Անտառային մեքենաներ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Շ. Մ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, Ս.Վ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ

ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՇԱՎԱՐՇ ՄԱՑԱԿԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ՍԱՄՎԵԼ ՎԱՐԴԱՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

ՃՔԲՃ1ՔԹ1 ԹÀÂÀՔԹ 1ÀՕÀԲ1ÂԲ»

1ՃÀ1ÅÑԹ1 ÑÀ1ÂÅԷ ÂÀՔ/À11ÂԲ»

ԷÅÑ1ՍÅ 1ÀԹԲ1Ս Բ 1ÅՕÀ1Բ61Ս

ՏՒՃՄՃRՏՒ ՕRIՕՕRՏՃԻ

ՏՃԽՄԷԼ ՒՕՄՒՃԻԻIՏՏՃԻ

ԲՕRԷՏ1 ԽՃՇՒIԻԷՏ ՃԻՕ ԽԷՇՒՃԻIՏԽՏ

Խմ ագիր-սր ագրիչ` Գ.Ա.Գրիգորյան Համակարգչային շարվածքը ն ձավորումը` Ն.Ա. Այվազյան

ՀՏԴ 630 ԳՄԴ 43 Գ 888 Հաստատված է Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից Գրախոսներ`

Գ 888

ՀՊԱՀ գյուղատնտեսական տեխնիկայի շահագործման ամ իոնի վարիչ, տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ս. Ե. Մարգարյան ՀՊԱՀ անտառագիտության ամ իոնի վարիչ, կենսա անական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ժ.Հ. Վարդանյան «Գյուղատնտեսության մեքենայացման ն էլեկտրաֆիկացիայի գիտահետազոտական ինստիտուտ» ՓԲԸ ավագ գիտաշխատող, տ.գ.դ., պրոֆեսոր Վ.Ս. Բա այան

Շ.Մ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, Ս.Վ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ Անտառային մեքենաներ ն մեխանիզմներ. - Եր.: ՀՊԱՀ, 2008, - 352 էջ:

Դասագրքում շարադրված են անտառային մեքենաների ն մեխանիզմների կառուցվածքը, անող օրգանների կարգավորումներն ու անտառային աշխատանքների մեքենայացված տեխնոլոգիական գործընթացներիը: Դասագիրքը նախատեսված է «Անտառային տնտեսություն ն նակավայրերի կանաչապատում», մասնագիտության ուսանողների համար: Այն կարող է օգտակար լինել նան «Գյուղատնտեսության մեքենայացում», «Գյուղատնտեսական մեքենաներ ն սարքավորումներ» մասնագիտությունների ուսանողների, մասնագետների, ասպիրանտների, ինչպես նան անտառա ուծության ն գյուղատնտեսության մեքենայացման նագավառի մասնագետների համար:

ԳԴՄ 43

IՏ8Ի 978-9939-50-003-4

Թ Շ.Մ. Գրիգորյան, Ս.Վ. Հովհաննիսյան, 2008 թ. Թ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2008թ.

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Անտառա ուծությունը ժողովրդական տնտեսության կարնորագույն ճյուղերից է, որով պայմանավորվում է նան նապահպանության առավել ինտենսիվ զարգացման անհրաժեշտությունը: Անտառը ացի փայտանյութ ն արդյունա երական արտադրանքի հումք հանդիսանալուց, կատարում է ջրակարգավորման, ջրապահպանման ն հողապաշտպան ֆունկցիաներ, կանխարգելում է ջրային ն քամու հողատարումը, ձորակների առաջացումը: Անտառի ն դաշտապաշտպան անտառաշերտերի դերը հսկայական է նան գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության արձրացման հիմնախնդրում: Անտառտնտեսությունը տնօրինվում է ռացիոնալ անտառ օգտագործման սկզ ունքների վրա` անընդհատ արելավելով անտառի որակական կազմը ն ընդարձակելով անտառտարածքները: Անտառտնտեսության կառավարումը նախատեսում է համալիր միջոցառումների իրականացում` անտառի ժամանակին վերականգնում առավել արժեքավոր ծառատեսակներով, ծառազուրկ ն հատված տարածքների արագ անտառապատում, անտառի նպատակաուղղված ձնավորման նպատակով տեղանքի անտառահատում, հողա արելավման, անտառապաշտպան, հակահրդեհային ն այլ միջոցառումների իրականացում: Այդ ն այլ կարգի միջոցառումների իրականացումը անտառների ընդհանուր արդյունավետության արձրացման հիմքն է: Հայաստանում լուրջ աշխատանքներ են տարվում գյուղատնտեսական շրջանառությունից դուրս եկած, ինչպես նան դատարկ հողատարածքների անտառապատման, քամու ն ջրի էրոզիայի կանխարգելման, դաշտապաշտպան գոտիների ն ճանապարհների երկարությամ ն այլ տարածքների պաշտպանական անտառաշերտերի ստեղծման ուղղությամ : Անտառային տնտեսության ինտենսիվ վարման նշված միջոցառումների կատարումը հնարավոր է շնորհիվ նագավառի տեխնիկայով զինման ն արտադրության պայմաններում մեքենայացման միջոցների արդյունավետ օգտագործման կազմակերպումով, վերջին հաշվով տեխնոլոգիական գործընթացների համալիր մեքենայացումով: Անտառտնտեսության ճյուղում իրականացվող տեխնոլոգիական գործընթացների համալիրը ն մեքենաների համակարգի արդյունավետ օգտագործումը պայմանավորված են հետնյալ գործոններով.  տարածքի հողակլիմայական պայմաններով, ռելիեֆով,  անտառա ուսածածկույթով, պայմանավորված անտառատարածքների կարգով, անտառատեսակներով ն այլն,  կենսա անական, որով ներկայացվում են ագրոանտառտեխնիկական պահանջները, աշխատանքների կատարման ժամկետները, ինչ3

պես նան օպերատոր-մեքենավարի հոգե անական ն ֆիզիկական հնարավորությունները,  տեխնոլոգիական, աշխատանքի կատարման տեխնոլոգիան` աշխատանքի ռեժիմը, ագրեգատի շարժման թույլատրելի արագությունն ու ձները ն այլն,  տեխնիկական, մեքենայի կառուցվածքային նութագրերը: Անտառտնտեսության համակարգում կիրառվող ոլոր տեխնոլոգիական գործընթացները աժանվում են հետնյալ խմ երի.  անտառվերականգնման` որպես առավել կարնոր հիմնախնդիր,  պաշտպանական անտառա ուծության. պաշտպանական անտառաշերտերի ստեղծում, լեռնային, կտրտված լանջերի անտառապատում, ջրային ռեսուրսների օգտագործում ն այլն,  անտառա ուծության` նպատակաուղղված ծառերի արդյունավետության արձրացման անհրաժեշտ միջոցառումների իրականացում,  հիդրոմելիորատիվ` գերխոնավ տարածքների ցամաքեցում,  անտառապաշտպան` վեգետացիայի ընթացքում տնկանյութի, սերմերի, երքի պաշտպանությունը հրդեհներից, հիվանդություններից, վնասատուններից,  հակահրդեհային,  ճանապարհաշինարարական, որը նախատեսում է ճանապարհային ցանցի արելավում` նպատակաուղղված անտառային ֆոնդի առավել ինտենսիվ յուրացմանը, նական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը ն անտառտնտեսության գործունեության օպերատիվության արձրացմանը,  գյուղատնտեսական. հումքի մշակման, վերամշակման ն այլ գործոններ` ուղղված նական ռեսուրսների, անտառանյութի առավել լրիվ օգտագործման: Վերը շարադրվածը անհրաժեշտ է հաշվի առնել տվյալ գոտու արտադրական պայմաններում մեքենաների համակարգի օգտագործման կազմակերպման ժամանակ: Անտառտնտեսության հետագա զարգացումը ացառվում է առանց արտադրական գործընթացների համալիր մեքենայացման: Անտառտնտեսության համալիր մեքենայացում նշանակում է ոլոր արտադրական գործընթացների կատարում համապատասխան մեքենաներով, որոշակի հերթականությամ ն առաջադրված որակով: Այդ նպատակի համար մշակվում է մեքենաների համակարգ: Մեքենաների համակարգը մշակվում է հաշվի առնելով տարածքի գոտիականությունը ն իրենից ներկայացնում է իրար հետ օրինաչափորեն կապված տրակտորների ն անտառային մեքենաների համակցություն, որոնք տարվա ընթացքում, ագրոտեխնիկական ժամ4

կետներում իրականացնում են ամ ողջ տեխնոլոգիական գործընթացները, աշխատանքի նվազագույն ծախսումներով: Նույն նախատեսվածության յուրաքանչյուր խում մեքենաների համար մշակվում են ագրոտեխնիկական պահանջներ: Ի տար երություն արդյունա երության, անտառտնտեսությունում մեքենաները փոխազդեցության մեջ են մտնում կենդանի նության հետ` ծառերի, տնկիների, ույսերի, սերմերի, տար եր կենդանի օրգանիզմներով նակեցված հողի ն այլ գործոնների հետ: Այդ է պատճառը, որ նոր մեքենաներ նախագծելիս կամ եղածը ընտրելիս` հաշվի են առնվում մշակվող օ յեկտի տեխնոլոգիական հատկությունները, հողակլիմայական պայմանները, աշխատանքի կատարման ժամկետները: Մեքենաների հաջող օտագործման համար անհրաժեշտ է ճարտարագետների ն սելեկցիոներների համատեղ աշխատանք` մեքենահարմար մշակա ույսերի համապատասխան սորտեր ստանալու համար: Անտառտնտեսությունը ժամանակակից տեխնիկայի առկայության պայմաններում խիստ կարիք ունի կադրերի արձր որակավորման: Անտառտնտեսության ճարտարագետ մասնագետների դերը արտադրական գործընթացների համալիր մեքենայացման խնդրում չափազանց մեծ է, նրանք պետք է մասնագիտորեն հաշվի առնեն անտառարտադրության յուրահատուկ առանձնահատկությունները` ագրոտեխնիկական պահանջների խստիվ կատարումը, ագրոկենսա անական, տեխնիկական, տնտեսագիտական ն կազմակերպական պայմանների համակցումը ն այլն: Հայաստանի անտառային տարածքները աչքի են ընկնում հողակլիմայական ծանր պայմաններով, ռելիեֆային խիստ կտրտվածությամ ` անդնդավոր ձորերով, լանջերի առավելագույն թեքություններով: Անտառների զգալի մասը չեն ոռոգվում, ստորերկրյա ջրերի մակարդակը չափազանց ցածր է, որոշ տեղերում ըստ խորության հանդիպում են շերտափոխ հողատեսակներ: Վերը շարադրվածը խոսում է այն մասին, որ հանրապետության անտառտնտեսության տարածքները խիստ տարատեսակ են, ուստի ն անտառա ուծության մեքենայացման խնդիրները պետք է լուծվեն հողային ու նակլիմայական պայմաններին համապատասխան` մշակելով նորագույն տեխնոլոգիաներ ն տեխնիկական միջոցներ: «Անտառային մեքենաներ ն մեխանիզմներ» առարկայի խնդիրները ընդգրկում են.  ընդհանրացված տեսքով անհրաժեշտ տեղեկություններ անտառային մեքենաների ու մեխանիզմների կառուցվածքի ն աշխատանքային գործընթացների մասին,

 անհրաժեշտ տեղեկություններ մեքենաների ն նրանց անող օրգանների տեսության տարրերի ն տեխնոլոգիական հաշվարկների մասին,  որոշակի տեղեկություններ երկրագործություն, ուսա ուծություն, հողագիտություն ն մելիորացիա առարկաների մասին այնքանով, որքանով որ դրանք ահնրաժեշտ են ապագա անտառճարտարագետներին, ըմ ռնելու տեխնոլոգիական գործընթացների էությունը:

1. ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԸ ԹՓՈՒՏՆԵՐԻՑ, ԿՈճՂԵՐԻՑ, ՔԱՐԵՐԻՑ

ՄԱՔՐՈՂ ՈՒ ՀԵՌԱՑՆՈՂ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

1.1.ԹՓՈՒՏԱՊԱՏ ՀՈՂԵՐԻ ՅՈՒՐԱՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Հայաստանի Հանրապետության անտառածածկ տարածքների սակավության, հողի էրոզիայի ուժեղացման, կլիմայական պայմանների ու ջրային ռեսուրսների վատացման, գյուղատնտեսական հողատարածքների երրիության նվազման պայմաններում պահանջ է զգացվում ընդարձակելու անտառային տարածքները: Այդ կարնորագույն խնդրի լուծման համար անհրաժեշտ է լայն անտառմելիորատիվ աշխատանքների իրականացում, հատկապես էրոզացված, գյուղատնտեսական շրջանառությունից դուրս գրված, անապատացված հողերում, հեղեղատներում ինչպես նան ցածրարժեք ծառատեսակներով ու թփուտներով պատված տարածքներում: Նման տարածքների յուրացումը ն անտառապատումը հսկայական նշանակություն կունենա հանրապետության անտառային տնտեսության հետագա զարգացման, շրջակա միջավայրի պահպանության, օդային ու ջրային ռեժիմների կարգավորման խնդրում: Ցածրաժեք անտառների ն նոսրուտների վերականգնման համար անհրաժեշտ է տարածքը նախօրոք հիմնավորապես մաքրել ցածրարժեք ծառերից ու թփուտներից, ապա հիմնել արհեստական անտառ: Անտառահիմնման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել տարածքի վիճակը, ն դրան համապատասխան կատարել հողի արձրորակ մշակում, որով պայմանավորված են սերմերի, տնկիների աճի զարգացման պայմանները կյանքի առաջին տարում, հատկապես` չորային գոտիներում: Հայտնի է, որ տարածքների թփուտներով, կոճղերով պատվածության աստիճանը նութագրվում է դրանց տեսակներով, տարիքով, արձրությամ , նի տրամագծով, խտությամ ու փայտային զանգվածի ծավալով: Աղյուսակ 1.1-ում երված են տարածքների նութագիրը ըստ թփուտապատվածության աստիճանի. Ըստ տեխնոլոգիական հատկությունների ծառաթփուտները աժանվում են երկու խմ ի` միա ուն ծառերի ն թփուտների: Միա ուն ծառերն ունեն խոր, զարգացած արմատային համակարգ, իսկ թփուտները` լավ զարգացած մակերեսային արմատային համակարգ ն վերգետնյա ազմաթիվ ճյուղեր: Տարածքները թփուտներից ն քարերից մաքրման գործընթացները շատ աշխատատար են ն կազմում են անտառհիմնման ընդհանուր ծախսերի մինչն 809:

Թփուտների հեռացման տեխնոլոգիական գործընթացի ն մեքենաների համակարգի ընտրության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել տեղանքի թփուտապատվածության նույթն ու աստիճանը, որին համապատասխան նախատեսել տարածքի մաքրման այնպիսի եղանակ, որն ապահովում է հումուսի շերտի առավելագույն պահպանումն ու հողի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների արելավումը: Աղյուսակ 1.1 Թփուտապատվածության աստիճանը Նոսր անտառապատ Խոշոր թփուտներ Միջին թփուտներ Մանր թփուտներ

Բնի տրամագիծը, սմ

Բարձրությունը, մ

12...15 7...10 3...6 մինչն 2

5...6 ն ավելի 5...6 3...4 մինչն 2

Թփերի, ծառերի քանակը մեկ հա-ի վրա 600...2000 200...600 Հ2000

Թփուտապատ տարածքների յուրացումը կատարվում է տար եր եղանակներով: Տեղամասերում, որտեղ թփուտների ճյուղերի տրամագիծը մինչն 6 սմ է, իսկ արձրությունը 4...5 մ, տնտեսապես շահավետ է օգտագործել թփուտա-ճահճային գութաններ, ծանր սկավառակավոր ցաքանների հետ միասին: Փարթամ թփուտներն ու նոսր անտառները նպատակահարմար է հեռացնել թփուտահատ մեքենաներով, որոնք մանրացնում են դրանք ու ցրում դաշտի մակերնույթին: Աղյուսակ 1.2-ում երված են թփուտների ու ծառերի վերգետնյա մասի պարարտացնող արժեքների համեմատությունը գոմաղի ու լյուպինի հետ: Աղյուսակից երնում է, որ մանրացված փայտանյութը իր քիմիական կազմով մոտ է գոմաղ ին ն տար երվում է մոխիրի քիչ պարունակությամ : Հողում փայտանյութի քայքայման արագությունը կախված է նրանում ազոտի պարունակությունից: Տերնները, որոնցում ազոտի պարունակությունը ամենա արձրն է, քայքայվում են վարից հետո 4...6 ամսվա ընթացքում: Բոլորից դանդաղ քայքայվում են կեղնը ն փայտանյութը` երկու երեք տարում: Ազոտով հարուստ օրգանական զանգվածի քայքայման արդյունքում հողում առաջանում են ամոնիակ ն նիտրատներ, զգալիորեն լավանում է օդաթափանցությունը, արելավվում է միկրոօրգաննիզմների գործունեությունը ն արդյունքում մեծանում է ֆոսֆորական թթվի հեշտ լուծելի ձների պարունակությունն ու ակտիվ կալիումի քանակությունը:

Աղյուսակ 1.2 Թփուտների ու ծառերի վերգետնյա մասի պարարտացնող արժեքների համեմատական նութագիրը Չոր նյութում, 9 Անվանում

Թաղանթանյութ

Տերն Կեղն Փայտանյութ Գոմաղ Լյուպին

16.9 20.5 38.9 22.2 28.7

Կիսաթաղանթանյութ 25.2 24.5 27.1 11.5 10.3

Լիգնին

Մոխիր

Ազոտ

Ֆոսֆոր

Կալիում

9.8 17.4 23.0 24.4 5.7

4.9 3.0 0.9 27.0 5.1

2.7 1.2 0.4 2.2 2.6

0.42 0.21 0.08 1.20 0.40

1.94 0.64 2.40 1.20 1.20

Այն դեպքում, եր տարածքում առկա են մեծ քանակությամ հատված ծառերի 20 սմ-ից ավելի տրամագծով կոճղեր, օգտագործվում են արմատահանիչներ: Արմատահանված ծառերն ու կոճղերը դաշտից հեռացվում են թփուտային փոցխերով: Տարածքում քարերի առկայության դեպքում քարերի հավաքումը ն հեռացումը կատարվում է քարհավաք մեքենաներով:

1.2. ԹՓՈՒՏԱՀԱՏ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Թփուտահատ մեքենաները նախատեսված են թփուտների, ծառերի վերգետնյա մասի կտրման ն մանրացման համար: Հզոր թփուտներն ու նոսր անտառը նի մինչն 10...12 սմ տրամագիծի դեպքում հատվում են թփուտահատերով գետնի մակերնույթի մակարդակով ն դասավորվում շարքերով: Հատված թփերը դաշտից հեռացվում է թփուտային փոցխերով կամ արմատահանիչ-հավաքիչներով: Թփուտահատերի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս տարածքից նվազագույն ծախսերով հեռացնել թփուտներն ու նոսր անտառը: Թփուտահատումից հետո հողում մնացած ջարդված արմատները չեն խանգարում հողի հետագա մշակմանը թփուտային գութանով: Թփուտահատիչները պետք է ապահովեն թփուտների հատում դաշտի մակերնույթի մակարդակով` չվնասելով հողային ծածկույթը: Թփուտահատիչների օգտագործումն առավել արդյունավետ է մեծ տարածքների վրա: Փոքր տարածքներում հարմար է օգտագործել ձեռքի թփուտահատիչներ: Ըստ անող օրգանի գործողության սկզ ունքի` թփուտահատիչները լինում են պասիվ ն ակտիվ գործողության (նկ.1.1): Պասիվ անող օրգանները թնի վրա, շարժման ուղղության նկատմամ անկյան տակ տեղակայված դանակներ են (նկ.1.1.ա), կամ հորիզո9

նական առանցքի շուրջ պտտվող թմ ուկի արտաքին մակերնույթին տեղակայված դանակներ (նկ. 1.1. ):

Նկ.1.1. Թփուտահատիչների անող օրգանների սխեմաներ. ա-դանակավոր, -դանակավոր թմ ուկ, գ-սեգմենտամատնավոր, դպտտվող դանակներով սկավառակ, ե-սկավառակաձն սղոց, ժպտտվող դանակներով սկավառակներ, զ-մուրճաձն հատող-մանրացնող, է-հատող մանրացնող շղթաներ. 1-դանակ, 2-իրան (թն), 3-պաշտպանակ, 4-սեպ փայտատ, 5-սեգմենտային դանակ, 6-շարժաթն, 7-արտակենտրոն, 8-սկավառակ, 9- լիսեռ, 10-սկավառակաձն սղոց, 11- ռնակ, 12-հատիչ շղթա, 13-մուրճ: Ակտիվ անող օրգանները լինում են սեգմենտամատնավոր, ռոտացիոն` ուղղաձիգ առանցքի շուրջ պտտվող դանակներով, սկավառակասղոցաձն, հորիզոնական առանցքի շուրջ պտտվող դանակներով ակավառակներ, մուրճաձն հատիչներ, հատող մանրացնող շղթաներ (նկ.1.1.գ, դ, ե, ժ, զ,է): Բանող օրգանի տեսակից կախված փոխվում է թփուտների կտրման դիմադրության ուժը: Աղյուսակ 1.3-ում երված են ակտիվ ն պասիվ օրգաններով տար եր փայտանյութերի կտրման տեսակարար դիմադրությունները: Աղյուսակ 1.3 Կտրման տեսակարար դիմադրության ուժը, ՄՊա

Կաղնի Կեչի Կաղամախի

Ակտիվ անող օրգան

Պասիվ անող օրգան

2.7 2.3 1.9

18.8 12.7 0.96

Աղյուսակի տվյալներից հետնում է, որ պասիվ աշխատանքային օրգանով թփուտահատիչները ավելի արդյունավետ են քան ակտիվով: Սակայն պասիվ անող օրգանով թփուտահատումից հետո գոյացած փայտազանգվածի հավաքման, հեռացման աշխատանքային ծախսումները աճում են, արդյունավետությունը` նվազում: Ռոտացիոն ակտիվ օրգանով թփուտահատիչները կարող են լինել` սկավառակաձն, սեգմենտային, ֆրեզային կամ հարվածային գործողության: Սկավառակաձն անող օրգանը սկավառակ է` վրան ամրացված կտրող ատամներ (”Ñ861ծ-31”, 1Օ1–43, ՄIԽԷK:: Ֆրեզային թմ ուկի տեսքով անող օրգանը կարող է լինել ափսեաձն ն հարթ դանակներով (11Ճ –1.7, Բ11 –2.3, Բ1Ճ –2.3, Տeքք| Խ:: Բանող օրգաններին շարժումը հաղորդվում է տրակտորի հզորության անջատման լիսեռից: Ակտիվ անող օրգաններով հեռացված թփուտների փայտանյութը մանրացվում է ն ցրվում հողի մակերնույթին, հետագայում, վարի ժամանակ, շուռ տրվում հողի տակ, որտեղ փտելով վեր է ածվում օրգանական պարարտանյութի: Ակտիվ անող օրգաններով թփուտահատիչները չեն կարող կտրել հաստա ուն արձր թփուտներն ու ծառերը, որովհետն սեգմենտաձն ն ռոտացիոն դանակները հաճախ սեպվում ու լռվում են` հատկապես անհարթությունների վրա: Նպատակահարմար է հաստաուն թփուտներն ու ծառերը հեռացնել պասիվ օրգանով թփուտահատիչներով, որոնք կարող են հեռացնել թարմ հատված` մինչն 20սմ ն հին հատված մինչն` 25 սմ տրամագծով կոճղերը: Մանր թփուտները ն կանաչապատ հողաթմ երը նպատակահարմար է հեռացնել ակտիվ անող օրգանով թփուտահատիչներով: Թփուտահատիչ /1-24: Ագրեգատավորվում է 1-130ԽՃ-1 տրակտորին (նկ.1.2): Բանող օրգանը պասիվ տեսակի է: Այն երկկողմանի սեպ է հորիզանական հարթ դանակներով, որոնք տեղակայված են իրար նկատմամ 60...65օանկյան տակ: Դանակներն ունեն հարթ կամ ալիքաձն կտրող սայր: Օգտագործվում է թփուտապատ տարածքների, ցածրասորտ նոսրուտների մաքրման համար: Բանող օրգանը կախվում է տրակտորի առջնից` գնդաձն մատով 10, որն ամրացված է հատուկ շրջանակին 12: Տրակտորի առջնում կախված սեպաձն թնը, սահելով ն պատճենահանելով հողի մակերնույթը, հավասարաչափ կտրում է թփուտները: Սեպաձն անող օրգանը 6 շրջանակի 12 հետ միասին արձրացվում ն իջեցվում է տրակտորի հիդրոհամակարգի երկու հիդրոգլաններով 2: Բանող օրգանը պաշտպանված է թիթեղապատ շրջանակով:

Դանակները սրելու համար թփուտահատիչը համալրվում է սրող հարմարանքով: Թփուտահատիչի արտադրողականությունը կազմում է 0.6...1.4հա/ժամ: Ընդգրկման լայնությունը` 3.6մ, զանվածը` 17000կգ:

Նկ.1.2.Թփուտահատիչ /1224. 1-պաշտպանակ, 2-հիդրոգլան, 3-վահանակ, 4-թեքադիր վահան, 5-թն, 6-սեպ, 7-դանակ, 8-ուղղահայաց վահան, 9- նիկ, 10-գնդաձն մատ, 11կանգնակ, 12-ունիվերսալ հրող շրջանակ, 13-շրջանակի հենարան: Կցովի 1Օ1-42 թփուտահատիչ մեքենա: Օգտագործվում է թփուտապատ տարածքները համատարած մշակելու համար (նկ.1.3) Թփուտահատիչը ագրեգատավորվում է Օ-130 ՃՃ կամ Օ-100 ՃՃÑ տրակտորներին: Թփուտների հեռացման գործընթացը ապահովում է մի շարք գործողությունների միաժամանակյա կատարում` թփուտների հատում, մանրացում, ցրում դաշտի մակերնույթին ու տեղանքի հարթեցում: 1Օ1-42 մեքենան (նկ.1.3) աղկացած է. հենարանային գլանվակից 1, ֆրեզային թմ ուկից 2, սահմանափակող սալիկից 3, շրջանակից 4, առջնի հենարանային գլանվակներից 5 ն կարդանային փոխանցումից 6: Բանող օրգանը հորիզոնական առանցքի շուրջ պտտվող ֆրեզն է, որի վրա շախմատաձն դասավորված են 100 հատ ափսեաձն կտրող սայրերով դանակներ: Շրջանակին 4, հեղույսներով ամրացված է պահող սալիկը 3, որը ֆրեզման ժամանակ պահում է ծառերի ն թփերի ները միաժամանակ սահմանափակելով ֆրեզման խորությունը: Պահող սալիկի եզրի ն ափսեաձն դանակների կտրող սայրերի միջն ացակը պետք է լինի ոչ ավել 3...5 սմ: Այդ մեծությունը կարգավորվում է հեղույսներով: Ֆրեզային թմ ուկը արձրացվում ն իջեցվում է երկու հիդրոգլաններով 7: Գլանվակը 1 տոփանում է հողի մշակված շերտը, միա12

ժամանակ ծառայում է հենարան` մեքենայի տեղափոխման ժամանակ: Տրակտորի առջնի մասում ամրացված է կողավոր հեծան, որը դաշտի մակերնույթին է թեքում կտրվող ծառերի ու թփերի ները: 1Օ1-42 թփուտահատիչը աշխատում է հետնյալ կերպ: Տրակտորի առաջընթացի ժամանակ կողավոր հեծանը 1 թեքում է թփերը, որոնք մտնելով տրակտորի տակ հայտնվում են անող օրգանի` ֆրեզային թմ ուկի 2 գործողության դաշտում: Պահող սալիկը 3 պահում է ծառերի ն թփերի ները, իսկ մեծ արագությամ պտտվող թմ ուկը մանրացնում է դրանք հողի մակերնույթային շերտի հետ միասին: Մանրացված փայտանյութը, մոլախոտերը ն դրանց արմատային համակարգը խառնվում են հողին ու տափանվում գլանվակով 1:

Նկ.1.3. Կցովի թփուտահատիչ մեքենա 1Օ1-42. 1-գլանվակ, 2-ֆրեզային թմ ուկ, 3-պահող սալիկ, 4-շրջանակ, 5առջնի հենարանային գլանվակ, 6-կարդանային փոխանցում, 7-ֆրեզի արձրացման հիդրոգլան: Մեքենայի արտադրողականությունը կախված աշխատանքի պայմաններից տատանվում է 0.06...0.1 հա/ժամ: Ակտիվ անող օրգանով տար եր կառուցվածքի թփուտահատիչ մեքենաներ արտադրում են Իտալական Տeքք| Խ, Ճցr|ոasէer, Շվեդական ՄIԽԷK, RՕՍՃRՏKIՄՃԻ ֆիրմաները: Տeքք| Խ թփուտահատիչ (նկ.1.4): Իտալական Տeքք| Խ ֆիրման թողարկում է Խ|ո|fօrsէ, Խ|d|fօrsէ,Տuքerfօrsէ ն Խax|frօsէ 125, 150, 175, 200 ն 250 մեքենաները, որոնք կառուցվածքով իրար նման են ն տար երվում են արտադրողականությամ ն անող օրգանի չափերով:

Մեքենանները նախատեսված են թփուտների, ծառերի կոճղերի հեռացման, կտրված զանգվածի մանրացման ն հողի մակերնույթին ցրելու համար: Ռոտացիոն թմ ուկով թփուտահատիչ մեքենաներն ագրեգատավորվում են 35...59 կՎտ հզորության անիվավոր ն թրթուրավոր տրակտորներին:

Նկ.1.4. Ակտիվ անող օրգանով թփուտահատիչ Տeքք| Խ. Մեքենան աղկացած է շրջանակից, անող օրգանից, շարժաերից, կախոցի մեխանիզմից: Բանող օրգանը ռոտացիոն թմ ուկ է, որը առանցքակալային հանգույցներով ամրացված է շրջանակին: Թմ ուկի վրա հեղույսներով ամրացված են հատուկ, արձրորակ պողպատից պատրաստված ատամներ (նկ.1.5):

Նկ.1.5. Տeքք| Խ թփուտահատիչի ակտիվ անող օրգան:

Մեքենան կախվում է տրակտորից ն ղեկավարվում է հիդրոհամակարգով: Բանող օրգանը շարժումը ստանում է տրակտորի հզորության անջատման լիսեռից: Ֆիրմայի կողմից թողարկվում են նան ավելի հզոր թփուտահատներ, որոնք ունեն նույն կառուցվածքը ն ագրեգատավորվում է են 50...150 կՎտ հզորության տրակտորներին: Տeքք| Խ ֆիրմայի մի քանի թփուտահատների տեխնիկական նութագրերը երված են աղյուսակ 1.4-ում: Աղյուսակ 1.4 Տeքք| Խ ֆիրմայի թփուտահատիչների տեխնիկական նութագրերը

Մեքենայի մոդելը

ԽIԻIԲՕRՏ1

ԽIԻIԲՕRՏ1

ԽIԻIԲՕRՏ1

ԽIՕIԲՕՏR1

ԽIՕIԲՕRՏ1

ԽIՕIԲՕRՏ1

ՏՍՔԷRԲՕRՏ1

ԽՃ2IԲՕRՏ1

Ռոտացիոն թմ ուկի տրամագիծը, սմ

Ընդգըրկման լայնությունը, սմ

Ատամների քանակը, հատ

Ռոտացիոն թմ ուկի պտուտաթվերը, պտ/ր

Զանգվածը, կգ

Հզորությունը, ո|ո/ոax, կՎտ

35/48 35/48 50/68 74/100 74/100 88/120 110/150 135/184

ա

Նկ.1.6. ՄIԽԷK ֆիրմայի ա-սկավառակաձն ն -սեգմենտամատնավոր թփուտահատիչ գլխիկներ: Շվեդական ՄIԽԷK-ֆիրմայի թփուտահատիչ գլխիկներ: Շվեդական ՄIԽԷK ֆիրման թողարկում է սկավառակաձն ն սեգմենտամատնավոր թփուտահատ գլխիկներ (նկ.1.6), որոնց շարժա երը հիդրավլիկական է: Նրանք կախվում են տրակտորի վրա ամրացված հատուկ մանիպուլյատորի սլաքի ունիվերսալ հիդրոգլխիկից ն ղեկավար15

վում օպերատորի կողմից: Ունիվերսալ մանիպուլյատորը հնարավորություն է տալիս թփուտահատ գլխիկը օգտագործել ցանկացած հարթության մեջ, ինչպես ցույց է տրված նկ.1.7–ում երված սխեմայում:

Նկ.1.7. Թփուտահատ գլխիկի օգտագործման սխեման տար եր հարթություններում: Թփուտահատ գլխիկների տեխնիկական նութագրերը երված են աղյուսակ 1.5-ում: Աղյուսակ 1.5 Գլխիկի տեսակը

Ընդգրկման լայնությունը, մ

Բնի առավելագույն տրամագիծը, սմ

Կտրման արագությունը, մ/վ

Սկավառակաձն Մ|ոeե 404 “RՕՍՃRԷ”

0.65

1.6

Սեգմենտավոր ՄIԽԷK

KԼIՔՔ8ՃԼK

Գլխիկները կախվում են 21 կՎտ հզորության KuԵօէa ՕIIՕՏ-Է անիվավոր տրակտորի մանիպուլյատորից: Ագրեգատը մաննրունակ է ն կարող է աշխատել լանջերի վրա: Շվեդական

RՕՍՃRԷՏKIՄՃԻ

ֆիրմայի թփուտահատիչ: RՕՍՃRՏKIՄՃԻ թփուտահատիչը (նկ.1.8) պարզ կառուցվածքի մեքենա է, որն ունի երեք` 0.8մ տրամագծով սկավառակաձն ակտիվ անող օրգան: Կարող է աշխատել 1.05...2.4մ ընդգրկման լայնությամ :

Սկավառակի պտուտաթվերը` ո=501 պտ/ր: Մեքենայի զանգվածը` 600կգ:

Նկ.1.8. RՕՍՃRՏKIՄՃԻ թփուտահատիչ մեքենա: Մեքենան աղկացած է շրջանակից, շարժա երից, անող օրգաններից ն կախոցի մեխանիզմից: Բանող օրգանը շարժման մեջ է դրվում տրակտորի հիդրոհամակարգից: Թփուտահատիչը կարող է օգտագործվել ինչպես համատարած, այնպես էլ ընտրողական թփահատման եղանակով:

1.3. ԹՓՈՒՏԱՀԱՏԻՉԻ ԲԱՆՈՂ ՕՐԳԱՆԻ ՀԱՇՎԱՐԿԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՏԱՐՐԵՐԸ

Պասիվ անող օրգանի հիմնական պարամետրերն են` ընդգըրկման լայնությունը 8-ն, դանակի սայրի երկարությունը ℓ-ը ն դանակների տեղակայման անկյունը` 2-ն: Աշխատանքի ժամանակ կոճղի վրա ազդում են դանակի սայրի նորմալ Ի ն կտրող Rկ ուժերը (նկ.1.10):

Նկ.1.9. Թփուտահատիչի դանակի սայրի վրա ազդող ուժերի սխեմա: Նորմալ Ի ուժի ազդեցության տակ ծառի ունը ենթարկվում է տրորման ն ճեղքման, իսկ Rկ ուժով` սահումով կտրման: Այդ երկու

ուժերի երկրաչափական գումարը կոճղերի կտրման դիմադրության ուժն է, որը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

R է

  42

ո,

Ն

(1.1)

որտեղ` ե-ն փայտանյութի կտրման տեսակարար դիմադրությունն է, ՄՊա d-ն նի տրամագիծը, մ, ո-ը միաժամանակ կտրվող ների քանակն է, որը որոշվում է հետնյալ էմպիրիկ անաձնով.

ո

8 զ ,

(1.2)

որտեղ`8-ն մեքենայի ընդգրկման լայնությունն է, մ, զ-ն ների քանակն է մեկ հա-ի վրա: Բնի վրա ազդող նորմալ Ի ն կտրող Rկ ուժերի մեծությունները կլինեն (նկ.1.10).

N  R  տոո , R կ  R  օՕտ : Կտրման ժամանակ դանակի սայրի ն մեծությունը կլինի.

(1.3)

նի միջն շփման ուժի Բշփ

Ւշ  f  N  f  R  տոո ,

(1.4)

որտեղ` f-ը դանակի ն նի միջն շփման գործակիցն է: Արտահայտություն (1.3)-ից հետնում է, որ  անկյան փոքրացման հետ կտրման ուժը Rկ մեծանում է, իսկ նի ճեղքման ուժը` Ի-ը փոքրանում: Թփուտահատի նորմալ աշխատանքի համար անհրաժեշտ է, որ ապահովվի հետնյալ պայմանը.

R կ  Ւշ :

(1.5)

Հաշվի առնելով (1.3), (1.4) ն (1.5) հավասարումները կարող ենք գրել. օՕտ  էջ  տոո , (1.6) որտեղ` -ն շփման անկյունն է ն փայտանյութի համար =48...50, ուստի

էջ  օէջ , կամ   90   ,   40  :

Գործնականում ընտրվում է =26...32,որն ապահովում է ինչպես նի սահումով կտրում, այնպես էլ տրորում-ճեղքում: Թփուտահատիչի դանակի սայրի երկարությունը` Լ որոշվում է հետնյալ անաձնով. 8 ,մ (1.7) Լ 2տոո Պասիվ անող օրգանով թփուտահատիչի դիմադրության ուժը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

Rթ  է

42  ո  fթՕթջ , Ն

քարշային (1.8)

որտեղ` Rթ-ն թփուտահատիչի քարշային դիմադրության ուժն է,Ն, fթ-ն թփուտահատիչի դահուկների ն հողի միջն շփման գործակիցը, fթ=0.45...0.65: Օթ-ն թփուտահատիչի զանգվածը, կգ, ջ-ն ազատ անկման արագացումն է, մ/վ2: Ակտիվ անող օրգանով թփուտահատիչի աշխատանքի ժամանակ շարժիչի արդյունավետ հզորությունը ծախսվում է թփուտահատիչի տեղաշարժման ն ծառերի ների ու թփուտների ֆրեզման վրա: Թփուտահատիչի տեղաշարժման վրա ծախսվող հզորությունը կլինի.

Nթ 

ՕջfՄ , կՎտ

(1.9)

որտեղ` Օ-ն թփուտահատիչի զանգվածն է, կգ, ջ-ն ազատ անկման արագացումն է, մ/վ2, f-ը շփման գործակիցը թփուտահատիչի հենարանային մասի ն հողի միջն f=0.4...0.7, Մ-ն թփուտահատիչի շարժման արագությունն է, մ/վ: Ծառերի ների կտրման վրա ծախսվող հզորությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

N կտ 

էD 0 ո թ Մթ

, կՎտ

(1.10)

որտեղ`է-ն փայտանյութի կտրման տեսակարար դիմադրությունն է,Պա: D-ն ֆրեզային թմ ուկի տրամագիծն է, մ, ո-ը թմ ուկի ընդգրկման գոտում ների քանակն է,

-ն գործակից, որը հաշվի է առնում միաժամանակ կտրվող ների քանակը, Մթ-ն ֆրեզային թմ ուկի դանակի գծային արագությունն է, մ/վ: Ֆրեզային թմ ուկի դանակի գծային արագությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

Մթ 

  D  ոթ

, մ/վ:

(1.11)

որտեղ` ոթ-ն ֆրեզային թմ ուկի պտուտաթվերն են, պտ/ր, Օ-ն ֆրեզային թմ ուկի տրամագիծը, մ:

1.4.ԱՐՄԱՏԱՀԱՆԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Արմատահանիչ մեքենաները կոճղերը ն ծառերը հողից հանում են արմատային համակարգի հետ միասին, որոնց վրա մնում է զգալի քանակությամ հող: Արմատահանված կոճղերը ն թփուտները թողնվում են տեղում մինչն նրանց վրայի հողը չորանա, ապա հողաթափումից հետո կոճղերը հեռացվում են դաշտից` պահպանելով առանց այն էլ սակավ հողաշերտը: Թփուտները հեռացվում են արմատահանիչ–հավաքիչներով, իսկ կոճղերը ն ծառերը, որոնց նի տրամագիծը մեծ է 15սմ-ից` արմատահանիչներով: Արմատահանումը տարածքների յուրացման գործընթացներից ամենաաշխատատարն է: Արմատահանման գործընթացի աշխատատարությունը կախված է ծառերի կամ կոճղերի տեսակից, ծառահանման ժամանակից, հողի խոնավությունից ու մեխանիկական հատկություններից, տեղանքի թեքության աստիճանից ն այլ գործոններից: Արմատահանիչի աշխատանքային օրգանին առավել մեծ դիմադրություն են ցուցա երում խորը, կենտրոնական ն ուժեղ տարածված կողային արմատային համակարգով ծառերը ն կոճղերը (կաղնի, սոճի): Նվազագույն դիմադրություն են ցուցա երում այն ծառերը, որոնք ունեն մակերնույթային, կարճ արմատային համակարգ (կաղամախի, լաստենի, եղննի): Կաղնու, սոճու արմատահանման ժամանակ աշխատանքային օրգանից պահանջվում է մինչն 500կՆ ուժ: Որքան չոր է հողը այնքան մեծ է արմատահանման անհրաժեշտ ուժը: Այդ պատճառով նպատակահարմար է արմատահանումը կատարել հողի խոնավ ժամանակ: Պահանջվող ուժի մեծությունը կախված է նան արմատահանման եղանակից: Հորիզոնական ուղղությամ արմատահանումը պահանջում է 50...809-ով պակաս ուժ` քան ուղղաձիգ ուղղությամ : Ուժի հորիզոնական կիրառման դեպքում կոճղի կամ ծառի նի վրա ստեղծվում է շրջող մոմենտ, որի ազդեցության տակ արմատները կտրվում են ոչ միաժամանակ, իսկ ծառը շրջվում է հեշտությամ :

Արմատահանման համար օգտագործվում են հետնյալ արմատահանիչ-հավաքիչները /-513À, 11-7À, /1-8À, 11-2À ն արմատահանիչներ` Բ1-1, Բ1-1À . Արմատահանիչ մեքենա /-513À: Ագրեգատավորվում է 1-100Խ տրակտորին ն ղեկավարվում է տրակտորի հիդրոհամակարգից: Օգտագործվում է կոճղերի, ծառերի արմատահանման, մինչն 0.8մ խորությամ կիսաթաղված քարերը հողից հանելու ու մինչն 40մ հեռավորության վրա տեղափոխելու համար: Արմատահանիչը աղկացած է (նկ.1.10) ունեվերսալ շրջանակից 2, չորս ատամներով թնից 1: Այդ նույն շրջանակի վրա կարելի է կախել նան /-514 թփուտահատիչ կամ ուլդոզերի թն: Արմատահանիչի թնը 1, տուփաձն կտրվածքով հեծան է, որի վրա եռակցված են ատամների 6 տեղակայման կալուններ: Ատամները կալունների մեջ ամրացվում են սեպերով: Երկու հիդրոգլանները 3, ամրակցված են հատուկ կալունակներին ն նախատեսված են անող օրգանի արձրացման ն իջեցման համար: Հողի մեջ խորանալու ժամանակ հիդրոգլանի մխոցակոթի վրա առավելագույն ճիգի մեծությունը կազմում է 78.5 կՆ, արմատահանման ժամանակ` 50 կՆ: Արմատահանիչը աշխատում է հետնյալ կերպ. կոճղից 1...1.5մ հեռավորության վրա գտնվող տրակտորիստը հիդրոհամակարգի օգնությամ անող օրգանը խորացնում է կոճղի տակ: Այնուհետն տրակտորը շարժվելով առաջ միաժամանակ անող օրգանը արձրացնում է վեր ն կոճղը հանում հողից: Խոշոր կոճղերի արմատահանման համար անող օրգանի երկու-երեք մոտեցմամ կտրվում են կողային արմատները, ապա կատարվում է լրիվ արմատահանում:

Նկ.1.10.Արմատահանիչ մեքենա /-513A. 1-թն, 2-ունիվերսալ շրջանակ, 3-հիդրոգլան, 4-վահանակ, 5-թնի տուփաձն հեծան, 6-ատամներ: Մեքենայի ըդգրկման լայնությունը 1.4մ է: Արմատահանվող կոճղի առավելագույն տրամագիծը 45 սմ: Արմատահանիչի արտադրողականությունը 0.11...0.17 հա/ժ է:

1Արմատահանիչ - հավաքիչ 11-2À: Ագրեգատավորվում է 130Ճ տրակտորին: Արմատահանիչով կատարվում է թփուտների, նոսր անտառի, միջին ու մանր կոճղերի համատարած հեռացում: Մեքենան կարելի է օգտագործել նան առանձին, մինչն 50սմ տրամագծով կոճղերի ու ծառերի արմատահանման համար: Արմատահանիչ-հավաքիչ /-695À (նկ.1.11): Ագրեգատավորվում է 1-130ԽՃ տրակտորին: Մեքենան աղկացած է ունիվերսալ հրող շրջանակից 8, թնից 3, վրան ամրացված հինգ հատ ժանիքներից 1, հակակշռից 5, ունիվերսալ շրջանակի ղեկավարման հիդրոգլաններից 4, թնի ղեկավարման հիդրոգլաններից 9:

Նկ.1.11. Արմատահանիչ-հավաքիչ /-695À. 1-ժանիքներ, 2-հոդակապավոր կախոց, 3-թն, 4-հիդրոգլան, 5-հակակշիռ, 6-հակակշիռի շրջանակ, 7-կալունակ, 8-ունիվերսալ շրջանակ, 9-թնի դարձի հիդրոգլան, 10-սեպ, 11-հեծան: Թփերի, նոսր անտառի արմատահանման ն կոճղերի հավաքման համար թփուտահանիչը վերասարքավորվում է թփուտահանիչհավաքիչի: Դրա համար թնին աջից ու ձախից ամրացվում են երկուական ժանիքով լայնիչներ: Թնի վերնի մասին լայնիչները ամրացվում են հեղույսներով, իսկ ստորին մասին` երկու սեպ-կողպեքներով: Արմատահանիչ-հավաքիչի ընդգրկման լայնությունը լայնիչներով 3.55 մ է, առանց դրանց` 2.09 մ: Բանող օրգանի շրջանակին հոդակապով միացման շնորհիվ ժանիքների խորացումը կոճղի արմատային համակարգի մեջ կատարվում է հեշտությամ , ուստի արմատահանումը կարելի է կատարել տրակտորի անշարժ վիճակում թնի շրջումով:

Թնի շրջման ժամանակ շրջանակը 8 պետք է հենվի հենարանային սալիկներին, իսկ ամ արձիչ հիդրոգլանները 4` գտնվեն փակված վիճակում: Արմատահանիչ- հավաքիչ /1-8À (նկ.1.12): Ագրեգատավորվում է /1-75Ճ տրակտորին: Օգտագործվում է թփուտների, նոսր անտառների ն մինչն 30 սմ տրամագծով կոճղերի արմատահանման, ինչպես նան մինչն 3տ զանգվածով քարերի հավաքման համար: Արմատահանիչը կարելի է օգտագործել նան մինչն 40 սմ խորությամ հողում թաղված 10...15 սմ տրամագծով արմատների հանելու ն դաշտի սահմաններից հեռացնելու համար: Այն կարող է ծառայել որպես ուլդոզեր: Այդ դեպքում արմատահանիչի շրջվող շրջանակը փոխարինվում է 2.83 մ ընդգրկման լայնությամ թնով:

Նկ.1.13. Արմատահանիչ-հավաքիչ /1-8À. 1- անող օրգան, 2-շրջվող շրջանակ, 3,8-հիդրոգլան, 4-առջնի կալունակ, 5-տրակտորի շրջանակի կալունակ, 6-ընդլայնական հեծան, 7-որսիչ, 9-հրող շրջանակ, 10-լայնադրակ, 11-սահնակ: Արմատահանիչը աղկացած է հրող շրջանակից 9, անող օրգանից 1, որը ամրացված է շրջվող շրջանակին 2, հիդրոգլաններից 3,8, սահնակներից 11: Արմատահանիչի անող օրգանը, շրջվող շրջանակին ամրացված, վեց հատ ատամներն են: Արմատահանման ժամանակ օգտագործվում են չորս ատամները, իսկ երկուսը նախապես արձրացվում են վեր: Ընդգրկման լայնությունը այդ դեպքում ստացվում է 0.95 մ: Արմատահանված կոճղերի հավաքման ժամանակ օգտագործվում են ոլոր վեց ատամները, ընդգրկման լայնությունը կազմում է 1.94մ: Արմատահանիչի արտադրողականությունը թփուտահանման ժամանակ կազմում է 0.2հա/ժ, քարերի հավաքման ժամանակ ն 4.5

տ/ժ, ն հողային աշխատանքներում` որպես ուլդոզեր օգտագործելիս` 50...55 մ3/ժ: Արմատահանիչ մեքենաներ Բ1-1, Բ1-1À (նկ.1.13): Օգտագործվում են ծառահատված տարածքները կոճղերից շերտերով մաքրելու, տապալված ծառերը հեռացնելու ինչպես նան ծառատնկման, տնկարանների հիմնման տարածքները նախապատրաստելու համար:

գ

Նկ.1.13. Բ1-1À արմատահանիչ մեքենայի աշխատանքի սխեմա. ա-ընդհանուր տեսքը, -աշխատանքային օրգանի վրա ազդող ուժերը, գ-արմատահանման եղանակներ. 1-տրակտոր, 2-կալունակներ, 3-շրջանակի արձրացման ն իջեցման հիդրոգլաններ, 4- անող օրգանի դարձի հիդրոգլաններ, 5-շրջանակ, 6-թն, 7-հոդակապ, 8- անող օրգան, 9-շղթա: Արմատահանիչները նման են կառուցվածքով ն տար երվում են ագրեգատավորվող տրակտորով: Բ1-1 մեքենան կախվում է ԷՕՕ551 տրակտորից, իսկ Բ1-1À-Ý` ԷՕՕ-100 տրակտորից: Բ1-1À արմատահանիչը (նկ.1.13) աղկացած է անող օրգանից 8, որը հոդակապով միացված է շրջանակին 5,իսկ հիդրոգլանով 4` տրակտորին: Շրջանակը 5 արձրացվում ն իջեցվում է երկու հիդրոգլաններով 3: Շրջանակի կողային մակերնույթներին ամրացված են իրար նկատմամ 90օ կազմող երկու թներ 6: Շրջանակը 5 հոդակապերով ամրացվում է տրակտորին երկու կալունակներով 2: Բանող օրգանը 8 երկ ազուկ լծակ է, որը վերին

մասով միանում է հիդրագլաններին 4, իսկ ստորին մասում ունի արմատահանման երեք ատամներ: Արմատահանման ուժը, շրջանակի 5 միջոցով փոխանցվում է գրունտին, որի շնորհիվ եռնաթափվում է տրակտորի ընթացքային մասը: Արմատահանիչի անող օրգանի վրա ազդող ուժերի սխեման երված է նկ.1.13, -ում Կոճղի արմատահանումը կատարվում է Ք ուժով, որը ստեղծվում է անող օրգանի ատամի եզրամասի վրա հիդրոգլանի կողմից: Հորիզոնական կիրառված ուժով, կոճղի արմատահանման դիմադրության ուժը կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով.

R  զ 0 4 3 , կՆ,

(1.12)

որտեղ`զ0-ն փորձնական գործակից է, որի մեծությունը կազմում է սոճու համար զ0 = 0.7, կեչու ն եղննու` համար զ0 = 0.6, կաղամախու համար` զ0 = 0.5: d-ն կոճղի տրամագիծն է, սմ: Մեծ տրամագծով կոճղերի արմատահանումը, եր արմատահանման համար պահանջվող ուժը գերազանցում է արմատահանիչի ուժին, կատարվում է 2...3 անցումով: Առաջին անցման ժամանակ արմատահանիչի ատամներով շրջափորվում է արմատների հողում թաղված մասը, երկրորդ անցման ժամանակ թնը, որը կարելի է արձրացնել մինչն 110սմ, դիմհարում է կոճղին, կամ ծառի նին, որքան կարելի է արձր ն տապալում:

1.5. ՓԱՅՏԱՆՅՈՒԹԻ ՀԱՎԱՔՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Թփուտահատիչներով կտրված փայտանյութը տարածքում դասավորվում է շարքերով: Բների 80...859-ը դասավորվում են թփուտահատիչի շարժմանը զուգահեռ, մնացածը` ընդլայնական ուղղությամ : Նպատակահարմար է հատված փայտանյութը հավաքել 1...2 ամիս հետո, որի ընթացքում նրանք չորանում են, վրայից թափվում հողը ն հեշտությամ հավաքվում: Նոսր թփուտի դեպքում դրանք կարելի է հավաքել փոցխերով, որոնք սարքավորվում են թփուտահատիչի ունիվերսալ շրջանակի վրա ն այն վերածում թփուտահատիչ-հավաքիչի: Սակայն թփուտահատիչ-հավաքիչներով փայտանյութը հավաքելիս հաճախ վնասվում է ճմահողը, միաժամանակ մեծանում է փոցխվող զանգվածը: Արտադրության կողմից թողարկվում են թփուտային փոցխեր 1Ñ-5, ՃԲ-3, ՃԲՕ-3.3, ՃԲՕ-2.5 ն այլն, որոնք աշխատանքի ժամանակ սահելով գետնի մակերնույթի վրայով չեն վնասում ճմահողը, ացի այդ ունեն մեծ ընդգրկման լայնություն ն ավելի արտադրողական են:

Թփուտային փոցխերը փայտանյութը հավաքում ն տեղափոխում են հողամասի եզրը: Մի քանի փոցխերի տեխնիկական նութագիրը երված է աղյուսակ 1.6-ում: Աղյուսակ 1.6 Թփուտային փոցխերի տեխնիկական նութագրերը Ցուցանիշներ Ընդգրկման լայնությունը, մ Ատամների քանակը, հատ Շարժա երը Արտադրողականությունը, հա/ժ Ագրեգատավորվում է տրակտորին Գետնալու սանցքը, մմ Ատամների միջն հեռավորությունը,մմ Զանգվածը, կգ

Փոցխեր ՃԲ-3 3.0 Տրակտորի կարապիկ 0.3

ՃԲՕ-2.5 2.5 Հիդրավլիկ

ՃԲՕ-3.3 3.3 Հիդրավլիկ

0.3

0.4

ՕԲ-4 3.3 Տրակտորի կարապիկ 0.3

Շ-100

/Օ-55À

Շ-100 ՃՃ1

Շ-100

1.6. ՔԱՐՀԱՎԱՔ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Քարքարոտ տարածքներում անտառհիմնման աշխատանքների կատարումը տեխնիկական միջոցներով շատ դժվար է: Այդ պատճառով կատարվում է տարածքներից քարերի նախնական հավաքում ն հեռացում: Տարածքներից քարերի հավաքման եղանակը ընտրվում է` ելնելով քարերի չափերից, հողի քարքարոտության ն քարերի թաղվածության աստիճանից: Ըստ չափերի քարերը աժանվում են` մանր մինչն 0.3 մ, միջին` 0.3...0.7մ ն խոշոր` 0.7...1.2մ: Քարերը վարելաշերտում լինում են մակերնույթային, կիսաթաղված ն լրիվ թաղված վիճակում: Անհրաժեշտ է հավաքել ոլոր քարերը, ընդհուպ մինչն 30սմ խորությամ վարելաշերտում: Տարածքից քարերի հավաքումը կատարվում է ընդհատ ն անընդհատ գործողության քարհավաք մեքենաներով: Ընդհատ գործողության մեքենաներով հավաքվում է հողի մակերնույթին գտնվող ու կիսաթաղված խոշոր քարերը: Հավաքված քարերը դաշտից հեռացվում է 50...100 մ հեռավորության վրա: Մանր ն միջին չափերի քարերը հողի մակերնույթից ու վարելաշերտից (մինչն 30 սմ) հավաքվում են անընդհատ գործողության քարհավաք մեքենաներով, որոնք մանր քարերը հողաշերտից անջա26

տում ն արձում են կցասայլակին, իսկ հողը փռում դաշտի մակերնույթին: Քարհավաքները կարող են լինել կցովի ն կախովի: Քարերից մաքրված տարածքները դառնում են մեքենահարմար զանազան աշխատանքներ կատարելիս, նվազում են հողի մշակման ու տեխնիկայի նորոգման վրա կատարվող ծախսերը: Խոշոր ն միջին չափերի քարերի հավաքման համար օգտագործվում են ընդհատ գործողություն /1-25, /1-8À, 11-2À թփուտահատ մեքենաները: Մանր քարերի հավաքման համար օգտագործվում են անընդհատ գործողության քարհավաք ՕԲÑ-0.7, ՕԲ1-0.6, ԲՕ1-1.2 ն այլ մեքենաներ: Քարհավաք ՕԲ1-0.6 (նկ.1.14): Օգտագործվում է 12...65 սմ տրամագծով մակերնույթային ն հողում մինչն 15սմ թաղված քարերի հավաքման համար:

Նկ.1.14. Քարհավաք ՕԲ1-0.6. 1- անող օրգան, 2-հենարանային անիվ, 3- անող օրգանի շրջող հիդրոգլան, 4- ունկերի շրջող հիդրոգլան, 5- ունկեր, 6-ատամներ, 7-շրջանակ, 8-կցանք: Ագրեգատավորվում է «Ճ868ծծոь» տրակտորին: Այն աղկացած է շրջանակից 7, սանրաձն անող օրգանից 1, ունկերից 5, երկու հիդրոգլաններից 3, որոնք ծառայում են անող օրգանի շրջման համար ն երկու հիդրոգլաններից` 4 ունկերի շրջման համար: Բանող օրգանը ունի տասներեք ատամ ն նստած է երկու` ստորին ն վերին

լիսեռների վրա: Ստորին լիսեռի երկու ծայրերին հոդակապերով ամրացված են լծակներ, իսկ նրանց ու հիդրոգլանների մխոցակոթերը միացված են այնպես, որ սանրաձն օրգանը հիդրոգլաններով շրջվի վերին լիսեռի շուրջը: Քարհավաքը աշխատում է հետնյալ կերպ. տրակտորի առաջընթաց շարժման ժամանակ սանրաձն անող օրգանը սահելով դաշտի մակերնույթի վրայով` հավաքում է քարերը: Քարերով լցված սանրաձն օրգանը շրջվում է հիդրոգլաններով ն քարերը եռնաթափում ունկերի մեջ: Բունկերի տարողությունը 1.9տ է: Բունկերի հատակը ցանցաձն է, որի շնորհիվ քարերի հետ ունկեր լցված հողը թափվում է ցած: Սանրաձն անող օրգանի ատամների միջն հեռավորությունը կարգավորվում է կախված քարերի չափերից: Քարհավաքի ընդգրկման լայնությունը` 1.5մ է, արտադրողա3 կանությունը` 4.5 մ /ժամ: Քարհավաք մեքենա ԲՕ1-1.2 (նկ.1.15): Օգտագործվում է հողի վարելաշերտը 6...40սմ չափի քարերից մաքրելու համար: Քարերը կարող են լինել ինչպես մակերեսային, այնպես էլ մինչն 15սմ հողում թաղված դիրքով: Քարհավաք մեքենան ագրեգատավորվում է /1-75, 1-74 ն /1-75Խ տրակտորներին, որոնք ունեն ընթացքի դանդաղեցուցիչ: Բաղկացած է` շրջանակից, չորս ընթացքային անիվներից, շարժաերից, փորիչ խոփից, ընդունող, զտող ն եռնաթափող փոխակրիչներից:

Նկ.1.15.ԲՕ1-1.2 քարհավաք մեքենայի տեխնոլոգիական սխեմա. 1-խոփ, 2-ժապավենային փոխակրիչ, 3-ճոճանակային փոխակրիչ, 4-ճոճանակ, 5-ընդլայնական փոխակրիչ: Ագրեգատի շարժման ժամանակ խոփը 1 խորանում է հողի մեջ ն քարերով հողաշերտը արձրացնում վեր, որը ընդունում է ժապավենային փոխակրիչը 2:

Ժապավենային փոխակրիչից հողի զանգվածը փոխանցվում է ճոճանակային զտիչ փոխակրիչին 3, որտեղ հողը անջատվում է քարերից: Քարերը փոխանցվում են ընդլայնական եռնաթափող փոխակըրիչին 5, որից նրանք արձվում են քարհավաքին զուգահեռ շարժվող կցասայլի թափքի մեջ: Կցասայլը` 1Է-2 ագրեգատավորվում է «Ճ868ծծոь» տրակտորին, թափքի տարողությունը 2.5 մ3 է, եռնամարձությունը 3.5տ: Կցասայլը եռնաթափվում է հիդրոգլաններով թափքը շրջելու եղանակով: Փորիչ խոփի ընդգրկման լայնությունը` 1.2 մ է:

1.7. ՏՐԱԿՏՈՐԱՅԻՆ ԿԵՌԱՇԵՐԵՓՆԵՐ

Կեռաշերեփները նախատեսված են` հողաթմ եր կազմավորելու, ջրանցքներ փորելու, ճանապարհային անհարթությունները, թմ երը կտրելու ն հողը տեղափոխելու, ինչպես նան փոսերը լցնելու ն տարածքի համահարթեցման աշխատանքներ կատարելու համար: Ըստ ագրեգատավորման եղանակի լինում են` կցվող, կիսակցվող ն ինքնագնաց: Ըստ շերեփի տարողության լինում են` փոքր (մինչն 3մ3), միջին (3-8մ3) ն մեծ (8մ3 ն ավել): Կեռաշերեփների աշխատանքային գործընթացը աղկացած է հետնյալ գործողություններից. գրունտի եռնումից, եռնված կեռաշերեփի տեղափոխումից ն եռնաթափումից, վերադարձ աշխատատեղ: Կեռաշերեփը (նկ.1.16) աղկացած է հիմնական 9 ն առջնի 2 շրջանակներից, սահափականով շերեփից 7, հիդրոգլանից 8, ընթացքային մասից:

Նկ.1.16. Կցովի կեռաշերեփ. 1-կցանք, 2-առջնի շրջանակ, 3-խողովակաշար, 4-հիդրոգլան, 5-սահափական, 6-հոդակապալծակային մեխանիզմ, 7-շերեփ, 8-պահուստային անիվ, 9-հիմնական շրջանակ, 10-շերեփի շրջման սռնի, 11,12հիմնական ն կողային դանակներ, 13-կախոցի շղթա:

Շերեփի առջնի ստորին մասին հեղույսներով ամրացված են երկկողմանի սրված դանակները 11: Շերեփի կողային պատերը առջնի մասի հետ միացած են ընդլայնական հեծանով: Հողաշերտի կտրման ժամանակ շերեփի սահափականը ացվում է ն նպաստում հողի լցվելուն շերեփի մեջ: Տրանսպորտային ռեժիմում սահափականը փակվում է: Բեռնաթափման ժամանակ շերեփը շրջվում է հիդրոգլաններով, սահափականը ացվում է ն հողը ազատ թափվում: Շերեփի, սահափականի ու հետին պատի շարժա երը հիդրավլիկական է: Հիդրոշարժա երը ներառում է հիդրոպոմպ, հիդրո աշխիչ, յուղի աք, հիդրոգլաններ ն խողովակաշար: Կեռաշերեփի աշխատանքային ընդհանուր դիմադրության ուժը որոշվում է հետնյալ անաձնով. R սկ  էaԵ  (Օ սկ  Օ )ջ(f  ո)   Օ ջ, Ն (1.13) որտեղ` ե-ն գրունտի կտրման դիմադրության գործակիցն է, միջին խտության գրունտների համար ե=5104...8104 Պա, a-ն դանակով կտրվող հողի շերտի հաստությունն է, մ, Ե-ն դանակի ընդգրկման լայնությունն է, մ, Օսկ-ը կեռաշերեփի զանգվածն է, կգ, Օ -ն տեղափոխվող հողի զանգվածն է, կգ, f-ը կեռաշերեփի շարժման դիմադրության գործակիցն է, ո-ն տեղանքի թեքության անկյան սինուսն է, -ը գործակից, որը հաշվի է առնում շերեփում հողի տեղաշարժումից առաջացող դիմադրության ուժը, =0.12...0.18: Ագրեգատի հերթափոխային արտադրողականությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

Wհ 

601Օե1ե2 

Լ Լ է1  է 2   Մ1 Մ2

, մ3/ժամ,

(1.14)

որտեղ` 1-ն հերթափոխի ժամանակն է, ժամ, Օ-ն շերեփի տարողությունն է, մ3, է1-ը գրունտի նախնական փխրեցման գործակիցն է, է1=0.78...0.9, է2-ը շերեփի լցման գործակիցն է, է2=0.9...1.2, -ն հերթափոխի ժամանակի օգտագործման գործակիցն է, =0.7...0.8, է1-ը շերեփի եռնավորման ժամանակը, րոպ, է1=0.7...1.0 րոպ, է2-ը շերեփի եռնաթափման ժամանակը. րոպ, է2=0.3...0.5 րոպ, եռնված կեռաշերեփի շարժման արագությունն է, մ/րոպ, Մ1-ը (տրակտորի I փոխանցման),

Մ2-ը դատարկ կեռաշերեփի շարժման արագությունն է, մ/րոպ, (տրակտորի II փոխանցման), Լ-ը գրունտի տեղափոխման հեռավորությունն է, մ: Մելիորատիվ աշխատանքներ կատարելու համար օգտագործվում են տար եր մակնիշի կեռաշերեփներ, որոնց տեխնիկական նութագրերը երված են աղյուսակ 1.7-ում: Աղյուսակ 1.7 Կեռաշերեփների տեխնիկական նութագրերը Ցուցանիշի անվանումը Արտադրողա3 կանությունը, մ /ժ Շերեփի տարողու3 թյունը, մ Քարշիչ տրակտորը Կտրման ամենամեծ խորությունը,մմ Լցվող շերտի ամենամեծ արձրությունը, մմ Ընդգրկման լայնությունը, մմ Շարժման արագությունը, կմ/ժ - եռնավորման ժամանակ - եռնված -դատարկ

Կցվող /6-33

/6-111

/6-20À

/6-7Ñ

Ինքնագը նաց /6-13

4.5

/Օ-75ՔÑ2

Օ-4À1-Ñ2

Օ-130Ճ.1.

Օ-130Ճ.1.

-

2.42 4.3 6.2

2.35 4.61 6.4

2.36 4.51 6.45

3.22 4.46...5.32 6.48...7.75

2.42...3.04 3.65...4.49 6.69...9.35

10500

11600

13040

13660

12800

10560

18100

10500 22000

31500

Եզրաչափքերը, մմ - երկարությունը տրակտորով

-առանց տրակտորի լայնությունը արձրությունը Զանգվածը, կգ - առանց տրակտորի - տրակտորով

1.8.ԲՈՒԼԴՈԶԵՐՆԵՐ

Նախատեսված են հողաշերտը կտրելու ն ոչ մեծ հեռավորության վրա տեղափոխելու, հարթակներ, լանջերին դարավանդներ, անտառային ճանապարհներ, պատրաստելու, ինչպես նան զանազան հողային աշխատանքներ կատարելու համար: Բուլդոզերի անող օրգանը թնն է, որը հրող շրջանակի հետ միասին տրակտորին միացված է հոդակապերով: Հրող շրջանակը առջնի մասով հիդրոգլաններով կախված է տրակտորից: Տեղակայման ձնից կախված` թները լինում են` չշրջվող ն շրջվող: Բուլդոզերների շրջվող թնը հորիզոնական առանցքի շուրջը պտտելով` փոխվում է կտրման անկյունը , որը կարնոր է համահարթեցման աշխատանքներ կատարելիս: Բուլդեզերը (նկ.1.17) աղկացած է տրակտորից ն ուլդոզերային սարքավորումներից` թնից 1, երկու հրող հեծաններից 7, հիդրոհամակարգից, որը ներառում է յուղի աք, հիդրո աշխիչ, պոմպ, հիդրոգլաններ ն ղեկավարման լծակներ: Բուլդոզերի աշխատանքային գործընթացը աղկացած է հողաշերտի կտրումից, տեղափոխումից ն տարածքի հարթեցումից: Բուլդոզերի թնը խորացվում է 10...20 սմ ն միաժամանակ առաջ շարժման շնորհիվ կտրում գրունտը ն թնի առջն ստեղծում հողակուտակ պրիզմա (նկ.1.17, ):

ա Նկ.1.17. Բուլդոզեր. ա-ընդհանուր տեսքը. 1-թն, 2-պտուտակային շեղմույթ, 3-կալունակ, 4հիդրոգլան, 5-տրակտոր, 6-դարձյակ, 7-հրող հեծան. 8-շեղմույթ, -թնի առջն կազմավորվող հողակուտակ պրիզմա: Բուլդոզերի աշխատանքի ռացիոնալ ռեժիմում նախ` թնը խորացվում է առավելագույն չափով, ապա` հողակուտակ պրիզմայի մեծացմանը զուգընթաց թնը արձրացնելով` խորությունը փոքրացվում է: Այդ ռեժիմում գրունտի կուտակման ճանապարհի երկարությունը փոքրանում է մոտ 1.5 անգամ, իսկ տրակտորի հզորությունը օգտա32

գործվում լիարժեք: Անտառմելիորատիվ աշխատանքներում օգտագործվող հիմնական ուլդոզերների տեխնիկական նութագրերը երված են աղյուսակ 1.8-ում: Աղյուսակ1.8 Բուլդոզերների տեխնիկական նութագրերը Ցուցանիշներ

Չշրջվող թնով

Արտադրողականությունը, մ /ժ Թնի չափերը երկարությունը, մմ արձրությունը, մմ Ամենամեծ խորացումը, մմ Կտրման անկյունը, աստ. Տրակտորը Եզրաչափքերը, մմ երկարությունը լայնությունը արձրությունը Զանգվածը, կգ

/6-118

/6-35Ñ

/6-110À

Շրջվող թնով /6-109

45...55

/ÝՕ-250

Օ-180Ճ

Օ-130.Ճ.1

Օ-130.Ճ.1

34790

18610

16240

16673

Բուլդոզերի աշխատանքային ընդհանուր դիմադրության ուժը որոշվում է հետնյալ անաձնով. R -R1+R2+R3, Ն, (1.15) որտեղ` R -ն ուլդոզերի ընդհանուր դիմադրության ուժն է, R1-ը թնով գրունտի կտրման ն դեֆորմացման դիմադրության ուժը, R2-ը գրունտի տեղափոխման դիմադրության ուժը, R3-ը ուլդոզերի շարժման դիմադրության ուժը: Գրունտի կտրման ն դեֆորմացման դիմադրության ուժը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

R 1  էaԵ  տոո , Ն,

(1.16)

որտեղ` է-ն գրունտի կտրման ն դեֆորմացման դիմադրության գործակիցն է, միջին խտության գրունտների համար է=5104...8104 Պա, a-ն գրունտի կտրվող շերտի հաստությունը, մ, Ե-ն դանակի ընդգրկման լայնությունը, մ, -ն դանակի տեղակայման անկյունը, աստ: Գրունտի տեղաշարժման դիմադրության ուժը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

R2 

ԷԵջ (f 1  ո ) , Ն 2էջ

(1.17)

որտեղ` Է-ը տեղափոխվող հողազանգվածի արձրությունն է, մ (սովորա ար այն հավասար է ուլդոզերի թնի արձրությանը), -ն գրունտի ծավալային խտությունն է, =1500...1900 կգ/մ3, -ն գրունտի նական թեքության անկյունն է, =30...40, f1-ը գրունտի ներքին շփման գործակիցն է, f1=0.7...1.2, ո-ն տեղանքի վերելքի անկյան սինուսն է: Բուլդոզերի շարժման դիմադրության ուժը որոշվում է հետնյալ անաձնով. (1.18) R 3  (Օ տ Օ )ջ(f 2  ո) , Ն որտեղ` Օտ-ն, Օ -ն համապատասխանա ար տրակտորի ն ուլդոզերի զանգվածներն են, կգ, ջ-ն ազատ անկման արագացումն է, մ/վրկ2, f2-ը տրակտորի շարժման դիմադրության գործակիցը: Ագրեգատի ընդհանուր դիմադրության ուժը կլինի.

R  էaԵ  տոո 

ԷԵջ (f 1  ո)  (Օ տ  Օ )  ջ  (f 2  ո) , Ն 2էջ

(1.19)

Բուլդոզերի արտադրողականությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

W

3600Մէ 1 է 2 3 , մ /ժամ 1ց

(1.20)

որտեղ` Մ-ն հողի կուտակապրիզմայի ծավալն է, մ3, է1-ը գործակից, կախված տեղանքի թեքության անկյունից, որի մեծությունը երված է աղյուսակ 1.9-ում, է2-ը տեղափոխման ժամանակ գրունտի պահպանման գործակից (է2=0.005 Լ), Լ-ը գրունտի տեղափոխման հեռավորությունն է, մ 1ց-ն անվորական ցիկլի ժամանակն է, վրկ: Կուտակապրիզմայի ծավալը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

Մ

ԵԷ 2 , մ3 2է Փ էջ

(1.21)

որտեղ` էՓ-ն գրունտի փխրեցման գործակիցն է, կախված նրա խտությունից ու խոնավությունից, էՓ=1.1...1.35: Աղյուսակ1.9 է1 գործակցի արժեքները տեղանքի թեքությունից կախված Գործակից է1 Տեղանքի թեքության անկյունը, աստ 0...5 5...10 10...15

Վերելքի ժամանակ

Վայրէջքի ժամանակ

0.67...1 0.5...0.67 0.4...0.5

1...1.33 1.33...1.94 1.94...2.25

1.9. էՔՍԿԱՎԱՏՈՐՆԵՐ

Անտառվերականգնողական գործընթացներում զանազան հողային աշխատանքներ, տորֆաճահճային հողերում ցամաքեցման ջրանցքներ կառուցելու համար, լայնորեն կիրառվում են էքսկավատորները: Ըստ անող օրգանի գործողության սկզ ունքի էքսկավատորները լինում են ընդհատ գործողության` միաշերեփ ն անընդհատ գործողության` ազմաշերեփ (ռոտորային): Անտառմելիորատիվ աշխատանքներում հիմնականում օգտագործվում են միաշերեփ էքսկավատորները, շերեփի 0.3...0.8մ3 տարողությամ : Միաշերեփ հիդրավլիկական էքսկավատորը կախվում է 1Օ6 տրակտորից, որը կատարում է ուժային ն ընթացքային սարքավորման դեր: էքսկավատորի աշխատանքային սարքավորումներն են ուղիղ ահ-շերեփը, հակադիր ահ-շերեփը ն ուլդոզերը: Տրակտորի հետնամասում տեղակայված է էքսկավատորի շրջադարձի աշտարակը (նկ.1.18), իսկ առջնի մասում` ուլդոզերը: Աշտարակը աղկացած է` սլաքից 16, թնից 18 ն շերեփից 20, որոնք շարժա երվում են համապատասխան հիդրոգլաններով 15, 17 ն 19: էքսկավատորի սլաքը 16 հոդակապով միացած է շրջադարձային աշտարակին 22 ն ամրակցված արձրացնող հիդրոգլանի 15 մխոցակոթին: Այդպիսի կառուցվածքի շնորհիվ շերեփը սլաքի ն թնի հետ կարող է պտտվել ուղղաձիգ առանցքի շուրջը 180...270 անկյունով, իսկ հորիզոնական առանցքի շուրջը` 90 անկյունով: Շրջադարձային աշտարակի պտույտը իրագործվում է հիմքին ամրացված աստղանիվի վրա ձգված շղթայի միջոցով, որի ծայրերն ամրացված են աշտարակի դարձի հիդրոգլանների մխոցակոթերին:

Աշխատանքի ժամանակ էքսկավատորի կայունությունը ապահովվում է հիդրոգլաններով ղեկավարվող հենարանային մաշիկներով:

Նկ.1.18. Կախովի հիդրավլիկական էքսկավատոր. ա-ղեկավարման լծակներ, -ընդհանուր տեսքը, գ-ուղիղ շերեփ. 1- ուլդոզերի թն, 2-թնի հիդրոգլան, 3-սնեռիչ թիթեղ, 4-յուղի աք, 5-պոմպի միացման լծակ, 6-հենարանային մաշիկների ղեկավարման լծակ, 7- ուլդոզերի թնի ղեկավարման լծակ, 8-սլաքի դանդաղ արձրացման ն իջեցման լծակ, 9-սլաքի ղեկավարման լծակ, 10-թնի ղեկավարման լծակ, 11-շերեփի ղեկավարման լծակ, 12- սլաքի ձախ շրջման ոտնակ, 13-սլաքի աջ շրջման ոտնակ, 14-պոմպերի միացման լծակ, 15-սլաքի հիդրոգլան, 16-սլաք, 17-թնի հիդրոգլան, 18-թն, 19-շերեփի հիդրոգլան, 20-շերեփ, 21-հենարանային թիթեղ, 22-շրջադարձային աշտարակ, 23-հենարանային մաշիկներ, 24-հենարանային մաշիկների հիդրոգլաններ, 25-սնեռիչ մատ, 26-պոմպերի շարժա երի ռեդուկտոր: Անտառմելիորատիվ աշխատանքներում օգտագործվող հիմնական էքսկավատորներից մի քանիսի տեխնիկական նութագրերը երված են աղյուսակ 1.10 -ում:

Աղյուսակ 1.10 էքսկավատորների տեխնիկական նութագրերը Ցուցանիշները Շերեփի տարողությունը, մ Փորելու խորությունը, մ Բեռնման արձրությունը, մ Փորման շառավիղը, մ Հզորությունը, կՎտ Շարժման արագությունը, կմ/ժ Եզրաչափքերը, մմ երկարությունը լայնությունը արձրությունը Զանգվածը, կգ

Ý1-3332À 0.4 3.92: 5.94 3.6 8.9: 10.8 55.1

Ý1-2621À 0.25 2.2 41.1

Ý1-3322À 0.5: 0.8 4.2 4.8 7.36 55.2

Ý-304Â 0.4 5.02 6.8 8.2 36.7 5.15

14800

14000

13400

1.10. ԳՐԵՅԴԵՐՆԵՐ

Գրեյդերները ծառայում են խճաճանապարհների համահարթման, ջրանցքուղիների ացման, հողաշերտի կտրված զանգվածի տեղափոխման, թմ ակազմավորման լանջերի վրա դարավանդներ կառուցելու,ինչպես նան ճանապարհները ձյունից մաքրման համար ն այլն: Գրեյդերները ըստ ագրեգատավորման եղանակի լինում են կցվող ն ինքնագնաց, ըստ ղեկավարման` մեխանիկական, հիդրավլիկական ն կոմ ինացված: Կցվող գրեյդերների ղեկավարումը մեխանիկական է, ավտոգրեյդերներինը` հիդրավլիկական: Հիդրողեկավարման համակարգը նպաստում է գրունտի մեջ դանակի լավ խորացմանը: Գրեյդերները լինում են թեթն` դանակի երկարությունը 2,5...3մ, միջին` 3...3,4մ ն ծանր` 3,4 ... 4,3մ: Կցվող գրեյդերը (նկ.1.19) աղկացած է` շրջանակից 2, որը հենվում է առջնի 3 ն հետնի 7 անիվների վրա, թնի արձրացման մեխանիզմից 5, կցանքից 6, հետնի անիվների թեքման մեխանիզմից, քարշիչ շրջանակից 8 ն կցանքի ղեկավարման մեխանիզմից: Թնը 1 ունիվերսալ կախոցով ամրացված է դարձկեն կիսաշրջանին 8, որը հնարավորություն է տալիս նրան տեղակայել տար եր անկյունների տակ հորիզոնական ն ուղղաձիգ հարթություններում: Այդ կախոցի շնորհիվ դարձկեն շրջանը կարելի է շրջել ուղղաձիգ առանցքի շուրջը, փոփոխելով ընդգրկման անկյունը  (նկ.1.19. ), արձրացնել կամ իջեցնել քարշիչ շրջանակի աջ կամ ձախ եզրը, փոփոխելով կտրման անկյունը  (նկ.1.19գ), արձրացնել կամ իջեցնել դանակը, փոփոխելով տաշեղի հաստությունը (նկ.1.19.դ): Առջնի ն հետնի անիվների

թեքման անկյունը կարգավորվող է, որը կայունությունը լանջերում աշխատելիս:

արձրացնում է գրեյդերի

Նկ.1.20.Կցովի գրեյդեր. ա-գրեյդերի ընդհանուր տեսքը, -ընդգրկման անկյան փոփոխումը, գ-կտրման անկյան փոփոխումը, դ-կտրվող տաշեղի հաստության փոփոխումը. 1-թն, 2-շրջանակ, 3,7-առջնի ն ետին անիվներ, 4-նստատեղ, 5-ղեկավարման մեխանիզմ, 6-կցանք, 8-քարշիչ շրջանակ, 9-դարձկեն կիսաշրջան: Արտադրության մեջ կիրառվող մի քանի գրեյդերների տեխնիկական նութագրերը երված են աղյուսակ 1.11-ում: Աղյուսակ 1.11 Գրեյդերների տեխնիկական նութագրերը Ցուցանիշների անվանումը Թնի երկարությունը, մմ Թնի արձրությունը, մմ Դանակի կտրման անկյունը, աստ. առավելագույն նվազագույնը Հետին անիվների թեքման ամենամեծ անկյունը Աշխատանքային արագությունը, կմ/ժ Եզրաչափքերը, մմ երկարությունը լայնությունը արձրությունը Զանվածը, կգ

Կցվող գրեյդեր Ñ/-105

Կցվող գրեյդեր /-241À

Ավտոգրեյդեր

Ավտոգրեյդեր

/6-31-1

/6-99-1-4

-

-

2...3.5

2...3.5

մինչն 38.1

մինչն 37.7

13100

2. ՀՈՂԸ ՈՐՊԵՍ ՄՇԱԿՄԱՆ ՕԲՅԵԿՏ

2.1. ՀՈՂԻ ՄՇԱԿՄԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐ,

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Տեխնոլոգիական գործընթացներ: Հողի երրիության արձրացումը իրականացվում է ճշտորեն համակցելով կենսա անական, քիմիական ն ֆիզիկական ներգործությունները: Հողի վրա ֆիզիկական ներգործություններից առավել կարնոր են նրա մեխանիկական մշակման տեխնոլոգիական գործընթացները` վար, խոր փխրեցում, երեսվար, կուլտիվացիա, ցաքանում, գլանվակում, ֆրեզում ն այլն: Այդ գործընթացները կատարվում են հողի երրիության պահպանման ն մշակա ույսերի աճի պայմանների արելավման, հիվանդությունների, վնասատուների հարուցիչների ն մոլախոտերի ոչնչացման, խոնավության կուտակման ն պահպանման, հողատարման գործընթացների կանխարգելման ն մանրէակենսա անական գործընթացների կարգավորման համար: Հողի մեխանիկական մշակման տեխնոլոգիական գործընթացի իրականացման համար անհրաժեշտ են էներգիայի աղ յուր (տրակտոր կամ այլ աղ յուր), անող օրգան ն մշակման օ յեկտ` հող: Տեխնոլոգիական գործողություններ: Մեկ անող օրգանը կարող է կատարել մի քանի պարզ գործողություններ` առի կտրում ն շրջում, փխրեցում, խառնում, խտացում ն հարթեցում, մոլախոտերի քաղհանում, թմ աշարքի կազմավորում, ուկլից, ակոսահանում ն այլն: Առի կտրում ն շրջում - առի կտրումից հետո նրա վերին ն ներքնի շերտերի փոխադարձ տեղափոխությունն է: Առի լրիվ շրջումը կիրառվում է գերխոնավ, ճահճային ն ճիմոտ հողերի վարի ժամանակ (նկ.2.1,1): Հարոսավար (ցելավար), առի ոչ լրիվ շրջում, մինչն 135 (նկ.2.1,2): Կուլտուրական վարը կիրառվում է կուլտուրոռոգելի հողերի վարի ժամանակ, որի դեպքում վերին շերտը նախագութանիկով շպրտվում է ակոսի հատակը (նկ.2.1,3): Յարուսային վարի ժամանակ վերնի շերտը շրջված վիճակով դրվում է վերնում, իսկ ներքնի` երկրորդ ն երրորդ շերտերը, տեղափոխվում են տեղերով, երրորդ` առավել պիտանի շերտը մոտեցվում է հողի մակերնույթին, մշակա ույսի արմատներին մոտ (նկ.2.1,4): Փխրեցումը նպատակաուղղված է հողի կնձիկների չափերի ու փոխադարձ հեռավորության փոփոխությանը, դրանով նպաստելով ջրային ն օդային թափանցելիության ու կենսա անական ակտիվու39

թյան լավացմանը: Հողի փխրեցումը գնահատվում է փխրեցված a 2 ն

a



նախնական a1 շերտերի հաստությունների հարա երությամ  2  1  a1  (նկ.2.1,5): Մինչն մշակումը

Մշակումից հետո

Մինչն մշակումը

Մշակումից հետո

Նկ. 2.1. Հողի մեխանիկական մշակման հիմնական ները.

գործողություն-

1-առի շրջում, 2-առի կիսաշրջում, 3-կուլտուրական վար, 4-յարուսային (հարկաշարքային) մշակում, 5-փխրեցում, 6-խտացում, 7-խառնում, 8-հարթեցում ն հարթագծում, 9-մոլախոտերի քաղհանում, 10-ակոսահանում ն թմ ակազմավորում: Խտացումը

հողի

փխրեցման

հակառակ

գործընթացն

է

 a2    1 ն նպատակաուղղված է փոքրացնելու ծակոտկենությունը,  a1  վերականգնելու մազականությունը (նկ.2.1,6): Խառնումը կատարվում է հողային զանգվածի միատարրության (հողի, պարարտանյութի ն այլ տարրերի խառնումով ստեղծելու համասեռ միջավայր) արձրացման համար (նկ.2.1,7):

Հարթեցումով ն հարթագծումով վերացվում է դաշտի անհարթությունը, փոքրացվում խոնավության գոլորշիացումը, լավագույն պայմաններ ստեղծվում ցանքի հավասարաչափ խորության ապահովման, ոռոգման ն անձրնաջրերի հավասարաչափ աշխման համար (նկ.2.1,8): Մոլախոտերի քաղհանումը - կատարվում է դրանց արմատային համակարգի ն ցողունների կտրտման համար (նկ.2.1,9): Թմ ակազմավորումը ն ակոսահանումը կատարվում է կարգավորելու հողի ջրային, օդաջերմային ն սննդային ռեժիմները(նկ.2.1,10):

2.2.ՀՈՂԻ ՄՇԱԿՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Մի քանի տեխնոլոգիական գործընթացների կամ գործողությունների գիտականորեն հիմնավորված համակցումը կազմում է հողի մշակման համակարգը: Գյուղատնտեսական գոտիականությունից կախված տար երում են հողի մշակման‘ առի շրջումով, առանց առի շրջման, նվազագույն ն զրոյական համակարգեր: Հողի մշակման տեսակները: Հիմնական` 16...24 սմ ն ավելի խորությամ մշակումը, էապես փոփոխում է հողի կառուցվածքը: Մակերեսային մշակումը կատարվում է 8...16սմ խորությամ : Հողի մշակումը 24 սմ-ից ավելի խորությամ կոչվում է խոր: Հողի հիմնական մշակմանն են պատկանում առի շրջումով ն առանց շրջման վարը, խոր հարթահատ մշակումը, վարի խորությամ ֆրեզումը, չիզելումը (խոր փխրեցումը): Առի շրջումով վարը կատարվում է թնավոր գութաններով, ապահովելով առի լրիվ կամ մասնակի շրջում: Մշակման խորությունը չպետք է գերազանցի երրի շերտի հաստությունը (նկ.2.1,1): Առի առանց շրջման վարը կատարվում է անթն գութաններով, կուլտիվատոր-հարթահատ խոր փխրիչներով ն չիզելային գութաններով: Վարի այս տեխնոլոգիայով պայմաններ են ստեղծվում խոնավության կուտակման ն խոզանի պահպանման համար: Խոզանի արմատները ամրացնում են հողի կնձիկները ն փոքրացնում քամու էրոզիայի ազդեցությունը: Նվազագույն ն զրոյական տեխնոլոգիաներով հողի մշակումը երկրագործության առաջավոր ուղղություններից է: Նվազագույն մշակությունը կատարվում է կուլտիվատորներով, չիզելներով մինչն 16 սմ ն սկավառակային ցաքաններով 7...8 սմ խորությամ : Այս տեխնոլոգիայով կրճատվում են մնացած ոլոր գործընթացները, ացառելով նան վարը: Վարը կատարվում է 3...5 տարին մեկ անգամ, եր նկատվում է տվյալ մշակա ույսի երքատվության նվազում:

Զրոյական տեխնոլոգիայի ժամանակ դաշտը ցանվում է առանց հողի մեխանիկական մշակման, եթե հողի խտությունը տատանվում է 0.9...1.1 գ/սմ3, սահմաններում: Փոքր խտության դեպքում հողը գլանվակվում է, խտությունը հասցնելով 0.9...1.1 գ/սմ3, մեծի դեպքում` հողը ցաքանվում է սկավառակային ցաքանով կամ կուլտիվատորով, այսինքը դաշտը ենթարկվում է նվազագույն մշակման: Այս տխնոլոգիաներով մշակումը համակցվում է հեր իցիդներով մոլախոտային ուսականությունը ոչնչացնելու հետ: էրոզիայի կանխարգելման մշակումը կատարվում է վարից հետո կամ միաժամանակ` ջրապահպանման միկրոռելիեֆի կազմավորումով, տափաստային գոտու պայմաններում պահպանելով քամեզուսպ խոզանի մնացորդները: Ցանքածածկը զուգակցվում է հողի մեխանիկական մշակման հետ, դաշտի մակերեսին փռելով մանրացված ուսական մնացորդներ: Ցրտահերկը կատարվում է ամռան-աշնանային ժամանակահատվածում հաջորդ տարվա գարնանացանի համար: Մաքուր ցելավարը կատարվում է մշակա ույսերից ազատ դաշտում, վեգետացիայի ամ ողջ ժամանակահատվածում: Կիսացելավարը կատարվում է երկարատն, վաղ երքահավաքից հետո: Սն ցելավարը սկսվում է ամռանը կամ աշնանը` երքահավաքից անմիջապես հետո: Սիդերատացելավարը կատարվում է մշակա ույսերի երքատըվության արձրացման նպատակով տվյալ դաշտում ցանված, աճեցված ն մանրացված կանաչ զանգվածը հողով ծածկելու համար: ճեղքավորումը կատարվում է հողի ջրաթափանցելիությունը արձրացնելու նպատակով, որը հատկապես արդյունավետ է ջրային էրոզիայի կանխարգելման համար: Փոսավորումը կատարվում է լանջերում ջրազսպման նպատակով, վարի հետ միաժամանակ: Մակերեսային մշակումը կատարվում է ցանքից առաջ, ցանքի հետ միաժամանակ կամ հետո ոչ ավելի քան 14 սմ խորությամ : Այն կատարվում է երեսվարիչներով, կուլտիվատորներով, ցաքաններով, գլանվակներով, ֆրեզներով հողի փխրեցման, խառնման, խտացման, մոլախոտերի կտրտման ն պարարտանյութի ծածկման նպատակով: Հատուկ մշակումը անհրաժեշտ է նոր հողերի յուրացման` տարածքների անտառապատման, անհրաժեշտ պայմաններ ստեղծելու տնկիների նորմալ աճի համար: Թփուտա-ճահճային, քարքարոտ հողերի հատուկ մշակությունը կատարվում է, պլանտաժային, յարուսային գութաններով, խոր փխրիչներով, ֆրեզներով ն այլն:

2.3. ՀՈՂԻ ՄՇԱԿՄԱՆԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ

Դաշտավարության ն անտառտնտեսական աշխատանքների համակարգում հողի մշակումը աշխատատար, սակայն կարնորագույն ագրոմիջոցառում է: Ուստի ն ագրոտեխնիկական պահանջներին լուրջ ուշադրություն է դարձվում: Այդ աշխատանքները ընդգրկում են. - փխրեցում ն փշրում, հողը երվում է մանր կնձիկային վիճակի` լավացվում օդաջրային ռեժիմները, արելավվում հողային օրգանիզմների կենսագործունեության պայմանները, նվազեցվում խոնավության գոլորշիացման ինտենսիվությունը, ոչնչացվում մոլախոտերը ն արձրացվում երրիությունը - վարելաշերտի շրջում` ծածկելով ճիմը, պարարտանյութերը ն սիդերատները, ոչնչացնելով վնասատուներին ն մոլախոտային ուսականությունը - հողի ավարար խառնում, վարելաշերտում ընդհանուր զանգվածը երելով համասեռ վիճակի, հավասարաչափ աշխելով երրիության տարրերը ն ներմուծված պարարտանյութերը - հողի հավասարաչափ խտացում` փոքրացնելով զանգվածի մեջ դատարկ ծավալները, ստեղծելով սերմերի ծլման ն ույսերի աճի անհրաժեշտ պայմաններ - հողի հարթեցում` ապահովելով ցանված սերմերի հավասարաչափ խորություն, ոռոգման ջրի հավասարաչափ աշխում, խոնավության գոլորշիացման թուլացում, հողատարման կանխարգելում կազմավորելով վարելաշերտի լավագույն դասավորվածություն, անհրաժեշտ պայմաններ են ստեղծվում մշակա ույսերի ն մանրէների համար` ջրային, օդային, ջերմային ն սննդային ռեժիմների լավարկված կարգավորման ճանապարհով: Ընդհանուր տեսքով շարադրված ագրոտեխնիկական պահանջների տեխնոլոգիական պարամետրերը ն համապատասխան թույլտուքի դաշտերը յուրահատուկ են անտառային մշակա ույսերի համար: Այսպես, անտառա ուծության համար պահանջվում է ստեղծել հզոր վարաշերտ` 40 սմ ն ավելի: Առի շրջումով խոր վարը պետք է կատարել միայն գերխոնավ հողակլիմայական պայմաններում, որպեսզի ավելորդ խոնավությունը գոլորշիանա: Տափաստանային գոտում, որտեղ քամու հողատարման վտանգ կա, հողը մշակվում է խոր փխրիչներով ն անթն գութաններով` առանց առի շրջման, հնարավորին չափ չքայքայելով խոզանի արմատային համակարգը: Հողի խոր մշակմամ ապահովվում է մանրէակենսա անական գործընթացների տարածումը մեծ խորության վրա` դրանով իսկ նպաստելով սննդարար նյութերի քանակի ավելացման:

Կախված անտառա ուսական պայմաններից ն անտառմշակա ուսային տարածքի կարգից, կոճղերի քանակից, քարքարոտության աստիճանից` ընտրվում է հողի մշակման համապատասխան տեխնոլոգիա: Անտառտնտեսությունում կիրառվում է հողի համատարած կամ մասնակի (շերտերով) վար: Համատարած վարը կատարվում է համապատասխան ազատ տարածքների վրա, սն ցելի համակարգով: Շերտերով մշակումը կատարվում է անտառլրացման նպատակով` մասնակի հրդեհից ն հատումից առաջացած տարածքների, նոսր անտառաշերտերի ն զառիվայր տարածքների հողերը տնկման նախապատրաստման նպատակով: Հողի շերտաձն մշակումը կատարվում է շերտերի, ակոսների, փոսիկների ն դարավանդների տեսքով: Հողի մշակման ժամանակ ցանկալի է ապահովել հողային կնձիկների 1...10 մմ չափերի առավելագույն քանակ, 0.25 մմ-ից փոքր մասնիկների առկայությունը պետք է լինի նվազագույն, վարի խորությունը գործի երկարությամ պետք է լինի հաստատուն` թույլտուքի դաշտը չպետք է անցնի  5% սահմանը, գործավարից առաջացած թմ երի արձրությունը չպետք է գերազանցնի 10 սմ: Խոզանի մնացուկները ն պարարտանյութերը պետք է թաղվեն վարի խորության չափով ն հավասարաչափ խառնվեն վարաշերտում: Վարի խորության տատանումը չպետք է գերազանցնի  1սմ: Հողի փոշիացումից խուսափելու համար ցանկալի է օգտագործել համակցված ագրեգատներ: Ագրոտեխնիկական պահանջներին համապատասխան նպատակահարմար է ն անհրաժեշտ անտառհիմնման ժամանակ կիրառել վարի հետնյալ հատուկ տեխնոլոգիաները. - անտառ հիմնումից ն ցանքից առաջ կատարել պլանտաժային վար 40 սմ ն ավելի խորությամ , - լանջերում հողատարման կանխարգելման նպատակով անհրաժեշտ է կատարել թմ ա-աստիճանական վար, լանջի ընդլայնական ուղղությամ , որի ժամանակ թմ երը դաշտի մակերնույթի վրա ն ակոսատակի աստիճանական պրոֆիլը կազմավորվում է իրանները տար եր խորության վրա տեղակայված գութանով, - լանջերի ընդլայնական ուղղությամ թմ ավար կարելի է կատարել նան գութանի իրաններից մեկի թնը ընտրելով ավելի երկար: - հողի հատկությունների արելավման համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել հատուկ գութաններ, որոնք կատարում են մելիորատիվխոր վար : - նվազ երրի հողերի արելավման համար` կախված տարածքի հողաշերտերի դասավորվածությունից, անհրաժեշտ է կատարել երկու կամ երեք յարուսանի վար,

- վարատակի պնդացած շերտը առանց շրջելու փխրեցնելու համար անհրաժեշտ է օգտագործել հողխորիչներ, - հատկապես անտառհիմնման ժամանակ ինչպես հարթ տարածքներում, այնպես էլ լանջերում անհրաժեշտ է կատարել հարթ վար` առը աջ ն ձախ շրջող իրաններով գութաններով, Հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել ճակատային գութանների կիրառման հարցերին, քանի որ դրանք կատարում են առի շրջում սեփական ակոսում` 180-ի տակ:

2.4. ՀՈՂԻ ԲՆՈՐՈՇ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հողը երկրագնդի կեղնի ցամաքային տարածքի երրիությամ օժտված մակերնույթային շերտն է: Նախորդ սերունդների հողի հետ ոչ ճիշտ վերա երվելու հետնանքով 20 մլն. կմ2 տարածք դարձել է անօգտագործելի: Ներկայումս երկրագնդի վարելահողերը զ աղեցնում են 14.34 մլն. կմ2: Բնականա ար, հողի հետագա պահպանության համար անհըրաժեշտ է իմանալ նրա ֆիզիկական, մեխանիկական ն տեխնոլոգիական հատկությունները ն գիտականորեն կիրառել նրա մշակման լավագույն համակարգը: Հողը եռափուլ դիսպերս միջավայր է` աղկացած իրար խառնված պինդ, հեղուկ ն գազային մասնիկներից: Բացի այդ, հողում կան ուսական մնացորդներ ն ուսական ու կենդանական ծագման կենդանի օրգանիզմներ, որոնք քայքայելով օրգանական մնացորդները, ապահովում են ույսերի սնուցումը հանքային տարրերով, մասնակցում հողակազմավորման գործընթացին, ներազդում հողի տեխնոլոգիական հատկությունների վրա, դրական ազդեցություն թողնում հումուսի կուտակմանը: Կնձիկային հողում պինդ տարրերը միավորված են մազանոթային ծակոտիներով կազմված ագրեգատներում (կնձիկներում): Կազմավորված կնձիկների միջն կան առավել խոշոր, ոչ մազանոթային` գրավիտացիոն դատարկություններ: Որքան շատ է ջրի քանակը, այնքան քիչ է օդը կնձիկում ն հակառակը, դրանց քանակական հարաերությունից է կախված հողի տեխնոլոգիական հատկությունները: Ընդհանուր ձնով հողը նութագրվում է հետնյալ հիմնական ֆիզիկական ն տեխնոլոգիական հատկություններով. - ֆիզիկական` մեխանիկական կազմը, կնձիկայնությունը, խտությունը, ծակոտկենությունը ն օդային, ջրային, էլեկտրական, ռադիացիոն հատկությունները, - տեխնոլոգիական կոչվում են այն հատկությունները, որոնք ի հայտ են գալիս հողի մեխանիկական մշակման գործընթացում, դրանք են`

ամրությունը, պլաստիկությունը, մածուցիկությունը, կպչունությունը, հոսունությունը, սեղմվելու աստիճանը, կտրման, սեղմման, ոլորման դիմադրությունները, շփման հատկությունները, տեսակարար դիմադրությունը ն մեքենայի շարժման դիմադրությունը:

2.4.1. ՀՈՂԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հողի կառուցվածքը: 0.25 մմ չափի մասնիկները պայմանականորեն կոչվում են միկրոագրեգատներ, ավելի մեծ մասնիկները` մակրոագրեգատներ: Ցանկալի չէ հողի մշակման ժամանակ մասնիկների մանրացումը կատարել 0.25 մմ-ից փոքր, այդ դեպքում անխուսափելի է դառնում քամու էրոզիան: Մեխանիկական կազմը: Հողի պինդ փուլը հանդես է գալիս «կմախքով» - քարային ներամփոփումներով (1 մմ-ից մեծ մասնիկներ) ն մանրահողով (1մմ-ից փոքր մասնիկներ): «Կմախքի» հարա երությունը մանրահողին նութագրում է քարքարոտությունը: Հողի մեխանիկական կազմը որոշվում է մանրահողի անալիզով: Ըստ քարքարոտության հողերը լինում են` ոչ քարքարոտ, 0.59 ն պակաս քարերի առկայություն,թույլ քարքարոտ, 0.5...59 քարեր, միջին քարքարոտ 5...109 քարեր, ուժեղ քարքարոտ 109 -ից շատ քարեր: Մանրահողը պայմանականորեն աժանվում է երկու ֆրակցիայի-ֆիզիկական կավ (10մկմ-ից փոքր մասնիկներ) ն ֆիզիկական ավազ (10մկմ-ից մեծ մասնիկներ): Ըստ նշված ֆրակցիաների տոկոսային հարա երության հողերը լինում են.

