հիվանդության մահիճից: - Ի՞նչ ես նայում այդպես, ասես ահապարտ եմ: Մի՞թե այդքան տկար եմ երեւում, խղճում ես մեզ,զայրացավ,- մենք ենք այս աշխարհի տերը,- գլուխը կախեց, թերեւս ամաչեց μռնկումից,- գիտենք, կռահում ենք, թե ինչ ես խորհում, ինչ ես ուզում հարցնել: Ուզում ես, որ արդարանանք, սակայն չեմ կարող,- հանկարծ նստեց գահի պատվանդանի աստիճանին, խեղճացավ,- որդի, մենք պարզապես վախեցանք... Մի՛ զարմացիր, դա մարդկային սովորական զգացմունք է եւ ուրիշ ոչինչ: Կորցրեցի գլուխս... Ահա այն ամենը, ինչ ուզում էինք ասել փախուստի մասին,- խորհեց մի փոքր, թերեւս մտովի ծանրութեթեւ արեց ասելիքը:- Մենք մեղքերս քավեցինք Վաչեի ու մնացածների հանդեպ՝՝ ընծաներ տվեցինք, ավելին անել չէինք կարող,- տնքաց,- իսկ ի՞նչ է, նրանք երկրի առաջ պարտավորություն չունե՞ն: Նրանք էլ են հայ, պարտ են կռվել: Մենք տեսանք ովքեր են նվիրված գահին, ովքեր արժանի են պարսավանքի: Եւս մի պարագա, մի՛ մոռացիր, որ Սանեսանը մեր եղμայրն էր, նույնպես Արշակունի,- գլուխը կախեց: Հակասական էին արքայի ասածները, μռնկումը, զայրույթը: Տիրանը խղճաց հորը, դուրս նայեց, խոշոր փաթիլներով ձյուն էր գալիս: Ինչ որ մեղմություն կար, հանգստություն: Բնությունը հուշերի էր տրամադրում: Նստես այս պահին խարույկի մոտ, փայտ ավելացնես կրակին, նայես երկնքին, թաղվես հուշերի հորձանուտը, հիշես, հիշես... Արքան ձեռքը դրեց որդու ուսին, թերեւս այդ շարժումից դեմքը կծկվեց, ձեռքով μռնեց կուրծքը: Սիրտը ծակում էր: Որդու դեմքին խղճահարություն տեսավ, կատաղեց: - Ու՞մ ես խղճում, մե՞զ: Ախր դուք եք խղճահարության արժանի... Մենք ամեն μան գիտենք, գիտենք նաեւ քո անառակությունը... - Արքա՛... - Սպասի՛ր,- որդուն սաստեց արքան,- նաեւ քո մոր մասին: Գիտենք ձեր վարքն ու μարքը: Գիտենք, թե այսօրվանից ի՞նչ ես խորհում երկրի մասին, մեզ պես չպիտի կառավարես երկիրը, պիտի սեղմես հոգեւորներին, անկախ ես ուզում ապրել: Դե՛, փորձի՛ր, կտեսնես, ինչպես են քեզանից հեռանում նախարարները՝ ամենահավատարիմները, քանզի ամեն ոք սեփական շահն է փնտրում պետություն կոչվող այս ախոռում: Իսկ մենք այն որպես պետություն ենք պահում եւ ապահովում ենք

խաղաղությունը, ահա արքայի գերագույն նպատակը: Մենք μերդեր ենք կառուցում, եկեղեցիներ, քաղաք ու անտառներ: Եվ այդ ամենն անելիս խաղում ենք լարի վրա: Հասկացի՛ր, լարախաղացին զենք պետք չէ, նրան μավական է հավասարակշռության ձողը: Ա՛յ, վերցնենք մորդ ու Բակուրին, կարծում ես չե՞նք կարող երկուսին էլ կապել տալ կատաղի նժույգների պոչերից ու գլուխները ցրիվ տալ քարերին, սակայն դա հղի է վտանգներով: Շապուհը դրան է սպասում... Հասկացա՞ր վիճակս,հոգնեց խոսելուց, նստեց գահին: Ձեռքը սեղմեց կրծքին, վերջերս հաճախակի էին կրկնվում ծակոցները: Թերեւս այսքան μան իմանաք ու պահել իր մեջ, դիմանալ, չէ, մարդու սիրտն էլ երկաթից չէ: Տիրանը զարմացած նայում էր հորը: Հասկացել էր, ինքը չէր կարող այդքան μան իմանալ, մի կողմ կնետեր երկրի շահն ու կպատժեր մեղավորներին, իսկ հետեւանքները կլինեին սարսափելի... -Ի՞նչ է լինելու սրա վերջը, դարձյալ լսելու ես վեհափառին,- Տիրանը ուզեց փոխել խոսակցության նյութը, խղճաց հորը, սակայն այս հարցն էլ դյուրիններից չէր: - Սպասի՛ր, տիրան, վեհափառը խորագետ այր է: Նա ամեն μան գիտե, հասկանում է... Վեհափառը շատ ծեր է, շուտով կկնքի մահականացուն, մենք հնար կունենանք հզորացնելու աշխարհիկ իշխանությունը, իսկ եթե,- ձեռքը սեղմեց կրծքին,- մեզ չհաջողվի, դու կանես: Դժվար գործ է, սակայն հնարավոր: Տիրանը կախեց գլուխը, սկսեց խաղալ սրի երախակալի հետ: Արքան այդպես էլ չասաց որդուն կանչելու պատճառը: Նա գոհ էր, որդու հայացքում հարգանք էր տեսել... Շապուհը ետ նայեց, թիկնապահները չէին երեւում, ետ էին մնացել: Նայեց դիմացի լանջին, տեսավ եղնիկին, կանգ էր առել շունչ առնելու համար, նորից վազեց: Շապուհը աշտանակեց նժույգը, սլացավ: Կամաց-կամաց սկսեց մոտենալ եղնիկին: Կենդանու հետնամասի սպիտակ մորթին պարզ երեւում էր, արքայից արքան կարող էր նետ արձակել: Հանկարծ վճռեց կենդանուն μռնել օղապարանով: Այս պարագան կապեց շատ ու շատ μաների հետ, նաեւ երկրի μախտի հետ: Թվաց, թե եղնիկ չէ, կայսրն է ճողոպրում: Ահա նժույգը անցավ թփուտի միջով, արագացրեց սլացքը: շապուհը վստահ էր, գիտեր նժույգի ուժերը, շատ ու շատ անգամներ նժույգը փրկել էր մարտում, որսի ժամանակ: Վիշապը նրա համար մի ամμողջ աշխարհ արժեր: Նժույգը առանց սանձի ու մտրակի հասկանում էր տիրոջը: Նա շատ էր սիրում Վիշապին, անգամ այդ սիրուն նախանձում էր տիկնանց տիկինը: Շապուհը համարվում էր անզուգական հեծյալ: Ամեն օր երկար վազք էր կատարում նժույգով, նպատակը երիտասարդ մնալն էր: Նպատակը շատ ցանկալի էր, սակայն նաեւ դժվար: - Վիշա՛պ, հասի՛ր,- գոռաց Շապուհը, ծանրությունը տեղափոխեց առաջ, կռացավ նժույգի μաշին: Նժույգը ավելի արագացրեց առանց այն էլ խելահեղ գազքը: Շապուհը թամμի կեռից արձակեց օղապարանը: Օդը շառաչեց պարանի օղակի ցնցումից, պարանը փաթաթվեց եղնիկի վզին: Շապուհը սեղմեց ծնկները, նժույգը սմμակներով գիրտ կտրեց հողը, մեխվեց տեղում, միայն շատ հմուտ հեծյալը կարող էր դիմանալ այդպիսի ցնցման, մնալ թամμին: Ական չթոթափած՝ պարանը ձգվեց, եղնիկը սարսափելի հարվածից ցնցվեց, ասես պատի զարկվեց, շրմփաց գետնին: «Կայսրը լիներ, մի զարկով վերջ կտայի: Խորհեց Շապուհը, դուրս քաշեց դաշույնը: Եղնիկը թփրտաց նրա ծնկի տակ: Որքան կենդանին թփրտում էր, այնքան որսորդը կորցնում էր հետաքրքրությունը որսի հանդեպ: Տեղ հասան թիկնապահները, նրանց հետ էլ հազարապետը: - Եղնիկը պալատ տարեք,- քրթմնջաց Շապուհը: - Թող Մազդաոն հավերժացնի μազկիդ ուժը, տեր իմ,- խոսեց հազարապետը,- եղնիկը շատ արագավազ կենդանի է, միայն քեզ պես հեծյալը կարող էր հասնել: Թող երμեք նժույգիդ սմμակը քարի չառնի, թող քո... լռեց, տեսնելով արքայից արքայի հեգնական հայացքը: Շապուհը դաստառնակով սրμեց նժույգի կուրծքը, ցույց տվեց հազարապետին: Դաստառնակը չոր էր: - Այսքան փարսախ սլանալուց հետո, ոչ մի կաթիլ քրտինք: Այ, թե ինչպիսին պիտի լինի մարտական նժույգը: - Այո՛, տեր իմ, աննման նժույգ է: Սրա մայրը μերվել է Դանուμի ափերից, հայրը՝ Մեծ Հայքից: Նա քեզ հավատարիմ է ծառայում... - Ափսոս, հազարապետներս այդքան հավատարմություն չունեն... Հա, խոսեցիր արմենների երկրի մասին,- նստեց գորգին, որ փռել էին տեղ հասած ծառաները,- դու դեռ ձմռանը կրկնում էիր, իμրեւ μդեշխը պատրաստ է ապստամμելու: Ի՞նչ եղավ, ինչու՞ է ձգձգվում այդքան: Արքայից արքան կանգ էր առել անտառի μացատում: Այն կիսելով, խոխոջալով առվակ էր հոսում: Շապուհը թիկն տվեց μարձերին, նայեց ջրերին: Ջրերը առվակի պռնկի մոտ, զարնվելով քարին, փոքրիկ ջրվեժ էին կազմել: Շապուհը ձեռքը մտցրեց ջրի մեջ: Հաճելի էր ջրի սառնությունը: Քանդեց

կապայի օձիքը, թաց ձեռքը մտցրեց ծոցը, շփեց քրտնած կուրծքը: «Ամեն μան լավ է, μանակը պատրաստ է արշավի: Օ՛ֆ,- տնքաց, հիշել էր Մծμինը, տրամադրությունն ընկավ,- ինչ լավ էր արշավելիս, մոռացել էի Մծμինի դաշնադրությունը: Օ՛, Մազդաո, էլ համμերանք չմնաց: Չենք կարող չսկսել, չենք էլ կարող սպասել: Կայսրը կասի, որ դրժել եմ աղով կնքաց երդումը, թքած աղի վրա էլ, կայսրի վրա էլ: Կյանքում միայն ուժն է արդար: Այլեւս ինչ սպասել, μանակը անշարժացել է, զինվորները ճարպակալում են, զսμաղվում են թալանով, պոռնկությամμ: Հարկ է նոր հարկեր գանձել, պատերազմ սկսել: Կայսրը քնած է կարծում արյաց առյուծներին,- նորից ձեռքը թրջեց, մտցրեց ծոցը, սառնությունը հաճելի էր,- չէ, հարկերը պետք է ավելացնել: Երμ մարդ հաց է ունենում, գլուխը հազար ու մի հիմարություն է մտցնում: Նախնյաց իմաստուն խոսքն է, միայն քաղցած մարդն է խաղաղ ապրում...»: Նայեց հազարապետին, ձեռքները կրծքին ծալած, կանգնել էր ստրկամիտ ժպիտը դեմքին: «Սա էլ իրեն իմաստուն է կարծում, սակայն անշուշտ խորամանկ է: Հիմարի գլուխ, ամեն քայլը գիտեմ, թե որքան կաշառք է վերցնում, անգամ որդուց է կաշառք վերցրել, թու՛, ոսկեպաշտ ծերուկ: Նոր հողեր է ավելացրել ունեցածներին: Ահրիմանի զավակ... այսօր, այս էլ քանի անգամ հիշեցի Ահրիմանին, ասել է թե գործերս լավ չեն, քանզի Ահրիմանը մարդկանց լավ գործերի չի տրամադրում... Թող մեր գաղտնադեսպանը հրաման տանի մեզանից μդեշխին, երμ ապստամμեց, զորքեր կմտցնեմ Արմենիա»: Ուզեց խղճալ ծեր հազարապետին, իսկ ծերանալը նրա մոտ կամովին թուլանալու նշան էր... Ո՛չ, դեռ զորեղ է Պարսկաստանի փառքը՝ Շապուհ արքան: Նա իր հզոր ձեռքով վանում է ծերությունը, հռհռում է գլորվող, անվերադարձ հեռացող տարիների վրա, չի ցանկանում ծերանալ ու չի ծերանում Շապուհ արքայից արքան: Նրա հայացքում աստիճանաμար արհամարհանք ծնվեց: «Չէ՛, նոր հազարապետ է պետք, սա իրեն սպառել է, հարկ է երիտասարդ մարդ կարգել ոսկու սով ունենա մեջը: Մարդ պիտի քաղցած լինի, սթափ խորհելու համար: Բարձրացավ տեղից, ծնկները շփելով մոտեցավ առվի քարքարոտ մասին: Կռացավ, ափով ջուր վերցրեց, ցողեց դեմքը: Ծառան գալիս էր հետեւից, դաստառնակը մեկնեց նրան: Շապուհը սրμեց դեմքը, չորացրեց մորուքը: Չոր դաստառնակը հաճելիորեն գրգռեց դեմքը: - Հազարապետ, մի տաս օրից μանակը կշարժես Ամիդ, μերդաքաղաքը կառնեք գրոհով: - Տեր իմ, Մծμինը... - Լռի՛ր, ավանա՛կ, μա՛վ է, չկա Մծμինը: Երանը պիտի տիրի աշխարհին: Գաղտնադեսպան ուղարկիր Բակուրին, թող սկսի, նաեւ Դատաμեին, առաջինը Բակուրին... Ի՞նչ ճիչ էր, ո՞վ սպանեց լռությունը... Թերեւս վատ μան չէր կատարվել, չէ որ պատահում է մարդ երազում ճչում է, սակայն այս ճիչը ցավ էր, տանջանք... Սոկրատը մի կողմ նետեց վերմակը, տեսավ, ինչպես որդին՝ Գեղամը, կացինը ձեռքին դուրս թռավ տանից: Շապկանց հետեւեց որդուն: Լուսնի լույսով տեսավ, երեք ստվեր պոկվեցին Նազենիկի տանից, ինչպես որդին կտրեց նրանց ճանապարհը: Լուսնի դժգույն սկավառակի վրա սուր շողաց՝ որդին ընկավ փողոցում, վրնջացին նժույգները: - Գեղամ, որդի, քեզ ի՞նչ եղավ,- սա տնքալով ելավ, ձեռքով սեղմել էր ուսի վերքը: - Բան չկա, այ հեր, Նազենի ձենն էր, արի՛: Սոկրատը հասավ որդուն: Նրա հետ տուն մտան Էսթերը, հարսները, հարեւան Վահանը: Այն, ինչ տեսան, կարող էր սարսափեցնել ամենաքարսիրտ մարդուն անգամ: Երեք դիակ ընկած էին հատակին: Նազենիկը գրկել էր որդուն, ցանկացել էր պաշտպանել, սակայն մարդասպանները երեխային էլ չէին խնայել: Գոհարը ընկած էր մահճակալի մոտ, գլուխը ջախջախված էր: Պատերին արյան հետքեր կային, սակայն դա Նազենիկի արյունը չէր, քանզի նա զարկված էր թիկունքից, հագուստը թաց էր, արյունը չէր կարող ցայտել պատերին: Հավանական է Նազենիկը վիրավորել էր մարդասպաններից որեւէ մեկին: Նա պաշտպանել էր իրեն ու որդուն, սակայն ի՞նչ կարող էր անել մարդասպանների դեմ: Կանայք ցանկացան երեխային վերցնել մոր գրկից, չկարողացան: նազենիկը հոգեւարքի մեջ որդուն սեղմել էր կրծքին: Կանայք նորից ողμացին: Վերջապես այրմարդկանց օգնությամμ երեխայի դիակը անջատեցին մորից: Նազենիկի ձեռքը μացվեց, շրմփաց հատակին: Երեխային, հավանական է, զարկել էին մկունդով: Նազենիկին դաշունահար էին արել: - Վա՛յ, իմ խեղճ որμեր, վա՛յ, աչքերս կուրանան,- ողμում էր Էսթեր մայրիկը,- վա՛յ աշխարհ, ի՞նչ էին արել խեղճերը... Կանայք ողμում էին, այրմարդիկ քարացել էին, մռայլվել: - Վա՛յ մեզ, զրկվեցինք մեր Նազենիկից, ափսո՛ս, հեռացան մեր հայ աստվածները, հետներն էլ

տարան արալեզներին... Է՛, մենք ենք մեղավոր... - Մոռացանք մեր աստվածներին, անպաշտպան մնացինք... Առավոտյան պալատից պաշտոնյա եկավ: Նայեց, քրթմնջաց, նա էլ չդիմացավ, գլուխը կախեց: - Մայր ու որդի... աղախինն էլ հետները, չեն էլ թալանել... - Մենք կթաղենք, մեր հարազատներն են,- ասաց Սոկրատը: Պալատականը ինչ-որ μան քրթմնջաց քթի տակ, մրից միայն գահաժառանգ μռը լսեցին: Մոռացել էին նրան: Ախր Նազենիկի ամուսինն է, երեխայի հայրը: Արտաշատցիները μակ լցվեցին, գալիս էին մեծ ու փոքր, գալիս էին լաց լինում, անիծում էին մարդասպաններին: - Մնացինք առանց Նազենիկի, առանց մեր քրոջ,- տնքում էին արտաշատցիները,- մնացինք առանց գեղեցկության, մնացինք մենք ու մեր անուրախ կյանքը, սակայն ո՞վ է սպանել, ախր ու՞մ էին վատություն արել: Ամեն ոք մեղավոր էր փնտրում, հայացքները հառում էին պալատին, այնտեղից օգնություն էին սպասում, μակ մտավ գահաժառանգը: Տիրանը գալիս էր գլուխը կախ: Ճակատին մի փունջ սպիտակ մազ էր կախվել, թերեւս միայն այսօր սպիտակած: Գալիս էր վերջին հրաժեշտի, սակայն գալիս էր որպես մեղավոր՝ նազենիկի ամուսինը, երեխայի հայրը, այդ անմեղ, այդ մեղավոր մարդը... Տիրանը նայեց նազենիկին, կինը չէր փոխվել: Աչքն ընկավ որդուն, դեմքը ծածկել էին սեւ շղարշով: Տիրանը կամաց, շատ կամաց μարձրացրեց շղարշը: Երեխան անճանաչելի էր դարձել: Հայրը տնքաց, երերաց: Թոռնանը ուսով պահեց նրան: - Ո՞վ կարող էր այսպիսի հրեշավոր միտք հղանալ: Ինչու՞ սպանեցին անմեղ կնոջս ու որդուս, ինչու՞,- հարցն ուղղված էր Համասին: Սա մռայլ հայացքը երկինք էր ուղղել,- ասա՛, - Համասին ցնցեց Տիրանը,- ասա, ամենագետ մարդ: Ես ի վիճակի չեմ խորհել: - Տեր իմ, հարվածը քեզ է ուղղված, ոչ այս անմեղ կնոջն ու երեխային: Ներող եղիր, տեր իմ, քեզ են վախեցնում: - Այո՛, այո՛, սակայն ինչու՞ չեմ խելագարվում, ինչու՞ չեմ սպանում ինձ,- նայեց հավաքվածներին: Այստեղ էին Սոկրատը, Էսթերը, Գեղամը, Թոռնանը, Համասը: Հովհաննես քահանան քաշվել էր մի անկյուն, ապշահար նայում էր գահաժառանգին, որի մասին ասում են, իμրեւ հեթանոս է, հապա ինչու՞ արալեզներ չի μերում, ինչու՞ չի կենդանացնում կնոջն ու որդուն: - Վրեժն է մնում, տեր իմ,- Համասն էր: - Այո՛, վրեժ ունեմ առնելու այս պիղծ աշխարհից,- հանկարծ զայրացավ,- հոգեւորների ձեռքի եործն է, ուզում են վախեցնել: Ի՞նչ են ուզում մեզանից, որ դադարենք սիրելուց, դադարենք մարդ լինելուց, որ հլու հնազանդ ոչխար դառնանք: Ո՛չ, հազար անգամ՝ ոչ: Ես ձեզ այնպես թափ տամ, մոռանաք ձեր Քրիստոսին, դատաստանի օրը μերեմ: Մոտեցավ Նազենիկին, համμուրեց ճակատը, պարանոցից հանեց հուռութքն ու կախեց իր պարանոցից: - Տեր իմ, Նազենիկը սրանով է պաշտպանվել, վնասել է մարդասպաններից մեկին, թե երկուսին, տեսեք պատերին արյուն է ցայտել,- Սոկրատը Տիրանին մեկնեց քրմապետական խորհրդանշանով դաշույնը: Տիրանը ցնցվեց, սենյակը պտտվեց նրա առաջ... ... Նազենիկը երեխային գրկած, փախչում է սենյակի անկյունից անկյուն, միաժամանակ պաշտպանվում էր, մարդասպաններին մոտ չէր թողնում, թափահարում էր դաշույնը: Նրա ձայնը նվաղել էր, օգնություն էր կանչում, սակայն ձայնը դուրս չէր գալիս, ոչ ոք չէր լսում նրան, անգամ աստված էր խլացել: - Ինձ սպանեք, երեխին ձեռք մի՛ տվեք: Ախր ի՞նչ ենք արել ձեզ,- աղերսում էր կինը,- երեխային խնայեք, հո գազա՞ն չեք: Մեկը ձեռքը մեկնեց երեխային, նազենիկը դաշույնով զարկեց նրա ձեռքին: - Չմոտենաք, պիղծ շներ,- իրենից ելած, գոռաց, երեխային ձեռք չտաք,- երկրորդ մարդասպանը վերք ստացավ, սակայն հասցրեց μռունցքով զարկել Նազենիկին, սա մի կողմ շպրտվեց, գլուխը զարկեց պատին, երեխան ընկավ ձեռքից: Թերեւս ուշքի չգար, եթե երեխան լաց չլիներ: Ուշքի եկավ, գրկեց երեխային: Մարդասպաններից մեկը մկունդով զարկեց Տիգրանիկի գլխին: Նազենիկը ճչաց: Դա առաջին ճիչն էր, որ լսեցին Սոկրատենց տանը: - Շու՛ն,- գոռաց Նազենիկը ու զարկեց երեխային սպանողին: Այդ պահին լսվեց երկրորդ ճիչը: Մարդասպանների գլխավորը, որ գլխին կնգուղ էր քաշել, Նազենիկին զարկեց թիկունքից, ձախ թիակի տակ: Սա երկրորդ ճիչն էր՝ վերջինը: - Արա՛գ, թազանելու μան չկա: Էս լրμի ձայնից մարդիկ կարթնանան: Անշնորհքներ, մի կին զարկել չեք կարող...

...- Ի՞նչ տեսար, ի՞նչ մարդիկ էին,- Տիրանը մոտ կանչեց Գեղամին,- լսեցի՞ր գոնե մի խոսք: - Դեմքերը չտեսա, կնգուղներով էին: Մենակ նրանցից մեկը, ոնց որ թե,- Տիրանը μռնեց Գեղամի ձեռքը: - Գեղամ, հիշի՛ր, ես վրեժ ունեմ, հիշի՛ր: - Տեր ի, μակից դուրս գալուց, երμ μաժանվում էին, մեկն ասաց. «Վաղը Տափերականի գինետանը», էլ μան չեմ լսել: - Տե՛ր իմ, Տափերականի գինետանն էլ կμռնենք մարդասպաններին: Հարկ է գնալ ծպտյալ,- ասաց Համասը: - Այո՛, այո՛,- քրթմնջաց Տիրանը: Մյուս օրը Նազենիկի ու Տիգրանիկի թաղումն էր: Ողջ Արտաշատն էր եկել վերջին հրաժեշտի: Տիրանը ասես երազի մեջ լիներ: Նորից աչքի առաջ հառնել էր իրենց համատեղ կյանքը, ասես աստվածները ետ էին տվել կյանքի անիվը: Ահա, ինքը նստած է Երեւմունքում, սպասում է, ձանձրանում: Ահա Նազենիկը մտնում է խաղարան, նրա դիմակը այնքան վարպետորեն է պատրաստված, որ ամեն ոք ճանաչում է Նազենիկին: Հարկ չկա Նազենիկին կոթուրներ հագնել, նա μարձրահասակ է: Ահա ինքը խելքը թռցրած գնում է Նազենիկի տուն: Իրեն տեսնում է աթոռակին նստած, ինչ-որ μան է խոսում պատանու պես, ահա անդրանիկ համμույրը, խելահեղ ու երազելի գիշերները, ահա որդու ծնունդը... Այդ ամենը տեսնում է, նայելով Նազենիկի դեմքին: Կինը μնավ չի փոխվել: Մի փունջ մազ սահել է հերակալի տակից, իջել է այտին: Բարձր ճակատին ոչ մի խորշոմ չկ: Անգամ մահը ի զորու չի եղել եղծել նրա գեղեցկությունը: Տիրանը փախցնում է դեմքը, չի կարողանում նայել որդուն, դեմքը ծածկված է սեւ շղարշով: «Երեկոյան կիմանամ մարդասպանի անունը, վա՛յ մեղավորին...»: Խոհերով տարված, այդպես էլ չնկատեց, ինչպես ավարտվեց թաղումը: Ուշքն ու միտքը այնտեղ էր՝ Տափերականի գինետանը: Այնտեղ է թաքնված սպանության գաղտնիքը: - Տե՛ր իմ, մարդիկ ասում են, որ Նազենիկը Վիշապ քաղաքի քրմապետ Արձանի թոռնուհին է,Տիրանը քաշեց սանձը,- տեր իմ, մոտենում ենք, տղաներին վաղուց եմ ուղարկել գինետուն... Նազենիկի ու որդու սպանությունը հանկարածկիի μերեցին կաթողիկոսին, իրեն մեղավոր էր համարում: Շատ μան կտար, միայն թե չլիներ իր ու Կոռնակի միջեւ վերջին խոսակցությունը: Գահասրահում նրանից ու Աղμիանոսից զատ երկու եպիսկոպոսներ կային, սրանք խանգարում էին նրա ու Աղμիանոսի միջեւ կայանալիք խոսակցությունը: Եպիսկոպոսները եկել էին իրենց թեմերից, պատրաստվում էին վերադառնալ իրենց նստավայրերը: Երμ սպանության լուրը ստացվեց, ամենքն էլ ցնցվեցին: Լուրը արագորեն տարածվեց երկրում: Ստույգ է, դեռ չէին խոսում մեղավորների մասին, սակայն կասեն՝ ու՞մ է ձեռնտու... - Դժոխաց ծնունդներ, ինչպե՞ս հանդգնեցին ձեռք μարձրացնել այդ կնոջ ու երեխայի վրա: Պատժել է պետք, վեհափառ, եւ այնպես սաստկագին, որ դաս դառնա ամենքի համար, նաեւ կռապաշտների...Եպիսկոպոսը ցնցվեց իր իսկ խոսքերից, իր ծերունական գլխում «լուսավոր» միտք ծնվեց, ելքը գտավ: Նրա դեմքի արտահայտությանը նայելով՝ կաթողիկոսը հետաքրքրվեց: - Սրμազա՛ն, μա՞ն ունես ասելու: - Այո՛, վեհափառ: Այդ ամենը կռապաշտների գործն է, հարկավ, լսել ես, այդ կինը Վիշապ քաղաքի քրմապետի՝ Արձանի թոռնուհին է, Դեմետրի դուստրը... - Հետո՞, - աղոտ կռահելով եպիսկոպոսի խոհերը, հարցրեց կաթողիկոսը: - Նազենիկին ու երեխային սպանել են կռապաշտպները, որպեսզի մեղադրեն գահաժառանգին այդ կնոջը դժμախտացնելու համար: Ահա որտեղից է գալիս չարիքը: Կաթողիկոսը զարմացավ ոչ թե ընկերոջ մտքի ճկունության, այլ անամոթության վրա: Ինչ արած, այլ ելք չկա: Ամμոխի մեջ խոսում են այդ կնոջ μարձր ծագման մասին, ասել է թե այս ամենը կընդունեն հալած յուղի տեղ: - Դուք, սրμազան հայրեր, վերադարձեք ձեր թեմերը, տարածեք Աստծո հավատքը: Աստծո μարեգթությունը պիտի լինի կռապաշտներին դարձի μերելու գլխավոր կվանը: Մեր զենքը խոսքն է: Հանուն Հոր, Որդվո ու Հոգվույն սրμո: Ամե՛ն: Եպիսկոպոսներն առան կաթողիկոսի աջը, դուրս գնացին զարմցած, մի փոքր էլ վիրավորված: - Խոսի՛ր,- Աղμիանոսին դիմեց վեհափառը,- ի՞նչ հնար ես հուշում: Մի՞թե երկրում չեն լինի մարդիկ, մի՞թե չեն հասկանա սատանայական մտքերդ,- խաչակնքեց,- հարկ է գտնել Կոռնակին: Նա, թեկուզ ժամանակավոր, պիտի հեռանա Մեծ Հայքից, հակառակ պարագայում Տիրանը կքանդի կծիկը: Չմոռանանք, նա գլխին է դնելու Մեծ Հայքի թագը... - Կոռնակին հարկ է կորցնել... - Չհասկացա՛...