Կավ Կավավազային Ավազակավային Ավազ

ֆիզիկական կավի պարունակությունը, 9 50 ն ավելի 50...20 20...10 10 ն պակաս

Ֆիզիկական ավազի պարունակությունը, 9 50 ն պակաս 50...80 80...90 90 ն ավելի

Որքան շատ է ֆիզիկական կավը այնքան դժվար է մշակվում հողը: Կնձիկայնության գործակիցը նութագրում է հողի գնահատականը մշակումից հետո. է  ո1 / ո2, որտեղ` ո 1 -ը ն ո 2 -ը հողի համապատասխանորեն 0.25...7 մմ ն մնացած չափերի զանգվածներն են:

Հողի խտությունը

ացարձակ չոր հողի զանգվածի ո օ -ի հա-

րա երությունն է հետազոտվող նմուշի ընդհանուր ծավալին Մ0 -ին, առանց նմուշի նախնական կազմի խախտման.

ո 

ոօ : Մ0

(2.1)

Հողի խտությունը կախված է մեխանիկական կազմից, ծակոտկենությունից, հումուսի պարունակությունից ն հանդիսանում է երրիության գործոն: Վարաշերտի խտությունը տատանվում է 0.9...1.6 գ/սմ3 սահմաններում: Հողի լավագույն խտությունն է 0.9...1.1 գ/սմ3 մեծությունը, ավելին` պնդացված է: Հողի խոնավությունը գնահատվում է ացարձակ Wa ն հարաերական W0 խոնավությունների մեծություններով.

   Wa  100%, W0 Wո  Wa 

ոԵ  100%, ոօ

(2.2)

որտեղ` ո Ե -ն ջրի զանգվածն է հողի նմուշում,

ո օ -ն չոր հողի զանգվածը, Wո -ն հողի դաշտային ջրատարողությունն է, 9-ով, ջրի այն քանակն է, որը հողը պահում է առատ ջրելուց ն գրավիտացիոն ջրերի հեռացումից հետո: Կախված հողի տեսակից լավագույն վիճակը համապատասխանում է Wa  15...30% կամ W0  40...70% (ճիմամոխրա-կավաավազային`12...229, սնահող`17...309, մոխրաավազային`129): Ծակոտկենությունը հողի դատարկ ծավալի Մո -ի հարա երությունն է ընդհանուր ծավալին

Մ0  ին ն արտահայտվում է 9-ով`

Մո  100% : Մ0

Ընդունված է նան ծակոտկենության գործակից  մեծությունը, որը դատարկ ծավալի հարա երությունն է պինդ զանգվածի ծավալին Մ1 -ին.

 Մ

ո : Մ1 Եր ` 0.5    1.5 - հողը խտացված է,

(2.3)

  1.5 հողը փուխր է:

2.4.2. ՀՈՂԻ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հողի ֆիզիկատեխնոլոգիական հատկությունները տարվա ընթացքում փոփոխվում են լայն սահմաններում, ուստի հաշվի առնել արտաքին գործոնների ազդեցության փոփոխութունը, պրակտիկորեն անհնար է ն ոչ նպատակահարմար: Այդ պատճառով հողի մշակման մեքենաների պարամետրերը հիմնավորվում են հողի վիճակի ն հատկությունների այն սահմաններում, որը կանխորոշում է տեխնոլոգիական գործընթացի արձր որակ: Հողի դիմադրությունը դեֆորմացիաներին ուսումնասիրված է ան ավարար: Ներկայումս հայտնի է միայն 209 խոնավության կավավազային հողի դիմադրության տվյալները. ձըգման  p  0.5...0.6 կՊա, սահքի - cq  1.0...1.2 կՊա, սեղմման -



cæ

 6.5... 10 .8 կՊա:

Բերված տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հողամշակման անող օրգանների նախագծման ժամանակ պետք է ձգտել հողը դեֆորմացնել ձգման եղանակով: Հողի ամրությունը (տրորման դիմադրությունը) նորոշվում է կոնաձն, գլանաձն կամ գնդաձն մարմինը հողի մեջ ներդրման դիմադրության ուժով: Հողի ամրությունը որոշվում է ինքնագրով համալրված ամրաչափով (նկ.2.2): Դեֆորմատորը 1 հողի մեջ ներդրման ընթացքում գծվում է ուժի Ք ն խորության 1 կապի դիագրամը (նկ.2.3):

Նկ.2.2. Ամրաչափի սխեման.

1-դեֆորմատոր, 2-կոթ, 3-զսպանակ, 4- ռնակ, 5-դիմհար, 6-հիմք:

Ամրությունը հողի մեխանիկական հատկությունների համեմատական ցուցանիշ է: Հողի ամրության ն դիմադրության միջն կորելիացիոն կապը նկատվում է գութանների աշխատանքի ընթացքում:

Նկ.2.3. Ամրաչափի դիագրամ. Ստանդարտով նախատեսվում է ամրաչափի կոնական

ձնի

2  22  30 գագաթի անկյունով, պինդ  հողերի համար ն 2սմ2, 2  30 գագաթի անկյունով, փուխր հողերի համար: Ե   (1) դիագրամի տվյալներով հողի ստանդարտային երկու դեֆորմատոր - 1.0սմ2 ն

ամրությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

Ե  հ- / Տ

(2.4)

որտեղ` հ -ը դիագրամի միջին օրդինատն է, որը որոշվում է պլանիմետրավորման եղանակով, սմ, -  ն զսպանակի կոշտությունը, Ն/սմ, Տ  ը կոնի հիմքի մակերեսն է, սմ2: Ամրաչափի դիագրամով որոշվում է նան ճնշման սահմանային արժեքը, կամ հողի կրող ընդունակությունը.

զ

Ե8 , Տ

ն ծավալային տրորման գործակիցը.

զ 0  PԹ / (S 1Թ)

(2.5)

որտեղ` ԵՃ -ն համեմատականության սահմանին համապատասխան ուժն է (Ճ կետը) ն Ե8 -ն հոսունության սահմանին համապատասխան

ուժը (8 կետը), Ն, 1Թ -ն համեմատականության սահմանում դեֆորմատորի խորացման չափն է, սմ: Ծավալային տրորման գործակիցը ունի հետնյալ արժեքները նոր վարած հողում 1...2Ն/սմ3, խոզանում, ցելում ն մարգագետնում` 5...10 Ն/սմ3 ն գրունտային ճանապարհի վրա 50...90 Ն/սմ3: Ֆրիկցիոն հատկությունները: Հողի ֆրիկցիոն հատկությունները արտահայտվում են արտաքին ն ներքին շփման գործակիցներով (շփման անկյուններով), որոնք փոփոխվում են` հողի վիճակից ն խոնավությունից կախված: Ընթացիկ հաշվարկների համար օգտվում են պողպատի հետ հողի շփման գործակցի f = էջ այն արժեքներից, որոնք համեմատական են հողի «հասուն» վիճակին (Աղյուսակ 1.1): Շարժման հետնանքով ի հայտ եկած սահքի դիմադրությունը` շփման ուժը (Բ) արտահայտվում է շփման գործակցի (f) ն նորմալ ուժի (Ի) արտադրյալով.

Ւ  fN  Nէջ :

(2.6) Աղյուսակ 1.1

Հողի տեսակը Ավազային ն ավազակավային (փխրուն) Ավազային ն ավազակավային (կապակցված) Թեթն ն միջին կավաավազային Ծանր կավաավազային ն կավ

Շփման գործակիցը,

էջ  f

Շփման անկյունը,  0

0.25...0.35

14օ... 19օ30’

0.5...0.7 0.35...0.5 0.4...0.9

26օ30’... 35օ 19օ30’ ...26օ30’ 22օ...42օ

Տար եր հողերի ն պողպատի միջն շփման գործակցի f կախվածությունը ացարձակ խոնավությունից Wa ն հողի մեջ «ֆիզիկական կավի» պարունակությունից ներկայացված է նկ.2.4. ն նկ.2.5-ում: Յուրաքանչյուր հողատիպի շփման գործակցի առավելագույն արժեքը ի հայտ է գալիս ացարձակ խոնավության որոշակի արժեքի դեպքում` սնահողի համար Wa  30% : Որոշակի սահմաններում խոնավության մեծացման հետ շըփման գործակցի աճը ացատրվում է հողի ն մետաղի միջն մոլեկուլյար ձգողականության ուժերի առաջացումով:

f

f

Նկ.2.4. Հողի ն պողպատի միջն շփման գործակցի f կախվածությունը ացարձակ խոնավությունից Մa 1-ավազային, 2-ավազակավային, 3 – ծանր կավավազային ն կավ:

Նկ. 2.5.Հողի ն պողպատի միջն շփման գործակցի f կախվածությունը հողում «ֆիզիկական կավի» պարունակությունից. 1ավազակավային, 2-կավաավազային, 3-կավաավազային սնահող, 4-կավային սնահող

Գոյությունի ունի երկու տեսակի սահքի շփում` շարժման ն դադարի: Դադարի շփման գործակիցը որոշվում է թեք հարթության միջոցով ն Վ.Ա. Ժելիգովսկու սարքով: Վ.Ա. Ժելիգովսկու սարքի աշխատանքի սկզ ունքը կայանում է նրանում, որ ընդունվում է նյութի շարժումը հակազդման ( R ) ուղղությամ ` նորմալից (N) շեղված շփման անկյան  տակ (նկ.2.6):

Նկ.2.6.Վ.Ա.Ժելիգովսկու մեթոդով շփման գործակցի որոշման սխեմա. 1-հողի նմուշ, 2-շփվող մակերեվույթ, 3-գծագրական տախտակ:

դադարի շփման գործակցի որոշումը Թեք հարթությամ հիմնված է շփվող մակերնույթի դրվածքի անկյան  ն շփման անկյան  կապի վրա (նկ.2.7):

Նկ.2.7.Թեք հարթությամ դադարի ն շարժման շփման գործակիցների որոշման սխեմա. Դիտարկելով նյութի անկայուն հավասարակշռության պայմանը թեք հարթության վրա` կարող ենք գրել

Ւ  1, կամ Հաշվի առնելով, որ մեջ, կստանանք

f ոջ օՕտ   ոջ տոո  :

(2.6)

f  էջ ն տեղադրելով (2.6) արտահայտության   :

(2.7)

Այսինքն, որոշելով նյութի անկայուն հավասարակշռության դիրքը, չափելով  անկյունը` կստանանք նան դադարի շփման անկյունը    արտահայտությունից: Շարժման շփման գործակցի որոշման նպատակով կազմվում է նյութի շարժման հավասարումը OX առանցքի վրա:

ոx  ոջ տոո   fոջ օՕտ  : Հաշվի առնելով, որ

x 

(2.8)

2Տ , որտեղ Տ-ը նյութի անցած ճանապարհն է է2

է ժամանակում, կստանանք.

f 2  էջ 

2Տ : ջէ օՕտ 

(2.9)

Թեք հաշվվում է

հարթությունը

տեղակայելով

   անկյան տակ`

է ժամանակում ո նյութի անցած Տ ճանապարհը ն

որոշվում շփման գործակիցը` f 2  էջ 2 : Հողի կպչունությունը հողի մասնիկների անող օրգանների մակերնույթին կպչելու հատկությունն է: Այն արտահայտվում է երկակի տեսքով` անող մակերնույթի վրայով հողի սահքի դիմադրության ն նույն մակերնույթին կպած հողի պոկման դիմադրությամ : Հողի սահքի դիմադրությունը 1ոp կպչելուց որոշվում է հետնյալ անաձնով

1ոp  Ե0Տ  ԵNՏ , որտեղ`

Ե0 -ն նորմալ ճնշման

ացակայության

(2.10) պայմաններում

տեսակարար կպչունության շոշափող ուժն է, Պա, Ե -ն նորմալ ճնշումից առաջացած տեսակարար կպչունության շոշափող ուժերի գործակիցը, մ-2, Տ -ը հպման տեսանելի մակերեսը, մ2, N-ը նորմալ ճնշման ուժը, Ն: Ոչ ստրուկտուրային հողերի կպչունությունը ի հայտ է գալիս W0=40...509,ստրուկտուրային հողերում` W0=60...709 հարա երական խոնավության դեպքում: Ե0, կՊԱ

Նկ.2.8.Կպչունության տեսակարար ուժի Ե0 կախվածությունը

հողի ացարձակ խոնավությունից Wa .1-պողպատ, 2-կապ-

րոն, 3-ֆտորոպլաստ: 20 25 30 35 40 Մa, 9

Բերված (2.10) արտահայտության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ի տար երություն շփման ուժի` Ւ  fN , կպչունությունը կախ53

ված է հպման մակերեսի չափից ն ի հայտ է գալիս նույնիսկ նորմալ ճնշման ացակայության դեպքում: Կպչունության տեսակարար ուժի կախվածությունը հողի խոնավությունից պատկերված է նկ 2.8-ում, որը ցույց է տալիս, որ խոնավության մեծացման հետ կպչունությունը աճում, ապա` փոքրանում է: Ընդհանուր առմամ անող օրգանների ինքնամաքրումը կատարվում է, եր հողը հողի հետ (առը կպած մասնիկների հետ) շփման ն կպչունության ուժերի գումարը մեծ է կպած հողի սահումի դիմադրության սահմանից:

2.4.3.ՊԼԱՍՏԻԿՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱՌԱՁԳԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ՄԱԾՈՒՑԻԿՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ

ՓԽՐՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հողի պլաստիկությունը-արտաքին եռնվածության տակ ձնափոխման ն եռնվածությունը հանելուց հետո այն պահպանելու հատկանիշն է: Պլաստիկությունը կախված է հողի մեխանիկական կազմից, խոնավությունից ն նորոշվում է պլաստիկության թվով Wո .

Wո  Wվ  Wն ,

(2.11)

որտեղ` Wվ -ն պլաստիկության վերին սահմանն է (եր հողի խոնավությունը այնքան մեծ է, որի ժամանակ թեթն ցնցումից զանգվածը հոսում է), Wն -ն պլաստիկության ներքնի սահմանն է (եր խոնավությունը այնքան փոքր է, որի ժամանակ 3մմ տրամագծով գրտնակած ձողը սկսում է փշրվել): Ավազակավային հողերի պլաստիկության թիվը Wո  1...7 , կավաավազայինը` 7...17, կավինը 17-ից արձր: Առաձգականությունը հողի ձնի վերականգման հատկանիշն է արտաքին եռը հանելուց հետո: Հողի առաձգական դեֆորմացիայի հարա երական մեծությունը տատանվում է 30...809 սահմաններում: Մածուցիկությունը հողի դանդաղ ձնափոխությունն է` կախված եռից ն ժամանակից: Որքան տնական է եռի ազդեցությունը, այնքան մեծ է հողի դեֆորմացիան: Հողի մածուցիկությունը կախված է նրանում պինդ մասնիկների, հողային օդի ն ջրի փոխադարձ տեղաշարժից: Փխրունությունը հակադիր է մածուցիկությանը: Փխրուն հողերում ացակայում է պլաստիկ դեֆորմացիան: Միայն առանձին դեպ54

քերում հողը կարող է օժտված լինել մեկ հատկանիշով, ընդհանուր առմամ այն առաձգական, մածուցիկ ն պլաստիկ նյութ է: Հողի դիմադրությունը ըստ մշակման դժվարության հողերի դասակարգման ցուցանիշ է ն վարի ժամանակ անվանում են հողի տեսակարար դիմադրություն.

Խ

Ե , ոaԵ

(2.12)

որտեղ` Ե  ն գութանի քարշային դիմադրությունն է, Ն, a , Ե  ն առի չափերը, սմ, ո  ը իրանների թիվը:

Խ, Պա

Wa, %

Նկ.2.9. Թեթն կավաավազային հողի տեսակարար դիմադրության Խ կախվածությունը ացարձակ խոնավությունից Wa : Հողի տեսակարար դիմադրությունը կախված է խոնավությունից, մեխանիկական կազմից, ճիմոտվածությունից ն այլն, ն փոփոխվում է 2...13 Ն/սմ2 սահմաններում: Տեսակարար դիմադրության փոփոխությունը կախված հողի խոնավությունից ներկայացված է նկ.2.9-ում:

2.4.4.ճԻՄՈՏՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՆՐԱ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՈՂԻ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎՐԱ

Խամ ն խոպան, մարգագետնային, տորֆային, ազմամյա խոտերից ազատված դաշտերի հողերը գործված են ույսերի խիտ արմատային ցանցով: Հզոր արմատները գտնվում են 6...18 սմ ն ավելի խորության վրա: Այսպիսով, վարելաշերտը աղկացած է երկու` տեխնոլոգիական հատկություններով տար եր հողերից: Վերին շերտն ունի

առաձգական, իսկ ներքնինը` պլաստիկ հատկություններ: Միաժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ հողի վերին` արմատային համակարգով հարուստ շերտը, ըստ խորության ունի փոփոխական հատկություններ (նկ.2.10): Այսպես օրինակ, ճիմոտ հողի ձգման ամրության սահմանը, կախված հողաշերտի խորությունից հ , փոփոխվում է հիպեր ոլային օրենքով: Մոտավորապես նույն կարգով փոփոխվում է հարա երական աստիճանը: Այսինքն, որքան մեծանում է հողի շերտի երկարացման խորությունը, այնքան փոքրանում է հողի առաձգականությունը:





Նկ.2.10. Կապակցված ճիմոտ հողի խորության հ ազդեցությունը ձըգման ամրության սահմանի  ն դրան համապատասխան հարա երական երկարացման  վրա: Կապակցվածությունը որոշվում է ճիմոտ հողի ըստ ձգման փորձարկման ճանապարհով, այն հավասար է կտրման ուժի ն նմուշի ընդլայնական հատվածքի մակերեսի հարա երությանը: Վարելահողերի ճիմոտության աստիճանը նույնպես որոշվում է փորձնական ճանապարհով` վերցվում է առի խորության համապատսխան նմուշ ն դրանից առանձնացվում է ստորգետնյա արմատային համակարգը, լվացվում, չորացվում ն կշռվում: Արմատային զանգվածի հարա երությունը նմուշի ծավալին տալիս է ճիմոտության աստիճանը, գ/դմ3: Համաձայն փորձնական տվյալների խամ հողի ճիմոտության աստիճանը կազմում է 18...39, խոպան հողինը` մինչն 24, երկու տարի օգտագործված ազմամյա խոտից ազատված դաշտի հողինը` 4.5...8 գ/դմ3: Մաշող հատկությունները հիմնականում կախված են հողի մեխանիկական կազմից: Հաստատված է, որ մեկ հեկտար վարից հետո

խոփի մաշվածքը կավային ն կավաավազային հողերում կազմում է 2...30գ, ավազային ն ավազակավային հողերում` 30...100գ, մեծ քարքարոտությամ ավազային հողերում` 100...450գ.: Այսպիսով, հողի մաշող հատկության չափանիշը հողում ֆիզիկական ավազի առկայությունն է: Առավել մաշող հատկությամ են օժտված 0.01...0.25 մմ չափի ավազային հատիկները:

3.ՀՈՂԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԵՎ ՀԱՏՈՒԿ ՄՇԱԿՄԱՆ

ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

3.1.ԳՈՒԹԱՆՆԵՐ

3.1.1. ԳՈՒԹԱՆՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Գութանները դասակարգվում են ըստ նշանակության, քարշող էներգետիկայի տեսակի, ագրեգատավորման եղանակի, կառուցվածքի, աշխատանքային արագության ն իրանների թվի: Ըստ նշանակության տրակտորային գութանները աժանվում են երկու խմ ի. ընդհանուր նշանակության ն հատուկ: Ընդհանուր նշանակության գութանները կիրառվում են դաշտավարության մեջ հնավար հողերի հերկի համար, ացառությամ քարքարոտ հողերի: Ընդհանուր նշանակության գութանները խոփավոր են ն մակնիշավորվում են 1Է1 (կախովի) ն 1Է1 (կիսակախովի) տառերով ու թվերով: Թվերից առաջինը նշանակում է իրանների թիվը, երկրորդը` մեկ իրանի ընդգրկման լայնությունը, սմ, օրինակ 1Է1-5-35: Հատուկ նշանակության գութանները լինում են. քարքարոտ, թփուտա-ճահճային հողերի վարի, պլանտաժային, այգեգործական, անտառային, խաղողագործական ն յարուսային: Ըստ քարշի տեսակի գութանները աժանվում են ձիաքարշ, տրակտորաքարշ ն ճոպանաքարշի: Ձիաքարշ գութանները օգտագործվում են փոքր հողակտորների վարի համար, որտեղ անհնար է տրակտորների աշխատանքը: Տրակտորային գութանները հողի հիմնական մշակման ժամանակակից գործիքներն են, որոնք ագրեգատավորվում են ընդհանուր նշանակության հզոր տրակտորների, մոտո լոկների ն մինիտրակտորների հետ: ճոպանաքարշ գութանները օգտագործվում են լանջերում ն ճահճացած հողերում, որտեղ դժվար է տրակտորային գութաններով վարը: Ըստ ագրեգատավորման եղանակի տրակտորային գութանները դասակարգվում են` կախովի, կիսակախովի ն կցվող (նկ.3.1): Կախովի գութանները ունեն պարզ կառուցվածք, փոքրազանգված են, պահանջվում է փոքր լայնության շրջադարձային գոտի: Սակայն փոխակրական դիրքում տրակտորին հաղորդում են մեծ շրջող մոմենտ: Կիսակախովի գութանները նութագրվում են փոքր տեսակարար դիմադրությամ , պահանջվում է համեմատա ար մեծ շրջադար58

ձային գոտի, դրական է այն, որ փոխակրական դիրքում զանգվածի մի մասը իր վրա է վերցնում հետին անիվը:

ՒՒ

Ւ

ՒՒՒ Նկ.3.1. Գութանների հիմնական կիսակախովի, III- կցվող.

տեսակները.

I-

կախովի,

II-

1-նախագութանիկ, 2-իրան, 3-ցաքանների կցորդիչ, 4, 8-հետին ն հենարանային` վարի խորության կարգավորման անիվներ, 5-հետին անիվի մեխանիզմ, 6-շրջանակ, 7-սկավառակաձն դանակ, 9-կախոց, 10, 11-դաշտային ն ակոսային անիվների մեխանիզմների ղեկանիվներ, 12, 14-դաշտային ն ակոսային անիվներ, 13-կցորդիչ: Կցվող գութաններն ունեն երեք անիվ ն կցորդիչ, որի շնորհիվ ապահովվում է ընթացքի արձր կայունություն ն վարի արձր որակ, նան կտրտված ռելիեֆով այնպիսի տարածքներում, որտեղ մյուս տիպի գութանների աշխատանքը դժվարանում է: Ըստ իրանների կառուցվածքի տար երում են խոփավոր, չիզելային, սկավառակավոր, կոմ ինացված, ռոտացիոն գութաններ: Խոփավոր գութանները առավել տարածված ն հնագույն գործիքներ են:

Սկավառակավոր գութանները օգտագործվում են ծանր, գերչոր ն գերխոնավ հողերի վարի համար, հատկապես ոռոգելի երկրագործության պայմաններում: Այս գութանները տեխնոլոգիական արձր որակ են ապահովում անտառվերականգման աշխատանքների ժամանակ: Կոմ ինացված ն ռոտացիոն գութանները լայնորեն օգտագործվում են անտառհիմնման ն անտառվերականգնման աշխատանքներում: Չիզելային ն անթն գութանները պատկանում են գութանների ընտանիքին պայմանականորեն, քանի որ ացակայում է վարի հիմնական գործողությունը` առի շրջումը: Դրանք խոր փխրիչներ են: Ներկայումս արտադրվող գութանները մեկից մինչն իննը իրանանի են, իսկ երեսվարիչները` մինչն տաս: Քարքարոտ հողերի գութանների ընտանիքը ընդգրկում է ավտոմատ ապահովիչով համալրված իրաններով գութանները: Շրջվող գութանների ընտանիքը ընդգրկում է աջ ն ձախ դարձովի իրաններով գութանները: Յարուսային գութանների ընտանիքը ընդգրկում է երկհարկ ն եռահարկ վարի գութանները:

3.1.2.ԳՈՒԹԱՆՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ

Գութանները կազմված են անող օրգաններից, օժանդակ մեխանիզմներից ն մեքենամասերից (նկ.3.2): Գութանի անող օրգաններն են` իրանը, նախագութանիկը (2), դանակը (1): Իրանը աղկացած է` խոփից 3, թնից 6, կանգնակից 8, դաշտային տախտակից 4: Իրանը գութանի հիմնական աշխատանքային օրգանն է, ծառայում է դանակով ն խոփով կտրված առի շրջման ն փխրեցման համար: Խոփը առը կտրում է հատակից ն թնի հետ համատեղ արձրացնում դեպի վեր տեղաշարժելով փխրեցնում ու շրջում հարնան ակոսի մեջ: Դանակը առը կտրում է ուղղաձիգ հարթության մեջ: Դանակի ացակայության դեպքում առը կտրվում է իրանի դաշտային եզրով: Խոտադաշտից ազատված տարածքի վարի ժամանակ, որտեղ հողը գործված է ազմամյա խոտի խիտ արմատային ցանցով, դանակը դրվում է ոլոր իրաններից առաջ, մնացած դեպքերում` միայն վերջին

իրանից առաջ, որպեսզի ակոսը լինի մաքուր` տրակտորիստի լավ կողմնորոշման համար:

Նկ.3.2. Գութանի կառուցվածքը. I- անող օրգանները ն տեղակայումը, II- վարի սխեման. 1-դանակ, 2-նախագութանիկ, 3-խոփ, 4-դաշտային տախտակ, 5-հողախորիչ, 6-թն, 7, 8-կանգնակներ: Նախագութանիկը կտրում է հողի վերին` ուսական մնացորդներով հարուստ շերտը ն դարսում նախորդ ակոսի հատակին: Հողախորիչը տեղակայվում է յուրաքանչյուր իրանի ետնի մասում, փխրեցնում է ակոսի հատակը: Կանգնակը ծառայում է խոփը, թնը, դաշտային տախտակը իր վրա հավաքելու ն իրանը ձնավորելու համար:

3.1.3. ԳՈՒԹԱՆԻ ԻՐԱՆՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Իրանները ըստ թնի տեսակի աժանվում են` գլանային, կուլտուրական, կիսապտուտակային, պտուտակային (նկ.3.3): Գլանային թներով իրանները նախատեսված են ավազային հողերի վարի համար, լավ փխրեցնում են վատ` շրջում: Հայաստանում կիրառություն չեն ստացել: Կուլտուրական իրանները (նկ.3.3,I) նախատեսվում են հնավար հողերի հերկի համար, առը լավ շրջում ն փխրեցնում են, աշխատում են մինչն 7...12կմ/ժ արագության սահմաններում (8...12 կմ/ժ արագությամ վարը կատարվում է արագավար իրաններով): Կիսապտուտակային իրանները (նկ.3.3,III) առը լավ շրջում են, վատ` փխրեցնում: Օգտագործվում են ճիմահողերի վարի համար: Տեղակայվում են նան թփուտա-ճահճային գութանների վրա, իսկ թները` նան երեսվարի գութանի վրա առը ավարար շրջելու համար:

Պտուտակային իրանները ապահովում են առի լրիվ շրջում` մինչն 180օ, առանց փխրեցնելու, սակայն ճիմի ն խոզանի քայքայման համար ստեղծվում են լավագույն պայմաններ: Օգտագործվում են ճիմոտ ն խոպան հողերի վարի համար: Արագավար իրանները (նկ.3.3,II) համալրվում են հատուկ կարճ թներով 6 ն նախատեսվում են 8...12 կմ/ժ արագությամ վարի համար: Կարճ թնը ացառում է առը չափից շատ շպրտելը: Թնի ակոսային եզրը կտրված է կորաձն, որպեսզի չքերի շրջված առին: Թնը ունի փոփոխովի կուրծք 7, քանի որ արագավարի ժամանակ մաշը դառնում է ավելի ինտենսիվ: Դաշտային տախտակը պատրաստված է ավելի լայն , քանի որ նրա վրա ազդող ուժերը համեմատա ար ավելի մեծ են: Մինչն 8 կմ/ժ աշխատելու համար անհրաժեշտ է տեղակայել փետուր, որպեսզի ապահովվի առի ավարար շրջում նան ցածր արագության դեպքում:

Նկ.3.3. Գութանի իրանի տեսակները. I-կուլտուրական, II-արագավար, III-կիսապտուտակային, IՄ-եզրահատ թնով, Մ-հողախորիչով, ՄI-անթն, ՄII-կոմ ինացված, ՄIII-ռոմ աձն վարի, I2-սկավառակավոր, 2-չիզելային գութանի անող օրգան. 1-խոփ, 2-թն, 3-կանգնակ, 4-դաշտային տախտակ, 5-ակոսային եզր, 6կարճացված թնով իրան, 7-փոխովի կուրծք, 8-թնի փետուր, 9-կիսապտուտակային թն, 10-խոփի վրադիր քթիկ, 11-վերին խոփ, 12եզրահատված խոփ, 13-խոփի շարժական դուր, 14-կալունակ, 15հողախորիչ, 16-խոփի լայնիչ, 17-վահանիկ, 18-ռոտոր, 19-լիսեռ, 20թիակադանակ, 21, 25-սկավառակներ, 22-կողային խոփ, 23-քերիչի կալունակ, 24-քերիչ (անկյունահան), 26-իլ:

Եզրահատ թնով իրանները օգտագործվում են փոքր հզորության շերտով հողերի վարի համար (նկ.3.3,IՄ): Իրանը համալրված է երկու խոփերով 11 ն 12, որպեսզի դրանց արանքով ներքնի վատորակ հողը թափվի ակոսահատակ: Հողի վերին շերտը շրջվում է սովորական ձնով: Այս տեխնոլոգիայով հնարավորություն է ստեղծվում մեծացնելու վարի խորությունը` ստորին վատորակ հողը մակերես չհանելով: Հողախորիչով իրանները (նկ.3.3, Մ) ծառայում են վարի խորությունը մեծացնելու մինչն 15սմ-ով, աղքատ շերտը առանց վարաշերտի երես հանելու: Հողախորիչը տեղակայվում է յուրաքանչյուր իրանից հետո, աղկացած է 26 ն 30սմ ընդգրկման լայնությամ սլաքաձն թաթիկներից, համալրվում է 30 կամ 35սմ ընդգրկման լայնությամ իրանի հետ: Անթն իրանները (նկ.3.3,ՄI) նախատեսված են չորային շրջաններում, քամու էրոզիայի ենթակա հողերի վարի համար: Այս վարով խոզանի մինչն 809-ը պահպանվում է, որով կանխարգելվում է քամու էրոզիան: Անթն իրաններով վարը լավագույն արդյունք է տալիս հողի նվազագույն մշակման ժամանակ: Կոմ ինացված իրանները (նկ.3.3,ՄII) նախատեսված են սովորական ն ծանր հողերի վարի համար: Իրանը համալրված է ռոտորով, որը տեղակայվում է թնի կտրված մասում: Ռոտորը շարժա երվում է տրակտորի ՀԱԼ-ից ն նախատեսված է թնով շրջված առը փխրեցնելու ն ակոս շպրտելու համար: Ռոմ աձն վարի իրանները (նկ.3.3,ՄIII) օգտագործվում են արտասահմանյան որոշ ֆիրմաների կողմից արտադրվող գութանների վրա, համալրված են երկու խոփով: Թնի դաշտային եզրի վրայի խոփը 22 կանխում է ուսական մնացորդներով իրանի ռնվելը: Սկավառակավոր իրանները (նկ.3.3,I2) նախատեսված են ոռոգելի, ծանր գերչոր ն գերխոնավ հողերի վարի համար: Գութանը իրենից ներկայացնում է սֆերիկ սկավառակ, որը ազատ պտտվում է սռնու վրա` շնորհիվ հողի հետ կառչման: Սկավառակի պտտման հարթությունը ակոսի հետ կազմում է 70օ-ի անկյուն, իսկ գրոհի անկյունը` 40...45օ: Մշակման խորությունը կարգավորվում է 25...35սմ սահմաններում: Վարած հողը խոշորակոշտ է, որը նպաստում է հողազանգվածի լավ օդափոխության ն ներքնի գերխոնավ շերտերի արագ ջրազըրկմանը: Տրակտորային ընդհանուր նշանակության գութանները համալրվում են 35 ն 40սմ ընդգրկման լայնության իրաններով, իսկ հատուկ նշանակության գութանները, այդ թվում թփուտա-ճահճայինը` 45, 50, 60, 70 ն 100 սմ ընդգրկման լայնությամ :

3.1.4. ԱՆՏԱՌՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ՕԳՏԱԳՈՐԾՎՈՂ ՀԱՏՈՒԿ ԻՐԱՆՆԵՐ

Երկթն իրան-օգտագործվում է կոճղապատ` մինչն 800 կոճղ/հա տարածքի անտառվերականգման համար, տար եր աստիճանի ճիմոտվածության, խոնավության պայմաններում: Երկթն իրանները օգտագործվում են նան հակահրդեհային ն միներալացված հողաշերտերի կազմավորման համար: Հողախորիչով իրանը օգտագործվում է մոխրահողի, անտառային ն այլ հողերի վարի համար, որտեղ փոքր է վարելաշերտի հզորությունը: Կտրուքով թնով իրանը նույնպես նախատեսվում է փոքր հզորության մոխրագույն ն անտառային հողերի վարի համար: Սկավառակավոր իրանը օգտագործվում է անտառահատված տարածքների վարի համար: Այդ տարածքների հողերը հաճախ պնդացված են, գերխոնավ ն ծանր մեխանիկական կազմով: 3.1.5. ԽՈՓԵՐ

Գութանի իրանի անվորական մակերնույթը կազմված է երկու մասից` թնից ն խոփից: Նշված մասերը անհրաժեշտության դեպքում կարելի է մեկը մյուսից անկախ փոխել: Խոփը իր վրա է վերցնում իրանի դիմադրության կեսից ավելին, որի հետնանքով ավելի արագ է մաշվում: Խոփը նախատեսված է առը ակոսի հատակից կտրելու ն թնին փոխանցելու համար: Նշված գործընթացը առավել լավ է իրականացվում խոփի կտրող եզրի 1...1.5մմ հաստության ն 25...35օսրման անկյան դեպքում: Ընդհանուր նշանակության խոփերը աղկացած են` կտրող եզրից, քթամասից ն կրնկից: Ըստ ձնի խոփերը լինում են` սեղանաձն, դրաձն, ինքնասրվող, եզրահատ, ատամնավոր, փոփոխվող քթամասով ն եռանկյունաձն: սեղանաձն (նկ.3.4,ա), որոնք օգտագործվում են թեթն հողերի վարի համար ն տեղակայվում են նախագութանիկների ն որոշ գութանների վրա: դրաձն (նկ.3.4, ), որոնք ունեն ձգված քթամասեր, որոնք թեքված են ներքն մոտ 10մմ ն կողք` 5մմ-ի չափով: Այս խոփերով գութանները ավելի կայուն են, հեշտ են խորանում, լավ աշխատում են հատկապես ծանր հողերի վարի ժամանակ: Դրանց կառուցվածքը արդ է ն դրանք թանկ արժեն: Հաճախ ոչ քարքարոտ, ծանր հողերի վարի համար օգտագործվում են ինքնասրվող խոփեր (նկ.3.4,գ), որոնք պատրաստվում են երկշերտ պողպատից կամ կտրող եզրը հալապատված է մաշադի64

մացկուն համաձուլվածքով: Համաձուլվածքի հաստությունը լինում է 1.5մմ: Աշխատանքի ընթացքում վերին շերտը ավելի արագ է մաշվում, քան հալապատվածքը, որի շնորհիվ նման խոփերը չեն թանում ն աշխատում են երկար ժամանակ: Եզրահատ խոփեր (նկ.3.4,դ) օգտագործվում են հողախորացնող իրանների վրա մոխրագույն հողերի վարի ժամանակ: Ատամնավոր խոփեր (նկ.3.4,ե) պատրաստվում են պողպատից`դրոշմումով, ֆրեզով կամ գազային կտրիչով, որոշ դեպքերում` մաշված խոփի եզրին զսպանակի կտորներ եռակցելով: Այս խոփերի կտրող եզրի կեսը կտրված է, որի շնորհիվ հողի մի մասը կտրվում է, իսկ մյուս մասը պոկվում, որը նպաստում է գութանի քարշային դիմադրության նվազեցմանը: Շարժական դուրով խոփեր (նկ.3.4,զ) նախատեսված են ծանր ն քարքարոտ հողերի վարի համար:

Նկ.3.4.Խոփի տեսակներ ա-սեղանաձն, -դրաձն, գ-ինքնասրվող, դ-եզրահատ, ե-ատամնավոր, զ-շարժական դուրով, է-եռանկյունաձն.1-քթամաս, 2-պահեստային հաստություն, 3-կրունկ, 4-կտրող եզր, 5-կարծր համաձուլվածքի շերտ, 6-ատամ, 7-դուր: Դուրի քթամասը մաշվելիս այն տեղաշարժվում է առաջ: Բացի նշվածը, կան նան միանգամվա օգտագործման խոփեր, որոնք պատրաստվում են արակ, 8...10մմ հաստության, ամուր մետաղից ն առանց նորոգման օգտագործվում են մինչն լրիվ մաշվելը: Փոփոխվող կտրող եզրերով խոփերը նախատեսված են թեթն հողերի վարի համար: Այս խոփերի կտրող եզրերը պատրաստվում են արձր որակի պողպատից ն ամրացվում են գամերով կամ հատուկ

ռնիչներով, աշխատում են ավելի երկար ժամանակ, կտրող եզրի արակության շնորհիվ ավելի լավ են խորանում հողում: Փոփոխվող քթամասով խոփերը աղկացած են երկու մասից` սեղանաձն խոփից ն նրա վրա դրվող քթամասից, որը մաշվելուց հետո փոխարինվում է նորով: Միացումը գամային(նկ.3.3,10): Եռանկյունաձն խոփերը (նկ.3.4, է) օգտագործվում են անտառային երկթն գութանների, կարտոֆիլաքանդիչների, ջրանցքափորիչների ն փխրիչների վրա: Եռանկյունաձն խոփերը լայն տարածում են գտել հատկապես տնկիահան գութանների վրա անտառային ն պտղահատապտղային տնկարաններում` տնկիներ ն սերմնատնկիներ հանելու համար: 3.1.6. ԴԱՆԱԿՆԵՐ

Դանակները (նկ.3.5) նախատեսված են ուղղաձիգ հարթության մեջ առի կտրման, մաքուր հատակով ն պատով ակոս ստանալու համար: Բոլոր գութանների վերջին իրանից առաջ դրվում է դանակ: ճիմոտ հողերի վարի ժամանակ դանակը դրվում է յուրաքանչյուր իրանից առաջ: Դանակները լինում են սկավառակաձն, կոթավոր ն հարթ` հենարանային սահակողերով: Սկավառակաձն դանակները օգտագործվում են ընդհանուր նշանակության ոլոր գութանների վրա, ինչպես նան հատուկ գութանների վրա: Սկավառակը` 390մմ տրամագծով, սրվում է երկու կողմից, ինքնատեղակայվող է շարժման հարթության մեջ: Սկավառակաձն դանակը տեղակայվում է այնպես, որ սկավառակի կենտրոնը գտնվի նախագութանիկի խոփի քթամասի ուղղությամ , անվակունդը գետնից արձր լինի 1...2սմ, իսկ կտրող եզրը խոփից ցածր լինի 2...3սմ: Առանց նախագութանիկի գութանների վրա սկավառակը տեղակայվում է այնպես, որ նրա ուղղաձիգ առանցքը անցնի խոփի քթամասով: Սկավառակի պտտման հարթությունը պետք է իրանի դաշտային եզրից դեպի դաշտ հեռացած լինի 1...3սմ (նկ.3.2): Կոթավոր դանակը նախատեսված է ճիմոտ, հաստ կոճղարմատներով ն քարքարոտ հողերի վարի համար, օգտագործվում է նան թփուտաճահճային, անտառային ն այլ հատուկ գութանների վրա: Դանակը աղկացած է կոթից ն կտրող եզրից, ունի երկնիստ սեպի ձն: Կորագիծ եզրով դանակի կոթը տեղակայվում է ուղղաձիգ: Դանակի ծայրին տեղակայված է ետնից եռակցված անցքով դուր, որը հագնում է խոփի կլոր ծայրին ն աշխատում է կայուն, առանց ծռվելու:

Ուղիղ կոթով դանակը տեղակայվում է 70...75օանկյան տակ: Կոթավոր դանակը տեղակայվում է այնպես, որ նրա ձախ թշիկը զուգահեռ լինի ակոսի պատին ն իրանի դաշտային եզրից հեռացած լինի 5...10մմ: ճիմակալած հողերի վարի ժամանակ այս դանակի ծայրը գտնվում է խոփի քթամասի արձրության վրա: Կորագիծ դանակն ըստ արձրության չի տեղաշարժվում: Կոթավոր դանակը խոփի քթամասից հեռացած պետք է լինի ուղղաձիգ ն շարժման ուղղությամ 3...4սմ չափերով:

Նկ.3.5. Գութանի դանակի տեսակները. ա-սկավառակաձն դանակով իրան, -կոթավոր դանակով իրան, գհարթ դանակով ն հենարանային դահուկով իրան. 1-սկավառակ, 2-եղան, 3-պնդօղակ, 4-սռնի, 5-կալունակ, 6-կոթավոր դանակի սայր, 7-թիկնակ, 8-կոթ, 9-հարթ դանակ, 10-դահուկ, 11-հենաթիթեղ: Հարթ դանակները տեղակայվում են թփուտաճահճային գութանների վրա ն նախատեսվում են մինչն 2մ արձրության թփուտապատ հողերի վարի համար: Դանակի երկու կողմից տեղակայվում են կարգավորվող սահակողեր: Սահակողերը թփուտի ճյուղերը սեղմում են ներքն, իսկ դանակները կտրում են դրանք: Դանակը սրված է երկու կողմից ն թանալիս շրջում են 180 օ-ով: Անկյունահանը տեղակայվում է քարքարոտ հողերի վարի գութանների վրա, կատարում է նախագութանիկի դեր` կտրում ն ակոսի մեջ է շպրտում միայն առի վերին (շարժման ուղղությամ ձախ) շերտը, եր հանդիպում է քար` նան քարի հետ միասին: Անկյունահանները լինում են թնավոր ն գնդամակերնույթային սկավառակի տեսքով: Առի վերին մասը կտրելով ն քարերի հետ միասին լցնելով ակոսի մեջ, առը դարձնում է ռոմ աձն, նպաստում դրա լավ շրջմանը:

3.2.ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ԳՈՒԹԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Ընդհանուր նշանակության գութանները անտառտնտեսության ն պարտեզպուրակային շինարարության մեջ օգտագործվում են տնկարանների, ծաղկանոցների ն սիզամարգերի հողի նախապատրաստման, դաշտապաշտպան անտառա ուծության ն այլ տարածքների վարի համար: Ընդհանուր նշանակության գութաններից անտառտնտեսություններում առավել լայն կիրառություն են գտել. -1Է1-5-35 կախովի գութան (նկ.3.1, I ): Ագրեգատավորվում է 1-150 տրակտորի հետ, նախատեսված է մինչն 9Ն/սմ2 տեսակարար դիմադրության հողերի, մինչն 30սմ խորությամ վարի համար: Գութանի վրա կարելի է տեղակայել կուլտուրական կամ կիսապտուտակային իրաններ (սովորական ն արագավար) կտրուքով թնով, շարժական դրով, հողախորիչով ն անթն: Իրանների թվից կախված (3,4,5 հատ) կախոցի կալունակները տեղակայվում են տար եր դիրքերում, գութանի ընդգրկման լայնությունը համաձայնեցնելով տրակտորի տիպին: -1Է1-6-35 կիսակախովի գութանը (նկ.3.1,II) նախատեսված է մինչն 9 Ն/սմ2 տեսակարար դիմադրության ն 30սմ խորությամ վարի համար: Իրանների թվի ն տրակտորի տիպի համաձայնեցումը նույնպես կատարվում է կախոցի կալունակների տեղաշարժով: Վարի խորության փոփոխությունը կատարվում է կալունակների վրա ուղղաձիգ ուղղությամ շաղափված անցքերի մեջ մատերի տեղափոխումով: -1Է-5-35 գութանը նույնպես կիսակախոխովի է նախատեսված 13 Ն/սմ2 տեսակարար դիմադրության հողերի վարի համար, ագրեգատավորվում է 1-4Ճ, 1-150 ն 1-150K տրակտորների հետ: Գութանի վրա տեղակայվում են նան պտուտակային իրաններ, յուրաքանչյուր իրանի առջն տեղակայելով սկավառակաձն դանակ, հանելով նախագութանիկները: Ի տար երություն 1Է1-6-35 գութանի, այս գութանը համալըրված է վերջին ն առջնի ակոսներով շարժվող երկու ակոսային անիվներով: 1Է1-3-35, 1Է1-4-35, 11-4-40, 11-4-35, 11-2-30P գութանները նախորդներից հիմնականում տար երվում են իրանների թվով:

3.3.ՀԱՏՈՒԿ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ԳՈՒԹԱՆՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ

ՀԱՄԱՌՈՏ ԱԿՆԱՐԿ

Հողի մեխանիկական կազմից ն տարածքի ռելիեֆային պայմաններից կախված` մշակված է գութանների կառուցվածքի մի խում , որը նախատեսված է իրականացնելու հիմնական մշակման գործընթացը: Հարթ տարածքների ն լանջերի վարի ժամանակ, ոլոր դեպքերում, նպատակահարմար է կատարել հարթ վար` առի շրջում միայն մի ուղղությամ : Այս ընտանիքի գութանների օգտագործումը առավել արդյունավետ է անտառտնտեսություններում կտրտված տարածքների ն լանջերի վարի համար, որտեղ դժվար կամ անհնարին է ագրեգատի շրջադարձը գոնի ծայրում: Հարթ վարի համար ներկայումս օգտագործվում են շրջվող, սեկցիոն, ստեղնային, ալանսիրային, ռոտացիոն ն ճակատային գութաններ:

Նկ.3.6. Հարթ վարի գութանների սխեմաներ. ա-դարձովի, -սեկցիոն, գ-ստեղնային, դ- ալանսիրային. 1, 2-աջ ն ձախ շրջվող իրաններ: Նշված գութաններից առավել տարածված են շրջվող գութանները (նկ.3.6,ա): Լինում են մեկ ն ազմաիրան, նախատեսված են թեթն հողերի վարի համար հարթ տարածքներում ն մինչն 10օթեքության լանջերում: Գութանը համալրված է աջ ն ձախ դարձովի իրաններով,

տեղակայված մի ընդհանուր կանգնակի հակառակ ծայրերում: Աշխատանքի ժամանակ հերթականությամ իջեցվում են ձախ, ապա աջ դարձի իրանները: Փոխադրական վիճակի համար շրջանակը պտտվում է 90օ: Սեկցիոն 1»Ñ-4-35 գութանը (նկ.3.6, ) աղկացած է երկու սեկցիաներից, որոնք կախվում են տրակտորի առջնի ն հետնի կախոցներից: Տրակտորը հասնելով դաշտի վերջը, առանց շրջադարձ կատարելու` շարժվում է հակառակ ուղղությամ , արձրացնում է ետնի սեկցիան, ն իջեցնում առջնի սեկցիան: Գութանը հաջողությամ աշխատում է մինչն 20օլանջի վրա, ագրեգատավորվում է /Օ-75Բ տրակտորի հետ: Ստեղնային գութանը (նկ.3.6, գ) աղկացած է աջ ն ձախ դարձովի իրաններով համալրված երկու սեկցիայից: Գութանը ագրեգատավորվում է ինքնագնաց շասսիի հետ: Բալանսիրային գութանը (նկ.3.6,դ) նախատեսված է լանջերի ճահճային ն ոռոգելի հողերի վարի համար: Գութանը շարժվում է ճոպանային քարշով, որի համար դաշտի ծայրերում կանգնեցվում են կարապիկներով համալրված տրակտորներ: Կարապիկներով հերթով քարշում են աջ ն ձախ դարձովի իրաններով համալրված գութանը: Ռոտացիոն գութանը (նկ.3.7) նախատեսված է ծանր, գերխոնավ հողերի մինչն 30սմ խորությամ վարի համար: Շարժա երվում է տրակտորի ՀԱԼ-ից: Գութանի անող օրգանը Ã-ձն դանակներով 2 սկավառակն է 3:

Նկ.3.7. Ռոտացիոն 1Ք-2.7 գութանի տեխնոլոգիական սխեմա. 1-իրան, 2-դանակներ, 3-սկավառակ, 4-անդրադարձիչ, 5-թիակ: Դանակները սկավառակներին միացված են կտրող սայրերով իրար դիմաց: Աշխատանքի ժամանակ դանակները կտրում են առը ն

մասնակիորեն շրջում ակոսի մեջ: Այդ ընթացքում թիակը պար երա ար մտնում է դանակների մեջ ն նրանց վրայից շպրտում առը: Այս գութանները չեն կարող աշխատել քարքարոտ հողերում: Մատուցման մեծությունը 25սմ է, ուստի ն առը լավ չեն մանրացնում: Չիզել գութան-խորփխրիչը 1»-4.5 (նկ.3.8) նախատեսված է մինչն վարը, կամ վարից հետո վարաշերտից ներքն հողի մինչն 45սմ խոր փխրեցման համար: Ագրեգատավորվում է K-700 ն K-701 տրակտորների հետ:

Նկ.3.8. Չիզելային գութան 1»-4.5. ա, - անող օրգանների տեղակայման սխեմաներ, գ,դ-փխրիչներ. 1-փխրիչներ, 2-անիվներ, 3-կախոց, 4-շրջանակ, 5-ընթացքի խորության կարգավորիչ, 6-կանգնակ, 7-շրջահոսիչ, 8-դուր, 9-սլաքաձն թաթիկ: ճակատային 1Օ1-2 գութան (նկ.3.9) նախատեսված է խիստ ճիմոտ հողերի հարթ վարի համար` առը 180օսեփական ակոսում շրջումով: ճակատային գութանների երկարությունը կախված չէ իրանների թվից, քիչ մետաղատար են, գլանվակի 6 հետ համատեղ ացա71

ռում է վարատակի պնդացումը, քանի որ առերի ճնշումը վերցնում են գլանվակները:

Նկ.3.9. ճակատային 1Օ1-2 գութանի սխեմա. 1-շրջանակի հեծան, 2-սկավառակաձն դանակ, 3-կախոց, 4-հենարանային անիվ, 5,10-առը աջ ն ձախ շրջող իրաններ, 6-գլանվակ, 7շրջգութանիկ, 8-երկայնական ձգաձող, 9-զսպանակների փաթեթ: Սեփական ակոսում առի լրիվ շրջումը միանգամայն նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում ճակատային գութանը խաղողի ն պտղատու այգիների միջշարքում (առանց ակոս կամ թմ ակազմավորման), լանջերում, դարավանդներում, ոչ մեծ տարածքներում շահագործելու համար: Գութանը լրիվ թաղում է մոլախոտային զանգվածը: ճակատային գութանի տեխնոլոգիական գործընթացը իրականացվում է հետնյալ կերպ: Կողային դանակները դաշտի ընդհանուր զանգվածից կտրում առանձնացնում են մի որոշակի շերտ, կենտրոնական դանակը այն աժանում է երկու մասի: Հիմնական իրանները առերը կտրում են տակից ն շրջում իրար դեմ դիմաց: Միաժամանակ շրջգութանիկը կտրում է առերի ներսի կողերը ն անջատում ակոսի հատակից: Հիմնական` աջ ն ձախ շրջման իրանները առերը որոշակի անկյան տակ շրջելուց հետո, սկսում են գործել շրջգութանիկները ն միասին առը շրջում 155-160օ, որից հետո շրջումը շարունակվում է առի ծանրության ուժի ազդեցության տակ: Քարքարոտ հողերի վարի 1Ճ1-7-40 գութանը (նկ.3.10) Հայաստանի գյուղատնտեսության հողամշակ կարնոր գործիքներից է,

քանի որ հանրապետության հողօգտագործման տարածքի զգալի մասը քարքարոտ է:

Նկ.3.10.1Ճ1-7-40 գութանի հիդրոպննմատիկ պահպանակի սխեմա. ա-աշխատանքային վիճակ, -քարը շրջանցելու պահ. 1,2,8-յուղատար խողովակներ, 3-ծորակ, 4-մանոմետր, 5-մըխոց, 6շտուցեր, 7-պննմոհիդրոկուտակիչ, 9-կանգնակ, 10-պահանգ, 11անկյունահան, 12-իրան, 13-փետուր, 14-դուր, 15-խոչընդոտ, 16,17շրջանակի կալունակներ, 18-հիդրոգլան: Պահպանակի հիմնական օրգանը հիդրոպննմոկուտակիչն է 7, որը գլանաձն անոթ է, լողացող մխոցով աժանված երկու խցի` վերնի գազի ն ներքնի յուղի: Գազախուցը լցված է սեղմված ազոտով (7...12 ՄՊա): Յուղի խուցը միացված է տրակտորի հիդրոհամակարգին: Քարին հանդիպելուց իրանը շրջվում է ծխնիի շուրջը տեղաշարժելով մխոցի կոթը: Արգելքը անցնելուց հետո սեղմված ազոտը ճնշման տակ իրանը վերադարձվում է աշխատանքային դիրքի:

3.4.ՀԱՏՈՒԿ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ԳՈՒԹԱՆՆԵՐ

Հողի հիմնական մշակումը անտառա ուծության տեխնոլոգիայի կարնորագույն գործողություններից է, որը իրականացվում է գութաններով ն խորփխրիչներով: Գութանների շահագործումը

անտառտնտեսությունում ունի մի շարք հատկանշական առանձնահատկություններ, որոնցից հիմնականներն են. - անտառվերականգման աշխատանքները կատարվում են անտառահատված տարածքներում, որտեղ առկա են կոճղեր, թփուտներ, գետնաթափ ծառեր ն այլ խոչընդոտներ, որոնք զգալիորեն դժվարեցնում կամ անհնարին են դարձնում ընդհանուր նշանակության գութանների օգտագործումը, աշխատանքների զգալի ծավալը իրականացվում է ավազային, ավազակավային ն մոխրագույն հողերում, որոնց հատուկ են շփային հատկանիշները` անող օրգանները մաշվում են ավելի արագ, - աշխատանքները կատարվում են փոքր մակերեսներով` ցըրված անտառային ֆոնդի ամ ողջ տարածքում, - տարածքների մի զգալի մասի վարը իրականացվում է ժապավեններով, դեկորատիվ անտառա ուծությանը նութագրական են ոչ մեծ տարածքներ, որտեղ դժվարանում է ազմաիրան գութանների կիրառությունը: Անտառային գութանները պատկանում են հատուկ գութանների ընտանիքին, որոնք լայն կիրառություն են գտել անտառտնտեսության մեջ: Կանգ առնենք անտառտնտեսության մեջ առավել կիրառություն ստացած հատուկ գութանների կառուցվածքային առանձնահատկությունների վրա: Թփուտա-ճահճային գութանները նախատեսված են ցամաքեցված տարածքների ն ծառաթփուտներից մաքրված, նոր յուրացված հողերի մինչն 30...50սմ խորությամ առաջնային մշակման համար: Այս կարգի հողերը խիստ ճիմոտ ն ամուր են, տեսակարար դիմադրությունը 1.5...2 անգամ մեծ է հնավար հողերի համեմատությամ , որի համար գութանները ունեն առավել արձր ամրություն, դաշտային տախտակը համեմատա ար լայնացված է, ունի փոփոխվող խոփ, թնը ունի ամրության շեղահենակ: Իրանի թնը կիսապտուտակային է, համալրված կարգավորվող փետուրով 5 (նկ.3.11): Կախված աշխատանքի պայմաններից իրանից առաջ տեղակայվում է սկավառակաձն, կոթավոր կամ հենադահուկներով հարթ դանակ: Սկավառակաձն դանակը կիրառվում է տորֆային ն թեթն հողերում: Կոթավոր դանակը 10 (նկ.3.11) օգտագործվում է քարքա րոտ ն կոճղահանված` արմատային համակարգով աղ ոտ հողերի վարի ժամանակ: Դանակը հետին մասով միացված է խոփի քթամասին ն ամրացված է ձգաձողով 2: Հարթ դանակը 22 (նկ.3.11, գ) տեղակայվում է ճահճային ն հատկապես խիտ ն մինչն 2մ արձրության թփուտապատ հողերի վարի

ժամանակ: Դանակը առը կտրում է լրիվ հաստությամ , նրա մեջ գործված արմատներով ն փայտամասերով: Դահուկները 21 թփուտը սեղմում են դաշտի մակերեվույթին ն կախված վարի խորությունից կարգավորվում է նրանց արձրությունը: Թփուտի թեքման համար իրանի առջնից ամրացվում է թփուտադարսիչ 8:

Նկ.3.11. Թփուտաճահճային գութաններ. ա-գութանի իրան, -1Ճ1-75 գութան, գ-1ԲՃ-75 գութան, 1-իրան, 2,6շեղահենակներ, 3-շրջանակ, 4-թն, 5-փետուր, 7-լայնիչ, 8-թփուտադարսիչ, 9, 10, 19, 20-անիվներ, 10,22-դանակներ, 12-ձգաձող, 13-վահան, 14-սռնի, 15-հիդրոգլան, 16-պտտանիվ, 17-ավտոմատ, 18-կցորդիչ, 21-դահուկներ: Կախովի թփուտաճահճային գութան 1Ճ1-75 (նկ.3.11, ) նախատեսված է ցամաքեցված, մինչն 2մ արձրության թփուտներով պատված հողերի վարի համար: Վարի խորությունը կարգավորվում է հենարանային անիվի պտտուտակային մեխանիզմով: Գութանի ընդգրկման լայնությունը 75սմ, վարի խորությունը մինչն 35սմ, արագությունը մինչն 3.1 կմ/ժ: Կախովի թփուտաճահճային գութան 1Ճ1 -100 օգտագործվում է մինչն 4մ արձրության թփուտներով պատված տարածքների վարի համար: Գութանի իրանի ընդգրկման լայնությունը 100սմ, համալրվում

է հարթ ն կոթավոր դանակներով, վարի խորությունը մինչն 45սմ, արագությունը մինչն 3կմ/ժ, ագրեգատավորվում է Օ-100 1ՃÑ ն Օ-130 տրակտորների հետ: Կցվող թփուտաճահճային գութան 1ԲՃ-75 (նկ.3.11,գ) ծառայում է մինչն 2մ արձրության թփուտներով պատված ճահճային հողերի ն անջրդի հովիտների վարի համար: Գութանի անիվների օղագոտիները լայնացված են, որը թույլ է տալիս օգտագործել գերխոնավ հողերը վարելու: Վարի խորությունը կարգավորվում է պտուտակային մեխանիզմով 16: Գութանը տրանսպորտային վիճակի է երվում կամ իջեցվում հիդրոգլանով 15, կամ ավտոմատով 17, ընդգրկման լայնությունը 75 սմ, վարի խորությունը մինչն 35սմ, արագությունը մինչն 4.5կմ/ժ, ագրեգատավորվում է /Օ-75 ՃB տրակտորով: ճահճային կախովի գութան 1Ճ1-3-45 - նախատեսված է թփուտապատ խոպան, ճահճային ն մարգագետնային հողերի առաջնային մշակման համար: Ագրեգատավորվում է /Օ-75 Խ տրակտորի հետ: Պլանտաժային գութաններ: Պլանտաժային գութանները ծառայում են այգիների, տնկարանների ն ազմամյա տնկարկների հիմնման համար նախատեսված տարածքների հողի 40…80սմ խորությամ վարի համար: Աշխատանքի գերծանր պայմանների պատճառով գութանները ունեն ամրության արձր պաշար: Կցվող պլանտաժային գութան 11Օ-50À (նկ.3.1,գ) նախատեսված է մինչն 60սմ խորությամ վարի համար: Ընդգրկման լայնությունը 50սմ, արագությունը մինչն 2.3կմ/ժ, ագրեգատավորվում է 1-130 տրակտորի հետ: Վարի ժամանակ թմ ակազմավորումից խուսափելու համար գութանը կարգավորվում է հետնյալ հերթականությամ . առաջին ընթացքը կարգավորվում է 1/3 խորության չափով (դաշտային ն ակոսային անիվները 1/3 խորությամ ), երկրորդ ընթացքը` 2/3 խորությամ (դաշտային անիվը 2/3, ակոսայինը` 1/3 խորությամ ), երրորդ ընթացք լրիվ խորությամ (դաշտային անիվը լրիվ խորությամ , ակոսայինը մնում է 1/3 խորությամ ): Չորրորդ ընթացքից առաջ ակոսային անիվը կարգավորվում է լրիվ խորության վարի համար: Կախովի պլանտաժային գութան 111-40 նախատեսված է հարթավայրերի ն լանջերի վարի համար: Գութանը համալըրված է նախագութանիկով, հենարանային անիվով, սկավառակավոր ն կոթավոր դանակներով ն ցաքանի կախոցով, մշակման խորությունը մինչն 45 սմ, ընդգրկման լայնությունը` 40սմ:

Կախովի պլանտաժային 111-50 (նկ.3.12) գութանը նախատեսված է անտառհիմնման տարածքներում խոր վարի համար, համալրված է կուլտուրական թնով, ընդգրկման լայնությունը 50սմ, վարի խորությունը մինչն 60սմ, արագությունը մինչն 2,3կմ/ժ, ագրեգատավորվում է Օ-100 1ՃÑ ն Օ-130 Ճ-1 տրակտորներով:

Նկ.3.12. Կախովի պլանտաժային 111-50 գութան. 1-հենարանային անիվի պտուտակային մեխանիզմ, 2-կախոց, 3տրակտորի կախոց, 4-նախագութանիկի կանգնակ, 5- նախագութանիկի թն, 6-նախագութանիկի խոփ, 7-նախագութանիկի դաշտային տախտակ, 8-գութանի շրջանակ, 9-հենարանային անիվ, 10- հիմնական իրան, 11-պահանգ:

3.5. ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ԳՈՒԹԱՆՆԵՐ

Կոմ ինացված անտառային 1ԲԷ-70 գութանը (նկ.3.13) ծառայում է ցամաքեցված` թեթն ավազային, ավազակավային, թեթն կավաավազային հողերով, անտառահատված` մինչն 600 կոճղ/հա տարածքների, մասնակի նախապատրաստման համար:

Նկ.3.14.Անտառային կոմ ինացված 1ԲԷ-70 գութան. 1-շրջանակ, 2-կախոց, 3-իրան, 4հենակրունկ, 5-խոփ, 6-կոթավոր դանակ:

Գութանը օգտագործվում է երկթն իրանով 10...15սմ խորությամ ն 70սմ լայնությամ ակոսահանման համար, սերմնա ույսերի տնկման, շարափոսային եղանակով փշատերնի սերմեր ցանելու, ինչպես նան ժամանակավոր ցամաքեցված տարածքում 50 սմ լայնությամ , 25 սմ խորությամ առվակներ ացելու, սերմնա ույսեր տնկելու կամ սերմնացանքի համար: Անհրաժեշտության դեպքում գութանի վրա կարելի է տեղակայել երկթն կամ միաթն իրան, համալրված պտուտակային թներով ն սերմերի ցանիչ հարմարանք: Գութանի խոփը 5 եռանկյունաձն է, քթի վրա ունի վրադիր, որի վրա հենվում է կոթավոր դանակը 6: Թների ակոսային եզրի ներքնի մասում միացված են կտրող դանակներ, ակոսի կողապատերը տաշելու համար: Հենակրունկը 4 տեղակայված է երկթն իրանի ետնում, ծխնիով միացված է իրանի կանգնակի ներքնի կալունակին ն ծառայում է վարի խորության կարգավորման համար: Կոթավոր դանակը 6 տեղակայվում է միաթն իրանի հետ, իսկ սկավառակաձնը` երկթն իրանի, որը ացի առի կտրումը ծառայում է նան խոչընդոտի հանդիպելուց երկթն իրանը հողից դուրս հանելու համար: Դանակից առաջ տեղակայված պաշտպանական ճակատիկը ծառայում է կոճղին հանդիպելիս գութանը շեղելու համար: Գութանը ագրեգատավորվում է ԷՕՕ-551, Օ/Օ-55À տրակտորների, իսկ թեթն հողերում նան /Օ-75 Խ տրակտորի հետ: Անտառային գութան0 1Է-1 (նկ.3.14) նախատեսված է կոճղապատված մինչն 600 կոճղ/հա ն ցամաքեցված անտառահատված տարածքներում մեկ մետր լայնությամ ն 10...15սմ խորությամ ծառատնկման ակոսներ հանելու համար:

Նկ. 3.14. Անտառային 1Է-1 գութան. 1-իրան, 2-դանակ, 3-երկայնական հեծան, 4-լայնական հեծան, 5-կախոցի լթանցք, 6-կախոց, 7-պահանգային հեծան, 8-սեղմիչ հարմարանք, 9-հենակրունկ, 10կարգավորիչ պտուտակ:

Գութանի հիմնական հանգույցներն են երկթն իրանը, կոթավոր դանակը, որոնք հավաքվում են շրջանակի վրա: Իրանը սեպաձն է, թները պտուտակային տիպի: Հենակրունկը ծառայում է իրանի ընթացքի խորության կարգավորման համար, իսկ սեղմիչ հարմարանքները լիաշրջման նպատակով առը սեղմում են ներքն: Գութանը ագրեգատավորվում է Օ/Օ-55À, ԷՕՕ-55À, ԷՕՕ-100 տրակտորների հետ: Անտառային 1Է1-135 ժապավենավարի գութանը նախատեսված է անտառահատված մինչն 600 կոճղ/հա, ճիմոտ տարածքների ծառատնկման նպատակով ժապավենային վարի, հակահրդեհային միներալացված շերտակազմավորման, մատղաշ անտառի վերականգնման նպատակով թփուտների ն մինչն 24 սմ տրամագծով կոճղերի հանման ու շուռ տալու համար, համապատասխան միջանցքի կազմավորումով: Գութանը կախվում է Օ-130 Ճ-1 տրակտորի առջնից ն ամրացվում թփուտահատի կամ ունիվերսալ կոճղահանի շրջանակի վրա: Գութանը իրենից ներկայացնում է ամուր շրջանակ, որն ունի կիսապտուտակային թներով երկթն իրան: Դանակ-կացինը ճեղքում է կոճղերը, կտրում ճիմազանգվածը ն հեռացնում փայտաթափոնները: Վերջիններս մնում են տրակտորի թրթուրների տակ սեղմված գետնին ն կազմավորում 135 սմ լայնությամ ակոս ն 70 սմ լայնությամ երկու առ, որոնց մեջ հետագայում տնկվում են տնկիները: Ակոսի խորությունը 15...30 սմ է ն կարգավորվում է հենաթաթերը ըստ արձրության տեղակայումով: Անտառային շնեկային 1Թ-1 գութան (նկ.3.15) ծառայում է անտառահատված տարածքներում դրենաառվի ն դրա երկու կողմերը ծառատնկման միկրոթմ երի կազմավորման համար: Կազմավորված ժապավենաշերտի լայնությունը 4…4.5մ:

Նկ.3.16. ÏØ-1.

Շնեկային

գութան

1-շնեկային թմ ուկ, 2-դանակ, 3-կախոց, 4-իրան, 5- կարդանային լիսեռ, 6-պատյան, 7-հենականգնակ:

Գութանի հիմնական հանգույցներն են. կարճացված թներով երկթն իրան 4, կոթավոր դանակ 2, երկու շնեկային թմ ուկներ 1, շնեկների շարժա երման մեխանիզմ ն պահպանակային հանգույց: Գութանի աշխատանքի էությունը կայանում է հետնյալում. տրակտորի շարժման ժամանակ դանակը ուղղաձիգ, իսկ խոփերը` հորիզոնական ուղղությամ կտրում են առը: Կտրված առերը թներով, մասնակի շրջվելով մատուցվում են շնեկներին: Վերջիններս առը մանրացնում ն կազմավորում են 30...35 սմ արձրությամ ն 60...80 սմ լայնությամ միկրոթմ աշար: Գութանի աշխատանքի համար նախապես մաքրվում է 3.5...4մ լայնությամ ժապավենաշերտ: Կազմավորված թմ երի առանցքների հեռավորությունը 3մ, առվի հատակի լայնությունը 0.22մ, վերնի մասում` 0.8մ, խորությունը` 0.3մ: Գութանը ագրեգատավորվում է ԷՕՕ-55 տրակտորին: Անտառային 1Է1-1.3 գութան (նկ.3.16) ծառայում է անտառահատված, ժամանակավոր գերխոնավացած հողերի մաքրված ժապավենաշերտերում միկրոթմ աշարի կազմավորման համար:

Նկ.3.16. Անտառային 1Է1-1.3 գութան. 1-թն, 2-շեպահան, 3-կանգնակ, 4-թիթեղ, 5-խոփ, 6-դանակ, 7-խորության սահմանափակիչ, 8-շրջանակ, 9,12-տակդիրներ, 10-կախոց, 11մաքրիչ: Գութանի 1-ձն շրջանակի վրա տեղակայված են երկու, դեպի ներս դարձովի իրաններ (աջ ն ձախ շրջման) իրարից 90սմ հեռավորությամ : Իրանները առերով չ ռնվելու համար մեկը մյուսի նկատմամ տեղաշարժված են 80սմ-ով:

Գութանի աշխատանքի ժամանակ հարթ դանակները 6 ուղղաձիգ ուղղությամ , իսկ խոփերը 5 առը տակից կտրում են, արձրացնում իրանի պարա ոլային մակերնույթի վրա, փշրում ն թներով 1 տեղաշարժում են դեպի ժապավենաշերտի միջնամասը (ակոսների միջն), կազմավորում 25սմ արձրությամ ն 80սմ լայնությամ միկրոթմ աշարեր, որոնք կողերից հարթեցվում են երկու շեպահաններով 2, ն երկու կողմից կազմավորում դրենաժային ակոսներ: Գութանի ընդգրկման լայնությունը 1.3մ, ագրեգատավորվում է ԷՕՕ-մոդիֆիկացիայի տրակտորների հետ: Առվափոր գութան 1ԲԷ1-500À (նկ.3.17), նախատեսված է անտառահատված ն ամայի տարածքներում 0.5մ խորությամ առվակազմավորումով, ավելցուկային խոնավության հեռացման, տարածքի ցամաքեցման ն անտառահիմնման նպատակով, ինչպես նան հակահրդեհային հողագոտեշերտերի ստեղծման համար: Գութանը կազմված է շրջանակից ն նրա վրա հավաքված երկթն իրանից 3, դանակից 8, մեկ զույգ ափամաքրիչից 4, հենարանային դահուկներից 6:

Նկ.3.17. Առվափոր գութան 1ԲԷ1-500À. 1-կախոց, 2-շրջանակ, 3-իրան, 4-ափամաքրիչ, 5- տակդիր, 6-դահուկ, 7-դանակ-շեպահան, 8-կոթավոր դանակ: Ափամաքրիչները հետ են հրում առվի կողահողերը, որպեսզի կազմավորեն մաքուր առու ն առվափ: Վերջինս ծառայում է որպես տրակտորի անցուղի ծառատնկման ժամանակ: Առվի լայնությունը հատակում 0.3մ, առվափի լայնությունը 0.3մ: Գութանը ագրեգատավորվում է Օ-130 ՃՃ-3, ԷՕՕ-4, ԷՕՕ-55Խ, ԷՕՕ-100, /Օ-75Ճ տրակտորների հետ:

Անտառային սկավառակավոր 1Է/-1.2 գութան (նկ.3.18): Սկավառակավոր գութանների հիմնական անող օրգանը սֆերիկ սկավառակներն են 600...800մմ տրամագծով, որոնք տեղակայվում են 40...45օ գրոհի անկյունով ն 70օ թեքության անկյան տակ:

Նկ.3.18. Անտառային սկավառակավոր գութան 1Է/-1.2. I-սֆերիկ սկավառակի տեղակայման սխեմա. ա-սկավառակի պրոյեկցիան հորիզոնական հարթության վրա, -սկավառակի պրոյեկցիան երկայնական ուղղաձիգ հարթության վրա: II-գութանի ընդհանուր տեսքը. ա-տեսք կողքից, -տեսք վերնից. 1-առջնի շրջանակ, 2-կախոց, 3,6,7-զսպանակներ, 4-ձգաձող, 5կալունակ, 8- եռնարկղ, 9-ետին շրջանակ, 10-հետնի սկավառակավոր իրան, 11-ծնկաձն սռնի, 12-առջնի սկավառակավոր իրան, 13-փխրիչ թաթիկ, 14-ճիմահան, 15-կոթավոր դանակ, 16-ճակատիկ: Սկավառակավոր գութանները լայն կիրառություն են ստանում շնորհիվ կոշտերի, կոճղերի ն այլ արգելքների հեշտությամ

հաղթահարման: Դրան նպաստում են նան ութանկյունով կոթավոր դանակը, ճիմահանը ն փխրիչ թաթիկը: Սկվառակավոր գութան 1Է/-1.2 ծառայում է անտառահատված մինչն 600 կոճղ/հա տարածքներում միկրոթմ ավորումով ժապավենաշերտավարի համար: Գութանի ընդգրկման լայնունությունը 1.2մ, ագրեգատավորվում է ԷՕՕ-551 ն ԷՕՕ-100 տրակտորների հետ:

3.6. ՅԱՐՈՒՍԱՅԻՆ ԳՈՒԹԱՆՆԵՐ

Յարուսային վարը կատարվում է մոխրագույն, աղուտ ն շագանակագույն` պակաս երրի հողերի արմատական արելավման նպատակով: Յարուսային վարը կատարվում է երկհարկ կամ եռահարկ տեխնոլոգիայով` կախված հողաշերտերի ըստ խորության դասավորությունից: Ի տար երություն ընդհանուր նշանակության գութանների յարուսային գութանների իրանները տեղակայվում են տար եր արձրության վրա` երկու կամ երեք հարկերով այնպես, որ հանվող հողաշերտերը տեղափոխվում են տեղերով (նկ.3.19): Վերն հանվում են հողի առավել երրի շերտերը, որի համար օգտագործվում են կարճ ն երկար, կուլտուրական ն կոնական մակերնույթով թներ: Նշենք, որ երկհարկ վարի կիրառումով դաշտի մոլախոտերով վարակվածությունը իջնում է 4...5 անգամ: Շրջանակի վրա փոխելով իրանների տեղերը ն տեղակայելով տար եր թվով իրաններ` ստացվում է առերի ըստ խորության տեղափոխման չորս տար երակ: 1Օ1 -40 կախովի եռահարկ վարի գութան (նկ.3.19) ունի երեք իրան 1, 2, 3 համապատասխանա ար վերին, ստորին ն միջին հարկաշարքերի հողի մշակման համար, կոթավոր դանակ 9: Իրաններից առաջինը ն երրորդը միացվում են շրջանակի հիմնական հեծանին 4, իսկ երկրորդը` 2 մյուս հեծանին 8: Իրանների 1,3 կանգնակները կարելի է տեղաշարժել ըստ արձրության: Առաջին իրանը 1 ունի փոփոխվող երկարացված թն, իսկ երկրորդը` 2 կարճ թն: Իրանի ընդգրկման լայնությունը 40սմ է: Փոփոխելով առաջին 1 ն երրորդ 3 իրանների դիրքերն ըստ արձրության ն կարգավորելով հենարանային անիվը 7` կարելի է վերին շերտը կտրել 10...20սմ, միջինը` 20...30սմ ն ստորինը` 30...40սմ հաստության սահմաններում: Եռահարկ վարը I (նկ.3.19) կատարվում է մոխրագույն ն աղուտ հողերի մշակման ժամանակ: Այդ նպատակի համար կուլտուրական թնով առաջին իրանը 1 ն երրորդ իրանը 3 տեղակայվում են հիմնական հեծանի 4 վրա, իսկ կոնաձն թնով երկրորդ հիմնական իրանը 2` մյուս հեծանի 8 վրա: Վարի

ընթացքում (I սխեմա) առջնի իրանը վերին երրի շերտը փխրեցնում, շրջում ն լցնում է երրորդ` իլյուվիալ շերտի վրա: Դրանից հետո անմիջապես եկող` ընդգրկման լայնության չափով աջ տեղակայված երկրորդ իրանը կտրում է իլյուվիալ շերտը ու նրա վրա նստած վերին շերտի հետ արձրացնում, հրում աջ ն առանց շրջելու դնում երկրորդ շերտի վրա, որը նախորդ ընթացքի ժամանակ երրորդ իրանով շպրտվել էր ակոսի հատակին:

Նկ.3.19. 1Օ1-40 կախովի եռահարկ վարի գութան. ա-գութանի ընդհանուր տեսքը, սխեման.

-աշխատանքի տեխնոլոգիական

1,2,3-իրաններ,4-հիմնական հեծան, 5-ցաքանի կցորդիչ, 6-կախոց, 7անիվ, 8-հեծան, 9-կոթավոր դանակ:

Երկհարկ վարի համար օգտագործում են երկու իրան` առանձին տար երակներով: Այսպես, աղուտ հողերի մշակման ժամանակ գութանի շրջանակի վրա տեղակայվում են առաջին հարկի երկարացված թնով իրանը 1 ն երրորդ հարկի կարճացված թնով իրանը 2, որը տեղակայվում է առաջինից հետո նույն ուղղությամ : Երրորդ իրանը 3 այս դեպքում հանվում է: Առաջին իրանը (II սխեմա), կտրելով վերին շերտը` շրջում ն դնում է երկրորդ իրանով 2 նախկինում ացված ակոսի մեջ: Առաջինից հետո եկող երկրորդ իրանը կտրում է երրորդ շերտը ն նրա վրա նստած երկրորդ շերտը շպրտում է կարճացված թնի վրայից ն խառնում իրար: Հիմնաշրջումով վարի դեպքում, եր անհրաժեշտ է վերին շերտը շրջել ակոսի հատակը, հանվում է երրորդ իրանը 3, առաջին իրանի 1 վրա դրվում է կուլտուրական թն, իսկ կոնաձն թնով երկրորդ իրանը ամրացվում է հիմնական շրջանակին: Այս դեպքում առաջին իրանը կտրում է առի վերին շերտը (III սխեմա) ն շպրտում աց ակոսի մեջ, իսկ նրանից անմիջապես հետո եկող երկրորդ իրանը արձրացնում է ներքնի շերտը ն դնում է առաջինի վրա: Վերնի ոչ ստրուկտուրային հողաշերտի վարի ժամանակ հանվում է երրորդ իրանը 3, իսկ նրա տեղում ամրացվում է կուլտուրական թնով առաջին իրանը: Երկրորդ իրանը 2 ամրացվում է հեծանի 8 վրա: Աշխատանքի ժամանակ (IՄ սխեմա) երկրորդ իրանը 2 կտրում է երկրորդ ն երրորդ շերտերը, արձրացնում ն առանց էական խառնման դնում է վերնի շերտի վրա, որը նախկին ընթացքի ժամանակ առաջին իրանը 1 գցել էր ակոսի հատակին: 1Թ-2-50 կցվող երկհարկ վարի գութանը նախատեսված է երկրագործության համակարգի հզոր, երրի հողերի երկհարկ ն եռահարկ վարի համար: 1Թ-2-50 կցովի գութանը օգտագործվում է հողի եռահարկ մշակման համակարգի դեպքում: Եռահարկ վարի դեպքում առաջին ն երրորդ շերտերը փոխարինվում են տեղերով, երկրորդ շերտը մնում է իր տեղում: 5...6 տարի հետո կատարվում է երկրորդ մշակումը` երկհարկ գութանով, որի դեպքում փոխվում են առաջին ն միջին շերտերի տեղերը: Այնուհետն 5...6 տարի կատարվում է միայն վերին շերտի սովորական վար, որից հետո նորից է կրկնվում եռահարկ մշակումը: Կախովի 1Օ1-3-40 գութանը (նկ.3.20) նախատեսված է մինչն 13Ն/սմ տեսակարար դիմադրության աղուտ ն վերնի շերտը փոշիացած շագանակագույն հողերի վարի համար: Գութանը համալրված է վերնի շերտի վարի 12,14,16, ն ներքնի շերտի վարի 13,15,17 իրաններով: Իրանները շրջանակի վրա տեղակայվում են զույգերով` առջնից վերին հարկի, ետնից ստորին հարկի իրանը: Յուրաքանչյուր

իրանի ընդգրկման լայնությունը 40սմ է: Վերնի իրաններից առաջ տեղակայվում են կոթավոր դանակներ, իսկ ստորին հարկի իրանները համալըրվում են կարճ ն երկար թներով: Վերնի հարկի կանգնակների արձրության կարգավորումով կտրվող առի հարթությունը փոփոխվում է 15...25սմ սահմաններում: Ստորին հարկի իրանների ընթացքի խորությունը 40սմ է ն կարգավորում են 1 ն 5 պտուտակային մեխանիզմներով:

Նկ.3.20. Յարուսային 1Օ1-3-40 գութան ա-գութանի ընդհանուր տեսքը, ,գ,դ-վարի տեխնոլոգիական գործընթացը 1,5-պտուտակային մեխանիզմներ, 2,6-հենարանային անիվներ, 3շրջանակ, 4-ձգաձող, 7-կախոցի փականք, 8-լայնական հեծան, 9կալունակ, 10-անցքեր, 11-դանակ, 12,14,16,19-վերնի իրաններ, 13,15,17,18-ստորին իրաններ: Աղուտ հողերի վարի համար (նկ.3.20, ) 13,15,17 իրանները համալրվում են կարճ թներով, իսկ 12,14,16 իրանների ընթացքի խորությունը կարգավորվում է վերնի երրի շերտի կտրման չափով,

որոնք կտրելով այդ շերտը I շրջված դիրքով դնում են կողքի աց ակոսի մեջ II/III շերտի վրա, որը փխրեցվել էր ստորին իրանով նախորդ ընթացքի ժամանակ: Առաջին իրանից հետո գնացող ստորին իրանը կտրում է III կար ոնատային շերտը ն նրա վրայի աղուտ II շերտը ն շպրտելով կարճ թնի վրայից` խառնում է իրար: Վերնի փոշիացած շերտով հողի մշակման համար (նկ.3.20,գ) 13,15,17 իրանների վրա տեղակայվում են երկար թներ: Այդ դեպքում 12,14 ն16 իրանները կտրում են փոշի շերտը 1 ն շպրտում են աց ակոսի մեջ, իսկ 13,15,17 իրանները կտրում են ստորին II շերտը ն դնում են I շերտի վրա: Վերջին տեխնոլոգիայով մշակվում են նան մոլախոտերով վարակված հողերը (նկ.3.20,դ): Գութանը ագրեգատավորվում է K-701 տրակտորով, ընդգրկման լայնությունն է 1.2մ, արագությունը մինչն 9կմ/ժ: 1Ñ1-2 մեքենան (նկ.3.21) նախատեսված է աղուտ հողերի յարուսային մշակման համար: Կոմ ինացված զույգ օրգաններից յու-

Նկ.3.21. Հողամշակման մեքենա 1Ñ1- 2. ա-ընդհանուր տեսքը, -աշխատանքային գործընթացի սխեման. 1-անիվ, 2-հարթահատ թաթ, 3-սեղմիչ գլանվակ, 4-ֆրեզ, 5-գլանվակ, 6,8-զսպանակներ, 7-կանգնակ, 9-գանձիչ, 10-կախոց, 11-պտուտակային մեխանիզմ: Ճ–վերին երրի շերտ, Ճ-աղակալված շերտ, 8– կար ոնատային շերտ:

րաքանչյուրը համալրված է լայն ընդգրկման հարթահատ թաթիկով 2, ֆրեզով 4, սեղմիչ 3 ն գլանվակող 5 գլանվակներով: Ֆրեզները շարժա երվում են տրակտորի ՀԱԼ-ից գանձիչի 9 ն սնամեջ կանգնակի 7 մեջ մոնտաժված շղթայավոր փոխանցման միջոցով: Աշխատանքի ընթացքում հարթահատ թաթիկը կար ոնատային շերտի 8 խորությամ կտրում է առը ն փխրեցնում: Թաթիկներից թափված հողը ընկնում է ֆրեզի գործողության դաշտը, որը մանրացնում ն խառնում է աղուտ ը ն կար ոնատային 8 շերտերը: Վերին երրի Ճ շերտը մնում է տեղում փխրեցված վիճակով: Մշակման խորությունը կարգավորվում է մինչն 40սմ: Ընդգրկման լայնությունը 2մ, արագությունը 4.1կմ/ժ, ագրեգատավորվում է K-701 տրակտորի հետ:

3.7. ՖՐԵԶԱՅԻՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Ֆրեզային մեքենաները ակտիվ գործողության են ն անող օրգանը շարժումը ստանում է տրակտորի հզորության անջատման լիսեռից, նախատեսված են հողի հիմնական ն լրացուցիչ մշակման համար: Ֆրեզները հողի մշակման մյուս մեքենաների համեմատությամ ավելի լավ են խառնում պարարտանյութը հողի հետ, առավել ինտենսիվ են փխրեցնում հողը, ոչնչացնում մոլախոտերը, մանրացնում ուսական մնացորդները, հարթեցնում դաշտի մակերնույթը: Ֆրեզով հնարավորություն է ստեղծվում լայն սահմաններում կարգավորել հողի փխրեցման աստիճանը: Բուսական ծածկույթով հողերի մշակման ժամանակ դանակները չեն ռնվում մոլախոտերով: Ֆրեզները առանձնապես մշակման արձր որակ են ապահովում ճիմահողերում: Մյուս մեքենաների համեմատությամ ֆրեզները առավել էներգատար են այդ պատճառով նպատակահարմար է դրանք օգտագործել ծանր, կավային, ճիմոտ, ճահճային ն չոր հողերի մշակման ժամանակ: Ֆրեզի անող օրգանները սկավառակների վրա ամրացված դանակներն են, որոնք պտտող մոմենտը ստանում են ֆրիկցիոն սկավառակների միջոցով` շփման ուժերի հաշվին: Ֆրիկցիոն սկավառակները զսպանակներով սեղմվում են դանակների սկավառակներին: Հաղորդվող մոմենտի մեծության չափը ն շփման ուժը կարգավորվում է զսպանակների սեղմման աստիճանով: Եր դանակները հանդիպում են խոչընդոտի` ֆրեզը տեղապտույտ է տալիս դանակները պահպանելով կոտրվելուց: Ֆրեզի դանակները կատարում են արդ շարժում` պըտտական ն համընթաց, որի հետնանքով հողային զանգվածից անջատում են սեպաձն տաշեղներ:

Ոչ քարքարոտ հողերի մշակման ֆրեզի դանակները սկավառակին ամրացվում են կոշտ: Ընդհանուր առմամ ֆրեզումը դրականորեն է ազդում հողի ֆիզիկական հատկությունների, ույսերի ջրային ն սննդային ռեժիմների վրա: Հողի շերտերի խառնումը արձրացնում է մշակվող ամ ողջ շերտի կենսա անական ակտիվությունը, հետնա ար մշակաույսերի երքատվությունը: Ֆրեզները դասակարգվում են հետնյալ խմ երի` այգեգործական, անտառային, ճահճային, դաշտային ն շարահերկ: Այգեգործական ֆրեզները օգտագործվում են ծառերի ների շուրջ, ինչպես նան միջշարքային մշակման համար: Անտառային ֆրեզները օգտագործվում են անտառահատված տարածքների ժապավենային մշակման համար, որտեղ պետք է կատարվեն անտառվերականգնում ինչպես նան անտառների հակահրդեհային հողագոտեկազմավորում: ճահճային ֆրեզները նախատեսված են պինդ` անմշակ ն ճահճացած հողերի յուրացման, խոշոր սեզաթմ երի մանրացման համար: Դաշտային ֆրեզները օգտագործվում են գութաններով վարից հետո կոշտերի մասնատման, հողի նախացաքանային խոր մշակման, մոլախոտերի ոչնչացման, գերխոնավ ն գերչոր հողերի մշակման համար: Շարահերկ ֆրեզները օգտագործվում են մշակա ույսերի միջշարքային տարածության, ինչպես նան անտառային ն դեկորատիվ տնկարանների հողերի մշակման համար: Ֆրեզները լինում են` կախովի, կցովի, կիսակցվող ն ինքնագընաց: Ինքնագնաց ֆրեզները կիրառվում են տնկիների խնամքի ժամանակ:

3.7.1. ՖՐԵԶԱՅԻՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Անտառային ունիֆիկացված ֆրեզ ՕԷՕ-0.8 (նկ.3.22) նախատեսված է անտառահատված տարածքների վերականգնման նպատակով անտառային սերմերի ցանքից, տնկինե րի տնկումից առաջ հողի հիմնական կամ շերտային մշակման, ինչպես նան վարից հետո առակոշտի մասնատման համար: Կազմված է շրջանակից 1, կարդանային փոխանցումից 2, կախոցի համակարգից 3, պաշտպանիչ վահանից 4, կոնական 5 ն գլանային 6 գանձիչներից, մշակման խորության կարգավորման կալունակներից 7, ցաքանից 8, ֆրեզային թմ ուկից 9, մշակման խորության սահմանափակման սահակողից 10: Աշխատանքի ժամանակ ֆրեզային թմ ուկը պտտվելով, Ճ-աձն դանակներով հողը կտրում է տաշեղներով ն շպրտում դեպի ետ, ման89

րացնում, խառնում: Ցաքանը լրացուցիչ փխրեցնում է հողը ն հարթում դաշտի մակերնույթը:

Նկ.3.22. Անտառային ունիֆիկացված ֆրեզ ՕԷՕ-0.8. 1-շրջանակ, 2-կարդանային լիսեռ, 3-կախոցի հարմարանք, 4-պաշտպանիչ վահան, 5-կոնական գանձիչ, 6-գլանային գանձիչ, 7-կալունակ, 8-ցաքան, 9-ֆրեզային թմ ուկ, 10-սահակող: Ֆրեզի ընդգրկման լայնությունն է 0.8մ, մշակման խորությունը մինչն 16սմ: Ագրեգատավորվում է ԷՕՕ-55Խ, ԷՕՕ-100, 174 ն /Օ-75Խ տրակտորների հետ: Անտառային շնեկային ֆրեզ ՕԷԹ-1.2 (նկ.3.23) նախատեսված է անտառահատված գերխոնավ տարածքների ժապավենային մշակ-

Նկ.3.23. Անտառային շնեկային ֆրեզ ՕԷԹ-1.2. 1-կարդանային լիսեռ, 2-շրջանակ կախոցի հարմարանքով, 3գանձիչ, 4-վահան, 5-ֆրեզթըմուկ, 6-սահակող, 7-փխրիչ թաթիկ, 8-կոթավոր դանակ:

ման, անտառային տնկիների տնկման, հողաթմ երի կազմավորման համար: Ֆրեզի անող օրգանը կազմավորված է երկու ֆրեզային թմ ուկներից 5, որոնք ունեն ընթացքային աջ ն ձախ` 600մմ տրամագծով շնեկներ: Մեքենան շարժումը ստանում է տրակտորի ՀԱԼ-ից: Ընդգրկման լայնությունն է 1.2մ, թմ ուկների պտուտաթվերը` 220պտ/ր: Ագրեգատավորվում է նույն տրակտորներով, ինչ որ ՕԷՕ0.8-ը: Ֆրեզ հողային Օ1Թ-1.3 (նկ.3.24) նախատեված է տնկարաններում, ցանքից առաջ, հողի ժապավենային մշակման, առակոշտի մասնատման ն ցանքի թմ աշարքի կազմավորման համար: Ֆրեզի թմ ուկի վրա ամրացվում են 13 շարք -աձն դանակներ: Մեքենայի վրա նախատեսված է նան հարթիչ 10 հողի վերջնահարթեցման համար: Շարժահաղորդումը ստանում է տրակտորի ՀԱԼից կարդանային ն շղթայավոր փոխանցումներով: Տրակտորի առջնից կախված են թմ ակազմավորման իրանները 2:

Նկ.3.24. Հողային ֆրեզ Օ1Թ-1.3. 1-ֆրեզային թմ ուկ, 2-թմ ակազմավորող իրան, 3-հենարանային անիվ, 4, 8-հիդրոգլաններ, 5-շղթայավոր փոխանցում, 6-գանձիչ, 7կարդանային լիսեռ, 9-պատյան, 10-հարթիչ: Մշակման խորությունը 10սմ, թմ ի արձրությունը 10սմ, ընդգրկման լայնությունը 1.3մ: Ագրեգատավորվում է 1-16Խ ինքնագընաց շասսիի հետ: Օ1-2 ֆրեզը աղկացած է 3 սեկցիայից, որը թույլ է տալիս կազմավորել 1.4...2.1մ ընդգրկման լայնությամ ագրեգատներ: Ֆրեզի սկավառակների վրա տեղակայվում են -աձն դանակներ: Շարժաերումը ՀԱԼ-ից շղթայավոր փոխանցումով ու գանձիչով ապահովում է

դանակների 4.2 կամ 5.6 վ-1 պտտման հաճախականություն: Նախատեսված է այգիներում ն տնկարաններում օգտագործելու համար: Մշակման խորությունը կարգավորվում է 6...13սմ սահմաններում, ագրեգատի արագությունը 1.6...5.6 կմ/ժ: Ագրեգատավորվում է 1Օ6-80/82 ն 1-558 տրակտորներին:

4. ՀՈՂԻ ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ՄՇԱԿՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ

Հողի լրացուցիչ մշակման խնդիրն է` կատարել նախացանքային ն նախատունկային մշակություն, մոլախոտերի ոչնչացում, անտառային մշակա ույսերի խնամք ն սնուցում` հանքային պարարտանյութերով: Հողի լրացուցիչ մշակումն ընդգրկում է.  վարից հետո, վարաշերտի փխրեցում առանց հողի փոշիացման,  տարածքի մաքրում մոլախոտերից` կտրտումով, հողից դուրս քաշելով, հեր եցիդներով պայքարով,  ոռոգումից ն անձրնից հետո հողակեղնի փխրեցում,  հողի վերնի շերտի խառնում,  խտացում, հողի մազանոթների վերականգնման նպատակով, խոնավությունը դեպի ցանված սերմերը արձրացնելու ն ծիլերի ամրացման համար,  հողի մակերնույթի հարթեցում: Հողի լրացուցիչ մշակությունը կատարվում է միջշարքային կամ համատարած ն ժապավենաձն եղանակներով, մակերնույթային շերտի փխրեցման, թափոնների փոցխման, մամռածածկի քայքայման նպատակով: Հողի լրացուցիչ մշակման մեքենաները ն գործիքները դասակարգվում են` կուլտիվատորներ, ցաքաններ, գլանվակներ, փխրիչներ, հարթահատներ, թմ ակազմավորիչներ, տափաններ: Հողի լրացուցիչ մշակման մեքենաները ն գործիքները պետք է չփոշիացնեն հողը, ավարար պատճենահանեն հողի մակերնույթը, ապահովեն մշակման հավասարաչափ խորություն, հնարավորինս քիչ ռնվեն կոշտերով ն մոլախոտերով, ընդգրկման լայնությունը պետք է համապատասխանի ցանքի մեքենայի ըդգրկման լայնությանը, մոլախոտերի քաղհանումը պետք է կատարվի առանց մշակա ույսերին վնասելու ն հողով ծածկելու: Անտառտնտեսությունում առավել շատ կիրառություն են ստացել ցաքանները ն կուլտիվատորները:

4.1. ՑԱՔԱՆՆԵՐ

Ցաքանները հողի մակերեսային մշակման գործիքներ են, ացառություն են կազմում ծանր սկավառակային ն որոշ զսպանակային ցաքանները, որոնք հողը մշակում են մինչն 20սմ խորությամ : Ցաքանները հողի մշակման ամենահասարակ գործիքներն են, որոնք փխրեցնում, խառնում ն հարթեցնում են հողի մակերնույթը, ինչպես նան սանրում-հանում ն հողով ծածկում մոլախոտերը, սեր93

մերը, պարարտանյութը, քայքայում են կեղնը, նոսրացնում են ցանքերը, ացում են հողով ծածկված ույսերին, խնամում են մարգագետնային ն արոտավայրային տարածքները: Ատամնավոր ցաքանները հիմնականում համընթաց շարժման են, սակայն կան նան ակտիվ շարժա երով ատամներով (թրթռացաքաններ) ն հողի հետ ակրկվելուց պտտվող (ռոտացիոն) ցաքաններ: Ատամնավոր ցաքանի անող օրգանն ատամն է, որը շրջանակին ամրացվում է կոշտ կամ հոդակապով: Հոդակապով շրջանակը աղկացած է մի քանի օղակներից, որոնք համալրվում են ցանցավոր ն մարգագետնային ցաքանների հետ: Այդպիսի ցաքանները լավ են պատճենահանում դաշտի միկրոռելիեֆը ն ապահովում են հողի մեջ ոլոր ատամների հավասարաչափ խորացում: Ըստ կառուցվածքի ատամները լինում են ուղիղ (նկ. 4.1,Ա,Բ,Գ,Ե,Զ), թաթաձն Դ, կորացված` զսպանակային կանգնակով է: Ատամները լինում են քառակուսի Ա, կլոր Բ, օվալաձն Գ ն ուղղանկյուն Ե, Զ, է հատվածքներով: Ատամների ընթացքի խորությունը տատանվում է 3...10սմ, հետքերի միջն հեռավորությունը 22...49մմ, ատամների հեռավորությունը շարքում 15սմ: Ձաքանի ընթացքի խորությունը կախված է ատամի եռնվածությունից, որը լինում է` 20...30Ն ծանր ցաքան, 10...20Ն միջին ն թեթն 5...10Ն: Ծանր ցաքան Ճ6ՕÑ-1.0 (նկ.4.1,ա) օգտագործվում է վարից հետո կոշտերը ջարդելու ն առերի փխրեցման, մոլախոտերի սանրահանման, տնկարաններում միջշարքային տարածության, ինչպես նան մարգագետինների ն արոտավայրերի մշակման համար: Միջին ցաքան Ճ6ÑÑ-1.0 նախատեսված է դաշտի մակերնույթի փխրեցման ն հարթեցման, մոլախոտերի ոչնչացման, կոշտերը ջարդելու, պարարտանյութի թաղելու, հացահատիկային ն տեխնիկական մշակա ույսերի ցանքի ծիլերի ցաքանման համար: Թեթն ցաքաններ` եռօղակ 6Ճ1-0.6 ն 61Ք-0.7 ծառայում են ցանքերի ցաքանման, դաշտի մակերնույթի կեղնաջարդման, սերմերի ն պարարտանյութի ծածկման, ցանքից առաջ դաշտի մակերնույթի հարթեցման համար: Ցանցավոր ցաքան ՃÑ1-4 (նկ.4.1, ) նախատեսված է մինչն ծիլերի դուրս գալը հողի վերին շերտի փխրեցման ն մոլախոտերի ոչնչացման համար: Ցանցավոր ցաքանը կազմված է երեք սեկցիայից` առջնի սեկցիայի 10մմ տրամագծի ատամները ծայրերով սրված են, երկրորդ սեկցիայի ատամները դանակաձն ծայրերով նախատեսված են հողի հարթեցման համար, պատրաստվում են զսպանակային պողպատից:

Տափան-ցաքանը ԹՃ-2.5 (նկ.4.1,գ) օգտագործվում է ցրտահերկի գարնանային ցաքանման, խոնավության պահպանման ն դաշտի թմ երի հարթեցման համար: Դանակները 17 ծառայում են թմ երը կտրելու, փոցխերը 18 հողի փխրեցման, տափանը 14 դաշտի մակերնույթի հարթեցման համար: Մշակման խորության կարգավորման նպատակով լծակով 15 կարգավորվում է դանակի թեքության անկյունը:

Նկ. 4.1. Ցաքաններ. Ա-քառակուսի հատվածքով ատամ (16x16, 14x14,մմxմմ), Բ-կլոր հատվածքով ատամ, Գ-օվալաձն հատվածքով ատամ, Դ-թաթաձն ատամ, Ե-ցանցաձն ցաքանի ատամներ, Զ-մարգագետնային ցաքանի դանակաձն ատամներ, է-զսպանակային ցաքանի ատամ. ա-Ճ6ՕÑ-1.0 ծանր ատամնավոր ցաքան, -ցանցավոր ՃÑ124 ցաքան, գ-տափանցաքան ԹՃ-2.5, դ-հողուրագի ասեղնավոր սկավառակ.1,2 շրջանակի շերտաձողիկներ, 3-ատամ, 4-կցորդման հարմարանք, 5-կախոցի հեծան, 6-կանգնակ, 7-մատ, 8,13-շղթաներ, 9-կալունակ, 10-ձգացող, 11շրջանակ, 12-ցանց, 14-տափան, 15-լծակ,16-կցահեծան, 17-դանակ, 18-փոցխեր: Ռոտացիոն ցաքանը (հողուրագ) (նկ.4.1,դ) նախատեսված է աշնանացանի գարնանային ցաքանման ն նախացանքային մշակման համար: Սկավառակները 1 մ2 վրա կատարում են 150 ծակոց, լրիվ

քայքայում հողի կեղնը: Ծիլերի վնասվածքը նվազագույնի հասցնելու համար ասեղի ուռուցիկ կողմը ուղղվում է շարժման ուղղությամ (սկավառակը պտտվում է ե սլաքի ուղղությամ ), ինտենսիվ փխրեցման ժամանակ մարտկոցը շրջվում է 180օ (սկավառակը պտտվում է M սլաքի ուղղությամ ): Մշակման խորությունը մինչն 9սմ կարգավորվում է եռնարկղի եռնավորումով: Սկավառակային ցաքանները լինում են թեթն (դաշտային, այգեգործական) ն ծանր: Դաշտային ցաքանները օգտագործվում են ցրտահերկի մշակման, վարից հետո ճիմաառերի փխրեցման, խոզանի երեսվարի, թեթն ճիմոտ մարգագետինների թարմացման համար: Այգեգործական ցաքանները օգտագործվում են այգիների մինչն 10սմ խորությամ միջշարքային մշակման համար: Ծանր ցաքանները նախատեսված են վարից հետո ճիմոտ հողերի, առի մասնատման, մարգագետինների ն արոտավայրերի մշակման, խոզանի մնացուկների ն պարարտանյութի հողով մինչն 20սմ խորությամ ծածկման համար: Թեթն ակավառակային ցաքանի անող օրգանը հոծ սուր սայրով սֆերիկ սկավառակն է, տրամագիծը 450 կամ 510մմ (նկ.4.2,գ): Ծանր ցաքանի անող օրգանը կտրտված եզրերով 660մմ տրամագծով ակավառակն է(նկ.4.2,դ): Սկավառակների գրոհի անկյունը` -ն փոփոխվում է 0...21օ: Ծանր ն չոր հողերի մշակման համար ընտրվում է գրոհի մեծ անկյուն: Մշակման խորությունը կարգավորվում է գրոհի անկյունով ն հողի վրա սկավառակի ճնշումով, այդ նպատակի համար եռնավորելով եռնարկղը: Կախովի սկավառակավոր ցաքան Ճ/1-3 (նկ.4.2) աղկացած է Նկ.4.2. Կախովի սկավառակավոր ցաքան Ճ/1-3.0. ա-ընդհանուր տեսքը, մարտկոց, գ-թեթն ցաքանի սկավառակը, դ-ծանր ցաքանի սկավառակը. 1-կախոց, 2-մարտկոց, 3շրջանակ, 4-կողային հեծան, 5-սռնի, 6-սկավառակ, 7-վռան, 8-կալունակ, 9մատ,10-մաքրիչ, 11-առանցքակալ:

սկավառակների փոփոխվող թվով չորս մարտկոցից, որի արդյունքում ընդգրկման լայնությունը ստացվում է 3 կամ 2մ: Առաջին տար երակը կազմվում է 9-ական սկավառակներով երեք մարտկոց ն տասը սկավառակով հետնի ձախ մարտկոցը: Լրացուցիչ տասներորդ սկավառակը փխրեցնում է առջնի մարտկոցների չմշակված շերտը: Երկրորդ դեպքում երեք մարտկոցները կազմվում են 6-ական սկավառակներից, իսկ չորրորդը` 7հատ: Սկավառակների գրոհի անկյունը` 12,15,18 ն 21օտեղակայվում է կալունակները 8` տեղաշարժելով հեծանի 4 վրայով ն ամրացնելով մատերով 9: Ընդգրկման լայնությունը 3-ից 2մ դարձնելու համար մոտեցվում են կողային հեծանները` տեղափոխելով լայնական հեծանների վրայով ն միացնելով փոքր թվով մարտկոցներ: Մշակման խորությունը հասնում է մինչն 12սմ: Կցվող ծանր սկավառակային ցաքան Ճ/Օ-3.0 -երկհետք է, նախատեսված է ճիմոտ առերի մանրման ու կոշտերի ջարդման համար: Ընթացքային մասը կազմված է ծնկաձն սռնուց ն երկու անիվից: Ցաքանի սկավառակների տրամագիծը 660մմ է, մշակման խորությունը մինչն 25սմ: Անտառտնտեսությունում օգտագործվում են նան Ճ/1Օ-2.2, Ճ/1Օ13.5. Ճ/Օ-1.3, Ճ/ÑՕ-2.5 այգեգործական ն այլ մակնիշների ցաքաններ:

4.2. ԳԼԱՆՎԱԿՆԵՐ

Գլանվակները (նկ.4.3) ծառայում են կոշտերի մանրացման, հողի

Նկ.4.3. Գլանվակների տիպերը.

ա-հարթ ջրալեցուն, -օղախթանավոր, գ-օղաատամնավոր, դ-հարթ ատամնավոր, ե-օղագոտիավոր: վերին շերտի խտացման, հարթեցման, հողային կեղնի քայքայման, ինչպես նան կանաչ պարարտանյութերի (սիդերատների) գլանվակման համար: Անտառային արտադրությունում օգտագործվում են հարթ ջրալեցուն, օղախթանավոր, օղաատամնավոր, հարթ ատամնավոր, օղագոտիավոր գլանվակներ: Հարթ ջրալեցուն գլանվակը 3ԲÂՃ-1.4 (նկ.4.3ա) աղկացած երեք սեկցիայից, ծառայում է հողի վերին շերտը 4...6սմ խորությամ խտացնելու ն հարթեցնելու համար: Հողի վրա ճընշումը կարգավորվում է ջրալցավորումով: Գլանի տրամագիծը 700մմ, երկարությունը 1.4մ, ծավալը 500լ: Գլանը ջրով լրիվ լցավորվելուց 1սմ լայնության վրա` ճնշման ուժը կազմում է 60Ն: Օղախթանավոր գլանվակը 3ԲԲԹ-6 (նկ.4.3 ) եռասեկցիոն է, խթանավոր սկավառակի տրամագիծը 520մմ: Նախատեսված է վարի մակերնույթի հարթեցման, միաժամանակ 2...4սմ խորությամ հողի վերին շերտը փխրեցնելու, 4...8սմ խտացնելու համար: Գլանվակի ճնշման ուժը 1սմ լայնության վրա, առանց լրա եռի 24Ն է, եռով` 42Ն, երեք սեկցիայի ընդգրկման լայնությունը 6.1մ: Օղաատամնավոր գլանվակը ԲԲ1-2.8 (նկ.4.3գ) միասեկցիոն, կցվող 2.8մ ընդգրկման լայնությամ , կազմված է 9 սեպաձն ն 10 հատ ատամնավոր անիվներից, ճնշումը հողի վրա կարգավորվում է լրա եռնումով, նախատեսված է վարի մակերնույթի հարթեցման, կոշտերի մանրացման, վերին շերտի փխրեցման ն ներքնի շերտի խտացման համար: Հարթ ատամնավոր գլանվակը (նկ.4.3դ) խտացնում է հողը ն ջարդում կոշտերը: Օղագոտիավոր գլանվակը (նկ.4.3ե) խտացնում է հողի վերին շերտը, կազմավորելով դաշտի ալիքավոր մակերնույթ ջրի կուտակման համար: Գլանվակները ագրեգատավորվում են 1Օ6-80/82 ն Օ-40À տրակտորներին:

4.3. ԿՈՒԼՏԻՎԱՏՈՐՆԵՐ

Կուլտիվատորները ծառայում են հողի մակերեսային մշակման համար ն ըստ նշանակության լինում են հողի համատարած, միջշարքային մշակման ն հատուկ նշանակության: Բոլոր տեսակի կուլտիվատորները, կախված պայմաններից, կատարում են հողի փխրեցում, մոլախոտերի ոչնչացում, պարար98

տանյութերի հող մտցնում, ակոսահանում, ուկլից, ույսերի նոսրացում ն այլն: Կուլտիվատորները դասակարգվում են ըստ հետնյալ հատկանիշների. - տրակտորի հետ միացման եղանակի-կցվող ն կախվող, - նշանակության-համատարած (ցելամշակման, նախացանքային) մշակման, շարահերկ-միջշարքային մշակման, ուսասնիչ, հատուկորոշակի տեսակի մշակա ույսերի միջշարքային մշակման, - մշակվող շարքերի թվի-միաշարք ն ազմաշարք, անող օրգանների տեսակների-թաթիկաձն, սկավառակաձն, ֆրեզային, ռոտացիոն:

4.3.1. ԿՈՒԼՏԻՎԱՏՈՐՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Կուլտիվատորները ընդհանուր կառուցվածքով համանըման են (նկ.4.4) ն աղկացած են շրջանակից, անող օրգաններից, ընթացքային անիվներից (կցվող կուլտիվատորներ) ն հենարանային անիվներից (կախովի կուլտիվատորներ), անող օրգանների ամրացման

Նկ.4.4. Կախովի կուլտիվատորի ընդհանուր սխեմա. 1- անող օրգան, 2-հենարանային անիվ, 3-կախոց, 4-շրջանակ, 5- անող օրգանների ամրացման համակարգ: համակարգից (պահանգ, երասանակ, թաթիկի ռնիչ, իջեցուցիչ ն այլն), տրանսպորտային կամ աշխատանքային դիրքի երման մեխանիզմից (հիդրոգլան), խորության կարգավորման մեխանիզմից:

Նկատենք, որ սկավառակային օրգաններով կախովի կուլտիվատորները հենարանային անիվներ չունեն: Անտառտնտեսությունում, հատկապես ծառահատված տարածքներում, լայն կիրառություն են գտել կախովի կուլտիվատորները: Կուլտիվատորների անող օրգաներն են` - թաթիկաձն (սլաքաձն, դրաձն, ակոսահան, դանակաձն), - հարթ ն կտրտված եզրերով սկավառակներ, - ասեղնային սկավառակներ (ռոտացիոն աստղանիվներ) հորիզոնական պտտման առանցքով` հողի կեղնի քայքայման ն ույսերի շարքի ու ուսապաշտպան գոտու հողի փխրեցման, - ռոտացիոն կարկասամետաղալարային ն ռոտացիոն կարկասաթնանիվային` հողի փխրեցման ն 0.1...2.0մ արձրության անտառային մշակա ույսերի շարքի ն ուսապաշտպան գոտու մոլախոտերի ոչնչացման համար, - մատնային` ակոսի մեջ տնկված 0.7մ արձրության անտառային մշակա ույսերի շարքի մոլախոտերի ոչնչացման ն հողի փխրեցման համար:

4.3.2. ԿՈՒԼՏԻՎԱՏՈՐՆԵՐԻ ԹԱԹԻԿՆԵՐԸ

Թաթիկաձն անող օրգանների (նկ.4.5) տարածված տեսակներն են` փխրեցնող ն կտրող: Կտրող թաթիկները լինում են հարթահատ սլաքաձն (քաղհանող) (նկ.4.5,ա), սլաքաձն ունիվերսալ (նկ.4.5, ), միակողմանի հարթահատ (ածելիաձն) (նկ.4.5,գ): Փխրեցնող թաթիկները լինում են նեղափխրիչ (դրաձն) (նկ.4.5,դ) ն լայնափխրիչ (շրջվող թաթիկով) (նկ.4.5,ե) կոշտ կանգնակով ն զսպանակավոր կանգնակով (նկ.4.5,զ): Հարթահատ թաթիկները նախատեսված են մոլախոտերի քաղհանման համար: Տեղակայման խորությունը պետք է համապատասխանեցնել տվյալ տեսակի մոլախոտերի արմատների առավելագույն զանգվածով տարածման խորության հետ` 6...12սմ, հաշվի առնելով նան առավելագույն չափով կտրտված զանգվածը հողից դուրս հանելու ն չորանալու համգամանքը: Ունիվերսալ թաթիկները կատարում են մոլախոտերի քաղհանում ն հողի փխրեցում 8...16սմ խորությամ : Միակողմանի թաթիկի ուղղաձիգ դանակը (թշիկը) ծառայում է հողի կտրման ն նոր ծլած ույսերը հողով չծածկելու համար: Փխրեցնող թաթիկները կատարում են հողի փխրեցում 5...25սմ խորությամ , կոշտերի փշրում ն տար եր տեսակի ուսականության հողից դուրս հանում:

Զսպանակային կանգնակների յուրահատկությունը կայանում է նրանում, որ թրթռման շնորհիվ կոշտերը ինտենսիվ մանրվում են ն մոլախոտերի մնացուկները հողից առավել հեշտությամ են դուրս հանվում: Սակայն կոշտ կանգնակների համեմատությամ վերջիններիս մշակման խորության համաչափությունը ցածր է: Բուկլից իրանները ծառայում են ոռոգման ակոսահանման, ակոսի հատակի մոլախոտերի ոչնչացման ն հողով ծածկելու, ինչպես նան, որոշ մշակա ույսերի ուկլիցի համար:

Նկ.4.5. Կուլտիվատորային թաթիկների տեսակները. ա-հարթահատ սլաքաձն, -ունիվերսալ սլաքաձն, գ-հարթահատ միակողմանի, դ-դրաձն, ե-լայնափխրիչ կոշտ կանգնակով, զ-լայնափխրիչ զսպանակավոր կանգնակով. 1-կանգնակ, 2-խոփիկ, 3-հեղյուս կամ գամ, 4-սայր, 5-ուղղաձիգ դանակ, 6-զսպանակ, 7-զսպանակային կանգնակ, 8-շրջվող թաթիկ: Սնուցող դանակները ծառայում են փոշի ն հատիկավորված հանքային պարարտանյութերը ույսերի միջշարքային տարածությունում հող մտցնելու համար:

4.3.3. ԹԱԹԻԿՆԵՐԸ ՇՐՋԱՆԱԿԻՆ ՄԻԱՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Թաթիկները շրջանակին միացման եղանակը պետք է ընտրվի այնպիսին, որ ապահովվի մշակման խորության համաչափություն` պատճենահանելով դաշտի միկրոռելիեֆը ն հնարավորություն տրվի շրջանակի վրա կատարելու թաթիկների պահանջվող տեղակայումը: Թաթիկները շրջանակին են միացվում կոշտ ն հոդակապով (նկ.4.6): Կոշտ միացումը նախատեսվում է թաթիկների կանգնակների ամրացումը անմիջապես շրջանակի վրա: Այդ եղանակով միացման

դեպքում առավել որակով է իրականացվում մոլախոտերի կտրումը, միաժամանակ ստացվում է ակոսի հարթ հատակ, սակայն վարի միկրոռելիեֆը վատ է պատճենահանվում, որը հանգեցնում է մշակման խորության տատանումներին: Թաթիկների կոշտ միացման եղանակը կիրառվում է խոր մշակման փխրիչների ն մինչն 2...2.5մ ընդգրկման լայնությամ դաշտային կուլտիվատորների վրա: Թաթիկները շրջանակին միացման հոդակապային եղանակը լինում է երկու տեսակ` միահոդակապ ն քառահոդակապ (նկ.4.6): Միահոդակապ, անհատական երասանակային եղանակը (նկ.4.6,ա) ապահովում է թաթիկների դաշտի մակերնույթի համեմա-

Նկ.4.6. Թաթիկները շրջանակին միացման եղանակները. ա-միահոդակապ` անհատական երասանակային, ընդլայնական շրջանակային,գ-քառահոդակապ:

-միահոդակապ`

կա ար լավ պատճենահանում, միաժամանակ ապահովում է մոլախոտերից թաթիկների մաքրում, ի հաշիվ երասանակի ուղղաձիգ հարթության մեջ տատանումների, սակայն երասանակների դեֆորմացիան (երկարության պատճառով), ծխնիների ացակները ն առաջին ն երկրորդ շարքի թաթիկների ոչ հավասար խորությունները, ստիպում են զգալիորեն մեծացնել թաթիկների վերածածկի մեծությունները: Այդ պատճառով միահոդակապ կուլտիվատորները նախատեսվում են համատարած մշակման համար, 2.5...4մ ընդգրկման լայնությամ : Նշենք նան, որ այս դեպքում կանգնակները կոշտ միացվում են պահանգի վերջնամասում, որի հետնանքով մշակման խորությունից

կախված փոփոխվում է նան թաթիկի դրվածքի անկյունը, որը իր հերթին հանգեցնում է համակարգի տատանումներին: Քարքարոտ հողերում աշխատող կուլտիվատորները համալըրվում են պահպանակներով: Բանող օրգանների շրջանակին միացման քառօղակային սխեման օգտագործվում է շարահերկ կուլտիվատորների վրա (նկ.4.6,գ): Այդպիսի միացումը ապահովում է թաթիկների տեղակայման անկյան հաստատունություն, մշակման խորության ցանկացած փոփոխության դեպքում ավարար չափով պատճենահանվում է մշակվող դաշտի մակերնույթը:

4.3.4. ԿՈՒԼՏԻՎԱՏՈՐՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Կախովի կուլտիվատոր Բ11-4 (նկ.4.7) նախատեսված է ցանքից կամ տունկից առաջ հողի համատարած մշակման, ցելի խնամքի, Նկ. 4.7. Կախովի կուլտիվատոր Բ11-4Ճ. 1-թաթիկ, 2-հենարանային անիվ, 3-սեղմիչ զսպանակով ձող, 4-լըծակ, 5շրջանակի առջնի հեծան, 6-պտուտակային մեխանիզմ, 7-կախոց, 8-շրջանակի ետին հեծան:

անտառահատ տարածքի կոճղերից ն արմատներից մաքրումից հետո համատարած մշակման համար: Կուլտիվատորի շրջանակը քառանկյունաձն եռակցված, երկհեծանե կառուցվածքի է: Առջնի հեծանի վրա եռակցված է կախոցը ն հավաքված են հենարանային անիվները` մշակման խորության կարգավորման մեխանիզմներով: Թաթիկների միացումը մեկ հոդակապով երասանակային է: Կուլտիվատորը համալըրվում է 270 ն 330մմ ընդգրկման լայնությամ ունիվերսալ ն 45մմ ընդգրկումով զսպանակային փխրիչ թաթիկներով: Ընդգրկման լայնությունը 3 ն 4մ կարգավորվում է պահանգների թվով, մշակման խորությունը 5...12սմ:

(նկ.4.8) Կախովի կուլտիվատոր- ուսասնիչ ԲՔ1-2.811 նախատեսված է ցածրացողուն, չորս շարքով ցանված 0.45, 0.6 ն 0.7մ միջշարքով մշակա ույսերի միջշարքային մշակման ն սնուցման համար:

Նկ.4.8. ԲՔ1-2.811 կուլտիվատորի անող օրգանների սեկցիան. 1-հենարանային անիվ, 2-քառօղակի ներքնի օղակը, 3-առջնի կալունակ, 4-քառօղակի վերնի կարգավորող օղակ, 5-փոխակրական ձգաձող, 6-ետին կալունակ, 7-վրադիրով պրիզմաներ, 8-ետին ռնիչ, 9-կողային ռնիչ, 10- անող օրգաններ, 11-պահանգ: Կուլտիվատորը աղկացած է հեծան-շրջանակից, ավտոկախոցից, երկու պննմոհենարանային անիվներից, որոնք շարժահաղորդում են չորս պարարտանյութացան ապարատներին, յոթ անող օրգանների սեկցիաներից ն դանակաձն պարարտանյութաներարկիչներից: Սեկցիաները քառօղակ հոդակապային են: Կուլտիվատորի ընդգրկման լայնությունը 2.8մ, մշակման խորությունը` քաղհանման համար 4...8սմ, փխրեցման ն սնուցման` 10...16սմ: Անտառային ակոսային կուլտիվատոր ԲԷՃ-1.7 (նկ.4.9) ծառայում է անտառահատված տարածքում անտառային մշակա ույսերի խնամքի համար, որտեղ տունկը (ցանքը) կատարվել է ժապավենաշերտերով գութանային ակոսի հատակում: Կուլտիվատորը աղկացած է ձողաշրջանակից, կախոցից, չորս 510մմ տրամագծով սկավառակներով` զույգ մարտկոցներից: Մշակման խորությունը կարգավորվում է գրոհի անկյան կարգավորումով 0...30օն

լիա եռնումով: Գրոհի անկյունը կարգավորվում է ներքնի մետաղասալը ծխնիի հեղույսի շուրջը պտտումով` ապա հեղույսով 10 սնեռելով: Ակոսի մշակա ույսերի խնամքի ժամանակ մշակվում են առերը ն ույսի շարքին մոտիկ ակոսի հատակը: Այդ նպատակի համար մարտկոցները տեղակայվում են դեպի շարքը 20օ-ի անկյան տակ` պտտելով ետին մետաղասալը առջնինի նկատմամ 5-ական աստիճանով: Քանի որ առաջին տարում տնկին ցածրահասակ է, ապա առաջին խնամքը կատարվում է սկավառակները տեղակայելով ուռուցիկ մասով դեպի շարքը: Հետագա տարիներին աջ ն ձախ մարտկոցները փոխակրվում են տեղերով: Բուսապաշտպան գոտու լայնությունը կարգավորվում է մարտկոցը շրջանակի հեծանի վրա տեղափոխելով: Կուլտիվատորի ընդգրկման լայնությունը` 1.7մ է, մշակման խորությունը 6...12սմ:

Նկ.4.9. Անտառակոսային կուլտիվատոր ԲԷՃ-1.7. ա-տեսք կողքից, -տեսք վերնից. 1-կախոց, 2-տակդիր, 3-շրջանակ, 4մեղմիչ զսպանակ, 5-առջնի մետաղասալ, 6-ետնի մետաղասալ, 7շրջանակ, 8-ծխնիահեղույս, 9-սռնի, 10-սնեռահեղույս, 11-վերին մետաղասալ, 12-ներքնի մետաղասալ, 13-կալունակ, 14-մարտկոց, 15եռնարկղ, 16-անուր:

Լանջերի սկավառակային կուլտիվատոր Բ/Ñ-1.8 նախատեսված է մինչն 12օ թեքության անտառահատված տարածքներում հորիզոնական շերտերով ցանված կամ տնկված անտառային մշակաույսերի խնամքի համար: Կուլտիվատորը կազմված է շրջանակից, երկուական զույգ ետին ն առջնի մարտկոցներից, որոնցից ետինը, աղկացած է չորս սկավառակներից, աշխատում է գործավար, առջնինը` երեքական սկավառակներով, աշխատում է լաղարակավար: Գրոհի անկյունը կարգավորվում է 0...30օ, այնպես ինչպես ԲԷՃ1.7 կուլտիվատորի մոտ: Կուլտիվատորի առջնի մարտկոցները համալրված են ապահովիչ մեխանիզմով ն գրոհի անկյան կարգավորման ավտոմատ կառավարման մեխանիզմով: Կուլտիվատորի ներքն սահելը կանխարգելելու համար մեծացվում է առջնի մարտկոցի գրոհի անկյունը ն համակարգը երվում է կայուն վիճակի: Բուսապաշտպան գոտու 24...40սմ լայնությունը կարգավորվում է` մարտկոցները լայնական հեծանի վրա տեղաշարժելով: Կուլտիվատորի ընդգրկման լայությունը 1.8մ է, մշակման խորությունը` 8...10սմ: Անտառային ռոտացիոն կուլտիվատոր ԲՔԷ-11 (նկ.4.10) ծառայում է 0.1...1.0մ արձրության անտառային մշակա ույսերի միջշարային տարածության մոլախոտերի ոչնչացման ն հողի փխրեցման համար: Բաղկացած է շրջանակից 1, երկու հենարանային անիվներից 4 ն երկու ազմաթիակ թնանիվներից, որոնք ազատ պտտվում են կանգնակի 2 մեջ ուղղաձիգի նկատմամ 9 -ի տակ տեղակայված սռնու հետ միասին:

Նկ.4.10. Անտառային ռոտացիոն կուլտիվատոր ԲՔԷ-1Խ. 1-շրջանակ, 2-կանգնակ, 3- անող օրգան, 4-հենարանային անիվ:

Թիակների հեռավորությունը (27...70սմ) կարգավորվում է կանգնակները հեծանի վրա տեղաշարժելով: Մշակման խորությունը 3...8սմ կարգավորվում է պտուտակային մեխանիզմներով հենարանային անիվները տեղակայելով: Ընդգրկման լայնությունն է 0.5...0.8մ: Անտառային ֆրեզային կուլտիվատոր ԲՕԷ-1.4 (նկ.4.11) նախատեսված է ժապավենաշերտերի, միկրո արձրությունների վրա ն ակոսներում անտառային մշակա ույսերի խնամքի` հողի փխրեցման, մոլախոտերի ն մանր նափայտային մնացորդների ոչնչացման համար: Կուլտիվատորը աղկացած է փոխանցման տուփից 5, աջ ն ձախ կիսասռնիներից 8, կողային երեսանակներից 2, երկու ֆրեզ թմ ուկներից 11, հենադահուկներից 10 ն հենարանային անիվներով սայլակից: Փոխանցման տուփով ապահովվում է կուլտիվատորի աշխատանքի համապատասխան ռեժիմ:

Նկ.4.11. Անտառային ֆրեզային կուլտիվատոր ԲՕԷ-1.4. 1-ձող, 2-կողային երասանակ, 3-հենարանային անիվ, 4-սայլակի շրջանակ, 5-արագության տուփ, 6-կախոց, 7-կարդանային լիսեռ, 8կիսասռնի, 9-պատյան, 10-հենադահուկ, 11-ֆրեզթըմ ուկ, 12-սկավառակաձն դանակ, 13-Г-աձն դանակ, 14-փոցխ: Կուլտիվատորը շարժումը ստանում է տրակտորի ՀԱԼ-ից կարդանային լիսեռով: Ֆրեզ թմ ուկը կազմված է լիսեռի վրա տեղակայված Г-աձն դանակներից 13 ն լիսեռի վրա ազատ նստած սկավառակաձն դանակներից 12: Հենադահուկները 10 ծառայում են ֆրեզման խորության կարգավորման համար (5...15սմ):

Ագրեգատի աշխատանքի համար տրակտորիստը միացնում է ՀԱԼ-ը, աշխատանքային դիրքի է երում կուլտիվատորը ն շարժում տրակտորը: Ֆրեզները փխրեցնում են հողը, ոչնչացնում մոլախոտերը, մանր մացառն ու խառնում իրար: Փոցխերը կանխում են հողի շպրտումը ն լրացուցիչ մանրացնում զանգվածը: Կուլտիվատորի ընդգըրկման լայնությունը 1.4մ է, թմ ուկների պտտման հաճախականությունը` 44 վ-1:

4.4. ՇՎԵԴԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՏ

ՄԻԿՐՈԹՄԲԱԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ ԿՈՒԼՏԻՎԱՏՈՐՆԵՐ

Շվեդիան անտառային տնտեսության ինտենսիվ վարման առավել զարգացած երկիր է, որտեղ անտառա ուծությունը դրված է արդյունա երական հիմքերի վրա: Շվեդիայում մշակված հողի մշակման տեխնիկայի զգալի մասը ունիվերսալ է: Կոմ ինացված` անող օրգանները տեխնոլոգիական ցիկլի ոլոր գործողությունները կատարում են մեկ ընթացքով: Այս առումով հսկայական են 8raօէօ ՒՕrօտէ ֆիրմայի գիտատեխնիկական առաջընթացը: Այսպես 8raօէօ ՒՕrօտէ ֆիրման ընդհատ միկրոթմ ակազմավորման համար արտադրում է ունիվերսալ-կոմ ինացված կուլտիվատորներ, որոնց անող օրգանը մի ընթացքով կազմավորում է` շրջված ճիմահողով, շրջված ճիմահողի վրա հողաշերտով ն միայն հողաշերտով սերմացանքի կամ ծառատնկման միկրոթմ եր: Ստորն ներկայացնում ենք մեզ հայտնի շվեդական մի քանի կուլտիվատորների կառուցվածքը ն աշխատանքը: Կուլտիվատոր 8raօեe Խ26.a (նկ.4.12) երկշարքանի, նախատեսված է սերմերի ցանքի նացանքի կամ ծառատնկման ընդհատ միկրոթմ ակազմավորման համար: Կուլտիվատորը կարելի է շահագործել ինչպես հարթավայրային, այնպես էլ փոքրաչափ, դժվարանց տարածքներում: Կուլտիվատորը աղկացած է եռանկյունաձն փխրիչ անվակներից ն կախոցի համակարգից: Աշխատանքի ընթացքում անվակները պտտվում են ատամները գետնի հետ ակրկման միջոցով: Եռանկյունաձն անվակների լայնաթաթ փխրիչ ատամները խորանալով գրունտի մեջ կտրում են ճիմահողը ն շրջված վիճակում դնում չկտրված ճիմի վրա (նկ.4.12,դ): Կուլտիվատորը անհրաժեշտության դեպքում համալրվում է նան քառանկյունի անվակներով: Ագրեգատը կառավարվում է տրակտորիստ-օպերատորի խցից: Աշխատանքի ընթացքում տնկաթմ երը կազմավորվում են ագրեգատի շարժման ուղղությամ , իրարից հավասարահեռ` անկախ շարժման արագություններից ն տարածքի թեքությունից: Թմ ակազմավորման գործ108

ընթացը կառավարում է օպերատորը, համաձայն ագրոտեխնիկական պահանջների: Մեքենայի հիդրոհամակարգը համալրված է հինգ տվիչներով, որոնք ցույց են տալիս փխրիչ անվակների թեքության անկյունը, կազմավորված թմ իկների քանակը, անցած ճանապարհի երկարությունը, նախապատրաստված տարածքի մակերեսը ն ժամանակը:

Նկ.4.12. Կուլտիվատոր 8raօէօ M26.a. ա-ագրեգատի աշխատանքը դաշտում, - անող օրգանի տեսքը, գկառավարման համակարգի ընդհանուր տեսքը, դ-ընդհատ միկրոթմ ակազմավորման մեկ ցիկլի ընդհանուր տեսքը` Խ-տնկատեղի կազմավորումը հողաթմ իկի վրա, Ւ- տնկատեղի կազմավորումը ճիմահողի վրայի հողածածկում ն 1-տնկատեղի կազմավորումը ճիմահողի վրա: Կառավարման համակարգը նախատեսում է ութ, ազատ տեղակայվող, աշխատանքային ծրագրեր, որոնք հսկվում են օպերատորի խցի կարգավորիչներով: Դիսփլեի վրա տրվում են` անվակի թեքության

անկյունը, թմ իկների հեռավորությունը, անվակների պտուտաթվերը, ճնշումը գրունտի վրա ն մանիպուլյատորի ընդգրկման լայնությունը: Կուլտիվատորը ագրեգատավորվում է անտառային մոդիֆիկացիայի 75...125 կՎտ հզորության տրակտորներով, արտադրողականությունը 0.6...1.4 հա/ժ ն կախված է տարածքի ռելիեֆից, պահանջվող միկրոթմ երի քանաքից, տնկման քայլը 1.6...5մ, միջշարքային հեռավորությունը 1.8...2.2մ: Կուլտիվատոր Թոa«Ճe Խ366a: Ի տար երություն 8raօէօ M26.a մակնիշի համալրված է երեք փխրիչ անվակներով, առավել ծանր է, ունի արձր արտադրողականություն: Կուլտիվատոր Թոa«Ճe Ղ216a (նկ.4.13) նունպես նախատեսված է սերմացանքի կամ ծառատունկի նպատակով ընդհատ միկրոթմ ակազմավորման համար: Երկրաչափական պարամետրերով ամենափոքրաչափ կուլտիվատորն է, ագրեգատավորվում է փոքր ն հզոր տրակտորների հետ, կարելի է շահագործել ցանկացած չափի ն ռելիեֆի տարածքների հողի նախապատրաստման համար:

Նկ.4.13. 8raօէօ 121.a կուլտիվատորի ընդհանուր տեսքը: Բանող օրգանը իրենից ներկայացնում է կտրտված եզրով կոնաձն սկավառակ: Կուլտիվատորը երկշարքանի է ն արտադրվում է երկու մոդիֆիկացիայով-սկավառակների ստիպողական պտտումով (տրակտորի հիդրոհամակարգից, հիդրոշարժիչներով) ն ազատ գլորումով: Սկավառակների արագությունը կարգավորվում է հիդրոհաղորդակով: Կարգավորվում են նան սկավառակների թեքության անկյունները ձեռքով` երեք դիրքերով, ինչպես նան ճնշումը գրունտի վրա:

Տեխնոլոգիական գործընթացը` տնկման թմ իկների կազմավորումը նույնն է ինչ որ նկ.4.12,դ-ում: Ագրեգատի արտադրողականությունն է մինչն 0.7 հա/ժ, կուլտիվատորը կախվում է եռակետ կախոցով, ագրեգատավորվում է 50...90կՎտ հզորության տրակտորներով, սկավառակի տրամագիծը մեկ մետր, եռակցված ատամների թիվը 8 հատ է, միջշարքային հեռավորությունը` մոտ 1.9մ:

5. ԼԱՆՋԵՐԻ ԱՆՏԱՌՄԵԼԻՈՐԱՑՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

5.1. ԱՆՏԱՌՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԼԱՆՋԵՐՈՒՄ

Մեր հանրապետության շատ անտառտեղամասերի սխալ ն ինտենսիվ շահագործման, 90-ականների ճգնաժամային տարիներին ապօրինի, համատարած անտառային հատումների հետնանքով տեղի են ունեցել անցանկալի փոփոխություններ` այդ ն դրանց հարող տարածքներում սկսվել են հողատարման, ձորակաառաջացման, հեղեղների, սելավների առաջացման, սողանքների ակտիվացման ն այլ ացասական պրոցեսներ: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Հայաստանի Հանրապետությունում մինչն 5 թեքության լանջերը զ աղեցնում են տարածքի ընդամենը 289-ը, 5...10 թեքության լանջերը` մոտ 169-ը, 10...20, 20...30 30-ից ավել լանջերը` համապատասխանա ար 25, 20 ն 119-ը, հետնա ար ստեղծվում են առավել նպաստավոր պայմաններ էրոզիոն պրոցեսների զարգացման համար: Տար երում են հողի ջրային ու հողմային էրոզիաներ: Ջրային էրոզիան առաջանում է անձրնների, հեղեղների ու ձնհալի ջրերի մակերնույթային հոսքերի հետնանքով ն այն ուժգնանում է հատկապես մեծ թեքության լանջերում: էրոզիոն գործընթացների ինտենսիվությունը պայնավորված է հիմնականում նական ն սոցիալ-տնտեսական գործոններով: Բնական գործոններից են` կլիմայական պայմանները, ռելիեֆը, տեղադրությունը, ուսականությունը, երկրա անական կառուցվածքը, հողի հատկությունները ն այլն: Սոցիալ-տնտեսական գործոններից են` հողի անհամակարգ մշակումը, հողերի ոչ նպատակային օգտագործումը, անտառների չհամակարգված հատումները ն այլն: Հողի էրոզիայի կանխարգելման գլխավոր ն հիմնական միջոցառումներն անտառմելիորատիվ աշխատանքներն են, որոնց իրագործման համար անհրաժեշտ է գիտականորեն հիմնավորված համակարգ: Լեռնալանջերի վրա անտառմելիորատիվ միջոցառումների իրագործումը ունի ժողովրդատնտեսական մեծ նշանակություն: Լանջերի վրա հողի մշակման տեխնոլոգիան ազմազան է ն կախված է տեղանքի թեքության աստիճանից, հողի ն ուսածածկույթի վիճակից, ռելիեֆի կտրտվածությունից, հողատարման աստիճանից, դուրս ցցված քարերի չափերից ու քանակից, նրանց աշխվածությունից ն այլն:

Չնայած պայմանների ազմազանությանը, որտեղ կատարվելու են անտառմելիորատիվ աշխատանքները, դրանք պետք է ավարարեն հետնյալ հիմնական պահանջներին. մելիորատիվ - արելավել ջրային ռեժիմը, պաշտպանել հողը էրոզիայից, գյուղատնտեսական հանդակները, նակավայրերը ն այլ օ յեկտները հեղեղներից, շահագործական - ապահովել յուրացված տարածքի շարունակական օգտագործում ոչ մեծ ծախսումներով, տնտեսական - շրջանառության մեջ դնել անօգտագործելի, լքված, նախկին գյուղատնտեսական հողերը, հեղեղատները, էրոզացված լանջերը, արձրացնելով տարածքի երրիությունը, տեխնիկական - հիմնական աշխատանքները կատարել մեքենաների օգնությամ : Լանջերում, պայմանների ազմազանության հետ մեկտեղ, առկա են նմանություններ, որոնք հիմք են հանդիսանում տիպային տեխնոլոգիական գործընթացների մշակման համար: Հողի մշակման եղանակի ընտրությունը կախված է լանջի թեքությունից, հողի ն ուսածածկույթի վիճակից, տեղումների քանակից ն ինտենսիվությունից, աճեցվող մշակա ույսի տեսականուց: Առավել հաճախ կիրառվում են հողի նախապատրաստման հետնյալ եղանակները. - համատարած վար, էրոզիայի չենթարկված տարածքի անտառապատման նպատակով, եթե լանջի թեքությունը չի գերազանցում 6...8, - հողի շերտերով մշակում, էրոզացված տարածքներում, եր լանջի թեքությունը չի գերազանցում 8...12, - դարավանդավորում, եր տեղանքը ուժեղ էրոզացված է, լանջի թեքությունը 12-ից արձր է, - հարթակների կազմավորում այն լանջերում, որտեղ վերոհիշյալ եղանակների կիրառությունը հնարավոր չէ: Հողի համատարած վարը կատարվում է լանջի հորիզոնականների ուղղությամ ընդհանուր օգտագործման գութաններով` միաժամանակ կատարելով ցաքանում: Տեղանքի թեքության 6-ից արձրի դեպքում օգտագործվում են հարթ վարի շրջվող իրաններով գութաններ: Քարքարոտ ն գերպնդացած հողերում թեքության միչն 12-ի դեպքում քարերը հողի մակերնույթ հանելու նպատակով` հողը մշակվում է փխրիչներով 35...40սմ խորությամ : Փխրիչի առջն հողը չկուտակվելու համար ատամների միջն հեռավորությունը մեծացվում է միջանկյալ ատամները հանելով: Փխրեցված հողը մշակվում է ծանր սկավառակավոր ցաքանով կամ պլանտաժային գութանով: Հողը գեր չոր լինելու դեպքում, խոնավություն կուտակելու համար, աշնանը

կատարվում է 60...70սմ խորությամ կրկնակի փխրեցում: Փխրեցման ժամանակ հողի մակերնույթ հանված քարերը հեռացվում են ուլդոզերով կամ քարհավաք մեքենաներով: Վաղ գարնանը, անտառատնկումից առաջ, կատարվում է կուլտիվացիա կամ մշակվում սկավառակավոր ցաքանով: Տարածքի շերտերով մշակումը իրականացվում է վարի միջոցով: Հողի շերտավար կատարվում է 1.0...1.5մ լայնությամ , ն որքան մեծ է լանջի թեքությունը ն էրոզիայի վտանգը այնքան փոքր է վարաշերտի լայնությունը: Վարը կատարվում է առը լանջով դեպի ցած շրջելու եղանակով: Սովորա ար այսպիսի եղանակով մշակված տարածքը կազմում է ընդհանուր տարածքի մոտ 509-ը: Խորհուրդ է տրվում շերտերի վերին մասում 25...30սմ լայնությամ ակոսներ ացել, իրարից 20...25մ հեռավորությամ , ջրի կուտակման պայմանների արելավման համար: Հողի էրոզիայի կանխարգելման ամենաարդյունավետ միջոցը դարավանդավորումն է, որը կիրառվում է լանջի մինչն 40 թեքության դեպքում: Առավելապես կիրառվում է աստիճանական դարավանդավորում` 0.8-ից մինչն 4մ լայնությամ հարթակով, եր եմն էլ մինչն 6մ: Հարթակի ջրակուտակիչ հատկության արձրացման համար այն պատրաստվում է լանջին հակադիր թեքությամ : Լանջերի դարավանդավորումը կատարվում է ոչ թե ջրի հոսքի արագության թույլատրելի մեծությունից կախված, այլ մշակվող մշակա ույսերի ագրոանտառտեխնիկական պահանջներից ելնելով: Դրանով ապահովվում է լանջերի մակերեսի արդյունավետ օգտագործում. արելավվում է դարավանդների մելիորատիվ դերը: Կախված դարավանդների դիրքից, գրունտի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններից, աճեցվող մշակա ույսերի տեսակից, դարավանդները կառուցվում են տար եր եղանակներով: Դարավանդների կազմավորման տեխնոլոգիան ներառում է հետնյալ գործողությունները: Լանջերի մաքրում թփուտներից, ծառերից, կոճղերից ու խոշոր քարերից, թմ երի կտրում ն փոսերի լիցք: Այդ նպատակով օգտագործվում է 60կՆ դասի տրակտորներով ագրեգատավորվող ուլդոզերներ, արմատահանիչներ, թփուտահատիչներ, փխրիչներ: Լանջերի անտառմելիորատիվ աշխատանքները մեքենաներով կատարման հիմնական եղանակները ներկայացված են նկ.5.1-ում երված սխեմայում:

Լանջերի 13...17 թեքության դեպքում դարավանդները կազմավորվում են պլանտաժային եղանակով` փխրիչի, պլանտաժային գութանի ու գրեյդերների հերթական անցումներով: Կախված հողի որակից ու լանջի թեքությունից` ընտրվում է մեքենատրակտորային ագրեգատների անցումների անհրաժեշտ քանակը: Լանջերում, որտեղ թեքությունը գերազանցում է 17 դարավանդները կազմավորվում են գրունտի հանելու-լցելու եղանակով ուլդոզերներով, դարավանդավորիչ մեքենաներով ն փխրիչներով:

Նկ.5.1.Լանջերի անտառմելիորատիվ աշխատանքների կատարման հիմնական եղանակները. I-համատարած վար կամ փխրեցում, II-շերտային նախապատրաստում. ա-ակոսներ, -փխրեցում, գ-վար. III-դարավանդներ. ա-հանովիլցովի դարավանդներ, -վարով կազմավորված դարավանդներ, գմիկրոդարավանդներ, դ-ջրանցքային դարավանդներ. IՄ-հարթակներ. ա-ուղղանկյուն, -կլոր, գ-կորագիծ: Լանջերում, որոնց թեքությունը հասնում է 30...50 ն պատված են խոշոր քարերով, որտեղ մեքենաների աշխատանքը անհնարին է, նպատակահարմար է հողի նախապատրաստումը կատարել պայթեց115

նելու կամ ձեռքի մեքենայացված գործիքների օգտագործման եղանակով: Քարքարոտ գրունտերում հաճախ կատարվում է 35...60սմ խորությամ փխրեցում 2...3 անգամ: Դա հնարավորություն է տալիս ավելի արագ օգտագործել հողը, քարերը տեղաշարժելով մի կողմ, նպաստելով հետագայում կուլտիվատորների ու անտառատնկիչ մեքենաների աշխատանքներին: Դարավանդի հարթակը վարվում կամ փխրեցվում է կազմավորումից անմիջապես հետո ջրի կուտակման, էրոզիայի նվազեցման ու հարթակի հարթեցման նպատակով: Լանջերում հարթակներ կազմավորում են, եթե հնարավոր չէ հողի նախապատրաստման այլ ձները: Հարթակի չափերը ընտրվում է տնկման սխեմայից ն մշակա ույսի տեսակից կախված: Առավելապես օգտագործվում է 0.8 ն 1.0մ տրամագծով հարթակներ` ծառը կենտրոնում տնկելու սխեմայով:

5.2. ՀՈՂԻ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ ՏՐԱԿՏՈՐԱԱՆՑԱՆԵԼԻ

ԼԱՆՋԵՐԻ ՎՐԱ

Լանջերում, որոնց թեքությունը մինչն 12 է, համատարած վարը ն շերտավարը կատարվում է ընդհանուր օգտագործման գութաններով ագրեգատավորված թրթուրավոր տրակտորներով: Լանջերում, որոնց թեքությունը մինչն 8 է, վարը կատարվում է առի շրջումով ինչպես լանջով վեր, այնպես էլ ներքն, իսկ մեծ թեքություններով լանջերում վարը կատարվում է միայն առը լանջով ներքն շրջումով: Կախված աշխատանքային պայմաններից ու վարի պահանջվող խորությունից` անտառտնտեսություններում օգտագործվում են ընդհանուր նշանակության 11-3-3.5Ճ, 1Է1-4-35, պլանտաժային 11Օ-50, 111-50 ն 111-40. շրջվող 111-2-30, քարքարոտ հողերի 1ԲÑ-4-35, 1ԲÑ-3-35 ն մաքոքային 1Օ»-4-35 գութանները: Վարից հետո հողը լրացուցիչ մշակվում է կուլտիվատորներով, սկավառակավոր ու ատամնավոր ծանր ցաքաններով: Լրացուցիչ մշակման խնդիրն է հողում խոնավության պահպանումը, մոլախոտերի ոչնչացումը, մակերնույթային շերտի փխրեցումն ու հարթեցումը: Այդ նպատակով օգտագործվում են Բ11-4Ճ, Բ11-3.5, Բ11-2.25, Բ1Օ-3, Բ11-3Բ սովորական ու քարքարոտ հողերի մշակման համար նախատեսված կուլտիվատորները, Ճ/1-3.0, Ճ/Օ-2.5À, Ճ/1Օ-2.2 սկավառակավոր ու 6Ճ6ՕՕ-1 ատամնավոր ցաքանները:

Վերջին տարիներին մշակվել են լանջերի վարի 1ԷÑ-0.6 ն 1ՔԲ-40 հատուկ անտառային գութաններ: Լանջերի 1ԷÑ-0.6 անտառային գութան (նկ.5.2), նախատեսված է մինչն 20 ոչ քարքարոտ, 0.12ՄՊա տեսակարար դիմադրությամ հողերով լանջերում ակոսների ացման ն ակոսի հատակի փխրեցման համար: Գութանը կախովի է ն ագրեգատավորվում է /Օ75 ն /Օ-75Բ տրակտորների հետ:

Նկ.5.2 Անտառային 1ԷÑ-0.6 երկթն իրանով գութան. 1, 2, 9-մատեր, 3-շրջանակ, 4-կալունակ, 5-հիդրոգլան, 6-ապահովիչ շղթա, 7-շարժական շղթա, 8-առի լիաշըրջման հարմարանք, 10-փխրիչ թաթիկ, 11-երկթն իրան, 12-սկավառակաձն դանակ, 13-հենարանային անիվներ: Գութանի հիմնական հանգույցներն են շրջանակը 3, երկթն իրանը 11, սկավառակաձն դանակը 12, փխրիչ թաթիկը 10, առի լիաշրջման հարմարանքը 8, հենարանային անիվները 13 ն հիդրոգլանը 5: Լանջերի վրա աշխատող անտառային գութաններ թողարկվում են Հունգարիայում` ՕÅ-2 միաիրան մինչն 12 թեքությունների վրա աշխատելու համար, Լեհաստանում` մինչն 7 թեքության լանջերում հողի մշակման համար, Ռումինիայում` 1ՃÀ-3/2/40 մինչն 8 թեքությամ լանջերի վարի համար:

Գութանների տեխնիկական սակ 5.1.-ում

նութագրերը

երված են աղյու-

Աղյուսակ 5.1 1ԷÑ-0.6 ն 1Ք1-40 անտառային գութանների տեխնիկական նութագրերը Ցուցանիշների անվանումը Ընդգրկման լայնությունը, սմ Վարի խորությունը, սմ Փխրեցման խորությունը, սմ Փխրեցնող թաթիկի լայնությունը, սմ Ռոտացիոն փխրիչի պտուտաթվերը, պտ/ր Արտադրողականությունը, կմ/ժ Եզրաչափքերը,մմ երկարությունը լայնությունը արձրությունը Զանգվածը, կգ

1ԷÑ-0.6 6, 9, 12

1Ք1-40 25...30 40(70)

-

240...300

1.5...2.4

5.3.ԼԱՆՋԵՐԻ ԴԱՐԱՎԱՆԴԱՎՈՐՈՒՄԸ

Լանջերի դարավանդավորումը հողի էրոզիայի կանխարգելման ամենաարդյունավետ եղանակն է: Սակայն դարավանդների ոչ ճիշտ կառուցումը կարող է հանգեցնել հողատարման ինտենսիվացմանը, որտեղ սխալների շտկումը դառնում է շատ արդ ն եր եմն անհնարին: Անտառային տնտեսության մեջ հիմնականում կիրառվում են աստիճանական դարավանդներ, որոնց ներկայացվում են հետնյալ պահանջները. - մելիորատիվ - դարավանդավորված տեղամասում դադարեցվի ջրի մակերնույթային հոսքն ու հողի էրոզիան, որն ապահովվում է դարավանդի տեղանքի ճիշտ ընտրությամ , նախագըծով ու որակյալ կառուցումով, - անտառտեխնիկական - տնկարկների համար ստեղծել աճի օպտիմալ պայմաններ, որոնք ապահովում են տնկման տեղի ճիշտ ընտրությամ , հողի ջրային ու ֆիզիկական հատկությունների պահպանումով, տնկիի աճի վրա մոլախոտերի ազդեցության նվազեցմամ ,

- շինարարական - կառուցման համար լինի հարմար, փոքր ծավալի հողային ու շինարարական աշխատանքներով, - շահագործական - ապահովել դարավանդի երկարատն աշխատունակություն, նորոգման փոքր ծախսերով, - տեխնիկական - հնարավորություն ստեղծվի տնկիների տընկման ն խնամքի տեխնոլոգիական գործընթացների մեքենայական կատարման, որն ապահովվում է դարավանդի հարթակի լայնության ճիշտ ընտրությամ ն ճանապարհային ցանցի առկայությամ : Տեղանքի դարավանդավորումից առաջ հարկավոր է կառուցել մերձատար ճանապարհները, որոնք հետագայում կապահովեն մեքենատրակտորային ագրեգատների անվտանգ աշխատանքը զանազան տեխնոլոգիական գործընթացների կատարման ժամանակ: Տեսական ն գիատափորձնական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դարավանդները կայուն են սողանքի նկատմամ , եթե տվյալ գրունտի ներքին շփման անկյունը մեծ է լանջի թեքության անկյունից: Սովորա ար դարավանդավորում են այն լանջերը, որոնց գրունտի նական թեքության անկյունը 3...5-ով մեծ է լանջի թեքության անկյունից, հակառակ դեպքում մեծանում են հողային ն շինարարական աշխատանքների ծավալն ու արժեքը: Դարավանդավորման ժամանակ կարնոր նշանակություն ունի հարթակի լայնության ճիշտ ընտրությունը, որից կախված է հողային աշխատանքների ծավալն, ինչպես նան հետագայում, մշակա ույսերի խնամքի աշխատանքների մեքենայացման արդյունավետությունը: Անտառտնտեսություններում հաճախ կիրառվում են տընկիները դարավանդահարթակներում տեղա աշխման հետնյալ սխեմաները (նկ.5.3):

Նկ.5.3. Դարավադահարթակներում տնկիների տեղա աշխման սխեմաներ:

Դարավանդահարթակի նվազագույն լայնությունը տնկիների տեղա աշխման սխեմայից կախված հաշվվում է հետնյալ անաձներով. 8=a1+2Ե+2a+a2, 8=a3+a+80+a2, 8=a3+2a+80+a4:

ա - սխեմայի համար - սխեմայի համար գ - սխեմայի համար

որտեղ` a-ն ուսապաշտպան գոտու լայնությունն է, a=0.2...0.3մ, a1-ը ապահովության գոտի, a1=0.2...0.5մ, a2-ը պահուստային գոտի, a2=0.2...0.3մ, a3-ը տնկիի նի ն լիցքի եզրի միջն հեռավորությունը, a3=0.3...0.5մ, a4-ը տնկիի նի ն պատի միջն հեռավորությունը, a4=0.7մ: Դարավանդահարթակի լայնության փոքրացման նպատակով ընդունվում է. 80=8տր+2a,

(5.1)

որտեղ` 8տր-ն տրակտորի լայնությունն է: Դարավանդներում տնկիների խնամքի համար շատ հաճախ օգտագործվում է /Օ-75 տրակտորը, որի ժամանակ առաջին սխեմայի համար հարթակի լայնությունը ստացվում է 8=2.14...2.54մ, երկրորդի ն երրորդի համար համապատասխանա ար` 2.44...2.74, ն 2.94...3.14մ: Լանջերում, որտեղ հնարավոր է տրակտորի շարժումը հորիզոնականներով, լայնորեն կիրառվում է դարավանդների տար եր գութաններով կազմավորման եղանակը: Անվտանգության տեխնիկայի կանոններով թույլատրվում է անիվավոր տրակտորները օգտագործել մինչն 8 թեքությամ լանջերում, թրթուրավորներին` մինչն 12, փոքր լուսանցքով 1-40ՃԽ տրակտորին` մինչն 16 ն լանջային /Օ-75Բ ն Օ-28Բ տրակտորներին` մինչն 20: Քարերի, կոճղերի, թփուտների, ջրատարված տեղանքի առկայության դեպքում անհրաժեշտ է դարավանդավորումից առաջ լանջի տարածքը մաքրել ուլդեզերներով ու արմատահանիչներով: Դարավանդների կազմավորման համար կարելի է օգտագործել 2...5 իրանով գութաններ: Դարավանդավորումից առաջ գութանը կարգավորվում է այնպես, որ նրա վերջին իրանը աշխատի ամ ողջ խորությամ , իսկ առաջին իրանը տվյալ խորության 1/3 չափով: Կցովի գութանների մոտ դա կատարվում է ակոսային անիվի դաշտային

անիվի նկատմամ լրիվ իջեցումով, իսկ կախովի գութանների մոտ կախոցի ձգանների կարգավորումով: Գութաններով դարավանդի կազմավորման տեխնոլոգիան հետնյալն է: Վարի աշխատանքային գործընթացը կատարվում է այնպես, որ առը շրջվի լանջով ներքն: Աշխատանքային յուրաքանչյուր ընթացքից հետո ագրեգատը պարապընթաց վերադառնում է ելակետային դիրքին ն նորից կատարում վարի հերթական գործընթաց: Այդպես շարունակվում է մինչն նախատեսված լայնությամ դարավանդի կազմավորումը: Սովորա ար 2.5մ լայնությամ դարավանդը կազմավորվում է 4...5 իրանով գութանի 3...4 անցումով: Լանջի 12-ից պակաս թեքության դեպքում դարավանդի 3.5...4.0 մետր լայնություն ստանալու համար կպահանջվի գութանի 10...14 անցում: Վարի եղանակով դարավանդավորիչ ագրեգատի արտադրողականությունը կախված է ազմաթիվ գործոններից` հողի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններից, լանջի թեքությունից, ագրեգատի շարժման արագությունից, վարի խորությունից, գութանի ընդգրկման լայնությունից ու դարավանդի հարթակի լայնությունից: Տրակտորաանանցանելի մեծ թեքության աստիճանով ն արգելքներով (քար ն այլն) լանջերի դարավանդավորումը կատարվում է ուլդոզերներով ու դարավանդավորիչներով` 1Ք-2Ճ, 1Շ-2.5, 1-4, 1K4 ն 1Ք-3.0 Դարավանդավորումը ունիվերսալ ուլդոզերներով ու դարավանդավորիչներով կատարվում է նույնատիպ տեխնոլոգիայով: Տեխնոլոգիայի ընտրման վրա ազդող հիմնական գործոններն են` լանջի ռելիեֆն ու թեքության աստիճանը, փոսերի, քարերի, թփուտների ու կոճղերի առկայությունը: Դարավանդավորման ժամանակ ագրեգատի աշխատանքային ընթացքը կատարվում է դարավանդի ամ ողջ երկարությամ : Հետընթաց շարժումը կատարվում է անվորական օրգանի «լողացող» դիրքով, ն նրա ատամները փխրեցնում են հարթակի հերթական հանվող մասը 12...50սմ խորությամ , նախապատրաստելով հաջորդ անցումին: Կախված լանջի թեքության աստիճանից, դարավանդի պահանջվող լայնությունից, գրունտի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններից ու օգտագործվող մեքենայի տեսակից դարավանդակազմավորումը կատարվում է 3...5 անցումով: Շատ քարքարոտ ու թփուտապատ, մինչն 35 թեքությամ , լանջերում դարավանդավորումը կատարվում է հետադարձ-համընթաց շարժումով դարավանդավորիչներով, որի ժամանակ կտրվող գրունտը թափվելով լանջով ներքն` դառնում է մեքենայի շարժման ճանապարհ: Ագրեգատի հետադարձ-համընթաց շարժումների քանակը լանջի թեքության աստիճանից ն այլ գործոններից կախված` կարող է կազմել

4...12: Նման լանջերում դարավանդավորվան համար անհրաժեշտ է ոչ ավել քան 20 թեքությամ մերձատար ճանապարհ: Դրա ացակայության դեպքում, դարավանդավորումից առաջ կատարվում է 12...14 թեքությամ մերձատար ճանապարհի կառուցում: Հետագայում դարավանդավորումը իրագործվում է այդ ճանապարհով:

5.4.ՓԽՐԻՉՆԵՐ ԵՎ ԴԱՐԱՎԱՆԴԱՎՈՐԻՉՆԵՐ

Կախովի փխրիչ ՔՒ-80Ճ: Փխրիչները օգտագործվում են ծանր, քարացած, քարքարոտ տարածքներում, պլանտաժից առաջ, 40...80սմ խորությամ հողի փխրեցման համար, որի ժամանակ հանվում են խոշոր քարերը, արմատահանվում են կոճղերն ու թփուտները: Շատ քարքարոտ ու ծանր հողերում փխրեցումը կատարվում է խաչաձն եղանակով: Փխրիչը (նկ.5.4) աղկացած է` կախոցից 1, եռակցված շրջանակից 2, հենարանային անիվներից 3, փոխվող դուրով 6 փխրիչ դանակից 4 ն տակդիրներից 5: Փխրեցման խորությունը կարգավորվում է հենարանային անիվների տեղակայումով: Ագրեգատավորվում է Շ100Շ կամ 1-100 ԽՇ տրակտորների հետ: Արտադրողականությունը մինչն 2.3կմ/ժ:

Նկ.5.4. Կախովի փխրիչ ՔՒ80Ճ. 1-կախոց, 2-շրջանակ, 3հենարանային անիվ, 4-փխրիչ դանակ, 5-տակդիր, 6-դուր:

Կախովի փխրիչ ՔՒ-60 նախատեսված է անտառատնկումից առաջ ավազային թեթն հողերում խորը` մինչն 60սմ փխրեցման, միաժամանակ վնասատուների դեմ պայքարի թունաքիմիկատներ հող մտցնելու համար: Փխրիչ թաթիկից առաջ տեղակայված է հողածածկույթը ուղղաձիգ ուղղությամ կտրող սկավառակաձն դանակ: Փխրիչ թաթիկի ետնում շրջանակին հոդակապով միացված է սկավա122

ռակավոր ցաքանի մարտկոց, որը մանրացնում է մոլախոտերն ու հարթեցնում փխրեցված շերտի մակերնույթը: Թունաքիմիկատները հող են մտցվում պարարտանյութացան Ճ1-1 ապարատով, որը շարժա երվում է հենարանային անիվներից շղթայավոր փոխանցումներով: Փխրիչն ագրեգատավորվում է 1-74 ն /Օ-54A տրակտորների հետ: Արտադրողականությունը մինչն 4կմ/ժ: Կախովի փխրիչ ՔՒ-40 նախատեսված է քարքարոտ հողերը մինչն 40սմ խորությամ փխրեցնելու համար: Բաղկացած է շրջանակից, կախոցից, հենարանային անիվներից ու երեք անող օրգաններից: Յուրաքանչյուր անող օրգան ունի կագնակ, կալունակ, երկու խոփ ու դուր: Կանգնակի առջնից ամրացված է դանակը, իսկ կալունին` աջ ն ձախ խոփերն ու դուրը: Կախովի դարավանդափխրիչ Ք1Ւ-2.25 նախատեսված է 12...40 թեքությամ լանջերի դարավանդավորման, հողի փըխրեցման ու պարարտացման համար: Փխրիչը (նկ.5.5) աղկացած է` շրջանակից 1, հենարանային անիվներից 2, կցանքի հարմարանքից 7, երկու հատ 25սմ ընդգրկման լայնությամ փխրիչ թաթիկներից 3, պարարտանյութի արկղից 5, պարարտանյութամատակարար ապարատից, շարժահաղորդ մեխանիզմից 6 ու պարարտանյութատար խողովակից 4: Պարարտանյութացան ապարատները շարժում ստանում են հենարանային անիվներից շղթայավոր փոխանցումով: Ագրեգատավորվում է 1-100Խ տրակտորի հետ: Արտադրողականությունը 0.1...0.12 հա/ժ:

Նկ. 5.5.Կախովի դարավանդափխրիչ Ք1Ւ-2.25 1-շրջանակ, 2-հենարանային անիվ, 3-փխրիչ թաթիկ, 4-պարարտանյութատար խողովակ, 5-պարարտանյութի արկղ, 6-շարժա եր, 7կցանքի հարմարանք:

Դարավանդավորիչ-փխրիչ 1Ք-2Ճ նախատեսված է մինչն 38 թեքությամ լանջերում 2...2.5մ լայնությամ դարավանդներ կազմավորելու ու հարթակը 20...25սմ խորությամ փխրեցնելու համար: Դարավանդավորիչը (նկ.5.6) աղկացած է` դարձկեն մեխանիզմից 1, դանակից 2, թնից 3, փխրիչ թաթիկներից 4, շրջանակի հեծանից 5, շրջանակից 6, դարձյակից 7: Թնը կարող է տեղակայվել այնպես, որ կտրված գրունտը տեղափոխվի աջ կամ ձախ ուղղությամ : Շրջանակի առջնի եզրամասերը ապահովում են կտրված հողաշերտի լիցք տրակտորի թրթուրների տակ: Փխրիչ թաթիկների ամրության արձրացման ու տեղակայման հեշտացման համար առջնի հեծանը 5 պատրաստված է երկտակ: Ընդերկայնական հեծանները դարձյակներով 6 միացված են ուլդոզերի ընդլայնական հեծանին: Շրջանակի 6 վրա եռակցված են վեց հատ փխրիչ թաթիկներով կալունակներ:

Նկ.5.6. Դարավանդավորիչ-փխրիչ 1Ք-2Ճ. 1-դարձկեն մեխանիզմ, 2-դանակ, 3-թն, 4-փխրիչ թաթիկներ, 5-հեծան, 6-շրջանակ, 7-դարձյակ: Դարավանդավորիչ-փխրիչի կառավարումը կատարվում է դարձկեն մեխանիզմով: Դարավանդների կազմավորման համար շրջանակի հեծանին ամրակցվում են փխրիչ թաթիկներ, որոնք ագրեգատի հետընթացքի ժամանակ փխրեցնում են հարթակը մինչն 25սմ խորությամ , նախապատրաստելով գրունտը կողաթափման համար

հաջորդ ընթացքի ժամանակ: Դարավանդահարթակի փխրեցման ժամանակ թնի փոխարեն տեղակայվում են ինը հատ թաթիկ` չորսը գրունտը փխրեցնում են ագրեգատի առաջ ընթացքի ժամանակ, հինգը` հետընթացի ժամանակ, վերջիններս առաջ ընթացքի ժամանակ ավտոմատ անջատվում են: Դարավանդավորիչ-փխրիչն ագրեգատավորվում է 30 կՆ դասի տրակտորների հետ: Ընդգրկաման լայնությունը 2.2մ, թնի տեղակայման անկյունը 60, առավելագույն խորացման չափը 25սմ, փխրիչ թաթիկների խորացման չափը մինչն 35սմ: Արտադրողականությունը 100...120մ/ժ: Ռոտորային դարավանդավորիչ 1Ք-3 նախատեսված է մինչն 30 թեքությամ, քիչ քարքարոտ լանջերում 2.5...3.5մ լայնությամ դարավանդներ կազմավորելու համար: Դարավանդավորիչը աղկացած է շնեկաֆրեզային աշխատանքային օրգանից ն թնից, որը տեղակայված է ֆրեզից հետո նրա պտտման առանցքին զուգահեռ: Թնի ստորին մասում տեղակայված է հիդրողեկավարումով դարձկեն դանակ, որի օգնությամ կատարվում է տրված ընդլայնական թեքությամ հարթակի կազմավորումը: Շնեկաֆրեզային անող օրգանը շարժում ստանում է տրակտորի ՀԱԼ-ից կոնական ն կողային ռեդուկտորներով: Թնը հոդակապով ամրակցված է կոնական ռեդուկտորի իրանին ն միաժամանակ կատարում է մեքենայի շրջանակի դեր: Մեքենան կախվում է տրակտորի հետնի կախոցից: Ագրեգատի շարժման ժամանակ շնեկաֆրեզային անող օրգանը կտրում է գրունտի հանվող մասը ն այն տեղափոխում դարավանդի լցվող մաս, իսկ թնը ձնավորվում է հարթակը: Տեղամասի վերջում տրակտորիստը դարավանդավորիչը երում է տրանսպորտային վիճակի: Մեքենան դարավադակազմավորումը կատարում է մեկ անցումով: Ագրեգատավորվում է /Օ-755 տրակտորի հետ, արտադրողականությունը 0.3...0.6կմ/ժ: Քարքարոտ հողերի դարավանդավորիչ 1K-4 (նկ.5.7.): Նախատեսված է մինչն 40 թեքությամ շատ քարքարոտ լանջերում 3...4մ լայնությամ դարավանդներ կազմավորելու համար: Մեքենայով կարելի է յուրացնել III-IՄ կարգի քարքարոտ, թփուտապատ ն մինչն 6մ արձրությամ ու 25 սմ նի տրամագծով առանձին ծառերի առկայությամ լանջերը: Դարավանդավորիչը աղկացած է շրջանակից, թնից, փխրիչ ատամներից, կանգնակներից: Շրջանակը աղկացած է երկու հրող հեծաններից 10 ն շեղմույթից 17: Շշրջանակին եռակցված է թնը 5, իսկ հեծաններին լթանցքեր 13, որոնց օգնությամ մեքենան միացվում է տրակտորին:

Շրջանակի հեծանները 10, 16 տեղակայված են ըստ արձրության կարգավորվող կանգնակների 11 վրա, որով հեշտացվում է տրակտորին ագրեգատավորելու աշխատանքը:

Նկ.5.7. Քարքարոտ հողերի դարավանդավորիչ 1K-4. 1 ն 3-կտրիչներ, 2-կողամաս, 4-դանակ, 5-թն, 6-կոշտության կողեր, 7,9-կալունակներ, 8, 15-շեղմույթներ, 10,16-աջ ն ձախ հեծաններ, 11կանգնակ, 12-կալունակ, 13- լթանցք, 14-փխրիչ ատամներ: Սեղանաձն կտրվածքով թնը պատրաստված է պողպատե 10մմ հաստությամ թիթեղից: Թնի վերին ն ստորին եզրերի ամ ողջ երկայնքով տեղակայված են հանովի դանակներ 4: Դարավանդի ձնավորման համար թնի վրա տեղակայված դանակները 1 ն 3 հեշտությամ կտրում են խիստ քարքարոտ լանջը: Թնի թիկնամասում հոդակապերով տեղակայված են փխրիչ ատամներ 14, որոնք փխրեցնում են հարթակի հողը ագրեգատի հետընթացքի ժամանակ: Փխրեցնող ատամների ըստ արձրության տեղակայումով կարելի է ստանալ 15 կամ 20սմ փխրեցման խորություն: Դարավանդավորիչի կոնստրուկցիան սիմետրիկ է, որը հնարավորություն է տալիս շրջանակը 80 շրջելով ստանալ աջ կամ ձախ թափոնակույտ: Դարավանդավորման ժամանակ ագրեգատը կատարում է հետադարձ համընթաց շարժում ն կտրված գրունտից թափոնակույտը դառնում է ճանապարհ մեքենայի հաջորդ շարժման համար: Դարավանդավորման ժամանակը կախված է գրունտի տեսակից, հարթակի լայնությունից, լանջի թեքությունից ն այլ գործոններից:

1K-4 դարավանդավորիչը ագրեգատավորվում է 1-100 Խ կամ 1-130-1 տրակտորների հետ: Սեկցիոն դարավանդավորիչ 1Շ-2.5 (նկ.5.8.) նախատեսված է մինչն 35 թեքությամ միջին քարքարոտության թփուտապատ լանջերում 2.5մ լայնությամ դարավանդներ կազմավորելու համար:

Նկ.5.8. Սեկցիոն դարավանդավորիչ 1Շ-2.5 ա-տեսքը կողքից, -տեսքը վերնից. 1-տրակտոր, 2-հրող շրջանակ, 3հիմնական թն, 4-շարժական թն, 5-շարժական թնի շրջանակ, 6հենարանային անիվ, 7-հենասահնակ, 8-շարժական թնի հիդրոգլան, 9հենարանային անիվի հիդրոգլան, 10-փխրեցնող ատամներ, 11կենտրոնական հիդրոգլան: Դարավանդավորիչը աղկացած է` հրող շրջանակից 2, հիմնական 3 ն շարժական 4 թներից, հենարանային անիվներից 6, հենասահնակից 7, փխրիչ ատամներից 10 ն ղեկավարման մեխանիզմից: Հրող շրջանակի առջնի մասում ամրացված է գլանաձն հիմնական թնը, որը պատրաստված է թիթեղավոր պողպատից ն կոշտության կողերով ամրացված է շրջանակին: Թնի ստորին մասում ամ ողջ երկարությամ ամրացված է հանովի դանակ:

Հիմնական թնի աջ կողմում, նրանից որոշ չափով առաջ, գտնվում է շարժական թնը 4, որը հիդրոգլանով կարելի է արձրացնել ն իջեցնել: Շարժական թնին լծակով ամրացված է հենարանային անիվը 6, որի տեղակայման արձրությունը կարգավորվում է: Թնի կողային մասում գտնվում է թեքադիր կտրող դանակը, որը ձնավորում է դարավանդի 70 թեքությամ պատ: Շարժական թնի ստորին մասում տեղակայված է խոփ, իսկ նրա ետնում փխրեցնող ատամներ 10, որոնք աշխատում են ագրեգատի հետընթացքի ժամանակ: Դարավանդավորիչի աշխատանքի ժամանակ, շարժական թնով 4 կտրված հողի ճնշումն իր վրա է վերցնում թնի հետին պատին հոդակապով ամրացված հենասահնակը 7` ապահովելով թնի կայուն աշխատանքը: Մինչն 20 թեքության հարթ լանջերում դարավանդավորումը պետք է կատարել վերնից: Շարժական թնն իջեցվում է հիմնական թնից 20...30սմ ցած, իսկ հենարանային անիվը նույն չափով արձրացվում վեր շարժական թնի դանակից, այնպես որ հիմնական թնը գտնվի լանջի մակարդակին: Երկրորդ-երրորդ անցումների ժամանակ շարժական թնն ու հենարանային անիվը արձրացվում են 10...12սմ: Դարավանդը կազմավորվում է երկու անցումով: 1Շ-2.5 դարավանդավորիչը 1Ք-2Ճ-ի համեմատ ունի հետնյալ առավելությունները. - արձր կայունություն ի հաշիվ նրա, որ վերին թրթուրը շարժվում է շարժական թնի վրա տեղակայված խոփով ացված ակոսով, 1.5...2 անգամ արձր արտադրողականություն, հենարանային հարմարանքի ու հենասահնակի առկայությամ , ինչպես նան թնի երկարությամ կտրված գրունտի տեղաշարժման փոքրացմամ : Արտադրողականությունը կազմում է 0.2...0.4կմ/ժ: Ագրեգատավորվում է /Օ-75Խ տրակտորի հետ:

5.5. ՀԱՐԹԱԿԱԿԱԶՄԱՎՈՐԻՉՆԵՐ ԵՎ ՓՈՍՓՈՐԻՉՆԵՐ

Լանջերի շերտերով մշակման, դարավանդավորման հետ միաժամանակ կատարվում է նան կոճղապատ, քարքարոտ տարածքների հարթակներով մշակում, որը իրենից ներկայացնում է դարավանդի մի հատված: Դա կատարվում է հարթակակազմավորիչներով այն տեղանքներում, որտեղ անտառտնկման համար հողի մշակման մյուս եղանակները անարդյունավետ են կամ անհնարին: Հարթակակազմավորիչ -1-0.8 (նկ.5.9): Նախատեսված է մինչն 25 թեքությամ , ձորակներով լանջերի վրա 1 ն 0.8 տրամագծով հարթակների կազմավորման, միաժամանակ 40սմ տրամագծով ու

30սմ խորությամ ծառերի տնկման փոսեր փորելու համար: Հարթակի հողը մշակվում է 14...20սմ խորությամ :

Նկ.5.9. Հարթակակազմավորիչ -1-0.8. 1-շրջանակ, 2-թեքման մեխանիզմ, 3-ռեդուկտոր, 4-ռեդուկտորի լիսեռ, 5- անող օրգան, 6-դանակ, 7-փխրիչներ, 8-փոսփորիչ, 9-վահանակ, 10-ազդանշանիչ, 11-շարժա եր: Հարթակակազմավորիչը աղկացած է` շրջանակից 1, անող օրգանի թեքման մխանիզմից 2, շարժա երից 11, ռեդուկտորից 3, անող օրգանից 5, պահպանակից 9, ազդանշանիչից 10: Շրջանակի 1 վրա հավաքված են ոլոր հանգույցներն ու կցանքը, որով կախվում է տրակտորից: Ոլորող մոմենտը կարդանային փոխանցումով ՀԱԼ-ից փոխանցվում է կոնական ռեդուկտորին 3, որի լիսեռին ամրացված է անող օրգանը 5, աղկացած գլանաձն իրանից վրան ամրացված ուղղաձիգ ն հորիզոնական դանակներ ն փոփոխվող հորատիչ: Հարթակներ կազմավորելու համար նախօրոք գծանշվում է տարածքը: Ագրեգատը շարժվում է լանջով դեպի ներքն ն կանգնում հարթակի կազմավորման տեղում, միացվում ՀԱԼ-ը: Աշխատանքային օրգանի դանակները կտրում են հողը լանջի վերին մասից ն փոխակրում ստորին մաս, իսկ պատյանը պահպանում է հողը ցրումից: Ագրեգատավորվում է 30 կՆ դասի տրակտորների հետ: Հարթակակազմավորիչ /-1 (նկ.5.10): Նախատեսված է ճահճոտ ձորերի ն մինչն 20 թեքության լանջերի վրա անտառտընկման աստիճանաձն հարթակներ ձնավորելու համար: Բաղկացած է կցանքի հարմարանքով շրջանակից 1, ռունցքավոր անիվներից 3,

ռեդուկտորից 4, թնից 5, ֆրեզից 6, դանակ-փոսաձնավորիչից 7: Ֆրեզին 6 պտուտաթվեր հաղորդվում է ՀԱԼ-ից կարդանային փոխանցումով 2: Ֆրեզային թմ ուկը աղկացած է -աձն դանակներով ֆրիկցիոն երկու սեկցիայից:

Նկ.5.10. Հարթակաձնավորիչ 11/-1. 1-տրակտոր, 2-կարդանային փոխանցում, 3- ռունցքավոր լիսեռ, 4ռեդուկտոր, 5-թն, 6-ֆրեզ, 7-դանակ-փոսաձնավորիչ: Շրջանակի վրա տեղակայված է լիսեռ, որի ծայրերին անշարժ ամրացված են երկու հատ հողաճանկերով ռունցքավոր անիվներ 3: Ֆրեզային թմ ուկը գտնվում է ռունցքավոր անիվների արանքում, իսկ նրա հետնում` շրջանակին հոդակապերով միացած ձգաններին ամրացված թնը 5: Բռունցքավոր անիվների արտակենտրոն տեղակայված մատերին միացած են փոխագուցավոր լծակներ, որոնց ծայրերը հոդակապերով միացած են թնի ընդերկայնական լծակներին: Դանակփոսաձնավորիչը 7 տեղակայված է ռեդուկտորի 4 տակ: Հարթակների ձնավորումը սկսվում է լանջի վերնից: Տրակտորը միացված ՀԱԼ-ով շարժվելով լանջով ներքն, ռունցքավոր անիվները գլորվելով հողի մակերնույթին` ապահովում են պտտվող ֆրեզի հողի մեջ մտնելը ն դուրս գալը: Ֆրեզը մտնելով հողի մեջ` փխրեցնում է այն, իսկ թնը փխրեցված հողը շարժում է ներքն, լցնելով դանակ-փոսաձնավորիչի ացած փոսի մեջ, ստեղծելով ծառատնկման հարթակ: Հարթակի լայնությունը կազմում է 1մ, երկարությունը` 1.2մ: Փոսփորիչ ԲԹՕ-100 (նկ.5.10) նախատեսված է ծառահատված տարածքներում, պարտեզ-պուրակներում խոշորաչափ տնկիների տնկման փոսեր փորելու համար: Փոսփորիչները կարող են օգտագործվել նան դարավանդներում, լանջերին ն ձորակներում: Փոսփորիչը աղկացած է փոփոխվող անող օրգանից` հորատիչից 1, ռեդուկտորից 2, շրջանակից 3, պատյանից 4, կարդանային

փոխանցումից 5, ապահովիչ փականից 6, կարգավորիչ ձգանից 7, ընդերկայնական ձգաններից 8, ընդլայնական հեծանից 9, կենտրոնացնող ծայրապանակից 10, խոփիկից 11, կրնկատակից 12: Հորատիչները ունեն 30, 60, 80 ն 100սմ տրամագիծով շնեկներ ստորին ծայրին ամրացված խոփիկներ 11 ու կենտրոնացնող ծայրապանակ 10:

Նկ.5.11. Փոսփորիչ ԲԹՕ-100. 1-հորատիչ, 2-ռեդուկտոր, 3-շրջանակ, 4-պատյան, 5-կարդանային փոխանցում, 6-ապահովիչ ագույց, 7-կարգավորիչ ձգան, 8-ըմդլայնական ձգան, 9-ըմդլայնական հեծան, 10 կենտրոնացնող ծայրապանակ, 11խոփիկ, 12- կրկնատակ: Հորատիչը շարժում ստանում է տրակտորի ՀԱԼ-ից, կարդանային փոխանցումով, որն ունի հորատիչը կոտրվելուց պահպանելու ապահովիչ ագույց: Հորատիչի ուղղաձիգությունը ապահովվում է կարգավորիչ ձգանով 7: Փոսի առավելագույն խորությունը 60սմ է, հորատիչի անկյունային արագությունը 12...18 ռադ/վ, ագրեգատավորվում է 14կՆ դասի տրակտորների հետ:

6. ՊԱՐԱՐՏԱՑՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Ինտենսիվ տեխնոլոգիաների ներդրման համալիր միջոցառումներում կարնոր նշանակություն ունի հողի երրիության արձրացումը քիմիական մելիորանտներով ն պարարտանյութերով: Ըստ քիմիական կազմի ոլոր պարարտանյութերը աժանվում են չորս խմ ի` հանքային, օրգանական, օրգանա-հանքային ն ակտերիական: Պարարտանյութերը պարունակում են ույսերի սնման համար անհրաժեշտ հիմնական տարրերը` ֆոսֆոր Ք, կալիում K, ազոտ Ի ն այնպիսի նյութեր, որոնք լավացնում են հողի ֆիզիկական, քիմիական ն կենսա անական հատկությունները, դրանով իսկ նպաստում մշակա ույսերի երքատվության արձրացմանը: Օրգանական պարարտանյութերը լինում են պինդ ն հեղուկ վիճակով, հանքայինը` հեղուկ, փոշենման ն հատիկավորված 1...5մմ տրամագծով: Օրգանական պարարտանյութերը համարվում են լրիվ, հանքայինը կարող է լինել ոչ լրիվ` միայն մեկ սննդատարրով կամ համալիր` երկու ն ավելի սննդատարրերով: Հեղուկ հանքային պարարտանյութը, որը պարունակում է մի քանի սննդատարր կոչվում է համալիր (հեղուկ համալիր պարարտանյութ -ՀՀՊ): Օրգանական պարարտանյութը պարունակում է ուսական կամ կենդանական ծագման նյութեր` գոմաղ (պինդ փտած, հեղուկ ն կիսահեղուկ), գոմաղ ահեղուկ, տորֆ, կոմպոստ ուսական կանաչ զանգված, որը մանրացվում ն անմիջապես խառնվում է հողին:

6.1. ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Օրգանական պարարտանյութերի տեխնոլոգիական հատկություններն են. Խտությունը` թարմ գոմաղ ինը 0.3...0.6տ/մ , կիսափտածինը 0.6...0.7, փտածինը 0.7...0.8, հումուսինը 0.8տ/մ , տորֆի խտությունը նույնպես կախված է խոնավությունից (40...869) ն տատանվում է 0.27...1.02տ/մ3: Կպչունությունը կախված է խոնավությունից, խտությունից ն հումուսային մասնիկների առկայությունից: Առավելագույն կպչունությունը արտահայտվում է 80...849 խոնավության դեպքում: Շփման գործակիցը մեծանում է ծղոտայնության հետ ն փոքրանում խոնավության ն տեսակարար ճնշման մեծացման հետ. պողպատի հետ գոմաղ ի շփման գործակիցը տատանվում է 0.85...1.0, նական թեքության անկյունը` 50...38`:

Սահքի ն խզման դիմադրությունը զգալիորեն կախված է ճնշումից ն ծղոտայնությունից: ճնշումը մեծացնելով 2...10կՊա, սահքի տեսակարար դիմադրությունը մեծանում է 4.5...10կՊա, իսկ ծղոտայնության 10...509-ի դեպքում խզման տեսակարար դիմադրությունը մեծանում է 7.3...10կՊա: Հանքային պարարտանյութերը ըստ նախատեսվածության լինում են ուղղակի ազդեցության` ույսերի սնուցման համար ն անուղղակի ազդեցության հողի ֆիզիկատեխնոլոգիական հատկությունների արելավման համար (կիր, գիպս): Կրախառնումը կատարվում է խոնավ հողերի թթվային ռեակցիայի չեզոքացման նպատակով, իսկ գիպսացումը` աղուտների հիմնային ռեակցիայի չեզոքաման համար: Հանքային պարարտանյութերի տեխնոլոգիական հատկություններն են` խտությունը, հատիկի չափերը, սորունությունը, մածուցիկությունը, ցրունակությունը, պառկապնդությունը, հիգրոսկոպիկությունը: Խտությունը տատանվում է 0.8...1.7տ/մ սահմաններում, որոնցից հիմնականներինը` 0.9...1.2տ/մ : Հատիկների չափերը տատանվում են 1...5մմ սահմաններում: Հատիկի չափի 5մմ-ից մեծի դեպքում ընկնում է ամրությունը, պարարտանյութը փոշիանում է ն վատ ցանվում: Սորունությունը անցքով հոսելու ընդունակությունն է, կախված է խոնավությունից ն չափվում է որոշակի տրամագծով անցքով միավոր ժամանակում թափվող զանգվածով: Սորունությունը անուղղակիորեն նութագրվում է նական թեքության անկյունով: Անցքով հոսելու համար փոշի պարարտանյութի նական թեքության անկյունը չպետք է մեծ լինի 35-ից, հատիկավորվածինը` 40ից: Վատ սորուն պարատանյութերը առավել կամարակապային են: Ցրունակությունը նեղ ճեղքով անցնելու ընդունակությունն է ն գնահատվում է 10 ալային սանդղակով: Պառկապնդությունը պարարտանյութի քարանալու հատկությունն է: Օգտագործելուց առաջ այն մանրացվում ն մաղվում է 3...5մմ տրամագծով անցքերով մաղով: Հիգրոսկոպիկությունը օդից խոնավություն կլանելու հատկությունն է ն գնահատվում է 12 ալային սանդղակով: Որքան արձր է ալը այնքան պարարտանյութը հիգրոսկոպիկ է: Խոնավապարունակության մեծացումը կտրուկ վատացնում է պարարտանյութի տեխնոլոգիական հատկությունները` սորունությունը, ցրունակությունը, պառկապնդությունը, այն աստիճան, որ ացառվում է պարարտացման մեքենայացումը:

6.2. ՊԱՐԱՐՏԱՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Պարարտացման եղանակները հիմնականում երեքն են. - համատարած` մինչն ցանքը կամ տունկը, որի դեպքում, անհրաժեշտ է հող մտցնել (10...20սմ խորությամ ) մեծ քանակությամ օրգանական պարարտանյութ` 5...50տ/հա, կամ հանքային` մի քանի ցենտներ մեկ հեկտարին (չհաշված կիրը ն գիպսը), - շարքային` կիրառվում է ցանքի ընթացքում, կամ ցանքից հետո սնուցման կարգով, - նային` կիրառվում է տնկարաններում սնուցման կարգով: Օրգանական պարարտանյութերը հիմնականում կիրառվում են մինչն ցանքը: Հանքային պարատանյութի մոտ 2/3 մասը նույնպես տրվում է մինչն ցանքը կամ տունկը: Համատարած պարարտացման ժամանակ հողին ցրված պարարտանյութը հող է մտցվում գութանով, կուլտիվատորով կամ ցաքանով: Ցանքի կամ տունկի ժամանակ պարարտանյութը հող է մտցվում կոմ ինացված մեքենաներով: Սնուցումը կատարվում է շարահերկ ուսասնիչ կուլտիվատորներով: Գոմաղ ահեղուկը, ամոնիակաջուրը հող է մտցվում 10...12սմ խորությամ , ինչպես նան վարի ն համատարած կուլտիվացիայի ժամանակ:

6.3. ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ

Պարարտանյութերի օգտագործումից առաջ պետք է ստուգել նրանց վիճակը: Ամենից առաջ պառկապնդված պարարտանյութը պետք է մանրացնել ն մաղել: Մանրումից հետո մասնիկների չափը մեծ չպետք է լինի 5մմ-ից, 1մմ-ից փոքր մասնիկների պարունակությունը չպետք է անցնի 69: Պարարտանյութերի խառնման ժամանակ ելակետային աղադրամասերի խոնավությունը ստանդարտից չպետք է գերազանցի 259-ը (սուպերֆոսֆատինը` 159): Խառնված պարարտանյութի մեջ սննդատարրերի հարա երության շեղումը չպետք է անցնի  59-ը, իսկ անհամասեռությունը`  109: Հանքային պարարտանյութերի ներմուծման փաստացի չափի շեղումը չպետք է մեծ լինի  59-ից, աշխման անհավասարաչափությունը ըստ ընդգրկման` ոչ ավելի ∓159: Պարարտանյութի ցրման ն հողով ծածկման միջն ժամանակը չպետք է գերազանցի 12 ժամը: Օրգանական պարարտանյութի ցանքի նորման չպետք է գերազանցի առաջադրվածից  59, աշխման անհավասարաչափու134

թյունը ըստ ցրման լայնության ոչ ավելի  259 ն մեքենայի շարժման ուղղությամ  109 (որոնք որոշվում են փորձերով): Փորձարկումների ժամանակ դաշտի նախատեսված տեղերում փռվում են րեզենտե սփռոցներ ն մեքենայի անցումից հետո հավաքվում ն կշռվում առանձին-առանձին ն որոշվում միջին զանգվածը` ոxը: Բաշխման անհավասարաչափության գործակիցը` է-ն հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով.