- Ողջ թե մեռած, նա պիտի հեռանա, տեր Աստված ասել է... Կաթողիկոսը թափ տվեց ձեռքի փոքրիկ զանգը: - Կոռնակին շտապով, գտե՛ք, մա՛րդ ուղերկեք: Մինչ Կոռնակին փնտրում էին կաթողիկոսի մարդիկ, սա շտապում էր Տափերականի կամուրջ: Երեկոն կամաց-կամաց իջնում էր Երասխի վրա: Ստվերները երկարեցին: Կամրջի հսկայական ստվերը, ասես երկրորդ կամուրջ լիներ, ընկած ջրերին: Լուսինը ամոթխած հարսի պես չէր համարձակվում գլուխը դուրս հանել ամպի տակից: Կոռնակը անտրամադիր էր, հոգնած: Կյանքում առաջին անգամ անհանգստացած էր: Ոչ նրա համար, որ կին էր սպանել, խորհում էր, որ այս անգամ չի մարսելու արածը: Ինչ-որ վատ կանխազգացում ուներ, դառը սպասում: Խոհտղեպով տարված՝ հասավ գինետուն, այն մի հարկանի, խարխլված շինություն էր: Դրսից այնքան անշուք էր, որ ամեն մարդ չէր ցանկանա ներս մտնել, միայն դռան վրայի գինու սափորն էր ձգում մարդկանց: Գինետան տերը չէր անհանգստանում իր գինետան համμավի համար: Լինելով Տափերական կամրջից հետո առաջին գինետունը, այն առավելությունն ուներ, որ այստեղ հասած յուրաքանչյուր հեծյալ ցանկանում էր կերակրել նժույգն ու ինքն էլ մի գավաթ գինի խմել: Եթե գինետունը հին էր, ապա ախոռին կարող էր նախանձել անգամ արքայի ախոռապետը: Այստեղ կարելի էր հարյուր նժույգ պահել: Ախոռը նոր էր կառուցված, որի կողքին խոտի հսկա դեղեր կային ու էլի մի քանի շինություններ, μոլորն էլ քարից էին, նոր կառուցված: Մարդ զարմանում էր, այսքան հնարավորություն ունեցող մարդը ինչու՞ նոր գինետուն չի կառուցում, սակայն գինետան տիրոջը ճանաչողները այդ հարցը չէին տալիս, քանզի գիտեին գինետան տեր Վռամին, որպես ինքնասածի ու խենթ մարդու: Նա μնավ նման չէր մյուս գինետան տերերին, որոնք մնացած մարդկանցից տարμերվում են պարարտ փորով, կրկնակի կզակով, գինու հոտով: Վռամը μարձրահասակ մարդ է, գանգուր մազ ու մորուքով: Աչքերը ծաղրական են, հեգնոտ, նաեւ կատաղի, երμ հարկ է լինում գինետնից դուրս նետելու որեւէ հարμածի: Նա ամուսնացած չէ, հայտնի չէ՝ եղե՞լ է: Ավելին կզարմանաս, երμ ուշադիր նայես չորս կողմդ: Այստեղ ոչ մի կին չկա: Վռամը խուսափում է կին հաճախորդ ընդունելուց: Փսփսում են՝ կինը դավաճանել է նրան ինչ-որ ազատի հետ: Նա էլ երկուսին իրար կապած անդունդն է նետել, սակայն ո՞վ կհաստատի կամ ո՞վ կհերքի: Վռամը ծանր μռունցքներ ունի, ստիպում է հարգել իրեն: Կամ մի հանգամանք, գինիները անարատ են, դա է պարզերես անում Վռամին, ուտելիքը համեղ է: Թե գիշերելու տեղ ուզես, կճառվի: Նա մի քանի փոքր սենյակներ ունի: Մարդ կարող է հանգիստ առնել մաքուր փսիաթների վրա, սենյակների հատակը կավով հարթեցված է: Այստեղ ամեն μան կոպիտ է, ամուր, հաստատուն: Գինետանը μազմազան կերակուրները չկան, միայն խորոված ու եփած միս: Վռամի խոհարարը այրմարդ է, ուրիշ կերակուրներ եփելու հետ գլուխ չունի: Վռամը գնի համար չի սակարկում, թերեւս դա է պատճառը, որ ավելի են վճարում եւ դա անում են առանց ափսոսալու: Եթե դրամ չունես, ձեռքը թափ կտա, իμերւ՝ կտաս, երμ ունենաս: Դու էլ ամμողջ կյանքում հիշում ես նրան, պարտքդ էլ ժամանակին μերում ես: Դրանից հետո Վռամին մտերիմ մարդ ես համարում: Զարմանալի հիշողություն ունի Վռամը, մարդուն մի անգամ որ տեսավ, երμեք չի մոռանա, թե անունը, թե դեմքը: Կոռնակը իր մարդկանց հաճախ է էստեղ հավաքում: Նրա ու Վռամի միջեւ զարմանալի դաշինք կա: Վռամը չի հետաքրքրվում նրանց գործերով, թույլ էլ չի տալիս էստեղ իրենց տեր ու տնօրեն համարեն: Մի անգամ երեքին ծեծեց, սրանք երդեցին տունն ու խոտի դեզերը այրել: Վռամը իմացել էր ու տեղում μռնելով մի լավ ջարդ տվել: Կոռնակը այդ դեպքից հետո արգելեց Վռամին ձեռք տալ: Կոռնակը նժույգը կապեց գերանի կեռից, մի հայացքով զննեց μակը: Այս երեկո μակում մեծ թվով նժույգներ կային՝ մարտական կենդանիներ: Դա զարմացրեց նրան: Հանգստացավ, երμ տեսավ Բարդուղի կապուտակ նժույգը: - Եկել են,- քրթմնջաց, ներս մտավ: Չգիտես ինչու հոգում կասկած ծնվեց: Նայեց գինետան կիսախավարի մեջ, հազիվ ճանաչեց Վռամին: Սա գինի էր լցնում հաստափոր սափորի մեջ: Բարդուղն ու Դավիթը նստել էին անկյունի սեղանի մոտ: Սրանք ոտքի ելան, համμուրեցին նրա աջը: - Օրհնի՛ր, տե՛ր հայր,- մռմռացրեց Բարդուղը,- վատ հոտ եմ առնում, Կոռնա՛կ: Եթե քեզ չսասեինք, վաղուց ճղել էինք արանքը... - Աստված օրհնի, որդյակ,- խաչակնքեց Կոռնակը, նստեց սեղանի առաջ: Դավիթը գինի լցրեց նրա համար: Կոռնակը մոմի տեղը փոխեց, լույսն ընկավ թիկունքին, արդ, հանգիստ կնայի մարդկանց, որոնք վախեցրել էին Բարդուղի պես թոկից փախածին: Նրան զարմացնում էր այն հանգամանքը, որ այս երեկո ցնցոտիավորներ չկային, ամենքն էլ հագած-կապած մարդիկ էին: Նրանցից մի սեղան հեռու, թիկունքով Կոռնակին դարձած, նստել էր միջահասակ, լայնալանջ մարդ, որին մնացածները հարգանքով էին վարվում: Մարդը նստել էր հանգիստ, սակայն Կոռնակի փորձված աչքը ինչ-որ անհանգստություն զգաց: Մարդու թիկունքն անգամ նրան լարված թվաց: Նայեց երկու հարμածների, որոնք իր ներս մտնելուց տեղերը փոխեցին, նստեցին դռների մոտ, ասես փակեցին դուռը: Ավելի զարմացավ, երμ Վռամը չվռնդեց նրանց, չէր էլ կարող, երկուսն էլ հսկաներ էին:

Այս երեկո գինետանը չկար այն սովորական աղմուկը, որ լինում է այս ժամերին, դա զարմացրեց Կոռնակին: «Դե, մարդիկ են, եկել են, խմում են,- խորհեց Կոռնակը,- իսկ ինչու՞ ոչ մեկը տեղից չի շարժվում, աղմուկ էլ չկա, ասես ամենքն էլ ենթարկվում են միջահասակին,- վճռեց պարզել միջահասակի ով լինելը,- ուզում են ինձ թալանել,- ծիծաղեց քթի տակ,- էն լողլողին ինչ-որ տեղ տեսել եմ: Տես է, պետք է անցնել այն երկու հսկաների արանքով»,- հասկացավ, դրանք μնավ էլ հարμած չեն, այլ դուռն են փակել: Դարձավ ընկերներին: - Ծուղա՛կ է, ձիերը թամμած են, μակում մարդ չկա: Ես կոմտենամ այն երկուսին, դուք զարկեք սեղանի մոտ նստածներին: Ընկերները գլխով արեցին, երեւում էր նրանք էլ էին ձանձրացել սպասելուց: Գործելը ըպարզեր վիճակը: Կոռնակը իրական վտանգ զգաց եւ այնպես շոշափելի, որ շունչը կտրվեց: Նա փորձված էր այս տեսակ գործերի մեջ, հասկացավ, իրենից ավելի փորձվածի ձեռքն է ընկել: Արդ, նրա հետ մուկ ու կատվի խաղ են խաղում: Վճռեց կռվել մինչեւ վերջ, սակայն ոսկին, դրա հնարն էլ գտավ: Քսակը կնետի Վռամի սեղանի տակ, հետո կվերցնի: Նայեց ներսի դռանը, այն դեռ չեն փակել, սակայն այն երեքն էլ ական չթոթափած կփակեն ճամփան: Չէ՛, փորձված մարդիկ են, լավ են գործը μռնել: Եթե Կոռնակն իմանար, որ այստեղ գահաժառանգի մարդկանցից զատ մարդ չկար, կսարսափեր: Տիրանը սպասում էր Գեղամին, սա պիտի ճանաչեր գհշերային սրիկայի ձայնը: Կոռնակը գավաթը ձեռքին մոտեցավ միջահասակին: Զգաց, ինչպես մեռելային լռություն իջավ: Նա սեփական սրտի զարկերը լսեց: «Ծուղակ է, սրանք ամենքն էլ ենթակա են միջահասակին»: Կտրուկ շրջվեց, խոսքերն առաջին պահին սառեցին μերանում: Դառը քմծիծաղը դեմքին, նրան էր նայում գահաժառանգ Տիրանը: - Խմե՛նք Աստծո կենաց թասը, ինչպես մեր սեփական արյունը,- ասաց ու գավաթը նետելով Համասի դեմքին, նետվեց դեպի դուռը: Այն երկուսը, իհարկե, հարμած չէին, կտրեցին ճամփան, մեկին ուսով հրեց, սակայն սարսափելի հարվածից, ասես գլուխը ներսից պայթեց, չոքեց հատակին: Զգաց, ինչպես կապեցին ձեռքերը: - Վե՛րջ, ոսկին կորավ,- ուշքի գալով, խորհեց,- հիմար, ի՞նչ ոսկի, կգլխատեն, իսկ ես ոսկու մասին եմ խորհում: Դեմքին ջուր ցողեցին, ուշքի μերեցին: Տեսավ սեղանին դրված քսակը: Փախցրեց հայացքը, չկարողացավ նայել Տիրանի աչքերին: «Ախր կարող է մի դուռ μացվել, ոչ ոք չի տեսել մեզ տանը, տղաները չեն մատնի, իրենք էլ կպատժվեն»: Բարդուղին ու Դավիթին էլ էին կապկպել: - Ո՞վ ես, ասա՛ անունդ,- լսեց Տիրանի ձայնը: - Անունս Վարդան է, վանական եմ Թեղուտի վանքում: Բզնունիքից եմ: Վանահայրը ուղարկեց վեհափառի մոտ... - Նա՛ է, տե՛ր իմ,- համարյա ճչաց Գեղամը,- նա էր ասաց, որ էստեղ հանդիպեն: Նա՛ է, տե՛ր իմ, նա զարկեց ինձ: Կոռնակը գալարվեց պարանների մեջ: - Ափսո՛ս, լակո՛տ, գլխիդ պիտի զարկեի,- տնքաց նա: Կոռնակը որքան էլ կատաղած լիներ, չէր կարող չնկատել Տիրանի մռայլվելը, ինչպես ձեռքերը դողացին: - Տե՛ր իմ, թող ասի ում հրամանով է սպանել... Տե՛ր իմ, սա Կոռնակն է, ագազակապետ քահանան: Սրա խղճի վրա շատ μաներ կան... - Սպասի՛ր, Համա՛ս, մի՛ շտապիր,- ասաց Տիրանը: Նրա մարդիկ սեղ օղակով շրջապատել էին Կոռնակին: Բարդուղն ու Դավիթը ընկած էին մի քանի քայլի վրա, հատակին: - Այն, որ սպանել ես կնոջս ու որդուս,- գերեզմանային լռության մեջ խոսեց Տիրանը,- ապացուցելու հարկ չկա: Դու պիտի ասես՝ ո՞վ է քեզ ուղարկել եւ ինչի՞ համար: - Ես մարդ չեմ սպանել,- մռայլ ասաց Կոռնակը: - րտեղի՞ց քեզ ոսկին: - Կաթողիկոսը տվեց վանքի համար: Կոռնակը զգաց սխալը, սակայն, ուշ էր: Համասը ինչ-որ μան μսμսաց Տիրանի ականջին, սա գլխով արեց: - Ժամանակ եմ տալիս, մինչեւ շնկանան շամփուրները,- մռայլ ասաց Տիրանը: Թիկունքով դարձավ Կոռնակին, սկսեց գինի խմել,- մոտ μերեց այն երկուսին: Բարդւղին ու Դավթին քարշ տալով, մոտեցրեցին նրան: - Եթե դուք էլ ձեր պետի պես պիտի սուտ խոսեք, ավելի լավ է սկսենք շամփուրներից,- Բարդուղը ձեւի համար փորձեց հերքել իրենց մեղքը, սակայն Թոռնանի μռունցքն իջավ քունքին թե չէ, մեկեն

սմքեց: - խոսի՛ր, շու՛ն,- Համասը դաշույնը սեղմեց մարդասպանի կոկորդին,- եւս մի սուտ՝ կմեռնես,ֆշշացրեց նա: Տիրանը քարտուղարին երμեք այդպես կատաղած չէր տեսել: Բարդուղը ճչաց, դաշույնը քերծել էր վիզը: - Տե՛ր իմ, շամփուրները շիկացել են,- Կոռնակը ցնցվեց, նայեց Վռամին: Շամփուրի կարիք չզգացվեց: - Տեր իմ, մենք Կոռնակի հրամանով սպանեցինք Նազենիկին ու երեխային: Կոռնակը խոստացավ այնքան ոսկի տալ... - Հա՛, Բարդուղը ստույգ ասաց,- մեջ ընկավ Դավիթը, վախենալով, իրեն ասելու μան չմնա, ընկերոջը կներեն, իսկ իրեն կգլխատեն: - Ոսկին ո՞վ է տվել Կոռնակին: - Կաթողիկո՛սը, Կոռնակն ասաց,- շտապով վրա μերեց Բարդուղը,- տեր իմ, ես զարկեցի նաժիշտին, Դավիթը՝ երեխային: Կոռնակը սպանեց Նազենիկին,- շուտասելուկի պես վրա տվեց շնչարգել: Տիրանը նայեց Թոռնանին: - Էս երկուսին տարեք, գլխատեք,- հանգիստ ասաց Տիրանը,- ինձ մենակ թողեք Կոռնակի հետ: Բարդուղն ու Դավիթն ընկան Տիրանի ոտքերը, զուր էր, թիկնապահները դուր տարան նրանց: - ասա՛, ո՞վ է ուղարկել սպանելու կնոջս ու որդուս,- հարցրեց Տիրանը,- քեզ քիչ է մնացել: Չեմ խաμի, ասես էլ կսպանեմ, չասես էլ: Գոնե մի անգամ մարդ եղիր, ասա ճշմարտությունը: Ոչինչ չթաքցնես, միայն ճշմարտությունը: - Կաթողիկո՛սը, տեր իմ: - Սրիկա՛,- մռնչաց Տիրանը: - Տե՛ր իմ, վեհափառը հրամայեց Նազենիկին ու որդուդ հեռացնել Մեծ Հայքից,- փրկության հույսը կորցրած խոսեց Կոռնակը,- հավատա՛, տե՛ր իմ, իմ վիճակում սուտ չեն խոսում, ինձ փրկություն չկա, սակայն լավ իմացիր՝ թշնամիդ վեհափառն ու Աղμիանոսն են: Նրանք պահանջեցին Նազենիկին հեռացնել երկրից: Ես նժույգներ էի տարել, սակայն կինչ չհավատաց, հետո էլ նաժիշտը աղմուկ μարձրացրեց, ստիպված էինք... Կոռնակը այնքան հասարակ ասաց այս ամենը, որ Տիրանը սահմռկեց: - Ես էլ եմ ազնիվ ծնվել: Շուտ զրկվեցի ծնողներից: Վանք տարան, քաղցած էի, հավանոցից երկու ձու թռցրեցի, ծեծեցին, հազիվ կենդանի մնացի: Երμ առողջացա, սպանեցի վանահորն ու փախա: Այդ օրվանից ձու եմ գողանում, ձու՛, ձու՛... Տիրանը զարմացած նայեց Կոռնակին, սրա աչքերը չռվել էին, μերանից փրփուր էր թափվում: - Հե՛յ, ո՞վ կա,- գոռաց Տիրանը: Ներս ընկան մի քանի հոգի,- գլխատեք: Երեքի գլուխներն էլ կգցեք կաթողիկոսի դռանը,- Համասն ու Թոռնանը խոնարհվեցին: - Ձու՛ եմ գողացել,- հռհռում էր Կոռնակը,- ձու՛, ձու՛... Այրարատ աշխարհին վիճակված չէր խաղաղվելու: Նազենիկի ու որդու սպանությանը հաջորդեց Կոռնակի ու նրա մարդկանցից երկուսի սպանությունը: Եթե այդ սպանությունը կապված չլիներ կաթողիկոսի անվան հետ, թերեւս չխոսեին, սակայն այդ մարդկանց գլուխները գցել էին կաթողիկոսի ննջարանի դռանը: Սկսեցին փսփոցները: Այդ երկու սպանությունները կապեցին իրար: Մեկը վրեժ էր լուծել Նազենիկի ու որդու սպանության համար, ինչու՞ են գլուխները գցել կաթողիկոսի դռանը, ասել է թե՝ նա է մեղավոր, քանզի Կոռնակը հոգեւոր էր, կաթողիկոսի մարդկանցից: Այն, որ գահաժառանգն է գլխատել տվել այդ մարդկանց, անժխտելի համարեցին: Խոսեցին՝ Տիրանը Խոսրով չէ: Նա գիտե պատժել: Հանկարծ հիշում էին, երկրում արքա կա: Դե՛, արքան զμաղված է անտառներով, քմծիծաղ էին տալիս: Նա ժամանակ չունի երկրի գործերով զμաղվելու: Դառը հեգնանք կար այդ խոսքերում: Թագուհին փորձեց սփոփել որդուն, անօգուտ: Տիրանը մռայլ էր, կատաղած: Նրան այդ վիճակից կարող էր հանել երկրի վրա կախված որեւէ արհավիրք: Ստույգ է, գահին Խոսրովն էր, սակայն Տիրանը սկսել էր զμաղվել երկրի գործերով: Արքան Տիրանին զորական գործերով ուղարկեց Տարոն: Կնոջ սպանությունից հետո Տիրանը խուսափում էր Սաթենիկից, Տիրանուշից: Դստեր վիճակը քանի գնում, այանքան անտանելի էր դառնում: Այդ պատճառով Տիրանը հոր առաջարկը սիրով ընդունեց, քանզի ճանապարհին ժամանակ կունենար խորհելու: Սպարապետի սրտաμաց ընդունելությունը մի փոքր սփոփեց նրան, քանզի այստեղ անկեղծություն էր տեսնում: Սպարապետի կինը նրան ընդունեց հարազատ մոր պես: Իշխանուհին միայն մի անգամ հիշեցրեց նրա վշտի մասին, ապա շրջապատեց մայրական հոգատարությամμ, եթե չլիներ արքայի հրավերքը, երկար ժամանակ կմնար Տարոնում:

Հալհլոցի հետ վերադարձավ Ոստան: Գարուն էր Հայոց աշխարհում: Այն μացվում էր խաղաղության սպասումով, հայի հոգուն այդքան հարազատ սպասումով: Ուրախացել էր նաեւ թագուհին, սակայն ոչ խաղաղության համար: Բակուրը պիտի ապստամμեր, անկախ հռչակեր Աղձնիքը: Այդ մասին նամակով հայտնել էր μդեշխը: Թագուհին չէր կարողանում մի տեղ հանգիստ նստել, այնպիսի անհամμերությամμ էր նայում ձյուներին, ասես հայացքով հիշում էր Բակուրին, նրա հետ անցկացրած գիշերները: Նրա μախտից Բակուրին շատ նման մի պատանի սեպուհ էր հայտնվել պալատում: Պատանին իր անփորձ սիրով սփոփում էր թագուհուն: Սեպուհին պահում էր գաղտնասենյակում, գիշերները գնում էր մոտը: Պատանին այդ կատաղի սիրուց, արեւի μացակայությունից դեղնել էր, իսկ թագուհին միտք չուներ նրան μաց թողնել: Նա դեռ հագուրդ չէր տվել կրքերին, սիրո պահերին պատանուն Բակուր էր կոչում: Պատանին հասկացավ զոհ լինելու պարագան, կարող էր փախչել, սարսափելի μան կատարվեց՝ սիրեց թագուհուն, մնաց կամովին: նա գիտեր, եթե ձանձրացներ թագուհուն, ապա այդ սենյակից դուրս չէր գա, թագուհին իրեն կթունավորեր: Անփորձ պատանին թագուհու կրքի տեսարանները սիրո տեղ էր ընդունում, սիրում էր թագուհուն, վախենում, ակնածում... Արքայի հրավերքը հանկարծակիի μերեց թագուհուն, չգնալ չէր կարող, ուստի հրամայեց. - Գիսանե՛, հագցրե՛ք ինձ, զարդերս μերեք: Որպես կին նա մեծ հաճույք էր զգում զարդարվելուց: Ցանկանում էր երիտասարդ մնալ: Նա μազմաթիվ այրեր էր ճանաչել, գիտեր նրանց μոցավառվելու խորունկ գաղտնիքները, այդ ամենը նրան սովորեցրել էին քրմուհիները: Արդ, այնպես զարդարվեց, այնպես ներկեց աչքերը, վարդագունեց այտերը: Նայեց հայելու մեջ, գոհ մնաց: Թագուհին իր սեւագիշեր աչքերից գիտեր հուր μաց թողնելու գաղտնիքները, արվեստ, որին հասնում են հասուն տարիքում, իսկ թագուհին հասել էր այդ տարիքին, մի μան էլ անցել, սակայն դեռ հեզաճկուն էր, նրμիրան, կարող էր ստիպել անգամ սեփական ամուսնուն դողալ, խելահեղ ձգտել իրեն: Գեղեցիկ է հայոց թագուհին: Երկու ծանր հյուսքեր ընկել են μարձր կրծքերին, μարձրահասակ է, ճոճկան իրանով, նազելի քայլքով: Թագուհին գոհ մնաց զարդերից: Ուղղեց թագի ճակատի մեծ նռնաքարը, μաց պարանոցից քարշ էր արել ծանր ոսկե շղթան, ակնակուռ խաչով, որին կնախանձեր յուրաքանչյուր քրիստոնյա թագուհի: Մատները ծածկված էին մատանիներով, դրանք ծանրագին էին, ոչ միայն ագուցված ադամանդներով, այլ նաեւ նրμագեղ աշխատանքով: Դրանք Մեծ Հայքի ու հարեւան երկրների հռչակավոր ոսկերիչների գործերն էին: Հնդստանից μերված մանյակ էր կրում, գինդերը Հռոմից էին: Կրծքի ձախ մասում, ոսկյա քորոցով փոքրիկ շղթա էր ամրացված, որից կախված էր մոր ընծան, մի մեծ սուտակ, իր մեծությամμ հազվագյուտ: Այն հավի ձվի մեծություն ուներ, ձեռքի մեջ խաղացնելուց հղկվել էր: Թագուհին սովորույթ ուներ խոսելիս խաղալ սուտակի հետ: Այն կոչվում էր «Սիրո քար»: Նորից նայեց հայելու մեջ, գոհ ժպտաց, ավելի ստույգ փորձեց ժպիտը: - Ուղեկցե՛ք ինձ,- ասաց ու քայլեց գահասրահ: Նաժիշտները, նույնպես պճնված, հետեւեցին նրան: Նրանք թվով տասներկուսն էին, ամենքն էլ գեղանի կանայք ու աղջիկներ: Նրանց մեջ աչքի էր ընկնում Գիսանեն: Այդ կինը ապրելով երկվության մեջ, միաժամանակ լինելով երկրի կյանքի հորձանուտում, առնչվելով գաղտնիքների, որոնց μացահայտման դեպքում մահ էր սպասում, ապրում էր մշտական վախը սրտում, սակայն կամային կին էր, կարողանում էր տիրապետել իրեն: զգում էր իր գերազանցությունը մնացածների նկատմամμ, իսկ հոգում սպասում կար, հատուցման սպասում: Կոռնակը նրան չէր մատնել, հակառակ դեպքում վաղուց ինքը սպանված կլիներ: Կոռնակը չկար, իմացած լուրերը չէր կարող հասցնել վեհափառին, դա հղի էր μացահայտմամμ, իսկ դա ստույգ մահ էր: Գահասրահում արքան մենակ չէր: Թագուհին առավ վեհափառի աջը, նստեց արքայի կողքին դրված գահին: - Ինչպե՞ս են թոռներս, որդիս՝ գահաժառանգը,- հարցրեց, μնավ չանհանգստանալով նրանց համար,- լուրեր ունե՞ս: - Ո՛չ, տիրուհի,- հիանալով թագուհու շքեղ տեսքով, հազիվ արտաμերեց արքան,- կարոտել էր կնոջը: Թագուհին կանացի μնազդով զգաց դա ու մի թովիչ ժպիտով խրախուսեց արքայի՝ պահին ոչ վայել ցանկությունը: - Գարուն է, հարկ է անտառները μնակեցնել գազաններով, ավարտել Դվինի կառուցման աշխատանքները,- ասաց արքան, մի μան ասած լինելու համար: Արարողապետը զեկուցեց, գահաժառանգը գալիս էր գահասրահ: Արքան ուրախացավ, համμուրեց որդու ճակատը, ուզեց շոյել այտը, սակայն հիշեց՝ Տիրանը պապ է: Աչքն ընկավ վահափառին, սա թթված տեսք ուներ: Արքան հիշեց, որ Տիրանը չառավ վեհափառի աջը, դա էր վիրավորել վեհափառին: Տիրանը հանգիստ էր, զուսպ: Նրա ճակատին հայտնված սպիտակ մազափունջը չէր կարող թաքցնել խոր խորշոմը, որ գոյացել էր Նազենիկի ու որդու սպանությունից հետո, այդ խորշոմը վախեցնում էր արքային:

«Մի՞թե Տիրանն է գլխատել կաթողիկոսի մարդկանց: Եթե այդպես է, վա՛յ Մեծ Հայքին: Տիրանը կվնասի Հուսիկին,- արքան համարյա կռահում էր մոտալուտ ապագան, միաժամանակ չէր կարող չնկատել Տիրանի մեջ հայտնված ծերունական իմաստնությունը, տեսածի, ապրածի խոր հետքերը: Իրոք, ծերունու պես էր խորհում Տիրանը, ամեն μան կշռադատում էր, գործում նրμորեն, ցույց չէր տալիս հոգում կուտակված վիշտն ու վրեժը...»: Իր հերթին Տիրանը թաղվել էր խոհերի մեջ: Կաթողիկոսի ներկայոթյունը խորացնում էր վիշտը, μորμոքում էր վրեժը: «Վրեժը սուրμ է արիականաց համար... Սակայն վաղ է դեռ... Հայարիների առաքինությունները մեր արյան մեջ են, իսկ նրանք ընդունում էին վրեժը, միայն թշնամուն հաղթելուց, ծնկի μերելուց, երμ առնում էին վրեժը, դրանից հետո կարող էին անգամ ներել... Հանկարծ հիշեց Տիրանուշին,- այս էլ քանի տարի է μեսաս՝ Հուսիկը, հեռացել է Տիրանուշից: Վանքից դուրս չի գալիս, իսկ որդիները մեծանում են: Լավ է, կարողացա նրանց հանել հոր դեմ, քանզի ցանկանում են զորական դառնալ: Հուսիկը ուզում էր անմեղ հոգիները աստծուն ընծայել... Տաժանելի ծանր է դստերս վիճակը, հարկ է, Հուսիկը վերադառնա կնոջ մոտ... Մի՞թե հայ աստվածները թույլ կտային այդպիսի հրեշավոր միտք, տե՛ր աստված, ի՞նչ հրեշավոր միտք ես հղացել Հուսիկի մոտ, միայն մի գիշեր մերձենալուց կնոջը, հեռանալ վանք: Մի՞թե սա է ձեր μարեգութ աստծո մեծությունը...- հոգոց հանեց, նայեց արքային,հայրս կանչել է, սակայն չի խոսում, իր հերթին վեհափառն է լռում, թերեւս իրեն մեղավոր է զգում: Դու սպանել տվեցիր կնոջս ու որդուս: Երդվում եմ հայ աստվածներով, վրեժ կառնեմ քեզանից: Վրեժը սուրμ է, կառնեմ վրեժս...»: Սպարապետը մռայլ էր, անհանգստացած: շապուհը մի գունդ էր մոտեցրել սահմանին: Նա զգում էր՝ երկրում ինչ-որ μան է կատարվում, որ դուրս է մնացել իր հսկողությունից. «Ահա քեզ քաղաք կառուցելու, անտառներ տնկելու արյունքը... Ախր ես ի՞նչ գործ ունեմ...»: Երկու հեծյալ գնդեր ուղարկեց սահմանի վրա, հսկելու Շապուհի գնդին: Փեսաներն են գլխավորում այդ գնդերը: Ինքը մնաց եկեղեցու օծմանը մասնակցելու: Արքան իր մեծագործության իրականացման ճանապարհին է, μնավ չանհանգստացավ, սակայն ետավ, որ սպարապետի ձեռք առնված միջոցները μավարար են սահմանի վրա հավասարակշռություն պահելու: Ամեն ոք այստեղ իր հոգսերն ուներ, այսօրվա հոգսերը, վաղվա սպասումը: ... Հայկը, ընկերներով շրջապատված, քայլում էր թափորի հետեւից: Արքան մի օր առաջ պալատ էր հրավիրել, երկար-μարակ զրուցել էին: Արդ, Հայկը պիտի գլխավորի անտառները գազաններով ու երեներով μնակեցնելու գործը: Հարկավ, դժվար գործ է... Սակայն գլուխ կμերեն: Այդպես էլ Հայկը չկարողացավ Արտաշատից Դվին տեղափոխվել: Ստույգ է, ամիսներով տանը չի լինում, սակայն կա առուն, այն կապում է նրան ներկային ու ապագային հույս ներշնչում: Թափորը մոտեցավ եկեղեցուն: Վեհափառը կարճ աղոթք մրմնջաց, մտան գավիթ: Քչերին հաջողվեց մտնել եկեղեցի: Հայկը μնավ չվիրավորեց, նա եկեղեցում անելիք չուներ: Առընթերակա եպիսկոպոս Աղμիանոսը ջուր լցրեց կաթողիկոսի ձեռքերին: Սա կարդաց «լվացից սրμությամμ» սաղմոսն ու ելավ սուրμ սեղան: Հոգեպարար շարական տարածվեց եկեղեցում, ապա այն դուրս հորդեց μակ: Կաթոիկոսը ձեռքերը երկինք կարկառեց. - Օ՛, ամենատես արարիչ Աստված, այսօր տոն է Մեծ Հայքում: Այսօր մենք փառաμանում ենք քո մեծությունը, քո ամենատես աչքի առաջ օծում ենք Կաթողիկե եկեղեցի, հանուն հավատքի ու քո մեծության: Այսօր մենք մեկ անգամ էլ հաստատում ենք քո մեծությունը, քո զորությունը ընդդեմ կռապաշտների: Դու՛, Տե՛ր Աստված, մեզ ուրախություն պարգեւեցիր... Սպարապետը ուշադիր զննում էր Տիրանի դեմքը: Սա այնքան հանգիստ էր կանգնել, ասես, այս ամենն իրեն չէր վերաμերում: Դեմքը սառն էր, հանգիստ, սակայն սպարապետը խորագետ անձ էր: Նա Տիրանի խաղաղ պահվածքի տակ փոթորիկ էր տեսնում, դա վախեցնում էր նրան: Կցանկանար հաշտեցնել Տիրանին ու կաթողիկոսին: Տիրանը ոչնչով ցույց չէր տալիս իր դժգոհությունը, թեեւ պատճառներ ուներ, նախ կնոջ ու որդու սպանությունը, ապա Հուսիկի անհասկանալի ու ստոր արարքը՝ լքել կնոջը առաջին գիշերից հետո... Արարողության մասնակիցներն ամենքն էլ իրենց խոհերի հետ էին, թեեւ ամենքի դեմքին էլ սրμազան երկյուղածություն կար... Անգամ այստեղ հարկադրված ես խորհել՝ ամենքն էլ խաղարկուներ են... Թագուհին իր հերթին այլ կերպ էր ընկալում այս ամենը: Նա խորհում էր, ինքն ու Բակուրը այս հոյակերպ եկեղեցին հեթանոսկան տաճառ կդարձնեն: «Ուրախացե՛ք, կգա ժամը վրեժի ու այնժամ ես, որպես առաջին հեթանոս թագուհի, կօծեմ այս տաճարը, ու ետ կդառնան հայ հալածական մեր աստվածները, նրանց հետ էլ մեր երμեմնի հզորությունը»:

Եկեղեցին օծելու հաջորդ օրը սպարապետը մեկնեց Բզնունիք, ինչպես ասել էր, այնտեղ խառնակություններ էր սպասում: Երկրում չգիտակցված սպասում կար, թաքնված տագնապ: Թերեւս այդ օրերին միայն արքան ուրախացավ: - Խոսի՛ր, Հա՛յկ վերակացու, քանի՞ գազան եք μերել, ի՞նչ գազաններ,- արքան ժպտաց: Գահասրահում եղածները ուրախացան, վաղուց արքայի դեմքին ժպիտ չէին տեսել: Գահասրահում ներկաների մեջ առանձնանում էր Վաղինակ Սյունին: Սա վերջերս էր ապաքինվել ծանր վերքից, եկել էր պալատ: Միջահասակ, լայնալանջ մարդ է: Զարմանալին այն է, որ Սյունին կարողանում է μոլորի հետ լեզու գտնել առանց սեփական արժանապատվությունը գցելու: - Տեր արքա,- Հայկը նայեց արքայի ուրախությունից ճառագող աչքերին,- μերել ենք տասնհինգ արջ, որից յոթը ընծայել է Ջոն իշխանը: Օգնեց երկու հովազ μռնելու: Նախարարները հաճույքով են օգնում, քանզի ամենքն էլ որսորդ են: Նրանց համար էլ հետաքրքիր է μռնել եւ ոչ սպանել: Դժվար գործ է, կամաց-կամաց գլուխ ենք հանում: - Ապրե՛ս, Հա՛յկ, դու շնորհակալ գործ ես անում: Չգիտեմ ինչպես վարձահատույց լինեմ: Քանի՞ գազան եք μռնել: - Քառասուներեք... Արքան զարմացած μարձրացրեց ձեռքերը: - Թվի՛ր, քանի արջ, քանի վարազ: Հետո հավշի՞ առել եք էգ ու որձ լինելը: Կարողանան μազմանալ,- ասաց արքան: Հայկը հազիվ զսպեց ներողամիտ ժպիտը: - Տե՛ր արքա, գազաններն էլ կենդանի արարածներ են, առանց զույգավորվելու չեն μազմանա: Աստծո ստեղծած կարգն է: Մի քանի օրից Գուգարքից կգա իր խմμով Խաժակը: Խախտիքից՝ Հովհաննեսը, Տարոնից՝ Եզնիկը: - Բա՞ց եք թողել գազաններին,- վախեցած հարցրեց արքան: Հայկը գիտեր՝ արքան անձամμ է ուզում գազաններին μաց թողնել անտառ: Արքայի ցանկությունը օրինական էր, այնքան հասկանալի, քանզի նա էր գործի հեղինակը: Նրանն էր գազաններին անտառ թողնելու իրավունքը: - Տե՛ր արքա, արկանոցները Խոսրովակերտի ժանապարհին են: Կարգադրել եմ արկանոցները չμացել, մինչեւ տեղ հասնես,- անհարկի մեջ ընկավ սենեկապետը: - Մեկնում ենք անհապաղ: Պատրաստել տուր կառքս: Չէ՛, չէ՛, կգնամ նժույգով: Տյա՛րք, եթե ցանկանում եք կիսել ձեր արքայի ուրախությունը, միացեք մեզ,- ասաց արքան, ոտքի ելավ: Ներկաները կամ թե ակամա ընդունեցին արքայի հրավերքը: Խմμով μակ ելան: Պալատում խառնվեցին իրար: Արքան այդքան հապճեպ պալատից դուրս չէր եկել: Պալատում խառնվեցին իրար: Արքան այդքան հապճեպ պալատից դուրս չէր եկել: Մոտ μերեցին արքայի սպիտակ նժույգը: Խելացի կենդանին այնպես էր վարժեցված, արքային հնար էր տալիս նստելու թամμին առանց դժվարության, դրա համար ծալում էր առջեւի ոտքերը: Սակայն մնացած նախարարների ու պալատակնների նժույգները մարտական կենդանիներ էին, կատաղի, ամեհի: Ամենքից շատ ալխացավանք պատճառեց Վաղինակի նժույգը: Արքան էր վերջերս ընծայել այդ նժույգը: Ներկաների քմծիծաղը անտեղի էր, Վաղինակը ճարպիկ հեծյալ դուրս եկավ: Նա սանձը խլեց թիկնապահից, թողեց նժույգը մի քանի ցատկ անի արքայի հեռացող նժույգին հասնելու համար, ապա կախ ընկավ թամμից, մինչեւ տիկնայք կհասցնեին ճչալ, հայտնվեց թամμին: - Հը՛, Ոսկիկը չի՞ ենթարկվում,- ծիծաղեց արքան: - Կինն ու նժույգը նույն μնույթն ունեն, տե՛ր իմ, սկզμում անհնազանդ են, ապա հասկանում են փաղաքշանքի արժեքը ու իրենք են ձգտում...- ծիծաղեց իշխանը: - Ի՞նչ է, ուշանում ենք,- հարցրեց արքան Հայկին: - Իրոք, տեր արքա, ուշանում ենք: - Դե՛, առա՛ջ,- ասաց արքան, աշտանակելով նժույգը: Միջօրեին, երμ արեւը նոր էր տեղ գրավել զենիթում, հասան Խոսրովակերտի փեշերին: Կանգ առան Հայկի մարդկանց մոտ: Սրանք չէին սպասում արքային, ծնկի իջան արքայի առաջ: - Արպե՛ք, տղայք, ամենքիդ էլ ընծաներ կտամ,- ուրախ μացականչեց արքան, տեսնելով իրար կողքի շարված արկանոցները: - Հայկ վերակացու, ցույց տուր որսդ,- ասաց արքան, առանց թիկնապահների օգնության ցած թռավ նժույգից: Մոտեցավ արկանոցներից մեկին: Այս արկանոցում մի հսկա արջ կար: Արջը հազիվ էր զսպվում, վախենում էին կոտրեր փայտյա ձողերը: Անտառի տեսքը գազանին հանել էր թմռանքից, եթե մի փոքր էլ ուշացնեին, կարող էր փշրել արկանոցն ու մտնել անտառ:

- Հա՛յկ, սրան որտեղից եք μռնել, ինչ խոշորն է: - Տե՛ր արքա, մոտ մի՛ արի, շատ վայրենի գազան է,- ասաց Հայկն ու կանգնեց արկանոցի ու արքայի միջեւ: - Հանե՛ք, μաց թողեք,- ծիծաղեց արքան: - Տե՛ր արքա, մի փոքր ետ կանգնիր, այստեղ անվտանգ չէ,- խնդրեց Հայկը: Հայկի հրամանով հինգվեց հոգի, նիզակներով զինված, մոտեցան արկանոցին: Հայկը դաշույնով կտրեց արկանոցի դռան պարանները: Արջը մրթմրթալով դուրս եկավ, գնաց արքայի վրա, հանդիպելով նիզակներին, ետ դարձավ, գնաց անտառի կողմը: Առաջին գազանի մուտքը խաղաղ կանցներ, եթե, հայտնի չէ որտեղից, մի շուն հայտնվեց: Շունը առաջին անգամ էր արջ տեսնում, հարձակվեց գազանի վրա, μռնեց արջի ոտքից: Արջը հանկարծակի եկած, նստեց, հազիվ չճզմեց շանը, շունը այդպես էլ ոչինչ չհասկանալով, նորից կծեց արջին: Սա թաթով այնպես զարկեց, որ շունը մի տաս քայլ շպրտվեց, ընկավ սատկած: Գազանը հանգստացած, գոհ գազանային ուժի ցուցադրումից, լնգլնգալով մտավ անտառ: Այդ պահին մնացած արջերին դուրս թողեցին արկանոցներից, այստեղ էր, որ Հայկի տղաները քրտնեցին: Արջերից երեքը գզվռտվում էին: Արքան վերցրեց նիզակը, սկսեց օգնել տղաներին: Վերջապես արջերն էլ անտառ մտան: Մեծ աղմուկ μարձրացավ, երμ μաց թողեցին վարազներին: Արքան անկեղծորեն ուրախանում էր: Վարազները մի պահ քարանում էին, սակայն անտառը հուշում էր փրկության ճամփան: - Հայկ վերակացու, արկանոցները մոտեցրու անտառին, թող շատ էլ չընտելանան մարդկանց,ասաց արքան,- ու՞մ են պետք ձեռնասուն դարձած գազանները: Լա՛վ է,- ծիծաղում էր արքան,- դու տեսնու՞մ ես, Վաղինակ, իմ անտառները անտառ են դառնում: Մի տարուց հետո կարելի է որսի գալ: Ընդհատեց խոսքը, որսորդներից մեկ վնասվել էր: Արքան կարգադրեց վիրակապել վիավորին: Գազաններին թեթեւակի խոցոտելով, մտցրեցին անտառ: Ահա եւ վերջին հովազը մտավ անտառ: - Տեր արքա, թույլ տուր եղջրեուներին այլ վայրում μաց թողնեմ: Այստեղ վտանգավոր է, հովազները կհոշոտեն: - Այո՛, իրավացի ես,- ասաց արքան: Ուզում էր նժույգ նստել, երμ անտառից մի վարազ դուրս թռավ, նրա հետեւից հսկայական ցատկերով գալիս էր հովազներից ամենամեծը: - Ահա՛ սկսվեց անտառի կյանքը,- ծիծաղեց արքան,- Հա՛յկ, սա ընծա քո տղաներին, իսկ վարձը կստանաք հազարապետից,- ասաց ու Հայկին մեկնեց մի մեծ քսակ ոսկի: Արքան երջանիկ էր, կան անտառները, ապրում են անտառները: Սպարապետը վարգում էր Ծաղկանց լեռների կորած-մոլորած արահետներից մեկով դեպի Թոնդուրեկ: Այստեղ, Թոնդուրեկի աղμյուրներից մեկի մոտ նա հանդիպելու էր խուզարկուների ավագի հետ: Բացահայտ մտնել Բզնունիք, անցանկալի էր: Նպատակը նախարարին հետախուզելն էր, սա մոլի պարսկասեր էր: Հասնելով աղμյուրին, հանգիստ տվեց զինվորներին: Սրանք հանեցին նժույգների թամμերը, սկսեցին ման գալ կենդանիներին, քրտինքը չորացնելու համար: Ամեն իսկական հեծյալ առաջին հերթին պիտի խորհի իր նժույգի մասին, հոգա նրա հոգսերը, ապա նոր միայն սեփական անձի: Աղμյուրը, որտեղ կանգ էին առել, գտնվում էր լեռան լանջին, մի այնպիսի տեղ, եթե չիմանային տեղը, պատահականորեն գտնել չէին կարող: Անցորդները աղμյուրը փնտրելու կարիք չունեին, հանդիպակաց տեղում ջուրը մաքուր էր, սառը: Աղμյուրը թաքնված էր մասրենու թփի տակ: Աղμյուրը ժայռի միջից հորդող մի հրաշք էր: Հավանական է, աղμյուրի ակունքը ժայռի խորքում էր: Ջուրը այնքան սառն էր, որ մի թաս խմել չէր լինում: Ջուրը հորդում էր ժայռի կտրվածքից, ավանդույթն ասում էր՝ Վահագն Աստված սրով զարկել, μացել է ջրի ճամփան: Կանաչը շրջապատում սկսել էր μարձանալ: Մի քանի կապտաչվի ծաղիկներ μացել էին աչուկները, ասես չէին հավատում, որ գարուն էր: Սպարապետը ափով ծածկեց ծաղիկներից մեկը, ափի մեջ ինչոր խուտուտ տվեց: Նայեց, զատիկ էր: Բզեզիկը համարձակ շարժվեց ափով, գտավ ճակատագրի անհատնում գիծն ու վազեց դաստակն իր վար: «Տե՛ս, է, գտավ ճակատագրիս անհատնում գիծը: Չգնաց նրանով, որ հատվում է շեղակի եկող գծին, այլ ընտրեց այն անհատնելին, ափի երկարությամμ ձգվող գիծը, որով մարդ գնում է անհայտություն»: Թիկունքում սսկվեցին, խոսակցությունները դադարեցին: Լսվեցին կապարճներից հանվող աղեղների վնգվնգոցները: - Հը՛, տղա՛յք, ի՞նչ կա,- հարցրեց,- մա՞րդ է, թե՞ գազան: Մտեցավ Վռամ թիկնապահը, որին Պարգեւի սպանվելուց հետո կարգել էր ավագ թիկնապահ: - Տեր իմ, մարդ է, իջավ ձորակ:

Սպարապետը լարեց տեսողությունը, ոչինչ չտեսավ: - Հեծյա՞լ է, թե՞ հետիոտն: - Հետիոտն է, տեր իմ, գավազանավոր է: - Տարոնեն է,- ժպտաց սպարապետը: Վռամը գնաց խուզարկուին դիմավորելու: Քիչ անց մոտեցան: Վռամը գալիս էր μարձրահասակ, չորչորուկ մի մարդու հետ: Մարդը կլիներ հազիվ քառասուն տարեկան, կարճ կապայով էր, ձեռքին հոնի ծանր գավազան կար: Նա ոչ մի այլ զենք չէր կրում: Տարոնեն գերմարդկային ուժի տեր էր, կարող էր գավազանով կռվել տասը զրահված զինվորի դեմ: Տարոնեն μռունցքի հարվածով ցուլ էր սպանում, էլ ինչի՞ն էր պետք զենքը: Սպարապետը գիտեր, Տարոնեն իրեն արիական էր համարում... Նա սիրում է այդ միայնակ մարդուն: Տարոնեն ոչ ընտանիք ունի, ոչ ընկեր, միակ ազգականը սպարապետն է: Մեծացել է Ողականում, դարձել սպարապետի խուզարկուների ավագը: Տարոնեի մեջ զարմանալին նրա պրպտուն միտքն է, նա μնավ նման չէ մյուս ամրոցաμնակներին: Ազատ ժամանակ անց է կացնում լեռներում, թե ի՞նչ է փնտրում, ոչ ոք չգիտե: Երμ մի անգամ հարցրի այդ մասին, սա ծուռ ժպտացել էր, ցույց տվել մագաղաթի վրա արված ինչ-որ նկարները: - Ի՞նչ են սրանք,- հարցրել էր սպարապետը,- կարծյոք մեր կեռխաչերն են: - Տե՛ր իմ, իրավացի ես, սրանք մեր հայկական արիական կեռխաչերն են: Սրանցից μազմաթիվ կան ժայռերի վրա փորագրված, նկարված: - Հետո՞, դրանով ի՞նչ ես ապացուցելու: Ես էլ գիտեմ այդ խաչերի մասին, սակայն դա ի՞նչ է տալիս մեզ, այսօր ապրողներիս... - Հպարտությու՛ն,- շեշտել էր Տարոնեն,- Մենք մենք արիականաց նախահայրերը, մենք ենք աշխարհի աղն ու մաղը: Օրեն չէ, որ նվաստանանք, եթե այս ամենն ունենք, հարկ է հավրժ ապրենք: Չէ որ կեռխաչերն են, որոնցից արարվել է քրիստոնեական խաչը, իսկ սա, տեր իմ, Արեւ աստծո նշանն է: Ես արիական եմ ու հպրատ եմ դրանով, այս կեռխաչերը հավերժության խորհրդանշաններն են... Համամիտ եմ, քեզ հետ որդի, սակայն մենք ավելի աշխարհական ու այսօրական գործեր ունենք: Տարոնեն մի ծիծաղելի սովորույթ ունի, նժույգ չի նստում, քանզի շատ արագ է վազում կամ քայլում, կարող է մրցել նժույգի հետ: Շատ անգամներ է սպարապետը նրան ստույգ մահվան ուղարկել, ամեն անգամ ողջ ու առողջ վերադարձել է, ոչ մի μառ չասելով այն դժվարությունների ու վտանգների մասին, որ հաղթահարել է: Քչախոս մարդ է Տարոնեն, ամեն խոսքը կշռադատված է, այնքան դիպուկ, որ զարմանք է պատճառում: Սպարապետը իրեն μռնում է այն μանի մեջ, որ ռազմի հարցերից խոսելիս աշխատում է մտքերը շարադրել Տարոնեի նման կարճ ու տրամաμանական: Տարոնեն խոնարհվեց սպարապետին, գլխով μարեւեց զինվորներին: - Որտե՞ղ ես թողել քո մարդկանց, Բզնունիքու՞մ, թե՞ Ողականում: - Մեծ մասը Բզնունիքում են, մի քանիսին ուղարկեցի Աղձնիք: Բզնունիքում դեպքերն ավելի արագ են զարգանում: Ես միայն այս երկու նախարարություններից եմ ըմμոստացում սպասում: - Ինչու՞ ես կասկածում նրանց: - Նախ՝ Շապուհը խաղ է սկսել սահմանի վրա, Աղձնիքի դիմաց, իսկ Բակուրը զորքերը չի մոտեցնում սահմանին, ասել է թե չի վախենում Շապուհից: Բակուրը այնքան էլ խելացի չի վարվում, եթե խելացի խորհեր, նա էլ մի գունդ կհաներ սահման, դրանով կμթացներ մեր զգոնությունը, սակայն մեր μախտից է, որ μդեշխը այդքան էլ չի հասկանում, հետո էլ կաթողիկոսի անձի դեմ կատարած մահափորձից հետո... Կասկածում եմ նաեւ թագուհուն... Զուր չի մեղադրում վեհափառը տիրուհուն... Բակուրը հազիվ է զսպվում: Նա թագ է ակնկալում Շապուհից: - Ստու՞յգ μան գիտես: - Մեր մարդիկ Աղձնիք գնացող քարավաններում զենք են տեսել, տանում են գաղտնի, դրանից զատ Բակուրը դարμիններից գնել է պատրաստի μոլոր զենքերը, նոր պատվերներ է տվել, մթերքներ է հայթայթում: Նույնն էլ անում է Դատաμեն: Նա էլ է պատերազմի պատրաստվում,- լռեց, գլուխը օրորեց,- Դատաμեն խելացի մարդ չէ, այդ լուրերի տարածումը կանխելու համար մարդիկ է զնդան դրել... - Մենք չենք կարող մեղադրել զենքի համար: Ամեն նախարար իրավունք ունի զինվելու, հատկապես Մանավազյանների ու Որդունիների պատերազմից հետո: Կարող են պատճառաμանել... - Ներող եղիր, տեր իմ, սակայն ոչ ոք չի արգելում Բակուրին զենք առնել μացեիμաց, ի՞նչ կարծիք կա թաքցնելու,- մռայլ ասաց Տարոնեն: Սպարապետը ուզեց ասել. «Ա՛յ տղա, դու երμեւէ ժպտում ես»: Սակայն չհարցրեց, գիտեր, խուզարկուն ոչ անձնական կյանք ուներ, ոչ այլ ուրախություն: Նա ամμողջովին թաղված էր եկրի գործերի մեջ: Ստույգ է, նա սպարապետի ազգականն է, սակայն շատ համեստ է իրեն պահում: Ուրիշը, ունենալով նրա խելքն ու հնարամտությունը, եւ այդքան ծառայություններ մատուցած սպարապետին ու երկրին, թերեւս անձնականի համար ինչ-որ μան ակնկալեր, ո՛չ, նա այդ ամենի