է  100 2մ / ոx9, որտեղ` 2մ  (

ո

 2 ո 1

ո

) / ո , X i -ն |-րդ սփռոցի պարարտանյութի

զանգվածի ացարձակ շեղումն է միջինից` ոx-ից, ո-ը սփռոցների թիվն է:

6.4. ՊԱՐԱՐՏԱՑՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Պարարտացման եղանակից կախված` մեքենաները դասակարգվում են ըստ հետնյալ հատկանիշների. 1. Ըստ պարարտացման եղանակի. - հիմնական պարարտացման մեքենաներ, - ցանքի հետ միաժամանակ պարարտացման մեքենաներ, - սնուցման մեքենաներ: 2. Ըստ պարարտանյութի տեսակի. - օրգանական պարարտանյութացան մեքենաներ ն հանքային պարարտանյութացան մեքենաներ, - ցանքի հետ հանքային պարարտանյութացան մեքենաներ, - հանքային պարարտանյութով սնուցման մեքենաներ, հեղուկ պարարտանյութով սնուցման մեքենաներ: 3. Ըստ պարարտանյութի արտաքին տեսքի. - հատիկավոր պարարտանյութի ցանքի մեքենաներ, - փոշի պարարտանյութացան մեքենաներ, - հեղուկ օրգանական պարարտանյութացան մեքենաներ: 4. Ըստ էներգետիկական միջոցի. - տրակտորային, ավտոմո իլային, ավիացիոն: 5. Ըստ ագրեգատավորման եղանակի. - կցվող, կախովի, ինքնագնաց:

6.5. ՊԱՐԱՐՏԱՑՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Գյուղատնտեսական, անտառային մշակա ույսերի պարարտացման մեքենաների համակարգը ընդգրկում է. - հանքային պարարտանյութերի նախապատրաստման ն արձման մեքենաներ, - հանքային պինդ (հատիկավորված) պարարտանյութի ցանքի մեքենաներ, - փոշենման պարարտանյութի ցանքի մեքենաներ, - հանքային հեղուկ պարարտանյութացան մեքենաներ, - օրգանական պինդ պարարտանյութի ցանքի մեքենաներ, - օրգանական հեղուկ պարարտանյութի ցանքի մեքենաներ:

6.6 ՀԱՆՔԱՅԻՆ ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ ԵՎ

ԲԱՐՁՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

ÀԲՔ-20 ագրեգատը (նկ.6.1) նախատեսված է պարկերից պարարտանյութի դատարկման, դատարկ պարկը հեռացնելու, պառկապնդված պարարտանյութի մանրացման ն մաղելու համար:

Նկ.6.1. ÀԲՔ-20 ագրեգատի աշխատանքային գործընթացի սխեմա. 1- ունկեր, 2-սնուցիչ, 3-թմ ուկներ, 4-հակակտրիչ թիթեղներ, 5-զտիչ, 6-վիլակ,7-փոխակրիչ: Մեքենան ինքնաշարժ է, ագրեգատավորվում է 0.9...1.4 քարշային դասի տրակտորով, շարժա երվում է տրակտորի ՀԱԼ-ից, կամ 30կՎտ հզորության էլեկտրաշարժիչով:

Մեքենան աշխատում է հետնյալ կերպ: Պարկը 1Օ-0.75 արձիչով տրվում է ունկեր 1, որտեղ ճոճաշարժումով սնուցիչը 2, պարարտանյութով պարկը մատուցում է մանրող սարքին` թմ ուկհակակտրիչ թիթեղին 3, 4, որտեղ պարկը պատռտվում, իսկ պարարտանյութը մանրացվում է: Սարքի զտող հանգույցը 5 պատռված պարկը առանձնացնում է պարարտանյութից ն վիլակով 6 դուրս շպրտում մեքենայից: Մանրված պարարտանյութը մաղվում է ն դուրս երվում փոխակրիչով, ուրտավորվում, կամ արձվում պարարտանյութացրիչին, կամ որնէ փոխադրամիջոցի: Մեքենայի արտադրողականությունը 20...30տ/ժ, մանըրված մասնիկների տրամագիծը մինչն 5մմ: ԲÑՕ-4 պարարտանյութամանրիչը (նկ.6.2) նախատեսված է կոշտացած պարարտանյութի մանրման ն զտման համար:

Նկ.6.2. ԲÑՕ-4 պարարտանյութամանրիչի սխեմա. 1-շրջանակ, 2-գանձիչ, 3-դատարկող քերիչներ, 4-խառնուկի ելքի պատուհան, 5,8-փականներ, 6-ֆրեզ, 7- ունկեր, 9-ձգափական,10-կախոցի դարձյակ, 11-կարդանային լիսեռ, 12-դանակ, 13-մաղի սեկտոր,14-կափարիչ, 15-ամրացնող մանեկ, 16-ռոտոր:

Պարարտանյութամանրիչի անող օրգանը տեղակայված է ունկերի ստորին մասում, ռեդուկտորի 14 ելքի լիսեռի վրա: Նրա վրա ամրացված են մաղի սեկտորները 12, դանակները 16, ջարդիչ-ֆրեզները 11 ն քերիչները 13: Մաղի սեկտորներն ունեն կոնական անցքեր, որոնց վերին տրամագիծը 8մմ է, իսկ ստորինը` 10մմ, որը նպաստում է խոնավ պարարտանյութի լավ մաղվելուն: Մաղերը անող օրգանին սեղմված են դանակներով, որոնք սրված են մի կողմում 450 անկյան տակ, իսկ մյուս կողմում` 300: Մեքենայի աշխատանքն ընթանում է հետնյալ կերպ: Բունկեր եռնված պարարտանյութը մանրացվում է անող օրգանով 1, ընդ որում խոշոր կոշտերը մանրացվում են ֆրեզով 11: Մանրացված պարարտանյութը մատուցվում է մաղի 12 վրա, որտեղ դանակներով 16 մանրացնում են վերջնականորեն: Մանր հատիկները անցնում են մաղով ն անող օրգանի քերիչներով 13 մատուցվում են փոխակրիչին 7: Չմանրված կոշտերը, քարերը պար երա ար դատարկվում են ունկերի պատուհանից, որը նկարում չի երնում: Ագրեգատավորվում է 9...14կՆ դասի հիդրոկախոցի հարմարանքով տրակտորներին: Մեքենան պահեստում շարժա երվում է 7կՎտ էլեկտրաշարժիչով: Մաղերը կազմված են 4 սեկտորներից, դանակները 4 հատ են: Մաղերը փոփոխվող են - 5,6 ն 10մմ տրամագծի կոնաձն անցքերով: Ñ6Օ-20 խառնիչ եռնիչ մեքենան (նկ.6.3,ա) նախատեսված է 2...3 տեսակի հանքային պարարտանյութեր ցանքից անմիջապես առաջ իրար խառնելու համար: Խառնիչը կազմված է միասռնի տրակտորային կցասայլից, որի շրջանակի վրա տեղակայված է երկու հատ շարժական միջնապատերով 2 ն փոխակրիչներով 1 թափքը 3, խառնիչ-շնեկից 6 ն եռնաթափման էլեվատորից 5: Խառնվող պարարտանյութերը եռնվում են թափքի երեք ունկերները, որոնք ունեն պարարտանյութի ելքի կարգավորիչ փական: Բացելով փակաները շարժա երվում են փոխակրիչները, որոնք պարարտանյութի աժինները ունկերից դուրս են երում ն լցնում շնեկի մեջ, որտեղ այն խառնվելով մատուցվում է թեք փոխակրիչին 5, որը խառնված զանգվածը եռնում է համապատասխան փոխադրամիջոցին: Թեք փոխադրիչի վերին մասում տեղակայված իտերը 4` լրացուցիչ խառնում է զանգվածը:

Պարարտանյութերի չափա աժինները կարգավորում են թափքի միջնապատերի ն կարգավորիչ փականների տեղակայումով: Խառնիչի արտադրողականությունը 20տ/ժ, շարժա երվում է տրակտորի ՀԱԼ-ից կամ էլեկտրաշարժիչով: ՕՕÑ-30 խառնիչ տեղակայանքը (նկ.6.3, ) համալրված է երեք ունկերներով 9, 10, 11, որոնց հատակում դրված են կարգավորիչ փականներով 13 փոխակրիչները 14: Շրջանակի վրա տեղակայված է երկայնական փոխակրիչը 15 ն եռնաթափիչ էլեվատորը 8: Խառնիչի աշխատանքը ընթանում է հետնյալ կերպ: Պարարտանյութի աղադրիչները եռնվում են ունկերներ, ացվում են փականները 13 ն շարժա երվում փոխակրիչները: Բունկերներից փոխակրիչները 14 առանձին աղադրամասերը մատուցում են երկայնական փոխակրիչին 15, որը ընդհանուր զանգվածը մատուցում է խառնիչին 18, որտեղից էլեվատոր ն փոխադրամիջոց: Պարարտանյութի առանձին աղադրիչների չափա աժինները կարգավորվում են փական-կարգավորիչներով 13: Տեղակայանքի արտադրողականությունը 30տ/ժ:

Նկ.6.3. Պարարտանյութի խառնիչ- եռնիչների ընդհանուր տեսքերը. ա-Ñ6Օ-20, -ՕՕÑ-30, 1,14 ն 15-փոխակրիչներ, 2-միջնապատեր, 3թափք, 4- իտեր, 5 ն 8-էլեվատորներ, 6-շնեկ-խառնիչ, 7-էլեվատորի վերին գլխիկ, 9, 10,11- ունկերներ, 12- ռնակ, 13-կարգավորիչ փական, 16-շրջանակ, 17-ընթացքային անիվներ, 18-խառնիչ:

6.7 ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԻ ԲԵՌՆԻՉՆԵՐ

Պարարտանյութերը փոխադրամիջոցներին, կամ տեխնոլոգիական մեքենաներին եռնելու համար օգտագործվում են ունիերալ, կամ հատուկ եռնիչներ: Բեռնիչները լինում են ընդհատ ն անընդհատ գործողության: 1Ý-0.8Ճ եռնիչ-էքսկավատորը (նկ.6.4,ա) եռնման համար մոտեցվում է պարարտանյութի կույտին, իջեցվում դոմկրատները 11, շերեփը 7, խորացվում է կույտի մեջ փակվում ծնոտները, արձրացվում ն եռնաթափվում փոխադրամիջոց: 11/-250 անընդհատ գործողության եռնիչը (նկ.6.4. ) նախատեսված է օրգանական հանքային պարարտանյութերի խառնուրդների կույտերը փխրեցնելու ն փոխադրամիջոցին (պարարտանյութացրիչի թափքը) եռնելու համար:

Նկ. 6.4. Պարարտանյութի եռնիչներ. ա-1Ý-0.8Ճ, -11/-250, գ-1Օ1-1,2, դ-6ÑBՕ-3. 1-թն, 2-տրակտոր, 3-շրջադարձային աշտարակ, 4-կալունակ, 5-սլաք, 6-կցակտոր, 7-շերեփ, 8, 9, 16, 21 ն 23-հիդրոգլաններ, 10-սյունյակ, 11-դոմկրատ, 12, 19-շրջանակներ, 13-ֆրեզի շնեկային մաս, 14-ֆրեզի ատամնային մաս, 15-իրան, 17, 18, 25 ն 26-փոխակրիչներ, 20-շերեփ, 22-շրջանակներ, 24-վերին գլխիկ, 27- ունկեր, 28-շնեկային փոխակրիչ:

Բեռնիչի արտադրողականությունն է 150...200 տ/ժ, եռնման արձրությունը 3.2մ: Աշխատանքի ժամանակ իջեցվում է հավաքիչ օրգանը, որը մտնելով կույտի մեջ, մանրացնում է ֆրեզով 14 ն զանգվածը մոտեցնում փոխադրիչին 17, որը այն մատուցում է լայնական փոխակրիչներին 18, որտեղից եռնվում է ցրիչին կամ որնէ փոխադրամիջոցի: 1Օ1-1,2 ճակատային եռնիչը (նկ.6.4,գ) համալրված է շերեփով 20, 1-ձն շրջանակով 22: Բեռնիչը շարժվելով լցավորում է շերեփը (դիրքը I) այնուհետն հիդրոգլանով շրջվում է դեպի ետ ն մյուս հիդրոգլանով 23 արձրացնում (դիրք II) ն եռնաթափում փոխադրամիջոց: Բեռնիչը ագրեգատավորվում է /Օ-75B տրակտորի հետ, արտադրողականությունը 125տ/ժ: 6ÑÂՕ-3 ինքնաթիռների ն ուղղաթիռների եռնիչը (նկ.6.4,դ) հավաքված է ՃÀ6-53A ավտոմեքենայի վրա: Բաղկացած է ունկերից 27, երկու երկայնական ժապավենային փոխակրիչներից 26, լայնական շնեկային փոխակրիչից 25, շարժա երման ն կառավարման մեխանիզմներից: Աշխատանքը կատարվում է հետնյալ կերպ: Պարարտանյութը ունկերից փոխակրիչով 26 դուրս է երվում ն մատուցվում շնեկին 28, որը փոխանցում է փոխակրիչին 25: Վերիջինս այն արձրացնում է 1.5մ ն եռնում ինքնաթիռի ունկեր: Արտադրողականությունն է 60տ/ժ:

6.8. ՊԻՆԴ ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ՑԱՆՔԻ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Հանքային պարարտանյութացրիչ 1-Ք1Ճ-4 (նկ.6.5) նախատեսված է հանքային պարարտանյութերի ն կրի մակերեսային ցրման համար: Մեքենան կիսակցասայլակ է, աղկացած շրջանակով թափքից 1, փոխակրիչի շարժա երից 4, չափավորիչից 5, ցրող հարմարանքից 6, հողմապաշտպան հարմարանքից 7, շարժա եր հոլովակից 8 ն ընթացքային անիվներով սռնուց 9: Թափքի հետին պատի վրա նախատեսված է չափավորող փական, որը կարգավորում է փոխակրիչով տեղափոխվող պարարտանյութի քանակը: Պարարտանյութը անցնելով չափավորիչով 5` ուղարկվում է դեպի ուղղորդիչ, որը պարարտանյութի հոսքը ուղղում է ցրող սկավառակներին: Փոխակրիչը շարժումն ստանում է ռետինապատ հոլովակի 8 միջոցով, որն ընթացքային անիվին սեղմվում է հիդրոգլանի 3 օգնությամ : Շարժումը հոլովակից փոխակրիչին է հաղորդվում շղթայավոր փոխանցումով: Պարարտանյութացրիչ սկավառակները շարժումը ստանում են տրակտորի հիդրոհամակարգից հիդրոշարժիչով:

Տանող սկավառակների ներքնի մասում ամրացված է վարիատորային փոկանիվ, որից շարժումը տրվում է մյուս սկավառակին:

Նկ.6.5. Հանքային պարարտանյութացրիչ 1-Ք1Ճ-4. 1-թափք, 2-փոխակրիչ, 3-հոլովակի սեղմման մեխանիզմ, 4-փոխակրիչի շարժա եր, 5-չափավորիչ, 6-ցրող հարմարանք, 7-հողմապաշտպան հարմարանք, 8-շարժա եր հոլովակ, 9-սռնի: Մեքենայի ընդգրկման լայնությունը 6...14մ, ագրեգատավորվում է 1.4 քարշային դասի տրակտորներով: Կախովի պարարտանյութացրիչ 1ՔՕ-0.5 (նկ.6.6): Նախատեսված է հանքային պարարտանյութերի, դոլոմիտի, կրի, փոշե քիմիկատների համատարած ցրման ն սիդերատների ցանքի համար: Նկ.6.6.1ՔՕ-0.5 պարարտանյութացրիչի սխեմա. 1-կենտրոնական գանձիչ, 2շուռտվիկաշարժաթնային մեխանիզմ, 3-երկ ազուկ լծակ, 4- ունկեր, 5-չափավորիչի լըծակ, 6ծածկոց, 7-ցանց, 8-կամարաքանդիչներ, 9-ճոճալիսեռ, 10-չափավորիչ հարմարանք, 11-սնող հարմարանք, 12-ցրող սկավառակ, 13կոնական գանձիչ, 14-շղթայավոր փոխանցում, 15-ՀԱԼ, 16-տրակտորի կախոցի համակարգ:

Մեքենայի աշխատանքը ընթանում է հետնյալ կերպ: Ագրեգատի շարժման ժամանակ շարժումը ՀԱԼ-ից տրվում է կենտրոնական գանձիչին 1, իսկ այնուհետն շղթայավոր փոխանցումով 14 ն կոնական գանձիչով 13 ցրիչ սկավառակներին 12: Կենտրոնական գանձիչից 1 շուռտվիկաշարժաթնային մեխանիզմով 2 ն երկթն լծակով 3 շարժումը հաղորդվում է ճոճալիսեռին 9, որից լծակների ն կախոցների միջոցով սնող հարմարանքի 11 ցանող շերտաձողին: Շերտաձողը կամարաքանդների 8 հետ սինխրոն կատարում է հետադարձ-համընթաց շարժում: Ցանող շերտաձողի տատանման ամպլիտուդը կարգավորվում է եկրթն լծակի 3 ազուկի փոփոխումով: Պարարտանյութը ունկերից 4 չափավորող հարմարանքի 10 փականներով ցանող շերտաձողի միջոցով մատուցվում են ցրող սկավառակների վրա, որոնք այն ցրում են դաշտում: Բունկերի տարողությունը 0.41մ , մեքենայի ընդգրկման լայնությունը 6...12մ, ագրեգատավորվում է 0.6, 0.9 ն 1.4 քարշային դասի տրակտորների հետ: Կախովի Ք1Ñ-6 մեքենան նախատեսված է պարարտանյութերը ն սիդերատները դաշտերում, տնկարաններում, այգիներում ն մինչն 20 լանջերում համատարած ցանելու համար: Ագրեգատավորվում է 1.4 քարշային դասի լեռնային տրակտորի հետ:

6.9. ՓՈՇԵՆՄԱՆ ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ՑԱՆՔԻ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Կիրը ն գիպսը չեզոքացնում են հողի աղայնությունն ու թթվայնությունը, լավացնում ստրուկտուրան, միկրոկենսա անական ակտիվությունը, ջրային ռեժիմը, որով արենպաստ պայմաններ են ստեղծվում մշակա ույսերի աճի ն երքատվության համար: Արդյունա երությունը արտադրում է փոշենման կրային պարարտանյութեր` կրային ն դոլոմիտային ալյուր, որոնք ցրվում են հատուկ մեքենաներով: ՔՕ1-14 մեքենան (նկ.6.7) նախատեսված է փոշե պարարտանյութերի ն մելիորանտների փոխադրման ն դաշտի մակերնույթին ցրման համար: Մեքենան ագրեգատավորվում է Խ-701 տրակտորի հետ: Բաղկացած է ցիստեռնից 2, պննմոհամակարգից, եռնմանեռնաթափման համակարգից ն ձողա աշխիչ հարմարանքից: Ցիստերնը 2 հավաքված է երկսռնի կցասայլակի վրա թեքությամ դեպի ետ: Ցիստերնի ներսում տեղակայված են եռնման խողովակը 3, օդի մաքրման երկու զտիչներ 4, ազդանշանիչ-տվիչ 17, երկու աէրոհատակ 18: Տվիչը 17 ծառայում է պարարտանյութի մակարդակը ցիստեռնում չափելու համար, որի ցուցմունքով տրակտորիստը շարունակում կամ դադարեցնում է պարարտացման գործընթացը:

Աերոհատակը պատրաստված է ծակոտկեն նյութից: Ցիստերնի հատակի ն աերոհատակի միջն տեղավորված է պննմոհամակարգի ներմղման գծին միացված մեկուսացված խոռոչը: Աերոհատակի մոնտաժի ն սպասարկման համար ցիստեռնի ետին մասում ացված է հանովի կափույրով փակվող դիտանցք: Ցիստերնի առջնի պատին տեղակայված է մանոմետր-վակուումմետր 6, իսկ վերնի մասում` կափույրով եռնման դռնակը: Ցիստերնի տարողությունը 11.8մ3:

Նկ.6.7.Փոշենման պարարտանյութերի ցանքի մեքենայի տեխնոլոգիական սխեմա. ա-ՔՕ1-14 ցրիչի աշխատանքային գործընթացի սխեման, - ÀՔՕ1-8 ն ՔՕ1-8 ցրիչների փոշիացման սարքավորումը. 1- եռնման մայրագիծ, 2-ցիստեռն, 3-խողովակ, 4,14 ն 15-զտիչներ, 5, 7, 25, 29, 39-թնքեր, 6-մանոմետր-վակուումմետր, 8-հետադարձ փական, 9-խոնավության ն յուղի անջատիչ, 10, 12-ապահովիչ փականներ, 11-կոմպրեսոր, 13,16,28-ծորակներ, 17-ազդանշանիչ-տվիչ, 18-աերոհատակ, 19- կանցք, 20-փակիչ հարմարանք, 21- եռնաթափման մայրագիծ, 22, 26, 27-ձողի սեկցիաներ, 23-չափավորող տափօղակներ, 24-ծայրափողակ, 30-քարորսիչ, 31-հոլովակ, 32-լծակային մեխանիզմ, 33-լծակ, 34-շեղադիր, 35-չափավորող սողնակ, 36-ծայրապանակ, 37, 38-պննմոգլաններ:

Պննմոհամակարգը աղկացած է կոմպրեսոր-վակուում մղիչից 11, զտիչներից 4, 14 ն 15, խոնավության ն յուղի անջատիչներից 9, հետադարձ փականներից 8, ապահովիչ փականից 10 ն 2, աշխիչ ծորակներից 13, 16 ն 28, խողովակների ճկուն կաշեփողերի ն միացման ամրանների կոմպլեկտից, որոնցից կազմըվում են ներմղման ն արտամղման գծերը: Բեռնման մայրագիծը 1 ծառայում է ցիստեռնի լցավորման համար, որտեղ տեղակայված են քարորսիչը 30, որի իրանի վրա միացվում է լցավորման թնքը 25: Բեռնաթափման մայրագիծը 21 ցիստեռնի ներքին խոռոչը միացնում է աշխիչ համակարգի ձողին: Մայրագիծը համալրված է փակիչ սարքով 20, որը աղկացած է ճկուն թնքից, երկու սեղմիչ հոլովակներից 31 (նկ.6.7, ), լծակային մեխանիզմից, պննմոգլանից 37: Պարարտանյութի մատուցումը ընդհատելու համար պննմոգլանով տեղաշարժվում է լծակային մեխանիզմը, հոլովակները մոտենում են, սեղմում թնքը ն լրիվ փակում ելանցքը: Ձողային աշխման սարքավորումը աղկացած է իրար հետ ծխնիով միացված կենտրոնական 26 (նկ.6.7,ա) ն երկու կողային 22 ն 27 խողովակային սեկցիաներից: Խողովակներում մոնտաժված են աերատորները, որոնք մրրկացնում են օդը ն խողովակի երկարությամ ապահովում պարարտանյութի հավասարաչափ աշխում: Ելքի անցքերի դիմաց խողովակների ներքնից կպցվում են չափավորիչ տափօղակները 23, որոնք ունեն տար եր տրամագծի 4-ական անցքեր: Տափօղակի պտտումով համապատասխան անցքը համընկեցվում է խողովակի անցքերին ն կարգավորում մղանցքի չափը: Չափավորիչ տափօղակներին միանում են երկու ճկուն խողովակներով ձագարները` հոսքի մարիչները: Կողային սեկցիաները տրանսպորտային դիրքի են երվում հիդրոգլաններով ն սնեռակվում ցիստեռնի կողերին հատուկ ռնիչներով: Այդ ընթացքում մաքրիչները ավտոմատ արձրանում ն տեղավորվում են ձողի երկարությամ : Մեքենան կարող է վերակառուցվել իրականացնելու երեք գործողություն` ինքնա եռնում, պարարտանյութի ցրում դաշտում ն պարարտանյութը փոխա եռնում այլ տարողություն: Ինքնա եռման համար վերափակվում են դատարկման մայրագիծի 21 թնքը ն պննմոհամակարգի ծորակները, թնքերը 5 միացվում են զտիչի 15 հետ, քարորսիչի 30 իրանին է միացվում լցավորման թնքը 25 ծայրապանակով 24 ն ընթացքի գըցվում կոմպրեսորը: Կամպրեսորով ներծծված օդը անցնում է զտիչներով 4, 14, 16, խոնավության յուղի անջատիչով 9, մաքրվում է փոշուց, յուղից, խոնավությունից ն արտածվում է: Ցիստերնում ստեղծելով 0.03...0.04 ՄՊա

նոսրացում, ծայրապանակով 24, որը գտնվում է պարարտանյութի մեջ օդի հետ միասին պարարտանյութը ներծծվում է ցիստեռն: Պարարտանյութի ցանքի համար հանվում է լցավորման թնքը 25 ն փակվում եռնավորման մայրագիծը 1: Կոմպրեսորից անջատվում է զտիչը 15, ացվում են պննմոհամակարգի ծորակները, ձողը երվում է աշխատանքային դիրքի, միացվում է կոմրպեսորը ն շարժվում ագրեգատը: Կոմպրեսորից սեղմված օդը թնքով 7 անցնում է աերոհատակի 18 ծակոտկեն կտորից, խառնում փոշենման նյութը ն ցիստեռնում ստեղծում ավելցուկային ճնշում: ճնշումը հասնելով 0.12 ՄՊա` ացվում է փականը 20 ն օդի ու պարարտանյութի խառնուրդը մայրագծով 21 մտնում է ձող: Միաժամանակ օդի մի մասը խողավակաշարով 29 մտնում է մայրագիծ 21 ն ձող, որը արագացնում է նյութի շարժումը ն վերացնում խցանումները: Խառնուրդը ձողից մտնում է մարիչները, որոնք թուլացնում են փոշեմրրիկը ն պարարտանյութը լայն ժապավենով ցրում դաշտում: Փոխա եռնման ժամանակ մայրագիծը 21 հանովի թնքով միացվում է այն ցիստեռնին, որը անհրաժեշտ է եռնավորել: Պննմոհամակարգը սարքավորվում է ինչպես ցանքի դեպքում: Պարարտանյութի ցրման նորման կարգավորվում է տափօղակների 23 պտտումով ն նրանց փոխելով, ինչպես նան փոփոխելով ագրեգատի արագությունը: Մեքենայի արտադրողականությունն է 52տ/ժ, ձողի ընդգրկման լայնությունը` 11մ, շարժման արագությունը 10...15կմ/ժ: ՔՕ1-10 մեքենան ՔՕ1-14-ից տար երվում է ցածր շահագործական ցուցանիշներով: ÀՔՕ1-8 ն ՔՕ1-8 մեքենաները ՔՕ1-14-ից տար երվում են փոշիացնող հարմարանքի կառուցվածքով (նկ.6.7, ):

6.10. ՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԻ ՑՐԻՉՆԵՐ

Ք11-4 պարարտանյութի ցրիչը (նկ.6.8) նախատեսված է օրգանական պարարտանյութերի, կոմպոստների, տորֆամանրունքի ն կրի մակերեսային ցրման, ինչպես նան տար եր եռների տեղափոխման համար: Մեքենայի թափքը մոնտաժված է ինքնագնաց շասսիի 11 շրջանակի վրա: Թափքի փայտե հատակի վրա մոնտաժված է քերիչային փոխակրիչը 14: Մեքենայի ցրող հարմարանքը 18 աղկացած է երկու թմ ուկներից` ներքնինը մանրացնող, վերնինը` ցրող: Տրակտորի ՀԱԼ-ից լիսեռով 10

շարժումը շղթայավոր փոխանցումով հաղորդվում է մանրացնող թմ ուկին, իսկ նրանից` ցրողին: Գանձիչից 16 շարժումը հաղորդվում է փոխակրիչին ն ցրիչի շարժա երման լիսեռին: Պարարտացման նորման կարգավորվում է փոխադրիչի արագության փոփոխումով, որը իրականացվում է ճանկանիվային ն շուռտվիկային մեխանիզմի օգնությամ : Ցրիչի ընդգրկման լայնությունն է 5մ, արագությունը մինչն 12կմ/ժ, ագրեգատովորվում է «Ճ868ծծոն» տրակտորներով:

Նկ.6.8. Օրգանական պարարտանյութի ցրիչ ՔՕ1-4. 1-առջնի ավելացվող կողապատ, 2-առջնի հիմնական կողապատ, 3մալուխ` խրոցով, 4-գլխավոր արգելակային գլան, 5-կարդանային լիսեռ, 6-թափք, 7-հենարանի սնեռման ռնակ, 8-հենարան, 9ձգահեղույսներ, 10-գանձիչի շարժա երման լիսեռ, 11-շասսիի շրջանակ, 12-հիմնական կողապատ, 13-ավելացվող կողապատ, 14-փոխակրիչ, 15-անիվ, 16-գանձիչ,17-ճանկանիվային մեխանիզմ, 18-ցրող հարմարանք: Մեքենայի ցրող հարմարանքը 18 աղկացած է երկու թմ ուկներից` ներքնինը մանրացնող, վերնինը` ցրող: Տրակտորի ՀԱԼ-ից լիսեռով 10 շարժումը շղթայավոր փոխանցումով հաղորդվում է մանրացնող թմ ուկին, իսկ նրանից` ցրողին: Գանձիչից 16 շարժումը հաղորդվում է փոխակրիչին ն ցրիչի շարժա երման լիսեռին:

Պարարտացման նորման կարգավորվում է փոխադրիչի արագության փոփոխումով, որը իրականացվում է ճանկանիվային ն շուռտվիկային մեխանիզմի օգնությամ : Ցրիչի ընդգրկման լայնությունն է 5մ, արագությունը մինչն 12կմ/ժ, ագրեգատովորվում է «Ճ868ծծոն» տրակտորներով:

6.11. ՀԵՂՈՒԿ ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԻ ՑՐՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Լցավորիչ-գոմաղ ահեղուկացրիչը 6/Â-1.8 (նկ.6.9) նախատեսված է գոմաղ ահեղուկի լցավորման, տեղափոխման ն դաշտում ցրման, ույսերի սնուցման, հեղուկ պեստիցիդների տեղափոխման, սրսկիչների լցավորման, ջրի տեղափոխման համար: Լցավորիչը միասռնի կցասայլ է, որի շրջանակի 10 վրա տեղակայված է ցիստեռնը 5: Ցիստեռնը կանցքով 3 միացված է վակուումմղիչային մայրագծին 1: Ցիստեռնի առջնի պատին կա տեսապակի, իսկ ներսում` խառնիչ 4: Մեքենայի աշխատանքը ընթանում է հետնյալ կերպ: Տրակտորի շարժիչի խլացուցիչից արտածվող գազերով էժեկտորը 2 ցիստեռնում 5 ստեղծում է նոսրացում, լցավորման ժամանակ ն ավելցուկային ճնշում հեղուկի դուրս մղման ժամանակ: Ցիստեռնի հետին մասում տեղակայված է երկանցք փական 6: Լցավորումից հետո փականով 6 փակվում է ցիստեռնի մուտքի անցքը, միաժամանակ ացվում է փականի ելանցքը, որտեղից արտահոսում է հեղուկ պարարտանյութը:

Նկ.6.9. Լցավորիչ-գոմաղ ահեղուկացրիչ 6/Â-1.8. 1-վակուում-մղիչի մայրագիծ, 2-էժեկտոր, 3- կանցք, 4-խառնիչ, 5-ցիստեռն, 6-փական, 7-լցավորման թնք, 8-ծայրապանակ, 9-անիվ,10շրջանակ, 11-հենակ:

Մեքենայի ընդգրկման լայնությունը 3...8.5մ, լցավորման տնողությունը 5...8ր: Ագրեգատավորվում է 0.6,0.9 ն 1.4 քարշային դասի տրակտորների հետ:

6.12. ՀԱՄԱՏԱՐԱԾ ՊԱՐԱՐՏԱՑՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ԲԱՆՈՂ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՇԱՀԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՊԱՐԱՄԵՏՐԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԻ ՏԱՐՐԵՐԸ

Հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի ցանքի մեքենաները կառուցվածքով տար եր են, սակայն ոլորին հատուկ է գործընթացի ընդհանրություն` աշխատում են ցրման սկզ ունքով: Հանքային պարարտանյութացան ապարատները մեկ կամ երկսկավառականի են, որոնք պտտվում են ուղղաձիգ առանցքի շուրջը: Պտտման ժամանակ պարարտանյութը սկավառակից դուրս է թռչում կենտրոնախույս ուժի - ո R ազդեցության տակ: Որպեսզի կենտրոնում` սկավառակի անվակունդի մոտ, պարարտանյութը չկազ2

մավորի մեռյալ գոտի, անհրաժեշտ է, որ ապահովվի ո r0  fոջ

պայմանը, որտեղից

2 

fջ , իսկ սկավառակի պտուտաթվերը` r0 ո

30 fջ ,  r0

(6.1)

որտեղ` f -ը շփման գործակիցն է սկավառակի ն պարարտանյութի միջն, r0 -ն անվակնդի շառավիղը, ո-ը մասնիկի զանգվածը, -ն սկավառակի պտտման անկյունային արագությունը: Պրակտիկ հաշվարկների նպատակով ընդունվում է, որ պարարտանյութը սկավառակի վրայից դուրս է թռչում R արագությամ տեղափոխական արագության ուղղությամ : Ընդունելով, որ սկավառակի արձրությունը դաշտի մակերնույթից հավասար է Ւ, որոշվում է պարարտանյութի ցրման գոտու լայնությունը` 8-ն երկու սկավառակների դեպքում.

8  2 R 2 Է / ջ  Ճ ,

(6.2)

որտեղ` R-սկավառակի շառավիղը, Ճ-ն սկավառակների կենտրոնների միջն հեռավորությունն է: Ժամանակակից մեքենաների վրա Ճ  (2.4...2.6)R ,

2R  0.35...0.70 մ, Ւ=0.45...0.65մ,   400...600 ր-1: Օրգանական պարարտանյութի ցանքի ապարատները իրենցից ներկայացնում են հորիզոնական առանցքի շուրջը պտտվող թմ ուկներ, ռոտորներ ն իտերներ, համալրված թիակներով: Ժամանակակից ապարատների պարամետրերն են. - ռոտորինը` տրամագիծը 700...1200մմ, պտտման հաճախականությունը 320...500ր-1, - թմ ուկների պտտման հաճախությունը 500ր-1, պարարտանյութի թռիչքի հեռավորությունը 12մ, - իտերի տրամագիծը 300մմ է, երկարությունը Լ=1.6...1.8մ, ցրման լայնությունը 8=(2...3)Լ: Պարարտանյութացրիչ մեքենաների տեխնիկաշահագործական կարնոր ցուցանիշներն են. եռնատարողությունը Օա, աշխատանքային ընդգրկման լայնությունը 8ա ն շարժման արագությունը Մմ: Նշված ցուցանիշների մեծացման հետ մեծանում է նան արտադրողականությունը, սակայն միաժամանակ մեծանում են շահագործական ծախսերը: Այդ պատճառով հաստատված են մի քանի պարարտանյութացրիչների հետնյալ օպտիմալ ցուցանիշները (աղյուսակ 6.1): Որոշակի տեսակի պարարտանյութերի ցանքի նորման անհրաժեշտ է լինում կարգավորել լայն սահմաններում ՕՒո|ո...ՕՒոax տ/հա: Հաշվարկի համար անհրաժեշտ պարամետրը վայրկյանային մատուցումն է զ-ն, կգ/վ, որը կախված Աղյուսակ 6.1 Թ/Թ 1.

2. 3. 4.

Մեքենայի անվանումը Թափքային, հանքային պարարտանյութացրիչ Կցվող... Կախովի... Փոշի պարարտանյութերի տըրակտորային պննմոցրիչ Թափքային, կոշտ օրգանական պարարտանյութերի համար Գոմաղ ացրիչ

Օա,տ

8ա,մ

Մմ, կմ/ժ

2.5...3.5 0.5...0.6

9...10 9...10

9...12

7...8

15...22

9...12

6...8

8...12

3...4

4...8

6...12

ցանքի նորմայի տատանումից` ո|ո-ից ոax-ը պետք է լինի զո|ո,ոax=10-48աՄմՕՒո|ո,ոax:

(6.3)

Շղթայաշերտաձողային փոխակրիչով պարարտանյութացանի համար զանգվածի մատուցումը զո-ն հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով. զո=հԵՄփ,

(6.4)

որտեղ`  -ն պարարտանյութի խտությունն է, Մփ-ն փոխակրիչի արագությունը, Ե-ն փոխակրիչի լայնությունը, հ-ը փոխադրվող շերտի հաստությունը: Հավասարեցնելով 6.3 ն 6.4 անաձները ն լուծելով Մփի նկատմամ կստանանք. Մփո|ո, ոax=10-48աՄմQՒո|ո,ոax/(հԵ):

(6.5)

Շնեկային փոխակրիչի համար. զո=0.0131(Օ2-d2)էոօե,

(6.6)

որտեղ` Օ-ն շնեկի արտաքին տրամագիծն է,մ, 4-ն լիսեռի տրամագիծը,մ, է-ն շնեկի քայլը,մ, ո-ը շնեկի պտտման հաճախությունը, ր-1, -ն պարարտանյութի խտությունը,կգ/մ3, օ-ն շնեկի թեքությունը () հաշվի առնող գործակից, ե-ն լցման գործակից: օ- գործակցի արժեքը կախված շնեկի թեքությունից օ...

1.0

0.9

0.8

0.7

0.65

Հանքային պարարտանյութի համար ե=0.3...0.6, գոմաղ ի ն տորֆահումուսային խառնուրդի համար ե=0.4...0.8: Հավասարեցնելով 6.3 ն 6.6 օպտիմալ պտուտաթվերը` ո-ը.

անաձները` որոշենք շնեկի



131( D 2  d 2 ) 

ՕH

:

(6.7)

6.13. ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԻ ԴՈԶԱՎՈՐՄԱՆ ԱՊԱՐԱՏՆԵՐ

Պարարտանյութի դոզավորման ապարատները ազմատեսակ են, որը պայմանավորված է օգտագործվող պարարտանյութերի տեխնոլոգիական հատկանիշների տարատեսակությամ : Ընդ որում, դրանք կարող են լինել տար եր ֆիզիկական վիճակում` պինդ խոշորամասնիկ, փոշենման, հեղուկ, որոնց դոզավորման համար կիրառվում են մեխանիկական, պննմատիկ ն հիդրավլիկական հարմարանքներ: Առավել լայն տարածում են գտել մեխանիկական կառուցվածքի դոզավորման ատամնակոճային, ափսեաձն, սկավառակաձն ապարատները, որոնք հիմնականում համալրվում են կուլտիվատորների ն շարքացանների հետ: Ատամնակոճային ապարատը (նկ.6.10) օգտագործվում է հանքային պարարտանյութերի դոզավորման ն ցանքի համար: Ապարատը աղկացած է պարարտանյութի ելքի կարգավորման սողնակից 1, ատամնակոճից 2, ատամնակոճի լիսեռից 3, իրանից 4, շարժական հատակից 5, լիսեռից 6: Պարարտանյութը ինքնահոս լցվում է իրանի մեջ 4, որտեղից կոճի ատամներով այն ուղղվում է պարարտանյութատար խողովակ: Կախված պարարտանյութի հատիկների մեծությունից` կարգավորվում է կոճի

Նկ.6.10. Ատամնակոճավոր ցանող ապարատի սխեմա. 1-սողնակ, 2-ատամնակոճ, 3, 6-լիսեռներ, 4-իրան, 5-շարժական հատակ:

ն հատակի 5 միջն ացակը: Ցանքի նորման կարգավորվում է` ատամնակոճի պտուտաթվերի ն սնող պատուհանի չափը սողնակով փոփոխելով: Ափսեաձն ապարատ (նկ.6.11,ա) նախատեսված է հատիկավորված ն փոշի հանքային պարարտանյութերի համատարած, լայնաշարք ն նային ցանքի համար: Օգտագործվում են շարքացանների ն կուլտիվատոր- ուսասնիչների վրա: Ափսեն 4 տեղակայված է այնպես, որ նրա կես մասը գտնվում է անկայի 5 կիսակլոր անցքի տակ, իսկ մյուս կեսը` գտնվում է անկայի հատակից դուրս: Ափսեն 4 պտտվելով, շփման ուժերի հաշվին պարարտանյութը դուրս է երում արակ շերտով: Թիակների (սկավառակների) տեսքով շպրտիչները 2 պտտվելով` դուրս են շպրտում պարարտանյութը ն ուղղում ցանիչ վահանի 3 (համատարած պարարտացում) կամ լցնում պարարտանյութատար ձագարի մեջ: Կամարակազմավորման ացառման նպատակով անկայի ներսում տեղակայված է ճոճվող պատ 1: Ցանքի նորման կարգավորվում է` ափսեի պտուտաթվերի ն պարարտանյութի ելանցքի չափը սողնակով փոփոխելով: Մեկ ապարատը սպասարկում է երկու կիսաշարք, որոնց հավասարաչափ պարարտանյութ մատուցելու նպատակով նախատեսված է միջնապատ` հոսքի աժանարար: Սկավառակավոր ապարատ ÀՕ/-2 (նկ.6.11, ) նախատեսված է հատիկավորված ն փոշի հանքային պարարտանյութերի լայնաշարք ն նային ցանքի համար, տեղակայվում են շարքացանների, տնկիչների ն կուլտիվատոր- ուսասնիչների վրա: Ի տար երություն

Նկ.6.11. Պարարտանյութացան ապարատների սխեմաններ. ա-ափսեաձն, -սկավառակավոր. 1-կամարաքանդ պատ, 2-շպրտիչ, 3-ցրիչ վահան, 4-ափսե, 5, 6- անկա, 7-խառնիչ, 8-ուղղորդ-քերիչ, 9-ձագար, 10-շարժա երման մեխանիզմ, 11-սկավառակ, 12-մակարդակաչափ:

ափսեաձնի` այստեղ պարարտանյութը թափվում է սկավառակի վրա: Սկավառակը ն կամարաքանդ խառնիչը 12 շղթայավոր փոխանցումով շարժա երվելով հենարանային անիվներից, պարարտանյութի շերտը մատուցում են քերիչ-ուղղորդներին 8, որոնք այն ուղարկում են ձագարների 9 մեջ: Ցանքի նորման կարգավորվում է քերիչ-ուղղորդի պտտումով ն աստղանիվների տեղափոխումով` սկավառակի պտուտաթվերի փոփոխումով:

6.14. ԴՈԶԱՎՈՐՄԱՆ ԱՊԱՐԱՏՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՏԱՐՐԵՐԸ Պարարտանյութացան ապարատների նորմալ աշխատանքի ապահովման համար, նախ ն առաջ անհրաժեշտ է ապահովել պարարտանյութի ազատ հոսք անցքից, ացառելով կամարակապումը նան տարողության ( անկայի) մեջ: Անցքից հատիկավորված պարարտանյութի արտահոսման համար անհրաժեշտ է, որ անցքի շարավիղը

r  4 aԵ ,

(6.8)

որտեղ` a , Ե -ն պարարտանյութի մասնիկի լայնությունը ն հաստությունն են: Ընդունելով a  Ե  5 մմ, այսինքն մասնիկը գնդաձն է ն տրամագիծը հավասար 5մմ, կստանանք r  20 մմ: Ատամնակոճավոր ապարատի կոճի պտուտաթվերը, հաշվարկվում են այն պայմանից, որ պարարտանյութի հատիկները դուրս չթռչեն ձագարից: Այլապես պարարտանյութը ոչ թե կմտցվի հող, այլ կցրվի հողի մակերեսին: Նշված պայմանին ավարարում է ատամնակոճի այնպիսի պտուտաթվեր, որը որոշվում է հետնյալ մաթեմատիկական արտահայտությունից.

ո

aջ , r տոո 2

(6.9)

որտեղ` r -ը ատամնակոճի առավելագույն շառավիղն է, a -ն մասնիկի թռիչքի հեռավորությունը: Ընդունելով r  10 սմ, a  1 սմ,

  65  ստացվում է ո=34.2 պտ/ր:

Ափսեաձն ապարատի պարամետրերի հաշվարկի համար օգտվենք ապարատի հաշվարկային սխեմայից (նկ.6.12,ա):

Նկ.6.12.Ափսեաձն ապարատի հաշվարկային սխեմա ա-պարարտանյութի դուրս երումը ափսեով, -ափսեի վրա պարարտանյութի աժանարարի հաշվարկի սխեմա. 1-ափսե, 2-շպրտիչ, 3- աժանարար: Համաձայն այդ սխեմայի` պարարտանյութի վայրկյանային

տեղակայման

անկայից ափսեով դուրս երվող քանակը կախված է պարար-

տանյութի շարժման միջին արագությունից խմ 

խ1  խ 2   (r  R )

ն ելանցքի մեծությունից Տ-հ(R-r), ուստի պարարտանյութի ելքը կլինի զ -  խմ

Տ  

հ (r+R)(R-r), որտեղից. զ  հ (R 2  r 2 ) / 2 ,

(6.10)

որտեղ` -ն պարարտանյութի խտությունն է, հ-ը դուրս երվող պարարտանյութի շերտի արձրությունը: Ցանքի առաջադրված նորմայի Օ (կգ/հա) դեպքում, է թվով ապարատներով, 8 ընդգրկման լայնությամ ն Մ արագությամ շարժ155

վող մեքենան միավոր ժամանակում պետք է հող մտցնի զէ կգ պարարտանյութ: զէ=10-4 8 Մ Օ:

(6.11)

Համատեղ լուծելով (7.10) ն (7.11) հավասարումները` կստանանք ելանցքի այն արձրությունը հ, որը կապահովի պարարտացման հեկտարային նորման.





հ  2  10 4 Օ8Մ / է(R 2  r 2 ) :

(6.12)

Ափսեաձն ապարատի հաշվարկման երկրորդ պարամետրը միջնապատի տեղակայման հեռավորությունն է Ե-ն ափսեի պտտման առանցքից, այն պետք է հեռու լինի այնքան, որ (R-r) լայնությամ եկող զանգվածը աժանվի երկու հավասար մասի, որպեսզի պարարտացվող երկու կիսաշարքերը ստանան հավասար չափի պարարտանյութ: Համաձայն նկ.7.12, -ի կարող ենք գրել. խձհ(Ե-r)-խահ(R-Ե), որտեղ` uձ ն uա-ն շպրտիչներին մատուցվող պարարտանյութի աջ ն ձախ շերտերի շարժման միջին արագություններն են,. խձ-  (r+Ե)/2, խա-  (R+Ե)/2: Ելակետային հավասարման մեջ փոխարինելով խձ ն խա-ն իրենց արժեքներով ն լուծելով Ե-ի նկատմամ կստանանք.

Ե

R2  r2 :

(6.13)

Սկավառակային դոզավորող ապարատի պարարտանյութացրիչների աժանարարը լինում է նան քերիչային 8 պասիվ տիպի (նկ.6.13): Այս ապարատի հաշվարկի համար օգտվենք նկ.6.13-ից: Քերիչին ներկայացվող պահանջը այն է, որ պարարտանյութը չպետք է կուտակվի ն խտանա նրա մոտ, այլ պետք է հաղթահարի շփման ուժերը ն դուրս շպրտվի սկավառակից: Ընդունենք պարարտանյութի ո զանգվածով հատիկը գտնվում է սկավառակի վրա, որը տեղափոխվելով Ւ1  ոջ  էջ շփման ուժով հանդիպում է շպրտիչին ն աղադրվում երկու աղադրիչների` Ւ1տոո ն Ւ1օՕտ, որոնցից N- Ւ1տոո-ն ձգտում է արգելակել շարժմանը, առաջացնելով նոր շփման ուժ` Ւ2-Ւ1տոոէջ, իսկ մյուսը` Ւ1օՕտ աշխատում է հատիկին սահեցնել քերիչի վրայով: Սահում

ապահովելու համար անհրաժեշտ է. Ւ1օՕտ » Ւ1տոո էջ պայմանը, որտեղից ստացվում է օէջ » էջ, կամ   90   , (6.14) որտեղ` -ն շփման անկյունն է հատիկի ն սկավառակի (քերիչի) միջն:

(սկավառակավոր) Նկ.6.13. Ափսեաձն ապարատի քերիչի հաշվարկային սխեմա

պարարտանյութացան

1-ափսե (սկավառակ), 2-քերիչ: Այսպիսով ստացանք, որ  անկյունը քերիչի ամ ողջ երկարությամ պետք է մնա հաստատուն կամ փոքրանա: Այդ պայմանը հնարավոր է կորագիծ քերիչի դեպքում, որի կորության ձն պետք է լինի լոգարիթմական սպիրալ:

7. ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՍԵՐՄԵՐԻ ՀԱՎԱՔՄԱՆ, ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

7.1 ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՍԵՐՄԵՐԻ ՀԱՎԱՔՄԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ

Անտառահիմնման, անտառավերականգման համար ամեն տարի պահանջվում է զգալի քանակությամ ազմատեսակ անտառային սերմեր: Որոշ ծառատեսակների սերմերի հավաքումն ու վերամշակումը դժվարին ու աշխատատար գործընթաց է: Անտառային սերմերի հավաքումը աղկացած է մի շարք գործընթացներից` պտուղների հավաքում, պտուղներից սերմերի հեռացում, սերմերի չորացում, մաքրում, տեսակավորում: Այս գործընթացների սխալ ընթացքը կարող է ացասական ազդեցություն ունենալ սերմերի որակի վրա, ուստի անհրաժեշտ է ապահովել այդ գործողությունների ճիշտ կատարումը: Սերմերի հավաքման տեխնոլոգիայի ընտրությունը կախված է ծառի տեսակից, նրա կենսա անական առանձնահատկություններից, տեղանքի ռելիեֆից ն այլն: Խնդիրը` որակյալ սերմերի հավաքումն է տվյալ տարածքի պայմաններից ելնելով: Բոլոր տեսակի սերմերը պետք է հավաքել չոր ն քամիներից հանգիստ օրերին: Անտառային սերմերն ու պտուղները պետք է հավաքել միայն առողջ, միջահասակ, հասունացած ու հասունացող ծառուտներում, որոնք պատկանում են 1-ին, 2-րդ ն 3-րդ կարգի լավորակությանը: Ծառուտների լավորակության կարգը որոշվում է անտառային տնտեսությունների հաշվարկներով: Ծառուտները ընտրելուց հետո անմիջապես սկսվում է այն ծառերի հաշվառումը ն նշումը, որոնցից պետք է սերմեր ու պտուղներ հավաքվի: Անտառային սերմերը հավաքվում են նրանց հասունանալուց հետո: Տար եր ծառատեսակների ու թփատեսակների սերմեր տար եր ժամանակ են հասունանում: Միայն լրիվ հասունացած սերմերը կարող են տալ որակյալ սերմնա ույսեր: Պտուղների ու սերմերի հավաքումը կարող է կատարվել ինչպես աճող ու հատված ծառերից, այնպես էլ գետնին թափված պտուղներից (կաղնի, հաճարենի, ընկույզենի, տխլենի, թխկենի, հացենի ն այլն): Այն տարածքները, որտեղ սերմեր են հավաքվելու, պետք է նախօրոք մաքրել տերններից ն այլ մնացորդներից: Կանգուն ծառերից սերմերը հավաքվում են` սաղարթներից պոկելու, կտրելու, թափահարելու, վակուումի միջոցով ն այլն:

Սերմերի հավաքումը կարելի է կատարել երկու եղանակով` հավաքողը հատուկ հարմարանքների օգնությամ արձրանում է ծառ, գործիքների միջոցով իր կողմն է քաշում ճյուղերը ն նրանցից պոկում սերմերը կամ պտուղները: Մյուս եղանակի դեպքում հավաքող անվորը գետնին կանգնած հատուկ հարմարանքով ծառից պոկում է սերմերը կամ պտուղները: Կանգուն ծառերից պտուղները կարելի է հավաքել նան թափահարելու միջոցով, միայն առանց ծառին կամ ճյուղերին վնաս պատճառելու: Պտուղներից սերմերն անջատում են տրորման, ջարդման ն այլ եղանակներով: Այնուհետն ստացված սերմերը չորացվում, զտվում ն տեսակավորվում են: Սերմերի ստուգման նպատակով յուրաքանչյուր խմ աքանակից վերցնում են ընդհանուր զանգավածի 0.1...0.89-ի չափով նմուշ: Ստուգման ժամանակ գործող ստանդարտների հիման վրա որոշվում են սերմերի խոնավությունը, ծլունակությունը, մաքրությունը, քաշը, վարակվածությունը ն այլն: Ըստ իրենց հատկությունների անտառային սերմերը գործող ստանդարտով աժանվում են հետնյալ կարգերի (աղյուսակ 7.1). Աղյուսակ 7.1 Սերմերի կարգերը ըստ ծլունակության ու մաքրության

Ծլունակության տոկոսը ոչ պակաս

Մաքրության տոկոսը ոչ պակաս

Ծլունակության տոկոսը ոչ պակաս

Մաքրության տոկոսը ոչ պակաս

Սոճի սովորական Եղննի սովորական Կեչի սովորական Ակացիա սպիտակ Ակացիա դեղին Թթենի սպիտակ

3-րդ կարգ

Մաքրության տոկոսը ոչ պակաս

Տեսակը

2-րդ կարգ

Ծլունակության տոկոսը ոչ պակաս

1-ին կարգ

7.2.ՍԵՐՄԵՐԻ ՀԱՎԱՔՄԱՆ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ, ՀԱՐՄԱՐԱՆՔՆԵՐ ԵՎ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Սերմեր ն պտուղներ հավաքելու համար օգտագործվում են չափազանց պարզ գործիքներ ու հարմարանքներ: Թեպետ այդ աշխատանքները դժվարությամ են մեքենայացվում, այնուամենայնիվ, պարզ գործիքների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս արագացնելու ն թեթնացնելու սերմերի ն պտուղների հավաքման աշխատանքները: Սերմերի հավաքման պարզագույն գործիքներից են` ճյուղակտրիչները, դանակները, էտի մկրատները, սանրող հարմարանքները ն այլն (նկ.7.1): ճյուղակտրիչները տեղակայվում են 1.5...2.5մ երկարությամ ձողի վրա, որը հնարավորություն է տալիս հավաքողին առանց ծառ արձրանալու, ստորին սաղարթից կտրել սերմնա ույլերը կամ պտուղները: Գետնի վրայից ճյուղի կտրումը կատարվում է հարմարանքի դանակը հակակտրիչի նկատմամ պարանով պտտելով: Գետնին կանգնած վիճակում ծառերից սերմերը պոկում են օգտագործելով նան հատուկ հատիչներ: Այն ծառատեսակները, որոնց պտուղները ն սերմերը հեշտությամ են անջատվում, սերմերի հավաքումը կատարվում է տար եր տեսակի սանրող հարմարանքներով: Դրանց առավելությունը կայանում է նրանում, որ կոները պոկելու ժամանակ սոճու, եղննու ճյուղերը չեն վնասվում ն արձրանում է աշխատանքի արտադրողականությունը:

Նկ.7.1. Սերմերի հավաքման պարզագույն գործիքներ. ա,գ-ձողավոր ճյուղակտրիչներ, -էտի մկրատ, դ-ճյուղահատիչներ, եսանրող հարմարանքներ: Այն դեպքերում, եր պտուղները ամուր կպած են ճյուղերից ն ացի ճյուղերը կտրելուց այլ կերպ պտուղները պոկել հնարավոր չէ, արձրանում են ծառ ն օգտագործվում են էտի մկրատները:

Ամ արձիչ հարմարանքներ: Բարձրա ուն ծառերի վրա արձրացնալու պարզագույն հարմարանքներից են փայտից, ալյումինից պատրաստված դյուրակիր աստիճանները (նկ.7.2): Դրանք ունեն 2.5...3.5մ երկարություն ն փոքր քաշ: Առանձին սեկցիաներ իրար միացնելով` կարող է ստացվել մինչն 10մ արձրությամ աստիճան ն օգտագործվել արձր ծառերից սերմեր ն պտուղներ հավաքելու համար:

Նկ.7.2. Սերմերի հավաքումը դյուրակիր ալյումինե աստիճանի օգնությամ : Սերմերի հավաքման համար լայնորեն օգտագործվում են նան ծառերը մագլցելու հարմարանքներ Է1/-0.64, Է//-0.5, “Ճ8668” ն այլն: Մագլցելու հարմարանքը աղկացած է` աջ ն ձախ ոտնաճանկերից, ապահովիչ գոտուց ն ուսապարկից: Ոտնաճանկը ամրացվում է սերմ հավաքողի կոշիկներին: Դրանց օգնությամ կարելի է արձրանալ 15...70սմ տրամագծով ուն ունեցող ծառերին 3...4մ/ր արագությամ : Հարմարանքի զանգվածը 6...8.6կգ է: Առավել արդյունավետ է կանգուն ծառերից սերմերի ն պտուղների հավաքման թրթռաեղանակը: Հատուկ թրթռատեղակայանքի օգնությամ թափահարվում է ծառի ունը որոշակի ամպլիտուդով ու հաճախականությամ : Սերմերը թափվում են ծառի տակ փռած րեզենտի շորի վրա: Հետազոտություններով պարզվել է, որ նուշի, ընկույզի, սալորի, ալի, կեռասի հավաքման համար օպտիմալ ռեժիմ է համարվում 20...30մմ ամպլիտուդան ն 15...18 վ-1 հաճախականությունը: Թրթռիչը

ամրացվում է ծառի նին 0.6...0.8մ արձրության վրա, ցածրի դեպքում, չնայած լավանում է սերմերի պոկման գործընթացը, սակայն վնասվում է ծառի արմատային համակարգը: Թրթռման ժանամակ պտուղի անջատումը կատարվում է 2...3 վրկ ընթացքում: Ավելի արագ պոկվում են սաղարթի կենտրոնում գտնվող պտուղները: Շահագործական ռեժիմների ճիշտ պահպանման դեպքում սերմերի հավաքման թրթռաեղանակը վնասակար հետնանքներ չի թողնում ծառի հետագա աճի վրա: Ծառերից սերմերի հավաքման աշխատանքների մեքենայացման հեռանկարային եղանակ է վակուումի օգտագործումը: Այն հնարավորություն է տալիս գետնի վրայից հավաքել սաղարթի ցանկացած կետում աճած սերմը, օդափոխիչի օգնությամ ճկուն խողովակում ստեղծված նոսրացման շնորհիվ: Եր հավաքողը ճկուն խողովակի ծայրապանակը մոտեցնում է սերմնա ույլին` սերմերը ներծծվում են խողովակի մեջ, այնտեղից ցիկլոն, որտեղ անջատվելով օդից նստում են ունկերի հատակին: Այս եղանակի օգտագործումով սերմերի հավաքման աշխատանքի արտադրողականությունը արձրանում է 3...4 անգամ: Թրթռատեղակայանք Â1 (նկ.7.3): Օգտագործվում է ընկույզի, սալորի, նուշի, թխկիի, հացենու, մայրիի պտուղների հավաքման համար: Մեքենան ագրեգատավորվում է /Օ-75, /Օ-75Բ, Օ-40À տրակտորների հետ ն կարող է աշխատել մինչն 20օ թեքությունների վրա, ծառերի 0.4–ից ոչ ավել լրիվության ժամանակ: Ծառերի առավելագույն արձրությունը կարող է լինել մինչն 25մ, նի տրամագիծը 0.4մ:

Նկ.7.3. Թրթռատեղակայանք Â1. 1-տրակտոր, 2-շրջանակ, 3-սլաք, 4-կախոց, 5-թրթռիչ, 6-հիդրոշարժա եր, 7-ձող:

Մեքենան աղկացած է` շրջանակից 2, սլաքից 3, կախոցից 4: Շրջանակին 2, ամրացված է սլաքը 3, որին կախոցի 4, օգնությամ ամրացված է թրթռիչը 5: Թրթռիչը 5 շարժումը ստանում է 1Թ-46Օ հիդրոշարժիչից 6: Աշխատանքի համար օպերատորը համապատասխան արձրության վրա տեղակայում է սլաքը թրթռիչի հետ միասին: Այնուհետն սլաքը մոտեցնում է ծառին մինչն ռնիչի արձիկը հպվի նին, միացվում է թրթռիչը ն մինչն 60վ տնողությամ , տատանում ծառը: Տատանումների շնորհիվ պտուղները պոկվում են ն թափվում գետնին: Թրթռիչի զանգվածը 150կգ է, տատանման հաճախականությունը 15...20վ-1:

7.3. ՊՏՈՒՂՆԵՐԻՑ ԵՎ ԿՈՆԵՐԻՑ ՍԵՐՄԵՐԻ ԱՆՋԱՏՄԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ

Անտառային ոլոր սերմերն ու պտուղները հավաքելուց հետո անմիջապես ենթարկվում են մշակման, որը կայանում է սերմերի չորացման, չոր կամ հյութալի պտուղներից սերմերի անջատման, մաքրման ն տեսակավորման մեջ: Ծառերի ն թփերի պտուղներն ու կոները իրարից տար երվում են ձնով, չափերով ն կառուցվածքով: Նրանցից սերմերի անջատման տեխնոլոգիաներն ու եղանակները նույնպես տար եր են: Կաղինը ն հաճարը հասունանալուց ծառից թափվում են պտղակալից զատված դրությամ , ուստի հետագա աշխատանք չի պահանջվում: Հացենիների ն թխկիների սերմերն ունեն թնիկներ ն հավաքվում են փնջերով: Սերմերը փնջերից ու թնիկներից զատելու համար անհրաժեշտ է սերմնափնջերը տրորել ն ստացված զանգվածը անցկացնել մաղերով: Թեղիների ու լորենու սերմերը թեթնակի չորացնելուց հետո տրորվում են ու անցկացվում մաղերով: Հյութալի պտուղներից` խնձոր, ալ, մասուր, սալոր, հոն ն այլն սերմերը զատելու համար տրորվում են, լվանալով հեռացվում պտղամասը ն կորիզները չորացվում են մինչն սահմանված խոնավություն: Ասեղնատերն ծառերի դժվարա աց կոներից սերմերի անջատման համար, նախ կոնի միջուկը գայլիկոնում են, այնուհետն մանրացնում ջարդիչներով: Մանրացված զանգվածից մաղերով առանձնացվում են սերմերը: Եղննու, կեչու, լայնատերն ծառատեսակների կոներից սերմերի անջատման համար օգտագործվում է չորացման եղանակը: Բնական պայմաններում 20...25օՇ ջերմաստիճանի տակ 1...2 օրում կոները ացվում են ու սերմերը թափվում 4...6 օրվա ընթացքում: Մեծ քանա163

կությամ սերմեր նախապատրաստելու համար օգտագործվում են արհեստական կոնաչորանոցներ: Չորացման ռեժիմների ճիշտ ընտրությունը զգալիորեն լավացնում է սերմերի ծլունակությունը: Բարձրորակ սերմեր ստանալու նպատակով` կազմակերպվում են ժամանակակից տեխնոլոգիաներով ու սարքավորումներով հագեցած տեղամասեր (նկ.7.4):

Նկ.7.4. Սերմերի վերամշակման ժամանակակից տեղամաս:

7.4. ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՍԵՐՄԵՐԻ ՉՈՐԱՑՄԱՆ ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ

Թարմ հավաքված սերմերն ունեն արձր խոնավություն ն այդ վիճակում կույտերում կամ պարկերում թողնելու դեպքում տաքանալով` որ ոսնում են ն փչանում կամ զգալիորեն կորցնում իրենց ծլունակությունը: Ավելորդ խոնավությունը վերացնելու ն որակազրկումից խուսափելու համար ոլոր տեսակի սերմերն ու չոր պտուղները, ացառությամ հյութալի պտուղների, ենթարկվում են չորացման: Սերմերի չորացումը պետք է ընթանա դանդաղ: Այն պետք է կազմակերպվի ստվերում ն ոչ արնի տակ, որովհետն արնից սերմերի կեղնը ճաքճքում է, ացվում են շաքիլներն ն սերմերի սնկային հիվանդություններով վարակվելու նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում: Բնական եղանակով սերմերի չորացման համար կախված նրանց տեսակից, 4...15սմ հաստությամ շերտով պետք է փռել մաքուր ն չոր հողահատակի վրա: Սերմերի հավասարաչափ չորանալու համար անհրաժեշտ է հաճախակի խառնել: Մեծ քանակությամ սերմերի չորացման աշխատանքները կատարվում են արհեստական եղանակով: Անտառային սերմերի արհեստական չորացումը իրականացվում է 45...60օՇ պայմաններում: Սակայն կոների չորացումը անմիջապես 50օՇ տակ, իջեցնում է նրանց ծլունակությունը: Այդ պատճա164

ռով չորացումը պետք է իրականացնել աստիճանա ար 35...40Շ ջերմաստիճանի տակ, ապա խոնավությունը կոների մեջ հասցնելով 209` ջերմաստիճանը արձրացնել 50...60Շ: Կեչու սերմերի ծլունակության կախվածությունը չորացման ջերմաստիճանից ն խոնավությունից երված է նկ.7.5-ում:

Նկ.7.5. Սերմերի ծլունակության Ք կախվածությունը չորանոցի օդի ջերմաստիճանից է ն հարա երական խոնավությունից Մ. 1-օդի հարա երական խոնավությունը Մ=959 (խոնավ օդ), 2-օդի հարա երական խոնավությունը Մ=209 (չոր օդ):

Ինչպես երնում է գրաֆիկի տվյալներից կեչու սերմերը կարող են պահպանել իրենց ծլունակությունը 60օՇ տակ, եթե չորանոցում օդի հարա երական խոնավությունը չի գերազանցում 209: Նույն գրաֆիկից երնում է նան, որ կոների չորացումը պետք է սկսել 35...40օՇ ջերմաստիճանից: Կոների չորացումը արգելվում է կատարել այնպիսի պայմաններում, որտեղ ջերմաստիճանի ստուգումը ն կարգավորումը հնարավոր չէ:

7.5. ՍԵՐՄՆԱՉՈՐԱՆՈՑՆԵՐ ԵՎ ՍԵՐՄՆԱՆՋԱՏԻՉ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Կոների չորացումը կատարվում է ընդհատ ն անընդհատ գործողության չորանոցներում: Անտառային տնտեսություններում լայն տարածում են գտել շարժական չորանոցները: Շարժական սերմնաչորանոց Թ1-0.6 (նկ.7.6): Օգտագործվում է եղննու, կեչու, սի իրյան լայնատերնի կոների չորացման համար: Բաղկացած է պննմոշասսիից 1, չորացման խցիկից 2, օդա աշխիչից 3, օդափոխիչից 4, ժապավենային 5 ն ցանցավոր 7 փոխակրիչներից, դարակներից 6, եռնաթափման ունկերից 8, ջերմագեներատորից 9, օպերատորի սենյակից 10, սերմերի թնիկազերծման ու տեսակավորման 11Ñ-1À մեքենայից 11:

Պննմատիկ շասսին, որի վրա հավաքվում են ոլոր մասերն ու հանգույցները ծառայում է չորանոցի տեղափոխման համար: Չորացման խցիկում 2 տեղակայված են կոների հետագա չորացման շերտափեղկավոր դարակներ ժապավենային փոխակրիչի տեսքով: Օպերատորի սենյակը ծառայում է չորանացի ղեկավարման, ինչպես նան 11Ñ-1À, մեքենայի տեղակայման համար:

Նկ.7.6. Շարժական սերմնաչորանոց Թ1-0.6. 1-պննմատիկ շասսի, 2-չորացման խցիկ, 3-օդա աշխիչ, 4-օդափոխիչ, 5-ժապավենային փոխակրիչ, 6-դարակներ, 7-ցանցավոր փոխակրիչ, 8- եռնաթափման ունկեր, 9-ջերմագեներատոր, 10-օպերատորի սենյակ, 11-սերմերի թնիկազերծման ու տեսակավորման մեքենա 11Ñ-1À. 12- եռնման ունկեր: Չորանոցին տաք օդ մատակարարվում է ջերմագեներատորից 9 օդա աշխիչով 3: Բեռնման ունկերը էլեկտրական կարապիկով արձրացվում է վերն, ապա նրանում գտնվող կոները հավասարաչափ աշխվում դարակների վրա: Դարակների եռնավորումից հետո ջերմագեներատորը միացվում է ավտոմատ ռեժիմում ն ացվում օդափոխիչի սահափականը: Չորացման ժամանակը կախված կոնի տեսակից կազմում է 3...7 ժամ: Չորացման ավարտից հետո կոները վերին դարակից դատարկվում են միջին դարակի վրա, վերին դարակը եռնավորվում են նոր կոներով: Միջին դարակում չորանալուց հետո

կոները դատարկվում են ստորին դարակի վրա վերջնական չորացման համար: Ըստ կոների ացվածության աստիճանի գնահատվում է չորացման որակը: Նորմալ չորացած կոները եռնաթափվում են ունկերի 8 մեջ ն փոխակրիչով փոխադրվում ջարդիչ թմ ուկ, որտեղ սերմերը անջատվում են կոներից ն անցնելով մաղերով թափվում են ընդունող ունկերի մեջ, իսկ թեփուկները տեղափոխվում կցասայլակի թափքը: Որպես վառելանյութ օգտագործվում է կերոսին` 20.3լ/ժ ծախսով: Հոսանքով աշխատելիս ծախսը կազմում է 10 կՎտժ: Բեռնման ունկերի ծավալը 0.95մ3 է, միաժամանակ եռնվող կոների զանգվածը 350կգ է, չորացման տնողությունը 12...18ժամ, մեքենայի զանգվածը 6000կգ: Սերմնանջատիչ մեքենա ՃՇ-0.5 (նկ.7.7): Օգտագործվում է ասեղնատերն ծառատեսակների դժվար ացվող կոներից սերմերի անջատման համար: Մեքենան աղկացած է կոների գայլիկոնման հաստոցից ն սերմերի 1ԲÑ-1 զտիչից: Հաստոցը աղկացած է շրջանակից 1, էլեկտրաշարժիչից 2, փոկային փոխանցումից 3, առանցքակալային հենարանից 4, գայլիկոնից 5, ուղղորդներից 6, տաշտակից 7, սեղմակից 8, ռեդուկտորից 9, շարժասայլակից 10, հենարանից 11 ն ռնակից 12:

Նկ.7.7. Ասեղնատերն ծառերի դժվարա աց կոներից սերմերի անջատման ՃՇ-05 մեքենայի տեխնոլոգիական սխեմա ա-կոների գայլիկոնման հաստոց, -սերմազատիչ 1ԲÑ-1 մեքենա. 1-շրջանակ, 2-էլեկտրաշարժիչ, 3-փոկային փոխանցում, 4-հենարան, 5-գայլիկոն, 6-ուղղորդ, 7-տաշտակ, 8-սեղմակ, 9- ըռնակ, 10-շարժասայլակ, 11-հենարան, 12- ռնակ, 13,14-արտաքին, ներքին թմ ուկներ, 15- ունկեր, 16-ռեդուկտոր, 17-մաղեր, 18-իրան:

Կոնը տեղակայվում է շարժական սայլակի սեղմակի 8 մեջ ն ռնակի 12 օգնությամ մատուցվում գայլիկոնին 5, որը գայլիկոնում է կոնի միջուկը: Գայլիկոնված կոնը հանվում է սեղմակից ն գցվում տաշտակի 7 մեջ: Մշակվող կոնի առավելագույն չափերը` երկարությունը 9սմ, տրամագիծը 6սմ: էլեկտրաշարժիչի հզորությունը 1.7 կՎտ, մեքենայի զանգվածը 387կգ: Սերմնազտիչ մեքենա 1ԲÑ-1.0 (նկ.7.7, ) նախատեսված է գայլիկոնված միջուկներով կոների ջարդման ն ստացված զանգվածից սերմերի զտման համար: Մեքենան աղկացած է արտաքին անշարժ 13 ն ներքին շարժական 14 ուղղաձիգ թմ ուկներից, եռնման հարմարանքից 15, մաղերից 17: Մեքենայի հանգույցները հավաքված են իրանի 18 վրա: Միջուկը գայլիկոնված կոները լցվում են եռնման ունկեր 15: Բունկերից 15 կոները աստիճանա ար լցվում են պտտվող 14 ն անշարժ 13 թմ ուկների միջն տարածքը: Անշարժ թմ ուկի ներքին ն պտտվող թմ ուկի արտաքին մակերնույթների վրա ամրացված են ատամներ, որոնց հանդիպելով կոները ջարդվում են: Ջարդված զանգվածը թափվում է մաղերի 17 վրա, որտեղ սերմերն անջատվում են խառնուրդից: Շարժիչի հզորությունը 1.7կՎտ է, թմ ուկի պտտման հաճա-1 խականությունը 4.1 վ ն 4.5 վ , մեքենայի զանգվածը 325կգ:

7.6.ՍԵՐՄԵՐԻ ԹԵՎԻԿԱԶԵՐԾՈՒՄԸ

Մի խում ծառերի, թփերի (սոճի, եղննի, թխկենի, հացենի, լորենի ն այլն) սերմերն, որոնք հաճախ հավաքվում են փընջերով, ունեն թնիկանման հավելվածներ (նկ.7.8):

Նկ.7.8.Հացենիների, թխկիների, թեղիների թնիկավոր սերմեր. 1-հացենի, 2-թխկենի, 3-թեղենի:

Սերմերի քաշի ն ծավալի նվազեցման, շարքացանների, սերմնահան ապարատների անխափան աշխատանքի ապահովման, ցանքի նորմայի ճիշտ պահպանման նպատակով մինչն պահեստավորելը անհրաժեշտ է սերմերը թնիկազերծել: Սերմերի թնիկազերծումը կատարվում է ինչպես հատուկ, այնպես էլ սերմնազտիչ մեքենաներով: Թնիկազերծող մեքենայի հիմնական հանգույցներն են` գլանաձն մաղը, պտտվող թմ ուկը ն շարժա երը: Թմ ուկի արտաքին մակերնույթին ամրացված են ռետինե կամ փայտյա ձողեր ն խոզանակներ: Թմ ուկը տեղակայված է գլանաձն մաղի ներսում` նրան համառանցք: Ընդունող ունկերից սերմերը մուտք են գործում պտտվող թմ ուկի ն գլանաձն մաղի միջն: Թմ ուկի պտտման շնորհիվ սերմերը շփվելով թմ ուկի ձողերին ու մաղի ներքին մակերնույթին` ազատվում են թնիկներից: Մաքրված սերմերը անցնում են մաղի անցքերով, լցվում են պարկերի մեջ, իսկ մանրացված թնիկները օդի հոսքով հեռացվում:

7.7.ՍԵՐՄԵՐԻ ԶՏՈՒՄԸ ԵՎ ՏԵՍԱԿԱՎՈՐՈՒՄԸ

Անտառա ուծության պահանջներին ավարարող սերմեր ստանալու համար հավաքված սերմանյութը ենթարկվում է զըտման ն տեսակավորման: Զտման ն տեսակավորման ժամանակ խառնուրդից անջատվում են փուչ ն թերհաս սերմերն ու ավելորդ մասնիկներն, իսկ մաքուր սերմերը աժանվում ֆրակցիաների, որոնք իրարից տար երվում են չափային ու որակական հատկանիշներով: Սերմերի զտման ն տեսակավորման տեխնոլոգիական գործընթացը հիմնված է նրանց ֆիզիկատեխնոլոգիական հատկությունների վրա: Դրանք են` սերմերի չափերը, առագաստայնությունը, ձնը, մակերնույթի հատկությունը, գույնը, խտությունը ն այլն: Զտման ն տեսակավորման ժամանակակից մեքենաներում ամողջ գործընթացը իրականացվում է միաժամանակ մեկ տեխնոլոգիական հոսքում: Սերմերի աժանումը ըստ առագաստայնության իրագործվում է օդային հոսքով: Մ արագությամ ուղղաձիգ օդային հոսքում տեղակայված հատիկի վրա ազդում են ծանրության ուժը Օ, ն շարժման դիմադրության ուժը R: Օ»R դեպքում հատիկը կշարժվի ներքն, R»Օ հատիկը կշարժվի վերն, R-Օ կճախրի օդում: Օդային հոսքի արագությունը, որի դեպքում հատիկը գտնվում է ճախրող վիճակում կոչվում է տվյալ սերմի կրիտիկական արագություն Մկր:

Հատիկների խառնուրդը կարելի է աժանել օդային հոսքով, եթե խառնուրդում գտնվող հատիկների ն մասնիկների կրիտիկական արագությունները տար եր են: Կրիտիկական արագությունը կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով.

Մկր 

ջ , մ/վ, Խա

որտեղ` ջ-ն ազատ անկման արագացումն է, Խա-ն հատիկի առագաստայնության գործակիցը: Անկանոն ձնի հատիկի համար կրիտիկական արագության ու առագաստայնության գործակցի մեծությունները փոփոխական են, քանի որ այն կախված է օդային հոսքի ուղղության նկատմամ հատիկի դիրքից: Կրիտիկական արագությունը հացահատիկի համար առագաստայնության գործակիցը` կազմում է Մկր=8...17մ/վ, Խա=0.07...0.15: Անտառային սերմերի համար համապատասխան տվյալներ գրականության մեջ չկան: Այդ պատճառով օդային հոսքը օգտագործվում է հիմնականում փուչ սերմերի, թեփուկների, տերնների, փոշու ն այլնի հեռացման համար: Օդային հոսք ստանալու համար օգտագործվում են կենտրոնախույս օդափոխիչների: Օդային հոսքում թեթն սերմերը, մեխանիկական մնացորդները շպրտվում են հեռու, իսկ ծանր հատիկները ընկնում են ավելի մոտ տեղակայված տաշտակի մեջ (նկ.7.9,ա): Սերմերի աժանումը ըստ չափերի: Անկանոն ձնի սերմը ունի երկարություն 1, լայնություն Ե ն հաստություն հ (նկ.7.9, ): Ծառերի սերմերը չափերով խիստ տար երվում են իրարից: Այդ հատկանիշը օգտագործվում է սերմերը ֆրակցիաների աժանելու համար: Ըստ հաստության ն լայնության սերմերը աժանվում են մաղերով: Մաղերի վրա սերմերից անջատվում են նան խոշոր ն մանր խառնուրդները: Մաղը մետաղական թերթ է միննույն չափի` ուղղանկյուն, քառակուսի, կլոր, եր եմն եռանկյունաձն անցքերով (նկ. 7.9. ) Ուղղանկյունաձն անցքերով կարող են անցնել այն ոլոր սերմերը, որոնց հաստությունը հ-ը փոքր է անցքի լայնությունից, անկախ երկարությունից: Քանի որ սերմի լայնությունը մեծ է հաստությունից, հետնա ար տեսակավորումը կատարվում է միայն ըստ հաստության: Կլոր անցքերով մաղերից սերմը կարող է անցնել այն դեպքում, եր նրա լայնությունը` Ե-ն, փոքր է անցքի տրամագըծից:

Հետնա ար, ըստ լայնության սերմը տեսակավորվում են կլոր անցքերով մաղերով: Սերմերը ըստ երկարության տեսակավորվում են թմ ուկային տրիերներով: Թմ ուկը ներքին մակերնույթի վրա (նկ.7.9,գ) ունի ջիջներ: Փոքր երկարության սերմները տեղավորվում են ջիջի մեջ, ն թմ ուկի պտտման շնորհիվ արձրանում վեր` թափվում տաշտակի մեջ, իսկ երկար սերմերը մնում են թմ ուկի ներսում ն տեղաշարժվելով առանցքի երկարությամ , դուրս են թափվում: Սերմերի աժանումը ըստ մակերնույթի ձնի ն այլ հատկանիշների: Սերմերը կարող են լինել հարթ, խորդու որդ ծակոտեն, փոսիկներով, թավշոտ մակերնույթով ն ունեն սահքի շփման տար եր գործակից:

Նկ.7.9.Սերմերի զտման ն տեսակավորման եղանակները. ա-ըստ առագաստայնության, -ըստ չափերի` մաղերով, գ-ըստ երկարունթյան` տրիերային թմ ուկներով, դ-ըստ մակերնույթի խորդու որդության` մագնիսական թմ ուկով. 1-վահանակ, 2-հարթ մակերնույթով սերմերի ընդունիչ, 3-միջին խորդու որդության սերմերի ընդունիչ, 4-շատ խորդու որդ սերմերի ընդունիչ, 5-պտտվող թմ ուկ, 6-էլեկտրամագնիս: տեն, փոսիկներով, թավշոտ մակերնույթով ն ունեն սահքի շփման տար եր գործակից:

Այս հատկանիշը օգտագործելով` ստեղծվել են թեք լեռնակներ, պտուտակային զատիչներ, ֆրիկցիոն տրիերներ, որոնք սերմերի տեսակավորումը կատարում են ըստ շփման գործակցի մեծության: Սերմերի աժանումը ըստ խտության կատարելու համար սերմնախառնուրդը լցվում է որոշակի խտության հեղուկի մեջ: Փուչ, վնասված սերմերը լողում են հեղուկի մակերնույթին, առողջ, որակյալ սերմերը նստում են հատակին: Այս եղանակը օգտագործվում է կաղինի, ընկույզի, հաճարի, ոխու ն այլ նմանատիպ սերմերի տեսակավորման համար: Զտումը մագնիսական եղանակով կատարվում է այն դեպքում, եր խառնուրդը աղկացած է հարթ ն խորդու որդ մակերնույթով սերմերից ն այլ եղանակով աժանել հնարավոր չէ: Օգտագործվում է խորդու որդ մակերնույթի երկաթի փոշու պահելու հատկությունը: Սերմերին խառնում են երկաթի փոշի ն անցկացնում մագնիսական զատիչներով: Մագնիսական զատիչը (նկ.7.9,դ) դանդաղ պտտվող արույրե սնամեջ թմ ուկ է, որի ներսում տեղակայված է էլեկտրամագնիս: Երկաթե փոշով լավ պատված սերմերը ձգվում են մագնիսի կողմից ն երկար ժամանակ մնում պտտվող թմ ուկի մակերնույթին` ընկնելով խորդու որդ մակերնույթ ունեցող սերմերի տաշտակի 4 մեջ: Այն սերմերը, որոնց մակերնույթը հարթ է ն երկաթի փոշով չեն պատվում, մագնիսական դաշտի կողմից չեն ձգվում ն թմ ուկի պտտման ժամանակ ընկնում են հարթ մակերնույթով սերմերի տաշտակի 2 մեջ: Միջին խորդու որդության մակերնույթով սերմերը թույլ կերպով են պատվում փոշով ն մագնիսական դաշտի կողմից թույլ ձգվելով` ընկնում են միջանկյալ դիրքում տեղակայված տաշտակի 3 մեջ: Սերմերը փոշով պատվելու աստիճանը գնահատվում է փոշեպատման գործակցով Kփ, որը սերմերին նստած փոշու զանգվածի հարա երությունն է փոշեպատ սերմերի ընդհանուր զանգվածին: (7.1) Խփ= ոփ/ոփս , որտեղ` ոփ-ն սերմերին նստած փոշու զանգվածն է, ոփս-ն փոշեպատ սերմերի ընդհանուր զանգվածը: Տար եր սերմերի համար փոշեպատման գործակցի մեծությունը ամենատարածված /6Օ-80 փոշիով պատելու դեպքում, տատանվում է Խփ=0.01...0.16 սահմաններում: Սերմերն ըստ գույնի աժանվում են ֆոտոէլեմենտների օգնությամ : Բաց գույնի սերմերը ֆոտոէլեմենտներում գրգռում են էլեկտրական հոսանք, որը հատուկ սարքավորման միջոցով ացում է սերմի

ճանապարհին տեղակայված փականը ն նրանք ընկնում են տաշտակի մեջ, իսկ մուգ գույնի սերմերը շարունակում են շարժումը ն ընկնում այլ տաշտակի մեջ:

7.8. ՀԱՐԹ ՄԱՂԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

Հարթ մաղի աշխատանքային գործընթացը նորոշվում է երկու հանգամանքով. մաղի վրա հավասարաչափ շերտով աշխված թեղի տեղափոխությամ ն սերմերը մաղից ցած թափվելով, որոնց չափերը փոքր են անցքի չափերից: Այսպիսով, թեղը մաղով աժանվում է երկու ֆրակցիայի` ելքի ն մուտքի: Ելքի ֆրակցիայի սերմերի ն մնացորդների չափերը մեծ են մաղի անցքի չափերից, ն դրանք մաղերի վրայով տեղափոխվելով լցվում են պարկի մեջ: Մուտքի ֆրակցիայի սերմերի ն մնացորդների չափերը փոքր են մաղի անցքի չափերից ն թափվում են հաջորդ մաղի վրա, որը տեղակայված է առաջինի տակ: Մաղի աշխատանքը նութագրվում է թույլատրելի անցանելիությամ , որը կախված է մաղի անցքերի քանակից: Առավելագույն թույլատրելի անցանելիություն ունեն այն մաղերը, որոնց կենդանի կտրվածքի մակերեսը ավելի մեծ է: Մաղի հարա երական կենդանի կտրվածքը` -ն, որոշվում է հետնյալ անաձնով.



Ւ1 , Ւ

որտեղ` Ւ1-ը մաղի անցքերի գումարային մակերեսն է, Ւ-ը մաղի լրիվ մակերեսը: Մաղի արտադրողականությունը ուղիղ համեմատական է նրա հարա երական կենդանի կտրվածքին, -ին: Սակայն մաղի անցքերի գումարային մակերեսի մեծությունը սահմանափակվում է նրա ամրությամ , որը կախված է երկու հարնան անցքերի միջն հեռավորությամ : Կլոր անցքերով հարթ մաղերի համար անհրաժեշտ ամրությունն ապահովվում է, եր Շ  0.9 4 , որտեղ` Շ-ն հարնան անցքերի միջն հեռավորությունն է, 4-ն անցքի տրամագիծն է: Տատանողական շարժման հետնանքով թեղի զանգվածը վերա աշխվում է ըստ խորության` խոշորները արձրանում են վերն, իսկ մանրունքը իջնում է ցած ն զտվում: Տատանվող մաղի վրա նյութի շարժման պայմանները: Սերմերի տեսակավորման համար հարթ մաղին հաղորդվում է տատանողական

շարժում: Մաղը ուղղաձիգ 11 երկարության կախոցներով կախվում է մեքենայի շրջանակից հորիզոնի նկատմամ  = 3...12 անկյան տակ ն կատարում տատանողական շարժում` շուռտվիկաշարժաթնային մեխանիզմով (նկ.7.10): Շուռտվիկաշարժաթնային մեխանիզմի r / 1  ոոո պայմանի դեպքում, որտեղ` r-ը շուռտվիկի շառավիղն է, 1ը շարժաթնի երկարությունը, տարվող օղակի կինեմատիկական նութագրերը կարող են ներկայացվել հետնյալ տեսքով`

Նկ.7.10. Մաղի վրա գտնվող հատիկի վրա ազդող ուժերի սխեմա. ա-հատիկի շարժումը դեպի ներքն, -հատիկի շարժումը դեպի վերն: տեղափոխությունը` x  r (1 - օՕտէ) , արագությունը` Մ  r տոո է ,

(7.1)

արագացումը` j   r օՕտ է : Մաղի վրա գտնվող հատիկի վրա ազդում են` ծանրության ուժը

Օ-ն, իներցիայի ուժը Ե j  ո r օՕտ է , նորմալ հակազդումը N ն

շփման ուժը Ւ: Ակնհայտ է, եր շուռտվիկը գտնվում է III ն IՄ քառորդներում հնարավոր է հատիկի շարժումը դեպի ներքն, իսկ I ն II քառորդներում` դեպի վերն: Հատիկը կշարժվի դեպի ներքն, եթե նրա վրա ազդող ոլոր ուժերի գումարը մեծ լինի շփման ուժից.

Օտոո  Եj օՕտ  Ւ  fN  էջ(ՕօՕտ - Եjտոո) , կամ ջտոո  jօՕտ  էջ(ջօՕտ - jտոո) ,

(7.2)

որտեղ` -ն մաղի թեքության անկյունն է, -ը մաղի ն տատանման ուղղության միջն անկյունը, -ն հատիկի ն մաղի միջն շփման անկյունը: Դիտարկելով հատիկի հավասարակշռության պայմանը մաղի մեռյալ դիրքերում, եր օՕտ է  1 կարող ենք գրել հատիկի ներքն շարժման պայմանը.

jն   2 r  ջ

տոո(  ) օՕտ(  )

(7.3)

դեպի վերն շարժման պայմանը նույն կարգով կլինի

jվ   2 r  ջ

տոո(  ) օՕտ(  )

(7.4)

Հատիկի անջատումը մաղից կիրականանա, եր Ի=0, իսկ իներցիայի ուժը ուղղված է ձախից աջ, այսինքն որտեղից`

ո ջ օՕտ - ո j տոո - 0, ջօՕտ jՕ   2 r  տոո

(7.5)

Ընդունելով կինեմատիկան ռեժիմի ցուցիչը Խ 

2 r , (8.3), ջ

(8.4), (8.5) արտահայտություններից կարող ենք ստանալ նյութի շարժման հետնյալ տեսքերը. մաղի հետ համատեղ շարժում Խ հ  տոո( - )/օՕտ( - ) , մասնիկի շարժումը ներքն

Խ ն  տոո( -  )/օՕտ( - ) , Խվ  տոո(  )/օՕտ(  ) , Խ 0  օՕտ/տոո :

մասնիկի մասնիկի

շարժում

դեպի

անջատումը

վեր մաղից

Նորմալ աշխատանքի համար անհրաժեշտ է, որ նյութը մաղի վրայով դեպի վերն ն ներքն սահումով շարժվի առանց թռիչքի: Դրա համար անհրաժեշտ է , որ մաղի աշխատանքային կինեմատիկական ռեժիմի ցուցիչը`Kա-ն որոշվի հետնյալ պայմանից.

Խ0ՀԽաՀԽվՀԽն

(7.6)

Անտառային սերմերի շփման անկյունը պողպատի հետ =18...40, մաղի թեքության անկյունը պետք է փոքր լինի Հ, որպեսզի մաղի կանգնած ժամանակ թեղը մաղի վրայով չսահի ներքն:

7.9. ԳԼԱՆԱՁԵՎ ՏՐԻԵՐԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ

Գլանաձն տրիերը ծառայում է անտառային սերմերի խառնուրդը ըստ երկարության տեսակավորելու համար: Տրիերի անվորական մասը գլանի ջիջներով ներքին մակերնույթն է: Տրիերային գլանի գլխավոր պարամետրերն են ներքին տրամագիծը Օ, երկարությունը Լ, ջիջների ձնն ու չափերը, պտտման հաճախականությունը -ն, կինեմատիկական ռեժիմի ցուցիչը`

Խ

2 r , r -D/2: Գլանի տրամագիծը լինում է D=400, 600, 800, ջ

երկարությունը 750...2940մմ: Տրիերային գլանի պտտման ժամանակ սերմերի զանգվածը որոշակի շերտով տեղափոխվում է մի ծայրից մյուս ծայրը: Գլանի աշխատանքային մակերնույթի հետ կոնտակտի մեջ են գտնվում սերմնազանգվածի ստորին շերտի սերմերը: Ընդ որում հնարավոր է երկու դեպք` սերմը կարճ է ն ընկնում է ջիջի մեջ, հատիկը երկար է ն չի տեղավորվում ջիջի մեջ: Դիտարկենք ջիջի մեջ չտեղավորված հատիկի (նկ.8.11ա) շարժումը ն որոշենք այն պայմանները, որոնց ժամանակ նա գլանի ներքին մակերնույթի վրա կգտնվի հարա երական դադարում: Նրա վրա ազդում են ծանրության ուժը` ոց, կենտրոնախույս ուժը` ո2r, նորմալ ուժը` N ն շփման ուժը` Ւ-Nէջ: Հատիկը կգտնվի հարա երական դադարի վիճակում, եթե նրա վրա ազդող ուժերի պրոյեկցիաների գումարը ընտըրված Օ2 ն ՕՄ առանցքների վրա լինի զրո:

ո 2 r - N  ոջօՕտէ  0 , Nէջ - ոջտոոէ  0 :

(7.7)

Ստացված (7.7) հավասարումները համատեղ լուծելով ն կատարելով որոշ ձնափոխություններ, ընդունելով Խ 

2 r , կստանանք ջ

գլանի ներքին մակերնույթի վրա մասնիկի հարա երական հավասարակշռության պայմանը.

N  ոջ(Խ  օՕտ է )  0 Խ տոո   տոո(է  )

(7.8)

Քանի որ (8.8) հավասարումներում ընդամենը մեկ փոփոխական է է, ապա է-է1 որոշակի ժամանակում մասնիկը կ արձրանա 1-է1 անկյունով ն կսահի գլանի մակերնույթով ցած: Այդ անկյան մեծությունը կորոշվի հետնյալ արտահայտությունից.

1    arօտոո(Խ տոո ) :

(7.9)

Ըստ 1 անկյան ընտրվում է տաշտակի այնպիսի դիրք, որպեսզի երկար մասնիկները սահելով ցած` չհայտնվեն տաշտակում: Այժմ դիտարկենք ջիջի մեջ ընկած կարճ սերմի շարժման նույթը:

Նկ.7.11. Տրիերի հաշվարկային սխեմա ա- ջիջում չտեղավորված հատիկի վրա ազդող ուժերի սխեմա - ջիջում տեղավորված հատիկի վրա ազդող ուժերի սխեմա Գլանի պտտման ժամանակ կարճ հատիկը ընկնելով ջիջ` արձրանում է մինչն -է անկյուն (նկ.7.11, ): Այս դեպքում հատիկի վրա ազդում են ծանրության ուժը ոց, կենտրոնախույս ուժը ո2r, շփման Ւ ն նորմալ N ուժերը: Բջիջում գտնվող հատիկի հարա երական դադարի պայմանը կորոշվի հետնյալ հավասարումներով.

ո  r օՕտ  + ո ջ օՕտ (    ) – N - 0

N էջ  + ո  r տոո  - ո ջ տոո (    ) - 0,

(7.10)

որտեղ`  -ն ՕԽ շառավիղի ն Խ կետում ջիջի մակերնույթի նորմալի միջն անկյունն է: Համատեղ լուծելով հավասարումները, հաշվի առնելով Խ =

2 r կստացվի ջիջում գտնվող հատիկի հարա երական դադարի ջ

պայմանները. N - ո ջ Խ օՕտ   օՕտ(   )  0





Խ տոո (   )  տոո(    ) Եթե նշանակենք



(7.11)

   ն պտտման անկյունը հաշ2

վարկենք գլանի հորիզոնական տրամագծից, ապա հատիկի հարա երական դադարի պայմանը կունենա հետնյալ տեսքը.