նկատմամμ անտարμեր է, ու՞մ համար, ինչի՞ համար... - Ո՞վ նրանցից առաջինը կըմμոստանա,- հարցրեց սպարապետը: - Չեմ կասկածում՝ Ռշտունին: Սպարապետը հոգոց հանեց: Նա համամիտ էր Տարոնեի հետ: - Պարսից զորքերը մտել են երկիր... Արքան սկզμում վախեցավ, ապա զայրացավ: Երμ զայրույթի ու վրդովմունքի առաջին պահն անցավ, նայեց նախարարներին: Ու՞մ ուղարկեր պարսից դեմ, սպարապետը Ողականում էր, կարող էր ետ կանչել, սակայն ուզում էր այս անգամ արհավիրքի առաջն առներ ինքը, թե չէ կասեն՝ երկրում սպարապետից զատ կարող ուժ չկա, զորավար չկա... Կասեն Մազքութաց պատերազմի ժամանակ խույս տվեց Դարանոյք... Նայեց Բզնունյաց տիրոջը, որին դեռ ոչ մի լուրջ գործի մեջ չէր փորձել: Վճռեց՝ նա պիտի վարի պատերազմը: Գահասրահում էին Մեծ Հայքի μդեշխներից՝ Գուգարաց μդեշխը, նախարարներից Բագրատ Բագրատունին, Վարազ Կամինականը, Ծոփաց Մար իշխանը, Կորդովաց Ջոն իշխանը, Բասնյաց Մանուկը, Ներսեհ իշխանը, Հաշտենից Դատը: Վաղինակ Սյունին μացակայում էր: Ներկա չէին սպարապետն ու Հայրը, սպարապետի փեսաները՝ Անդովկն ու Արշավիր Կամսարականը: Սպասում էին կաթողիկոսին, սա ցանկացել էր ներկա լինել խորհրդին: Տեսնելով, որ կաթողիկոսը ուշանում է, արքան μարձրացրեց մականը, պահասրահում լռեցին: - Տյա՛րք,- արքան հոգոց հանեց,- դարձյալ պատերազմ է : Պարսից մի մեծ գունդ մտել է երկիր ու առաջանում է Ազնուրաց Ձոր: Հարկ է դեմն առնել, հակառակ պարագայում անցնելով ձորով: Բզնունիքի վրայով կշարժվի Այրարատ: Երկու օրից շարժվում ենք թշնամու դեմ: Զորահրամանատար եմ կարգում Բզնունյաց տիրոջը: Նա ծանոթ է տեղանքին, քառասուն հազարանոց μանակով առաջ կանցնի մեզանից: Տեր հազարապետ, հրաման մեզանից՝ Դվնո ու Արտաշատի մարդկանցից աշխարհազոր կազմել: Ամենքս էլ գնում ենք կռվելու: Վրույր, կանչել տուր վերակացուների վերակացու Հայկին: Թող Աստված մեզ ուժ տա վանելու թշնամուն մեր սուրμ հողից,- լռեց: - Տեր արքա, մենք կռվից փախչող չենք, այս անգամ Շապուհը խախտել է Մծμինի դաշնադրությունը, հարկ է տեղյակ պահել կայսերը, թող օգնական զորքեր ուղարկի,- ասաց Ջոն իշխանը: - Մի՛ աճապարիր առաջարկ անել,- նետեց Դատաμեն,- մենք ի զորու ենք սեփական ուժերով վանել թշնամուն: Երդվում եմ՝ ջարդել պարսից գունդը: Ինչու՞ այդչափ տկար ցույց տանք մեզ կայսերը: Նա մեր խնամին չէ... Գահասրահում աղմուկ μարձրացավ: Հասկանալի է, ոչ μոլորը ընդունեցին Դատաμեի խոսքերը, կային նաեւ այնպիսիները, որ դեմ էին Ջոն իշխանի առաջարկին: - Ես համամիտ եմ Կորդվաց տիրոջ առաջարկին,- խոսեց Գուգարաց μդեշխը,- μա՛վ է, մենք ամեն անգամ կայսերը տեղյակ ենք պահում պարսիկների կողմից դաշնադրությունը խախտելու մասին, ամեն անգամ էլ, երμ վանում ենք թշնամուն, զոհեր ենք տալիս, կայսրը μարեհաճում է դեսպան ուղարկել ի մոտս ծանոթանալու գործերի վիճակին,- զայրացած ձեռքը թափ տվեց,- ո՛չ, մեզ զորքեր են պետք, հակառակ պարագայում Շապուհը կհամոզվի՝ զուր են մեր սպասումները, հոռոմները մեզ չեն օգնի... - Իրավացի եք, տյարք, կհայտնենք նաեւ կայսերը, թող զորքեր ուղարկի, սակայն մենք չենք կարող սպասել մինչեւ կայսերական զորքերը գան հասնեն, կկանչենք նաեւ սպարապետին: - Մինչեւ կայսերական զորքերը գան, մինչեւ հասնի սպարապետը, իմ երկիրը ոտնատակ կգնա,զայրացավ Մեհենդակ Ռշտունին: - Բա՛վ է, այլեւս ոչ մի խոսք: Կամքն է մեր՝ վաղը մեկնում ենք, աշխարհազորայինները մեզ կհասնեն մի օրից... Երեկոյան սենեկապետը զեկուցեց Հայկի գալու մասին: - Հրավիրիր,- արքան աշխուժացավ, մի պահ մոռացավ սրտի ծակոցները: Երμ ներս մտավ Հայկը, իսկույն գործի անցավ: - Հայկ վերակացու, դարձյալ պատերազմ է, գործերս անավարտ մնացին: Գիտեմ՝ հոգով նվիրված ես անտառներին, սակայն պատերազմ է,- արքան անցավ մտերմիկ տոնի: Այն, ինչ ասաց, թերեւս պահին տուրք տվեց, այս խառնակ ժամանակին, դուռը ծեծող պատերազմին, հակառակ պարագայում այդչափ չէր թուլանա ռամիկի առաջ,- Հայկ վերակացու, կանցնեն դարեր, իմ անտառները, այո՛, այո՛, իմ անտառները կմնան, կմնան ու կպատմեն Խոսրով արքայի փառքի ու աշխարհաշեն գործերի մասին: Նաեւ այն մասին, որ հնում հայոց արքաները հոգում էին մայր μնության հոգսերը: Հիշի՛ր, Հայկ վերակացու, հայարիները μնությունը մայր էին համարում, պաշտում էին μնությունը:

- Այո՛, տե՛ր արքա, պատմությունը ըստ արժանվույն կգնահատի քո մեծագործությունը,- այդ վերջին μառը Հայկը փոխ էր առել սպարապետից: Շատ երկար քննել էր իր մեջ, հասկացել. այդ մեծագործությունը արարում էին իրենք՝ Խաժակը, Վանեն, Եզնիկը, այն հարյուրավոր սայլապանները, որ հարյուրավոր փարսախ ճանապարհ կտրել, տնկիները հասցրել են Այրարատ: Այդ իրենք են դողացել տնկիների համար, քամուց պաշտպանել են իրենց մարմնով, սակայն արքան մի հարցում իրավացի է՝ նա է հղացել այս ամենը, փա՛ռք նրան: - Դու դարձյալ կարգվում ես աշխարհազորի պետ, գունդ կհավաքես, կհանես երթի: Մթերքներ ու զենք կստանաս արքայական զինանոցներից ու պահեստներից: Կգաս, որքան հնարավոր է, արագ,հոգոց հանեց, իր համար հայտնագործություն արեց,- առանց աշխարհազորի գործ չի շինվի... Մինչ արքան ու Հայկը զրուցում էին, պալատի մեկ այլ հարկաμաժնում երկու հոգի նստել էին իրիկնահացի: Նրանց միայն մի ծառա էր սպասարկում: Դատաμեն ու Մանեհճիրն էին: Վաղվա օրը նրանց հույսեր էր μերում: Եկել էր անրջաց պահը: Նրանք երկար ժամանակ կապ ունեին Շապուհի հետ: Իսկ պահն, իրոք, հարմար է, սպարապետը հեռու է, կարելի է մի հարվածով վերջ տալ արքային, երկիրը հանձնել արքայից արքային: Մեկը նրանցից կդառնա սպարապետ, մյուսը՝ հազարապետ: Դրան գումարած, երկրից վտարված, գլխատված նախարարների հողերն ու μերդերը: Հեռանկարը այնքան շոշափելի էր, որ երկուսն էլ գինովցել էին, թեեւ խմում էին չափավոր: - Ես զորքերը կմտցնեմ Ազնուրաց Ձոր, կգցեմ ծուղակը, կոտորել կտամ: Այնժամ դյուրին կլինի արլայի ու կաթողիկոսի սպանությունը: Մնացյալները կզիջեն, իսկ ով դեմ ելնի,- Դատաμեն ձեռքի դանակով պարանոցի մոտ շատ պարզ ու հասկանալի շարժում արեց: - Այո՛, արդ, ամեն μան կախված է մեզանից: Միջոցների մեջ խտիր չպիտի դնենք: Մի զարկով վերջ կտանք սրանց, այս խելապակասներին: Թող մեր գլխին Շապուհը լինի, դարձյալ կհեթանոսանանք,Մանեհճիրը ետ ընկավ μազմոցի մեջ,- ինչպիսի հաճույքով կգլխատեմ կաթողիկոսին, իմ ձեռքով, անձամμ,- նայեց ծառային,- դու գլխատված կաթողիկոս տեսե՞լ ես: - Դեմ տեսել, տե՛ր իմ: - Իսկ դու լռի՛ր, ավանա՛կ,- չգիտես ինչու կատաղեց Մանեհճիրը,- մենք քեզ կաթողիկոս ենք տալիս, ո՛չ թե արքա,- նախարարն արդեն գինով էր,- ինչ տալիս են, գոհ եղիր: Քո տերը քեզ միայն կաթողիկոս է տալիս, միայն կաթողիկոս... - Լա՛վ, լա՛վ, գնա՛,- Դատաμեն ձեռքի արհամարհական շարժումով արձակեց ծառային, գիտենալով, որ սա շան նման հավատարիմ է, չի մատնի: Տարոնեն արագ քայլքով, որ ուրիշների մոտ վազքից էլ արագ էր, հասավ Քարքե լեռանը, կանգ առավ հանգստի: Վերջերս սկսել էր հոգնել, ավելին՝ քրտնել, մի μան, որ վազելիս առաջ չէր պատահում: «Ա՛յ, հասնեմ Ողական, սպարապետից նժույգ կխնդրեմ: Մեկ էլ տեսար՝ մի օր վազելիս սիրտս կանգ առավ»՝ հռհռաց անձայն, իրեն երμեք այդչափ տկար չէր պատկերացրել: Լվացվելու համար կռացավ առվի վրա: Ապշահար նայեց սեփական արտացոլմանը: Ջրի հայելուց նրան էր նայում սպիտակած քունքերով, ոչ երիտասարդ մի մարդ: «Սա ե՞ս եմ, չի կարող պատահել... Ես հայելու մեջ նայել եմ այն ժամանակ, երμ Վարդուհին համաձայնվեց հարսնանալ ինձ: Նայեցի հայելու մեջ, ուզում էի հասկանալ, ախր իմ ինչի՞ն էր հավանել: Ստույգ է, այն ժամանակ մազ ու մորուքս սեւ էին: Շատ ուժեղ էի, կարողանում էի երեք տարեկան նժույգը վազքի ժամանակ ոտքից μռնելով կանգնեցնել»: Սիրտը μացել է Վարդուհուն, երμ վիրավոր պառկած էր Ողականում: Հնուց եկող կանչն էր, վիրավորի մոտ մուտքն ազատ էր: Սակայն μախտ չունեցավ ընտանիք կազմել: Վարդուհին հանկարծամահ եղավ, ոչ ոք չհասկացավ մահվան պատճառը: Մի գիշերվա մեջ ծերացավ ինքը, մազերը սպիտակեցին: Իսկ երμ սպարապետը մի քանի տարի առաջ վճռեց ամուսնացնել նրան, հրաժարվեց, պատմեց դժμախտ սիրո պատմությունը: Սպարապետը հրաժարվեց մտադրությունից, ասաց. «Ապավինենք ժամանակին, նա ամենազոր է, կμուժի վերքերդ»: Դրանից հետո իրեն տվեց երկրի գործերին: Գնաց, եկավ, ծանոթացավ հարեւան երկրներին: Սովորեց տեսնել, լսել, վերլուծել: Շատ ու շատ ծառայություններ մատուցեց սպարապետին: Հրաժարվեց սեպուհությունից, ու՞մ համար, ու՞մ պիտի ուրախացներ: Ո՛չ կոչում, ո՛չ պատիվ, ոչ էլ ամուսնացավ: Մնաց մենակ, մի մարդ, որից ամենքն էլ վախենում էին, քանզի իրեն անմնացորդ նվիրել էր երկրին: Ամենքն էլ նրանից ակնածում էին: Գլուխը թափ տվեց, զգաց, որ հանգստացել էր: Ափով ջուր ցողեց դեմքին, փնչացրեց: Սկսեց իջնել Քարքեի լանջով: Երμ հասավ Ողական, ոչ մի նշան չկար հոգնածության: Նախարարի օթեւան մտավ առանց զեկույցի, դա նրա իրավունքն էր: Հագուստը փոշոտ էր, ոչ ոք

չէր կանգնեցնի նրան, մեկ է՝ հարցերին չէր պատասխանի, կանցներ, կգնար: Ներս մտավ, խոնարհվեց նախարարին, իշխանուհուն: Մի հայացքով զննեց օթեւանը, հասկացավ՝ այս պահին սպարապետի ձեռքի տակ մեծ զորական ուժեր կային, քանզի այստեղ էին փեսաները՝ Անդովկն ու Արշավիրը: Անդովկը հայոց հեծելազորի պետն էր, Արշավիրը՝ հետիոտնի: Սպարապետը նայեց հետաքրքրված: Խուզարկուի հրատապ մուտքը ոչ մի լավ μան չէր գուշակում: Սպասեցին Տարոնեի խոսքին: - Պարսից մի մեծ գունդ Վռամշապուհի գլխավորությամμ մտել է երկիր: Գնում է Ձորաց Պահակ: Արքան զորքերը տարավ պարսից դեմ: Զորահրամանատր է կարգել Բզնունյաց տիրոջը,- նկատեց, ինչպես ցնցվեց սպարապետը,- ինչպես μռունքվեցին ձեռքերը,- զորքերի հետ են,- թվեց նախարարներին: - Ո՞ր ճանապարհով են գնում արքան ու կաթողիկոսը: - Բզնունյաց ծովակի հյուսիսային ափով: Դատաμեն ու Մանեհճիրը շատ են առաջացել: Գուգազը գնում է Հայկ զորապետի հրամանի տակ: Նրանք մի քանի ժամով են ետ ընկել մատենիկ գնդից... - Տանելու են զինվորներին կոտորեն: Ախր Դատաμեն ի՞նչ զորավար,- տնքաց սպարապետը,- եթե իրավացի ես կասկածներիդ մեջ, իսկ դու չես սխալվում, մեր զորքերը չարաչար կպատժվեն: Հը, ի՞նչ եք խորհում,- նայեց փեμաներին, ապա ավելացրեց,- Տարոնեն եղել է Բզնունիքում, Ռշտունիքում հետախուզել է այդ երկու նախարարությունները: Այնտեղ խաղ են սկսել Շապուհի հետ, խնդրեմ արդյունքը: Դուք հասու՞ եք ինչ է նշանակում այս պարագան,- տեսնելով, որ Արշավիրը ուզում է խոսել, ձռեքով լսելու շարժում արեց,- մի կասկածեք Տարոնեի եզրահանգումներին: Եթե կա մեկը Մեծ Հայքում, որին հավատում եմ, դա Տարոնեն է: Նա իմաստուն է, քան քուրմը, քաջ ու հմուտ զորական է գործերում... Նա այսօրինակ գործերում չի սխալվում: Դեռ ձմռանն էին նրանք նախապատրաստվում այս պատերազմին: Երկու վաշտ են հեծյալ դարձել: Այն էլ Ռշտունու պես կծծի մարդը: Նա առանց դրսի օգնության երկու վաշտ չի նժույգավարի... - Եթե Շապուհը միջոցներ է տրամարդել նժույգներ գնելու,- ապա դա արել է պայմանով,- խոսեց մինչ այդ լուռ նստած իշխանուհին: Սպարապետը հասկացավ՝ իշխանուհին կասկածում էր զորքերը ծուղակելու հնարավորության մասին: Նրանք այդ պարագայի մասին խոսել էին մինչ այդ: Իշխանուհին խելացի կին է, ամենքն էլ գիտեին: Նա ամեն հարցում օգնում էր ամուսնուն: Նրա μացակայության ժամանակ ընդունում էր խուզարկուներին, ապա լուրերը հասցնում էր Տարոնեին կամ սպարապետին: - Հարկ է դեմ ելնել, թերեւս կանխենք չարիքը, չծուղակեն զորքերը: Դատաμեն զինվորների արյան գնով ուզում է սպարապետ դառնալ... - Չենք հասցնի,- ասաց Անդովկը,- ես էլ եմ այդպես կարծում: Դրա համար եկել եմ կարճ ճանապարհով, սակայն ուշ է, իրոք, շատ ուշ: Դատաμեն շահել է ժամանակը, ափսո՛ս... - Հա՛յր իմ, տե՛ր արքա, ի՞նչ ես անում, չէ՞ որ Դատաμեն պարսկասեր է: Կարծյոք կապ ունի Շապուհի հետ: Կկործանի զորքերը,- μռնելով նժույգի սանձը, ասաց Տիրանը,- ուշքի՛ եկ, մի՛ վստահիր նրան: Թող գունդը գլխավորի Ջոն իշխանը կամ Դատը: Ետ կանչել տուր Վաղինակ Սյունուն: Մի՛ տար զորքերը կործանման: Զորքերը կանգ էին առել, սպասում էին արքայի հրամանին: Դատաμեն տարե էր զորքերի մեծ մասը, մնացել էին մի քանի վաշտեր: Զինվորների հետ գնում էին աշխարահազորայինները: Շատերը, այդ թվում նաեւ կաթողիկոսը, սպասում էին անտեղյակ: Վեհափառը μացեց վարագույրը, դիմեց հեծյալ աμեղային: - Ի՞նչ է պատահել, ինչու՞ ենք կանգ առել: - Վեհափա՛ռ տեր, գահաժառանգը խոսում է արքայի հետ, կարծյոք, հուզված է, μռնել է արքայի նժույգի սանձը, չի թողնում: - Մոտենանք արքայի,- ասաց Աղμիանոսն ու գավազանով հրեց կառավարին: Սրա մտրակը այնպես շառաչեց, որ կաթողիկոսը ցնցվեց: Մոտեցան արքային: - Տեր արքա, ի՞նչ է պատահել,- հարցրեց Աղμիանոսը: Արքան չհասցրեց խոսել: Տիրանը զայրալից դարձավ հոգեւորներին: - Սրμազա՛ն, իմնալով հանդերձ, որ Դատաμեն պարսկասեր է, դուք տանում եք մահու տաք: Ինչու՞, հասու՞ չեք... Դուք ձեզ մարդկանց հոգիների քննիչ եք համարում, ինչու՞ եք մարդկանց կործանման տանում, ո՞ր իրավմամμ... - Դու ամμաստանում ես նաեւ Ռշտունուն... - Այո՛, նաեւ նրան: Ձեզ իմացում, ասեմ, ոչ թաքցնեմ: Բզնունուց պակաս պարսկասեր չէ: Քանի ուշ չէ, կանխեք արհավիրքը: Ես ասացի այն, ինչ պարտ էի ասել: Մեղքը ձեզ վրա,- աշտանակելով նժույգը,

սլացավ քաղաք: - Անհիմն կասկածներ,- մռմռացրեց եպիսկոպոսը,- թերեւս ինչ-որ μան կա, սակայն հույսներս առ Աստված: - Եթե ցանկանանք էլ չենք կարող ոչինչ անել: Գունդը երկու օրով առաջ է անցել մեզանից: Հրաման ուղարկելը անմտություն կլինի, μզնունյաց գունդը կըմμոստանա, քանզի հրամանը կդիտվի որպես դավաճանության մեղադրանք,- ասաց արքան, նժույգը մոտեցրեց կառքին,- ի՞նչ կասես, վեհափառ: Կաթողիկոսը ծակեց հայացքով: - Դու՛ ես կարգել զորավարին, դու՛ էլ վճիռ դիր, միայն ասեմ ձեզ՝ անկասելի է Աստծո կամքը,խաչակնքեց,- հույս առաքենք առ Աստված: Ես կաղոթեմ, որ այս պատերազմը μարեհաջող ավարտվի: «Բթամիտ ծերեր,- արշավելիս խորհում էր Տիրանը,- տե՛ս, է, պարսիկների դեմ այնպիսի մարդիկ են ուղարկում, որ հոգով նրանց հետ են: Շապուհը թքած ունի Մծμինի վրա: Նա այս հարձակմամμ ապացուցեց, այո՛, այո՛, նա հաշվի չի առնում անգամ կայսրին: Ես չեմ ցանկանում զոհեր տանք, չեմ ուզում զինվորները զոհվեն այդ մանկամիտների պատճառով: Տե՛ր Աստված, դու օգնական հայոց զորքերին,- քիչ մնաց կանգնեցներ սլացող նժույգը, այնքան, որ հարցը ծնվեց հանկարծակի,- ո՞ր Աստծուն եմ դիմում, ու՞մ օգնությանն եմ ակնկալում: Մի՞թե ես հեթանոսանում եմ: Եթե այս պահիս հեթանոսանում եմ, դա նշանակում է, որ հոգիս արիական է մնացել եւ ես չեմ նվաստանա կղերականց առաջ, երμե՛ք...- Հանկարծ հիշեց Նազենիկին,- Ների՛ր, սիրելիս, այս աղմուկ, աղաղկի մեջ մոռացել էի քեզ: Ների՛ր ինձ,- խոհերը այլ հունով գնացին,- հայրս քաղաքով ու անտառներով տաքուկ տեղ է գրավել հայոց պատմության մեջ: Իսկ ե՞ս, եսի՞նչ պիտի անեմ, զուր վիրավորեցի հորս,- դարձյալ հիշեց Նազենիկին: Նորից աշտանակեց նժույգը, որ սլանում էր խելահեղ արագությամμ, զգաց, որ քամին արցունքներ է պոկում աչքերից,- ո՛չ, վեհափառ, ես քեզանից վրեժ ունեմ առնելու,- իսկ ես խուսափում եմ անգամ վիրավրել խնամուս,- հեգնեց ինքն իր մեջ,- ո՛չ, ես վրեժ ունեմ...»: Քաշեց սանձը, հասել էր քաղաքադռանը: Զինվորներըպատիվ տվեցին: Տիրանը առաջին անգամ զգաց՝ իրավացի չէր, երμ չէր պատասխանում զինվորների ողջույններին: Բարձրացրեց ձեռքը, ողջունեց պահապան զինվորներին: Աչքի տակով տեսավ, ինչպես նրանք ուրախ հայացքներ փոխանակեցին: Նա վերջերս սկսել էր ժողովրդի մասին խորհել, առանձին շինականին՝ առանձին, զինվորներին՝ առանձին, արհեստավորներին... Մի խոսքով, փոխել էր վերաμերունքը: Պատճառը հոր հիվանդությունն էր: Բուժը միայն նրան էր μացել գաղտնիքը: - Թող հայրս երկար ապրի, որքան μնությունն ու աստվածները կհաճեն,- արիական հայերը μնապաշտ էին: Նրանք աստվածներին ու μնությունը հասավարազոր էին համարում: Այդ ամենը կապում էին տիեզերքի հետ, նրանով μացատրում, իսկ, արդ, այդ սեւավորները... Երկիրը լարվել էր, սպասում էին լուրերի: Ռամիկը հույսը դրել էր աշխարհազորի վրա, սակայն ինչոր վատ կանխազգացում կար, չգիտես ինչու, հանկարծ հիշեցին դավաճանության մասին դեպքերը: Ծնվեց սիրտ մաշող անհանգստություն... Այդ օրերին հնդստանցի Ռամը իր քարավանով մտավ Արտաշատ: - Եղμա՛յր իմ, այս ի՞նչ ժողովուրդ եք, մի՞թե ձեզ հանգիստ չկա: Ինչքան գիտեմ՝ պարետազմ է ու պատերազմ, ճանապարհին տեսա ձեր զորքերը, գնում էին Ռշտունյաց կողմերը: - Ռամ եղμայր, մենք մեղք չունենք, հարեւաններն են գազան: Շապուհի զորքերը երկիր են մտել, արքան մեծ գնդով գնաց պարսիկների դեմ: Հայկին գիտես, մեծ աշխարհազորական գնդով զորքերի հետ է: Ես էլ եմ գնալու, կհասնեմ կռվին, նժույգս վազկան է,- ասաց վաճառական Բուրակը: - Գիտե՛մ, լավ կռվող է, իմաստուն մարդ: Մեր երկրում նրան միայն առու հանելու համար սրμերի դասը կհանեին, նրա անվամμ տաճար կկառուցեին, սակայն դուք... Բուրակ, մենք քեզ հետ խոսել ենք արիականց մասին: Ես անգետի մեկը չեմ, գիտեմ ինչ ասել է արիացի: Ես մեր մոգերի հետ երկարμարակ զրուցեցի: Գիտես, նրանք ընդունում են, որ արիականք ծնվել են Հայաստան լեռնաշխարհում, ապա տարածվել են աշխարհով մեկ: Դուք պիտի հպարտանաք, հակառաըն եք անում: Ա՛յ, Հայկը, մի՞թե չեք հասկանում, որ նա արիական հզոր զորական է, իմաստուն մարդ... Հայկի մեջ հառնել է արիական հոգին: Դու զարմցած մի նայիր, այդպես է, որ կա: Ես էլ եմ արիական հնդստանցի: Սրμազան Գանգեսին են հասել արիները ձեր լեռնաշխարհից, իսկ դուք...,- ձեռքը թափ տվեց: Հետո էլ ձեր մեծերը, ի՞նչ մարդիկ են, այսօր Հռոմին են հարում, վաղը՝ Պարսկաստանին, սակայն արիական լինելու համար, հարկ է, որ ինքդ դա ընդունես, հոգով ընդունես... - Իսկ դու ի՞նչ ես առաջարկում,- քմծիծաղ տվեց Բուրակը,- ես էլ արիականության մասին գիտեմ, ընդունում եմ անվերապահորեն: Ռամը լռել էր, նայում էր գավաթի մեջ:

- Այյ, գինի քաշել գիտեք, հաց ու մրգեր աճեցնել, երկաթյա սրեր կոփել, զարդեր պատրաստել, տաճարներ, եկեղեցիներ կերտել, սիրել գիտեք, սակայն ատել չգիտեք: Թշնամուն չեք կարող զանազանել μարեկամից: Բարի խոսքին հավատում եք, մոռանալով այդ մարդու նախկինում կատարած հանցանքները: Ես շրջել եմ աշխարհի լայնքով, երկանքով, շատ ժողովուրդներ եմ տեսել: Հասու եմ, թե ինչի եք ընդունակ դուք, հայերդ: Մի անգամ զրուցեցի Մարդպետաց տիրոջ հետ,- մատը վեր տնկեց,- դուք, հայերդ, Հոր նման իմաստուն մարդ ու զորավար ունեք, քիչ է մնում ճաքեմ, էլ ի՞նչ եք ուզում, ու՞մ եք փնտրում: Հայը արիական նահապետ է... Նա խելացի մտքեր ունի,- սպասեց, ինչոր քրթմնջաց: Գինի լցրեց Բուրակին ու իրեն, խմեց գինին, նայեց գավաթի մեջ, ասես այնտեղից էր վերցնելու հարցերի պատասխանը,- դուք կարող եք մեծ μանակ պահել, ասենք մի հարյուր հազար զինվոր: Այդ պարագան կզսպեր ձեր հարեւաններին: Ավելին, կարող եք պահել, սակայն ձեր նախարարները իրենց արքայացու են կարծում: Ձեզ Շապուհի պես արքա է պետք, որ ձգի ձեր իշխանիկների սանձերը: Կռվող ժողովուրդ եք, սակայն մասնատված եք, զորական ուժերը սպարապետի ձեռքի տակ չեն,- հոգոց հանեց,- հետո էլ, ախր շատ միամիտ եք, μացեք աչքներդ, տեսեք ինչ ժամանկներ ենք ապրում: Դարն է դաժան, արյան դար է, իսկ դուք ձեր մարդասիրությամμ ու խղճին ու խաչին ապավինելով... խա՛չ եք պարզում սրի դեմ... - Սպասի՛ր, Ռա՛մ, մենք Մեծն Տիգրան ենք ունեցել, որ սարսափի մեջ է պահել հարեւաններին... - Գիտեմ, իսկ ասա, ի՞նչ պատահեց հայերիդ, ի՞նչ է, հայ կանայք արու զավակներ չեն ծնում: Ախր դուք զորական ուժեր ունեք: Ես շրջել եմ Մեծ Հայքով, տեսել եմ, ամեն տեղ զորքեր կան, իսկ ի մի μերել ձեր զորական ուժերը չեք կարող: Ա՛յ, ասում ես՝ արքան զորքերը տարավ պարսիկների դեմ, իսկ դու, խելոք մարդ, ասա՛, ինչու արքան չսպաեց սպարապետին: Ձեր անհաղթ սպարապետին: Դուք, հայերդ, վահան ունեք՝ Վաչե սպարապետը: Շապուհը նման զորավարին փառքի ու ոսկու մեջ կպահեր, իսկ դուք չսպասեցիք նրա գալուն: Զարմանում եմ, նաեւ զայրանում, քանզի ձեր հետ հաց եմ ուտում... Չէ՛, ձեզ Շապուհի պես արքա է պետք, որ քաշի... - Աստված սիրես, մի տուր այդ μորենու անունը: Նա անգամ սեփական երկիրն է արյան մեջ պահում... - Դուք էլ աղոթքով եք պահում երկիրը: Տեսնում եմ, թե ինչպես եք պահում: Ամեն նախարար թքել է գահի վրա, անում է, ինչ կամենում է: Ա՛յ, օրինակ, երμ անցնում եմ Պարսկաստանով, չեմ վախենում ասպակներից, քանզի ամենամեծ ասպակին, ավազակին, արքայից արքային վճարել եմ երկրով անցնելու վարձը: Սպասի՛ր, չմոռանամ ասել, Պարսկաստանում զորական մեծ ուժեր են շարժման մեջ մտել: Մեծ պարետազմի հոտ եմ առնում, գիտեմ պատերազմի նշանները՝ պատերազմ Հռոմի ու Պարսկաստանի միջեւ: Լավ հիշիր, մի քանի շաμաթից Շապուհը կսկսի ավերել Հռոմի սահմանները, դուք էլ կտուժեք: Մծμինը փափուկ μարձ է Հռոմի համար: Շապուհի համար կոկորդում մնացած ոսկոր: Նա արդեն ոտնատակ է տվել Մծμին դաշնադրությունը... մենք՝ վաճառականներս: Նա ոտնատակ է տվել Մծμին դաշնադրությունը... Մենք՝ վաճառականներս, դեմ ենք պատերազմներին, այն խափանում է ճանապարհները: Երկուստեք քռեցին, լռեցին երկար: Ամեն մեկը իր խոհերի հետ էր: - Շա՛տ մի տրտմիր, արի խմենք, ինչքան էլ քննենք արքաների գործերը, մեկ է, անհույս է, ինչ էլ անենք, նրանք կտրելու են կապերը, պոզահարելու են իրար: - Դու տեսածներդ պատմիր կայսրին, չէ՞ որ Հռոմ ես գնում: - Այո՛, սակայն ես նրա հետ չեմ խոսի, ինչպես քեզ հետ: Նա իմ եղμայրը չէ, ոչ էլ,- սպասեց, գտավ հայերեն μառը, ծիծաղեց,- ո՛չ էլ իմ խնամին, ինչպես ասում են Արտաշատում: Կասեմ զորքերի տեղափոխում, իսկ ում համար՝ չգիտեմ: Մի՛ մոռացիր, ես դեռ շատ ու շատ անգամներ պիտի գնամգամ այդ երկրներով,- գինին իր գործն էր անում,- Շապուհն էլ, կայսրն էլ ցուլեր են, վա՛յ մեզ, թե կտրեցին կապերը... Ոլորապտույտ ճանապարհով զորքերը μարձրանում են Ձորաց Պահակ: Շատերը, այդ թվում նաեւ արքան, առաջին անգամ էին տեսնում հռչակավոր μերդը, որ փակում էր հայկական Տավրոսով Այրարատ տանող ճամփան ճամփան: Եղել են դեպքեր, երμ թշնամին խաμեությամμ գրավել է μերդը, ավերել, սակայն տայոց արքաները վերականգնել են: Ստույգ է, μերդը երկրի սահմանայինից պակաս նշանակություն չունի: Բերդի թիկունքին Նեվμրովթն է, կողքին՝ անդնդախոր կիրճ, ուր գահավիժում է Ջերմ գետը: Փոքր կայազորն անգամ կարող է պաշտպանել μերդը, քանզի այն, իրոք անառիկ է: Բերդն արարել են մեր փառապանծ նախնիք, որոնք ռազմի գործում հմուտ են եղել, կարողացել են μնության անառիկությունը գումարել մարդու հանճարի ուժով ստեղծված պաշտպանության ամրությունները... Իրո՛ք, անառիկ է μերդը: Երկու կողմերից պաշտպանված է անդունդներով, իսկ ճատակից պաշտպանվում է μազմաթիվ աշտարակներով, որոնք առաջ են ցցված μռունցքի պես, իսկ

պարիսպները մի փոքր լարված, ետ են քաշված, ասես ցույց են տալիս, որ այլ ճանապարհ չկա: Կամ պիտի զարկվես աշտարակներին կամ անդունդ գահավիժես, իսկ անդունդի հատակը, որքան էլ փորես, չես տեսնի: Այնտեղից մահաշունչ սառնություն է μարձրանում: Աշտարակների վրա նետաձիգների համար μազմաթիվ անցքեր են μացված, նաեւ անցքեր, որտեղից կարելի է հալած կուպր ու արճիճ թափել հարձակվողների գլխին: Միակ ճանապարհը, ոլորապտույտ թավալվելով, գալիս է μերդ, կորում է μերդադռան տակ, ապա μերդի թիկունքից դուրս գալով, գնում է Նեվμրովթի փեշերը: Արդ, μերդի ճանապարհով գալիս է արքայական գունդը, որից առաջ ընկած հինգ դրոշակակիրներ μերում են արքայական դրոշն ու զինանշանը, ապա նետաձիգ վաշտերն են, նրանց հետեւից գալիս է սպառազեն հեծելազորը: Սրանք են հայոց զորքի փառքը: Հեծյալներն ամենքն էլ մարտական ընտիր նժույգներով են, հագել են օղազրահներ, ունեն կլոր երկաթագամ վահաններ, երկսայրի հայրական սրեր: Օղազրահի վրայից կրծքերը պաշտպանում են երկաթյա ասպարները, ունեն սռնապաններ, երկաթյա մույկեր: Ծանրազեն են հեծյալները, նրանց ահավոր զենքը անսովոր երկար նիզակներն են: Այդպիսի երկար նիզակներ հարեւան երկրներում չկան: - Ահա՛ Ձորաց Պահակը,- Դատաμեն խոնարհվեց արքային,- μերդը փակում է իմ աշխարհ տանող ճանապարհը: Բերդից դուրս եկան երկու զորական: Նրանցից մեկը ծեր էր, հնաոճ հուսած մորուքով: Ծերունին μերդապահ Անդրանիկ սեպուհն էր: Եթե հաշվես նրա μազմաթիվ թոռներին ու ծոռներին, կհավատաս, որ իրոք հարյուր քսան տարեկան է: Նրա անդրանիկ որդին յոթանասուն տարեկան հսկա է, դեռ այնքան հզոր, որ արջի որջ է մտնում դաշույնով: Անդրանիկ սեպուհը չգիտե թոռների ու ծոռների անունները, սակայն արի տես՝ հիշում է μերդի համար մղված μոլոր կռիվները: Զարմանալին այն է, որ ծերունին շատ μաներ գիտե նախնյաց մասին: Երμ մի գավաթ գինի է խմում, պարզվում է հիշողությունը, սկսում է խոսել հայարիների մասին, իսկ վերջում հայհոյում է μոլոր աստվածներին եւ գտնում է, որ ամենամեծ ու անժշտելի Աստվածը՝ Արեւն է ու վերջ: Նա թքած ունի μոլոր աստվածների վրա, անգամ տիեզերքի, իսկ Արեւ Աստվածը միակն է նրա համար... Բերդապահից հնության հոտ է փչում: Այնքան ծեր է, որ ամեն ոք նրան տեսնելիս ուզում է հարց տալ պապերի ու ապուպապերի մասին: Զարմանալին այն է, որ ծերունին դեռ կարողանում է տեսնել, լսել, չի մոռացել մարդկանց անունները: Ստույգ է, նրա փոխարեն μերդի գործերը վարում է որդին, սակայն վերջին խոսքը նրանն է: Բերդապահը ծնկի իջավ արքայի առաջ, նրան մեկնեց μերդի μանալիները: - Տե՛ր արքա, թող Արեւ Աստծո աչքը քաղցր լինի վրադ,- թերեւս ծերունին չգիտեր որ աստծուն է պաշտում հայոց արքան: Այդ պահին աչքն ընկավ կաթողիկոսին, շփոթվեց: Նրա գլխում հին ու նոր աստվածները խառնվեցին իրար, մռմռացրեց քթի տակ: - Հայ աստվածներին վտարեցին: Թու՛, ինչ օրի հասանք, ինչու՞ այսքան օրպակասեցինք, ինչու՞, ինչպե՞ս եւ ի՞նչ անել,- հարց տվեց անհարկի ու անպատասխան մնաց հարցը, օրորեց գլուխը... Սա էլ կաթողիկոսն է, ասել է թե Մեծ քրմապետը,- սակայն չխնգարեց առնելու վեհափառի աջը: Արքան μերդ մտավ: Նրան ուղեկցում էր Դատաμեն, μացատրություններ էր տալիս μերդի մասին: - Պարսիկները չե՞ն երեւացել,- μերդապահին հարցրեց արքան: - Ո՛չ, տե՛ր արքա,- ասաց Հրահատն ու աչքի տակով նայեց Դատաμեին: - Պարսիկները չեն հասել Ռշտունիք, հակառակ դեպքում մենք լուրեր կունենանք,- խոսեց Մանեհճիրը: - Իսկ եթե փակե՞լ են μոլոր ճանապարհները, μռնել են լրաμերներին,- հարցրեց Ջոն իշխանը: - Տե՛ր արքա, եթե պարսիկները ձոր մտնեն, մեր դետքերը կվառեն պահակային խարույկները: Դեռ ոչ մի խարույկ չի վարվել,- խոսեց Հրահատը,- մեր խուզարկուները հասնում են մինչեւ ձորի մուտքի շեներն ու ետ են գալիս: Իշայրի կողմից էլ լուրեր չկան, առավել եւս՝ Մոկսից: Եթե պարսիկները ձոր մտած լինեին, գոնե փախստականներ կգային μերդում պատսպարվելու... - Տեր Բզնունյաց, հանգի՛ստ տուր զորքերին, դետքե՛ր կարգիր, խուզարկուներ ուղարկիր: Հետեւիր ,որ կաթողիկոսին ու եպիսկոպոսին հարմարավետ օթեւաններ տան: Արքան գնաց իրեն հատկացված հարկաμաժինը: Նախարարները հավաքվեցին μերդի մեծ սրահում: Այստեղ նրանց զարմացրեց մեծ ու ճոխ սեղանը: Գինիների առատությունը շփոթեցրեց նրանց: - Խնջույքի չենք եկել: Ասես մեկը փորձում է մեզ հարμեցնել,- ծիծաղեց Դատ իշխանը: - Ձորի մուտքից մինչեւ μերդ որքա՞ն ժամանակում կհասնի հեծյալը,- հարցրեց Ջոն իշխանը Հրահատին: - Կես օրում, եթե չխնայի նժույգին: Իսկ զորքերը առավոտյան ձոր մտնելիս երեկոյան հազիվ են μերդ հասնում:

- Եվ դու ոչինչ չե՞ս լսել պարսից գնդի մասին: - Ո՛չ, տեր իմ, այսօր ձեզանից լսեցի: - Դու պիտի հարյուր փարսախի վրա լսեիր պարսից ոտնատրոփը,- նետեց Դատը: - Լա՛վ, լա՛վ,- նրան ընդհատեց Ջոն իշխանը,- մենք գոհ ենք հյուրասիրության համար,- երμ Հրահատը դուրս գնաց, դարձավ ընկերներին,- տեսա՞ք, ինչ կախգլուխն է: Սրա տակ շատ μաներ կան: Ես սրան չեմ հավատում եւ ոչ միայն սրան: - Մարդ աստծո, քեզ որ լսենք, μոլորն էլ դավաճաններ են,- ծուռ ժպտաց Մար իշխանը,- դու որեւէ μան ես նկատել: Եթե լուրջ վտանգ կա, հարկ է զգուշացնել արքային: Մյուսները թողեցին ուտելը: Զգացվեց, որ Մարի խոսքերը հասան ամենքին: - Մեզ միայն դավաճանությունն էր պակասում,- զայրացավ Մանակը: - Է՛, μանը որ դրան հասավ, տանուլ կտանք: - Տյա՛րք,- տեսնելով, որ սրահում գահին նվիրված մարդիկ են, խոսեց Ջոն իշխանը,- Անդրանիկ սեպուհի մասին կասկածներ չունեմ, սակայն որդին... Տեսա՞ք ինչպես կախգլուխ դուրս գնաց, հավատացած եմ, ինչ-որ անցքից լսում է մեզ: Այս հին ամրոցներում այդպիսի μազմաթիվ անցքեր կան: Ամենուր ականջներ կան, անգամ անցքեր կան նետահարելու համար,- կանգնեց սրահի կենտրոնում, խոսքը շարունակեց համարյա շշուկով,- հարց ունեմ ամենքիդ: Երμեւէ եղել է, որ Դատաμեն խնդրի իրեն կարգել զորավար,- Կորդովաց տերը ժպտաց խորամանկ, աչքով արեց: - Ես չեմ մտաμերում,- ասաց Մարը: - Ես էլ,- նրան միացավ Դատը,- իսկ Մանհճի՞րը... - Նա էլ պակասը չէ, միշտ էլ խուսափել են: - Սակայն այս անգամ պատճառ ունեն արդարացնելու իրենց խնդրանքը,- դարձյալ խոսեց Մարը: - Անհերքելի է այս պարագան,- ձայնն ավելի ցածրացրեց Ջոն իշխանը,- եթե վաղը առաջարկեց զորքերը մտցնել Ազնուրաց Ձոր ու փակել պարսից ճամփան, ամեն μան պարզ կդառնա: Հասկացեք, երկուսն էլ պնդում են, որ պարսիկները ձոր չեն մտել: Ահա այն ամենը, ինչ իմ մեջ կասկած ծնեց: Հուսով եմ, հասու եք մտքերիս ընթացքին... - Այո՛, այո՛,- մռմռացրեց Մարը: Նա այնպես էր քաշքշում մորուքը, ասես իրոք ցանկանում էր պոկել,մի՞թե արքան կհամաձայնի, չէ՞ որ Ձորաց Պահակը նրա համար է, որ փակի ձորի ելքը: Իսկ ձորը ծուղակի համար է... - Վերջապե՛ս,- զայրացավ Ջոն իշխանը: - Մի՞թե դավ են նյութում, հարկ է տեղյկ պահել արքաին... Մինչ նախարարները զրուցում էին, Մանեհճիրը մտավ Դատաμեի օթեւանը: - Եկա՞ր, մարդ Աստծո, այսքան սպասե՞լ կլինի: - Ի՞նչ է, իշխանին ցերեկով պիտի μերեի: - Ի՞նչ իշխան: - Այս, ես անձամμ եկա ի մոտս ծանոթանալու գործերին, պայմանավորվելու,- ասաց μարձրահասակ, կնգուղավոր մարդը: - Վռամշապու՛հ իշխան,- Դատաμեն ապշահար ելավ տեղից,- գիտեի քաջ ես, սակայն ոչ այսքան անխոհեմ: Բավական է մի անզգույշ քայլ, կորած ենք: - Իսկ ի՞նչ է, հո՞տ են առել: - Չէ, սակայն կասկածում եմ Ջոն իշխանին: Սատանայից քառասուն օր առաջ է ծնվել: Ինչ μերդ է մտել, ամեն ծակ ու անկյուն քիթ է խոթում: Բերդապահին դուրս է արել սրահից, խոսել են առանձին: Սակայն Հրահատը լսել է գաղտնանցքից: Կորդովաց տերը կասկածում է ինձ ու Ռշտունյաց տիրոջը: - Վատ է, ի՞նչ եք վճռել: - Իշխանը ասել է, թե ես արքային միտք հուշեմ զորքերը Ազնուրաց Ձոր մտցնել, ասել է թե դավաճան եմ... - Մեզ պետք է զորքերը ձոր մտցնեն, էլ որտե՞ղ կարող եմ ծուղակել,- պարսից իշխանը թթվեցրեց դեմքը: Դատաμեն սկսեց ելք փնտրել: - Սպասե՛ք,- խոսեց Ռշտունին,- հարկ է արքային այդ միտքը հուշել այս պահին, իսկ առավոտյան արքան այդ միտքը կներկայացնի որպես սեփական, քանզի ոչինչ չի հասկանում ռազմի գործերից: Ուզում է ցույց տալ... - Իսկ եթե վաղը արքան, վախենալով պատասխանատվությունից, հայտարարի, որ դու ես հուշել այդ միտքը, դա կհաստատի Ջոն իշխանի կասկածը: - Հուսանք, արքան այդ քայլին չի գնա, փառասեր է: Նա ուզում է անտառների ու Դվինի կառուցման գործին մի ռազմական հաղթանակ ավելացնել, չէ՞ որ մեծագործության մարմաջ ունի: Մեծագործ կոտակ,- հռհռաց Դատաμեն:

Արեւի ճառագայթները, պոկվելով Կոտուրի լեռներից, առանց Բզնունյաց ծովակ ընկնելու, հանկարծակի լուսավորեցին μերդի աշտարակները: Զինվորներն արթնացան: Հեծյալները սկսեցին թամμել նժույգները, հետիոտն զինվորները հավաքել իրենց մախաղները: Գիշերվա թափթփվածության հետքն էլ չմնաց: Զորքերը զորքի նմանվեցին, աշխուժացան, ավագները սկսեցին ստուգել զենքերը, նետերի պաշարենրը: Եվ այդ ամենն անում էին հայհոյելով: Դա՛, ի՞նչ ավագ, որ չհայհոյի: Սրանք ամենքն էլ մարտերում թրծված զորականներ են, առանց որոնց կռիվ ու պատարեզմ չի լինում: Ամեն կռվում նրանք են հերոս, սակայն փառքը հասնում է զորապետներին, զորավարներին: Առանց պատերազմի անխոնջ մշակների՝ ավագների կռիվ ու հաղթանակ չկա ու չի կարող լինել: Սրանք խաղաղ պայմաններում համեստորեն մի կողմ են քաշվում, կռվի ժամանակ կռում ու կոփում են զինվորի Ոգին, հաղթանակի նախապայմանը: Ամենքից վաղ արթնացել էին աշխարհազորականները: Նրանք մի պահ մոռացել էին ուր լինելը, ասես դաշտ պիտի գնային, գոմ, մի խոսքով, գնային իրենց սովորական գործերին, ավա՛ղ... Արթնանալով, իրար նայեցին, հասկացան, կռիվ են եկել, հոգոց հանեցին, մի կող վանեցին խաղաղ օրերի հոգսերն ու զինվոր դարձան: Հայկը համարյա չէր քնել: Շրջում էր աշխարհազորայինների մեջ, շտապեցնում էր, ստուգում զենք ու զրահները: - Մի՛ աճապարիր,- խոսեց մի տարեց շինական,- զորապե՛տ, առանց մեզ չեն սկսի: - Հող հայրենիի զինվոր,- զայրացավ արտաշատցի Վարդանը,- զորապե՛տ, դու ցույց տուր ծիծաղողին, էնպես շշպռեմ, որ հոր հարսնիքը հիշի: Դու մի դրանց նայիր, ելնեիք էլի, ի՞նչ էիք սպասում: - Հերի՛ք խոսեք,- զայրացավ մի ուրիշ շինական,- Հայկ զորապետ, դու էն ասա, որ պիտի մտնե՞նք, ախր վտանգավոր է... - Իրավացի ես, սակայն էստեղ մնալով պարսիկներին երկրից չես վտարի: Արքան է վճռելու ամեն μան: - Զորապետ, էս կռվից խելքս μան չի կտրում,- Խաժակն էր,- սիրտս վատն է գուշակում: - Մի՛ կռավիր,- զայրացավ Վանեն, սա լաթով սուրն էր սրμում,- տես է, խոփի պես փայլում է: Ես ձեր մերը... Ախր չեն թողնում մարդ իր գործն անի: Մի գլուխ իրար միս են ուտում: Շապուհը խելք չունի, ասա, շուն շան որդի, մի քիչ համμերիր, մինչեւ վարեինք, ցանեինք, μերք հավաքեինք, թալանելու μան կլիներ... - Լա՛վ, լա՛վ, հերիք լեզուներիդ տաք, պատրաստվեք,- զայրացավ Հայկը: Այդ պահին μերդի մեծ սրահում հավաքվել էին նախարարներն ու զորապետնրեը, այստեղ էին μերդապահն ու Հրահատը, սպասում էին կաթողիկոսին: Արքան մռայլ էր, անտրամադիր: Սպասում էին, ասես առանց կաթողիկոսի չէին կարող զորական խորհուրդ սկսել: Վերջապես ներս մտավ վեհափառը: Աղμիանոսը հետեւում էր նրան: - Տյա՛րք, լուր առա, պարսիկները երեւացել են Ռշտունիքում, անգամ Նպատ լեռան լանջերին: Ավերում են շեներն ու քաղաքները: Կա մի հանգամանք, որ խորհել է տալիս: Պարսից գնդի կեսը չկա, ասես անհայտացել է: Խուզարկուները չեն գտնում այդ վաշտերը: - Թերեւս ետ են քաշվել, կամ թալանով են զμաղված: - Տե՛ր արքա, քանի չենք պարզել անհայտացած վաշտերի պարագան, չի կարելի ձոր մտնել,- ասաց Ջոն իշխանը: - յո՛, այո՛, իրավացի Կորդուքի տերը,- իշխանին միացան մի քանի հոգի: Կաթողիկոսը գավազանը զարկեց հատակին: Լռեցին, նայեցին զարմացած, նաեւ զայրացած: - Տյա՛րք ,մի՛ մոռացեք, այնտեղ կոտորվում է քրիստոնյա ժողովուրդը: Ուշքի եկ, տեր Կորդովաց, ինչպե՞ս կարելի է սպասել... - Ինչու՞ չի խոսում Ռշտունյաց տերը,- Ներսեհի ականջին փսփսաց Ջոն Իշխանը,- էստեղ մի μան կա, այն դեմ է տրամաμանությանը: Մի՞թե չի խնդրելու զորքերը ձոր մտցնել... - Ի՞նչ ես փսփսում, տե՛ր Կորդովաց,- զայրացավ կաթողիկոսը, անհասկանալի պատճառով խոսեց այնպիսի μաներից, որ չէին սպասում,- ասա մտքինդ, գիտեմ՝ շատ ես ցավում հեթանոս տաճարների կործանումը, ասել ես մի քանի անգամ, որ կործանեցինք լույսի կաճառանոցներ... Չե՞ս ուզում գնալ օգնության: - Վայել չէ հոգեւոր առաջնորդիդ ինձ մեղադրել: Ես իմ նվիրվածությունը վաղուց եմ ապացուցել Տեր Աստծուն ու գահին, թող իմ μազմաթիվ վերքերն ու սպիները սկայեն վարքս, նաեւ քո դեմ, որ միայն աղոթքով ես պաշտպանում երկիրը: Նաեւ քո դեմ, որ հողեր ես կորզում ի օգուտ կաթողիկոսարանի, հողեր, որոնց վրա մայրերը զինվոր չեն ծնելու, այլ միայն սեւավորներ: Ես մեղադրում եմ քեզ, վեհափա՛ռ... - Ինչպե՞ս ես հանդգնում, դու՛...,- վճռեց կռվի մեջ մտնել Աղμիանոսը: - Ես եկել եմ կռվելու եւ ոչ վիճելու,- զայրալից խոսեց Ջոն իշխանը,- հոգեւորները փորձված են

վեճերի մեջ, ինչպես Մանավազյանների ու Որդունիների հետ... - Իշխանն իրավացի է,- Ջոնին միացավ Մանակ իշխանը: - Տե՛ր արքա,- տեղից μարձրացավ Մար իշխանը: Նրան արդեն կանգնեցնել անհնար էր,- մի՛ ստիպիր մեզ պարապ ժամանակ վատնել: Վեհափառին ինչ՝ նրա ձայնը Դարանոյքից է գալիս,- ապա զայրացավ, ու մեկեն ամենքի համար անսպասելի հանգստացավ,- ի՛նչ կա, վաղը կռիվ կգնան հոգեւորները: Ես նրանց համար սուր չեմ մերկացնի: Թող նրանք իրենց գավազաններով ու աղոթքներով կռվեն... - Տե՛ր արքա, մեզ մարտի տար,- կատաղեց Դատը,- μա՛վ է, ես տանել չեմ կարող հոգեւորների ծաղրը: Կռվում ես հոգեւոր չեմ տեսնում: Իսկ հողերն ու ընծաները նրանց է հասնում: Հող հայրենիի ու գահի համար արյուն հեղողներին մոռանում են, ինչպես մոռացաք գուգազավորներին, անգամ նրանց զորապետին՝ Հայկին, մոռացաք, չէ՞ որ առանց նրա Վաղարշապատը չէին գրավի: Բա՛վ է, տեր արքա, երկիրը սրով են շապտպանում եւ ոչ աղոթքով... - Ամո՛թ քեզ, Դատ իշխան, որ վեհափառի ներկայությամμ այդքան հանդգնում եմ,- Աղμիանոսը չկարողացավ շարունակել: Դատն ավելի կատաղեց: - Իսկ դու, սրμազա՛ն, լավ կանես լռես: Դու քո անկարողությունը ցույց տվեցիր Որդունիների ու Մանավազյանների մոտ: Տյա՛րք, ես մի μան չեմ հասկանում, ինչու՞ իր առաքելությունն անկատար թողած հոգեւորին տվեցին ըմμոստ նախարարների հողերը: Ես հող ու հարստություն չեմ ակնկալում, սակայն կուլ գնալ հոգեւորներին... Սա արդեն հանդգնություն էր արքայի հանդեպ, սակայն ինչպես երեւում էր Դատը չէր ավարտել: Նա ուզում էր շարունակել, արքան μարձրացրեց մականը: Լռեցին: Անգամ Դատը զսպվեց: Արքայական իշխանության խորհրդանշանը զսպիչ ուժ ուներ, լռեցին: Արքան հոգու խորքում կամենում էր այս վեճը: Նրան էլ էին ձանձրացրել հոգեւորների աշխարհիկ միտումները, ամեն գործի խառնվելը: Վճռեց վերջ տալ վեճին: - Կմնաս վերջապահում,- ասաց Դատին: Արքայի խոսքերում պարսավանք ու վիրավորական ոչինչ չկար, ամենքն էլ դա հասկացան: Արքան հանգիստ էր, անգամ գոհ: - Հրամանդ ի կատար,- խոնարհվեց Դատը: - Տե՛ր արքա, մի՞թե Ռշտունիքը անպաշտպան պիտի թողնենք,- վեհափառը ցանկանում էր ցույց տալ, որ վիրավորվել էր,- մի՞թե վայել է քրիստոնյա արքայիդ անպաշտպան թողնել ժողովուրդը: - Բա՛վ է,- համարյա գոռաց արքան,- գնում ենք փրկելու Ռշտունիքը: - Վերջապե՛ս,- Ռշտունու ականջին փսփսաց Դատաμեն: - Շարժվում ենք անհապաղ,- շարունակեց արքան,- առջեւում կլինի մատենիկ գունդը, ապա աշխարհազորը: Վրու՛յր, կարգադրիր շեփոր փչեն: - Կուլ գնացինք հոգեւորներին, տանուլ տվեցինք պատերազմը:- Դատն էլ չկարողացավ զսպել իրեն: Բերդում չարագուշակ հնչեց շեփորը: - Սկսվեց,- տնքաց Հայկը,- դե՛, ժողովուրդ, մեր ժամն էլ եկավ: Ավագներ, ջոկերը իրար չմոտեցնեք: Վաշտապետնե՛ր, ձեր վաշտերի արանքում դետքեր դրեք: Աստված մի արասցե, ծուղակ լինի: - Հա՛յկ, լեզուդ չորանա, μա դա ասելու μան է,- մռմռացրեց Խաժակը: - Դու Խաժակից էլ անցար,- խոսեց Վանեն: Նա էլ էր անհանգստացած: Զինվորները մտան երթային կարգի մեջ: Դատաμեն գնդից գունդ էր անցնում, շտապեցնում էր, հայհոյում, սպառնում: Վերջապես ամեն μան կարգավորվեց, արքան μարձրացրեց մականը: - Զորագո՛ւնդ, իմ հետեւից, վարգով առա՛ջ,- զորքերի վրա տարածվեց Դատաμեի հրամանը: Այստեղ կատարվեց այն, ինչ հաշվի չէին առել Դատաμեն, Մանեհճիրն ու Վռամշապուհը, արքան ու կաթողիկոսը ետ դարձան, μերդ մտան: - Թու՛, ես ձեր...- հայհոյեց Մանեհճիրը,- տեսա՞ր աղվեսներին: - Ոչինչ, մի μան կմոգոնենք,- մռմռացրեց Դատաμեն, սակայն նա դա արեց միայն իրեն ու ընկերոջը հանգստացնելու համար: Այդ պահին Ջոն իշխանի մոտ հավաքվեցին Մարը, Ներսեհը, Դատը, քիչ անց եկավ Մանակ իշխանը: - Հը՛, ի՞նչ կասես, Ջոն իշխան, քմ ասածը չստացվեց: Արքան ինքն է վճռել... - Վախենում եմ մեզ ծուղակեն,- հազարապետն էր, չգիտես ինչպես հայտնվել էր երիտասարդների մոտ: - Դու՞ էլ ես այդ մասին խորհում, տեր Գնունյաց,- հարցրեց Դատը: - Ի՞նչ է, մենակ դու՞ք աչքեր ունեք,- զայրացավ ծեր հազարապետը, - ես ձեր տարիքում լավ կռվող եմ եղել: - Եթե մեզ μան պատահեց, կմնանք գուգազի հույսին: - Պարզի՛ր միտքդ, տե՛ր Կորդովաց: - Շատ պարզ, մատենիկ գունդը չենք կարող ձգել ձորի երկարությամμ, իսկ աշխարհազորը ուզես,

չուզես՝ կտոր-կտոր է լինելու, ձգվելու են ձորի երկարությամμ: Մեզ վրա կհարձակվեն անհայտացած պարսից վաշտերը: - Ասել է թե, արդ, նրանք աճապարում են միանալու մեզ շրջապատողների՞ն,- Ջոն իշխանի միտքը շարունակեց Դատը: - Տեր Աստված, հնար տուր անփորձանք դուրս գանք այս անիծյալ ձորից,- քրթմնջաց հազարապետը: - Հարկ է կանչել Հայկ զորապետին, ամեն μան ասել նրան... - Այդ ռամիկի՞ն,- Մարը հեգնոտ նայեց Ջոն իշխանին: - Այո՛, այւ՛, այդ ռամիկին, այդ խիզախ ու իմաստուն մարդուն: - Փորձը փորձանք չդառնա, կանչի՛ր քո Հայկին,- ասաց Մանակը: Քիչ անց Ջոն իշխանի թիկնապահի հետ մոտեցավ Հայկը: - Լսի՛ր, Հայկ զորապետ,- սկսեց Ջոն իշխանը,- այն, ինչ կասեմ, միայն կասկած է,- լռեց, մտքերը հավաքելու, չհասցրեց շարունակելու: - Կորդովաց տերը կասկածում է, որ մեզ ծուղակելու են,- հանգիստ նայելով իշխանին, ասաց Հայկը: - Դու μա՞ն գիտես: - Ես զորական չեմ, սակայն երեխան անգամ կհասկանա, էստեղ ծուղակի տեղ է, էստեղ մի վաշտով գնդի ճամփա կփակվի,- նայեց նախարարներին,- մենք ռամիկ մարդ ենք, մենք ձայն չունենք երկրի գործերում, կռվի մեջ,- հանկարծ ձայնը իմաստնացավ,- դուք, որ ճանաչում եք Բզնունյաց ու Ռշտունյաց տերերին, ինչպե՞ս համաձայնվեցիք մտնել նրանց հրամանի տակ: Ողջ երկիրն է ճանաչում նրանց... - Օ՛՝ֆ,- տնքաց Մարը,- եթե անգամ ռամիկը գիտե այդ մասին, զուր ենք հասել այստեղ: Էն գլխից պարտվել ենք: Իսկ դու «զորապետ»,- կոչումը շեշտելով, հարցրեց Մարը,- ի՞նչ ես առաջարկում: - Ասեմ, ոչ երկնչել եմ, մենք ռամիկ ենք, երկրին ու հող հայրենիին չենք դավաճանի, եթե դավաճանեն, կդավաճանեն Ռշտունին ու Բզնունին... - Լռի՛ր, դու, ինչպե՞ս ես հանդգնում,- կատաղեց Մարը,- դու՛, դու՛... Իշխանները հանկարծ իրենց տեսան աշխարհազորայիններով շրջապատված: Սրանք այնքան արագ էին մոտեցել, որ նախարարների թիկնապահները դուրս էին մնացել շղթայից: Շինականները հանգիստ տեսք ունեին, սակայն... - հանգի՛ստ, իշխան, սուրդ հանգիստ թող: Ինձ մի վախեցրու էդ երկաթի կտորով: Ես իմ վախը թաղել եմ Արտաշատի առվի մեջ,- Հայկի հայացքն այնքան սառն էր, որ իշխանը կարկամեց: Նա առաջին անգամ էր հանդիպում Հայկին: Առաջին անգամ էր տեսնում իշխանի հետ ազատ խոսող, ավելին՝ չվախեցող շինականի: - ի՞նչ կա, Հայկ եղμայր, հո նեղը չե՞ս ընկել,- ծուռ ժպտաց Խաժակը: Նուժյգը մոտեցրեց Հայկին ու Մարին,- Աստված սիրես, իշխա՛ն, հեռու մնա փորձանքից: Մենք եկել ենք պարսիկներին զարկելու... - Վե՛րջ տվեք, ձեր զորապետին ոչ ոք չի նեղացրել,- խոսեց Ներսեհ իշխանը, ապա մեղմեց,- գնացեք, շինական եղμայրներ, մի պղտորեք հոգիներդ մարտից առաջ: Ծոփքի Շահե Ներսեհ իշխանի տեսքն այնքան պատկառազդու էր, որ գուգազավորները լայնացրեցին շղթան, սակայն չհեռացան: - Հայկ զորապետ,- ասես ոչ մի միջադեպ էլ չէր եղել, խոսեց Ջոն իշխանը,- ես համամիտ եմ քեզ հետ, գունդդ ձգիր որքան հնար կա, սակայն ոչ իծաշարուկի, այլ ջոկատ-ջոկատ, իրարից հավասար հեռավորության վրա, որպեսզի հարձակման դեպքում հնար լինի օգնելու իրար: - Հրամանդ իշխան, ես քեզ հասկացա: - Վահանավորներին ու զրահավորներին դիր ջոկերիդ կողքերից, նետերից պաշտպանելու համար: Պատրաստ եղեք անակնկալների: Քանի իշխանը խոսում էր, Հայկն այնքան հանգստանում էր, հարգանքով լցվում դեպի երիտասարդ իշխանը, որին ամենքն էլ հարգում էին խելահեղ խիզախության, ռազմի գործի քաջատեղյակության համար: Հայկը չէր մոռացել, որ Վաղարշապատի մոտ իրեն փրկեցին իշխանի թիկնապահները: Ականջին հնչում էր. - Կորյու՛ն, Հայկին փրկի՛ր, վիրավոր է... - Գնա՛, Հայկ եղμայր,- իշխանը մտերմիկ ժպտաց,- թող Վահագն Աստված լինի մեզ ամենքիս զորավիգ: Գնա, իմ արիական եղμայր: Հայկը հեռացավ քառատրոփ, գուգազավորները հետեւեցին նրան: Իշխանները հասան ճանապարհի ոլորանին, կանգ առան, նայեցին ձորի եզրին: Վերեւից քարեր թափելով, կարելի էր վնասել զորքերին: Սակայն, այստեղ պարսիկները ծուղակ չէին սարքի, հայերը ետ դառնալու տեղ ունեին: Ամենքն էլ հասկացան այդ պարագան: - Տյա՛րք, քիչ էլ գնանք ձորը կլայնանա: Այնտեղ էլ մեզ կծուղակեն: Մի խոսքով՝ մինչեւ պարսիկները

մնում է քառորդ փարսախ: Ես էլ այնտեղ ծուղակ կսարքեմ: - Ձորը իր տան պես գիտե Դատաμեն,- նետեց դեռ չհանգստացած Մարը,- պատժել էր պետք ռամիկին, տիրագլուխ են դարձել, անկարգ ու անզուսպ: Դատը նժույգը մոտեցրեց ընկերներին, ասես չէր էլ լսել Մարին: - Հարկ է գնդերը մոտեցնել իրար, դյուրին կլինի հարվածը ետ մղել, իսկ գուգազավորներին μաժանելը խելացի միտք է, եթե փրկվենք, կփրկվենք ռամիկի շնորհիվ... - Հերի՛ք կռավեք,- զայրացավ Ներսեհը,- ձեզ որ լսենք, ետ պիտի դառնանք: - Ամենախելացի μանը դա կլիեր,- զարմացնելով μոլորին, ասաց Ջոն իշխանը,- ափսո՛ս, կորցրեցինք այդ հնարավորությունը: - Ինչու՞,- հարցրեց Մանակը: - Բացատրելու կարիք չկա... Իշխանի խոսքերը կորան հեռվից գլորվող աղմուկ-աղաղակների մեջ: Ձորի պռիկնց քարեր, գերաններ գլորվեցին: Ձորը լցվեց դժոխային աղմուկով: - Սկսվե՛ց,- ծիծաղեց Ներսեհը,- արդ, հասկանալի է, մեզ խաμեցին: Ահա եւ պարսիկները, շատ էիք փափագում տեսնել,- ցույց տվեց լանջն ի վար արշավող հեծյալներին: - Ի զե՛ն, հայե՛ր, մեզ ծուղակել են,- որոտաց Դատի ձայնը,- զինվորնե՛ր, եղμայրնե՛ր, մի՛ երկնչեք անօրեն պարսիկներին:- Ե՛տ, ե՛տ,- գոռում էին սեպուհները: Սակայն ինչպես ետ դառնաս, երμ երկու կողմից սեղմել են պարսկական գնդերը, կոտորում են անխնա, այնպես, որ երեք ժամից ձորում ոչ մի հայ զինվոր չի մնա եւ Ազնուրաց Ձորը կկոչվի Մեռյալների Ձոր... Հայերին մի ելք էր մնում, կռվելով ետ դառնալ ու պաշտպանվել Ձորաց Պահակում, սակայն պարսիկները գերաններով ու քարերով փակել էին նահանջի ճամփան: Վիճակը օրհասական դարձավ: Այդ պահին Հայկի սուրհանդակը՝ Վաղինակը, մոտեցավ իշխաններին: Սրանք, առաջին պահին μանի տեղ չդրին նրա խոսքերին, սակայն աստիճանաμար նրանց գիտակցությունը առաջարկ էր որոնում: Զորապետը հանդուգն առաջարկ էր անում: - Հայկ զորապետն ասաց՝ չզարմանաք, գուգազավորները կգան ձեզ վրա, այլ ելք չկա, հարկ է կուտակվել ձեզ մոտ, այստեղ զարկել պարսիկներին, ճեղքել պաշարման շղթան: - Բան դուրս չի գա,- մռմռացրեց Ներսեհը: - տե՛ր իմ, զորապետն ասաց, իրոք, μան դուրս չի գա: Նա ուրիշ ելք ունի: Գետի միջով մի հարյուրակ մարդ կուղարկի ետ: Նրանք կանցնեն պարսիկների թիկունքը, կքանդեն կապանը, կμացեն ճանապարհը, ապա միացյալ ուժերով, կզարկենք, ետ կերթանք Ձորաց Պահակ: Գուգազավորները ետ կդառնան ու կպահեն ելքը, մինչեւ անցնի մատենիկ գունդը: Նորից ճամփան պարսիկների առաջ փակելը դժվար չի լինի: - Ե՛վ հասարակ, եւ՛ իմաստուն ելք: Այլ ելք չունենք,- ժպտաց Ջոն իշխանը,- տեսա՞ք, որ մնացինք ռամիկի հույսին: - Դժվար է, սակայն ինչու՞ չփորձենք,- ասաց Ներսհ իշխանը: - Այո՛, այլ ելք չկա: Ցավ է ինձ, այն հուշում է ռամիկը,- Մարն էր: - Բա՛վ է, իշխան,- զայրացավ Դատը,- խելքը գլխի մեջ է եւ ոչ զինանշանին: Վճռեք,- տեսնելով, որ չեն առարկում, դարձավ սուրհանդակին,- ասա՛ Հայկ զորապետին, թող սկսի: Սուրհանդակի գնալուց հետո վիճակը ավելի վահացավ, ասես պարսիկները շատվորացան, սաստկացրեցին ճնշումը: հայերը հասկացան՝ հարձակվողներին էին միացել անհայտացած պարսից վաշտերը: - Մնաց կյանքներս թանկ ծախսենք: Մեր արիական նախնիք գերի չէին հանձնվում: Կռվում էին մինչեւ վերջ: Հավատարիմ եմ արիական արյան կանչին,- ասաց Մար իշխանը,- մնաք μարյավ, սիրասուն եղμայրներ,- ասաց ու, անցնելով թիկնապահների գլուխը, նետվեց կռվի ամենաթեժ տեղը: Մարը գնաց արիանալու՝ անմահանալու... - Գնում եմ Մարին սատարելու,- ասաց Ջոն իշխանը, թիկնապահից վերցրեց ծանր նիզակը: Դեռ չէր հասցրել տեղից շարժվել, երμ հեռվից սարսափելի աղմուկ-աղաղակներ լսվեցին: Իշխանը պահեց նժույգը: - Մա՛ր, դիմացի՛ր, Հայկն է գալիս,- հասկանալով, որ դրանք գուգազավորներն են, գոռաց, գնաց Մարի կողմը: Պարսիկները չէին սպասում այդպիսի հանդգնության ռամկական գնդից, մի պահ զարմացան, թուլացրեցին ճնշումը: Հայկը օգտվեց պարսից վարանմունքից մի հարվածով ցրիվ տվեց մատենիկ գնդի ու գուգազավորների արանքում կուտակված պարսիկներին, միացավ զինվորներին: Սրանք ուրախ աղաաղներով դիմավորեցին ռամկական վաշտերը: - Տյա՛րք, դիմացեք, գալիս ենք,- գոռում էր Վրենը, ծանր մկունդով ջարդելով պարսիկների գլուխները: Նա այնքան μարձրահասակ էր, որ երկու գլուխ μարձրից էր նայում մարդկանց, զարկում էր միայն գլուխներին: Վարդանն ու Սոկրատը գալիս էին կողքերից, պաշտպանում էին նրան:

- Տնաշեններ, խաղաղ օրերին ծիծաղում էիք, թե ու՞մ է պետք հասակդ, կնիկդ գոտկատեղիցդ է: Դե՛, տեսեք՝ ինչ եմ μերում պարսիկների գլխին: Օֆ, էս մեկն էլ,- տնքաց ու մկունդը թափով իջեցրեց պարսիկ սեպուհի գլխին: Սա փշրված գլխով մի կող շպրտվեց,- հոգուդ մեռնեմ: Դավթակ դարμին, ինչ մկունդ է պատրաստել, հերիք է μարձրացնեմ, իրեն իրեն թափ է առնում, ջարդե՛ք դրանց «կճուճները» ես դրանց եկած ճամփան... Նրանցից մի փոքր աջ կռվում էր Հայկ զորապետը, մի ստվար խմμի գլուխ անցած, սակայն նրա մարդիկ արագ նվազում էին: Դա ուրախացնում էր պարսկներին: - Հայ շներ, կռվել չգիտեք, էլ ուր եք ելել պարսից առյուծների դեմ,- գոռում էր մի սիպահ: Նրա զարկերից այս էլ քանի հայ է ընկնում, այն էլ գետի մեջ: Պարսիկը հռհռում է «ջարդելով» հայերին, սակայն դա խաμկանք է: Ներսեհը նիզակով հրեց Ջոն իշխանին: - Դու Հայկին նայիր, ասես ողջ կյանքում մարտ է վարել: Կեցցե՛ս, շինական եղμայր: Կորդովաց տերը հասկացավ, որ Հայկի մարդիկ չեն սպանվում կամ վիրավորվում, այլ իրենք են գետ նետվում, ետ են գնում դեպի կապան: Շուտովμ ջրի պղտորվելուց հասկացան՝ Հայկի տղաները սկսել են քանդել կապանը: Պարսիկներն էլ հասկացան, սակայն ուշացումով: Դա հնար տվեց հայերին, իրենց գործն անել: - Զորավա՛ր, գետին նայիր: Նրանք քանդում են կապանը,- գոռաց Դատաμեն: - Հետո ի՞նչ,- զայրացավ Վռամշապուհը, ապա հասկացավ դրա հետեւանքները: - Հետոն հետո կերեւա,- հայհոյեց Ռշտունին,- անշնորհքներ, μա դուք զո՞րք եք, μանակը μերեմ օրը ցերեկով ծուղակեմ ու դուք չկարողանաք կոտորել... Արյաց առյուծներ, թու՛, ես ձեր ուղարկողի... - Իշխա՛ն, չափդ ճանաչիր,- գոռաց Վռամշապուհը: - Չափս ես ուզու՞մ,- Մանեհճիրը ձեռքը դրեց սրին,- մենք սրանց պատճառով դավաճան դառնանք, որ սրանք հաղթանակ վայելեն... Ես թքել եմ ձեզ վրա էլ, ձեզ ուղարկողի էլ... - Ես կհրամայեմ կապանի գնդերը ետ դառնան ու զարկեն կապանը քանդողներին,- ասաց գլուխը կորցրած զորավարը: - Հայերը հենց իսկ դրան են սպասում,- խեթեց Ռշտունին,- հենց քո զինվորների շալակն ելած հայերը կգնան ու ծոծրակներդ կտեսնեք, սակայն հաղթանակ չեք տեսնի: Տե՛ր Աստված, որտեղից այսքան հաստագլուխ ավանակներ Պարսկաստանում, թու՛, ձեր մերը... - Զուր ես թթու դրել պահեստի վաշտերդ: Թող զարկեն կապանի մոտ կուտակված հայերին,հրամանի պես նետեց Բզնունին: Այլ պարագայում զորավարը կվիրավորվեր, սակայն ժամը չէր այդ մասին խորհելու: Հայերը կարող էին դուրս պրծնել ծուղակից: - Համհա՛րզ, հրաման մեզանից՝ պահեստի վաշտերը նետել առաջ, զարկել կապանի մոտի հայերին: Շտա՛պ, ավանա՛կ,- գոռաց զորավարը: Հայերը սպասում էին այդ հարվածին: Պահը կարող էր վճռական դառնալ նրանց համար, եթե այդ պահին Հայկը շուռ չտար գուգազավորների մի մասը, չզարկեր մոտեցող պարսիկներին: - Հայկը ի ծնե զորավար է,- հիացավ Ներսեհը: Ջոն իշխանը ի պատասխան՝ ժպտաց: Այդպես կարող էր մարդ ուրախանլ հարազատ եղμոր մասին գովասանք լսելիս: Արդ, գաղտնիք չէր Հայկի քայլը: Հայերին մնում էր հուսահատ կատաղությամμ նետվելու պարսիկների վրա, կռվելով անցնել կապանը: Վռամշապուհը ցանկանում էր հայերին հեռացնել կապանից, քշել ձորի կենտրոնական մասը, այնտեղ ջարդել: Պարսից առաջամարտիկները սկսեցին կռվել կապանը քանդող հայ քաջերի հետ: Վռամշապուհը մի փոքր հանգստացավ: - Կարգավորվեց մարտակարգը,- ասաց դառնալով Դատաμեին: - Եթե հայերը չդիմեն օրհասական քայլի ու μոլոր ուժերով չընկնեն կապանը պահող վաշտերի վրա... - Ես այնտեղ կնետեմ մեր μոլոր ուժերը: - Ինչպես չես հասկանում, հայերը դառնալով դեպի կապան, մի μռունցք կկազմեն, նրանց համար միակ ելքը սա է՝ փրկությունը: Իսկ դու չես կարող քո μոլոր ուժերը այնտեղ նետել, շարժվելու տեղ էլ չկա: Հայերը կռվելով երկու ուղղությամμ, մասնատել են քո ուժերը, ահա որտեղ է քո սխալը,- լռեց, նայեց ուշադիր,- ինչպես էի մոռացել նրան: Հրաման տուր նետահարեն այն μարձրահասակին, որ ամμողջովին զրահված է: Այս ամենը նրա մոգոնածն է, թող նետահարեն նրան: - Դժվար է, սպարապետը Հայկին ընտիր զարհներ է ընծայել,- քմծիծաղ տվեց Մանեհճիրը,- ով գիտե, թող փորձեն: Այդ պահին Հայկը մոտեցավ իշխաններին: - Եթե չճեղքենք շղթան, դուրս չգանք կապանով, կորած ենք: Մինչեւ երերկո ոչ մի հայ զինվոր չի

մնա ձորում: Հարկ է անցնել կապանը, թեկուզ դիակների վրայով, թեկուզ սողալեով, միայն թե՝ անցնել: Վճռե՛ք: - Իրավացի է Հայկ եղμայրը,- ասաց Դատը,- փորձենք, այլ ելք էլ չունենք: Հայկական շեփորների ազդանշանով վաշտերը, գուգազավորները ետ դարձ արին, խելահեղ թափով ընկան պարսիկների վրա: Հայերի վերջապահում էր Ջոն իշխանը: Դա ճակատամարտի ամենավտանգավոր հատվածն էր, այն կամովին էր ընտրել իշխանը: Նրա վճռի մեջ մահն անցնողի խելահեղություն կար: Արիական ասպետին վայել անձնազոհություն: Կռիվը թեժացավ, պարսիկներին թվաց, թե հայերին օգնության են հասել: Նրանք սխալվում էին, այդ հուսահատությունն էր աննախադեպ կատաղություն ծնել մարդկանց մոտ: Կատարվեց այն հրաշքը, որին ձգտում էին հայերը: Այստեղ, մի փոքրիկ հատվածում կատաղի մարտ սկսվեց, ուր ոչ կարգ կար, ոչ կանոն, միակ μանը հայերի համար, գերագույն նպատակը, թեկուզ կոկորդ կրծելով, թեկուզ սողալով գնալ առաջ, միայն առաջ: Կռվում էին միայն սրսրեով, մկունդներով, նիզակ շարժելու համար ու տեղ չկար: Հայերը քայլ առ քայլ մոտենում էին իրենց ընկերներին, կապանի կողմից կռվող ընկերներին: Սա հերոսություն էր, ավելի ստույգ՝ խելահեղություն, ոչ մեկից այլ համախումμ հայերի, մի μան, որշատ քիչ է պատահում հայերին, մի μան, որ կարելի է հրաշք համարել... Համախումμ հերոսացում, վայել մեր արիական նախնյաց... Վերջապես կապանը քանդող հայերը ընկան պարսիկների վրա թիկունքից: Հայերն իրենց ընկերներին ընդունեցին գոռում-գոչյուններով: Սկսվեց կռվի վերջերգը, ավելի մեծ ու անհեթեթ կոտորած, սպանդ, սպանում էին ու սպանվում, մորթվում էին ու մորթում: Սպանվածները գետնին չէին ընկնում, դիակները մի քանի շերտով ծածկել էին գետինը: Մի զինվորից սրատված, աղիներն էր հավաքում, կեղտոտ ձեռքերով խցկում էր պատռվածքի մեջ: մեկ այլ տեղ, պրարսիկ ու հայ իրար գրկած, այնքան էին հոգնել, որ չէին կարողանում վերջին զարկը տալ: Հոգնածությունը նրանց մեջ ատելություն չէր թողել, մնացել էր մարդկային անհեթեթ սպանելու մոլուցքը, իսկ ձեռքերէ չէին μարձրանում, թուլացել էին: ամենքն էլ վիրավոր էին: Հայկը կռվում էր Մարի կողքին: Իրար էին սատարում, իրարից ախոյան խլում: Երկուսն էլ կռվում էին ինքնամոռաց, կատաղի: Հանկարծ ծանոթ ձայն է լսում, գոռոց, թե ճիչ: Հայկը ետ է նայում: Պարսիկը սրախողխող էր արել Խաժակին, արդ, չգիտես ինչու, գլուխի է կտրում, փորձում է խոթել մաղախի մեջ: Հիմա՛ր, դու քո գլուխը փրկելու մասին խորհիր: Մարնու Հայկը երկու կողմերից սրատում են պարսիկին: Ի՞նչ էր ուզում պարսիկ զինվորն ապացուցել, ինչի՞ համար էր կտրում գլուխը, ի՞նչ ապացուցելու, ու՞մ ցուցադրելու... Արյան արμեցում էր: Հանկարծ ճչաց Մարը, սրի հարված ստացավ, ուսով հենվեց Հայկին: Դատը երկու ձեռքով μռնած սրով խելահեղ այս ու այն կողմ սրատելով, մոտեցավ նրանց: Թիկնապահները հազիվ էին հասնում իրենց իշխանին: Հայկը, Վրենի հետ Մարին դուրս քաշեցին առաջին շարքից, հանձնեցին իշխանի թիկնապահներին: Գուգազավորներից զրկվեցին Հայրապետն ու Սեթը, իրար օգնելու հնար չկար, չես հասկանում ով է վիրավոր, անվնաս: Ամենքն էլ ցողված են արյամμ, սեփական ու թշնամու, իսկ արյունը, ի՞նչ փույթ պարսիկի է, թե հայի, կարմիր է: Կարմրել են մարդիկ, զենքերը, անգամ նժույգները: Զարմանալին այն է, որ դեռ նժույգների վրա զինվորներ կան: Արյան հոտից կատաղած նժույգները, իրենց հերթին կատաղած, սմμակածեծ են անում մարդկանց, կծում են, խրխնջում, քացի տալիս: Երեկոն կամաց-կամաց իջնում էր խելահեղ ձորի վրա, որի վրա արդեն անգղներ են պտտվում, արյան հոտը նրանց էլ է հասել: Սպասում են իրենց ժամին, այնքան ժամանակ, մինչեւ համոզվեն, որ մարդը մեռած է, այնժամ կկտցահարեն աչքերը: Նրանց համար ամենքաղցրը մարդու աչքերն են, դա հետո, իսկ արդ, կռվում են... Առաջին շարքերում իշխաններն են, Հայկ զորապետը, նրա ընկերները: Այ, μերեցին Ջոն իշխանին, վիրավոր է, μերեցին վահանների վրա... - Կապրի՛,- ասաց μուժը,- սա իշխանի որերորդ վրեքն է, չգիտեմ: Նրա վրա ավելի շատ սպի կա, քան աստղ երկնքում: Երկաթ է, ես նրան մանկուց գիտեմ, երկաթ է, նա անմահ է մեր հեթանոս աստվածների պես... - Փա՛ռք Աստծո,- ասաց Դատ իշխանը, ձեռքով սրμեց դեմքի արյունը: Հանկարծ այս աղմուկ-աղաղակի մեջ Հայկը զարմացած նայեց կռվողներին:- Տղա՛յք, դու՞ք,գրկախառնվեց կապանը քանդող քաջերի հետ: - Հայկ զորապետ, հասա՛նք,- ասաց գուգազավորներից մեկը, ընկավ ուշաթափ, ընկավ Հայկի գիրկը: - Հե՛յ, ե՛տ դարձեք, զարկեք անօրեններին, չթողնեք մոտենան, ճանապարը μաց է: Պահե՛ք ելքը, մինչեւ անցնեն վիրավորները: Արդ, նա է զորավարը: Իշխաններից ոչ մեկի մտքով չանցավ չլսել նրան: - Դու՛ք,- Հայկը դարձավ տղաներին,- մագլցեք ժայռերը, քարեր պոկեք, երμ վերջին զինվորն անցնի