Խ տոո (   )  օՕտ   (  )



Եթե N - 0, ապա հատիկը դուրս կընկնի որպես Մ -  r արագությամ

(7.12) ջիջից ն կշարժվի,

   անկյան տակ նետված մարմին:

Ընդունելով 21 ն Մ1 շարժական կոորդինատների սկզ նական կետը M կետում` ազատ շարժվող հատիկի արագության հորիզոնական ն ուղղաձիգ աղադրիչները կունենան հետնյալ արժեքները. Մx =  r տոո  Մy -  r օՕտ 

(7.13)

Հատիկի շարժման հետագիծը կորոշվի հետնյալ արտահայտություններով. 2 = (  r տոո  ) է

ջէ 2 Տ = (  r օՕտ ) է 

(7.14)

Հեշտությամ կարելի է գտնել հատիկի գլանի ներսում թռիչքի նութագրական կետերի a, Ե կոորդինատները ն դրանցով որոշել տաշտակի դիրքը այնպես, որ նրանում թափվեն ոլոր կարճ հատիկները:

 , (8.12) հավասարումից հետնում է էտոո (    )  տոո(  ) , այսինքն` Խ  1 : Այդ դեպքում հատիկը Եր  

ջիջից դուրս չի ընկնի: Հետնա ար տրիերային թմ ուկի նորմալ աշխատանքի համար անհրաժեշտ է, որ Խ  1 :

7.10. ՍԵՐՄՆԱԶՏԻՉ ԱԳՐԵԳԱՏՆԵՐ

Սերմերի զտման ն տեսակավորման 11Ñ-1À ագրեգատը (նկ.7.12) օգտագործվում է ասեղնատերն ն լայնատերն սաղարթավոր ծառերի սերմերը թնիկազերծելու, սերմերը պատիճներից, տուփիկերից, պտուղներից ու հատապտուղներից հանելու, զտելու ն տեսակավորելու համար: 11Ñ-1À մեքենան աղկացած է` էլեկտրաշարժիչից 1, օդամըղիչից 2, օդամղիչի սահափականից 3, նստեցման խուցից 4, ուղղաձիգ օդուղուց 5, ընդունիչ ունկերի սահափականից 6, եռնման ունկերից 7, խառնիչից 8, եռնման ունկերի սահափականից 9, թմ ուկից 10, փոկային փոխանցումից 11, խոզանակներից 12, թմ կատակից 13, թնիկազերծիչի ունկերից 14, ընդունիչ ունկերից 15, սնուցիչից 16, լրացուցիչ սերմնահավաքիչից 19, թմ ուկային մաղի սեկցիաներից 20, 21, 22 ն խոշոր խառնուրդների ելքի սեկցիայից 23: Զտման, տեսակավորման ենթակա սերմնախառնուրդը լցվում է ունկերի 7 մեջ, որտեղից խառնիչի 8 օգնությամ հավասարաչափ մուտք է գործում թնիկազերծիչ: Թնիկազերծիչի թմ ուկի 10 պտտման շնորհիվ` նրա վրա տեղակայված կապրոնե խոզանակները 12 սերմերը ինտենսիվ խառնում են, որի հետնանքով սերմերը շփվելով թմ ուկի ու թմ կատակի նկատմամ թնիկազերծվում են, ազատվում պատիճներից, պտուղներից ու տուփիկներից: Ստացված թեղը անցնելով թմ կատակով 13` լցվում է ունկերի 15 մեջ: Այնտեղից սնուցիչի 16 օգնությամ պատուհանով 17 թեղը մատուցվում է ուղղաձիգ օդուղի 5, որտեղ օդի հոսքով մաքրվում է թեթն խառնուրդներից: Թեթն խառնուրդները նստում են ունկերի 4 մեջ: Մաքրված թեղը ճոռով 18 լցվում է թմ ուկի մեջ, որը աղկացած է երեք տար եր անցքերով մաղերից: Առաջին մաղը 20 ունի ուղղանկյունաձն անցքեր, իսկ 21 ն 22 մաղերը կլոր անցքեր: Մաղերը փոփոխվող են: Ուղղանկյուն անցքի լայնու-

թյունը կարող է լինել 1, 1.3, 1.5մմ, իսկ կլոր անցքերի տրամագիծը` 2.0, 2.5, 3.0, 3.5, 4.0, 4.5, 5, 6, 8 ն 10մմ:

Նկ.7.12.Անտառային սերմերի զտման տեսակավորման մեքենայի տեխնոլոգիական սխեմա

11Ñ-1À

1-էլեկտրաշարժիչ, 2-օդամղիչ, 3-սահափական, 4-նստեցման խուց, 5ուղղաձիգ օդուղի, 6-ընդունիչ ունկերի սահափական, 7- եռնման ունկեր, 8-խառնիչ, 9- եռնման ունկերի սահափական, 10-թմ ուկ, 11-փոկային փոխանցում, 12-խոզանակներ, 13-թմ կատակ, 14-թնիկազերծիչի ունկեր, 15-ընդունիչ ունկեր, 16-սնուցիչ, 17-պատուհան, 18-ճոռ, 19-լրացուցիչ սերմնահավաքիչ, 20, 21, 22-թմ ուկային մաղի սեկցիաներ, 23-խոշոր խառնուրդների ելքի սեկցիա, 24-միջանկյալ լիսեռ, 25-հիմնական լիսեռ, 26- եռնաթափման պատուհան: Մաղերի վրա սերմերը տեսակավորելիս մանր սերմերը անցնում են առաջին մաղով 20 ն լցվում մանր սերմերի տաշտակի մեջ: Երկրորդ մաղով 21 անցնում են միջին չափի սերմերը, իսկ երրորդ մաղով 22 անցնում են խոշոր սերմերը ն լցվում համապատասխան տաշտակների մեջ: Խոշոր խառնուրդները մաղով չեն անցնում ն հեռացվում են:

Եթե թնիկազերծած, պատիճահանված սերմերը տեսակավորելու անհրաժեշտություն չկա, ճոռը 18 շրջում են 180 ն սերմերը լցվում են լրացուցիչ սերմնահավաքիչ ունկեր 19: Մեքենան գործի է դրվում 1.7 կվտ հզորությամ էլեկտրաշարժիչով: Արտադրողականությունը սոճու սերմեր մշակելիս կազմում է 8.5կգ/ժ մաքուր սերմ: Մեքենայի զանգվածը կազմում է 180կգ:

թյունը կարող է լինել 1, 1.3, 1.5մմ, իսկ կլոր անցքերի տրամագիծը` 2.0, 2.5, 3.0, 3.5, 4.0, 4.5, 5, 6, 8 ն 10մմ:

Նկ.7.12.Անտառային սերմերի զտման տեսակավորման մեքենայի տեխնոլոգիական սխեմա

11Ñ-1À

1-էլեկտրաշարժիչ, 2-օդամղիչ, 3-սահափական, 4-նստեցման խուց, 5ուղղաձիգ օդուղի, 6-ընդունիչ ունկերի սահափական, 7- եռնման ունկեր, 8-խառնիչ, 9- եռնման ունկերի սահափական, 10-թմ ուկ, 11-փոկային փոխանցում, 12-խոզանակներ, 13-թմ կատակ, 14-թնիկազերծիչի ունկեր, 15-ընդունիչ ունկեր, 16-սնուցիչ, 17-պատուհան, 18-ճոռ, 19-լրացուցիչ սերմնահավաքիչ, 20, 21, 22-թմ ուկային մաղի սեկցիաներ, 23-խոշոր խառնուրդների ելքի սեկցիա, 24-միջանկյալ լիսեռ, 25-հիմնական լիսեռ, 26- եռնաթափման պատուհան: Մաղերի վրա սերմերը տեսակավորելիս մանր սերմերը անցնում են առաջին մաղով 20 ն լցվում մանր սերմերի տաշտակի մեջ: Երկրորդ մաղով 21 անցնում են միջին չափի սերմերը, իսկ երրորդ մաղով 22 անցնում են խոշոր սերմերը ն լցվում համապատասխան տաշտակների մեջ: Խոշոր խառնուրդները մաղով չեն անցնում ն հեռացվում են:

Եթե թնիկազերծած, պատիճահանված սերմերը տեսակավորելու անհրաժեշտություն չկա, ճոռը 18 շրջում են 180 ն սերմերը լցվում են լրացուցիչ սերմնահավաքիչ ունկեր 19: Մեքենան գործի է դրվում 1.7 կվտ հզորությամ էլեկտրաշարժիչով: Արտադրողականությունը սոճու սերմեր մշակելիս կազմում է 8.5կգ/ժ մաքուր սերմ: Մեքենայի զանգվածը կազմում է 180կգ:

8. ՑԱՆՔԻ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

8.1. ՑԱՆՔԻ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԱՆՏԱՌՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ

Անտառազուրկ տարածքները անտառապատվում են անտառացանքի ն անտառատնկման եղանակներով: Ծառասերմերի ցանքի միջոցով դաշտապաշտպան անտառային շերտերի ն զանազան կարգի անտառների ստեղծումը, որպես ավելի պարզ, քիչ աշխատանքային ն նյութական ծախսումներ պահանջող եղանակ մեր հանրապետության խիստ կոնտինենտալ կլիմայական պայմաններում կապված է շատ դժվարությունների հետ: Ուստի առաջնությունը տրվում է անտառատնկման եղանակին: Անտառատնկման համար անհրաժեշտ է տնկանյութ, այսինքըն` սերմնա ույսեր, տնկիներ: Սերմնա ույսը այն տնկանյութն է, որը ստացվում է անտառային տեսակների սերմերից: Սերմնա ույսերը, այլ հողամասերում վերատնկելու ն լրացուցիչ աճեցնելու դեպքում, կոչվում են տնկիներ: Ծառերի ու թփերի մեծամասնության սերմերն աճեցվում ն սերմնա ույսեր են ստացվում տնկարանի աց գրունտում: Ցանքը հիմնականում կատարվում է գարնանը ն աշնանը: Աշնան ցանքն ունի այն առավելությունը, որ սերմերը ավական երկար ժամանակ գտնվելով արենպաստ պայմաններում, լավ են նախապատրաստվում գարնանը ծլելու համար: Ցանքի հիմնական խնդիրն է նորմային համապատասխան, սերմերը հավասարաչափ աշխել տրված մակերեսի վրա որոշակի խորությամ , ապահովելով սերմերի ավարար կոնտակտ հողի խոնավ շերտերի հետ նրանց հավասարաչափ ն միաժամանակյա ծլման համար: Ցանքի գործընթացին ն շարքացաններին ներկայացվում են հետնյալ ագրոանտառտեխնիկական պահանջները.  ցանքի աշխատանքները պետք է կատարել սերմերի ծլման համար ագրոտեխնիկական սեղմ ժամկետներում,  ցանքը պետք է կատարվի առաջադրված նորմային համապատասխան ոլոր շարքերում հավասարաչափ: Շեղումը ցանքի նորմայից չպետք է գերազանցի 3...49,  պետք է ապահովել սերմերի սնման համապատասխան մակերես,  սերմերը պետք է ցանվեն սահմանված խորությամ ` շեղումը չպետք է գերազանցի  159,  ցանքը պետք է կատարել խոնավ հողում,  ցանքի ժամանակ պետք է ապահովել շարքերի ուղղագծություն ն սահմանված միջշարային հեռավորություն,



միջշարային հեռավորության շեղումը չպետք է գերազանցի 1սմից,  ցանքի ժամանակ սերմերը չպետք է վնասվեն. վնասված սերմերի քանակը չպետք է գերազանցի ընդհանուրի 19,  պետք է ացառել չցանված տարածքը ն կրկնակի ցանքը,  ցանված տարածքը պետք է լինի հարթ,  շարքացանները պետք է լինեն ունիվերսալ, հատկապես` ցանիչ ապարատները, Տնկանյութի աճեցման, անտառահիմնման, դաշտապաշտպան անտառաշերտերի ու սիզամարգերի հիմնման ժամանակ կիրառվում են ցանքի տար եր եղանակներ, որոնցից ամենատարածվածն են` շարքերով, ժապավենաձն, նային ն շաղացան եղանակները: Շարքերով սերմերը ցանվում են անընդհատ հոսքով, միննույն միջշարային հեռավորությամ ` նեղաշարք 5...8սմ, լայնաշարք 12...15սմ ն լայնաշարք 30...100սմ: Ժապավենայինը` շարային ցանքի տարատեսակ է: Այն իրենից ներկայացնում է սովորական կամ նեղաշարք ցանքի ն լայնաշարքի համատեղում: Այս եղանակը կարող է լինել երկշարք, եռաշարք, քառաշարք ն այլն: Բնային, եր մի քանի սերմ ցանվում են մեկ նի մեջ, ների հավասար հեռավորությամ : Հաճախ կիրառվում է նան քառակուսի նային ն քառանկյունի նային եղանակներ, եր ները տեղակայվում են երնակայական քառակուսու կամ ուղղանկյուն քառանկյան գագաթներում: Շաղացան եղանակի ժամանակ սերմերը հավասարաչափ ցանվում են դաշտի մակերնույթին: Տնկարաններում լայն տարածում են ստացել ցանքի շարքերով ն ժապավենային եղանակները: Անտառվերականգման ն դաշտապաշտպան անտառաշերտի հիմնման ժամանակ առավել շատ օգտագործվում է նային եղանակը: Սիզամարգերի ստեղծման ժամանակ կիրառվում է շաղացան եղանակը:

8.2. ՇԱՐՔԱՑԱՆՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Շարքացանները դասակարգվում են ըստ հետնյալ հիմնական հատկանիշների.  ըստ նշանակության լինում են` գյուղատնտեսական, տնկարանային, անտառային, սիզամարգային,  ըստ սերմերի հատկանիշների լինում են սորուն ն ոչ սորուն սերմերի շարքացաններ,  ըստ շարքերի թվի լինում են միաշարք ն ազմաշարք,

 

ըստ ցանքի եղանակի լինում են շարային, նային, խմ ային ն շաղացան, ըստ քարշի ուժի լինում են ձեռքի, ձիաքարշ, տրակտորային, ինչպես նան ուղղաթիռների ն ինքնաթիռների վրա տեղակայվող (աերոշարքացաններ): Տրակտորային շարքացանները լինում են կախովի ն կցվող:

8.3. ՇԱՐՔԱՑԱՆԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆ ՈՒ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Շարքացանի ընդհանուր կառուցվածքը պայմանավորված է սերմնանյութի հատկություններով ն ցանքի եղանակով: Անտառային սերմերը ազմազան են իրենց երկրաչափական ձնով, չափերով, սորունությամ , զանգվածով ն այլ ֆիզիկատեխնոլոգիական հատկանիշներով: Ըստ ձնի սերմերը լինում են կլոր (լորենի, տխլենի, ընկուզենի ն այլն), ձվաձն (եղննի,սոճի, կաղնի ն այլն), հարթ (ակացիա): Չափերով սերմերը աժանվում են մանր (եղննի, սոճի, կեչի), միջին (լորենի), խոշոր (կաղնի, տխլենի, ընկուզենի) խմ երի: Ըստ սորունության սերմերը աժանվում են հետնյալ դասերի` սորուն =28...40 նական թեքության անկյունով (սոճի, եղննի, ակացիա, կաղնի ն այլն) ն ոչ սորուն, որոնց նական թեքության անկյունը =70...90 (կեչի, հացենի, թխկենի, թեղի): Սորուն սերմերը իրենց հերթին լինում են արձր սորունության =25...27 ն ցածր սորունության` =41...69 նական թեքության անկյունով: Ցանքի խորությունը կախված է սերմի մեծությունից ն որքան խոշոր են սերմերը, այնքան մեծ է ցանքի խորությունը: Խոշոր սերմերը (ընկույզ, կաղին, տխիլ) պետք է ցանվեն խորը: Կեչու, սոճու ն այլ տեսակի սերմեր մանր լինելու պատճառով պետք է ցանվեն աննշան խորությամ : Խորը ցանված սերմերի ծիլերը դժվարությամ են ճեղքում հողի շերտը ն ուսակները դուրս են գալիս զգալի ուշացումով, որի պատճառով վատ են զարգանում: Անտառկուլտուրական աշխատանքաների փորձով ն ազմաթիվ ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ յուրաքանչյուր տեսակի սերմ նույն հողային պայմաններում ունի իր ցանքի նորման ն առավելագույն խորությունը, որոնց պահպանման դեպքում նրանք տալիս են առավել քանակի ն լավ զարգացած ուսակներ: Անտառային սերմերի ցանքի նորման ն խորությունը երված են աղյուսակ 8.1-ում:

Աղյուսակ 8.1 Անտառային որոշ սերմերի ցանքի նորման ն խորությունը կախված սերմի որակից

Սոճի սովորական Կաղնի ամառային Ընկուզենի մանջուրական Տխիլ Լորենի մանրատերն Թեղի Թխկի դաշտային Թխկի սրատերն Եղննի սովորական Հացենի սովորական Հացենի կանաչ Արոսի Իլենի ելունգավոր Կեչի Բարխատ ամուրյան Ակացիա դեղին

Մեկ գծ. մ. ցանքի նորման գրամով Սերմի որակը (կարգը) I II III 1.5 120.0 150.0 200.0

Ցանքի խորությունը, սմ 1.5...2 6...10

100.0

130.0

-

6...10

40.5 5.0 4.3 6.0 7.0 1.8 6.0 4.5 4.0 5.0 2.0 1.2 3.0

50.0 6.5 5.0 8.0 8.5 2.8 8.0 6.0 5.0 6.0 3.0 2.0 4.0

70.0 8.5 7.0 12.0 4.0 12.0 7.0 5.0 3.5 -

6...10 3...4 1...1.5 3...4 3...4 1...1.5 3...4 3...4 1.0...1.5 1.0...1.5 1.5...2 1.5...2 1.5...2

Շարքացանով ցանքի տեխնոլոգիական գործընթացը իրենից ներկայացնում է ակոսի կամ նի ացում, ունկերից սերմի մատուցում սահմանված նորմայով, սերմերի հավասարաչափ աշխում ակոսի մեջ ն դրանց ծածկումը հողով որոշակի խորությամ : Շարքացանի տեխնոլոգիական սխեման երված է նկ.9.1-ում: Շարքացանի հիմնական մասերն են` սերմնարկղը 1, ցանիչ ապարատը 3, սերմերի ելքի ացակի կարգավորման փականը 4, սերմնախողովակը 5, խոփիկը 6, հողածածկիչը 7, հենարանային անիվները 8, շրջանակը 9, շարժա երը 10 ն խոփիկների արձրացման մեխանիզմը 11: Շարքացանի տեխնոլոգիական գործընթացը կատարվում է հետնյալ կերպ:

Շարժման ժամանակ սերմերը սերմնարկղից 1 ցանիչ ապարատով 3, սահմանված նորմայով, մատուցվում են սերմնատար խողովակ 5, որտեղից թափվում են խոփիկով 6 ացված ակոսի հատակին: Սերմերը ակոսների պատերի հողի ինքնաթափման, ինչես նան հողածածկիչներով 7 ծածկվում են հողով:

Նկ.8.1. Շարքացանի տեխնոլոգիական սխեմա 1.սերմնարկղ, 2-խառնիչ, 3-ցանիչ ապարատ, 4-փական, 5-սերմնախողովակ, 6-խոփիկ, 7-հողածածկիչ, 8-հենարանային անիվ, 9-շրջանակ, 10-շարժա եր, 11-ամ արձիչ-տեղակայիչ մեխանիզմ: Սերմնարկղից ցանիչ ապարատ սերմերի ազատ հոսքին նպաստում է խառնիչը 2: Ցանիչ ապարատը շարժա երվում է հենարանային անիվից 8, փոխանցման մեխանիզմի 10 օգնությամ : Սերմնարկղ: Սերմնարկղը սերմերի կուտակման ն ցանիչ ապարատին մատուցման համար է: Սերմնարկղի երկրաչափական ձնը` կողապատերի թեքության անկյունը պետք է ապահովի սերմերի անընդհատ հոսքը դեպի ցանիչ ապարատ: Կողային պատերի թեքության անկյունը պետք է մեծ լինի սերմերի ն կողապատի միջն շփման անկյունից: Վատ սորուն ն ոչ սորուն սերմերի հարկադրական հոսքի համար նախատեսված է խառնիչ, որը շարժումը ստանում է ցանիչ ապարատից: Ցանիչ ապարատներ: Ցանիչ ապարատները սահմանված նորմայով սերմերը սերմնարկղից մատուցում են սերմնախողովակներին: Ցանիչ ապարատների կառուցվածքը կախված է սերմերի հատկություններից, որոնց հիման վրա մշակված են ազմապիսի կառուցվածքներ, որոնցից ամենատարածվածներն են ակոսակոճա186

վորը, սկավառակավորը, ջջավորը, լա իրինթայինը, ջջա ունկերայինը ն փոխակրիչայինը: Ակոսակոճավոր ցանիչ ապարատները (նկ.8.2.): Լինում են ակոսակոճավոր ն կոճաթնավոր:

Նկ.8.2. Ակոսակոճավոր ցանիչ ապարատ. ա-ընդհանուր տեսքը, -ընդլայնական կտրվածքը, գ-ապարատի մասերը. 1-սողնակ, 2-սերմնախողովակի կախելու ելուստ, 3-վարդակ, 4-ակոսակոճ, 5-լիսեռ, 6-սերմնատուփ, 7-տափօղակ, 8-երիթակ, 9-պարապ ագույց, 10-ագույցի ելուստ, 11-հատակ, 12-փոսորակ, 13-զսպանակ, 14-անցք երիթակի համար, 15-կարգավորիչ պայտաձն տափօղակ: Ակոսակոճավոր ապարատը նախատեսված է շարային ն ժապավենային եղանակով անտառային մանր ն միջին չափերի սերմերի ցանքի համար: Ակոսակոճավոր ցանիչ ապարատը աղկացած է սերմնատուփից 6, կոճից 4, պարապ թնավոր ագույցից 9, վարդակից 3 ն լիսեռից 5: Ակոսակոճը նստած է քառակուսի կտրվածքով լիսեռի վրա: Լիսեռն անցնում է սերմնարկղի հատակին ամրակցված սերմնատուփերի միջով: Սերմնատուփի հատակը 11 միացված է իրանին ծխնու միջոցով ն կարող է տեղակայվել երեք դիրքերում` տար եր մեծության սերմեր առանց վնասման ցանելու համար:

Ակոսակոճը 4 ն պարապ ագույցը 9 լիսեռի 5 վրա տվյալ դիրքում պահվում են տափօղակի 7 ն երիթակի 8 օգնությամ : Ապարատի նման կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս շարքացանի ոլոր ցանիչ ապարատները կարգավորել միանման ցանքի նորմայի` կոճն ու պարապ ագույցը լիսեռի նկատմամ աջ կամ ձախ տեղաշարժելու միջոցով: Ցանքի նորման մեծացնելու համար ակոսակոճերը տեղաշարժվում են սերմնատուփերի մեջ, որով մեծացվում է ակոսակոճի անվորական երկարությունը: Ցանքի նորման պակասեցնելու համար կոճերը դուրս են երվում սերմնատուփերից, ն նրանք աշխատում են ակոսի փոքր երկարությամ , համապատասխանա ար, պակասեցնելով սերմնատուփից դուրս թափվող սերմերի քանակը: Ցանքի նորման կարգավորում են նան ակոսակոճի պտուտաթվերի փոփոխման միջոցով: Ակոսակոճավոր ցանիչ ապարատը թույլ է տալիս կատարել սերմերի մատակարարում կոճի վերին մասով (վերին ցանք) ն ստորին մասով (ստորին ցանք): Վերին ցանքի դեպքում կոճը պտտվում է շարքացանի հենարանային անիվների պտտման հակառակ ուղղությամ , ստորին ցանքի ժամանակ` պտտման ուղղությունները համընկնում են: Մանր սերմերը նպատակահարմար է ցանել «ստորին» եղանակով, իսկ միջին ու խոշոր, ստրատիֆիկացված ն հեշտ վնասվող սերմերը` ցանքի «վերին» եղանակով: Կոճաթնավոր ցանիչ ապարատը կառուցվածքով շատ նման է ակոսակոճավորին, այն տար երությամ , որ ակոսների փոխարեն կոճն ունի ութ թն: Այն նախատեսված է խոշոր սերմերի (կաղին, տխիլ, ընկույզ) ցանքի համար: Սկավառակավոր ցանիչ ապարատ (նկ.8.3): Նախատեսված է ասեղնատերն ծառերի մանր, սորուն սերմերի նային եղանակով ցանքի համար: Այն աղկացած է անշարժ սկավառակից 3, որը ծառայում է նան որպես ունկերի հատակ, ուղղաձիգ լիսեռին 1 ամրացված վերին 4 ն ստորին 2 պտտվող սկավառակներից: Պտտվող սկավառակների վրա ացված են իրար նկատմամ 90 շեղված անցքեր 5 ն 9: Սկավառակների լիսեռին պտույտները փոխանցվում են շարքացանի հենարանային անիվներից շարժա երի օգնությամ : Շարքացանի շարժման ժամանակ պտտվում են սկավառակները, սերմերը ունկերից վերին սկավառակի անցքից թափվում են անշարժ սկավառակի պատուհանի 8 մեջ (նկ.8.3,I), որտեղ մնում են այնքան մինչն պտտման շնորհիվ ստորին սկավառակի անցքը 9 համընկնի անշարժ սկավառակի պատուհանի 8 հետ (նկ.8.3,II), ն սերմերը 9 անցքից թափվում են սերմնատար խողովակ, իսկ այնտեղից ակոսի հատակ:

Ցանքի նորման կարգավորվում է պատուհանի 8 ծավալը պտուտակի 7 ն սողնակի 6 օգնությամ փոփոխելով, իսկ ցանքի քայլը` մեծ կամ փոքր թվով անցքերով շարժական սկավառակներ տեղակայելով:

Նկ.8.3. Սկավառակավոր ցանիչ ապարատ. 1-ուղղաձիգ լիսեռ, 2-ստորին սկավառակ, 3-անշարժ սկավառակ, 4վերին սկավառակ, 5-վերին սկավառակի անցք, 6-սողնակ, 7-պտուտակ, 8-անշարժ սկավառակի պատուհան, 9-ստորին սկավառակի անցք: Բջջավոր ցանիչ ապարատը իրենից ներկայացնում է սերմնատուփ, որի ստորին մասում տեղակայված է որոշակի չափերի ջիջներ ունեցող լիսեռ: Լիսեռի պտտման ժամանակ, սեմնատուփից սերմերը լցվում են ջիջների մեջ ն փոխադրվում սերմնախողովակ: Բջջա ունկերային ցանիչ ապարատ (նկ.8.4) նախատեսված է նային եղանակով խոշոր սերմերի (կաղին, տխիլ, ընկուզ) ցանելու համար: Այն աղկացած է սերմերի թմ ուկից 1, չափավորիչ տուփիկներից 9, սերմնախողովակներից 10: Թմ ուկը միջնապատով 4 աժանված է երկու սեկցիայի 3 ն 5 (մեկը սերմերի համար, մյուսը սնկահողի): Թմ ուկի վրա ամրացվող չափավորիչ տուփիկների քանակը փոփոխական է ն դրանց թվին համապատասխան ստացվում է ցանքի որոշակի քայլ ( ների միջն հեռավորություն): Թմ ուկի վրա չափավորիչ տուփիկների ամրացման մասերում նախատեսված են իրար հաղորդակցված պատուհաններ: Թմ ուկը շարժման մեջ է դրվում շարքացանի հենարանային անիվներից: Թմ ուկի պտտման ժամանակ, եր չափավորիչ տուփիկները գտնվում են ստորին դիրքում (նկ.8.4,ա), նրա մի սեկցիան լցվում է սերմով, մյուսը սնկահողով: Թմ ուկի հետագա պտտման շնորհիվ, եր տուփիկները գտնվում են վերին դիրքում (նկ.8.4, ) սեկցիաներից 3,5

ավելորդ սերմերն ու սնկահողը թափվում են թմ ուկի համապատասխան սեկցիաների մեջ, իսկ ցանքի համար նորմավորված սերմերն ու հողը, որոնք գտնվում են տուփիկի պատի ու սահափականի 6 միջն լցվում են սերմնախողովակի կոնական մասի 7 մեջ: Թմ ուկի հետագա պտտման ժամանակ սերմերն ու սնկահողը սերմնախողովակից թափվում են խոփիկի 11 ացած ակոսի հատակին (նկ.8.4,գ):

Նկ.8.4. Բջջա ունկերային ցանիչ ապարատի տեխնոլոգիական սխեմա. ա-չափավորիչ տուփիկի լցավորումը սերմերով, -սերմերի ելքը չափավորիչ տուփիկից, գ-սերմնախողովակից սերմերի թափվելը նի մեջ. 1-թմ ուկ, 2, 8-սերմերի ն սնկահողի չափավորիչ տուփիկների խուցեր, 3-թմ ուկի սերմերի սեկցիա, 4-միջնապատ, 5-թմ ուկի սնկահողի սեկցիա, 6-կարգավորող սահափական, 7-սերմնախողովակի կոնական մաս, 9-չափավորիչ տուփիկ, 10-սերմնախողովակ, 11-խոփիկ: Ցանքի նորման կարգավորվում է սահափականներով 6, իսկ քայլը` չափավորիչ տուփերի թվով: Առանց սնկահողի ցանքի դեպքում թմ ուկի երկու սեկցիաները լցվում են սերմերով: Փոխակրիչային ցանիչ ապարատ (նկ.8.5): Նախատեսված է ոչ սորուն սերմերի ցանքի համար: Ցանիչ ապարատը աղկացած է տանող 5 ն տարվող 1 աստղանիվներից ն ունկերի տակ ամրացված սանրավոր շղթայից 2: Փոխակրիչի տանող աստղանիվի մոտ, ունկերի ստորին մասում, տեղակայված է կարգավորիչ հարմարանքով պտտվող խոզանակ 4: Փոխակրիչը շարժման մեջ է դրվում սեպաձն փոկավոր վարիատորով: Ցանքի նորման կարգավորվում է տանող աստղանիվի պտու190

տաթվերի փոփոխման, իսկ սերմերի մատուցման հավասարաչափությունը` պտտվող խոզանակի ու փոխակրիչի միջն ացակի կարգավորումով:

Նկ. 8.5. Փոխակրիչային ցանիչ ապարատ. 1-տարվող աստղանիվ, 2-սանրավոր շղթա, 3- ունկեր, 4-խոզանակ, 5տանող աստղանիվ: Կենտրոնախույս ցանիչ ապարատ: Օգտագործվում է սիզամարգերում խոտի սերմերի ն պարարտանյութի շաղացան եղանակով ցանքի համար: Ցանիչ ապարատը թիակներով պտտվող սկավառակ է, որը տեղակայված է ունկերի տակ: Բունկերից սերմերը թափվում են պտտվող սկավառակիի վրա ն կենտրոնախույս ուժի ազդեցության տակ շաղ տրվում դաշտի մակերնույթին: Ապարատի հիմնական թերությունը ցանքի անհավասարաչափությունն է: Սերմնախողովակներ (նկ.8.6): Նախատեսված են սերմերը ցանիչ ապարատից խոփիկների ացած ակոսների հատակն ուղղորդելու համար: Սերմնախողովակի վերին մասը միանում է ցանիչ ապարատին, իսկ ստորին մասը մտնում է խոփիկի ներսի ձագարի մեջ, շնորհիվ որի սերմնապարատից սերմերը թափվում են ակոսի հատակին: Սերմնախողովակները լինում են` ձագարաձն, պարուրաժապավենային, պարուրային, փոխագուցավոր, ռետինե (նկ.8.6): Ձագարաձն սերմնախողովակը աղկացած է շղթաներով իրար միացած ձագարներից: Դրանք կարող են աշխատել միայն ուղղաձիգ վիճակում, երկարակյաց չեն: Պարուրաժապավենային սերմնախողովակները ավականաչափ ճկուն են, առավել թանկ: Նրանց թերությունը գալարների անջատվելն է, որը տեղի է ունենում սերմնախողովակը խիստ կորացնելու դեպքում, նորոգումը արդ է: Պարուրային սերմնախողովակները ավականաչափ ճըկուն են, երկարակյաց, աշխատանքում հարմար, սակայն թանկ:

Փոխագուցավոր սերմնախողովակը աղկացած է իրար մեջ մտնող մի քանի խողովակներից: Ունի ավականին հարթ ներքին մակերնույթ, որը շատ կարնոր է սերմերի ուղղորդման համար: Սակայն արագ մաշվում է, ենթարկվում կոռոզիայի ն ծառայության ժամկետը կարճ է:

Նկ.8.6. Սերմնախողովակների հիմնական տեսակները. ա-ձագարաձն, -պարուրաժապավենային, փոխագուցավոր, ե-ռետինե:

գ-պարուրային,

դ-

Ռետինե սերմնախողովակները թեթն, էժան ն ավականաչափ ճկուն են: Սակայն արնն ու սառնամանիքը, ինչպես նան ծռված վիճակում պահելը ացասական ազդեցություն են գործում նրանց վրա ն նրանք համեմատա ար արագ են մաշվում: Խոփիկներ (նկ.8.7): Շարքացանի խոփիկները նախատեսված են հողում ցանքի ակոսներ ացելու համար: Խոփիկները լինում են խարսխային, խարսխային տուփաձն, ողնուցաձն ու սկավառակաձն: Ինչպես խարսխային, այնպես էլ ողնուցաձն խոփիկները աշխատանքի ժամանակ սահում են հողի մեջ` ակոսներ ացելով քթամասով: Տար երում են հողի մեջ սուզման սուր ն սուզման ութ անկյունով խարսխային ն ողնուցաձն խոփիկներ: Հողի մեջ սուզման սուր անկյուն ունեցող խոփիկը (նկ.8.7,ա, ) դուրս է մղում հողի խոնավ մասնիկները խորը շերտից մակերնույթի վրա, փխրեցնելով ակոսի հատակը: Հողի մեջ սուզման ութ անկյուն ունեցող խոփիկներն (նկ.8.7,գ) ընդհակառակը, հողի մակերնույթի մասնիկները տեղափըսվում են դեպի խորքը, խտացնելով ակոսի հատակը: Սուզման սուր անկյուն ունեցող խոփիկը աչքի է ընկնում կառուցվածքի պարզությամ : Այն ավարար կերպով աշխատում է մա192

քուր հարոսում արձր խոնավության պայմաններում, ակոսներ ացելով մինչն 5...10սմ խորությամ : Աղտոտված հողերում խոփիկը պատվում է ուսական մնացորդներով: Ոչ ավարար մշակված հողերում խոփիկը վերին աստիճանի անկայուն է շարժվում: Խարսխային խոփիկի քարշային դիմադրությունը մինչն 50 Ն է: Թուջե քթամաս ունեցող խարսխային խոփիկը ունի հենման լայն մակերես, շնորհիվ որի աշխատում է կայուն:

Նկ.8.7. Շարքացանների խոփիկների հիմնական տեսակները. ա-խարսխային.1-քթամաս, 2-իրան, -խարսխային տուփաձն.1-խոփիկ, 2-կանգնակ, 3-սնեռիչ պտուտակ, 4-կողային պատեր, գ-ողնուցաձն. 1-քթամաս, 2-իրան, դ-միասկավառակավոր, ե-երկսկավառակավոր, զ-ակոսակազմավորիչ գլանվակ. 1-գլանվակ, 2-օղակ: Բութանկյուն խոփիկ: Ողնուցաձն ութանկյուն խոփիկը օժտված է կլոր վերջավորությամ , որի առջնի կողը սուր է: Այն կարող է նորմալ աշխատել միայն խնամքով մշակված հողերում, քանի որ հանդիպելով քարերի, հողակոշտերի, մոլախոտերի ն կոճղարմատների, դուրս է գալիս հողից, սերմերը թափելով հողի մակերնույթին: Կուլտուրոռոգելի հողերում ողնուցաձն խոփիկով կատարված

ցանքի որակը արձր է ստացվում: Այդ խոփիկները խոնավ հողաշերտը մակերեսի վրա չեն շրջում ն օգտագործվում են ան ավարար խոնավության պայմաններում: Ողնուցաձն խոփիկի քարշային դիմադրությունը ամենափոքրն է` մոտ 30Ն: Սկավարակաձն խոփիկները լինում են` միասկավառակավոր ն երկսկավառակավոր: Դրանք լավ են աշխատում խոնավ, վատ մշակված, կոշտերով, քարերով ն ուսական մնացորդներով հողերում: Միասկավառակավոր խոփիկը (նկ.8.7,դ) կիսագնդաձն մակերնույթով սկավառակ է, որը տեղակայված է շարժման ուղղության ն ուղղաձիգի նկատմամ որոշակի անկյան տակ: Այսպիսի խոփիկները կիրառվում են այն շարքացաններում, որոնք նախատեսված են անտառահատված ծանր հողային պայմաններում աշխատելու համար: Երկսկավառակավոր խոփիկը (նկ.8.7,ե) իրենից ներկայացնում է իրար նկատմամ =10...23 անկյան տակ տեղակայված երկու հարթ սկավառակներ, որոնց առջնի եզրամասերը մոտենում են ո կետում: Մեծ խոնավության հողերում սկավառակաձն խոփիկները, գլորման շնորհիվ, համարյա չեն ցեխոտվում: Խոչընդոտների ն մոլախոտերի հանդիպելիս` խոփիկը կտրում է կամ, գլորվելով անցնում դրանց վրայով: Սկավառակաձն խոփիկներով շարքացանները կարող են աշխատել վաղ գարնանը, եր հողի խոնավությունը արձր է: Ակոսակազմավորիչ գլանվակ (նկ.8.7,զ): Այն իրենից ներկայացնում է գլանաձն գլանվակ, որի վրա տեղակայված են եռանկյունաձն կտրվածքով օղակներ: Ակոսներ կազմավորվում են, օղակներով հողը խտացնելով, որի շնորհիվ ստորին շերտերից խոնավությունը մազանոթներով արձրանում է սերմերին: Ցանքի անհրաժեշտ սխեմա ապահովելու համար օղակների դիրքը գլանվակի վրա փոփոխվում է:

8.4. ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՇԱՐՔԱՑԱՆՆԵՐ

Անտառային ÑԷՕ-5-20 ունիվերսալ շարքացան (նկ.8.8): Նախատեսված է մանր, սորուն սերմերը աց տարածքներում ն ջերմոցներում ցանելու համար: Շարքացանը թողարկվում է երկու տար երակով` կախովի 125Ճ, 1-40Խ ն 1Օ6-80/82 տրակտորների հետ ագրեգատավորվելու ն հատուկ ինքնագնաց1-16Խ շասսիի համար: Շարքացանի շրջանակի վրա ամրացված է սերմնարկղը 6, որի հատակին տեղակայված են ակոսակոճավոր ցանիչ ապարատներ, որոնք շարժումը ստանում են ակոսակազմավորիչ գլանվակից 12: Ակոսակազմավորիչը 410մմ տրամագծով գլանվակ է, որի վրա տեղա194

կայված են 20 հատ սեղանաձն ընդլայնական հատվածքով օղակներ: Օղակների լայնությունը` հետնա ար ացված ակոսի լայնությունը, կազմում է 20մմ փշատերնների համար 30մմ լայնատերնների համար:

Նկ.8.8. Ունիվերսալ ÑԷՕ-5-20 շարքացանի տեխնոլոգիական սխեմա 1-ընդլայնական հեծան, 2-կցորդիչ, 3-հոդակապի սահմանափակիչ, 4ստորին ձգան, 5-վերին ձգան, 6-սերմնարկղ, 7-կողապատ, 8-շղթայավոր փոխանցում, 9-հողահարթիչ, 10-հողածածկիչ, 11-սերմնախողովակ, 12-ակոսակազմավորիչ գլանվակ: Շարքացանը կարող է կատարել շարային ցանք 5, 10 ն 20 շարքերով համապատասխանա ար միջշարային 25, 10 ն 5սմ հեռավորությամ , ինչպես նան ժապավենային ցանք 10-30-10-30-10 սխեմայով: Ջերմոցներում շարքացանի օգտագործման ժամանակ սերմնախողովակների ծայրերին ամրացվում են աժանարարներ, որոնք սերմնախողովակից դուրս թափվող սերմը աժանում են երկու մասի ն դրանք ուղղորդվում երկու հարնան ակոսների մեջ` ապահովելով 20 շարքով ցանք: Շարքացանի ունկերի տարողությունը 0.05մ է, ըմդգրկման լայնությունը` 1.5մ, զանգվածը` 300կգ: Անտառային շարքացան «Է6ò48-25» (նկ.8.9): Շարքացանը նախատեսված է տնկարաններում ասեղնատերն ծառերի մանր, սորուն սերմերի ցանքի համար: Բաղկացած է շրջանակից 1, սերմերի ունկերից 2, ցանիչ ապարատից 3, շղթայավոր շարժա երից 5, ակոսակազմավորիչից 6:

Հինգ սեկցիանի ցանիչ ապարատը ակոսակոճավոր տեսակի է, որը տեղակայված է ունկերի տակ: Ակոսակազմավորիչ գլանվակի առջնի մասում տեղակայված է հողահարթիչը 7, որը կարելի է տեղակայել ագրեգատի շարժման ուղղության նկատմամ տար եր անկյան տակ:

Նկ.8.9. «Է6ò48-25» շարքացանի տեխնոլոգիական սխեմա. 1-շրջանակ, 2-սերմերի ունկեր, 3-ցանիչ ապարատ, 4-կալունակ, 5շղթայավոր փոխանցում, 6-ակոսակազմավորիչ գլանվակ, 7-հողահարթիչ, 8-գլանվակի հողամաքրիչ, 9-սերմնախողովակ, 10-գլանվակ, 11-փոցխ, 12-քարշատափան, 13-շարքացանի արձրացման լծակ: Գլանվակի հողամաքրիչը 8 հանդիսանում է նան ակոսի խորության կարգավորիչ: Ագրեգատի շարժման ժամանակ յուրաքանչյուր ակոսակազմավորիչ ձնավորում է հինգ ակոս, յուրաքանչյուր ցանիչ ապարատին մեկ հատ: Բունկերից սերմերը մատուցվում են ցանիչ ապարատներին, այնուհետն սերմնախողովակներով թափվում են ացված ակոսների հատակին: Գլանվակները սերմերին մտցնում են հողի մեջ, փոցխերը` 11 ծածկում հողով, իսկ քարշատափանները` հարթեցնում դաշտի մակերնույթը: Շարքացանի ունկերի տարողությունը 0.08մ է, ընդգըրկման լայնությունը 1.5մ, ակոսակազմավորիչի տրամագիծը 0.31մ, զանգվածը 180կգ: Ագրեգատավորվում է 1-16Խ ինքնագնաց շասսիի հետ: Տնկարանային շարքացան Ñ11-3 (նկ.8.10): Օգտագործվում է ոչ սորուն սերմերի ն սերմերի ու տորֆի կամ փայտի թեփի խառնուրդների ցանքի համար:

Շարքացանը աղկացած է շրջանակից 1, երեք հատ փոխակրիչային ցանիչ ապարատներով ունկերից 2, փոխակրիչին ու պտտվող խոզանակներին 4 շարժա երող փոկային վարիատորից 3, շղթայավոր փոխանցումից 6, հենարանային գլանվակից 7: Շարքացանի աշխատանքային օրգաններն են` տափանող գլանվակները 8, հողածածկիչները 9, խոփիկները 11, սերմնախողովակները 10:

Նկ.8.10. Տնկարանային Ñ11-3 շարքացանի տեխնոլոգիական սխեմա. 1-շրջանակ, 2- ունկեր, 3-վարիատոր, 4-պտտվող խոզանակներ, 5կարգավորող հեղույս, 6-շղթայավոր փոխանցում, 7-հենարանային շարժա եր գլանվակ, 8-տափանող գլանվակ, 9-հողածածկիչ, 10սերմնախողովակ, 11-խոփիկ, 12-հենարանային անիվ, 13-զուգահեռագծային կախոց, 14-կալունակ, 15-զսպանակ: Խոփիկները 11, հենարանային անիվների 12 հետ միասին տեղակայված են քառօղակ զուգահեռագծային կախոցի 13 վրա, հողի ռելիեֆը լավ պատճենահանելու համար: Շարքացանը ունի հիդրոգլան խոփիկները տրանսպորտային վիճակի փոխադրելու համար: Շարքացանը աշխատում է հետնյալ կերպ: Գլանվակից 7 շարժումը փոխանցվում է փոխակրիչային ցանիչ ապարատներին, որոնք սերմերը ունկերից 2 սերմնախողովակներով 10 ն խոփիկներով 11 մատուցվում են ակոսի հատակին, որտեղ ծածկվում են հողով հողածածկիչներով 9 ն տափանվում գլանվակներով 8: Կախովի քառաշարք շարքացան Ñ11-4 (նկ.8.11): Օգտագործվում է խոշոր, մանր սորուն ն ոչ սորուն անտառային սերմերի ժապավենային ն շարային ցանքի համար: Սերմերը կարող են խառնված լինել օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի հետ: Երկշարք ժապավենային ցանքի ժամանակ ժապավենների միջն հեռավորու197

թյունը 70սմ է, իսկ տողերի միջն` 15...34սմ: Շարային ցանքի ժամանակ շարքերի միջն հեռավորությունը կարելի է տեղակայել 46...58 սմ ն 82...94 սմ: Ագրեգատավորվում է /Օ-20, 1-25Ճ տրակտորներին:

Նկ.8.11. Ñ11-4 շարքացանի ընդհանուր տեսքը 1-սերմնարկղ, 2-ցանող ապարատ, 3-շարժա եր, 4-շրջանակ, 5-խոփիկ, 6-հողածածկիչներ, 7- սերմնախողովակ, 8-հետքանշիչ: Սերմնարկղը աժանված է մեծ ու փոքր աժանմունքների: Մեծ աժանմունքում լցվում են խոշոր ն թնիկավոր սերմերը, փոքր աժանմունքում` միջին ն մանր սերմերը: Խոշոր ն թնիկավոր սերմերի ցանիչ ապարատները կոճաթնավոր տեսակի են, իսկ մանր ու միջին սերմերի համար` ակոսակոճավոր, որոնք տեղակայված են համապատասխանա ար սերմնարկղի մեծ ն փոքր աժանմունքների տակ: Մեծ սերմերի համար սերմնախողովակները ձագարաձն են, իսկ մանր սերմերի համար` պարուրաժապավենային: Շարքացանը համալրված է երկու կոմպլեկտ խարսխային խոփիկներով: Նրանցից առաջինը աղկացած է չորս խոփիկներից, որոնցից յուրաքանչյուրը 8սմ լայնությամ ակոս է ացում լայնաշարք ցանքի համար: Երկրորդ կոմպլեկտը նույնպես ունի չորս խոփիկ, որոնք ացում են 3սմ լայնությամ ակոսներ նեղաշարք ցանքի համար: Ցանիչ ապարատների շարժա երումը կատարվում է աջ ընթացքային անիվից շղթայավոր ն ատամնանիվային փոխանցումներով: Ցանքի նորման կարգավորվում է կոճի անվորական երկարության ն շարժա երի փոխանցման թվի փոփոխմամ :

Շարքացանը համալրված է հետքանշիչով, որը աշխատանքի ժամանակ կատարում է հետքանշում, որով շարժվում է ագրեգատը հակառակ ընթացքի ժամանակ: Շարքացանի ընդգըրկման լայնությունը 1.8մ է, արտադրողականությունը` 0.7 հա/ժամ, ցանքի խորությունը` 1...10սմ, ցանիչ ապարատների թիվը` 4 հատ խոշոր սերմերի համար, 4 հատ մանր սերմերի համար, սերմնարկղի տարողությունը` խոշոր սերմերի 110դմ3, մանր սերմերի` 45դմ3, զանգվածը` 325կգ: Կաղինի շարքացան Ñ/Օ-1 (նկ.8.12): Օգտագործվում է դարավանդներում, լանջերում, ծառահատված տարածքներում երկթն գութաններով, ֆրեզներով կամ փխրիչներով նախապատրաստված ն մոլախոտերից զերծ տարածքներում կաղինի ն նրան նման խոշոր անտառային սերմերի շարային ցանքի համար: Շարքացանը ագրեգատավորվում է 6...9 կՆ դասի տրակտորներին: Շարքացանը աղկացած է շրջանակից 2, կախոցի հարմարանքից, սերմնարկղից 1, ցանիչ ապարատից 7, ռունցքավոր պատճենիչ մեխանիզմից 5, կոթավոր դանակով խոփիկից 9, հենարանային շարժա երող անիվներից 11: Շարային (տողային) ն նային-տողային ցանքի ժամանակ ների միջն հեռավորությունը 30 սմ ն 90սմ է: Խմ ային ցանքի ժամանակ, յուրանքանչյուր խմ ում երեք ուն ն նրանց կենտրոնների միջն հեռավորությունը` 3.75մ, 4մ ն 4.5մ:

Նկ.8.12. Կաղինի շարքացան Ñ/Օ-1. 1-սերմնարկղ, 2-շրջանակ, 3-սահափական, 4-քարշատափան, 5ռունցքավոր պատճենիչ մեխանիզմ, 6-չափավորիչ տուփ, 7-ցանիչ ապարատի թմ ուկ, 8-սերմնախողովակ, 9-խոփիկ, 10-կոթավոր դանակ, 11-հենարանային անիվ:

Արտադրողականությունը` 0.9հա/ժամ, սերմնարկղի տարողությունը` 0.35մ3, խոփիկի ընթացքի խորությունը` 5...15սմ, զանգվածը` 300կգ:

9. ԱՆՏԱՌԱՏՆԿՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

9.1.ԱՆՏԱՌԱՏՆԿՄԱՆԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ

Անտառվերականգման աշխատանքներում կարնորագույն ն առավել աշխատատար գործընթացներից է անտառատնկումը: Այդ աշխատանքների մեքենայացման կարնորությունը ավելի ակնառու է դառնում հողակլիմայական ան արենըպաստ պայմաններում, որտեղ անտառատնկումը սովորա ար կազմում է անտառկուլտուրական աշխատանքների ընդհանուր ծավալի 70...809, չնչին տեղ թողնելով անտառացանքին: Մեքենայացված անտառատնկումը զգալիորեն կրճատում է ձեռքի աշխատանքը, արձրացնում աշխատանքի որակը ն արտադրողականությունը: Որպես տնկանյութ օգտագործվում են տնկարաններում աճեցված սերմնա ույսեր, տնկիներ, կտրոնատնկիներ, ինչպես նան նական ինքնա ուս շիվեր: Վերջին տարիներին հետագա խնամքի աշխատանքները թեթնացնելու նպատակով անտառատնկման, կանաչազարդման, պաշտպանական անտառաշերտերում օգտագործվում են մեծահասակ տնկանյութեր: Անտառատնկման մեքենաներին ներկայացվում են հետնյալ ագրոտեխնիկական պահանջները. մշակա ույսերի հաջող արմատակալման ն նրանց չորացման կանխման համար տնկումը պետք է կատարել ագրոտեխնիկական սեղմ ժամկետներում. - տնկանյութերի տնկումը կատարել համաչափ խորությամ այնպես, որ արմատային համակարգը հողում տեղա աշխվի նորմալ ձնով` առանց վնասվելու ն ծռվելու, - արմատային համակարգը լավ ծածկել հողով ն խտացնել այնպես, որ հողը ընդգրկի արմատները առանց օդային դատարկությունների, ոլոր տնկիները տնկել նույն խորությամ ու հողը խտացնել այնպես, որ տնկիները լինեն ուղղաձիգ դիրքով, - անտառատնկման ագրեգատի արագությունը պետք է լինի այնպիսին ինչպիսին աշխատանքային օրգանի համընթաց արագությունն է, որպեսզի տնկիները տնկման ակնթարթում ունենան զրոյական արագություն ն տնկման ժամանակ չթեքվեն: Վերոհիշյալ պայմանները ապահովելու համար անհրաժեշտ է ունենալ անտառատնկման մեքենաների ազմազանություն, որոնք աշխատունակ լինեն կոնկրետ հողակլիմայական պայմաններում` աց հարթակներում, անտառահատված տարածքներում, խոնավ ն չոր հողային պայմաններում, լանջերում, դարավանդներում ու տնկարաններում աշխատելու համար:

Արտադրության կողմից թողարկվող 11Ñ-1, 1ԷՃ-1,ÑÑ1-1, 1ՕԷ-1, Է1À-1À, ÑԷ1-1, ÑՃ1-1, Է1/-1, ÑԷՕ-2, Է1Ճ-2, ÑԹ1-3, ÑԲÑ1 ն այլ անտառատնկման մեքենաները ավարարում են վերոհիշյալ պայմաններին ն կարող են օգտագործվել մինչն 0.26...0.3մ երկարության արմատային համակարգ ունեցող տնկիների տնկման համար: Ցողունի երկարությունը կարող է լինել ցանկացած չափի, սակայն տնկման ժամանակ հարկավոր է տեսակավորել ն տնկիները խմ ավորել ըստ երկարության:

9.2. ԱՆՏԱՌԱՏՆԿՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Անտառատնկման մեքենաների աշխատանքի տեխնոլոգիական գործընթացը աղկացած է հետնյալ օպերացիաներից` տնկաակոսի պատրաստում, տնկանյութի տեղափոխումը ն նրանց ուղղաձիգ տեղակայումը տնկաակոսի մեջ, արմատային համակարգի ծածկումը հողով, հողի խտացումը (սեղմումը) արմատավզիկի շուրջը: Այս տեխնոլոգիական գործընթացները ժամանակակից անտառատնկման մեքենաներում իրագործվում են համապատասխան աշխատանքային օրգաննեով` խոփիկներով, տնկող ապարատով ն հողածածկող ու խտացնող հարմարանքով: Բացի աշխատանքային օրգաններից անտառատնկման մեքենան ունի նան շրջանակ, կախոցի մեխանիզմ, տնկանյութերի արկղներ, անվորների նստատեղեր ն այլն: Խոփիկներ (նկ.9.1): Խոփիկները նախատեսված են ակոսներ ացելու տնկանյութի արմատային համակարգի համար: Ըստ կառուցվածքի խոփիկները լինում են սահող, սկավառակաձն, ճոճվող դանակ ն հարվածող խոփիկ: Սահող խոփիկները լինում են` տուփաձն խարսխային սուր անկյունով (նկ.9.1,ա) տուփաձն խարսխային ութ անկյունով (նկ.9.1, ) տուփաձն խարսխային կոմ ինացված (նկ.9.1,գ) ն տուփաձն խարըսխային ասիմետրիկ (նկ.9.1,դ): Սուր անկյունով տուփաձն խարսխային խոփիկի մուտքի անկյունը սուր է`   90   , որտեղ  -ն հողի շփման անկյունն է խոփի նյութի հետ: Աշխատանքի ժամանակ խոփիկի վրա ազդող դիմադրության ուժերի Rz (նկ.9.1ա) ազդեցության տակ խոփիկը արագ խրվում է հողի մեջ, իսկ հանդիպող արմատներն ու ուսական մնացորդները արձրանալով վեր, պատում են խոփիկը, վատացնելով նրա աշխատանքային պայմանները: Հանդիպող քարերը նույնպես խոփիկի մակերնույթով վեր արձրանալով` մեծացնում են շարժման դիմադրությունն ու խտացնում ացված ակոսի պատերի հողը: Նշված

թերությունների վերացման, խոփիկի ընթացքի խորության կայունացման համար մեքենայի կառուցվածքում օգտագործվում են հենարանային անիվներ ն խոփիկից առաջ տեղակայվում է կոթավոր դանակ: Սուր անկյունով խարսխային խոփիկները նորմալ աշխատում են լավ մշակված առանց կոշտերի ու քարերի հողերում, որտեղ պահանջվում է ծառատունկը կատարել ավելի խորը:

Նկ.9.1. Անտառատնկման մեքենաների խոփիկների ձները ա) տուփաձն խարսխային, սուր անկյունով, ) տուփաձն խարսխային ութ անկյունով, գ) տուփաձն կոմ ինացված.1-դանակ, 2-տուփ, 3-փխրիչ, դ) տուփաձն, խարսխային ասիմետրիկ, 1-խոփիկ, 2-տնկման ասիմետրիկ ակոս, ե) սկավառակաձն, 1-սկավառակ, 2-անկյան տեղակայման հարմարանք, զ) երկսկավառակավոր, 1-սկավառակ, 2-պաշտպանակ, է) դանակաձն ճոճվող, ը) հարվածող խոփիկ, 1-խոփիկ, 2-լծակ, 3- ռունցք: Բութ անկյունով տուփաձն խոփիկները (նկ.9.1, ) ուսական մնացորդները ն հողի մասնիկները անընդհատ շարժում են դեպի ներքն ն կատարվում է ինքնամաքրում: Հողի մասնիկները կշարժվեն դեպի ներքն, եթե խոփիկի անկյունը ութ է, այսինքն 90օ+: Հողի դիմադրության ուժերի R z աղադրիչի ազդեցության տակ խոփիկը ձգտում է արձրանալ դեպի վեր, փոքրացնելով ակոսի խորությունը: Բութանկյուն խոփիկները օգտագործվում են փոքրաչափ տնկիների տնկման համար, որոնք խորը տնկում չեն պահանջում: Դրանք լավ են

աշխատում վատ մշակված կամ ոլորովին չմշակված քարքարոտ ու արմատակալված հողերում: Տուփաձն կոմ ինացված խոփիկը (նկ.9.1,գ) սուր ն ութ անկյուններով խոփիկների համատեղումն է: Բութ` 1 անկյունով հողի մեջ մտնող դանակը արակ է, հետնա ար ունի փոքր դիմադրություն: Տուփաձն մասի հողի մեջ մտնելու անկյունը` 2 - ը սուր է: Ակոսի պատերի հողի փխրեցման համար խոփիկի տուփի կողամասերի վրա ամրացված են հողի մեջ մտնելու 3 սուր անկյունով փխրիչներ 3: Փխրիչները նպաստում են նան խոփիկի ընթացքի կայունության արձրացմանը: Այս տիպի խոփիկները ամենատարածվածն են ն լայնորեն օգտագործվում են ծանր հողային պայմաններում (անտառահատված տարածքներ, լանջեր, քարքարոտ հողեր) աշխատող անտառատնկման մեքենաներում: Տուփաձն ասիմետրիկ խոփիկը (նկ.9.1,դ) շրջանակի վրա տեղակայվում է ուղղաձիգից 15օ շեղված: Բացված ակոսի ձախ պատը թեքված է 7օ, իսկ աջը` 15օ, արդյունքում հատակի խոնավ հողը արձրացվում է վեր ն ակոսի աջ կողմում ստեղծվում է հողաթում : Տնկիների տնկման ժամանակ հողաթմ ի խոնավ հողը նորից լցվում է արմատների վրա: Այսպիսով ասիմետրիկ խոփիկները ապահովում են տնկիների արմատները խոնավ հողով ծածկելը: Բուսական մնացորդներից ինքնամաքրմանը նպաստում է խոփիկի առջնում տեղակայված հողի մեջ մուտքի փոփոխական անկյունով դանակը: Տուփաձն ասիմետրիկ խոփիկները օգտագործվում են չոր հողերում անտառաշերտեր հիմնելիս: Միասկավառակ խոփիկը (նկ.9.1,ե) տեղակայվում է 4...20 գրոհի անկյան ն ուղղաձիգի նկատմամ 5...25օ թեքության տակ: Խոփիկի ացած ակոսը ունի  անկյան տակ թեք պատեր: Նման խոփիկները օգտագործվում են կտրոնների շերտերով թեք անկյան տակ տնկման ժամանակ: Երկսկավառակավոր խոփիկի (նկ.9.1,զ) սկավառակները կազմում են 12...14օ փռվածքի անկյուն, տեղակայված են կիսասռնիների վրա ն կտրող եզրերով հպվում են առջնի մասով ո արձրության վրա: Աշխատանքի ընթացքում ացված ակոսում տնկանյութը մատուցվում է սկավառակների միջն գոյացած ճեղքով: Տնկանյութի չվնասման համար սկավառակների արանքում տեղակայված է թիթեղյա պահպանակ 2: Երկսկավառակ խոփիկները օգտագործվում են արմատակալված, խոնավ, ծանր մեխանիկական աղադրությամ հողերում: Սկավառակները պտտվելիս լավ կտրում են ուսական մնացորդներն ու խոնավ հողում գրեթե չեն ցեխոտվում, շնորհիվ որի սկավառակավոր խոփիկներով համալրված անտառատնկման մեքե204

նաներով տունկը կարելի է սկսել 5...7 օր շուտ քան` խարսխային խոփիկնրով: Դանակաձն ճոճվող խոփիկը (նկ.9.1,է) նախատեսված է տնկափոսեր պատրաստելու համար: Խոփիկը Օ առանցքի շուրջը ճոճվում է հիդրոհաղորդակի օգնությամ : Տնկման տեղը ն քայլը ընտրում են տնկողները: Նման խոփիկները քիչ էներգատար են, կարող են աշխատել չմշակված, անտառահատված տարածքներում, նան լանջերի վրա: Փոսակազմավորող խոփիկը 1 (նկ.9.1,ը) կոշտ ամրացված է ճոճվող լծակին 2, արձրանալով վեր ռունցքի 3 օգնությամ , որը շարժումը ստանանում է տրակտորի հզորության անջատման լիսեռից, որոշակի արձրությունից ընկնում է սեփական քաշի ազդեցության տակ ն հողի մեջ ացում փոսիկ: Նման խոփիկի առավելությունը տար եր հողային պայմաններում աշխատելու ունիվերսալությունն է, սակայն, կառուցվածքով արդ է, աշխատանքի ժամանակ առաջանում են մեծ դինամիկ ուժեր: Տնկման ապարատներ: Տնկման ապարատները ծառայում են տնկանյութը ակոս փոխադրելու ն նախնական հողածածկման ժամանակ տնկին ուղղաձիգ դիրքում պահելու համար: Տնկման ապարատները պետք է ավարարեն հետնյալ ագրոտեխնիկական պահանջներին: Տնկանյութի վնասման աստիճանը չանցնի թույլատրելի սահմանները, տնկման քայլը ն խորությունը լինի հավասարաչափ, տնկման պահին տնկանյութի ացարձակ արագությունը գետնի նկատմամ լինի զրո: Նշված պահանջների ավարարման համար անտառատնկման մեքենաներում օգտագործվում են հետնյալ տնկման ապարատները. - ռոտացիոն (ճառագայթային ն սկավառակաձն), - լծակային (ճոճվող ն արդ կորագծով շարժվող ռնիչներով), - փոխակրիչային (փոկային, շղթայավոր, թրթուրավոր), - գրավիտացիոն (նկ.9.2): Ռոտացիոն-ճառագայթային ապարատները (նկ.9.2,ա) ամենատարածվածներն են: Ապարատը աղկացած է լիսեռի վրա անշարժ նստած սկավառակից 4, որի վրա տեղակայված են սեղմակներով 2 ռնիչներ 3: Լիսեռի պտտման ժամանակ սեղմակի հոլովակները 1 հանդիպելով վերին ացիչին 5, շրջվում են առանցքի շուրջ, ացելով սեղմակները 2 տնկանյութի տեղակայման համար: Լիսեռի հետագա պտտման շնորհիվ հոլովակը 1 հեռանում է ացիչից 5 ն զսպանակի օգնությամ սեղմակը փակվում է, պահելով տնկանյութը: Տնկանյութը, արմատները դեպի ներքն դիրքով, փոխադրվում է ակոսի մեջ ն հոլովակները 1 հանդիպելով ստորին ացիչին 6, սեղմակը ացվում է, ազատելով տնկանյութը: Սեղմակների ացման, փակման պահը

կարգավորվում է ացիչների 5, 6 տեղակայումով: Տնկման քայլը կարգավորվում է սկավառակի վրա ռնիչների քանակի փոփոխմամ : Ռոտացիոն էլաստիկ օղակով տնկման ապարատը (նկ.9.2, )

Նկ.9.2. Անտառատնկման տեսակները

մեքենաների

տնկման

ապարատների

ա) ռոտացիոն ճառագայթային. 1-հոլովակ, 2-սեղմակ, 3- ռնիչ,4-սկավառակ, 5-վերին ացիչ, 6-ստորին ացիչ, ) ռոտացիոն սկավառակավոր` էլաստիկ օղակով. 1-կոշտ սկավառակ, 2-անվակունդ, 3-զսպանակող ճաղեր, 4-էլաստիկ օղակ, գ) լծակային ճոճվող սեղմակով. 1-վերին հենարան, 2-սեղմակ, 3կուլիս-լծակ, 4-սողնակ, 5-ստորին հենարան, 6-շուռտվիկ, դ) փոկային. 1-էլաստիկ արձիկ, 2-հարթ փոկ, 3-սեպաձն փոկ, 4սեպաձն փոկանիվ, 5-հարթ փոկանիվ, ե) շղթայավոր. 1- ռնիչ, 2-շղթա, 3-ուղղորդ թիթեղ, զ) թրթուրավոր. 1-ուղղորդ անիվ, 2-թրթուր, 3- ռնիչ, 4-վերին ացիչ, 5ստորին ացիչ:

սռնու վրա տեղակայված կունդով սկավառակ է, որի վրա տեղակայված է էլաստիկ օղակ: Կունդի խորացումներում տեղակայված են զսպանակող ճաղեր, որոնք էլաստիկ օղակը սեղմում են սկավառակի մակերնույթին ն էլաստիկ օղակը կատարում է տնկիների ռնիչի դեր: Մեքենայի շրջանակի վրա, սկավառակի վերին ն ստորին եզրերին համապատասխան տեղերում, տեղադրված են զսպանակող ճաղերին սկավառակից հեռացնող հոլովակներ: Շարժումը հենարանային անիվից շարժա երով հաղորդվում է էլաստիկ օղակով սկավառակին, որը պտտվելիս հեռացնող հոլովակներով` էլաստիկ օղակը հեռացնում է սկավառակից տնկիների տեղակայելու ն տնկելու ժամանակահատվածներում: Մնացած ժամանակում տնկանյութը պահվում է էլաստիկ օղակի ն սկավառակի արանքում զսպանակող ճաղերի շնորհիվ: էլաստիկ օղակի ացման պահերը կարգավորվում են հոլովակների դիրքի փոփոխմամ , իսկ տնկման քայլը կամայական է: ճոճվող սեղմակով լծակային տնկման ապարատը (նկ.9.2,գ) շուռտվիկակուլիսային մեխանիզմ է, որտեղ շուռտվիկի 6 պտտական շարժումը վերափոխում է կուլիս-լծակի 3 ճոճական շարժման: Մեքենայի շարժման ժամանակ պտտվող շուռտվիկից 6 շարժումը սողնակի 4 օգնությամ փոխանցվում է սեղմակով 2 կուլիս-լծակին 3: Սեղմակը 2 ընդերկայնական ուղղաձիգ հարթության մեջ կատարում է ճոճական շարժում: Սեղմակը հասնելով վերին դիրքին, հանդիպում է վերին հենարանին 1, ացվում ն օպերատորը տեղակայում է տնկանյութը: Այդ ժամանակ կուլիս-լծակը փոխում է շարժման ուղղությունը, սեղմակը անցնելով հենարանին 1, փակվում է իր հետ տանելով տնկանյութը: Հետագա շարժման ժամանակ կուլիս-լծակը հանդիպում է ստորին հենարանին 5, ացվում է ու տնկանյութը ընկնում է ակոսի մեջ: Ստորին հենարանը 5 տեղակայվում է այնպես, որ տնկման կետում սեղմակի արագությունը Մս հավասար լինի մեքենայի շարժման արագությանը Մմ, այսինքն` ՄսՄմ: Այս տնկման ապարատի առավելությունը տնկանյութի մատուցման հարմարավետությունն է: Թերություններն են` սեղմակի շարժման անհավասարաչափությունը, որը արդացնում է ստորին հենարանի տեղակայման կետի որոշումն այնպես, որ ապահովվի ՄսՄմ պայմանը ն տնկման քայլի կարգավորման սահմանափակությունը: Փոկային տնկման ապարատը (նկ.9.2,դ) աղկացած է տանող ն ուղղորդ փոկանիվներից 5, սեպաձն փոկից 3, հարթ փոկից 2, սեպաձն փոկի վրա իրարից տնկման քայլին համապատասխան հեռավորության վրա ամրացված արձիկներից 1: Սեպաձն ն հարթ փոկերը առջնի մասում իրար մոտեցած են, իսկ ետնի մասում` հեռացած: Մատուցված տնկանյութը պահվում է փոկերի արձիկների իրար սեղմման շնորհիվ: Տնկանյութը փոխադրելով ակոսի մեջ` ն արմատ207

ները հողով ծածկվելուց հետո փոկերը իրարից հեռանում են, ազատելով տնկանյութը: Շղթայավոր տնկման ապարատը (նկ.9.2,ե) աղկացած է շղթայից 2, որը շարժվում է երեք աստղանիվների վրա: Եռանկյունաձն կոնտուրով շղթայի վրա տնկման քայլին համապատասխան տեղակայված են մշտական աց սեղմակներով ըռնիչներ 1: Տնկանյութի տեղակայումից հետո ռնիչները անցնելով շղթայի ուղղաձիգ ն հորիզոնական ճյուղերին զուգահեռ տեղակայված ուղղորդ թիթեղների 3 արանքով` փակվում են պահելով տնկանյութը: Ակոսի մեջ փոխադրված տնկանյութի արմատները հողով ծածկվելուց հետո ռնիչը 1 դուրս գալով ուղղորդների 3 արանքից, ացվում է, ազատելով տնկանյութին: Թրթուրավոր տնկման ապարատը (նկ.9.2,ե) աղկացած է անվերջ թրթուրից 2, ուղղորդ անիվներից 1, թրթուրի վրա տնկման քայլին համապատասխան հեռավորությունների վրա ամրացված, մշտական փակ սեղմակներից 3, վերին 4 ն ստորին 5 ացիչներից: Տնկման ապարատը շարժում ստանում է հողի հետ թրթուրի կառչելու շնորհիվ: Տնկման ապարատն աշխատում է հետնյալ կերպ: Թրթուրի շարժման ժամանակ, եր սեղմակը 3 մոտենում է վերին ացիչին 4, ացվում է, օպերատորը տեղակայում է տնկանյութը: Սեղմակը անցնելով ացիչից 4 փակվում է ու տնկանյութը փոխադրում ակոսի մեջ: Թրթուրի ստորին ճյուղի հորիզոնական տեղամասում սեղմակը մոտենալով ացիչին 5` ացվում է ազատելով հողով ամրացված տնկանյութին: Թրթուրավոր տնկման ապարատների առավելությունը հորիզոնական տեղամասի առկայությունն է, որի շնորհիվ մեծանում է տնկանյութի արմատների հողածածկման ժամանակը, երկարատն ապահովելով տնկանյութի ացարձակ արագության զրոյական պայմանը: Թերությունը թրթուրի ուսական արմատներով ն հողով աղտոտվելն է, ինչպես նան տնկման քայլի փոփոխման արդությունը: Գրավիտացիոն տնկման ապարատը իրենից ներկայացնում է ուղղաձիգ առանցքի շուրջ պտտվող սկավառակ, որի վրա տեղակայված են սահափականով կարճախողովակներ: Կարճախողովակում տեղակայված տնկին, որոշակի պահի` սահափականի ացման ժամանակ, ծանրության ուժի ազդեցության տակ ընկնում է տնկափոսի մեջ ն ամրացվում հողով: Այն լայն կիրառվում է փակ արմատային համակարգով (արմատահողով) տնկիների տնկումների ժամանակ: Հողածածկիչներ: Հողածածկիչները ծառայում են ակոսի մեջ փոխադրված տնկանյութի արմատները հողով ծածկելու ն խտացնելու համար: Որպես հողածածկիչ անտառատնկման մեքենաներում օգտագործվում է տար եր տեսակի գլանվակներ` (նկ.9.3): Կոնական` հորի208

զոնական առանցքով (նկ.9.3,ա), գլանային թեք առանցքով` (նկ.9.3, ), կոնական թեք առանցքով (նկ.9.3,գ), կոմ ինացված թեք առանցքով (նկ.9.3,դ):

Նկ.9.3. Անտառատնկման մեքենաների հողածածկիչ գլանվակներ ա-կոնական` հորիզոնական առանցքով, -գլանային թեք առանցքով, գ-կոնական թեք առանցքով, դ)կոմ ինացված թեք առանցքով: Գլանվակների հետ օգտագործվում է նան հողալցիչներ, որոնց համատեղ աշխատանքը կտրուկ արձրացնում է տնկման որակը: Խոփիկի անցնելուց հետո հողի մի մասը ինքնաթափվում է ակոսի մեջ, սակայն դա ավարար չէ: Լրացուցիչ հող լցնելու համար օգտագործվում է հողալցիչ: Հողալցիչներից հետո անցնում են գլանվակները, որոնք հողը խտացնում են տնկիի արմատային համակարգի շուրջ: Գլանվակները տեղակայում են ակոսի առանցքից որոշակի 0.5 l ո|ո հեռավորության վրա: Գլանվակի հողի մեջ խորանալու չափը կախված է հողի տեսակից, խոնավությունից, գլանվակի ձնից, տրամագծից ն այլն: Հողի խտացումը պետք է կատարվի այնպես, որ արմատները չվնասվեն ն նրանց շրջակայքում օդային տարածություններ չմնան: Սխալ տնկում կատարելու հետնանքով հաճախ տնկիները խոր են մնում, կամ մակերեսային են լինում, որի պատճառով հաջող չեն աճում կամ ոլորովին չորանում են: Տնկումը համարվում է ճիշտ, եր տնկիի արմատավզիկը գտնվում է հողի մակերնույթի վրա կամ նրանից արձր 2սմ-ով ն տնկին հողից հանելու համար պահանջվի 20...50Ն ուժ:

9.3. ՏՆԿԱՐԱՆԱՅԻՆ ԱՆՏԱՌԱՏՆԿՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Դպրոց-տնկարանների անտառատնկման մեքենա ÑԹ1-5/3: Օգտագործվում է 9...25սմ ցողունի ն 20սմ արմատային համակարգի երկարությամ ասեղնատերն ն լայնատերն ծառատեսակների սերմնաույսերի ու արմատակալված կտրոնների խիտ տնկման համար: Մեքենան կարող է տնկել եռաշարք` 45-45-60սմ ն հնգաշարք` 22.522.5-22.5-22.5-60 սմ սխեմաներով: Մեքենան կարելի է կարգավորել միաշարք` 90սմ ն 150սմ միջշարքային հեռավորությամ տնկման համար: Մեքենան ագրեգատավորվում է 30կՆ դասի տրակտորներին, որոնք ունեն ընթացքի դանդաղեցուցիչ: Մեքենան աղկացած է` շրջանակից, տնկման հինգ սեկցիաներից ընթացքային երկու պննմատիկ ն երկու հենարանային մետաղական անիվներից, վրանածածկից ն տնկիների արկղներից: Տնկման երեք սեկցիաները միացած են առջնի հեծանին, երկուսը` ետնի: Տնկման յուրաքանչյուր սեկցիա աղկացած է շրջանակից, խոփիկից, տնկման ապարատից, երկու գլանվակներից ու շարժա երից: Տնկման ապարատը շառավղասկավառակավոր տեսակի է: Տնկման ապարատին շարժումը հաղորդվում է ձախ գլանվակից: Տնկի մատուցող անվորների համար յուրաքանչյուր սեկցիայի վրա տեղակայված են երկու կիսափափուկ նստարան, որոնց արձրությունը կարգավորվող է: Նստատեղն ունի վրանածածկ: Յուրաքանչյուր օպերատոր ապահովված է տրակտորիստի հետ կապով: Խիտ տնկման ժամանակ յուրաքանչյուր տնկման ապարատին սպասարկում է երկու անվոր` ապահովելով 1 հա-ի վրա մոտ 240 հազ. տնկիներ հինգ շարքով, կամ 140 հազ տնկիներ եռաշարք սխեմայով: Տնկման որակը ստուգվում է պար երա ար, ացահայտված թերությունները վերացվում են աշխատանքային օրգանների համապատասխան կարգավորումներով: Եռաշարք անտառատնկման մեքենա ÑԹ1-3 նկ.9.4: Օգտագործվում է լավ մշակված հողերում սերմնա ույսերի, արմատակալած կտրոնների դպրոց-տնկարաններում տնկելու համար: Տնկանյութը կարող է ունենալ 5...40սմ ցողունի ն 12...25սմ արմատային համակարգի երկարություն: Տնկման քայլի 0.4մ-ից փոքր լինելու դեպքում, տրակտորը պետք է աշխատի ընթացքի դանդաղեցուցիչով: Անտառատնկման մեքենան կարող է օգտագործվել միաշարք, երկշարք ն եռաշարք տնկման տար երակներով: Եռաշարք տար երակի դեպքում ագրեգատավորվում է 30կն դասի տրակտորներին, երկշարքի դեպքում` 14կՆ դասի ն «Ճ868ծծոն» տրակտորներին, իսկ մեկ շարքի դեպքում` 9կՆ դասի տրակտորներին:

Անտառտնկման մեքենան աղկացած է երկու մասից, որոնք կախվում են տրակտորի առջնից ն ետնից: Ետնից կախվող մասը աղկացած է ընդլայնական հեծանից` 14, վրան ամրացված լիսեռով 12, հենարանային շարժա եր գլանվակներից 13, խոփիկներից 2 ն տնկման ապարատից 8: Հենարանային գլանվակները ծառայում են խոփիկների ընթացքի խորության կարգավորման ն տնկման ապարատներին շարժահաղորդման համար: Շարժումը հենարանային գլանվակներից շղթայով փոխանցվում է տասնչորս ատամ ունեցող աստղանիվներին, որոնք տեղակայված են լիսեռի 12 վրա: Լիսեռի 9ատամ ունեցող աստղանիվից շարժումը փոխանցվում է տնկման ապարատին:

Նկ.9.4. Դպրոց-տնկարանի կախովի անտառատնկման ÑԹ1-3 մեքենա. 1-խոփիկի հանովի քթիկ, 2-խոփիկ, 3-տնկման սեկցիայի շրջանակ, 4արջնի հողածածկիչ, 5-գլանվակ, 6-ետին հողածածկիչ, 7-արկղ, 8տնկման ապարատի սկավառակ, 9-սեղմակ, 10-շղթա, 11-կանգնակ, 12-լիսեռ, 13-հենարանային անիվ, 14-ընդլայնական հեծան: Տնկման ապարատը շառավղասկավառակավոր տեսակի է: Տրակտորի առջնի մասում ամրացվում է հեծան, որի վրա տեղակայված են պահուստային տնկայութի արկղները: Անտառատնկման մեքենան ունի հետքանշիչ, որն ամրացված է այնպես, որ կարող է տեղաշարժվել հորիզոնական ն ուղղաձիգ ուղղություններով: Այն կարող է տեղակայվել մեքենայի աջից ն ձախից: Մեքենայի վրա տեղա211

կայված է նան ձայնային ազդանըշանի կոճակ տրակտորիստի հետ կապի համար: Անտառատնկման մեքենան աշխատում է հետնյալ կերպ: Տրակտորի շարժման ժամանակ խոփիկը խորանում է հողի մեջ ն ացում ակոս: Օպերատորները տնկման ապարատի ացված սեղմակներում տեղակայում են տնկանյութը` արմատներով դեպի վեր: Տնկման ապարատի պտտման շնորհիվ սեղմակները փակվում են ու տնկիները փոխադրում ակոսի մեջ: Տնկիի արմատների շուրջը գլանվակներով հողի խտացման պահին ացվում են սեղմակները ն ազատում տնկին: Գլանվակից հետո տեղակայված հողահարթիչը հարթեցնում է հողը: Խոփիկների խորությունը կարգավորվում է` հենարանային գլանվակները պտուտակային մեխանիզմով ուղղաձիգ ուղղությամ տեղաշարժելով: Միջշարքային հեռավորության կարգավորման համար հեծանի վրա փոփոխվում է խոփիկների հեռավորությունը: Մեկ շարքով տնկման դեպքում տնկիների միջշարքային հեռավորությունը կարող է լինել 1.5մ ն ավել, երկշարք տնկման ժամանակ` 1.6...3.0մ. եռաշարք տնկման ժամանակ` 0.8...1.5մ: Տնկման ապարատի քայլը կարգավորվում է լիսեռի վրա աստղանիվի ն սկավառակի սեղմակների թվի փոփոխման միջոցով համաձայն աղյուսակ 9.1-ի: Աղյուսակ 9.1 Տնկման ապարատի քայլի տեղակայում

Տնկիների միջն հեռավորությունը, սմ

Տնկման ապարատի աստղանիվի ատամների քանակը, հատ

Սեղմակների քանակը, հատ

Տնկիների միջն հեռավորու թյունը, սմ

Տնկման ապարատի աստղանիվի ատամների քանակը, հատ

Սեղմակների քանակը, հատ

Սկավառակների վրա սեղմակների ացվելու ն փակվելու պահը կարգավորվում է` տնկման ապարատը լիսեռի նկատմամ տեղաշարժելով կամ սեղմակների ացիչների տեղաշարժումով:

Տնկման որակը ստուգվում է հողում արմատային համակարգի դասավորվածությամ , արմատային վզիկի թաղման խորությամ , վերգետնյա մասի դիրքով ն հողածածկման խտությամ : Որպեսզի տնկիի արմտային համակարգը նորմալ տեղակայվի հողում, անհրաժեշտ է ճիշտ կարգավորել խոփիկի խորությունը: Բացի այդ, շատ կարնոր է, որ հողում տնկիի ամրացման պահը համընկնի սեղմակից նրա ազատման պահին: Տնկման խորությունը համարվում է նորմալ, եթե արմատային վզիկը գտնվում է հողի մակերնույթի վրա: Տունկի խորությունը կախված է նրանից, թե ինչ դիրքով է դրվում տնկին տնկման ապարատի սեղմակի մեջ: Որքան արմատային վզիկը հեռու է գտնվում սեղմակի եզրից, այնքան խոր տունկ կստացվի ն հակառակը: Տնկման խորության վրա ներգործում է նան առջնի հողահարթիչների տեղակայման արձրությունը: Փուխր հողերում հողահարթիչները տեղակայվում են ստորին դիրքում ն հակառակը: Տնկման խորությունը կարգավորվում է նան գլանվակների տեղակայման արձրությամ : Որքան արձր են տեղակայվում գլանվակները, այնքան մեծ է տնկման խորությունն ն հակառակը: Տնկին հողից դուրս քաշելու ուժը պետք է լինի ոչ պակաս 20Ն 2 կգուժ: Տնկիի արմատային համակարգի շրջաատող հողի խտությունը տնկման ժամանակ կարգավորվում է գլանվակները հեռացնելով կամ մոտեցնելով, խիտ հողերում մոտեցվում են, փուխր հողերում` հեռացվում:

9.4. ԾԱՌԱՀԱՏՎԱԾ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ԱՆՏԱՌԱՏՆԿՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Ակոսային կախովի ատնառատնկման ÑՃ1-1À մեքենա նկ.9.5: Օգտագործվում է անտառահատված` մինչն 600 կոճղ/հա տարածքներում 2...4 տարեկան տնկիների տնկման համար: Տնկումը կատարվում է անտառային 1ԲԷ-70, կամ 1Է1-135 գութաններով նախօրոք ացված ակոսներում մեկ շարքով: Անտառատնկման մեքենան կարող է տնկել 9...22սմ երկարությամ արմատային համակարգով ն 15...30սմ ցողունի երկարությամ տնկիներ: Ագրեգատավորվում է 30կՆ դասի տրակտորներին: Մեքենան աղկացած է` հիմնական շրջանակից 6, շարժական շրջանակից 14, խոփիկից 1, տնկման ապարատից 11, հենարանային դահուկներից 5, պահպանակից 8 ն նստատեղերից: Հիմնական շրջանակը ունի կախոցի մեխանիզմ, որով կախվում է տրակտորից: Հիմնական շրջանակը հոդակապով միացած է շարժականի հետ, որի վրա ամրացված են տնկման ապարատները, գլանվակները ն ալաստային արկղը:

Խոփիկը 1, տուփաձն կտրվածքի է` սուր անկյունով: Բացված ակոսի պատերի հողը ամ ողջ արձրությամ փխրեցնելու համար խոփիկի քթամասում ն կողամասերում տեղակայված են փխրիչ թաթիկներ: Խոփիկի առջնի մասում տեղակայված է սահադանակ 4, որի կոշտությունը մեծացնելու համար եռակցված է խոփիկի կողամասերին: Դանակը պահպանում է խոփիկին արմատներով ռնվելուց ն հաստ կոճղերի հանդիպելիս, նրան հեշտությամ արձրացնում է: Դանակի երկու կողմերում ամրացված են հենարանային դահուկներ 5, որոնք սահմանափակում են խոփիկի խորացման չափը:

Նկ.9.5. Ակոսային անտառատնկման ÑՃ1-1À մեքենա. 1-խոփիկ, 2,3-փխրիչ թաթիկներ, 4-դանակ, 5-հենարանային դահուկներ, 6-շրջանակ, 7-նստատեղ, 8-պահպանակ, 9,17-ուղղորդ թիթեղներ, 9-սեղմակ, 11-տնկման ապարատ, 12-լիսեռ, 13- ալաստային արկղ, 14-շարժական շրջանակ, 15-հողաճանկեր, 16-խտացնող գլանվակներ, 18-տնկման ապարատի սկավառակ: Տնկման ապարատը 11, տնկիները տեղափոխում է խոփիկի ացած ակոսի մեջ: Տնկման ապարատը շառավղասկավառակային է, շարժումը ստանում է հենարանային գլանվակից սեպաձն փոկային փոխանցումով: Տնկման քայլը կախված է սկավառակի վրա տեղակայված սեղմակների թվից:

Երկու սեղմակ տեղակայելիս` քայլը կազմում է 1.5մ, երեք, չորս ն վեց հատ տեղակայելիս` համապատասխանա ար 1: 0.75: 0.5մ: Գլանվակների 16 տրամագիծը 500մմ է, օղագոտու լայնությունը` 90մմ: Հողի հետ լավ կառչման համար նրանք ուղղաձիգի նկատմամ տեղակայված են 20օ տակ: Գլանվակների վրա ճնշումը կարգավորվում է ալաստային արկղի մեջ` եռ ավելացնելով կամ պակասեցնելով: Մեքենայի աշխատանքային գործընթացը կայանում է հետնյալում: Մեքենայի շարժման ժամանակ դանակը կտրում է հողը խոփիկի տեղակայման խորությամ : Դանակը 5...7սմ հաստությամ արմատները կտրում է, իսկ ավելի հաստերի հանդիպելիս, արձրանում է, ապահովվելով կոտրվելուց: Խոփիկը հողի մեջ ացում է 25սմ խորությամ , 20սմ լայնությամ ակոս ն փխրեցնում նրա պատերը: Երկու օպերատոր հերթականությամ տնկիները մատուցում են տնկման ապարատի սեղմակներին, որոնք այն փոխադրում են ակոսի մեջ, իսկ գլանվակները խտացնում են արմատները շրջապատող հողը: Անտառատնկման ունիվերսալ մեքենա 1ԷՕ-1: Օգտագործվում է անտառահատված տարածքներում ասեղնատերն ծառերի տնկիների ն սերմնա ույսերի տնկման համար: Սերմնա ույսերի արմատային համակարգի երկարությունը կարող է լինել մինչն 30սմ, նի երկարությունը` 9...40սմ, տնկիներինը` համապատասխանա ար 20...50սմ ն 30սմ: Սերմնա ույսերը տնկում են անտառային գութանով, ֆրեզով կամ սկավառակավոր գութանով` նախօրոք ացված ակոսում: Թեթն, առանց ուսականության, հողերում տնկումը կատարվում է անմիջապես: Այն տեղանքներում, որտեղ կոճղերի թիվը 600 հատ/հա ն ավել է անհրաժեշտ է հեռացնել կոճղերը, կատարել հողի անհրաժեշտ մշակում: Մեքենան ագրեգատավորվում է 30կՆ դասի տրակտորներին:

9.5. ԴԱՇՏԱՊԱՇՏՊԱՆ ԱՆՏԱՌԱՇԵՐՏԵՐԻ ԱՆՏԱՌԱՏՆԿՄԱՆ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Անտառաշերտերի հիմնման համար օգտագործվում է ÑÑ1-1, ÑԷ1-1, Ñ1Օ-1 մեքենաները: Անտառատնկման կախովի մեքենա ÑԷ1-1 (նկ.9.6): Օգտագործվում է մեկ ն երկու տարեկան տնկիների աց տարածքներում միաշարք տնկման համար: Կարելի է օգտագործել նան 12...15օթեքության լանջերում: Մեքենան նորմալ աշխատում է հողի համատարած կամ շերտերով լավ նախապատրաստված տարածքներում:

ա

Նկ.9.6. Անտառատնկման կախովի մեքենա ÑԷ1-1 ա-ընդհանուր տեսքը, -խոփիկ, 1-հենարանային անիվներ, 2-խոփիկ, 3-առջնի հողածածկիչ, 4-խտացնող գլանվակներ, 5-հետին հողածածկիչ, 6-տնկման ապարատ, 7տնկիների արկղներ, 8-տնկման մեխանիզմի շրջանակ, 9-կախոցի հարմարանք, 10-շրջանակի հեծան, 11-դանակ, 12-կանգնակ, 13կալունակ, 14-անուր, 15-թեքադիրներ, 16-այտեր: Մեքենան ագրեգատավորվում է 9...14կՆ դասի տրակտորներին: Կարող է տնկել 9...45սմ երկարությամ ցողունով, 18...27սմ արմատային համակարգով ն 2...8մմ տրամագծով արմատային վզիկով տնկիներ: Խոփիկը կարող է ացել մինչն 30սմ խորությամ ն 12սմ լայնությամ ակոս: Տնկման ապարատը շառավղասկավառակավոր է

(նկ.9.7): Ապարատը աղկացած է շրջանակից 3, որի վրա առանցքակալների օգնությամ նստած է լիսեռը 1 սկավառակի 7 հետ միասին: Սկավառակի վրա ամրացված են սեղմակներով կալունակներ 6: Կախված տնկման քայլից սկավառակի վրա ամրացվում են վեց, չորս, երեք ն երկու կալունակ: Վեց կալունակ տեղակայելու դեպքում տնկման քայլը 0.5մ է, չորսի դեպքում` 0,75մ, երեքի դեպքում` 1,0մ:

Նկ.9.7. ÑԷ1-1 մեքենայի տնկման ապարատ. ա-ընդհանուր տեսքը, -սեղմակ. 1-լիսեռ, 2- ացիչներ, 3-շրջանակ, 4-աստղանիվ, 5-սեղմակի թըշիկ, 6կալունակ, 7-սկավառակ, 8-ընդունիչ սեղան, 9-ճարմանդ, 10-զսպանակ, 11- ռունցք, 12-հոլովակ: Անտառատնկման կախովի ÑÑ1-1 մեքենա (նկ.9.8): Օգտագործվում է 9...45սմ ցողունի երկարությամ ն մինչն 27սմ արմատային համակարգով սերմնա ույսերի տնկման համար: Մեքենան աղկացած է շրջանակից 7, տնկանյութի արկղից 8, վրանածածկից 11, տնկման ապարատից 9, ընդունման սեղանից 10, նստատեղից 2, հողածածկիչից 1, գլանվակից 3, հողաճանկերով օղագոտուց 4, խոփիկից 5, հենարանային անիվից 6: Խոփիկը 5 ամրացվում է ընդլայնական հեծանին ուղղաձիգի նկատմամ 15օ թեքությամ , որի շնորհիվ ացված ակոսի մի կողմում

ստացվում է պատ, իսկ մյուս կողմում հողաթում , առանց հողի նշանակալի խառնման, որը հնարավորություն է տալիս տնկման ժամանակ տնկիի արմատները ծածկել խոնավ հողաշերտով: Խոփի խորության կարգավորման համար նրա առջնի մասում ընդլայնական հեծանին ամրացվում է պտուտակային մեխանիզմով հենարանային անիվ:

Նկ. 9.8. Անտառատնկման մեքենա ÑÑ1-1. 1-հողածածկիչ, 2-նստատեղ, 3-պնդացնող գլանվակ, 4-հողաճանկերով օղագոտի, 5-խոփիկ, 6-հենարանային անիվ, 7-շրջանակ, 8տնկանյութի արկղ, 9-տնկման ապարատ, 10-ընդունման սեղան, 11վրանածածկ: Տնկման ապարատը ակավառակավոր է ն խոփիկի հետ ուղղաձիգի նկատմամ թեքված է նույն անկյան տակ: Սկավառակի լիսեռի եզրամասում ամրացված է հողաճանկերով օղագոտի տնկման ապարատին շարժում հաղորդելու համար: Շարժա եր օղագոտին գլորվում է հենարանային անիվի հետքով: Տնկման ապարատի 9 վերնում տեղակայված է ընդունող սեղանը 9, որտեղից օպերատորները վերցնում են տնկիները ն հերթականությամ տեղադրում սեղմակների մեջ: Տնկման ապարատը 9 տնկանյութը փոխադրում է ակոսի մեջ ն գլանվակով արմատային համակարգը ծածկվում հողով: Տնկիների տնկման քայլը կարգավորվում է 50,75,90 ն 150սմ, իսկ խոփիկի ընթացքի խորությունը` 20...30սմ:

Անտառտնկման մեքենան կարող է աշխատել մեկ, երկու ն երեք շարքով տար երակներով: Մեկ շարքով տնկելիս մեքենան ագրեգատավորվում է 1-40, 1-40Ճ ն “Ճ868ծծոն” տրակտորներին , իսկ երկու ն երեք շարքով տնկման ժամանակ` /Օ-75, /Օ-751 ն Օ-74 տրակտորներին ÑՃ-9 հատուկ կցանքով: Միջշարային հեռավորությունը 2 ն 3 շարքով տնկելիս կարող է կազմել 2.5 ն 3.0 մ: Անտառատնկման Ñ1Օ-1 մեքենա: Օգտագործվում է դաշտապաշտպան անտառաշերտերի տնկման ն միաժամանակ ոռոգման ակոսներ ացելու համար: Մեքենան աղկացած է ընդլայնական հեծանից, երկու հենարանային անիվներից, ոռոգման ակոսա ացիչից, սկավառակավոր խոփիկից, տնկման ապարատից, ընդունող սեղանից, տնկանյութի արկղներից, նստատեղերից ն վրանածածկից: Ընդլայնական հեծանի եզրամասին ամրացվում են պտուտակային մեխանիզմներով հենարանային անիվները, խոփիկի ընթացքի խորության կարգավորման համար: Խոփիկը երկսկավառակավոր է, որի կանգնակը անուրներով ամրացված է ընդլայնական հեծանին, որին հոդակապով ամրացված է սեկցիան` տնկման ապարատով, գլանվակներով, նստատեղերով ն վրանածածկով: Տնկման ապարատը սկավառակավոր է, որը շարժումը ստանում է գլանվակից ատամնանիվային ն փոկային փոխանցումներով: Ակոսա ացիչը երկթն իրան է, որի կանգնակը ամրացված է շրջանակին, իսկ շրջանակը` անուրներով ընդլայնական հեծանին: Ոռոգման ակոսի չափերն են խորությունը` 20...35սմ, լայնությունը` վերնում 90սմ, ներքնում 9սմ: Ակոսի կենտրոնի հեռավորությունը տնկիների շարքից 82սմ է, տնկման քայլը 75,90 ն 150սմ: Մեքենան ագրեգատավորվում է /Օ-75, /Օ-751 ն Օ-74 տրակտորներին: Անտառատնկաման 11Ñ-1 մեքենա: Օգտագործվում է նակավայրերի կանաչապատվող տարածքներում մինչն 3մ արձրություն ունեցող խոշորաչափ տնկիների տնկման ն միաժամանակ ջրման համար: Մեքենան ագրեգատավորվում է 30կՆ դասի տրակտորներին: Բաղկացած է կախոցի մեխանիզմից, շրջանակից, հենարանային անիվներից, խոփիկից, հողահարթիչից, տնկիների հարթակից, նստատեղերից, ջրման համակարգից, հետքանշիչից ն հետքացուցիչից: Խոփիկը ունի տուփաձն կտրվածքով կանգնակ, որի վրա ամրացված են դանակը ն կողամասերը: Խոփիկը ստորին մասում ունի օվալաձն կտրվածքով անցք տնկիների մատուցման համար: Խոփիկը կարող է ացել 50սմ խորությամ ն 40սմ լայնությամ ակոս: Խորությունը կարգավորվում են հենարանային անիվներով: Արմատային համակարգի հողով ծածկման համար խոփիկի ետնի մասում տեղադրված են երկու հողածածկիչ: Ջրման համակարգը աղկացած է 190լ տարողությամ երկու աքերից, որոնք կախվում են տրակտորի երկու կողմե219

րում, 8լ տարողությամ շերեփից` տեղակայված խոփիկի ներսում ն աքերը շերեփին միացնող խողովակաշարից: Տնկին խոփիկի արանքով անցնելիս` արմատները շուռ են տալիս շերեփին ն ջուրը լցվում է ակոսի մեջ, որտեղ պետք է տնկվի տնկին: Մեքենան ունի հետքանշիչ ն հետքացուցիչ տնկման միջշարային հեռավորության պահպանման համար: Անտառատնկման Läոոeո 8Ղ-2 մեքենա (նկ.9.9): Ֆիննական “Լäոոօո 1օտէaaէ” ֆիրման թողարկում է կիսաավտոմատ

ա Նկ.9.9. Անտառատնկման Լaոօո R1-2 մեքենա: անտառատնկման R1-2 մեքենա, որը նախատեսված է արմատահողով (փակ արմատային համակարգով) տնկիների աց տարածքներում տնկման համար: Այն կարող է օգտագործվել նան անջարանոցային մշակա ույսերի (կաղամ , լոլիկ, ծխախոտ, սմ ուկ, պղպեղ) սածիլների տնկման համար: Մեքենայի նորմալ աշխատանքի համար անտառահիմնըման տարածքի հողը պետք է նախապատրաստել ագրոտեխնիկական պահանջներին համապատասխան: Անտառատնկման R1-2 մեքենան ունի` հենարանային չորս պննմատիկ անիվներ, տնկիներով տարաների տակդիրներ, օպերատորների նստատեղեր, շարժա եր, տրակտորիստի ն օպերատորի միջն ռադիոկապ: Անտառատնկման մեքենան աղկացած է տնկման սեկցիաներից (նկ.9.10), որոնք ամրացվում են շրջանակին: Շրջանակը ունի կախոցի մեխանիզմ, որով ագրեգատավորվում է տրակտորին: Տնկման սեկցիան աղկացած է խոփիկից 1, ութակավոր ժապավենից 2, գլանվակից 3, մատուցիչ կարճախողովակից 4, գրավիտացիոն տընկման ապարատից 5, քառօղակ լծակային մեխանիզմից 6:

Տնկման ապարատը գրավիտացիոն տեսակի է ն աղկացած է ուղղաձիգ առանցքի շուրջը պտտվող սկավառակից, որի վրա տեղակայված են տասը հատ կարճախողովակներ:

Նկ.9.10. Լaոոօո R1-2 մեքենայի տնկման սեկցիա. 1-խոփիկ, 2- ութակավոր ժապավեն, 3-գլանվակ, 4-մատուցիչ կարճախողովակ, 5-գրավիտացիոն տնկման ապարատ, 6-քառօղակ լծակային մեխանիզմ: Տնկման սեկցիան շրջանակի ընդլայնական հեծանին միանում է քառօղակ մեխանիզմով, որի շնորհիվ աշխատանքի ընթացքում այն ավարար պատճենահանում է դաշտի մակերնույթը: Անտառատնկման R1-2 մեքենան աշխատում է հետնյալ կերպ: Տրակտորի շարժման ժամանակ գլանվակներից շարժումը փոխանցվում է տնկման ապարատին: Արմատահողով տնկիները տարաներով տեղակայվում են տակդիրների վրա օպերատորների դիմաց: Օպերատորները տարաներից վերցնում են արմատահողով տնկիները ն տեղակայում պտտվող սկավառակի կարճահողովակների մեջ: Սկավառակի պտտման շնորհիվ, եր կարճահողովակը համընկնում է ուղղաձիգ կարճախողովակի հետ, տնկին ծանրության ուժի (գրավիտացիայի) ազդեցության տակ ընկնում է խոփիկի ացած ակոսի մեջ: Գլանվակները խտացնում են տնկիի արմատները շրջապատող հողը: Տնկիների ուղղաձիգ տնկմանը նպաստում է ութակավոր ժապավենը: Տնկման խորությունը ն տնկիների միջն հեռավորությունը վերահսկվում է ավտոմատ: Նստատեղերը կարգավորվող են` օպերատորի համար ստեղծվում է հանգիստ աշխատանքային վիճակ: R1-2 անտառատնկիչ մեքենայի տեխնիկական նութագիրը. տնկիի արմատահողային մասի տրամագիծը մինչն` 15սմ, արձրու221

թյունը մինչն` 8սմ, տնկման նվազագույն միջշարքային հեռավորությունը` 50սմ, տնկիների միջն հեռավորությունը` 9...50սմ: Մեքենան ագրեգատավորվում է 9...14կՆ դասի տրակտորների հետ: Ձեռքի անտառատնկիչ “ՔՕ11IՔՍ1KI” (նկ.9.11): ՔՕ11IՔՍ1KI– ին ձեռքի հատուկ գործիք է, որի օգնությամ կատարում են փակ արմատային համակարգով (արմատահողով) տնկիների տընկում: Տարածքի հողը պետք է նախապատրաստել ագրոտեխնիկական պահանջներին համապատասխան: Տնկելուց առաջ տնկիների արմատային համակարգը պետք է լավ թրջել: Ձեռքի անտառտնկիչը աղկացած է, ռնակից 1, ձգանից 2, խողովակից 3, ոտնակից 4, տնկման խորության կարգավորիչից 5, տնկափոսի ձնավորիչից 6: Գործիքի առավելությունը նրանում է, որ անվորը աշխատանքի ժամանակ ընդունում է իրեն հարմար դիրք:

Նկ.9.11. Ձեռքի անտառատնկիչ

ՔՕ11IՔՍ1KI

1- ռնակ, 2-ձգան, 3-խողովակ, 4-ոտնակ, 5-խորության կարգավորիչ, 6-տնկափոսի ձնավորիչ: Տնկիները հատուկ տարաներով տեղակայվում են ուսապարկի մեջ (նկ.9.12):

անվորի

9.12.Ձեռքի ՔՕ11IՔՍ1KI հարմարանքով տնկման գործընթացը

Աշխատանքի գործընթացը կայանում է հետնյալում (նկ.9.13). Բանվորը ձեռքով ռնում է ՔՕ11IՔՍ1KI-ի ռնակից 1 ն սուր ծայրը խրում հողի մեջ մինչն խորության կարգավորիչը 5 հպվի հողի մակերնույթին: Եթե խորացումը պակաս է, ապա աջ ոտքով խորության կարգավորիչի 5 օգնությամ կարգավորում է խորության մեծությունը (նկ.9.13,ա):

Նկ.9.13.Անտառատնկման գործընթացի փուլերը: Այնուհետն աջ ոտքով սեղմում է ոտնակին 4 ն ացում փոսի ձնավորիչը 6, միաժամանակ ձախ ձեռքով պայուսակից վերցնում է տնկին ն գցում խողովակի 3 մեջ (նկ.9.13, ,գ): Տնկին ծանրության ուժի տակ ընկնում է ձնավորված փոսի մեջ: Աջ ձեռքով ռնակից գործիքը արձրացվում է վեր, միաժամանակ պտտելով ձախ ն աջ, որպեսզի գործիքին կպած հողը անջատվի (նկ.9.13,դ): Գործիքը հողից հանելուց հետո աջ ոտքով տնկիի արմատները ամրացվում է հողով (նկ.9.13,ե): Ձեռքի ՔՕ11IՔՕ1KI գործիքի տեխնիկական տվյալներն են` երկարությունը 93 սմ, խողովակի տրամագիծը 45, 55, 63, 75 մմ, զանգվածը 2.5...3.0կգ: Գործիքի օգնությամ մեկ անվորը մեկ հերթափոխում (8 ժամ) կարող է տնկել 1500...2500 տնկի, կախված նրա որակավորումից, հողի նախապատրաստման որակից, տեղանքի դիրքից:

10. ԱՆՁՐԵՎԱՑԻՐ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ՈՌՈԳՄԱՆ ՏԵՂԱԿԱՅԱՆՔՆԵՐ

Բուսական աշխարհի կենսագործունեության համար առանձնապես անհրաժեշտ են խոնավություն, օդ, լույս: Ի տար երություն օդի ն լույսի, որոնք գործում են անկախ արտաքին ազդակներից, խոնավությունը ոչ միշտ է, որ անհրաժեշտության ժամանակ ի հայտ է գալիս մթնոլորտային տեղումների կամ այլ տեսքով: Այդ է պատճառը, որ հատկապես, մշակա ույսերի կենսագործունեության ապահովման նպատակով մարդկային հասարակությունը դեռ հնագույն ժամանակներից, օգտվելով ջրի նական պաշարներից, առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձրել ն այսօր էլ առավելագույն չափով մտահոգված է մշակելու նորագույն ն կատարելագործելու մշակա ույսերը խոնավությամ ապահովող գոյություն ունեցող տեխնոլոգիաները ն տեխնիկական միջոցները: Ոռոգումը անհրաժեշտ է կարգավորելու օդի ն հողի խոնավությունը, վեգետացիոն ժամանակահատվածում ույսերի համար ստեղծելու զարգացման արենպաստ ռեժիմ: Ոռոգումը անհրաժեշտ է իրականացնել, նույնիսկ, գերխոնավ ն հողի միջին տարեկան ավելցուկային խոնավության գոտիներում, քանի որ այդտեղ առանձին ժամանակահատվածներում ույսերի օպտիմալ զարգացման համար անհրաժեշտ խոնավությունը շատ հաճախ լինում է ոչ ավարար:

10.1. ՈՌՈԳՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ՈՌՈԳՄԱՆԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ

ԱԳՐՈԱՆՏԱՌՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ

Տնկարկների խնամքի կարնորագույն ագրոտեխնիկական պահանջներից առանձնապես կարնորվում է հետցանքային ն հետտնկային ոռոգումը: Հիշենք, որ ույսերին վնասակար է նան տնական գերխոնավությունը: Հողի օպտիմալ խոնավությունը կազմում է լրիվ դաշտային խոնավատարության մոտ 609-ը: Տար եր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերի կրիտիկական խոնավությունը գտնվում է 159-ից (միջին կավաավազային) մինչն 29 (ավազային) սահմաններում: Բույսերի ոռոգման նորման ու ոռոգումների քանակը կախված է նրանց կենսա անական, էկոլոգիական առանձնահատկություններից, զարգացման փուլից, արմատային համակարգի ճյուղավորության աստիճանից, խոնավության ավելցուկի կամ ան ավարարության նկատմամ զգայությունից, հողի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններից ն այլ գործոններից: Զարգացման առավել ծանր պայմաններում են գտնվում քաղաքային տնկիները: Նրանց շրջապատող հողը հիմնակա224

նում ասֆալտապատ` ջրաանթափանցիկ է, իսկ քաղաքային ստորգետնյա տնտեսությունը արգելակում է արմատային համակարգի նորմալ զարգացմանը: Ըստ ջրի մատուցման նույթի տար երում են ոռոգման երկու եղանակ. մակերնույթային ն ներհողային: Մակերնույթային ոռոգում: Մշակա ույսերի մակերնույթային ոռոգումը ստարա աժանվում է ինքնահոս, անձրնացրումով, աերոզոլային ն կաթիլային: Ինքնահոս ոռոգումը առանձնապես լայն տարածում է գտել գյուղատնտեսության մեջ: Ոռոգման ինքնահոս եղանակը կիրառվում է համեմատա ար հարթ տարածքների ոռոգման համար ն ջուրը ույսերին մատուցվում է հատուկ ակոսներով, շերտերով, առուներով: Ոռոգման ինքնահոս եղանակի տարատեսակ է քաղաքային տնկիների մերձ նային փոսերը փողրակով մի քանի անգամ ջրալըցումը: Վերջին ջրալցումից ն ջրի ներծծումից հետո փոսը ծածկվում է թարմ հողաշերտով` արգելակելով խոնավության արագ գոլորշիացումը: Այս եղանակով ոռոգման ժամանակ խոնավացման մակերեսը պետք է փոքր չլինի ծառի սաղարթի պրոյեկցիայից, խոնավությունը պետք է լինի հողի 60...70սմ խորությամ : Ոռոգման նորման ջրի այն քանակն է, որն անհրաժեշտ է սաղարթի պրոյեկցիայի 1մ մակերեսի օպտիմալ խոնավության ապահովման համար: Քաղաքային տնկիների ոռոգման մակերեսի որոշման համար առաջարկվում է օգտվել 10.1 աղյուսակից: Անձրնացրումը ոռոգման առավել տարածված եղանակ է հատկապես արդ ռելիեֆով, ջրաթափանց հողերով ն անկայուն խոնավության տարածքներում, որտեղ արձր է գրունտային ջրերի մակարդակը:

Աղյուսակ 10.1 Քաղաքային տնկիների ոռոգման մակերեսը ն հողի խոնավացման խորությունը Տնկիներ Ծառերը մայթի փոսերում Ծառերը փողոցի սիզամարգերում Ծառերը սիզամարգերում

Տնկիների արձրությունը, մ

Խոնավացման խորությունը, սմ Կավաավաավազազային կավային

Խոնավացման մակերեսը, մ Փոսի տրամագծից 0.4 մ-ով մեծ Սաղարթի լայնության չափ, այց ոչ փոքր 1մ

մինչն 5

50...70

60...80

5-ից մեծ

70...90

80...100

մինչն 5

40...50

40...50

Սաղարթի պրոյեկցիայով

5-ից մեծ

40...50

50...60

մինչն 5

Նույնը Սաղարթի պրոյեկցիայով

5-ից մեծ

Նույնը

Արհեստական անձրնացումը ի տար երություն նական անձրնի իրականացվում է պակաս ինտենսիվությամ , սակայն ավելի երկար ժամանակահատվածով, որով ապահովվում է ույսերի աճի ավելի լավ պայմաններ, փոքրանում է խոնավագոլորշիացումը ի հաշիվ ջրի արձր ջերմունակության: Անձրեվացրման մյուս կարնոր հատկանիշը հողի մակերնույթին մոտ օդի ջերմաստիճանի իջեցումն է օրվա շոգ եղանակին ն արձրացումը` գիշերվա ցուրտ ժամերին: Անձրնացրման համար ջուրը վերցվում է ցանկացած տեղից` փակ ն աց ջրանցքներից, ջրատարողություններից ն այլն: Անձրնացրումով հեշտ է կարգավորել ոռոգման նորման ն խորությունը, ջուրը մատուցել հաճախ ն փոքր աժիններով: Աերոզոլային (փոքրակաթիլ) որոգումը կիրառվում է ջերմատներում ն թաղանթի տակ տնկանյութի աճեցման ժամանակ: Ոռոգման այս եղանակը հիմնված է խոնավությունը ույսերի տերններին մշուշի տեսքով նստելու վրա: Կաթիլային ոռոգման ժամանակ ջուրը ույսերի արմատային համակարգին է տրվում փոքր աժիններով, հատուկ խողովակների միկրոանցքերով: Այս եղանակի առավելություններն են. ոռոգման ջրի ծախսի զգալի տնտեսում, արմատային համակարգը շրջապատող հողը պահվում է խոնավ վիճակում, իսկ միջշարքինը` չոր: Սակայն այս դեպքում ջրի մաքրությանը ներկայացվում է առավել արձր պահանջներ, միկրոանցքերի աղտոտումը կանխելու համար:

Մերձարմատային ոռոգում: Այս եղանակի դեպքում ջուրը անմիջապես տրվում է ույսի արմատային համակարգին, հիդրոուրերով, կամ հատուկ ներարկիչներով, ապահովելով ոռոգման առաջադրված նորման, ացառելով նան հողի կեղնապատումը: Այս եղանակով կարելի է ներարկել նան հեղուկ պարարտանյութ ն ապահովել հողի օդահագեցում: Ոռոգումը կարելի է կատարել. ձեռքով, մեքենայացված ն ավտոմատացված: Ձեռքով ն մեքենայացված ոռոգում կատարվում է պարտեզ-պուրակներում, անտառային տնկարաններում, տընկարկներում: Ավտոմատացված ոռոգումը կիրառվում է փակ գրունտում ն քաղաքային տնկարկներում սնուցման ն ավտոնոմ ոռոգման ժամանակակից համակարգերով: Ոռոգմանը ներկայացվում են հետնյալ ագրոանտառտեխնիկական պահանջները. - ջրի աշխումը տարածքում պետք է լինի հավասարաչափ, ոռոգման նորմային համապատասխան, - ոռոգումը չպետք է առաջացնի հողատարում, վատացնի հողի ստրուկտուրան ն երրիությունը, - չի թույլատրվում ջրի գերածախս ն գերխոնավացում, - ոռոգման ծախսերը պետք է լինեն նվազագույն:

10.2. ԱՆՁՐԵՎԱՑԻՐ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ԵՎ ՈՌՈԳՄԱՆ ՏԵՂԱԿԱՅԱՆՔՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ: ՋՐԱՄԱՏԱԿԱՐԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Անձրնացրող տեղակայանքները ն հատուկ մեքենաները դասակարգվում են ըստ տեղաշարժման եղանակի ն ցայտացրիչների տիպի: Ըստ տեղաշարժման եղանակի անձրնացրման տեղակայանքները լինում են ստացիոնար, կիսաստացիոնար ն շարժական: Ստացիոնար տեղակայանքները որպես կանոն թույլ են տալիս ամ ողջությամ ավտոմատացնել ոռոգման գործընթացը, քանի որ անձրնացրիչները տեղակայվում են ոռոգման ամ ողջ սեզոնում: Այդ տեղակայանքները մեծամասամ սնվում են մի պոմպից: Այդ տեղակայանքների գլխավոր թերությունը ժամանակի օգտագործման ցածր գործակիցն է: Տեղակայանքների քանակը որոշվում է արտադրողականությունից, ջրի շիթի հեռավորությունից ն ոռոգվող մակերեսի մեծությունից կախված: Կիսաստացիոնար տեղակայանքները հանդիսանում են ճկուն փողրակով ոռոգման կիսաավտոմատ շարժական ագրեգատներ: Շարժական տեղակայանքները առավել մաննրային են, սակայն պահանջում են սպասարկող հատուկ աշխատող:

Ըստ անձրնացրիչների (կցափողերի) տեսակների անձրեվացրման տեղակայանքները լինում են` շիթային ն հովհարաձն: Հովհարաձն անձրնացման կցափողերը կազմավորում են արակ թաղանթի տեսքով ջրի հոսք, որը վերածվում է գերմանրատված կաթիլների: Անձրնացրիչները տվյալ տարածքում տեղակայվում են անշարժ: Շիթային կցափողերը կազմավորում են ասիմետրիկ շիթի տեսքով ուղղորդված հոսք: Աշխատանքի ժամանակ կցափողերը պտտվում են ուղղաձիգ առանցքի շուրջ ն ոռոգում որոշակի շրջանաձն տարածք: Կցափողերը լինում են կարճաշիթ (շառավիղը մինչն 20մ), միջին շիթային (մինչն 30մ) ն հեռաշիթային (մինչն 40մ ն ավելի շառավղով): Անձրնացրման մեքենաների ն տեղակայանքների ջրամատակարարման համակարգը աղկացած է ջրի աղ յուրից, պոմպակայանից, խողովակաշարից կամ ջրանցքից ն ոռոգման ցանցից: Ջրամատակարարման համակարգերը լինում են աց, փակ ն համակվցած: Փակ համակարգում ջուրը տեղամաս է տրվում մայր, աշխիչ ն տեղամասային ջրանցքներով: Մակերեսային ոռոգման ժամանակ ջուրը գնում է ինքնահոս: Փակ համակարգը կազմավորված է մղման կայանից մինչն տեղամասը ն տեղամասում փռված ստացիոնար կամ ժամանակավոր խողովակաշարային ցանցից: Ստացիոնար խողովակաշարը տեղակայվում է 0.6...1.0մ խորության վրա (գրունտի սառելու մակարդակից ներքն), իսկ ժամանակավոր խողովակաշարը (ոռոգման մի սեզոն) փռվում է գետնին: Համակցված համակարգը ընդգրկում է աց ջրանցք ն խողովակաշարի ցանց:

10.3.ԱՆՁՐԵՎԱՑՐՄԱՆ ՏԵՂԱԿԱՅԱՆՔՆԵՐԻ ՏԱՐՐԵՐԸ

Անձրնացրման տեղակայանքը ընդգրկում է. պոմպ, խողովակաշարի ցանց, անձրնացրման կցափողեր, կայունության դիմհար, շարժիչ: Կիսաստացիոնար անձրնացրման տեղակայանքի պարզագույն սխեման ներկայացված է նկ.10.1-ում, որի գործողության սկզ ունքը կայանում է հետնյալում: Ջրամ արից ջուրը ներծծվում է մղիչ 1, որը այն փռված խողովակաշարերով 2, հիդրանտներով 3 ն փոխադրովի խողովակաշարով 7 մատուցում է անձրնացրման թնին 4: Մեկ տեղակայանքի վրա դրվում է հերթովի աշխատող 2 թն:

Նկ.10.1.Կիսաստացիոնար անձրնացրման տեղակայանքի սխեմա 1-պոմպակայան, 2-մագիստրալային խողովակաշար, 3-հիդրանտ, 4, 5, 6-կցափողով անձրնացրման թներ, 7-փոխադրովի ջրամատակարարման խողովակաշար: Այն ժամանակ, եր մի թնը 4 աշխատում է մյուսները (5,6) վերջացնելով անձրնացրումը տվյալ տեղում, տեղափոխվում են նոր տեղ` նախկինին զուգահեռ, որտեղ միացնելով փոխադրովի խողովակաշարին 7, միացվում է հիդրանտին 3: Հիդրանտների հեռավորությունը մեկը մյուսից հավասար է անձրնացրման թնի կրկնակի երկարությանը: Պետք է հիշել, որ տեղամասի լայնությունը մեծ չպետք է լինի անձրեվացրման թնի երկարությունից:

Պոմպակայանը լինում է ստացիոնար ն շարժական, շարժաերվում է էլեկտրաշարժիչից կամ ներքին այրման շարժիչից: Շարժական տեղակայանքներում պոմպը շարժիչով մոնտաժվում է շասսիի վրա: Տրակտորի վրա տեղակայելուց` պոմպը շարժա երվում է հզորության անջատման լիսեռից: Լողացող պոմպակայանները ջուրը մատակարարում են ոռոգման համակարգ նույնիսկ ջրամ արի ջրի մակերնույթի զգալի տատանումների դեպքում: Պոմպակայանը տեղակայվում է ջրամ արին (ջրանցքին) հնարավորին չափ մոտ ն ջրի մակերնույթից ոչ արձր` 5մ-ի վրա: Անձրնացրման տեղակայանքի խողովակաշարերը կազմավորում են միասնական համակարգ, աղկացած փականով ներծծող կցափողից ն ջրատար խողովակին միացած մայրուղային խողովակաշարից, անձրնացրման համակարգից, փոխադրովի ջրամատակարարման խողովակաշարից: Մայրուղային խողովակաշարը լինում է ստացիոնար ն շարժական: Շարժական խողովակաշարը պատրաստվում է պողպատե 1,5...2,5 հաստության թիթեղից 110...150մմ տրամագծով, կամ ալյումինե համաձուլվածքից: Խողովակաշարի առանձին տարրերի իրար միացման համար օգտագործվում են խաչուկներ, ծունկեր, եռա աշխիկներ, ագույցներ ն այլն: Անձրնացրման կցափողերը նախատեսված են արհեստական անձրն ստանալու համար: Կցափողերը լինում են պտտվող ն անշարժ: Պտտվող կցափողերը կիրառվում են անձրնացիր ապարատներում: Կցափողը պտտվում է ջրի շիթի ազդեցության տակ, կամ մեխանիկական համակարգի միջոցով («Ք88ծ88», «Ք1ո8» ն այլն), կարող է լինել նան դեֆլեկտորային («ÑԲ-16»): Պտտման մեխանիկական համակարգով աշխատող կցափողի գործողության սկզ ունքը դիտարկենք լայն տարածում գտած «Ք1ո83» ապարատի օրինակով (նկ.10.2,ա): Ապարատը աղկացած է ջրամատուցման ծայրափաղրակներով 13,16,17 իրանից 18, երկ ազուկ լծակից 14, ապարատի պտտման ն սեկտորային ոռոգման մեխանիզմներից: Պտտման մեխանիզմը աղկացած է` երկ ազուկ լծակից 14, հետդարձ զսպանակից 10 ն մատով սնեռակից 9: Սեկտորային ոռոգման մեխանիզմը ընդգրկում է զսպանակային դիմհար օղակները 1, զսպանակով 5 իրար միացած ն մի սռնու վրա նստած շարժական դիմհարը 6 ն լծակը 3: Այս դեպքում ճնշման տակ ապարատ մտնող ջուրը ցնցուղվում է փողով 15 ն ծայրափաղրակներով 13,16 ն 17:

Շրջանով ոռոգման ժամանակ ջրի շիթը վերին օժանդակ ծայրափաղրակից 13 ընկնում է երկ ազուկ լծակի 14 թիակի վրա ն նրան տեղաշարժում ձախ (ժամսլաքին հակառակ): Լծակը 14 շրջվում է 30...90 ն պտուտակում հետդարձի զսպանակը 10: Կանգառից հետո լծակը 14 զսպանակի 10 առաձգական ուժի ազդեցության տակ շարժվում է հակառակ ուղղությամ ն հատիչով մտնում շիթի մեջ:

Նկ.10.2. Անձրնացրման կցափողեր. ա-պտտվող. 1-հենաօղակ, 2-ձող, 3-լծակ, 4-պտուտակ, 5-զսպանակ, 6շարժական դիմհար, 7-դիմհարի սռնի, 8-երկ ազուկ լծակի սռնի, 9սնեռակ, 10-հետդարձ զսպանակ, 11-տափօղակ, 12-դիմհար, 13-վերին օժանդակ ծայրափաղրակ, 14-երկ ազուկ լծակ, 15-փող, 16-հիմնական ծայրափաղրակ, 17-ներքնի օժանդակ ծայրափաղրակ, 18-իրան, 19հիմք, 20-վռան, 21- աժակ. -անշարժ. 1-կանգնուկ, 2-իրան, 3-ոտիկ, 4-դեֆլեկտոր: Ջրի շիթը ազդում է հատիչի հարթության վրա, հետդարձի զսպանակը 10 հրում է լծակը 14 ն ստիպում է շարժվել հակառակ ուղղությամ ` մինչն իրանի 18 վրա ամրացված շարժական դիմհարը 6: Հաջորդ ակնթարթում շիթը նորից ընկնում է թիակի վրա, տեղաշարժում է նրան ն ցիկլը նորից կրկնվում է: Շրջանով ոռոգման ժամանակ ապարատը լրիվ պտույտը ապահովում է 2...4 րոպեում: Պտտման հաճախականությունը կարգավորվում է, կախված ոռոգման նորմայից, սնեռակի ն մատի միջոցով, զսպանակի 10 պտուտակումով:

Շրջանով ոռոգման դեպքում սեկտորային ոռոգման լծակի ձողը ամրացվում է վերին դիրքում պտուտակով 4: Սեկտորով ոռոգման համար լծակի ձողը տեղաշարժվում է ներքնի դիրք, միաժամանակ ոռոգման անկյունը տեղակայվում է հենարանային օղակների 1 եղիկներով: Նվազագույն անկյունը 45 է: Ոռոգման ժամանակ ապարատը պտտվում է ժամսլաքի ուղղությամ մինչն դիմհարային օղակի 1 եղիկին հենվելը: Հետագա շարժման ժամանակ ձողը 2 ն լծակը 3 պտտվում են դիմհարի սռնու 7 վրա` սեղմելով զսպանակը 5: Լծակը 3 անցնելով միջին դիրքը, զսպանակը 5 հրում է ն պտտում լծակը 14 սնեռակող շարժական դիմհարը 6: Թիակին հասցված ջրի հարվածը փոխանցվում է դիմհարին 12 ն ապարատը պտտվում է հակառակ կողմը (ժամսլաքին հակառակ): Ապարատի հետադարձ շարժումը շարունակվում է մինչն լծակի 3 հպումը` երկրորդ դիմհարային օղակի եղիկներին, դիմհարը գրավում է սկզ նական դիրքը ն ազատում երկ ազուկ լծակը, որից հետո սեկտորով ոռոգման ցիկլը կրկնվում է: Երկ ազուկ լծակի տատանման հաճախականությունը մեծ է, այդ պատճառով ոռոգման ժամանակ ապարատի պտտման արագությունը 5...6 անգամ փոքր է, քան հակառակ ուղղությամ պտտվելիս: Անշարժ կցափողերը (նկ.10.2, ) տեղակայվում են մինչն 10մ գործողության շառավղով անձրնացրման տեղակայանքների վրա: Դրանք ամրացվում են կանգնուկների վրա իրանի 2 միջոցով: Իրանին ամրացվում է դեֆլեկտորը 4: ճնշման տակ ջրի շիթը դուրս է գալիս կոնաձն անցքից ն դեֆլեկտորով 4 ցնցուղում ջուրը` հավասարաչափ ոռոգելով տարածքը: Քաղաքային պարկերում օգտագործվում են ցնցուղման փոքր շառավիղ ապահովող (10մ) կցափողեր` ճեղքային, դեֆլեկտորային ն կենտրոնախույս (նկ.10.3): ճեղքային կցափողը (նկ.10.3,ա) պատրաստված է կտըրվածքով 1 խողովակի տեսքով, որի վերին մասը փակված է: ճնշման տակ ջուրը դուրս է գալիս կտրվածքից ն կազմավորում արակ թաղանթ` 300...400մկմ կաթիլներով: Դեֆլեկտորային կցափողը (նկ.10.3, ) պատրաստված է այնպես, որ ծայրափաղրակի ելքի դիմաց տեղակայվում է հատուկ անդրադարձիչ-դեֆլեկտորային թիթեղ 2: ճնշման տակ դուրս եկող ջուրը հարվածելով դեֆլեկտորի մակերնույթին կազմավորում է արակ թաղանթ, որը մանրացվում է մանրակաթիլի 200...300մկմ չափի: Կենտրոնախույս կցափողը (նկ.10.3,գ) երկայնական առանցքի ուղղությամ ունի պտուտակային անցք, որտեղ ջրի հոսքը պտտվելով, ելքում վերածվում է փոքրադիսպերս կաթիլների:

Հենակառուցվածքը ծառայում է անձրնացրման տեղակայանքի մոնտաժի ն մինչն 0.5մ արձրության վրա կայուն պահելու համար: Դրանք ունեն մետաղական հենակների կամ երկանիվ կցասայլի տեսք: Կցասայլի վրա մոնտաժված տեղակայանքը տեղաշարժվում է ներքին այրման շարժիչով (անձրնացրման խողովակաշար /ԲԹ-64 «Â16æ8168») կամ էլեկտրաշարժիչով (անձրնացիր միջին շիթային ազմահենարան մեքենա /Օ-120 «/18ïծ») կամ հիդրավլիկական շարժա երով խողովակաշարի ջրի ճնշման էներգիայի հաշվին (անձրեվացրման մեքենա «Օծ888ò»):

Նկ.10.3. Անձրնացրման կցափողերի տեսակներ ա-ճեղքային, -դեֆլեկտորային, գ-կենտրոնախույս. 1- ճեղքային կտրվածք, 2-դեֆլեկտորային թիթեղ:

10.4. ԱՆՁՐԵՎԱՑԻՐ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՅԱՆՔՆԵՐԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Շարժական պոմպակայան Ñ11-50/80 (նկ.10.4) նախատեսված է աց ջրաղ յուրներից անձրնացրման տեղակայանքների կամ աց ոռոգման ցանցերի ջրամատակարարման համար: Պոմպակայանը աղկացած է կենտրոնախույս պոմպից 3, շարժիչից 6, շրջանակից 8, միասռնի կցասայլից 9, կարապիկից 2: Կարապիկը 2 ծառայում է լցավորման խողովակի ցանցի արձրությունը ջրավազանում կարգավորելու կամ փոխադրական դիրքի երելու համար: Կենտրոնախույս պոմպը երկսեկցիոն է: Սեկցիաներից մեկը կամ մյուսը կարելի է միացնել մղակային կարգավորիչով` ապահովելով աշխատանքի հաջորդա ար ռեժիմում ջրի ծախսը` 30...50 լ/վ, ճնշումը` 87...80մ, ն զուգահեռ ռեժիմում համապատասխանա ար` 70...125լ/վ ն 42...30մ:

Ոռոգման սարքավորման կոմպլեկտ ԲԲ-50 «Ք88ծ88» (նկ.10.5) նախատեսված է դաշտային մշակա ույսերի, այգիների, պտղատու ն անտառային տնկարանների անձրնացրումով ոռոգման համար:

Նկ.10.4. Շարժական պոմպակայան Ñ11-50/80 1-ներծծող խողովակ, 2-կարապիկ, 3-պոմպ, 4-ագույց, 5-էժեկտոր, 6շարժիչ, 7-մեղմիչներ, 8-շրջանակ, 9-կցորդիչ, 10-մղման խողովակ, 11հենակ: Կոմպլեկտը աղկացած է. հիդրանտներով 3 մայրագծային խողովակաշարից 2, հիդրանտներով 6 ն 9 երկու աշխիչ խողովակաշարից, չորս անձրնացրման թներից 4, 7, 8 ն 10, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա տեղակայված են չորսական միջին շիթային անձրնացրման ապարատներ 5 («Ք1ո8-3»): Կոմպլեկտի ջրամատակարարումը ապահովում է Ñ11-50/80 պոմպակայանը 1: Մայրագծային խողովակաշարը 2 կազմավորվում է երեք հիդրանտներից 3 ն խողովակներից, որոնք տարածքում մնում են փռված մինչն սեզոնի վերջը: Մայրագծային խողովակաշարից աջ ն ձախ կողմերի երկու հիդրանտներին միացվում է ութ հիդրանտներով (6 ն 9) աշխիչ խողովակաշարը: Բաշխիչ խողովակաշարին ուղղահայաց ծայրային հիդրանտներին միացվում են անձրնացրման թները 4, 7, 8 ն 10: Անձրնացիր ապարատները ամրացվում են իրարից 36մ հեռավորության վրա: Բարձրացողուն մշակա ույսերի ոռոգման համար անձրեվացրման ապարատը տեղակայվում է արձր` եռոտանու կանգնակի վրա: Խողովակներից յուրաքանչյուրը ունի հենարան: Ոռոգելիս` միաժամանակ աշխատում են երկու թներ, օրինակ 4-ը ն 10-ը: Այդ ժամանակ մյուս երկուսը (7 ն 8) անջատվում են ն տեղափոխվում տարածքի հաջորդ մասը: Առաջին 4 ն 10 թներով վերջաց234

նելով ոռոգումը` թողարկվում են 7 ն 8-ը: Թների յուրաքանչյուր դիրքում ոռոգվում է 50 հա, ջրի ծախսը 47.2լ/վ, ճնշումը 442կՊա (45մ), անձրնի միջին ինտենսիվությունը 0.28 մմ/րոպ, կոմպլեկտը սպասարկում են մեքենավարը ն երկու անվոր:

Նկ.10.5.Ոռոգման սարքավորման ԲԲ-50 «Ք88ծ88» կոմպլեկտի սխեմա. 1-պոմպակայան, 2-մագիստրալային խողովակաշար, 3-հիդրանտներ, 4, 7, 8 ն 10-անձրնացրման թներ, 5-անձրնացրման ապարատ, 6 ն 9աշխիչ խողովակաշարի հիդրանտներ: Հեռաշիթ անձրնացիր մեքենա //1-70 (նկ.10.6) նախատեսված է ոռոգելու անջարանոցային, տեխնիկական մշակա ույսերի, այգիների, անտառտնկարանների, մարգագետինների ն արոտավայրերի տարածքներ: Տեղակայանքը աշխատում է դիրքային եղանակով, ջուրը վերցնում է աց ոռոգման ցանցից կամ փակ խողովակաշարից: Տեղակայանքը համալրվում է երեք հիմնական փողերով: Մեքենան աղկացած է. կենտրոնախույս պոմպից 15, ներծծող խողովակից 14, պտտման մեխանիզմով հեռաշիթ անձրնացիր ապարատից, պոմպի շարժա երից, հիդրոսնուցիչից 12 ն էժեկտորից 5: Անձրնացիր ապարատի հիմնական փողի 10 տակ տեղակայված է փոքր փողը, որի առջնում տեղակայված է դեֆլեկտորը: Դեֆլեկտորի դիրքի փոփոխումով իրականացվում է մոտ տարածության հավասարաչափ ոռոգում: Ապարատը շարժա երվում է տրակտորի ՀԱԼից: Հիմնական փողի 10 աժակը կոշտ միացած է շարժա երման մեխանիզմի ճանկանիվին 11: ճանկանիվային մեխանիզմի շնիկի պարապ ընթացքի ժամանակ հիմնական փողի դիրքը սնեռվում է արգելակով 9: Սեկտորով ոռոգելու համար հիմնական փողի 10 կցաշուրթի անցքերում տեղակայվում են դիմհարներ: Հիմնական փողի պտտման

ժամանակ դիմհարը սեղմում է փոխարկիչին, շնիկը շրջվում է ն փոխում պտտման ուղղությունը ոռոգման սեկտորատարածքին համապատասխան:

Նկ.10.6. Հեռաշիթ անձրնացիր մեքենա //1-70. 1-կարդանային լիսեռ, 2-ծխնիով լիսեռիկ, 3 ն 4-կոնական ատամնանիվներ, 5-էժեկտոր, 6-ջրաչափ, 7-արտակենտրոն լիսեռ, 8-քառօղակ մեխանիզմ, 9-արգելակ, 10-հիմնական փող, 11-ճանկանիվ, 12հիդրոսնուցիչ, 13-ջրհավաքիչ, 14-ներծծող Ջրաչափը շարժահաղորդում ստանալով լիսեռիկից 2` կոնական ատամնանիվների 3, 4 միջոցով սնեռում է պոմպի 15 պտտման հաճախականությունը, որով ն որոշվում է ջրի ծախսը: Ներծծող խողովակը փոխադրական դիրքի է երվում ձեռքի կարապիկով: Պոմպը 15 գործարկումից առաջ ջրով լցավորվում է տրակտորի արտածման խողովակի վրա տեղակայված էժեկտորով: Բույսերի սնուցման համար հիդրոսնուցիչի աքից 12 ջրի հոսքին խառնվում է պարարտանյութի լուծույթ: Մեկ դիրքից մեքենան ոռոգում է 0.94 հա, փոփոխվող կցափաղրակների տրամագծերը` 55, 45 ն 35մմ, ջրի ծախսը համապատասխանա ար` 65, 50, 37լ/վ, ճնշումը` 52, 55, 58մ, ոռոգման շառավիղը` 69.5, 65, 60մ, փողի պտտման հաճախությունը` 0.2պտ/ր, ագրեգատավորվում է /Օ-751 տրակտորով: Անձրնացրման տեղակայանքը ÑԲ-16 (նկ.10.7) նախատեսված է քաղաքային սիզամարգերի ոռոգման համար: Շիթային փաղրակը 5 անշարժ ամրացված է եռոտանու 2 վրա ն պտտվում է ջրի շիթը 4 դեֆ236

լեկտորին 3 հարվածելուց առաջացած ռեակտիվ ուժով: Դեֆլեկտորի դիրքից կախված փաղրակը 5 պտտվում է մինչն 60պտ/ր: ÑԲ-16 տեղակայանքը հնարավորություն է տալիս փոփոխել խոնովացման ինտենսիվությունը: Ոռոգման շրջանի շառավիղը 10մ է: Կցասայլի համալիր կազմավորման համար, որպես ազային մեքենա օգտագործվում է ձնափոխված 1-25Ճ տրակտորը:

Նկ.10.7. Անձրնացրման տեղակայնք ÑԲ-16. 1-ջրամատուցման թնք, 2-եռոտանի, 3-դեֆլեկտոր, 4-ջրի շիթ, 5-շիթային փաղրակ: Կցասայլը ունի 2000լ տարողությամ ցիստեռն: Ագրեգատը համալրված է արգելակային համակարգով: Ցիստեռնի լցավորման ն հեղուկի դուրս մղման համար օգտագործվում է պոմպ, որը շարժաերվում է տրակտորի ՀԱԼ-ից:

Նկ.10.8. Ջրող-լվացող կցասայլ ՕÑՃ-2511. 1-տրակտոր, 2-ցիստեռն, 3-ծայրափաղրակ:

Ծառերի, թփերի լվանալու ն ոռոգման (ջրելու) համար կցասայլի վրա տեղակայված են ծայրափաղրակներ 3: Ջրցանման գործողությունը իրականացվում է նան ելքային խողովակներից որնէ մեկին միացված ճնշումային թնքերով: Այդ խողովակներով են աշխատում հիդրո ուրերը, որոնք նախատեսված են սնուցման գործընթացի իրականացման համար: Ավտոմո իլների շասսիի վրա տեղակայված ջրցաններից լայն կիրառություն է գտել 11-130-ը, ինչպես նան ÀԲ11-3 ն KPM-64 մեքենաները: Ջրցան-լվացող 11-130-ը մեքենայի տեխնոլոգիական սխեման ներկայացված է նկ.10.9-ում:

Նկ.10.9. Ջրցան-լվացող 11-130 մեքենայի տեխնոլոգիական սխեմա. 1-ստուգիչ ջրթափ խողովակ, 2-ցիստեռն, 3-զտիչ, 4-պոմպ, 5- աժանարար խողովակաշար, 6-ծայրափաղրակ, 7-ճնշումային խողովակաշար: Ծառերի, թփուտների սնուցման, ոռոգման ն օդահագեցման համար օգտագործվում է հիդրո ուրերի հատուկ համակարգ (նկ.10.10): Հիդրո ուրը (նկ.10.10,ա) իրենից ներկայացնում է 22մմ տրամագծով ն 1200մմ երկարությամ սնամեջ ձող, որի մի ծայրում միացված է սուր կոնաձն ծայրապանակ, իսկ մյուս ծայրին ռնակը ն շտուցերը, որը միանում է ճնշումային համակարգին, օրինակ 11-130ին: Անհրաժեշտության դեպքում մեքենային կարելի է միացնել մի քանի հիդրո ուր (նկ.10.10, ): Հիդրո ուրը աշխատում է հետնյալ կերպ: Հիդրո ուրի ծայրապանակը 5 հենում են ծառի նամերձ հարթակին, միացնում պոմպը, որի արդյունքում հեղուկը 5...710 Պա ճնշման տակ ներարկվում է հողի մեջ, կազմավորելով առաջադրված խորության հորանցք, որից

հետո ճնշումը փոքրացվում է մինչն 1...2105 Պա: Արդյունքում հողը խոնավանում է անհրաժեշտ քանակի պարարտանյութով կամ մաքուր ջրով:

Նկ.10.10. Ծառերի խնամքի հիդրո ուրի կառուցվածքը. ա-հիդրո ուր. 1- ռնակ, 2-շտուցեր, 3-չափիչ աժակ, 4-ասեղ, 5-փողրակ, - աշխիչ սարք. 1-միացման գլխիկ, 2-խողովակ, 3-ծորակ, 4-շտուցեր, գ-հիդրո ուրի օգտագործման սխեմա: Ներհողային ոռոգման սարքավորումը աղկացած է 6մ3 տարողությամ աքից, երեք հիդրո ուրից ն ջրի մատուցման համակարգից: Վերջինս աշխատում է հետնյալ կերպ: Հիդրո ուրը խորացվում է մինչն 60սմ ն 30վ տնողությամ մղվում հեղուկը: “Բծ118-130” մեքենան (նկ.10.11) իրականացված է 11-130Ճ ջրցան-լվացող մեքենայի ազայի վրա ն ծառայում է ծառերի, տնկիների ներհողային սնուցման, ոռոգման ն օդահագեցման համար: Մեքենայի երկայնական հեծանի վրա տեղակայված է կրող հեծանը 2, որի վրա մոնտաժված է հիդրոմանիպուլյատոր 3: Հիդրոմանիպուլյատորի 3 վրա տեղակայված է ներարկման կարճախողովակ 4, որը համալրված է չորս ներարկիչներով 5: Մեքենան շարժվելով փողոցով` կանգ է առնում ծառից 1...1.5մ հեռավորության` մերձ նային հարթակի վրա: Վարորդը իր խցիկից, մանիպուլյատորի ներարկիչներով կարճախողովակը տեղակայում է ծառի մերձ նային հարթակի վրա, միացնելով պոմպը մի քանի վայրկյանի ընթացքում 2010 Պա ճնշման տակ հողում ստեղծում է 50սմ խորության խոռոչներ: Այնուհետն իջեցնելով ճնշումը մինչն 3105

Պա` պարարտանյութը 30վ ընթացքում հանգիստ ներարկվում է ծառի արմատային համակարգի գոտի, որից հետո մեքենան մոտենում է հաջորդ ծառին: Մեկ հերթափոխի ընթացքում մեքենան մշակում է 200...300 ծառ:

Նկ.10.11. “Բծ118-130” մեքենա. 1-կրող հեծան, 2-երկայնական հեծան, 3-հիդրոմանիպուլյատոր, 4-ներարկման կարճախողովակ, 5-ներարկիչներ: Արմատային ուսասնիչ “Բծ118-1Ք” (նկ.10.12) ծառայում է հեղուկ պարարտանյութերով ծառերի արմատային համակարգի սնուցման համար:

Նկ.10.12. Արմատային

ուսասնիչ “Բծ118-1Ք”

Մեքենան ունի 1200լ տարողությամ “Բծ118-130” մեքենային համանման:

աք: Աշխատում է

Ներարկման խորությունը մինչն 50սմ, ներարկման չափաաժինը 100լ մեկ ծառին, արտադրողականությունը` 140 ծառ մեկ հերթափոխում: Մեքենան կարող է աշխատել նան որպես սրսկիչ վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի համար: Ագրեգատավորվում է 1-25, 1-40, 1Օ6-82 տրակտորների հետ:

10.5. ԱՆՁՐԵՎԱՑԻՐ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ԵՎ ՈՌՈԳՄԱՆ ՏԵՂԱԿԱՅԱՆՔՆԵՐԻ

ԲԱՆՈՂ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Անձրնացրման հիմնական ցուցանիշները: Անձրնի որակը նութագրվում է նրա ինտենսիվությամ , կաթիլի տրամագծով ն հողի մակերնույթին ու ույսին կաթիլով հարվածի ուժով: Որքան փոքր է անձրնի ինտենսիվությունը ն կաթիլի տրամագիծը, այնքան խոնավությունը լավ է ներծծվում հողի մեջ ն հողը քիչ է քայքայվում ն հակառակը: Գոյություն ունի անձրնացրման ոռոգման երկու սխեմա` ոռոգում շրջանով (նկ.10.13, ,գ), ոռոգում սեկտորով (նկ.10.13, դ,ե): Ընդունված է առավելությունը տալ շրջանով ոռոգմանը, հաշվի առնելով, որ այդ դեպքում մեքենայի մեկ դիրքից ոռոգվում է մեծ մակերես:

Նկ.10.13. Անձրնացրումով ոռոգման տար երակներ. ն գ-ոռոգում շրջանով, դ,ե- ոռոգում սեկտորով:

Սակայն այդ սխեման ունի նան էական թերություն, որը ի հայտ է գալիս ոռոգման մեծ նորմաների դեպքում. դիրքի փոփոխման ժամանակ ագրեգատը պետք է տեղաշարժվի ջրված հողով R հեռավորության վրա: Շատ խոնավացման դեպքում ագրեգատը թողնում է խոր անվահետք: Սեկտորային ոռոգման դեպքում ագրեգատը տեղափոխվում է նոր դիրքի չոռոգված հողի վրայով: Խորհուրդ է տրվում սեկտորային ոռոգման անցնել, եր քամու արագությունը 1.5...2.0 մ/վ է, ն զգացվում է կաթիլների զգալի քշում, ընդ որում ոռոգման ուղղությունը ընտրվում է քամուն զուգահեռ: Ոռոգման յուրաքանչյուր սխեմա իր հերթին ունի երկու տարերակ: Շրջանով ոռոգման դեպքում մեքենայի դիրքերը կարելի է տեղադրել քառակուսու գագաթներում (նկ.10.13, ) կամ եռանկյան` (նկ.10.13,գ): Սեկտորով ոռոգման դեպքում ագրեգատը գտնվում է ուղղանկյան գագաթներում (նկ.10.13,դ) ն եռանկյան գագաթներում (նկ.10.13,ե): Ընդ որում, ջրանցքների միջն Ե հեռավորությունը առաջին դեպքում կազմում է 1.42R ն 1.5R, երկրորդ դեպքում` 1.73R ն 1.865R: Հաշվի առնելով, որ շիթի հեռավորությունը կարող է փոփոխվել ճնշումից, քամուց ն այլ գործոնների ազդեցությունից, ջրանցքների (գծագրի վրա առանցքային գծերը) հեռավորությունը փոքրացվում է 0.2R-ով ն անհրաժեշտության դեպքում ոռոգման մի սխեման փոխարինվում է մյուսով: Մեքենայի դիրքերը շարժման ուղղությամ ` ℓ հեռավորությունը նույնպես որոշվում է շիթի հեռավորությունից կախված: Անձրնի ինտենսիվությունը անձրնացիր համակարգերի աշխատանքի հիմնական ցուցանիշն է: Անձրնի ինտենսիվությունը միավոր ժամանակում անընդհատ անձրնացման ժամանակ հողի մակերնույթի տվյալ կետում ջրի շերտի աճն է: Անձրնի միջին ինտենսիվությունը  մ միաժամանակ ոռոգվող Տ մակերեսի վրա թափված տեղումների միջին շերտի հմ հարա երությունն է անըդհատ անձրնացման տնողությանը .

 մ - հմ / է:

(10.1)

Մակերեսի (Տ) վրա թափված անձրնի ծավալը` Մ - հմ Տ, ուստի

 մ - Մ / (Տէ): Հաշվի առնելով, որ

Մ  Օ, է

որտեղ` Օ-ն անրձրնացրման ջրի ծախսն է, ուստի

 մ - Օ / Տ:

Արտահայտելով ջրի ծախսը` Օ, լ/վ. ոռոգվող մակերեսը` Տ մ2, անձրնի ինտենսիվությունը`  մմ/ր. կստանանք.

 մ - 60 Օ / Տ:

(10.2)

Ստացված անաձները ընդունելի են նան շարժվող անձրնացիրների համար: Ջրի ներծծման արագությունը մոտավարոպես ընդունվում է. ծանր հողերի համար 0.1...0.2մմ/ր, միջին 0.2...0.3մմ/ր ն թեթն 0.5...0.8մմ/ր: Ոռոգման արդյունավետությունը գնահատում է գործակցով, որը ցույց է տալիս դաշտի մակերեսի վրա անձրնի աշխման հավասարաչափությունը: Այդ գործակցի որոշման համար ոռոգման ամ ողջ մակերեսի վրա ջրանցքներին ուղղահայաց կամ շառավիղների ուղղությամ տեղակայվում են գլանի կամ շրջված հատած կոնի ձնով անոթներ: Անձրնացրումից հետո, որոշակի է ժամանակում անոթներում հավաքված ջրի ծավալը Մ-ն չափվում է չափանոթով առանձին-առանձին: Իմանալով անոթի մուտքի մակերեսը Տմ ն տվյալ անոթում հավաքված ջրի ծավալը` որոշվում է տեղումների շերտի արձրությունը հ  Մ / Տ մ, ապա անձրնի ինտենսիվությունը   հ / է կամ

  Մ /(Տ մէ): Ստացված տվյալներով կառուցվում է անձրնի հավասար ինտենսիվության գծերը (661868ò0) ն միացվում սահուն կորով: Ստացված գրաֆիկը (նկ.10.14,ա) նութագրում է տվյալ մեքենայով անձրնի ինտենսիվության աշխման նութագիրը, որի հիման վրա կառուցվում է օժանդակ գրաֆիկ (նկ.10.14, ):

Նկ.10.14. Ոռոգման արդյունավետության որոշման գրաֆիկներ. ա-անձրնի հավասար ինտենսիվության գծերը (661868ò0), կորը:

-Տ-f()

Նրա վրա ա սցիսների առանցքի վրա տեղադրվում են անձրնի ինտենսիվության միջին արժեքները  , իսկ օրդինատների առանցքի վրա համապատասխան ինտենսիվությամ անձրնացված Տո մակերեսները: Մակերեսները որոշվում են պլանիմետրով ըստ իզոգիետների գրաֆիկի: Օժանդակ գրաֆիկի կառուցման նպատակով -ի ն Տ-ի արժեքները որոշվում են հետնյալ անաձներով.   ( ո   ո 1 ) / 2,

Տ  Տո 1  Տո : Օժանդակ գրաֆիկի Տ-f() ա սցիսների առանցքի վրա տեղադրվում են անձրնի միջին արդյունավետային ինտենսիվությունը  մ.ա., իսկ նրա երկու կողմերից ինտենսիվության սահմանային արժեքները` ագրոտեխնիկական թույլտուքին (  25 9) համապատասխան:  մ.ա - ի որոշման համար Տ-f() գրաֆիկի տվյալների հիման վրա կազմվում է երեք սյունակի վարիացիոն աղյուսակ. 1 ,  2 ,  3 ,... ո :

Տ1 , Տ2 , S 3 ,... S n : 1Տ1 ,  2Տ2 ,  3Տ3 ,...  ո Տո : Անձրնի միջին արդյունավետային ինտենսիվությունը որոշվում է երրորդ սյունակի դիտարկման ճանապարհով, որպես Տ արտադրյալի առավելագույն արժեք տվող մեծության  մ.ա Տ-ոax: Տ-f() կորով սահմանափակված Տ մ.ա մակերեսը` կազմված 0.75  մ.ա ն 1.25  մ.ա օրդինատներով ն ա սցիսների առանցքով (շտրիխված), գտնվում է ագրոտեխնիկական թույլտուքների սահմաններում, այդ պատճառով կոչվում է արդյունավետ ոռոգված մակերես: Տ ա-ի հարա երությունը գրաֆիկի ամ ողջ մակերեսին Տ-ին կոչվում է ոռոգման արդյունավետության գործակից. Խա.մ.- Տա / Տ

(10.3)

Որքան Խ ա.մ մոտ է մեկին, այնքան հավասարաչափ է ոռոգումը: Նշված մակերեսները որոշվում են պլանիմետրով: Տ ա մակերեսից ձախ Տ ան ան ավարար ոռոգված մակերեսն է, դեպի աջ` Տավ ավելցուկային ոռոգման մակերեսը: Դրանց համապատասխան որոշվում են նան Խան - Տան / Տ ն Խավ - Տավ / Տ : Իզոգիետի կորի միջին արդյունավետային ինտենսիվության կեսին (0.5  մ.ա) համապատասխան անձրնը վերածածկվում է սահմանակից դիրքերից: Դրանով

որոշվում է անձրնացիր մեքենայի հարնան դիրքերի միջն օպտիմալ հեռավորությունը: Ագրոտեխնիկական պահանջներին համապատասխան ոռոգման արդյունավետության գործակիցը, վերածածկը հաշված, պետք է լինի Kա  0.7: Մոտավոր հաշվարկների համար որոշ դեպքերում օգտվում են ոռոգման հավասարաչափության գործակցից Խհ -  մ. /  ոax, որտեղ  մ. ն  ոax -ը համապատասխանորեն անձրնի ինտենսիվության միջին ն առավելագույն արժեքներն են: Ոռոգման հավասարաչափության պայմանը: Ոռոգումը չափվում է դաշտի վրա թափված տեղումների շերտի հաստությամ հ : Հավասարաչափ ոռոգման դեպքում ամ ողջ տարածքի համար հ  օՕոտէ : (10.1) անաձնից կարող ենք գրել հ    է , այսինքն ոռոգման հավասարաչափությունը կախված է ոռոգվող մակերնույթի յուրաքանչյուր կետի վրա անձրնի ինտենսիվության  -ի ն անձրնացման տնողության է հարա երությունից: Կարճաշիթ ծայրափաղրակներով անձրնացիր մեքենաներով ոռոգման հավասարաչափության պայմանը անձրնի ինտենսիվության հաստատունությունն է ընդգրկման լայնության վրա: Միջին ն հեռաշիթ ապարատների համար, որոնք տալիս են պտտվող շիթ, ոռոգման հավասարաչափությունը ապահովվում է շիթի երկարությամ անձրնի ինտենսիվության փոփոխության որոշակի օրինաչափության դեպքում: Այդ օրինաչափության որոշման համար օգտվենք (10.1) անաձնից ն դիտարկեկնք այն գործոնները, որոնք ազդում են է ժամանակի վրա: Փորձերը ցույց են տալիս, որ ջրի ծախսի Օ  30 լ/վ դեպքում ոլոր միջին շիթային ն մի շարք հեռաշիթային անձրնացիր ապարատների համար միաժամանակյա ոռոգման գոտին ունի մոտավորապես հաստատուն լայնություն Ե (նկ.10.15): Ընդ որում, անձրնի տնողությունը փողի պտտման Օ առանցքից r հեռավորության վրա գտնվող Ճ կետում կլինի է  Ե / r  , որտեղ  -ն փողի պտտման անկյունային արագությունն է: Տեղադրելով է-ի արժեքը (11.1) անաձնում, կաստանանք.

  հr / Ե : (10.4) Ստացված (10.4) անաձնը հ  օՕոտէ դեպքում արտահայտում է ոռոգման հավասարաչափությունը ապահովող  -ի փոփոխման օրինաչափությունը:

Քանի որ Ե-ն ն  -ն հաստատուն են, ուստի նշանակելով հ / Ե  օ կստանանք ուղիղ գծի հավասարում   օr , որտեղ օ -ն ուղիղ գծի անկյունային գործակիցն է. օ  էջ ,   arօէջհ / Ե  :

Նկ.10.15. Անձրնի ինտենսիվության անհրաժեշտ աշխվածությունը միջին ն հեռաշիթ ապարատներով հավասարաչափ աշխվածության դեպքում. ա-ոռոգման սխեմա, -   f r  կախվածության գրաֆիկ: Այսպիսով, միջին ն հեռաշիթային ապարատներով ոռոգման հավասարաչափությունը կապահովվի, եթե անձրնի ինտենսիվությունը ծայրափաղրակի պտտման առանցքից r հեռավորության վրա աճի ուղիղ գծով: Որպեսզի ստացված անաձնի իսկությունը հաստատվի, վերլուծենք 27մմ տրամագծի ն 0.4ՄՊա ճնշման տակ աշխատող ապարատով անձրնի ինտենսիվության աշխման գիտափորձնական նութագիրը (նկ.10.16): Բերված գրաֆիկից երնում է, որ դաշտի   f r  կորի

r  0...25 մ ն 43...50մ սահմաններում տեղի է ունենեցել թերոռոգում: Այդ թերությունը վերացվում է (0...25մ-ի վրա) դեֆլեկտորային հարմարանքով կամ ծայրափաղրակի պտտումով, ինչպես նան 25...30մ շիթով փոքր ծայրափաղրակ տեղակայելով: Շիթի վերջնամասի թերոռոգումը լրացվում է հարնան դիրքերից ոռոգման մակերեսի վերածածկման հաշվին: Շիթի հեռվությունը ն քամու ազդեցությունը: Շիթի առավելագույն հեռվություն ապահովելու համար անձրնացիր ապարատների փողերը տեղակայվում են հորիզոնի նկատմամ 28...32-ի տակ: Բացի այդ շիթի հեռվության վրա ազդում են նան ջրի ճնշումը Է ն ծայրափաղրակի տրամագիծը 4-ն: Համաձայն գիտափորձնական

տվյալների այդ օրինաչափությունը արտահայտվում է էմպիրիկ անաձնով.

R  Է /(  Է / 4) ,

հետնյալ

(11.5)

որտեղ գործակիցները` -0.5, -2510-5:

Նկ.10.16. Անձրնի ինտենսիվության իրական աշխվածությունը շիթային անձրնացրող ապարատով ոռոգման ժամանակ. Բանաձնում Է / 4 հարա երությունը շիթը կաթիլի վերածման չափանիշն է, անձրնի նութագիրը: Որքան մեծ է Է / 4 այնքան փոքր են կաթիլները: Եր ` Է / 4 < 900 շիթը չի կաթիլավորվում, Է / 4 - 900...1500 առաջանում են անձրնացրման համար ոչ պիտանի կաթիլներ, Է/4 1500...1700 առաջանում են միջին չափի կաթիլներ, որոնք պիտանի են խոտադաշտերի ոռոգման համար, Է/4- 1700...2200 առաջանում են փոքր կաթիլներ, պիտանի ոլոր մշակա ույսերի ոռոգման համար, Է/4 - 2200...2600 շատ փոքր կաթիլներ, պիտանի սածիլների ն նուր ույսերի ոռոգման համար, Է/4 –ի հետագա մեծացումը հանգեցնում է էներգիայի գերածախսի: Ներկայացված (10.5) անաձնը հավաստի է անշարժ շիթի համար: Փողի պտտումը ուղղաձիգ առանցքի շուրջը հանգեցնում է

շիթի հեռավորության փոքրացմանը: Պտտման 0.1...1.0 ր-1 հաճախության դեպքում, որը վերա երում է անձրնացիր ապարատներին, շիթի թռիչքի հեռավորությունը փոքրանում է 5...109-ով: Քամու առկայության դեպքում խորհուրդ է տրվում անձրեվացրումը իրականացնել ցածր ճնշման տակ ն փողի թեքության փոքր անկյան տակ, որի դեպքում ստացվում են համեմատա ար փոքր կաթիլներ: Ջրի ներծծման ն ֆիլտրացիայի պրոցեսները հողում: Ոռոգման ժամանակ ջուրը տրվում է կաթիլների (անձրեվացրումով) ձնով կամ ակոսով որոշակի շերտով, որը հոսելով հողի մակերնույթի վրայով` ներծծվում է որոշակի խորությամ : Խոնավության ներծծումը հողում աժանվում է երկու ժամանակահատվածի-ներծծման ն ֆիլտրացիայի: Ջրի ներծծումը հողում նութագրում է ծակոտիների մեջ նրա ներթափանցմամ գրավիտացիոն ն մազանոթային ուժերի ազդեցության տակ: Դատարկ ծավալները լցվելուց հետո աստիճանա ար թուլանում է ներծծումը (նկ.10.17): Ջրի ներծծման արագության փոփոխության ինտենսիվությունը կախված է ոռոգման եղանակից ն հողի հատկություններից (նկ.10.17): Այն անից հետո, եր ջուրը կլցվի ոլոր ծակոտիները, ացառությամ սեղմված օդի զ աղեցրած ծավալների, սկսվում է ֆիլտրացիայի պրոցեսը` նրա տեղաշարժը, հիմնականում հիդրոստատիկ ճնշման տակ: Սկսած այդ ակնթարթից` ֆիլտրացիայի արագությունը պրակտիկորեն մնում է հաստատուն:

Նկ.10.17. Հողում ջրի ներծծման արագության փոփոխությունը ժամանակից կախված, ոռոգման տար եր եղանակների դեպքում. 1-ակոսով, 2-անձրնացրումով:

Ակոսաջրման դեպքում ջուրը ներծծվում է ակոսի պատերից ն հատակից, այնուհետն թեթն (ավազային) հողերում գերակշռող ուժը դառնում է գրավիտացիոնը, որի արդյունքում խոնավացման ուրվագիծը ձգվում է ներքն (նկ.10.18,ա), ծանր (կավային ն կավաավազային) հողերում գրավիտացիոն ուժերի հետ գործում է մազանոթայինը, որի արդյունքում խոնավացման ուրվագիծը ձգվում է ներքն ն կողքեր (նկ.10.18, ):

Նկ.10.18. Հողում խոնավության շարժման սխեմաները տար եր տիպի ոռոգման ն դրենաժի ժամանակ. ա-թեթն հողերի ակոսաջրում, -ծանր հողերի ակոսաջրում, գներհողային ոռոգում, դ-փակ դրենաժ. 1-ակոսներ, 2-խոնավացման ուրվագծերը, 3-դրենաժախոնավացուցիչ, 4-իզոպոտենցիալ կորեր, 5-դրենաժաչորացուցիչ, 6-խոնավության շարժման գծեր: Ներհողային ջրման դեպքում խանավությունը հող է մտնում դրենաժա-խոնավացուցիչից (նկ.10.18,գ) ն շարժվում է ինչպես հիդրավլիկական ճնշման հետնանքով, այնպես էլ գրավիտացիոն ուժերի ազդեցության տակ: Կախված հողի հատկանիշներից խոնավացման ուրվագիծը կարող է լինել տար եր: Անձրնացիր դեպքում ջուրը ուղղաձիգ դեպի ներքն է ներծծվում կաթիլների տեսքով: Ուստի նորմալ ոռոգման պայմանը այս դեպքում կայանում է նրանում, որ անձրնի ինտենսիվությունը փոքր լինի կաթիլների ներծծման արագությունից: Այսպես օրինակ անձրնի 0.8մմ/րոպ ինտենսիվության դեպքում ոռոգումը առանց ջրափոսերի կազմավորման կտնի մինչն է| րոպե (նկ.10.17), այդ դեպքում ոռոգվող մակերեսի վրա պետք է թափված լինի հ ո    է ո  0.8 մմ/ր, 25ր-ում կտեղա 20մմ շերտի ջուր կամ 200մ3/հա: Դրենաժի դեպքում գլխավոր շարժող ուժը հիդրոստատիկ ճնշման գրադիենտն է, որը առաջ է գալիս դրենի (ջրաքաշ) ճնշման

անկման հետնանքով, դրանցով ջրի հեռացման պատճառով: Դրենի շրջակայքում առաջանում են հավասար ճնշման մակերնույթներ: Հավասար ճնշումը հանգեցնում է խոնավության տեղափոխության միանըման պոտենցիալների:

11. ԱՆՏԱՌՆԵՐԻ, ՊԱՐՏԵԶՆԵՐԻ ԽՆԱՄՔԻ ՀԱՏՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

11.1.ՀԱՏՈՒՄՆԵՐԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Անտառում ցանկացած հատում ինչ-որ չափով կապված է փայտանյութի ստացման հետ, որը սակայն չպետք է շփոթել անտառմթերման հատումների հետ: Հատվել կարող է ինչպես առանձին ծառ այնպես էլ առանձին տարածք: Խնամքի հատումը կարող է ուղղակի կամ անուղղակի ազդել անտառի ինչպես առանձին աղադրիչների, այնպես էլ ողջ անտառի վրա, այսինքն իոգենոցենոզի կամ էկոհամակարգի վրա: Խնամքի հատումը անտառի վրա ակտիվ ներգործություն է, որը կարող է ունենալ դրական կամ ացասական հետնանք: Հատման արդյունքում փոխվում է արտաքին միջավայրը, անտառ ուսականության աճման պայմանները, ջերմային ն լուսային ռեժիմները, հողում կատարվում են հիդրոլոգիական ն այլ փոփոխություններ: Արտաքին միջավայրի փոփոխությունը որոշակի ազդեցություն է գործում անտառի աճի, կենսունակության վերականգման ու ձնավորման վրա: Նշված փոփոխությունները, կախված հատման տեսակից, տեղի նակլիմայական պայմաններից, արտահայտվում են տար եր ձնով: Համապատասխան հատումների ճիշտ կիրառմամ կարելի է ստանալ որոշակի քանակի փայտանյութ, ապահովել անտառի պահպանումը, արձրացնել նրա պաշտպանական հատկություներն ու մթերատվությունը: Անտառային տնտեսությունում կիրառվում են հատումներ, եր փայտանյութ չեն ստանում (մատղաշի խնամքի հատումներ, անտառպարկերի, դաշտապաշտպան անտառաշերտերի խնամքի հատումներ ն այլն): Այս առումով տար եր տեսակի հատումներին ներկայացվում են անտառտնտեսական խիստ պահանջներ` հատումները կատարել հայրենական ու արտասահմանյան առաջավոր փորձի ու տեղի նակլիմայական պայմանների ուսումնասիրման արդյունքում, գիտականորեն մշակված միջառումների հիման վրա: Անտառտնտեսություններում կիրառվող հատումները աժանվում են երեք հիմնական խմ ի` գլխավոր օգտագործման, խնամքի կամ միջանկյալ ն համալիր: Գլխավոր հատումը կատարվում է փայտանյութի ստացման համար: Խնամքի հատումներ կատարվում է ծառի ամ ողջ կյանքի ընթացքում: Անտառա ուծության համակարգում նախատեսվող խնամքի հատումները կարնորագույն միջոցառումներից են, որով նութագրվում

է անտառային տնտեսության վարման կուլտուրան: Խնամքի հատումների նպատակն է` արելավել անտառի սանիտարական վիճակը, որակական կազմը, ծառա ների ձնը, նափայտի տեխնիկական հասունացման ժամանակաշըրջանը, ինչպես նան ապահովել օպտիմալ խտություն ու ծառերի նպատակային աշխվածություն, միաժամանակ ստանալ որոշակի քանակությամ փայտանյութ: Խնամքի հատումները արելավում են ծառերի պաշտպանական հատկությունները ացասական գործոնների նկատմամ , աճման ընթացքում արձրացնում մեկ հեկտարից ստացվող փայտանյութի ծավալը, հետնա ար մեծանում է նան անտառի ու ամ ողջ հողատարածքի արժեքը: Խնամքի հատումների ծավալները անընդհատ աճում են, հետնա ար աշխատատար գործընթացների մեքենայացման, նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, աշխատանքների կազմակերպման ավելի կատարյալ մեթոդների կիրառման շնորհիվ կարելի է ինտենսիվացնել անտառային տնտեսությունը: Կախված նրանից թե հատումները ծառերի, որ տարիքային խմ երում են կատարվում, տար երում են հետնյալ տեսակի խնամքի հատումներ` լուսավորման, մաքրման, նոսրացման, անցումային, սանիտարական: Հատումների յուրաքանչյուր ձնը կատարվում է` հաշվի առնելով միավոր մակերեսի վրա գտնվող ծառերի քանակը, տեսակը, հասակը, նակլիմայական պայմանները ն այլն: Լուսավորման հատումները կատարվում են մատղաշ հասակում` մինչն 8...10տ, արելավելու արժեքավոր, գլխավոր ծառատեսակների աճման պայմանները, հիմնականում լուսավորման ռեժիմը: Հատումները կատարվում են յուրաքանչյուր 2...5 տարին մեկ, հեռացնելով անցանկալի տեսակները, թույլ զարգացած, հովհարաձն սաղարթով ծառերը: Մաքրման հատումներ կատարվում են լուսավորման հատումներից հետո մինչն ձողային հասակն ընկած ժամանակահատվածը` 11...20տ: Հատման ժամանակ հեռացվում են անցանկալի երկրորդական ծառատեսակները, ինչպես նան թույլաճ, ծռված ուն ունեցող գլխավոր ծառատեսակները, կարգավորում հասակային տվյալ փուլում միավոր մակերեսի վրա գլխավոր ծառատեսակների քանակը: Հատումները կատարվում է 2...5 տարին մեկ անգամ: Նոսրացման հատումները կատարվում են 21...40 տարիքում լիարժեք ծառերի ձնավորման համար` պահպանելով խտությունը: Հեռացնելով չորացած, ծռված, հիվանդ ու կոտրտված ծառերը` լավագույն պայմաններ են ստեղծվում գլխավոր ծառատեսակների աճի համար: Հատումները կատարվում են 5...10 տարին մեկ անգամ: Անցումային հատումները կատարվում են` գլխավոր ծառատեսակների աճը արելավելու ն հասունացման արագացման համար:

Հատումները կատարվում են ծառերի 41տ ն ավելի տարիներում, այն կրկնելով 10...15 տարի հետո: Սանիտարական հատումները կատարվում է անտառի առողջացման, նրա վիճակի արելավման, վնասված ծառերի դուրս երման համար: Հաճախ սանիտարական հատումները համատեղվում են խնամքի հատումների հետ ն անտառից հեռացվում չորացած, ծռված, մեխանիկական վնասվածքով, հիվանդ, ջարդված ծառերը: Սանիտարական հատումները կատարվում են հասուն անտառներում: Համալիր հատումը - միննույն տարածքում գլխավոր ն խնամքի հատումների միաժամանակյա կատարումն է:

11.2. ԽՆԱՄՔԻ ՀԱՏՈՒՄՆԵՐԻ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ

ՄԵՔԵՆԱՅԱՑՎԱԾ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ

Խնամքի հատման աշխատանքները կատարվում են մեքենայացված գործիքներով ու ագրեգատային մեքենաներով: Մեքենայացված գործիքների թվին են պատկանում` ենզաշարժիչային ն էլեկտրական սղոցները, որոնցից մեր անտառտնտեսություններում լայն տարածում ունեն “/ծծæ88-4” 11-5 “Օծ86-2 Ý686òծ11”, “ Օ8688” գործիքները: Բենզաշարժիչային սղոց 11-5 “Օծ86-2 Ý686òծ11” (նկ.11.1): Օգտագործվում է ծառերի, հաստ ճյուղերի հատման համար: Այս գործիքների առավելությունը նրանց շարժունակությունն է աշխատանքի

Նկ.12.1. Բենզաշարժիչային սղոց 11-5 “Օծ86-2 Ý686òծ11” 1-ատամնավոր հենարան, 2-գամասեղ, 3- ռնակ, 4-տանող աստղանիվ, 5-շարժիչ, 6- աք, 7-կանգնակ, 8-լծակ, 9-ձգող հարմարանք, 10հենաթիթեղ, 11-սղոց-շղթա, 12-տարվող աստղանիվ:

ժամանակ: Բենզասղոցը աղկացած է միագլան երկտակտ ենզինային շարժիչից 5, շրջանակից` վրան ամրացված աքից 6, ռեդուկտորից ն սղոցող ապարատից: Միաստիճան, կոնական ատամնանիվներով ռեդուկտորը նստած է շարժիչի լիսեռի վրա: Ռեդուկտորի ելքի լիսեռի վրա նստեցված է սղոցող ապարատի տանող աստղանիվը, որի օգնությամ պտտվում է սղոց-շղթան 11: Ռեդուկտորի վրա ամրացված է ատամնավոր հենարան 1, աշխատանքի ժամանակ ենզասղոցը ծառի նկատմամ սնեռելու համար: Շնորհիվ կոնական ատամնանիվների սղոցման ապարատը կարելի է տեղակայել հորիզոնական ն ուղղաձիգ դիրքերով: Նմանատիպ կառուցվածք ունեն “Օ8688-214”, “/ծծæ88” ենզասղոցները: Մոտոթփուտահատ “Ñ861ծ-3” (նկ.11.2): Օգտագործվում է անտառի լուսավորման, նոսրացման հատումների, ինչպես նան խոտի ն վայրաճի հնձման համար: Թփուտահատը աղկացած է շարժիչից 1, փողից 3, սկավառակաձն կտրող ապարատից 7, ռնակից 4 ն ուսագոտուց: Շարժիչը կտրող ապարատին միացված է փողի օգնությամ , որի միջով անցնում է ճկուն լիսեռը: ճկուն լիսեռը շարժիչին միացած է կենտրոնախույս ագույցով: Լիսեռի մյուս ծայրին նստած է ռեդուկտորի տանող կոնական ատամնանիվը:

Նկ.11.2.Մոտոթփուտահատ “Ñ861ծ-3” ա-ընդհանուր տեսքը,

-խոտի կտրիչ.

1-շարժիչ, 2-կցորդման կենտրոնախույս ագույց, 3-փող, 4- ըռնակ, 5ղեկավարման լծակ, 6-ճկուն լիսեռ, 7-սկավառակաձն սղոց, 8-վահանակ:

Տարվող կոնական ատամնանիվի լիսեռի վրա ամրացված է կտրող ապարատը: Աշխատանքի անվտանգության համար կտրող սկավառակը ունի վահանակ: Ծառի ճյուղերի հատման համար օգտագործվում է սկավառակաձն սղոցը, որն ունի 18 կարճ ատամ: Խոտի ն վայրաճ ճյուղերի հատման ժամանակ սկավառակաձն սղոցի փոխարեն տեղակայվում է խոտի կտրիչը (նկ.11.2, ): Խոտի կտրիչը աղկացած է սովորական խոտհնձիչի երեք սեգմենտներից, որոնք գամերով ամրացված են եռանկյունաձն թիթեղին: Բենզամոտորային սղոցների ու ճյուղահատիչների հիմնական տեխնիկական ցուցանիշները երված են աղյուսակ 11.1-ում: Աղյուսակ 11.1 Բենզամոտորային գործիքների հիմնական տեխնիկական ցուցանիշները Ցուցանիշների անվանումը Շարժիչի հզորությունը, կՎտ Լիսեռի անկյունային արագու-1 թյունը, վրկ Սղոցի երկարությունը, մմ Սղոցի կտրման արագությունը, մ/վրկ Արտադրողականությունը, սմ /վրկ Վառելանյութի ծախսը, կգ/կՎտ ժամ Զանգվածը (լցավորված), կգ

11-5 “Օծ862 Ý686òծ11” 3.7

Ցուցանիշների մեծությունը “/ծծæ“Օ8688ՃÑ-1 88-4” 214” 2.2 2.5 3.0

“Ñ861ծ-3” 2.6

400 ն 700

11.0

8.0

17.0

13.2

13.0

100...120

105...120

0.61 11.6

0.75 13.9

0.6 8.8

0.75 8.0

0.6 11.3

Ինքնագնաց մոտոագրեգատ Ñ1À-1 (նկ.11.3): Օգտագործվում է հարթ ն մինչն 25օթեքությունների վրա անտառի մաքրման ն նոսրացման հատումների ժամանակ: Ագրեգատի հիմնական հանգույցներն են` շարժիչը 1, կոնական ռեդուկտորը 2, ռետինե ագույցը 3, ռունցքավոր ագույցով 7` ուղղաձիգ լիսեռը 4, սղոցը 9, ընթացքային մասը 13 ն խարսխող հարմարանքը 14: Պտտող մոմենտը շարժիչից ռետինե ագույցով հաղորդվում է ուղղաձիգ լիսեռին: Լիսեռից պտտող մոմենտը ռունցքավոր ագույցի օգնությամ փոխանցվում է սղոցին, իսկ կոնական 5 ու գլանական 12 ատամնազույգերով` ընթացքային անիվներին 13: Աշխատանքի անվտանգության ապահովման համար ընթացքային անիվների ագույցը միացնելիս` սղոցի միացման ագույցը

անջատվում է ն սղոցը դադարում է պտտվել: Շարժիչը ն սղոցող ապարատը օգտագործված են “/ծծæ88-4” ենզասղոցից: Ագրեգատի ղեկավարումը կատարվում է ռնակներով: Ձախ ռնակի վրա տեղակայված է շարժիչը ղեկավարող լծակը, իսկ աջ ռնակի վրա` սղոցի ն ընթացքային անիվների ղեկավարման լծակը: Ծառերի կտրման ժամանակ ագրեգատի կայունությունը արձրացնելու համար սղոցին հակադիր ուղղությամ տեղակայված է խարըսխող հարմարանք` հողաճանկով ոտնակի ձնով: Կտրվող ծառի տրամագիծը 3...20 սմ, ագրեգատի շարժման արագությունը 3...6 կմ/ժամ, զանգվածը 42 կգ, սպասարկում է մեկ մարդ:

Նկ.11.3.Ինքնագնաց մոտոագրեգատ Ñ1À-1. 1-շարժիչ, 2-կոնական ռեդուկտոր, 3-ռետինե ագույց, 4-ուղղաձիգ լիսեռ, 5-կոնական ատամնանիվներ, 6-ռեդուկտորի իրան, 7- ռունցքավոր ագույց, 8-առանցքակալ, 9-դարձի կալունակ, 10-սղոց-շղթա, 11-սղոց-շղթայի տանող աստղանիվ, 12-գլանական ատամնանիվներ, 13-ընթացքային մաս, 14-խարսխող հարմարանք, 15-ռետինե հարվածամեղմիչ, 16-կալունակ, 17-ճոպան, 18-լծակ, 19- ռնակ, 20-շարժիչի ղեկավարման լծակ:

Լուսավորման-թփուտահատ-մեքենա Բ11-2.3 (նկ.11.4): Օգտագործվում է անտառների լուսավորման հատումների ժամանակ ծառերի միջշարքային տարածքից անցանկալի, մինչն 5սմ տրամագծով, ծառերի ն թփերի հեռացման համար: Թփուտահատը ագրեգատավորվում է 1Օ3-82 տրակտորին: Բաղկացած է` աշխատանքային օրգանից 7, հենարանից 6, կարդանային լիսեռից 5, շրջանակից 4, պաշտպանակից 3, հզորության անջատման կողային լիսեռից 2 ն կողամասից 8: Շրջանակի ստորին մասում տեղակայված են երկու եռադանակ գլանաձն ֆրեզ 7: Ֆրեզները, կողամասերը ն կենտրոնական հեծանը տեղակայված են այնպես, որ գոյանա կտրտված փայտանյութի ազատ անցման ացվածք: Շրջանակի վրա տեղակայված են խողովակից պատրաստված պաշտպանակներ, որոնք թեքում են կտրվող ծառի ունը ագրեգատի շարժման ուղղությամ , այն ուղղորդելով դեպի ացվածքը, գետնին մեկ շարքով դասավորելու համար: Պաշտպանակները ապահովում են նան օպերատորի անվտանգությունը:

Նկ.11.4. Լուսավորման - թփուտահատ Բ11-2.3 մեքենա. 1-տրակտոր, 2-հզորության անջատման կողային լիսեռ, 3-պաշտպանակ, 4-շրջանակ, 5-կարդանային լիսեռ, 6-հենարան, 7-աշխատանքային օրգան, 8-կողամաս: Տրակտորի հզորության անջատման կողային լիսեռից 2 պտտող մոմենտը կարդանային լիսեռների օգնությամ փոխանցվում է կոնական ռեդուկտորին, այնուհետն երկու կիսասըռնիների ն փոկային փոխանցումների օգնությամ փոխանցվում է ֆրեզներին 7: Ֆրեզները պտտվում են ագրեգատի ընթացքին հակառակ ուղղությամ : Ագրեգա257

տի շարժման ժամանակ ֆրեզները հանդիպելով ծառերին ու թփերին` կտրում են նրանց ն դասավորում գետնին: Արտադրության կողմից թողարկվում է նան Բ1Ճ-2.3 մեքենան, որը ագրեգատավորվում է ԷՕՕ–55 տրակտորին: Կառուցվածքով նման է Բ11-2.3 մեքենային ն օգտագործվում է դժվար անցանելի տեղանքներում լուսավորման հատումների նպատակով: Լուսավորման-գլանվակ Բ1Բ-2 մեքենա (նկ.11.5): Օգտագործվում է անտառային մշակա ույսերի միջշարային տարածքներում, աճած անցանկալի ծառերի ու թփերի գետնատապալման, մանրացման ու տարածքի վրա փռելու համար:

Նկ.11.5. Լուսավորման-գլանվակ Բ1Բ-2.0 մեքենա. 1-դանակներ, 2-թմ ուկ, 3-շրջանակ, 4-գետնատապալող հեծան: Գլանվակը աղկացած է շրջանակից 3, դանակներով թմ ուկից 2, հենարաններով ու պաշտպանակով գետնատապալող հեծանից 4: Թմ ուկը սնամեջ գլան է, որի արտաքին մակերնույթին եռակցված են վեց դանակ 1: Թմ ուկի եզրային դանակների վրա եռակցված են փոքրիկ թիթեղներ, որոնք խոչընդոտում են թեքված ճյուղերին թմ ուկի գործողության գոտուց դուրս գալ: Թմ ուկը նստած է առանցքակալների վրա ն ամրացված է շրջանակին 3: Հեծանը 4, իր վրա եռակցված պաշտպանակով, թեքում է հատման ենթակա ծառերին ու թփերին, նպաստելով թմ ուկի նորմալ աշխատանքին: Լուսավորման-գլանվակ մեքենան ագրեգատավորվում է Օ/Օ-55À, ԷՕՕ-551, ԷՕՕ-100 տրակտորներին: Լուսավորման-թփուտահատ ն լուսավորման-գլանվակ մեքենաների նութագիրը երված են աղյուսակ 11.2-ում:

Աղյուսակ 11.2 Լուսավորման-թփուտահատ ն լուսավորման-գլանվակ մեքենաների տեխնիկական նութագրերը Ցուցանիշ Արտադրողականություն, կմ/ժամ Հատվող ծառի, թփի նի տրամագիծը`մմ Հատման արձրությունը, մմ Արագությունը` կմ/ժամ անվորական տրասպորտային Ընդգրկման լայնությունը, մ Ֆրեզների (դանակների) թիվը Ֆրեզի (թմ ուկի) տրամագիծը, մմ Ֆրեզի պտուտաթվերը, պտ/րոպ Մուտքի անկյունը, աստ ճանապարհային լուսանցք, մմ Վառելանյութի ծախսը, կգ/կմ Զանգվածը (առանց տրակտորի), կգ

Բ1Բ2.0

Բ11-2.3

Բ11-2.3

Բ1Ճ-2.3

Բ1-1.5

2.4

1.05

2.37

1.8

0.93

--

350...1000

300...1000

400...1000

100...1000

3.2 7.4

4.26

2.9...3.6

2.0...3.2

1.38

2.0

2.3

2.3

2.3

1.5

3.56

4.87

3.17

7.8

1.4

Վերջին տարիներին հանրապետություն են ներկրվում արտասահմանյան զանազան ֆիրմաների (ԷUՏQՄՃRNՃ, Տ1ՒԷԼ, ՄՒMEԽ ն այլն) արտադրության էլեկտրական ն ենզամոտորային սղոցներ: Դրանք շահեկանորեն տար երվում են ռուսական արտադրության նմանատիպ սղոցներից իրենց ազմատեսակությամ , դիզայնով, հզորությամ , արտադրողականությամ , զանգվածով, աշխատանքի հարմարավետությամ ու անվտանգությամ : Ծառերի, ճյուղերի հատման Էխտզ"arոa 365 ենզամոտորային սղոցը (նկ.11.6) աղկացած է հետնյալ հիմնական հանգույցներից` շղթայավոր սղոցից 1, հենաթիթեղից 2, արգելակի լծակից 3, ռնակներից 4,7, ենզաշարժիչից 8, ստարտերից 5, սղոց-շղթայի ձգող հարմարանքից 6: Շարժիչի փոքր եզրաչափքերը, թրթռման ցածր մակարդակը, փոքր զանգվածն ու աշխատանքային հարմարավետությունը

հնարավորություն են տալիս, ծառերի ճյուղերը կտրել նունիսկ, ամարձիչների հարթակների վրա կանգնած, ապահովելով աշխատանքի անվտանգությունը:

Նկ.11.6. Ւusզզarոa 365 ենզամոտորային սղոց. ա- ենզամոտորային սղոցի ընդհանուր տեսքը, հանուր տեսքը.

-շղթա-սղոցի ընդ-

1-շղթայավոր սղոց, 2- հենաթիթեղ, 3-արգելակի լծակ, 4,7- ըռնակ, 5ստարտեր, 6-սղոց-շղթայի ձգող հարմարանք, 8- ենզաշարժիչ: Սղոցի շարժիչը համալրված է արտածվող գազերի վնասակար նյութերի այրման ն չեզոքացման կատալիզատորով: Իներցիոն արգելակային հարմարանքի ու “ԼՕw ՄոԵ” համակարգի կիրառմամ ապահովվում է օպերատորի աշխատանքի անվտանգությունն ու սղոցի թրթռման ցածր մակարդակը, որը կազմում է 99...102 դեցի ել: Էխտզ"arոa ֆիրմայի մի քանի ենզամոտորային սղոցների հիմնական տեխնիկական ցուցանիշները երված են աղյուսակ 11.3ում: Աղյուսակ 11.3 Ւusզզarոa ենզամոտորային սղոցների հիմնական տեխնիկական ցուցանիշները Ցուցանիշի անվանումը Շարժիչի հզորությունը, կՎտ Թրթռման մակարդակը, դեցի ել Սղոցի երկարությունը, սմ Զագվածը, կգ

Բենզամոտարային սղոցի մակնիշը 31202Ք 3952Ք 3392Ք 6.2 5.2 3.4 1.7 1.5 101.5 102.5 60...105 45...90 38...70 33...45 30...36 10.4 7.9 6.0 3.8 3.5

Ոստահատիչ ԱUSQVA8NA 325P5x (նկ.11.7) օգտագործվում է ծառերի ոստերի հատման ու սաղարթի ձնավորման համար: Ոստահատիչը արձր արտադրողական փոխագուցավոր փողով գործիք է, որը օպերատորին հնարավություն է տալիս գետնին կանգնած կտրել ճյուղերը ն ձնավորել ծառի սաղարթը մինչն 6մ արձրության վրա: Ոստահատիչը աղկացած է 0.9 կՎտ հզորությամ ենզինային շարժիչից, փոխագուցավոր փողից ն նրա ծայրին ամրացված շղթայավոր սղոցից, որին շարժումը փոխանցվում է ճկուն լիսեռի օգնությամ : Մեքենան օժտված է թրթռամեկուսիչով ն ունի ընդամենը 5.5 կգ զանգված, որով ստեղծվում է օպերատորի աշխատանքի արենպաստ պայմաններ:

Նկ.11.7. Ոստահատիչ Ւusզզarոa 325Ք5x. 1- ենզաշարժիչ, 2-փոխագուցավոր փող, 3-սղոց:

11.3. ԽՆԱՄՔԻ ՀԱՏՈՒՄՆԵՐԻ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Խնամքի հատումների կազմակերպումը ն իրականացումը արդ ն չափազանց աշխատատար գործընթաց է, հիմնըված հատումների առանձնահատկությունների վրա: Այդ աշխատանքների իրականցման համար անհրաժեշտ է նախօրոք կազմել խնամքի հատումների կազմակերպման պլան, որտեղ պետք է ներառվեն հատման ենթակա անտառատեղի ընտրությունը, հատման տեխնոլոգիական քարտը, օգտագործվող գործիքների, մեքենաների ու մեխանիզմների նախապատրաստումը, որակյալ օպերատորական կազմի ընտրությունը, հատումների ծավալի որոշումը, հատված զանգվածի արձումը ն փոխադրումը: Խնամքի հատման ենթակա տարածքը աժանվում է ենթատարածքների ն յուրաքանչյուր տարի հատումները իրագործվում են ենթատարածքներից մեկում, պահպանելով հատումների հերթականությունը: Աշխատանքի նման կազմակերպումը ապահովում է հատումների անընդհատությունն ու աշխատանքների կենտրոնացման առավելությունները: Առանձնացված տարածքի հատման տեխնոլոգիական քարտում ցույց է տրվում քարշուղին, նրա լայնությունը, հատված զանգվածի կուտակման վայրը, անտառից դուրս երման ճանապարհը: Այդ հարցերի լուծման ժամանակ կարնոր նշանակություն ունի հատկապես փայտազանգվածի քարշափոխադրման տեխնիկայի ընտրությունը: Անտառի խնամքի հատումներից գոյացած փայտանյութի քարշափոխադրման ոչ ճիշտ ընտրված տեխնիկան կարող է քայքայել հողի վերին շերտը ն նպաստել ջրային էրոզիային ու հողի ջրատարմանը` որքան մեծ է տեղանքի թեքությունը այնքան արագ են ընթանում նշված գործընթացները: Հատված զանգվածի փոխադրումը կարող է կատարվել օդային ճանապարհով` հիդրոմանիպուլյատորով օժտված մեքենայով կամ ճոպանուղով ն վերգետնյա քարշափոխադրումով: Հիդրոմանիպուլյատորով մեքենաները ավականին թանկարժեք են ն կիրառումը արդյունավետ է հարթ անտառատարածքներում: Հատված զանգվածի փոխադրումը ճոպանուղով լավագույնն է հողածածկույթի չվնասման տեսանկյունից, արձրարդյունավետ է ն կիրառելի է հատկապես լեռնային անտառտնտեսության պայմաններում: Պրո լեմի լուծման համար պահանջվում է գիտահետազոտական ն կոնստրուկտորական աշխատանքների իրականացում: Նպատակահարմար է հատված ծառերից հեռացնել ոլոր ճյուղերը, ունը վերածել գերանների ն փոխադրումը կատարել փոքրա262

չափ տրակտորային կցասայլակներով: Այս դեպքում չնայած ընկնում է փոխադրման արտադրողականությունը, սակայն նվազագույնի է հասցվում հողածածկույթի վնասվածությունը: Թրթուրավոր տրակտորները փոքր ճնշում են գործադրում գրունտի վրա, սակայն թրթուրների հողաճանկերը խրվելով հողի մեջ` քայքայում են նրա վերին շերտը: Ծառերի վերգետնյա փոխադրումը լինելով արձր արտադրողական տեխնիկական գործընթաց, մեծ չափով կարող է վնասել աճող ծառերին, մատղաշին ն քայքայել հողի վերին շերտը: Վերգետնյա քարշափոխադրման ժամանակ առաջնությունը պետք է տալ լայն անվադողերով ոլոր քարշակ անիվներով տրակտորներին, որոնց ճնշումը հողի վրա նվազագույնն է, իսկ անվադողերը համեմատա ար քիչ են վնասում հողի վերին շերտը: Խնամքի հատումները կապված են նան հատված ճյուղերի, շիվերի վերամշակման. մանրացման տեխնիկայի օգտագործման հետ: ճյուղերի զանգվածը մանրացնելով կարելի է ստանալ տեխնոլոգիական հումք կամ արձր կալորիական վառելիք:

11.4. ՓԱՅՏԱՆՅՈՒԹԻ ՔԱՐՇԱՓՈԽԱԴՐՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Քարշափոխադրման 1Օ1-0.8 “1ծծ8486” սարքավորումը (նկ.11.8) նախատեսված է խնամքի հատումներից գոյացած փայտակիտուկի փոխադրման համար: Սարքավորումը ագրեգատավորվում է 1-40M կամ Խ16-82 տրակտորների հետ, եռնամ արձությունը` 0.8տ: Սարքավորումը աղկացած է` ուլդոզերային թնից 1, պաշտպանակից 2, կենտրանական ձգանից 3, շրջանակի կալունակից 4, զսպանակից 5, աքցանի հիդրոգլանից 6, աքցանային ռնիչից 7, ատամներով կալիչներից 8, շրջանակից 9, կարգավորող պտուտակից 10, ընդերկայնական հեծանից 11: Սարքավորման շրջանակը 9 ամրացված է տրակտորի հետին կախոցին, ն դիրքը կարգավորվում է կալունակին 7 միացված կենտրոնական ձգանով 3: Շրջանակի 9 վրա ամրացված է աքցանային ռնիչը 7 ն հիդրոգլանը 6, որը ացում ն փակում է ատամներով կալիչները: Աքցանային ռնիչի կայունությունը պարապընթացի ժամանակ ապահովելու համար` տեղակայված է զսպանակ 8, որը մի ծայրով միացված է աքցանի շրջանակի մատին, մյուս ծայրով` կարգավորող պտուտակին 10: Բուլդոզերային թնը 1 հոդակապերով միացված է տրակտորի շրջանակին ամրացված ընդլայնական հեծանին: Տրակտորի շրջանա263

կի եռնվածության նվազեցման համար ընդլայնական հեծանի ն հետին կամրջակի միջն երկու կողմից տեղակայված են ընդերկայնական հեծաններ 11:

Նկ.11.8. Քարշափոխադրման 1Օ1-0.8 “1ծծ8486” սարքավորում. 1- ուլդոզերային թն, 2-պաշտպանակ, 3-կենտրոնական ձգան, 4-կալունակ, 5-զսպանակ, 6-հիդրոգլան, 7-աքցանային ռնիչ, 8-ատամներով կալիչներ, 9-շրջանակ, 10-կարգավորող պտուտակ, 11-ընդերկայնական հեծան: Ագրերատը աշխատում է հետնյալ կերպ` տրակտորը հետընթաց շարժումով մոտենում է փայտակիտուկին, աքցանային ռնիչով ռնում է կիտուկը, արձրացնում տրանսպորտային դիրքի ն փոխադրում անհրաժեշտ վայրը կամ արձում տրանսպորտային միջոցին: Բուլդոզերային թնը օգտագործվում է մանր ճյուղերը հեռացնելու ն անցումներ ացելու համար: YAԽAԱA ֆիրմայի փոքրաչափ տրանսպորտային միջոցը (նկ.11.9) նախատեսված է դժվարանց, անտառային ճանապարհների ացակայության պայմաններում եռնման, եռնաթափման, փոխադըրման աշխատանքներ կատարելու համար: Այն կարող է օգտագործվել նույն քաղաքային պարտեզ-պուրակային տնտեսություններում: Բաղկացած է փոքրաչափ տրակտորից, կարապիկից, կցասայլակից ն ամ արձիչ մեխանիզմից: Տրակտորի երկու կամրջակները տանող են, իսկ անիվները համալրված են լայն պրոֆիլի անվադողերով: Կոճղերից, քարերից տրակտորի ագրեգատները պաշտպանված են մետաղյա վահանակով (նկ.11.10,ա):

Դժվարանց, խոնավ, ճանապարհային վատ պայմաններում անցանելիությունը արձրացնելու համար տրակտորը համալրված է հատուկ շղթաներով (անիվների համար) ն կարապիկով (նկ.11.10, ,գ):

Նկ.11.9. ՄՃMՃԷՃ ֆիրմայի փոքրաչափ տրանսպորտային միջոց:

Նկ.11.10. ՏՃԽՃՒՃ փոքրաչափ տրակտորի սարքավորումները. ա-վահանակը, -անիվները շղթաներով, գ-կարապիկը: Տրակտորը ունի երկու տեսակ կցասայլակ` կողերով ն առանց կողերի: Կողերով կցասայլակը նախատեսված է հատային, տարայով ն

լցովի եռների փոխադրման համար, իսկ առանց կողերի կցասայլակը` փայտանյութի փոխադրման: Կցասայլակի եռնամ արձությունը` 1տ: Ագրեգատը կարող է համալրվել դարձովի ամ արձիչ կռունկով, էքսկավատորային շերեփով ն ուլդազերային թնով (նկ. 11.11), որը նրան դարձնում է ազմաֆունկցիոնալ` տար եր նույթի աշխատանքներ կատարելու համար:

Նկ.11.11. Տրակտորային ագրեգատը համալրված ա-էքսկավատորային շերեփով, - ուլդոզերով:

11.5. ՓԱՅՏԱՄԹԵՐՄԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ

Անտառահատման ն փայտամթերման ժամանակից արտադրությունը նութագրվում է տեխնիկական արձր զինվածությամ : Չնայած դրան, փայտամթերման ընդհանուր աշխատանքների զգալի ծավալը շատ երկներում դեռնս կատարվում է ձեռքի մեքենայական գործիքներով: Գոյություն ունի փայտամթերման աշխատանքների կազմակերպման հետնյալ տեխնոլոգիաները: Առաջին տեխնոլոգիայով նախատեսվում է ծառերի գետնատապալում, քարշափոխադրում մթերման կետ, որտեղ հեռացվում են ճյուղերն ու գագաթնամասը, ապա կատարում գերանահատում: Այս տեխնոլոգիայի ժամանակ ոլոր մեքենա-սարքավորումները, կապված փայտամթերման տեխնոլոգիական գործընթացների մեքենայացման հետ, կենտրոնացվում են մեկ տեղում, որը հնարավորություն է տալիս աշխատանքները կազմակերպել արձր արտադրողական մեքենաներով, ստեղծել աշխատանքի անվտանգ պայմաններ, թեփը ն այլ թափոնները կուտակել մեկ տեղում ն հետագայում օգտագործել:

Երկրորդ տեխնոլոգիայով, ի տար երություն առաջինի, նախատեսվում է ծառերի գետնատապալումից հետո տեղում հեռացնել ոլոր ճյուղերը, գագաթնամասը, այնուհետն նախապատրաստվածքը փոխադրել մթերման կետ ն այնտեղ կատարել գերանահատում ըստ պահանջվող երկարության: Ռուսաստանի դաշնության անտառային տնտեսության մեջ լայնորեն կիրառվում են այս տեխնոլոգիաները: Երրորդ տեխնոլոգիայով նախատեսվում է մթերման կետ փոխադրել տեսակավորված, որոշակի չափերով պատրաստի գերաններ: Ըստ այս տեխնոլոգիայի ոլոր աշխատանքները` ծառերի գետնատապալումը, ճյուղերի ն գագաթնամասի հեռացումը, որոշակի երկարության գերանների հատումը` որպես հաջորդական գործընթացներ, կատարվում են միաժամանակ: Այս տեխնոլոգիան համարվում է լավագույնը ն ամենաարդիականը: Այն լայնորեն օգտագործվում է աշխարհի զարգացած անտառտընտեսություն ունեցող երկրներում, այդ թվում Ֆինլանդիայում, Շվեդիայում, որտեղ համաշխարհային մասշտա ով առկա են անտառա ուծության, փայտամթերման նագավառի լուրջ գիտատեխնիկական նվաճումներ: Առաջին ն երկրորդ տեխնոլոգիաների ժամանակ օգտագործվող հիմնական մեքենաների հետ մեկտեղ կիրառվում է ենզամոտորային սղոց, որի օգնությամ կատարվում են ծառերի կտրում ու գետնատապալում, ճյուղերի ն գագաթնամասի հեռացում, գծանշում ու գերանների հատում: Առաջին տեխնոլոգիայի ժամանակ գետնատապալված ծառի տեղափոխումը մթերման կետ վատ ճանապարհային պայմաններում աշխատատար ն էներգատար գործընթաց է, չնայած հնարավորություն է տալիս թափոնները հավաքել կենտրոնացված ձնով ն օգտագործել: Երկրորդ տեխնոլոգիայի ժամանակ տրասպորտային աշխատանքների ծավալը կրճատվում է, սակայն թափոնների հավաքման ն օգտագործման խնդիրների լուծումը պահանջում է լրացուցիչ աշխատանքային ն նյութական ծախսումներ: Ծառերի գետնատապալումը հաճախ կատարվում է ոչ անհրաժեշտ ուղղությամ , որի հետնանքով վնասվում են մոտակա աճող ծառերը ն մատղաշը, խախտելով անտառի վերականգման նական պայմանները: Փոքր ծավալի փայտամթերման աշխանքները հիմնականում կատարվում են ինչպես առաջին, այնպես էլ երկրորդ տեխնոլոգիաներով: Ժամանակակից մեքենաները` հարվեստորները, հնարավորություն են տալիս մասնակի մեքենայացված տեխնոլոգիաներից անցումը փայտամթերման համալիր մեքենայացված` արձր արտադրողական տեխնոլոգիաների: Հարվեստրը ազմաօպերացիոն կիսաավտոմատ ինքնագնաց մեքենա է, հիմնըված ժամանակակից տեխնո267

լոգիաների վրա, լիովին համապատասխանում է փայտամթերման ու անտառվերականգնման գործընթացներին ներկայացվող անտառտեխնիկական պահանջներին: Ծառերի գետնատապալումը հարվեստրի օգնությամ հնարավորություն է տալիս պահպանել կոճղի անհրաժեշտ արձրությունը, ապահովելով ստացվող փայտանյութի առավելագույն քանակություն, գետնատապալման ժամանակ չվնասելով աճող ծառերի ճյուղերը ն գագաթնամասը ու քիչ աղտոտել տարածքը, ծառերի գետնատապալումը կատարել ճիշտ ուղղությամ ն լիովին պահպանել հատման տեղում աճող մատղաշը ն երիտասարդ ծառերը: Աշխատանքի ժամանակ հարվեստրի միննույն տեղում հետ-առաջ տեղաշարժումների քանակի կրճատման շնորհիվ նվազում է հողածածկի վնասման ն խտացման աստիճանը:

11.6. ԱՆՏԱՌԱՀԱՏՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

Անտառահատման աշխատանքներում ձեռքի մեքենայական գործիքներից առավել շատ օգտագործվում են ենզամոտորային սղոցները: Սղոցը պետք է լինի հնարավորին թեթն ու հեշտ կառավարելի: Բենզոմոտորային սղոցով ծառերի կտրումը ն գետնատապալումը պետք է կատարվի առավել զգուշությամ : Աշխատանքն արդյունավետ ու անվտանգ կատարելու համար անհրաժեշտ է, որ անտառահատը պլանավորի իր գործողությունները: Աշխատանքների պլանավորման ժամանակ անտառահատը պետք է ուշադրություն դարձնի երկու գործոնների վրա: Ծառի գետնատապալունը կատարել ճիշտ այն ուղղությամ , որ չվնասվեն մատղաշն ու երիտասարդ ծառերը: Երկրորդ` գետնատապալվող ծառի տակ նախօրոք դնել գերաններ, որպեսզի գետնատապալումից հետո այն գտնվի որոշակի արձրության վրա` ճյուղահեռացման աշխատանքները թեթնացնելու ն հարմար դարձնելու համար: Գետնատապալման ուղղության ճիշտ ապահովման համար, նախօրոք, այդ ուղղությամ ծառի վրա 90 տակ կատարվում է 8...10 սմ խորությամ սղոցում: Սովորա ար մեկ անտառահատը ձեռքի ենզասղոցով ապահովում է 1.3...1.9մ գերանի նախապատրաստում մեկ ժամում: Ռուսաստանի դաշնությունում արտադրվում են -4Ճ, 17Ճ, -19Ճ ն այլ մեքենաներ, որոնք նախատեսված են անտառահատման, գետնատապալված ծառերը քարշակի վրա դասավորելու ն մթերման կետ քարշափոխադրելու համար: Գետնատապալման-քարշափոխադրման մեքենա -4Ճ (նկ.11.12) օգտագործվում է համատարած անտառահատման ժամանակ: Մեքենայի օգնությամ հատում են ծառերը, գետնատապալում

գետնին կամ մեքենայի հարթակին, որտեղ ձնավորվում են ծառերի կիտուկ ն իրականացվում քարշափոխադրում մթերման կետ: Մեքենան ստեղծվել է 11-4 տրակտորի ազայի վրա ն աղկացած է ծառերի կտրման մեխանիզմից 2, տեխնոլոգիական սարքավորումների ղեկավարման մեխանիզմներից 3, ձյունամաքրիչից 4, թնից 5, օպերատորի խցիկի պաշտպանակից 6, ծառերի գետնատապալման մեխանիզմից 7, հատման մեխանիզմի կախոցից, ծառերի կիտուկի սեղմակներից 9, արձման մեխանիզմից 10 ն հարթակից 11:

Նկ.11.12. Գետնատապալման-քարշափոխադրման -4Ճ մեքենա. 1-տրակտոր, 2-հատման մեխանիզմ, 3-ղեկավարման մեխանիզմներ, 4ձյունամաքրիչ, 5-թն, 6-պաշտպանակ, 7-ծառի գետնատապալման մեխանիզմ, 8-հատման մեխանիզմի կախոց, 9-սեղմակներ, 10- արձման մեխանիզմ, 11-հարթակ: Հատման մեխանիզմը ունի ատամնավոր սղոց-շղթա, որը գործի է դրվում հիդրոշարժիչի օգնությամ : Հատման արձրությունը ն մատուցումը կարգավորվում է համապատասխան հիդրոգլանով: Ծառերի գետնատապալման մեխանիզմը 7 տեղակայված է խցիկի պաշտպանակի 6 վերին մասում ն օգտագործվում է հատված ծառերի որոշակի ուղղությամ գետնատապալման համար: Այն իրենից ներկայացնում է լծակափոխագուցավոր կառուցվածք, որն ունի իրար մեջ մտնող արտաքին ն դուրսքաշովի հեծաններ: Մեխանիզմի ղեկավարումը կատարվում է հիդրոգլանների միջոցով: Սեղմակները 9 օգտագործվում են ծառերի կիտուկ ձնավորելու, ճոպանով ձգելու, կապելու ն քարշափոխադրման համար: Այն անշարժ ամրացված է մեքենայի շրջանակին:

Մեքենայի հիմնական թերությունն այն է, որ լիովին չի մեքենայացնում անտառահատման գործընթացը ն ծառերի գետնատապալման ժամանակ մասամ ոչնչացնում է երիտասարդ ծառերն ու մատղաշը: Հատվող ծառի առավելագույն տրամագիծը` 100սմ, հատման մեխանիզմի տեղաշարժը ուղղաձիգ ուղղությամ ` 1140մմ, հորիզոնական ուղղությամ ` 1100մմ, քարշափոխադըրվող կիտուկի ծավալը 8մ3, տեխնոլոգիական սարքավորումների զանգվածը` 6000կգ մեքենայի ընդհանուր զանգվածը` 18350կգ: Գետնատապալման-քարշափոխադրման մեքենա -17Ճ (նկ.11.13): Օգտագործվում է համատարած անտառահատման համար: Մեքենան կատարում է ծառերի մեքենայացված գետնատապալում, ծառերի կիտուկի նախապատրաստում, կիտուկի ամրակապում ն քարշափոխադրում: Մեքենան ստեղծված է ՕՃ-1Խ տրակտորի ազայի վրա: Այն աղկացած է դարձովի աշտարակից 5, որն ունի դարձի մեխանիզմ 4, ամրակցված մանիպուլյատորի 3 հենարանային ֆերմային, սլաքից 7, ռնակից 11, որի ծայրին հոդակապով նստած է կախոցը 13: Կախոցին 13 ամրացված է ծառին ռնող-կտրող-գետնատապալող հարմարանքը 14: Դարձովի աշտարակի 5 կալունակներին հոդակապերով միացած է սլաքը 7 ն այն շրջող հիդրոգլանները 6: Սլաքի 7 մյուս ծայրին հոդակապով միացած է ռնակը` 11 քառօղակի 9, ձգանի 10 ն հիդրոգլանի 8 միջոցով, որոնք ապահովում են նրա դարձը: Բռնակի 11 ն կախոցի 13 կալունակներին հոդակապերով միացած է կախոցի հիդրոգլանը 12, որը ապահովում է կտրման-գետնատապալման հարմարանքի դարձը: Բռնման-կտրման-գետնատապալման հարմարանքը 14 ծառին ռնելու, կտրելու, գետնատապալելու ն սեղմակի հարթակի վրա տեղակայելու համար է: Այն ունի իրան, վրան հոդակապով ամրացված հիդրոհաղորդակով շղթայավոր սղոց: Սարքն ունի նան հիդրոգլաններով ղեկավարվող` երկու սուր ատամներով, լծակի տեսքով ռնիչ, որը հիդրոգլանով կարող է շրջվել հորիզոնական առանցքի շուրջը, ն հատված ծառը տեղակայել սեղմակներով հարթակի 15 վրա: Սեղմակներով հարթակը 15 նախատեսված է հատված ծառերի կիտուկ ձնավորելու, ամրացնելու, ճոպանով կապելու ն քարշափոխադրման համար: Այն հոդակապով միացած է տրակտորի շրջանակին: Հարթակի կալունակների սռնիներին ամրացված են սեղմակավոր լծակներ` հանգույց կապող ճոպաններով: Լծակների շրջումը, ծառերի կիտուկին սեղմելը ն ամրացնելը կատարվում է հիդրոգլանով: Է1-17A մեքենան ունի նույն թերությունները, ինչ 8Խ-4Ճ մեքենան:

Հատվող ծառի առավելագույն տրամագիծը 65սմ է, մանիպուլյատորի թռիչքի առավելագույն երկարությունը`5մ, նվազագույնը` 2.3մ, քարշափոխադրվող փայտանյութի առավելագույն զանգվածը` 6տ, մանիպուլյատորի հորիզոնական հարթության մեջ պտտման անկյունը` 280, մեքենայի զանգվածը` 13500կգ:

Նկ.11.13.Գետնատապալման-քարշափոխադրման մեքենա Է1-17A. 1-տրակտոր, 2-հրիչ, 3-մանիպուլյատորի հենարանային ֆերմա, 4դարձի մեխանիզմ, 5-դարձովի աշտարակ, 6-սլաքի հիդրոգլաններ, 7սլաք, 8- ռնակի հիդրոգլան, 9-քառօղակ, 10-ձգան, 11- ռնակ, 12կախոցի հիդրոգլան, 13-կախոց, 14- ռնող, կըտրող, գետնատապալող հարմարանք, 15-սեղմակներով հարթակ: Ոստահատիչ (ճյուղահատիչ) մեքենա -33 (նկ.11.14), օգտագործվում է գետնատապալված ծառերից ոստերի (ճյուղերի) հեռացման համար: Մեքենան ստեղծված է 11-4 տրակտորի ազայի վրա:

Նկ.11.14.Ոստահատիչ մեքենա -33.

1-տրակտոր, 2-հենարան, 3-սլաք, 4-ոստահատիչ գլխիկ, 5- ըռնող սայլակ, 6-կարապիկ, 7-ընդունիչ գլխիկ: Այն աղկացած է տրակտորին ամրացված հենարանից 2, որից կախված է դարձովի սլաքը 3, որը շրջվում է հորիզոնական ն ուղղաձիգ հարթությունների մեջ որոշակի անկյունով: Սլաքի մի ծայրին ամրացված է ոստահատ գլխիկը 4, որն ունի ոստահատիչ դանակներով լծակներ: Սլաքի ուղղորդների վրա շարժվում է սայլակը 5, որն իր ռնիչով ռնում է ծառի ունը ն կարապիկի 6 օգնությամ ձգում գլխիկի 4 միջով: Ծառը անցնելով գլխիկի 4 ոստահատիչ դանակների արանքով` ոստահատվում է: Ոստերի հեռացումից հետո, գերանը ընդունիչ գլխիկով 7 փոխադրվում է կիտուկատեղ: Տեխնոլոգիական սարքավորումների ղեկավարումը` սլաքի շրջումը ուղղաձիգ ն հորիզոնական հարթություններում, ոստահատիչ 4, ն ընդունիչ գըլխիկների լծակների ացումը, փակումը, կարապիկի 6 շարժահաղորդումը կատարվում է հիդրոհամակարգով: Ոստահատման ժամանակ ծառի նի արագությունը կազմում է 1.7մ/վրկ, սայլակի ձգող ուժի մեծությունը` 50կՆ, արտադրողակա3 նությունը` 0.3...0.8մ /ժ, մեքենայի զանգվածը` 19000կգ, այդ թվում տեխնոլոգիական սարքավորմանը` 8600կգ: Վերջին 30...35 տարիների ընթացքում անտառով հարուստ Շվեդիայում, Ֆինլյանդիայում, Գերմանիայում ն այլ երկրներում մշակվել ն արտադրության կողմից թողարկվում են անտառահատման մեքենաներ (հարվեստրներ), որոնք հանդիսանում են այդ նագավառի ամենաժամանակակից ն կատարյալ տեխնիկան: Անտառահատման ոլոր մեքենաները համալըրված են դիզելային շարժիչներով, լավարկված հիդրավլիկական համակարգով ն ղեկավարման ժամանակակից կոմպյուտերային տեխնիկայի վրա հիմնված Օքէ| Շօոէrօ| համակարգով: Այդ առանձնահատկությունները հնարավորություն են տալիս արձրացնել մթերվող փայտանյութի քանակն ու որակը, կրճատել դիզելային վառելանյութի ծախսը 1մ մթերված փայտանյութի վրա: Օքէ| Շօոէrօ| կոմպյուտերային օպերացիոն կառավարման համակարգը միավորում է հարվետրի ավտոմատ ղեկավարմանը վերա երվող ոլոր հանգույցների` դիզելային շարժիչի, ուժային մասի, ամ արձիչի, մանիպուլյատորի հատող գլխիկի, չափող ու ստուգող սարքերի համատեղ փոխկապակցված արդյունավետ աշխատանքը: Հարվեստրների առավելություններն ու աշխատանքի արդյունավետությունն առավել ցայտուն արտահայտվում են օպերատորի աշխատանքային տեղի հարմարավետության, անվտանգության ու էրգոնոմիկայի առկայությամ : Մեքենայի աշխատանքի ժամանակ վերահսկվում են տեխնոլոգիական գործընթացի ոլոր պարամետրերը,

ն ստացված ինֆորմացիան ամ ողջությամ արտացոլվում է մոնիտորի էկրանին: Գույություն ունեն արտասահմանյան արտադրության տար եր հզորության ազմաթիվ մոդելներ: Նրանք կառուցվածքով իրար նման են, սակայն, արտաքին դիզայնով շատ տար եր են: Ֆիննական Էօօ|օց ֆիրմայի հարվեստրի ընդհանուր տեսքը երված է նկ.12.15–ում: Հարվեստրը ծառերը գետնատապալում ն մշակում է մանիպուլյատորի սլաքի ծայրին ամրացված ունիվերսալ հիդրոհանգույցի անտառահատիչ գլխիկով: Այն հաշված վայրկյանների ընթացքում կտրում է ծառը, ուղղորդված գետնատապալում, մաքրում ճյուղերից, կտրվում գագաթնամասը ն ձնավորում գերաններ: Ծառը հիմքից կտրում է հիդրոշարժա երով սղոցը, որն ամրացված է գլխիկի ստորին մասում, այնուհետն ծառի ունը ձգվում է գլխիկի միջով, ն հատուկ դանակներով կտրվում են ճյուղերը, միաժամանակ չափվում են նի տրամագիծն ու երկարությունը: Ստացված ինֆորմացիան գրանցվում է կոմպյուտերի մեջ, որը հաշվարկում է հատվող գերանների օպտիմալ չափերը ն հրահանգ տալիս սղոցին:

Նկ.11.15. Անտառահատման Էօօ|օց ֆիրմայի 590Շ մեքենա (Ւarզesէr). ա-անտառահատման մեքենա, -անտառահատիչ գլխիկ. 1-ունիվերսալ հիդրոգլխիկ, 2-իրան, 3-վերին ռնիչ, 4-ճանկերով գերանձգիչներ, 5-ստորին ռնիչ, 6-սղոց, 7-հիդրոխողովակներ: Օպերատորը նի վրա որակական թերություններ նկատելու դեպքում` կարող է փոխել կոմպյուտերի հրահանգը, ն կտրված որակյալ ն անորակ գերանները տեղա աշխել տար եր կիտուկներում:

Մանիպուլյատորիկոմպյուտերի էկրանին գրանցվում է տվյալ ժամանակահատվածում մշակված փայտանյութի ծավալը: Մեկ ժամում հարվեստրը կարող է կտրել ն վերամշակել մինչն 20մ3 փայտանյութ: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Հայաստանի Հանրապետությունում անտառների գլխավոր հատումներն արգելված են վերոհիշյալ սարքավորումների կառուցվածքին ծանոթացումը, ունի ճանաչողական նշանակություն:

12.ԱՆՏԱՌԻ, ՊԱՐՏԵԶ - ՊՈՒՐԱԿՆԵՐԻ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻ ԴԵՄ

ՊԱՅՔԱՐԻ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ԱՊԱՐԱՏՆԵՐ

Անտառա ուծության նագավառում գիտատեխնիկական առաջընթաց` ինտենսիվացում նշանակում է քիմիացում, որը ընդգրկում է նան անտառի հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարը: Կիրառելով ույսերի քիմիական պաշտպանության միջոցառումներ` անհրաժեշտ է ամենայն լրջությամ վերա երվել նան շրջակա միջավայրի վրա դրանց թողած հակադարձ ազդեցությանը: Այդ է պատճառը, որ գնալով ավելի լայն կիրառություն են գտնում պայքարի անտառտնտեսական (անտառային ն քաղաքային առողջ տնկիների ազմացում, արձր կազմակերպական խնամք, մթերված անտառանյութի պահպանում, անհրաժեշտ մելիորատիվ միջոցառումների կատարում), կենսա անական (պարազիտների, գիշատիչների, միկրոօրգանիզմների օգտագործում), ագրոտեխնիկական (հողի մշակություն, կայուն սորտեր, ցանքաշրջանառություն, ցանքի լավարկված ժամկետներ ն այլն), կենսաֆիզիկական (ուլտրաձայն, արձր հաճախականության հոսանք, ռադիոալիքներ, իոնիզացնող ճառագայթ, միկրոալիքային միջակայքի ռադիոալիքներ), ֆիզիկամեխանիկական (վնասատուների հավաքում ն ոչնչացում` օգտագործելով թակարդներ` մեխանիկական, էլեկտրամեխանիկական, էլեկտրալուսային որոգայթ, որսառուներ, ինչպես նան միջատներով կամ հիվանդությունների հարուցիչներով վարակված մոլախոտերի այրում) եղանակները: Նույնիսկ պայքարի ժամանակակից եղանակների կիրառության պայմաններում հիվանդությունների ն վնասատուների հասցրած տարեկան վնասը ԱՊՀ երկրներում` հասնում է 10 միլիարդ դոլլարի: Այնպես, որ ցանկացած ֆինանսական ներդըրումը այս գործում ամ ողջովին արդարացված է: Նշված եղանակներից քիմիական պայքարը դեռ մնում է ույսերի պաշտպանության հիմնական ն միակ հուսալի եղանակը:

12.1. ԹՈՒՆԱՔԻՄԻԿԱՏՆԵՐԸ ԵՎ ԿԻՐԱՌՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Բույսերի պաշտպանության ոլոր թունաքիմիկատները կոչվում են պեստիցիդներ (լատիներեն pօտէոտ-վարակ, օaօ4օrօ-սպանել) այսինքըն` վարակասպանիչ: Մոլախոտերի ոչնչացման պրեպարատները կոչվում են հեր իցիդներ (հօrԵa-խոտ), մշակա ույսերի հիվանդությունների դեմ պայքարի թույները` ֆունգիցիդներ (fխոջխտ-սունկ), ակտերային պայքարի թույները` ակտերիցիդներ, վնասատուների դեմ պայքարի պրեպարատները` ինսեկտիցիդներ (ոոտօօէa-միջատ):

Հեր իցիդներին իրենց հատկություններով նման են ար որոցիդները` ծառեր ոչնչացնող, դեսիկատները` ույսեր ոչնչացնող, դեֆոլիանտները` ծերացնող ն տերնաթափող: Պեստիցիդներից ացի կան նան միջատներ վախեցնող (ռեպելլենտներ) ն գրավիչ (ատտրակտանտներ) թունաքիմիկատներ: Պեստիցիդները` որպես քիմիական պայքարի հիմնական թունաքիմիկատներ, օգտագործվում են հետնյալ տեսքով. - հեղուկ` սրսկման համար-լուծույթ, սուսպենզիա, էմուլսիա, էքստրակտներ, - փոշիներ` փոշոտման համար, - գազեր` ֆումիգացիայի համար: Լուծույթը հեղուկ է որի մեջ ամ ողջությամ լուծված է կոշտ նյութը, օրինակ` պղնձարջասպի ջրային լուծույթը, աղերը ն այլն: Սուսպենզիան հեղուկի ն չոր փոշու մեխանիկական խառնուրդ է, որտեղ փոշին չի լուծվում, այլ` գտնվում է կախված վիճակում, օրինակ` ջրի հետ կավիճի փոշու կամ կրի խառնուրդը: էմուլսիան տար եր խտության ն մածուցիկության հեղուկների խառնուրդ է, օրինակ` յուղը ն ջուրը, նավթը ն ջուրը, օճառը ն ջուրը ն այլն: էքստրակտը թունավոր ույսերի ն կենդանի օրգանիզմների մզվածք է: Անա ազինը ն նիկոտինը թունավոր ույսերի (երիցուկ, ծխախոտ ն այլն) էքստրակտներ են: Բանվորական հեղուկը որոշակի խտությամ պեստիցիդների ն ջրի խառնուրդ է: Հիվանդության կամ վնասատուի ազմացման նույթից, վիճակից ն զարգացման փուլից կախված` օգտագործվում են քիմիական պայքարի հետնյալ եղանակները. Սրսկում` վարակված օ յեկտների մշակում պեստիցիդների մանրակաթիլ ամպով: Փոշոտում` վարակված օ եկտների մշակում թունաքիմիկատով: Ֆումիգացիա` (հողի) հեշտ գոլորշիացող պեստիցիդի ներարկում հողի մեջ, որտեղ գոլորշիանալով թափանցում է ույսի արմատային համակարգ ն ոչնչացնում վնասատուներին: Աերոզոլային մշակում` աերոզոլը հեղուկ թունաքիմիկատի ն ծխի օդում կախված փոքրագույն կաթիլներ են (մառախուղ), որոնք հեշտությամ թափանցում են շինությունների ճեղքերը, ծառի սաղարթի մեջ ն հավասարաչափ աշխվում ամ ողջ ծավալով: Աերոզոլը վնասատուներին ոչնչացնում է ոչ միայն գետնի վրա, այլն` օդում ն սրսկման համեմատությամ զգալիորեն պակաս է թունաքիմիկատի ծախսը:

Ախտահանում` պալարների, սերմերի մակերնույթի վրա կամ ներսում գտնվող սնկային ն ակտերիալ ծագման հիվանդությունների հարուցիչների ոչնչացումն է քիմիական մշակման եղանակով` սերմերը ծածկելով փոշե պեստիցիդի արակ շերտով (չոր, թաց ն կիսաչոր եղանակներ) կամ թունավոր մառախուղով (մանրակաթիլ եղանակ): Հատիկավորված պեստիցիդների օգտագործումը սրըսկման ն փոշոտման համեմատությամ իջեցնում է թունաքիմիկատի ծախսը (ի հաշիվ քամատարման ացառման), որի շնորհիվ զգալիորեն ավելանում է պրեպարատի ազդեցությունը, փոքրանում է ույսերի այրման վտանգը: Վերոհիշյալներից ացի, արդյունավետ է նան հետնյալ եղանակը: Բարձր ծակոտկենության ն լավ ա սոր ցիոն (խոնավակլանող) տար եր կավերից, պարարտանյութերից պատրաստվում են հատիկներ, դրանք հագեցվում հեղուկ պեստիցիդով, այնուհետն ստացված թունահատիկները ցրում դաշտում: Թունավորված գրավչանյութերի եղանակը նախատեսված է կրծողների ն թունավոր միջատների ոչնչացման համար: Այդ նպատակով համապատասխան կերատեսակը (ցորենի հատիկներ ն այլն) հագեցվում է թունաքիմիկատով ն ցրվում վնասատուների նակատեղերում:

12.2. ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ

Վնասակար օրգանիզմների ն մոլախոտերի դեմ պայքարի թունաքիմիկատների մեծ մասը վնակար է նան մարդու համար: Ընկնելով մարդու օրգանիզմ` երանով, մաշկով, շնչառական ուղիներով թունաքիմիկատները առաջ են երում թունավորում: Որոշ պրեպարատներ նույնիսկ հրդեհավտանգ են: Այդ պատճառով պահպանելով ագրոտեխնիկական պահանջները` պետք է ուշադրության կենտրոնում պահել նան հակահրդեհային անվտանգությունը: Թունաքիմիկատներով մշակումը պետք է իրականացնել ագրոտեխնիկական սեղմ ժամկետներում, ույսերի քիմիական պաշտպանության ծառայության գոտիական երաշխավորություններին համապատասխան: Սրսկման ժամանակ տերնների մակերնույթի ծածկվածությունը կաթիլներով պետք է լինի վերնից 809 ն ավելի, ներքնից` ոչ պակաս 609: Տերնի 1սմ մակերեսի վրա կաթիլների միջին խտությունը պետք է լինի 10...70 հատ` կախված ույսի տեսակից ն սրսկման նորմայից: Բանվորական հեղուկը պետք է լինի համասեռ, խտության տատանումը հաշվարկայինից չպետք է անցնի  5% սահմանները: Ինսեկտիցիդներով ն ֆունգիցիդներով սրսկման նորմայի տատանումը առա277

ջադրվածից պետք է լինի ոչ ավելի  25% , իսկ հեղուկի ծախսի անհավասարաչափությունը առանձին ծայրապանակներից` ոչ ավելի  15% : Թունաքիմիկատի աշխման թույլատրելի անհավասարաչափությունը ըստ մեքենայի ընդգրկման լայնության` ոչ ավելի 309, ըստ գործի երկարության` 259: Արգելվում է կատարել սրսկում քամու 4...5մ/վ արագության դեպքում անձրնից առաջ ն անձրնի ժամանակ: Եթե սրսկումից հետո 24 ժամվա ընթացքում անձրն է տեղացել, սրսկումը պետք է կրկնել: Արգելվում է սրսկումը ույսերի ծաղկման շրջանում: Փոշոտման ժամանակ պետք է կատարել թե’ ծառերի, ն թե’ դաշտային մշակա ույսերի ավարար մշակում: Չոր պեստիցիդը պետք է փոշիացնել արակ շերտով, ապահովելով փոշու հավասարաչափ ալիք մեքենայի ընդգրկման լայնությամ : Փոշոտումը արգելվում է ույսերի ծաղկման շրջանում, անձրնի ժամանակ, քամու արագության 3մ/վ ավել մեծության դեպքում: Փոշոտման նորմայից շեղումը չպետք է անցնի  15% : Ախտահանման ժամանակ պեստիցիդի մատուցումը պետք է լինի հավասարաչափ, շեղումը ոչ ավելի  10% : Սերմերի խոնավությունը չպետք է գերազանցի առաջադրված նորմաները  15% -ից, արձր խոնավության դեպքում ախտահանումը պետք է կատարել ցանքից 2…3 օր առաջ, իսկ ցածր խոնավության դեպքում` վաղօրոք: Սերմերի ախտահանման անհավասարաչափությունը չպետք է անցնի  20% : Սերմերի մեխանիկական վնասվածքը չպետք է լինի մեծ 0.59: Աերոզոլային մշակումը ջերմամեխանիկական եղանակով պետք է կատարվի 40 մկմ-ից ոչ ավելի կաթիլների հոսքով, փոքրակաթիլ սրսկման ժամանակ` ոչ ավելի 10 մկմ, քամու թույլատրելի արագությունը 1...5մ/վ, քամու նկատմամ ագրեգատի շարժումը պետք է լինի 45...135-ի անկյան տակ:

12.3. ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԻ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Սրսկիչները դասակարգվում են ըստ հետնյալ հատկանիշների. - ըստ նշանակության` հատուկ (այգիների, անտառների, խաղողի, դաշտային մշակա ույսերի ն այլն) ն ունիվերսալ: - ըստ տեխնոլոգիական գործընթացի` հիդրավլիկական (ձողային) ն քամհարային: - ըստ անվորական հեղուկի ծախսի` սովորական, փոքրածավալ ն ուլտրափոքրածավալ:

- ըստ շարժա երման` ուսակիր, ձեռնասայլակային` շարժիչներով համալրված, տրակտորային ն ավիացիոն: - ըստ հզորության` մինչն 9կՎտ ն 9...33կՎտ: Սովորական սրսկումը կատարվում է թույլ խտության թունաքիմիկատներով ն պահանջվում է անվորական հեղուկի մեծ ծախս` 500...2000լ/հա, կաթիլների տրամագիծը տատանվում է 250...300մկմ, փոքրածավալ սրսկման ժամանակ թունաքիմիկատի խտությունը արձր է, հեղուկի ծախսը` 25...400լ/հա, կաթիլի տրամագիծը 100...250մկմ: Ուլտրափոքրածավալ սրսկման համար օգտագործվում են գերխիտ թունաքիմիկատներ, հեկտարային ծախսը` 0.5...25լ/հա, կաթիլի տրամագիծը` 20...100մկմ: Սրսկման տեխնոլոգիական գործընթացի նութագրական պարամետրերը երված են աղյուսակ 12.1-ում: Աղյուսակ 12.1 Սրսկման նութագրական պարամետրերը

Սրսրկման եղանակը Սովորական, խոշոր կաթիլային Փոքրածավալ Ուլտրափոքրածավալ

Կաթիլի տրամագիծը, մկմ 250...300 100...250 20...100

Բանվորական հեղուկի ծախսի նորման, լ/հա Դաշտային մշակա ույսեր Անտառ, այգի 800...2000 100...400 10...25

500...600 25...150 0.5...10

Սրսկման արդյունավետությունը կախված է կաթիլի տրամագծից, ույսի վրա կաթիլների քանակից ն նրանց աշխման հավասարաչափությունից: Խոշոր կաթիլները քիչ են տարվում քամու կողմից, լավ են նստում տերնների մակերնույթի վրա, սակայն աշխման հավասարաչափությունը ցածր է, կաթիլների մի մասը հոսում է տերնի մակերնույթից ն թափվում հողի վրա, աղտոտում շրջապատը: Տերնի ծածկման համաչափությունը փոքր կաթիլներով արձր է, կաթիլները չեն հոսում տերնի վրայից ն լավ են կպչում, լավ են թափանցում խիտ սաղարթի մեջ ն նստում տերնի հակառակ երեսին, սակայն քամին հեշտությամ հեռացնում է դաշտի սահմաններից դուրս: Նշենք նան, որ փոքր կաթիլների դեպքում շոգ եղանակներին սրկումը հանգեցնում է նրանց գոլորշիացմանը ն տրամագծի փոքրացման, մինչն 509: 30...50մկմ տրամագծի կաթիլները քամու հետ տարվում են 3...5կմ հեռավորության վրա, հատկապես աերոսրսկման ժամանակ: Որպեսզի քամու հոսանքով տարված ն հարնան դաշտե279

րում նստած թունաքիմիկատը չվնասի առավել զգայուն ույսերին, ավիոուլտրափոքրածավալ սրսկման համար` որպես ակտիվ նյութի (թույնի) լուծիչ, պետք է օգտագործել հատուկ թույլ ցնդականության նյութեր:

12.3.1. ՍՐՍԿԻՉՆԵՐԻ ՓՈՇԻԱՑՆՈՂ ԾԱՅՐԱՊԱՆԱԿՆԵՐ

Սրսկիչների ծայրապանակները ըստ նշանակության դասակարգվում են դաշտային ն այգեգործական, ըստ գործողության սկզ ունքի` կենտրոնախույս, դեֆլեկտորային, պտտվող: Կենտրոնախույս ծայրապանակները իրենց հերթին լինում են միջնաձողով ն տանգենցիալ: Կենտրոնախույս ծայրապանակները` դաշտային (սովորական ն խնայողական միջնաձողերով) առավելապես օգտագործվում են ուսակիր ն հեր իցիդային սրսկիչների վրա, աշխատում են 0.3...0.8ՄՊա ճնշման տակ, շիթը` մանրափոշի է, երկարությունը` 1...2մ, փոշիացման կոնի գագաթի 80...98-ով: Բանվորական հեղուկը ճնշման տակ շարժվելով միջնաձողի պտուտակային առվակով 2 (նկ.13.1,ա), ձեռք է երում պտտական շարժում ն գլխադիրի կոնաձն անցքով 1 դուրս գալիս: Խնայողական միջնաձողը 4 ունի փոքր քայլ ն մեծ թվով պարույրներ, իսկ գլխադիրի անցքի տրամագիծը 1.25մմ է (սովորականի` 1.5, 2.0, 2.5մմ-ի փոխարեն): Այս դեպքում փոշին ավելի մանր է, իսկ հեղուկի ծախսը նվազում է 3...4 անգամ: Կենտրոնախույս այգեգործական ծայրապանակները (նկ.12.1, ) լայն կիրառություն են գտել անտառա ուծության ն այգեգործության մեջ, աշխատում են ավելի արձր ճնշման տակ (2.0...2.5 ՄՊա), տալիս են ուժեղ ն հեռահար շիթ: Այս ծայրապանակների ելքի անցքերը (1...4մմ) ացված են ոչ թե գլխադիրում, այլն հատուկ փոխովի սկավառակների 10 վրա, որոնց միջնաձողերը 2 կարգավորվող են: Ծայրապանակի միջնաձողը ն կոթը 6, կոշտ միացված են իրար: Միջնաձողը մոտեցնելով սկավառակին 10, փոքրանում է մրրկախցի ծավալը, սակայն մեծանում է փոշիացման ինտենսիվությունը, կազմավորվում է լայն ն կարճ փոշեկոն: Միջնաձողը հեռացնելով սկավառակից, փոշիացումը փոքրանում է, մեծանում է շիթի թռիչքի երկարությունը: Այգեգործական ծայրապանակներով մշակվում են մինչն 25մ արձրության ծառեր: Այդ նպատակով րանդսպոյտը ենթարկվում է փոփոխության: Հանվում են գլխադիրը 1, սկավառակը 10, միջնաձողը 2, ձողը 6 ռնակով: Հարթ գլխադիրի 1 փոխարեն տեղակայվում է ներքին պտուտակով, չափա երված անցքով, կոնական գլխադիր: Բրանդսպոյտի մյուս կողմը փակվում է ներպտուտա280

կով` խցանով, իսկ մուտքի խողովակի ն րանդսպոյտի միջն տեղակայվում է կափույր: Կենտրոնախույս դաշտային (1ՕՕ) ծայրապանակները (նկ.12.1,գ) օգտագործվում են 1Ք, 11 ն 11Â մոդիֆիկացիայի սրսկիչների վրա: Ներս մտնող թունաքիմիկատը զտվելով 13 զտիչում, 0.5...0.8 ՄՊա ճնշման տակ անցնելով օղակաձն մրրկախցով Ճ, դուրս է գալիս երկու շեղ ճեղքերով 12 ն սկավառակի 10 անցքով, կոնաձն շիթով, ուղղվում մշակվող օ եկտի վրա:

Նկ.12.1. Սրսկիչի ծայրապանակներ. ա-դաշտային, միջնաձողով, -կենտրոնախույս այգեգործական, գկենտրոնախույս դաշտային 1ՕՕ, դ-կենտրոնախույս տանգենցիալ ունիֆիկացված Օ1 տիպի, ե-կենտրոնախույս տանգենցիալ ՔՕ տիպի, զ-պտտվող, է-դեֆլեկտորային (շիթային).1-գլխադիր, 2 ն 4-սովորական ն խնայողական ծայրապնակների միջնաձող, 3-պտուկ, 5-խողովակ, 6ձող, 7-իրան, 8-վռան, 9-ռետինե օղակ, 10-փոխովի սկավառակ, 11մրրկիչ, 12-շեղ ացվածք, 13-զտիչ, 14-խցան, 15-միջնադիր, 16-շտուցեր, 17-դիաֆըրագմա, 18-օդատար, 19-թնանիվ, 20-ցանցավոր գլան, 21-ծայրափողակ, 22-դեֆլեկտոր, Ճ-մրրկախուց: Կենտրոնախույս տանգենցիալ ունիֆիկացված Օ1 տիպի ծայրապանակը (նկ.12.1,դ) թունաքիմիկատը վատ է փոշիացնում, սակայն աշխատում է նան ցածր ճնշման տակ (0.5...2.0 ՄՊա), չի խցանվում

կեղտով: Աշխատում է հետնյալ կերպ: Հեղուկը ծայրապանակ է մտնում շոշափողի ուղղությամ , որի արդյունքում մրրկախցում ձեռք է երում պտտական շարժում ն դուրս գալիս սկավառակի 10 անցքից (1.5,2.0 ն 3.0մմ): Օ1 տիպի ծայրապանակները լայն կիրառություն են գտել հիդրավլիկական ն քամհարային սրսկիչներում, ինչպես նան` ախտահանիչներում: Կենտրոնախույս տանգենցիալ ՔՕ տիպի ծայրապանակները (նկ.12.1,ե) աշխատում են ցածր ճնշման տակ (0.3...0.6 ՄՊա): Հեղուկը առվակով մտնելով ներս` ստանում է պտտական շարժում ն դուրս գալով գլխադիրի անցքից, կազմավորվում է կոնական շիթ: Այստեղ գլխադիրը փոխովի է 1.5,2,3 ն 4մմ անցքերով: Այս ծայրապանակները օգտագործվում են սրսկիչներում ն ախտահանիչներում: Պտտվող ծայրապանակները (նկ.12.1,զ) օգտագործվում են ուլտրափոքրածավալ սրսկիչների վրա: Բաղկացած է ցանցավոր գլանից 20 ն թնանիվից 19, որը պտտվում է սրսկիչի քամհարի օդային հոսքով: Պտտվող ծայրապանակի ցանցավոր գլանի փոխարեն օգտագործվում են նան սկավառակներ: Որոշ կառուցվածքի սրսկիչներում թնանիվը շարժա երվում է նան հիդրոշարժիչով, էլեկտրաշարժիչով, ընդհանուր շարժա երով: Ծայրապանակը աշխատում է հետնյալ կերպ: Օդը կենտրոնախույս քամհարից խողովակով տրվում է օդատարին 18: Հեղուկ պեստիցիդը ճնշման խողովակաշարով ն շտուցերով 16 մտնում է ցանցագլանի կենտրոնական մասը: Կենտրոնախույս ուժի ազդեցության տակ հեղուկը շպրտվում է թմ ուկի եզրամասերը, փոշիացվում պտտվող ցանցով ն օդային հոսքով ուղղվում մշակվող օ յեկտի վրա: Թունաքիմիկատը փոքր ծախսով (մինչն 10լ/հա) մանրվում է չափազանց հավասարաչափ կաթիլներվ (մոնոդիսպերս): Կաթիլների տրամագիծը կախված է հեղուկի մատուցումից, թմ ուկի (ցանցի) անցքերից, պտտման հաճախականությունից ն հեղուկի խտությունից: Որքան մեծ է ցանցավոր թմ ուկի տրամագիծը, պտտման հաճախականությունը, հեղուկի խտությունը, այնքան փոքր է ստացվում կաթիլի տրամագիծը: Մեծացնելով հեղուկի ծախսը ն ընտրելով մեծ անցքով ցանց` կաթիլների տրամագիծը մեծանում է: Ծայրապանակի ցանցավոր թմ ուկի տրամագիծը 45...375մմ, սկավառակինը` 80...216մմ, պտտման հաճախությունը` 4000...14000 ր : Դեֆլեկտորային ծայրապանակը (նկ.12.1,է) պատկանում է հարթաշիթային կառուցվածքի ընտանիքին (օրինակ ճեղքային) ն ացառապես կիրառվում է սրսկիչների դաշտային ձողերի համալրման համար: Շիթի կաթիլները ստացվում են մեծ 300...400մկմ ն օգտագործվում են դաշտային մշակա ույսերի համատարած մշակման համար:

ճեղքային ծայրապանակները նույնպես տալիս են խոշորակաթիլ շիթ (300մկմ), սակայն ըստ լայնության չեն ապահովում աշխման արձր հավասարաչափություն:

12.3.2. ԼՑԱՎՈՐՄԱՆ ՍԱՐՔԵՐ

Սրսկիչների լցավորման սարքերը (նկ.12.2) նախատեսված են սրսկիչները անվորական հեղուկով լցավորման համար: Լցավորման սարքերն են էժեկտորները ն շիթային մղիչները: Վերջիններս լինում են աց ն փակ շիթային:

Նկ.12.2. Սրսկիչների լցավորման սարքեր. ա- աց շիթային, -փակ շիթային, գ-գազային էժեկտոր. 1-ծայրապանակ, 2- աք, 3-լցավորման խողովակ, 4-փականի փոխարկիչ, 5-մղման խողովակ, 6-հեղուկաթափ անցք, Ճ-էժեկտորի զանգ, Ճէժեկտորի խոռոչ, Â1խառնման խուց, Ճ1մղիչ, /1տրակտորի արտածման խողովակ: Բաց շիթային լցավորիչը աշխատում է սրսկիչի հիդրավլիկական մղիչով Ճ: Լցավորման համար զանգի տեսքով Ճ էժեկտորի իրանը Ճ իջեցվում է թունաքիմիկատի տարողության մեջ: էժեկտորի զանգին են միացված նեղ ն լայն խողովակները (նկ.12.2,ա): Պետք է հիշել, որ մինչն հերթական լցավորման գործընթացը սըրըսկիչի աքում պետք է թողնել 30...40լ թունաքիմիկատ: Լցավորման համար մղիչը Ã աքից հեղուկը նեղ խողովակով մղում է զանգի տակ գտնվող լայն խողովակի մեջ, որի շնորհիվ զանգի տակ առաջանում է նոսրացում ն հեղուկը տարողութունից լցվում է սրսկիչի աքի մեջ (նկ.12.2,ա):

Այս եղանակի թերությունը կայանում է նրանում, որ լցավորման ժամանակ աքի կանցքը պետք է աց մնա: Փակ լցավորման էժեկտորը (նկ.12.2, ) ամրացվում է սրսկիչի աքի վրա: Լցավորման համար միացվում է սրսկիչի մղիչը Ճ. որը աքում եղած թունաքիմիկատը խողովակով 5 մղում է էժեկտորի խոռոչ Ճ. որտեղից դուրս գալով ծայրափողակից 1, մտնում է խառնման խուց Â: Այդ խցի դիֆուզորի նեղ մասով հեղուկի մեծ արագությամ դուրս գալու շնորհիվ` ստեղծվում է նոսրացում ն հեղուկը տարողությունից լցավորման խողովակով 3 լցվում է սրսկիչի աքի մեջ: էժեկտորը համատեղված է սրսկիչի աքի 2 ելանցքի հետ: Աշխատանքային ռեժիմում մղիչից Ճ հեղուկի ավելցուկը մտնում է Ճ խոռոչ, իսկ սրսկման անհրաժեշտ քանակը` ծայրապանակներ: Ավելցուկային հեղուկի համար նախատեսված է ջրթափ անցք 6, լցավորման ժամանակ այն փակվում է փականով, որը իրականացվում է ռնակով 4, իսկ հեղուկը նեղ անցքով մղվում դեպի աք: Աշխատանքի ժամանակ փականը ացվում է` ռնակը 4 երելով հորիզոնական դիրքի: Գազային էժեկտորը (նկ.12.2,գ) տեղակայվում է տրակտորի արտածման խողովակի / վրա, նրան խողովակով միացնելով աքի 2 հետ: Արտածվող գազերը արձր արագությամ դուրս գալով էժեկտորից` ստեղծում են նոսրացում, որի հետնանքով թունաքիմիկատը տարողությունից խողովակով 3 լըցվում է աք 2: Բաքի լցվելուց հետո, լողացող փականը արձրանում ն փակում է էժեկտորի ներծծման խողովակը, որով դադարեցվում է թունաքիմիկատի մուտքը աքի մեջ:

12.3.3.ճՆՇՄԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐԻՉՆԵՐ ԵՎ ԱՊԱՀՈՎԻՉ ՓԱԿԱՆՆԵՐ

ճնշման կարգավորիչները նախատեսված են սրսկիչների ճընշումային խողովակներում անվորական հեղուկի ճնշումը հաստատուն պահելու համար: Ապահովիչ փականները գործում են, եր խողովակներում ճնշումը արձրանում է նորմայից ավելի: Բացվելով փականը` ավելցուկային հեղուկը վերադառնում է աք: Ժամանակակից սրսկիչներում տեղակայվում են ճնշման երկակի կարգավորիչներ` իրանում համատեղված են ռեդուկցիոն ն ապահովիչ փականներ: ճնշման կարգավորիչը ներառված է կառավարման վահանակում: ճնշման երկակի կարգավորիչը (նկ.12.3,ա), ռեդուկցիոն ն ապահովիչ փականները համատեղված են մի ընդհանուր իրանի մեջ: Կարգավորիչը տեղակայված է մղման մայրուղում` մղիչի մղման խողովակի ն փոշիացնող սարքավորման միջն: Մուտքի խողովակը 1 մղիչի մղման խողովակի 7 միջոցով միացված է, փոշիացնող

սարքին: Ռեդուկցիոն փականի 3 դիրքից կախված` փոփոխվում է զսպանակի ճիգը ափսեի 5 վրա ն կարգավորվում անվորական ճընշումը: Եր , ճնշումը Ճ խոռոչում մեծանում է պահանջվող չափից, արձրանում է ափսեն ն ավելցուկային հեղուկը լցվում է Ճ խոռոչը, որտեղից էլ ջրթափ խողովակով 6 աքի մեջ: Ռեդուկցիոն փականի անսարքության դեպքում, եր ճնշումը խողովակաշարում մեծանում է չափից ավելի ացվում է ապահովիչ փականը 2 ն հեղուկը 6 խողովակով լցվում է աք: ճնշման հսկման համար դեպի ծայրապանակներ գնացող խողովակի վրա տեղակայված է մանոմետր: Կառավարման վահանակ (նկ.12.3, ) աղկացած է ռեդուկցիոն փականից 7 ն հեռակառավարվող ընդհատիչ փականից 1: Վերջինս միացված է հիդրոգլանի 3 մխոցին մյուս հիդրոգլանի մխոցակոթի 2 միջոցով:

Նկ.12.3. Սրսկիչների կառավարման տարրերը. ա-ճնշման կարգավորիչ. 1-մուտքի խողովակ, 2-ապահովիչ փականի զսպանակ, 3-ռեդուկցիոն փականի պտուտակ, 4-ռեդուկցիոն փականի զսպանակ, 5-ռեդուկցիոն փականի ափսե, 6-ջրթափ խողովակ 7մղման խողովակ: -կառավարման վահանակ. 1-ընդհատիչ փական, 2-մխոցակոթ, 3հիդրոգլան, 4 ն 5-յուղային մայրուղու շտուցեր, 6-ջրթափ խողովակ, 7ռեդուկցիոն փական, 8-մղման խողովակ: Ռեդուկցիոն փականով կարգավորվում է Ճ խոռոչի ճնշումը: ճնշման չափից ավելի մեծանալուց` ացվում է փականը 7 ն ավելցուկ հեղուկը խողովակով 6 լցվում է աք: Ընդհատիչ փականը 1 աշխատանքային ռեժիմում գտնվում է ձախ դիրքում, Ճ խոռոչը աժանվում է 8-ից ն իրականացվում է սրսկման գործընթացը. հեղուկի մուտք Ճ խոռոչից Ճ խոռոչ այնուհետն 8 խողովակով ծայրապա285

նակներին: Աջ դիրքում փականը փակում է հեղուկի մուտքը Ճ խոռոչ, հեղուկը մտնում է 8 խոռոչը, այնուհետն ջրթափ 6: Հիդրոգլանը աշխատում է տրակտորի հիդրոհամակարգից, այն միացնելով 4 ն 5 շտուցերներին: Խառնիչները ապահովում են էմուլսիաների ն սուսպենզիաների համասեռությունը` ացառելով նստվածքի առաջացումը: Կիրառվում են մեխանիկական` պտուտակային ն հիդրավլիկական` շիթային խառնիչներ: Հիդրավլիկական խառնիչները աշխատում են փողրակից արձր ճնշման շիթով աքի հեղուկը խառնելու սկզ ունքով: Մեխանիկական խառնիչները պտտվում են 1000պտ/ր հաճախությամ ն աքի երկարությամ ստեղծում մրրիկ:

12.4. ՍՐՍԿԻՉՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ

Հայաստանի անտառային տարածքի նակլիմայական պայմանները նութագրվում են երեք նորոշ գոտիներով. հարթավայրային, նախալեռնային ն լեռնային` խիտ կտրտված ռելիեֆով, որտեղ նպատակահարմար է օգտագործել առավել ունիվերսալ, ավարար մաննրային քիմիական պայքարի ագրեգատներ, ինչպիսիք են` ՕՒ-400 ն նրա մոդիֆիկացիայի մակնիշները: Այդ մոդիֆիկացիայի ընտանիքը աղկացած է 6 տիպի սրսկիչներից, որոնք իրարից տար երվում են ըստ նշանակության, հեղուկի փոշիացնող սարքավորումների տիպով ն տրակտորի հետ ագրեգատավորման եղանակով: ՕՒ-400 սրսկիչը հանդիսանում է ազային մոդել-ՕՒ-400-1, ՕՒ-400-2 հիդրավլիկական սրսկիչների համար, իսկ ՕՒ-400-5-ը, ՕՒ-400-3, ՕՒ-400-4 քամհարային սրսկիչների համար: ՕՒ-400 սրսկիչը (նկ.12.4) նախատեսված է դաշտային մշակա ույսերի, խաղողի, հատապտղի ն ծառերի սրսկման համար: ՕՒ-400-3 սրսկիչը` դաշտային փոքրածավալ սրսկիչ է, նախատեսված քամհարային եղանակով դաշտային ն տեխնիկական մշակա ույսերի համատարած մշակության համար: Սրսկիչի մղիչը ն քամհարը շարժա երվում են տրակտորի ՀԱԼից: Սրսկիչները աշխատում են հետնյալ կերպ (նկ.12.4): Թունաքիմիկատը աքից 4 խողովակով 13 մտնում է զտիչ 12, այնուհետն մղիչ 11, որը արձր ճնշման տակ հեղուկը մղում է կառավարման պուլտ 8: Այնտեղից հեղուկի մի մասը մղվում է 9 խողովակի ծայրին միացված Ճ աշխիչ, ապա ծայրապանակներին` րանդսպոյտի , կամ դոզատոր 18 այնուհետն քամհար: Հեղուկի մի մասը կառավարման պուլտից մըղվում է հիդրոխառնիչ 16, որը համալրված է նան ապահովիչ փականով 15: Հեղուկի մնացած` ավելցուկային մասը, խողովակով 6 վերադառ286

նում է աք: Լցավորման ժամանակ կառավարման պուլտի 8 հիդրոգլանը երվում է «լցման» դիրքի (նկ.12.2, ): Հեղուկը մղիչով մղվում է էժեկտորի խուց 5: Նոսրացման շնորհիվ հեղուկը զտիչից 1 հետադարձ փականով 2, ներծծող ճկուն փողրակով 3, էժեկտորով 5 լցվում է աք 4: Հեղուկի դիրքը աքում հսկվում է մակարդակաչափով 7: Հեղուկի հետադարձ հոսքը ընդհատվում է փականով 2:

Նկ.12.4. ՕՒ-400 ն ՕՒ-400-3 կախովի սրսկիչների տեխնոլոգիական սխեմաներ ա-սրսկիչների սխեման, -ՕՒ-400 սրսկիչի րանդսպոյտը, գ-ՕՒ-400-3 սրսկիչի փոշիացնող հարմարանքը.1 ն 12-զտիչներ, 2-հետադարձ փական, 3-ներծծող ճկուն փողրակ, 4- աք, 5-էժեկտոր, 6, 9, 10, 13 ն 14խողովակներ, 7-մակարդակաչափ, 8-կառավարման վահանակ, 11մղիչ, 15-ապահովիչ փական, 16-հիդրոխառնիչ, 17- րանդսպոյտ, 18դոզատոր, 19-փոշիացնող սարքավորում: Սրսկիչների հանգույցները ունիֆիկացված են, տար երվում են միայն ՕՒ-400-ը րանդսպոյտով, ՕՒ-400-3-ը` փոշիացնող սարքավորումով: Փոշիացնող սարքը 19 աղկացած է կենտրոնախույս քամհարից ն փքելքից: Քամհարով մղվող օդը շրջահոսելով փոշիացնող փքելքի դիֆուզորը ներսից ն արտաքինից փոշիացնում է դոզատորից եկած հեղուկը: Դիֆուզորը կազմավորելով օդի արձր արագություն, հեղուկին փոշիացնում է ն օդի հոսանքի հետ, տեղափոխում է մշակվող օ յեկտի վրա: Սրսկիչները ագրեգատավորվում են 1Օ6 տրակտորի մոդիֆիկացիաների հետ: ՕՒ...400 սրսկիչի ընդգրկման լայնությունն է. դաշտային ույսերի սրսկման ժամանակ 8.5...10մ, այգիներին` 2մ, հեղուկի ծախսը

50...400լ/հա: ՕՒ-400-3 սրսկիչի ընդգրկման լայնությունը 50...70մ, հեղուկի ծախսը 10...150լ/հա: Անտառային քիմիական ÀԷՕ-2 ագրեգատը նախատեսված է անտառները ն պուրակային տնկարկները հիվանդություններից, վնասատուներից ն մոլախոտերից քիմիական պաշտպանության համար: Ագրեգատը համակցված սրսկիչ է, աղկացած 4 հավաքական միավորներից. ազային իրանից ն հանովի անող օրգաններից` աերոմոնիտոր, ավտոմոնիտոր ն ներարկիչ: ÀԷՕ-2 ագրեգատի աշխատանքը ն լցավորումը նույնատիպ է ՕՒ-400 մոդիֆիկացիայի սրսկիչներին (նկ.12.4.): Ագրեգատավորվում է 1Օ6 մոդիֆիկացիայի ոլոր տրակտորների հետ: Աերոմոնիտորը (նկ.12.5) նախատեսված է մինչն 25մ արձրության ծառերի սաղարթի սրսկման համար: Նա աղկացած է. շրջանակից 2, քամհարից 3, շիթակազմավորող ագրեգատից ն աքից 8:

Նկ.12.5. Աերոմոնիտոր. 1-եռընթացանի ծորակ, 2-շրջանակ, 3-քամհար, 4-կարճախողովակ, 5կոնֆուզոր, 6-շտուցեր, 7-թնք, 8- աք: Քամհարը իրենից ներկայացնում է թնանիվ, որը պարփակված է պատյանի մեջ: Պատյանը հնարավորություն ունի պտտվելու թնանիվի լիսեռի շուրջը ն փոխել փքելքի դիրքը: Եռընթացանի ծորակը 1 ծառայում է հեղուկի հոսքի ուղղության փոխարկման համար: Բանվորական հեղուկի շիթի ձնավորման ն փոխադրման համար նախատեսված է շիթակազմավորման սարք, աղկացած կոնֆուզորից 5 ն ժիկլյորով փողորակից: Կոնֆուզորում նախատեսված է անցք, որի մեջ տեղակայված է փողրակի մյուս ծայրը ժիկլյորի հետ միասին: Փողորակի մյուս ծայրին հագցված է անվորական հեղուկ մատուցող թնքը 7:

Քամհարով 3 ստեղծված օդային հոսքը, մեծ արագությամ անցնելով կոնֆուզորով 5, փոշիացնում է ժիկլյորից եկող հեղուկը ն ուղղում մշակվող օ եկտի վրա: Ագրեգատի աշխատանքի ժամանակ տրակտորիստը հատուկ մեխանիզմով կարող է փոփոխել կոնֆուզորի դիրքը: Ընդգրկման լայնությունն է 25...50մ, քամհարի պտտման հաճախականությունը 42...45 պտ/վ: Ավտոմոնիտորը (նկ.12.6) օգտագործվում է մոլախոտերի խոշորակաթիլ թունաքիմիկատով սրսկման համար: Բաղկացած է շրջանակից 1, սրսկման փողից 5, ծայրապանակներից 3:

Նկ. 12.6. Ավտոմոնիտոր. 1-շրջանակ, 2-պտուտակ, 3-ծայրապանակ, 4-շրջադարձային հարթաձողիկ, 5-փող, 6-սեկտոր, 7-ռետինե փողրակ, 8-ծորակ: Շրջանակի վրա տեղակայված են չորս հատ փոխագուցավոր փողեր, որոնց երկարությունը կարելի է փոփոխել: Փողերի դիրքը կարելի է փոփոխել` պտտելով: Փողերը 5 համապատասխան խցաններին են, հաղորդակցվում ծորակով 8: Ընդգրկման լայնությունն է 5մ: Ներարկիչը (նկ.12.7) նախատեսված է անտառային մշակաույսերի միջշարային տարածության կրկնավարի ն անտառատնկման հողի նախապատրաստման ժամանակ պեստիցիդների ներարկման համար: Այն աղկացած է երկիրան գութանից 1, փոշեարարից 2, հեղուկի աշխիչից 5 ն ռետինե փողորակներից 3: Գութանի յուրաքանչյուր իրանից առաջ շրջանակի վրա ամրացված են ծայրապանակները 4:

Փոշեարարը 2, փողորակով 3 միացված է հեղուկի աշխիչին 5, իսկ վերջինս` հեղուկի մայրուղու ելքային կարճախողովակին: Ծայրապանակները 4 հեղուկը սրսկում են հողի մակերնույթին, իսկ գութանը շրջում է այն անհրաժեշտ խորությամ : Ընդգըրկման լայնությունն է 0.6մ:

Նկ.13.7. Ներարկիչ. 1-կախովի գութան, 2-փոշիացնող սարք, 3-ռետինե փողրակ, 4-ծայրապանակ, 5- աշխիչ տուփ:

12.5. ՍՐՍԿԻՉՆԵՐԻ ԲԱՆՈՂ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Պեստիցիդի մասնիկի չափի ազդեցությունը սրսկման արդյունավետության վրա: Ժամանակակից սրսկիչները տար եր ռեժիմների տակ աշխատանքի արդյունքում ապահովում են կաթիլի 25...250մկմ տրամագիծ: Գիտափորձնական հետազոտություններով հաստատված է, որ որքան փոքր է կաթիլի չափը, այնքան արձր է սրսկման արդյունավետությունը, որքան արձր է փոշիացման դիսպերսությունը, այնքան ուժեղ է պեստիցիդի ազդեցությունը: Առանձնապես արդյունավետ են փոքրածավալ ն ուլտրափոքրածավալ եղանակով սրսկումները:

Սրսկիչի անվորական հեղուկի ծախսը (Օ0 լ/ր) որոշվում է հետնյալ անաձնով. Օ10 - Մմ8Օ / 600

(12.1)

որտեղ` Մմ-ը ագրեգատի արագությունն է, կմ/ժ, 8 -ն մեքենայի անվորական ընդգրկման լայնությունը,մ, Օ-ն սրսկման նորման, լ/հա: Թունաքիմիկատի ծախսը մեկ ծայրապանակով զ լ/ր որոշվում է հետնյալ անաձնով.

զ  0.06

4 2

2ջԷ ,

(12.2)

որտեղ` 0.06-ը չափողականության գործակիցն է,  -ն ծախսի գործակիցը, 4-ն ծայրապանակի ելքի անցքի տրամագիծը, մմ, ջ  9,81մ/վ2, Է-ը հեղուկի ճնշումը ծայրապանակի մուտքում, մ,: Դաշտային ն որոշ այգեգործական ծայրապանակների համար  -ի արժեքներն են միջնաձողերով - 0.41 ն այգեգործական տանգենցիալ ցածր ճնշման ծայրապանակների ն ունիֆիկացված ÓÍ մակնիշների համար - 0.27: Ծայրապանակների քանակը Z սրսկիչի վրա որոշվում է հետնյալ նաձնով.

7 Քամհարների

Օ'0 , հատ: զ

(12.3)

նութագիրը ն ընտրությունը ըստ նշանակու-

թյան: Նշանակությունից կախված քամհարները պետք է ելքում ապահովեն հոսքի արձր արագություն, թունաքիմիկատի լավ փոշիացում, կաթիլի փոխադրման մեծ հեռավորություն ն օդի հոսքի արձր արտադրողականություն: Սրսկիչներում ն փոշոտիչներում առավելապես օգտագործվում են առանցքային ն կենտրոնախույս քամհարներ (նկ.12.8): Քամհարների նութագրերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ կենտրոնախույս քամհարը հեղուկը լավ փոշիացնում է, սակայն զանգվածի տեղափոխման հեռավորությունը փոքր է, իսկ առանցքայինը` ընդհակառակը:

Եվ քանի որ թունաքիմիկատը հիմնականում փոշիացնում են ծայրապանակները, ուստի քամհարի ֆունկցիան մնում է կաթիլների տեղափոխությունը, այդ պատճառով առանցքային քամհարները ավելի լայն տարածում են գտնում: Կախված օգտագործվող քամհարների տեսակից քամհարային փոշիացնող սարքերը աժանվում են երկու տեսակի. սարքեր առանցքային քամհարի ազայի վրա ն սարքեր կենտրոնախույս քամհարի ազայի վրա:

Նկ.12.8.Օդային հոսքի արագության Մ փոփոխությունը` կախված փքելքի հեռավորությունից  1-կենտրոնախույս քամհար 6000մ3/ժ արտադրողականությամ , 2առանցքային քամհար 33000մ3/ժ արտադրողականությամ : Քամհարների նշված երկու տիպերին համապատասխան կիրառվում են անվորական հեղուկի փոշիացման հետնյալ եղանակները` պննմատիկ, հիդրավլիկական ն հիդրոպննմատիկ: Պննմատիկ փոշիացման եղանակը հիդրավլիկականի համեմատությամ ապահովում է փոշիացման առավել արձր դիսպերսություն (մանրատվածություն), որը ացատրվում է հետնյալ հանգամանքով: Բանվորական հեղուկը խողովակով մոտեցվում է փքելքի ամենանեղ մասին, որտեղ նականա ար օդի արագությունը առավելագույնն է: Խողովակից հեղուկը դուրս գալով արակ շիթի կամ թաղանթի տեսքով, մանրվում է օդի հոսանքով 80...150մկմ տրամագծի կաթիլների: Ընդ որում որքան արձր է օդի արագությունը ն փոքր հեղուկի քանակը, այնքան արձր է փոշիացման դիսպերսությունը (ավելի մոտ 80մկմ): Այս եղանակի դեպքում փոշիացվող հեղուկի ն օդի ծավալային

ծախսերի հարա երությունը մեծ չպետք է լինի 1:6000: Ընդ որում հեղուկը մատուցվում է ցածր ճնշման տակ (0.3...0.35ՄՊա), ինքնահոս կամ մղիչով` որը թույլ է տալիս օգտագործել մեծ տրամագծի խողովակ, դրանով իսկ ացառելով խցանման հավանականությունը: Այս եղանակին առավել լիարժեք են համապատասխանում կենտրոնախույս քամհարները, որոնք հեղուկի մատուցման գոտում ապահովում են օդի արձր արագություն (80...180մ/վ), քան առանցքայինը` 22...55մ/վ: Հիդրավլիկական եղանակը հիմնված է հիմնականում կենտրոնախույս տիպի փոշիացնող ծայրապանակներով հեղուկի մանրման վրա: Փոշիացած հեղուկը դուրս գալով ծայրապանակից` օդի հոսքով տեղափոխվում է մշակման օ եկտի վրա: Այս եղանակով մանրված կաթիլները ավելի խոշոր են, իսկ քամհարի դերը միայն նրանց տեղափոխության մեջ է: Հեղուկի մատուցումը ծայրապանակ իրակացվում է արձր ճնշման տակ (1.8...2.2ՄՊա), 5...7 անգամ ավելի արձր քան պննմատիկ եղանակի դեպքում: Առաջադրված ծախսը ապահովելու համար ելքի անցքը ընտրվում է ավելի փոքր, որը մեծացնում է նրանց խցանման հավանականությունը: Այս եղանակին առավել լավ են համապատասխանում առանցքային քամհարները, որոնք ապահովում են օդի առավել հզոր հոսք (18...160հազ. մ /ժ), քան կենտրոնախույս (4...15 հազ. մ /ժ): Հիդրոպննմատիկ եղանակը հիմնված է թունաքիմիկատի հիդրավլիկական ծայրապանակներով ն քամհարի օդային հոսքով մանրման վրա: Այս դեպքում հիդրավլիկական ծայրապանակները մանրացնում են հեղուկը, իսկ քամհարը լրացուցիչ մանրացնում է այն ն տեղափոխում: Առանցքային ն կենտրոնախույս քամհարների ազայի վրա համալրված փոշիացնող սարքերի փքելքերը լինում են. կոնական` կլոր անցքերով (նկ.12.9,ա) ն ուղղանկյուն հատվածքով` ճեղքավոր (նկ.12.9, ): Առաջինները նախատեսված են դաշտային մշակա ույսերի համար, երկրորդները` անտառների ն այգիների համար: Քամհարի օդի հոսքի արագությունը պետք է լինի այնքան, որ ծառից «8» հեռավորության վրա գտնվող սրսկիչը Ւ արձրության սաղարթին հասցնի որոշակի քանակի օդա-հեղուկային շիթ, այսինքն հոսքը պետք է անցնի x  Է  8 տարածություն: Օդի հոսքի արագությունը սաղարթում ընկնում է 5...6մ/վ-ով: Փորձերով ապացուցված է, որ 5...6մ/վ արագության դեպքում տերնները շրջվելով կոթունի շուրջը` անշարժանում են ն ացառվում է ավարար սրսկումը, իսկ 35մ/վ-ից արձրի դեպքում` տերնները

վնասվում են: Տերնները երկու երեսից մշակելու համար օդային հոսքի օպտիմալ արագությունը պետք է լինի` խիտ սաղարթի համար 20...35մ/վ, նոսր սաղարթի համար` 10...20մ/վ:

Նկ.12.9. Քամհարային փոշիացնող սարքեր. ա-առանցքային, -կենտրոնախույս. 1-քամհարի թիակները, 2-դիֆուզոր, 3-գլան, 4-սրածայր թասակ, 5ծայրապանակ: Նշենք, որ րանդսպոյտի համեմատությամ քամհարային սրսկիչները ապահովում են սրսկման արձր որակ, արձր արտադրողականություն ն սպասարկող անձնակազմի հանգիստ աշխատանք:

12.6. ՓՈՇՈՏԻՉՆԵՐ

Փոշոտիչները նախատեսված են ույսերի ն ծառերի հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ փոշի թունաքիմիկատներով պայքարի համար: Փոշոտիչ 1ԹՕ-50A (նկ.12.10) աղկացած է` շրջանակից, ունկերից, քամհարից, փոշիացնող սարքից, շարժա երման մեխանիզմից, թունաքիմիկատի մատուցման կարգավորիչից: Սրսկման հետ համեմատած, փոշոտումը պահանջում է քիչ ծախսումներ` վերանում է անվորական խառնուրդի պատրաստման անհրաժեշտությունը: Փոշոտիչները կառուցվածքով պարզ են, էժան, սակայն փոշոտման տեխնոլոգիական գործընթացը ուղեկցվում է մի շարք թերություններով. թույնի ծախսը մեծ է 4...6 անգամ, փոշին վատ է կպչում ույսին ն թույլ քամուց թափվում, աղտոտվում է շրջապատը: Այդ նպատակով փոշու հոսքը խոնավացվում է ջրով կամ այլ կապակցող հեղուկով, որով խնայվում է 509 թունաքիմիկատ:

Փոշոտիչները համալրվում են տար եր կառուցվածքի ծայրապանակներով (նկ.12.11). գլանային, գդալաձն, սեղանաձն (ճեղքավոր) ն կոմ ինացված: Գլանային ծայրապանակները նախատեսված են անտառների, այգիների ն անտառաշերտերի մշակության համար: Փոշու խոնավացումով փոշոտման համար ծայրապանակի ներսում տեղակայվում է հեղուկային ծայրապանակ: Գդալաձն ն կացինաձն ծայրապանակները նախատեսված են դաշտային մշակա ույսերի մշակության համար: Դրանք կազմավորում են հարթ հովհարաձն հոսք: Գդալաձն ծայրապանակը փոշոտում է նան տերնի տակից, իսկ կացինաձնը շնորհիվ փքելքում տեղակայված միջնապատերի ապահովում է ույսերի առավել լավ փոշոտում կողքից: ճեղքավոր ծայրապանակները նույնպես կազմավորում են հովհարաձն փոշու հոսք, օգտագործվում են դաշտային մշակա ույսերի ն անտառների, այգիների փոշոտման համար:

Նկ.12.10. Լայն ընդգրկման ունիվերսալ փոշոտիչ 1ԹՕ-50A. ա-տեխնոլոգիական սխեմա, -թփուտային (խաղողի) մշակա ույսերի փոշոտման սարքավորում. 1-ծախսի կարգավորման ռնակ, 2-ճոպան, 3-խառնիչ, 4-շնեկ-սնուցիչ, 5-տրորող կոճ, 6- ունկեր, 7 ն 12-փոշիացնող ծայրապանակներ, 8քամհար, 9-հիդրոգլան, 10-փական, 11-գանձիչ, 13-խողովակ, 14անցք, 15-հոսքի ուղղորդ:

Փոշոտիչի աշխատանքային գործընթացը կատարվում է հետնյալ կերպ: Պեստիցիդը ունկերից 6 անընդհատ խառնվելով խառնիչով 3, սնուցիչ-շնեկով 4 մատուցվում է դեպի ելքի անցք, որտեղից տրորող կոճով 5 դուրս է հրվում նավդանի մեջ: Նավդանից քամհարը ներծծում է այն ն խառնելով օդի հետ` մղում է դեպի մշակա ույսը: Կարգավորումները: Ծախսի անհրաժեշտ նորման կարգավորվում է ռնակով 1, որը տեղաշարժելով փականը 10, մեծացնում կամ փոքրացնում է ելքի անցքը ըստ փոշոտման նորմայի:

Նկ.12.11. Փոշոտիչի ծայրապանակներ. ա-գլանաձն, -գդալաձն, գ-կացնաձն, դ-սեղանաձն ճեղքավոր, եկոմ ինացված: Փոշոտիչի աշխատանքային օրգանները շարժա երվում են տրակտորի ՀԱԼ-ից:

12.7.ԱԵՐՈԶՈԼԱՅԻՆ ԳԵՆԵՐԱՏՈՐՆԵՐ

Աերոզոլային գեներատորները լինում են` ուսակիր, ավտոմո իլային ն ավիացիոն: Աերոզոլային գեներատորները հեղուկ թունաքիմիկատները մանրացնում են 20...60մկմ: Աերոզոլը ստացվում է ջերմամեխանիկական, ջերմային ն մեխանիկական եղանակներով: Աերոզոլային գեներատորները (ÀՃ-Օ/-2 ն ԷÀՃ1-Օ) նախատեսված են վնասակար միջատների ն մանրէների դեմ պայքարի համար` այգիներում, անտառներում, դաշտերում, ջերմատներում, պահեստներում ն անասնա ուծական շենքերում: Գեներատորը աղկացած է` ենզինային շարժիչից, օդամըղիչից (կոմպրեսոր 21, կամ քամհար), ենզոայրիչից 1, 2, 3, 4, 5, 19, ջերմախողովակով 11 այրման խցից 10, փոշիացնող սարքից 15, թունաքիմիկատի աքից 16 ն վառելանյութի աքից 7 (նկ.12.12):

Աերոզոլային ջերմամեխանիկական եղանակի դեպքում մթնոլորտի օդը անցնելով զտիչներով 18 ն 22` մտնում է կոմպրեսոր 21, ապա ճնշումային օդամուղով 20 այրման խուց 10 ն այրիչի դիֆուզոր 4: Միաժամանակ ենզինը աքից 7 մատուցվում է փոշեարարին 2, մանրվում է այրիչի դիֆուզորով 4 մատուցվող օդով: Կազմավորված խառնուրդը` օդ+ ենզին, ռնկվում է կայծառով 19 ն այրվում 10 խցում ն ջերմախողովակում 11` ստեղծելով մինչն 1000Շ ջերմաստիճան: Այստեղ այրված գազերը խառնվում են խցի կանցքի ն այրիչի դիֆուզորի օղակաձն ացակով ներս թափանցած օդի հետ, ջերմաստիճանը իջնում է մինչն 380...580Շ: Մեծ արագությամ (250...300մ/վ) այրված գազերը անցնելով փքելքից` մանրում են թունաքիմիկատը, որոնք խառնվելով մթնոլորթային օդի հետ խտանում, ն կազմավորում է խիտ մառախուղ, որը աստիճանա ար իջնում է ույսերի վրա:

Նկ.12.12. Աերոզոլային գեներատորի սկզ ունքային սխեմա. 1-կոմպենսատոր, 2- ենզինի փոշեարար, 3-ջերմաստիճանի կարգավորիչ, 4-այրիչի դիֆուզոր, 5-պտուտակ, 6- ենզախողովակ, 7- ենզաաք, 8- ենզինի զտիչ, 9-ծորակ, 10-այրման խուց, 11-ջերմախողովակ, 12-թունաքիմիկատի մատուցման խողովակ, 13-թունաքիմիկատի ծորակ, 14-փքելք, 15-թունաքիմիկատի փոշեարար, 16-թունաքիմիկատի աք, 17-թունաքիմիկատի-զտիչ ընդունիչ, 18, 22-օդի զտիչներ, 19կայծառ, 20-ճնշումային օդատար, 21-օդամղիչ, 23- ենզաայրիչի ծորակ: Մեխանիկական եղանակով թունաքիմիկատի փոշիացման դեպքում հանվում է ջերմախողովակովը 11 փքելքով 14 ն փոխարենը տեղակայվում հատուկ անկյունաձն կցափող` փքելքով ն ծայրա297

պանակով: Անջատվում է այրման խուցը: Այս դեպքում հեղուկը փոշիանում է կոմպրեսորի արձր ճնշման օդով: Անկյունաձն կցափողը պտտվում ն ամպը ուղղվում է անհրաժեշտ ուղղությամ : Աերոզոլի մառախուղը տարածվում է 50...100մ լայնությամ , 5...10մ արձրությամ : Արտադրողականությունը` անտառների, այգիների մշակման ժամանակ 15...20 հա/ժ, դաշտային մշակա ույսերինը` 30...40 հա/ժ: Կարգավորումները: Աերոզոլի դիսպերսության աստիճանը կարգավորվում է ենզինի կամ թունաքիմիկատի մատուցման փոփոխումով: Ավելացնելով ենզինի մատուցումը` արձրանում է գազերի ջերմաստիճանը այրման խցում, որի հետնանքով աճում է մառախուղի դիսպերսությունը ն ընդգրկման լայնությունը: Թունաքիմիկատի ծախսը մեծացնելով` ստացվում է հակառակ արդյունք: Բենզինի մատուցման քանակը կախված է դիֆուզորի միջով մատուցվող օդից, որը կարգավորվում է պտուտակով: Ներքնի պտուտակը 3 տեղակայվում է անհրաժեշտ դիրքով մինչն աշխատանքի սկսելը: Գեներատորի աշխատանքը խախտվում է, եթե չկա դիֆուզորի 4 ն այրման խցի 10 համաառանցքություն, որը կարգավորվում է երեք հատ պտուտակներով 5 ն ստուգվում շառավղային ացակը, նախապես հանելով այրման խուցը: ճիշտ կարգավորման դեպքում ստացվում է ուղիղ ն համաչափ ոց, առանց լեզվակների: Ստուգումը կատարվում է ջերմախողովակի ետ գցված դիրքում: Կայծառի էլեկտրոդը պետք է տեղակայված լինի դիֆուզորի շուրթից 1.5...2մմ հեռավորության վրա: Աերոզոլային գեներատոր ԷÀՃ1-Օ (նկ.12.13) նախատեսված է անտառային վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ քիմիական պայքարի համար: Աշխատում է երկու ձնափոխությամ ` աերոզոլի ն սրսկիչի: Գեներատորը աղկացած է թունաքիմիկատի ն ենզինի աքերից, ենզինային շարժիչից (Օ/-2), քամհարից, աերոզոլային մշակման կցուրդից, սրսկման կցուրդից: Բենզա աքը 14 տեղակայված է շարժիչի 1 տակ, որի կանցքին տեղակայված է եռա աշխիկ 15, երեք ենզախողովակներով, որոնցից մեկը միացված է ենզա աքին 14, մյուսը` 23 շարժիչին 1, իսկ երրորդը` 9 այրիչին 7: Բենզա աքից շարժիչին ենզին մատուցելու համար, այն միացած է քամհարին օդատարով: Շարժիչի գործարկման ժամանակ աքում ավելցուկային ճնշում ստեղծվում է ձեռքի օդամուղով 24: Աերոզոլային մշակման կցուրդը աղկացած է այրիչից 7, որը միացած է ելքի խողովակին 5 ն փքելքով 19 աէրոզոլային խողովակից 17:

Այրիչին կցված է ենզինի մատուցման ծորակ 13 ն շտուցերով 6 խողովակը, որն անհրաժեշտ է այրիչի նիպելի 8 փչելով մաքրման համար: Շտուցերով 6 խողովակի մյուս ծայրում, այրիչի ներսում, գտնվում է նիպելը ն կոնը 10, ներքնում կայծառը 12: Աերոզոլային խողովակի վերջում տեղակայված է սանր-ծայրապանակը 18, որը թունաքիմիկատը ստանում է 22 խողովակով: Թունաքիմիկատի մատուցման ծորակը 21 ղեկավարվում է ձգաձողով 11:

Նկ.12.13.Անտառային աերոզոլային գեներատոր ԷÀՃ1-Օ. 1-շարժիչ, 2-փոխարկիչ, 3-ջերմակարգավորիչ, 4-քամհար, 5-ելքի խողովակ, 6-այրիչի շտուցեր, 7-այրիչ, 8-այրիչի նիպել, 9 ն 23- ենզախողովակներ, 10-կոն, 11-ձգաձող, 12-կայծառ, 13-ծորակ, 14- ենզա աք, 15- ենզա աքի եռա աշխիկ, 16-պահպանիչ ցանց, 17-աերոզոլային խողովակ, 18-սանր-ծայրապանակ, 19-փքելք, 20-թերմոզույգ, 21-թունաքիմիկատի մատուցման ծորակ, 22-թունաքիմիկատի խողովակ, 24ձեռքի պոմպ: Փքելքի 19 շուրթի վրա տեղակայված է թերմոզույգը 20, որը միացված է ջերմակարգավորիչի 3 հետ: Գեներատորը աերոզոլային տար երակով աշխատում է հետնյալ կերպ: Քամհարը 4 օդը մատուցում է օդահավաք եռա աշխիկին, որտեղից 13 ծորակով մտնում է ենզա աք 14, թունաքիմիկատի աք ն աերոզոլային խողովակ 17: Արդյունքում ենզինը մատուցվում է այրի299

չին 7, իսկ թունաքիմիկատը ծայրապանակին 18: Այրիչում ենզինը փոշիանում է օդի հոսքով ն ոցավառվում է կայծառով 12: Այրված գազերը անցնելով փքելքով 19, թունաքիմիկատի աքից ներծծում են հեղուկը ն վերածում փոքրագույն կաթիլների: Փոշիացած հեղուկը արձր ջերմաստիճանի տակ գոլորշիանում է փքելքի 19 դիֆուզորում, հովանալով շոգեգազային օդով, վերածվում է թունավոր մառախուղի: Վերջինս ուղղվում է դեպի մշակվող օ յեկտները: Սրսկիչի տար երակով գեներատորի օգտագործման համար հանվում է աերոզոլային խողովակը ն փոխարեն տեղակայվում սրսկման սարքը, որը աղկացած է ծորակով ն փոփոխովի ծայրապանակներով ճկուն, պտտվող ծնկաձն խողովակից: Այս տար երակով քամհարը օդը մղում է ծունկի մեջ, որտեղ մանրացնելով թունաքիմիկատը` դուրս է մղում ն ուղղվում դեպի ույսերը: Աերոզոլի տարածման հեռավորությունը` 50...100մ, սրսկիչի տար երակով` 9...25մ:

12.8.ՖՈՒՄԻԳԱՏՈՐՆԵՐ

Ֆումիգատորները նախատեսված են տնկարկների հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ, արագ գոլորշիացող ն ուժեղ ազդող թունաքիմիկատներով, պայքարելու համար: Ֆումիգացիան նախատեսված է ոչնչացնելու հողում գտնվող ֆիլոքսերայի ն մայիսյան զեզի թրթուրները, որոնք զանգվածային ազմացման ժամանակ վնասում են ծառերի ն թփուտների արմատային համակարգը: Ֆումիգատորները լինում են ներհողային ն գետներեսային կառուցվածքի: Հողային ֆումիգատորը Օ1» (նկ.12.14) մոնտաժվում է խաղողի մշակության 1ՔÂ1-2.5À մեքենայի վրա ն նախատեսված է հեղուկ ֆումիգանտը հող մտցնելու համար: Պեստիցիդները հող են մտցվում. - գարնանային միջշարքային կուլտիվացիայի ժամանակ 15...20սմ խորությամ , 5...7 ակոսով, - հողի աշնանային խոր փխրեցման ժամանակ, երեք ակոսներով. կենտրոնականը մինչն 44...55սմ, կողայինները` 30...35սմ խորությամ , - վազերի, թփերի ձմռան ուկլիցի ժամանակ, երկու ժապավենով: Ֆումիգատորը աղկացած է. շրջանակից, աքից 13, երկու դոզատորից 4, ազդանշանիչից 10 ն հեղուկաթափ խողովակով 9 խոփիկից: Թունաքիմիկատի աքը փակվում է հերմետիկ: Բաքի վերին մասում նախատեսված է հատուկ անցք շտուցերի 1 համար, որին միացվում է մակարդակապահ խողովակը 2: Այդ խողովակի ներքնի

մասը սուզված է խողովակի մեջ:

աքի դոզատորի թասիկների հաղորդակցման

Նկ.12.14. Հողային Օ1» ֆումիգատորի սխեմա. 1-շտուցեր, 2-մակարդակապահ խողովակ, 3-ազդանշանային լամպ, 4դոզատոր, 5-թասիկների լոկ, 6- աշխիչ թաս, 7-անիվ, 8-թունատար, 9-ջրթափ խողովակով խոփիկ, 10-ազդանշանային սարք, 11-ծորակ, 12-ջրթափի ծորակ, 13- աք, 14-հեղուկի մակարդակացույց, 15-զտիչ, 16- կանցք: Դոզատորի մեջ հեղուկի մակարդակը պահպանվում է մակարդակապահի ներքնի շուրթին համապատասխան: Բաքի մեջ 13, տեղակայված է հեղուկի ապակե մակարդակաչափը 14: Բաքը դատարկելու համար նախատեսված է ջրթափ ծորակ 12: Դոզատորը 4 աղկացած է իրանից, նրա մեջ պտտվող թմ ուկից, թմ ուկին ամրացված դոզավորող թասիկների լոկից 5, աշխիչ թասից 6, ջրթափ խողովակներով ջրթափ շտուցերներից ն շարժա եր աստղանիվներից, որոնք շարժումը ստանում են հենարանային անիվներից 7: Ֆումիգատորը աշխատում է հետնյալ կերպ. ացվում է 11 ծորակը, հեղուկ թունաքիմիկատը աքից լցվում է դոզատորի ներքնի մասը, որտեղից թասիկների լոկով 5, աշխիչ թասի 6 մեջ ն ազդանշանային սարքով 10 թունատարով 8 մտնում է ջրթափ խողովակ 9, այնուհետն խոփիկ ն հող: Ջրթափ խողովակի 9 խցանման դեպքում միանում են ազդանշանային սարքի կոնտակտները ն լամպը:

Մակարդակապահ խողովակը ունի 3 նշան, որոնցից «-»-ը համատեղելով շտուցերի 1 շուրթին ստացվում է թույլատրելի նվազագույն չափի թունածախս, «=» նշանի դեպքում ծախսը համապատասխանում է 100...250լ/հա ն «≡» նշանի դեպքում` 300...500լ/հա: Ֆումիգանտի ծախսի նորման կարգավորվում է կախված միջշարքային հեռավորությունից ն շարժա եր հենարանային անիվի 7 սահքի գործակցից` 0.8: Գործարանային հրահանգում նշված է նան թասերի լոկների 5 թվի, թունատար խողովակների ն շարժա երի փոխանցման թվի ընտրությունը միջշարքային հեռավորություններից կախված: Ֆումիգատորի ընդգրկման լայնությունը 2.0, 2.25, 2.5մ է, ծախսի նորման կարգավորվում է 30...500լ/հա, արտադրողականությունը` 0.87հա/ժ: Գետներեսային ֆումիգատորը ՕÑԹ-2À (նկ.12.15) նախատեսված է թեյի տնկաշարքի քիմիական մշակման համար: Այդ նպատակի համար օգտագործվում է փոշե պեստիցիդ-ցիանպլավի փոշիացումից արտազատված ցիանաջրածինը:

Նկ.12.15. Ֆումիգատոր ՕÑԹ-2À. 1-գանձիչ, 2-կենտրոնախույս քամհար, 3-լցավորման սարք, 4- ունկեր, 5-պեստիցիդի տարողություն, 6-ջրի աք, 7-ատամնանիվային մղիչ, 8սահմանափակիչ, 9-ծայրապանակ, 10-ֆումիգացիոն վրան: Ֆումիգատորը մոնտաժվում է թեյի մոդիֆիկացիայի տրակտորի վրա ն շարժա երվում է նրա ՀԱԼ-ից: Ֆումիգատորը աշխատում է հետնյալ կերպ` փխրիչով խառնված, փխրեցված թունաքիմիկատը

դուրս է գալիս ունկերից 4, անցնում դոզատորի պատուհանից, որը նախապես կարգավորված է ըստ առաջադրված նորմայի, ներծծվում քամհարի 2 մեջ, որտեղից օդաթունային խառնուրդը ուղղվում է դեպի սահմանափակիչ 8: Սահմանափակիչից 8 դուրս գալով` խառնուրդը թրջվում է ծայրապանակով 9 փոշիացված ջրային շիթով ն ֆումիգացիոն վրանի 10 տակ անջատվում է ցիանաջրածինը: Մեքենայի շարժման հետ անվորները հսկում են վրանի փռմանը, անհրաժեշտության դեպքում ուղղում: Մեքենայի ընդգրկման լայնությունը` 3.0,3.5, 4.1մ է երկշարք մշակման դեպքում, թույնի ծախսի նորման` 300...450կգ/հա, արտադրողականությունը 0.4հա/ժ, վրանի չափերը 6x45մ:

12.9. ՍԵՐՄԵՐԻ ԱԽՏԱՀԱՆԻՉՆԵՐ

Սերմերի ախտահանումը նպատակաուղղված է հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամ սերմերի դիմադրողականության արձրացման, հիվանդություններից ն վնասատումերից վնասազերծելու, ցանքային որակը պահպանելու ն այլն: Տար երում են` ախտահանման չոր, կիսաչոր, խոնավ ն ջերմային եղանակներ: Ախտահանման եղանակի ընտրությունը կախված է թունաքիմիկատի քիմիական վիճակից, հիվանդության հարուցիչի կենսա անական հատկություններից, սերմի տեսակից, սորտից, վիճակից ն վարակվածության աստիճանից, նրանց մշակման պայմաններից ն այլն: Չոր եղանակի ժամանակ սերմերը ծածկվում են փոշենըման պեստիցիդներով: Այս եղանակի դրական կողմերն են. սերմերը կարելի է մշակել ցանքից մի քանի ամիս առաջ. սերմեր լավ են պահվում ն չեն պահանջում լրացուցիչ մշակում: Բացասական կողմերը. անվորների թունավորման վտանգը, սերմերի անհավասարաչափ փոշեպատումը, որի հետնանքով պահանջվում է թունաքիմիկատի մեծ ծախս: Կիսաչոր եղանակի ժամանակ սերմը մշակվում է փոշիացրած սուսպենզիայով ն պահվում 2...4 ժամ տնողությամ : Այս եղանակը անվնաս է անվորների համար, պահանջվում է քիչ թունաքիմիկատ ն սերմը թունապատվում է հավասարաչափ: Խոնավ եղանակի ժամանակ սերմը թրջվում է պեստիցիդի լուծույթով, պահվում րեզենտի տակ 2...4 ժամ ն չորացվում: Այս եղանակի դեպքում ախտահանումից հետո պահանջվում է զգալի աշխատանքային ծախսումներ:

Ջերմամշակման եղանակը կիրառվում է հիվանդությունների հարուցիչների դեմ պայքարի նպատակով: Սերմը առատ խոնավացվում է 45...47Շ ջերմաստիճանի ջրով ն այնուհետն չորացվում:

12.10.ԱԽՏԱՀԱՆԻՉՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ

Բացի ջերմային ախտահանման մեքենաներից` մնացած ոլոր ախտահանիչները աշխատում են միանման տեխնոլոգիայով. փոշենըման, փոշիացված կամ հեղուկ պեստիցիդը ներարկվում է սերմնազանգվածի մեջ` ընդհատ կամ անընդհատ հոսքով, այնուհետն զանգվածը խառնվում ն դուրս է երվում մեքենայից: Արդյունա երությունը արտադրում է շնեկային, թմ ուկային, խուցային ախտահանիչներ: Շնեկային ախտահանիչներում սերմը ն պեստիցիդը խառնվում են շնեկով նրա ամ ողջ երկարությամ : Օգտագործվում է չոր, կիսաչոր ն խոնավ եղանակներով ախտահանման համար: Թմ ուկային ախտահանիչներում սերմն ու պեստիցիդը խառնըվում են պտտվող թմ ուկում: Կիրառվում է չոր, կիսաչոր ն խոնավ ախտահանման համար: Խուցային ախտահանիչներում սերմերը օղակային հոսքով ազատ թափվում են, հատելով պեստիցիդի ջրով փոշիացրած սուսպենզիայի հոսքը: Հիմնականում օգտագործվում են կիսաչոր ախտահանման համար: Արդյունա երությունը արտադրում է 1ÑԹ-3, 1ÑԹ-5, 1Ñ-10, À13-10, 1Օ-3À մակնիշների ախտահանիչներ: Սերմերի շնեկային ախտահանիչ 1ÑԹ-3 (նկ.12.16) նախատեսված է տար եր մշակա ույսերի սերմերի չոր, կիսաչոր ն խոնավ եղանակներով ախտահանման համար: Ախտահանիչը աղկացած է. ունկերից, աքից, խառնիչ շնեկից, շարժա երից ն շրջանակից: Բունկերը աժանված է երկու մասի. առջնի` 5 չոր պեստիցիդի համար ն ետին` 8 սերմի համար: Բունկերի առջնի մասում տեղակայված են խառնիչ 6, շնեկ-սնուցիչ 4 ն դոզատոր 3: Բաքը 11 փակված է հերմետիկ ն ունի մակարդակապահ` անկախ աքում եղած հեղուկի քանակից թունաքիմիկատի հավասարաչափ մատուցման համար: Թունաքիմիկատի ծախսը կարգավորվում է ծորակով 10: Աշխատանքը ընթանում է հետնյալ կերպ: Սերմերը լցվում են ունկերի 8 մեջ, որի վերին մասում տեղակայված է մաղ` խոշոր մասնիկները անջատելու համար: Սերմի մուտքը խառնիչ շնեկ 12 կարգավորվում է փականով 9: Փոշենման թունաքիմիկատի (ֆունգիցիդի) մատուցման անընդհատու304

թյունը ունկերից 5 ապահովվում է խառնիչով 6, սնուցիչ շնեկով 4 ն դոզատորով 3: Հեղուկ թունաքիմիկատի ելքի չափը կարգավորվում է ծորակով 10: Սերմերը ն թունաքիմիկատը խառնվելով շնեկում 12 լցվում են պարկերը: Ախտահանումը տնում է մի քանի վայրկյան: Մեքենայի արտադրողականությունը` 3տ/ժ:

Նկ.12.16. Սերմերի շնեկային 1ÑԹ-3 ախտահանիչի տեխնոլոգիական սխեմա. 1-շարժա եր, 2-էլեկտրաշարժիչ, 3-չոր թունաքիմիկատի դոզատոր, 4սնուցիչ շնեկ, 5-չոր թունաքիմիկատի ունկեր, 6-խառնիչ, 7-ցանց, 8սերմի ունկեր, 9-փական, 10-ծորակ, 11-հեղուկ թունաքիմիկատի աք, 12- խառնիչ շնեկ, 13-հենակ, 14- անիվ: Խուցային ինքնագնաց ախտահանիչ 1Ñ-10 A (նկ.12.17) նախատեսված է հացահատիկային, հատիկաընդեղենային, տեխնիկական մշակա ույսերի ն անտառային սերմերի թունաքիմիկատների ջրային սուսպենզիայով ախտահանման համար: Ախտահանիչը աշխատում է էլեկտրաշարժարժա երներով ն աղկացած է սուսպենզիայի պատրաստման սարքավորումից, սերմերի ունկերից, ախտահանման խցից, մղիչ-դոզատորից, ասպիրացիայի համակարգից, տվիչներից, փոխակրիչներից: Սուսպենզիայի պատրաստման սարքը աղկացած է աքից 4, լցավորման մղիչից 1, ներծծող ն մղման խողովակաշարերից: Բաքում 4 մոնտաժված են` խառնիչներ 3, հեղուկի մակարդակի տվիչներ 2, 7 ն էլեկտրատաքացուցիչ 5, որը նախատեսված է օդի ջերմաստիճանի 0Շ –ից ցածր լինելու դեպքում սուսպենզիայի տաքացման համար: Սերմերի ունկերը 15 ունի աշխիչ 28, որը կազմված է դոզավորման աժակից ն պտտվող սկավառակներից 27: Սերմերի մատու305

ցումը կարգավորվում է դոզավորման աժակը լծակով 16 տեղաշարժով: Սերմերի ունկերում տեղակայված են` աշխատանքի ավտոմատ ընդհատման տվիչը 13 ն լցավորման մեխանիզմների միացման տվիչը 14, որոնք գործում են ունկերի դատարկվելուց հետո:

Նկ.12.17.1Ñ-10A ախտահանիչի տեխնոլոգիական սխեմա 1-լցավորման մղիչ, 2, 7, 13, 14 ն 30-տվիչներ, 3-խառնիչներ, 4-սուսպենզիայի աք, 5-էլեկտրատաքացուցիչ, 6- եռնման փոխակրիչ, 8 ն 12-խողովակներ, 9-ծորակ, 10-չափիչ գլան, 11-մըղիչ-դոզատոր, 15ունկեր, 16-սերմի մատուցման դոզատորի լըծակ, 17, 22 ն 23-շնեկային փոխակրիչներ, 18-օդատար կարճախողովակ, 19-քամհար, 20զտման խուց, 21-զտիչ, 24-ինքնաշարժի շարժա եր, 25-ախտահանման խուց, 26-ծայրապանակ, 27-սկավառակ, 28- աշխիչ, 29-էլեկտրամագնիս, 31 ն 32-շղթայավոր փոխանցումներ, 33- աքի կանցք, 34դոզատորի կարգավորիչ:

Աշխատանքային խուցը 25 կազմված է խառնիչ-շնեկից 23 ն սուսպենզիայի փոշիացման կենտրոնախույս ծայրապանակից 26: Շնեկը խառնում է սուսպենզիայով թրջված սերմերը ն դուրս երում խցից: Մղիչ-դոզատորը 11 աղկացած է հետադարձ համընթաց շարժվող դիաֆրագմայից ն արտակենտրոն լիսեռից: Դիաֆրագման շարժվելով մի կողմ` սուսպենզիան լցվում է կափարիչի խուցը, հակառակ շարժվելուց սուսպենզիան մղվում է 8 խողովակով: Կարգավորիչ սկավառակի 34 պտտումով փոփոխվում է դիաֆրագմայի ընթացքի մեծությունը, հետնա ար ն սուսպենզիայի մատուցումը դեպի ախտահանման խուց: Սուսպենզիայի շարժումը 12 խողովակում հսկվում է տվիչով 30: Ասպիրացիայի համակարգը աղկացած է քամհարից 19, ներծծող խողովակից, զտման խուցից 20 ն զտիչից 21: Ախտահանիչի աշխատանքը ընթանում է հետնյալ կերպ: Բեռնավորման փոխակրիչը 6 սերմերը մատուցում է ունկեր 15, որտեղից զանգվածը թափվում է աշխիչի սկավառակի վրա 27, իսկ այնտեղից կենտրոնախույս ուժով մտնում ախտահանման խուց 25: Դոզատորը 11 աքից ներծծելով պատրաստված սուսպենզիան մղում է ծորակի 9 իրանի մեջ, իսկ այնտեղից 12 խողովակով ծայրապանակ 26, որը հեղուկը վեր է ածում մանրակաթիլ զանգվածի: Սերմերը հատելով փոշիացած թունաքիմիկատի հոսքը` ծածկվում են թույնով ն մատուցվում ախտահանման խցի շնեկ 23: Ախտահանված սերմը դատարկվում է 23, 22 ն 17 փոխակրիչներով: Ախտահանված զանգվածը փոխադրամիջոցի մեջ դատարկելու նպատակով փոխակրիչը 17 կարող է պտտվել 320-ով ն շեղվել ուղղաձիգ հարթության մեջ  15-ով: Ախտահանիչը աշխատում է ձեռքի ն ավտոմատ ռեժիմներով: Ձեռքով ռեժիմի դեպքում կարգավորվում են անող օրգանները, տաքացվում սուսպենզիան, աքը լցավորվում, մեքենան տեղաշարժում, միացվում է սերմերի եռնման ն եռնաթափման մեխանիզմները, միացվում է սուսպենզիայի փոշիացման ծայրապանակի, աղտոտված օդի հեռացման ն շարժա երման մեխանիզմները: Թունաքիմիկատի ծախսի կարգավորման համար օգտվում են սերմերի ն սուսպենզիայի մատուցման կարգավորիչներից, չափիչ գլանից 10 ն հրահանգի աղյուսակներից: Թունաքիմիկատով աղտոտված օդը, զըտման խուց 20 ներծծվում է քամհարով 19: Մաքրված օդը մղվում է զտիչ 21, որտեղ զտվում է ակտիվացված ածուխով:

Ավտոմատ ռեժիմում մեքենան աշխատում է հետնյալ կերպ: Բունկերի 15 դատարկ վիճակում տվիչը 14 անջատում է սուսպենզիայի դոզատորի 11 ն ինքնաշարժի էլեկտրաշարժիչը: Մեքենան լցավորվում է մինչն տվիչը 14, որը միացնում է սուսպենզիայի դոզատորը: Սուսպենզիայի մուտքը ծայրապանակով հսկվում է տվիչով 30 ն կարգավորման վահանակի ազդանշանային լամպով: Սուսպենզիայի աքը 4 դատարկվելուց տվիչը անջատում է էլեկտրաշարժիչները, ընդհատվում է մեքենայի աշխատանքը: Սուսպենզիայի փաստացի մատուցման չափման համար փոխարկում են ծորակ 9, հեղուկը մղիչով լցվում է չափիչ գլան 10: Մեքենայի աշխատանքը` մղիչի 1 միացումը, սերմի ախտահանումը ն սուսպենզիայի տաքացումը, հսկվում է կառավարման վահանակի լամպերով: Սուսպենզիայի մատուցումը կարգավորվում է 0.5...4.0 լ/ր: Մեքենան սպասարկում է մեքենավարը: Ախտահանիչ 1ÑԹ-5 (նկ.12.18) նախատեսված է ոչ մեծ քանակի հացահատիկային, հատիկաընդեղենային ն տեխնիկական մշակաույսերի ն անտառային սերմերի ջրային սուսպենզիայի թունաքիմիկատներով նախացանքային մշակման համար: Ախտահանիչը աղկացած է շնեկից 25, աքից 12, դիաֆրագմային մղիչ-դոզատորից 15, աշխիչից 9, մաքրման ասպիրացիոն համակարգից, ինքնատեղաշարժման մեխանիզմից 24, էլեկտրոշարժա երից ն կառավարման վահանակից: Շնեկը աղկացած է ընդունման ն փոխադրախառնման մասերից: Ընդունման մասի պատյանին է միացված սերմերի շնեկային հավաքիչը: Փոխադրման շնեկի 25 պատյանի առջնի մասում գտնվում է ունկերը 26, որը իր հերթին աժանված է երկու խցերի` կուտակիչ Ճ ն ախտահանման Ճ. Ճ խցում տեղակայված են մակարդակի 1 ն 2 տվիչները, իսկ Ճ խցում սկավառակային փոշեարարը 4: Երկու խցերի միջնապատում գտնվում է փականով 3 պատուհանը: Դիաֆրագմային մղիչը կառուցվածքով ն աշխատանքով համանըման է 1Ñ-10À-ի մղիչին: Բաշխիչը 9 կազմված է իրանից, մղակից, ռնակից ն չափիչ գլանից Օ: Իրանում ացված են չորս անցքեր, որոնց միացված են 7, 8, 10 ն 11 խողովակները: Բռնակի պտտումով մղակը տեղակայվում է վերին կամ ներքնի դիրքում: Վերին դիրքում մղիչից սուսպենզիան մտնում է չափիչ գլան Օ, որով հսկվում է մեկ րոպեում փաստացի մատուցվող հեղուկի չափը, մյուս դիրքում սուսպենզիան խողովակով 7 տրվում է ծայրապանակին 4: Սուսպենզիայի մատուցումը հսկվում է տվիչով 6: Մաքրման-ասպիրացիոն համակարգը աղկացած է քամհարից 19, շնեկի եռնաթափման կանցքում տեղակայված օդահավաքիչից 22, խողովակաշարից ն զտիչներից 18, 21:

Թունաքիմիկատի աքում տեղակայված է շնեկային խառնիչ 13, զտիչ 5, ներծծող կոմունիկացիա ն ցուրտ եղանակին սուսպենզիայի տաքացման էլեմենտ: Աշխատանքը սկսելուց առաջ ախտահանիչը մոտեցվում է սերմնակույտին ն միաժամանակ պատրաստվում սուսպենզիան, որի համար աքը լցվում է 30...40լ ջուր, ացվում է թույնի անկան` հատուկ սարքով լցվում աք ն միացվում է «խառնիչ» կոճակը: Սուսպենզիան խառնվում է 3...5ր, որից հետո աքը լցավորվում է ամ ողջ ծավալով:

Նկ.12.18. 1ÑԹ-5 ախտահանիչի տեխնոլոգիական սխեմա. 1, 2 ն 6-տվիչներ, 3-փական, 4-փոշեարար, 5,18 ն 21-զտիչներ, 7,8,10, 11 ն 16-խողովակաշարեր, 9- աշխիչ, 12- աք, 13-խառնիչ, 14,17, 20 ն 23-էլեկտրաշարժիչներ, 15-մղիչ-դոզատոր, 19-քամհար, 22-օդահավաքիչ, 24-ինքնատեղաշարժման մեխանիզմ, 25-շնեկ, 26- ունկեր: Այնուհետն մեքենան միացվում է ավտոմատ ռեժիմով: Սերմնակույտից սերմերը մտնում են ունկերի Ճ խուցը, որտեղ լցվելով մինչն տվիչի 1 մակարդակը` ավտոմատ միանում է մղիչ-դոզատորը: Սուս309

պենզիան աքից խողովակաշարով 16 մտնում է մղիչ, որտեղից մղվում է աշխիչի 9 իրան, այնուհետն խողովակով 7 ծայրապանակի 4 սկավառակին: Պտտվող սկավառակը թունաքիմիկատը փոշիացնում է, երելով մառախուղանման վիճակի: Սերմերը Ճ խցից կարգավորող պատուհանով մտնում են 8 խուցը` ծածկվելով թույնով: Մշակված սերմերը եռնաթափման շնեկով տեղափոխվում ն լցվում են պարկերը: Աղտոտված օդը կանցքից ընդունիչով 22 մտնում է քամհար 19, մաքրվում 18 ն 21 զտիչներով ն մղվում մթնոլորտ: Այդ ընթացքում սերմազանգվածը շարունակելով լցվել խուց մինչն 2 տվիչը, ավտոմատ անջատվում է սերմի մատուցումը ախտահանիչ: Ախտահանելով Ճ խցում` սերմի մակարդակը իջնում է 2 տվիչից ներքն, ավտոմատ միանում ինքնաշարժը, իսկ եթե սերմի մակարդակը իջնում է 1 տվիչից ներքն ավտոմատ անջատվում է մղիչ-դոզատորը, դադարում է թունաքիմիկատի մատուցումը դեպի ախտահանման խուց: Եթե հեղուկի մատուցումը ընդհատվում է խողովակաշարում ( աքում վերջացել է հեղուկը, կամ անսարքին է ն այլն) հեղուկի հսկման 6 տվիչը ավտոմատ անջատում է մղիչ դոզատորը ն ինքնաշարժը: Ախտահանիչի պահանջվող արտադրողականությունը կարգավորվում է փականով 3: Հեղուկի մատուցումը կարգավորվում է մղիչդոզատորի կարգավորիչի 15 պտտումով (նկ.13.18), դիաֆրագմայի ընթացքի փոփոխումով: Փականի 3 ն մղիչի պտուտակի դիրքերը ընտրվում են աղյուսակով:

12.11.ԱԽՏԱՀԱՆԻՉԻ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Աշխատանքից առաջ ստուգվում է ախտահանիչի տեխնիկական վիճակը` առանձին հանգույցների հերմետիկությունը, սերմի ն թունաքիմիկատի ավտոմատ մատուցման համակարգերի սարքինությունը: Վերացվում են հայտնա երված անսարքությունները ն ախտահանիչը կարգավորում ըստ սերմի ն սուսպենզիայի առաջադրված ծախսի: Բաքը լցվում է M զանգվածի թունաքիմիկատ ն լցավորվում ջրով, սկսվում է սուսպենզիայի պատրաստման գործընթացը: Այնուհետն համաձայն աղյուսակային տվյալների որոշվում են սերմի մատուցման ն դոզատորի կարգավորիչների դիրքերը ն տեղակայվում այդ դիրքերում: Փորձնական ճանապարհով որոշվում է սուսպենզիայի փաստացի ծախսը մեկ րոպեում, որի համար աշխիչը 9 (նկ.12.17) տեղակայվում է «նմուշի վերցրման» դիրքում, միացվում է մղիչի 15 շարժա310

երը 4 ն չափվում անոթի լցման ժամանակը: Եթե փաստացի ն հաշվարկային ծախսերի տար երությունը անցնում է 39-ից, կարգավորվում է մղիչի 15 կարգավորիչը (նկ.12.17)ն կրկնվում փորձը: Սուսպենզիայի ծախսը ն սերմերի մատուցումը Ցուցանիշները Սուսպենզիայի դոզատորի մատուցման կարգավորիչի սանդղակի աստիճանագիծը

Ցուցանիշների մեծությունը

0.4

0.8

1.4

1.8

2.2

2.6

3.0

3.6

4.0

Սուսպենզիայի ծախսը, լ/ր Սերմերի մատուցումը (արտադրողականությու նը),տ/ժ

Սուսպենզիայի դոզատորի համապատասխան արտադրողականության ընտրությունից հետո, չափիչ գլանի 10 աշխիչը 9 փոխարկվում է «Ախտահանում» դիրքի, մեքենայի աշխատանքի ռեժիմի փոխարկիչը տեղակայվում է «Ճ» դիրքով ն ախտահանիչը թողարկվում է աշխատանքի: Պար երա ար հսկվում է սուսպենզիայի ծախսը չափիչ գլանում ն սերմի ծախսը: Այդ նպատակով սերմը հավաքվում է ն կշռվում, այնուհետն զանգվածը աժանում փորձի տնողության վրա:

12.12. ԻՆՔՆԱԹԻՌՆԵՐԻ ԵՎ ՈՒՂՂԱԹԻՌՆԵՐԻ ՎՐԱ ՏԵՂԱԿԱՅՎՈՂ

ԱՆՏԱՌԻ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

Դժվարաանց տեղերում ն մեծ տարածությունների վրա անտառի հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի համար օգտագործվում են ինքնաթիռների ն ուղղաթիռների վրա տեղակայվող սրսկիչներ, փոշոտիչներ ն աերոզոլային գեներատորներ: Սրսկիչ ՃՒ-2 ինքնաթիռի վրա, աղկացած է պեստիցիդի աքից, տեղակայված ինքնաթիռի մեջ, լցավորման խողովակաշարից, մղիչ ագրեգատից, թնատակի սրսկման ձողից, կառավարման համակարգից: Թունաքիմիկատի մղման ագրեգատը նախատեսված է աքից հեղուկ թունաքիմիկատը ինքնաթիռի թնատակի ձող մատուցելու համար, ն սուսպենզիան աքում խառնելու համար:

Ագրեգատի կենտրոնախույս մղիչը շարժա երվում է հողմաշարժիչով, որը գործում է արգելակները ազատելուց հետո: Հողմաշարժիչի պտտումից հեղուկը աքից ներծծման խողովակով ուղղվում է մղիչ, իսկ այնուհետն մղիչ խողովակի վրա տեղակայված աց փականով մտնում է թնատակի սրսկման ձող: Բանվորական հեղուկի մի մասը ուղղվում է աք սուսպենզիայի խառնման համար: Թնատակի ձողը ունի 78 շտուցեր, տեղակայված իրարից 180մմ հեռավորության վրա ն թռիչքի ուղղության հետ 60-ի անկյան տակ: Շտուցերների վրա տեղակայված են համապատասխան ծայրապանակները: Օդաչուի խուցից գործադրվող պննմատիկ գլանները գործարկում են մղիչ ագրեգատը, որը ացելով մղիչ փականը` հեղուկը ուղարկում է թնատակի ձող: Սրսկիչի ընդգրկման լայնությունը 90մ է, աքի տարողությունը 1400լ, ճնշումը 0.25-0.3 ՄՊա: Փոշոտիչ ՃՒ-2 ինքնաթիռի վրա: Բաղկացած է փոշի պեստիցիդի աքից, կանցքով դոզավորման սարքից, թունելային ծայրապանակից ն կառավարման համակարգից: Բաքի վրա տեղակայված են կափարիչով փակվող եռնավորման երկու կարճափողեր: Բաքի ներսում տեղակայված է հողմաշարժիչից գանձիչի միջոցով շարժա երվող զսպանակային խառնիչներով ուղղաձիգ լիսեռը: Լիսեռը ներքնի մասում ունի պոչուկ, որի վրա ամրացվում է դոզավորող սկավառակը: Փոշոտման ժամանակ ացվում է փականը, ն միաժամանակ ազատվում է հողմաշաժիչի արգելակը, շարժա երվում է խառնիչի լիսեռը ն դոզավորող սկավառակը, փոշին մատուցվում է թնքերով ն ելքային առվակներով թունելային ծայրապանակով, որտեղից փոշին շպրտվում է դուրս ն նստում մշակվող ծառերի վրա: Փոշոտիչի ընգրկման լայնությունն է 95մ, աքի տարողությունը` 1400լ: Սրսկիչ 1Բ-8 ուղղաթիռի վրա: Բաղկացած է ֆյուզելյաժի երկու կողմից կախված երկու աքերից: Բաքերի ներքնից միացած են կանցքներ, որոնք իրար միացած են շտուցերներով խողովակով: Հեղուկը մղիչով մատուցվում է շտուցերներին, որտեղից զանգվածը խառնվում է հիդրոխառնիչներով: Հեղուկ թունաքիմիկատը ծայրապանակներին մատուցելու համար ֆյուզելյաժի տակ տեղակայված է ուղղաթիռի շարժիչից շարժա երվող մղիչ: Այդ նպատակի համար համակարգը համալրվում է կցման ագույցով: Սրսկիչի ընդգրկման լայնությունը` 65մ, աքի տարողությունը` 170լ, հեղուկի ծախսը` 0.7...7.3լ/վ: Փոշոտիչ 1Բ-8 ուղղաթիռի վրա, համալրված է երկու աքով, որոնց ներսում տեղակայված են ուղղաթիռի շարժիչից շարժա երվող շրջանակային խառնիչներ:

Բաքերի տակ տեղակայված են փականներ, որոնք կարգավորվում են պննմոհիդրոգլանով: Փականի աց դիրքում փոշին աքից թափվում է ուղղորդ խողովակներ, որտեղից փչվում է օդամուղի օդային հոսքով: Օդամուղը շարժա երվում է նույնպես ուղղաթիռից կըցման ագույցով: Ընդգրկման լայնությունը` 70...100մ, մեկ աքի ծավալը` 170լ: Աերոզոլային տեղակայանք 1Բ-8 ուղղաթիռի վրա: Այստեղ նույնպես օգտագործվում են այն աքերը, որոնք նախատեսված են սրսկման ն փոշոտման համար: Տաքացրած գազը ստացվում է օդա ենզինային խառնուրդի այրումից: Գործընթացը իրականանում է հետնյալ կերպ: Օդա ենզինային խառնուրդը ռնկվում է կայծառից: Այրված գազերը այրման խցից անցնելով դիաֆրագմայով մուտք են գործում ծայրապանակի նեղ մասը, որտեղ մատուցվում է անվորական հեղուկը` աքից պննմոծորակով ն դոզավորող ծորակով: Այստեղ հեղուկը տաք գազերի ազդեցության տակ վերափոխվում է աերոզոլի ն շպրտվում մթնոլորտ:

13. ՊԱՐՏԵԶ-ՊՈՒՐԱԿԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ՓՈՔՐԱՉԱՓ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Բնակավայրերի կանաչապատման աշխատանքների մեքենայացման համար առավել նպատկահարմար է փոքրաչափ տեխնիկայի օգտագործումը` այդ թվում փոքրաչափ տրակտորները, մոտո լոկները, էներգա լոկները, մոտոգործիքները (մոտոկուլտիվատորներ, մոտոփխրիչներ, մոտոֆրեզներ, մոտոհնձիչներ): Փոքրաչափ տրակտորներն ու մոտո լոկները կախված զանգվածից ն շարժիչի հզորությունից լինում են թեթն, միջին ն ծանր (աղյուսակ 13.1): Աղյուսակ 13.1 Փոքրաչափ տրակտորների ն մոտո լոկների տեսակները Փոքրաչափ տեխնիկան

Կառուցվածքային զանգվածը, կգ

Թեթն Միջին Ծանր

Հ 500 Հ 650 Հ 650

Թեթն Միջին Ծանր

Հ 70 Հ 100 Հ 100

Նոմինալ հզորությունը, կՎտ

Առավելագույն արագությունը, կմ/ժամ Բանվորական

Փոքրաչափ տրակտորներ Հ 10 Հ 14 Հ 14 Մոտո լոկներ Հ3 Հ5 Հ5

Տրանսպորտային

Միջանիվային հեռավորութ.յ ունը, մմ

Մոտո լոկներն ու մոտոգործիքները սովորա ար ունեն մեկ զույգ տանող անիվներ ն օգտագործվում են հողի մշակման, սիզամարգերի հնձման, տրանսպորտային ն այլ աշխատանքներում:

13.1.ՓՈՔՐԱՉԱՓ ՏՐԱԿՏՈՐՆԵՐԻ ԵՎ ՄՈՏՈԲԼՈԿՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐՆ ՈՒ ԱԳՐԵԳԱՏՆԵՐԸ

Փոքրաչափ տրակտորներն ու մոտո լոկները արդ կառուցվածքի մեքենաներ են, կազմված մի քանի ագրեգատներից ն համակարգերից, որոնք իրար հետ միացված են որոշակի ձնով: Նրանք կազմված են շարժիչից, ուժային մասից, ընթացքային մասից, ղեկավարման մեխանիզմներից, անվորական ն օժանդակ սարքավորում314

ներից: Փոքրաչափ տրակտորի հիմնական ագրեգատների դասավորությունը ցույց է տրված նկ.13.1-ում:

Նկ.13.1. Փոքրաչափ տրակտորի հիմնական ագրեգատների դասավորությունը 1-շարժիչ, 2-կցորդման ագույց, 3-արագությունների տուփ, 4-արագությունների փոփոխման լծակ, 5-հետընթացի լծակ, 6-ղեկ, 7-նստարան, 8-լիսեռ, 9-հետին կամրջակի գլխավոր փոխանցում, 10-հետին կամջակի դիֆերենցիալ, 11-հզորության անջատման լիսեռ, 12-հետին անիվների շարժա երի անջատման լծակ, 13-հետին անիվներ, 14վերջնական փոխանցում, 15-առջնի անիվներ: Շարժիչը 1 վառելանյութի ջերմային էներգիան փոխարկում է մեխանիկական աշխատանքի: Ուժային մասը, որը ներառում է կցորդման ագույցը 2, արագությունների տուփը 3, լիսեռը 8, հետին կամրջակի գլխավոր փոխանցումը 9, վերջնական փոխանցումը 14 շարժիչի ոլորող մոմենտը փոխանցում է տրակտորի առջնի ն հետնի տանող անիվներին, փոփոխելով նրա մեծությունն ու ուղղությունը: Կցորդման ագույցը 2, տեղակայվում է շարժիչից անմիջապես հետո, ն անջատում է ծնկաձն լիսեռը ուժային մասից` արագությունների փոփոխման ն տրակտորի կանգառի ժամանակ, ինչպես նան ապահովում է ծնկաձն լիսեռի սահուն միացումը ուժային մասին տրակտորի տեղից շարժման ժամանակ: Արագությունների տուփը 3, փոփոխում է շարժիչի ոլորող մոմենտի մեծությունը, ուղղությունը ն ապահովում է տրակտորի

հետընթաց շարժումն ն երկարատն կանգառների ժամանակ ուժային մասը անջատում է աշխատող շարժիչից: Հետին կամրջակի գլխավոր փոխանցումը 9, մեծացնում է արագությունների տուփից ստացած ոլորող մոմենտը ն 90 անկյան տակ փոխանցում տանող անիվներին: Ընթացքային մասը ուժային մասից ստացած պտտական շարժումը վերափոխում է տրակտորի համընթաց շարժման: Ղեկավարման մեխանիզմները ծառայում են տրակտորի շարժման ուղղության փոփոխման ն արգելակման համար: Բանվորական սարքավորումները օգտագործվում են անտառային մեքենաների ու գործիքների հետ ագրեգատավորվելու ն նրանց անող օրգաններին ոլորող մոմենտ փոխանցելու համար: Որպես անվորական սարքավորումներ կիրառվում են` կցման հարմարանքը, հիդրո կախոցի համակարգը ն հզորության անջատման լիսեռը (ՀԱԼ): Օժանդակ սարքավորումները ներառում են` նստարանը, լուսավորման, շարժիչի աշխատանքի վերահսկման ն ազդանըշանային սարքերը, ինչպես նան պահպանակը, որն ապահովում է օպերատորի անվտանգությունը` տրակտորը շրջվելիս ն վայր ընկնող ծառերից: Մոտո լոկի հիմնական ագրեգատների դասավորությունը ցույց է տրված նկ.13.2-ում: Նկ.13.2. Մոտո լոկի հիմնական ագրեգատների դասավորությունը. 1-ղեկավարման ռնակներ, 2ագույցի ղեկավարման ռնակ, 3շարժիչի ղեկավարման լծակ, 4ռներսի լծակ, 5-արագությունների փոփոխությունների փոփոխման լծակ, 6-ղեկային ձող, 7-ՀԱԼ-ի լծակ, 8-վառելանյութի աք, 9շարժիչ, 10-անիվներ, 11-ՀԱԼ, 12կախոց:

13.2.ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՓՈՔՐԱՉԱՓ ՏՐԱԿՏՈՐՆԵՐ ԵՎ ՄՈՏՈԲԼՈԿՆԵՐ

Տրակտոր 1-25Ճ (նկ.13.3) կարող է օգտագործվել քաղաքների կանաչապատ տարածքների, կանաչ տնկարկների խնամքի, հողի մշակման տեխնոլոգիական գործընթացներում, ճանապարհա- ացատային ցանցի խնամքի աշխատանքներում ն այլն: Տրակտորն ունի երկգլան 15կՎտ հզորությամ , օդային հովացումով դիզելային շարժիչ: Տրակտորի վրա տեղակայված առջնի, կողային ն ետնի կախոցի սարքավորումներն ու ՀԱԼ-ը, հնարավորություն են տալիս զանզան տեխնոլոգիական մեքենաների` հողային ֆրեզի, ձյունամաքրիչի, ոռոգման-լվացման կցասայլակի ն այլնի ագրեգատավորումը տրակտորի առջնից, կողքից, ետնից` ելնելով կատարվող աշխատանքի նույթից: Տրակտորը համալրված է էլեկտրական գեներատորով, որից կարող են սնվել կախովի տեխնոլոգիական մեքենաների էլեկտրական շարժիչներն ու պարտեզպուրակների թփերի ու ծառերի խնամքի ձեռքի էլեկտրական գործիքները:

Նկ.13.3. Տրակտոր 1-25Ճ. 1-առջնի կախոցի մեխանիզմ, 2-շարժիչ, 3-էլեկտրասարքավորումներ, 4-հետին կախոցի մեխանիզմ, 5-ընթացքադանդաղեցուցիչով գլխավոր փոխանցում, 6-ուժային փոխանցում:

Տրակտորի շարժման արագությունը փոփոխվում է 1.58...6.0 մ/վրկ (5.7...21.6 կմ/ժամ), ընթացքի դանդաղեցուցիչով` 0.2...0.76 մ/վրկ (0.72...2.74 կմ/ժամ) սահմաններում, ոլոր փոխանցումներն ունեն ետընթաց շարժում: Առջնի սռնու ու հետնի կողային փոխանցումների դիրքի փոփոխումով տրակտորի լուսանցքը կարող է լինել ցածր` 0.45 մ, միջին`0.58 մ ն արձր` 0.65 մ: Հետնի անիվների առանցքների միջն հեռավորությունը փոփոխվող է ն կազմում է 1.1...1.5 մ: Տրակտորի հիդրոհամակարգը հնարավորություն է տալիս տեխնոլոգիական մեքենան սնեռել ցանկացած արձրության վրա համապատասխան աշխատանք կատարելու համար: 1-25Ճ տրակտորի հետ ագրեգատավորվում է ՕÑՃ-2 ունիվերսալ մեքենան, որը կատարում է ծառերի ու թփերի կտրման ու ձնավորման, ֆրեզի օգնությամ հողի մշակման, պարարտացման, կանաչ տնկարկների սնուցման, ոռոգման ն այլ աշխատանքներ: 1-25Ճ տրակտորի ազայի վրա թողարկվում է 1-25K մեծ լուսանցքով (մինչն 1.5 մ) տրակտորը, որը օգտագործվում է տնկարաններում տնկիների միջշարային տարածքների մշակման, մոլախոտերի ոչնչացման, վնասատուների ու հիվանդությունների դեմ պայքարի ն այլ աշխատանքներ կատարելու համար: Նմանատիպ աշխատանքների համար թողարկվում են նան 1-30 ն 1-30Ճ տրակտորները: Խ1-15 տրակտորը օգտագործվում է քաղաքների պարտեզպուրակների ն կանաչ տարածքների խնամքի, հողի մշակման աշխատանքների կատարման համար: Շարժիչը երկգլան, դիզելային է 11.3 կՎտ հզորությամ : Տրակտորը կարող է օգտագործվել նան ջերմոցներում, տնկարաններում ն փոքր տարածքների վրա, զանազան անտառային փոքրաչափ մեքենաներով ու գործիքներով տեխնոլոգիական գործընթացներ կատարելու համար: Տրակտորն ունի չորս արագություն առաջընթաց` 1.1...7.19 մ/վրկ (3.96...25.9 կմ/ժամ) ն չորս` ետընթաց 1.4...9.3 մ/վրկ (5.04...33.48 կմ/ժամ): Լուսանցքը` 280մմ, անիվների միջառանցքային հեռավորությունը 1170մմ: Փոքրաչափ տրակտորների շարք է թողարկում Մինսկի տրակտորների գործարանը` “Ճ868ծծոն-082ՃÑ”, շարժիչի հզորությունը` 10.22 կՎտ, “Ճ868ծծոն 215” հզորությունը` 17.5 կՎտ, “Ճ868ծծոն-321” հզորությունը 24.4 կՎտ, ն այլն: Բոլոր տրակտորների անիվային անաձնը 4x4-է: Չորս տանող անիվները տրակտորին դարձնում են արձըր անցողական ն հնարավորություն են տալիս օգտագործել էներգատար տեխնոլոգիական գորրծընթացներ կատարելու համար (հողի նախապատրաստում, տնկիների տնկում, տրանսպորտային աշխատանքներ ն այլն), ինչպես նան կանաչ տնկարկների խնամքի աշխատանքներում:

Չեխական փոքրաչափ Խ18-50, Խ18-132, 1Z-4K-14 դիզելային շարժիչով տրակտորներն ունեն 10...25կվտ հզորություն, արագությունների ընդգրկույթը 0.36...6.8 մ/վրկ (1.3...24.5 կմ/ժամ), չորս առաջընթաց ն չորս ետընթաց: Տրակտորն ունի առջնի ն ետնի ՀԱԼ ն կոմպլեկտավորվում է հետնյալ տեխնոլոգիկան սարքավորումներով` երկիրան շրջվող գութան, համատարած ու միջշարքային մշակության կուլտիվատորներ, փխրիչ, ուլդոզերային թն, ցանիչ ն անտառատնկիչ մեքենաներ, տնկիների խնամքի ն ոռոգման մեքենաներ, ճակատային ու կողային հնձիչներ ն այլն: Չինական արտադրության փոքրաչափ “ԲԷԻՕՏՒՕՍ 254” տրակտորն ունի եռագլան դիզելային շարժիչ 18.4 կՎտ հզորությամ : Տրակտորն ունի յոթ առաջընթաց 1.34...16.3 կմ/ժամ ն երկու ետընթաց` 1.58...8.17 կմ/ժամ արագություններ: Ետնի ն առջնի կամրջակները տանող են: Ունի ճակատային ՀԱԼ ո=2500պտ/ր ն ետնի ՀԱԼ` ո1=1000, 830, 540 պտ/ր, որոնք հնարավորություն են տալիս ավելի արդյունավետ օգտագործել ակտիվ անվորական օրգաններով տեխնոլոգիական սարքավորումները:

Նկ.13.4.Իտալական ՕՕԼՕՕԻI ֆիրմայի ՍԻIՄԷRՏՃԼ տրակտորն իր շլեյֆով. ա-միաիրան գութանով, -սրսկիչով, գ- շարքացանով, դ-կուլտիվատորով: Հետաքրքրություն են ներկայացնում իտալական Օօ|dօո|

ֆիրմայի “ՍԻIՄԷRՏՃԼ 238”, “ՍԻIՄԷRՏՃԼ 248”, “ՍԻIՄԷRՏՃԼ 236”,

“ՍԻIՄԷRՏՃԼ 238” տրակտորները (նկ.13.4): Նրանք իրարից տար եր319

վում են շարժիչի հզորությամ ն ունեն` 20.5...28 կՎտ հզորություն: Շարժիչը քառատակտ դիզելային է: Տրակտորն ունի վեց առաջընթաց` 1.2...24 կմ/ժամ, ն երեք ետընթաց 1.6: 3.4: 5.1կմ/ժամ արագություններ, երեք ՀԱԼ ն կախոցի հիդրոհամակարգ: Բոլոր չորս անիվները տանող են: Տրակտորները համալրված են միաիրան գութանով (նկ.13.4,ա), սրսկիչով (նկ.13.4, ), շարքացանով (նկ.13.4,գ), կուլտիվատորով (նկ.12.4,դ), փոսփորչիով, կցասայլակով, խոտհընձիչով, փայտ կտրելու սղոցով ն այլն, որոնք նրան դարձնում են լանդշաֆտային շինարարության համար շատ պիտանի:

13.3.ՍԻԶԱՄԱՐԳԵՐԻ ՀԻՄՆՄԱՆ ԵՎ ԽՆԱՄՔԻ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ Ի

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

Սիզամարգը քաղաքային լանդշաֆտի ան աժանելի մաս է, տարածք, որը պատված է ազմամյա խոտա ույսերով ն ստեղծում է հզոր հողապաշտպան ծածկույթ: Քաղաքային պայմաններում սիզամարգը ոչ միայն գեղարվեստական օ յեկտի տարր է, այլ ունի կարնոր սանիտարահիգիենիկ նշանակություն, որը կլանում է զգալի քանակությամ փոշի, կարգավորում է օդի ջերմային ու խոնավության ռեժիմները: Ըստ նշանակության ն ներկայացվող պահանջների սիզամարգերը լինում են դեկորատիվ, սպորտային ն հատուկ: Ամենատարածվածը դեկորատիվ սիզամարգերն են, որոնք աժանվում են սովորական, զ ոսայգիների, մարգագետնային ն ծաղկող (մավրիտանական): Հատուկ սիզամարգերը ստեղծվում են օդանավակայաններում, մայրուղիների ն երկաթուղիների երկայնքով, հիդրոտեխնիկական կառույցների շրջապատում ն այլ հատուկ օ յեկտների շուրջ: Սպորտային սիզամարգերը ստեղծվում են մարզադաշտերում, ձիարշավարաններում, սպորտային հրապարակներում ն նրանց շուրջ: Կախված սիզամարգի տեսակից ն նշանակությունից` գոյություն ունեն սիզամարգերի հիմնման մի քանի եղանակներ, որոնք ընդգրկում են հետնյալ տեխնոլոգիական գործընթացները` - հողի հատուկ նախապատրաստում ն սիզամարգային խոտի սերմերի ցանք, - հողի հատուկ նախապատրաստում ն սիզամարգային խոտի սերմերի ցանք հատուկ լուծույթներով` հիդրոցանք, - հողի մակերնույթի հատուկ նախապատրաստում ն գլանափաթեթ ուսածածկույթով ծածկում:

Հողի հատուկ նախապատրաստումը համարվում է ամենաաշխատատար ն պատասխանատու գործընթաց: Այն իր մեջ ներառում է հիմքի նախապատրաստումը ն 12...20սմ երրի հողաշերտի փռում, որի մեջ պետք է աճեն ույսերը: Այդ աշխատանքները կատարվում է փոքրաչափ տրակտորների ն մոտո լոկների հետ ագրեգատավորվող մեքենաներով ու գործիքներով: Դրանց թվին են պատկանում ճապոնական ՏՃԽՃՒՃ, իտալական Օօ|dօո|, ռուսական Բծ1ò 1Բ-1, չեխական ՄՃRI ն այլ ֆիրմաների արտադրության մոտո լոկները իրենց համալիր փոքրաչափ տեխնիկական սարքավորումներով:

13.4.ՓՈՔՐԱՉԱՓ ՏՐԱԿՏՈՐՆԵՐԻ ԵՎ ՄՈՏՈԲԼՈԿՆԵՐԻ ՀԵՏ

ԱԳՐԵԳԱՏԱՎՈՐՎՈՂ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ

Փոքրաչափ էներգետիկ միջոցների հետ ագրեգատավորվող մեքենաներից ն գործիքներից անտառա ուծական, տնկարանային, պարտեզպուրակային տնտեսություններում օգտագործվում են գութաններ, կուլտիվատորներ, ֆրեզներ, ցաքաններ, շարքացաններ, հնձիչներ, կցասայլակներ: Գութաններ: Բոլոր մոտո լոկների հետ ագրեգատավորվում են միաիրան, իսկ փոքրաչափ տրակտորներին երկիրան գութան, թեթն ն միջին հողերում աշխատելու համար: 1Է-1, 11-1-15, 1Օ-1-18 մեկ իրանով գութաններ են, որոնք ագրեգատավորվում են համապատասխանա ար 1Օ6-0.5, 1-3, 1Ճ-1 մոտո լոկներին ն կառուցվածքով իրար նման են: Նրանց ընդգրկման լայնությունը 18...20սմ է, իսկ վարի խորությունը` 15...20սմ: 1Է-1-15 գութանը (նկ.13.5) աղկացած է զոլակից 1, կանգնակից 2, որի վրա ամրացված են խոփը 4 ն թնը 5: Կանգնակի օգնությամ գութանը միանում է մոտո լոկի կցանքի հարմարանքին:

Նկ.13.5.1Է-1 գութան. 1-զոլակ, 2-կանգնակ, 3-սնեռիչ հեղույս, 4-խոփ, 5-թն:

Կուլտիվատորներ: Մոտո լոկների հետ ագրագատավորվող կուլտիվատորները նախատեսված են տնկարաններում, պարտեզպուրակներում հողի համատարած ն տնկիների ու թփերի միջշարային տարածության փխրեցման ն մոլախոտերի ոչնչացման համար: Կուլտիվատորը KՔ-70 (նկ.13.6), որը ագրեգատավորվում է 1Օ6-0.5 մոտո լոկին աղկացած է ընդերկայնական հեծանից 1, ուղղաձիգ կանգնակից 2, գոտեկապից 3, սողնակից 4, անվորական օրգանից 5, հեծանից 6, ձգաձողից 7 ն պտուտակային մեխանիզմից 8:

Նկ.13.6.KՔ-70 կուլտիվատոր. 1-ընդերկայնական հեծան, 2-ուղղաձիգ կանգնակ, 3-գոտեկապ, 4-սողնակ, 5- անվորական օրգան, 6-հեծան, 7-ձգաձող, 8-պտուտակային մեխանիզմ: Ընդգրկման լայնությունը` 0.5...0.7 մ, մշակման խորությունը մինչն` 14 սմ, զանգվածը` 23կգ: Ցաքան Ճ1-90 օգտագործվում է հողի մակերեսային փխրեցման, սերմերի ու պարարտանյութի հողով ծածկելու համար: Բաղկացած է կանգնակից, ռնակից, ընդլայնական ձողերից, ատամներից, ընդերկայնական ձողերից: Ագրեգատավորվում է 1Օ6-0.5 մոտո լոկին: Ընդգրկման լայնությունը 0.4...1.07մ, մշակման խորությունը` մինչն 15 սմ, զանգվածը` 12 կգ: ՕÑՃ-281Օ կախովի ֆրեզ, օգտագործվում է պարտեզպուրակներում, սիզամարգերում հողի նախացաքանային մշակության համար:

Ագրեգատավորվում է 1-25Ճ տրակտորին: Բաղկացած է շրջանակից, ֆրեզային թմ ուկից, ռեդուկտորից, կարդանային փոխանցումից: Ֆրեզային թմ ուկը աղկացած է լոգարիթմական սպիրալի ձն ունեցող դանակներից: Թմ ուկը ունի դանակների երկու սեկցիա ն ճակատային մասերում տեղակայված են հենարանային սկավառակներ` փխրեցման խորությունը կարգավորելու համար: Ընդգրկման լայնությունը` 1.44մ, մշակման խորությունը մինչն` 15սմ: Մոտոֆրեզ Խ5-1-“Բծ1ò” (նկ.13.7) օգտագործվում է պարտեզներում, պուրակներում սիզամարգային խոտա ույսերի սերմերի ցանքից առաջ հողի փխրեցման ն նախապատրաստման համար: Մոտոֆրեզի հիմնական հանգույցներն են` անվորական օրգանը (ֆրեզը) 1, ընթացքային անիվները 2, ղեկավարման օրգանները 3, շարժիչը 4, շրջանակը 5:

Նկ.13.7.ԽK-1-“Բծ1ò” մոտոֆրեզ. 1-ֆրեզ, 2-ընթացքային անիվներ, 3-ղեկավարման օրգաններ, 4-շարժիչ, 5-շրջանակ: Շարժիչից ոլորող մոմենտը անվորական օրգանին փոխանցվում է փոկային փոխանցման ն ռեդուկտորի օգնությամ : Ֆրեզի տրամագիծը 320 մմ է, լայնությունը կարող է կարգավորվել` 330մմ, 580մմ, 830մմ, պտուտաթվերը` 85 պտ/ր: Մշակման խորությունը մինչն` 20 սմ: Մոտոֆրեզի տեղաշարժը կատարվում է տեխնոլոգիական գործընթացը կատարելիս` ֆրեզի պտտվելու շնորհիվ: Նմանատիպ մոտո լոկներ են թողարկում շվեդական ՄIKIԻՕ, իտալական ՕՕԼՕՕԻI ն այլն ֆիրմաներ: Թողարկվող մոտո լոկներն ունեն ոչ մեծ զանգված, համալրված են ազմաթիվ փոքրաչափ

գործիքներով` գութան, կուլտիվատոր, ակոսա ացիչ, հնձիչ, սրսկիչ, կցասայլակ ն այլն` զանազան աշխատանքներ կատարելու համար (նկ.13.8): Դրանք ավականին հուսալի, հեշտ կառավարվող ն արձր շահագործական ցուցանիշներ ունեցող մոտոֆրեզներ են:

Նկ.13.8. Իտալական ՕՕԼՕՕԻI ֆիրմայի մոտո լոկ. ա-գութանով, -ֆրեզով, գ-հնձիչով, դ-կցասայլակով: Շարքացան 1ԷՕԲ-ՔՃÑ օգտագործվում է, սիզամարգերի կազմավորման ժամանակ, լավ նախապատրաստված տարածքներում խոտա ույսերի սերմեր ն պարարտանյութ շաղացան եղանակով ցանքի համար: Մեքենան ագրեգատավորվում է 1-25Ճ տրակտորին: Շարքացանի հիմնական հանգույցներն են` շրջանակը, սերմերի ն պարարտանյութերի ունկերները, սկավառակավոր ցանող սեկցիան, շարժաերը, պննմատիկ անիվները: Շարքացան 1ԷՕԲ-ÑԹՃ-ն օգտագործվում է 1000մ2 ն ավել մակերես ունեցող սիզամարգային տարածքներում` խոտա ույսերի սերմերի ցանքի ն պարարտանյութի ցրելու համար:

Շարքացացանի հիմնական հանգույցներն են կախոցի մեխանիզմով շրջանակը, սերմերի ն պարարտանյութերի ունկերները, կենտրոնախույս տեսակի ցանող ապարատը, գլանվակը, շարժա երը ն հենարանային անիվները: Ագրեգատավորվում է 1-25Ճ տրակտորին: Ագրեգատի շարժման ժամանակ հզորության անջատման լիսեռից պտուտաթվերը ռեդուկտորի օգնությամ փոխանցվում են ցանող ապարատի սկավառակին: Բունկերից սերմերը թափվում են սկավառակի վրա ն կենտրոնախույս ուժի ազդեցության տակ ցրվում հողի մակերնույթին, այնուհետն սերմերը գլանվակով ծածկվում են հողով: Սիզամարգային շարքացան 1ՕՃ-132 (նկ.13.9) օգտագործվում է սիզամարգերի հողի փխրեցման, սերմերի ու պարարտանյութի ցանքի ն հողով ծածկելու համար: Մեքենան աղկացած է` ֆրեզից 1, ֆրեզի շրջանակից 2, կարդանային փոխանցումից 3, պարատանյութի ունկերից 4, սերմերի ունկերից 5, շրջանակից 6, գլանվակից 7, պատյանից 8: Սերմերի ցանքը կատարվում է ակոսակոճավոր ցանող ապարատով:

Նկ.13.9. Սիզամարգային շարքացան 1ՕՃ-132 . 1-ֆրեզ, 2-ֆրեզի շրջանակ, 3-կարդանային փոխանցում, 4-պարարտանյութի ունկեր, 5-սերմերի ունկեր, 6-շրջանակ, 7-գլանվակ, 8պատյան: Ֆրեզը 1 շարժման մեջ է դրվում տրակտորի հզորության անջատման լիսեռից: Ֆրեզով փխրեցված տարածքում ցանված սերմերը ն պարարտանյութը ծածկվում են հողով գլանվակի 7 օգնությամ : Ցանող ապարատը շարժումը ստանում է գլանվակից շղթայավոր փոխանցման միջոցով: Անհրաժեշտության դեպքում շարքացանից հանվում են ցանող ապարատը ն գլանվակը ն այն օգտագործվում է որպես հողի մշակման կախովի ֆրեզ:

13.5.ՀԻԴՐՈՑԱՆՔԻ ԵՂԱՆԱԿՈՎ ՍԻԶԱՄԱՐԳԵՐ ՀԻՄՆԵԼՈՒ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Հողի մակերնույթին տար եր խոտա ույսերի սերմեր պարունակող էմուլսիաների ցրումը անվանում են հիդրոցանք: Հիդրոցանքը կատարվում է հատուկ մեքենաներով-հիդրոշարքացաններով: Լանջերին, հողմային ն ջրային էրոզիայի ենթակա մեծ տարածքներում, հողի ամրակցման ն պահպանման լավագույն ն հիմնական եղանակը սիզամարգերի հիդրոցանքով կազմավորումն է: Ամենատարածված եղանակը լանջերին ցանված խոտա ույսերի սերմերի պահպանումն է իտումային էմուլսիայով: էմուլսիան ստանում են ջրում դիսպերսված իտումից ն էմուլգատորից, որը նրան տալիս է կայունություն: Որպես էմուլգատոր օգտագործվում է օլեինային օճառ կամ սուլֆատասպիրտային արդա: էմուլսիան պատրաստում են հատուկ տարողության մեջ խառնման միջոցով: Տարողության մեջ լցնում են 110...140Շ տաքացրած իտում, վրան ավելացվում 60...90Շ էմուլգատոր ն անըդհատ խառնում մինչն ստացվի ջրային դիսպերս լուծույթ: Պատրաստի լուծույթով մշակվում է խոտա ույսերով ցանված տարածքները` 1.0լ մեկ քառակուսի մետր մակերեսին: Մշակումից հետո հողի մակերնույթին ստեղծվում է 0.5...0.7մմ հաստությամ թաղանթ, որը նրան պաշտպանում է ջրային ն հողմային էրոզիայից: Թաղանթի տակ հողի շերտում միաժամանակ ստեղծվում է ջերմային ն ջրային օպտիմալ ռեժիմներով միկրոկլիմա` նպաստելով սերմերի ծլմանը: Հողի մակերնույթին էմուլսիան շաղ են տալիս րանդսպոյտով համալըրված ավտոգուդրոնատորներով: Հիդրոշաքացան Բ11-64, մշակված է 11-130 ոռոգման մեքենայի ազայի վրա: Հիմանական հանգույցներն են` ցիստերնը, թիակավոր խառնիչը, խողովակաշարերի համակարգը, հիդրոթնդանոթը ն շրջանակը: Ցիստերնի մեջ լցվում է էմուլսիա ն սիզամարգային խոտաույսերի սերմեր: Խառնիչով իրար հետ լավ խառնելուց հետո պոմպի ճնշման տակ` էմուլսիան մատուցվում է փոշեարարին-հիդրոթնդանոթին, որը ցրում է խառնուրդը տարածքի մակերնույթին: Հիդրոթնդանոթը տեղակայված է ցիստերնի վերին կափարիչի փոխարեն ն կարող է շրջվել հորիզոնական հարթության մեջ 90 անկյան տակ: Բանվորական լուծույթի ծախսը, ցրման հեռավորությունը` կարգավորում են տար եր կցափողեր օգտագործելով: Շիթի հեռավորությունը կազմում է 8...35մ, էմուլսիայի ծախսը 1000մ վրա մինչն 5000 լիտր: Հիդրոշարքացան ՒՕ-9003(Իսպանիա) օգտագործվում է խոտա ույսերի սերմերի, պարարտանյութի ն էմուլսիայի խառնուրդը հողի մակերնույթին ցրելու համար: Հեղուկի ցրման անհրաժեշտ ճնշումը

ստեղծվում է պոմպով: Հիդրոշարքացանը ունի պոլիէթիլենից պատրաստված, խառնիչով կահավորված աք ն էլեկտրական մանրիչ` ցանքածածկ ստեղծելու համար: Խառնուրդի ճնշման տակ ցրման շարքացանն ունի հիդրոթընդանոթ ն հատուկ կցափողերով խողովակներ: Հիդրոշարքացանի կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս հիդրոթնդանոթը ն խողովակաշարը աշխատեցնել միաժամանակ: Որպես թաղանթագոյացնող օգտագործվում է հիդրոցանքի համար նախատեսված սինթետիկ մանրաթել: Այն խառնվում է սերմերի, պարարտանյութի, ցանքածածկույթի (մուլչ) հետ ն ստացված խառնուրդը ցրվում է հողի մակերնույթին` պահպանելով նրան էրոզիայից: Խառնուրդի շիթի հեռավորությունը կազմում է 35...75մ, ծախսը 2.31լ/ր, մեկ լցավորումով ցանված տարածքը 1100մ2:

13.6.ՍԻԶԱՄԱՐԳԵՐԻ ԽՆԱՄՔԻ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

Սիզամարգերի ուսածածկույթը երկարատն ն գեղեցիկ պահպանման համար անհրաժեշտ է ժամանակին կազմակերպել որակյալ խնամքի աշխատանքներ` հունձ, ոռոգում, պարարտացում, մոլախոտերի, վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքար, ընթացիկ ն կապիտալ նորոգումներ: Միայն թվարկված աշխատանքների կատարման տեխնոլոգիայի պահպանման դեպքում կարելի է ունենալ սիզամարգի հարթ ն կանաչ մակերնույթ:

13.6.1.ՍԻԶԱՄԱՐԳԵՐԻ ՀՆՁԻ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Սիզամարգերի կանոնավոր հունձը նպաստում է մոլախոտերի ոչնչացմանը ն որակյալ, տրորման նկատմամ կայուն, խիտ խոտածածկույթի աճին: Խոտածածկույթի հնձման արձրությունը ունի կարնոր նշանակություն: Շատ արձր խոտածածկույթի տեսքը հաճելի չէ, իսկ շատ ցածրը` վնասում է ուսածածկույթին: Սիզամարգի ուշացած հնձի ժամանակ ույսերի աճը դանդաղում է, հաճախ նրանք չորանում են, իսկ նրանց տեղում աճում է մոլախոտ: Սիզամարգերի հնձի հաճախությունը պայմանավորված է շատ գործոններով ն սովորա ար հնձում են 10...20 օրը մեկ անգամ 4...5սմ արձրությամ , սեզոնում ոչ պակաս 15 անգամ: Սիզամարգերի հնձման համար գոյություն ունեն ազմաթիվ տեսակի սիզամարգահնձիչներ` ձեռքի, էլեկտրական, ն ենզինային շարժիչով: Բոլոր տեսակի սիզամարգահնձիչները կառուցվածքով իրար նման են ն աղկացած են կտրող ապարատից, հենարանային համա327

կարգից, կտրող ապարատի շարժա երից, ղեկավարման համակարգից: Ինքնագնաց հնձիչ ՇK-15Ճ օգտագործվում է մինչն 1000մ2 մակերեսով սիզամարգերի հնձման համար: Հնձիչը աղկացած է ներքին այրման շարժիչից, շրջանակից, կտրող ապարատից, ընթացքային մասից, ղեկավարման ռնակներից ն պատյանից: Հնձիչի վրա տեղակայաված է երկտակտ, միագլան ենզինային 3.0 կՎտ հզորության շարժիչ: Կտրող ապարատը 0.5 մ երկարությամ պտտվող հարթ դանակ է, որին պտուտաթվերը շարժիչից փոխանցվում է ագույցի օգնությամ (նկ.13.10): Ընթացքային մասը աղկացած է փոկային փոխանցումից, որդնակային ռեդուկտորից, շղթայավոր փոխանցումից ն հենարանային անիվներից: Որդնակային ռեդուկտորի ելքի լիսեռի վրա տեղակայված է ռունցքավոր ագույց, որից շղթայավոր փոխանցումով շարժումը հաղորդվում է ընթացքային անիվներին: Ընթացքային մասին շարժումը փոխանցվում է կենտրոնախույս ագույցով, եր շարժիչի պտուտաթվերը հասնում են 1500 պտ/ր: Պատյանը պատրաստված է պողպատե թիթեղից ն ունի պատուհան հնձվածքը աջ կողմից դուրս շպրտելու համար:

Նկ.13.10.Սիզամարգերի ՇK-15Ճ հնձիչի կինամատիկական սխեմա. 1-շարժիչ, 2-հոլովակ, 3-հարթ պտտվող դանակ, 6-որդնակային ռեդուկտոր, 7-շղթայավոր փոխանցում, 8-հենարանային անիվների լիսեռ, 9-հենարանային անիվներ: Հնձի օպտիմալ արձրությունը համարվում է 4...6 սմ: Հնձիչի ընդգրկման լայնությունը 0.5մ է, շարժման արագությունը 0.4 կմ/ժամ,

արտադրողականությունը 750մ2/ժամ, դանակի պտուտաթվերը ո=5000 պտ/ր, հնձի առավելագույն արձրությունը 8սմ: Արտասահմանյան մի շարք ֆիրմաներ ՄIKIԻՕ, ՒՍՏՕՄՃRԻՃ, Տ1IՒԼ ն այլն թողակում են արձր շահագործական հատկանիշներով տար եր մոդելների հնձիչներ 200...10000մ2 մակերեսով սիզամարգերի հնձի համար: Մինչն 2000մ2 մակերես սպասարկող հնձիչները ձեռքի կառավարումով են (նկ.13.11) ն դրանցից մի քանիսի տեխնիկական նութագիրը երված է աղյուսակ 13.2-ում: Բոլոր հնձիչները կահավորված են հնձված զանգվածի 50...75լիտր տարողությամ կուտակիչով:

Նկ.13.11.Ձեռքի սիզամարգային հնձիչ: Աղյուսակ 13.2 Ձեռքի կառավարումով հնձիչների տեխնիկական նութագիրը Հնձիչի մոդելը Սպասարկման մակերեսը, մ Ընգրկման լայնությունը, մ Հնձի արձրությունը, սմ Շարժիչի հզորությունը, կՎտ Շարժման արագությունը, կմ/ժամ Զանգվածը, կգ

Խ8410

Խ8465

Խ8505ԽՔ

Խ8555ՔRՕ

Խ86RՒ

200...800

500...1200

500...1500

1000...2500

800...2500

2.5...7.0

2.5...7.0

2.8...8.0

2.8...8.5

5.5...15.0

1.4

3.0

6.0

6.5

6.0

3.5

3.5

3.5

3.5

3.5

Դանակը պատրաստվում է արձրորակ պողպատից դրոշման եղանակով: Դանակի կտրող սայրերը գտնվում են տար եր հարթություններում (նկ.13.12), որը հնարավորություն է տալիս ստանալ մանր զանգված ն օդամուղով, հեշտությամ մղել կուտակիչ:

Նկ.13.12. Տար եր հարթություններում գտնվող կտրող սայրերով դանակի աշխատանքային սխեմա. 1-չհնձված սիզամարգ, 2-դանակ, 3-դանակի ստորին սայր, 4-ստորին սայրի կողմից կտրված զանգված, 5-դանակի վերին սայր, 6-վերին սայրի կողմից կտրված զանգված, 7-հնձված սիզամարգ, 8-հնձված զանգված, 9-կուտակիչ: Կուտակիչը լցվելուց հետո հեշտությամ հնձիչից ն զանգվածը դատարկվում (նկ.13.13):

անջատվում

Նկ.13.13.Կուտակիչի դատարկումը հնձված զանգվածից.

է

Սիզամարգի հնձման արձրությունը կարգավորվում է ռնակի տեղակայման միջոցով (նկ.13.14):

Նկ.13.14.Հնձի արձրության կարգավորման սխեմա. Մեծ մակերեսով 3000...10000մ2 սիզամարգերի հնձման համար օգտագործվում են ավելի արդ կառուցվածքի հնձիչներ, որոնք ունեն նստատեղ օպերատորի համար (նկ.13.15):

Նկ.13.15.Մեծ մակերեսով սիզամարգերի հնձիչի ընդհանուր տեսքը.

Դրանցից մի քանիսի տեխնիկական աղյուսակ 13.3 -ում:

նութագիրը

երված է

Աղյուսակ13.3 Մեծ մակերեսով սիզամարգերի հնձիչների տեխնիկական նութագրերը Հնձիչի մոդելը Սպասարկման մակերեսը, մ Ընդգրկման լայնությունը, սմ Հնձի արձրությունը, սմ Շարժիչի հզորությունը, կՎտ Զանգվածը, կգ

Խ1545

ԽԲ460

Խ1795

ԽԲ890

2000...4000

2000...7000

3000...8000

3000...10000

3.0...8.0

3.0...8.0

3.0...9.0

3.0...9.0

13.5

12.5

15.5

17.5

Հնձիչի հոդակապային ղեկային մեխանիզմը ապահովում է շրջադարձի փոքր շառավիղ, որի շնորհիվ չհնձված մակերեսը կազմում է ոչ ավել 20...30սմ2, ինչը շատ կարնոր է ծառերի շուրջը ն սիզամարգերի անկյունները հնձելու ժամանակ (նկ.13.16): Բոլոր մոդելները համլրված են 8|օե||քք համակարգով, որի ժամանակ հնձված զանգվածը լրացուցիչ մանրացվում է ն շաղ է տրվում սիզամարգի մակերնույթին:

Նկ.13.16.Հոդակապային ղեկային մեխանիզմով հնձիչի աշխատանքը շրջադարձի ժամանակ.

13.6.2.ՍԻԶԱՄԱՐԳԵՐԻ ՈՌՈԳՈՒՄԸ ԵՎ ՍՆՈՒՑՈՒՄԸ

Սիզամարգերի խնամքի կարնորագույն աշխատանքներից են ուսածածկույթի ոռոգումը ն սնուցումը: Ինչպես ցանկացած ույս, այնպես էլ սիզամարգի ուսածածկույթը չի կարող աճել առանց նորմալ ոռոգման: Ոռոգումը պետք է ապահովի նորմալ խոնավություն մինչն 20սմ խորությամ հողի շերտում: Սովորա ար ոռոգումը կատարում են 5...7 օրը մեկ անգամ, ոռոգման նորման որոշվում տեղի նակլիմայական պայմաններից կախված: Սիզամարգերի ոռոգման համար օգտագործվում են ինչպես շարժական այնպես էլ ստացիոնար հարմարանքներ: Ռետինե ճկուն խողովակից ջրի շիթով ոռոգել չի կարելի, որովհետն այն կարող է վնասել ուսածածկույթը: Անհրաժեշտ է խողովակին ամրացնել ցրցայտիչ, որոնք լինում են տար եր կառուցվածքի: Վերջին ժամանակներում լայն տարածում են գտել ռոտորային ցրցայտիչները, որոնք պտտվում են ջրի ճնշման տակ` ստեղծելով անձրնացրման մեծ տարածք: Սիզամարգերի հաճախակի հնձի ն նրանց հետագա ինտենսիվ աճի համար անհրաժեշտ է պար երա ար սնուցում: Սնուցումը նպաստում է ուսածածկույթի աճին, նրա գունազարդմանն ու արմատային համակարգի ամրացմանը: Արդյունքում ստացվում է խիտ, թավշյա, լավ գունավորված ծածկույթ: Բասածածկույթը սնուցման խիստ կարիք ունի հատկապես կյանքի առաջին տարում, ըստ որում ամենից շատ ֆոսֆորական ն ազոտական պարարտանյութերով: Հետագայում ույսերի պահանջը կալիումի ն ֆոսֆորի նկատմամ աճում է, որոնք արձրացնում են նրանց ցրտադիմացկանությունը: Պարարտանյութերը կարող են տրվել ինչպես պինդ այնպես էլ հեղուկ վիճակում: Ոռոգման ու սնուցման մեքենաները ն մեխանիզմները ներկայացված են գրքի համապատասխան գլխներում:

13.6.3.ԾԱՌԵՐԻ ՍԱՂԱՐԹԻ ԵՎ ԹՓՈՒՏՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ՈՒ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

Քաղաքային պարկերի ու պուրակների ծառերի ու թփերի վերգետնյա մասի խնամքի աշխատանքների թվում հիմնականը սաղարթի էտն է` աճի զարգացման կենսա անական առանձնահատկություններից ելնելով: Ծառերի, թփերի էտը կատարվում է չորացած, վնասված, դեկորատիվ տեսքը կորցրած ճյուղերի հեռացման, նախկինում ձնավորված տեսքը ն չափերը պահպանելու ու երիտասարդացնելու համար: Տար երում են էտի հետնյալ ձները` ձնավորման, սանիտարական ն երիտասարդացման: Ձնավորման էտը կատարում են ծառի կմախքային ճյուղերի ավելի հավասարաչափ աշխման, սաղարթի ձնի պահպանման, ծառի ընդհանուր արձրության հավասարեցման նպատակով: Սանիտարական էտը կատարում են չորացած, վնասված ճյուղերի հեռացման ն սաղարթի լուսաթափանցության լավացման համար: Երիտասարդացման էտը կատարում են ծերացած ծառերի կենսունակության արձրացման համար: Այդ նպատակով ծառի սաղարթից լրիվ կամ մասամ հեռացվում են հին ոստերը: Ծառերի ոստերը հեռացվում են ձեռքի մեքենայացված գործիքների օգնությամ : Ձեռքի գործիքները` սղոցները, մըկրատները, ոստահատիչները սովորա ար օգտագործվում են մինչն 2.0...2.5մ արձրության ոստերի ու ճյուղերի հեռացման համար, ձողային գործիքները` մինչն 6...7մ: Պարտեզպուրակային տնտեսություններում առավել օգտագործում են ձեռքի մեքենայացված ձողային ն ոչ ձողային լայն ասորտիմենտի գործիքներ, որոնք թողարկվում են շվեդական, գերմանական, իտալական ն այլն ֆիրմաների կողմից: Ծառերի էտի, թփուտների նոսրացման համար օգտագործվում են էլեկտրական ն ենզամոտորոյին սղոցներ, որոնց կառուցվածքը տրված է գրքի համապատասխան աժնում: ՒՍՏՕՄՃRԻՃ 325 Ք5x ծառերի, թփուտների ձնավորման մկրատ (նկ.13.17) օգտագործվում է ծառերի, թփերի հատման ու սաղարթի ձնավորման համար: Մկրատը արձր արտադրողական փոխագուցավոր փողով գործիք է, որը հնարավորություն է տալիս օպերատորին գետնին կանգնած կտրել ճյուղերը ն ձնավորել ծառի սաղարթը մինչն 6մ արձրության վրա: Մկրատը աղկացած է 0.9կվտ հզորությամ ենզինային շարժիչից, փոխագուցավոր փողից ն նրա ծայրին ամրացված հետընթաց-համընթաց շարժում կատարող կտրող ապարատից, որին շարժումը փոխանցվում է ճկուն լիսեռի օգնությամ :

Մեքենան օժտված է թրթռամեկուսիչով ն ունի ընդամենը 5.5 կգ զանգված, որը ստեղծում է արենպաստ պայմաններ օպերատորի աշխատանքի համար:

Նկ.13.17. ՒՍՏՕՄՃRԻՃ 325 Ք5x ծառեր, թփուտներ ձնավորող գործիք. ա-ընդհանուր ձնավորում:

տեսքը,

-ուղղաձիգ

ձնավորում,

գ-հորիզոնական

14. ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀՐԴԵՀՆԵՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

14.1. ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀՐԴԵՀՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ ԵՎ

ՄԱՐՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Անտառտնտեսության կարնորագույն խնդիրներից է անտառների պահպանումը հրդեհներից, որին կարող են նպաստել սիստեմատիկ կազմակերպվող հակահրդեհային պրոֆիլակտիկ միջոցառումներն ու հակահրդեհային քարոզչությունը: Փորձերը ցույց են տվել, որ անտառում հողագոտիների ստեղծումն ու պահպանումը կանխում է հրդեհների արագ տարածումն ու նպաստում դրանց արագ մարմանը: Անտառային հրդեհները լինում են երեք տեսակ` վերգետնյա, ստորգետնյա ն համատարած: Վերգետնյա հրդեհների ժամանակ այրվում են ուսականությունն ու հողի մակերնույթի վրայի ուսական մնացորդները: Կրակը տարածվում է հողի մակերնույթով վնասելով ծառերի ները, ցածրի ճյուղերը, աց արմատային համակրգն ու մատղաշը: Վերգետնյա հրդեհների տարածման արագությունը հասնում է օրեկան 2կմ, իսկ քամու առկայության ժամանակ մինչն` 30կմ: Համատարած հրդեհների ժամանակ կրակը տարածվում է ծառի ամ ողջ արձրությամ ` հաճախ վնասելով նան ունը: Այն տարածվում է մոտ 3 կմ/ժ արագությամ , եր եմն հասնելով մինչն 20կմ/ժ: Ստորգետնյա հրդեհները նորոշ են տորֆային հողերով անտառներին: Երկարատն վերգետնյա հրդեհը վերածվում է ստորգետնյայի, որի ժամանակ այրվում է տորֆաշերտը, ծառերի արմատային համակարգը: Այդպիսի հրդեհների տարածման արագությունը մեծ չէ, սակայն չոր ամառվա պայմաններում կարող է հասնել օրեկան մինչն 5կմ: Շատ կարնոր է անտառային հրդեհների ժամանակին հայտնաերումը ն տեղեկացնումը: Այդ նպատակով անտառի պահակային ծառայությունը պետք է ունենա վերահսկման դիտաշտարակների ցանց, ռադիոհեռախոսակապ, տրանսպորտ: Գոյություն ունի անտառային հրդեհների մարման մի քանի եղանակ` հողամշակման, կրակային, ջրային ն քիմիական: Հողամշակման եղանակը օգտագործվում է հիմնականում վերգետնյա հրդեհների մարման ժամանակ: Եղանակի էությունը կայանում է նրանում, որ կրակի տարածման ճանապարհը փակվում է հողագոտու կազմավորումով: Հրդեհականխիչ հողագոտին ստեղծվում է անտառային երկթն գութաններով, ուլդոզերներով, թփուտահատիչներով ն այլ մեքենաներով:

Կրակային եղնակը օգտագործվում է վերգետնյա հրդեհների տարածման կանխման համար: Հրդեհին հանդիպակաց կրակը ստեղծվում է արհեստական (հողային) կամ նական հուսալի արգելքների (գետափ, ճանապարհ) մոտից, վերգետնյա ուսական մնացորդների այրման միջոցով: Ջրային եղանակը օգտագործվում է հրդեհի գոտում առվակի, գետի, ջրային զգալի պաշարների ու պոմպային սարքավորումների առկայության ժամանակ: Քիմիական եղանակով հրդեհի մարման համար օգտագործվում է փրփրող նյութեր ու էմուլսիաներ, որոնք մարման արդյունավետությամ գերազանցում են ջրին: Ֆրեոնային էմուլսիան իր արդյունավետությամ 4...5 անգամ գերազանցում է ջրին, իսկ սուլֆանոլի 0.39 ջրային լուծույթը արձրացնում է նրա թրջելու հատկությունը ն վերգետնյա հրդեհների մարման արդյունավետությունը: Անտառային հրդեհների մարման համար օգտագործվում է նան քլորային կալցիումի լուծույթ, որը առաջացնելով թաղանթ` կանխում է թթվածնի մուտքը այրման գոտի: Լայնորեն օգտագործվում է նան փրփրացնող 11-1-ի 4...69 լուծույթը:

14.2. ՀԱԿԱՀՐԴԵՀԱՅԻՆ ՀՈՂԱԳՈՏԻՆԵՐ ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՂ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

Անտառային հրդեհների դեմ պայքարի հիմնական պրոֆիլակտիկ աշխատանքներից է հողամշակման մեքենաների օգնությամ հակահրդեհային հողագոտիների ստեղծումը: Հողամշակման մեքենաներից են` անտառային 1ԲԷ-70, 1Է-1 գութանները, 1ԲԷ1-500À, 1Է1400 ջրանցքափորիչ գութանները, /-513À, 11-2À, /1-8À արմատահանիչ-հավաքիչները, ուլդոզերները, 1Օ-1 ֆրեզային շերտակազմավորիչը: Ֆրեզային շերտակազմավորիչ 1Օ-1 (նկ.14.1) նախատեսված է անտառային հրդեհների դեմ պաշտպանիչ հողագոտու կազմավորման ու վերականգման, ինչպես նան չմարված օջախների մարման համար: Օգտագործվում է ոչ քարքարոտ, թեթն հողերում: Ագրեգատի շարժման ժամանակ 1Օ-1 շերտակազմավորիչի աշխատանքային օրգանները` ֆրեզները, պտտվելով հակառակ ուղղություններով, կտրում են հողաշերտը ն ցրում: Արդյունքում ստացվում է 120 սմ լայնությամ , 20 սմ խորությամ ակոս, իսկ պաշտպանիչ գոտու լայնությունը հասնում է 10 մ-ի: Աշխատանքային օրգանների պտույտները ստացվում են տրակտորի ՀԱԼ-ից, ֆրեզի տրամագիծը 0.57 մ է, պտտաթվերը 1050պտ/ր, ագրեգատի շարժման արագությունը 3կմ/ժ:

Նկ.14.1. Ֆրեզային շերտակազմավորիչ 1Օ-1. 1-իրան, 2-կարդանային լիսեռ, 3-կախոցի հարմարանք, 4-ռեդուկտոր, 5-փոխանցման մեխանիզմ, 6-պաշտպանակ, 7-աշխատանքային օրգան, 8-ապահովիչ ագույց, 9-հենարանային գլանվակ:

Տրակտորային հողանետիչ ՃՕ-3 (նկ.14.2) նախատեսված է վերգետնյա անտառային հրդեհների հողային շիթով մարելու, ինչպես նան հակահրդեհային պաշտպանիչ հողաշերտի կազմավորման համար: Աշխատում է ավազային ու ավազակավային հողերում: Աշխատանքային օրգանը ունի չորս թիակ, որոնք կտրում են գրունտը ն նետում մինչն 35մ հեռավորության վրա: Հողանետիչի աշխատանքի արդյունքում ստացվում է 75 սմ լայնությամ , 25 սմ խորությամ հողագոտի ն 15...18մ լայնությամ հակահրդեհային հողաշերտ:

Նկ.14.2. Տրակտորային հողանետիչ ՃՕ-3. 1-իրան, 2-հիդրոգլան, 3-ապահովիչ ագույց, 4-հենարանային գլանվակներ, 5-աշխատանքային օրգան, 6-դանակ, 7-պաշտպանակ, 8-կարդանային լիսեռ, 9-ռեդուկտոր,10-կախոցի հարմարանք:

14.3. ՀՐՇԵՋ ՊՈՄՊԵՐ ԵՎ ՄՈՏՈՊՈՄՊԵՐ

Հրդեհի գոտի ջուր ու հրդեհամարիչ հեղուկներ մղելու համար օգտագործվում է մոտոպոմպային ագրեգատներ: Մոտոպոմպերը լինում են փոքրաչափ մինչն 20 կգ ն միջին` մինչն 80 կգ զանգվածով, որոնք ջրի աղ յուրին մոտեցվում են ձեռքով կամ փոխադրամիջոցով: Մոտոպոմպերում լայն կիրառություն ունեն ատամանիվային ու կենտրոնախույս պոմպերը: Փոքրաչափ մոտոպոմպ 1Է1-2.5/0.25 (նկ.14.3) օգտագործվում է ճնշումային խողովակաշարով ջուրը հրդեհի գոտի մղելու, ինչպես նան հակահրդեհային ջրավազանները լցավորելու համար:

Մոտոպոմպը աղկացած է “/ծծæ88-4” սղոցի ենզաշարժիչից 1, կենտրոնախույս պոմպից 2, ներծծող ճկափողից 3, առանցքային պոմպից 4: Առանցքային պոմպը ամրակցված է ներծծող ճկափողի ստորին ծայրին ն գործի է դրվում ճկուն լիսեռի միջոցով, որի մյուս ծայրը ռնակ-փոխակրիչով միացվում է կենտրոնախույս պոմպի թնանիվի լիսեռին: Առանցքային պոմպը գործի է դրվում կարճատն ժամանակով ներծծող ճկափողն ու կենտրոնախույս պոմպը ջրով լցնելու համար: Շարժիչը կենտրոնախույս պոմպի հետ միացած է կենտրոնախույս ագույցով: Գործարկման ժամանակ շարժիչը անջատվում է պոմպից, որը հեշտացնում է շարժիչի գործարկումը: Գործարկումից հետո, եր շարժիչի պտուտաթվերը հասնում են 1800 պտ/ր կենտրոնախույս ագույցը միացնում է պոմպը: Մոտոպոմպը աշխատանքի համար նախապատրաստվում է ներծծող ճկափողը ջրի մեջ իջեցնելով այնպես, որ նրա ծայրը 25...30 սմ ցածր լինի ջրի մակարդակից, որից հետո պոմպի մղման անցքին միացվում է ճնշումային ճկախողովակը: Գործի է դրվում շարժիչը ն 1...2 րոպե ցածր պտուտաթվերով աշխատելուց հետո, աստիճանա ար, արձրացվում է պտտման հաճախությունը: Եր պտուտաթվերը հասնում են որոշակի սահմանի, գործում է կենտրոնախույս ագույցը ն պոմպը սկսում է աշխատել: Մոտոպոմպի արտադրողականությունը ճնշումային ճկախողովակով հրդեհ մարելիս, կազմում է 180լ/ր, իսկ ջրավազան լցնե լիս` 360լ/ր, ջրի մղման հեռավորությունը` 350 մ, զանգվածը առանց ճկախողովակների` 14կգ:

Նկ.14.3. Փոքրաչափ 1Է1-2.5/0.25 մոտոպոմպ. 1-շարժիչ, 2-կենտրոնախույս պոմպ, 3-կիսաագույց, 4- ռնակ-փոխարկիչ, 5-ուղղորդ վռան, 6-պոչամաս, 7-ճկուն լիսեռ, 8-ներծծող ճկափող, 9-առանցքային պոմպ, 10- զտիչ: Անտառային լողացող մոտոպոմպ 1Է1-0.2 (նկ.14.4), օգտագործվում է վերգետնյա ն համատարած անտառային հրդեհները ջրով

կամ կրակմարող հեղուկներով մարելու, ինչպես նան ուսակիր կրակմարիչներն ու տարողությունները ջրային ավազաններից լցավորելու համար: Հավաքված վիճակում մոտոպոմպը աղկացած է` շարժիչից 2, պլաստմասսայի հակասուզակներից (պոնտոնից) 4 ն 5, պոմպից 9, զտիչից 8, ճնշումային ճկախողովակից 6: Աշխատանքը սկսելուց առաջ կողային հակասուզակները 5 շրջում են 180 ն սնեռում այդ վիճակում: Գործի է դրվում շարժիչը ն 1...2րոպե պարապընթաց աշխատելուց հետո աստիճանա ար արձրացվում են պտուտաթվերը, միաժամանակ ացվում է պոմպից օդի դուրս մղման ծորակը ն մոտոպոմպը իջեցվում է ջրի մակերնույթին: ճնշումային ճկախողովակում ջրի մուտքից հետո օդի ծորակը փակում են ն շարժիչը տեղակայում աշխատանքային ռեժիմում: Մոտոպոմպի արտադրողականությունը 0.7ՄՊա ճնշման ժամանակ 60լ/ր է, ճկախողովակի երկարությունը կարող է հասնել 500մ, զանգվածը` 20կգ:

Նկ.14.4. Անտառային լողացող 1Է1-0.2 մոտոպոմպ. 1-վառելիքի աք, 2-շարժիչ, 3-փող, 4 ն 5-հակասուզակ, 6-ճկախողովակ, 7-կարճախողովակ, 8-զտիչ, 9-պոմպ:

14.4. ՈւՍԱԿԻՐ ԿՐԱԿՄԱՐԻՉՆԵՐ ԵՎ ՀՐՇԵՋ ՍՐՍԿԻՉՆԵՐ

Վերգետնյա հրդեհների մարման համար լայնորեն օգտագործվում են հրշեջ սրսկիչներ ու կրակմարիչներ: Ուսակիր հրշեջ սրսկիչները վնասատուների դեմ պայքարի սովորական սրսկիչներից տար երվում են նրանով, որ վերջինների հեղուկի աքը պատրաստված է ռետինեպատ գործվածքից:

Ուսադիր անտառային 1Է1-1 սրսկիչ (նկ.14.5) նախատեսված է անտառային հրդեհները ջրով կամ հրդեհամարիչ հեղուկներով մարելու համար: Սրկիչը աղկացած է ուսակիր աքից 1, ճկախողովակից 2, կրկնակի գործողության ձեռքի պոմպից 3 ն ամրագոտուց 4: Բաքը 1 պատրաստված է ամ ակյա ռետինեպատ գործվածքից ն ունի 20լ տարողություն: Բանվորի կողմից պոմպին հաղորդվում է հետադարձ-համընթաց շարժում, որի շնորհիվ աքից հեղուկը, ճկախողովակով մղվում է կրակի վրա: Շիթի երկարությունը հասնում է 10մ: Պոմպին գործի դնելու ուժը` 20Ն-է, սրսկիչի զանգվածը` 2.9կգ: Ուսակիր 1ՔՕ-3Խ կրակմարիչը օգտագործվում է անտառային վերգետնյա հրդեհների մարման համար: Բաղկացած է ուսակիր աքից ն նրան միացված փոշեարարով ճկախողովակից: Բաքի վրա ամրացված է 320գ տարողությամ սիֆոն, որի մեջ լցված է քիմիական նյութերի խառնուրդ: Կրակմարիչը գործողության մեջ է դրվում սիֆոնի ապահովիչ փականի գործադրումից հետո: Սիֆոնի մեջ լցված քիմիական նյութերի ն աքի ջրի իրար հետ խառնվելուց առաջացնում են գազեր, որոնց ճնշումը հասնում է 0.6ՄՊա: Ստեղծված ճնշման տակ քիմիական հեղուկը փոշեարարով ուղղվում է կրակի վրա:

Նկ.14.5. Ուսակիր անտառային սրսկիչ 1Է1-1. 1- աք, 2-ճկախողովակ, 3-ձեռքի պոմպ, 4-ամրագոտի, 5- կանցք: Բաքի տարողությունը 20լ է, հեղուկի շիթի հեռավորությունը 10 մ, փոշիացված շիթի լայնությունը փոշեարարից 1մ հեռավորության վրա 0.5 մ, կրակմարիչի զանգվածը 6.2կգ:

14.5. ԱՎԻԱՑԻԱՅԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄՆ ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀՐԴԵՀՆԵՐԻ

ՄԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Անտառների վերահսկումը մեծ տարածքների վրա կատարվում է ինքնաթիռներով ն ուղղաթիռներով: Ավիացիայի օգտագործումը արդյունավետ է հատկապես սակավ նակեցված շրջաններում, որտեղ վերահսկման հետ մեկտեղ հրդեհի վայր է հասցվում հրշեջների խում , ինչպես նան համապատասխան հրշեջ սարքավորումներ: Անտառային հրդեհը մարվում է օդից հատուկ սարքերի կիրառմամ : Գոյություն ունի ինքնաթիռներով ու ուղղաթիռներով հրդեհի մարման մի քանի եղանակ: Այրվող տարածքների վրա ինքնաթիռից թափվում է ջուր, կամ` ավիառում ի տեսքով, հրշեջ քիմիական լուծույթներ: Ան-26 ինքնաթիռը համալրվում է հատուկ սրսկիչով, որն ունի 1200լ տարողությամ աք, որտեղ լցվում է ջուր կամ հրշեջ քիմիական լուծույթ: Բաքի վրա տեղադրված է, ռեդուկտրով ու խողովակաշարով, արձր ճնշման օդով ալոն: Ռեդուկտրի օգնությամ ստեղծվում է 0.6Մ Պա օդի ճնշում, որի շնորհիվ ջուրը կամ լուծույթը փոշիացված վիճակում թափվում է հրդեհի գոտի: Խ1-6, Խ1-8, Ka-26 ուղղաթիռներից կախվում է ռետինե, 1000լ տարողությամ , հատած կոնի տեսքով տարողություն: Տարողությունը լցավորվում է ջրով կամ հրշեջ լուծույթով: Հրդեհի մարման ժամանակ ջուրը կամ լուծույթը օդից թափվում է հրդեհի գոտի:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

Գրիգորյան Շ.Մ. ն ուրիշներ - Երկրագործական մեխանիկա: Երնան, 1998թ: Â6116ծծ14 Â.1. 6 8ծ. – 18ø610 6 186816610 68ո1681 616/6ոò48 6 ո88141-ï8ծ614181 ոòծ16ò86նոò48: 1.: 2004: Â6116ծծ14 Â.1. 6 8ծ. – Ñ6ոò818 18ø61 4 68ո111 616/6ոò48: 1.: 2004: Ճ1ծ/-661 Â.1. – Ñ18ծ8168 ո1-618166 4 3 ò1186: 1.: 1968: 6618 Բ.1. 6 8ծ. – 18681668ծ6/ 68ո1616/6ոò481106 ծ881ò: 1.: 1976: 6161ò8ծ84ո666 À.À. 6 8ծ. – 18618881ծ6ò108 òծ86ò1ծ0 6 11ò186166: 161ո6: 1986: Բ8ծï8161 À.1. 6 8ծ. – Ñ86նո61616/6ոò481108 18ø610: 1.: 1983: Բ68161 1.Բ. 6 Ñ86ծ1 Â.À. – Ñ86նո61616/6ոò481108 6 18661ծ8ò64108 18ø610: 1.: 1980: 18ø610 86/ 68ո1181 616/6ոò48 6 18661ծ8ծ66: 1.: 1982: 18ø610, 186816610 6 181ծծ8148168 68ո1181 616/6ոò48: Ñïծ841-166: 1.: 2000: Ñ6181614 Ճ.1., 18114 Բ.1. - Օ81ծ6/ 6 ծ8ո-8ò ï1-4118ծ888ò048þù66 18ø61: 1.: 1977 ԽAՏ5ՒN5A1AԼՊG: 2004-2005: Տ1ՒԼԼ, ՇՅtՅlogue 2005:

ՏՈԼVՒՇՍԼ1ՍRՔ 1ՔՇԼNՊԼՊGՈ:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Առաջա ան …....................................................................................3

1. ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԸ ԹՓՈՒՏՆԵՐԻՑ, ԿՈճՂԵՐԻՑ, ՔԱՐԵՐԻՑ

ՄԱՔՐՈՂ ՈՒ ՀԵՌԱՑՆՈՂ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ .................................................7 1.1. Թփուտապատ հողերի յուրացման եղանակները ...........................7 1.2. Թփուտահատ մեքենաներ ...............................................................9 1.3. Թփուտահատիչի անող օրգանի հաշվարկի տեսության տարրերը ........................................................................................17 1.4. Արմատահանիչ մեքենաներ ...........................................................20 1.5. Փայտանյութի հավաքման մեքենաներ .........................................25 1.6. Քարհավաք մեքենաներ .................................................................26 1.7. Տրակտորային կեռաշերեփներ ......................................................29 1.8. Բուլդոզերներ .................................................................................32 1.9. էքսկավատորներ ...........................................................................35 1.10. Գրեյդերներ ...................................................................................37 2. ՀՈՂԸ ՈՐՊԵՍ ՄՇԱԿՄԱՆ ՕԲՅԵԿՏ ....................................................39 2.1. Հողի մշակման տեխնոլոգիական գործընթացներ, գործողություններ ն համակարգեր ...............................................39 2.2. Հողի մշակման համակարգը ..........................................................41 2.3. Հողի մշակմանը ներկայացվող ագրոտեխնիկական պահանջները .................................................................................43 2.4.Հողի նորոշ հատկությունները ......................................................45 2.4.1. Հողի ֆիզիկական հատկությունները ..................................46 2.4.2. Հողի տեխնոլոգիական հատկությունները ..........................48 2.4.3. Պլաստիկություն ն առաձգականություն, մածուցիկություն ն փխրունություն .....................................54 2.4.4. ճիմոտվածությունը ն նրա ազդեցությունը հողի տեխնոլոգիական հատկությունների վրա ...........................55

3.ՀՈՂԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԵՎ ՀԱՏՈՒԿ ՄՇԱԿՄԱՆ

ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ ...............................................................58 3.1.Գութաններ ......................................................................................58 3.1.1. Գութանների դասակարգումը ...............................................58 3.1.2.Գութանների ընդհանուր կառուցվածքը ն աշխատանքը ..........................................................................60

3.1.3. Գութանի իրանների տեսակները ..........................................61 3.1.4. Անտառտնտեսությունում օգտագործվող հատուկ իրաններ ...............................................................................64 3.1.5. Խոփեր ..................................................................................64 3.1.6. Դանակներ ............................................................................66 3.2. Ընդհանուր նշանակության գութանների կառուցվածքը ..............68 3.3. Հատուկ նշանակության գութանների կառուցվածքի համառոտ ակնարկ ..........................................................................................69 3.4. Հատուկ նշանակության անտառային գութաններ ........................73 3.5. Անտառային գութաններ .................................................................77 3.6. Յարուսային գութաններ ................................................................83 3.7. Ֆրեզային մեքենաներ ...................................................................88 3.7.1. Ֆրեզային մեքենաների կառուցվածքը ................................89

4. ՀՈՂԻ ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ՄՇԱԿՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ ...........93

4.1. Ցաքաններ ......................................................................................93 4.2. Գլանվակներ ...................................................................................97 4.3. Կուլտիվատորներ ..........................................................................98 4.3.1. Կուլտիվատորների ընդհանուր կառուցվածքը ...................99 4.3.2. Կուլտիվատորների թաթիկները .........................................100 4.3.3. Թաթիկները շրջանակին միացման եղանակները .............101 4.3.4. Կուլտիվատորների կառուցվածքը ....................................103 4.4. Շվեդական արտադրության ընդհատ միկրոթմ ակազմավորման կուլտիվատորներ ............................108 5. ԼԱՆՋԵՐԻ ԱՆՏԱՌՄԵԼԻՈՐԱՑՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ..............................112 5.1. Անտառմելիորատիվ աշխատանքների տեխնոլոգիական առանձնահատկությունները լանջերում ......................................112 5.2. Հողի նախապատրաստումը տրակտորաանցանելի լանջերի վրա ................................................................................116 5.3. Լանջերի դարավանդավորումը ...................................................118 5.4. Փխրիչներ ն դարավանդավորիչներ ............................................122 5.5. Հարթակակազմավորիչներ ն փոսփորիչներ ...............................128 6. ՊԱՐԱՐՏԱՑՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ .........................................................132 6.1. Պարարտանյութի հատկությունները ...........................................132 6.2. Պարարտացման եղանակները ....................................................134 6.3. Ագրոտեխնիկական պահանջները ...............................................134

6.4. Պարարտացման մեքենաների դասակարգումը ..........................135 6.5. Պարարտացման մեքենաների համակարգը ...............................136 6.6. Հանքային պարարտանյութերի նախապատրաստման ն արձման մեքենաներ ..................................................................136 6.7. Պարարտանյութի եռնիչներ .......................................................140 6.8. Պինդ պարարտանյութերի ցանքի մեքենաներ ...........................141 6.9. Փոշենման պարարտանյութերի ցանքի մեքենաներ ...................143 6.10. Օրգանական պարարտանյութի ցրիչներ ..................................146 6.11. Հեղուկ պարարտանյութի ցրման մեքենաներ ...........................148 6.12. Համատարած պարարտացման մեքենաների անող օրգանների ն շահագործական պարամետրերի հաշվարկի տարրերը ...................................................................149 6.13.Պարարտանյութի դոզավորման ապարատներ ..........................152 6.14. Դոզավորման ապարատների հաշվարկի տեսության տարրերը .................................................................154

7. ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՍԵՐՄԵՐԻ ՀԱՎԱՔՄԱՆ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ ..................................................158 7.1. Անտառային սերմերի հավաքման տեխնոլոգիաներ ..................158 7.2. Սերմերի հավաքման գործիքներ, հարմարանքներ ն մեքենաներ ................................................................................160 7.3. Պտուղներից ն կոներից սերմերի անջատման տեխնոլոգիաներ ..........................................................................163 7.4. Անտառային սերմերի չորացման ագրոտեխնիկական պահանջները ...............................................................................164 7.5. Սերմնաչորանոցների ն սերմանջատիչ մեքենաներ ...................165 7.6. Սերմերի թնիկազերծումը .............................................................168 7.7. Սերմերի զատումը ն տեսակավորումը ........................................169 7.8. Հարթ մաղի աշխատանքային գործընթացը ................................173 7.9. Գլանաձն տրիերի աշխատանքը .................................................176 7.10. Սերմնազտիչ ագրեգատներ ......................................................179 8. ՑԱՆՔԻ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ........................................................................182 8.1. Ցանքի եղանակները ն անտառտեխնիկական պահանջները ...............................................................................182 8.2. Շարքացանների դասակարգումը ................................................183 8.3. Շարքացանի ընդհանուր կառուցվածքն ու աշխատանքային օրգանները ......................................................184 8.4. Անտառային շարքացաններ ........................................................194

9. ԱՆՏԱՌԱՏՆԿՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ .......................................................201 9.1. Անտառատնկմանը ներկայացվող ագրոտեխնիկական պահանջները .............................................................................201 9.2. Անտառատնկման մեքենաների աշխատանքային օրգանները .................................................................................202 9.3. Տնկարանային անտառատնկման մեքենաներ ............................210 9.4. Ծառահատված տարածքների անտառատնկման մեքենաներ .................................................................................213 9.5. Դաշտապաշտպան անտառաշերտերի անտառատնկման մեքենաներ .................................................................................216

10. ԱՆՁՐԵՎԱՑԻՐ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ

ՈՌՈԳՄԱՆ ՏԵՂԱԿԱՅԱՆՔՆԵՐ .........................................................224 10.1. Ոռոգման եղանակները ն ոռոգմանը ներկայացվող ագրոտեխնիկական պահանջները ............................................224 10.2. Անձրնացիր մեքենաների ն ոռոգման տեղակայանքների դասակարգումը: Ջրամատակարարման համակարգեր ...........227 10.3. Անձրնացրման տեղակայանքների տարրերը ...........................229 10.4. Անձրնացիր մեքենաների ն տեղակայանքների կառուցվածքը .............................................................................233 10.5. Անձրնացիր մեքենաների ն ոռոգման տեղակայանքների անող օրգանների տեխնոլոգիական հաշվարկը ......................241

11. ԱՆՏԱՌՆԵՐԻ, ՊԱՐՏԵԶՆԵՐԻ ԽՆԱՄՔԻ ՀԱՏՄԱՆ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ..................................................................................251 11.1. Հատումների նշանակությունը ն տեսակները ...........................251 11 .2. Խնամքի հատումների մեքենաներ ն մեքենայացված գործիքներ .......................................................253 11.3. Խնամքի հատումների տեխնոլոգիան ն աշխատանքների կազմակերպումը ...........................................262 11.4. Փայտանյութի քարշափոխադրման մեքենաներ .......................263 11.5. Փայտամթերման տեխնոլոգիաները .........................................266 11.6. Անտառահատման մեքենաներ ն մեխանիզմներ .......................268

12. ԱՆՏԱՌԻ, ՊԱՐՏԵԶ-ՊՈՒՐԱԿՆԵՐԻ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ԱՊԱՐԱՏՆԵՐ ......................................................275 12.1. Թունաքիմիկատները ն կիրառման եղանակները .....................275 12.2. Ագրոտեխնիկական պահանջները .............................................277 12.3. Քիմիական պայքարի մեքենաներ .............................................278 12.3.1. Սրսկիչների փոշիացնող ծայրապանակներ .................280 12.3.2. Լցավորման սարքեր ......................................................283 12.3.3. ճնշման կարգավորիչներ ն ապահովիչ փականներ .....284 12.4. Սրսկիչների կառուցվածքը ն աշխատանքը ..............................286 12.5. Սրսկիչների անող օրգանների տեխնոլոգիական հաշվարկը ..................................................................................290 12.6. Փոշոտիչներ ...............................................................................294 12.7. Աերոզոլային գեներատորներ ....................................................296 12.8. Ֆումիգատորներ ........................................................................300 12.9. Սերմերի ախտահանիչներ .........................................................303 12.10. Ախտահանիչների կառուցվածքը ն աշխատանքը ..................304 12.11. Ախտահանիչի նախապատրաստումը աշխատանքի ..............310 12.12. Ինքնաթիռների ն ուղղաթիռների վրա տեղակայվող անտառի հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի սարքավորումներ .....................................................311

13. ՊԱՐՏԵԶ- ՊՈՒՐԱԿԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ՓՈՔՐԱՉԱՓ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ...............................314 13.1. Փոքրաչափ տրակտորների ն մոտո լոկների հիմնական մեխանիզմներն ու ագրեգատները ............................................314 13.2. Ժամանակակից փոքրաչափ տրակտորներ ն մոտո լոկներ ..............................................................................317 13.3. Սիզամարգերի հիմնական ն խնամքի մեքենաների սարքավորումներ .......................................................................320 13.4. Փոքրաչափ տրակտորների ն մոտո լոկների հետ ագրեգատավորվող մեքենաներ ն գործիքներ ..........................321 13.5. Հիդրոցանքի եղանակով սիզամարգեր հիմնելու մեքենաներ .................................................................................326 13.6. Սիզամարգերի խնամքի մեքենաներ ն մեխանիզմներ ..............327 13.6.1. Սիզամարգերի հնձի մեքենաներ ..................................327 13.6.2. Սիզամարգերի ոռոգումը ն սնուցումը ..........................333 13.6.3. Ծառերի սաղարթի ն թփուտների ձնավորման մեքենաներ ն մեխանիզմներ .......................................334

14. ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀՐԴԵՀՆԵՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ ............................................336 14.1. Անտառային հրդեհների տեսակները ն մարման եղանակները ...............................................................336 14.2. Հակահրդեհային հողագոտիներ կազմավորող մեքենաներ .................................................................................338 14.3. Հրշեջ պոմպեր ն մոտոպոմպեր .................................................339 14.4. Ուսակիր կրակմարիչներ ն հրշեջ սրսկիչներ ............................341 14.5. Ավիացիայի օգտագործումն անտառային հրդեհների մարման համար ..........................................................................343 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ .......................................................................344

ՇԱՎԱՐՇ ՄԱՑԱԿԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ՍԱՄՎԵԼ ՎԱՐԴԱՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ ԵՎ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

ՃՔԲՃ1ՔԹ1 ԹÀÂÀՔԹ 1ÀՕÀԲ1ÂԲ»

1ՃÀ1ÅÑԹ1 ÑÀ1ÂÅԷ ÂÀՔ/À11ÂԲ»

ԷÅÑ1ՍÅ 1ÀԹԲ1Ս Բ 1ÅՕÀ1Բ61Ս

ՏՒՃՄՃRՏՒ ՕRIՕՕRՏՃԻ

ՏՃԽՄԷԼ ՒՕՄՒՃԻԻIՏՏՃԻ

ԲՕRԷՏ1 ԽՃՇՒIԻԷՏ ՃԻՕ ԽԷՇՒՃԻIՏԽՏ

Խմ ագիր-սր ագրիչ` Գ.Ա.Գրիգորյան Համակարգչային շարվածքը ն ձավորումը` Ն.Ա. Այվազյան

Ստորագրված է տպագրության 28.11.07թ.: Թղթի չափսը 60x84 /16 , 22,0 տպ. մամուլ, 17,6 հրատ. մամուլ Պատվեր 328: Տպաքանակ 200:

Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի տպարան Տերյան 74