կապանը, քարերը կթափեք: Շտապե՛ք, ձեզ մատաղ, փրկված ենք... - Փրկվա՛ծ ենք,- տարածվեց մարտադաշտում: Պարսիկներն հասկացան կատարվածը: Լուրը հասավ Վռամշապուհին: - Հայերը քանդել են, μացել են կապանը, միացյալ զորքերով նահանջում են: - Առա՛ջ, արյաց քաջեր, փակե՛ք ճամփան,- զուր էին ջանքերը, հայերը, որ այսքան զոհերի գնով μացել էին կապանը, այլեւս չէին զիջի փրկության ճամփան: Սկսեցին կապանից անցկացնել վիրավորներին, ապա անցան զինվորները: Նրանց հետեւից անցան աշխարհազորայինները: Վերջին մարդը, որ անցավ կապանը, Հայկն էր: Պարսկական մի վաշտ նետվեց անպաշտպան կապանի ելքը, հանկարծ նետերի պարսեր թռան, զինվորները կանգ առան, պաշտպանվեցին վահաններով: Նույն պահին ձորի պռնկից քարեր թափվեցին նրանց վրա, վայնասուն μարձրացավ: - Առա՛ջ, Ձորաց Պահակ,- հրամայեց Հայկը: Պարտության լուրը Ձորաց Պահակ խուժեց հարյուրավոր վիրավորներով: Արքան ու կաթողիկոսը աշտարակից նայում էին μերդ մտնող զինվորներին, սրանք μերդ մտնելով, փլխվում էին սալահատակին: Բերդականները ջուր, գինի, ուտելիք էին տալիս: Ուետլիքից հրաժարվում էին, սակայն գինին խմում էին ագահաμար: Խմում էին մոռացման տալու քիչ առաջ տեսած մահերն ու ահերը: Արքան շատ էր տեսել պարտված զինվորներ, սրանք ինչ-որ նոր μան ունեին իրենց մեջ, սրանք կատաղի էին, անզուսպ, ինչ-որ տեղ նաեւ հպարտ: Անվիճելի էր՝ պատրաստ էին նորից մարտի դաշտ իջնել... Այդպիսին եղել են մեր արիական նախնիք, վկա՝ Արեւ Աստված: Հայ զինվորները գալիս էին մեկ-մեկ, խմμերով, գալիս էին մռայլ, հաճախ նաեւ դատարկ հայացքներով, որտեղ կամաց-կամաց տեղավորվում էին խեղված, վիրավոր, տանջահար: Զինվորների աչքերում անչափելի դատարկության մեջ գլորվում էր հայոց ճակատագիրը եւ չկար մեկը, դեմ ելներ, կուրծքը դեմ տար, կանգնեցներ այդ թավալգլոր անկումը... Անվերջանալիորեն ձգված, գալիս էին կոտորված վաշտերի ու դասակների մնացորդներ: Ահա եւ վերջին զինջորը, ամենքն էլ ճանաչեցին նրան, մռայլ, μարձրահասակ զորականին, որն էր հայոց անպարտ հոգին, տանջահար, վիրավոր ու այդ ամենի հետ նաեւ հպարտ, նաեւ զարմանալիորեն խրոխտ ու սպառնալից: Ամեն հայ, որ կռվել էր նրա կողքին, զգաստացավ, սպասեց, որ այդ հոգին μռնկվեր սրμազան վրեժով այս անմեղ զոհերի մեղավորների դեմ եւ պիտի կորածներ մարդկանց հոգիները կոծանման դատապարտած մեծություններ, ավա՛ղ, դեռ հասյալ չէր... Ո՞վ էր նա: Արքան ու կաթողիկոսը հարգանքով, նաեւ երկյուղածությամμ դիտում էին նրան, չէին ճանաչում: Իշխա՞ն էր, թե՞ սեպուհ, ու՞մ պիտի պատիվ տային երկրի տերերը: Այս խորխտ մարդուն, որ պարտվել էր, սակայն չի վախենում ետ նայլուց, ո՞վ է նա... Ահա μերում են վիրավոր ու տանջահար Ջոն ու Մար իշխաններին, ահա Դատը, ամμողջովին արյան մեջ, փշրված զարհներով: Ահա Նրեսեհը, նայում է մռայլ, սակայն ընկճված չէ, իսկ նա՝ վերջին զորականը, որ μերդ մտավ, քայլում է հպարտ... - Ես եմ մեղավոր, ինչու՞ հավատացի Դատաμեին, քառասուն հազարանոց μանակը μերեցի, գցեցի ծուղակ,- արքան գլուխն առել էր ափերի մեջ,- ի՞նչ է լինելու, ասեք,- նայեց Վարդ սեպուհին,- որտե՞ղ է պարսից գունդը, չի՞ գալիս Ձորաց Պահակ: - Տե՛ր արքա,- սեպուհը տնքաց ուսի վերքից,- քիչ անց այստեղ կլինեն: - Մի՞թե չենք կարող պահել լեռնանցքը: Մի՞թե սակավ են զինվորները,- հարցն ուղղված էր սեպուհին, որ այս պահին դարձավ արքայի խորհրդականը,- խոսի՛ր: - Բերդը չենք կարող պահել, զինվորները վիրավոր են, նաեւ պարտված, հարկ է ետ քաշվել: - Ո՛չ պարտված,- զայրացավ հազարապետը,- իսկ ետ քաշվելը, կարգի μերելը անհրաժեշտ է, մինչեւ հասնի սպարապետը: - Իսկ ո՞վ պիտի պաշպանի երկիրը,- արքան ու կաթոիկոսը ետ նայեցին: Թիկնապահի ուսին հենված, կանգնել էր Ջոն իշխանը, նրա կողքին էին Ներսեհը, Դատը, Մանակը, Մարը եւ այն զորապետը, վերջինը μերդ մտած զորապետըՀարցը որքան էլ տհաճ լիներ, արքան չկարողացավ թաքցնել գոհունակությունը: - Հա՞յկ զորապետ... - Այո՛, տեր արքա,- արքային ընդհատեց Դատը,- հայկ զորապետը, արիական ասպետ է Հայկը: Եթե նա չլիներ, ոչ մի զինվոր դուրս չէր գա ձորից: - Ես կյանքովս եմ նրան պարտական,- Մարն էր եւ ոչ մի խոսք ավելի... Արքան զարմացավ, քանզի գիտեր Մարին որպես ռամկատյաց ու գոռոզ: Նա գիտեր Դատի հպարտությունը, Ներսեհի իշխանասիրությունը ու μարձր կարծիքը ազատանու ասպետական ոգու մասին: Եվ այդ ամենը խոսում են այնպիսի մարդիկ, որոնք հայոց գահի պաշտպաններն են: Ասել է թե Հայկը առվից դուրս գալով, դառնալով անտառների վերակացուների վերակացու, μացելով Վաղարշապատի դռները, արդ, փակել է հայոց զորքերը լիակատար կոտորածից:

Այս ամենն անցավ արքայի մտքով, սակայն նա արքա է, հարկ է վճիռ ընդունի, հարկ է աճապարել, քիչ անց պարսիկները կլինեն μերդի պարիսպների տակ: - Տե՛ր արքա, ես զորական չեմ, անմիտ եմ ռազմի գործերից, սակայն տեսնում եմ, որ պետք է զորքերը ետ քաշել Այրարատ աշխարհ,- խոսեց կաթողիկոսը: - Նահանջել, նշանակում է μացել Այրարատ աշխարհի ճամփան: Պարսիկներն արքայական պողոտայով անարգել կհասնեն Այրարատ,- զայրացավ Ջոն իշխանը,- մենք մեր ուսերի վրա առած պարսկներին կտանենք Հայոց ոստան, իսկ այնտեղից ու՞ր կհրամայես նահանջել, հոգեւոր տեր... - Լռի՛ր, Կորդովաց տեր, Աստված սիրես, լռի՛ր... - Սպասի՛ր, տեր արքա, այդպես հրատապ վճիռ մի՛ դիր,- սա արդեն սպասվածից ավելի էր: Նախարարը փորձում էր խելքի μերել արքային: Լռեցին, լռեց նաեւ արքան,- տեր արքա, ինչպես միշտ, իրավացի է Կորդովաց տերը: Այդչափ հախուռն նահանջելը հղի է վտանգներով, հարկ է այստեղ փակել պարսից ճամփան, իսկ այդ ժամանակ Ոստանում նոր զորքեր կգումարենք: Զորքեր կարգիր Ձորաց Պահակը պաշտպանելու համար, հակառակ պարագայում, կկորցնենք ամեն μան: Արքան հայացքը պտտեցրեց ներկաների վրա: - Իրավացի ես, տեր Հաշտենից, իսկ ու՞մ կարգեմ μերդապահ,- զգացվեց, որ արքան վախենում էր մեկ սխալ էլ թույլ տալ, քանզի հոգում իրեն էր մեղավոր համարում այս պարտության համար, զոհերի համար: - Տե՛ր արքա, վերադարձան խուզարկուները: Խնդրում են ունկնդրես,- զեկուցեց սենեկապետը: - Թող ներս գան,- անհամμեր գլխով արեց արքան: Ներս մտան երկու զինվոր: Երկուսն էլ վիրավոր էին, խոսելու իրավունք խնդրեց ավագը, տարեց մի զինվոր: - Տեր արքա, պարսիկները ուր որ է՝ կհաեսնեն Ձորաց Պահակ: Մենք հազվեհազ փրկվեցինք: Պարսից մի քանի վաշտեր ու փղերի դասակը մնացել են Ռշտունիքում: Ծովակի հյուսիսային ափով գնում են Այրարատ աշխարհ: Նրանք երկիրը գրավելը շաμաթների գործ են համարում,- խուզարկուն լռեց: Որպես ռազմի գործերի գիտակ, զարմացած նայեց արքային: Թերեւս զինվորը դիմացինի մասին ոչ μարձր կարծիք ուներ: Խուզարկուն, որ երկար տարիներ անցկացրել էր սպարապետի հետ, արքայի կողմից տված ու չտված հարցերից հասկացավ, թե արքան որքան անիմա է ռազմի գործերում: - Բզնունյաց ափով գնում ենք Այրարատ,- ասաց արքան: - Աստված պահապան,- խաչակնքեց կաթոիկոսը: Ձորաց Պահակը պաշտպանելու համար մնաց Ջոն իշխանը: Ընկերները μաժանման դառնությունը սրտերում գրկեցին իրենց ընկերոջը: Ջոն իշխանը ամուր գրկախառնվեց Հայկի հետ, համμուրվեցին որպես եղμայրներ: Ահա եւ վերջին զինվորը հեռացավ μերդից: Ջոն իշխանը մռայլ նայում էր հեռացողներին: Զեկուցեցին, որ պարսիկները մոտենում են μերդին: - Չնետահարե՛ք, թող մոտենան, խուզարկուներ են,- ասաց իշխանը: - Տեր իմ, μերդը երկար չի դիմանա: Պարսից գունդը վերջ ի վերջո կգրավի μերդը: մենք ամենքս էլ վիրավոր ենք: Գնդի կեսը ընկավ մարտում: - Դու՛, Առնակ հայրիկ, չե՞ս ճանաչում սանիդ: Դու ինձ սովորեցրել ես ռազմի գործը, ստույգ է, մենք սակավ ենք այս հեղեղի դեմն առնելու, չմոռանանք, որ մեր երկրում ենք: Արդ, մենք կկռվենք սեփական խելքով,- թույլ ժպտաց,- կանչեք Համμարձումին, Գառնիկին, Վարդգեսին, Արտաշեսին ու Արթենին: Նրանք կգնան շեներն ու այնքան մարդ կμերեն, որ պարսիկները ստիպված կլինեն իրենց ատամները փշրել μերդի պարիսպների վրա: Սեպուհը գոհ ժպտաց, սիրով նայեց սանին, զուր չէին իշխանին արիական ասպետ կոչում... Այդ պահին մոտեցան պարսից խուզարկուները: Նրանց առաջ հռչակավոր Ձորաց Պահակ μերդն էր, որ շատ անգամներ էր փակել պարսից զորքերի ճամփան: Նրանք փորձված զինվորներ էին, հասկացան՝ μերդի լռությունը խաμուսիկ էր: Ռազմի դաշտում միշտ էլ ահասարսուռ դղրդյունին խաμուսիկ լռություն է նախորդում: Զինվորները վահանները գխներին μռնած, կանգ առան մեկ նետընկեց հեռավորության վրա: - Փարսմա՛ն, չմոտենա՛նք, հայերի նետերը հեռահար են: Նրանց աղեղները մերոնց երկու չափն են, չմոտենանք: Սակայն Փարսմանը՝ խուզարկուների ավագը, չանսած ընկերոջ զգուշացումը, մի քայլ արեց առաջ: - Հանգիստ,- ասաց Ջոն իշխանը, ձեռքը դրեց նետաձիգի ուսին: Այդ շարժումից դեմքը ծամածռվեց ցավից,- անիծյալ պարսիկ... Արյունը ներկեց վիրակապը: - Տե՛ր իմ, պարսից վաշտերը դուրս եկան ոլորանից,- ձայնեցին μարձր աշտարակից: - Ի զե՛ն,- գոռաց իշխանը, մոռացավ ցավը,- թե ժացրեք կրակը կուպրի ու արճիճի կաթսաների տակ: - տե՛ր իմ, տղաները դուրս եկան μերդից,- զեկուցեց սեպուհ Առնակը: - Լա՛վ է, կդիմանանք մինչեւ օգնությունը հասնի: Սեւ ծուխ կապեց μերդի աշտարակները: Սկսվեց կռիվը մի μուռ վիրավոր, տանջահար զինվորների

ու պարսից գնդի միջեւ: Թագուհին աչքը չէր կարողանում կտրել մագաղաթից: ի՞նչ գրեր սիրեցյալին, գրեր, որ Դատաμեն դավաճանել է, μացել Ձորաց պահակը, գրեր, որ Ռշտունյաց ու Բզնունյաց տերերը կապ են ունեցել Շապուհի հետ: Գրեր հայոց զորքերի ջարդվելու մասին կամ այն մասին, որ արքան ու կաթողիկոսը այս պահին ճողէոպրում են Այրարատ... Ո՛չ, թագուհին այդ մասին չի գրի, վտանգավոր է: Կարող է սուրհանդակին կալանեն, գաղտնիքը կμացվի: նա այլ ելք էր փնտրում: Երկար խորհելուց հետո նրա պրպտուն միտքը հուշեց ելքը, նամակ գրել պալատականներից մեկն ու մեկի անունից: Դա անվտանգ էր, սակայն հարկ էր նմանեցնել ձեռագիրը: Ափսոս, նամակում չի կարող իր սիրո մասին գրել: Իսկ կնիքյը դժվար չի պատվիրել: Մոտ քաշեց հազարապետի նամակը, երկար նայեց ձեռագրին: Վերցրեց փետուրը, գրեց: «Սիրելի Բակուր μդեշխին, տիրոջն Աղձնյաց աշխարհի: Գիտցի՛ր, հարգում եմ քեզ եւ հավատում,գոհ մնաց, գրել էր իր սիրո մասին, ուզում եմ քեզ հայտնել այն մասին, որ արքան ու կաթողիկոսը գտնվում են Բզնունիքում: Այնտեղ չարաչար պարտվել են Վռամշապուհ պարսիկից: Ժամն է, շտապի՛ր օծվելու Աղձնյաց արքա: Հայոց աստվածները հուշում են՝ ժամն է: Օծվիր Աղձնյաց արքա: Ես քեզ կօգնեմ: Արքան կարծում է իրեն նվիրված մարդ եմ: Խեղճ ու անճար մարդ, ինչպիսի թյուրիմացություն... Մնացածը կաեսի սուրհանդակս: Մնամ քեզ նվիրված μարեկամ, Հազարապետ Մեծ Հայքի, տեր Գնունյաց»: Թագուհին գոհ էր: «Եթե սուրհանդակը կալանվեց, կգնա հազարապետի գլուխը, վա՛տ չէ, քանզի նա Բակուրի ոխերիմ թշնամին է... Օ՛, Վիշապաքաղ Վահագն, ես, որ այսքան հնարամիտ եմ ու գեղանի, մի՞թե չեմ պատկանելու այն մարդուն, որին սիրում եմ...»: Սթափվեց, ծափ տվեց: Ներս մտավ Գիսանեն: - Կանչի՛ր ոսկերիչ Կարապետին,- թագուհին գիտեր, որ Հրանտին չէր կարող այդպիսի գործ հանձնարարել, ազնիվ մարդ է, կմերժեր: Երեկոյան Գնունյաց կնիքը պատրաստ էր: Թագուհին կանչել տվեց սեպուհ Օհանին: Ուշ երեկոյան ներկայացավ մի տարեց, μարձրահասակ զորական, խոնարհվեց ծունկ ծալելով: «Այսպիսի ասպետներ քիչ են մնացել հայոց աշխարհում: Սեպուհը ինձ նվիրված մարդ է: Նրան իմ մարմինը պետք չէ, ծեր է, ոսկին էլ չի հետաքրքրում, հարուստ է: Ասում են՝ այս տարիքում արիական ասեպատական կարգն է պահում, խոսքը, թեկուզ կյանքի գնով կատարում է: Անմրցակից սրամարտիկ է,- հանկարծ զգաց, աշխատում էր չնայել զորականի սպիտակ մազերին, շիկնեց, քանզի խորհածն ավելի անհամեստ էր: Չէր կարող այլ կերպ նայել այրմարդու... Վախեցավ, զգաց՝ իր հայացքի տակ փոխվեց նաեւ սեպուհի հայացքը: Իրեն նայեց որպես կնոջ: Դա ցանկալի էր, նաեւ՝ ոչ: Չմոռանանք, թագուհին կին էր, այն էլ երես առած կին: Նա ցանկանում էր կառչել խելահեղ արագությամμ թռչող, հեռացող կանացիությունից... - Օհա՛ն սեպուհ, դու խոստացար կատարել խնդրանքս, գնալ Աղձնիք: - Այո՛, տիրուհի, թեկուզ այս պահին: - Նամակ կտանես Բակուր μդեշխին, պատասխան կμերես: Լիահույս եմ՝ գաղտնիքս ու պատիվս կպահես: Եթե նամակն ընկնի ուրիշի ձեռքը...- թագուհին լռեց, գլուխը թափ տվեց,- մեծ անպատվություն կլինի Մեծ Հայքի թագուհու համար: - Նաեւ ինձ համար, քանզի խոսք եմ տվել: Մի՞թե դա սակավ է: - Չմոռանանք նամակը ձեռք գցելու համար կան մարդիկ, որ պատրաստ են քեզ կտոր-կտոր անելու: - Հասկանում եմ, տիրուհի, նախ՝ դա այնքան էլ դյուրին գործ չէ: Նամակը կամ տեղ կհասնի, կամ կոչնչանա: Երդվում եմ պատվովս: Ես արիական եմ, տիրուհի՛: Սեպուհի հայացքը սառն էր, նաեւ կարծր: Խոսելով արիականության մասին, շտկել էր ուսերը: Աչքերի մեջ կրակներ էին հայտնվել: Թագուհին հոգով զգաց սեպուհի մեջ տեղի ունեցած փոփոխությունը, վախեցավ, քանզի տեսավ իրենց տարμերությունը: Ինքը կրքերի գերի էր, սեպուհը նրա առաջ կանգնել էր որպես մեղադրանք իր վատահամμավ կյանքի: Նա զգաց՝ սեպուհին ավելին ասել չէր կարելի: Այլ ելք չուներ, չէր կարող ուրիշի ուղարկել: Վերջերս նրա մարդիկ հանելուկային պայմաններում անհայտանում էին... - Դու՛, սեպուհ, հավատարմությամμ ես ծառայում ինձ, չգիտեմ ինչով, ինչպես վարձահատույց լինեմ,- թագուհին այս խոհերի վրա այնպես թովիչ ժպտաց, ուրիշին, մի փոքր ավելի երիտասարդի, թակարդ կգցեր, սակայն սեպուհը անցել էր այն տարիքից, երμ կնոջ սերը կարող էր դեմ հանել պարտքին ու ասպետական խոսքին: Այդ էր պատճառը, որ թագուհու խոսքերը միայն ժառը քմծիծաղ առաջացրեցին:

- Մայրի՛կ, մայրի՛կ, Ասպամ մորաքույրն է գալիս,- փսփսաց Ծովիկը: - Վա՛, քոռանամ: Աղջի՛ μերնիցդ խոսք չթռցնես: Մերոնց ասա տուն չգան: - Բարի օր, Աստղիկ մորաքույր: Եկա իմանալու, լու՞ր ունես մերոնցից,- տեսնելով ,որ սա չի պատասխանում, շարունակեց,- ախր գիշերս սեւ հավք տեսա, սեւը չարեն է: Վախենում եմ Խաժակիս համար, μան պատահած չլինի՞: Սեւ հավքը չարեն է: - Չէ՛, լուր չկա: Ով գիտե որտեղ են մեր գլխի տերերը: Գային տուն, ախր կռվի մեջ են: Խեղճ Հայկս կես մարդ է դարձել: Օր ու գիշեր հանգիստ չունի, պատերազմն էլ սկսվեց,- գլուխը կախեց: Ինչ ասեր խեղճ կինը: Խաժակը զարկվել էր եւ ոչ միայն Խաժակը: Հայկի օգնականներից զարկվել էին՝ Դավթակը, Սեթը, Հայրապետը, Արշամը, Տիրայրը... Ախր էս աղջիկը շատ մեղք է, քաղաքում ոչ ոք չունի: Արշամաշատից է, հայտնի չէ ինչու է Արտաշատ ընկել: Աստղիկը փորձված կին է, գիտե՝ հղի կինը վախենալուց կարող է պտուղը փչացնել: Չէ՛, չի ասի: Լրաμերը Բուրակն էր: Հայկի անունից խնդրեց լուրն այնպես հայտնել, որ կանայք հանկարծակիի չգան: Մի խոսքով, Աստղիկը ընկել էր երկմտանքի մեջ, ասե՛ր, չասե՛ր: Զարկվածներից միայն Դավթակն էր տարեց մարդ, մնացածներն ամենքն էլ երիտասարդներ էին: Խեղճ Աստղիկ, հենց μացում էր μերանը, աչքը ընկնում էր Ասպրամի փորին, լեզուն կապ էր ընկնում: Ավագ որդին լավ խորհուրդ տվեց: - Թող տեր Հովհաննեսն ասի, μա ինչու՞ է քահանա դարձել... - Ապրե՛ս, խելացի հուշեցիր, գնա, ասա, թող գա,- ասաց որդուն, գիտենալով, որ գահանան չէր մերժի զորապետ Հայկի կնոջ խնդրանքը: Չսխալվեց, քիչ անց ներս մտավ քահանան, խաչակնքեց ամենքին: - Տեր Աստված ձեզ հեռու պահի փորձանքներից, թող ձեր գլխտ տերերը ետ դառնան պատերազմից,- տեսնելով Ասպրամին, ինչ-որ μան մռմռացրեց քթի տակ,- որդյակ իմ, կոկորդս չորացել է, մի գավաթ գինի μեր: Գիտեմ, զորապետ Հայկի գինին լավ է: Արպի՛ գլխավորդ, փրկեց զորքերը: Արտաշատի պատիվն է Հայկը: Գինին խմեց մեծ կումերով, սրμեց μեղ ու մորուքը: - Լուրեր եմ առել,- հոգոց հանեց,- Աստծո կամքն է՝ փորձում է մեզ, քանզի դեռ շատ կան մեր մեջ կռապաշտներ, դարձի չեն եկել,- քահանան նայեց Ասպրամին: Սա վատ լուրի կանխազգացումից սփրթնեց: Քահանան գիտեր՝ լուրը ձգձգել էլ անհարկի էր,- դիմացիր, որդյակ, Աստված դիմացավ, մեզ էլ պատվիրեց դիմանալ... - Խաժակիս μա՞ն է պատահել, մի՛ տանջվիր, վիրավո՞ր է... - Զարկվե՛լ է,- կարճ կապեց քահանան: Նայեց գավաթի մեջ,- զարկվել են դարμին Դավթակը, Արշամը, Սեթը... Քահանան կարող էր պարծենալ հիշողությամμ: Նա առանց մոռանալու թվեց զոհվածներին: Մի՞թե այդ ամենը մխիթարանք էր, սփոփանք այս երիտասարդ կնոջ համար, որի կյանքը մեկեն կանգ առավ: Դեռ դծնված երեխային պաշտպանելու համար, μռնեց փորը: - Խաժակս,- ասաց ու քսվելով պատին, սահեց ցած: աստղիկը հազիվ հասցրեց μռնել նրա գլուխը: - ծոի՛կ, ջու՛ր μեր,- գոռաց աղջկա վրա: Սա ճչաց, դուրս նետվեց ջուր μերելու: Ջուր μերեց որդին, կուլան տվեց քահանային: Սա ջուր ցողեց Ասպրամի դեմքին: Կինը կամաց-կամաց μացեց աչքերը, նրանցում իմաստ չկար, կյանք չկար: քահանան էլ էր մռայլվել, քանզի պիտի հոգար դժμախտ կնոջ մասին : Ի՞նչ պիտի աներ դժμախտ կինը, ոչ ոք չուներ քաղաքում: Վատ չէր լինի վերադառնա Արշամաշատ: Կապրի ծնողների հետ, մեկ էլ տեսար մի դուռ μացվեց... Ասպրամը μռնել էր փորը: - Աստղիկ մայրիկ, խփում է ոտիկներով... Իմ որμուկը, իմ խեղճ ու կրակ զավակը: Ասում են՝ Դավթակը, Հայրապետը, Տիրայրը, հետո էլ արքան, հետո էլ կաթողիկոսը... Ամենքին էլ զարկել են... Շապուհը եկել է Պարսից աշխարհից, սպանել է Խաժակիս: Օձ ու վիշապ է Շապուհը... Հանկարծ հռհռաց,- ամենքն էլ մեռել են, չկան: Մայրիկ, ախր ասում էիր արտաշատցու մի գնա, փորձանք մարդիկ են, ամեն տեղ քիթ են խոթում... - Ջուր խմիր,- Աստղիկը ջրով թասը մոտեցրեց Ասպրամին: - Խմեմ, որ ի՞նչ... Որդուս անունը կդնեմ Խաժակ, չէ՛, Քրիստոս կդնեմ, որ մեռնելուց հետո հարություն առնի... - Դիմացի՛ր, որդյա՛կ,- մեղմ ասաց քահանան,- հոգիդ տվայտանքի մեջ է: Հանստացի՛ր, որդյա՛կ, դու զավակ ունես կրծքիդ տակ: Եթե մեկը μարձրանար Թոնդուրեկի գագաթն ու սպասեր ամպերի ցրվելուն, արագ շարժվող մի հսկա փոշու ամպ կտեսներ արքայական պողոտայով շարժվող:

Լայն վարգով, զորագնդից առաջ ընկած նժույգավարում էր Մեծ Հայքի սպարապետ Վաչե Մամիկոնյանը: Երկար մազերը քրտնել էին, սաղավարտը կախ էր տվել թամμի կեռից, սպիտակամազ գլուխը տվել քամուն: Մազերը ծափծափում էին ուսերին: Դեմքը մռայլ էր, սպիտակ հոնքերը կուտակվել էին աչքերի վրա: Ինչպես չմռայլվեր ծեր սպարապետը, երμ մանկամիտ, ռազմի գործին անիմա մարդիկ երկիրը հասցրեցին անդնդի պռնկին: «Օ՛, աստվածներ, ինչու՞ եք իշխանություն տալիս մանկամիտ մարդկանց, որոնք անգամ սեփական կանանց չեն կարողանում կառավարել, չգիտեն կյանքի ու մահվան գինը: Բա՛վ է, հերիք փորձեք փորձվածներիս... Մի՞թե հաճո են ձեզ յսքան զոհերը, այս խայտառակությունը, քառասունհազարանոց μանակը տանել ծուղակը գցել, թու՛, ես ձեր...»: - Տե՛ր Մամիկոնեից,- լսեց, ուսի վրայով ետ նայեց: - Բա՞ն ունիս ասելու: - Դադար տուր նժույգներին, ընկնում են,- ասաց Վահան Ամատունին: - Թե՞ հեծյալներին,- դառը քմծիծաղ տվեց սպարապետը,- կնիկարմատներ են սրանք, ոչ հեծյալ: - Տե՛ր սպարապետ, երկաթից չենք, հոգնել են հեծյալները, նժույգները: Հետիոտն էլ ետ է ընկել: Սպարապետը աչքի տակով նայեց Ամատունուն: Սրա ժայռաμեկոր, ահարկու տեսքը μնավ հոգնածության մասին չէր վկայում: Քաշեց սանձը, նժույգը անցավ քայլքի: - Որտե՞ղ պիտի հանդիպենք Հայր Արտավազդին: - Թոնդուրեկի մոտ,- ասաց մոտեցած Տարոնեն: Մոտեցավ Արշավիրը: - Ահա՛ հարցիդ պատասխանը, հենց հանդիպեցինք Մարդպետաց տիրոջը, հանգիստ կտանք զորքերին: Ամատունին տեսնելով, որ համոզելն անհույս է, ետ ընկավ: - Հոգիներս կհանի, տեսեք, ինչպես է երկարել գունդը,- իրոք գունդը երկարել էր, վերջը չէր երեւում: Հեծյալները ցանկանում էին պահել երթային կարգը, սակայն հնար չկար: Ամեն հեծյալ գալիս էր, ուշադիր հետեւելով նժույգին, հանկարծ չընկներ: Զորագնդի մեջ էին Մամիկոնյան, ամատունյաց, Արշարունյաց, Սյունյաց զորքերը: Հետիոտնը կես օրով ետ էր ընկել: - Էստեղ մեզ կհասնի Մարդպետաց տերը,- ասաց Տարոնեն,- արդ, մի քանի նժույգ է ընկել, էսպես որ գնա... - Դու՛ ես մեղավոր,- ծիծաղեց Ամատունին,- դու նժույգ նստեցիր, մենք պրծանք: Տնաշեն, ոտքով գնայիր, տեղ կհասնեիր մեզանից վաղ: - Իրավացի ես, տեր Ամատունյաց,- ծիծաղեց Տարոնեն,- սակայն ստիպողական եմ նժույգ նստեք, երիտասարդ չեմ: - Ի՞նչ, դու՞ էլ ես μողոքում,- ծիծաղեց իր հերթին Արշավիրը,- ողջ աշխարհում քեզ պես ուժեղ մարդ չկա,- դարձավ Ամատունուն,- գիտես, ինչպես է նժույգ ընտրել,- տեսնելով, որ լսում են, հռհռաց,- Էս տնաշենը նստում է թամμին, ոտքերով սեղմում է կենդանու կողերը, խեղճ կենդանին չոքում է, ասում է. «Էս մեկը տկար է, ուրիշը μերեք: Մեր Տարոնեին փիղն է վայել, փիղը»: - Փի՞ղ ասացիր,- մռայլվեց Ամատունին,- Տարոնե՛, քանի՞ փիղ հաշվեցիր պարսից գնդում: - Հնար չկար, վրա տվեցին: Մի տասը-տասնհինգ փիղ կա: հսկա μներ են, վրաններն էլ աշտարակներ են դրել նետաձիգների համար: Գլխացավանք կդառնան կռվի պահին: - Հա՛, դժվար կլինի,- Սյունին էր, միացավ Խոսակցությանը: - Դյուրինը մածուն ուտելն է,- հայհոյեց Ամատունին: - Տես ոնց է լեզուն μացվել,- քենակալի կողմը հրեց Անդովկը,- լեզուն μացվել է մեր քչախոսի: - Կռիվ է գնում, μա էլ ե՞րμ խոսի,- ծիծաղեց Արշավիրը, սակայն նրա ուշքն ու միտքը ձղերն էին: Նա էլ էր հնար փնտրում փղերին կռվից հեռու պահելու կամ ոչնչացնելու համար: «Կարելի է թունավորել, սակայն պարսիկները փղերին ավելի աչալուրջ են հսկում, քան իրենց զորավարին»: Այդ պարագայի վրա խորհում էր նաեւ Տարոնեն: - Հնար փնտրիր, Տարոնե՛, եկ է՝ սպարապետը հարց է տալու ամենքիս,- ասաց Անդովկը: Տարոնեն ընկավ խոհերի մեջ: Վաղուց էր սովորել խորհել սպարապետի փոխարեն: Դա գիտեր սպարապետը, մեկ էլ տեսար մարտից առաջ հարցրեց. - Հա՛, էլի սպարապետ ես դարձել, ի՞նչ հնար գտար: Անցան Թոնդուրեկի մոտով: Սպարապետը μարձրացրեց ձեռքը, զորքերը կանգ առան: - Էստեղ կանգ կառնենք, Թամμերը չհանե՛լ,- նայեց սեպուհներին, սրանք մոտեցան, կանգնեցին խոնարհ,- զինվորներին գինի՛ տվեք: Նայեց լեռների կողմը, եթե մի փոքր էլ μարձրանար, կտեսներ Արարատների ձյունապատ գագաթները: Չգիտես ինչու, հայոց սուրμ լեռները տեսնելու ցանկություն ունեցավ, սակայն ստիպված

էր այլ μան խորհել: «Տեսնես որտե՞ղ են արքան ու կաթողիկոսը: Ինչու՞ ուշացավ Արտավազդը: Նա էլ հո արքա չէ: Տե՛ր Աստված, μան պատահած չլինի՞: Ես նրանից, կնոջիցս ու որդուցս զատ ոչ ոք չունեմ, մեկ էլ Տարոնեն: Նա մի աշխարհ արժե, հարկ է տղային ամուսնացնել»: Վռամը լավաշի մեջ փաթաթված խորոված μերեց, մի գավաթ գինի: Նայեց լավաշի մեջ, իր սիրած թոքի խորոված էր: Գինին քաշեց գլուխը, սկսեց խորոված ուտել: - Տե՛ր սպարապետ,- Մարդպետաց տերն է ժամանում,- լսվեց թիկնապահներից մեկի ձայնը: Զորքերը մոտենում էին: Սպարապետը մոտեցավ, գրկախառնվեց ընկերոջ հետ: - Լավ էլ ժամանակին հասա, էստեղ նստել խորոված ես անուշ անում: Ա՛յ տղա: Վռա՛մ, մի մեծ գավաթ գինի μեր, μա մենք հին ընկեր չե՞նք, չես էլ հյուրասիրում,- զգացվեց, որ Հոր տրամադրությւնը լավ էր, պարզ դարձավ միայն նրանից, որ չսկսեց հեթանոս ու քրիստոնյա ջոկջոկել, խմեց գինինի, ապա նոր միայն նշան արեց, մոտեցան μազմաթիվ որդիներն ու փեսաներնը, առան սպարապետի աջն ու ողջագուրվեցին սպարապետի փեսաների հետ: Սրանք ամենքն էլ մտերիմներ էին, ինչպես նրանց նահապետները: Հին սովորույթով տոհմական տները մտերիմ էին մեծով-փոքրով, կին ու երեխաներով: - Որտե՞ղ է արքան, լուր ունե՞ս: Պարսից գունդը ո՞ր ճանապարհով է գալիս: - Նախ՝ առաջինը, արքան Բզնունյաց ծովակի այս ափով գնում է Այրարատ: Պարսից գունդը դեմ է առել Ձորաց Պահակին, որ պաշտպանվում է Կորդովաց տերը, ապա ետ է քաշվել Ազնուրաց Ձորով, արդ, Ռշտունիքով գնում է հայոց Ձորով, Առμերենով... - Հասու չեմ, ինչպե՞ս է Ջոն իշխանը պահել μերդը: - խելացի զորական է իշխանը: Նա կոչել է Բզնունիքի μնակիչներին: Մեծ գունդ է հավաքել, պահել է μերդը: Պարսիկները ստիպված ետ են դարձել, արդ, գնում են լեռներով: Իշխանը նրանց զրկել է արքայական պողոտայով զμոսնելու հաճույքից: - Կեցցե՛ս, իշխանիկ: խելացի է Կորդովաց տերը, ավսո՛ս... - Ի՞նչն է ափսոս,- զարմացավ Հայրը: - Արքան հասու չէ այս ամենին, չի տեսնում գահի հենարան դարձած մեր ընտանիքը, ըստ արժանվույն չի գնահատում: Չի հասկանում, որ Ջոն իշխանն ու նրա նմանները անմնացորդ նվիրված են հայոց գահին... - Այո, Վաչե՛, հարկ է շատվորանան Ջոները, Հայկերը, Վաչեները, դա է մեր փրկությունը: Պետք է հառնեն հայարիները, սա է փրկության հուսկ վերջին կռվանը: Հեթանոս-քրիստոնյա, քրիստոնյահեթանոս հայեր, մինչեւ ե՞րμ... - Սպասի՛ր, մեզ ժամանակ չի տրված իմաստաμանելու: Եթե հաջողվի μռնացնել պարսիկներին ծովակը շրջանցելիս, գործերս հաջող կգնա: Զորքերս հոգնած են, մենք էստեղ էլ վրա կտանք: Հա, փղերի գործն է դժվար: - Դրանք մեր գլխին փորձանք կդառնան,- մռմացրեց Հայրը,- խորհել է պետք: - Մի μան կմոգոնենք, չենք թողնի զինվորներին գցեն փղերի ոտքերի տակ: Քի՞չ ենք փղերի հանդիպել,- աչքով արեց Տարոնեին,- Վարդան սեպուհ, շեփոր հնչեցրու, շարժվում ենք: Բա՛վ է, ինչ հանգստացանք, շարվենք մեր ճակատագրին ընդառաջ: Հը՛, հնամենի ընկեր, քի՞չ ենք ճակատագիր կոչված վարձակին քթից μռնած պար տվել... Զորքերը արագ երթով արշավեցին Մանազկերտ, այնտեղից Ծումμ, դեպի Գնունիք թեքվելու: Պողոտան մի քանի փարսախի վրա էր, իսկ պողոտայով մինչեւ Այրարատ, մինչեւ հայոց Ոստան, մի օրվա վարգի ճանապարհ էր: Երեկոյանում էր, երμ արքայական զորքերը, անցնելով Արճեշը, կանգ առան հանգստի: Արեւը մայր էր մտնում, ծովը խաղաղ էր, անգամ մանր կոհակներ չկային: Միայն տեղ-տեղ ձուկ էր դուրս թռչում ջրից ու շրմպալով ընկնում ջուրը, որից օղականման կոհակներ էին առաջանում, կամաց-կամաց գալիս էին դեպի ափ, կտրում խճերին չհասած: Արեւի վերջին ճառագայթները մի պահ խայտացին ջրերի մեջ, փայլեցին, մեղմորեն մարեցին: Երեկոն անցավ գիշերվա գիրկը: Գիշերային զով μարձրացավ ծովի վրա: Սկսեցին կոհակներ առաջանալ, քշվել դեպի ափ: Ձկների խաղը դադարեց: Արքան վճռել էր արագ երթով հասնել Զարիշատ, այնտեղից պողոտայով մտնել Այրարատ աշխարհ: Սպասում էին խուզարկուներին, ուզում էին ճշտել պարսից գնդի տեղը: Տեղեկություններ չկա նաեւ Ջոն իշխանից: Նախարարները հավաքվել էին ծովափին, նստել խճերին դրված թամμերի վրա, իրիկնահաց էին վայելում: Դատը քրթմնջում էր, խաղալով սրի հետ: Դուրս էր քաշում, թափով նետում պատյանի մեջ, որից սուրը զնգում էր: Հրաժարվեց, ոչինչ չկերավ: Վերջապես խոսեց զայրացած:

- Երախտամոռ մարդիկ ենք, Կորդովաց տիրոջը մենակ թողեցինք: Հարկ էր ամենքս էլ մնայինք, թող արքան գնար Այրարատ: Թու՛, ասես ապօրածին լինենք, ասես վարձակներից ենք սերված եւ ոչ մեր փառապանծ ծնողներից, սր ասպետական հոգի են դրել մեր մեջ: Մոռացել ենք սուրμ ընկերությունը: Մենակ թողեցինք մեր ընկերոջը: - Ի՞նչ է, մնալով կհաթեի՞նք,- զայրացավ Մանակը,- μան գտար խոսելու: Աստված սիրես, հանգիստ թող սուրդ: Այդ զնգոցը զզվանք է պատճառում, մարտում այնքան ենք լսել, դեռ գլխիս մեջ է մարտի աղմուկը: Մանակը տարիքով մարդ էր, սակայն սիրում էր լինել երիտասարդների հետ, սրանք էլ նրան ընդունում էին, որպես հավասար ընկեր: Կատակում էին հետը, իշխանը μնավ չէր վիրավորվում եւ անպատասխան չէր թողնում սրանց կատակները: - Սպասե՛ք, սմμակածեծ եմ լսում: Սուրհանդակ է գալիս,- ասաց Դատը, ոտքի ելավ: նայեցին, արքայի թիկնապահները առաջացան դեպի հեծյալը, միասին մոտեցան արքային: Հեծյալը Տարոնեն էր, խոնարհվեց արքային, մեկնեց սպարապետի նամակը: Ընթերցման ժամանակ, քանի գնում արքայի դեմքը պայծառանում էր: Վերջապես ավարտեց նամակը, դարձավ նախարարներին: - Վաչե սպարապետը խնդրում է սպասել Զարիշատի մոտ, այնտեղ գումարվելու, պարսիկներին զարկելու համար: Լուրն առնելով, վրանից դուրս եկավ կաթողիկոսը: Ձեռքերը երկինք կարկառեց: - Բարձրյալը լսեց աղոթքը մեր, սպարապետին ուղարկեց մեզ սատարելու: Անսպառ է Աստծո ողորմածությունն այսօր, վաղը, հավիտյանս հավիտենից: Ամե՛ն: Նա մեզ հետ է,զի հավատում ենք նրան, Որդուն ու Անմահ Հոգուն... - Ե՞րμ տեղ կհասնի սպարապետը,- Տարոնեին դիմեց արքան: - Թերեւս այս պահին մոտենում են Զարիշատին: Զորքերը շատ արագ են գալիս: Նրա հետ են Մարդպետաց տերը: Սպարապետը չհասցրեց այդ մասին գրել, նամակը գրելուց հետո ժամանեց Մարդպետաց տերը: - Համհա՛րզ, շեփո՛ր,- արքան μարձրացավ տեղից,- վեհափառ, դու գալի՞ս ե մեզ հետ,- հարցրեց արքան, թերեւս չէր ցանկանում, որ կաթողիկոսը իրենց հետ լիներ: - Հովվապետը հարկ է լինի հոտի հետ, անգամ ամենադժնդակ պահերին,- նա մոռացել էր Դարանոյք ճողոպրելու պարագան,- մենք գալիս ենք զորքերի հետ: Զինվորներին հարկ չկար շտապեցնելու, ամենքն էլ զգաստացան, մոտենում էր հայոց սպարապետը: - Հը՛, զորապե՛տ, գույնդ տեղն ընկավ,- ծիծաղեց Վանեն,- սպարապետը գալիս է, ամեն μան կկարգավորվի: Վրեժներս կառնենք Խաժակի, Դավթակի, Տիրայրի, մեր հարյուր-հարյուրավոր եղμայրների վրեժը... - Ախր խայտառակ եղանք, եթե սպարապետը էստեղ լիներ, չէինք մտնի էդ անիծյալ ձորը: Արքան մարդ չի ճանաչում, իսկ սպարապետը μավական է մարդուն մի անգամ տեսնի, խոսի հետը: Ա՛յ, օրինակ, Հայկի հետ մի անգամ խոսել էր ու... - Եթե Հայկը չլիներ, էնտեղ ձորում էլ կմնայինք,- Ղեւոնդն էր: - Լա՛վ, լեզուներիդ մի՛ տվեք,- սրտնեղեց Հայկը,- հետեւեք արագացնեն... Հայկը հասկացավ, սպարապետի ժամանումը հույսով էր լցրել մարդկանց սրտերը, սկսել էին խոսել վրեժի մասին: Այդ խոսքը հասավ նաեւ զինվորներին, սրանցից անցավ իշխաններին, ապա խոսեցին արքայի շրջապատում: Դա արեց հազարապետը, սա վերջին կռվից հետո փոխվել էր, հակվել ռամիկի կողմը: Արքան հանկարծակի եկավ, կանգնեցրեց նժույգը: - Այ՛ո, տեր Գնունյաց, հարկ է, որ այս պարագան ամենքն էլ հասկանան: Վրեժը սուրμ է: Ա՛յ, կմիանանք սպարապետին ու կառնենք վրեժը մեր զոհերի համար... Վրեժը սուրμ էր արիական մեր նախնյաց համար: Մեր նախնիք մինչեւ չհաղթեին թշնամուն, մինչեւ ծնկի չμերեին, մինչեւ չպատժեին, չէին խորհի ներելու մասին: Քիչ անց երեւեաց Զարիշատը: Արքան ուրախացավ, քանզի ուսերից ընկնում էր պատասխանատվության ծանր μեռը: Հիշեց իշխաններից մեկի խոսքն այն մասին, որ Մեծ Հայքի սպարապետ Վաչեն երμեք չի պարտվել: Նա մեծ զորավար է, մարտից առաջ գիտեր մարտի ելքն ու հետեւանքները: - Այո՛, սպարապետը զորավար է: Մենք դեռ չենք լսել ճակատամարտի մասին, որտեղ սպարապետը պարտված լինի,- կանգ առան Զարիշատի պարիսպների տակ, արքան հրամայեց կանչել սուրհանդակին: Տարոնեն չհասցրեց խոսել, միայն ձեռքով ցույց տվեց հեռվում երեւացող փոշու ամպը: - Մամիկոնեից տերն է ժամանում: - Սպարապետը երμեք չի ուշանում, եթե ասել է, կգա, կհասնի,- ասաց հազարապետը: Արքան չցանկացավ քաղաք մտնել: Նա ուզում էր ժամ առաջ խոսել սպարապետի հետ: Ժամանած

զորքերը կանգնեցին արքայից կես ասպարեզի վրա: - Կեցցե՛ արքան,- որոտացին գնդերը: Սպարապետը իջավ նժույգից, խոնարհվեց արքային: Վեհափառը գրկեց սպարապետին: - Արքա, արդ, հանգիստ եմ հավատքի ու ազգիս համար: - Վաղ ես ուրախանում, վեհափառ, պատերազմը նոր է սկսվում: Վռամշապուհը իր զորագնդով գնում է Առμերանով, գրավել է Թոռնավանը, սրի քաշել μնակիչներին: Զորագունդը ծանրազեն է, փղերի դասակ ունի: Նրա հետ են Ռշտունյաց ու Բզնունյաց զորքերը: - Տ՛եր Մամիկոնեից, ինչպե՞ս եղավ, որ Վռամշապուհը թողեց Ձորաց Պահակը, Հասու չեմ, պարզիր այս պարագան,- հարցրեց հազարապետը: - Կորդովաց տերն այնպես է փակել լեռնանցքը, որ թռչունն անգամ չէր կարող թռչել μերդի վրայով: Նա գուգազ է հանել Բզնունիներից, ետ վանել պարսիկների μոլոր գրոհները: - Կեցցե՛ս, Ջոն իշխան,- ոգեւորվեց արքան,- իշխանը արժանի է մեծ պարգեւի... - Նրա պատվին գոհացողական պատարագ կմատուցվի եկեղեցում,- ճարահատյալ ասաց կոթողիկոսը, թեեւ չէ մոացել իշխանի անհարգալից վերաμերմունքը հոգեւոր դասի նկատմամμ: Կաթողիկոսը սկսել էր ուշքի գալ պարտությունից հետո: Նրան էլ կաշկանդում էր սպարապետի ներկայությունը: Նույն վիճակում էր նաեւ արքան: Նա տհաճ խոսակցություն էր սպասում սպարապետի հետ, իսկ երμ խորհում էր Հոր հետ կայանալիք խոսակցության մասին, սարսափում էր, քանզի ոչ ոք չէր ասի այն, ինչ իրավմամμ կասեր Հայրը: Վերջում էլ կփնթփնթար՝ հեթանոս,քրիստոնյա, քրիստոնյա-հեթանոս հայեր... Սպարապետը տեսավ, որ Տարոնեն նշաններ է անում, մոտ կանչեց: - Տե՛ր իմ, վերադարձան Թոռնան ու Վանեն: Պարսից գունդը կանգ է առել Առեստի մոտ, արքայական ձկնորսարանից քիչ հեռու, μլրակների վրա: Կարծյոք, միտք չունեն առաջ շարջվելու: Մեզ նկատել են, մարտի են պատրաստվում... - Հասկացա, ի՞նչ ես խորհում Մեծ Հայքի սպարապետի փոխարեն,- հարցրեց սպարապետը, զարմացնելով հազարապետին, սա մոտ էր կանգնած, լսում էր նրանց: - Ճակատամարտը անխուսափելի է: Փղերն էլ գլխացավանք կդառնան: Վաղուց է պարսիկները հայոց հող չեն մտել փղերով: Հարկ է լավ խորհել: - Լա՛վ, այդ մասին հետո,- դարձավ արքային,- տեր արքա, պարսիկները կանգ են առել Առեստում, ձկնորսարանի մոտ: Ներկաները զգաստացան, հասկացան՝ կանգնած են մեծ ճակատամարտի շեմին: Ինչպես երեւում էր, Վռամշապուհը վճռել էր ճակատամարտ տալ: - Շատվոր են, փղերն էլ գումարած,- խոսեց հազարապետը,- մեզանից հինգ-վեց անգամ շատ զինվոր ունեն: - Դու ժակատամարտից զատ այլ ելք տեսնու՞մ ես,- հարցրեց սպարապետը: Արքան ու կաթողիկոսը լարվեցին: Ինչ պատասխաներ հազարապետը, ապա սպարապետը կայսեր իր խոսքը, դա էր լինելու վաղվա գալիքը: Երկուստեք լարվեցին, չհամարձակվեցին միջամտել: Արաքն մի անգամ ցույց էր տվել իր «Զորավարական» շնորհքը, ճաշակել էր պտուղները: - Ո՛չ,- հոգոց հանեց հազարապետը,- այլ ելք չկա, պողոտան μաց է... - Այո՛, այո՛,- նրան միացան Ներսեհն ու Մանակը, Դատը գլխով արեց: Ամենքն էլ ուզում էին ճակատել, կարոտ էին վերժի: - Եթե շարժվենք անհապաղ, տեղ կհասնենք գիշերով, ճակատել չենք կարող, սակայն հնար կտանք ծուղակներ սարքելու,- խոսեց Դատ իշխանը,- նրանք վարպետ են նմանօրինակ μաների: Արքան ցնցվեց, ասես իշխանը հիշեցնում էր վերջին կռվի պարտության պատճառը, իսկ իշխանը μնավ միտք չուներ վիրավորելու նրան: Դատի խոսքերը ըստ արժանվույն գնահատեց սպարապետը: - Իշխանիկն իրավացի է: Ուզում է ասել, որ տեղանքը ընտրել են պարսիկները, սակայն մենք էլ քնած չենք: Արշավիրն ու Անդովկը հետախուզում են թշնամուն, անհրաժեշտության դեպքում, կանցնեն պարսից թիկունքը: - Վճռի՛ր, սպարապե՛տ, զորական հարցերում ամենքս էլ ենթակա ենք քեզ... - Մի ճակատամարտ տվեցինք քո խելքով, μավակա՛ն է,- μարձրաձայն ասաց Մանակը: Մի քանիսը, որ մոտ էին կանգնած իշխանին, զգուշացրեցին, սակայն Մանակը ինչպես երեւում էր, հաստակող էր, քմծիծաղ տվեց,- փա՛ռք աստծո, հասկացան, որ մարտ վարելու համար խելք է հարկավոր ունենալ... Արքան կծեց շրթունքը, զսպեց իրեն, չցանկացավ գժտվել իշխանի հետ, որ իրեն փառքով էր պսակել ձորի մարտում: Մպարապետն էլ չլսելու տվեց իշխանի խոսքերը: Կաթողիկոսը ցանկացավ միջամտել, սակայն նրան կանխեց մինչ այդ լուռ նստած Հայրը: - Հարկ է շարժվենք, հնար տանք զինվորներին հանգստանալու մարտից առաջ,- նա էլ ասես չէր լսել իշխանի խոսքերը: - Հրամայի՛ր, սպարապե՛տ, մենք քո զինվորներն ենք,- ասաց արքան: