Ապավոհագրական գործ

ՀäՀ0àՎՀՊԾՀ1ՀՍ ՊàԾԾ

ուսումնական ձեռնարկ տնտեսագիտական μուհերի ուսանողության համար

ՏԾՏՎՀՍ 2007

ՀԴՏ 657 ԳՄԴ 65.052 ճ

Հրատարակության է երաշխավորել Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի ֆինանսական ֆակուլտետի խորհուրդը

պրոֆ. Հ. Ճուղուրյանի, պրոֆ. 1.Հμգարյանի խմμագրությամμ

ճ 979 ճուղուրյան Ա.Գ. Կ. Ա գարյան

Ապահովագրական գործ ուս. ձեռնարկ, Եր:, 2007. - 576 էջ:

Ներկայացված են ՀՀ-ում գործող ապահովագրական համակարգը ն ապահովագրական գործի կազմակերպման հիմունքները: Նախատեսված է ուհերի տնտեսագիտական մասնագիտությունների ուսանողների համար:

ճ

0605010205 2007 804(01) - 2007

ԳՄԴ 65.052

|Տ8Ի 99941 – 44 – 11 – 1 © Ա.ճուղուրյան, 2007

0եղինակային խմμի խոսք 0այաստանի 0անրապետությունում գործող ապահովագրական համակարգը ձնավորվեց նորանկախ պետության կայացմամμ: Ծագեցին մի շարք հիմնախնդիրներ` ապահովագրական օրենսդրության մշակում ն միջազգային դաշտին ինտեգրում, ապահովագրական իրավունքի կարգավորում, գործարարների ն ազգաμնակչության շրջանում ապահովագրական μանիմացության ձնավորում, որոնք լուսաμանման կարիք ունեն ոչ միայն պրակտիկ աշխատողների, այլն ուսանողների շրջանում: Òեզ ներկայացվող ուսումնական ձեռնարկը նպատակ է հետապնդում մատուցելու ապահովագրական գործի հիմունքները, որոնք հիմնականում առնչվում են 0այաստանի 0անրապետությանը: Թեկնաμանվում են ապահովագրական գործունեության կազմակերպչական հիմունքները, վերլուծվում է ապահովագրության իրավական դաշտը, սակագնային համակարգը, ապահովագրական ընկերությունների գործունեության ֆինանսատնեսական արդյունավետությունը: Հպահովագրական գործի ներկայացումը մեկ ձեռնարկի շըրջանակներում ծավալուն ն μարդ խնդիր է, ուստի առավել ընդգըրկուն մեկնաμանումների համար ուսանողին յուրաքանչյուր թեմայի վերջում առաջարկվում է լրացուցիչ գրականություն ն նյութի յուրացման ինքնաստուգման հարցեր: ´ացի այդ, ձեռնարկին կըցված է էլեկտրոնային հավելված, որը հնարավորություն է ընձեռնում համակարգչային սկավառակով ուսանողներին մատուցելու ապահովագրական գործին առնչվող 00 օրենսդրական ակտեր ն գերատեսչական նյութեր: Սիրելի ուսանող, կարդալով ձեռնարկը, հուսով ենք, որ ապահովագրական գործի կազմակերպման ոլորտում ձեռք երած գիտելիքներով կհամալրեք տնտեսագիտական ոլորտում որոշումների կայացման Ձեր գործնական հմտությունները: Հաջողություն ենք ցանկանում Ձեր ուսումնական գործընթացում:

Շնորհավորում ենք պրոֆեսոր Կառլեն Ա գարյանին` 75 ամյա հո ելյանի առիթով ն շնորհակալություն հայտնում ձեռնարկի հրատակարակմանը ցուցա երած հոգածության համար:

0եղինակային խումμ

1. Հμգարյան, տ.գ.թ., պրոֆեսոր

(գլուխ 1)

Վ. Պնորգյան, տ.գ.թ.

(գլուխ 11)

Հ.¸աղունց, տ,գ.թ.

(գլուխ 1, գլուխ 12)

Պ. Հվագյան, տ.գ.թ, դոցենտ

(գլուխ 111)

Հ. Պրիգորյան, ասպիրանտ

(գլուխ 1V)

è. Պալստյան, ասպիրանտ

(գլուխ V)

է. Þմավոնյան, տ.գ.թ.

(գլուխ V1, գլուխ 2)

Պ. 6արգսյան, տ.գ.թ.

(գլուխ V11)

է. Ôազարյան, տ.գ.թ.

(գլուխ V111)

Վ. Հվետիսյան. տ.գ.թ

(գլուխ 12)

Պ.Հյվազյան, տ.գ.թ.

(գլուխ 2)

6. 6ուքիասյան, տ.գ.թ., դոցենտ

(գլուխ 21)

Հ.Ճուղուրյան, տ.գ.դ., պրոֆեսոր

(գլուխ 211)

Ս. úգանեզովա, դասախոս

(գլուխ 211)

6.Չիμուխչյան, ասիստենտ

(գլուխ 211)

Պ. Չատինյան, տ.գ.թ.

(գլուխ 2111)

Բ Ո Վ Ա Ն Դ Ա Կ ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն Հեղինակային խմ ի խոսք ...........................................................3 Գլուխ | Ապահովագրական գործի էվոլուցիան 1.1 Ապահովագրական գործի ծագման նախադրյալները ն զարգացման փուլերը ...........................................................9 1.2 Ապահովագրական շուկայի էությունը ..................................22 1.3 Ապահովագրության դասակարգումը....................................31 1.4 Ապահովագրական համակարգերը ն ֆրանշիզմները .........39 1.5 Ապահովագրության ռիսկի էությունը....................................41 Գլուխ || Ապահովագրական գործունեության կազմակերպչական հիմունքները 2.1 Ապահովագրության կազմակերպչական համակարգը ...........................................................................47 2.2 Ապահովագրության մասնակիցները.....................................49 2.3 Ապահովագրական միջնորդները ..........................................53 Գլուխ ||| Ապահովագրական մարքեթինգ 3.1 Ապահովագրական մարքեթինգի էությունը...........................57 3.2 Մարքեթինգի կազմակերպման համակարգը........................61 3.3 Ապահովագրական մարքեթինգի ծառայությունը .................62 3.4 Ապահովագրության գովազդի կազմակերպումը..................67 Գլուխ |Մ Ապահովագրության իրավական հիմքերը 4.1 Իրավական կարգավորումը ապահովագրության ոլորտում ................................................................................85 4.2 Ապահովագրական իրավահարա երությունների ծագումն ու դադարեցումը......................................................93 4.3 Ապահովագրական պայմանագրերի օ յեկտներն ու սու յեկտները................................................104 4.4 Ռիսկն ապահովագրական իրավահարա երություններում . 108

Գլուխ Մ Կյանքի ապահովագրություն 5.1 Կյանքի ապահովագրության նշանակությունը ն գործառույթները..................................................................134 5.2 Կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի տեսակները ............................................................................147 5.3 Կյանքի ապահովագրության ակտուարային հաշվարկները ........................................................................171 Գլուխ Մ| Ոչ կյանքի ապահովագրություն 6.1 Գույքային ապահովագրության էությունը............................185 6.2 Գույքի (ունեցվածքի) ապահովագրություն..........................189 6.3 Բեռների ապահովագրություն ..............................................194 6.4 Տրանսպորտային միջոցների ապահովագրություն ............200 6.5 Տեխնիկական ռիսկերի ապահովագրություն ......................204 6.6 Ավիացիոն ռիսկերի ապահովագրություն ............................208 6.7 Գյուղատնտեսական ռիսկերի ապահովագրություն ............210 6.8 Պատասխանատվության ապահովագրության հիմնական հասկացությունները...........................................214 6.9 Ավտոմո իլային տրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի պատասխանատվության ապահովագրություն .............................................................222 6.10 Փոխադրումների պատասխանատվության ապահովագրություն .............................................................235 6.11 Մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրություն ............................................................242 6.12 Բնապահպանական պատասախանատվության ապահովագրություն ............................................................247 6.13 Ապրանք արտադրողների ն վաճառողների պատասխանատվության ապահովագրություն ..................253 6.14 Բժշկական ապահովագրություն .........................................258 6.15 Ապահովագրություն դժ ախտ պատահարներից ...............274

Գլուխ Մ|| Վերաապահովագրություն 7.1 Վերաապահովագրության էությունը ն ծագումը ...................285 7.2 Վերաապահովագրության ձները...........................................292 7.3 Վերաապահովագրության կազմակերպումը ........................299 Գլուխ Մ||| Ապահովագրական սակագներ 8.1 Ապահովագրական սակագնի էությունը ն հիմնավորման անհրաժեշտությունը ....................................317 8.2 Ապահովագրական սակագնի կառուցվածքը ......................320 8.3 Ապահովագրական սակագնի հաշվարկման մեթոդա անությունը .............................................................326 Գլուխ |2 Ապահովագրությունը արտաքին տնտեսական հարա երություններում 9.1 Ապահովագրության անհրաժեշտությունը արտաքին տնտեսական հարա երություններում ................................339 9.2 Արտաքին տնտեսական հարա երությունների ապահովագրության տեսակները ........................................345 9.3 Արտաքին տնտեսական հարա երությունների ապահովագրության հիմնական հասկացությունները .......352 Գլուխ 2 Ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունության գնահատումը 10.1 Ապահովագրական ընկերությունների գործունեության ֆինանսական արդյունքները ..............................................357 10.2 Ֆինանսական կայունության ցուցանիշների համակարգը .......................................................................364 10.3 Ապահովագրական ընկերությունների վճարունակությունը.............................................................376 10.4 Ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունության ապահովման միջոցները..............................382 10.5 Ապահովագրական ընկերությունների վարկանիշավորումը ..........................................................401

Գլուխ 2| Ապահովագրական ընկերությունների գործունեության պետական կարգավորումը 11.1 Կարգավորման ն վերահսկաման ովանդակությունը ապահովագրական գործունեության համատեքստում ......412 11.2 Ապահովագրական ընկերությունների գործունեության տնտեսական կարգավորման համակարգը ........................424 Գլուխ 2|| Հաշվապահական հաշվառումն ու վերլուծությունը ապահովագրական ընկերություններում 12.1 Հաշվապահական հաշվառման հիմունքները ապահովագրական ընկերություններում ............................435 12.2 Ապահովագրական գործառնությունների հաշվառումը .....447 12.3 Ապահովագրական պահուստների հաշվառումը ................469 12.4 ֆինանսատնտեսական արդյունքների հաշվառումը........480 12.5 Կազմակերպությունների ոչ ապահովագրական պահուստների հաշվառումը ................................................499 12.6 Ակտուարային շահույթի հավառումը ..................................515 12.7 Ապահովագրական ընկերությունների տնտեսական գործունեությւան վերլուծությունը .....................................524 Գլուխ 2||| Ռիսկի կառավարումը ապահովագրական համակարգում 13.1 «Ռիսկ» հասկացության տնտեսական ովանդակությունը ..............................................................536 13.2 Ապահովագրական ռիսկի տեսակները ...............................545 13.3 Ապահովագրական ռիսկերի կառավարման մեթոդները .............................................................................562 Հավելվածներ` էլեկտրոնային սկավառակով

ՊէàôԲ 1. ՀäՀ0àՎՀՊԾՀ1ՀՍ ՊàԾԾՒ ¾ՎàէàôծՒՀՍ Գլխի ովանդակությունը. • ապահովագրության ծագման նախադրյալները, • նեղեն ն դրամական ապահոագրությունների առանձահատկությունները, • ապահովագրության զարգացման փուլերը, • ապահովագրական շուկայի հատվածավորումը • ապահովագրական ռիսկեր:

1.1

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է. » » »

»

հասկանալ ապահովագրության ծագման օ յեկտիվ անհրաժեշտությունը, ծանոթանալ ապահովագրության զարգացման պատմությանը, հասկանալ ապահովագրական գործարքների դասակարգման սկզ ունքները, ֆրանշիզմի տեսակները:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻ ԾԱԳՄԱՆ

ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

Ապահովագրությունը մարդկանց միջն առաջացող հասարակական տնտեսական հարա երությունների հնագույն կատեգորիա է, որն արտադրական հարա երությունների ան աժանելի մասն է: Այն իրենից ներկայացնում է հասարակական վերարտադրության համակարգում տնտեսական հարա երությունների օ յեկտիվ ու անհրաժեշտ տարր: Ապահովագրության ծագման պատմությունը, նրա սկզ նական ձներն ու հետագա զարգացման ուղիները ավականաչափ լայն տարածում են գտել արտասահմանյան շատ հեղինակների աշխատություններում: Պատմականորեն առաջանալով վնասների փոխհատուցման անհրաժեշտությունից` ապահովագրությունն իր զարգացման տնական ընթացքում կրել է էական փոփոխություններ ն այժմ տարածվում է ազմաթիվ դեպքերի վրա: Ապահովագրությունը ծագել է դեռնս նախնադարյան համայնական հասարակարգի վերջին շրջանում ն աստիճանա ար

դարձել է մարդկային կենսագործունեության, հասարակական արտադրության անքակտելի տարրը: Այսպես, ստրկատիրական ժամանակաշրջանում ստրկատերերն ապահովագրությունն օգտագործում էին որպես իրենց գույքի ն ստրուկների պաշտպանության միջոց նական աղետներից, գողություններից ն այլ անկանխատեսելի դեպքերից: Աշխատանքի հասարակական աժանման, նաիրային փոխանակության, գույքային անհավասարության ն մասնավոր սեփականության ի հայտ գալուն զուգահեռ, գույքի սեփականատերերի մոտ վերջինիս պաշտպանության առումով առաջանում էր մտահոգություն` «վախ»: Դրանք ացառապես զանազան նական աղետների, հրդեհների, կողոպուտների ն այլ անցանկալի պատահական երնույթների հետնանքներ էին: Համերաշխ ձնով նյութական վնասի փոխհատուցման նպատակով օրինաչափորեն միտք առաջացավ ստեղծելու շահագրգիռ անձանց միավորում: Սակայն, յուրաքանչյուր առանձին սեփականատիրոջ նյութական ռեսուրսների պահուստի ստեղծումը նման իրավիճակների կամ կորստի փոխհատուցման համար կպահանջեր ավականաչափ ժամանակ ն անխուսափելիորեն ացասա ար կանդրադառնար մարդկանց կենսամակարդակի վրա: Բացի դրանից, անգամ ստեղծված պահուստները կարող էին ոչնչացվել նման անցանկալի պատահարների հետնանքով: Հետագայում կյանքի փորձը ն պատահարների ու նրանց հետնանքների երկարաժամկետ դիտարկումները հուշեցին տնտեսավարող սու յեկտներին կատարել երկու կարնոր հետնություն: Առաջինը, որ անցանկալի, ավերիչ պատահարները ժամանակի ն տարածության մեջ կրում են պատահական նույթ. դիպչում են գույքի ոչ ոլոր սեփականատերերին միաժամանակ ն ոչ ամենուրեք: Երկրորդը, որ նման արտակարգ, անցանկալի պատահարների հետնանքով պատճառված վնասը անհամաչափ է աշխվում տուժող տնտեսավարող սու յեկտների միջն: Անցանկալի, պատահական պատահարների դրսնորումների առանձնահատկություններն, ըստ էության, թույլատրեցին ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց գույքային շահերի ապահովագրական պաշտպանվածությունը կիրառել որպես ունիվերսալ

միջոց: Նման մեթոդի կիրառման ելակետային դրույթը այն էր, որ տնտեսավարող սու յեկտների քանակը, որոնք շահագրգռված էին անցանկալի պատահարների հետնանքով պատճառված վնասի վերականգնման կամ պաշտպանության մեջ, որպես կանոն, ավելին էր, քան տվյալ պատահարից տուժողներն էին: Վնասի ողջ գումարի համահավասար աշխումը նշանակալիորեն կրճատում է նական աղետների ն այլ անցանկալի պատահարների տնտեսական հետնանքները, քանի որ վնասը փոխհատուցվում է ապահովագրության ոլոր մասնակիցների, ն առաջին հերթին, ապահովագրական պատահարից չտուժողների հաշվին: Եվ որքան շատ շահագրգիռ անձինք կամ տնտեսություններ են մասնակցում կորստի աշխմանը, այնքան նրանցից յուրաքանչյուրին վնասի փոքր աժին է հասնում: Այսպիսով, հանդիսանալով հասարակական վերարտադրության գործընթացի տարր, ապահովագրությունը ծագել ն զարգացել է որպես նական ն այլ պատահական, ավերիչ պատահարների հետնանքով առաջացած վնասի փոխհատուցման եղանակ՝ հիմնված շահագրգիռ տնտեսավարող սու յեկտների ու մարդկանց միջն վնասի համահավասար աշխման վրա: Վնասի աշխման սկզ նական (առավել պարզունակ) ձնը նեղեն ապահովագրությունն էր՝ կապված հեշտ աժանելի համասեռ արդյունքի ստեղծման ն վերա աժանման հետ (ցորեն, գարի ն այլ արտադրանք): Ապահովագրական պահուստները ձնավորվում էին կամ անցանկալի դեպքերի (ապահովագրական պատահար) հետնանքով վնասի ձնավորումից հետո ապահովագրության առանձին մասնակիցների վճարումներից, կամ էլ երքահավաքի ավարտին՝ ոլոր մասնակիցների, ըստ շնչերի, հավասար վճարումներից: Ապրանքադրամային հարա երությունների զարգացմանը զուգահեռ, նեղեն ապահովագրությունն իր տեղը զիջել է դրամական տեսքով ապահովագրությանը, որը հնարավորություն էր ստեղծում դրամական ձնով ստեղծելու ն աշխելու «ապահովագրական պաշարը»: Նման պաշարները, որպես «ապահովագրական հիմնադրամ», հնարավոր էր ձնավորել նան մինչն ապահո11

վագրական պատահարի տեղի ունենալը: Մասնակիցները, վնասի փոխհատուցման անհրաժեշտությունից ելնելով, ապահովագրական վճարների տեսքով լրացուցիչ դրամական միջոցներ էին հավաքագրում: Դրամական ձնով վնասի աշխումը էականորեն ընդլայնել ու պարզեցրել է ապահովագրության հնարավորությունները: Ապահովագրությունը վեր է ածվել համընդհանուր ունիվերսալ միջոցի` ապահովագրավճարներից ձնավորված դրամական ֆոնդերի հաշվին ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց գույքային շահերի պաշտպանության համար: Այսինքն, ապահովագրության տնտեսական էությունը կայանում է նրանում, որ ապահովագրողների կողմից ձնավորված ապահովագրական ֆոնդերը նախատեսվում են ապահովագրական պատահարի դեպքում ապահովադիրներին փոխհատուցման վճարումներ կատարելու համար: Վնասի փոխհատուցման դրամական ձնը հնարավորություն էր տալիս տուժողներին ձեռք երել ցանկացած ապրանք՝ վնասված գույքի կորստի վերականգնման կամ կորստյալ գույքի փոխարինման համար: Ապահովագրության դրամական ձնը հանդիսանում էր նոր, առավել առաջադիմական ն հեռանկարային ապահովագրական պաշտպանվածության ձն: Ապահովագրության ծագման ու զարգացման սկզ նական ժամանակաշրջանը նորոշվում է որոշակի յուրահատկություններով: Առաջին, օգտագործվում էր ապահովագրության նեղեն ձնը, որը հետագայում ապրանքադրամային հարա երությունների զարգացման հետնանքով իր տեղը զիջեց դրամական տեսքով ապահովագրությանը: Բննեղեն ձնը սահմանափակում էր ապահովագրության օ յեկտների շրջանակը: Երկրորդ, դրամական ձնով ապահովագրությունը թույլ տվեց հաղթահարել նեղեն ապահովագրության թերությունները ն հնարավորություն ընձեռեց ձնավորել ապահովագրական ֆոնդ` մինչն ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալը: Երրորդ, ապահովագրական պաշտպանվածությունն իրականացվում էր փոխադարձ ապահովագրական կազմակերպչատնտեսական տեսքով, որի դեպքում ապահովագրական ֆոնդերի ձնա12

վորման ն վերա աշխման գործառույթները կատարում էին ապահովագրության մասնակիցները: Չորրորդ, ապահովագրության մասնակիցներից յուրաքանչյուրի վնասի մասնակցության աժինը որոշվում էր վնասի մեծությունը մասնակիցների թվին հարա երելու միջոցով, կամ, իրենց գույքային շահերի ապահովագրական պաշտպանությանը մասնակցող յուրաքանչյուր տնտեսավարող սու յեկտի ընտանիքի մեկ անդամի հաշվով: Շուկայական հարա երությունների զարգացումն ուղեկցվում է ձեռնարկատիրական ռիսկերի աճով: Գիտատեխնիկական առաջընթացին զուգահեռ աճում են տեխնիկական ռիսկերը: Նյութական արտադրության մի շարք ճյուղերում դրանք հանդես են գալիս հրդեհների ն պայթյունների, շրջակա միջավայրի աղտոտվածության ռիսկերի ավելացման, հասարակական տրանսպորտում՝ վթարների ու վնասվածքների աճի տեսքով: Վերջապես, սոցիալական, միջազգային ն միջպետական կոնֆլիկտների ռիսկերի աճի հետնանքով վնասներ են կրում ինչպես առանձին ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները ն անհատները, այնպես էլ ողջ հասարակությունը: Ներկայումս հասարակական արտադրության ռիսկային նույթը գնալով ավելի է պայմանավորվում ոչ այնքան նական գործոնով, որքան հակասություններով, որոնք առաջանում են մարդկանց միջն արտադրական արդ հարա երությունների ընթացքում: Հասարակական արտադրության ահռելի ծավալները երկրում իրենք են ստեղծում պատահական, անկանխատեսելի, անցանկալի հետնանքներով իրավիճակներ: Ապահովագրության զարգացման փուլերը Ապահովագրությունը զարգացման ընդգրկուն պատմություն ունի: Նրա սկզ նական ձները ծագել են խորը հնադարում: Ա. Մանեսի կարծիքով, ապահովագրության պատմության սկզ նական փուլն ընդգրկում է երկու ժամանակաշրջան՝ հին դարերը ն միջնադարից մինչն տասնչորսերորդ հարյուրամյակը: Ապահովագրության արմատներին հանդիպում ենք մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակում` ա ելոնյան թագավոր Համուրապիի

օրենքներում (մ.թ.ա. 2100), որտեղ նախատեսվում էին առնտրային քարավանի մասնակիցների միջն համաձայնագրի կընքում, որպեսզի միասին կրեն ճանապարհին հանդիպած ավազակների թալանի, գողության հետնանքով առաջացած վնասները: Ֆինները ն հույները կիրառում էին նմանատիպ համակարգ` իրենց ծովային առնտրի համար: Ծովային ապահովագրության մի տեսակը իրականացվում էր մոտ 3000 տարի առաջ: Դեռնս ստրկատիրական հասարակարգում գոյություն են ունեցել համաձայնություններ, որոնց մեջ կարելի էր տեսնել ապահովագրության պայմանագրերին նորոշ գծեր: Այդ համաձայնությունները վերա երում էին անշարժ գույքին, առնտրին, նավային գործարքներին, ինչպես նան ծովային նավարկությանը: Դրանց հիմնական իմաստը շահագրգիռ մասնակիցների միջն ծովային փոխադրումների ժամանակ նավերի ն եռների հնարավոր վնասի ռիսկերի վերա աժանման ձգտումն էր: Օրինակ, մ.թ.ա. 916 թվականին Հռոդոս կղզում ընդունված էր մի կարգ, համաձայն որի ներկայացված էր ընդհանուր վթարի դեպքում վնասի վերա աշխման համակարգ: Նշված փաստաթղթերում կիրառվող սկզ ունքները պահպանվել են մինչն մեր օրերը: Վաղ ծագում ունի նան կյանքի ապահովագրությունը: Կյանքի համատեղ ապահովագրության սաղմնային ձները ծագել են Հին Հռոմում: Դեռնս այն ժամանակ գործում էր մի հստակ սկզ ունք, ըստ որի ապահովագրությունը միայն ռիսկերից պաշտպանության միջոց էր, ն այն ոչ մի կերպ չէր կարող ծառայել հարստացման նպատակին: Ապահովագրության սկզ նական ձների հիմքում ընկած էր խմ ային փոխօգնությունը, որն ապահովվում էր փոխադարձ պայմանավորվածությամ : Միջին դարերում հին Հռոմի կոլեգիաների հիմքում ընկած գաղափարը ծագեց գերմանական ցեղերի մոտ ն երեց առնտրային գիլդիաների` հետագայում «ցեխերի» ստեղծմանը: Այդ միջնորդային կառույցներով ծագեց ն ամրապնդվեց ապահովագրության գաղափարը` որպես խմ ային կազմակերպություններ: Այսպիսով կարելի է ընդունել, որ ապահովագրության ինստիտուտը ծագել է միջին դարերում, սկզ նական շրջանում առնտրային (ծովային) նավարկությունում՝ կապված նրա վտանգավորու14

թյան հետ: Հետագայում, ապահովագրությունը տարածվել է այլ ոլորտներում նս: Քաղաքների ն խոշոր նակության վայրերի ավելացմանը զուգահեռ աճում էր հրդեհներից ն այլ նական աղետներից գույքի վնասի կամ կորստի վտանգը, ն ամ ողջովին հասկանալի էր դառնում մարդկանց ձգտումը վտանգի կանխման, նրա հետնանքների վերացման (այդ թվում տնտեսական միջոցներով) առումով համատեղ գործունեության իրականացումը: Որոշ տեղեկությունների համաձայն առաջին ապահովագրական միությունն ի հայտ է եկել 12-րդ դարում՝ Իսլանդիայում: Կղզու նակիչները միավորվում էին հրդեհների ն կենդանիների կորստի դեպքում փոխօգնության համար: Նման միությունները կազմված էին մոտ 20 գյուղացիներից: Դժ ախտության ժամանակ վնասի մի մասը տուժողին հատուցվում էր դրամական տեսքով, մյուս մասը՝ նյութական ձնով կամ աշխատանքով: Իսլանդական միությունների գործունեությունը մեծ տարածում չի գտել, քանի որ գույքային ապահովագրության նկատմամ հասարակական հետաքրքրությունը մեծացավ հատկապես ֆեոդալիզմի անկման ն կապիտալիստական հարա երությունների ձնավորման ժամանակաշրջանում: Միջնադարում հայտնի են նան անգլոսաքսոնական միությունները, որոնք նախատեսում էին հատուկ միջոցների հավաքագրում` միության մասնակիցների գողացված անասուների արժեքի փոխհատուցման նպատակով: Դանիայում նմանատիպ միության անդամները համաձայնություն են ձեռք երում (համաձայնագիր են կնքում) նավա եկության ժամանակ վթարի ենթարկվելու կամ գերի ընկնելու դեպքերում փոխհատուցում կատարելու համար ն այլն: Հնարավոր է, որ այսօրվա ապահովագրությունը սկիզ է առել Հյուսիսային Իտալիայում 11-12-րդ դարերում, որտեղից գ հետագայում մուտք է գործել Անգլիա: Սկսած 13-րդ դարից` Եվրոպայում լայն տարածում են ստանում ծովային ն փոխադարձ ապահովագրությունները: Ընդ որում, հենց ծովային ապահովագրությունից են առաջացել «ապահովագրող» ու «ապահովագրել» (ապահովագրական վկայականը ստորագրել) արտահայտությունները (անգլերեն «սոd6rwriէ6r»` ստորագրող ն «սոd6rwriէiոց»՝ ստորագրել): Առնտրականը, որը պատրաստ է ստանձնել ռիսկի մի մասը,

իր անունը գրում էր ռիսկ մանրամասների նկարագրության տակ՝ ստանձնած պատասխանատվության գումարի հետ միասին: Այդ ժամանակաշրջանի նավատերերը ն գործարարները գիտակցում էին, որ կարող են իրենց նավերն ուղարկել շահութա եր եռների հետնից ն անցանկալի պատահարների դեպքում այդ նավերի կորուստը կփոխհատուցվի: Հաջորդ փուլը մասնագիտացված կազմակերպությունների ի հայտ գալն է, որոնք, որպես ձեռնարկատիրական գործունեություն, զ աղվում էին ապահովագրությամ : Այդ գործընթացը սկսվել է ծովային ապահովագրությունում 14-րդ դարում՝ Իտալիայում` որը գերիշխում էր Միջերկրական ծովի ափերի առնտրին: Այս փոխառության իսկությունը նրանումն էր, որ նավը վարձակալած առնտրականը որոշակի պայմաններով, փոխառության տեսքով, նավատիրոջն էր տրամադրում դրամական գումար: Եթե նավը վթարի էր ենթարկվում, ապա վաճառողը կորցնում էր այդ գումարը: Նավի առանց կորստի վերադարձի դեպքում նավատերն օգտագործած դրամի դիմաց, որպես պարգնատրություն, վաճառողին էր տրամադրում իր ստացած շահույթի մի մասը: Այդ պարգնատրումը իր մեծությամ մի քանի անգամ գերազանցում էր փոխառության գումարին: Հետագայում նավատիրոջ ն առնտրականի միջն ձնավորվեցին հակառակ հարա երություններ. նավատերն էր վճարում որոշակի գումար առնտրականին, ն եթե նավն առանց պատահարի հասնում էր նպատակին, ապա նավատերը կորցնում էր այդ գումարը, իսկ վթարի դեպքում՝ վաճառականը պարտավոր էր փոխհատուցել նավատիրոջ կրած կորուստը: Ժամանակի ընթացքում վաճառականի նման գործառույթներն իրենց վրա վերցրին առնտրային կազմակերպությունները, որոնք նավատերերի հետ կնքում էին նավային ապահովագրության պայմանագրեր: Ընդ որում, նավերի, նրանց վստահելիությանը, անձնակազմի ն նավային ճանապարհների վտանգավորությանը վերա երող ողջ տեղեկատվությունը կարգավորվում էր առնտրային որսաներում, ինչը թույլատրում էր նման ֆիրմաներին գնահատել ռիսկերը ն հաստատել ընդունելի ապահովագրական սակագները: Այսպես է ծագել առնտրային ապահովագրությունը: Այդ ժամանակաշրջանում են ի հայտ եկել

նան «ապահովագրական վկայագրեր» հասկացությունը: Սկսած աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների դարաշրջանից, նկատվում էր ուռն վերելք նավագնացության ն միջազգային առնտրի նագավառում: Առնտրի նոր շուկաների երնան գալուն զուգահեռ, ավելանում էր հնարավոր կորստի վտանգը, որի հետ կապված աճում էր գույքային շահերի պաշտպանության անհրաժեշտությունը: Երնան են գալիս ապահովագրական կազմակերպությունների առաջին տարատեսակները: Նշված հաստատությունները ստեղծվում էին որպես գույքի փոխադարձ ապահովագրություն իրականացնող առանձին առնտրականների կամ նավատերերի խմ եր: Ցամաքային առնտրական քարավանների ուղնորության կամ ծովային փոխադրումների ժամանակ, համատեղ շինարարության կամ արտադրության դեպքում մարդիկ պայմանավորվածություն էին ձեռք երում այն մասին, որ նշված համատեղ ձեռնարկության մասնակիցներից որնիցե մեկի գույքի վնասվածքի կամ կորստի դեպքում վնասը ոլոր մասնակիցների միջն կ աշխվի համամասնորեն: Դա էլ հենց հանդիսանում էր փոխադարձ ապահովագրության սկզ ունքը: Գույքային ապահովագրության, որպես ձեռնարկատիրական գործունեության օ յեկտի, տարածմանը զուգահեռ տեղի էր ունենում հրդեհից ապահովագրության զարգացում: Այսպիսի ապահովագրության պարզագույն ձնը հատուկ միջոցների հավաքագրումն էր այն մարդկանց օգնության համար, որոնց գույքը տուժել կամ այրվել էր հրդեհի պատճառով: Այսպես՝ լոնդոնյան 1666 թվականի հայտնի հրդեհից հետո, եր այրվեց գրեթե քաղաքի ողջ կենտրոնը, հաստատվեց «հրդեհային վկայագիր» տների ն այլ հաստատությունների ապահովագրության համար: Օսլոյում 1667 թվականին հիմնադրվեց նորվեգական Բրենդդրամարկղը: Ամ ողջ Եվրոպայի տարածքով մի քանի տարվա ընթացքում առաջացան մի շարք ընկերություններ: Կոնկրետ հայտնի չէ, թե եր ստորագրվեց առաջին ապահովագրական վկայագիրը, սակայն ընդունված է համարել, որ հրդեհային գրասենյակը, որը հետագայում «Փյունիկ» անվանումն է ստացել, առաջին հրդեհային ապահովագրական ընկերությունն էր (1680 թ. Լոնդոն):

Անհրաժեշտ է նշել, որ փոխադարձ ապահովագրության դեպքում նման միությունների մասնակիցները նպատակ չէին հետապնդում ստանալ շահույթ` գործունեության տվյալ ձնից: Նրանք հոգ էին տանում միայն վնասի նվազեցման համար, որը կարող էր պատճառվել իրենց: Նման համակարգը, ծովային ապահովագրության դեպքում, պահպանվել ու գործում է մինչն այժմ: Համատեղ ապահովագրության սկզ նական համագործակցությունները ժամանակի ընթացքում վերափոխվել են մասնագիտական առնտրային ապահովագրական կազմակերպությունների, որոնք զարգացել են ձեռնարկատիրական սկզ ունքների հիման վրա՝ նպատակ հետապնդելով շահույթի ստացում նման գործողություններից: Վերջիններիս շահույթը ձնավորվում էր ապահովագրական վճարների հատուկ, նախատեսված մասից ն, միգուցե նան ապահովագրական գործընթացն անվնասա եր անցնելուց: Ապահովագրության զարգացմանն ու գույքային հետաքրքրությունների քանակի ավելացմանը զուգահեռ, աճել է ապահովագրական կազմակերպությունների թիվը, ավելացել է կապիտալի շրջապտույտը ն ներդրումը տնտեսության այլ ճյուղերում: Հաջորդ փուլը, որը կարնոր դեր է խաղացել ապահովագրության զարգացման համար, սկսվել է 17-րդ դարի վերջին, 18-րդ դարի սկզ ին, եր Անգլիայում կիրառվել մահացության աղյուսակ ն հավանականության տեսություն: Գիտական այս ձեռք երումները հիմք հանդիսացան կյանքի ապահովագրության նագավառում մաթեմատիկական հիմնավորումների համար, քանի որ անցանկալի պատահարների պատճառների ն չափերի վերա երյալ վիճակագրական տվյալների ացակայությունը թույլատրում էին ենթադրել, որ ոլոր գործարքները կրում էին ռիսկային նույթ: Կապիտալիզմի զարգացումը, արտադրության մեքենայացումն այդ ժամանակաշրջանում ապահովագրության զարգացման համար ստեղծում էին օ յեկտիվ նախապայմաններ: Թանկարժեք տեխնիկայով արտադրության հագեցվածությունը, ապրանքների արտադրության ավականին ծախսերը, տնտեսական կորուստների հավանականությունը՝ մրցակցության կամ վթարի, հրդեհի, արտադրության անընդհատության խափանման պայմաններում, պայմանավորում էին

ձեռնարկատերերի գույքի ապահովագրության անհրաժեշտությունը: Աշխատողների գոյության համար միջոցների միակ աղ յուրի առկայությունը (աշխատավարձ) ն գործազրկության հետնանքով վերջինիս օգտագործման հնարավորությունը, հաշմանդամության առաջանալը նույնպես հիմնավորեցին աշխատողների ապահովագրության կազմակերպման անհրաժեշտությունը: Եվրոպայում 18-րդ դարի սկզ ին տարածված էր ապահովագրության 3 հիմնական տեսակ. ծովային, գյուղատնտեսական կենդանիների ն հրդեհային (միայն անշարժ գույքի), իսկ դարի 2-րդ կեսում՝ սկսվում է շարժական գույքի ապահովագրությունը (Համուրգ, Լոնդոն): Այդ ժամանակահատվածում գյուղատնտեսության զարգացմանը զուգահեռ, մեծ տարածում է գտնում կարկտահարությունից ապահովագրությունը (Ֆրանսիա, Գերմանիա): Ապահովագրության նագավառում ակտիվ աշխատանքներ են տարվում նոր ն արդեն հայտնի ապահովագրության տեսակների (այդ թվում ծովային համալիր ապահովագրության, գյուղատնտեսական ապահովագրության) իրագործման առումով 18-րդ դարի կեսերին: Դարի 60-ական թվականներին արնմուտքում հաշվվում էր արդեն մոտ հարյուր կյանքի ն ոչ կյանքի (անձնական ու գույքային) ապահովագրության տեսակ: Ապահովագրության գաղափարն ամ ողջությամ համապատասխանում էր զարգացող տնտեսության պահանջներին, ն այն արագ տարածվեց մարդկային գործունեության ոլոր ոլորտներում: Արդեն 19-րդ դարում ի հայտ են գալիս առաջին վերաապահովագրական ընկերությունները: Ընդունված է վերաապահովագրության հայրենիքը համարել Գերմանիան, քանի որ առաջին վերաապահովագրական ընկերությունը կազմավորվել է Քյոլնում՝ 1846 թվականին: Անգլիաում, Գերմանիաում, Շվեցարիաում, Իտալիաում 20-րդ դարի սկզ ին ներդրվում է աշխատողների պետական ապահովագրությունը, իսկ 20-րդ դարի 20-ական թվականներին` անձնական ապահովագրության արդեն ավանդական դարձած տեսակներին (մահվան դեպքից, դժ ախտ պատահարներից, հիվանդու-

թյուններից, կերակրողի կորստից) զուգահեռ, ի հայտ է գալիս գործազրկությունից ապահովագրությունը ն այլն: Այս ժամանակաշրջանից սկսած աշխարհում տեղի են ունենում ապահովագրության ոլոր տեսակների ն ձների արդյունավետ զարգացում, եր ապահովագրել կարելի էր գրեթե ամեն ինչ: Ակտուարական գիտելիքների իմացությունը, ապահովագրական շուկայական ենթակառուցվածքների հաշվառումը, տեղեկատվության հավաքագրումն ու նրա համակարգումը թույլատրում էին էականորեն կրճատել ապահովագրական կազմակերպությունների ռիսկի աստիճանը: Դա նպաստում էր ապահովագրության մենաշնորհացմանը: Դեռնս 19-րդ դարի 2-րդ կեսերից սկսած այդ գործընթացն աստիճանա ար երում էր նրան, որ 20-րդ դարի կեսերին ապահովագրական մոնոպոլիաները, որպես ֆինանասա-վարկային համակարգի կարնորագույն օղակ, սկսել էին ձնավորել ապահովագրական գործընթացների շուկա: Ազգա նակչության ազատ դրամական միջոցներն ակտիվորեն ն խելացիորեն օգտագործվում էին ինչպես ապահովագրական գործի ընդլայնման, այնպես էլ անձնական ն գույքային ապահովագրության նոր ծառայությունների, արտադրության ն տնտեսության այլ ճյուղերի երկարաժամկետ ֆինանսավորման համար: Խոշոր ապահովագրական մոնոպոլիաներ են «ՔrսdոէiՅ| |ոՏհսrՅոՇ6 Շ0 օf Ճm6riՇՅ», «ՔrսdոէiՅ| ՃՏՏսrէՅոՇ6» (Մեծ Բրիտանիա), «Ճ||iՅz Մ6rՏi6հ6rսոց Ճ.G.» (Գերմանիա) ն այլն: Իր կազմակերպչաիրավական համակարգով ամենայուրահատուկը սակայն «Լլոյդի» սինդիկատն է: Այն իրենից ներկայացնում է իրավա անական անձանց միավորում, որտեղ յուրաքանչյուրն ապահովագրությունն իրականացնում է «իր ռիսկի հաշվին»: Ներկայումս «Լլոյդի» անդամ են մոտ 30 հազար նման կազմակերպություններ, որոնք իրենց պարտավորությունների կատարման համար վերցնում են համապատասխան գումարներ ն միավորվում են սինդիկատներում: Յուրաքանչյուր նման սինդիկատ գլխավորում է անդերռայթերը՝ արձրակարգ մասնագետը, որը սինդիկատի ոլոր անդամներից ընդունում է ռիսկեր, որոշելով նրանց միջն պատասխանատվությունը ն ապահովագրավճարների չափերը՝ ապահովագրական գործընթացի ապահովման համար յուրաքանչյուրի

ստանձնած պարտավորություններին համամասնորեն: Նման համամասնությամ աժանվում են գործավարման ն ապահովագրական հատուցումների վճարման գումարները: Ապահովագրության մասին առաջին հիշատակումը հայ հեղինակներից պատկանում է Մխիթար Գոշին: Վերջինս ապահովագրության մեխանիզմը ներակայացնում է նավարկության օրինակի վրա: Նա 1184թ-ին իր Դատաստանագրքում նշում է. «Օրենք նավա եկության մասին: Եր նավը նավա եկության է ենթարկվում, առափնյա քաղաքը պետք է փրկի այն, այնպես, ինչպես եթե ինքը օգտվելու լիներ այդ նավից: Իսկ եթե չեն ցանկանում փրկել առանց փոխհատուցման, ապա կարող են վերցնել տիրոջից այնքան, որքան վերջինս կարող է տալ՝ հաշվի առնելով Մովսեսի օրենքը` ընկած կենդանուն փրկելու ն տիրոջը վերադարձնելու մասին: Իսկ եթե նրանք ագահ են ն գողություն են անում, ապա թող օրենք լինի, ըստ որի վերցնեն արժեքի մի մասը, ինչպես տերն է վերցնում իր հպատակներից եկամտի տասներորդ կամ հինգերորդ մասը: Մենք գրում ենք այդ մասին. քանի որ հռոմեացիները խիստ անարդարացի են վարվում նման դեպքերում, ն թող նույնը չկրկնվի մեզ հետ, եթե մենք նս ծով ունենանք»: Հայաստանում ապահովագրական շուկայի ձնավորումն ու զարգացումը ընթացել է ԽՍՀՄ կազմում, ինչը սակայն չեր կրում խոր արտահայտված ազգային նույթ: Ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ ԽՍՀՄ մյուս ոլոր հանրապետություններում գործում էր երկու խոշոր ապահովագրական կազմակերպությունների մոնոպոլիա: «Պետապ»-ը ձնավորվել 1925 թվականին, իսկ «Արտպետապ»-ը` 1947 թվականին, եր «Պետապի» կազմից առանձնացվեց ԽՍՀՄ արտասահմանյան ապահովագրության կառավարումը, որպես ինքնուրույն տնտհաշվարկային կազմակերպություն: Նրանց գործունեությունը կարգավորվում էր պետության կողմից, իսկ ապահովագրավճարների զգալի մասը մուտքագրվում էր պետական յուջե: Այդ գործընթացն ուներ նան հակառակ ազդեցությունը. անհրաժեշտության դեպքում ապահովագրական հատուցումների համար յուջեից տրամադրվում էին միջոցներ: Ապահովագրությունը հիմնականում կրում էր ձնական նույթ: Ազգա նակչությունը

ապահովագրությունը չէր դիտում կենսակերպի պարտադիր աղադրամաս: Մարդկանց մտքով չէր անցնում ապահովագրել կյանքը, գույքը կամ ապահովագրվել դժ ախտ դեպքերից ու նական աղետներից: Շատերն ուղղակի ոչինչ չգիտեին գործունեության այս տեսակի մասին: Ապահովագրական շուկայի զարգացման գործում ուրույն դեր խաղաց 1984 թվականին ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդի «Պետական ապահովագրության հետագա զարգացման ն ապահովագրական մարմինների աշխատանքի որակի արձրացմանն ուղղված միջոցառումների իրականացման» վերա երյալ կայացրած որոշումը: Դրանից հետո երկրում սկսում են ձնավորվել ոչ պետական (կոոպերատիվ) ապահովագրական ընկերություններ, որոնք հիմնականում ապահովագրություն էին իրականացնում «Պետապի» սահմանած սակագներով: Միայն ԽՍՀՄ փլուզումից հետո, ըստ էության, սկսվեց ապահովագրական գործընթացը Հայաստանում:

1.2 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱՅԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ապահովագրական շուկան իրենից ներկայացնում է յուրահատուկ տնտեսական հարա երությունների ամ ողջություն, որոնք ծագում են ապահովագրական ապրանքի /ծառայությունների/ իրացման հետ: Դրանով անմիջականորեն կապ է ստեղծվում շուկայի երկու հիմնական մասնակիցների՝ ապահովագրողի ն ապահովադիրի միջն, որի արդյունքում էլ ձնավորվում է ապահովագրական ծառայության հասարակական ճանաչումը: Ապահովագրական շուկան լինում է տերիտորիալ ն ինստիտուցիոնալ: Տերիտորիալ ապահովագրական շուկան իր հերթին լինում է տեղական /ռեգիոնալ/, ազգային ն արտաքին: Ժամանակակից պայմաններում շուկայական հարա երությունների ծավալումը հանգեցրել է տարածքային արգելապատնեշների վերացմանը, ազգային ապահովագրական շուկան համաշխարհային շուկային ինտեգրվելու գործընթացի խորացմանը:

Ինստիտուցիոնալ հատկանիշով ՀՀ ապահովագրական շուկան ներկայանում է զանազան կազմակերպչաիրավական կառույցների տեսքով: Մասնավորապես ՀՀ ապահովագրական շուկայում գործում են ապահովագրական ընկերություններ՝ տար եր կազմակերպչաիրավական ձներով: ճյուղային հատկանիշներով առանձնանում են կյանքի ն ոչ կյանքի ապահովագրական շուկաները: Կյանքի ապահովագրական շուկայում ապահովագրության օ յեկտներ են հանդիսանում երկրի օրենսդրությանը չհակասող այն գույքային շահերը, որոնք կապված են ապահովագրված անձի կյանքի, առողջության ն կենսաթոշակային ապահովագրության հետ: Ոչ կյանքի ապահովագրության շուկայում գործում են այն գույքային շահերը, որոնք առնչվում են ապահովադիրի գուքի, դրա տիրապետման, օգտագործման ու տնօրինման, ինչպես նան ապահովադիրի կողմից երրորդ անձանց կյանքին կամ առողջությանը, գույքին պատճառված վնասի հատուցման հետ: Ապահովագրական ծառայությունը կարող է առաջարկվել կամ օրենքի պարտադրանքի կամ էլ ապահովագրական պայմանագրի հիման վրա: Առաջին դեպքում ապահովագրությունը կրում է պարտադիր, իսկ երկրորդ դեպքում կամավոր նույթ: Նշված շուկաները յուրաքանչյուրը իր հերթին աղկացած է առանձին հատվածներից: Մասնավորապես, կարող է ձնավորվել դժ ախտ դեպքերից ապահովագրության շուկա, տնային գույքի ապահովագրության շուկա, ավտոտրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության, ժշկական ապահովագրության շուկա ն այլն: Ապահովագրական շուկայի մասնակիցներ են հանդիսանում ապահովագրողները /ապահովագրական ընկերությունները/, ապահովադիրները /ապահովագրական ծառայությունների գնորդները/, ինչպես նան միջնորդները /ապահովագրական գնորդները ու րոքերները/ ն ապահովագրական ասոցացիաները: Ներկայումս գիտատեխնիկական առաջադիմության զարգացմանը զուգընթաց, խորանում է աշխատանքի հասարակական աժանումը, ինչի արդյունքում երնան են գալիս ապահովագրա23

կան ծառայությունների նոր տեսակներ: Միջազգային ապահովագրական ընկերությունները մուտք են գործում հասարակական գործունեության նոր ոլորտներ ու նագավառներ, ընդլայնվում են ապահովագրական ծառայությունների ծավալները: Մյուս կողմից, խորանում է ապահովագրական ֆիրմաների մասնագիտացման մակարդակը: Մասնավորապես վերջիններս ավելի ու ավելի մեծ չափերով են սկսում կատարել վարկային ինստիտուտների ֆունկցիաներ: Միջազգային շատ ապահովագրական ֆիրմաներ տիրապետում են նշանակալից ֆինանսական ակտիվների, որոնք օգտագործում են որպես փոխատվական կապիտալ: Նրանց կողմից հավաքագրված միջոցները արժեթղթերի շուկայի միջոցով օգտագործվում են որպես ներդրումներ (ինվեստիցիաներ): Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ ապահովագրական ֆիրմաների, ընկերությունների կողմից տարեկան հավաքագրված ապահովավճարները ն եկամուտների տեսքով ստացած դրամական հոսքերը զգալիորեն գերազանցում են ապահովագրական փոխհատուցումների միջոցներին, ինչը հնարավորություն է տալիս տարեց տարի ավելացնել ինվեստիցիաների ծավալները, դրանք ներդնելով արձր եկամտա երություն ապահովող երկարաժամկետ արժեթղթերում: Այսպիսով, ապահովագրական խոշոր ընկերություններն ու ֆիրմաները վերածվում հզոր ֆինանսական ինստիտուտների: Պետությունը նույնպես կարող է մասնակցել ապահովագրական հարա երություններին (պետական ապահովագրական կազմակերպության միջոցով) ն դրանով ներգործել ապահովագրական շուկայի զարգացման վրա: Արնմտյան զարգացած երկրներում ապահովագրական շուկան հանդիսանում է պետական կարգավորման օ յեկտ: Վերջինս, զուգակցելով ապահովագրական գործունեության ինքնակարգավորման հետ, առավել արդյունավետ է դարձնում ապահովագրության շուկայական մեխանիզմը: Ապահովագրական ծառայությունների մատուցման ֆինանսական ազան են ապահովագրական ֆոնդերը, որոնք իրենցից ներկայացնում են հասարակական վերարտադրության պարտադիր տարրերից մեկը: Ապահովագրական ֆոնդերը ստեղծվում են նյու24

թական կամ դրամական միջոցների պաշարների տեսքով ն կոչված են ծածկելու արտակարգ, չնախատեսված իրադրություններով պայմանավորված կորուստները, որոնք առաջանում են տարերային աղետներից, տեխնիկական զանազան գործոններից, տար եր տեսակի պատահականություններից: Ապահովագրական ֆոդերի օնությամ զգալիորեն լուծվում են այն հակասությունները, որոնք օ յեկտիվորեն գոյություն ունեն մարդու ն նության միջն, ինչպես նան հասարակության ու նության միջն, դրանով իսկ ապահովելով հասարակական վերարտադրության ընթացքի անընդհատությունը: Ապահովագրական ֆոնդերը ունեն սոցիալական նույթ: Սակայն, նյութական հագեցվածությունը հնարավորություն է տալիս սպասարկելու նան վերարտադրության գործընթացը: Այդ ֆոնդերի միջոցով, ըստ էության, իրացվում են հասարակության անդամների կոլեկտիվ ն անձնական շահերը, որոշվում են նրանց կենսագործունեության ազմակողմանի տնտեսական ու սոցիալական ասպեկտների հետ կապված խնդիրները: Վերարտադրության անընդհատության ապահովման գործոններից մեկը ապահովագրական ֆոնդերի առկայությունն է: Հետնա ար ապահովագրական ֆոնդերի միջոցով իրացվում են հասարակության անդամների միջն ձնավորված տնտեսական հարա երությունները: Միջազգային հասարակական փորձը մշակել է ապահովագրական ֆոնդերի կազմակերպման երեք հիմնական կազմակերպչական ձներ, եր որպես սեփականության սու յեկտներ հանդես են գալիս պետությունը, առանձին ապրանքարտադրողները ն ապահովադիրները: Այս կապակցությամ , առանձնանում են կենտրոնացված ապահովագրական /պահուստային/ ֆոնդը, ապահովագրողի ապահովագրական ֆոնդերը ն տնտեսական սու յեկտների պահուստային ֆոնդը, որը ձնավորվում է ինքնաապահովագրության սկզ ունքով: Կենտրոնացված ապահովագրական /պահուստային/ ֆոնդը ստեղծվում է կենտրոնացված կարգով, համապետական ռեսուրսների հաշվին ն ձնավորվում է ինչպես նեղեն, այնպես էլ դրամական տեսքով: Այս ֆոնդը կոչված է ապահովել տարերային աղետներից ն խոշոր վթարներից առաջացած կորուստների փոխ25

հատուցումը, որոնք առաջ են երում մեծ մասշտա ի ավերվածություններ, մարդկային կյանքի կորուստներ, ն հետնա ար, առաջացնում են արտակարգ իրադրություն: Կենտրոնացված ապահովագրական ֆոնդը նեղեն տեսքով իրենից ներկայացնում է կորուստների վերականգնման համար նախատեսված արտադրանքի, հումքի ն նյութերի, վառելիքի, պարենամթերքի պահուստներ, որոնք պահվում են մասնագիտացված ազաներում: Դրամական տեսքով հանդիսանում են կենտրոնացված ֆինանսական պահուստներ ն անմիջականորեն գտնվում են պետության իրավասության տակ: Այդ պահուստների օգտագործման առաջնահերթությունը պատկանում է կառավարությանը: Ապահովագրողների /ապահովագրական ընկերությունների/ ապահովագրության ֆոնդը ստեղծվում է մեծ շրջանակ ներկայացնող մասնակիցների միջոցների հաշվին, որոնք հանդես են գալիս որպես ապահովադիրներ: Գործնականում ֆոնդի մասնակիցներ են հանդիսանում արտադրական ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները, հիմնարկությունները, առանձին քաղաքացիները: ֆոնդի ձնավորումը տեղի է ունենում ապակենտրոնացված կարգով, այնքանով որքանով, ապահովավճարները կատարվում են յուրաքանչյուր ապահովադիրի կողմից առանձին, ացառապես դրամական տեսքով: Ֆոնդում հավաքագրված միջոցներով կատարված ծախսերը ունեն խիստ նպատակային նույթ ն խում են ապահովագրության պայմանագրի պահանջներից: Այստեղից հետնում է, որ ֆոնդի ծավալը պետք է ավարար լինի առնվազն փոխհատուցելու ապահովագրական կորուստները ն պատճառված վնասները, որոնք տեղի են ունենում ապահովագրության պայմանագրի գործելու ժամանակահատվածում, ինչպես նան վճարելու ապահովագրական գումարները: Ուստի ֆոնդի ծավալի սահմանումը պետք է ունենա գիտական հիմք: Այդ նպատակով օգտագործվում են վիճակագրական տվյալները ն հավանականության տեսության հիմնադրույթները: Ինքնաապահովագրության պահուստային ֆոնդը ձնավորվում է տնտեսավարական սու յեկտներում` ապակենտրոնացված կարգով: Ինքնաապահովագրման միջոցով հաղթահարվում են ար26

տադրության գործընթացում առաջացած ժամանակավոր դժվարությունները: Այսպես, գյուղատնտեսության մեջ ստեղծվում են տար եր տեսակի նեղեն ֆոնդեր, որոնք կոչված են մեղմելու կամ վերացնելու նակլիմայական ան արենպաստ գործոններից առաջացած կորուստները: Արդյունա երական ձեռնարկություններում ֆոնդի միջոցները անհրաժեշտ են արտադրության անընդհատությունը ապահովելու համար, որոնք կարող են առաջանալ ապրանքանյութական մատակարարումների ժամկետները խախտելու ն այլ պատճառներով: Շուկայական տնտեսությանն անցնելու կապակցությամ զգալիորեն ընդլայնվել է ինքնաապահովագրական նպատակով ստեղծվող պահուստների նկատմամ պահանջները: Նոր պայմաններում ձեռնարկատիրական ռիսկը դառնում է անխուսափելի, որի հաղթահարման համար արտադրական ձեռնարկություններում, ֆիրմաներում, աժնետիրական ընկերություններում ձնավորվում է ռիսկի ֆոնդ: Ռիսկի ֆոնդը կոչված է ապահովելու տնտեսվարական սու յեկտների ֆինանսատնտեսական գործունեությունը զանազան ան արենպաստ շուկայական իրադրության պայմաններում: Մասնավորապես, դրանք կարող են պայմանավորված լինել պատվիրատուների կողմից պայմանագրային պարտավորությունների կատարման ժամկետների խախտումներով, վերցրած փոխատվությունների մարման համար ավարար միջոցների ացակայությամ : Շուկայական հարա երությունների պայմաններում տնտեսվարական սու յեկտները իրենց գործունեությունը իրականացնում են անկայուն, շարունակ փոփոխվող տնտեսական միջվայրում: Մասնավորապես փոփոխվում են վաճառքի հանված ապրանքների, նյութական ռեսուրսների ձեռք երման գները, անկային փոխատվությունների տրամադրման պայմանները, առաջարկի ու պահանջարկի հարա երակցությունը ն տնտեսական գործունեության այլ պայմանները: Մյուս կողմից էլ տնտեսվարական սու յեկտները ձգտում են ապահովել կամ արձրացնել իրենց տնտեսության կայունության մակարդակը, գործել առանց ֆինանսական կորուստների: Այդ նպատակին կարելի է հասնել նան ապահովագ27

րական ֆոնդերի օգնությամ : Այդ ֆոնդի միջոցների օգտագործման կարգը նախատեսվում է տնտեսվարական սու յեկտների կանոնադրության մեջ: Տնտեսավարման փորձը հուշում է, որ ֆոնդի միջոցները մշտապես գտնվեն լուծարելիության վիճակում: Այս տեսակետից նպատակահարմար է` միջոցները լինեն անկային դեպոզիտների, աժնետոմսերի, պետական գանձապետական պարտավորությունների տեսքով: Ապահովագրական ֆոնդի միջոցով իրացվում են հասարակության անդամների կոլեկտիվ ն անձնական շահերը, դրսնորվում են դրա մասնակիցների գործունեության սոցիալական դիրքորոշումը, տնտեսական վարքագիծը: Ապահովագրական ֆոնդի միջոցով պայմաններ են ստեղծվում տնտեսվարական սու յեկտների համար անկաշկանդ ծավալելու իրենց տնտեսական գործունեությունը, առանց որի հնարավոր չէ իրականացնել արդյունավետ շուկայական հարա երություններ Ապահովագրական հարա երությունները հայտնի են դեռնս միջին դարերից: Առաջին ապահովագրական պայմանագիրը կնքվել է 1347 թվակակնին, իսկ առաջին կյանքի ապահովագրության գծով գրավոր պայմանագիրը կնքվել է Անգլիայում` 2Մ| դարում: Ապահովագրությունը ծագել ու զարգացել է մարդկանց զանազան պատահականություններից ապահովագրելու անհրաժեշտությունից ելնելով: Դրանց իրացման գործընթացում առաջանում են տնտեսական առանձնահատուկ հարա երություններ, որոնք կապվում են արտադրության, աշխման, փոխանակության ն սպառման հետ: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ապահովագրությունը ոլոր տնտեսվարական սու յեկտներին տրամադրում է անհրաժեշտ երաշխիքներ` փոխհատուցելու տար եր պատահականություններով պայմանավորված կորուստները: Ապահովագրությունը սերտորեն կապված է ձեռնարկատիրական գործունեության հետ: Սա պայմանավորված է նրանով, որ ցանկացած ձեռնարկատիրական գործունեություն կրում է ռիսկ ն հետնա ար աահովագրության կարիք ունի: Ձեռնարկատիրությանը

նորոշ է կազմակերպչատնտեսական գործունեությունը, նյութական ու դրամական ռեսուրսներ հայթայթելու ն դրանք արդյունավետ օգտագործելու եղանակների կիրառումը, տնտեսվարման ճկունությունը ն ռիսկի դիմելու պատրաստակամությունը: Այստեղից էլ առաջանում են ապահովագրական շահեր՝ որպես նյութական պահանջմունքների արտահայտման եղանակ: Իրենց հերթին ապահովագրական շահերը ձեռնարկատերերին կողմնորոշում են տիրելու տնտեսության զարգացման նոր հեռանկարային գործոնների, կապիտալի ներդրման նոր ոլորտների: Որպես տնտեսական կատեգորիա ապահովագրությունը իրենից ներկայացնում է տնտեսական հարա երությունների համակարգ, որը կապված է դրամական նպատակային ֆոնդերի ձնավորման ու օգտագործման հետ՝ տար եր չնախատեսված ան արենպաստ պատճառներից առաջացած կորուստների ավարարման համար, ինչպես նան օգնելու ֆիզիկական անձանց նրանց կյանքի ընթացքում առաջացած որոշակի իրադրություններում: Շուկայական հարա երությունների ծավալմանը զուգընթաց, եր յուրաքանչյուր տնտեսավարական սու յեկտ գործում է ազմապիսի ռիսկի պայմաններում, արձրանում է ապահովագրության դերը ն նշանակությունը: Ապահովագրության գործընթացում առաջացած դրամական հարա երությունները ունեն վերա աշխողական նույթ, ինչը նրան մոտեցնում է «ֆինանսներ» կատեգորիային: Սակայն դրանց միջն կան նան տար երիչ առանձնահատկություններ: Ապահովագրական գործընթացում արժեքի դրամական ձնի շարժումը ենթարկված է վնասի առաջացման հավանականության աստիճանին: Ուստի դրամական հարա երությունները կապված են ապահովագրական պատահարների հետ, որը կարող է տեղի ունենալ, այց կարող է ն տեղի չունենալ: Հետնա ար, դրամական հարա երությունները, առանձին տնտեսավարական սու յեկտի կտրվածքով միշտ չէ, որ կրում են շարունակական նույթ, սակայն տնտեսության մասշտա ով դրանք ունեն ընդգծված կայուն զարգացում: Ապահովագրությունը ունի նան նս մեկ առանձնահատկություն, որը նրան մոտեցնում է «վարկ» կատեգորիային: Խոսքը վե29

րա երվում է հավաքագրված դրամական միջոցների վերադարձելիության սկզ ունքին: Այսպիսով, ապահովագրությունը, որպես տնտեսական կատեգորիա, հանդես է գալիս դրամական հարա երությունների տեսքով ն ունի այնպիսի հատկանիշներ, որոնց շնորհիվ առնչվում է ինչպես «ֆինանսներ», այնպես էլ «վարկ» տնտեսական կատեգորիաներին: Միաժամանակ ապահովագրությունը ունի միայն իրեն նորոշ ֆունկցիաներ, որոնց շնորհիվ էլ առանձնանում է «ֆինանսներ» ն «վարկ» կատեգորիաներից: Ապահովագրության տնտեսական ովանդակությունը դրսնորվում է նրա ֆունկցիաների մեջ: Դրանք են՝ ռիսկային, նախազգուշական, դրամական միջոցների ֆոնդերի ձնավորման, վնասի փոխհատուցման ն քաղաքացիների անձնական նյութական ապահովման: Նշված ֆունկցիաներից առավել կարնորը ռիսկային ֆունկցիան է այնքանով, որքանով ռիսկը հանդիսանում է ապահովագրության գոյության նախադրյալը ն ազան: Հենց ռիսկային ֆունկցիայի իրականացման գործընթացում է տեղի ունենում դրամական միջոցների վերա աշխումը ապահովագրության մասնակիցների միջն, եր առկա է ապահովագրական իրադրություն, ն նրանով պայմանավորված հետնանքներ: Ռիսկերի ձների ն տեսակների ազմազանությանը համապատասխանորեն ձնավորվում է ապահովագրության տար եր ճյուղեր ն ենթաճյուղեր: Ապահովագրության նախազգուշական ֆունկցիան գործնականում իրացվում է ապահովագրական ռիսկի ացառման կամ նրա աստիճանը մեղմելուն ուղղված լոկալ միջոցառումների ֆինանսավորման ուղիով, որը կատարվում է ապահովագրական ֆոնդի միջոցների հաշվին: Դրամական միջոցների ապահովագրական ֆոնդերի ձնավորման ֆունկցիան հանդես է գալիս որպես վճար ռիսկի դիմաց, որը իր վրա է վերցնում ապահովագրական ընկերությունները: Այդ ֆոնդը կարող է ստեղծվել ինչպես պարտադիր, այպես էլ կամավոր կարգով: Ապահովագրական ֆոնդերի ձնավորման ֆունկցիան իրացվում է նպատակային դրամական ֆոնդերի համակարգի միջոցով, որոնք կոչված են ապահովելու ապահովագրման կայու30

նությունը, վճարելու ն փոխհատուցելու երաշխիքը: Բացի դրանից, այս ֆունկցիայի միջոցով լուծվում է նան ազատ դրամական միջոցները ինվեստիցիաների մեջ ընդգրկելու խնդիրը: Վնասի փոխհատուցման ն քաղաքացիների անձնական նյութական ապահովման ֆունկցիան իրականացնում են ապահովագրական ֆոնդի մասնակիցները: Ընդ որում, դրա համար պետք է ունենան համապատասխան պայմանագրեր: Վնասի փոխհատուցման կարգը որոշում են ապահովագրական ընկերությունները ն կարգավորվում է պետության կողմից: Այս ֆունկցիայի միջոցով իրականացվում է ապահովագրության օ յեկտիվ նույթը:

1.3 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Ապահովագրությունը` որպես տնտեսական հարա երությունների համակարգ ընդգրկում է ապահովագրության պատասխանատվության տար եր օ յեկտներ ն սու յեկտներ, գործունեությունը իրականացնում է որոշակի իրավական նորմերի ն սահմանված օրենքների համաձայն: Եվ որպեսզի որոշակի պարզեցում մտցվի ազմա նույթ տնտեսական հարա երություններում ն ստեղծվի միասնական ն փոխկապված համակարգ, անհրաժեշտություն է առաջանում ապահովագրությունը դասակարգել: Ապահովագրության դասակարգումը իրենից ներկայացնում է որոշակի սկզ ունքներով ձնավորված համակարգ, որի համաձայն ապահովագրությունը աժանվում է գործունեության ոլորտների, ճյուղերի ն ենթաճյուղերի, որոնց օղակները այնպես են դասավորված, որ յուրաքանչյուր հաջորդ օղակը հանդիսանում է նախորդի մի մասը: Ապահովագրության դասակարգման հիմքում դրված են երկու չափանիշներ. դրանք են՝ տար երություններ ապահովագրական օ յեկտների միջն, ն տար երություններ ապահովագրության պատասխանատվության ծավալների միջն: Այսպիսի աժանմանը համապատասխան կիրառվում է դասակարգման համակարգ ըստ.

1. ապահովագրական ծառայություններ մատուցելու եղանակների, 2. ապահովագրության օ յեկտների, 3. ապահովագրության ճյուղերի: Ապահովագրության դասակարգումը իրականացվում է մի քանի հատկանիշներով: Դրանք լինում են ըստ ապահովագրական ծառայություններ տրամադրելու եղանակների, ապահովագրության պաշտպանություն օ յեկտների ն ապահովագրության ճյուղերի: Ծառայությունների տրամադրման եղանակների տեսակետից ապահովագրությունը լինում է պարտադիր ն կամավոր: Պարտադիր ապահովագրությունը իրականացվում է տվյալ երկրում գործող օրենքի պարտադրանքի ուժով, որի համաձայն ապահովադիրները պարտավոր են ապահովագրվել: Այս դեպքում սահմանվում է ապահովագրման ենթակա օ յեկտները ն ապահովադիրները: Ընդորում ապահովագրական պատասխանատվության ժամկետը անսահմանափակ է ն կատարվում է անհապաղ, եթե առաջանում է ապահովագրական պատահար: Պարտադիր ապահովագրությունը հենվում է մի շարք սկզ ունքների վրա: Դրանցից առաջինը վերա երում է պարտավորության սկզ ունքին: Այս դեպքում չի պահանջվում նախնական համաձայնություն ապահովագրողների ն ապահովադիրների միջն, քանի որ պարտադիր ապահովագրությունը սահմանվում է օրենքով, որի համաձայն ապահովագրողը պարտավոր է ապահովագրման ընդունել որոշակի օ յեկտներ, իսկ ապահովագրվողը՝ կատարել ապահովագրավճար: Համապարփակ ընդգրկման սկզ ունքի համաձայն ապահովադիրները պարտավոր են ապահովագրել օրենքով նախատեսված ոլոր օ յեկտները, իսկ ապահովագրողները՝ ընդունելու դրանք ապահովագրման: Պարտադիր ապահովագրությունը հատուկ է նան այսպես կոչված գործողության իրականացման սկզ ունքը: Այս սկզ ունքի համաձայն, եթե ապահովադիրը ժամանակին չի կատարել ապահովագրավճարը, ապա այն գանձվում է դատական կարգով: Հաջորդ սկզ ունքը վերա երում է ապահո32

վագրության անժամկետայնությանը: Սա նշանակում է, որ պարտադիր ապահովագրության օ յեկտը ապահովագրվում է նրա ծառայության ողջ ժամանակաշրջանում: Ընդ որում, եթե օ յեկտը անցնում է ուրիշի տրամադրության տակ, ապահովագրումը չի ընդհատվում: Վերջինս դադարում է միայն օ յեկտի ոչնչացման դեպքում: Պարտադիր ապահովագրությանը հատուկ է նան ապահովագրության ապահովման նորմավորման սկզ ունքը: Վերջինս ենթադրում է սահմանել ապահովագրման ապահովման նորմա տվյալ տարածքի միայն մեկ օ յեկտի համար: Կամավոր ապահովագրությունը իրականացվում է կամավորության հիման վրա ելնելով ապահովագրողների ն ապահովադիրների միջն կնքված պայմանագրից: Ապահովագրման ընդհանուր պայմանները ն նրա իրականացման կարգը սահմանում են ապահովագրողները ինքնուրույնա ար՝ հաշվի առնելով ապահովագրական գործունեությունը կարգավորող օրենսդրությունը: Ընդորում, օրենսդրությունը նախատեսում է ապահովագրության ընդհանուր պայմանները: Կամավոր ապահովագրության ձնը չի կրում հարկադրական նույթ ն հնարավորություն է տալիս ապահովադիրին շուկայում կատարելու ծառայության ցանկացած տեսակ: Կամավոր ապահովագրությունը նույնպես հենվում է որոշակի սկզ ունքների վրա: Դրանցից առաջինը վերա երում է ապահովագրության կամավոր մասնակցությանը: Սա նշանակում է, որ չեն կարող հրաժարվել ապահովագրական ծառայություն մատուցելուց, եթե ապահովադիրը ցանկություն է հայտնում ապահովագրվել ն եթե այն չի հակասում գործող օրենսդրությանը: Հաջորդ սկզ ունքը վերա երում է ապահովագրական ժամկետի սահմանափակմանը: Սա նշանակում է, որ ապահովագրության սկիզ ը ն ավարտը նախատեսվում է պայմանագրում, քանի որ ապահովագրության փոխհատուցումը տեղի է ունենում միայն այն դեպքում, եր այն կատարվում է պայմանագրում նախատեսված ժամանակահատվածում: Մյուս սկզ ունքը կապված է ապահովագրավճարի պարտադիր իրականացմանը, որը տեղի է ունենում պայմանագիրը ուժի մեջ մտնելու պահից սկսած: Սահմանված կարգի համաձայն

հերթական չվճարումները հանգեցնում է ապահովագրական պայմանների գործողության դադարեցմանը: Ապահովագրական գործունեության ոլորտը ընդգրկում է ներքին, արտաքին ն խառն ապահովագրական շուկաները: Դրան համապատասխան, որպես գործունեության կազմակերպչաիրավական ձն` ապահովագրությունը լինում է պետական, աժնետիրական, փոխադարձ ն կոոպերատիվ: Առանձնահատուկ կազմակերպչական ձն է հանդիսանում ժշկական ն հակահրդեհային ապահովագրությունը: Պետական ապահովագրությունը իրենից ներկայացնում է կազմակերպչական ձն, որտեղ ապահովագրող հանդես է գալիս պետությունը՝ հանձինս հատուկ լիազորված մարմնի: Պետության հետաքրքրության շրջանակի մեջ է մտնում, մասնավորապես, առանձին ապահովագրական տեսակի գծով մենաշնորհը, որը ամրագրվում է օրենքով: Բաժնետիրական ապահովագրությունը ոչ պետական կազմակերպչական ձն է, որտեղ որպես ապահովագրող հանդես է գալիս մասնավոր կապիտալը՝ աժնետիրական ընկերության տեսքով, որոնց հիմնադիր կապիտալը ձնավորվում է աժնետոմսերի /պարտատոմսերի/ ն այլ արժեթղթերի տեղա աշխման միջոցով: Դրանք կարող են պատկանել ինչպես իրավա անական, այնպես էլ ֆիզիկական անձանց: Բաժնետիրական ապահովագրությունը հնարավորություն է տալիս համեմատա ար սահմանափակ միջոցներով ծավալել արդյունավետ ապահովագրական գործունեություն: Փոխադարձ ապահովագրությունը որպես ոչ պետական կազմակերպչական ձն, հիմնված է իրավա անական ու ֆիզիկական անձանց խմ երի պայմանավորվածությունների վրա այն հաշվով, որպեսզի փոխհատուցվի միմյանց ապագա հնարավոր վնասները, որոշակի նախօրոք պայմանավորված չափերով: Փոխադարձ ապահովագրությունը հանդիսանում է ոչ առնտրային, շահույթ չհետապնդող ապահովագրական կազմակերպություն, ստեղծվում է կամավոր համաձայնության հիման վրա, գույքային շահերը պաշտպանելու նկատառումներով: Փոխադարձ ապահովագրական ընկերութունը հանդիսանում է իրավա անական անձ ն իր պարտավո34

րությունների համար պատասխանատվություն է կրում ողջ ունեցվածքով: Ընկերության կազմի մեջ մտնող յուրաքանչյուր ապահովագրող հանդիսանում է անդամ-փայատեր: Ընկերության անդամների մինիմալ քանակը սահմանվում է ընկերության կանոնադրությամ : Նման ընկերությունները, ինչպես ցույց է տալիս միջազգային փորձը, ունեն խոշոր ֆինանսական ռեսուրսներ ն նշանակալից դեր են կատարում ազգային ն միջազգային ապահովագրական շուկաներում: Կոոպերատիվ ապահովագրությունը նույնպես իրենից ներկայացնում է ոչ պետական կազմակերպչական ձն, որ կոչված են իրականացնելու ապահովագրական գործունեություն կամավոր սկզ ունքներով միավորված կոոպերատիվ անդամների գույքային շահերի պաշտպանելու նպատակով: Բժշկական ապահովագրությունը հանդիսանում է ապահովագրական գործունեության հատուկ ձն, որը երաշխավորում է քաղաքացիներին ստանալու ժշկական օգնություն ապահովագրական պատահար առաջանալու դեպքում, ինչպես նան ֆինանսավորել պրոֆիլակտիկ միջոցառումներ /դիսպանսերիզացիա, վակցինիզացիա ն այլն/: Բժշկական ապահովագրության սու յեկտ են հանդես գալիս ժշկական ապահովագրական ընկերությունները, ժշկական հիմնարկները (պոլիկլինիկաները, ամ ուլատորները, հիվանդանոցները ն այլն): Իր գործունեության ուղղվածությամ ժշկական ապահովագրությունը իրենից ներկայացնում է նակչության սոցիալական շահերի պաշտպանության ն առողջության ապահովման կազմակերպչական ձն: Շուկայական տնտեսության պայմաններում առանձնանում են ապահովագրության չորս հիմնական ճյուղեր: Դրանք են՝ կյանքի ապահովագրություն, գույքային ապահովագրություն, պատասխանատվության ապահովագրություն ն տնտեսական ռիսկերի ապահովագրություն: ճյուղի ապահովագրությունը իրենից ներկայացնում է հարա երականորեն առանձնացված գույքային շահերի պատասխանատվության նագավառ, որոնք կապված են իրավա անական ու ֆիզիկական անձանց միասեռ կամ հարակից առարկաների ապա35

հովագրական պատահարների ապահովագրության հետ: Դրանց նկատմամ կիրառվում են ապահովագրական պաշտպանության հատուկ սկզ ունքներ ն մեթոդներ: Անձնական ապահովագրությունը նութագրվում է նրանով, որ որպես ապահովագրության օ յեկտ հանդես են գալիս մարդու առողջությունը ն աշխատունակությունը: Դրան համապատասխան անձնական ապահովագրությունը ստորա աժանվում է երկու ենթաճյուղերի՝ կյանքի ապահովագրության ն դժ ախտ պատահարներից ապահովագրության: Նման ապահովագրության համար ելակետ է ծառայում ապահովագրական պատասխանատվության ծավալը ն ապահովագրության տնողությունը: Այս խնդիրը որոշակի սահմաններում այլ հարթության վրա է դրվում, եր խոսքը վերա երում է տվյալ երկրի նակչության կենսամակարդակի, այսինքըն սոցիալական ապահովությանը: Վերջինիս դեպքում քննարկվում են այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են մարդուն տրամադրվող նպաստները, կենսաթոշակները ն արտոնությունները: Սակայն ապահովագրման հատկանիշները դարձյալ նույնն են, թեն տար երվում են կազմակերպման դասակարգման տեսակետից: Գույքային ապահովագրությունը որպես առանձնացված ապահովագրության ճյուղ նութագրվում է նրանով, որ ապահովագրման իրավահարա երությունների օ յեկտ է ծառայում գույքը իր տար եր ձներով: Սրա տնտեսական իմաստը հանգում է վնասի փոխհատուցմանը, եր տեղի է ունենում ապահովագրական պատահարներ: Ապահովագրման են ենթակա ինչպես իրավա անական ու ֆիզիկական անձանց սեփական գույքը, այնպես էլ ապահովադիրի տրամադրության տակ գտնվող գույքը: Ապահովագրվել կարող են ոչ միայն գույքի սեփականատերը, այլն ուրիշ իրավա անական ու ֆիզիկական անձիք, որոնք պատասխանատվություն են կրում տվյալ գույքի անձեռնամխելիության համար: Գույքային ապահովագրւթյունը ընդգրկում է երեք ենթաճյուղ: Դրանք են՝ գույքի ապահովագրություն, պատասխանատվության ապահովագրություն ն ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրություն: Գույքային ապահովագրությանը նորոշ է տար եր

տեսակի պատահարների վտանգավորության առանձնացումը միմյանցից: Պատասխանատվության ապահովագրությունը հանդիսանում է ապահովագրության այնպիսի ճյուղ, որտեղ որպես օ յեկտ հանդես է գալիս պատասխանատվությունը երրորդ անձի նկատմամ , որոնց վնաս է հասցվել կամ կորուստ է պատճառվել ապահովադիրի գործունեության հետնանքով: Պատասխանատվության ապահովագրման միջոցով իրացվում են վնաս (կորուստ) պատճառողի տնտեսական շահերի պաշտպանությունը: Տնտեսական ռիսկերի ապահովագրությունը գործնականում ավելի հաճախ հանդես է գալիս որպես «ձեռնարկատիրական ռիսկեր» անվան տակ: Սա ունի երկու ենթաճյուղ՝ ուղղակի ռիսկերի ապահովագրություն ն անուղղակի ապահովագրություն: Ուղղակի ռիսկերին են վերա երում արտադրական ն այլ գործունեությամ զ աղվող տնտեսավարական սու յեկտների կողմից շահույթի թերստացումը ն կորուստները, որոնք պայմանավորված են մեքենաների ու սարքավորումների թեր եռնվածության, նյութատեխնիկական ան ավարար մատակարարման, գործադուլների ն այլ պատճառներով: Ինչ վերա երում է անուղղակի ռիսկերին, ապա դրանց շարքին են դասվում մասնավորապես սննկացումը, աց թողնված շահավետ պահը ն այլն: Ապահվագրման ենթակա օ յեկտների որակական նութագրումը որոշում է ապահովագրման տեսակը, որոնք ստորա աժանվում են միասեռ ն ոչ միասեռ օ յեկտների խմ երի: Միասեռ օ յեկտների ապահովագրման դեպքում ապահովագրավճարները իրականացվում են սահմանված որոշակի սակագներով: Դրանց հաշվարկների հիմքում դրվում են մասսայական երնույթների վիճակագրական դիտարկումները, որոնց հիման վրա պարզվում են դրանց առաջացման հավանականությունը ն դրսնորման վտանգավորության աստիճանը: Ինչ վերա երում է ոչ միասեռ երնույթների ապահովագրությանը, ապա դրանք կապված են այնպիսի խնդիրների լուծման հետ, եր ապահովագրումը ուղղվում է ներգործելու վտանգավոր իրադրությունները կանխելուն: Ընդ որում, դրանք այնպիսի խում

օ յեկտներ են, որոնք արմատապես տար երվում են միմյանցից: Այս իմաստով գործնականում առանձնանում են խառն ապահովագրություն ն կոմ ինացված ապահովագրություն: Առաջինը կիրառվում է հիմնականում կյանքի ապահովագրությանը առնչվող դեպքերին (վաղաժամ մահ, առողջության կորուստ ն այլն): Կոմ ինացված ապահովագրությունը նորոշվում է նրանով, որ միննույն ապահովագրման մեջ միավորվում են մի քանի օ յեկտներ: Այսպես, տրանսպորտային միջոցների ապահովագրումը իր մեջ ընդգրկում է վարորդի, ուղնորների, ինչպես նան եռների ապահովագրումը: Կազմակերպման տեսակետից առանձնանում են ապահովագրության խմ ային ն անհատական ձները: Վերջին ձնի դեպքում ապահովագրության պայմանագիրը կնքվում է միայն մեկ ֆիզիկական կամ իրավա անական անձի հետ: Ապահովագրական շահերի տեսակետից առանձնանում են այնպիսի ապահովագրության տեսակներ, որոնք ուղղվում են ավարարելու ընտանիքի ն առանձին վերցրած մարդու սոցիալական ու գույքային, ինչպես նան ձեռնարկատիրական կառույցների շահերը: Առաջին խմ ին են վերա երում կյանքի ու առողջության, անձնական օգտագործման տրանսպորտային միջոցների, նակարանների ու տնային գույքի ապահովագրությունը ն այլն: Ինչ վերա երում է ձեռնարկատիրական կառույցների ապահովագրությանը, ապա առանձնանում են նրա հետնյալ տեսակները: • Ապահովագրում ոլոր տեսակի ռիսկերից: Սրա էությունը կայանում է նրանում, որ ապահովագրողը, որպես կանոն, փոխհատուցում է այն կորուստները, որոնք առաջանում են ոլոր հայտնի տարերային աղետների ն նության այլ կործանարար երնույթների հետնանքով: • Ծովային ապահովագրում: • Ֆինանսական կորուստների ապահովագրում: Այս դեպքում փոխհատուցվում է ապահովադիր ձեռնարկատիրոջը պատճառած այն կորուստները, որոնք առաջանում են ծառայողների կողմից իրենց ծառայական պարտականու38

թյունները կատարելու ընթացքում ցուցա երած հանցավոր անհոգության կան անտար երության հետնանքով: • Քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրում, եր փոխհատուցվում է ապահովադիրին՝ երրորդ անձանց հանդեպ ունեցած քաղաքացիական պատասխանատվության կարգով առաջացած վնասները, • Եկամուտների իջեցման ապահովագրում, եր ապահովադիր-ձեռնարկատիրոջը փոխհատուցվում է այն կորուստները, որոնք տեղի են ունենում հրդեհի կամ արտադրության գործընթացում կատարված այլ դժ ախտ պատահարների հետնանքով, ինչը հանգեցնում է արտադրության ընդհատումների ն հետնա ար եկամուտների կորուստի:

1.4

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ ԵՎ

ՐԱՆՇԻԶՄՆԵՐԸ

Գործնականում կիրառվում են ապահովագրության ն ֆրանշիզի մի քանի համակարգեր: Դրանցից առավել տարածված է ըստ գույքի իրական արժեքի ապահովագրությունը, որը որոշում է պայմանագիրը կնքելու պահի դրությամ : Այս եղանակի շրջանակներում ապահովագրության ծավալը հավասար է հասցված վնասի մեծությունը: Սակայն կիրառվում է նան համամասնական պատասխանատվության համակարգ, որի դեպքում տեղի է ունենում օ յեկտի ոչ լրիվ, մասնակի ապահովագրում: Համամասնական պատասխանատվության համակարգի դեպքում ապահովադիրը նույնպես մասնակցում է վնասի փոխհատուցմանը: Ընդ որում, փոխհատուցման աստիճանը այնքան արձըր կլինի, որքան փոքր է տար երությունը ապահովագրական պայմանագրում նախատեսված գումարի` ն օ յեկտի գնահատված արժեքի միջն: Միջազգային պրակտիկայում ավականին տարածված է այսպես կոչված «ըստ առաջին ռիսկի» համակարգը: Սրա էությունը

կայանում է նրանում, որ ապահովագրական փոխհատուցումը կատարվում է լիովին կորստի չափով, սակայն ապահովագրական գումարի սահմաններում, որը ն ներկայացնում է որպես առաջին ռիսկ: Ինչ վերա երում է ապահովագրական գումարից արձր առաջացած կորուստին, որը ներկայանում է արդեն որպես երկրորդ ռիսկ, ընդհանրապես չի փոխհատուցվում: Գոյություն ունի նան ըստ վերականգնողական արժեքի ապահովագրական համակարգ: Այս դեպքում փոխհատուցումը իրականացվում է ելնելով տվյալ պահին ձնավորված օ յեկտի գնից: Առանձնահատուկ ապահովագրական համակարգ է հանդիսանում ֆրանշիզը, որի դեպքում ապահովադիրները նույնպես մասնակցում են վնասի փոխհատուցմանը: Ֆրանշիզ է կոչվում ապահովադիրների գույքային շահերին հասցված վնասի այն մասը, որը ենթակա չէ փոխհատուցման ապահովագրողների կողմից ն մնում է ապահովադիրների պատասխանատվության վրա: Ֆրանշիզը նախատեսվում է ապահովագրական պայմանագրում ն սահմանվում է ացարձակ մեծությամ ` ունենալով ապահովագրական օ յեկտի գնահատված արժեքը կամ տոկոսներով հնարավոր կորուստի մեծության նկատմամ : Ֆրանշիզը լինում է պայմանական ն անվիճելի: Պայմանական ֆրանշիզի դեպքում, ելնելով կնքված ապահովագրական պայմանագրից, ապահովագրողի պարտավորություն չի առաջանում, քանի դեռ վնասը չի գերազանցում ֆրանշիզի ծավալը: Այդ ծավալը գերազանցելու դեպքում ապահովագրողը լիովին փոխհատուցում է փաստացի վնասը` անկախ նրանից, թե ինչպիսի ծավալի ֆրանշիզ է սահմանված: Ինչ վերա երում է անվիճելի ֆրանշիզին, ապա սրա էությունը կայանում է նրանում, որ եր փաստացի վնասը գերազանցում է պայմանագրում նախատեսված մեծությունը, ապա ապահովագրողի կողմից փոխհատուցվող վնասի չափը սահմանելիս ընդհանուր վնասից հանվում է պայմանագրում նախատեսված ֆրանշիզը:

1.5 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՌԻՍԿԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հասարակական կյանքը շարունակ ուղեկցվում է մարդու կողմից նության երնույթների յուրացման գործընթացով: Մյուս կողմից, նյութական արիքների արտադրության զարգացմանը զուգընթաց առաջանում են տեխնիկական նույթի զանազան ացասական հետնանքներ, որոնց հաղթահարումը անհրաժեշտ է վերարտադրության նականոն ընթացքը ապահովելու համար: Գիտատեխնիկական առաջադիմությունը մի կողմից նպաստում է նական երնույթների ճանաչմանն ու յուրացմանը, մյուս կողմից ծնում է նոր, մինչ այդ անհայտ իրադրություններ ն իրավիճակներ: Դրանց հետնանքով, չնայած մարդու ն նության միջն եղած որոշակի միասնությանը, այնուամենայնիվ գոյություն ունեն նան հակասություններ, որոնք արտահայտվում է նրանում, որ տեղի է ունենում շարունակական պայքար մարդու ու նության միջն: Բնության շատ երնույթների հանկարծահաս ն անկանխատեսելի նույթը, ինչպես նան գիտատեխնիկական առաջադիմությամ ուղեկցվող ացասական հետնանքների առաջացումը հանդես են գալիս որպես մարդկության գոյության նորմեր, որոնց առկայությունն էլ պայմանավորում է «ռիսկ» հասկացությունը: Գործնականում ինչպես աշխատանքի միջոցները, այնպես էլ աշխատանքի առարկաները ենթարկվում են նության կործանարար ուժերի ներգործությանը, որոնք հանդես են գալիս տարերային աղետների, դժ ախտ պատահարների տեսքով: Յուրաքանչյուր տարերային աղետ ն դժ ախտ պատահար դիտվում է որպես վտանգ, որը շոշափում է աշխատանքի միջոցների գոյությունը, մարդու կյանքը ն այդ կապակցությամ առաջանում է ապահովագրական պաշտպանվածության անհրաժեշտություն, որը ուղեկցվում է ապահովագրական հարա երություններով: Ուստի վերջինիս առաջացման հիմքը հանդիսանում է ռիսկը: Ապահովագրության գործընթացում ռիսկի գոյությունը կապված է ացառապես ապահովագրական շահերի առկայության հետ: Ապահովագրական ռիսկի ովանդակությունը, նրա առաջացման հավանականութունը որոշում են ապահովագրական

պաշտպանվածության աստիճանը ն ովանդակությունը: Ընդ որում, ռիսկը միջաջգային տերմին է, որը առացի նշանակում է «որոշում ընդունել» ն որի արդյունքը անհայտ է: Ռիսկին են վերագրվում այնպիսի երնույթներ, որոնց տեղի ունենալը անհայտ է, այց հավանական: Դրանք միայն երնակայական կանխատեսման հնարավորություն են ստեղծում, որը կարող է ուղեկցվել կորստի կամ վնասի առաջացմամ : Յուրաքանչյուր կոնկրետ ռիսկ, որի հետնանքով տեղի է ունենում կորուստ, իրենից ներկայացնում է որոշակի ան արենպաստ իրադրության արդյունք: Չնայած դրան, ռիսկը հանդիսանում է օ յեկտիվ երնույթ մարդու գործունեության ցանկացած ոլորտում: Ռիսկի ացասական հետնանքների ճշգրիտ ծավալների չափումը կարելի է որոշել հավանականության տեսության ն մեծ թվերի օրենքի միջոցով: Իր էությամ ռիսկը հանդիսանալով ացասական իրադրություն, կարող է տեղի ունենալ ապագայում` որոշակի անհայտ հետնանքներով: Տնտեսավարման պրակտիկայում հաճախ ռիսկը մեկնաանվում է որպես չկանխատեսված տնտեսական ացասական հետնանք, նույնիսկ ֆինանսական արդյունքների արտապլանային կորուստ: Դրան համապատասխան, ցանկացած ան արենպաստ ֆինանսական արդյունք դիտվում է որպես ռիսկ: Անկասկած ձեռնարկատիրական գործունեությունը կարող է ուղեկցվել նան դրական, թեն չնախատեսված շեղումներով: Այս դեպքում այն համարվում է «շանս»: Սակայն ոլոր դեպքերում «ռիսկ», «կորուստ» կամ «վնաս» հասկացությունները փոխկապակցված են: Եթե ռիսկը դիտարկենք որպես ապագայում սպասվող հնարավոր նական շեղում, ապա վնասը կամ կորուստը հանդիսանում են իրական փաստացի շեղում: Վնասի հետնանքների վերացումը նշանակում է կանխատեսված ռիսկի իրացում: Այստեղից էլ անհրաժեշտություն է առաջանում յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում չափելու ռիսկի հետնանքները, ինչը կարնոր նշանակություն ունի ապահովագրական գործի կազմակերպման համար: Այդ կապակցությամ անհրաժեշտություն է առաջանում հաշվարկելու, ընդհանրացնելու ն ապա նան վերլուծելու զանազան, տար եր նույթի ան արենպաստ երնույթների վե42

րա երյալ տեղեկատվությունը, պարզել դրանց ծագման ու զարգացման միտումներն ու օրինաչափությունները, այն հաշվով, որպեսզի հնարավորություն ստեղծվի դրանց կանխատեսման համար: Պետք է նկատի ունենալ, որ չնայած գիտատեխնիկական առաջադիմությունը հնարավորություն է ստեղծել ճանաչելու ն գնահատելու ռիսկի շատ տեսակներ, այնուամենայնիվ շատ ռիսկեր տակավին մնում են չ ացահայտված: Սա պայմանավորված է նրանով, որ տեխնիկական առաջադիմությունը ուղեկցվում է նան ռիսկի նոր, միշտ այդ անհայտ ռիսկի նոր տեսակներ, որոնց դրսնորման պատճառները, պատճառահետնանքային կապերը հասարակական կյանքում դեռնս ճանաչված չեն: Ռիսկի գոյությունը ն դրանից առաջացած կորստի վերացման անհրաժեշտությունը առաջ է երում ապահովագրության պահանջ: Դրանով մարդու ցանկացած գործունեություն, որը միտվում է ճանաչելու նության ու հաասարակական երնույթները, հնարավորություն է ստեղծում խուսափել պատահականություններից: Այս իմաստով ռիսկը ն ապահովագրությունը շաղկապված են: Հասարակական կյանքում հանդիպում ենք ռիսկի դրսնորման ազմաթիվ ձներ, որոնց թողած հետնանքները, առաջացման հաճախականությունը ն վնասների ու կորուստների ծանրությունը, հաճախ դրանց կանխատեսման անհնարինությունը այն նախադրյալներն են, որոնք պայմանավորում են ապահովագրական գործի կազմակերպման անհրաժեշտությունը: Հասարակական պրակտիկան մշակել է ապահովագրության կազմակերպման մի շարք ձներ, որոնք արտացոլում են ցանկացած երկրի զարգացման մակարդակը ն տնտեսության զարգացման զուգընթաց ենթարկվում են որոշակի փոփոխությունների: Ռիսկի կոնկրետ ձների, դրսնորման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունները հիմք են ծառայել ձնավորելու պահովագրության տիպեր ն ձներ, որոնք գործնականում իրացվում են ապահովագրական ֆոնդերի միջոցով: Ապահովագրական ռիսկերը նութագրվում են մի քանի հատկանիշներով: Նախ, ռիսկը դիտվում է որպես կոնկրետ իրավիճակ կամ իրադրությունների ամ ողջություն, որի առաջացումը

պետք է ուղեկցվի փոխհատուցմամ ՝ վաղօրոք այդ նպատակի համար ձնավորված ապահովագրական ֆոնդի միջեցների հաշվին: Այնուհետն, ապահովագրական համակարգում ռիսկային իրադրությունը հետազոտելիս, որպես պարտադիր պայման, միշտ նկատի է առնվում ռիսկի իրացման կոնկրետ օ յեկտը: Ընդ որում, դրան նախորդում է ուսումնասիրությունների հիման վրա ստացված տեղեկատվական արդյունքների վերլուծությունը, որը պետք է հնարավորություն ընձեռնի որոշելու նեգատիվ երնույթների կասեցման կամ էլ սպասվող կորուստների էական իջեցման ուղիները: Ցանկացած հնարավորությաւն մեծ մասամ կախված է կանխատեսման հավաստիության աստիճանից: Ապահովագրության պրակտիկայում ընդունված է, որ եթե հավանականությունը գնահատվում է զրո, ապա նշանակում է, որ տվյալ իրադրությունը տեղի չի ունենա, իսկ եթե գնահատվում է մեկ, ապա այն տեղի կունենա: Ընդ որում, 0-1 միջակայքում որքան պակաս է ռիսկի հավանականությունը, այնքան դյուրին ն համեմատա ար պակաս միջոցներով կազմակերպել կոնկրետ ապահովագրությունը: Ապահովագրական իրադրությունը հանդես է գալիս ռիսկի միջոցով, որը կարող է տեղի ունենալ կամ չունենալ: Ռիսկը դիտվում է միակ պատահական իրադրություն, որը կարող է առաջանալ անկախ մարդու կամքից: Այդ է պատճաը, որ գործնականում ռիսկը իրացվում է պատահական իրադրության առկայության դեպքում, որի առնչությամ էլ առաջանում է ապահովագրական հարա երություններ: Ապահովագրական գործի կազմակերպման տեսակետից չափազանց կարնոր նշանակություն ունեն միասեռ ու միատեսակ օ յեկտների դիտարկումները, որոնք ենթարկվում են միննույն ռիսկերին, գրեթե նույն հաճախականությամ ն ժամանակահատվածում: Դրանով տեսանելի են դառնում պատահական իրադրությունների առաջացման օրինաչափությունները, ինչը օգնում է տար երակել ապահովագրությանը յուրահատուկ օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ հավանականությունները: Գոյություն ունի նան, այսպես կոչված տրամա անական հավանականություն, որը հենվում է հասարակական օրենքների

ճանաչման ն հիպոթեզի վրա: Տրամա անական հավանականությունը լայնորեն օգտագործվում է հատկապես ապահովագրական նոր ծառայությունների մշակման գործում ն որի համար չի պահանջվում որնէ տեղեկատվական ազա: Սակայն պետք է նշել, որ ապահովագրական ծառայության նոր ձնի կիրառումը միայն դրանով չի սահմանափակվում: Վերջինիս կիրառումը կարող է իրականացվել նան վիճակագրական հավանականության հիման վրա, որին նախորդել է տեղեկատվության հավաքագրումը ու վերլուծությունը՝ մեծ թվերի օրենքի մատակարարման ապարատի օգնությամ :

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

» »

» »

Որո՞նք ապահովագրության ծագման նախադրյալները: Ինչպիսի՞ յուրահատկություններով է նութագրվում ապահովագրության ծագման սկզ նական ժամանակաշրջանը: Որո՞նք են ապահովագրության զարգացման հիմնական փուլերը: Ինչպիսի՞ սկզ ունքներով է հատվածավորվում ապահովագրական շուկան:

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ապահովագրության տեղեկագիր 1, 2, 2000 2. Օ61à1ոն, 6:48166, 1.,2001 3. À. À. Ã41ç84161, 1ո114ն ոԾծà614à16е- 1.: 19994., ոԾծ. 8-12, 4. Մխիթար Գոշ «Գիրք Դատաստանի», Երնան, «Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիայի հրատարակչություն», 1975թ., էջ 126

ՊէàôԲ 11. ՀäՀ0àՎՀՊԾՀ1ՀՍ ՊàԾԾàôՍՏàôՃՍՀՍ

1Հ¼ԹՀ1ՏԾäՉՀ1ՀՍ 0ՒԹàôՍՕՍՏԾՃ

Գլխի ովանդակությունը.

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է.

• ապահովագրության գործունեության կազմակերպման առանձնահատկությունները, • ապահովագրական գործունեության պետական վերահսկողությունը, • ապահովագրության տեսակները:

»

»

հասկանալ ՀՀ Կենտրոնական անկի դերը ապահովագրության վերահսկողության համակարգում, ծանոթանալ ապահովագրության գործակալների ն րոքերների իրավունքներին ու պարտականություններին:

2.1 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՉԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Հայաստանի Հանրապետությունում ապահովագրական համակարգը կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգրքով, «Ապահովագրական գործունեության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով, ինչպես նան «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ն «Սահամանափակ պատասխանատվությամ ընկերությունների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքներով: Հայաստանի Հանրապետությունում ապահովագրական ընկերությունները կարող են ստեղծվել որպես աժնետիրական ընկերություն, կամ, սահմանափակ պատասխանատվությամ ընկերություն: Կարնոր առանձնահատկություն է համարվում այն հանգամանքը, որ ապահովագրական ընկերությունները ստեղծվում են միայն ապահովագրական գործունեություն իրականացնելու համար: Արտադրական, առնտրամիջնորդային, անկային ն այլ գործունեությունները չեն կարող հանդիսանալ ապահովագրական ընկե47

րության համար որպես անմիջական գործունեություն: Սակայն ապահովագրական ընկերությունները իրավունք ունեն մասնակցություն ունենալ այլ իրավա անական անձանց կանոնադրական կապիտալում, որոնք զ աղվում են ոչ ապահովագրական գործունեությամ : Վերոհիշյալ իրավա անական անձանց կապիտալներում ապահովագրական ընկերությունների մասնակցության չափը սահմանվում է «Ապահովագրական գործունեության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով: Ապահովագրական ընկերությունների գործունեության կարնոր առանձնահակություններից է նան այն, որ դրանք կարող են զ աղվել միայն կյանքի կամ միայն ոչ կյանքի ապահովագրությամ : Հայաստանի Հանրապետությունում որպես ապահովագրական գործունեությունը կարգավորող ն վերահսկող պետական մարմին հանդիսանում է Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական Բանկը: Ապահովագրական ընկերությունների գրանցումը ն լիցենզավորումը իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական Բանկը: Ապահովագրական գործունեության լիցենզիան անժամկետ է: Ապահովգարական ընկերությունների պետական գրանցման ն լիցենզավորման համար հիմնադիրները Կենտրոնական Բանկ են ներկայացնում` - դիմում գրանցման ն լիցենզավորման համար, - գործարար ծրագիր, - ընկերության կանոնադրությունը` հաստատված հիմնադիրների ժողովի կողմից, - մասնակիցների ցանկը, - հիմնադիր ժողովի որոշումը` ղեկավարների մասին, - ընկերության գործունեության կանոնակարգերը, - ապահովագրական ընկերության կանոնադրական կապիտալի` հատուկ կուտակային հաշվին մուծումը հավաստող փաստաթուղթ,

-

Կենտրոնական Բանկի նորմատիվ իրավական ակտերով սահմանված այլ փաստաթղթեր: Կենտրոնական Բանկը կարող է պահանջել նան լրացուցիչ այլ տեղեկություններ: Կենտրոնական Բանկը կարող է մերժել ապահովագրական ընկերության գրանցումը ն լիցենզավորումը, եթե` - ներկայացվել են կեղծ կամ թերի փաստաթղթեր, - ընկերության ղեկավարները չեն ավարարում Կենտրոնական Բանկի նորմատիվ իրավական ակտերով սահմանված պահանջներին, - ապահովագրական ընկերության կանոնադրությունը հակասում է օրենքին, - ապահովագրական ընկերությունը չունի Կենտրոնական Բանկի նորմատիվ իրավական ակտերով սահմանված պահանջներին համապատասխանող անհրաժեշտ տարածք կամ տեխնիկական հագեցվածություն, - չի վճարվել Կենտրոնական Բանկի նորմատիվ իրվական ակտերով սահմանված կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափը, - Կենտրոնական Բանկի նորմատիվ իրավական ակտերով սահմանված այլ հիմքերով: Ապահովագրական ընկերությունների գրանցման ն լիցենզավորման կարգը, պահանջվող փաստաթղթերի ձնը ն ովանդակությունը սահմանվում է Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական Բանկի կողմից:

2.2 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆԱԿԻՑՆԵՐԸ

Ապահովագրական շուկայի հիմնական սու յեկտներն են հանդիսանում ապահովադիրները` ապահովագրական ծառայությունների գնորդները ն ապահովագրողները` ապահովագրական ծառայությունների վաճառողները: Բացի այդ ապահովագրական փոխհարա երություններում ապահովագրական ծառայությունների

սպառողներ կարող են հանդես գալ նան ապահովագրված անձինք ն շահառուները: Վերջապես, ապահովագրական շուկայի ենթակառուցվածքներն են կազմում ապահովագրական միջնորդները, վերաապահովագրողները: Ապահովագրողներ են համարվում այն կազմակերպությունները, որոնք ստեղծվում են ապահովագրական գործունեության իրականացման համար ն պարտավորություններ են կրում ապահովագրական պատահարի ժամանակ վճարել պայմանագրով նախատեսված հատուցումները: Բացի ապահովագրողներից ապահովագրական շուկայում գործունեություն են իրականացնում նան այսպես կոչված վերաապահովագրողները: Վերջիններիս գործունեության առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ նրանք կնքում են վերաապահովագրության պայմանագրեր ապահովագրողների հետ: Վերաապահովագրական պայմանագրերի էությունը կայանում է նրանում, որ վերաապահովագրողը իր վրա է վերցնում ապահովագրողի վրա դրված պարտավորությունների կամ դրանց մի մասի իրականացման ռիսկը: Վերաապահովագրողները կարող են հանդիսանալ ինչպես կազմակերպությունները, որոնք զ աղվում են միայն վերաապահովագրական գործունեությամ (արհեստավարժ, մասնագիտացված վերաապահովագրողներ), այնպես էլ ապահովագրական կազմակերպությունները, որոնք ապահովագրական պայմանագրեր կնքելիս, իրենց վրա են վերցնում նան վերաապահովագրական ռիսկերը: Ապահովադիրներ այն անձինք են, որոնք ապահովագրական պայմանագրեր են կնքում ապահովագրողների հետ ն պարտավորություն են կրում վճարել ապահովագրավճարները, իրավունք ունեն ապահովագրողից ապահովագրական պատահարի դեպքում պահանջել համապատասխան ապահովագրական հատուցումները: Ապահովադիրներ կարող են լինել իրավա անական անձինք ն գործունակ ֆիզիկական անձինք:

Կյանքի ապահովագրության դեպքում ապահովադիրներ կարող են լինել քաղաքացիներ, որոնք ապահովագրում են իրենց կամ այլ անձանց, /օրինակ երեխաներին/: Գույքի ապահովագրության դեպքում ապահովադիր կարող է հանդիսանալ, ինչպես անձը, որին պատկանում է ապահովագրված գույքը, այնպես էլ որնէ այլ անձ: Ձեռնարկատիրական ռիսկի ապահովագրության ժամանակ ապահովադիրներ կարող են լինել իրավա անական ն ֆիզիկական անձինք, որոնք իրականացնում են որնէ ձեռնարկատիրական գործունեություն: Պատասխանատվության ապահովագրության դեպքում, ապահովադիրներ են ցանկացած ֆիզիկական ն իրավա անական անձինք, որոնք ապահովագրին են փոխանցում այլ անձանց վնասի փոխհատուցման պատասխանատվությունը: Այդպիսի պատասխանատվություն կարող է առաջանալ հենց ապահովադրի գործունեության արդյունքում, կամ նրա կողմից ապահովագրված անձանց կամ էլ գույքի նկատմամ իրավունքների դեպքում: Ընդ որում, պատասխանտվության ապահովագրության դեպքում ապահովադիրը կարող է ապահովագրել միայն իր այլ անձանց պատճառած հնարավոր վնասի պատասխանատվությունը: Ապահովագրված է համարվում այն անձը, որի համար կնքվել է ապահովագրական պայմանագիր, այսինքն այն անձը ում հետ կարող է տեղի ունենալ ապահովագրական պատահար, որը անմիջականորեն կապված է նրա անձի, կյանքի պայմանների հետ ն շոշափում է նրա սեփականատիրական իրավունքները ն շահերը: Ապահովագրված անձը անպայման պետք է նշվի ապահովագրության պայմանագրում: Ընդորում ապահովագրված անձ կարող է լինել ինչպես ապահովադիրը, այնպես էլ որնէ այլ անձ, օրինակ` ապահովադրի երեխան ն այլն: Նշենք, որ պայմանագրում ֆիքսված ապահովագրված անձը կարող է փոխվել միայն ապահովագրողի ն ապահովադրի համաձայնությամ : Բացի այդ, ապահովագրված անձը կարող է հանդես գալ որպես մասնակից պատասխանատվության ապահովագրության

պայմանագրում` վնասի պատճառման դեպքում /օրինակ` ժշկական ոլորտի աշխատակիցները, որոնք ապահովագրված են ժիշկների պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրով/: Ընդ որում պայմանագրերում ապահովադիրը իրավունք ունի /եթե այլ ան նախատեսված չէ պայմանագրով/, ցանկացած ժամանակ, մինչն ապահովագրական պատահարի վրա հասնելը, փոխել ապահովագրված անձանց` գրավոր ձնով տեղեկացնելով այդ մասին ապահովագրողին: Շահառու է հանդիսանում այն անձը, որի օգտին կնքվել է ապահովագրական պայմանագիրը: Շահառուի հիմնական իրավունքը կայանում է նրանում, որ նա ապահովագրական պատահարի ժամանակ ստանում է ապահովագրական հատուցում: Ապահովագրական պայմանագրերում շատ հաճախ շահառուն ն ապահովադիրը միննույն անձ են հանդիսանում, այդ ժամանակ շահառուի իրավական վիճակը առանձնահատուկ ձնով չի ընդգծվում: Կյանքի ապահովագրության ժամանակ հաճախ ապահովադիրը ն շահառուն միննույն անձն է հանդիսանում: Լինում են այնպիսի պայմանագրեր, որտեղ ապահովադրի հետ միասին, որպես առանձին մասնակից է հանդես գալիս շահառուն: Կյանքի ապահովագրության ժամանակ/եթե պայմանագրով այլ ան նախատեսված չէ/ եր շահառու է հանդիսանում ապահովագրված անձը, ն որտեղ որպես ապահովագրական պատահար հանդիսանում է ապահովագրվածի մահը, ապահովագրական գումարը վճարվում է ժառանգին: Ընդ որում, կյանքի ապահովագրության ժամանակ, որտեղ շահառու է հանդիսանում այլ անձ, ապահովագրվածի մահվան դեպքում ապահովագրական գումարը վճարվում է վերջինիս: Շահառուի փոփոխությունը կարող է կատարվել ապահովագրվածի կամքով` այդ մասին տեղյակ պահելով ապահովագրողին: Գույքային ապահովագրության ժամանակ շահառուն կարող է հանդես գալ որպես պայմանագրի առանձին մասնակից: Այս դեպքում որպես շահառու կարող է հանդես գալ այնպիսի անձ, որն անմիջականորեն շահագրգռված է ապահովա52

գրված գույքի պահպանման համար, այլապես պայմանագրերը կարող են համարվել անվավեր: Պատասխանատվության ապահովագրության դեպքում շահառուի` որպես պայմանագրի առանձին մասնակից հանդես գալը պարտադիր է, այլապես պայմանագիրը համարվում է անվավեր: Ընդ որում, շահառուի կոնկրետ անձը չի նշվում ն հնարավոր չէ նշել, քանի որ մինչն ապահովագրական պատահարի հանդես գալը հայտնի չէ թե ում է պատճառվել վնասը: Այդ է պատճառը, որ այսպիսի պայմանագրերում շահառուներին հաճախ անվանում են «երրորդ անձ»: Ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրության ժամանակ շահառուները որպես առանձին անձ հանդես գալ չեն կարող: Այսպիսի պայմանագրերը կնքվում են միայն ապահովադրի օգտին:

2.3 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՄԻՋՆՈՐԴՆԵՐԸ

Որպես ապահովագրական միջնորդներ կարող են հանդես գալ ապահովագրական գործակալները ն ապահովագրական րոքերները: Ապահովագրական գործակալի գործունեություն կարող է իրականացնել միայն Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական Բանկի միջնորդների ռեգիստրում որպես ապահովագրական գործակալ գրանցված իրավա անական անձը, անհատ ձեռնարկատերը կամ ապահովագրական ընկերության հետ աշխատանքային պայմանագիր կնքած ֆիզիկական անձը: Ապահովագրական րոքերային գործունեություն կարող է իրականացնել միայն Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական Բանկի կողմից ապահովագրական րոքերի լիցենզիա ստացած իրավա անական անձը: Ապահովագրական րոքերը ապահովագրական րոքերային գործունեությունից ացի այլ գործունեություն իրականացնել չի

կարող: Ապահովագրական գործակալը չի կարող միաժամանակ իրականացնել ապահովագրական րոքերային գործունեություն: Ապահովագրական գործակալները ապահովագրական շուկայում հանդես են գալիս ապահովագրողների անունից: Նախքան ապահովագրական պայմանագրի կնքումը ապահովագրական գործակալը պարտավոր է` - հաճախորդին հայտնել իր ոլոր տվյալները, - հաճախորդներին տեղեկացնել այն ապահովագրական ընկերությունների մասին, որոնց անունից հանդես է գալիս, - հաճախորդներին պայմանագիր կնքելու առաջարկ անել, ներկայացնելով դրանց ոլոր պայմանները, մասնավորապես, ապահովագրավճարների չափը, - հաճախորդին ներկայացնել ապահովագրական պատահարի առաջացման դեպքում ապահովագրական հատուցման կարգն ու պայմանները: Ապահովագրական րոքերները ապահովագրական շուկայում հանդես են գալիս որպես ապահովագրական ծառայությունների առք ու վաճառքի միջնորդ: Ապահովագրական րոքերը պարտավոր է` - հաճախորդներին հայտնել իր ոլոր տվյալները, - առաջարկել ապահովագրական պայմանագրեր, - հաճախորդներին ներկայացնել ապահովագրական ընկերությունների կողմից առաջարկվող ապահովագրության տեսակների ն ենթադասերի պայմանները, - առաջարկել հաճախորդի պահանջներին համապատասխանող ապահովագրական պայմանագիր ն հիմնավորել այդ առաջարկը` ներկայացնելով ապահովագրական պայմանագրի ոլոր պայմանները, մասնավորապես, ապահովագրավճարների չափը, հաճախորդին ներկայացնել ապահովագրական պատահարի առաջացման դեպքում ապահովագրական հատուցման կարգն ու պայմանները,

-

ստուգել ապահովագրական վկայագրի ովանդակությունը, - գնահատել ապահովագրական ընկերության ֆինանսական դրությունը, - տրամադրել ապահովագրական պայմանագրի հետ կապված խորհրդատվություն ապահովադրին, - հաճախորդին տեղեկացնել, որ վերջինս իրավունք ունի պահանջել րոքերից հրապարակել ապահովագրական պայմանագրի միջնորդության համար ծառայության չափը, - կատարել Կենտրոնական Բանկի նորմատիվ իրավական ակտերով սահմանված այլ պահանջները: Ապահովագրական րոքերի տար երությունը ապահովագրական գործակալից հիմնականում կայանում է նրանում, որ ապահովագրական րոքերը ապահովագրական շուկայում հանդես է գալիս որպես անկախ միջնորդ` ապահովագրողի ն ապահովագրվողի միջն: Իր նույթով ապահովագրական րոքերը հանդիսանում է ապահովադրի շահերի պաշտպանը ն ներկայացուցիչը: Ապահովագրական րոքերների ծառայությանը հաճախակի դիմում են այն դեպքերում, եր ապահովագրական պայմանագրերի կնքումը պահանջում է որակյալ խորհրդատվություն, փորձագիտական գնահատում ն այլն: Այդ իսկ պատճառով ապահովագրական րոքերը պարտավոր է տիրապետել ապահովագրական ընկերությունների մասին հնարավորինս խորը ն ծավալուն տեղեկատվությանը (առաջարկվող ապահովագրության տեսակների, դրանց ֆինանսական դրության ն այլն): Ապահովագրական րոքերային գործունեության յուրահատուկ ձն է հանդիսանում հաճախորդների (տվյալ դեպքում ապահովագրական ընկերությունների) կողմից փոխանցվող ռիսկերի տեղա աշխումը վերաապահովագրող ընկերություններում:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

» Ովքե՞ր են ապահովադիրները: » Ինչպե՞ս է վերահսկվում ապահովագրական գործընթացը ՀՀ-ում: » Բնութագրե`ք ապահովագրական րոքերների գործունեությունը: » Ե՞ր է անձը համարվում ապահովագրված: » Բնութագրե`ք ապահովագրական գործակալների գործունեությունը: » Ին՞չ իրավունքներ ունեն շահառուները ապահովագրական գործընթացում:

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. A.Â.Օà614, ԱԾծà614à164, 6:48166, 1., 1997 2. Ë.Ã.Ա6à6à6, ԱԾծà614à164, 1., 2001 3. /4468 Á6à18, ԱԾծà614à164, 1., 2000 4. À. Բ. Օ6614, ԱԾծà614à164, 1.: 20004., ոԾծ. 8-12, 5. À. À. Ã41ç84161, 1ո114ն ոԾծà614à167, 1.: 19994., ոԾծ. 8-12, 6. 1à1ýո À., 1ո114ն ոԾծà614141 846à, 1., À1666, 19924., ոԾծ. 15-16.

ՊէàôԲ 111. ՀäՀ0àՎՀՊԾՀ1ՀՍ ԹՀԾՕՏՃՒՍՊ

Գլխի ովանդակությունը. • ապահովագրական մարքեթինգի առանձնահատկությունները, • ապահովագրական շուկայի հատվածավորումը, • ապահովագրական մարքեթինգի սկզ ունքները:

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է. » գնահատել ապահովագրական մարքեթինգի նշանակությունը » կազմակերպել ապահովագրական գովազդ, » ներկայացնել ապահովագրական գործունեության ռազմավարությունը, » հասկանալ ապահովագրական շուկայի հատվածավորման իմաստը:

3.1 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մարքեթինգային ծառայությունը հանդիսանում է ցանկացած ձեռնարկատիրական գրծունեության կարնոր աղադրիչներից մեկը: Այն հավասար չափով վերա երում է նան ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների գործունեությանը: «Մարքեթինգ» տերմինը ունի անգլիական ծագում, որը առացի նշանակում է շուկա: Նրա կոնկրետ ովանդակությունը հանգում է նրանում, որպեսզի հենվելով շուկայական օրենքների վրա ուսումնասիրի ու ավարարի սպառողների պահանջմունքները, նպատակ ունենալով ապահովելու եկամուտներ ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների համար: Մարքեթինգի դերը ն նշանակութկունը հատկապես կարնորվում է ապահովագրական համակարգում: Մարքեթինգը իր պաշտոնական ճանաչումը արնմուտքում ստացել է դեռնս 1935 թվականին: Հետագայում նրա մեջ դրվեց ավելի լայն իմաստ: Ներկայումս ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների գործունեության իրականացման համար հադես է գալիս որպես կառավարման մեթոդ:

Ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների կողմից ապահովագրական շուկայի ուսումնասիրությունը սկսեց ավելի լայն կիրառում ու տարածում ստանալ անցած դարի 60-ական թվականներից: Այդ պատճառով ավելի մեծ ուշադրություն սկսվեց դարձվել «մարքեթինգ» հասկացության նութագրմանը: Դրան համապատասխան նախ մարքեթինգին վերագրվում էր մեկ հիմնական ֆունկցիա՝ ապահովագրական ծառայությունների իրացմանն ուղղված առնտրային գործունեության առաջընթացի ապահովում: Մարքեթինգի ժամանակակից նութագրման համաձայն այն դիտվում է ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների կառավարման գործընթացի արդյունավետության արձրացմանը ուղղված կոմպլեքս գործունեությունների ամ ողջություն, որոնք համապատասխանում են շուկայի պոտենցիալ պահանջներին: Դրան համապատասխան մարքեթինգ հասկացության մեջ ընդգրկվում են մատուցվող ծառայությունների ծավալի պլանավորումը, գնագոյացումը, գովազդը, տեղեկատվությունը ն պոտենցիալ պահանջարկը: Ապահովագրական ընկերությունների մարքեթինգային ծառայությունը հանդես է գալիս, ըստ էության, որպես ուղեղների կենտրոն, որտեղից ստացված տեղեկատվության ն մշակված հանձնարարականների հիման վրա է իրականացվում ընթացիկ ն հեռանկարային պլանավորում: Ապահովագրական շուկայի կենտրոնական դեմքը հանդիսանում է ապահովադիրը, այնքանով, որքանով նրա հետաքրքրություններով ու պահանջարկներով ն ապահովագրական պաշտպանվածության անհրաժեշտությամ է որոշվում ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների գործունեությունը: Արտասահմանյան ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների աշխատանքի փորձը ցույց է տալիս, որ մարքեթինգային գործունեությունը ունի լայն ընդգրկում, որի մեջ մասնավորապես մտնում են ապահովագրական ընկերությունների կողմնորոշումը դեպի շուկայական իրադրությունը, դրան հարմարվելու կարողությունը, ապահովագրական պոտենցիալ ծառայությունների որոնումը ն ավարարումը:

Փորձը ցույց է տալիս, որ մարքեթինգային ծառայության կիրառումը շուկայական գործունեության մեջ ներառում է մի շարք գործունեություններ, որոնց կարելի է միավորել հիմնական ֆունկցիաների մեջ: Դրանք են, ապահովագրական ծառայությունների նկատմամ պահանջարկի ձնավորումը ն ապահովագրական շահերի ավարարումը: Տնտեսագիտական տեսության տեսակետից պահանջարկի ձնավորումը իրենից ներկայացնում է պոտենցիալ ապահովագրական ծառայությունների գնորդների վրա նպատակասլաց ներգործություն գոյություն ունեցող պահանջարկը ցանկալի մակարդակի արձրացնելու նպատակով: Մարքեթինգի տեսակետից այդ ֆունկցիան առաջին հերթին իր մեջ ներառում է մի շարք միջոցառումներ, որոնք ուղղվում են հաճախորդների ցանցի ընդլայնմանը: Դրա գործնական իրացումը ենթադրում է մի շարք մեթոդների ու միջոցների կիրառում, որոնք կարող են ներգործել պոտենցիալ ապահովադիրների վրա: Մասնավորապես շատ տարածված է համոզման մեթոդը, որը կատարվում է նպատակասլաց գովազդի, ապահովագրական ծառայությունների սակագների տար երակման մեթոդի կիրառման, ապահովագրական ծառայությունների մատուցման տար եր տեսակի առնտրական ն իրավա անական սպասարկումների հետ զուգակցելու միջոցով ն այլն: Մարքեթինգի պլանավորման ռազմավարությունը ն տակտիկան ուղղված է ոչ միայն նվաճելու ապահովագրական շուկան, այլն մշտական հսկողություն սահմանելու պահանջարկի ձնավորման վրա այն հաշվով, որպեսզի ցանկացած պահի հնարավոր լինի վերանայել ռազմավարական ծրագիրը ն մարտավարությունը մրցակցային պայքարի տրամա անությանը համապատասխան: Մարքեթինգի երկրորդ հիմնական ֆունկցիան հանդիսանում է ապահովագրական շահերի ավարարումը: Այս ֆունկցիայի իրացումը անհրաժեշտ է կատարել ծառայությունների սպասարկման արձր կուլտուրայի միջոցով: Ներկայումս ապահովագրական ընկերությունները ավականին միջոցներ են օգտագործում ապահովագրական պոլիսների իրացման գործընթացի կատարելագործ-

ման, հաճախորդների սպասարկման կուլտուրայի արձրացման ն ֆիրմայի վարկանիշի աճի համար: Ապահովագրական պայմանագրի կնքումը հանդիսանում է ապահովագրողի ն ապահովադիրի միջն ձնավորվող հարա երությունների սկիզ ը: Այն նան ապահովագրական պոլիսի գնման – վաճառքի ակտի ավարտն է, որին նախորդում է ծավալուն նախապատրաստական աշխատանքներ: Ապահովագրողը հստակ գիտակցում է, որ պոտենցիալ ապահովադիրը դեռնս չի հանդիսանում տվյալ ընկերության հաճախորդը: Դրան հասնելը կախված է ազմաթիվ` առաջին հայացքից մանրուք թվացող գործոններից: Մասնավորապես ինչպես են նրան դիմավորում ֆիրմայում, ինչպիսի տպավորություն է թողնում գործարար միջավայրը, իր նկատմամ ցուցա երած վերա երմունքը անձնակազմի կողմից ն այլն: Այդ պատճառով արձր որակավորում ունեցող ն փորձառու ապահովագրողը հաշվի է առնում հաճախորդների սոցիալական տար եր խմ երի հոգե անական առանձնահատկությունները, ցուցա երում համապատասխան ուշադրություն: Կարնոր նշանակություն ունի նան ապահովագրական պոլիսների ն այլ փաստաթղթերի արտաքին գեղարվեստական գրավչության ապահովումը: Ապահովագրական ֆիրմաները հետնում են մեկ հիմնական սկզ ունքի, որը ցանկացած այցելու հանդիսանում է պոտենցիալ հաճախորդ, եթե նրան տրվում է որակավորված կոնսուլտացիա, օգնում են արագ ձնակերպել անհրաժեշտ փաստաթղթերը: Հաճախորդների ապահովագրական սպասարկումը հանդիսանում է ապահովագրական շահերի ավարարման ֆունկցիայի հիմնական աղադրիչը: Ապահովագրական սպասարկման մակարդակը ուղղակիորեն ներգործում է պահանջարկի վրա: Ուստի որքան արձր է սպասարկման կուլտուրան, այնքան մեծ կլինի պահանջարկը նրա ապահովագրական ծառայությունների նկատմամ : Սակայն անհրաժեշտ է նան նկատի ունենալ, որ սպասարկման մակարդակի արձրացումը պահանջում է նան ծախսերի ծավալի մեծացում: Այդ պատճառով ապահովագրական ֆիրմայի ղեկավարը պետք է գտնի օպտիմալ հարա երակցությունը սպասարկման կուլտուրայի արձրացման ն պահանջվող ծախսերի ծավալի միջն:

Նման հարա երակցության սահմանումը հանդիսանում է մարքեթինգային ծառայության պարտականություններից մեկը: Սպասարկման կուլտուրայի մակարդակի մասին որոշակի պատկերացում է տալիս ողոքների ացակայությունը: Եթե ապահովագրական ծառայության նկատմամ պահանջարկը սկսում է իջնել, ապա մարքեթինգային ծառայությունը պարտավոր է հայտնա երել դրա պատճառները ն ձեռնարկել համապաասխան միջոցներ, դրանք վերացնելու համար: Նման միջոցառումները պետք է ուղղված լինեն ֆիրմայի վարկանիշի արձրացմանը, ծառայությունների որակի արելավմանը, սակագնային կառուցվածքի վերանայմանը:

2.2 ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Մարքեթինգի կազմակերպման համակարգը իրենից ներկայացնում է մարքեթինգային գործունեության կառավարման կառուցվածք, որը սահմանում է այս կամ այն միջոցառումների կատարման համար ենթակայություն ն պատասխանատվություն: Մարքեթինգի կառուցվածք ասելով հասկացվում է կոնկրետ նպատակին հասնելու տարրերի զուգակցման ամ ողջություն: Ապահովագրության գործում մարքեթինգի կազմակերպումը կարող է լինել ըստ ապահովագրական տեսակների, ապահովագրական ծառայությունների կոմպլեքսի, շուկայի աշխարհագրական հատկանիշի: Դրա համար օգտագործվում է մարքեթինգային տեղեկատվության համակարգը: Վերջինս մշտական գործող համակարգ է, որի մեջ ընդգրկված են մարքեթինգային օպտիմալ միջոցառուների ընտրման ու իրականացման ակտուալ ու հավաստի տեղեկատվության հավաքագրման, դասակարգման, վերլուծության, գնահատման ն տարածման համար փոխկապված մարդկանց խմ եր: Հավաքագրված ու մշակված տեղեկատվության ազայի հիման վրա ստեղծվում է գիտականորեն հիմնավորված վերլուծության ն հաշվառման հայեցակարգ, որի մեջ նկատի է առնվում, ինչ61

պես ֆիզիկական, այնպես էլ իրավա անական անձանց պահանջմունքները: Այս համակարգը առավել չափով արդյունավետ է, եր ապահովագրական ծառայությունների նկատմամ առաջարկը ու պահանջարկը գտնվում են հարա երական հավասարակշռված վիճակում, կամ էլ, եր առաջարկը աննշան չափով գերազանցում է պահանջարկը: Շուկայում ստեղծվում է այնպիսի իրադրություն, որի դեպքում ապահովագրության պահանջվող տեսակը ու պայմանները մշտապես առկա են: Այս պայմաններում ապահովագրական ընկերությունների անձնակազմի ն միջնորդությունների խնդիրն է իրականացնել մի շարք միջոցառումներ, որոնք կհամոզեն ապահովադիրներին որոշակի տեսակի ծառայության գծերով կնքելու պայմանագրեր: Մարքեթինգային տեղեկատվության համակարգը հանդիսանում է ոչ թե փակ, այլ տրամա անորեն զարգացող համակարգ, որն ուղղված է նոր մակարդակի արձրացնելու ապահովագրական սպասարկման կուլտուրան: Ապահովագրական մարքեթինգը հենվում է հետնյալ հիմնական սկզ ունքների վրա. - ապահովագրական շուկայի իրադրության խոր ուսումնասիրություն, - ապահովագրական շուկայի հատվածավորում /սեգմենտացիա/` հատկապես ըստ անձնական ու գույքային ապահովագրության հատկանիշի, - ապահովադիրների պահանջմունքների ճկուն արձագանքում, - սպասարկման նոր առաջավոր մեթոդների կիրառում:

3.3

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԻ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ապահովագրական ընկերություններում մարքեթինգային սպասարկման արդյունավետության արձրացումը զգալիորեն նպաստում է ծառայությունների ցանկի ու ծավալի մեծացմանը: Առանց չափազանցության կարելի է նշել, որ մարքեթինգային գոր62

ծի կազմակերպումը առնչվում է ընկերությունների ու ֆիրմաների ոլոր ֆունկցիոնալ աժինների ու ստորա աժանումների հետ: Ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների կազմակերպչական ավանդական կառուցվածքը, որի համաձայն ստեղծվում են ֆունկցիոնալ աժիններ՝ ելնելով գործունեության ն պատասխանատվության ոլորտներից ներկայումս միշտ չէ, որ համապատասխանում է կառավարման ժամանակակից մեթոդներին: Արնմտյան տնտեսագետները դրան հակակշիռ առաջարկում են ֆունկցիոնալ աժինները փոխարինել այսպես կոչված, օպերատիվ շղթա համակարգով, որը ամ ողջովին ուղղված է ապահովագրական պոլիսների վաճառքին: Նման օպերատիվ շղթայի համար կորդինացիոն կենտրոն է դիտվում հենց մարքեթինգի աժինը, որին վերապահովում է ընկերության մյուս ֆունկցիոնալ ստորաաժանումների ղեկավարման իրավունքը: Մարքեթինգի աժնում է կենտրոնացված հիմնականում հետնյալ հարցերը. - ապահովագրական ծառայությունների շուկայի ուսումնասիրությունը, - ապահովագրական ծառայությունների գովազդը, - ապահովագրական պոլիսների վաճառքի նպատակով կազմակերպչամասսայական աշխատանքների իրականացումը: Չափազանց կարնոր նշանակություն ունի, որպեսզի հետնողականորեն իրկանացվող ապահովագրական քաղաքականությունը կողմնորոշված լինի դեպի ապահովագրական պոլիսների իրացումը: Այդ նպատակով, պետք է պար երա ար կատարվի շուկայի իրադրության վերլուծություն ն հետազոտվի ապահովադիրների վարքագծի մոտիվները, այս կամ այն ապահովագրական ծառայությունների ձեռք երման նկատմամ : Միայն այս դեպքում է հնարավոր ապահովել հաջողությունը ապագայում: Ապահովագրական ընկերություններում ու ֆիրմաներում մարքեթինգային ծառայությունը կոչված է ապահովելու, որպեսզի նրանց ֆունկցիոնալ գործունեությունը հարմարեցվի փոփոխվող տնտեսական իրադրությանը: Տնտեսական օպերատիվ ն կադրա63

յին ծառայությունների հետ միասին, մարքեթինգային աժինը ստեղծում է միասնական ինտեգրված գործընթաց, որը ամ ողջովին ուղղված է ավարարելու ապահովագրական շուկայի պահանջները ն ստանալու շահույթ ապահովագրական գործառնություններից: Մարքեթինգային ծառայության խնդիրները, ըստ էության, խում են նրա գործունեության հիմնական սկզ ունքներից: Այդ պատճառով պարտադիր խնդիրների շարքում պետք է ներառվի ապահովագրական շուկայի վերա երյալ տեղեկատվության հավաքագրումը, մշակումը ն վերլուծությունը, ապահովագրական ծառայությունների նկատմամ պահանջարկի փոփոխությունների ուսումնասիրությունը, դրանց նկատմամ պահանջարկի կանխատեսումները: Կարնոր նշանակություն ունի նան սահմանելու ընկերությունների ու ֆիրմաների պոտենցիալ հնարավորությունները այս կան այն ծառայությունների մատուցման ծավալի մեծացման հարցում, սեփական գործարար ռազմավարության պլանավորումը՝ շուկայի փոփոխվող իրադրության պայմաններում: Ապահովագրական ծառայությունների շուկայի հայտնա երումը հանդիսանում է հետազոտման առավել կարնոր աղադրիչը: Շուկայի ուսումնասիրման խնդիրը, վերջին հաշվով, հանգում է նրան, որպեսզի որոշվի այն վայրը, որտեղ գոյություն ունեն ծառայությունների այս կան այն տեսակի նկատմամ պահանջարկ ն ինչպես են այդ պահանջարկը ավարարվում մրցակիցների կողմից: Ապահովագրական շուկայի իրադրության վերլուծությունը ն կանխատեսումը հանդիսանում է ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների երկրորդ կարնոր նպատակը ն խնդիրը: Սակայն պետք է նշել, որ իրադրության կատեգորիայի սահմանումը մինչն այժմ էլ չի ստացել իր միասնական մեկնա անությունը: Առավել տարածված է այն տեսակետը, որի համաձայն ապահովագրական շուկայի իրադրությունը իրենից ներկայացնում է գործոնների ու պայմանների ամ ողջություն, որոնք փոխկապված են ն պատկերացում են տալիս ապահովագրական շուկայի վիճակի մասին որոշակի ժամանակահատվածում:

Ապահովագրական շուկայի իրադրության ուսումնասիրությունը ունի նան գործնական նշանակություն: Վերլուծությունը տարվում է առանձին ռեգիոնալ շուկաների կտրվածքով, որոնք միմյանցից տար երվում են աշխարհագրական դիրքով, նակչության սոցիալ դեմոգրաֆիկական կազմով, ինչը պատկերացում է տալիս ապահովագրական ծառայությունների նկատմամ , պահանջարկի նկատմամ : Ուսումնասիրության ընթացքում ացահայտվում են որոշակի քանակական հարա երակցություններ ծառայությունների տար եր տեսակների միջն, որն էլ հիմք է ծառայում մաթեմատիկական մոդելավորման համար: Արդյունքում գնահատվում է շուկայի իրադրությունը որոշակի ժամանակահատվածում նեղեն ն սինթետիկ ցուցանիշների տեսքով, ինչի շնորհիվ էլ կատարվում է կարճաժամկետ ու երկարաժամկետ կանխատեսումներ: Կարնոր խնդիր է հանդիսանում նան մրցակից ընկերությունների ու ֆիրմաների պոտենցիալ հնարավորությունների ուսումնասիրությունը որոշակի ապահովագրական շուկայում, ինչը հնարավորություն է տալիս վեր հանել մրցակցության պայմանները ն մշակել շուկայում իրականացվելիք գործնական ռազմավարություն: Դրա համար օգտագործվում է պաշտոնական վիճակագրության համապատասխան ցուցանիշները, ինչպես նան այն տեղեկատվությունները, որոնք ստացվում են հավաստի տեղեկատվական աղ յուրներից: Յուրաքանչյուր մրցակից ընկերության ու ֆիրմայի համար կատարում է հատուկ տեղեկատվական գրանցում, որի մեջ ամփոփվում են ոլոր տար եր աղ յուրմերից ստացված տեղեկությունները: Ընդորում սովորա ար այդ տեղեկատվություններից կարող են օգտվել սահմանափակ շրջանակի անձիք: Այդ տեղեկատվության վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս կատարելու փորձաքննական գնահատում ն մրցակիցների վարքագծի կանխատեսում ապահովագրական շուկայում, դատելու շուկայի ծավալի ն նրա յուրացման աստիճանի մասին: Առանձին ապահովագրական ծառայությունների օ յեկտների ու տեսակների կտրվածքով չ ավարարված պահանջարկի ցուցանիշների մեծության վերլուծության, ինչպես նան սեփական տեխնիկական ու ֆինանսական հնարավորությունների հաշվի

առնելու հիման վրա ապահովագրական ընկերություններն ու ֆիրմաները մշակում են գործարար ռազմավարության պլան, որն ուղղված պետք է լինի ուսումնասիրվող ապահվագրական շուկայի յուրացմանը՝ դրա համար սահմանելով իրականացման կոնկրետ ժամկետներ: Այդ ընթացքի վրա սահմանվում է հսկողություն, մտցվում են ճշգրտումներ պրակտիկ իրացման գործընթացում: Գործարար ռազմավարությունը կարող է արտահայտվել հետնյալ պլանային ցուցանիշների օգնությամ , որոնք կիրառվում են արտասահմանյան ապահովագրական ընկերությունների աշխատանքներում. - նախատեսված ժամանակահավածում ընդհանուր ռազմավարություն ու նպատակների որոշում, - ապահովադիրների նպատակային խմ երի ընտրություն, - պահանջարկի խթանիչների ընտրություն /սակագներ, ապահովագրության պայմաններ/, - մրցակցության գործիքների ընտրություն` այդ թվում գովազդի մեթոդների գծով, - փորձնական խորհրդատվության կազմակերպում, - գովազդի պլան, - առաջխաղացման /ակվիզիցիա/ պլան, - շահութա երության հաշվարկ, - մարքեթինգային ծախսերի յուջեի կազմում, - պլանի կատարման նկատմամ հսկողություն: Մարքեթինգային ծառայության օգնությամ պետք է նախատեսվի ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների ոլոր կառուցվածքային ստորա աժանումների կոորդինացում այն հաշվով, որպեսզի աշխատանքները իրականացվեն ինչպես միասնական ինտեգրացված գործընթաց: Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ գործող կառավարման համակարգի հիմնական թերությունը կայանում է նրանում, որ այդ համակարգի առանձին աղադրիչնեը գործում են մասնատված: Ներկայումս խնդիրը կայանում է նրանում, որ ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների ղեկավարությունը ունենալով իր իրավասության ներքո այնպիսի կառավարման լծակ, ինչպիսին մարքեթինգն է, պետք է ձգտի ն

գտնի միջոցների օպտիմալ կոմ ինացիոն մեթոդներ ներազդելու ապահովագրական շուկայի վրա՝ այն յուրացնելու ն մրցակցային պայքարում հաջողություն ապահովելու համար:

3.4

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՎԱԶԴԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների գործունեության հաջողությունը զգալի չափով պայմանավորված է գովազդային աշխատանքների կազմակերպման արդյունավետությունից: Ապահովագրական նույթի ծառայությունների ազմազանությունը, որոնք սերտորեն առնչվում են ազգա նակչության սոցիալական ու կենցաղային պայմանների արելավման հետ, միշտ էլ արժանանում է պոտենցիալ ապահովադիրների ուշադրությանը: Սակայն ծառայությունների տեսակի ընտրության հարցում ծագում են որոշակի դժվարություններ: Դրա հաղթահարմանն է միտված գովազդը: Ապահովագրական գովազդը իրենից ներկայացնում է համառոտ տեղեկատվություն, որտեղ պատկերավոր պարզությամ ացահայտվում է քաղաքացիների ապահովագրության գործող հիմնական տեսակների պայմանները: Ընդ որում, այդ տեղեկատվության մեջ պետք է հաշվի առնվի ապահովադիրների տար եր խմ երի շահերը ն պահանջմունքները, եկամուտների տար երությունները, նակլիմայական պայմանները, երկրի տար եր շրջանների ազգային առանձնահատկությունները ն այլ գործոններ: Գովազդի հիմնական նպատակն է նպաստելու նոր պայմանագրերի կնքման, ավելի վաղ կնքված պայմանագրերի վերսկսման գործընթացի ծավալմանը: Որպես գովազդի միջոցներ օգտագործվում են թերթերը, ամսագրերը, ռադիոն ն հեռուստատեսություն, ինչպես նան պատկերավոր ծառայողական նույթի կրող պաստառները, գովազդային ձայնագրությունները, կապի միջոցները ն կինոգովազդը: Գովազդային աշխատանքներում հիմնական

ծանրա եռնվածությունը ընկնում է ծառայական տեղեկատվական միջոցների վրա: Ժամանակակից պայմաններում առավել արդյունավետ է հեռուստատեսային գովազդը, որը հնարավորություն է տալիս ավարարելու համարյա երկրի ողջ ազգա նակչության պահանջմունքները ապահովագրական ազմա նույթ ծառայությունների նկատմամ : Ապահովագրական գովազդին ներկայացնում են հետնյալ հիմնական պահանջները. ճշմարտացիություն. գովազդը պետք է կրի գործարար նույթ, համապատասխանի օ յեկտիվ իրականությանը, ունենա միասնական ձն ն ովանդակություն Կոնկրետություն. նրա տեքստը պետք է լինի պարզ, համոզիչ թվային տվյալներով, գեղարվեստորեն ձնավորված: Հասցեգրվածություն. տեքստը պետք է ուղղված լինի ազգա նակչության կոնկրետ խավերի հասակային, սոցիալական այս կամ այն չափերով միավորված հասակային, ինչպես նան պրոֆեսիոնալ խմ երին Պլանայնություն. գովազդը հանդիսանում է ցանկացած ապահովագրական ընկերության ու ֆիրմայի կազմակերպչա-մասսայական միջոցառումների պլանի աղկացուցիչ մաս: Գովազդի ռազմավարությունը կոչված է նպաստել հաղթահարելու ապահովագրական ծառայությունների նկատմամ պահանջների տար երությունները երկրի տար եր տարածաշրջանների ազգա նակչության միջն, ընդ որում, ուշադրություն է դարձվում, որպեսզի այդ ծառայությունները հասանելի լինեն նակչության ոլոր խմ երի համար: Տեղեկացնելով քաղաքացիներին անձնական եւ գույքային ապահովագրության գործող տեսակների մասին, գովազդը պետք է այնպես կազմակերպել, որպեսզի ուշադրություն գրավի, հետաքրքրություն առաջացնի, ներկայացվի համոզիչ փաստարկներ, որոնք կօգնեն կնքելու կամ վերսկսելու ապահովագրության պայ68

մանագրեր: Արդյունավետ գովազդի կարնոր պայման է հանդիսանում ապահովագրության տեսակի անվանումը, տվյալ ապահովագրական ընկերության ֆիրմային նշանը: Գովազդային միջոցների խելացի ընտրությունը կարնոր պայման է համոզելու պոտենցիալ ապահովադիրին ձեռք երելու տվյալ տեսակի ապահովագրական պոլիս: Գովազդի գաղափարը կարող է արտահայտվել տեքստային տեղեկատվության, արտահայտչական գրավչության ն զանազան այլ ձների օգտագործման զուգորդումներով: Ստորն ներկայացվում է դրանցից առավել կարնոր տեսակների ովանդակությունը: Տեքստային հաղորդում – Սա գովազդային միջոցների կարնորագույն աղադրիչներից մեկն է, եր առանձնահատուկ են տպագրական հրատարակչությունը, ռադիոն, հեռուստատեսությունը ն կինոնկարները: Տեքստը պետք է ներառի գովազդի ուղղվածության հիմնական ծանրա եռնվածությունը, նութագրի առաջարկվող խնդիրների նույթը, որոնք տվյալ դեպքում նախատսվում են լուծվել գովազդի օգնությամ : Կախված գովազդի տեքստից, դրանք ստորա աժանվում են տեղեկատվականի, հիշեցնողի, ներշնչողի ն հուզողի: Տեղեկատվական տեքստը օգտագործում են այն դեպքերում, եր անհրաժեշտություն է առաջանում նակչությանը հաղորդել ապահովագրության գործող տեսակների պայմանների փոփոխության մասին: Նման տեքստը պետք է առանձնանա առավել պարզությամ ն փաստացի տվյալները շարադրելու լակոնիկ ոճով: Հիշեցնող տեքստը օգտագործվում է այն դեպքերում, եր գովազդային հաղորդումներում հարկավոր է նշել, որ ապահովագրական պայմանագրի ժամկետի ավարտը մոտենում է ն առաջարկել ապահովադիրին կնքելու նոր պայմանագրեր: Հիշեցնող տեքստը կիրառվում է նան այն դեպքերում, եր անհրաժեշտություն է առաջանում հիշեցնել հաճախորդին մոտեցող առաջիկա վճարներ կատարելու ժամկետները: Ներշնչող տեքստը կոչված է օգնելու ապահովադիրներին հիշեցնել այն ապահովագրական ծառայության տեսակը, որի վրա է հրավիրված իր ուշադրությունը: Նման տեքստը ուղղված է նրան,

որպեսզի տրամա անորեն արագացնի նոր ապահովագրական տեսակի ազմաթիվ կրկնությունները, որոնք պետք է առանձնացվեն հատկապես ընդգծված շրիֆտով: Համոզեցուցիչ տեքստը օգտագործվում է, եր անհրաժեշտություն է առաջանում հատուկ շեշտը դնել գովազդելու անձնական ն գույքային ապահովագրության առաջարկվող տեսակի արժանիքները: Նման շեշտադրումներ գործնականում արվում են, օրինակ, երեխաների կյանքի ապահովագրություն, պսակադրության գծով, ինչը հնարավորություն է տալիս օգտվելու նման պայմանագրերից որպես խնայողության հարմար ձնի՝ վաղորոք նախատեսված ժամկետներում: Ապահովագրական գովազդի առջն ծառացած խնդիրները անհրաժեշտ են, որպեսզի համապատասխան աշխատակիցները ունենան ավարար գիտելիքներ գովազդային գործունեության հիմունքների վերա երյալ, հաշվի առնել գովազդի հոգե անական գործունեության օրինաչափությունները: Գովազդային միջոցառումները նախապատրաստելիս ն առանձին գովազդ մշակելիս անհրաժեշտություն է առաջանում իրականացնելու սոցոլոգիական հարցումներ: Գովազդային տեքստը պետք է պարունակի, յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում, համոզեցուցիչ փաստարկներ այն առավելությունների մասին, որոնք կստանան ապահովադիրները ապահովագրական պայմանագրեր կնքելիս: Գովազդը պետք է ովանդակի հնարավոր հարցերի պատասխանը տալու երաշխավորություններ, թե որտեղ ն եր է հնարավոր ձնակերպել ապահովագրական պայմանագրերը: Գովազդային տեքստի արդյունավետւթյունը ուժեղանում է, եր տրամա անորեն է առանձնացվում նրա հիմնական մասը: Ընդորում, եթե տեքստը կարճ է, ապա սովորա ար առանձնացվում է միայն մեկ առ, իսկ ընդարձակ տեքստում անհրաժեշտ են մտցնել լրացուցիչ ներգործող միջոցներ: Ապահովագրության նկատմամ ուշադրություն գրավելու եղանակներից մեկն էլ հանդիսանում է գովազդի շարունակական կրկնությունները: Ուշադրություն գրավելու ոչ պակաս հնարք է

հանդիսանում պայմանագրի ձնակերպման գործընթացի պարզությունը, տեքստի, գծագրերի, պաստառների հիմնական տարրերի գրավչության ապահովումը: Գովազդի նկատմամ ուշադրություն գրավելու եղանակ է հանդիսանում նան ցայտունության էֆֆեկտը: Հայտարարության կամ պլակատի տեքստը շարադրելիս պետք է ընտրել այնպիսի գույներ, որը ցայտուն կլինի ընդհանուր ֆոնի նկատմամ : Ապահովագրական գովազդի նախապատրաստման ընթացքում հարկավոր է ուշադրություն դարձնել թե որ չափով է ապահովված: 1. Գովազդի ներգործության հնարամիտ միջոցների ընտրությունը: 2. Շեշտադրված ուղղվածությունը ապահովադիրներին: 3. Ապահովագրական ծառայության ներկայացման «պատկերը» ն ապահովագրական ընկերության ֆիրմային ապրանքանիշը: 4. Գովազդի հաջորդականությունը ն ներդաշնակությունը: 5. Հաճախորդների կողմնորոշման եղանակները՝ առավելապես ցանկալի ծառայությունների նկատմամ ն այլն: Ցանկացած ապահովագրական ընկերության ու ֆիրմայի գովազդը դիտում են որպես պարտադիր նախադրյալ ապահովագրական պայմանագրի կնքման համար: Դրանով պոտենցիալ ապահովադիրի վրա նրա ազդեցությունը իրականցվում է մինչն պայմանագրի կնքումը ն կրում է շարունակական նույթ: Բոլոր գովազդա-տեղեկատվական միջոցառունմների ֆունկցիոնալ ծանրա եռմվածութնունը ուղղված են լուծելու երկու հիմնական խնդիրներ. ընկերությունը կամ ֆիրման պետք է ներկայացնեի հանրությանը ն ստեղծի դրանց համար հեղինակություն: Առանց նշված խնդիրների լուծման հնարավոր չէ ուսումնասիրել ապահովադիրներին ն ապահովագրական ծառայությունների նկատմամ նրանց պահանջները: Պոտենցիալ ապահովադիրը առնվազն պետք է ունենա որոշակի պատկերացում ապահովագրական ընկերության կամ ֆիրմայի մասին: Սա առնտրային գովազդի առաջին սկզ ունք է:

Առնտրային գովազդի երկրորդ կարնոր սկզ ունքը հանդիսանում է նրա նպատակաուղղվածությունը: Գովազդը պետք է լինի պարզ, ձնով հստակ ովանդակությամ ն կոնկրետ նպատակի ընդգծումով: Մասնավորապես գովազդի միջոցով կարող է տեղեկացնել ապահովագրության նոր տեսակի, ֆիրմայի աշխատանքի նոր, ավելի մատչելի ռեժիմի, նոր արտոնյալ սակագների մասին ն այլն: Գովազդի երրորդ սկզ ունքը` դրա կրկնությունն է: Միննույն ովանդակությամ գովազդի ազմաթիվ կրկնությունները պոտենցիալ ապահովադիրների մոտ առաջացնում է պայմանական ռեֆլեքսներ, որը հանգեցնում է պատասխան ռեակցիայի, որն էլ հետագայում սիստեմավորվում ն վերլուծվում է: Գովազդի պտենցիալ հաճախորդի վրա հնչյունային ն տեսանելիության ձներով, որոնք իրականացվում են ռադիոյի, հեռուստատեսության, պար երական հրատարակչությունների՝ թերթերի ու ամսագրերի գովազդային պաստառների, ցուցափեղկերի օգնությամ ն այլն: Գովազդի կարնորագույն խնդիրներից մեկն էլ հանդիսանում է ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների համար վարկանիշի ապահովումը: Դրան հասնելու համար գոյություն ունեն զանազան ձներ ու մեթոդներ: Դրանց շարքում, ամենից առաջ առանձնանում են ցուցադրական ն աժնետիրական կահավորումը /դիզայնը/: Ցուցադրական կարգավորումը ենթադրում է օֆիսների, գրասենյակների, գործակալությունների ներքին կահավորումն, ուր կատարվում է ապահովագրական պոլիսների վաճառք: Կահավորումը ներառում է կահույքի համապատասխան գույնի ընտրություն: Ցուցադրական կահավորման /դիզայնի/ պարտադիր տարրերից է ապահովագրական ընկերության ֆիրմային նշանը, որը պետք է ապահովվի ամենուրեք՝ շենքերի ու կառույցների, ոլոր տեսակի գովազդների, ծրարների ն նույնիսկ ապահովագրական աշխատակիցների հագուստների վրա: Ինժեներական կահավորումը /դիզայն/ - իրենից ներկայացնում է ֆիրմային նշանի համապատասխան գունավորում, որոնք տեղավորվում են ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների աշխատակիցների կողմից օգտագործվող ավտոմեքենաների

ու այլ տրասպորտային միջոցների վրա ն օգտագործվում են հաճախորդներին սպասարկելիս: Ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների համար հեղինակություն /իմիջ/ է ստեղծում նան աշխատակիցների արտաքին տեսքը, վարվեցողության կուլտուրան, գործակալների պրոֆեսիոնալ մակարդակը, ապահովադիրների հետ շփվելիս ցուցա երած հոգե անական նր ություններին տիրապետելը ն այլն: Այս ամենը կոչված են ստեղծել աձր վարկանիշ ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների համար, ինչը թույլ կտա զգալիորեն մեծացնել կնքվելիք ապահովագրական պայմանագրերի ծավալը ն որով էլ արձրացնում են իրենց մրցունակությունը: Գովազդի տար եր մեթոդների զուգակցումը, նրա իրականացման տեղի ու ժամանակի ընտրությունը, նրա ուղղվածությունը, որպես կանոն, ընդգրկվում են տվյալ ապահովագրական ընկերության կամ ֆիրմայի մարքեթինգի վերա երյալ ռազմավարական ծրագրերում: Գովազդային միջոցների գնահատումը, ընտրությունը ն տեղա աշխումը Ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների գովազդային միջոցառումները պետք է հիմնված լինեն վաղորոք կազմված պլանների վրա: Պլանը պետք է ունենա հստակ նախանշված նպատակ, որին հասնելու համար պետք է կենտրոնացվեն ոլոր ուժերը: Ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների գործունեության ոլորտի ընդլայնման համեմատ, ապահովադիրների հետ շփումները գնալով դժվարանում են: Գովազդը օգնում է ապահովագրողներին պահպանելու շփումները նախկին ապահովադիրների հետ ն ընդգրկել նորերին: Ապահովագրական ծառայությունների վերա երյալ գովազդը տեղադրելով թերթերում ն ամսագրերում ապահովագրական ընկերություններն ու ֆիրմաները հնարավորություն են ստանում դիմելու նակչության որոշակի խմ երին ծառայություններ մատուցելու առաջարկություններով, ինչը

հանգեցնում է սպասարկման ոլորտի ընդլայնմանը ն իջեցնում գովազդային աշխատանքների ինքնարժեքը: Տար եր գովազդային միջոցների հանգամանորեն ուսումնասիրությունը, վերլուծությունը ն գնահատումը հնարավորություն է տալիս ապահովագրողին տարեց տարի խնայելու զգալի միջոցներ: Կազմելով գովազդային միջոցառումների պլան, սկսնակ ապահովագրողին խորհուրդ է տրվում ընտրելու սահմանափակ գովազդայի միջոցներ: Ապահովագրական գործում գովազդային միջոցներ օգտագործելը կարելի է տորա աժանել հետնյալ խմ երի. - պար երական մամուլի միջոցներ /թերթեր, ամսագրեր, որոնք ունեն մեծ տիրաժ ն լայն տարածում/, - ուղղակի գովազդի միջոցներ /գովազդային նամակներ ն ացիկներ, ծրարներ, թռուցիկներ, րոշյուրներ ն այլն/, - հուշանվերային գովազդ /նշաններ, գրիչներ, մոխրամաններ, կրակայրիչներ ն այլն/, - նորարարության գովազդային միջոցներ /փողոցային ն ճանապարհային գովազդի ցուցափեղկեր, լուսային պաստառներ ն այլն/, - տրանսպորտային գովազդներ /հայտարարություններ երկաթուղային տրանսպորտում ու մետրոյի վագոններում տրոլեյ ուսների վրա ն այլն/, - նորարական գովազդի խառն միջոցներ /հայտարարություններ տաքսիներում, գովազդային հայտարարություններ, կարճաժամկետ ֆիլմեր, աֆիշներ մասնագիտացված եռնատար տրանսպորտում ն այլն/, - ռադիո ն հեռուստատեսային գովազդային միջոցներ /ստուդիային հաղորդումներ, կամ դերասանների մասնակցությամ , նախօրոք հոլովակների վերարտադրված ձայնագրություններ/: Գովազդային միջոցների նման դասակարգումը հիմնված է, ամենից առաջ, գովազդի նյութի նույթի ն գովազդային հաղորդումների մեթոդների վրա, որը ուղղված է պոտենցիալ ապահովադիրներին:

Պար երական մամուլի գովազդային ներգործությունը սահմանափակված է ժամանակի մեջ: Նրա ընդհանուր հատկանիշն այն է, որ հրապարակումը կատարվում է որոշակի ժամկետում: Ուղղակի գովազդը ապահովագրողին հնարավորություն է տալիս իր գովազդային նյութը ուղղել անմիջականորեն այն մարդկանց կամ կազմակերպություններին, որոնց ինքը ցանկանում է: Ըստ գովազդային միջոցների կարելի է արդյունավետ օգտագործել նան նրա ձնի ու ովանդակության մեջ որոշ փոփոխություններ կատարելով: Օրինակ տարատեսակ գովազդային թռուցիկներ տարածվում է տներում կամ դրանք կարելի է հանձնել հաճախորդներին, եր նրանք մուտք են գործում ընկերություն կամ ֆիրմա: Ապահովագրական ծառայությունների մատուցման վերաերյալ հայտարարությունները կարելի է փակցնել մետրոներում, ավտոո ուսների մեջ ն քաղաքային տրանսպորտի այլ միջոցներում: Գովազդում նպատակին կարելի է հասնել միավորված ջանքերի շնորհիվ: Առավել նպատակահարմար է գովազդել հաճախ ն ոչ շատ միջոցներով, քան հազվադեպ ազմաթիվ միջոցներով: Նախքան ձեռնամուխ լինել կազմակերպելու հաղորդումներ ուղղված պոտենցիալ ապահովադիրներին, հարկավոր է ընտրել հաղորդելու միջոցները` հենվելով հետնյալ գործոնների վրա. - ապահովադիրների սոցիալ-դեմոգրաֆիկ կազմը, - ապահովագրական ընկերության կամ ֆիրմայի սպասարկման զոնան, ոլորտի սոցիալ-տնտեսական նութագիրը, ապահովագրողի գտնելու վայրը ն այլն, - ապահովադիրների հետ շփման միջոցները ն դրա արդյունավետությունը, - գովազդային միջոցների արժեքը, - մրցակիցների փորձի ուսումնասիրությունը, որը կարելի է կատարել սոցիալական հարցումներ իրականացնելու միջոցով: Գովազդային միջոցների զգալի տիրաժը, ցանցի արժեքը, տեղա աշխման համար լայն դիրքեր ընտրելու հնարավորությունը, ցայտունությունը ն արտահայտչականությունը հանդիսանում են

փողոցային, ճանապարհային ն տրանսպորտային միջոցների գովազդի հիմնական առավելությունները: Գովազդային միջոցների ձնավորմանը կոլորիտ տեսք հաղորդելը գովազդը դարձնում է առավել արտահայտիչ: Նյութական գովազդը ուղղված է մասսաներին ն ոչ թե առանձին ոչ մեծ խում պոտենցիալ ապահովադիրներին: Նորարական գովազդը սովորա ար կարդացվում է հեռավորության վրա, եր քաղաքացիները անցնում են նրա մոտով: Այդ պատճառով տեքստը պետք է լինի հնարավորինս սեղմ ն լակոնիկ: Գովազդային ծանրա եռնվածության գլխավոր աղադրամասեր են հանդիսանում գույնը ն պատկերացումը: Արտասահմանյան ապահովագրական ընկերությունների պրակտիկայում պատկերացնող գովազդները փոխում են ամեն ամիս կամ ավելի ուշ ժամկետներում: Մասսայական գովազդային միջոցների արդյունավետությունը կախված է, նախ գովազդային ուղղվածության գրաֆի-կական մեկնա անությունից, այսինքն ամ ողջական ներգործության ոլոր երեք աղադրամասերից, այն է ցուցադրում, գովազդում տեքստը: Այնուհետն նրա ծավալից ն ցայտունությունից, ինչը հնարավորություն է տալիս անցորդներին հետշտությամ կարդալ հեռավորությունից ն վերջապես տեղադրման վայրից: Գովազդային պլակատները տեղադրում են գլխավորապես խոշոր քաղաքների առնտրային շրջաններում ն հիմնական տրանսպորտային ճանապարհներում: Երեկոյան ու գիշերային ժամերին ուժեղացվում են դրանց լուսավորումը, ինչի շնորհիվ մեծանում է գովազդային նորգործության աստիճանը: Գոյություն ունի լուսային գովազդի երեք առավել արդյունավետ միջոցներ` լույս, գույն ն շարժունակություն, որոնց շնորհիվ գրավում են հաճախորդների ուշադրությունը: Լույսային գովազդը ունի զգալի առավելություններ ոչ լույսային գովազդի նկատմամ , քանի որ այն ներգործում է անցորդների վրա երեկոյան ժամերին, եր ապահովագրական ընկերությունը փակ է: Ավելին, ինչպես կարծում են արնմտյան մասնագետները լուսային գովազդը կարող

է հաջողությամ կիրառվել նան ցերեկային ժամերին, եր իրականացվեն անհրաժեշտ փոփոխություններ: Տրանսպորտում իրականացվող գովազդը ուղղված է գլխավորապես այն անձանց, ովքեր ամեն օր օգտվում են քաղաքային տրանսպորտից ն կազմում են ապահովագրական ընկերության պոտենցիալ հաճախորդների հիմնական մասսան: Տրանսպորտային գովազդի արժանիքը կայանում է ոչ միայն նրա նորարարության մեջ, այլն նրանում, որ առավել դյուրին է նրա ուսումնասիրությունը ն ենթարկվում է վերլուծության: Պատվիրված գովազդային հրատարակման արտադրության կազմակերպումը հանդիսանում է ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների գործունեության կարնոր նագավառներից մեկը: Պատվիրված հրատարակչություն է համարվում այն տպագրական աշխատանքները, որոնք թողարկվում են մեկ այլ կազմակերպության պատվերով՝ պայմանագրի հիման վրա: Պատվիրատուի պարտականությունների մեջ է մտնում ապահովել ապահովագրական թեմատիկան ն ոլոր դրա հետ կապված ծախսերը: Որպես կանոն, կնքված պայմանագրի համաձայն հրատարակչությունը պատասխանատվություն չի կրում հրապարակվող տեղեկատվության արժանահավատության համար: Ապահովագրական ընկերության ն հրատարակչության փոխհարա երությունները սահմանվում են պայմանագիր ձնակերպելու ուղիով, որի մեջ ներառվում են հրատարակչության պլանային ինքնարժեքը ն շահույթը: Պլանային ինքնարժեքի մեջ մտնում է գեղարվեստական ձնավորման համար հասանելիք հոնարարը, խմ ագրական մշակման, ընդհանուր հրատարակման ն տպագրական ծախսերը ն այլն: Պատվիրված գովազդային հրատարակման վերա երյալ հաշվարկները կատարվում են, եր ողջ տիրաժը հանձնվում է պատվիրատուին: Եթե տիրաժի պատրաստ լինելը ուշացվում է մեկ ամսից ավելի, ապա հրատարակչությունը տուգանք է վճարում պատվիրատուին: Տուգանքի չափը որոշվում է պայմանագիրը կնքելիս:

Բնակչության շրջանում ապահովագրական ծառայությունների մասսայականացման գործում կենտրոնական տեղ է գրավում տպագիր գովազդը: Վերջինս ստորա աժանվում է երկու մասի: Դրանցից առաջինը վերա երում է այն պատվերներին, որոնք ապահովագրական ընկերությունները առաջարկում են մասնագիտացված տպագրական ձեռնարկություններին, իսկ երկրորդը՝ պար երական մամուլոււմ կատարվող հրապարակումներին: Գովազդի տեքստը չպետք է կրի հրահանգչական կարգի սոսկ կրկնության նույթ: Չի կարելի օգտագործել շատ պրոֆեսիոնալ տերմիններ, որոնք կպահանջեն հատուկ ացատրություններ ն մեկնա անություններ: Անթույլատրելի է նան միննույն տեքստի կրկնությունները տնական ժամանակաշրջանում: Ապահովագրական ընկերությունները ն ֆիրմաները պատվերի միջոցով թողարկում են թռուցիկներ, օրացույցեր ն որոշ այլ գովազդային նյութեր: Իսկ պար երական մամուլում գովազդային հրապարակումներին են վերա երում հայտարարությունները, հոդվածները, ինտերվյուները, մեկնա անությունները, տեղեկատվական հաղորդումները ն այլն: Գովազդային հրապարակումներում մեծ նշանակություն ունի դրանց վերնագրերը: Վերջինիս նպատակն է ուշադրություն ու հետաքրքրություն առաջացնել տեղեկատվության ովանդակության նկատմամ : Հենց վերնագիրը պետք է շահագրգռի պոտենցիալ ապահովադիրներին կարդալու ամ ողջ առաջարկվող տեքստը, գնահատելու պայմանագիր կնքելու օգտակարությունը ն նպատակահարմարությունը: Սոցիալական հետազոտությունների փորձը ցույց է տալիս, որ շատ դեպքերում անընդունելի վերնագրերի առկայությունը գովազդային տեքստերում, մասնավորապես, եթե դրանք կրում են հրամայական նույթ կամ ունեն ստիպողական երանգ, ոչ միայն չեն ծառայում իրենց նպատակին, այլն վանում են պոտենցիալ ապահովադիրներին: Մամուլի միջոցով իրականացվող գովազդը պետք է ունենա տրամա անական կառուցվածք, որի մեջ առաջադրված նպատակը

ացատրվում ու ապացուցվում է: Գովազդային տեքստի որակի ստուգումը իրականացվում է հետնյալ ուղղություններով. - որչափով է տեքստը համպատասխանում գովազդի նպատակին ու սկզ ունքներին, - որչափով է տեքստային հաղորդագրության մեջ ապահովված դիմելու պատշաճ որակը լեզվի ու ոճի իմաստով, - կարող է արդյոք գովազդային նյութի ձնը ն ովանդակությունը ուշադրություն գրավել իր վրա, - տեքստի ովանդակությունը որքանով է համապատասխանում ապահովագրական թեմատիկային, - չկան արդյոք տեքստում երկիմաստ առեր ն արտահայտություններ ն որչափով են ապահովված նրանում ապահովագրական պայմանագիր կնքելու օգտին առաջ քաշված հիմնավորումները - տեքստը որչափով է հարմարեցված գովազդային միջոցներին իրենց ձնով ն ովանդակությամ , - գովազդային տեքստում արդյոք չկան տեխնիկական դժվարություններ, որոնք կխանգարեն այն կարդալիս, - տեքստում չկան արդյոք հակասություններ տեքստի ն պատկերազարդումների միջն: Պատվիրված գովազդային հրատարակչություններում կանոր նշանակություն ունի պատկերազարդումները: Վերջինս ստեղծում է կոնկրետ տեսողական պատկեր, նպաստում է տեքստային հաղորդագրության լավ հասկանալուն: Համառոտակի ներկայացնենք գովազդային այն կարնոր հրատարակչությունները, որոնց միջոցով պրոպագանդվում են ապահովագրական ծառայությունները: Դրանցից առավել տարածված տեսակը գովազդային նույթի պաստառներն են, որոնք որպես կանոն, ունեն տեքստ ն արտահայտչական պատկերներ: Վերջինս իրենից ներկայացնում է գունավոր ֆոտոգծագրեր կամ նկարներ: Որպես կանոն պաստառների վրա տեղադրված տեքստերը լինում են շատ կարճ, երեքից-չորս առից ոչ ավելի: Չի կարելի

տեքստում ներկայացնել այնպիսի ապահովագրական ծառայություններ, որոնց վերա երյալ չկան համապատասխան մեկնա անություններ: Ապահովագրության գովազդային աշխատանքներում կարող են օգտագործվել լայնածավալ գովազդային պաստառներ, որոնք աժանվում են մի շարք քառակուսիների կան ուղղանկյուների: Ոչ մեծ չափսերի տպագրված գովազդային հրատարակչությունների ազդագիրը զգալիորեն արդ է: Ազդագիրը ովանդակում է տեղեկատվություններ ապահովագրության առանձին տեսակների կտրվածքով, որոնք առաջարկվում են նակչությանը: Ազդագրում երվում են տեղեկություններ նան ապահովագրաման պայմանների, սակագների դրույքաչափերի մասին ինչպես նան անհրաժեշտության դեպքում տրվում են ացատրություններ պայմանական օրինակների միջոցով: Ապահովագրական ծառայությունների մասսայականացման գործում որոշակի տեղ է հատկացվում գովազդային թռուցիկներին: Դրանք, որպես կանոն, ովանդակում են համառոտ տեղեկատվություն ապահովագրության որնէ նոր տեսակի, գործող ծառայությունների պայմանների էական փոփոխությունների մասին: Այս տեսակի գովազդային հրատարակչությունը աղկացած է տեքստից կամ տեքստի ֆոտոգծագրի զուգակցումից: Գովազդային թռուցիկների գլխավոր առավելությունը թողարկման օպերատիվությունն է: Պատվիրված գովազդային հրատարակչությունների ընդհանուր ծավալում զգալի աժին է կազմում, այսպես կոչված, այլ տպագրական գովազդային միջոցները: Դրանց շարքին են դասվում գովազդային օրացույցերը, փոստային ծրարները, լուցկու տուփերի ն լայն սպառման ապրանքների վրա կատարված պիտակները ն այլն: Հատկապես մեծ մասսայականություն են վայելում գովազդային օրացույցները, որոնք լինում են տար եր նշանակության: Ապահովագրական ծառայությունների գովազդի կազմակերպման գործընթացում զգալի աժին է կազմում դրանց հրատա80

րակումը պար երական մամուլում: Դրանց նպատակն է ծանոթացնել պոտենցիալ ապահովադիրներին ապահովագրական ընկերությունների ու ֆիրմաների կողմից մատուցվող ծառայությունների հետ: Սա հանդիսանում է առավել արդյունավետ տեսակ տպագրական գովազդի կազմում, քանի որ թերթերը ն ամսագրերը լույս են տեսնում զգալի տպաքանակով: Գովազդային հրապարակումները կարող են իրենցից ներկայացնել հայտարարություններ, ռեպորտաժներ, հոդվածներ, հարցազրույցներ ն այլ ձնի տեղեկատվությունների մատուցումներ: Հրապարակումների նույթը որոշվում է գովազդի առջն դրված խնդիրներով: Յուրաքանչյուր գովազդ պետք է ունենա անհատական հասցեատեր՝ որոշակի շրջաննների նույնիսկ անգամ որոշակի կատեգորիայի մարդկանց համար: Գովազդային տեղեկատվությունները պետք է այնպես կազմել, որ այն առաջ երի հետաքրքրություն ն լինի հնարավորին չափ կարճ: Երկարատն տեքստ ունեցող հայտարարությունները նպատակահարմար է աժանել ոչ մեծ տրամա անական ավարտուն մասերի: Գովազդային միջոցառումների պլանում էական տեղ է հատկացված ապահովագրական նույթ ունեցող կինոֆիլմերի օգտագործմանը: Կինոյի դերը որպես մասսայականացման մեթոդ առավել մեծանում է հեռուստատեսային ցանցի ծավալման հետ զուգընթաց, ինչն էլ հնարավորություն է տալիս հաճախակի ցուցադրել ապահովագրական թեմաներով կինոֆիլմեր: Կինոգովազդի առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ այն հնարավորություն է տալիս միաժամանակ դիմելու լայն մասսաներին ն հաշվի առնել նրանց պահանջները ապահովագրական ծառայությունների նկատմամա : Որպես կանոն հեռուստացույցով գովազդային ֆիլմերը ցուցադրվում են գեղարվեստական ֆիլմերի սկզ ում: Գովազդային ֆիլմերը լինում են փաստագրական, խաղային ն մուլտիպլիկացիոն ժանրերով: Փաստագրական ֆիլմերը կարող են նկարահանել ֆիլմ-ռեպորտաժի ձնով, օրինակ` ձեռնարկությունների արտադրամասերում:

Խաղային գովազդային ֆիլմը տար երվում է լիամետրաժ ֆիլմերից նրանով, որ նրա սյուժեն ավելի դինամիկ է, իսկ տեքստը կարճ: Այն տնում է 10-15 րոպեից ոչ ավելի: Նրան մասնակցում են երկու-երեք անձերից ոչ ավելին: Ավելի հանրահայտ են մուլտիպլիկացիոն գովազդային ֆիլմերը, քանի որ այստեղ տրվող տեղեկատվությունները հնարավորին չափով պարզեցված են, իսկ երկրորդական մասերը՝ շրջանցված,որի շնորհիվ է հանդիսատեսների ուշադրությունը կենտրոնացվում հենց գովազդի օ յեկտի վրա: Ապահովագրական ընկերությունների պատվերով գովազդային կինոֆիլմերի արտադրությունը իրականացվում են կինոստուդիաների կողմից թեմատիկ հայտերի ն կինոֆիլմերի վերաերյալ անոտացիաներով: Դրանց հիման վրա կազմվում է պայմանագիր, ինչը հիմք է հանդիասանում ֆիլմի արտադրության համար: Հայտի մեջ նշվում է ֆիլմի պայմանական անվանումը, ապահովագրության տեսակի ովանդակությունը, որը նախատեսվում է գովազդի համար, նկարահանման օ յեկտի գտնվելու վայրը ն մոտավոր տիրաժը: Կինոֆիլմի ավարտից հետո պատվիրատու ապահովագրական ընկերությունը պարտավոր է պայմանագրում նախատեսված ժամկետում դիտել գովազդային կինոֆիլմը ն տալ համապատասխան եզրակացություն: Դրանից հետո կողմերը կազմում են ընդունման-հանձնման ակտ սահմանված ձնով: Այդ ակտին կցվում է պատվիրատուի մեթոդական ցուցումները` ստեղծված գովազդային ֆիլմի ցուցադրման համար: Սովորա ար գովազդային կինոֆիլմերի համար վճարումը պատվիրատուի կողմից կատարվում է մի քանի փուլերով: Ռադիո-հեռուստացուցային գովազդը հանդիսանում է գովազդի համեմատա ար նոր տեսակ, որը գնալով ավելի ու ավելի լայն տարածում է ստանում: Սա պայմանավորված է նրանով, որ այն հնարավորություն է տալիս դիմելու ռադիո ունկնդիրներին ն հեռուստատեսային հսկայական լսարանին: Ապահովագրական ծառայությունների ռադիո-գովազդը ունի մի շարք առավելություններ: Ընդգրկելով ռադիոլսողների մեծ զանգված, այն թույլ է տալիս ժամանակին իրականացնել գովազ82

դային հաղորդումներ ն պար երա ար լրացնել գովազդային այլ միջոցներով, ինչը ավելի է ուժեղացնում գովազդային ներգործության աստիճանը: Ապահովագրական ծառայությունների ռադիոգովազդին հատուկ է գովազդային հաղորդումների կարճությունը, որը սովորա ար կատարվում է երաժշտական ն այլ ծրագրերի ընդմիջումների ընթացքում: Ռադիոգովազդի նույթը պահանջում է պար երա ար կրկնել գովազդային հաղորդումները, իսկ դրանց աձր ինքնարժեքը փոխհատուցվում է մաքսիմում համառոտ սցենարով: Որպես հաղորդումների օպտիմալ տնողություն ընդունված է, որ այն չպետք է գերազանցի մեկ րոպեն, ինչը թույլ է տալիս մի քանի անգամ կրկնել հաղորդումները: Ռադիոգովազդի երաժշտական ձնավորումը մեծ նշանակություն ունի ն համարյա կատարում է խոսքին հավասար դեր: Հսկայական է հեռուստացույցի գովազդային ներգործության աստիճանը ապահովագրական ծառայությունների նկատմամ , պոտենցիալ հաճախորդների վրա: Սա ացատրվում է նրանով, որ այն դեպքում միաժամանակ օգտագործվում են երեք գործոններ՝ խոսքը, գծապատկերը ն շարժումը: Վերջին տարիներին ապահովագրական շուկայում մրցակցության սրման հետնանքով, միջազգային ապահովագրական իզնեսը մշակել է նոր, առավել կատարելագործված միջոցներ, պոտենցիալ ապահովադիրներին ընդգրկելու ուղղությամ : Նման միջոցների շարքին են վերա երում լայն ներկայացումները, սպորտային մրցումները, մոդաների ցուցադրումը ն այլն: Սկսվել է կիրառվել ապահովագրական պոլիսների վաճառքի խթանման հատուկ միջոցներ՝ պարգնատրումների, պրոֆեսիոնալ մրցույթների տեսքով ն այլն: Հատուկ գովազդային միջոցառումների իրականացումը նպաստում են ապահովագրական ընկերությունների հեղինակությանը, համ ավի արձրացմանը ն իմիջի ստեղծմանը:

ՒՍՕՍՀ61àôՊԹՀՍ 0ՀԾծՏԾ

» Որո՞նք են ապահովագրական շուկայի հատվածավորման սկզ ունքները: » Ինչպե՞ս է ձնավորվում մարքեթինգային տեղեկատվությունը ապահովագրության ոլորտում: » Ինչպե՞ս է կազմվում ապահովագրական կազմակերպություններում գործարարության ռազմավարության պլանը: » Ինչպիսի՞ պահանջներ են ներկայացվում ապահովագրության գովազդին:

ՀèՀՅՀԾ1ՎàÔ ՊԾՀ1ՀՍàôՃՍàôՍ .. Ю.А. Сплетухов, Страхование, М., ИНФРА-М, 2004 2. Л.Г. Скамай, Страхование, М., М., ИНФРА-М, 200. 3. М. М. Ардатова, Страхование (в вппросах и ответах), М. “Проспект”, 2006 4. Страхование, под. ред. Ю.Т. Ахжледиани, М., ЮНИТИ, 2005

ՊէàôԲ 1V. ՀäՀ0àՎՀՊԾՀ1ՀՍ ՊàԾԾàôՍՏàôՃՍՀՍ

ՒԾՀՎՀ1ՀՍ 0ՒԹՕՏԾՃ

Գլխի ովանդակությունը

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է.

• ապահովագրական գործունեության իրավական կարգավորման առանձնահատկությունները, • ապահովագրական իրավահարա երությունների ծագման ն դադարեցման առանձնահատկությունները, • ապահովագրության պայմանագրի հասկացությունը • ապահովագրության պայմանագրի օ յեկտներն ու սու յեկտները, • ապահովագրության պայմանագրի խախտման իրավական հետնանքները:

» հասկանալ ապահովագրության առնչությունն իրավունքի հետ, » իմանալ եր ն ինչպես են ծագում ու դադարում ապահովագրական իրավահարա երությունները, » կազմել ապահովագրության պայմանագրի տիպային օրինակ, » վերլուծել սու յեկտ – օ յեկտ – ռիսկ փոխկապվածությունն ապահովագրության մեջ, » պատկերացնել ապահովագրության պայմանագրի խախտման իրավական հետնանքները:

4.1 ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ՀՀ-ում ապահովագրական գործունեության օրենսդրական ազան ներկայումս աղկացած է հիմնականում ՀՀ Սահմանադրությունից, ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքից (ՀՀ ՔՕ, գլուխ 54) ն «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքից: Բացի այդ ՀՀ-ում ապահովագրական գործունեությունը կարգավորվում է նան այլ օրենքներով, մասնավորապես՝ «Արժութային կարգավորման ն արժութային վերահսկողության մասին» ՀՀ օրենքով, «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքով, «Սահմանափակ պատասխանատվությամ ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքով, «Ֆինանսա85

կան կարգավորման ն վերահսկողության միավորված համակարգի ներդրման մասին» ՀՀ օրենքով, «Հանցավոր ճանապարհով ստացված եկամուտների օրինականացման ն ահա եկչության ֆինանսավորման դեմ պայքարի մասին» ՀՀ օրենքով, «Լիցենզավորման մասին» ՀՀ օրենքով, ՀՀ հարկային ն աշխատանքային օրենսգըրքերով, առանձին հարկատեսակների մասին օրենքներով ն այլ օրենքներով ու տար եր ենթաօրենսդրական ակտերով: ՀՀ ֆինանսների նախարարի՝ 1993թ. ապրիլի 12-ի թիվ 28 հրամանով հաստատվել է «ՀՀ տարածքում ապահովագրական գործունեությամ զ աղվելու ժամանակավոր կարգը», իսկ «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը ՀՀ ազգային ժողովն (ՀՀ ԱԺ) ընդունել է 1996թ. նոյեմ երի 19-ին: Հետագայում՝ 2004թ. հունիսի 11-ին, այն ամ ողջությամ փոխարինվել է նոր օրենքով: Ընդունվել են նան այդ օրենքներից խող մի շարք ենթաօրենսդրական ակտեր: «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը կարգավորում է ֆիզիկական, իրավա անական անձանց ն ապահովագրական գործունեություն իրականացնող իրավա անական անձանց միջն առաջացող ապահովագրական հարա երությունները, ինչպես նան սահմանում է կամավոր ն պարտադիր ապահովագրական գործունեության սկզ ունքները: Օրենքում կան նան դրույթներ, որոնք սահմանում են ապահովագրության հիմնական հասկացությունները, ապահովագրության տեսակների առանձնահատկությունները, ապահովագրողների ն ապահովագրվողների (ապահովադիրների) հիմնական իրավունքներն ու պարտականությունները, ապահովագրության պայմանագրի ովանդակությունը, ապահովագրողների ֆինանսական կայունության ցուցանիշները, ապահովագրական գործունեության նկատմամ պետական կարգավորման ն վերահսկողության հիմնական գործառույթները ն այլն: Ապահովագրական օրենսդրության մեջ առկա դրույթների ընդհանուր ծավալից որպես ինքնուրույն ուսումնասիրության առարկա կարելի է առանձնացնել նորմերի այնպիսի ամ ողջություն, որը սահմանում է ապահովագրողների իրավական կարգավիճակը: Դրանցից կարելի է նշել, մասնավորապես՝ ապահովագրական ընկերությունների

ստեղծումը ն լիցենզավորումը, այլ սու յեկտների հետ նրանց փոխհարա երությունները, նրանց կողմից «ներքին տնտեսության» կազմակերպումը (օրինակ՝ անհրաժեշտ հիմնադրամների ձնավորումը), վարումը (օրինակ՝ ներդրումային գործունեությունը) ն այլն: ՀՀ տարածքում, համաձայն գործող օրենքի, ապահովագրական գործունեություն (այդ թվում՝ նան վերաապահովագրություն ն ապահովագրության ոլորտում միջնորդային գործունեություն) կարող են իրականացնել ացառապես ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կարգով գրանցված ն լիցենզավորված ապահովագրական ընկերությունները կամ ապահովագրական միջնորդները ( րոքերները), այսինքն՝ իրավա անական անձինք: Որպեսզի ապահովագրողն (ապահովագրական ընկերությունը) ստանա ապահովագրական գործունեության իրականացման լիցենզիա, նա պետք է լիազորված պետական կառավարման մարմին ներկայացնի մի շարք փաստաթղթեր: Վերջիններիս մեջ ներառվում են նան կանոնադրական կապիտալի համալրման փաստը հավաստող համապատասխան փաստաթղթերը: Համաձայն «Ապահովագրության մասին» ՀՀ հին օրենքի՝ ապահովագրական ընկերությունների կանոնադրական կապիտալի (հիմնադրամի) նվազագույն չափը չպետք է պակաս լիներ 20 մլն ՀՀ դրամից: Իսկ նոր օրենքով այդ չափը սահմանված է 50 մլն ՀՀ դրամ: Միաժամանակ այդ օրենքի հիման վրա 2004թ. սեպտեմ երի 30-ին ՀՀ կառավարությունն ընդունել է Ի 1345-Ն որոշումը («Ապահովագրական ընկերությունների կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափի մասին»), որը նախատեսում է ապահովագրողների համալրված կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափի պահանջի փոփոխություն՝ հետնյալ ժամանակացույցով՝ ՛ 2005թ. հունվարի 1-ից՝ 100 մլն ՀՀ դրամ, ՛ 2006թ. հունվարի 1-ից՝ 200 մլն ՀՀ դրամ, ՛ 2007թ. հունվարի 1-ից՝ 350 մլն ՀՀ դրամ, ՛ 2008թ. հունվարի 1-ից՝ 500 մլն ՀՀ դրամ: Մասամ այս պահանջով է պայմանավորված ՀՀ-ում ապահովագրական ընկերությունների թվի՝ ներկայումս նկատվող նվազման միտումը:

ՀՀ ԱԺ-ն 2006թ. հուլիսի 7-ին ընդունել է «Ապահովագրության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին» ՀՀ օրենքը, որով «Ապահովագրության մասին» ՀՀ գործող օրենքի 11-րդ հոդվածի 8-րդ մասը շարադրվել է հետնյալ խմ ագրությամ . «Ապահովագրական գործունեություն իրականացնողների կանոնադրական կապիտալը համալրելու կամ աժնեմաս ( աժնետոմս) կամ փայամասնակցություն ձեռք երելու նպատակով վճարումը պետք է իրականացվի ացառապես Հայաստանի Հանրապետության արժույթով:» 1 : Նույն այդ օրենքն ուժը կորցրած ճանաչեց «Ապահովագրության մասին» ՀՀ գործող օրենքի 8-րդ հոդվածի 6-րդ մասը, որն զգալիորեն սահմանափակում էր իրենց կանոնադրական կապիտալում օտարերկրյա ներդրողների 49 տոկոսից ավել մասնա աժին ունեցող ապահովագրական կազմակերպությունների՝ ՀՀ տարածքում գործունեություն իրականացնելու շրջանակները: Ապահովագրական ընկերությունները կարող են ապահովագրական գործունեություն իրականացնել ապահովագրական գործակալների ն ապահովագրական րոքերների միջոցով: Ապահովագրական գործակալն ապահովագրողի անունից ն նրա հանձնարարությամ իրեն տրված լիազորություններին համապատասխան գործող ֆիզիկական կամ իրավա անական անձ է: Ապահովագրական րոքերը սահմանված կարգով գրանցված ապահովագրական միջնորդային գործունություն իրականացնող իրավա անական կամ ֆիզիկական անձ է, որը գործում է ապահովագրվողի անունից ն նրա հանձնարարությամ : «Ապահովագրության մասին» ՀՀ գործող օրենքի 10-րդ հոդվածը սահմանում է ապահովագրական գործակալի գործունեության հիմնական դրույթները: Այսպես, ապահովագրողը պարտավոր է գործակալի առկայության դեպքում հաստատել նրա գործունեության կանոնակարգը, որի օրինակելի ձնը, դրանում ներառվող պայմանները ն առանձնահատկությունները հաստատել է

Նման փոփոխության պահանջը խում է «Արժութային կարգավորման ն արժութային վերահսկողության մասին» ՀՀ օրենքից:

ՀՀ կառավարությունը 2005թ. մայիսի 19-ին Ի 611-Ն որոշմամ : Այն սահմանում է ապահովագրական գործակալի համապատասխանության չափանիշները ն որակավորման անհրաժեշտությունը, նրա լիազորությունները, նրան վերապահված գործառնությունները ն առանձնահատկությունները, գործունեության շրջանակները, գործակալին ապահովագրական վկայագրերի հանձնման, չվաճառված վկայագրերի վերադարձման ն նրա կողմից հավաքագըրված ապահովագրավճարների՝ ապահովագրողի մոտ մուտքագըրման կարգն ու ժամկետները: Ապահովագրողի կառավարման մարմինը կամ գործադիր տնօրենը գործակալների գործունեության կանոնակարգը հաստատելիս պարտավոր է այդ կանոնակարգով սահմանել ապահովագրական գործակալի գործունեության կանոնակարգի օրինակելի ձնում նախատեսված դրույթները, ինչպես նան կարող է սահմանել այդ օրինակելի ձնում չնախատեսված դրույթներ, որոնք չպետք է հակասեն ինչպես այդ օրինակելի ձնին, այնպես էլ ՀՀ օրենսդրությանը: Գործակալի գործունեության կանոնակարգը պետք է ներկայացվի լիազորված պետական կառավարման մարմին` հաստատվելուց հետո 10-օրյա ժամկետում: «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքի 9-րդ հոդվածն էլ սահմանում է ապահովագրական րոքերի գործունեության հիմնական դրույթները: Այսպես, ապահովագրական րոքերն ապահովագրվողների ապահովագրական ռիսկերը պարտավոր է տեղաաշխել ՀՀ-ում՝ օրենսդրությամ սահմանված կարգով լիցենզավորված ապահովագրական ընկերություններում: Ապահովագրական րոքերն ապահովագրողների ապահովագրական ռիսկերն իրավունք ունի վերաապահովագրել նան օտարերկրյա ապահովագրական կազմակերպություններում: Ապահովագրական րոքերներն իրավունք չունեն ապահովագրողների հանձնարարությամ ն նրանց անունից ապահովագրվողների հետ ապահովագրության պայմանագրերի կնքման կամ ապահովագրական վկայագրերի վաճառքի հետ կապված միջնորդային գործունեություն իրականացնել: Բացի այդ, օտարերկրյա ապահովագրական կազմակերպությունների անունից ն նրանց հանձնարարությամ ապահովագրության պայմանագրերի կնքումը կամ ապահովագրա89

կան վկայագրերի վաճառքը ՀՀ տարածքում արգելվում է: Սույն իրավական նորմը գործում է նան ՌԴ-ում ( ացառություն է կազմում միայն ՌԴ սահմաններից դուրս գնացող ավտոտրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրերի կնքումը), եթե ՌԴ մասնակցությամ միջպետական համաձայնագըրերում այլ ան նախատեսված չէ: Ինչպես ապահովագրական րոքերները, այնպես էլ ապահովագրական գործակալները պարտավոր են պահպանել իրենց գործունեության իրականացման ժամանակ ապահովագրության ոլորտը կարգավորող՝ օրենսդրությամ սահմանված ապահովագրական գործունեության իրականացման պարտադիր պահանջները կամ պայմանները: Լիազորված պետական կառավարման մարմինը, կարնորելով ապահովագրական գործունեություն իրականացնողների ղեկավարների, ակտուարի ն գործակալի դերը, լուրջ ուշադրություն է դարձնում նրանց որակավորման պահանջներին: Ապահովագրական գործունեություն իրականացնողի ղեկավարներն են՝ ընկերության խորհրդի նախագահը ն անդամները, գործադիր տնօրենը կամ վարչության նախագահը, վարչության անդամները ն գործադիր տնօրենի տեղակալը, գլխավոր հաշվապահը, վերստուգիչ հանձնաժողովի նախագահը (հսկիչը) ն անդամները, ինչպես նան ապահովագրական գործունեություն իրականացնողի մասնաճյուղերի կառավարիչները ն գլխավոր հաշվապահները: Սահմանված չափանիշներին ավարարելու դեպքում նոր միայն համապատասխան թեկնածուներն ստանում են ապահովագրության ոլորտի համապատասխան մասնագետի որակավորում ն կարող են զ աղեցնել ապահովագրողի ղեկավար պաշտոններ կամ դառնալ ակտուար ն գործակալ: Իրենց գործունեությունը համակարգելու, իրենց անդամների շահերը ներկայացնելու ն պաշտպանելու, տեղեկություններ փոխանակելու ն համատեղ ծրագրեր իրականացնելու նպատակով ապահովագրողները կարող են ստեղծել օրենսդրությանը չհակասող ապահովագրողների միություններ, ասոցիացիաներ ն այլ միա90

վորումներ ու անդամակցել դրանց: Նման միավորումներն իրավունք չունեն իրականացնել ապահովագրական գործունեություն կամ մասնակցել դրան: Դրանք գործում են իրենց կանոնադրությունների հիման վրա ն ձեռք են երում իրավա անական անձանց իրավունքներ «Իրավա անական անձանց պետական գրանցման մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված կարգով պետական իրավասու մարմնի կողմից գրանցվելուց հետո՝ այդ մասին ծանուցելով ապահովագրական գործունեությունը վերահսկող լիազորված պետական կառավարման մարմնին: Իրենց ֆինանսական կայունությունը, վճարունակությունն ու իրացվելիությունն ապահովելու համար ապահովագրողները պարտավոր են պահպանել ապահովագրական ընկերությունների հիմնական տնտեսական նորմատիվները: Վերջիններիս սահմանաչափերը, հաշվարկման կարգը ն հաշվարկին մասնակցող տարրերի կազմը սահմանում է լիազորված պետական կառավարման մարմինը: Հիմնական տնտեսական նորմատիվների սահմանաչափերը ն հաշվարկման կարգը կյանքի ապահովագրություն, ոչ կյանքի ապահովագրություն ն վերաապահովագրություն իրականացնող ապահովագրողների համար կարող են սահմանվել առանձինառանձին, այց միննույն խմ ի ապահովագրողների համար սահմանված հիմնական տնտեսական նորմատիվները պետք է նույնը լինեն: Այն ապահովագրական ընկերությունների նկատմամ , որոնք չեն պահպանել հիմնական տնտեսական նորմատիվները, լիազորված պետական կառավարման մարմինը կարող է կիրառել այդ նորմատիվները խստացնող պահանջներ՝ մեծացնելով կամ փոքրացնելով համապատասխան նորմատիվի նվազագույն կամ առավելագույն չափը: Հիմնական տնտեսական նորմատիվների չափերի պահպանման համար պատասխանատու է ապահովագրողի գործադիր տնօրենը (վարչության նախագահը), ացառությամ այն դեպքերի, եր նորմատիվի սահմանային չափի խախտումը տեղի է ունեցել այն մարմնի որոշման հետնանքով, որի կատարումը պարտադիր էր գործադիր տնօրենի (վարչության նախագահի) համար: Հիմնական տնտեսական նորմատիվների հաշվարկման

պահանջների կատարման համար պատասխանատու է ապահովագրողի գլխավոր հաշվապահը (հաշվապահական հաշվառման ստորա աժանման ղեկավարը): Բացի այդ, ապահովագրողները պարտավոր են սահմանված հիմնական տնտեսական նորմատիվների վերա երյալ լիազորված պետական կառավարման մարմին ներկայացնել հաշվետվություններ, որոնց ձները, առանձնահատկությունները, լրացման, ներկայացման կարգերը ն ժամկետները սահմանում է լիազորված պետական կառավարման մարմինը: Ապահովագրական ընկերությունները պարտավոր են՝ • իրենց կողմից կնքված ապահովագրության պայմանագրերի գծով ձնավորել ապահովագրական պահուստներ իրենց ֆինանսական կայունության ապահովման համար, • լիազորված պետական կառավարման մարմին ներկայացնել իրենց գործունեության վերա երյալ տարեկան ն միջանկյալ ֆինանսական ու տեսչական, ինչպես նան օրենսդրությամ նախատեսված այլ հաշվետվություններ, • հրապարակել իրենց տարեկան հաշվապահական հաշվեկշիռները, ֆինանսական արդյունքների մասին տարեկան հաշվետվության ձները, դրանց հաստատման վերա երյալ անկախ ն լիցենզավորված աուդիտորական ծառայությունների տված եզրակացությունները, • հայտնել տեղեկություններ լիազորված պետական կառավարման մարմին այն վերաապահովագրողների մասին, որոնց հետ իրենք կնքել են վերաապահովագրության պայմանագրեր, • հիմնավորել իրենց կողմից կիրառվող ապահովագրական սակագները, • պատրաստել, հաշվառել ն պահպանել ապահովագրական վկայագրերը, ինչպես նան դրանց վերա երյալ հաշվետվություններ ներկայացնել լիազորված պետական կառավարման մարմին:

4.2 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

ԻՐԱՎԱՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԾԱԳՄԱՆ ԵՎ

ԴԱԴԱՐԵՑՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

Ապահովագրության իրականացման հետ կապված ոլոր իրավական հարա երություններն ընդունված է աժանել երկու խմ ի՝ 1) իրավահարա երություններ, որոնք կարգավորում են ուն ապահովագրությունը, այսինքն՝ ապահովագրական հիմնադրամի ձնավորման ն օգտագործման գործընթացը, 2) իրավահարա երություններ, որոնք կարգավորում են ապահովագրողների գործունեությունը, նրանց փոխհարա երությունները անկերի, յուջեի ն պետական կառավարման այլ մարմինների հետ: Այս երկու իրավահարա երությունները կարգավորվում են օրենսդրական ն այլ իրավական ակտերով: Այնուամենայնիվ, ընդունված է համարել, որ իրավահարա երությունների միայն առաջին խում ն է ընդգրկում քաղաքացիական իրավունքի ճյուղը, իսկ երկրորդ խում ը՝ պետական, վարչական, ֆինանսական, քրեական, դատավարական ն իրավունքի այլ ճյուղերն ու ենթաճյուղերը: Ապահովագրողի ն ապահովագրվողի իրավահարա երությունները կարգավորող հիմնական նորմատիվա-իրավական փաստաթուղթն ապահովագրության պայմանագիրն է: Վերջինով ապահովագրողն ստանձնում է պարտավորություն ապահովագրական դեպքի վրա հասնելիս կատարել ապահովագրական հատուցում ապահովագրվողին կամ այն անձին, ում օգտին կնքվել է ապահովագրության պայմանագիրը (ապահովագրված անձին կամ երրորդ անձին՝ շահառուին), իսկ ապահովագրվողը՝ սահմանված ժամկետներում վճարել ապահովագրավճարներն ապահովագրողին: ՀՀ ՔՕ 1013-րդ հոդվածի առաջին կետը սահմանում է. «Ապահովագրության պայմանագիրն ուժի մեջ է մտնում ապահովագրական պարգնը կամ դրա առաջին վճարը մուծելու պահին, եթե այլ ան նախատեսված չէ պայմանագրում»: Իսկ նույն հոդվածի երկրորդ կետը սահմանում է. «Ապահովագրության պայմանագ93

րով պայմանավորված ապահովագրությունը տարածվում է ապահովագրության պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո տեղի ունեցած ապահովագրական դեպքերի վրա, եթե ապահովագրության գործողության սկզ ի այլ ժամկետ նախատեսված չէ պայմանագրում»: ՀՀ ՔՕ սահմանում է նան ապահովագրական իրավահարաերություններ, որոնք ծագում են ապահովագրողի ն ապահովագրվողի միջն ապահովագրության պայմանագրի գործողության ընթացքում: Գույքային ապահովագրության պայմանագրի գործողության ընթացքում ապահովագրվողը (շահառուն) պարտավոր է ապահովագրողին անհապաղ հայտնել պայմանագիրը կնքելիս ապահովագրողին հայտնած հանգամանքների իրեն հայտնի դարձած փոփոխությունների մասին, եթե այդ փոփոխությունները կարող են որակապես ազդել ապահովագրական ռիսկի մեծանալու վրա: Բոլոր դեպքերում էական են համարվում ապահովագրության պայմանագրում (ապահովագրական պոլիսում) ն ապահովագրվողին տրված ապահովագրական կանոններում վերապահված փոփոխությունները: Ապահովագրական ռիսկի մեծացումն առաջացնող հանգամանքների մասին տեղեկացված ապահովագրողն իրավունք ունի պահանջել փոփոխելու ապահովագրության պայմանագրի պայմանները կամ վճարելու ռիսկի մեծանալուն համաչափ լրացուցիչ ապահովագրական պարգն: Եթե ապահովագրվողը (շահառուն) առարկում է ապահովագրության պայմանագրի պայմանները փոփոխվելու կամ ապահովագրական պարգնի հավելավճարի դեմ, ապահովագրողն օրենսդրությամ սահմանված կարգով իրավունք ունի պահանջել լուծելու պայմանագիրը: Եթե ապահովագրվողն (շահառուն) իրեն հայտնի դարձած վերոնշյալ փոփոխությունների մասին ապահովագրողին չի հայտնել սահմանված կարգով, ապա վերջինս իրավունք ունի պահանջել լուծելու ապահովագրության պայմանագիրը ն հատուցելու պայմանագրի լուծմամ պատճառված վնասները: Բայց ապահովագրողն իրավունք չունի պահանջել լուծելու պայմանագիրը, եթե արդեն վերացել են ապահովագրական ռիսկի մեծացումն առաջացնող հանգամանքները:

Անձնական ապահովագրության դեպքում ապահովագրության պայմանագրի գործողության ընթացքում ապահովագրական ռիսկը փոփոխելու հետնանքները կարող են վրա հասնել, եթե դրանք ուղղակի նախատեսված են պայմանագրով: Ապահովագրության իրականացման գործարքը հաստատելու համար ապահովագրողն պահովագրվողին տրամադրում է ապահովագրության վկայագիր, որը պետք է ովանդակի՝ » փաստաթղթի անվանումը, » ապահովագրողի լրիվ անվանումը, պետական գրանցման ն լիցենզավորման տվյալները, գտնվելու վայրը (փոստային հասցեն) ու կապի միջոցները, անկային ն այլ վավերապայմաններ, » ապահովագրվողի մասին. ՛ եթե իրավա անական անձ է՝ լրիվ անվանումը, պետական գրանցման տվյալները, գտնվելու վայրը (փոստային հասցեն) ու կապի միջոցները, անկային ն այլ վավերապայմաններ, ՛ եթե ֆիզիկական անձ է՝ ազգանունը, անունը, անձնագրային տվյալները ն մշտական նակության վայրը (փոստային հասցեն), ինչպես նան կապի միջոցները (առկայության դեպքում), » ապահովագրության օ յեկտի լրիվ անվանումը ն գտնըվելու վայրը (փոստային հասցեն), եթե այդպիսիք կան, » ապահովագրական գումարի չափը, » հավանական ապահովագրական ռիսկի անվանումը, » ապահովագրավճարի չափը, վճարման ժամկետները ն կարգը, » ապահովագրվողի կողմից ապահովագրական պատահարի առաջացման մասին տեղեկություններն ապահովագրողին հայտնելու պայմանները, » գործողության ժամկետը, իսկ անժամկետ ապահովագրության վկայագրի կնքման դեպքում՝ դրա ուժի մեջ մտնելու ամսաթիվը,

չհատուցվող գումարի տեսակը ն չափը, եթե այդպիսին կա, » ապահովագրական հատուցումների պայմանները ն կարգը, ինչպես նան հնարավոր մերժման դեպքերը, » իրականացվող ապահովագրության կանոնները կամ նրանց պատճենը, » կողմերի համաձայնությամ այլ դրույթներ, » վեճերի լուծման, ինչպես նան վկայագրի փոփոխման, լրացման ն լուծման կարգը, » պայմանագրի ացակայության դեպքում՝ ապահովագրողի ն ապահովագրվողի ստորագրությունները, » օրենսդրությամ սահմանված այլ պահանջներ: Ապահովագրողը պարտավոր է ապահովագրվողի հետ կնքած յուրաքանչյուր ապահովագրության պայմանագրի համար ապահովագրվողին տրամադրել ապահովագրական վկայագիր: Ապահովագրական հատուցում կատարելու վրա ազդում մի քանի գործոններ: |) Ապահովագրական պատահարի առաջացման փաստը (այսինքն՝ ապահովագրական դեպքը), որը տեղի է ունեցել ապահովագրության պայմանագրի գործողության ընթացքում: Ապահովագրական հատուցումը կատարվում է կա՛մ ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու փաստի (ապահովագրական դեպքի) համար, կա՛մ դրա՝ ապահովագրության պայմանագրում նշված հետնանքների համար (օրինակ՝ առողջության կորուստը դժ ախտ պատահարի հետնանքով): Լրակեցության կամ մահվան ապահովագրության դեպքում ( ացառությամ ինքնասպանության) ապահովագրական հատուցում կատարելու (ապահովագրական գումար վճարելու) համար հիմք է հանդիսանում համապատասխանա ար ապահովագրության պայմանագրում նշված ժամկետի մինչն վերջ ապահովագրվողի ապրելու (այսինքն՝ լրակեցության) փաստը կամ էլ մահվան փաստը: Ապահովագրական հատուցումն (ապահովագրական գումարի վճարումը) իրականացվում է ապահովագրողի կողմից ապահովագրության պայմանագրին ն օրենսդրությանը համապատաս»

խան՝ հիմք ընդունելով ապահովագրվողի (ապահովագրված անձի, շահառուի) հայտարարությունը, վթարային հավաստագիրը, վնասների պատճառները ն չափը հավաստող՝ համապատասխան լիազորված մարմինների կողմից հաստատված, փաստաթղթերը: Վնասի չափը կարող են հավաստել նան համապատասխան մասնագիտացված կազմակերպությունները: Որոշ դեպքերում հիմք կարող է հանդիսանալ նան համապատասխան անկախ փորձագետի եզրակացությունը: ||) Ապահովագրական դեպքի առաջացման պատճառների ն հանգամանքների պարզելը: Ապահովագրական դեպքի մասին ակտը (վթարային հավաստագիրը) կազմում է ապահովագրողը կամ նրա լիազորած անձը կամ այլ պատասխանատու անձ (օրինակ՝ զ ոսաշրջության ժամանակ այն կազմում է զ ոսաշրջիկների խմ ի ղեկավարը): Անհրաժեշտության դեպքում ապահովագրողն իրավունք ունի ապահովագրական դեպքի հետ կապված լրացուցիչ տվյալներ հավաքագրել իրավապահ մարմիններից, անկերից, առողջապահական հիմնարկներից, պետական կառավարման մարմիններից ն այլ անձանցից, որոնք տնօրինում են ապահովագրական դեպքի առաջացման հանգամանքների մասին տեղեկատվությունը: Նա իրավունք ունի նան ինքնուրույն պարզել ապահովագրական դեպքի առաջացման պատճառներն ու հանգամանքները: Պետական կառավարման մարմինները, իրավա անական ն ֆիզիկական անձինք պարտավոր են իրենց դիմելուց հետո, օրենքով նախատեսված ժամկետում, ապահովագրողին հայտնել ապահովագրական պատահարի հետ կապված, այդ թվում՝ առնտրային գաղտնիք համարվող տեղեկությունները՝ օրենսդրությամ սահմանված դեպքերում ն կարգով: Ապահովագրողը կրում է պատասխանատվություն ստացված առնտրային ն անկային գաղտնիք համարվող տեղեկությունների հրապարակման համար, ացառությամ օրենքով նախատեսված դեպքերի: Ապահովագրողն ապահովագրական հատուցում (ապահովագրական գումար) վճարելու (մերժելու) որոշումն ընդունելու համար օրենսդրությամ սահմանված անհրաժեշտ ոլոր փաստաթղթերն ստանալուց հետո՝ որոշակի ժամկետում (սովորա ար երեք

օրվա ընթացքում) ապահովագրվողին (ապահովագրված անձին, շահառուին) տալիս է գրավոր եզրակացություն ապահովագրական հատուցումը (ապահովագրական գումարը) վճարելու կամ այն մերժելու վերա երյալ: Ապահովագրական հատուցումը (ապահովագըրական գումարը) վճարվում է միանվագ՝ դրա վերա երյալ ապահովագրողի տված եզրակացության օրվանից որոշակի ժամկետում (այդ ժամկետը սահմանվում է օրենսդրությամ կամ պայմանագրով): |||) Ապահովագրական դեպքի համապատասխանությունն ապահովագրական պատասխանատվության սահմանված ծավալին: Այսինքն՝ սա նշանակում է, որ միայն ապահովագրության օ յեկտի ամ ողջական կորստի դեպքում ապահովագրական հատուցման գումարը համապատասխանում է ապահովագրական գումարին: Այսպես, անձնական ապահովագրության ժամանակ վճարվող ապահովագրական գումարը չի կարող գերազանցել ապահովագրության պայմանագրում նշված ապահովագրական ծածկույթի (ապահովագրական գումարի կամ ապահովագրական պատասխանատվության) լիմիտը (սահմանաչափը): Իսկ գույքային ապահովագրության դեպքում ապահովագրական հատուցման առավելագույն գումարը չի կարող գերազանցել տվյալ գույքի իրական գնին (շուկայական արժեքին), եթե այդ գինն է պայմանագրում ամրագրված որպես ապահովագրական գումար: Ապահովագրական հատուցումը վճարելուց հետո գույքային ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական գումարը պակասեցվում է վճարված հատուցման չափով, եթե ապահովագրության պայմանագրով այլ ան նախատեսված չէ: Ապահովագրողն իրավունք ունի ապահովագրվողի համաձայնությամ ն նրա կողմից լրացուցիչ ապահովագրավճար մուծելու դեպքում վերականգնել ապահովագրական գումարի նախնական չափը: |Մ) Ապահովագրական դեպքի հետնանքները, եթե դրանք նշված են ապահովագրության պայմանագրում: Մ) Ապահովագրական գումարը կամ դրա մի մասը ենթակա են հատուցման, եթե ապահովագրական դեպքը տեղի ունենալիս ապահովագրության պայմանագիրն ուժի մեջ էր, այսինքն՝

ապահովագրավճարը վճարված էր ն փաստաթղթով հաստատված, ինչպես նան պահպանված էին պայմանագրի ոլոր պայմանների պահանջները: Մ|) Փաստաթղթային հաստատումն այն փաստի, որ ապահովագրական դեպքը տեղի է ունեցել հենց ապահովագրվողի կամ ապահովագրված անձի հետ ն այնպիսի իրավիճակում, որը չէր հակասում ապահովագրության պայմաններին: Այդ հաստատումն իրականացվում է ներկայացված փաստաթղթերի (դժ ախտ դեպքերի մասին ակտ, իրավապահ մարմինների կողմից տրված ակտեր ն այլն) վերլուծության ճանապարհով: Մ||) Ապահովագրական հատուցման չափի ն այն կոնկրետ ստացողի որոշումը: Տվյալ դեպքում որոշվում են այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են՝ հատուցել լրիվ, թե՞ մասնակի, ապահովագրված անձի մահվան դեպքում ժառանգներից ո՞վ պետք է ստանա ապահովագրական գումարը, կա՞ արդյոք շահառու, եթե այո, ապա ո՞վ է նա, որտե՞ղ է ապրում ն այլն: Եթե այս ոլոր յոթ գործոններն առկա են ն հաստատված փաստաթղթերով, ապա ընդունվում է որոշում ապահովագրական հատուցում ն համապատասխան հաշվարկ կատարելու մասին: Ապահովագրողի կողմից ապահովագրական հատուցման կամ ապահովագրական գումարի վճարումը մերժելու հիմք է հանդիսանում՝ • ապահովագրվողի կամ ապահովագրված անձի կամ շահառուի կողմից ապահովագրական դեպքի առաջացմանն ուղղված դիտավորյալ գործունեությունը, • ապահովագրվողի կողմից ապահովագրողին ապահովագրության օ յեկտի վերա երյալ դիտավորյալ ոչ հավաստի տեղեկություններ ներկայացնելը, ացառությամ այն դեպքերի, որոնք էական նշանակություն չեն ունեցել ապահովագրական ռիսկի գնահատման համար, • ապահովագրվողի կողմից ապահովագրողին վնաս պատճառած անձի մասին տեղեկություններ չտրամադրելը կամ ապահովագրողից այդ տեղեկությունների թաքցնելը,

• օրենքով նախատեսված այլ դեպքեր: Ապահովագրության պայմանագրով կարող են նախատեսվել ապահովագրական հատուցման կամ ապահովագրական գումարի վճարումը մերժելու նան այլ դեպքեր, եթե դրանք չեն հակասում օրենքներին: Ապահովագրական հատուցման կամ ապահովագրական գումարի վճարման մերժումը կարող է ողոքարկվել դատական կարգով: Բացի այդ, ապահովագրական հատուցման կամ ապահովագրական գումարի վճարումը կարող է հետաձգվել, եթե ապահովագրվողի (ապահովագրված անձի կամ շահառուի) նկատմամ հարուցվել է քրեական գործ՝ կապված ապահովագրական պատահարի առաջացման հետ, ինչպես նան ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված այլ դեպքերում: Ապահովագրության պայմանագիրը դադարում (լուծվում է) հետնյալ դեպքերում՝ 1) եր լրանում է ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետը, 2) եր ապահովագրողն ամ ողջությամ կատարում է ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրվողի նկատմամ իր ստանձնած պարտավորությունները: Ապահովագրության պայմանագիրը վաղաժամկետ դադարում (լուծվում է) հետնյալ դեպքերում՝ |) ապահովադրի, եթե իրավա անական անձ է, լուծարման, իսկ եթե ֆիզիկական անձ է, մահվան դեպքում ( ացառությամ օրենսդրությամ սահմանված դեպքերի), ||) օրենքով սահմանված կարգով ապահովագրողի լուծարման դեպքում՝ այդ մասին համապատասխան որոշում ընդունելուց հետո՝ սովորա ար 30-րդ օրը, |||) ապահովագրության պայմանագիրը կարող է վաղաժամկետ լուծվել ապահովագրողի պահանջով՝ ապահովագրվողի կողմից օրենքով կամ ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված իր պարտականությունները չկատարելու դեպքում, եթե դա նախատեսված է ապահովագրության պայմանագրով, ինչպես նան կողմերի փոխադարձ համաձայնությամ ն ապահովագրողի

լիցենզիայի գործողության դադարեցման դեպքում՝ այդ մասին համապատասխան որոշման ընդունման օրվանից, |Մ) ապահովագրության պայմանագրից ապահովագրվողի (շահառուի) վաղաժամկետ հրաժարվելու դեպքում նրան են վերադարձվում պայմանագրի չլրացած ժամկետի համար մուծված ապահովագրավճարները՝ մասհանելով կատարված ծախսերը, եթե դրանք նախատեսված են ապահովագրության պայմանագրով: Եթե ապահովագրվողի պահանջները պայմանավորված են ապահովագրողի կողմից ապահովագրության պայմանագրի պայմանների խախտմամ , ապա վերջինս ապահովագրվողին է վերադարձնում վճարված ապահովագրավճարներն ամ ողջությամ , եթե ապահովագրության պայմանագրով այլ ան նախատեսված չէ: Ըստ օրենքի՝ ապահովագրության պայմանագրի վաղաժամկետ լուծման մտադրության մասին կողմերը պարտավոր են միմյանց տեղեկացնել վաղաժամկետ լուծման նախատեսվող ժամկետից ոչ պակաս, քան երեսուն օր առաջ, եթե ապահովագրության պայմանագրով այլ ան նախատեսված չէ: Ապահովագրողի՝ օրենքով սահմանված կարգով լուծարման դեպքում այդ մասին համապատասխան որոշման ընդունման պահից երեսուն օրվա ընթացքում ընկերությունը պարտավոր է ապահովագրվողներին (ապահովագրված անձանց, շահառուներին) պատշաճ կերպով տեղեկացնել իր լուծարման մասին, ինչպես նան ապահովագրության պայմանագրերի վաղաժամկետ լուծարման օրվա մասին: Լուծարման դեպքում ապահովագրողը պարտավոր է վերադարձնել ապահովագրվողների՝ պայմանագրի չլրացած ժամկետի համար մուծված ապահովագրավճարները, եթե ապահովագրության պայմանագրով այլ ան նախատեսված չէ: Ապահովագրության պայմանագիրն անվավեր է օրենսդրությամ սահմանված հիմքերով դատարանի կողմից այն այդպիսին ճանաչվելու ուժով (վիճահարույց պայմանագիր) կամ անկախ այդ ճանաչումից (առ ոչինչ պայմանագիր): «Ապահովագրության մասին» ՀՀ գործող օրենքի համաձայն՝ ապահովագրության պայմանագիրն առ ոչինչ է, եթե՝ ա) կնքվել է ապահովագրական պատահարից հետո,

) ապահովագրության օ յեկտ է համարվում ապահովագրության պայմանագրի կնքման պահին դատարանի որոշմամ ռնագանձման ենթակա գույքը, գ) ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրական պատահար է համարվել այնպիսի իրադարձություն, որը չունի կայացման հավանականություն ն պատահականություն, ացառությամ այն դեպքերի, եր կուտակային ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրական պատահար է համարվել պայմանագրային ժամկետի ավարտը, դ) օրենքով նախատեսված այլ դեպքերում: ՀՀ ՔՕ սահմանում է ապահովագրության պայմանագրի՝ անվավեր կամ առ ոչինչ լինելու մի շարք դեպքեր: Օրինակ, 986-րդ հոդվածի երկրորդ կետի ն ՀՀ ԱԺ կողմից 2004թ. հունիսի 11-ին ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգրքում փոփոխություններ ն լրացումներ կատարելու մասին» ՀՀ օրենքի առաջին հոդվածի համաձայն. «Ապահովագրվողի կամ շահառուի մոտ ապահովագրված գույքի պահպանման նկատմամ շահագրգռվածության ացակայության դեպքում կնքված գույքի ապահովագրության պայմանագիրն անվավեր է»: Կամ 988-րդ հոդվածի երկրորդ կետի համաձայն. «Պայմանագրի խախտման համար պատասխանատվության ռիսկի ապահովագրության պայմանագրով կարող է ապահովագրվել միայն ապահովագրվողի պատասխանատվության ռիսկը: Այս պահանջին չհամապատասխանող ապահովագրության պայմանագիրն առ ոչինչ է»: Ապահովագրության պայմանագիրը համարվում է անվավեր նան այն դեպքում, եր ապահովագրության տվյալ տեսակը նախատեսված չէ այդ գծով ապահովագրության պայմանագիր ստորագրած ապահովագրողի լիցենզիայով: ՀՀ ՔՕ 1014-րդ հոդվածի առաջին կետը սահմանում է, որ. «Ապահովագրության պայմանագիրը վաղաժամկետ դադարում է, եթե դրա ուժի մեջ մտնելուց հետո վերացել է ապահովագրական դեպքի վրա հասնելու հնարավորությունը, ն ապահովագրական ռիսկի գոյությունը դադարել է ապահովագրական դեպքից տար եր

այլ հանգամանքների երումով: Նման հանգամանքներ են, մասնավորապես՝ 1) ապահովագրված գույքի ոչնչանալն ապահովագրական դեպքի վրա հասնելուց տար եր պատճառներով, 2) ձեռնարկատիրական ռիսկը կամ քաղաքացիական պատասխանատվության ռիսկն ապահովագրած անձի կողմից ձեռնարկատիրական գործունեությունը սահմանված կարգով դադարեցնելը»: Այնուհետն նույն հոդվածի երկրորդ կետը նախատեսում է, որ ապահովագրվողը (շահառուն) ցանկացած ժամանակ իրավունք ունի հրաժարվել ապահովագրության պայմանագրից, եթե հրաժարվելու պահին տվյալ հոդվածի առաջին կետում նշված հանգամանքներով ապահովագրական դեպքի վրա հասնելու հնարավորությունը չի վերացվել: Իսկ երրորդ կետը սահմանում է, որ վերոնշյալ հանգամանքներով ապահովագրության պայմանագիրը վաղաժամկետ դադարելիս ապահովագրողն իրավունք ունի ապահովագրական պարգնի մի մասի նկատմամ ՝ այն ժամանակին համամասնորեն, որի ընթացքում գործել է ապահովագրությունը: Ապահովագրվողի (շահառուի) կողմից ապահովագրական պայմանագրից վաղաժամկետ հրաժարվելու դեպքում ապահովագրողին վճարված ապահովագրական պարգնը չի վերադարձվում, եթե այլ ան նախատեսված չէ պայմանագրով: Ապահովագրության պայմանագրի կնքման փաստը հաստատվում է ապահովագրական վկայագրով (ապահովագրական պոլիս, վկայական, հավաստագիր, անդորրագիր)՝ կից ապահովագրության պայմաններով: Ապահովագրողն ապահովագրության պայմանագիր կնքելիս իրավունք ունի ապահովագրության առանձին տեսակների համար կիրառել իր կամ ապահովագրողների միության կողմից մշակված պայմանագրի (ապահովագրական պոլիսի) ստանդարտ ձներ: Մասնագիտական գործունեության արդյունքում ապահովագրվողների, ապահովագրված անձանց ն շահառուների առողջական վիճակի, ինչպես նան նրանց գույքային դրության մասին իրեն հայտնի դարձած տեղեկությունները (այդ թվում՝ առնտրային

կամ անկային գաղտնիք պարունակող) ապահովագրողն իրավունք չունի հրապարակել կամ որնէ կերպ տարածել, ացառությամ օրենսդրությամ սահմանված դեպքերում:

4.3 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ապահովագրությունը լինում է կամավոր ն պարտադիր: Կամավոր ապահովագրությունն իրականացվում է ապահովագրվողի ն ապահովագրողի միջն պայմանագրի հիման վրա: Կամավոր ապահովագրության կանոնները, որոնք որոշում են նրա իրականացման պայմանները ն կարգը, սահմանվում են ապահովագրողի կողմից ինքնուրույն՝ ապահովագրության մասին օրենսդրության պահանջներին համապատասխան: Ապահովագրողների համար ապահովագրվողների առաջարկած պայմաններով ապահովագրական պայմանագիր կնքելը պարտադիր չէ: Ապահովագրության կոնկրետ պայմանները որոշվում են ապահովագրության պայմանագիրը կնքելիս: Պարտադիր ապահովագրության դեպքում ապահովագրողը ձնակերպում է փաստաթղթերը ն հաշվառման ռեգիստրները (որոնք արտացոլում են ապահովագրության օ յեկտների ապահովագրական պաշտպանվածության առկայությունը ն մակարդակը), ինչպես նան ապահովագրողին է հանձնում ապահովագրության վկայագիրը: Ապահովագրվողները, համաձայն օրենքի ն ապահովագրության պայմանների, պարտավոր են վճարել ապահովագրավճարներ: Վերջիններս սահմանված ժամկետներում չվճարելու դեպքում ապահովագրության պայմանագիրը վաղաժամկետ լուծվում է: Կամավոր ապահովագրության ժամանակ պայմանագրի կնքումն սկսվում է ապահովագրվողի՝ գրավոր կամ անավոր դիմումով ն ավարտվում՝ ապահովագրվողին ապահովագրության վկայագիրը հանձնելով: Ընդ որում՝ ապահովագրության պայմանագիրն ուժի մեջ է մտնում ապահովագրվողի կողմից ապահովագրավճարը միանվագ կամ դրա առաջին վճարը մուծելու պահին, եթե այլ ան նախատեսված չէ պայմանագրում: Կամավոր

ապահովագրության պայմանագրերի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք, ի տար երություն պարտադիր ապահովագրության պայմանագրերի, կարող են լինել եռակողմ, իսկ որոշ դեպքերում՝ նան ազմակողմ: Այսպես, անձնական ապահովագրության պայմանագրով որպես ապահովագրական գումար ստացողներ կարող են հանդես գալ կա՛մ ապահովագրվողները, կա՛մ ապահովագրված անձինք, կա՛մ շահառուները, կա՛մ էլ նշված անձանց օրինական ժառանգները: Օրինակ, երեխաների ապահովագրության դեպքում կարող են լինել ոչ թե մեկ, այլ երկու ն ավել ապահովագրվողներ, քանի որ ապահովագրության պայմաններն ընձեռում են ապահովագրվողին փոխարինելու հնարավորություն: Ապահովագրության պայմանագիրը կարող է կնքվել ոչ միայն գույքի սեփականատիրոջ, այլ նան օգտագործողի կամ տիրապետողի հետ (օրինակ՝ սեփականատիրոջից լիազորագրով օգտագործելու իրավունք ունեցող անձի ավտոմեքենայի ապահովագրության պայմանագիրը): Կամավոր ապահովագրության պայմանագիրը պատկանում է հատուցվող պայմանագրային պարտավորությունների թվին, որոնց դեպքում երկու կողմն էլ (ապահովագրողը ն ապահովագրվողը) ստանձնում են նախապես պայմանավորված պարտավորություններ: Ապահովագրողը պարտավոր է կատարել ապահովագրական հատուցում կամ վճարել ապահովագրական գումար ապահովագրության ընթացքում տեղի ունեցած ապահովագրական դեպքի՝ նախապես սահմանված հետնանքների վերացման ն/կամ նվազեցման համար: Հատուցվող պայմանագրային ապահովագրական պարտավորությունների առանձնահատկությունը նան այն է, որ վճարելով ապահովագրական ծառայության համար՝ ապահովագրվողը կորցնում է սեփականության իրավունքը մուծված ապահովագրավճարների նկատմամ , այսինքն՝ իր փողերի տնօրինման, օգտագործման ն տիրապետման իրավունքը: Այդ վճարներն ուղղվում են ապահովագրական հիմնադրամ ն վերաաշխվում են այն ապահովագրվողների օգտին, ովքեր տուժվել են ապահովագրական դեպքերից: Եթե կոնկրետ ապահովագրվողն ապահովագրության ընթացքում չի տուժվել, ապա նրա ապահո105

վագրավճարները դիտարկվում են որպես անվերադարձ վճարներ ռիսկի համար: Բացառություն է կազմում միայն լրակեցության ապահովագրությունը, որի դեպքում ապահովագրվողն իր պայմանագրով անհատապես վճարում է ապահովագրավճարների պահուստ: Պայմանագրի գործողության ընթացքում նա կարող է դադարեցնել ապահովագրավճարների վճարումը ն ստանալ ապահովագրավճարների պահուստում կուտակված գումարը՝ ետգնված գումարի տեսքով: Դրանով իսկ ապահովագրության ժամանակ կորցնելով իր փողերի համապատասխան մասի տնօրինման ն օգտագործման իրավունքը՝ ապահովագրվողը պահպանում է դրանց տիրապետման իրավունքը՝ համանման այն իրավահարա երություններին, որոնք ծագում են անկում քաղաքացիների դրամական ավանդների պահպանման ժամանակ: Ապահովագրական պայմանագրային հարա երությունները տար երվում են սովորական պայմանագրային պարտավորություններից նրանով, որ ապահովագրության պայմանների կատարման դերը խաղում է ապահովագրական ռիսկը: Ապահովագրության դեպքում ապահովագրվողը վճարում է ապահովագրավճարներ պարտադիր կարգով, իսկ ապահովագրողը ետ է վճարում (հատուցում) փողերը միայն ապահովագրական դեպքի՝ պայմանավորված հետնանքների համար: Եթե ապահովագրության ժամանակահատվածում նման դեպք չի պատահում, ապա ապահովագրողի պարտականությունները չեն կատարվում: Դրանով պայմանավորված ապահովագրական օրենսդրությունը պարունակում է քիչ թե շատ ընդհանուր սկզ ունքներ, որոնք որոշում են ապահովագրական պայմանները, իսկ ապահովագրության կոնկրետ պայմաններն ուղղակի կարգավորվում են ապահովագրության յուրաքանչյուր տեսակի կանոններով: Այնուամենայնիվ, ապահովագրության կանոնները նան կարող են իրականացնել ապահովագրության միայն ընդհանուր պայմանների գործառույթները, որոնց համապատասխան ապահովագրողի ն ապահովագրվողի միջն կնքվում է ապահովագրության պայմանագիր կոնկրետ պայմաններով: Ընդ որում՝ ապահովագրության պայմանները կարող են լինել էական ն ոչ էական: Համաձայն գործող օրենսդրության՝ էական են համարվում

այն պայմանները, որոնք արտահայտում են պայմանագրի առարկան (ապահովագրության օ յեկտները ն ապահովագրական պատասխանատվության ծավալը), կողմերի գլխավոր շահերը: Ոչ էական են համարվում պայմանագրի այն պայմանները, որոնք լրացնում կամ մանրամասնում են էական պայմանները: Կամավոր ապահովագրության պայմանագրի էական պայմաններն են՝ • ապահովագրվողների ն ապահովագրված անձանց թիվը, • ապահովագրության օ յեկտները ն առարկաները, • ապահովագրական պատասխանատվության (ապահովագրական ծածկույթի) ծավալը, • ապահովագրական պաշտպանվածությունը, • ապահովագրական գումարը, • ապահովագրության ժամկետը, • ապահովագրական հատուցում (ապահովագրական գումար) ստացողը (շահառուն), • ապահովագրավճարների (ապահովագրական պարգնների) սակագները (դրույքաչափերը): Կնքելով պայմանագիրը՝ ապահովագրվողը նախ ն առաջ իր շահերին է համապատասխանեցնում ապահովագրության էական պայմանները: Եթե ապահովագրության կանոնները թույլատրում են, նա ընտրում է այն օ յեկտները, որոնք նպատակահարմար է ապահովագրել, իրեն ավարարող ապահովագրական պատասխանատվության ծավալը (ապահովագրական ռիսկերի հավաքածուն), ապահովագրական պաշտպանության մակարդակը, ապահովագրական գումարի չափը, ապահովագրության ժամկետը: Անձնական ապահովագրության դեպքում ապահովագրողը որոշում է այն անձին, ով ստանալու է ապահովագրական գումարն իր մահից հետո: Մյուս էական պայմանները սահմանում է ապահովագրողը՝ առաջարկելով ապահովագրության այս կամ այն տեսակը, որը համապատասխանում է ապահովագրվողների ն ապահովագրված անձանց թվին՝ նախապես հաշվարկված ապահովագրական սակագնով: Պայմանագրի էական պայմանները կազմում են ապահո107

վագրության վկայագրի տեքստի հիմնական ովանդակությունը, որը տրվում է ապահովագրվողին՝ ի հաստատումն ապահովագրության պայմանագրի կնքման փաստի: Ոչ էական պայմաններին են վերա երում՝ ՛ պայմանագրի ձնակերպման գործընթացը, ապահովագրավճարների չափը, ՛ պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու կարգը ն ապահովագրավճարների վճարման կարգը, ՛ ապահովագրավճարների չվճարման հետնանքները, ՛ ապահովագրավճարների գծով վերահաշվարկների կարգը ն պայմանները, ՛ վնասի որոշման կարգը, ՛ ապահովագրական հատուցման կարգը, ՛ ապահովագրական գումարի վճարման որոշման կարգը, ՛ ֆրանշիզայի (չհատուցվող գումարի) չափը, ՛ պայմանագրից խող ողոքների քննարկման կարգը, ՛ ապահովագրության սկզ նական պայմանների փոփոխությունը ն այլն: Ապահովագրության կանոններն ապահովագրվողին առաջարկում են ոչ էական պայմանների պատրաստի հավաքածու, որոնք նա, ըստ էության, հաշվի է առնում, եթե կնքվում է տվյալ տեսակի ապահովագրության պայմանագիրը:

4.4

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ

ՕԲՅԵԿՏՆԵՐՆՈՒ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԸ:

ՌԻՍԿՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

ԻՐԱՎԱՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Ապահովագրության պայմանագրի օ յեկտներն են՝ նյութական ն դրամական արժեքները (գույքը, եկամուտները, ձեռնարկատիրական գործունեության ռիսկերը, հավանական վնաս հասցնելու գծով քաղաքացիական պատասխանատվությունը), մարդու ոչ

նյութական անձնական արիքները՝ կյանքը, առողջությունը, աշխատունակությունը, այսինքն՝ ապահովագրության ժամանակահատվածում մահվան կամ առողջության կորստի հետ կապված անձնական կամ ընտանեկան եկամուտների կորստի ռիսկը: Ապահովագրության պայմանագրի սու յեկտներն են՝ ապահովագրողները, ապահովագրվողները (այս երկուսը հիմնականներն են) ն այլ անձինք (ապահովագրական հատուցում, ապահովագրական գումարներ ստացողները՝ ապահովագրված անձինք կամ շահառուները, եթե նրանք ապահովագրվողները չեն, անկերը, ֆինանսական, հարկային ն իրավապահ մարմինները, պետական կառավարման կազմակերպությունները ն այլն): Ապահովագրվողի ն շահառուի դերում կարող է հանդես գալ քաղաքացիական իրավահարա երությունների ցանկացած մասնակից: Որոշ դեպքերում ապահովագրական հարա երություններում շահառուի մասնակցությունն արգելված է օրենքով (նման մի դեպք սահմանում է ՀՀ ՔՕ 989 հոդվածը): Որոշ դեպքերում էլ ապահովագրական հարա երություններում շահառուի մասնակցությունն անհրաժեշտ է (դա կարգավորվում է ՀՀ ՔՕ 987 ն 988 հոդվածներով): Ապահովագրության պայմանագրի ոլոր կողմերն ունեն իրենց իրավունքներն ու պարտականությունները, որոնք ամրագրվում են օրենսդրությամ ն ապահովագրության պայմանագրերով: Ապահովագրողի հիմնական իրավունքներն են՝ 1) ուսումնասիրել ապահովագրության օ յեկտը՝ ապահովագրական ռիսկի գնահատման նպատակով, զննել ապահովագրվողի գույքը գույքի ապահովագրության պայմանագիրը կնքելիս, անհրաժեշտության դեպքում նշանակել փորձաքննություն՝ դրա իրական արժեքը պարզելու նպատակով, իսկ անձնական ապահովագրության պայմանագիր կնքելիս կատարել ապահովագրված անձի ժշկական քննություն՝ նրա փաստացի առողջական վիճակը պարզելու համար, 2) ապահովագրության պայմանագրի գործողության ընթացքում ստուգել ապահովագրված նյութական արժեքների պահ-

պանման վիճակը ն թերությունների հայտնա երման դեպքում պահանջել դրանց վերացումը՝ սահմանելով հիմնավոր ժամկետներ, 3) ոչ կյանքի ապահովագրության դեպքում զննել ն ուսումնասիրել պատահարի հետնանքով վնասված գույքը, նշանակել փորձաքննություն՝ վնասի առաջացման պատճառների ն հետեվանքների ացահայտման ուղղությամ , 4) ապահովագրվողների հետ հարա երություններն իրականացնել ապահովագրական րոքերների ն գործակալների միջոցով, 5) միակողմանի վաղաժամկետ լուծել ապահովագրության պայմանագիրն ապահովագրվողի կողմից օրենքով ն ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված իր պարտականությունները չկատարելու դեպքում, 6) վերաապահովագրել ապահովագրական ռիսկերն ինչպես ՀՀ տարածքում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս, 7) այլ ապահովագրողների հետ միասին իրականացնել համատեղ ապահովագրություն: Ապահովագրողներն ունեն նան արտապայմանագրային (օրենքով սահմանված) այլ իրավունքներ, մասնավորապես՝ • իրականացնել ֆինանսական գործունեության հետ կապված ցանկացած գործառնություններ ն կնքել քաղաքացիաիրավական ցանկացած գործարքներ, եթե դրանք անհրաժեշտ են ն նպաստում են ապահովագրական գործունեության իրականացմանը ն չեն վտանգում ապահովագրվողների ն ապահովագրված անձանց նկատմամ իրենց ստանձնած պարտավորությունների կատարմանը, ացառությամ անկային, արտադրական ն առնտրային գործունեությունների, • հանդիսանալ արտադրական ն առնտրային գործունեություն իրականացնող կազմակերպությունների մասնակից՝ իրենց համալրված կանոնադրական կապիտալի գումարի 209-ը չգերազանցող չափով, եթե օրենսդրությամ ավելի ցածր սահման նախատեսված չէ: Ապահովագրողի հիմնական պարտականություններն են՝

1) ապահովագրվողին ծանոթացնել ապահովագրության պայմաններին, ցույց տալ պետական գրանցումը ն ապահովագրական գործունեությամ զ աղվելու թույլտվությունը (լիցենզիան) հավաստող փաստաթղթերը, 2) ապահովագրվողի պահանջով ն օրենսդրությամ սահմանված կարգով փոփոխություններ կատարել ապահովագրության պայմանագրում, եթե նրա գործունեության ընթացքում տեղի է ունեցել ապահովագրված գույքի արժեքի կամ ապահովագրական ռիսկի փոփոխություն, 3) ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված կարգով ն ժամկետներում ապահովագրական հատուցում վճարել ապահովագրվողին, 4) ապահովագրական գումարի սահմաններում հատուցել ապահովագրվողի այն ծախսերը, որոնք կատարվել են ապահովագրական դեպքի ընթացքում վնասների կանխման ն/կամ նվազեցման նպատակով, եթե այդ ծախսերի հատուցումը նախատեսված է ապահովագրության պայմանագրով, 5) առանց ապահովագրվողի համաձայնության չհրապարակել նրան առնչվող առնտրային կամ անկային գաղտնիք պարունակող տեղեկությունները: Օրենսդրությամ կարող են նախատեսվել ապահովագրողի այլ պարտավորություններ նս: Մասնավորապես՝ ապահովագրողը պարտավոր է օրենսդրությամ սահմանված կարգով լիազորված պետական կառավարման մարմին (ՀՀ ԿԲ) պար երա ար ներկայացնել գործունեության երեք տարվա գործարար ծրագիր, որը պետք է ովանդակի հայտատուի կողմից իրականացվելիք ապահովագրության տեսակները ն ըստ յուրաքանչյուր տեսակի ներառի՝ ՛ կանոնները, ՛ կնքվելիք պայմանագրերի թիվը, ՛ ապահովագրական գումարի չափը, ՛ ապահովագրական սակագները, ՛ ապահովագրավճարի չափը, ՛ միջնորդավճարների չափը, ՛ չհատուցվող գումարի տեսակները ն դրանց չափը,

կառավարման (գործավարման) ծախսերի մեծությունը, ապահովագրական պահուստները, նրանց տեղա աշխման ուղղությունները, ՛ եթե նախատեսված է վերաապահովագրություն՝ դրանց ծավալները ն համապատասխան կնքված պայմանագրերը, ՛ վճարվելիք հատուցումների ծավալը, ՛ շահույթը (վնասը): Գործարար ծրագրում նախատեսված ցուցանիշները պետք է լինեն հիմնավորված համապատասխան հաշվարկներով, որոնք պետք է իրականացված լինեն օրենսդրության պահանջներին համապատասխան: Ապահովագրվողի հիմնական իրավունքներն են՝ 1) ապահովագրողից պահանջել ներկայացնել իր պետական գրանցումը ն գործունեության թույլտվությունը (լիցենզիան) հավաստող փաստաթղթերը, 2) ծանոթանալ ապահովագրության պայմաններին, 3) ապահովագրողի հետ իր հարա երություններն իրականացնել ապահովագրական րոքերների ն գործակալների միջոցով, 4) կյանքի (կամ անձնական) ապահովագրության պայմանագիր կնքել ապահովագրված անձի օգտին (ապահովագրության պայմանագիրն ստորագրում է նան այդ անձը), 5) ապահովագրության պայմանագրում նախատեսել շահառու, 6) ապահովագրական գործունեություն իրականացնողների գործունեությունը ողոքարկել՝ դիմելով լիազորված պետական կառավարման մարմին կամ դատարան: Ապահովագրվողի հիմնական պարտականություններն են՝ |) ապահովագրության պայմանագրում նշված ժամկետներում մուծել ապահովագրավճարները, ||) ապահովագրության պայմանագրի կնքման ժամանակ ապահովագրողին հայտնել ապահովագրական ռիսկի գնահատ՛ ՛

ման համար էական նշանակություն ունեցող՝ իրեն հայտնի ոլոր տեղեկությունները, |||) ապահովագրական պատահարների առաջացման դեպքում անհրաժեշտ միջոցներ ձեռնարկել վնասների կանխման կամ նվազեցման համար ն ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ժամկետներում ապահովագրողին հայտնել ապահովագրական պատահարի առաջացման մասին, |Մ) պահպանել ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված, ապահովագրական օ յեկտին առնչվող համապատասխան անվտանգության նորմերը ն կանոնները, Մ) ոչ կյանքի ապահովագրության դեպքում ապահովագրողին տալ հնարավորություն զննել ն ուսումնասիրել ապահովագրական դեպքի հետնանքով վնասված գույքը, փորձաքննություն կատարել վնասի առաջացման պատճառների ն հետնանքների ացահայտման ուղղությամ : Ապահովագրության պայմանագրերում հաճախ նշվում են նան, թե ովքեր են ապահովագրված անձինք ու շահառուները ն որոնք են նրանց հիմնական իրավունքներն ու պարտականությունները: ՀՀ ՔՕ 995-րդ հոդվածը սահմանում է, որ հօգուտ շահառուի ապահովագրության պայմանագիր կնքելը՝ ներառյալ ն այն դեպքում, եր նա ապահովագրված անձն է, ապահովագրվողին չի ազատում այդ պայմանագրով պարտականությունները կատարելուց, եթե այլ ան նախատեսված չէ պայմանագրով կամ ապահովագրվողի պարտականությունները կատարել է այն անձը, ում օգտին կնքվել է պայմանագիրը: Ապահովագրողն իրավունք ունի շահառուից՝ ներառյալ այն դեպքում, եր շահառուն ապահովագրված անձն է, պահանջել ապահովագրության պայմանագրով պարտականությունների՝ ներառյալ ապահովագրվողի վրա դրված պարտականությունների կատարում, որոնք նա չի կատարել, եր շահառուն գույքային ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրական հատուցում կամ անձնական ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրական գումար վճարելու մասին պահանջ է ներկայացրել: Պարտականությունները, որոնք պետք է նախապես

կատարված լինեին, չկատարելու կամ դրանք ժամանակին չկատարելու հետնանքների ռիսկը կրում է շահառուն: Օրենսդրությունը կարնորում է նան ապահովագրության պայմանագրի գործողության ընթացքում ապահովագրված անձանց ն շահառուների փոփոխությունը: ՀՀ ՔՕ 1011 ն 1012 հոդվածները սահմանում են համապատասխանա ար ապահովագըրված անձի ն շահառուի փոխարինման դրույթները: Այսպես, այն դեպքում, եր վնաս պատճառելու համար պատասխանատվության ռիսկի ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրված է ոչ թե ապահովագրվողի, այլ ուրիշ անձի պատասխանատվությունը, ապահովագրվողն իրավունք ունի մինչն ապահովագրական դեպքի վրա հասնելը՝ ցանկացած ժամանակ, այդ անձին փոխարինել այլ անձով՝ այդ մասին գրավոր ծանուցելով ապահովագրողին, եթե այլ ան նախատեսված չէ պայմանագրով: Անձնական ապահովագրության պայմանագրում նշված ապահովագրված անձը կարող է ապահովագրվողի կողմից այլ անձով փոխարինվել միայն ապահովագրվածի ն ապահովագրողի համաձայնությամ : Ապահովագըրվողն իրավունք ունի ապահովագրության պայմանագրում նշված շահառուին փոխարինել ուրիշ անձով՝ այդ մասին գրավոր ծանուցելով ապահովագրողին: Անձնական ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրված անձի համաձայնությամ նշանակված շահառուին թույլատրվում է փոխարինել միայն ապահովագրված անձի համաձայնությամ : Շահառուն չի կարող փոխարինվել այլ անձով այն անից հետո, եր նա ապահովագրության պայմանագըրով կատարել է որնէ պարտականություն կամ ապահովագրողին պահանջ է ներկայացրել ապահովագրական հատուցում կամ ապահովագրական գումար ստանալու մասին: Գույքային ապահովագրության պայմանագրով՝ ապահովագրվողն ապահովագրական դեպքի վրա հասնելն իրեն հայտնի դառնալուց հետո պարտավոր է այդ մասին անհապաղ տեղեկացնել ապահովագրողին կամ նրա ներկայացուցչին: Եթե պայմանագրով նախատեսված է ծանուցման ժամկետ ն/կամ եղանակ, դա պետք է արվի սահմանված ժամկետում ու պայմանագրում նշված եղանակով: Նման պարտականություն կրում է նան շահառուն, ով

տեղյակ է իր օգտին ապահովագրական պայմանագրի կնքված լինելու մասին, եթե նա մտադիր է օգտվել ապահովագրական հատուցում ստանալու իրավունքից: Նախատեսված պարտականությունը չկատարելու դեպքում ապահովագրողն իրավունք ունի չվճարել ապահովագրական հատուցումը, եթե չապացուցվի, որ նա ժամանակին իմացել է ապահովագրական դեպքի վրա հասնելու մասին կամ որ այդ մասին ապահովագրողի մոտ տեղեկությունների ացակայությունը չէր կարող ազդել ապահովագրական հատուցում վճարելու նրա պարտականության վրա: Նախատեսված կանոնները համապատասխանա ար կիրառվում են անձնական ապահովագրության պայմանագրի նկատմամ , եթե ապահովագրական դեպք է ապահովագրված անձի մահը կամ նրա առողջությանը պատճառված վնասը: Այդ դեպքում ապահովագրողին ծանուցելու համար պայմանագրով սահմանված ժամկետը չի կարող պակաս լինել օրենսդրությամ սահմանված ժամկետից, որպես կանոն՝ երեսուն օրվանից: Գույքային ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական դեպքը վրա հասնելիս ապահովագրվողը պարտավոր է ողջամիտ ն մատչելի միջոցներ ձեռնարկել հնարավոր վնասները նվազեցնելու համար: Ապահովագրվողը նման միջոցներ կիրառելիս պետք է հետնի ապահովագրողի ցուցումներին, եթե դրանք ծանուցվել են իրեն: Հատուցման ենթակա վնասները նվազեցնելու նպատակով ապահովագրողի կատարած ծախսերը, եթե այդպիսիք անհրաժեշտ են եղել կամ կատարվել են ապահովագրողի ցուցումներին համապատասխան, հատուցվում են ապահովագրողի կողմից նույնիսկ այն դեպքում, եր համապատասխան միջոցներն արդյունավետ չեն եղել: Նման ծախսերը հատուցվում են ապահովագրական գումարին ապահովագրական արժեքի հարա երությանը համամասնորեն՝ անկախ այն անից, որ դրանք այլ վնասների հատուցման հետ միասին կարող են գերազանցել ապահովագրական գումարը: Ապահովագրողն ազատվում է ապահովագրվողի կողմից հնարավոր վնասները նվազեցնելու համար իրեն մատչելի ողջամիտ միջոցները դիտավորյալ չձեռնարկելու հետնանքով առաջացած վնասները հատուցելուց: Ապահովագրողն ազատվում է ապահովագրական հատուցում կամ

ապահովագրական գումար վճարելուց, եթե ապահովագրական դեպքը վրա է հասել ապահովագրվողի, ապահովագրված անձի կամ շահառուի դիտավորության հետնանքով: Օրենքով կարող են նախատեսվել ապահովագրվողի կամ շահառուի կոպիտ անզգուշության հետնանքով ապահովագրական դեպքի առաջացման ժամանակ գույքային ապահովագրության պայմանագրով ապահովագըրողի՝ ապահովագրական հատուցում կատարելուց ազատվելու դեպքեր: Ապահովագրողը չի ազատվում կյանքին կամ առողջությանը վնաս պատճառելու համար քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրական հատուցում վճարելուց, եթե վնասը պատճառվել է դրա համար պատասխանատու անձի մեղքով: Ապահովագրողը չի ազատվում ապահովագրական գումար վճարելուց, որն անձնական ապահովագրության պայմանագրով վճարվում է ապահովագրված անձի մահվան դեպքում, եր վերջինս ինքնասպան է եղել ն ինքնասպանության պահին ապահովագրության պայմանագիրն առնվազն երեք տարի գործել է: Եթե այլ ան նախատեսված չէ օրենքով կամ ապահովագրության պայմանագրով, ապահովագրողն ազատվում է ապահովագրական հատուցում ն ապահովագրական գումար վճարելուց, եթե ապահովագրական դեպքը վրա է հասել որպես հետնանք՝ ՛ միջուկային պայթյունի, ճառագայթման կամ ռադիոակտիվ վարակման ներգործության, ՛ ռազմական գործողությունների, ինչպես նան զորաշարժերի կամ այլ ռազմական միջոցառումների, ՛ քաղաքացիական պատերազմի, ամեն տեսակի հասարակական հուզումների կամ գործադուլների: Ապահովագրողն ազատվում է ապահովագրված գույքը պետական մարմինների կարգադրությամ առգրավելու, ռնագրավելու, ռեկվիզիցիայի, դրա վրա արգելանք դնելու կամ այն ոչնչացնելու հետնանքով առաջացած վնասների համար ապահովագրական հատուցում վճարելուց, եթե այլ ան նախատեսված չէ գույքային ապահովագրության պայմանագրով:

Ապահովագրական հատուցումը վճարած ապահովագրողին է անցնում վճարված գումարի շրջանականերում պահանջի իրավունքը, որն ապահովագրվողն (շահառուն) ունի ապահովագրության արդյունքում հատուցված վնասի համար պատասխանատու անձի նկատմամ , եթե այլ ան նախատեսված չէ գույքային ապահովագրության պայմանագրով: Դիտավորյալ վնաս պատճառած անձի նկատմամ պահանջի իրավունքն ապահովագրողին անցնելը ացառող պայմանագրի պայմանն առ ոչինչ է: Ապահովագրողն իրեն անցած պահանջի իրավունքն իրականացնում է ապահովագրվողի (շահառուի) ն վնասների համար պատասխանատու անձի միջն հարա երությունները կարգավորող կանոնների պահպանմամ : Ապահովագրվողը (շահառուն) պարտավոր է ապահովագրողին հանձնել փաստաթղթեր ն ապացույցներ ու հայտնել ապահովագրողի կողմից իրեն փոխանցված պահանջի իրավունքն իրականացնելու համար ոլոր անհրաժեշտ տեղեկությունները: Եթե ապահովագրվողը (շահառուն) հրաժարվել է ապահովագրողի կողմից հատուցված վնասների համար պատասխանատու անձի նկատմամ պահանջի իրավունքից կամ այդ իրավունքն իրականացնելն անհնարին է դարձել ապահովագրվողի (շահառուի) մեղքով, ապահովագրողը լրիվ կամ համապատասխան մասով ազատվում է ապահովագրական հատուցում վճարելուց ն իրավունք ունի պահանջել վերադարձնելու ավելորդ վճարված հատուցման գումարը: Գույքային ապահովագրության պայմանագրից խող պահանջներով հայցը կարող է ներկայացվել երկու տարվա ընթացքում: Գույքային ապահովագրության պայմանագրով կարող են, մասնավորապես, ապահովագրվել հետնյալ գույքային շահերը՝ • որոշակի գույքի կորստի, պակասորդի կամ վնասվածքի ռիսկը, • այլ անձանց կյանքին, առողջությանը կամ գույքին վնաս պատճառելու հետնանքով ծագած պարտավորություններով պատասխանատվության, իսկ օրենքով նախա-

տեսված դեպքերում՝ նան պայմանագրերով քաղաքացիական պատասխանատվության ռիսկը, • ձեռնարկատիրոջ կոնտրագենտների կողմից իրենց պարտականությունների խախտմամ նրա ձեռնարկատիրական գործունեությանը պատճառած կամ ձեռնարկատիրոջից անկախ հանգամանքներով այդ գործունեության պայմանները փոփոխվելու հետնանքով ծագած վնասների ռիսկը՝ ներառյալ սպասվելիք եկամուտները չստանալու ձեռնարկատիրական ռիսկը: Գույքը կարող է ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրվել հօգուտ այն անձի (ապահովագրվողի կամ շահառուի), ով օրենքի, այլ իրավական ակտի կամ պայմանագրի հիման վրա այդ գույքի պահպանման շահ ունի: Ապահովագրվողի կամ շահառուի մոտ ապահովագրված գույքի պահպանման նկատմամ շահագրգռվածության ացակայության դեպքում կնքված գույքի ապահովագրության պայմանագիրն անվավեր է: Շահառուի օգտին գույքի ապահովագրության պայմանագիրը կարող է կնքվել՝ առանց շահառուի անունը կամ անվանումը նշելու: Նման պայմանագիր կնքելիս ապահովագրվողին տրվում է ըստ ներկայացնողի ապահովագրական պոլիս: Ապահովագրվողի կամ շահառուի կողմից այդպիսի պայմանագրով իրավունք իրականացնելիս այդ պոլիսը ներկայացվում է ապահովագրողին: Այլ անձանց կյանքին, առողջությանը կամ գույքին վնաս պատճառելու հետնանքով ծագող պարտավորություններով պատասխանատվության ռիսկի ապահովագրության պայմանագրով կարող է ապահովագրվել հենց ապահովագրվողի կամ այլ անձի, որի վրա կարող է նման պատասխանատվություն դրվել, պատասխանատվության ռիսկը: Անձը, ում կողմից պատճառված վնասի համար պատասխանատվության ռիսկն ապահովագրվել է, պետք է նշվի ապահովագրության պայմանագրում: Եթե այդ անձը պայմանագրում նշված չէ, ապահովագրված է համարվում ապահովագըրվողի պատասխանատվության ռիսկը: Պատճառված վնասի համար պատասխանատվության ռիսկի ապահովագրության պայմանագիրը համարվում է կնքված՝ հօգուտ այն անձանց, որոնց կարող է

վնաս պատճառվել (հօգուտ շահառուների), եթե անգամ պայմանագիրը կնքվել է հօգուտ ապահովագրվողի կամ պատճառված վնասի համար պատասխանատվություն կրող այլ անձի կամ պայմանագրում նշված չէ, թե ում օգտին է այն կնքվել: Այն դեպքում, եր պատճառված վնասի համար պատասխանատվությունն ապահովագրվել է ապահովագրության պարտադիր լինելու ուժով, ինչպես նան օրենքով կամ ապահովագրության պայմանագրով այդպիսի պատասխանատվություն նախատեսող այլ դեպքերում, անձը, ում օգտին ապահովագրության պայմանագիրը համարվում է կնքված, իրավունք ունի ապահովագրված գումարի սահմաններում անմիջականորեն ապահովագրողից պահանջել հատուցելու պատճառված վնասը: Պայմանագրի խախտման համար պատասխանատվության ռիսկի ապահովագրություն թույլատրվում է օրենքով նախատեսված դեպքերում: Պայմանագրի խախտման համար պատասխանատվության ռիսկի ապահովագրության պայմանագրով կարող է ապահովագրվել միայն ապահովագրվողի պատասխանատվության ռիսկը: Այս պահանջին չհամապատասխանող ապահովագրության պայմանագիրն առոչինչ է: Պայմանագրի խախտման համար պատասխանատվության ռիսկն ապահովագրված է համարվում հօգուտ այն կողմի, որի առջն այդ պայմանագրի պայմաններով ապահովագրվողը պետք է համապատասխան պատասխանատվություն կրի (շահառուի), եթե անգամ ապահովագրության պայմանագիրը կնքվել է հօգուտ այլ անձի կամ նրանում նշված չէ, թե ում օգտին է այն կնքվել: Անձնական ապահովագրության պայմանագրով մի կողմը (ապահովագրողը) պարտավորվում է մյուս կողմի (ապահովագրվողի)՝ պայմանագրով պայմանավորված ապահովագրավճարի (ապահովագրական պարգնի) դիմաց միանվագ կամ պար երա ար վճարել պայմանագրով պայմանավորված գումարը (ապահովագրական գումարը) ապահովագրվողի կամ պայմանագրում նշված այլ քաղաքացու (ապահովագրված անձի) կյանքին կամ առողջությանը կամ աշխատունակությանը վնաս պատճառելու, նրա որոշակի տարիքի հասնելու կամ նրա կյանքում պայմանագրով նախա119

տեսված այլ իրադարձության (ապահովագրական դեպքի) երնան գալու դեպքերում: Ապահովագրական գումար ստանալու իրավունք ունի այն անձը, ում օգտին պայմանագիրը կնքվել է: Անձնական ապահովագրության պայմանագիրը կնքված է համարվում հօգուտ ապահովագրվող անձի, եթե պայմանագրում այլ անձ նշված չէ որպես շահառու: Պայմանագրով, որում որպես շահառու այլ անձ նշված չէ, ապահովագրված անձի մահվան դեպքում շահառուներ են ճանաչվում ապահովագրված անձի ժառանգները: Հօգուտ ապահովագրված անձ չհամարվող անձի անձնական ապահովագրության պայմանագիրը՝ ներառյալ ապահովագրված անձ չհամարվող ապահովագրվողի, կարող է կնքվել միայն ապահովագրված անձի գրավոր համաձայնությամ : Ապահովագրված անձի գրավոր համաձայնության ացակայությամ կնքված ապահովագրության պայմանագիրն առ ոչինչ է: Ձեռնարկատիրական ռիսկի ապահովագրության պայմանագրով կարող է ապահովագրվել միայն ապահովագրվողի ձեռնարկատիրական ռիսկը ն միայն նրա օգտին: Ապահովագրվող չհամարվող անձի ձեռնարկատիրական ռիսկի ապահովագրության պայմանագիրն առ ոչինչ է: Հօգուտ ապահովագրվող չհամարվող անձի ձեռնարկատիրական ռիսկի ապահովագրության պայմանագիրը կնքված է համարվում հօգուտ ապահովագրվողի: Պատասխանատվության ապահովագրության, ինչպես ն անձնական ապահովագրության պայմանագրերի կարնոր առանձնահատկությունն այն է, որ նրանցում ացակայում է ապահովագրական գումարների (ապահովագրական հատուցումների) առավելագույն մեծությունը, քանի որ ապահովագրական շահի կոնկրետ մեծությունը, ինչպես գույքի ապահովագրության մեջ, հնարավոր չէ որոշել: Այդ պատճառով ապահովագրության տվյալ պայմանագրերում ապահովագրական գումարը որոշվում է ացառապես կողմերի համաձայնությամ ն չի կարող սահմանափակվել: Ապահովագրված գույքի նկատմամ իրավունքներն այն անձից, ում օգտին կնքվել էր ապահովագրության պայմանագիրը, մեկ այլ անձի փոխանցելու դեպքում, այդ պայմանագրով իրավունքները ն պարտականությունները փոխանցվում են այն անձին,

ում փոխանցվել են գույքի նկատմամ իրավունքները, ացառությամ օրենքով նշված հիմքերով գույքն առգրավելու ն դրա նկատմամ սեփականության իրավունքից հրաժարվելու դեպքերի, եթե օրենքով այլ ան նախատեսված չէ: Անձը, ում փոխանցվել են ապահովագրված գույքի նկատմամ իրավունքները, պետք է այդ մասին անհապաղ գրավոր ծանուցի ապահովագրողին: Ապահովագրության պայմանագրում նշված գույքի ապահովագրական արժեքը հետագայում չի կարող վիճարկվել, ացառությամ այն դեպքի, եր մինչն պայմանագիր կնքելն ապահովագրական ռիսկը գնահատելու իր իրավունքից չօգտված ապահովագրողն այդ արժեքի վերա երյալ դիտավորյալ դրվել է մոլորության մեջ: Եթե գույքի կամ ձեռնարկատիրական ռիսկի ապահովագրության պայմանագրում ապահովագրական գումարը սահմանվել է ապահովագրական արժեքից ցածր, ապահովագրողն ապահովագրական դեպքը վրա հասնելիս պարտավոր է ապահովագրվողին (շահառուին) հատուցել վերջինիս կրած վնասների մի մասը՝ ապահովագրական արժեքի նկատմամ ապահովագրական գումարին համամասնական չափով: Պայմանագրով կարող է նախատեսվել ապահովագրական հատուցման առավել արձր, սակայն ապահովագրական արժեքից ոչ ավելի չափ: Այն դեպքում, եր գույքը կամ ձեռնարկատիրական ռիսկն ապահովագրվել է ապահովագրական արժեքի մի մասով, ապահովագրվողը (շահառուն) իրավունք ունի իրականացնել լրացուցիչ ապահովագրություն՝ ներառյալ այլ ապահովագրողի մոտ, սակայն այն չափով, որպեսզի ընդհանուր ապահովագրական գումարը ոլոր ապահովագրական պայմանագրերով չգերազանցի ապահովագրական արժեքը: Այս պայմանները չպահպանելը հանգեցնում է օրենքով նախատեսված հետնանքներին: Եթե գույքի կամ ձեռնարկատիրական ռիսկի ապահովագրության պայմանագրում նշված ապահովագրական գումարը գերազանցել է ապահովագրական արժեքը, պայմանագիրը՝ ապահովագրական գումարի այն մասով, որը գերազանցում է ապահովագրական արժեքը, առ ոչինչ է: Այդ դեպքում ապահովագրական պարգնի հավելյալ վճարված մասը չի վերադարձվում: Եթե ապա121

հովագրության պայմանագրին համապատասխան ապահովագրական պարգնը վճարվում է տարաժամկետ ն մինչն ապահովագրական գումարի՝ ապահովագրական արժեքը գերազանցելու հանգամանքները պարզելու պահն այն լրիվ չի վճարվել, մնացած ապահովագրական վճարները պետք է կատարվեն ապահովագրական գումարի նվազեցված չափին համամասնորեն պակասեցված չափով: Եթե ապահովագրության պայմանագրում ապահովագրական գումարի ավելացումն ապահովագրվողի խա եության հետնանք է, ապահովագրողն իրավունք ունի պահանջել անվավեր ճանաչելու պայմանագիրը ն հատուցելու իրեն պատճառված վնասները՝ ապահովագրվողից ստացած ապահովագրական պարգնի գումարը գերազանցող չափով: Այս կանոնները համապատասխանա ար կիրառվում են նան այն դեպքում, եր ապահովագրական գումարը գերազանցել է ապահովագրական արժեքը՝ երկու կամ մի քանի ապահովագրողների մոտ միննույն օ յեկտն ապահովագրելու արդյունքում (կրկնակի ապահովագրություն): Այդ դեպքում յուրաքանչյուր ապահովագրողի կողմից ապահովագրական հատուցման ենթակա գումարը կրճատվում է համապատասխան ապահովագըրության պայմանագրի սկզ նական ապահովագրական գումարի նվազեցմանը համամասնորեն: Գույքը ն ձեռնարկատիրական ռիսկը կարող են ապահովագրվել տար եր ապահովագրական ռիսկերից ինչպես նույն, այնպես էլ առանձին ապահովագրության պայմանագրերով՝ ներառյալ տար եր ապահովագրողների հետ կնքված պայմանագրերով: Այդ դեպքում թույլատրվում է ոլոր պայմանագրերով նախատեսված ընդհանուր ապահովագրական գումարի չափի գերազանցում ապահովագրական արժեքից: Թեպետ ՀՀ օրենսդրությունը չի նախատեսում, այց ամողջ աշխարհում գործում են փոխադարձ ապահովագրության միություններ: Սրանք նման են սպառողական կոոպերատիվներին այն առումով, որ ծառայություններ (տվյալ դեպքում՝ ապահովագըրական) մատուցում են միայն իրենց անդամներին: Այդ միություններն ստեղծվում են իրենց մասնակիցների միջոցների (փայավճարների) միավորումից ն շահույթ չեն հետապնդում: Այստեղ ապահովագրվողների դերում կարող են հանդես գալ ացառապես միու122

թյան մասնակիցները (անդամները), իսկ ապահովագրողի դերում հանդես է գալիս հենց նրանց կողմից ստեղծված միությունը: Միության ն նրա անդամների միջն ապահովագրական հարա երությունները որոշվում ն կարգավորվում են միության կանոնադրությամ , ինչպես նան նրանց կողմից սահմանված ապահովագրության կանոններով: Եթե փոխադարձ ապահովագրության միությունը ցանկանա իրականացնել ապահովագրություն այն անձանց համար, ովքեր անդամներ չեն, այն պետք է վերակազմակերպվի առեվտրային կազմակերպության, ստանա լիցենզիա ն հետնի ապահովագրական կազմակերպությունների համար օրենքով ամրագրված պահանջներին: Ընդ որում՝ նրա հարա երությունները միության անդամ չհանդիսացող ապահովագրվողների հետ պետք է կարգավորվեն ապահովագրության պայմանագրով: Թեպետ ոչ հաճախ, այց գործնականում իրականացվում է նան համատեղ ապահովագրություն, եր մեկ ապահովագրության պայմանագրով նույն ապահովագրության օ յեկտը միննույն ռիսկերից միաժամանակ ապահովագրվում է մի քանի ապահովագրվողների կողմից: Համատեղ ապահովագրության դեպքում յուրաքանչյուր ապահովագրողի իրավունքները ն պարտականությունները որոշող պայմանները պետք է ընդգրկվեն ապահովագրության պայմանագրի մեջ: Եթե այդպիսի պայմանագրում որոշված չեն ապահովագրողներից յուրաքանչյուրի իրավունքները ն պարտականությունները, նրանք ապահովագրվողի (ապահովագրված անձի կամ շահառուի) առջն համապարտ պատասխանատվություն են կրում գույքային ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրական հատուցում կամ անձնական ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրական գումար վճարելու դեպքում: Այսօր ամ ողջ աշխարհում լայն տարածում ունի վերաապահովագրությունը: Վերաապահովագրությունը որնէ ապահովագրողի կողմից այլ ապահովագրողի մոտ իր՝ ապահովագրական հատուցում կատարելու կամ ապահովագրական գումար վճարելու ռիսկի ապահովագրումն է: Ընդ որում՝ վերաապահովագրության դեպքում ապահովագրողը շարունակում է մնալ պատասխանատու ապահովագրվողի նկատմամ վերջինիս հետ կնքած ապահովագը123

րության պայմանագրով իր ստանձնած ամ ողջ պարտավորությունների ծավալով: Որպես կանոն, վերաապահովագրությունն իրականացվում է մեծ ռիսկերի կամ մեծ ծավալով ապահովագրական գումարների դեպքում: Ըստ էության՝ վերաապահովագրության ժամանակ ապահովագրողն իր ամ ողջ պարտավորությունները կամ դրա մի մասը փոխանցում է այլ ապահովագրողի՝ հանդես գալով որպես ապահովագրվող: Ապահովագրության պայմանագրով (հիմնական պայմանագրով) վերաապահովագրության պայմանագիր կնքած ապահովագրողը վերաապահովագրության պայմանագըրում ապահովագրվող է (նրան անվանում են նան վերաապահո-

վագրվող, ցեդենտ, զիջող ընկերություն, սկզ նական/նախնական ապահովագրող, ուղիղ ապահովագրող ն այլն): Այսինքն՝ վերաապահովագրության դեպքում մասնակցում են միայն ապահովագրական կազմակերպությունները, իսկ վերաապահովագրությունը հանդես է գալիս որպես ձեռնարկատիրական գործունեություն: Թույլատրվում է հերթականությամ կնքել երկու կամ մի քանի վերաապահովագրության պայմանագրեր: Վերաապահովագրության դեպքում կողմերի հարա երությունների իրավական կարգավորումը կախված է նրանից, թե վերաապահովագրության մեթոդներից ն տեսակներից որոնք են ընտրված: Վերաապահովագրության երկու հիմնական մեթոդներն են՝ համամասնական ն ոչ համամասնական, իսկ տեսակները՝ պարտադիր (պայմանագրային) ն ոչ պարտադիր (ֆակուլտատիվ): Մեթոդների ն տեսակների տար եր համամասնությունների (կոմ ինացիաների) ընտրությունից կախված՝ տար եր է լինում վերաապահովագրվողի ն վերաապահովագրողի (ցեսիոներ) միջն ռիսկի, վնասի, ապահովագրավճարների ն ապահովագրական հատուցումների աշխումը: Որպես կանոն, վերաապահովագրության հարա երությունների վրա տարածվում են ձեռնարկատիրական ռիսկի (ցեդենտի ռիսկը, ըստ էության, հենց այդպիսին է) ապահովագրության մասին կանոնները: Եթե վերաապահովագրողն էլ իր հերթին իր ռիսկերը փոխանցում է այլ վերաապահովագրողի (այսինքն՝ վերաապահո-

վագրում է վերջինիս մոտ), ապա այս գործարքը կոչվում է հետզիջում (ռետրոցեսիա), ինչը տարածված է ողջ աշխարհում: Ապահովագրության շատ տեսակներ աշխարհի շատ երկրներում հանդես են գալիս պարտադիր սկզ ունքով՝ համապատասխան օրենքների առկայությամ : ՀՀ-ում պարտադիր ապահովագրության տեսակների թիվը քիչ է: Ներկայումս դրանց թվին են դասվում՝ սոցիալական ապահովագրությունը (որն առայժմ իրականացնում է պետությունը), անշարժ գույքի գնահատողների մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրությունը (պատվիրատուի պահանջի դեպքում) ն նոտարների մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրությունը (սրանք սահմանված են համապատասխան օրենքներով):

4.5 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ԽԱԽՏՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ՆԱԽԱՏԵՍՎՈՂ

ՍԱՆԿՑԻԱՆԵՐԻ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱ-ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Սանկցիա», «պատասխանատվություն», «պաշտպանության միջոցներ» կատեգորիաները մինչ այսօր իրավագետների շրջանում տարակարծություններ են առաջացնում: Տվյալ վիճա անությունը շատ դեպքերում պատճառա անվում է նրանով, որ «քաղաքացիական իրավունքում շատ հասկացություններ օգտագործվում են ամենատար եր նպատակներով»: Այսպես, «սանկցիա» եզրն (լատ. ՏՅոՇէiօ – հաստատում, իշխանություն, հարկադրական միջոց) ունի մի քանի նշանակություն: Այն նշանակում է նախ ն առաջ նորմայի մաս, որը սահմանում է իրավական հետնանքներն այն չպահպանելու դեպքում: Այդ իմաստով «սանկցիա» հասկացությունը սերտ կապված է իրավական նորմի տրամա անական կառուցվածքի հետ, որի կազմում, ինչպես հայտնի է, ներառվում են երեք պարտադիր տարրեր՝ դիսպոզիցիա, հիպոթեզ ն սանկցիա: «Սանկցիա» եզրն օգտագործվում է նան այս կամ այն նորմատիվ – իրավական ակտին իրավական ուժ տալու նպատակով: Օրենս125

դրության մեջ «սանկցիա» առի տակ եր եմն հասկացվում է ինչ-որ մեկի գործողությունների հաստատումը, հավանությունը, թույլտվությունը: Գիտնական – իրավա անների շրջանում աշխույժ անավեճի առարկա են հանդիսանում այնպիսի հասկացությունների փոխկապվածությունը, ինչպիսիք են՝ «սանկցիա», «պետական հարկադրանք», «իրավական պատասխանատվություն»: Նման ավական արդ խնդրի (որը հանդիսանում է ինքնուրույն գիտական հետազոտության առարկա) շուրջ ծավալված անավեճերի մեջ չընկնելով՝ կանգ առնենք միայն ընդհանուր դրույթների վրա, որոնք անհրաժեշտ են սույն պարագրաֆի թեմայի ովանդակությունը ացահայտելու համար: Հարկավոր է համաձայնվել այն անի հետ, որ սանկցիան իրենից ներկայացնում է իրավական միջոց, որը ցույց է տալիս անարենպաստ (անձնական, գույքային, կազմակերպական) հետեվանքներ իրավական սու յեկտների համար նրանց կողմից օրենսդըրությամ կամ պայմանագրով նախատեսված իրավապաշտպան միջոցառումները խախտելու դեպքում: Բացի այդ, «սանկցիա» ն «իրավական պատասխանատվություն» կատեգորիաները հոմանիշներ չեն, քանի որ «սանկցիա» հասկացությունն ավելի լայն է «իրավական պատասխանատվություն» հասկացությունից ն ներառում է նան պաշտպանության միջոցներ: Գիտական գրականության մեջ գոյություն ունեն տար եր տեսակետներ քաղաքացիա-իրավական պատասխանատվության նույթի վերա երյալ: Դրանցից մեկը հանգում է նրան, որ քաղաքացիա-իրավական պատասխանատվությունն անհրաժեշտ է սահմանել որպես իրավախախտման համար կիրառվող սանկցիա՝ իրավախախտի համար առաջացնելով ացասական հետնանքներ՝ օ յեկտիվ քաղաքացիական իրավունքներից զրկելու կամ լրացուցիչ քաղաքացիա-իրավական պարտավորություններ վրան դնելու տեսքով: Պատասխանատվության ցանկացած տեսակի գլխավոր նորոշ գիծն այն է, որ այն իրենից ներկայացնում է սանկցիա՝ իրավախախտին իրավունքների հայտնի համալիրից զրկելու տեսքով՝ առանց նրանց կողմից ինչ-որ շահույթ ն հատուցում ստանալու: Օգտագործելով տվյալ հասկացությունը՝ չի կարելի, օրինակ, քա126

ղաքացիա-իրավական պատասխանատվությանը վերագրել վինդիկացիոն հայտը՝ որպես պահանջ սեփականատեր, այց ոչ տնօրինող հանդիսացող անձից ոչ սեփականատեր, այց տնօրինող հանդիսացող անձին՝ անհատական հատկանիշներով որոշվող իրի ռնագրավման մասին: Իրավական պարտավորությունների (պաշտպանության միջոցների) կատարման ապահովման ն սու յեկտիվ իրավունքների պաշտպանության ինստիտուտն իրականացվում է քաղաքացիական գործերի դատավարության ընթացքում: Պաշտպանության միջոցների ցանկը երված է ՀՀ ՔՕ-ում: Քաղաքացիա-իրավական սանկցիաները կարելի է դասակարգել տար եր հիմքերով: Ըստ ովանդակության՝ նրանք ստորաաժանվում են գույքայինի ն ոչ գույքայինի (կազմակերպական): Առաջիններից կարելի է նշել տուժանքների ռնագանձումը, վնասների հատուցումը, դրամական պարտավորությունների գծով տոկոսների վճարումը, գույքի ռնագրավումը: Մնացած սանկցիաները (պաշտպանության միջոցները) վերա երվում են կազմակերպականին: Ըստ նպատակների հաշվառման (իրականացվող գործառույթների)՝ դրանք կարելի է դասակարգել՝ ընդհատման (կանխարգելման), վերականգնման ն ապահովման սանկցիաների: Իրենց հերթին նշված սանկցիաները նույնպես միատեսակ չեն ն կարող են ստորա աժանվել առանձին տեսակների: Քննարկենք ապահովագրության պայմանագրի գործողության ոլորտում որոշ քաղաքացիա-իրավական սանկցիաներ: Տուժանքների ռնագանձումը ն վնասների հատուցումը քաղաքացիա-իրավական պատասխանատվության ավանդական ձներն են, որոնք կիրառվում են իրավախախտի նկատմամ ապահովագրության գծով պարտավորությունների չկատարման համար: Դրա հետ մեկտեղ ապահովագրական օրենսդրությամ հատուկ սահմանված են առանձին դեպքեր, եր այս կամ այն կողմը կրում է պատասխանատվություն վնասների հատուցման ձնով: Այսպես, ՀՀ ՔՕ 1015 հոդվածի երրորդ կետը սահմանում է, որ ապահովագրվողի կամ շահառուի կողմից տվյալ հոդվածի առաջին կետով նախատեսված պարտականությունները չկատարելու դեպքում ապահովագրողն

իրավունք ունի պահանջել լուծելու ապահովագրության պայմանագիրը ն հատուցել պայմանագրի լուծմամ պատճառված վնասները: Այստեղ վնասների հատուցման՝ որպես քաղաքացիա-իրավական պատասխանատվության ունիվերսալ միջոցների ընդունումն անհրաժեշտ է քննարկել որպես պայմանագրի փոփոխման ն լուծման հետնանքների մասնավոր դեպք: Նման իրավիճակ է առաջանում ապահովագրողի կողմից ապահովագրության գաղտնիքին չհետնելու դեպքում: Ապահովագրողի պատասխանատվությունն սկսվում է ծառայողական ն առնտրային տեղեկությունների՝ ցանկացած ձնով հրապարակման դեպքում: Այդ իսկ պատճառով ծառայողական ն առնտրային գաղտնիքի պաշտպանությունն ապահովվում է օրենսդրությամ նախատեսված միջոցներով: Ապահովագրվողի պարտավորությունների մեջ է ներառվում ապահովագրական պաշտպանության առարկայի իրական արժեքի վերա երյալ հավաստի տեղեկատվություն ներկայացնելը: Այն խախտելն ապահովագրողին իրավունք է տալիս ապահովագրվողից պահանջելու հատուցել իրեն պատճառված վնասները: Անհրաժեշտ է տար երակել տնտեսական (տնտեսագիտական) ծագմամ թեպետ իրար մոտ, այց իրավական նույթով սկզ ունքորեն տար եր հետնյալ երկու հասկացությունները՝ «վնասներ՝ որպես քաղաքացիա-իրավական պատասխանատվության միջոց» ն «ապահովագրական վնասներ»: Վերջինս ապահովագրական դեպքի տեղի ունենալու արդյունքում ապահովագրվողի մոտ առաջացող վնասի արժեքային (դրամային) արտահայտությունն է: Այստեղ ապահովագրական իրավահարա երությունների սու յեկտների կողմից իրավախախտում չկա: Այդ պատճառով ապահովագրական հատուցումը չի կարելի դիտարկել որպես քաղաքացիա-իրավական պատասխանատվության միջոց: Հակառակը, վնասների հատուցումը արդ ն ազմակողմանի իրադարձություն (փաստ) է, ինչն իրենից ներկայացնում է ն՛ քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության միջոց, ն՛ պատասխանատվության ունիվերսալ ձն գույքային հարա երությունների ոլորտում:

ՀՀ ՔՕ հատուկ կարգավորում է ապահովագրական դեպքից առաջացած վնասների նվազեցման կարգը (հոդված 1018): Ինչպես արդեն նշվել է, գույքային ապահովագրության պայմանագըրով նախատեսված ապահովագրական դեպքը վրա հասնելիս ապահովագրվողը պարտավոր է ողջամիտ ն մատչելի միջոցներ ձեռնարկել հնարավոր վնասները նվազեցնելու համար: Հակառակ դեպքում ապահովագրողն ազատվում է ապահովագրվողի կողմից հնարավոր վնասները նվազեցնելու համար իրեն մատչելի ողջամիտ միջոցները դիտավորյալ չձեռնարկելու հետնանքով առաջացած վնասները հատուցելուց: Տուժանքը (տուգանք, տույժ) հանդիսանում է ապահովագըրական պարտավորությունների կատարումն ապահովող միջոցներից մեկը: Միաժամանակ տուժանքի ռնագանձումը հանդիսանում է ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված քաղաքացիա-իրավական պատասխանատվության միջոց, քանի որ թույլ է տալիս լուծել այնպիսի խնդիրներ, որոնք հարկադրում են պահպանել օրենքի ն պայմանագրի նորմերը, ինչպես նան դատապարտել իրավախախտի վարքագիծը, որին հետամուտ է լինում պատասխանատվության ինստիտուտը: Տուժանքը տուժված կողմին հնարավորություն է տալիս պաշտպանել ն վերականգնել խախտված սու յեկտիվ իրավունքներն այնպիսի միջոցներով, որոնք տար երվում են վնասների հատուցումից: Տուգանքի կամ տույժի կիրառումը թույլ է տալիս նախատեսել պատասխանատվություն այնպիսի գործողությունների համար, որոնք կհանգեցնեն վնասների հատուցմանը միայն ապագայում: Տուժանքը՝ որպես պատասխանատվության լրացուցիչ միջոց, կարող է նախատեսվել օրենքով կամ կողմերի համաձայնությամ : Հնարավոր է կողմերը վերանայեն օրենքով սահմանված տուժանքի մեծությունը (մեծացման ուղղությամ ), եթե դա օրենքով արգելված չէ: ՀՀ ՔՕ 1017-րդ հոդվածը նախատեսում է, որ եթե ապահովագըրվողը (շահառուն) ապահովագրական դեպքի վրա հասնելն իրեն հայտնի դառնալուց հետո այդ մասին անհապաղ չի տեղեկացնում ապահովագրողին կամ նրա ներկայացուցչին, ապա վեր129

ջինս իրավունք ունի չվճարել ապահովագրական հատուցումը: Այնուամենայնիվ, ապահովագրական հատուցում կատարելուց հրաժարվելը չի կարելի քննարկել որպես քաղաքացիա-իրավական պատասխանատվության միջոց: Դա հանդիսանում է պարտականությունների կատարումից միակողմանի հրաժարում: ՀՀ ՔՕ համաձայն՝ պարտականությունների կատարումից միակողմանի հրաժարվելը ն նրա պայմանների միակողմանի փոփոխելը չի թույլատրվում, ացառությամ օրենքով նախատեսված դեպքերի: Ապահովագրական հատուցումից հրաժարվելու ինքնուրույնությունը՝ որպես կանխարգելող գործողության սանկցիա, պայմանավորված է վնասների հատուցումից ն տուժանքների ռնագանձումից տար երվող այլ՝ ացասական հետնանքներով: Ապահովագրվողի վրա չեն դրվում նոր կամ լրացուցիչ քաղաքացիա-իրավական պարտականություններ: Նա զրկվում է ապահովագրողից ապահովագրական հատուցում կատարելու կամ ապահովագրական գումար վճարելու պարտականության կատարումը պահանջելու իրավունքից: Հարկավոր է տար երակել ապահովագրողի՝ ապահովագըրական հատուցում կատարելուց հրաժարվելն ապահովագրողի՝ ապահովագրական հատուցում կամ ապահովագրական գումար վճարել ազատվելուց: ՀՀ ՔՕ սահմանում է ապահովագրական հատուցում կամ ապահովագրական գումար վճարելուց ապահովագրողի ազատման մի քանի հիմքեր: Մասնավորապես՝ ապահովագրողն ազատվում է ապահովագրական հատուցում կամ ապահովագրական գումար վճարելուց, եթե ապահովագրական դեպքը վրա է հասել ապահովագրվողի, ապահովագրված անձի կամ շահառուի դիտավորության հետնանքով, ացառությամ կյանքին կամ առողջությանը վնաս պատճառելու համար քաղաքացիական պատասխանատըվության ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրական հատուցում վճարելուց, եթե վնասը պատճառվել է դրա համար պատասխանատու անձի մեղքով, ինչպես նան ապահովագրված անձի մահվան դեպքում ապահովագրական գումար վճարելուց,

եթե վերջինս ինքնասպան է եղել ն ինքնասպանության պահին ապահովագրության պայմանագիրն առնվազն երեք տարի գործել է: Ապահովագրվողի, շահառուի ն ապահովագրված անձի՝ ապահովագրական ռիսկի իրացման մեջ ունեցած դիտավորությունը կարող է արտահայտվել ինչպես հակաիրավական գործողություններով՝ ուղղված ապահովագրական դեպքի առաջացմանը, այնպես էլ դիտավորյալ հանցագործությունների կատարմամ , որն անմիջականորեն կապված է (որպես պատճառ) ապահովագրական դեպքի հետ: ՀՀ ՔՕ 1020, 1021 հոդվածները սահմանում են ապահովագրական հատուցում կամ ապահովագրական գումար վճարելուց ապահովագրողին ազատելու այլ հիմքեր նս: Ապահովագրական հատուցում կատարելուց ապահովագրողի ազատվելու հիմքերի նութագրման ժամանակ չի կարելի ուշադրություն չդարձնել մեկ այլ կարնոր հանգամանքի վրա: Շատ դեպքերում այդ հիմքերը կապված չեն ապահովագրվողի (ապահովագրված անձի, շահառուի) կողմից ինչ-որ իրավախախտումների հետ: Նման դեպքերում չի կարելի ասել այն մասին, որ նման ազատումը քաղաքացիա-իրավական սանկցիա է: Հետաքրքիր է ուսումնասիրել նան պաշտպանության այնպիսի իրավական միջոցի նույթը, ինչպիսին է ապահովագրավճարների՝ ամ ողջությամ կամ մասնակիորեն չվերադարձնելը (համամասնորեն այն ժամանակին, որի ընթացքում գործել է ապահովագրությունը): Դա լավագույնս նախատեսված է ՀՀ ՔՕ 1014-րդ հոդվածով: Իրավագիտական գրականության մեջ հանդիպում է կարծիք այն մասին, որ ապահովագրավճարների չվերադարձնելը հարկավոր է դասակարգել որպես քաղաքացիա-իրավական սանկցիա: Այնուամենայնիվ, ինչպես արդեն նշվել է, սանկցիան կիրառվում է գույքային ն կազմակերպական նույթի ան արենպաստ հետնանքների տեսքով կատարված իրավախախտումների համար: Ապահովագրվողի (շահառուի) կողմից ապահովագրության պայմանագրից վաղաժամկետ հրաժարվելու դեպքում իրավախախտման նշաններ չկան: Ապահովագրվողը (շահառուն) իրավունք ունի իրականացնել

իր իրավունքը ն հրաժարվել կնքված պայմանագրից: Այդ դեպքում օրենսդրությունը սահմանում է կանոններ, որոնք հնարավորություն են տալիս ապահովագրողին իրեն պահել ապահովագրավճարն ամ ողջությամ կամ մասնակիորեն: Այսինքն՝ ապահովագրվողի (շահառուի) նախաձեռնությամ ապահովագրության պայմանագրի դադարեցումը թույլատրվում է, այց իր վրա որոշակի պարտավորություններ վերցնելու պայմանով: Ապահովագրավճարը, ըստ տնտեսական նույթի, ապահովագրական ռիսկի ն ապահովագրության իրականացման ծախսերի ծածկման հետ կապված ապահովագրողի ծախքերի գինն է: Այդ իսկ պատճառով ապահովագրողը, պահելով ապահովագրավճարը, փաստացի իրականացնում է իր կողմից կատարված ծախսերի հատուցման իր իրավունքը: Փաստորեն, ապահովագրավճարի պահումն այն գումարն է, որն ապահովագրվողը (շահառուն) պարտավոր է վճարել պայմանագրի վաղաժամկետ դադարեցման հնարավորության համար: Հետնապես, ապահովագրավճարի չվերադարձնելը սանկցիա չէ, այլ ապահովագրողի կողմից իր սու յեկտիվ քաղաքացիական իրավունքի իրականացումն է ապահովագրական իրավահարա երությունների շրջանակներում:

ՒՍՕՍՀ61àôՊԹՀՍ 0ՀԾծՏԾ

» Ինչպե՞ս է կարգավորվում ապահովագրական գործունեությունը: » Ինչպիսի՞ գործոններով են պայմանավորված ապահովագրական իրավահարա երությունների ծագումը ն դադարեցումը: » Ի՞նչ է ապահովագրության պայմանագիրը ն որո՞նք են նրա պայմանները: » Իչու՞ է կարնորվում ապահովագրական շահը «սու յեկտ – օ յեկտ – ռիսկ» ապահովագրության շղթայում: » Ե՞ր են կիրառվում սանկցիաները:

ՀèՀՅՀԾ1ՎàÔ ՊԾՀ1ՀՍàôՃՍàôՍ 1. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք, ՀՀ պաշտոնական տեղեկագիր, Ի 17 (50) 2. «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենք (19.11.1996թ.): 3. «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենք (11.06.2004թ.):

4. Ñ1ë4Ե6614 Ե. Ճ., Äþæ6614 Å. Ô., ÑԵ0à614à164. Ó-44114 11ո1464, 11ո64à, 2002: 5. ճ4ëû6 Ճ. Ñ., Բ0641ø444 È. Ճ., ÑԵ0à61414 10à41. Բ0àԵ666 6-441û6 660ո, 11ո64à, 2003: 6. Å01àո14 Ñ. Ճ., Å01àո14à 1. ճ., ÑԵ0à614à164, 11ո64à, 2004: 7. Ճ0ՀàԵ14à 1. 1., ճàë6114à Ճ. Ñ., ÑԵ0à614à164 4 41101ոà6 6 1Ե44Եà6, 11ո64à, 2004: 8. Ճ64ë4Հ6à16 Ե. 0., ÑԵ0à614à164, 11ո64à, 2005: 9. 001161 Ե. 1., Îո114û ոԵ0à6141ã1 46ç14ոà, 11ո64à, 2006:

ՊէàôԲ V. 1ՍՀՍՕՒ ՀäՀ0àՎՀՊԾàôՃՍàôՍ Գլխի ովանդակությունը • ներածություն, • կյանքի ապահովագրության նշանակությունը, • կյանքի ապահովագրության սկզ ունքները, • կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի տեսակներն ու դրանց առանձնահատկությունները, • ապահովագրական սակագների հաշվարկման եղանակներն ու առանձնահատկությունները:

5.1

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է »

»

»

պատկերացում կազմել կյանքի պահովագրության պայմանագրերի տարատեսակների մասին, ընտրություն կատարել կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի միջն` ելնելով դրանց կողմից առաջարկվող ֆինանսական երաշխիքների առանձնահատկություններից, հաշվարկել կյանքի ապահովագրության յուրաքանչյուր տեսակի համար համապատասխան սակագին:

ԿՅԱՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Կյանքի ապահովագրության ծագումը ն զարգացումը Մարդու կյանքի ն առողջության ռիսկերի հետ կապված վնասների աշխման ն դրամական պահուստների ձնավորման մասին առավել վաղ հիշատակումները վերա երում են անտիկ ժամանակաշրջանին: Ասվածի մասին վկայում են հռոմեական մասնագիտական ն ռազմական կոլեգիաների առաջին փոխադարձ դրամարկղերը, ինչպես նան թաղման կրոնական դրամարկղերը: Հռոմեական կոլեգիաների կանոնադրությունները պարտադրում էին շարքային անդամներին անդամավճարների կանոնավոր մուծումներ կատարել ընդհանուր դրամարկղ: Կոլեգիայի անդամներից որնէ մեկի մահվան կամ նրա հետ դժ ախտ պատահարի տեղի ունենա134

լու դեպքում դրամարկղից կատարվում էին թաղման արարողության ծախսեր, վնաս կրողին տրվում էր նպաստ, մահացածի ընտանիքին օգնություն էր ցուցա երվում: Անձնական փոխադարձ ապահովագրության պարզագույն ձներ գոյություն ունեին նան միջնադարյան արհեստագործների միությունների շրջանակներում: Արհեստագործների փոխադարձ ապահովագրության առաջին հիշատակումները վերա երում են Անգլիայում` 2, Գերմանիայում` 2|, Դանիայում` 2|| դարերին: Միությունների կանոնադրությունները սահմանում էին դրանց անդամների միջն առաջացող փոխհարա երությունների կազմակերպման, այդ թվում` անդամավճարների մուծման ն միության դրամարկղից միջոցների ծախսման կարգը: Դրամարկղերի միջոցները ծախսվում էին թաղումների, մահացածների ընտանիքներին, ինչպես նան ծանր հիվանդներին ու հաշմանդամներին նպաստներ վճարելու համար: Կապիտալիստական հարա երությունների զարգացումը լուրջ ազդեցություն ունեցավ փոխօգնության հարա երությունների կազմակերպման վրա` նպաստելով դրանց հաստատմանն արդեն զուտ ապահովագրության սկզ ունքների հիման վրա: 2Մ – 2Մ|| դարերն իրավամ անվանում են Եվրոպայում ապահովագրական հարա երությունների լայն ցանցի ձնավորման ժամանակաշրջան: Գույքային ռիսկերի ապահովագրության ապահովագրական միությունների առաջացման հետ գրեթե միաժամանակ առաջացան նան փոխադարձության սկզ ունքի վրա հիմնված կյանքի ապահովագրության տար եր ապահովագրական կազմակերպություններ: 1653թ. Ֆրանսիայում առաջացան լրակեցության ապահովագրական վիճակախաղերը, որոնց անվանում էին տոնտինաներ: 2Մ|| դարի վերջից Անգլիայում ձնավորվում էին կյանքի ապահովագրական միությունները, որոնք որոշակի գումար էին վճարում իրենց անդամների մահվան դեպքում: Կյանքի ապահովագրությունը` որպես ձեռնարկատիրության առանձին տեսակ, հայտնվեց Եվրոպայում 2Մ||-2Մ||| դարերում` որպես ծովային ապահովագրության լրացում: Նավերի ն եռների ապահովագրության հետ միասին սկսեցին կնքվել նավերի

հրամանատարների կյանքի ապահովագրության պայմանագրեր: ԱՊՀ երկներից կյանքի ապահովագրությունն առաջինը հայտնվեց Ռուսաստանում` 2Մ||| դարի վերջին: 1771թ. ընդունվեց «Այրիի դրամարկղի» մասին օրենքը, որը նախատեսում էր կյանքի պետական ապահովագրության կազմակերպումը: Սակայն այս օրենքն այդպես էլ գործնականում չիրականացվեց: 1863թ. Ռուսաստանում հիմնադրվեց կյանքի ապահովագրության առաջին առնտրային կազմակերպությունը, որը հենց այդպես էլ կոչվում էր` «Կյանք»: 1883թ. հաստատվեց համապետական ծառայողական դրամարկղերի ստեղծման մասին որոշումը, ըստ որի դրանք պետք է հիմնադրվեին աշխատակիցների մուծումների, գյուղի սու սիդիաների կամ պետական գանձարանի միջոցների հաշվին: Նպաստներն ու թոշակները վճարվում էին աշխատավարձի նկատմամ որոշակի տոկոսով` պաշտոնից կախված: Սովետական ժամանակաշրջանում Պետապի մարմինների աշխատանքում կյանքի ապահովագրությունն էական տեղ չէր զ աղեցնում: Հիմնականում գործում էին ապահովագրության այնպիսի տեսակներ, ինչպիսիք էին ամուսնության, երեխաների չափահասության տարիքի հասնելու ն դժ ախտ պատահարներից ապահովագրությունը: Ներկայումս միջազգային ապահովագրական շուկայում կյանքի ապահովագրությունը հանդիսանում է ամենազարգացած ճյուղերից մեկը: 2001թ. ամ ողջ աշխարհում հավաքագրված կյանքի ապահովագրության ապահովագրավճարների ծավալը կազմել է 1,439 մլրդ. ԱՄՆ դոլլար, որը կազմում է ընդամենը հավաքագրված ապահովագրավճարների 59.89-ը: Ընդ որում, կյանքի ապահովագրության ընդհանուր շուկայի 86.69-ը աժին է ընկնում երեք գոտու. Եվրամիություն` 31.09, ԱՄՆ` 30.89, ճապոնիա` 24.89: Արդյունա երական զարգացած երկրներում կյանքի ապահովագրության ապահովագրավճարները կազմում են ՀՆԱ-ի 59-ը` առավելագույնի հասնելով Մեծ Բրիտանիայում (10.79) ն ճապոնիայում (8.99): Համեմատության համար նշենք, որ Հայաստանում 2005թ. տարեկան արդյունքներով հավաքագրված 4,606,546 հազ. դրամ

ընդհանուր ապահովագրավճարից կյանքի ապահովագրությանը աժին է ընկնում 10,633 հազ. դրամ: Նույն ցուցանիշները 2004թ. տարեկան արդյունքներով կազմում էին համապատասխանա ար` 3,908,643 հազ. դրամ ն 8,282 հազ. դրամ: Այսինքն, ընդհանուր ապահովագրավճարների գծով արձանագրելով 17.869 աճ, կյանքի ապահովագրության ապահովագրավճարների ծավալն աճել է 28.399-ով: Բավական է նշել նան, որ ընդհանուր ապահովագրավճարների աժինը ՀՆԱ-ում 2004թ. արդյունքներով ՀՀ-ում կազմել է 0.29: 2005թ. արդյունքներով նույնպես արձանագրվել է մոտավորապես նույն մեծությունը: Կյանքի ապահովագրություն իրականացնելու համար 1996թ.-ից սկսած հայկական ապահովագրական ընկերությունները պարտավոր են անցնել ոչ կյանքի ապահովագրությունից տար եր արտոնագրման գործընթաց ն ձեռք երել համապատասխան արտոնագիր: Հայաստանում կյանքի ապահովագրությունն առայժմ առաջարկվում է կարճաժամկետ հիմունքներով ն գործում է մեկ տեսակ` ապահովագրական հատուցման վճարում միայն ապահովադրի կամ ապահովագրված անձի մահվան դեպքում (31.12.2006թ. տվյալներով): Կյանքի ապահովագրության էությունը, նպատակները ն գործառույթները Կյանքի ապահովագրություն ասելով` ընդունված է հասկանալ ապահովագրավճարի մուծման դիմաց ապահովագրողի կողմից երաշխիքի տրամադրում` վճարելու ապահովադրին կամ նրա կողմից նշված անձին դրամական գումար (ապահովագրական գումար) ապահովագրված անձի մահվան կամ որոշակի տարիքի հասնելու դեպքում: Ժամանակակից պրակտիկան, նականա ար, որոշակի փոփոխություններ ն նորամուծություններ է մտցնում այս ապահովագրական երաշխիքի իրականացման մեխանիզմում, հատկապես կյանքի ապահովագրության կուտակային կամ ներդրումային ձների զարգացման մասով, սակայն չի ժխտում կյանքի ապահովագրության ընդհանուր սկզ ունքները:

Կյանքի ապահովագրության դեպքում ապահովագրվող ռիսկը մարդկային կյանքի տնողությունն է: Ռիսկ է հանդիսանում ոչ թե ինքը մահը, այլ դրա տեղի ունենալու ժամանակը: Այդ պատճառով ապահովագրվող ռիսկն ունի երեք ասպեկտ` » երիտասարդ տարիքում կամ կյանքի միջին տնողությունից շուտ մահանալու հավանականություն, » ժամանակի որոշակի հատվածում մահանալու կամ ապրելու հավանականություն, » երկարատն կյանք ունենալու հավանականություն, որի դեպքում պահանջվում է կանոնավոր եկամուտների ստացում` առանց աշխատանքային գործունեության շարունակման: Ռիսկի որոշման չափանիշներից ելնելով էլ առանձնացնում են կյանքի ապահովագրության տար եր տեսակները: Առաջարկելով ապահովագրական երաշխիքների ն ներդրումային ծառայությունների լայն հավաքածու` կյանքի ապահովագրությունը մարդկանց թույլ է տալիս լուծել սոցիալ-տնտեսական խնդիրների մի ամ ողջ համակարգ: Պայմանականորեն այս խնդիրները կարելի է միավորել երկու խմ երում` սոցիալական ն ֆինանսական: Սոցիալական խնդիրների լուծումը թույլ է տալիս հաղթահարել պետական, սոցիալական ապահովագրության ն ապահովվածության համակարգի անկատարությունը: Ֆինանսական խնդիրների լուծումը, մի կողմից, նպաստում է անձնական եկամուտների ավելացմանը, մյուս կողմից, անհրաժեշտ երաշխիքներ է տրամադրում մի շարք ֆինանսավարկային գործառնությունների իրականացման համար: Սոցիալական նույթի նպատակներն են` • ընտանիքի պաշտպանվածությունը կերակրողի ն ընտանիքի մահացած անդամի եկամտի կորստի դեպքում, • ապահովվածություն աշխատունակության ժամանակավոր կամ մշտական կորստի դեպքում, • ծերության ժամանակ թոշակի ապահովումը, • միջոցների կուտակում` երեխաների չափահասության տարիքի հասնելու ժամանակ նյութական օժանդակության

ստացման նպատակով, օրինակ` արձրագույն կրթության ֆինանսավորման համար, • թաղման ն հետմահու ծախսերի փոխհատուցում: Ֆինանսական նույթի նպատակներն են` • կուտակային նպատակներ` կապված ներդրումային եկամտի ստացման հետ, • մասնավոր իզնեսի պաշտպանություն, կազմակերպության պահպանումը գործընկերոջ, ղեկավարի կամ հիմնական աշխատակցի մահվան դեպքում, • ժառանգության պաշտպանություն, • անձնական եկամուտների ավելացում` կյանքի ապահովագրության ապահովագրավճարների ն հատուցումների գծով արտոնությունների հաշվին: Անհրաժեշտ է առանձնացնել կյանքի ապահովագրության այն նպատակները, որոնք հետնանք են կյանքի ապահովագրության որոշակի պայմանագրեր կնքելու պարտավորություն առաջացնող իրավական ակտերի ընդունման, օրինակ` վնասակար կամ վտանգավոր աշխատանքներում զ աղված աշխատակիցների կյանքի ապահովագրություն, պետական ծառայողների կյանքի ապահովագրություն: Անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ օրենքով քաղաքացուն չի կարող պարտադրվել ապահովագրել իր կյանքը կամ առողջությունը (տես Քաղ. Օրենսգիրք, հոդված 991, կետ 2): Սակայն քաղաքացին կարող է ստիպված լինել կնքել կյանքի ապահովագրության պայմանագիր` վարկ ստանալու ժամանակ լրացուցիչ ֆինանսական երաշխիքներ տրամադրելու համար: Այսպիսով, քաղաքացին կնքում է կյանքի ապահովագրության պայմանագիր կամ իր վաղաժամ մահվան դեպքում ընտանիքին ապահովելու, կամ ներդրումային նպատակներով` իր հետագա ֆինանսական պահանջմունքներն ապահովելու համար: Այդ պատճառով կյանքի երկարաժամկետ ապահովագրությունը թույլ է տալիս լուծել շատ կարնոր սոցիալ-տնտեսական խնդիրներ ն այս իմաստով աջակցություն է ստանում պետության կողմից: Շուկայական տնտեսության պայմաններում այն իրենից ներկայացնում է

տնտեսական ն սոցիալական կայունության ապահովման կարնորագույն մեխանիզմներից մեկը: Կյանքի ապահովագրության հիմնական սկզ ունքները Կյանքի ապահովագրության հիմնական սկզ ունքները հետնյալն են` • ապահովագրական շահի կամ հետաքրքրության առկայություն, • դիսկոնտավորում, • ապահովադրի մասնակցություն ապահովագրական ընկերության շահույթում, • ապահովագրության պայմանագրի ետգնում, • կյանքի ապահովագրության թափանցիկությունը: Քննարկենք յուրաքանչյուրն առանձին-առանձին: Ապահովագրական շահի առկայություն: Ցանկացած ապահովագրության պայմանագիր կարող է կնքվել միայն ապահովադրի մոտ այն օ յեկտի պահպանման նկատմամ շահի առկայության դեպքում, որը վերջինս ցանկանում է ապահովագրել: Այս պայմանն ամ ողջությամ կիրառելի է կյանքի ապահովագրության նկատմամ : Որնէ անձի կյանքն ապահովագրելու համար ապահովադիրը պետք է դրա նկատմամ ապահովագրական հետաքրքրություն ունենա, այսինքն` ապահովագրված անձի մահվան հետնանքով ունենա նյութական կորուստներ կրելու պոտենցիալ հնարավորություն: Այս սկզ ունքն առաջին անգամ օրենսդրական ձնակերպում ստացավ Անգլիայում, որտեղ 1774թ. ընդունվեց «Խարդախների մասին ակտը», որտեղ պահանջվում էր, որ կյանքի ապահովագրության պայմանագիր կնքած յուրաքանչյուր մարդ ապահովագրական շահ ունենա ապահովագրվող կյանքի նկատմամ : Այս ակտի առաջացումը պայմանավորված էր թագավորի ազգականների, հայտնի հանցագործների ն այլ մարդկանց կյանքի վրա կնքված ապահովագրական գրազների լայն տարածմամ : Սա կյանքի ապահովագրությանը սպեկուլյատիվ նույթ էր տալիս ն ընդհանուր ոչինչ չուներ կյանքի ապահովագրության ուղղակի

երաշխիքային գործառույթների հետ: Աստիճանա ար կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի կնքման ժամանակ ապահովագրական շահի առկայության պայմանը մտցվեց երկրների օրենսդրության մեջ: Վեճեր էր առաջացնում հարցն այն մասին, թե որքան երկար պետք է գոյություն ունենա ապահովագրական շահը` պայմանագրի կնման պահին, պայմանագրի գործողության ողջ ընթացքում, թե՞ ապահովագրական հատուցման վճարման պահին: Ներկայումս սահմանված է, որ ապահովագրական շահը պետք է առկա լինի միայն ապահովագրության պայմանագրի կնքման պահին: Ապահովագրական շահ ունեն` » ապահովադիրը` սեփական կյանքի նկատմամ , » գործատուն` իր աշխատողների կյանքի նկատմամ , » ամուսինը` կնոջ կյանքի նկատմամ ն հակառակը, » ծնողները` երեխաների կյանքի նկատմամ , » գործընկերները` միմյանց կյանքի նկատմամ , » վարկատուն` վարկառուի կյանքի նկատմամ : Դիսկոնտավորում Մաթեմատիկական վիճակագրության առկայությունը, որը թույլ է տալիս ավականին ճշգրիտ որոշել հասարակության ժողովրդագրական զարգացման ցուցանիշները, ինչպիսիք են` կյանքի տնողությունը, որոշակի տարիքում մահանալու կամ չմահանալու հավանականությունը, հնարավորություն է տալիս ապահովագրողներին պլանավորել վճարվելիք ապահովագրական հատուցումները: Այդ պատճառով ապահովագրական ընկերությունները վստահությամ կարող են մուտքագրվող ապահովագրավճարներն օգտագործել ներդրումներ կատարելու համար` նախօրոք իմանալով` եր կհասնի ապահովագրական հատուցումներ կատարելու ժամանակը: Կյանքի ապահովագրությամ զ աղվող ընկերություններն այսօր հանդիսանում են ամենախոշոր ինստիտուցիոնալ ներդրողները: Եվրոպական ապահովագրական ընկերությունների ներդրումային եկամուտները տարեկան ապահովագրավճարների նկատմամ կազմում են միջին հաշվարկով 70.99:

Ապահովադրի մասնակցությունը ապահովագրական ընկերության շահույթում Հաշվի առնելով կյանքի ապահովագրության երկարատն նույթը` ապահովագրական ընկերությունները գրավում են ապահովադիրներին` նրանց մասնակից դարձնելով ապահովագրական պահուստների միջոցների օգտագործումից ստացվող շահույթին: Յուրաքանչյուր տարի ապահովագրողները ստացվող շահույթի մի մասն ուղղում են կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի գծով ապահովագրական գումարների մեծացմանը: Այս լրացուցիչ գումարը կոչվում է ոնուս ն ենթակա է վճարման միայն պայմանագրի գործողության ավարտի կամ ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու դեպքում: Գոյություն ունի ոնուսների հաշվարկման երկու եղանակ. » տարեկան ոնուսներ, որոնք հաշվարկվում են ապահովագրական գումարից որոշակի տոկոսի ձնով (պարզ կամ արդ` հաշվի առնելով վերաներդրումները), » վերջնական ոնուսներ, որոնք հաշվարկվում են ապահովագրողի կողմից պայմանագրի գործողության ավարտից հետո կամ ապահովագրական հայցերի ժամանակ` ամ ողջ ժամկետի համար պայմանագրի պահպանման նկատմամ ապահովադրի հետաքրքրությունը մեծացնելու նպատակով: Որքան երկարատն է պայմանագրի գործողությունը, այնքան մեծ է վերջնական ոնուսը: Հավասար ապահովագրական գումարների պայմաններում ավելի արձր են ապահովագրավճարներն այն պայմանագրերում, որոնք նախատեսում են ապահովագրական ընկերության շահույթի մեջ ապահովադրի մասնակցություն: Գոյություն ունեն համակարգեր, որտեղ ոնուսներն օգտագործվում են տարեկան ապահովագրավճարները նվազեցնելու համար: Պատմականորեն ոնուսներն առաջ են եկել` որպես ապահովագրողների արձագանք նակչության կյանքի շարունակականության աճին: Կենսապայմանների ն ժողովրդագրական իրավիճակի արելավմամ պայմանավորված` ապահովագրավճարները սկսեցին նվազել այն ապահովագրավճարների նկատ142

մամ , որոնք հաշվարկված էին նախորդ սերունդների գծով կազմված մահացության աղյուսակների հիման վրա: Ապահովագրական ընկերություններն սկսեցին լրացուցիչ շահույթ ստանալ ապահովագրական ռիսկի նվազեցման հաշվին ն այն կիսել ապահովադիրների միջն: Հետագայում այս պրակտիկան ամրապնդվեց ն զարգացում ստացավ կյանքի ապահովագրության շուկայում: Ներկայումս կյանքի ապահովագրության գծով ապահովագրողների կողմից ստացվող ն աշխվող շահույթը, ստացման աղյուրից կախված, աժանվում է տեխնիկականի ն ֆինանսականի: Տեխնիկական շահույթը աղկացած է` » մահացության ցուցանիշի փոփոխությունից ստացվող շահույթից այն դեպքերում, եր ` ա) մահվան դեպքում ապահովագրության պայմանագրերով ապահովագրված անձանց փաստացի մահացությունն ավելի ցածր է, քան մահացության աղյուսակներով հաշվարկված տեսական ցուցանիշը, ) լրակեցության ապահովագրության պայմանագրերով ապահովագրված անձանց փաստացի մահացությունն ավելի արձր է, քան մահացության աղյուսակներով հաշվարկված տեսական ցուցանիշը: » գործավարման ծախսերի տնտեսումից ստացվող շահույթից, եր փաստացի ծախսերն ավելի ցածր են, քան րուտտո-սակագների հաշվարկման ժամանակ նախատեսված եռնվածքը, Ֆինանսական շահույթը ձնավորվում է ապահովագրական պահուստների ներդրումների հաշվին ն հաշվարկվում է` » որպես ապահովագրողի կողմից իրականացված ներդրումների տոկոսի ն ապահովագրավճարի հաշվարկման հիմքում ընկած տոկոսադրույքի տար երություն, » ապահովագրողի կողմից կատարված ներդրումների արժեքի հավելաճից ստացված շահույթից: Բոնուսների հաշվարկումն իրականացվում է` ապահովագրության պայմանագրի տեսակից կախված, իսկ յուրաքանչյուր ապահովագրվածին հասանելիք գումարը ացարձակ արտահայ143

տությամ որոշվում է վերջինիս պայմանագրի գծով ձնավորված մաթեմատիկական պահուստին համամասնորեն: Ապահովագրության պայմանագրի հետգնումը Հետգնվող գումարն այն դրամական մեծությունն է, որն ապահովագրողը պետք է վճարի ապահովադրին, եթե վերջինս ցանկանա վաղաժամկետ դադարեցնել կյանքի ապահովագրության պայմանագիրը: Այս գումարն իրենից ներկայացնում է ապահովագրավճարների կուտակված պահուստի մեծությունը պայմանագրի վաղաժամկետ դադարեցման օրվա դրությամ : Յուրաքանչյուր պայմանագրի գծով իրականացվում է վճարված ապահովագրական պարգնների կապիտալիզացիա ն հաշվարկվում է մաթեմատիկական պահուստ: Պայմանագրի գործողությունից 2-3 տարի հետո ապահովադիրն իրավասու է ապահովագրողից պահանջել վերադարձնել վճարված ապահովագրավճարների մի մասը` սահմանված ժամկետից շուտ պայմանագրի գործողության դադարեցման դեպքում: Հետգնման գումարի չափը սահմանվում է պայմանագրի պայմաններով ն կախված է այն ժամանակամիջոցից, որի ընթացքում վճարվել են ապահովագրավճարները, ինչպես նան` ապահովագրավճարի ն տարեկան ոնուսների մեծությունից: Հետգնման գումարը միշտ ցածր է ապահովագրական գումարից, որը կարող էր վճարվել պայմանագրի գործողության ավարտի կամ ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու դեպքում: Հետգնման գումարը հաշվարկելիս ապահովագրական ընկերությունը հաշվի է առնում իր ծախսերը միջնորդավճարները, եթե գործարքը կնքվել է ների միջոցով: Այս գումարներն ապահովադիրներին հետ չեն վերադարձվում: Սովորա ար, կյանքի ապահովագրության պայմանագրերում նշվում են հետ գնման գումարների չափերը` տար եր ժամկետներում ապահովագրության պայմանագիրը դադարեցնելու դեպքում: Գոյություն ունեն նան այլ գործառնություններ, որոնց դեպքում առաջ է գալիս ապահովադրի պահանջն իր պայմանագրի գծով ձնավորված մաթեմատիկական պահուստի որոշակի գումարի նկատմամ : Դրանցից են`

»

Ցեսսիա: Ապահովադիրը կարող է կյանքի ապահովագրության պայմանագիրը փոխանցել մեկ այլ անձի` վաճառքի կամ նվիրելու ճանապարհով: Տվյալ դեպքում կուտակված մաթեմատիկական պահուստի արժեքը կարող է փոխանցվել մյուս ապահովագրված անձին, ն պայմանագրի գործողությունը չի դադարի:

»

»

Փոխառություն` կյանքի ապահովագրության պայմանագրի ներքո: Ապահովադիրը կարող է ապահովագրողից փոխառություն վերցնել պայմանագրի հետ գնման արժեքի մինչն 909-ի չափով: Եթե ապահովադիրը վերադարձնում է փոխառության գումարը հաշվարկված տոկոսների հետ միասին, ապա ապահովագրական գումարը վերականգնվում է ն պայմանագրի գործողության ավարտի կամ ապահովագրական հայցի դեպքում հատուցվում է ամ ողջությամ : Եթե փոխառության գումարը հաշվարկված տոկոսների հետ միասին չի վերադարձվում, ապա այդ չափով նվազում է ապահովագրական գումարը, կամ ապահովագրողը կարող է դադարեցնել պայմանագիրը: Սովորա ար կյանքի լրակեցության ապահովագրության պայմանագրեր կնքած ֆիզիկական անձանց փոխառությունները տրամադրվում են որոշակի ժամկետով: Տրամադրվող փոխառության չափը չի կարող գերազանցել պայմանագրի հետգնման գինը: Փոխառության տոկոսները կարող են գերազանցել պայմանագրի ապահովագրական գումարի հիմքում ընկած եկամտա երության աստիճանը: Փոխառության ժամկետը սահմանափակվում է ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետով: Ապահովագրության պայմանագրի գրավադրում: Հաճախ ապահովագրության վկայագիրը կարող է գրավ դրվել այն անձի մոտ, որն ապահովադրին փոխառություն է տրամադրել:

Կյանքի ապահովագրության թափանցիկությունը Կյանքի ապահովագրության թափանցիկության սկզ ունքը

նշանակում է, որ ապահովադիրն իրավասու է պայմանագրի կնքման ժամանակ ն դրա գործողության ողջ ընթացքում պահանջել ապահովագրողից ամ ողջական տեղեկատվություն տրամադրել վերջինիս գործունեության, ինչպես նան իրականացվող գործարքների վերա երյալ, որպեսզի ապահովադրին հասկանալի լինեն այն ոլոր հիմնական պայմանները, որոնց հիման վրա նա պայմանագիր է կնքում: Տեղեկատվությունը պետք է ներառի, մասնավորապես` » ապահովագրական ընկերության անվանումը, նրա կազմակերպաիրավական տեսակը, երկիրը, որտեղ գրանցված է նրա գլխամասային ընկերությունը, հասցեն, ինչպես նան այն գործակալության հասցեն, որը կնքում է պայմանագիրը, » ապահովագրության պայմանների մասին տեղեկատվություն, այդ թվում` յուրաքանչյուր երաշխիքի մանրամասն ացատրությունը, ժամկետները, ապահովագրավճարների մուծման կարգը, ոնուսների հաշվարկման պայմանները, պայմանագրի հետգնման արժեքի որոշման մեթոդները, երաշխիքի յուրաքանչյուր ձնի գծով ապահովագրավճարի հաշվարկը, » տեղեկատվություն այն մասին, թե պայմանագրի կնքումից հետո քանի օրվա ընթացքում ապահովադիրը կարող է մտափոխվել ն խզել պայմանագիրը` նրա կողմից վճարված ամ ողջ ապահովագրավճարը հետ ստանալու պայմանով (խոսքը պայմանագրի կնքմանը հաջորդող մոտակա օրերի մասին է), » պայմանագրի յուրաքանչյուր տեսակի հարկման մասին տեղեկություններ, » ապահովագրության պայմանագրերի գծով առաջացած ողոքների դատական կարգը, » պայմանագրի պայմաններում, ինչպես նան ապահովագրության տվյալ տեսակի օրենսդրական դաշտում կատարվող ոլոր փոփոխությունների մասին տեղեկատվություն:

5.2

ԿՅԱՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Պայմանագրերի դասակարգումը Կյանքի ապահովագրության պրակտիկան ցույց է տալիս, որ ապահովագրողների կողմից կնքվող կյանքի ապահովագրության պայմանագրերը ազմազան են: Ապահովագրության այս ոլորտը, որն աշխատում է նակչության հետ նրանց եկամուտների ապահովագրության նագավառում, շատ արագ է արձագանքում ֆինանսական շուկայում կատարվող նույնիսկ չնչին փոփոխություններին: Այնուամենայնիվ, ոլոր ապահովագրության պայմանագրերն ունեն որոշակի տիպային նութագրիչներ, որոնք գործնականում մշակվել են կյանքի ապահովագրության պատմության ընթացքում: Հիմնական չափանիշները, որոնցով տար երում են կյանքի ապահովագրության պայմանագրերը, հետնյալներն են` » ապահովագրության օ յեկտը, » ապահովագրության առարկան, » ապահովագրավճարների մուծման կարգը, » ապահովագրական ծածկույթի գործողության ժամկետը, » ապահովագրական ծածկույթի ձնը, » ապահովագրական հատուցման տեսակը, » պայմանագրի կնքման ձնը: Ըստ ապահովագրության օ յեկտի տար երում են` » սեփական կյանքի համար կնքված պայմանագրեր, եր ապահովադիրը ն ապահովագրված անձը նույն անձն է, » այլ մարդու կյանքի համար կնքված պայմանագրեր, եր ապահովադիրը ն ապահովագրված անձը տար եր մարդիկ են, » առաջին կամ երկրորդ մահվան սկզ ունքի վրա հիմնված կյանքի համատեղ ապահովագրության պայմանագրեր: Այն դեպքում, եր կնքվում են կյանքի ապահովագրության պայմանագրեր, որտեղ ապահովադիրը ն ապահովագրված անձը տար եր մարդիկ են, անհրաժեշտ է, որ պայմանագրի կնքման

ժամանակ ապահովադիրը շահ կամ հետաքրքրություն ունենա ապահովագրված անձի կյանքում, ինչի մասին արդեն նշվել է: Կյանքի համատեղ ապահովագրության պայմանագրերը կնքվում են հիմնականում ամուսնական զույգերի կողմից: Առաջին մահվան սկզ ունքի վրա հիմնված այս պայմանագրերով ապահովագրական գումարը վճարվում է երկու ապահովագրված անձանցից կենդանի մնացածին` մյուսի մահվան դեպքում: Երկրորդ մահվան սկզ ունքի վրա հիմնված այս պայմանագրերով ապահովագրական գումարը վճարվում է ժառանգներին: Առաջին տեսակի պայմանագրերի համար վճարվող ապահովագրավճարներն ավելի արձր են, քան երկրորդ տեսակի, քանի որ մեկ մահվան տեղի ունենալու հավանականությունն ավելի մեծ է, քան երկուսինը: Ապահովագրության առարկայից կախված` տար երում են` » ապահովագրություն մահվան դեպքում » ապահովագրություն լրակեցության դեպքում: Մահվան դեպքում կյանքի ապահովագրությունը նշանակում է, որ ապահովագրական գումարի վճարումն ըստ պայմանագրի իրականացվում է ապահովագրվածի մահվան դեպքում: Լրակեցության ապահովագրության դեպքում ապահովագրական գումարը վճարվում է ապահովագրվածին, եթե վերջինս պայմանագրի գործողության ժամկետի ավարտից հետո շարունակում է ապրել: Ապահովագրավճարների մուծման կարգից կախված` առանձնացնում են` » ապահովագրության պայմանագրեր` ապահովագրավճարների միանվագ (միանգամյա) մուծումով » ապահովագրության պայմանագրեր` ապահովագրավճարների պար երական (կանոնավոր) մուծումներով, ընդ որում, ապահովագրավճարները կարող են մուծվել պար երա ար, պայմանագրի գործողության ողջ ընթացքում` պայմանագրի գործողության ժամկետից կարճ սահմանափակ ժամկետներում, ն ապահովագրվածի ողջ կյանքի ընթացքում:

Միանվագ ապահովագրավճարը ենթադրում է ապահովագրական պարգնի վճարում մեկ անգամ ն ամ ողջությամ պայմանագրի կնքման ժամանակ: Պար երական ապահովագրավճարները մուծվում են տարեկան, եռամսյակային կամ ամսական կտրվածքով: Ներկայումս ոլոր երկրներում, ացառությամ ճապոնիայի, նկատվում է միանվագ ապահովագրական պարգնների ծավալների արագ ն կայուն աճ: Ավստրալիայում, Մեծ Բրիտանիայում ն Ֆրանսիայում միանվագ ապահովագրավճարների տեսակարար կշիռը 2000թ. կազմել է կյանքի ապահովագրության գծով հավաքագրված տարեկան ապահովագրավճարների ավելի քան 2/3-ը, Իտալիայում ն Շվեյցարիայում` ավելի քան 559-ը: Սա ացատրվում է նրանով, որ միանվագ ապահովագրավճարներով պայմանագրերն ավելի ճկուն են ու մրցունակ: Դրանք ոչ միայն մահվան դեպքում ապահովագրական ծածկույթ են առաջարկում, այլն գրավիչ ներդրումային գործիքներ են հանդիսանում: Ըստ ապահովագրական ծածկույթի գործողության ժամկետի տար երում են` » կյանքի ցմահ ապահովագրություն, » կյանքի ապահովագրություն որոշակի ժամանակահատվածի համար: Ապահովագրական ծածկույթի գործողության ժամկետի չափանիշն արտացոլում է ոչ միայն ժամանակի գործոնը, այլն ռիսկի նույթը, որն իր վրա է վերցնում ապահովագրողը: Կյանքի ցմահ ապահովագրությունում ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու հավանականությունը` Ք, հավասար է 1-ի ն ապահովագրողի ռիսկը կայանում է նրանում, թե եր տեղի կունենա ապահովագրական պատահարը ն տվյալ պայմանագրի գծով որքան ապահովագրավճար նա կհասցնի կուտակել մաթեմատիկական պահուստին (պահուստների մասին առավել մանրամասն կարդացեք 2 գլխում): Որոշակի ժամանակահատվածի համար կյանքի ապահովագրության դեպքում ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու հավանականությունը կախված է նրանից, թե որն է ապահովագրության առարկան` լրակեցությունը (ՔՀ1), մահը (ՔՀ1), թե

երկուսը միասին (ՔՀ1): Ընդ որում ապահովագրական ծածկույթն այնքան ավելի թանկ արժե, որքան մեծ է այս հավանականությունը ն կարճ է ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետը: Բնական է, որ մահվան ն լրակեցության ռիսկերի միաժամանակյա ապահովագրության դեպքում ապահովագրավճարներն ավելի արձր կլինեն, իսկ մահվան ռիսկից կյանքի կարճաժամկետ ապահովագրության ապահովագրավճարներն ավելի ցածր հավասար ապահովագրական գումարների ն ապահովագրված անձանց տարիքի պայմաններում: Ըստ ապահովագրական ծածկույթի ձնի, կարելի է առանձնացնել` » ապահովագրություն` կայուն սահմանված ապահովագրական գումարով, » ապահովագրություն` նվազող ապահովագրական գումարով, » ապահովագրություն` աճող ապահովագրական գումարով, » ապահովագրություն` մանրածախ գների ինդեքսի աճին համապատասխան աճող ապահովագրական գումարով. » ապահովագրություն` ապահովագրողի շահույթում մասնակցության հաշվին աճող ապահովագրական գումարով, » ապահովագրություն` մասնագիտացված ներդրումային հիմնադրամներ ապահովագրավճարների ուղղակի ներդրումների հաշվին աճող ապահովագրական գումարով: Կայուն սահմանված ապահովագրական գումարով ապահովագրությունը հանդիսանում է կյանքի ապահովագրության հնագույն ն առավել ավանդական տեսակներից մեկը: Նվազող ապահովագրական գումարով ապահովագրությունն օգտագործվում է որպես վարկի ստացմանն ուղեկցող տարր, եր պարտքի ն տոկոսների մարելուն զուգահեռ նվազում է նան վարկատուի օգտին վարկառուի կողմից կնքված կյանքի ապահովագրության պայմանագրի ապահովագրական գումարը: Աճող ապահովագրական գումարով ապահովագրության տեսակները հայտնվել են համեմատա150

ար վերջերս ն ֆինանսական շուկայում մրցակցության արդյունք են հանդիսանում, եր ապահովագրողները սկսեցին իրենց հաճախորդներին առաջարկել ապահովագրական ն ֆինանսական համատեղ ծառայություններ: Ըստ ապահովագրական հատուցման տեսակի առանձնացնում են` » կյանքի ապահովագրություն ապահովագրական գումարի միանվագ վճարումով, » կյանքի ապահովագրություն աննուիտետի (ռենտայի) վճարումով, » կյանքի ապահովագրություն թոշակի վճարումով: Ապահովագրության առաջին տեսակը ենթադրում է ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու ժամանակ կամ պայմանագրի գործողության ժամկետի ավարտին ապահովադրին կամ նրա ժառանգներին որոշակի կապիտալի վճարում: Երկրորդ տեսակի դեպքում ոչ թե կապիտալ է վճարվում, այլ ապահովագրական գումարի մասերը պար երական վճարումներով: Ապահովագրության երրորդ տեսակի գծով վճարումներն իրականացվում են կենսաթոշակային ապահովագրության շրջանակներում, եր ապահովագրական գումարը ամսական, եռամսյակային կամ տարեկան թոշակների ձնով վճարվում է ապահովագրված անձին կենսաթոշակային տարիքի հասնելու պահից սկսած` մինչն կյանքի վերջը: Ըստ պայմանագրի կնքման միջոցի, կյանքի ապահովագրության պայմանագրերը ստորա աժանվում են` » անհատական պայմանագրերի, » կոլեկտիվ պայմանագրերի: Առաջին դեպքում պայմանագիրը կնքվում է ֆիզիկական անձի հետ, ն պայմանագրի առարկա է հանդիսանում մեկ կամ մի քանի անձանց կյանքը: Կոլեկտիվ պայմանագրերը կնքվում են իրավա անական անձի անունից ն ծածկում են ֆիզիկական անձանց որոշակի քանակի ապահովագրական ռիսկեր: Իրավա անական անձի ն կոլեկտիվի անդամների միջն փոխհարա երությունները հստակ իրավական հիմքեր ունեն: Որպես կանոն, կյանքի կոլեկտիվ ապահովագրության պայմանագրերը կնքվում են ձեռ151

նարկությունների ն կազմակերպությունների ղեկավարության կողմից` վարձու աշխատողների կամ կազմակերպության անդամների կյանքի հետ կապված: Շատ հաճախ կոլեկտիվ պայմանագրերը ծածկում են ոչ միայն մահվան ռիսկը, այլ նան դժ ախտ դեպքերի, հաշմանդամության, հիվանդությունների: Կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի հիմնա- կան տեսակները Կյանքի ապահովագրության տար եր պայմանագրերի առանձնահատկությունները որոշող առավել կարնոր չափանիշների ն աղադրիչների նութագրիչները ներկայացնելով` կարելի է կազմել ապահովագրական շուկայում առավել հաճախ օգտագործվող կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի համալիր համակարգ: Կյանքի ապահովագրության պրակտիկայում ընդունված է առանձնացնել երեք ազային պայմանագրերի տեսակներ, որոնք, ըստ վերը նշված չափանիշների ամ ողջության, ունեն էական տար երություններ, որոնք ներկայացված են ստորն: » Կյանքի ժամկետային ապահովագրություն: Սա մահվան դեպքում կյանքի ապահովագրություն է որոշակի ժամկետով: Ապահովագրական պարգնի մուծման դիմաց ապահովագրողը պարտավորվում է վճարել պայմանագրում նշված ապահովագրական գումարը պայմանագրի գործողության ժամկետի ընթացքում ապահովագրված անձի մահվան դեպքում: » Կյանքի ցմահ ապահովագրություն: Սա մահվան դեպքում կյանքի ապահովագրություն է ապահովագրված անձի ողջ կյանքի ընթացքում: Ապահովագրական պարգնի մուծման դիմաց ապահովագրողը պարտավորվում է վճարել ապահովագրական գումարը ապահովագրված անձի մահվան դեպքում, անկախ նրանից, թե մահը եր կարող է տեղի ունենալ: » Կյանքի խառը ապահովագրություն: Սա որոշակի ժամանակի ընթացքում մահվան ն լրակեցության դեպքում կյանքի ապահովագրություն է: Ապահովագրողը պարտա152

վորվում է վճարել ապահովագրական գումարն ինչպես ապահովագրված անձի մահվան դեպքում, եթե այն տեղի է ունենում մինչն պայմանագրի գործողության ժամկետի լրանալը, այնպես էլ պայմանագրի գործողության ժամկետը լրանալուց հետո, եթե ապահովագրվածը շարունակում է ապրել: Առանձին խում են կազմում հիմնական պայմանագրերից տար եր ն որոշակի առանձնահատուկ ռիսկեր ծածկող պայմանագրերը` » կենսաթոշակային ապահովագրության պայմանագրերը, » աննուիտետները կամ կյանքի ռենտային ապահովագրության պայմանագրերը: Տվյալ դեպքում կարող է հարց առաջանալ միայն լրակեցության ապահովագրություն նախատեսող պայմանագրերի ացակայության մասին: Հարցը նրանում է, որ մաքուր լրակեցության ապահովագրության դեպքում ապահովագրողը վճարում է ապահովագրական գումար միայն այն դեպքում, եր պայմանագրի գործողության ժամկետը լրանալուց հետո ապահովագրվածը ողջ է մնում. հակառակ դեպքում գանձված ապահովագրավճարները մնում են ապահովագրական ընկերության մոտ ն ապահովագրվածին չեն վերադարձվում: Այսպիսի պայմանագիրը ապահովադրին ձեռնտու չէ, քանի որ այն, ի տար երություն կյանքի խառը ապահովագրության, մահվան դեպքում չի ապահովում կապիտալի վճարում: Բացի դրանից, այս պայմանագիրը սահմանափակ ներդրումային գրավչություն ունի, քանի որ մահվան դեպքում կապիտալը չի հասնի ո՛չ ապահովագրվածին, ո՛չ էլ վերջինիս ժառանգներին: Կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի հիմնական տեսակների նութագրիչները ներկայացված են աղյուսակ 5.1.-ում:

Աղյուսակ 5.1. Կյ ան քի ապա հ ով ա գրո ւթյ ա ն պայ մա ն ագ րե րի հի մն ակ ան տ ե սակն երը Ապահովագրութ յան տեսակը

Ապահովագրական ծածկույթը

Ժամկետային

Ապահովագրական գումարի վճարում շահառուին, եթե ապահովագրվածը մահանա պայմանագրում սահմանված ժամկետից շուտ

Ցմահ

Ապահովագրական գումարի վճարում շահառուին ապահովագրվածի մահից հետո` անկախ այն հանգամանքից, թե եր է տեղի ունեցել մահը

Խառը

Ապահովագրական գումարի վճարում ինչպես մինչն պայմանագրի գործողության ավարտը ապահովագրվածի մահվան, այնպես էլ լրակեցության դեպքում

Ապահովագրավճարներ

Ներդրումային տարրի առկայություն

Պար երական

Պար երական կամ միանվագ

Պար երական կամ միանվագ

Հետգնման հնարավորություն

Ապահովագրության նութագիրը

Ոչ

Չկա

էժան ու պարզ` վաղաժամկետ մահվան դեպքում վճարման արձր երաշխիքով

Այո

Հետգնման իրավունքն ի հայտ է գալիս միայն պայմանագրի գործողության որոշակի հատվածում

Ժառանգների առավելագույն ապահովում անսահմանափակ ժամկետով ն կապիտալացման տարրերով

Կա

Ներդրումների ն կուտակումների ստեղծման համար առավել նպաստավոր պայմանագրեր, այց մահվան դեպքում ոչ արձր երաշխիքներով

Այո

Կյանքի ժամկետային ապահովագրության պայմանագրեր Կյանքի ժամկետային ապահովագրության պայմանագրերի տեսակները հետնյալն են` » մշտական ապահովագրավճարով կյանքի ժամկետային ապահովագրություն, » կյանքի փոխարկելի ժամկետային ապահովագրություն, » կյանքի ժամկետային ապահովագրություն նվազող ապահովագրական գումարով, » կյանքի ժամկետային ապահովագրություն աճող ապահովագրական գումարով, » ընտանեկան եկամուտի ապահովագրություն: Մշտական ապահովագրավճարով ժամկետային ապահովագրությունը կյանքի ապահովագրության ամենապարզ ու էժան ձնն է: Պար երական, մշտական ն ցածր ապահովագրավճարների մուծման պայմաններում պայմանագրի գործողության ամ ողջ ժամկետի ընթացքում ապահովագրական ընկերությունը վճարում է երաշխավորված ապահովագրական գումար ապահովագրված անձի մահվան դեպքում: Կյանքի փոխարկելի ժամկետային ապահովագրությունն իր մեջ պարունակում է պայմանագրի գործողության ընթացքում ցանկացած ժամանակ այս պայմանագիրը կյանքի ցմահ կամ խառը ապահովագրության պայմանագրի փոխարկելու հնարավորություն: Նոր ապահովագրավճարը հաշվարկվում է ցմահ կամ խառը ապահովագրության սակագների հիման վրա: Նվազող ապահովագրական գումարով կյանքի ժամկետային ապահովագրությունը նախատեսում է յուրաքանչյուր տարի որոշակի չափով ապահովագրական գումարի իջեցում` ապահովագրության ժամկետի վերջում հասնելով զրոյի: Ապահովագրավճարները վճարվում են պար երա ար, այց դրանց վճարման ժամկետը սահմանվում է պայմանագրի գործողության ժամկետից ավելի կարճ` ապահովադիրների ան արեխղճությունից խուսափելու նպատակով, քանի որ ապահովագրության ժամկետի վերջում

ապահովագրական գումարի խիստ իջեցման հետնանքով հնարավոր է, որ ապահովադիրները հրաժարվեն ապահովագրական պարգններ վճարել: Սովորա ար այս պայմանագրերն օգտագործվում են որպես նակարանների շինարարության կամ հիփոթեքային վարկերը մարելու երաշխիք: Վարկը մարելու չափերին համամասնորեն նվազում է նան վարկառուի կյանքի ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ապահովագրական գումարը: Այս պայմանագրերում շահառու է հանդիսանում վարկային կազմակերպությունը կամ անկը: Ապահովագրության այս տեսակը տարածվում ու զարգանում է հիփոթեքային վարկավորման տեմպերին զուգահեռ: Աճող ապահովագրական գումարով կյանքի ժամկետային ապահովագրությունն արժեզրկման գործընթացին հակազդեցության երաշխիքներ է տրամադրում: Ապահովագրական պարգնն աճում է ապահովագրական ծածկույթի ավելացմանը զուգահեռ: Այս պայմանագրով ապահովագրական գումարի ավելացումն իրականացվում է մանրածախ գների ինդեքսի աճին համամասնորեն: Ընտանեկան եկամուտի ապահովագրության վկայագրերը կյանքի ժամկետային ապահովագրության լրացում են հանդիսանում, որոնք կարնոր նշանակություն ունեն: Այս վկայագրերի առանձնահատկությունն այն է, որ ապահովագրական պատահարի` ապահովագրվածի մահվան տեղի ունենալու ժամանակ պայմանագրում նշված շահառուին է վճարվում ոչ թե միանվագ, կայուն սահմանված գումար, այլ ռենտա, որը փոխարինում է ընտանիքը կերակրողի եկամտին: Ռենտան վճարվում է ամսական, եռամսյակային կամ տարեկան կտրվածքով մինչն պայմանագրում նշված ժամկետի ավարտը: Կյանքի ցմահ ապահովագրության պայմանագրեր Կյանքի ցմահ ապահովագրության պայմանագրերի տեսակները հետնյալն են` » կյանքի ցմահ ապահովագրություն` կայուն սահմանված գումարով,

» կյանքի ցմահ ապահովագրություն` ապահովագրողի շահույթում մասնակցությամ , » կյանքի ցմահ ապահովագրության ներդրումային վկայագրեր, » կյանքի ցմահ ապահովագրություն` երկու ապահովագրական գումարով:

Կայուն սահմանված գումարով կյանքի ցմահ ապահովագրության դեպքում ապահովադիրը վճարում է հաստատուն ապահովագրավճար` պայմանագրի կնքման պահից սկսած ողջ հետագա կյանքի ընթացքում, իսկ ապահովագրվածի մահվան դեպքում վճարվում է պայմանագրով սահմանված կայուն ապահովագրական գումար: Սա մշտական վկայագիր է, որը չունի ժամկետի ավարտ, ացի ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալուց ն պայմանագիրը վաղաժամկետ դադարեցնելուց: Քանի որ պատահարի տեղի ունենալն անխուսափելի է, հետնա ար` այս պայմանագրերի համար վճարվող ապահովագրական պարգններն ավելի արձր են, քան կյանքի ժամկետային ապահովագրության դեպքում: Ապահովագրավճարը կարող է գանձվել ոչ միայն ամ ողջ կյանքի ընթացքում, այլն միանվագ (գանձումը կատարվում է մեկ անգամ պայմանագրի կնքման ժամանակ) կամ ժամանակային (գանձումը կատարվում է պար երա ար` նախապես որոշված ժամկետի ընթացքում, որպես կանոն, մինչն կենսաթոշակային կամ որոշակի պատկառելի տարիքի հասնելը): Ցմահ ապահովագրությունը ոչ միայն երաշխիք է տրամադրում ռիսկից, այլն իր երկարաժամկետ նույթով պայմանավորված` դրամական կուտակումների ստեղծման մեխանիզմ է հանդիսանում: Հաճախորդների համար ավելի գրավիչ են կյանքի այն ցմահ ապահովագրության պայմանագրերը, որոնք պարունակում են ինչպես ապահովագրական, այնպես էլ ֆինանսական երաշխիքներ, ն ացի ապահովագրական պաշտպանվածությունից ապահովադրին առաջարկում են նան ներդրումային եկամուտ:

Կյանքի ցմահ ապահովագրություն` ապահովագրողի շահույթում ապահովադրի մասնակցությամ : Այս պայմանագրերով ապահովադիրը վճարում է միանվագ կամ կանոնավոր ապահո157

վագրավճարներ ապահովագրության ժամկետի ընթացքում: Ապահովագրական պատահարի ժամանակ ապահովագրողը վճարում է ապահովագրական գումարը պայմանագրի գործողության ընթացքում հաշվարկված ոնուսների հետ միասին:

Կյանքի ցմահ ապահովագրության ներդրումային վկայագրեր: Բացի իրենց շահույթում մասնակցությունից, ապահովագրողներն իրենց հաճախորդներին են առաջարկում նան կյանքի ապահովագրության այնպիսի վկայագրեր, որտեղ ապահովագրական գումարներն ուղղակիորեն կապվում են ներդրումային գործարքների իրականացման հետ: Ապահովագրական ընկերությունն իր վրա պարտավորություն է վերցնում ապահովադիրներից գանձվող ապահովագրավճարները տեղա աշխել մասնագիտացված ներդրումային հիմնադրամներում: Ներդրումային վկայագրերը նախատեսված են այն հաճախորդների համար, որոնց, առաջին հերթին, հետաքրքրում է ոչ թե ապահովագրական պաշտպանվածությունը, այլ կապիտալի ստեղծումը ն լրացուցիչ եկամտի ստացումը: Ապահովագրական ընկերություններն առաջարկում են տար եր նույթի հիմնադրամներ, որտեղ ապահովադիրը կարող է տեղա աշխել իր միջոցները: Հիմնադրամները կարող են լինել ներքին, այսինքն` միայն մեկ ապահովագրական ընկերության կողմից ստեղծվող ն օգտագործվող, ու արտաքին, այսինքն` այլ ֆինանսական խմ երի կողմից ստեղծվող: Առավել շատ տարածված են` » որսայական առնտրում շրջանառվող սովորական աժնետոմսերի հիմնադրամը, » եկամտի ֆիքսված նորմայով հիմնադրամը, եր ներդրումները կատարվում են պետության կամ տեղական իշխանությունների կողմից թողարկվող պարտատոմսերում, » անշարժ գույքի հիմնադրամը (ներդրումներ շինություններում, հողակտորներում ն այլ անշարժ գույքի մեջ),

» միջազգային հիմնադրամը (ներդրումներ արտասահմանյան ակտիվներում, առավել հաճախ` միջազգային ֆոնդային որսաներում շրջանառվող արժեթղթերի մեջ), » կանխիկի հիմնադրամը (ներդրումներ արագ իրացվելի ակտիվներում` անկային դեպոզիտներում, գանձապետական պարտատոմսերում), » մանրածախ ինդեքսի աճի հետ կապված հուսալի, հիմնականում` պետական արժեթղթերում ներդրումներ կատարող հիմնադրամը, » շինարարական միությունների դեպոզիտներում ներդրումներ կատարող հիմնադրամը: Ներկայումս ձնավորվել է «կառավարելի հիմնադրամի» հայեցակարգը, որում հիմնադրամի մենեջերներն են որոշում, թե ժամանակի ցանկացած հատվածում որտեղ է առավել շահավետ ն հուսալի միջոցներ ներդնելը: Ներդրումային վկայագրերով մի հիմնադրամից մյուսը կապիտալի փոխանցման հնարավորություն իրենց ապահովադիրներին շատ ապահովագրական ընկերություններ են տալիս: Որոշ կազմակերպություններ այս հնարավորությունը պայմանագրի մեջ ներառում են լրացուցիչ գումարի վճարման պայմանով:

Երկու ապահովագրական գումարով կյանքի ցմահ ապահովագրության վկայագրերը պայմանագրում սահմանված գումարից ոչ փոքր ծածկույթի երաշխավորված մեծություն են առաջարկում: Պայմանագրում նշվում են մահվան դեպքում երաշխավորված ապահովագրական գումարը ն ավելի ցածր ապահովագրական գումար, որը յուրաքանչյուր տարի ավելանում է ոնուսների հաշվին: Ապահովագրական պատահարի ժամանակ վճարվում է այն ապահովագրական գումարը, որն այդ պահին ավելի արձր է: Այս պայմանագրերը նույնիսկ ավելի էժան են, քան առանց շահույթում ապահովագրված անձի մասնակցության կյանքի ցմահ ապահովագրության պայմանագրերը (գրաֆիկ 5.1.):

Գծապատկեր 5.1

Երկու ապահովագրական գումարով կյանքի ցմահ ապահովագրության ապահովագրական հատուցման մեծության փոփոխման գրաֆիկը. Տ-ապահովագրական գումարը, Լ-պայմանագրի գործողության ժամկետը, ՏԵ- ազիսային ապահովագրական գումարը, ∆ՏԵ- ոնուսների գումարման հաշվին ազիսային ապահովագրական գումարի տարեկան աճը, Տr-մահվան դեպքում վճարվող ապահովագրական գումարի երաշխավորված մեծությունը:

Կյանքի խառը ապահովագրության պայմանագրեր Կյանքի խառը ապահովագրության տեսակները հետնյալն են` » կյանքի խառը ապահովագրություն` առանց շահույթում ապահովագրողի մասնակցության, » կյանքի խառը ապահովագրություն` շահույթում ապահովագրողի մասնակցությամ , » կյանքի խառը ապահովագրություն երկու ապահովագրական գումարով, » կյանքի ճկուն խառը ապահովագրություն,

» ռեդուկցիայով պայմանագրեր, » կյանքի խառը ապահովագրություն` ներդրումային վկայագրերով:

Առանց ապահովագրողի շահույթում մասնակցության կյանքի խառը ապահովագրությունը հաստատուն ապահովագրավճարներով ն երաշխավորված ապահովագրական գումարով խառը ապահովագրության հիմնական ձնն է, որտեղ ապահովագրական գումարը վճարվում է ինչպես ապահովագրված անձի մահվան, այնպես էլ պայմանագրի գործողության ժամկետը լրանալու դեպքում: Ապահովագրական գումարը կարող է լինել ինչպես նույնը, այնպես էլ տար եր, այսինքն` մահվան դեպքում լինել ավելի արձր, քան` լրակեցության: Ապահովագրական գումարի վճարումը կարող է իրականացվել ինչպես մահվան կամ լրակեցության դեպքում անմիջապես, այնպես էլ` հետաձգված: Հետաձգման դեպքում ապահովագրողը վճարում է ապահովագրական գումարը` միայն պայմանագրով սահմանված ժամկետից հետո` անկախ նրանից` ապահովագրվածը ողջ է, թե` ոչ: Կյանքի խառը ապահովագրության համար վճարվող ապահովագրավճարն ապահովագրողի կողմից պայմանականորեն աժանվում է երեք մասի` » ռիսկային ապահովագրավճար, որը վաղաժամկետ մահվան դեպքում նախատեսված է ռիսկային պահուստի ստեղծման համար ( աշխման սկզ ունք), » խնայողական ապահովագրավճար, որը նախատեսված է լրակեցության պահուստի կուտակման համար (կապիտալացման սկզ ունք), » գործավարման ծախսեր: Ապահովագրավճարները, որպես կանոն, պար երական մուծման նույթ են կրում, սակայն կարող են կիրառվել նան միանվագ պարգնները: Միանվագ ապահովագրավճարով խառը ապահովագրությունը, ըստ էության, արդեն դժվար է ապահովագրություն անվանել, քանի որ այն ավելի շատ ֆինանսական, քան ապահովագրական ռիսկ է պարունակում. այն է, թե որքան ներ-

դրումային եկամուտ կհասցնի ստանալ ապահովագրական ընկերությունը` իրեն տրված կապիտալի դիմաց: Ապահովագրողի շահույթում ապահովադրի մասնակցությունը նախատեսող կյանքի խառը ապահովագրությունը կուտակային ապահովագրության ամենատարածված տեսակն է: Ինչպես մահվան, այնպես էլ պայմանագրի ավարտից հետո վճարվող ապահովագրական գումարն իրենից ներկայացնում է պայմանագրով երաշխավորված գումար` պայմանագրի գործողության ընթացքում հաշվարկված ոնուսների հետ միասին: Երկու ապահովագրական գումարներով կյանքի խառը ապահովագրությունն իրենից ներկայացնում է ապահովագրողի շահույթում մասնակցությամ խառը ապահովագրության ն նվազող ապահովագրական գումարով կարճաժամկետ ապահովագրության միավորումը: Մահվան դեպքում ապահովագրողը վճարում է հետնյալ երկու գումարներից առավելագույնը` ազիսային ապահովագրական գումարը` հաշվարկված ոնուսների հետ միասին, կամ մահվան դեպքում երաշխավորված ապահովագրական գումարը: Պայմանագրի գործողության ժամկետը լրանալու դեպքում ենթակա է վճարման ազիսային ապահովագրական գումարը` հաշվարկված ոնուսների հետ միասին: Կյանքի ճկուն խառը ապահովագրությունը նախատեսված է ապահովագրության պայմանագրի վաղաժամկետ դադարեցման անհրաժեշտության դեպքում հետգնման ցածր գնից խուսափելու համար: Կնքվում է ոչ թե մեծ գումարով մեկ պայմանագիր, այլ մի քանի պայմանագրեր ոչ մեծ ապահովագրական գումարներով, որոնք միասին վերցրած կազմում են անհրաժեշտ ապահովագրական ծածկույթի չափը: Ապահովագրավճարները, հիմնականում, վճարվում են պար երական: Կնքված ոլոր պայմանագրերով պարգններ վճարելու անհնարինության դեպքում պայմանագրերի մի մասը չեղյալ է համարվում հետգնման գնով կամ պայմանագրի գործողության ավարտին հաջորդող 10 տարի հետո ապահովագրական գումարը ստանալու պայմանով, իսկ մնացած պայմանագրերը շարունակում են գործել: Ի տար երություն կյանքի խառը ապահովագրության ավանդական պայմանագրերի` այս վկայա162

գրերը չունեն ավարտի սահմանված ժամկետ: Սրանք կառուցված են այնպես, որ ապահովադիրներին ավելի ձեռնտու լինի սպասել ապահովագրական հատուցման վճարմանը, քան վաղաժամկետ դադարեցնել ու հետ գնել ապահովագրության պայմանագիրը ցածր գնով: Ապահովագրության պայմանագրի ռեդուկցիա են անվանում ապահովագրական պարգնների չվճարման դեպքում ապահովագրական գումարի համամասնական նվազեցումը: Ապահովագրողը վճարում է ապահովադրի կողմից չվճարված հերթական ապահովագրավճարը տվյալ պայմանագրի գծով կուտակված պահուստի հաշվին: Նման ձնով ապահովագրական պարգնների վճարումը կարող է կատարվել այնքան ժամանակ, որքան սպառված չէ տվյայ պայմանագրի պահուստը: Ռեդուկցիայով պայմանագրերը կիրառվում են ապահովագրավճարները մուծելու ապահովադրի անհնարինության դեպքում` պայմանագրի գործողության ողջ ընթացքում ապահովագրական ծածկույթի տրամադրման շարունակականությունն ապահովելու նպատակով: Չմուծված ապահովագրավճարներին համամասնորեն նվազում է ազիսային ապահովագրական գումարը: Պայմանագրի գործողության ժամկետը լրանալու կամ մահվան դեպքում ապահովադիրը կստանա նվազեցված ապահովագրական գումարը, որի նկատմամ կարող են նան հաշվարկվել ոնուսներ: Ապահովադրի համար ավելի շահավետ է պահպանել ապահովագրական ծածկույթը թեկուզ կրճատված մասով, քան ստանալ ավելի ցածր հետգնման գին: Կյանքի խառը ապահովագրության ներդրումային վկայագրերը գործում են կյանքի ցմահ ապահովագրության համապատասխան պայմանագրերի նման: Տար երությունը կայանում է նրանում, որ երկու ապահովագրվող ռիսկերի (մահվան ն լրակեցության) առկայության դեպքում ապահովագրողի կողմից գանձվող ապահովագրավճարը աժանվում է երկու մասի: Վերջին ժամանակներս արտասահմանում առաջ են եկել ն ապահովագրական շուկայում մեծ պահանջարկ են վայելում ոլորովին նոր ծառայություններ, որոնք ապահովադրին ացարձակ ազատություն են տալիս իր կյանքի ապահովագրության ձնի ընտ163

րության, ինչպես նան ապահովագրության պայմաններում փոփոխություններ ն լրացումներ կատարելու հարցում: Սրա սկիզ ը դրվել է սոiխ6rՏՅ| |if6 (թարգմանա ար` ազմա նույթ կյանք) կոչվող ազատ ապահովագրության վկայագրերի ստեղծմամ , որոնք լայն տարածում են գտել հատկապես Մեծ Բրիտանիայում ն ԱՄՆ-ում: Ապահովագրության այս ձնի հիմնական գաղափարն այն է, որ կնքելով ապահովագրության պայմանագիր` ապահովադիրն իր համար ընտրության իրավունք է թողնում, այսինքն կարող է ազատ ընտրել ինչպես վճարման չափերն ու ժամկետները, այնպես էլ ապահովագրության պայմանագրի գործողության ընթացքում իրեն տրամադրվող երաշխիքների ձները: Փաստացի վճարված ապահովագրական պարգններից ն ապահովագրական հատուցումների հավաքածուի նկատմամ ապահովադրի պահանջների փոփոխությունից կախված` ապահովագրողը միշտ ճշգրտում է ապահովագրական գումարները: Պայմանագրի գործողության ընթացքում ապահովադիրը ցանկացած ժամանակ իրավունք ունի պայմանագրում մտցնել լրացուցիչ երաշխիքներ (տար երակներ) կամ ստանալ միջոցներ խնայողական հաշվից, վճարել լրացուցիչ միանվագ ապահովագրական պարգններ կամ փոփոխել ապահովագրական գումարը մահվան դեպքում: Բացի մահվան ն լրակեցության դեպքում հիմնական հատուցումներից, այս պայմանագրերում առաջարկվում են նան հետնյալ երաշխիքները` » կանոնավոր եկամտի (ռենտայի) վճարում, » նպաստներ առողջության մշտական կորստի դեպքում, » հատուցում հաշմանդամության դեպքում, » նպաստներ հիվանդանոցային ուժում ստանալու համար, » արձրացված հատուցում դժ ախտ պատահարի հետնանքով մահվան պարագայում, » ապահովագրական ծածկույթ կրիտիկական հիվանդությունների ախտորոշման դեպքում: Այսպիսի ծառայություններն ավելի մոտ են ֆինանսական ն խնայողական ծառայություններին, քան ուն ապահովագրական,

քանի որ դրանց հիմնական նպատակը կուտակումների ստեղծումն է, ն ոչ թե ապահովագրական երաշխիքների ստացումը: Այսպիսի ապահովագրության պայմանագրերը մեծ հաջողությամ մրցակցում են անկերի կամ ներդրումային կազմակերպությունների կողմից առաջարկվող ֆինանսական ծառայությունների հետ, քանի որ ապահովում են նակչության անձնական ներդրումների առավել արձր եկամտա երություն: Շատ անգամ այս հանգամանքին նպաստում է արտոնյալ հարկումը, որը կյանքի ապահովագրության համար գոյություն ունի գրեթե ոլոր երկրներում: Վերջին ժամանակներս ապահովագրական ընկերությունների միջն խիստ մրցակցության պայմաններում կյանքի ապահովագրության պրակտիկա սկսեցին մտնել լրացուցիչ երաշխիքներով պայմանագրեր: Ապահովագրական ծածկույթի ընդլայնումն իրականացվում է երեք ուղղություններով` » կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի պայմաններում այնպիսի ծածկույթների ներառում, որոնք սովորաար օգտագործվում են անձնական ապահովագրության մյուս ճյուղերում, օրինակ` ժշկական ն դժ ախտ դեպքերից ապահովագրության, » ապահովադրին պայմանագրի գործողության ընթացքում դրա պայմաններում փոփոխություններ կատարելու ն նոր երաշխիքներ մտցնելու հնարավորության ընձեռում, » ապահովագրավճարների կանոնավոր մուծումներ կատարելու անհնարինության առաջացման դեպքում ապահովագրական պարգնների մուծման կարգում ապահովադրին արտոնությունների տրամադրում: Պայմանագրում լրացուցիչ պայմանների ներառումը կատարվում է լրացուցիչ ապահովագրական պարգնի հաշվին: Ապահովագրությունը ապահովագրվածի երկարաժամկետ խնամքի համար կյանքի ապահովագրության ապահովագրական շուկայի ամենավերջին նորույթներից է: Այսպիսի երաշխիքով վկայագրերը կյանքի ապահովագրության ինքնուրույն ծառայություններ են դառնում հատկապես ԱՄՆ-ում: Դրանց առաջացումը ն լայն

տարածումը կապված է ժողովրդագրական իրավիճակում կատարվող գլո ալ փոփոխությունների հետ: Մարդկային կյանքի շարունակականությունը տարեցտարի ավելանում է. արդյունա երապես զարգացած երկրներում դրա միջին տնողությունը մոտեցել է 80-ի, իսկ ճապոնիայում ն Շվեդիայում կանանց կյանքի սպասվող տնողությունը արդեն կազմում է համապատասխանա ար 82.5 ն 81.5 տարի: Բացի դրանից, մշտապես նվազում են մահացության ցուցանիշները, որն ընդհանուր առմամ հանգեցնում է պատկառելի տարիքի նակչության մասի գլո ալ աճի: «Լօոց-է6rm ՇՅr6» (թարգմանա ար` երկարաժամկետ խնամք) ապահովագրությունն անհրաժեշտ կենսական ֆունկցիաներն ինքնուրույն կատարելու հնարավորություն չունեցող ծեր մարդկանց խնամքի ծախսերը ծածկելու համար անհրաժեշտ կապիտալ է ապահովում: Այսպիսի պայմանագրերով հատուցումներն իրենցից ներկայացնում են պար երական վճարումներ, որոնք սկսվում են ապահովագրվածի կողմից առօրյա կենսական ֆունկցիաները կատարելու անհնարինությունը հայտնա երելուց անմիջապես հետո: Վճարումների չափը կախված է այն ապահովագրական գումարից, որի չափով կնքվել է պայմանագիրը, ինչպես նան կենսական ֆունկցիաները կատարելու հնարավորության կորստի աստիճանից, որն արտահայտվում է չկատարվող ֆունկցիաների քանակով: Վճարման ժամկետը կարող է լինել ցմահ կամ միայն որոշակի ժամանակի համար: Բացի դրանից, կարող են սահմանվել ապահովագրական հատուցումների տար եր ձներ` տնային կենցաղային խնամքի նպաստներ, հատուկ խնամակալին վճարելու համար նախատեսված նպաստներ կամ ծերերին խնամելու համար նախատեսված հատուկ հաստատությունում գտնվելու համար նպաստներ: Կյանքի ապահովագրության պայմանագիրը, որպես կանոն, երկարաժամկետ նույթ է կրում, որի գործողության ընթացքում կարող են փոփոխվել ապահովադրի ֆինանսական ն ընտանեկան վիճակը, տնտեսական դրությունը երկրում, հարկային համակարգը, ինչպես նան օրենսդրությունն ու իրավա անական պրակտիկան: Ապահովադրի համար կարնոր է, որպեսզի իր կողմից գնված երաշխիքը չկորցնի իր նշանակությունը հետագա տարի166

ների ընթացքում: Այս պատճառով, կանխատեսելով ապահովադիրների այս պահանջմունքները, ապահովագրական ընկերությունները պայմանագրի գործողության ընթացքում ապահովադիրներին առաջարկում են պայմանագրի պայմանների տար եր փոփոխություններ ն լրացումներ, որոնք կոչվում են օպցիոններ: Ապահովադիրը վճարում է ոչ մեծ լրացուցիչ ապահովագրավճար` ապագայում ապահովագրական ծածկույթի պայմաններում որոշակի էական փոփոխություններ կատարելու հնարավորություն ստանալու համար: Առավել լայն տարածված օպցիոնների թվին են դասվում` » ապահովագրական գումարի ավելացումը` մանրածախ գների ինդեքսին համապատասխան (ընդ որում, ավտոմատ մեծանում է նան ավելացած ապահովագրական գումարի դիմաց գանձվող ապահովագրավճարը), » պայմանագրով սահմանված ապահովագրական գումարը պար երա ար մեծացնելու հնարավորություն` ապահովագրվածի եկամուտների աճին զուգահեռ (առանց նոր պայմանագիր կնքելու, սակայն ապահովագրավճարի ճշգրտումով), » հետագայում պայմանագրի մեջ այլ ապահովագրված անձ (օրինակ` ամուսնուն) մտցնելու հնարավորությունը: Լրացուցիչ ծածկույթների երրորդ խումը պայմանավորված է ապահովագրողի` հաճախորդին չկորցնելու ն պայմանագիրը պահպանելու ցանկությամ , եթե ի հայտ գան ապահովադրի կողմից ժամանակին ապահովագրական պարգնների մուծումների հնարավորության վրա ացասա ար ազդող տար եր հանգամանքներ: Ապահովագրական ընկերությունները տրամադրում են ապահովագրական պարգնների մուծման այդպիսի արտոնություններ` » անաշխատունակության ժամանակահատվածում ապահովադրի կողմից կատարվող ապահովագրավճարների մուծումների դադարեցում, » գործազրկության ընթացքում ապահովագրավճարների մուծումների ժամանակավոր դադարեցում,

» ապահովագրության պայմանագրի ռեդուկցիա, որի ժամանակ ապահովագրական ծածկույթը պահպանվում է, այց կրճատված չափով, որի մեծությունը կախված է տվյալ պայմանագրով կուտակված պահուստի չափից:

Աննուիտետ կամ կյանքի ռենտային ապահովագրություն Աննուիտետն իրենից ներկայացնում է ապահովագրության պայմանագրի մի տեսակ, որով ապահովագրվածի կյանքի որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում նրան է վճարվում տարեկան ռենտա` պայմանագրի կնքման ժամանակ միանվագ ապահովագրական պարգնի մուծման դիմաց: Եթե կյանքի ավանդական ապահովագրության մեջ հատուցումը վճարվում է միանվագ, եր մահանում է ապահովագրված անձը, ապա աննուիտետները, հակառակը, երաշխավորում են եկամտի պար երական գումարների վճարում այնքան ժամանակ, քանի դեռ ապահովագրվածը ողջ է: Պրակտիկայում տարեկան ռենտան կարող է վճարվել նան եռամսյակային ն ամսեկան կտրվածքներով, սակայն գումարը միշտ հավասար է հաշվարկված ռենտայի տարեկան գումարին: Սովորա ար միանվագ ապահովագրավճարների մուծման նպատակով կիրառվում են կյանքի խառը կամ լրակեցության ապահովագրության գծով կուտակված ապահովագրական գումարները: Եր եմն թույլատրվում է աննուիտետը ձեռք երել ապառիկ կարգով: Աննուիտետները կարող են լինել պրենումերանդո (վճարվում են նախապես) ն պոստնումերանդո (վճարվում են ուշացումով): Առաջին դեպքում աննուիտետի վճարումն իրականացվում է ռենտայի վճարման համար սահմանված ժամանակաշրջանի առաջին օրը, ասյինքն տարվա, եռամսյակի կամ ամսվա սկզ ին: Երկրորդ դեպքում վճարումը կատարվում է սահմանված ժամանակաշրջանի վերջին: Հաճախ աննուիտետները գնում են թոշակի գնալիս կամ երեխաների կրթությունը ֆինանսավորելու նպատակով: Երկրորդ դեպքում պայմանագիրը կնքվում է հօգուտ երրորդ անձի: Աննուիտետների ապահովագրական սակագները որոշելու համար օգտագործում են մահացության աղյուսակները ոչ թե ամողջ նակչության համար, այլ միայն այն մասի, որոնք ունեն

առողջության արձր ցուցանիշներ ն համապատասխանա ար մահացության ցածր գործակիցներ: Գոյություն ունեն աննուիտետների այսպիսի ձներ` » պարզ աննուիտետ, եր միանվագ ապահովագրական պարգնի վճարման դեպքում ապահովագրվածին ցմահ վճարվում է տարեկան ռենտա, » հետաձգված աննուիտետ, եր պայմանագրի կնքման ժամանակ որոշվում է պայմանագրի կնքման ն ռենտայի վճարումները սկսելու միջն ընկած ժամանակը: Այս հետաձգված ժամանակաշրջանի համար նշանակվում են պար երական ապահովագրավճարներ, որպեսզի ապահովադիրը վճարի աննուիտետի համար, » ժամկետային աննուիտետ, եր ապահովագրության պայմանագիրը նախատեսում է ռենտայի վճարում միայն մինչն սահմանված որոշակի պահը կամ ապահովագրվածի մահը` կախված այն անից, թե այս ժամանակահատվածներից որն ավելի կարճ կլինի, » երաշխավորված աննուիտետ, եր պայմանագրով նախատեսվում է ռենտայի վճարում երաշխավորված ժամանակահատվածի ընթացքում` անկախ նրանից, տեղի է ունեցել այդ ժամանակահատվածի ընթացքում մահը, թե` ոչ: Այսպիսով, ֆիքսված ժամանակահատվածի ընթացքում ապահովագրված անձի մահվան դեպքում ռենտան կվճարվի ժառանգներին մինչն այդ ժամանակահատվածի ավարտը: Ռենտայի ամ ողջ գումարը կարող է ժառանգներին վճարվել միանվագ, » աննուիտետներ կապիտալի պաշտպանությամ , եր ապահովագրվածը կամ նրա ժառանգները ոլոր դեպքերում ստանում են վճարված ապահովագրավճարների ամ ողջ արժեքը: Ապահովագրված անձին երաշխավորվում է եկամտի ցմահ վճարում: Իսկ եթե ապահովագրվածը մահանում է ավելի շուտ, քան վճարված ռենտայի ընդհանուր գումարը հավասար է դառնում վճար-

ված ապահովագրական պարգնների գումարին, ապա մնացած տար երությունը վճարվում է ժառանգներին: Կենսաթոշակային պլաններ Կենսաթոշակները նախատեսում են եկամտի ապահովում աշխատանքային գործունեության դադարեցումից հետո: Կենսաթոշակային պայմանագրի կնքման նպատակով օգտագործում են կենսաթոշակային պլանները կամ սխեմաները: Կենսաթոշակային պլանը ներառում է` » կենսաթոշակային պլանի համաձայն ապահովագրական գումարի կուտակում ապահովագրվածի աշխատանքային գործունեության ընթացքում` լրակեցության կամ կյանքի խառը ապահովագրության պայմանագրով կանոնավոր ապահովագրավճարների մուծման հաշվին: Ապահովագրական պատահար է համարվում ապահովագրվածի կողմից կենսաթոշակային կամ պայմանագրով սահմանված այլ տարիքի հասնելը, ինչպես նան վրահաս հաշմանդամությունը, » ապահովագրական ընկերությունում աննուիտետի գնում` թոշակի անցնելիս կենսաթոշակային ապահովագրության գծով ստացած գումարի չափով, » թոշակի անցնելիս ապահովագրողի կողմից ֆիքսված գումարի վճարում (կուտակված ապահովագրական գումարի 259-ը) որպես միանվագ նպաստ, » թոշակի վճարում ամսական ռենտային գումարների տեսքով: Քանի որ կենսաթոշակային ապահովագրության պայմանագիրը կառուցված է ծեր տարիքում կամ հաշմանդամության դեպքում եկամտի ապահովման նպատակով, այն ապահովադրի կողմից հետ գնվել չի կարող: Աշխատանքային գործունեության ընթացքում ապահովագրված անձի մահվան դեպքում կուտակված կենսաթոշակային պարգնների որոշակի մասը կարող է վճարվել ժառանգներին: Կենսաթոշակային աննուիտետը, որպես կանոն, նախատեսում է

ռենտայի ցմահ վճարում, այց անհատական ապահովագրության ժամանակ կարող են նախատեսվել նան աննուիտետների այլ ձներ:

5.3

ԿՅԱՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՍԱԿԱԳՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

Կյանքի ապահովագրության սակագների հաշվարկման առանձնահատկությունները Ակտուարային հաշվարկները մաթեմատիկական, վիճակագրական ն այլ մեթոդների համախում ն է, որի կիրառմամ գնահատվում է որոշակի իրադարձությունների տեղի ունենալու հավանականությունը, ն հաշվարկվում են ապահովագրական սակագների, ապահովագրավճարների, ապահովագրական գումարի, տեխնիկական պահուստների, կենսաթոշակի, աննուիտետների ն այլ նմանատիպ ցուցանիշների մեծությունները: Կյանքի ապահովագրությունը, որպես ապահովագրության առանձին ճյուղ, ունի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք պայմանավորում են ապահովագրական գործընթացների վերլուծության, նախապատրաստման ն անցկացման ձների ն մեթոդների ընտրությունը: Կյանքի ապահովագրության սակագների հաշվարկման մեթոդի վրա ազդող հիմնական գործոնները հետնյալն են. • Ապահովագրության այս տեսակի օ յեկտ է հանդիսանում մարդու կյանքը, առողջությունն ու աշխատունակությունը: Ազգա նակչության կյանքի տնողությունը ն մահացությունը նութագրող ցուցանիշները պար երա ար հավաքագրվում ու մշակվում են Ազգային վիճակագրական ծառայության կողմից: Ստացված տվյալների հիման վրա կազմվում են, այսպես կոչված, մահացության աղյուսակներ, որոնցից ապահովագրողներն օգտվում են կյանքի ապահովագրության սակագները որոշելիս: Եվ քանի որ յուրաքանչյուր անհատի կյանքի տնողությունը անկան171

խատեսելի ն պատահական նույթ է կրում, այդ պատճառով սակագների որոշման համար օգտագործվում են հավանականությունների տեսության ն վիճակագրության մեթոդները: • Որպես կանոն, կյանքի ապահովագրության պայմանագրերը երկարաժամկետ նույթ են կրում: Ապահովագրավճարների գանձումից մինչն փոխհատուցման վճարում կարող են տարիներ անցնել, ն այդ ժամանակահատվածում սղաճի ն ազատ դրամական միջոցների ներդրումներից ստացված եկամտի հաշվին տեղի կունենա ապահովագրական պահուստների մեծության փոփոխություն: Սակագների հաշվարկման ժամանակ այսպիսի փոփոխությունները հաշվի առնելու համար օգտվագործվում են երկարաժամկետ ֆինանսական հաշվարկների մեթոդները, մասնավորապես` դիսկոնտավորումը: Ապահովագրական դեպքերը ն մահացության աղյու սակները Սակագնային դրույքաչափը, որով ապահովադիրը վճարում է ապահովագրավճարը, կոչվում է րուտտո-դրույքաչափ: Այն կազմված է երկու մասից` նետտո-դրույքաչափից (որին աժին է ընկնում ամ ողջ սակագնի 60-959-ը) ն եռնվածքից (5-409): Նետտո-դրույքաչափը նախատեսված է ապահովագրական պահուստների ձնավորման համար, որոնցից էլ կատարվում են ապահովագրական հատուցումները: Բեռնվածքն օգտագործվում է ապահովագրողի կողմից ապահովագրական գործունեության իրականացման ծախսերը հոգալու համար: Այդպիսիք են, օրինակ, ապահովագրական ընկերության աշխատակիցների աշխատավարձի վճարումը, ապահովագարության համար անհրաժեշտ փաստաթղթերի պատրաստման, գովազդի վրա կատարվող ծախսերը, վարձակալված տարածքի վարձավճարի վճարումը ն այլն: Բեռնվածքի մեջ կարող է նան ներառվել ապահովագրական գործունեությունից ապահովագրողի կողմից ակնկալվող շահույթը:

Բրուտտո ապահովագրավճարների հաշվարկման համար նախ հաշվարկում են նետտո-դրույքաչափը, դրան ավելացնում են եռնվածքը ն ստանում րուտտո-դրույքաչափը: (Սակագների հաշվարկման ընդհանուր մեթոդա անության մասին ավելի մանրամասն կարդացեք Մ||| գլխում): ճիշտ այնպես, ինչպես ապահովագրության այլ տեսակներում, կյանքի ապահովագրության մեջ նույնպես նետտո-դրույքաչափերն իրենցից մեծ կարնորություն են ներկայացնում: Կյանքի ապահովագրության ժամանակ որպես ապահովագրական դեպքերը հանդիսանում են անձի լրակեցությունը (անձի` որոշակի տարիքի հասնելը կամ նրա կյանքում որոշակի իրադարձության տեղի ունենալը, օրինակ` ամուսնությունը) կամ ապահովագրության գործողության ժամկետի ընթացքում նրա մահը: Այդ պատճառով նետտո-դրույքաչափերի հաշվարկման համար, որոնցով որոշվում են ապահովագրական պահուստների ձնավորման նպատակով գանձվող ապահովագրավճարների մեծությունները, անհրաժեշտ է իմանալ, թե ապահովադիրներից քանիսը կապրի մինչն որոշակի պահը ն քանիսը կմահանա որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում: Միայն այսպիսի տվյալներ ունենալու դեպքում ապահովագրողը կարող է ճիշտ կառուցել իր ֆինանսական գործառնությունների հիմքը` ապահովելով մի կողմից` ապահովագրական պայմանագրերով ստանձնած պարտավորությունների ամ ողջության, մյուս կողմից` հավաքագրված ապահովագրավճարների միջն համարժեքությունը: Եվ իրոք, ազմապատկելով հատուցման ենթակա դեպքերի քանակը (այսինքն` մի դեպքում` լրակեցության հասած ն մյուս դեպքում` մահացած անձանց թիվը) ապահովագրական գումարի միավորի հետ` կստանանք սպասվող հատուցումների ընդհանուր մեծությունը, ն հետնա ար` ապահովագրավճարների նվազագույն ընդհանուր մեծությունը, որը պետք է հավաքել ոլոր ապահովադիրներից: Այս թիվը աժանելով ապահովադիրների ընդհանուր թվի վրա` կստանանք այն գումարը, որը պետք է գանձվի յուրաքանչյուր ապահովադրից` որպես ապահովագրավճար:

Կյանքի ապահովագրության դեպքում ապահովագրական պատահարի հանդես գալու հավանականությունը որոշվում է ազգա նակչության մահացության ցուցանիշներով: Առանձին մարդկանց կյանքի տնողությունները միմյանցից էականորեն տարերվում են ն կախված են ազմաթիվ գործոններից: Սակայն դիտարկելով նակչության մահացությունը` պարզ դարձավ, որ ընդհանուր առմամ այն ենթարկվում է մեծ թվերի օրենքին ն կախված է մարդկանց տարիքից: Վիճակագրական տվյալների հիման վրա մշակվեցին մահացության աղյուսակներ, որոնցում արտացոլվում է տարիքից կախված ազգա նակչության մահացության մակարդակի փոփոխությունը: Այս աղյուսակները ապահովագրողների կողմից կյանքի ապահովագրության սակագների դրույքաչափերի հաշվարկման համար լայն կիրառում են գտել: Մահացության աղյուսակները սովորա ար այսպիսի տեսք ունեն (աղյուսակ 5.2.). Աղյուսակ 5.2.

Տարիքը տարիներով

Մինչն տվյալ տարիքը հասնողների քանակը

Տարվա ընթացքում մահացողների քանակը

100 000 98 218 97 028 96 773 92 246 91 872 91 473 91 046 90 588 90 096 87 064 77 018

Տարվա ընթացքում մահանալու հավանականությունը 0,01782 0,00188 0,00125 0,00149 0,00406 0,00434 0,00467 0,00503 0,00543 0,00586 0,00844 0,01740

18 900

0,13840

Ենթադրենք` այս տարի լույս աշխարհ են եկել է 100 000 նորածիններ: Վերը երված մահացության աղյուսակով կարելի է պարզել, թե նրանցից քանիսը կապրեն մինչն որոշակի տարիք: Այսպես, մինչն 18 տարեկան կապրեն ծնվածներից 97028-ը, մինչն 40` 92246-ը, մինչն 60` 77018-ը, իսկ մինչն 85 տարեկան` 18900 մարդ: Այս նույն աղյուսակից կարելի է իմանալ, թե ամեն տարի քանի մարդ է մահանում (3-րդ սյունակ). դիտարկվող 100 000 նորածիններից 1782-ը չի հասնում միամյա տարիքի, 18 տարեկաններից 19-ի չի հասնում 121 հոգի, 40-ամյաներից 374 հոգի մահանում է մինչն 41 տարին լրանալը, իսկ 85 տարեկանից 86-ի չի հասնում 2616 մարդ: Սակայն ապահովագրողների համար ավելի կարնոր է մեկ տարվա ընթացքում մահանալու հավանականության ցուցանիշը (4-րդ սյունակ): Այն իրենից ներկայացնում է մեկ տարվա ընթացքում մահացած մարդկանց քանակի հարա երությունը մինչն տվյալ տարիքն ապրածների քանակին: Օրինակ, 18 տարեկանների համար այն հաշվարկվում է այսպես` 121:97028Հ Հ0,00125, իսկ 50 տարեկանների համար` 735:87064Հ0,00844: Համանման կերպով հաշվարկվում է նան այլ տարիքների համար: Իր տրամադրության տակ ունենալով մահացության ցուցանիշները` ապահովագրական ընկերությունը հավանականության արձր աստիճանով կարող է ենթադրել, որ մոտակա տարվա ընթացքում 40 տարեկան 1000 ապահովագրվածներից կմահանան 4-ը, 50 տարեկաններից` 8-ը, իսկ 60 տարեկաններից` 17-ը: Իհարկե, տար եր տարիներ այս ցուցանիշները կարող են տար եր լինել, սակայն հավասար պայմաններում մեծ շեղումների ռիսկը փոքր է: Այսպիսով, ապահովագրողի համար պարզ է դառնում մահվան դեպքում ապահովագրության մոտակա մեկ տարվա ընթացքում սպասվող հատուցումների քանակը: Նշենք, որ մահացության ցուցանիշները տար եր են քաղաքային ն գյուղական նակչության համար, առանձին մարզերի համար ն հատկապես` կանանց ն տղամարդկանց համար (վերջիներիս համար դրանք ավելի արձր

են): Բոլոր այս հանգամանքները հաշվի են առնվում մահացության առավել ստույգ աղյուսակների կազմման ժամանակ ն ազդում են կյանքի ապահովագրության սակագների մեծությունների վրա: Մահացության աղյուսակների միջոցով կարելի է նան իմանալ մինչն որոշակի տարիքի հասնելու (լրակեցության) հավանականությունը: Կամայական ժամանակահատվածի համար մարդ կա՛մ ապրում է մինչն այդ ժամանակահատվածի վերջը, կա՛մ չի ապրում, այսինքն` այս երկու դեպքերի տեղի ունենալու հավանականությունների գումարը հավասար է մեկի: Իմանալով այս դեպքերից մեկի տեղի ունենալու հավանականությունը` կարող ենք մեկից հանել այն ն ստանալ մյուսի տեղի ուենանալու հավանականությունը: Օրինակ, 40 տարեկան անձի մահանալու հավանականությունը 0,00406 է, հետնա ար` մինչն 41 տարեկան ապրելու հավանականությունը հավասար է`1-0,00406Հ0,99594: Այլ խոսքերով ասած` ամեն 40-ամյան 1000 ապահովագրվածից մինչն 41 տարեկան ապրում են 996-ը: Այսպիսով, մահացության աղյուսակները ապահովագրական ընկերություններին թույլ են տալիս պարզելու ապահովագրական հատուցումների քանակը ինչպես մահվան, այնպել էլ լրակեցության դեպքում ապահովագրության համար: Շահութա երության նորմ Ինչպես նշել ենք վերը, կնքվող կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի մեծ մասն ունեն երկարաժամկետ նույթ, ն միննույն ապահովագրվածի համար ապահովագրավճարների գանձումից մինչն ապահովագրական գումարի վճարում կարող է երկար ժամանակ անցնել: Դա նշանակում է, որ ապահովագրական ընկերությունն այդ ժանամակահատվածի ընթացքում իր տրամադրության տակ ազատ միջոցներ է ունենում: Ապահովագրական ընկերությունն այդ միջոցների հաշվին ներդրումներ է կատարում ն դրանցից ստացած եկամուտների մի մասը աշխում ապահովադիրների միջն: Այսինքն, նետտո-դրույքաչափերի հաշվարկման ժամանակ պետք է հաշվի առնել այն եկամուտը, որը ստանում է ապահովագրողը` ներդնելով ապահովադրի դրամական միջոցները:

Ստացվող եկամուտը կախված է ներդրվող միջոցների մեծությունից, դրանց` ապահովագրողի տրամադրության տակ գտնված ժամկետից ն շահութա երության նորմից (տոկոսադրույքից): Ապահովագրողի կողմից սահմանված շահութա երության նորմը մեծ ազդեցություն է ունենում ապահովագրության սակագնի մեծության վրա. որքան արձր է շահութա երության նորմը, այնքան ցածր է սակագինը: Աղյուսակ 6.3.-ում ցույց է տրված, թե յուրաքանչյուր տարվա վերջում շահութա երության տար եր նորմերի պայմաններում որքան կկազմի 1 դրամի հավելաճը: Աղյուսակ 5.3. Շահութա երության տար եր նորմերի պայմաններում ներդրումների հավելաճը Տարիների թիվը

1.03 1.16 1.34 1.81

Շահութա երության նորմ 1.05 1.28 1.63 2.65

1.07 1.40 1.97 3.87

Աղյուսակից երնում է շահութա երության նորմի մեծությունից ներդրումների աճի տեմպի կախվածությունը: Եթե 20 տարին լրանալիս 39 շահութա երության նորմի դեպքում ներդրված գումարը մեծանում է 819-ով, ապա 59 շահութա երության նորմի դեպքում` 1659-ով, 79-ի դեպքում` 2879ով: Այսինքն, այսօր ներդնելով 100000 դրամ` 79 շահութա երության պայմաններում 5 տարի հետո կստանանք 140000 դրամ: Կուտակվող ապահովագրավճարների կապիտալացման մեխանիզմը կյանքի ապահովագրությունում կարնոր առանձնահատկություններ ունի: Եթե անկերում կապիտալացման ժամանակ ներդրումային եկամուտը գու177

մարվում է կապիտալի սկզ նական գումարին, ապա կյանքի ապահովագրության մեջ ապահովագրավճարները նախապես կրճատվում են սպասվող եկամտի չափով: Այդ պատճառով կյանքի ապահովագրության ապահովագրական սակագների հաշվարկման ժամանակ պետք է նախապես իմանալ` որքան գումար է պետք մուծել այս պահին, որպեսզի պայմանավորված ժամանակ ստանալ նախատեսված գումարը: Օրինակ, որքան ապահովագրական պարգն պետք է մուծել այսօր, որպեսզի 79 շահութա երության նորմի դեպքում 5 տարի հետո ունենալ 100000 դրամ: Անհայտ մեծության որոշումը կատարվում է մաթեմատիկական հաշվարկների միջոցով: Դրանց պարզեցման համար ներմուծվում է հատուկ ցուցանիշ` դիսկոնտավորող ազմապատկիչ կամ դիսկոնտ: Դիսկոնտը (Մո) ապագա եկամտի ներկայիս արժեքն ն թույլ է տալիս որոշել, թե որքան գումար պետք է ներդնել այսօր, որպեսզի ո տարի հետո i տոկոսի նորմայի պայմաններում ստանալ 1 միավոր եկամուտ: ՄոՀ

(1Հi)ո

Դիսկոնտավորման ժամանակ որպես տոկոսի կամ շահութա երության նորմա սովորա ար օգտագործում են պետական փոխառության կամ անկային տոկոսադրույքները: Բերենք մեր կողմից ներկայացված տոկոսադրույքների պայմաններում դիսկոնտավորող ազմապատկիչների հաշվված օրինակներ (աղյուսակ 5.4.): Ապագայում նախատեսված գումարը ստանալու նպատակով այսօր վճարվող ապահովագրավճարի մեծությունը ստանալու համար նախատեսված գումարի մեծությունը պետք է ազմապատկել համապատասխան դիսկոնտով: Այսպես, որպեսզի 79 շահութա երության նորմի դեպքում 5 տարի հետո ունենանք 100000 դրամ, պետք է այսօր վճարել 71299 դրամ: Աղյուսակ 5.4. Տարիների թիվը

Շահութա երության նորմ

0,93458 0,95238 0,97087 0,87344 0,90703 0,94260 0,81630 0,86384 0,91514 0,76290 0,82270 0,88849 0,71299 0,78353 0,86261 0,50835 0,61391 0,74409 0,25842 0,37689 0,55367 Միանվագ նետտո-դրույքաչափ Ինչպես գիտենք, ապահովագրավճարների մուծումները կարող են լինել միանվագ կամ պար երական: Միանվագ եղանակով մուծման ժամանակ ապահովադիրը պայմանագրի կնքման պահին մարում է իր ոլոր ֆինանսական պարտավորությունները, ն այնուհետն պայմանագիրը գործում է` առանց հետագա մուծումների: Նախ հաշվենք ապահովագրվածի լրակեցության հետ կապված պարտավորությունների նետտո-դրույքաչափը: Այս դեպքում ապահովագրողն իր վրա պարտավորություն է վերցնում վճարել ապահովագրական գումարը, եթե ապահովագրվածն ապրի մինչն նախապես պայմանավորված ժամկետը (օրինակ, մինչն 5 տարով կնքված պայմանագրի ժամկետի ավարտը): Որպես օրինակ որոշենք 100 դրամ ապահովագրական գումարով 5 տարով ապահովագրված 40-ամյա անձի կողմից վճարման ենթակա ապահովագրավճարի մեծությունը: Մահացության աղյուսակից երնում է, որ մինչն այդ տարիք ապրել են 92246 հոգի: Ենթադրենք` նրանք ոլորը կապահովագրվեն ն մինչն 45, ըստ նույն աղյուսակի տվյալների, կապրի 90096-ը: Հետնա ար, հատուցումների քանակը կլինի 90096, իսկ հատուցման գումարի ընդհանուր մեծությունը` 100290096Հ9009600 դրամ: 5 տարի հետո 79 շահութա երության նորմի դեպքում դիսկոնտը հավասար է 0,71299: Այսինքն` ապագա հատուցումների ներկայիս արժեքը կկազմի` 900960020,71299 Հ Հ6423755 դրամ: Այսինք, ապահովագրական պայմանագրի կնքման պահին ապահովագրողը ապահովադրից պետք է գանձի

6423755:92246Հ69,64 դրամ, որպեսզի այն տրված պայմաններով 5 տարի հետո վերաճի 100 դրամի: Համանման հաշվարկներ կարող են կատարվել ցանկացած տարիքի ապահովագրվածների, տար եր ժամկետներով կնքված պայմանագրերի համար` տար եր շահութա երության նորմերի պայմաններում: Այսպիսով, ացահայտվում են մի շարք օրինաչափություններ` • որքան մեծ է ապահովագրվածի տարիքը, այնքան ապահովագրությունն էժան է, քանի որ տարիքի աճին զուգահեռ արագանում են մահացության աճի տեմպերը, • որքան երկար է ապահովագրության գործողության ժամկետը, այնքան սակագնի դրույքաչափը ցածր է, քանի որ մեծանում է ներդրումներից ստացվող շահույթը ն նվազում է ապահովագրական գումար ստացողների քանակը: Այժմ քննարկենք ապահովագրվածի մահվան դեպքում առաջացած պարտավորությունների հետ կապված նետտո-դրույքաչափը: Այսպիսի պայմանագրերում ապահովագրական գումարը վճարվում է միայն այն դեպքում, եթե պայմանագրում նշված ժամանակահատվածում ապահովագրվածը մահանում է: Կյանքի ապահովագրության սակագնի հաշվարկման համար ապահովագրողը պետք է հաշվի այն ամ ողջ գումարի ներկայիս արժեքը, որն ապահովագրողին սպասվում է վճարել այդ ժամանակատվածի ընթացքում: Բացատրենք օրինակով. ենթադրենք` պայմանագիր է կնքում 40 տարեկան անձը` 5 տարվա ընթացքում մահանալու դեպքում 100 դրամ ապահովագրական հատուցում ստանալու պայմանով: 40 տարեկան 92246 ապահովագրվածներից առաջին տարում կմահանան 374-ը: Հետնա ար, ապահովագրողը պետք է վճարի 10020,374Հ37400 միավոր: 79 շահութա երության նորմի պայմաններում այդ գումարի ներկայիս արժեքը կազմում է` 3740020,93458Հ34953 միավոր: Մահացության աղյուսակների համաձայն` երկրորդ տարվա ընթացքում կմահանա 399 մարդ, այսինքն` այդ տարվա հատուցումների ներկայիս արժեքը կկազմի 399210020,87344Հ34850, որտեղ 0,87344-ը երկրորդ տարվա հա180

մար դիկոնտավորող ազմապատկիչն է: Համանման եղանակով կպարզենք նան հետագա տարիներին սպասվող հատուցումների մեծությունները, կգումարենք 5 տարիների համար, կ աժանենք այս տարի 40 տարեկանում ապահովագրվածների ընդհանուր թվի վրա ն կստանանք նետտո-դրույքաչափը. 100դրամ 2 5(37420,93458Հ39920,87344Հ42720,81630Հ45820,76290Հ49220,71 299) / 92246Հ1,89 դրամ: Տար եր տարիքների ն տար եր ժամկետներով ապահովագրությունների սակագների հաշվարկը ցույց է տալիս, որ մահվան դեպքում ապահովագրության պարագայում` » ապահովագրվողների տարիքի աճին զուգընթաց ապահովագրության սակագինը աճում է, » ապահովագրական ժամկետի կրճատմանը զուգընթաց ապահովագրության սակագինը նվազում է: Ինչպես գիտենք, գոյություն ունի նան ցմահ ապահովագրություն, որի դեպքում ապահովագրական հատուցում պարտադիր վճարվում է, քանի որ ապահովագրության պայմանագիրն անժամկետ է, ն կամայական անձ վաղ թե ուշ մահանում է: Այս դեպքում սակագնի հաշվարկը կատարվում է ամեն տարվա համար` մինչն մահացության աղյուսակի վերջին ցուցանիշը: Իսկ ինչ վերա երում է կյանքի խառը ապահովագրությանը (ապահովագրական գումարը վճարվում է, եթե ապահովագրողն ապրի մինչն որոշակի տարիք կամ եթե մահանա նշվաճ ժամանակահատվածում), այս դեպքում նետտո-դրույքաչափը հաշվարկվում է որպես մահվան ն լրակեցության դեպքում ապահովագրությունների ապահովագրական սակագների հանրագումար: Եվ քանի որ երկու դեպքերում հաշվարկվող սակագների մեծություններն ապահովագրվածների տարիքից հակադարձ կախվածության մեջ են, խառը ապահովագրության դեպքում ապահովագրվածի տարիքի ավելացումից կախված` ընդհանուր նետտո-դրույքաչափը աճման ուզզությամ շատ փոքր շեղում է տալիս: Տարեկան նետտո-դրույքաչափ

Ապահովադիրի համար ապահովագրավճարների միանվագ վճարման կարգը միշտ չէ, որ նպատակահամար է: Նրա համար հաճախ նախընտրելի է ապահովագրական պարգնի վճարումների գծով իրենց ֆինանսական պարտավորությունները կատարել մի շարք տարիների ընթացքում, (սովորա ար` ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետի): Ապահովագրավճարի տարեկան մեծությունը որոշվում է` ելնելով ապահովադիրի ֆինանսական պարտավորությունների աստիճանա ար մարման սկզ ունքից: Սովորա ար տարեկան պարգնը նույնպես տրոհվում է մասերի ն վճարվում ամսեկան կամ եռամսյակային աժիններով: Տարեկան նետտո-դրույքաչափերի մեծությունը միանվագ վճարումների մեծությունից ավել է` հետնյալ պատճառներով` • տարեկան մուծումների դեպքում կոնկրետ ժամանակահատվածի, ասենք, մեկ տարվա կտրվածքով ապահովագրողի տրամադրության տակ են դրվում ավելի փոքր ֆինանսական միջոցներ, հետնա ար` դրանց ներդրումից ստացվող շահույթն ավելի փոքր կլինի, քան միանվագ վճարման դեպքում ստացած ապահովագրավճարներից ներդրումներից, • ապահովագրության գործողության ժամկետի ընթացքում ապահովագրվածների մի մասը մահանում է, հետնա ար տարեկան մուծումների դեպքում նրանց այդ մասը չի հասցնի լրիվ ապահովագրական պարգնը վճարել, իսկ միանվագ մուծման պարագայում նրանք նախապես ամողջությամ կատարում են իրենց ֆինանսական պարտավորությունները: Այսպիսով, տարեկան նետտո-դրույքաչափի որոշման համար չի կարելի միանվագ վճարված դրույքաչափը պարզապես աժանել տարիների քանակի վրա: Անհրաժեշտ է հատուկ հաշվարկ, որում հաշվի կառնվի չարված ներդրումներից ունեցած շահույթի կորուստները ն տարիների ընթացքում ապահովագրվածների քանակի նվազեցումը: Միանվագ նետտո-դրույքաչափից տարեկանի անցում է կատարվում մասնատման գործակիցների միջոցով, այսինքն` միանվագ վճարվող ապահովագրական պարգնի մե182

ծությունը աժանելով որոշակի գործակցի վրա: Ստորն երված են 79 շահութա երության նորմի պայմաններում մասնատման գործակիցները (աղյուսակ 5.5.):

Աղյուսակ 5.5. Ապահովագրավճարների վճարման ժամկետը տարիներով

Ապահովագրվածների տարիքը տարիներով 3,92 4,01 4,05 4,07 6,46 6,72 6,85 6,92 8,04 8,52 8,78 8,92 8,97 9,69 10,09 10,30

Ինչպես աղյուսակից երնում է, մասնատման գործակիցները չեն համընկնում ապահովագրության ժամկետների հետ, ն որքան վերջինս մեծ է, այնքան մեծ է նրանց միջն տար երությունը: Արդյունքում գումարային նետտո-դրույքաչափն ավելի շատ է լինում, քան նույն պայմաններով վճարված միանվագ դրույքաչափը, որի շնորհիվ կոմպենսացվում են ապահովագրողի կողմից կորցրած ներդրումային շահույթն ու ապահովագրվածների մահվան հետնանքով ունեցած կորուստները: Որպես կանոն, ապահովագրական ընկերությունը սահմանում է տարեկան մուծման ենթակա ապահովագրավճարների ամսական վճարման մեծությունները` այն պարզապես աժանելով տասներկուսի ն հաշվի առնելով նան եռնվածքը: Վերջում նշենք, որ պրակտիկայում սակագների դրույքաչափերի հաշվարկման հեշտացման նպատակով կիրառվում են հատուկ ցուցանիշներ` կոմմուտացիոն թվեր: Դրանք հատուկ տեխնիկական ցուցանիշներ են, որոնցից աղյուսակներ են կազմվում, սակայն որոնք ոչ մի կոնկրետ «ֆիզիկական» իմաստ չունեն: Դրանց կիրառումը պայմանավորված է մեխանիկական հաշվարկների ծավալների նվազեցման ցանկությամ . այդ ցուցանիշները

կախված են մահացության ընտրված աղյուսակներից ն շահութաերության նախատեսվող նորմից:

ՒՍՕՍՀ61àôՊԹՀՍ 0ՀԾծՏԾ

» » » » » »

» »

Որո՞նք են կյանքի ապահովագրության նպատակները: Որո՞նք են կյանքի ապահովագրության հիմնական սկզ ունքները: Կյանքի ապահովագրության ինչպիսի՞ պայմանագրեր գիտեք: Որո՞նք են կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի առանձնահատկությունները: Ի՞նչ են իրենիցց ներկայացնում ակտուարային հաշվարկները: Ո՞րն է մահացության աղյուսակների ն շահութա երության նորմի դերը կայնքի ապահովագրության սակագների դրույքաչափերի հաշվարկման գործընթացում: Ի՞նչ են իրենցից ներկայացնում դիսկոնտը ն կոմմուտացիոն թվերը: Ներկայացրե`ք կյանքի ապահովագրության սակագների հաշվարկման ընդհանուր կարգը:

ՀèՀՅՀԾ1ՎàÔ ՊԾՀ1ՀՍàôՃՍàôՍ 1. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք, Երնան, 1998 2. "Страхование" - под ред. д.э.н., проф. Т.А.Федеровой, М., 2004. 3. "Страхование" - Ю.А.Сплетухов, Е.Ф.Дюжиков, М., 2004. 4. "Страховое дело" - под ред. д.э.н., проф. Л.А.ОрланюкМалицкой, М., 2003.

5. "Актуарные расчеты" - В.И.Рябина, М., 1996.

ՊէàôԲ V1. àՉ 1ՍՀՍՕՒ ՀäՀ0àՎՀՊԾàôՃՍàôՍ Գլխի ովանդակությունը • ունեցվածքի, եռների ապահովագրություն, • տրանսպորտային միջոցների ապահովագրություն, • տեխնիկական ռիսկերի ապահովագրություն, • գյուղատնտեսական ռիսկերի ապահովագրություն, • պատասխանատվության ապահովագրության հիմնական հասկացությունները, • փոխադրողների պատասխանատվության ապահովագրություն, • ապահովագրություն` դժ ախտ դեպքերից:

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է. » կազմել ոչ կյանքի ապահովագրության տեսակների գծով դիմում-հարցաթերթիկներ ն տիպային ապահովագրության պայմանագրեր, » գնահատել գույքային ապահովագրության վնասները, » ներկայացնել պատասխանատվության ապահովագրության էությունը ն պարզա անել դրա իրականացման անհրաժեշտությունը, » ներկայացնել պատասխանատվության ապահովագրության տեսակները ն ացատրել յուրաքանչյուրի առանձնահատկությունները:

6.1 ԳՈՒՅՔԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն` գույքային ապահովագրությունը ապահովագրական պատահարի հետնանքով ապահովադրի կամ շահառուի գույքային շահերի` գույքի տիրապետման կամ օգտագործման կամ տնօրինման ժամանակ առաջացած վնասների կամ կորստի դեպքում ապահովագրական հատուցմանն է առնչվում: Համաձայն ՀՀ Քաղաքացիական Օրենսգրքի, գույքային ապահովագրության պայմանագրով կարող են, մասնավորապես, ապահովագրվել հետնյալ գույքային շահերը` 1. որոշակի գույքի կորստի, պակասորդի կամ վնասվածքի ռիսկը,

2. այլ անձանց կյանքին, առողջությանը կամ գույքին վնաս պատճառելու հետնանքով ծագած պարտավորություններով պատասխանատվության, իսկ օրենքով նախատեսված դեպքերում նան պայմանագրով քաղաքացիական պատասխանատվության ռիսկը, 3. ձեռնարկատիրոջ կոնտրագենտների կողմից իրենց պարտավորությունների խախտմամ նրա ձեռնարկատիրական գործունեությանը պատճառած կամ ձեռնարկատիրոջից անկախ հանգամանքներով այդ գործունեության պայմանները փոփոխվելու հետնանքով ծագած վնասների ռիսկը` ներառյալ սպասվելիք եկամուտները չստանալու ձեռնարկատիրական ռիսկը: Գույքային ապահովագրության նպատակը վնասի հատուցումն է: Այդ կապակցությամ ապահովագրության այս տեսակի համար խիստ կարնորվում է ապահովագրվող գույքի գնահատումը ն ապահովագրական գումարի սահմանումը: Ապահովագրական գումարը կամավոր ապահովագրության դեպքում ապահովադրի ն ապահովագրողի համաձայնությամ է որոշված, իսկ պարտադիր ապահովագրության դեպքում` օրենքով սահմանված դրամական արտահայտությամ այն գումարն է, որի սահմաններում ապահովագրվում է ապահովագրության օ յեկտը: Ապահովագրական արժեքը գույքային ապահովագրության պայմանագրի կնքման պահին գույքի իրական (շուկայական) արժեքն է: Անհրաժեշտ է նշել, որ ապահովագրական գումարը չի կարող արձր լինել գույքի ապահովագրական արժեքից: Հակառակ դեպքում, ստեղծվում է մի իրավիճակ, որն ապահովագրվողին դրդում է հակաօրինական քայլերի` ապահովագրական հատուցում ստանալու համար, որը գերազանցում է գույքի իրական արժեքը: Ապահովագրական գումարը կարող է նան ցածր լինել գույքի ապահովագրական արժեքից, այսինքն եր ապահովագրվում է գույքը ոչ թե լրիվ արժեքով, այլ միայն դրա մի մասով: Այս դեպքում ապահովագրական հատուցումը կկազմի վնասի այն մասը, որը կազմում է ապահովագրական գումարը ապահովագրական արժեքի նկատմամ : Սա կոչվում է ոչ լրիվ կամ համամասնական ապա186

հովագրություն

կամ, ինչպես ընդունված է միջազգային պրակտիկայում, “Յխ6rՅց6”: Բերենք հետնյալ օրինակը: Ենթադրենք` Ապահովագրական գումարը 6,000 պ/մ Ապահովագրական արժեքը 8,000 պ/մ Վնասի չափը 500 պ/մ Ապահովագրական հատուցումը հավասար կլինի` 6,000 : 8,000 2 2 500 Հ 375 պ/մ: Եթե ապահովագրության օ յեկտն ապահովագրված է միննույն ռիսկից նույն ժամանակաշրջանում տար եր ապահովագրական ընկերություններում, ն ոլոր ապահովագրական գումարները միասին վերցրած գերազանցում են ապահովագրական արժեքը, ապա տեղի ունի կրկնակի ապահովագրություն: Այս դեպքում արդեն ապահովագրությունը հարստանալու նպատակ ունի, այդ պատճառով էլ ոլոր երկրներում, այդ թվում նան ՀՀ-ում, օրենսդրորեն արգելվում է: Ապահովագրության օ յեկտը միննույն ռիսկից նույն ժամանակաշրջանում տար եր ապահովագրական ընկերություններում կարող է ապահովագրվել միայն այն պայմանով, որ ապահովագրական գումարները միասին վերցրած չգերազանցեն օ յեկտի ապահովագրական արժեքը: Սա կոչվում է համատեղ ապահովագրություն` ն օրենսդրությամ չի արգելվում: Եթե օ յեկտն ապահովագրվել է համատեղ ն իր լրիվ արժեքով, ապա ապահովագրական պատահարի հետնանքով տեղի ունեցած վնասը հատուցվում է յուրաքանչյուր ապահովագրողի կողմից միայն իր մասնա աժնին համամասնորեն: Ենթադրենք. գույքի արժեք Հ ապահովագրական գումար Հ 60,000 պ/մ, որից 10,000 պ/մ ապահովագրվել է Ա ընկերությունում, 20,000-ը` Բ ընկերությունում, իսկ 30,000-ը` Գ ապահովագրական ընկերությունում: Վնասը հավասար է 9,600 պ/մ: Հետնա ար, Ա ընկերությունը պետք է հատուցի 10,000 : 60,000 2 9,600 Հ 1,600 պ/մ, Բ ընկերությունը` 20,000 : 60,000 2 9,600 Հ 3,200 պ/մ, Գ ընկերությունը` 30,000 : 60,000 2 9,600 Հ 4,800:

Եթե գույքն ապահովագրվել է ոչ լրիվ արժեքով, այսինքն համամասնական ապահովագրության պայմանագրով, ապա յուրաքանչյուր ապահովագրող հատուցում է այնքան, որքան նա կհատուցեր, եթե լիներ միակ ապահովագրող: Օրինակ, ենթադրենք ընդհանուր ապահովագրական գումարը կազմում է 30,000 պ/մ, որից Ա ընկերությունում` 20,000, Բ-ում` 10,000 պ/մ: Օ յեկտի ապահովագրական արժեքը կազմում է 45,000 պ/մ, վնասի չափը` 4,500: Ա ընկերությունը պետք է հատուցի 20,000: 45,000 2 4,500 Հ 2,000 պ/մ, Բ-ն` 10,000 : 45,000 2 4,500 Հ 1,000 պ/մ: Հետնա ար, ընդհանուր հատուցումը կկազմի 2,000 Հ 1,000 Հ 3,000 պ/մ: Գույքային ապահովագրության պայմանագրերում սովորաար նախատեսված է լինում վնասի մեջ ապահովագրվողի մասնակցության չափ, կամ, չհատուցվող գումար. որը հայտնի է «ֆրանշիզա» անվանմամ : Չհատուցվող գումարը սահմանվում է որոշակի տոկոսով ապահովագրական գումարի նկատմամ , կամ, ացարձակ թվերով: Չհատուցվող գումարը, մի կողմից, ազատում է ապահովագրողին մանր վնասները հատուցելու պարտավորությունից, քանի որ շատ դեպքերում այդպիսի ծախսերը գերազանցում են վնասի չափը, մյուս կողմից` դրդում է ապահովագրվողին ավելի հոգատար ն ուշադիր լինել ապահովագրության օ յեկտի նկատմամ : Բացի այդ, չհատուցվող գումարի առկայությունը ապահովագրության պայմանագրերում զգալիորեն իջեցնում է ապահովագրավճարի չափը: Տար երում են չհատուցվող գումարի երկու տեսակ. » ոչ պայմանական, » պայմանական: Ոչ պայմանական չհատուցվող գումարի դեպքում հատուցումը վճարվում է` վնասի մեծությունից հանելով չհատուցվող գումարը: Իսկ եթե վնասը չի գերազանցում չհատուցվող գումարը, ապա ոչինչ չի հատուցվում: Պայմանական չհատուցվող գումարի դեպքում վնասը չի հատուցվում, եթե այն փոքր է սահմանված չհատուցվող գումարից: Իսկ եթե գերազանցում է այն, ապա վնասը հատուցվում է ամ ողջությամ :

Գույքային ապահովագրության համընդհանուր դասակարգում գոյություն չունի: Այնուամենայնիվ, ընդունված է առանձնացնել գույքային ապահովագրության հետնյալ հիմնական տեսակները. 1. գույքի (ունեցվածքի) ապահովագրություն հրդեհից ն այլ ռիսկերից, 2. եռների ապահովագրություն, 3. տրանսպորտային միջոցների ապահովագրություն, 4. տեխնիկական ռիսկերի ապահովագրություն, 5. ավիացիոն ռիսկերի ապահովագրություն, 6. գյուղատնտեսական ռիսկերի ապահովագրություն:

6.2 ԳՈՒՅՔԻ (ՈՒՆԵՑՎԱԾՔԻ) ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ապահովագրության այս տեսակը գույքային ապահովագրության մեջ ամենատարածվածն է: Ապահովագրության օ յեկտ կարող են լինել շենքերն ու շինությունները, անավարտ շինարարության օ յեկտները, փոխանցող հարմարանքները, ուժային, աշխատանքային ն այլ տիպի մեքենաները, սարքերն ու սարքավորումները, պատրաստի արտադրանքը, հումքը, նյութերը, վառելիքը, տնային ունեցվածքը ն այլն: Չեն կարող ապահովագրվել այնպիսի գոտում գտնվող շենքերն ու շինությունները, ներառյալ այլ գույքը, որը մշտապես ենթակա է երկրաշարժերի, ջրհեղեղների, փոթորիկների ն այլ տարերային աղետների: Եթե ապահովագրության պայմանագրով այլ ան նախատեսված չէ, ապա չեն ապահովագրվում. » կանխիկ փողը, » աժնետոմսերը, պարտատոմսերը ն այլ արժեթղթերը, » գծագրերը, հաշվապահական փաստաթղթերն ու գրքերը, » թանկարժեք քարերն ու մետաղները,

համակարգչային ն համանման համակարգերի ինֆորմացիայի տեխնիկական կրողները (սկավառակները, ժապավենները ն այլն), » պայթուցիկ նյութերը: Ապահովագրական ռիսկեր են համարվում հրդեհը, կայծակը, պայթյունները, թռչող օ յեկտների կամ դրանց մասերի, ինչպես նան դրանցում գտնվող եռի վայր ընկնելը, տարերային աղետները, այդ թվում երկրաշարժ, հրա խի ժայթքում, փոթորիկ, ջրհեղեղ, կարկտահարություն, հարնան տարածքներից ջրի ներթափանցումը, ջեռուցման, հակահրդեհային ն ջրմուղ-կոյուղու ցանցի վթարները, ապակիների, հայելիների ջարդվելը, երրորդ անձանց անօրինական ն կանխամտածված գործողությունները, կոտրանքով գողությունը ն կողոպուտը, հրդեհի հետնանքով արտադրության (գործունեության) ընդհատումը կամ եկամտի կորուստը: Ինչպես արդեն նշվել է գույքի արժեքի, հետնա ար նան ապահովագրական գումարի որոշումը հանդիսանում է գույքային ապահովագրության անկյունաքարային կետերից մեկը: Անշարժ գույքի, ինչպես նան արտադրական, տեխնոլոգիական ն գրասենյակային սարքավորումների համար առանձնացնում են հետնյալ արժեքները. 1. վերականգնման արժեքը, որը նմանատիպ նոր օ յեկտի նախահաշվային արժեքն է, 2. փաստացի արժեքը, որը վերականգնման արժեքն է` հանած մաշվածությունը, 3. մնացորդային արժեքը, որը օ յեկտի վաճառքի գինն է: Պատրաստի ն անավարտ արտադրանքի, հումքի ն նյութերի ապահովագրական գումարն իրենից ներկայացնում է այն գումարը, որն անհրաժեշտ է նմանատիպ ձնի ն որակի նոր առարկաների պատրաստման կամ ձեռք երման համար: Ապահովագրական սակագինը կախված է ռիսկի աստիճանից, որն իր մեջ ներառում է շինության տիպը, տարիքը ն գտնվելու վայրը, շինարարական նյութերի որակը, պահեստավորված ն մշակվող հումքի որակը ն քանակը, արտադրության նույթը ն ինտենսիվությունը, հակահրդեհային միջոցների առկայությունը, ան»

վտանգության ն հակառնանգիչ սարքերի առկայությունը, հեռավորությունը մոտակա հրշեջ կայանից, ոստիկանությունից ն այլն: Ռիսկի աստիճանը ճիշտ գնահատելու, հետնա ար նան ռիսկը ճիշտ կառավարելու համար, անհրաժեշտ է օ յեկտիվորեն գնահատել հնարավոր առավելագույն վնասը: Այն գնահատելիս անհրաժեշտ է ելնել ոլոր ան արենպաստ հանգամանքների, այդ թվում նան ցածր հավանական հանգամանքների, միաժամանակյա ի հայտ գալուց: Գույքի ապահովագրության պայմանագիրը կնքվում է ապահովագրվողի գրավոր դիմում-հարցաթերթիկի հիման վրա: Դիմում-հարցաթերթիկը պետք է պարունակի ոլոր անհրաժեշտ տեղեկությունները ապահովագրվող օ յեկտի վերա երյալ: Հարցաթերթիկի հետ միասին ապահովագրվողը ներկայացնում է ապահովագրության ենթակա գույքի ցանկն ըստ քանակի, իրական արժեքի ն ցանկալի ապահովագրական գումարների: Ապահովագրության պայմանագիրը կնքելիս ապահովագրվողը պարտավոր է ապահովագրողին հայտնել իրեն հայտնի ոլոր այն հանգամանքները, որոնք էական նշանակություն ունեն ռիսկի աստիճանի գնահատման համար: Եթե ապահովագրության պայմանագիրը կնքելուց հետո հայտնի է դառնում, որ ապահովագրվողն ապահովագրողին է տրամադրել ի սկզ անե կեղծ ն սխալ տեղեկություններ, ապահովագրողն իրավունք ունի պահանջել պայմանագիրն անվավեր ճանաչել: Եթե ապահովագրվում է այլ ապահովագրական ընկերությունում արդեն ապահովագրված գույք, ապահովագրվողը պարտավոր է գրավոր ձնով ապահովագրողին տեղյակ պահել ապահովագրության պայմանների, ապահովագրական գումարների ն կնքված պայմանագրի այլ մանրամասների մասին: Գույքի ապահովագրության, ինչպես ն ցանկացած այլ տեսակի ապահովագրության դեպքում ապահովագրական պատահարի հետնանքով առաջացած վնասի կարգավորման գործընթացն սկսվում է վնասի մասին ապահովագրողին տեղեկացնելուց: Այնուհետն ապահովագրողն ուղարկում է իր ներկայացուցչին ապահովագրության օ յեկտն ուսումնասիրելու, վնասը գնահատելու ն

անհրաժեշտ վթարային հավաստագիր կազմելու համար: ՀՀ օրենսդրության համաձայն` գույքային ապահովագրության դեպքում վնասների պատճառները ն չափը հավաստվում է համապատասխան լիազորված մարմինների կողմից տրված փաստաթղթերով (հրշեջ ծառայություն, ոստիկանություն ն այլն): Վնասի չափը կարող է հավաստվել նան համապատասխան մասնագիտացված կազմակերպությունների կողմից (անկախ փորձագիտական ծառայություններ): Ըստ «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքի` օրենսդրությամ սահմանված անհրաժեշտ ոլոր փաստաթղթերն ստանալուց հետո` եռօրյա ժամկետում ապահովագրողն ապահովադրին (ապահովագրված անձին, շահառուին) տալիս է գրավոր եզրակացություն՝ ապահովագրական հատուցումը վճարելու կամ այն մերժելու վերա երյալ: Ապահովագրական հատուցումը վճարվում է միանվագ` դրա վերա երյալ ապահովագրողի կողմից տրված եզրակացության օրվանից 30-օրյա ժամկետում, եթե ապահովագրության պայմանագրով այլ ան նախատեսված չէ: Ապահովագրության օ յեկտի ամ ողջական կորստի դեպքում ապահովագրական հատուցման գումարը համապատասխանում է ապահովագրական գումարին: Ապահովագրական հատուցումը վճարելուց հետո ապահովագրական գումարն այդ չափով պակասեցվում է: Ապահովադրի կողմից լրացուցիչ ապահովագրավճար մուծելու դեպքում ապահովագրողը կարող է վերականգնել ապահովագրական գումարի նախնական չափը: Գույքային ապահովագրության պայմանագրերով չեն հատուցվում այն վնասները, որոնք հետնանք են. 1. պատերազմի ն պատերազմական գործողությունների, անկախ նրանից պատերազմը հայտարարված է, թե` ոչ, 2. միջուկային էներգիայի, ականների, նռնակների ն այլ զինվորական միջոցների օգտագործման, 3. քաղաքացիական պատերազմի, հեղափոխության, ժողովրդական հուզումների, գործադուլների, ահա եկչական գործողությունների,

4. գույքի ռնագրավման, սեփականազրկման ն ազգայնացման, 5. անուղղակի կորուստների, որոնք առաջանում են արտադրանքի առաքման ուշացման, արտադրության ընդհատման ն այլ պատճառների հետնանքով, 6. ապահովագրված գույքի նական մաշվածության կամ դրա որակական հատկանիշների վատացման, 7. ապահովագրված գույքի կոռոզիայի, խմորման, օքսիդացման ն այլն, 8. ապահովագրված գույքի վրա անձրնի, ձյան, ջերմաստիճանի, խոնավության փոփոխության ն այլ գործոնների ազդեցության, որոնք նորոշ են տվյալ գոտուն: Բացի այդ, ապահովագրողն իրավունք ունի մերժել ապահովագրական հատուցման վճարումը, եթե. » ապահովագրական պատահարը հետնանք է ապահովադրի կամ շահառուի դիտավորյալ գործողությունների, » ապահովադիրը ապահովագրողին է ներկայացրել ապահովագրության օ յեկտի վերա երյալ դիտավորյալ ոչ հավաստի տեղեկություններ: Գույքային ապահովագրության պայմանագրով կարող է նախատեսվել հատուցում նան գործունեության ընդհատման հետ կապված կորուստների համար, որոնց պատճառ կարող են լինել հրդեհը, տարերային աղետները, ազմա նույթ ն ազմապիսի վթարները, հասարակական-քաղաքական իրադարձությունները (գործադուլները, պատերազմները, ահա եկչական ակտերը ն այլն), կոմերցիոն գործոնները, այդ թվում աշխատավարձի վճարման միջոցների ան ավարարությունը, հումքի ն նյութերի առաքման ուշացումները ն այլն: Վերջին երկու պատճառների հետնանքով արտադրության ընդհատման ապահովագրությունը ավականաչափ արդ է, հատկապես անկայուն տնտեսական իրավիճակների պայմաններում, ն այդ պատճառով կիրառվում է ավելի հազվադեպ:

Գործունեության ընդհատման ապահովագրության դեպքում չհատուցվող գումարը կարող է կիրառվել ըստ ժամանակի, այսինքն պարապուրդի ամենաքիչ օրերի թիվը, որի համար ապահովագրողը պատասխանատվություն չի կրում: Վնասի հաշվարկը կատարվում է հետնյալ կերպ. սկզ ում որոշվում է շահույթի այն մեծությունը, որը ձեռնարկությունը չի ստանում արտադրության ընդհատման հետնանքով. այնուհետն հանվում է այն շահույթը, որն ապահովագրվողը կարող էր ստանալ վնասված գույքի իրացումից կամ եթե արտադրական պրոցեսը շարունակեր այլ ժամանակավոր վայրում. դրանից հետո որոշվում են լրացուցիչ կամ արտակարգ ծախսումները, որոնցից են արտաժամյա աշխատանքների դիմաց վճարումները, անհրաժեշտ սարքավորումների գնումները, շրջանառության հետ չկապված հարկերը, սոցապ հատկացումները ն հատկացումները կենսաթոշակային հիմնադրամին, վարձակալական վճարները, կարճաժամկետ վարկերի տոկոսները ն այլն: Անհրաժեշտ է նշել, որ գործունեության ընդհատման ապահովագրությունը կիրառվում է միայն հրդեհից ն այլ ռիսկերից գույքի ապահովագրության հետ միասին, ն ոչ մի դեպքում հանդես չի գալիս որպես առանձին ծածկույթ առանձին պայմանագրի ձնով:

6.3 ԲԵՌՆԵՐԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բեռների ապահովագրությունը հանդիսանում է ամենահին, ամենատարածված ն կարնորագույն ապահովագրության տեսակներից մեկը: Դեռնս հին անցյալում առնտրականները փորձում էին գտնել տար եր վտանգներից իրենց տեղափոխվող ապրանքների պաշտպանության միջոցներ: Արդեն այդ ժամանակաշրջանում ամենաարդյունավետ միջոցներից մեկը համարվում էր ապահովագրությունը: Ներկայումս փոխադրման ընթացքում եռների ապահովագրությունը հանդիսանում է միջազգային առնտրի հիմնական տարրերից մեկը, իսկ ապահովագրության վկայագիրը՝ ցանկացած գործարքի ան աժանելի մասը:

Միջազգային առնտրային պրակտիկայում գոյություն ունեն ապրանքների առքուվաճառքի մեծ թվով պայմանագրեր, որոնցից ամենատարածվածներն են. 1. СИФ 2. КАФ 3. ФОБ 4. ФАС СИФ-ը անգլերեն ՇօՏէ - արժեք, iոՏսrՅոՇ6 - ապահովագրություն ն fr6iցհէ - եռնափոխադրման արժեք, առերի առաջին տառերի կապակցությունն է: СИФ-ի պայմաններով ապրանքների առքուվաճառքի դեպքում վաճառողը պարտավոր է եռը հասցնել եռնավորման կայարան, եռնավորել նավը, վճարել եռի տեղափոխման համար, ապահովագրել եռը տեղափոխման ողջ ընթացքում մինչն գնորդին հասցնելը, ինչպես նան գնորդին ուղարկել ոլոր անհրաժեշտ տրանսպորտային փաստաթղթերը: Այս դեպքում փոխադրամիջոցի եռնավորումից ն գնորդի անունով ապրանքատրանսպորտային փաստաթղթերի ձնակերպումից հետո ապրանքը դառնում է գնորդի սեփականությունը, հետնա ար ճանապարհին եռի հանկարծակի կորստի հետ կապված ռիսկերն ընկնում են գնորդի վրա: КАФՓն առաջացել է անգլերեն ՇօՏէ – արժեք ն fr6iցհէ - եռ առերի սկզ նատառերի կապակցությունից, որը կոչվում է նան ՇFR: КАФ գործարքի դեպքում վաճառողը պարտավոր է իր հաշվին կնքել եռի տեղափոխման պայմանագիր, ինչպես նան եռնավորել տրանսպորտի միջոցը: Այս դեպքում եռի ապահովագրության պարտավորությունը կրում է գնորդը: ФОБՓն իրենից ներկայացնում է անգլերեն “fr66 օո ԵօՅrd” արտահայտության առերի սկզ նատառերի կապակցություն: ФОБ-ի պայմաններով առքուվաճառքի գործարքի դեպքում եռի տեղափոխման ն ապահովագրության պարտավորությունը կրում է գնորդը: Այս դեպքում վաճառողը պարտավոր է եռնավորել փոխադրամիջոցը, այդ մասին տեղեկացնել գնորդին ն նրան ուղարկել ապրանքատրանսպորտային փաստաթղթերը:

ФАС-ը անգլերեն “fr66 Յ|օոցՏid6 Տհiք” արտահայտության առերի սկզ նատառերի կապակցությունն է ն իր ովանդակությամ նման է ФОБ պայմանագրի պայմաններին, միայն այն տարերությամ , որ ФОБ-ի պայմանների համաձայն վաճառողը պարտավոր է եռնավորել փոխադրամիջոցը, ն ապրանքը գնորդի սեփականությունն է դառնում եռնելու պահից հետո, իսկ ըստ ФАС պայմանագրի վաճառողը ապրանքը հասցնում է մինչն նավահանգիստ ն այնուհետն եռի կորստի համար այլնս պատասխանատվություն չի կրում: Պետք է նշել, որ վերը նշված գործարքները վերա երվում են ծովային եռնափոխադրումներին: Սակայն եռնափոխադրումները հաճախ իրականացվում են նան երկաթուղային կամ ավտոմո իլային տրանսպորտով: Այսպիսի փոխադրումների համար մշակված են հատուկ պայմանագրեր: Դրանք են. » ֆրանկո - գործարան, » ֆրանկո – պահեստ, » ֆրանկո – վագոն, » ֆրանկո – սահման: Ֆրանկո - գործարան ն ֆրանկո – պահեստ գործարքների պայմաններին համաձայն` վաճառողի պարտավորությունների մեջ են մտնում ապրանքը փաթեթավորված ձնով սահմանված ժամկետում գործարանի պահեստ կամ պայմանագրով սահմանված պահեստ հասցնելը ն կրել դրա հետ կապված ոլոր ծախսերը ն ռիսկերը, ներառյալ ապրանքի որակի, քանակի ստուգման հետ կապված ծախսերը: Ֆրանկո – վագոն գործարքի համաձայն` վաճառողը պարտավոր է ապրանքը հասցնել մինչն երկաթուղային կայարան, եռնավորել գնացքը ն կրել ոլոր ծախսերն ու ռիսկերը, որոնց կարող է ենթարկվել եռը մինչն երկաթուղային ճանապարհին հասնելը, ինչպես նան փաթեթավորել ապրանքը ն կրել եռի ստուգման հետ կապված ոլոր ծախսերը: Ըստ ֆրանկո – սահման առքուվաճառքի պայմանագրի` վաճառողը կրում է ոլոր ծախսերը՝ կապված ապրանքը մինչն որոշակի սահմանային կետ հասցնելու հետ, ինչպես նան ոլոր ռիս196

կերը, որոնց եռը կարող է ենթարկվել մինչն որոշակի սահմանային կետում գնորդին հասցնելը: Բեռի ապահովագրության պայմանագիրը կնքվում է ապահովագրվողի գրավոր դիմում-հարցաթերթիկի հիման վրա, որտեղ ապահովագրվողը պարտավոր է ներկայացնել տեղեկություններ եռի վերա երյալ, մասնավորապես. » եռի քանակը ն քաշը, փաթեթավորման ձնը, » ոլոր տրանսպորտային փաստաթղթերի համարները (ցանկալի է տրամադրել դրանց պատճենները), » տրանսպորտի միջոցը (նավ, երկաթուղային գնացք, ավտոմեքենա ն այլն), » եռի առաքման, եռնաթափման ն նշանակման կետերը, » եռի ուղարկման ամսաթիվը, » ապահովագրական գումարը, » ապահովագրության պայմանները: Սրանք ոլոր այն գործոններն են, որոնք էական նշանակություն ունեն ապահովագրական ռիսկի գնահատման համար ն ազդում են ապահովագրավճարի մեծության վրա: Բացի վերը թվարկված գործոններից ապահովագրվողը պարտավոր է ապահովագրողին հայտնել ոլոր այն էական հանգամանքները, որոնք կարող են ազդել ռիսկի գնահատման վրա: Բեռի ապահովագրության պայմանագիրը կնքված է համարվում ապահովագրողի կողմից ապահովագրվողին ապահովագրության վկայագիր տրամադրելու պահից սկսած: Ինչպես ապահովագրության մյուս տեսակներում, այնպես էլ եռների ապահովագրության մեջ չափազանց կարնոր է ապահովագրական գումարի ճիշտ սահմանումը: Այստեղ ապահովագրական գումարը որոշվում է հետնյալ տար երակներից որնէ մեկի ընտրությամ . » ապահովագրական գումարը հավասար է եռի ֆակտուրային (ինվոյսային) արժեքին, » ապահովագրական գումարը հավասար է եռի ֆակտուրային (ինվոյսային) արժեքի ն տրանսպորտային ծախսերի հանրագումարին,

ապահովագրական գումարը հավասար է եռի ֆակտուրային (ինվոյսային) արժեքի 1109-ին (109-ը ծախսեր են, որոնք կապված են եռի մաքսազերծման, վնասի ժամանակ եռը փրկելու ն այլնի հետ) » ապահովագրական գումարը հավասար է եռի ֆակտուրային (ինվոյսային) արժեքի 1109-ի ն տրանսպորտային ծախսերի հանրագումարին: Բեռների ապահովագրության մեջ տար երում են երկու տեսակի ապահովագրության վկայագրեր` 1. միանգամյա վկայագրեր, որոնք կնքվում են յուրաքանչյուր եռնափոխադրման համար առանձին, 2. գլխավոր վկայագրեր, որոնք կնքվում են միջազգային առնտրում մասնագիտացած ն մեկ տարվա ընթացքում մեծ քանակությամ եռնափոխադրումներ, հետնա ար եռների մշտական ապահովագրության կարիք ունեցող կազմակերպությունների հետ: Գլխավոր վկայագրերը մեծ առավելություններ ունեն միանգամյա վկայագրերի նկատմամ , քանի որ տնտեսում են ապահովագրության կազմակերպման ն ձնակերպման վրա ծախսվող ժամանակը ն ծախսերը, իսկ ամենակարնորը` ացառում են առանձին եռների ապահովագրված չլինելը, ն հետնա ար ապահովագրողի կողմից կորուստները չհատուցելը: Այնուամենայնիվ, գլխավոր վկայագրի առկայության դեպքում նույնպես ապահովագրվողը պարտավոր է յուրաքանչյուր եռի մասին մանրամասն տեղեկություններ տրամադրել ապահովագրողին: Տեղափոխվող եռի նկատմամ ապահովագրական շահ կարող է ունենալ ոչ միայն դրա սեփականատերը, այլն փոխադրողը, այսինքն տրանսպորտային ընկերությունը, որը պատասխանատվությունն է կրում եռի անվնաս տեղափոխման համար: Հետնա ար, փոխադրման պայմանագրի պայմանների խախտման դեպքում եռնափոխադրողը պարտավոր է հատուցել եռի սեփականատիրոջ կրած վնասները: Այդ պատճառով, տրանսպորտային ընկերությունը կարող է ապահովագրողի հետ առանձին կնքել եռ»

նափոխադրողի քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագիր: Ինչպես միջազգային պրակտիկայում, այնպես էլ Հայաստանում եռների ապահովագրությունն իրականացվում է հետնյալ երեք տիպի ապահովագրության պայմաններից մեկի համաձայն:

«Պատասխանատվություն

ոլոր

ռիսկերի

համար»

(|ոՏէiէսէ6 ՇՅrցօ Շ|ՅսՏ6Տ “Ճ”), եր ապահովագրողը հատուցում է ամ ողջ եռի կամ դրա մի մասի ոլոր կորուստներն ու վնասները, ացառությամ մի շարք չհատուցվող դեպքերի, որոնց թվին են դասվում. » ցանկացած տիպի ռազմական գործողությունները, » գործադուլները, քաղաքացիական պատերազմները, ահա եկչական գործողությունները, » ռազմական կամ քաղաքացիական իշխանությունների պահանջով եռի ռնագրավումը, ձեր ակալումը, վնասը կամ կորուստը, » միջուկային էներգիայի ներգործությունը, » ապահովագրվողի կամ շահառուի կամ դրանց ներկայացուցիչների կանխամտածված, դիտավորյալ, անփույթ վերա երմունքը, նրանց կողմից եռների տեղափոխման ն պահեստավորման պայմանների խախտումը, » եռի առաքման ուշացումները, » եռի անհամապատասխան փաթեթավորումը, » եռի առանձնահատուկ հատկությունների ներգործությունը, այդ թվում չորացումը, գոլորշիացումը ն այլն, » ջերմաստիճանի, ճնշման, խոնավության ազդեցությունը, » տար եր տիպի անուղղակի կորուստները (տույժեր, տուգանքներ ն այլն): «Սահմանափակ պատասխանատվությամ » (|ոՏէiէսէ6 ՇՅrցօ Շ|ՅսՏ6Տ “8”), որտեղ հատուցվող դեպքերի շրջանակն ավելի նեղ է:

«Միայն ամ ողջ եռի կորստի դեպքում» (|ոՏէiէսէ6 ՇՅrցօ Շ|ՅսՏ6Տ “Շ”), եր հատուցվում է եռի ամ ողջական կամ դրա մի ամ ողջ տեղի ( եռնարկղ, վագոն ն այլն) կորուստը: Միջազգային օրենսդրության համաձայն` ապահովագրական հատուցումը վճարելուց հետո ապահովագրողն ունի ռեգրեսի կամ սու րոգացիայի իրավունք, այսինքն վճարված հատուցման սահմաններում մեղավոր կողմից գումար գանձելու իրավունք: Այդ պատճառով, անհրաժեշտ է, որպեսզի ապահովագրվողը ժամանակին ապահովագրողին փոխանցի ոլոր փաստաթղթերը ն իր լիազորությունները: Եթե ապահովագրական ընկերությունը ապահովագրվողի մեղքով զրկվում է ռեգրեսի իրավունքից որոշակի փաստաթղթերի ացակայության կամ հայցի ներկայացման ժամկետների ուշացման պատճառով, ապա ապահովագրողն իրավունք ունի մերժել ապահովագրվողին ապահովագրական հատուցման վճարումը կամ դատական կարգով հետ գանձել վճարված հատուցումը:

6.4

ՏՐԱՆՍՊՈՐՏԱՅԻՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ապահովագրության պրակտիկայում գոյություն ունի տրանսպորտային միջոցների ապահովագրության երեք տեսակ` » կասկո, այսինքն` տրանսպորտային միջոցների ապահովագրություն կորստից ն վնասից` ֆիզիկական վնաս, հըրդեհ ն գողություն, » երրորդ կողմի հանդեպ ավտոտերերի քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրություն, » վարորդների ն ուղնորների ապահովագրություն դըժախտ դեպքերից, որի դեպքում կարող են ապահովագրվել ինչպես ոլոր նստատեղերը միասին, այնպես էլ առանձին նստատեղեր:

«Կասկո»-ն միջազգային տերմին է ն իսպաներենից թարգմանա ար նշանակում է մեքենայի կամ նավի կմախք, իսկ ապահովագրության մեջ նշանակում է մեքենայի կամ այլ տրանսպորտային միջոցի կմախքի ապահովագրություն, այսինքն ապահովագրվում է միայն մեքենային հասցված վնասը: Ապահովագըրվողի ցանկությամ , լրացուցիչ ապահովագրավճար մուծելու պայմաններում ապահովագրական ծածկույթը կարող է նախատեսել նան փոխհատուցում ավտոմեքենայի մեջ տեղադրված ռադիո, աուդիո ն հեռահաղորդակցության սարքերի կորստի կամ վնասի համար: Տրանսպորտային միջոցը կարող է ապահովագրվել. » ապահովագրության պայմանագրի կնքման պահին տվյալ մեքենայի շուկայական արժեքի չափով, » ոչ լրիվ արժեքի չափով` համամասնական ապահովագրության ձնով, » վարձակալած ավտոմեքենաների համար` վարձատուի նկատմամ ապահովագրվողի պատասխանատվության գումարի չափով: Տրանսպորտային միջոցի ապահովագրության պայմանագիրը կնքվում է ապահովագրվողի գրավոր դիմում-հարցաթերթիկի հիման վրա, որտեղ մանրամասն տեղեկություններ են տրվում մեքենայի մասին, այդ թվում. » մեքենայի մակնիշը, պետ. համարանիշը, գույնը, շարժիչի, հենասարքի ն նույնացման համարները, արտադրության տարեթիվը, » մեքենայի կայանման պայմանները (ավտոտնակ, ավտոկայան, ացօթյա ն այլն), » հակաառնանգիչ ն պաշտպանության միջոցների առկայությունը: Ավտոքաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության դեպքում նշվում է նան վարորդի անուն, ազգանունը, տարիքը, վարորդական ստաժը ն վարորդական իրավունքի համարը:

Նշված ոլոր գործոններն էական նշանակություն ունեն ապահովագրական սակագնի սահմանման համար: Բացի թվարկվածներից ապահովագրավճարի չափի վրա ազդում են նան ապահովագրության տարածքը (մեքենայի շահագործման վայրը), տրանսպորտային միջոցի օգտագործման նպատակը, վարորդի ստաժը ն որակավորումը: Վերջին տարիներին, ավտոմեքենաների գողության դեպքերի ավելացման հետ կապված, ամ ողջ աշխարհում նկատվում է մեքենաների ապահովագրության ապահովագրավճարների արձրացում: Այսպես, օրինակ` Արնմտյան Եվրոպայի երկրներում վերջին տարիներին գողությունից մեքենայի ապահովագրության արժեքն աճել է մոտ 1509-ով ն կազմում է ավտոմեքենայի գնման գնի 209-ը: Այն դեպքում, եր ապահովագրվողը մի քանի տարի շարունակ ապահովագրության պայմանագիր է կնքում միննույն ապահովագրողի հետ, ապահովագրական պատահարներ ն հայցեր տեղի չեն ունենում, ապա տվյալ ապահովագրվողի համար սահմանվում են ապահովագրավճարի զեղչեր: Ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու դեպքում ապահովագրվողը պարտավոր է անմիջապես դիմել պետավտոտեսչություն, եթե տեղի է ունեցել ճանապարհատրանսպորտային պատահար, կամ ոստիկանություն` գողության դեպքում, կամ հրշեջ ծառայություն` հրդեհի դեպքում, կամ այլ դեպքերում` համապատասխան մարմինների` պատահարը հավաստող փաստաթղթեր ձեռք երելու նպատակով: Ապահովագրվողը պարտավոր է նան ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ժամկետներում պատահարի մասին տեղեկացնել ապահովագրական ընկերությանը: Ավտոմեքենաների ապահովագրության մեջ ընդունված է ապահովագրական հատուցման երկու ձն: 1. Մեքենայի վերանորոգումը տեխնիկական սպասարկման կայանում, որը պատկանում է ապահովագրողին, կամ, որի հետ այն ունի համապատասխան ծառայությունների մատուցման պայմանագիր: Հատուցման այս

ձնը հատկապես տարածված է Արնմտյան Եվրոպայի երկրներում: 2. Դրամական հատուցում, եր վերանորոգման աշխատանքներն իրականացվում են ապահովագրվողի մասնագետի կողմից, իսկ ապահովագրական ընկերությունը հայցը հիմնավորող փաստաթղթերի հիման վրա հատուցում է այդ ծախսերը: Ապահովագրությամ չեն հատուցվում այն դեպքերը, որոնք` » հանդիսանում են ապահովագրվողի կամ շահառուի դիտավորյալ գործողությունների արդյունք, » կապված են մեքենայի մաշվածության հետ, » հետնանք են ապահովագրվողի կամ այլ լիազորված վարորդի հար ած ն թմրանյութեր օգտագործած վիճակում մեքենան վարելու, » եր ավտոտրանսպորտային միջոցը վարել է այնպիսի անձ, որն այդ մեքենան վարելու համար չունի ապահովագրվողի պատշաճ համաձայնությունը, » եր վարել է այնպիսի անձ, որն չունի օրինական վարորդական իրավունք, » հետնանք են մեքենան ուսումնական կամ մրցութային նպատակներով օգտագործելու: Ավտոտերերի քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրությունը Հայաստանում դեռնս կրում է կամավոր նույթ, չնայած աշխարհի ոլոր զարգացած երկրներում այն պարտադիր նույթ ունի: Ապահովագրության այս տեսակի համար ապահովագրական պատահար են համարվում` 1. երրորդ անձանց կյանքին ն առողջությանը հասցրած վնասը, 2. երրորդ անձանց գույքին ն ունեցվածքին հասցրած վնասը: Ապահովագրական հատուցումը կատարվում է միայն նախօրոք սահմանված ապահովագրական գումարի սահմաններում,

որն այստեղ կոչվում է ապահովագրողի պատասխանատվության չափ: Ավտոտերերի քաղաքացիական պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրության միջազգային պայմանագրերի հատուկ խում է կազմում «Կանաչ քարտի» մասին համաձայնագիրը: Կանաչ քարտերի միջազգային պայմանագրերի համակարգն իր անունը ստացել է այդ ապահովագրությունը հավաստող առաջին վկայագրերի գույնից ն ձնից: 1949թ. «Կանաչ քարտի մասին պայմանագիրը» կնքվեց 13 անդամ-պետությունների միջն: Այսօր պայմանագրի անդամ են աշխարհի 31 երկրներ: «Կանաչ քարտի մասին պայմանագրի» անդամ երկրներն իրենց վրա պարտավորություն են վերցնում ընդունել արտասահմանում տրված վկայագրերը, այսինքն կանաչ քարտերն իրենց երկրների տարածքում:

6.5 ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՌԻՍԿԵՐԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Գիտատեխնիկական առաջընթացի, արտադրության կապիտալատարության մեծացման, արտաքին առնտրի շրջանառության մեջ տեխնոլոգիական սարքավորումների տեսակարար կշռի ավելացման, ինչպես նան արտասահմանյան երկրների տարածքում շին-մոնտաժային աշխատանքների իրականացման հետ կապված 1950-ական թթ. տեխնիկական ռիսկերի ապահովագրության անհրաժեշտություն առաջացավ: Այսօր շինմոնտաժային աշխատանքների ապահովագրության պայմանագրերը հանդիսանում են ամենախոշորներն ապահովագրական գումարների տեսանկյունից: Աճել են շրջակա միջավայրի պահպանության նկատմամ պահանջները, որն անհրաժեշտ դարձրեց շինմոնտաժային աշխատանքների հետնանքով ծագած քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրությունը: Դրան համապատասխան աճել է նան տեխնիկական ռիսկերի ապահովագրությամ զ աղվող ապահովագրական ընկերությունների թիվը հատկապես զարգացած երկրներում` ԱՄՆ, ճապոնիա, Անգլիա ն այլն: Միայն Գերմանի-

այում ապահովագրության այս տեսակով զ աղվում են ավելի քան 85 ապահովագրական ընկերություններ: Տեխնիկական ռիսկերի ապահովագրությունն իր մեջ ներառում է ապահովագրության հետնյալ հիմնական տեսակները. • շինմոնտաժային աշխատանքների ապահովագրություն, • արդյունա երական նագավառի մեքենա-սարքավորումների ապահովագրություն, • փոխանցող հարմարանքների ապահովագրություն, • էլեկտրոնային սարքավորումների ապահովագրություն:

Շինմոնտաժային աշխատանքների ապահովագրությունը որոշ զարգացած երկրներում պարտադիր նույթ ունի: Օրինակ, ԱՄՆ-ում գոյություն ունեն սահմանված գումարներ, որոնց սահմաններում գլխավոր կապալառուն պարտավոր է ապահովագրել իր անվորներին, ծառայողներին ն անշարժ գույքը: Գերմանիայում շինարարական ռիսկերի ապահովագրությունն իրականացվում է կամավորության սկզ ունքով, այց շինարարական կազմակերպությունները անկից վարկ ստանալու համար պետք է ունենան ապահովագրության վկայագիր: Այսպիսով, կամավոր պայմանագրերը դառնում են պարտադիր: Շինմոնտաժային աշխատանքների ապահովագրության օ յեկտ է հանդիսանում շինարարության մասնակիցների պաշտպանվածությունը, որոնց հետ կապված է շինարարության օ յեկտների, սարքավորումների, նյութերի ն այլ գույքի պատահական կորստի կամ վնասի ռիսկը, ինչպես նան շինարարության ընթացքում երրորդ անձանց վնաս պատճառելու հետնանքով առաջացած պատասխանատվությունը: Որպես ապահովագրվողներ կարող են հանդես գալ շինարարության ոլոր մասնակիցները` պատվիրատուն, ճարտարապետները, ինժեներները, շինարարական կազմակերպություններն իրենց ենթակապալառուների հետ միասին, տարածքների, շինությունների, հողակտորների վարձատուները, վարձակալները ն այլն:

Ապահովագրական հատուցում վճարվում է միայն չնախատեսված վնասների համար, որոնք կապված են շինարարական օ յեկտների ոչնչացման կամ վնասման ն աշխատանքների գրաֆիկի խախտման հետ: Չնախատեսված են համարվում այն վնասները, որոնք հնարավոր չէ կանխատեսել նույնիսկ ոլոր նախազգուշական ն կանխարգելիչ միջոցառումների իրականացման պայմաններում: Շինարարության գործընթացը աղկացած է հետնյալ հիմնական փուլերից` • նախագծում, • շինարարություն ն մոնտաժ, • փորձարկում ն շինարարության ավարտ, • հետերաշխիքային պարտավորությունների ժամկետ: Առաջին փուլը, այսինքն նախագծումը շինմոնտաժային ռիսկերի ապահովագրության ծածկույթի մեջ չի ներառվում: Սակայն եթե շինարարության ընթացքում կամ հաջորդ փուլերում նախագծում եղած սխալների պատճառով տեղի է ունենում ապահովագրական պատահար, ապա հատուցումը տրվում է այն ապահովագրական ընկերության կողմից, որն ապահովագրել է նախագծող կազմակերպության մասնագիտական պատասխանատվությունը: Ապահովագրության պայմանագրում պարտադիր նշվում է շինարարական աշխատանքների կատարման ժամկետը` սկիզ ը ն վերջը: Սակայն ապահովագրողի պատասխանատվությունն սկըսվում է որոշակի կոնկրետ պահից, օրինակ` շինարարական հրապարակում սարքավորումների, նյութերի ն կիսաֆա րիկատների եռնաթափման պահից սկսած ն ավարտվում է օ յեկտն արդյունաերական շահագործման հանձնելու ժամանակ, եթե պայմանագրով այլ ժամկետ նախատեսված չէ: Փորձարկման ն հետերաշխիքային փուլում ապահովագրություն կարող է տրամադրվել միայն լրացուցիչ պայմանագիր կնքելու կամ « ոլոր ռիսկերից» ապահովագրության ընդհանուր պայմանագրում լրացուցիչ պայմաններ ներառելու միջոցով:

Արդյունա երական մեքենաների, մեխանիզմների ն սարքավորումների ապահովագրությունը տեխնիկական ռիսկերի ա206

պահովագրության տեսակներից մեկն է: Սա արտաքուստ նման է հրդեհից ն այլ ռիսկերից գույքի ապահովագրությանը, սակայն իրականում հետապնդում է այլ նպատակ. պաշտպանել արդ կառուցվածք ունեցող ն թանկարժեք սարքավորումները ջարդվելու, աշխատանքից դուրս գալու ն այլ ռիսկերից: Այդ պատճառով ապահովագրության այս տեսակը հաճախ անվանում են սարքավորումների ապահովագրություն ջարդվածքից (mՅՇհiո6ry Եr6Յեdօwո): Այսպիսի ապահովագրության համար սահմանված ապահովագրավճարները շատ ավելի արձր են գույքային ապահովագրության մեջ կիրառվող ապահովագրավճարներից, քանի որ այսպիսի սարքավորումների աշխատանքի խափանումները կարող են հանգեցնել ողջ տեխնոլոգիական գործընթացի ընդհատմանը: Այս ապահովագրությունն իրականացվում է երկու ձնով` « ոլոր ռիսկերից» ն միայն էլեկտրաէներգիայի ազդեցության հետնանքներից: Այս ապահովագրությամ սովորա ար չեն հատուցվում այն կորուստներն ու վնասները, որոնք հետնանք են. ֆորս-մաժորային հանգամանքների, հրդեհի, գողության, ոչ ըստ նշանակման մեխանիզմների օգտագործման, նական մաշվածության, մթնոլորտային, քիմիական կամ ջերմաստիճանային գործոնների շարունակական ազդեցության:

էլեկտրոնային սարքերի ն սարքավորումների ապահովագրությունը տեխնիկական ռիսկերի ապահովագրության ամենահեռանկարային տեսակն է: էլեկտրոնային սարքավորումների թվին են դասվում անհատական համակարգիչները, դրամարկղային մեքենաները ն առնտրային ձեռնարկություններում գտնվող այլ պարզագույն էլեկտրոնային սարքերը, արդագույն ժշկական սարքավորումները ն այլն: Այսպիսի ապահովագրության դեպքում ապահովագրական գումարը գոյանում է նախ հենց էլեկտրոնային սարքավորման արժեքից, ապա ծրագրային ապահովվածության ծախսերից, արխիվային տվյալների վերականգնման ծախսերից, վերանորոգման ըն-

թացքում կրած լրացուցիչ ծախսերից, ինչպես նան փաթեթավորման, տեղափոխման ծախսերից ու մաքսային տուրքերից: Ապահովագրության այս տեսակի սկզ ունքային տար երությունը արդյունա երական մեքենաների ն սարքավորումների ապահովագրությունից կայանում է նրանում, որ հրդեհի, գողության, պայթյունի հետնանքով հասցված վնասը հատուցվում է: էլեկտրոնային սարքավորումների ապահովագրության առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ այս ապահովագրության պայամանագրով սահմանվում են ավականին արձր չհատուցվող գումարներ: Այսպես, օրինակ գողությունից ապահովագրության դեպքում չհատուցվող գումարը սովորա ար կազմում է ապահովագրական գումարի 209-ը:

6.6 ԱՎԻԱՑԻՈՆ ՌԻՍԿԵՐԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ավիացիոն ռիսկերի ապահովագրությունն ի հայտ է եկել 20-րդ դարի սկզ ին` Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, այց սկսել է արագ տեմպերով զարգանալ Երկրորդ աշխարհամարտից հետո, քաղաքացիական ավիացիայի զարգացմանը, օդային տրանսպորտի քանակի ն օդային փոխադրումների ծավալի ավելացմանը զուգահեռ: Ավիացիոն ապահովագրության առանձնահատկությունն իր աղետային նույթն է ն վնասների հսկայական չափերը: Սա նշանակում է, որ ավիացիոն ապահովագրությամ կարող են զ աղվել միայն խոշոր ապահովագրական ընկերությունները ն այն էլ համատեղ ապահովագրության կամ ռիսկերի մեծ մասի վերաապահովագրության ճանապարհով, ինչը ն արվում է այսօր Հայաստանում: Ավիացիոն ռիսկերի ապահովագրությունն իր մեջ ներառում է ավիացիոն տրանսպորտային միջոցների կմախքի ապահովագրություն (կասկո), քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրություն, օդանավի անձնակազմի ապահովագրություն, հանգարների, օդանավաշենքերի, սեփական շահագործման ծա208

ռայությունների առկայության հետ կապված ռիսկերի ապահովագրություն: Ավիացիոն տրանսպորտային միջոցների կմախքի ապահովագրության ժամանակ ապահովագրության օ յեկտ է հանդիսանում դժ ախտ պատահարի հետնանքով օդային տրանսպորտային միջոցի կորուստը կամ վնասը: Ապահովագրական ծածկույթի մեջ չեն մտնում այն վնասները, որոնք անմիջականորեն կամ անուղղակիորեն կապված են պատերազմական գործողությունների, ահա եկչական ակտերի, սա ոտաժների, գործադուլների, քաղաքացիական հուզումների, ինքնաթիռների գողության կամ ռնագրավման հետ: Նախկինում` մինչն 60-ական թթ. վերջը, շատ պատերազմական ռիսկեր, այդ թվում` գողությունը, ահա եկչությունը, սա ոտաժը ներառված էին կասկո-ապահովագրության փաթեթի մեջ: Սակայն ներկայումս հաճախականության մեծացման պատճառով դրանք մտնում են օդային տրանսպորտային միջոցների կմախքի ապահովագրության ացառությունների մեջ: Ապահովագրվողներին առաջարկվում է նման ռիսկերից պաշտպանվածության հատուկ տեսակ` կասկո-ապահովագրություն պատերազմական ռիսկերից: Բայց այս դեպքում նս ապահովագրական ծածկույթը չի տարածվում առավել վտանգավոր երկրների վրա, օրինակ` Աֆղանստան, Անգոլա, Ալժիր, Լի անան, Սոմալի: Չնայած խաղաղ ժամանակաշրջանում ացառված չէ ապահովագրության մեջ նման երկրների ընդգրկման հնարավորությունը, իհարկե հատուկ ապահովագրական սակագների պայմաններում: Օդային տրանսպորտային միջոցներն ապահովագրվում են որոշակի ապահովագրական գումարի սահմաններում: Նոր ինքնաթիռների համար ապահովագրական գումարը ձեռք երման գինն է: Շահագործման մեջ գտնվող ինքնաթիռների համար ապահովագրական գումարը վերականգնման կամ շուկայական արժեքն է, որը որոշվում է ապահովագրողի ն ապահովագրվողի փոխադարձ համաձայնությամ : Եթե ձեռք երումից հետո տրանսպորտային միջոցի վրա տեղադրվում են հատուկ սարքավորումներ, ապա վերջիններիս արժեքը, այդ թվում տեղադրման աշխատանքներինը, նս ավելանում է ապահովագրական գումարին:

Ավիացիոն տրանսպորտային միջոցների կմախքի ապահովագրության ժամանակ սովորա ար սահմանվում են չհատուցվող գումարների մեծ չափեր, որոնք ապահովագրական պատահարների դեպքում հանգեցնում են մեծ վնասների: Այդ պատճառով որոշ ամերիկյան ն անգլիական ապահովագրական ընկերություններ առաջարկում են չհատուցվող գումարների ապահովագրություն: Ավիացիոն ռիսկերի ապահովագրության տեսակներից է նան օդանավի անձնակազմի ապահովագրությունը, որը կարող է ընգրկել ինչպես միայն աշխատանքային պարտականությունների կատարման ժամանակաշրջանը, այնպես էլ ամ ողջական ապահովագրական ծածկույթ ապահովագրության վկայագրի գործողության ամ ողջ ընթացքում:

6.7

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՌԻՍԿԵՐԻ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Գյուղատնտեսական ռիսկերի ապահովագրությունը հանդիսանում է գույքային ապահովագրության տեսակներից մեկը ն իր մեջ ներառում է. » գյուղատնտեսական մշակա ույսերի, երքի ն ազմամյա տնկիների ապահովագրություն, » գյուղատնտեսական կենդանիների ապահովագրություն , » գյուղատնտեսական կազմակերպությունների ն ֆերմերային տնտեսությունների գույքի (ունեցվածքի) ապահովագրություն, » գյուղատնտեսության հետ կապված այլ ռիսկերի ապահովագրություն:

Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ն

ազմամյա տնկի-

ների ապահովագրությունն իրականացվում է ամ ողջական կորստից կամ վնասից, որը հետնանք է երաշտի, փոթորիկի, ջրհեղեղի, սառնամանիքի, կարկտահարության, ինչպես նան տար եր հիվանդություններից ն ույսերի վնասատուներից:

Բերքի ապահովագրության մեջ ապահովագրական դեպք է համարվում 1 հա-ից երքի չափի նվազեցումը վերջին հինգ տարիների միջին ցուցանիշի համեմատությամ : Վնասի չափը որոշվում է ըստ ապահովագրության պայմանագրով սահմանված գնման գնի: Բերքի ապահովագրության պայմանագրերը կնքվում են նախօրոք, այսինքն մինչն ցանքսը` հաշվի առնելով մշակա ույսերի կենսա անական առանձնահատկությունները ն նրանց աճի պայմանները: Ապահովագրությունը դադարում է երքահավաքից անմիջապես հետո: Բերքի ապահովագրության ապահովագրավճարները հաշվարկվում են յուրաքանչյուր մշակա ույսի կամ մշակա ույսերի խմ ի համար առանձին` ամ ողջ ցանքատարածությունից ակնկալվող երքի արժեքը ազմապատկելով ապահովագրական սակագնով: Ապահովագրության սակագները տար երվում են` մշակաույսերից ն տարածաշրջաններից կախված: Բերքի արժեքը կարող է որոշվել հետնյալ երկու տար երակներից մեկով: 1. Ելնելով 1 հա-ի միջին երքատվությունից ն վերջին հինգ տարիների միջին գնման գներից: Վերջին դեպքում երքի արժեքը որոշվում է յուրաքանչյուր մշակա ույսի ն մշակա ույսերի խմ ի համար: 2. Ելնելով վերջին հինգ տարիների ընթացքում հավաքված երքից ստացված միջին եկամտից: Ինչպես ոլոր ապահովագրության պայմանագրերը, այնպես էլ երքի ապահովագրության պայմանագիրը կնքվում է ապահովագրվողի գրավոր դիմում-հարցաթերթիկի հիման վրա, որտեղ նա պարտավոր է նշել իրեն հայտնի ոլոր տեղեկությունները, որոնք էական նշանակություն ունեն ռիսկի աստիճանի որոշման համար: Որնէ պատահար տեղի ունենալու դեպքում, որը կարող է հետագայում դիտվել որպես ապահովագրական, ապահովագրվողը պարտավոր է ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ժամկետներում այդ մասին գրավոր տեղեկացնել ապահովագրողին` մանրամասն նշելով, թե ինչի հետնանքով է տեղի ունեցել

պատահարը, տեղի ունենալու ամսաթիվը, տնողությունը, ինտենսիվությունը ն պատահարը նութագրող այլ տեղեկություններ: Վնասի գնահատման ն վթարային հավաստագրերի կազմման նպատակով ապահովագրողն իրավասու է դիմել համապատասխան մասնագետների օգնությանը (գյուղատնտեսներ, անասնա ույժներ, շինարարներ, մեխանիկներ, ինժեներներ ն այլն): Եթե պատահարը պայմանավորված չէ ապահովագրության պայմանագրով սահմանված պատճառներով կամ հանդիսանում է ապահովագրվողի կամ շահառուի դիտավորյալ գործողությունների արդյունք, ապա ապահովագրական հատուցումը կարող է մերժվել: Ապահովագրական պատահարի հետնաքով հատուցման ենթակա վնասը որոշում են` ելնելով ապահովագրության պայմաններից, որոնցից հիմնականը համարվում է միջին երքի մակարդակը` որպես ապահովագրական պատասխանատվության օ յեկտ: Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ապահովագրության համար հիմնականում ընդունվում է նախորդ տարիների միջին երաքատվությունը: Վնասի հաշվարկի հիմնական սկզ ունքը ապահովագրական պատահարը տեղի ունենալուց հետո ապահովագրված ն ընթացիկ տարվա փաստացի երքի համադրումն է: Կախված այն անից, թե տեղի է ունեցել երքի ամ ողջական կորուստ, կամ թե երքի նվազում, ն ինչպես է օգտագործվել վնասված մշակա ույսը (այսինքն օգտագործվել է նախատեսված հիմնական արտադրանքի ստացման, թե այլ նպատակների համար)` վնասի հաշվարկման համար ընտրվում է համապատասխան անաձն: Եթե տեղի է ունեցել մշակա ույսի ամ ողջ երքի կորուստ ողջ ցանքատարածության վրա, ապա վնասը կորոշվի հետնյալ անաձնով. Վ Հ Ամ 2 Մ որտեղ Վ-ն վնասն է ցանքատարածության ամ ողջ մակերեսի հաշվով, Ամ-ն 1 հա-ից ստացված ապահովագրված երքի միջին արժեքն է, Մ-ն ընթացիկ տարում ցանված տարածության ընդհանուր մակերեսն է:

Եթե տեղի է ունեցել ընդհանուր երքի նվազում, ապա վնասը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով. Վ Հ (Ամ – Աըտ) 2 Մ որտեղ Աըտ-ն 1 հա-ից ստացված երքի միջին արժեքն է ընթացիկ տարում:

Գյուղատնտեսական կենդանիների ապահովագրությունն իրենից ներկայացնում է խոշոր եղջերավոր անասունների, ոչխարների ն այծերի, ձիերի, էշերի, ուղտերի, խոզերի, ճագարների, հավերի, մեղուների ապահովագրություն: Ապահովագրական պատահարներ են համարվում կենդանիների ոչնչացումը, հարկադրական վերացումը, որոնք հետնանք են հիվանդությունների, դժ ախտ պատահարների, տարերային աղետների ն այլ ապահովագրական պատահարների: Պետք է նշել նան, որ ապահովագրությամ հատուցվում են միայն ուղղակի վնասները ն ոչ թե արտադրանքի կորուստը, որը համարվում է անուղղակի վնաս: Կենդանիների մահվան դեպքում վնասը հավասար է մահացած կենդանիների հաշվեկշռային արժեքին: Գյուղատնտեսական կենդանիների հարկադրական ոչնչացման դեպքում վնասը որոշվում է նրանց հաշվեկշռային արժեքի ն սննդի մեջ պիտանի մսի իրացման գնի տար երության չափով: Ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ապահովագրական գումարները չեն կարող գերազանցել կենդանիների իրական արժեքները: Ապահովագրական գումարները, ինչպես նան ապահովագրվող կենդանիների տեսակները, նրանց տարիքը, քանակը ն իրական արժեքները նշվում են ապահովագրվողի գրավոր դիմում-հարցաթերթիկում, որի հիման վրա կնքվում է ապահովագրության պայմանագիրը: Գյուղատնտեսական ապահովագրության այս տեսակում նս, ինչպես երքի ապահովագրությունում վնասը գնահատվում է ն ապահովագրական հատուցումը վճարվում է համապատասխան ձնով ն մասնագետների կողմից կազմված փաստաթղթերի հիման վրա:

Ինչ վերա երվում է գյուղացիական ն ֆերմերային տնտեսությունների շենքերի, շինությունների, մեքենաների, մեխանիզմների ն սարքավորումների, անավարտ ու պատրաստի արտադրանքի, ինչպես նան տրանսպորտային միջոցների ապահովագրությանը, ապա այն իրականացվում է գույքի ապահովագրության հիմնական սկզ ունքներին համապատասխան:

6.8 ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Համաձայն «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքի` պատասխանատվության ապահովագրությունը ապահովադրի կամ ապահովագրված անձի կողմից երրորդ անձանց կամ նրանց գույքին պատճառված վնասի ապահովագրական հատուցման կամ ապահովագրական գումարի վճարման հետ (պատասխանատվության ապահովագրության տեսակներ) կապված ապահովագրություն է: Պատասխանատվության ապահովագրության հիմքում ընկած է այն փաստը, որ համաձայն քաղաքացիական օրենսդրության, թե՛ իրավա անական, ն թե՛ ֆիզիկական անձինք նյութական պատասխանատվություն են կրում իրենց գործունեության հետնանքների համար: Այսպես, ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները, քաղաքացիները կարող են իրենց գործունեության ընթացքում վնաս հասցնել երրորդ անձանց առողջությանը, կյանքին, գույքին ն այլ գույքային շահերին, ինչը ենթակա է փոխհատուցման: Համաձայն ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի այն անձը, որը վնաս է հասցնում ֆիզիկական անձի կյանքին, առողջությանը, գույքին, ինչպես նան իրավա անական անձանց գույքին, պարտավոր է փոխհատուցել նրանց իր կողմից հասցված վնասը ամ ողջությամ : Պատասխանատվության ապահովագրության էությունը կայանում է նրանում, որ ապահովադիրները վճարելով ապահո214

վագրողներին ապահովագրավճար, երորրդ անձին իրենց կողմից հասցված վնասի փոխհտուցման ռիսկը փոխանցոււմ են ապահովագրողներին: Վերջիններս ապահովագրական դեպքի կատարման դեպքում վնաս կրողներին ,այսինքն երորրդ անձին, փոխհատուցում են կրած վնասը, եթե ապահովադիրների գործողության հետնանքով առաջանում է նյութական պատասխանատվություն նրանց նկատմամ : Պատասխանատվության ապահովագրությունը երկակի նշանակություն ունի. նախ պաշտպանում է ապահովադիրներին կորուստներ կրելուց, եր անհրաժեշտություն է առաջանում փոխհատուցելու իրենց գործողությունների հետնանքով տուժածներին հասցված վնասը: Երկրորդ, երաշխավորում է տուժածներին` երրորդ անձանց, կրած վնասների փոխհատուցումը: Այդ իսկ պատճառով շատ երկրներում պատասխանատվության ապահովագրությունը պարտադիր նույթ ունի, քանզի անկախ վնաս հասցնողի վճարման հնարավորությունից ն կամքից, պետք է երաշխավորված լինի տուժողի կողմից կրած վնասի փոխհատուցումը: Զարգացած երկրների մեծամասնությունում պարտադիր պատասխանատվության ապահովագրություն կիրառվում է մասնավորապես ավտոտրանսպորտի սեփականատերերի, գործատուների ն որոշ մասնագետների նկատմամ : Պատասխանատվության ապահովագրությունը դասակարգվում է երկու խոշոր խմ երի` քաղաքացիական պատասխանատվության ն պայմանագրային պարտավորությունների խախտման նկատմամ պատասխանատվություն ապահովագրություն: Որոշ տեսա աններ պատասխանատվության ապահովագրությունը դասակարգում են երկու այլ խոշոր խմ երի` երրորդ անձի նկատմամ քաղաքացիական պատասխանատվության ն մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրություն: Սակայն ըստ էության մասնագիտական պատասխանատվության հիմքում նույնպես ընկած է մասնագետների իրենց պարտականությունների կատարման ընթացքում երրորդ անձին հասցված վնասի փոխհատուցման քաղաքացիական պատասխանատվությունը, որը նույնպես փաստված է օրենսդրությամ : Չնայած որոշ դեպքերում

մասնագիտական պատասխանատվություն է առաջանում նան մասնագետների հետ կնքված պայմանագրերի հիման վրա, օրինակ` իրավա անների, գնահատողների, ճարտարապետների ն ուրիշ այլ մասնագետների հետ կնքված պայմանագրերը: Քաղաքացիական պատասխանատվութունը օրենքով նախատեսված հարկադրանքի միջոց է, որը կիրառվում է խախտողի կողմից տուժածի (երրորդ անձի) խախտված իրավունքների վերականգման, նրանց շահերի ավարարման համար: Քաղաքացիական պատասխանատվությունը կրում է գույքային նույթ, այսինքըն` անձը, որը վնաս է հասցրել երրորդ անձին, պարտավոր է համաձայն օրենքի հատուցել տուժվածին իր կողմից հասցված վնասները: Այսպիսի պատասխանատվությունը կոչվում է դելիկտային կամ արտապայմանագրային, այսինքն` այն կապված է իրավախախտումների կամ հակաիրավական գործողությունների հետ: Այսպիսով արտապայմանագրային պատասխանատվությունը առաջ է գալիս պայմանագրային պարտավորություններով չկապված երրորդ անձանց կյանքին, առողջությանը, գույքին վնաս հասցնելու հետնանքով: Քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրի կնքմամ այդ պատասխանատվության ռիսկը փոխանցվում է ապահովագրողին, որն իրականացնում է երրորդ անձին հասցված վնասի փոխհատուցումը, անկախ այն հանգամանքից թե իրավախախտողը (ապահովագրվողը) քրեական կամ վարչական պատասխանատվություն կրում է, թե ոչ: Պտասխանատվության ապահովագրության նագավառում գերակշռող տեղ է զ աղեցնում քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրությունը: Պայմանագրային պատասխանատվությունը, ընդհակառակը, առաջանում է պայմանագրային պարտավորությունների չկատարման կամ ոչ պատշաճ ձնով կատարման հետնանքով: Այն կարող է առաջանալ, եր օրենսդրությամ են սահմանված պայմանագրային որոշակի պարտավորությունների խախտման նկատմամ վնասը փոխհատուցելու պատասխանատվություն: Կամ էլ եր պայմանագիրը կնքող կողմերն իրենք են սահմանում այն պայմանները (պատասխանատվության ռիսկերը, փոխհատուցվող

վնասի չափը ն այլն), որոնց խախտման դեպքում առաջանում է պատասխանատվություն: Քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրությունը կախված այն հանգամանքների նույթից, որոնք առաջ են երում երրորդ անձի նկատմամ պատասխանատվություն, կարող է դասակարգվել հետնյալ տեսակների. - տրանսպորտային միջոցների օգտագործման ժամանակ առաջացած պատասխանատվության ապահովագրություն, - աշխատանքային պարտականությունների կատարման ժամանակ աշխատողների նկատմամ առաջացած գործատուի պատասխանատվության ապահովագրություն, - մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրություն, - շրջակա միջավայրը աղտոտող կազմակերպությունների պատասխանատվության ապահովագրություն, - արտադրողների ն վաճառողների պատասխանատվության ապահովագրություն, - իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց քաղաքացիական պատասխանատվության այլ տեսակների ապահովագրություն: Պատասխանատվության ապահովագրության օ յեկտ է հանդիսանում ապահովագրվողի (ապահովագրվածի) գույքային շահերը: Ընդ որում կարող է ապահովագրվել ինչպես ապահովագրվողի, այնպես էլ այլ անձանց (ապահովագրվածի) պատասխանատվությունը: Քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրի համաձայն ապահովագրողը ապահովադրին (ապահովագրվածին) երաշխավորում է ապահովագրական պաշտպանվածություն, եթե քաղաքացիական օրենսդրության նորմերի կամ դատարանի որոշման համաձայն երրորդ անձի կողմից ապահովագրական դեպքի հետնանքով կրած վնասի փոխատուցման պահանջ է ներկայացվել ապահովադրին: Ընդ որում ապահովագրական դեպքի հետնանքով առաջացած վնասը արտահայտվում է երրորդ անձի առողջությանը, կյանքին կամ

գույքին հասցված վնասի ձնով, ն որպես կանոն, դեպքը պետք է կատարված լինի ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետում : Ապահովագրվողի կողմից երրորդ անձի նկատմամ պատասխանատվություն առաջացնող պատահարների ցանկը, որոնք ընդգրկվում են ապահովագրողի պարտավորություններում, սահմանվում են ապահովագրության պայմանագրի կողմերի համաձայնությամ : Ապահովագրության պայմանագրում նշվում են գործունեության այն տեսակները, որոնց իրականացումը ապահովագրվողի կողմից կարող է առաջ երել փոխհատուցման ենթակա վնաս (օրինակ` ավտոմո իլային տրանսպորտի վարումը, աուդիտորական, նոտարական ծառայության մատուցումը ն այն) , կամ էլ այն վնասա եր հետնանքների ցանկը, որոնց համար պատասխանատու է ապահովագրվողը (օրինակ` շրջակա միջավայրի աղտոտումը, փոխադրվող եռների կորուստը, ուղնորների առողջությանը հասցված վնասը ն այլն), կամ էլ այն պատահարների նութագիրը, որոնք կարող են վնաս հասցնել երրորդ անձին (օրինակ` արտադրական վթարները, նավերի ախումը, ապահովագրվողի կամ ապահովագրված անձի կողմից թույլ տրված սխալները կամ ացթողումները ն այլն): Հաճախ ապահովագրողները ապահովագրության պայմանագրում ապահովագրական պատահարների մանրակրկիտ ցանկը նշելու փոխարեն մանրամասնորեն ներկայացնում են այն պատահարների ցանկը, որոնց հետնանքների համար իրենք պատասխանատվություն չեն կրում, այսինքն, փոխհատուցում չեն իրականացնում, իսկ մնացած ոլոր դեպքերը, որոնք վնաս են հասցնում երրորդ անձանց, համարվում են ապահովագրական պատահարներ ն ենթակա են փոխհատուցման: Քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության ապահովագրական ծածկույթը ներառում է. - հասցված վնասը փոխհատուցելու նպատակով երրորդ անձի կողմից ապահովագրվողին (ապահովագրածին) ներկայացված օրենքով կամ ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված հիմնավոր պահանջի ավա218

րարումը կամ չհիմնավորվածների մերժումը, կամ էլ ապահովագրողի կողմից պահանջի հիմնավորվածության ստուգումը, - ենթադրվող պատահարի կատարման հանգամանքների ն ապահովագրվողի (ապահովագրածի) մեղավորության աստիճանի որոշման նպատակով հիմնավորված ն անհրաժեշտ նախնական ծախսերի փոխհատուցումը, - դատական ծախսերի փոխհատուցումը, եթե կատարված պատահարի հետնանքների գծով ապահովագրվողի (ապահովագրածի) ն ապահովագրողի գիտությամ դատաքննություն է անցկացվում, - երրորդ անձի կողմից ապահովագրվողին (ապահովագրածին) ներկայացված հասցված վնասի փոխհատուցման պահանջի հետ կապված վնասի մեծության ն պատահարի կատարման հանգամանքների ացահայտման գործընթացը իրականացնելու համար իրավա անական օգնությունը, դատապաշտպանների, մասնագետների ծառայության տրամադրումը , - ապահովագրական պատահարի հետնանքով վնաս կրած անձանց կյանքի ն գույքի փրկմանն ուղղված անհրաժեշտ ն նպատակահարմար աշխատանքների ֆինանսավորման ծախսերի փոխհատուցումը: Եթե ապահովագրվողը իրավա անական անձ է, ապա պայմանագիրը տարածվում է վերջինիս ցանկացած աշխատակցի վրա, որը իր պարտականությունների կատարման ընթացքում երրորդ անձին վնաս է հասցրել, քանի որ տվյալ պարագայում վնասի փոխհատուցման պատասխանատուն կազմակերպությունն է: Եթե կազմակերպությունը աշխատանքային պայմանագրի համաձայն իրավունք ունի աշխատողից գանձելու հասցված վնասի գումարը, ապա ապահովագրողին է անցնում սու րոգացիայի (ռեգրեսի) իրավունքը: Պատասխանատվության ապահովագրության առանձնահատկություններից է ապահովագրողի պատասխանատվության սահմանաչափի (լիմիտների) սահմանումը: Պատասխանատվու219

թյան ապահովագրության պայմանագրերում նախատեսվում է սահմանել ապահովագրողի կողմից փոխհատուցման ենթակա գումարի առավելագույն մեծությունը, որը կոչվում է ապահովագրողի պատասխանատվության սահմանաչափ (լիմիտ): Ընդ որում, կարելի է սահմանել մի քանի սահմանաչափ: Օրինակ` դրանցից մեկը կարող է հանդիսանալ մի ապահովագրական դեպքի համար նախատեսված սահմանաչափ կամ էլ յուքանչյուր ներկայացված պահանջի համար նախատեսված սահմանաչափ: Բացի այդ ապահովագրական պայմանագրում կարող է սահմանվել պատասխանատվության սահմանաչափ մեկ անձին հասցված վնասի նկատմամ կամ էլ մեկ ապահովագրական դեպքի հետնանքով մի քանի անձին հասցված վնասի նկատմամ : Քանի որ ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետում կարող է տեղի ունենալ մի քանի ապահովագրական պատահար, ապա ապահովագրողները անհրաժեշտ են համարում սահմանափակել պայմանագրով նախատեսվող իրենց պարտավորությունների մեծությունը: Այդ պատճառով, ացի վերը նշվածից ապահովագրողը կարող է ապահովագրության պայմանագրի գործողության ամ ողջ ժամկետի համար սահմանել պատասխանատվության սահմանաչափ, որն էլ ընդունվում է որպես ապահովագրական գումար: Ապահովագրավճարի կամ ապահովագրական պարգնի մեծությունը, ելնելով պատասխանատվության ապահովագրության տար եր տեսակների առանձնահատկություններից, որոշվում է տար եր ձներով: Ապահովագրավճարի կամ ապահովագրական պարգնի մեծությունը որոշելու համար օգտագործում են սակագներ, որոնք արտահայտվում են տոկոսային հարա երակցությամ կամ էլ ացարձակ մեծությամ : Պատասխանատվության ապահովագրության տար եր տեսակների համար ապահովագրողները սահմանում են տար եր սակագներ, որոնց մեծությունը մեծապես կախված է ապահովագրական ռիսկերի չափորոշիչներից, ապահովագրվողի կողմից իրականացվող գործունեության նույթից: Որպես ռիսկի չափորոշիչներ կարող են ընդունվել հետնյալ ցուցանիշները` ապահովագրվողի եկամուտների մակարդակը, արտադ220

Ապահովագրական պայմանագրի կնքման ժամանակ ապահովագրական սակագնի որոշման հիմք ընդունվում են կամ ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետում համապատասխան ռիսկի նախատեսվող չափորոշիչները կամ էլ նախորդ տարիներին ֆիքսված համապատասխան չափորոշիչները: Պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագիրը, որպես կանոն, նախատեսում է, որ ապահովագրվողը (ապահովագրվածը) պարտավոր է կարճ ժամկետում մինչ համապատասխան մարմինների կողմից հասցված վնասի նկատմամ հետաքննության սկսելը, ապահովագրվողի (ապահովագրվածի) հանդեպ քրեական գործի հարուցումը, նրա գույքի կալանումը, տուգանքի վճարման մասին ծանուցագրի հանձնումը, դատաքննության սկսելը ն այլն ապահովագրվողին տեղյակ պահել կատարված ապահովագրական դեպքի` երրորդ անձին վնաս հասցնելու վերա երյալ ոլոր մանրամասնությունների մասին: Ապահովագրվողը առանց ապահովագրողի համաձայնության իրավունք չունի կատարված դեպքի հետ կապված վնաս կրողների կամ այլ անձանց կողմից իրեն ներկայացված պահանջները ճանաչելու, իր վրա վերցնելու դրա հետ կապված որնէ խնդրի կարգավորումը, կատարելու որնէ վճարում:Միաժամանակ ապահովագրողը իրավունք ունի առանց ապահովագրվողի համաձայնության նրա անունից անակցություններ վարելու հարուցված վնասի փոխհատուցման վերաերյալ, սակայն հետագայում անպայման պարտավոր է այդ մասին տեղեկացնել ապահովագրվողին:

6.9 ԱՎՏՈՄՈԲԻԼԱՅԻՆ ՏՐԱՆՍՊՈՐՏԻ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՍԵՓԱԿԱՆԱՏԵՐԵՐԻ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Տրանսպորտային միջոցները, առաջին հերթին, ավտոմո իլային տրանսպորտի միջոցները, շրջապատի համար հանդիսանում են առավել մեծ վտանգի աղ յուր: Վիճակագրական տվյալները ցույց են տալիս, որ ավտոմո իլային տրանսպորտի միջոցների շահագործման հետ կապված ճանապարհատրանսպորտային պատահարների (ճՏՊ) արդյունքում պատճառված վնասները չափազանց մեծ են: Գործնականում աշխարհի համարյա ոլոր երկրներում գործում են օրենսդրական համապատասխան նորմեր, որոնց էությունը կայանում է նրանում, որ երրորդ անձանց գույքին, կյանքին կամ առողջությանը պատճառված վնասները լրիվ ենթակա են փոխհատուցման վնասը պատճառած անձի կողմից: Ուստի կարնորվում է տրանսպորտային միջոցների շահագործման հետ կապված ճանապարհատրանսպորտային պատահարների արդյունքում պատճառված վնասների փոխհատուցման գործընթացում առաջացող իրավահարա երությունների կարգավորման հնարավորինս արդյունավետ մեխանիզմների կիրառումը: Այս հարցի լուծումը հիմնականում իրականացվում է տրանսպորտային միջոցներ վարողների քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության կիրառմամ : Ապահովագրության նշված տեսակի էությունը կայանում է նրանում, որ տրանսպորտային միջոց վարողն ապահովագրում է երրորդ անձանց նկատմամ իր քաղաքացիական պատասխանատվությունը, ըստ որի ապահովագրվողի կամ ապահովագրվածի մեղքով ճանապարհատրանսպորտային պատահարի առաջացման դեպքում ապահովագրողն է վճարում տուժող կողմի գույքին, կյանքին կամ առողջությանը պատճառված վնասները: Երկրների մեծամասնությունում երրորդ անձանց նկատմամ պատասխանատվության ապահովագրությունը զ աղեցնում է երկրորդ տեղը կյանքի ապահովագրությունից հետո:

Ավտոմեքենաների սեփականատերերի քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրությունը հանդիսանում է քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության ամենատարածված տեսակներից մեկը, որը ուռն զարգացում է ապրել 1920-ական թվականներին, եր սկսվել է ավտոմեքենաների մասսայական օգտագործումը ն մեծացել է ճՏՊ-ների հավանականությունը: Զարգացած երկրների մեծամասնությունում այն պարտադիր ապահովագրության տեսակ է, որը մի շարք եվրոպական երկրներում (Ֆինլանդիա, Նորվեգիա, Դանիա, Անգլիա, Գերմանիա ն այլն), կիրառվել է նույնիսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ: Դա պայմանավորված էր նրանով, որ պետական մարմինները ձգտում էին երաշխավորել ավտոտրանսպորտային պատահարներում տուժող կողմի վնասի փոխհատուցումը: Ընդ որում ավտոմեքենաների սեփականատերերի քաղաքացիական պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրությունը, ապահովագրության նագավառ ընդգրկելով տվյալ երկրի համարյա ամողջ ավտոպարկը, հնարավորություն է տալիս ապահովագրական ընկերություններին հավաքագրել մեծաքանակ ապահովագրավճարներ: Ապահովագրության տվյալ տեսակի իրականացման համար հիմք է հանդիսանում քաղաքացիական օրենսդրությամ սահմանված ավտոմեքենաների սեփականատերերի պատասխանատվությունը՝ հատուցելու ավտոմեքենայի շահագործման արդյունքում երրորդ անձանց հասցված վնասը: Ավտոմո իլային տրանսպորտի սեփականատերերի երրորդ անձանց նկատմամ պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրի համաձայն` ապահովագրողները իրենց վրա պարտավորություն են վերցնում փոխհատուցել ապահովագրական գումարի սահմաններում երրորդ անձանց հասցված վնասը, որը ավտոտրանսպորտային միջոցի շահագործման հետնանքով պատճառել է ապահովագրվողը կամ ապահովագրվածը: Ավտոտրանսպորտային միջոցի սեփականատեր համարվում է սեփականության իրավունքով իրեն պատկանող տրանսպորտային միջոցի տերը, տրանսպորտային միջոցը տնօրինողը, օպերատիվ կառավարման կամ այլ օրինական հիմքերով (վարձա223

կալության իրավունքով, հավատարմագրի համաձայն ավտոմեքենան վարելու իրավունքով, տվյալ անձին տրանսպորտային միջոցը փոխանցելու վերա երյալ համապատասխան իրավասու մարմինների կարգադրության հիման վրա) տրանսպորտային միջոցը օգտագործողը: Երրորդ անձ են համարվում. ա) ֆիզիկական անձինք, որոնց ապահովագրական պատահարի հետնանքով կյանքին, առողջությանը, գույքին հասցվել է վնաս, ) անձինք, որոնք իրավունք ունեն ստանալ ապահովագրական պատահարի հետնանքով կերակրողի կորստի ն հուղարկավորության ծախսերի կատարման հանգամանքի հետ կապված փոխհատուցում, գ) իրավա անական անձինք, որոնց ունեցվածքին վնաս է հասցվել: Ապահովագրական պատահար չեն համարվում ն չեն փոխհատուցվում վնասները. որոնք պատճառվել են. • աշխատակիցներին, որոնք ապահովագրական պայմանագրում նշված տրանսպորտային միջոցի տիրոջ հետ կնքված աշխատանքային կամ այլ քաղաքացիաիրավական պայմանագրերի հիման վրա իրականացնում են իրենց պարտականությունները, ն/կամ գույքին, որը պատկանում է նշված անձանց ն օգտագործվում նրանց կողմից իրենց աշխատանքային պարտականությունների կատարման նպատակով, • ապահովագրական պայամանգրում նշված տրանսպորտային միջոցի վարորդին կամ ուղնորներին ն/կամ նրանում գտնվող գույքին, • ապահովագրվողի ընտանիքի անդամներին, խնամակալներին կամ այլ անձանց, որոնք նրա հետ ընդհանուր տնտեսություն են վարում (եթե ապահովագրվողը ֆիզիկական անձ է հանդիսանում), կամ նրանց գույքին,

• գույքին, որն օգտագործում ն տնօրինում է ապահովագրվողը, կամ գույքին, որը նա ստացել է քաղաքացիական օրենսգրքով սահմանաված ցանկացած հիմքով, • ապահովագրական պայմանագրում նշված տրանսպորտային միջոցի առաջացրած վնասը երրորդ անձին կամ նրա գույքին, եթե տրանսպորտային միջոցը մասնակցում էր մրցումներին, փորձարկումներին, կամ գտնվում էր ուսումնական վարման համար հատուկ առանձնացրած վայրերում, եթե ապահովագրական պայմանագրով այլ ան նախատեսված չէ, • շրջակա միջավայրին, • հնաոճ ն այլ յուրահատուկ իրերին, թանկարժեք ն կիսաթանկարժեք քարերից ն մետաղներից պատրաստված իրերին, կրոնական պարագաներին, հավաքածուներին, նկարներին, ձեռագրերին, դրամանիշներին, արժեթղթերին, եթե պայմանագրով այլ ան նախատեսված չէ , • տուժողի կանխամտածված գործողությունների արդյունքում, • ապահովագրական պայմանագրում նշված տարածքաշրջանից դուրս տրանսպորտային միջոցի շահագործումից, • այլ անձանց անօրինական գործողությունների արդյունքում, • ֆորս-մաժորային իրադրությունների (պատերազմ, ատոմային պայթյուն ն այլն) հետնանքով: Ավտոտորանսպորտային միջոցների սեփականատերերի քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրական պատահար է համարվում ապահովագրվողի կամ ապահովագրվածի սեփական տրանսպորտային միջոցով ճՏՊ-ի արդյունքում երրորդ անձանց կյանքին, առողջությանը կամ գույքին վնաս հասցնելը , որը տեղի է ունեցել ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետում, ն առաջացրել է տուժողի օրենքով հիմնավորված պահանջը վնասը փոխհատուցելու վերա երյալ: Տվյալ դեպքում վնասը կարող է ար225

տահայտվել շարժվող տրանսպորտային միջոցների հետ ախման հետնանքով այլ տրանսպորտային միջոցների կամ գույքի, որը գտնվել էր այլ տրանսպորտային միջոցների մեջ, ինչպես նան այլ շարժական կամ անշարժ գույքի վնասմամ կամ ոչնչացմամ կամ ֆիզիկական անձանց մահվան կամ մշտական կամ ժամանակավոր աշխատունակության կորուստով: Վնասի հաշվարկման ժամանակ հաշվի են առնվում նան այն ծախսերը, որոնք կատարվել են ներկայացված հայցերի քննարկման հետ կապված, ապահովագրվողի իրավունքները դատարանում ներկայացնելու համար դատապաշտպանին տրված վարձատրության հետ ն այլն: Երրորդ անձանց կյանքին ն առողջությանը հասցված վնաս է համարվում. • առողջությանը հասցված վնասի հետնանքով առաջացած լրացուցիչ ծախսերը, եթե հաստատվի, որ դրանք առաջացել են լրացուցիչ օգնության ն խնամքի անհրաժեշտությունից, այց տուժողը իրավունք չունի դրանք անվճար ստանալու, • աշխատավարձը կամ եկամուտը, որից զրկվել է տուժվածը կապված աշխատունակության կորուստի հետ, • տուժողի մահվան հետնանքով առաջացած ծախսերը: Տրանսպորտային միջոցի կամ այլ գույքի վնասման դեպքում փոխհատուցվում են վերականգնման արժեքը, որը ներառում է վերանորոգման արժեքը՝ ելնելով միջին գործող գներից, ինչպես նան տրանսպորտային միջոցի լրիվ արժեքի փոխհատուցում՝ դրա կորստի (ոչնչացման) դեպքում: Փոխհատուցվում են նան դատական ծախսերը, որոնք ապահովագրվողը կրել է կապված դատական լսումների հետ: Նան հնարավոր են դեպքեր, եր փոխհատուցվում են տրանսպորտային միջոցի վերանորոգման ընթացքում այլ տրանսպորտային միջոցի վարձակալության ծախսերը, տրանսպորտային միջոցի հարկադիր պարապուրդի պատճառով առաջացած ծախսերը ն այլ նյութական վնասները: Ապահովագրական պատահար չեն համարվում, եր երրորդ անձանց գույքին հասցված վնասը հետնանք է հետնյալ պատճառների.

• ապահովագրվողի կամ վարելու թույլտվություն ունեցող այլ անձի կանխամտածված գործողությունները, • ավտոտրանսպորտային միջոցը վարել է այն անձը, որը գտնվել է ալկոհոլի, թմրանյութի ազդեցության ներքո, • ապահովագրվողի կամ վարելու թույլտվություն ունեցող անձի գործողությունները, որոնք դատարանի կողմից համարվել են քրեորեն պատժելի կամ տրանսպորտային միջոցը հանդիսացել է հանցագործության համար որպես գործիք կամ միջոց, • տրանսպորտային միջոցը օգտագործվել է անսարք վիճակում, • տվյալ փոխադրամիջոցը վարելու իրավունք չունեցող անձն է վարել, • ապահովագրվողի կամ վարելու թույլտվություն ունեցող անձի կողմից ճանապարհային երթնեկության անվտանգության կանոնների պահպանման հետ կապված ՊԱՏ-ի աշխատակիցների ն ալ իրավասու մարմինների կարգադրության, պահանջի կամ հրամանի չկատարումը, • ապահովագրական պայամանագրում նշված տրանսպորտային միջոցի ուղնորների քանակի կամ եռնվածության նորմայի գերազանցումը, • ապահովագրվողը փախել է ճՏՊ-ի վայրից կամ վնաս պատճառելու փաստը հաստատելու հետ կապված հրաժարվել է անցնել ժշկական փորձաքննություն: ճՏՊ-ն չի համարվում ապահովագրական դեպք, եթե այն տեղի է ունեցել առանց ապահովագրողի հետ համաձայնեցման վարձով տրված (կամ տրանսպորտային միջոցի օգտագործման նպատակները ն պայմանները այլ ձնով փոխված) ապահովագրության պայմանագրում նշված տրանսպորտային միջոցի մասնակցությամ : Ապահովագրական գումարը որոշվում է կողմերի համաձայնությամ ն հանդիսանում է ապահովագրության պայմանագրի գործողության ընթացքում տեղի ունեցած ոլոր ապահովագրական դեպքերի հետնանքով առաջացած վնասների փոխհատուց227

ման առավելագույն մեծությունը: Տվյալ տեսակի պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրում ապահովագրական գումարի սահմաններում կարող են նախատեսվել սու լիմիտներ մեկ ապահովագրական դեպքի համար (մեկ ապահովագրական պատահարի համար առավելագույն ապահովագրական փոխհատուցումը), մեկ տրանսպորտային միջոցի համար, մեկ տուժվածի կյանքին ն առողջությանը, գույքին հասցված վնասի համար: Ինչպես արդեն նշել ենք, շատ երկրներում ավտոտրանսպորտի սեփականատերերի երրորդ անձանց նկատմամ պատասխանատվության ապահովագրությունը պարտադիր է ոլոր ավտոտրանսպորտների սեփականատերերի համար: Նման ապահովագրության ժամանակ ապահովագրական հատուցման մեծությունը կարգավորվում է ճՏՊ-ի վայրում գործող օրենսդրությամ սահմանված պատասխանատվության սահմանաչափերով ն կոնկրետ ապահովագրության պայմաններով: Բոլոր երկրներում, որտեղ ապահովագրության տվյալ տեսակը համարվում է պարտադիր, ձնավորվում են ավտովթարների հետնանքով վնաս կրած երրորդ անձանց համար փոխհատուցման ստացման լրացուցիչ ֆինանսական երաշխիքներ, ինչպիսին է երաշխիքային հիմնադրամը(փոխհատուցման հիմնադրամը), որի գործելու կանոնները կարգավորվում են պարտադիր ապահովագրության օրենքով: Հիմնադրամը փոխհատուցում է պարտադիր փոխհատուցման սահմաններում ճՏՊ-ի արդյունքում տուժվածի վնասը, եթե ճՏՊ-ն տեղի է ունեցել չորոշված, չապահովագրված տրանսպորտային միջոցի կողմից կամ ապահովագրողի անվճարունակության դեպքում: Սովորա ար երաշխիքային հիմնադրամը ձնավորվում է պարտադիր ավտոապահովագրության գծով ապահովագրավճարների հաշվին կատարվող հատկացումների միջոցով: Բազմաթիվ երկրներում կիրառվում են նան ""Բոնուս-Մալուս"" համակարգը, որի էությունը կայանում է նրանում, որ յուրաքանչյուր ապահովագրական պոլիսի հաշվարկման ժամանակ կիրառվում են զեղչերի ն վերադիրների համակարգեր կախված ապահովագրվողի(ապահովագրված անձի) կողմից նախորդ տարիներին կատարած վթարների թվից: Երկար ժամանակ առանց

վթարի երթնեկելու դեպքում կիրառվում են զեղչեր ն ընդհակառակը հաճախակի տեղի ունեցող ճՏՊ-ների դեպքում ապահովագրավճարի չափը կարող է մեծանալ: Յուրաքանչյուր ապահովագրվողին տրվում է համապատասխան վթարային(ոչ վթարային) կարգ, որից կախված հաստատվում են գործակիցներ, որոնք մեծացնում կամ փոքրացնում են ապահովագրավճարի մեծությունը: Առաջին ոչ վթարային կարգի նշանակմամ ապահովագրական գումարի մեծությունը իջնում է, օրինակ 109-ով, երկրորդ կարգի նշանակմամ ` 209,-ով, երրորդ կարգի նշանակմամ ` 309-ով ն այդպես շարունակ: Միննույն ժամանակ ապահովագրվողին առաջին, երկրորդ ն երրորդ վթարային կարգի նշանակման հետնանքով, ապահովագրական գումարը կմեծանա համապատասխանա ար 10, 20 ն 30տոկոսներով: Օրինակ, Գերմանիայում ն Անգլիայում գոյություն ունեն 14 նման կարգեր: Ապահովագրությունը սկսելով ապահովագրվողը ստանում է զրոյական կարգ, ըստ որի չի նախատեսվում ոչ զեղչեր, ոչ էլ վերադիրներ: Առաջին տարվա ընթացքում առանց վթարի երթնեկելու դեպքում ապահովագրվողին նշանակվում է ոչ վթարային առաջին կարգ, երկրորդ տարում՝ երկրորդ կարգ, երրորդ տարում ՝ երրորդ կարգ: Այսպիսով առանց վթարի յուրաքանչյուր տարվա համար ապահովագրվողին նշանակվում է նս մեկ կարգ, իսկ վթարի դեպքում ապահովագրվողի կարգը, որպես կանոն, իջեցվում է մեկ կարգով: Ավտոտրանսպորտի սեփականատերերի երրորդ անձանց նկատմամ պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրություն կիրառող երկրներում տվյալ ապահովագրությունից ստացված ապահովագրավճարները հարկվում են: Հարկի չափը, օրինակ Դանիայում, կազմում է 509: Տվյալ հարկերից ձնավորված միջոցները օգտագործվում են տար եր ճանապարհային կառույցների ֆինանսավորման վերահսկող մարմինների պահպանման, երաշխիքային հիմնադրամի ձնավորման, ճանապարհային վթարների կանխմանը ուղղված միջոցառումների ֆինանսավորման համար: Որոշ երկրներում (Բելգիայում, Իսպանիայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում, Պորտուգալիայում) Ապահովագրողները իրար միջն պայմանագրեր են կնքում, որոնց համաձայն ճՏՊ-ների հե229

տնանքով հասցված վնասը պետք է հատուցվի հենց տուժողին ապահովագրած ապահովագրողի կողմից վնաս պատճառողին ապահովագրողի փոխարեն: Այնուհետն տուժողի Ապահովագրողը հայտ է ներկայացնում մյուս կողմին: Այս ձնը թույլ է տալիս փոխհատուցել վնասի մեծ մասը վթարից հետո մի քանի շա աթվա ընթացքում: Պարտադիր ավտոապահովագրության համակարգի արդյունավետությունը մեծապես կախված է պետական վերահսկողական գործուն մեթոդների կիրառումից, այդ թվում պատժամիջոցների գործուն համակարգերրի կիրառման պրակտիկայից: Խոսքը վերա երում է պարտադիր ավտոապահովագրության պոլիսների ձեռք երումից խուսափելու դեպքերին: «Կանաչ քարտ» համակարգը 20-րդ դարի առաջին կեսին մի շարք եվրոպական երկրներում ընդունվեց ավտոտրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի երրորդ անձանց նկատմամ քաղաքացիական պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրություն: Սկզ նական շրջանում այդ երկրներն էին Ավստրիան, Անգլիան, Շվեցարիան, Չեխոսլովակիան, Գերմանիան: Այնուհետն այդ երկրներին միացան նան Շվեդիան, Նորվեգիան, Դանիան, Ֆինլանդիան, Բելգիան: Նշենք, որ Ռուսաստանում պարտադիր ապահովագրության օրենքըն ընդունվել էր դեռնս 20-րդ դարի 20-ական թվականներին , այց ավտոմեքենաների ինտենսիվ աճի ացակայության պայմաններում կորցրել է իր արդիականությունը ն մոռացվել: Սակայն 2004թ. ՌԴ-ում ընդունվեց ավտոտրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի երրորդ անձանց նկատմամ քաղաքացիական պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրություն օրենք, որը գործում է մինչ օրս: Բնական է, որ յուրաքանչյուր երկիր տվյալ նագավառի վերա երյալ ուներ իր սեփական օրենսդրական ակտերը, որոնք մեծ մասամ տար երվում էին իրարից, տար երությունը վերա երվում էր նան ճանապարհատրանսպորտային երթնեկության կանոններին ն ճանապարհային նշաններին: Այս ամենը ավական դժվա230

Համակարգի գործունեությունը հիմնված է «համաձայնագրի լոնդոնյան նմուշի» վրա, համաձայն որի համաձայնագրի անդամները միմյանց միջն կնքում են երկկողմանի համաձայնագիր ապահովագրական փոխհատուցման փոխադարձ ճանաչման վերա երյալ, այդ թվում նան փաստաթղթերի հանձնման ն հայցերի կարգավորման պարտավորությունների վերա երյալ:

Հարկ է նշել, որ առանց պետության մասնակցության, ազգային յուրոների միջն կնքված համաձայնագիրը չի հանդիսանում ոչ միջպետական, ոչ էլ խմ ակային: «Կանաչ քարտի» օրինական լինելը պետք է պաշտոնապես ընդունվի մասնակից պետությունների կողմից, որոնք պետք է երաշխավորեն իրենց տարածքներում դրա գործողության համար առկա խոչընդոտների վերացումը: «Կանաչ քարտ» համակարգի անդամ դառնալու համար անհրաժեշտ է ունենալ երրորդ անձանց հանդեպ պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրության օրենսդրություն, որտեղ նախատեսվում է երրորդ անձանց հանդեպ պատասխանատվության ապահովագրական փոխհատուցման փոխադարձ ճանաչման միջազգային համակարգին մասնակցելու հնարավորությունը, ն ստեղծել «Կանաչ քարտի» ազգային յուրո, որը կմիավորի երրորդ անձանց հանդեպ քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրություն իրականացնող ընկերություններին: Այս համակարգում գործում են հիմնական սկզ ունքներ: Տվյալ պետության ազգային «Կանաչ քարտ»-ի յուրոյի կողմից ճանաչվում է իր տարածքում ժամանակավորապես գտնվող այլ երկրի ազգային յուրոյի կողմից ապահովագրվածի «Կանաչ քարտ»–ը: «Կանաչ քարտ»-ի օտարերկրյա սեփականատերոջ կողմից երրորդ անձանց հասցված վնասների կարգավորման լիազորությունների փոխանցումը օտարազգի անձի ապահովագրողից այն երկրի ազգային ապահովագրողին, որտեղ վնաս է պատճառվել: Այս համակարգի համաձայն ապահովագրողը իր վրա պարտավորություն է վերցնում հայտերը կարգավորել այն երկրի օրենսդրության համաձայն, որտեղ տեղի է ունեցել ապահովագրական պատահարը, Ազգային «Կանաչ քարտ»-ի յուրոյի կողմից վնասները փոխհատուցելուց հետո վերջինս հաշիվը ներկայացնում է այն երկրի «Կանաչ քարտ»-ի ազգային յուրոյին, որի գրանցման համարը ուներ ապահովագրված ավտոտրանսպորտը, «Կանաչ քարտ»-ի ազգային յուրոյին ներկայացված հատուցման պահանջը ենթակա է վճարման երրորդ անձանց վնաս

պատճառած ավտոտրանսպորտի սեփականատիրոջ պատասխանատվությունը ապահովագրած ընկերության կողմից, իսկ եթե տվյալ ապահովագրողը ինչ ինչ պատճառներով ի վիճակի չէ վճարելու, ապա վճարում է ազգային յուրոն: Համակարգի անդամ յուրաքանչյուր պետություն ունի համապատասխան յուրոներ, որոնք զ աղվում են իրենց պետության տարածքում ճՏՊ-ների կատարման հետնանքով առաջացած վնասների կարգավորմամ ն իրենց ապահովագրողներին ապահովում «Կանաչ քարտի» պոլիսներով: «Կանաչ քարտի» ազգային յուրոները իրենցից ներկայացնում են վարչական նույթի համակարգող ոչ առնտրային կազմակերպություններ, որոնց աշխատանքը ֆինանսավորվում է ""Կանաչ քարտ""-ի վճարումներից կատարվող հատկացումներից: Նշված վճարումների մի մասը փոխանցվում է Անգլիա Բյուրոյի Խորհրդի պահպանման համար, որի հիմնական խնդիրներն են ընդհանուր հարցերի կարգավորումը, վիճելի հարցերի լուծումը, նոր անդամների ընտրությունը, միջազգային կազմակերպություններում ապահովագրողների շահերի ներկայացումը ն այն: «Կանաչ քարտ» համակարգի գործողության ընթացքում այն մի քանի անգամ վերակազմավորվել է: ԵվրոԽորհրդի «Կանաչ քարտ» համակարգի սահմաններում ավտոտրանսպորտային միջոցների վերա երյալ առաջին հրահանգով սահմանվել է երաշխիքային հիմնադրամների ձնավորման ն գործունեության կանոնակարգը, ըստ որի նշված հիմնադրամներից կատարվում էին փոխհատուցումներ չորոշված տրանսպորտային միջոցի կողմից վնաս պատճառելու դեպքում, տրանսպորտային միջոցի սեփականատիրոջ քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության ացակայության դեպքում կամ ապահովագրողի անվճարունակության դեպքում: Հրահանգը նան կարգավորում էր այդ համակարգի մեջ չմտնող երկրների տրանսպորտային միջոցների երթնեկությունը այդ համակարգին մասնակից երկրներում: Տվյալ տրանսպորտային միջոցների սեփականատերերը, անկախ այն փաստից, թե իրենց երկրում գործում է երրորդ կողմի հանդեպ պատասխանատվության ապահովագրություն, թե ոչ, պարտավոր

էին սահմանը անցնելիս այդ համակարգի մեջ մտնող ապահովագրական ընկերություններից ձեռք երել «Կանաչ քարտի» ապահովագրական պոլիս: Ավտոտրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի երրորդ անձանց նկատմամ պատասխանատվության ապահովագրության վերա երյալ երկրորդ հրահանգը սահմանեց ապահովագրական պատահարների դեպքում ապահովագրական գումարների նվազագույն մեծությունը (լիմիտը), քանի որ մասնակից երկրներում գոյություն ունեին ապահովագրական պատասխանատվության լիմիտների զգալի տար երություններ: Նշված լիմիտներին համապատասխան անհրաժեշտ էր փոփոխություններ մտցնել ոլոր երկրների համապատասխան օրենսդրություններում: Բացի դրանից, հրահանգը սահմանում էր ապահովագրական փոխհատուցման մերժման պայմանները: Դրանք երկուսն են. եթե տուժողը փոխհատուցում է ստացել սոցիալական ապահովման մարմիններից, ն եթե ճՏՊ-ն տեղի է ունեցել այն անձի մեղավորությամ , որը տրանսպորտային միջոց վարելու իրավունք չի ունեցել: Եվրամիության ավտոտրանսպորտային միջոցների վերաերյալ երրորդ հրահանգը նախատեսում էր ապահովագրության մեջ ընդգրկել ապահովագրված տրանսպորտային միջոցի սեփականատիրոջ ն ուղնորների նկատմամ պատասխանատվությունը նս: Ավտոտրանսպորտային միջոցների ապահովագրության օրենսդրության զարգացումը առաջին հերթին կապված է եվրոպական երկրների ինտեգրման ն եվրոպական երկրների միջն ավտոմո իլային երթնեկության ինտենսիվ աճով: Քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունում դեռնս չի գործում ավտոտրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի երրորդ անձանց նկատմամ պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրության համակարգ, ապա ՀՀ-ն չի կարող անդամակցել «Քաղաքացիական պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրության մասին» Միացյալ Համաձայնագրին (Կանաչ քարտ)-ին: Այդ պատճառով ՀՀ քաղաքացիները տվյալ համակարգի անդամ երկրներ մեկնելուց առաջ պետք է ձեռք երեն «կանաչ քարտ»:

6.10 ՓՈԽԱԴՐՈՂՆԵՐԻ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Փոխադրոողների պատասխանատվության ապահովագրությունը դասակարգվում է ըստ փոխադրումներ իրականացնող տրանսպորտային միջոցի տեսակի ն ըստ այն անձանց կատեգորիայի, որոնց նկատմամ ապահովագրվողի կողմից վնասի փոխհատուցման պատասխանատվություն է առաջանում: Փոխադրումներ իրականացնող տրանսպորտային միջոցի տեսակից ելնելով ապահովագրությունը իր հերթին աժանվում է հետնյալ տեսակների` ջրային տրանսպորտով փոխադրողների (ընդունված է անվանել նավատերերի) պատասխանատվության ապահովագրություն, օդային տրանսպորտով փոխադրողների (օդանավով փոխադրողների) պատասխանատվության ապահովագրություն, ավտոմո իլային տրանսպորտով փոխադրողների պատասխանատվության ապահովագրություն, երկաթուղային տրանսպորտով փոխադրողների պատասխանատվության ապահովագրություն: Բացի այդ վերը նշված փոխադրողներից յուրաքանչյուրը կարող է վնաս հասցնել տար եր կատեգորիայի անձանց: Դրանից ելնելով ապահովագրության պայմանագիրը ներառում է պատասխանատվության ապահովագրության հետնյալ տեսակները. - ուղնորների կյանքին, առողջությանը հասցված վնասի, - ուղնորների եռներին հասցված վնասի, - եռների փոխադրման ընթացքում դրանց կորստի, վնասվածքի կամ այլ վայր փոխադրելուց առաջացած վնասի, - փոխադրողների կողմից երրորդ անձանց հասցված վնասի, Կախված այն հանգամանքից, թե փոխադրումները կատարվում են ներքին, թե արտաքին եռնափոխադրողների կողմից, պատասխանատվության ապահովագրությունը լինում է ներքին ն միջազգային: Փոխադրողների պատասխանատվության ապահովագրության ոլոր տեսակները հիմնված են քաղաքացիական օրենսդրության վրա, ինչի համաձայն կարգավորվում է փոխադրողների պա235

տասխանատվությունը երրորդ անձին հասցվածի վնասի փոխհատուցման գործընթացը: Ներքին փոխադրումներ իրակացնելու ժամանակ վերջինս կարգավորվում է որպես կանոն տվյալ երկրի քաղաքացիական, տրանսպորտային միջոցների օգտագործումը կարգավորող օրենսդրությամ , ինչպես նան ապահովագրության պայմանագրով: Միջազգային փոխադրումներ իրականացնող փոխադրողների պատասխանատվությունը կարգավորվում է հատուկ միջազգային կոնվենցիաներով ն այն երկրի ներքին օրենսդրությամ , որի տարածքով իրականացվում է փոխադրումը: Օդային տրանսպորտային միջոցներով փոխադրողների պատախանատվության ապահովագրություն Ապահովագրության այս տեսակը վերա երվում է օդանավերի սեփականատերերի, ավիափոխադրումների ն օդանավերի շահագործողների պատասխանատվությանը: Տվյալ տեսակի ապահովագրության պայմանագրի համաձայն ապահովագրողը ստանալով ապահովագրավճարը պարտավորվում է փոխհատուցել օդանավերի տնօրինման, ավիափոխադրումների ն օդանավերի շահագործման ժամանակ ապահովագրվողի (ապահովագրվածի) կողմից ուղնորներին, եռների տերերին, երրորդ անձանց հասցված վնասը: Ապահովագրվողի կամ ապահովագրվածի դերում կարող են հանդես գալ հետնյալ անձիք. - անձինք, որոնք սեփականության կամ տնօրինման այլ իրավունքով օդանավի տնօրինող են հանդիսանում, - անձինք, որոնք ունեն օդանավերի շահագործման իրավունք կամ օդանավերի շահագործման ընթացքում իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց սպասարկման իրավունք, - օդանավերով փոխադրողները, որոնք ունեն ուղնորներ, ուղե եռներ, եռներ, փոստ փոխադրելու իրավունք Մասնավորապես, որպես ապահովագրվող կամ ապահովագրված հանդես են գալիս ավիաընկերությունները, հատուկ օդային աշխատանքներ (գյուղատնտեսական, շինմոնտաժային, երկրա անական ն այն) իրականացնող անձինք, օդային տաքսիների օպերատորները, ավիաակում ները, օդանավերի մասնավոր

սեփականատերերը: Տվյալ ապահովագրությունում ապահովագրության օ յեկտ է հանդիսանում ապահովագրվողի կամ ապահովագրվածի գույքային շահը, որն ի հայտ է գալիս օդանավերի տնօրինման, ավիափոխադրումների ն օդանավերի շահագործողների ժամանակ դրանց կողմից ուղնորներին, եռների տերերին, երրորդ անձանց հասցված վնասի փոխհատուցման պարտավորություն առաջանալու դեպքում: Օդային տրանսպորտ են համարվում ոլոր թռչող սարքերը (ապարատները), որոնք օդային ավազանում թռչում են մթնոլորտի հետ շփման կամ քաշող շարժիչի աշխատանքի շնորհիվ: Դրանք են ինքնաթիռները, ուղղաթիռները, պլաներները, աերոստատները, օդապարիկները ն այլն: Հաճախ ապահովագրության պայմանագիրն ընդգրկում է ոչ միայն պատասխանատվության ապահովագրությունը, այլ նան օդանավերի ապահովագրությունը, ն տրվում է միասնական պոլիս, որն ընդգրկում է նշված ապահովագրական ծածկույթը: Օդային տրանսպորտային միջոցներով փոխադրողների պատասխանատվության ապահովագրությունը ընդունված է դասակարգել հետնյալ տեսակների. - ուղնորների նկատմամ օդային տրանսպորտային միջոցներով փոխադրողների պատասխանատվության ապահովագրություն, - եռների տերերի կամ ուղարկողների նկատմամ օդային տրանսպորտային միջոցներով փոխադրողների պատասխանատվության ապահովագրություն, - երրորդ անձանց նկատմամ օդային տրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի պատասխանատվության ապահովագրություն, - օդային տրանսպորտային միջոցները շահագործողների պատասխանատվության ապահովագրություն, որը կարող է առաջանալ դրանց կողմից ավիա աշխատանքների կատարման ընթացքում հասցված վնասի դեպքում: Զարգացած երկրներում համապատասխան օրեսդրությամ պարտադրվում է օդային տրանսպորտային միջոցներով

փոխադրողների վերը նշված պատասխանատվության ոլոր տեսակների ապահովագրությունը: ՈՒղնորների նկատմամ օդային տրանսպորտային միջոցներով փոխադրողների պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրի համաձայն` ապահովագրողը պարտավորվում է փոխհատուցել ապահովագրվողի կամ ապահովագրվածի կողմից ուղնորների առողջությանը, կյանքին հասցված վնասը, ինչպես նան ուղե եռների կամ ձեռքին գտնվող եռների կորստի կամ վնասվածքի ձնով հասցված վնասը: Որպես կանոն պատասխանատվության լիմիտ սահմանվում է մեկ ուղնորի հաշվարկով, որն ընդգրկում է ուղնորի առողջությանը, կյանքին հասցված վնասի նկատմամ պատասխանատվության լիմիտ ն ուղե եռների կորստի կամ վնասվածքի պատասխանատվության լիմիտ: Միջազգային փոխադրումներ իրականացնելու դեպքում ապահովագրական գումարը (պատասխանատվության սահմանաչափը) չպետք է փոքր լինի կնքված միջազգային պայմանագրերով նախատեսված կամ տվյալ երկրում ընդունված սահմանային գումարից: Օրինակ, Վարշավյան կոնվենցիայի համաձայն, ավիափոխադրողների պատասխանատվության լիմիտների (սահմանաչափերը) հետնյալներն են. ա) յուրաքանչյուր ուղնորի հաշվով 120 000 ոսկե դրամային ֆրանկ (մոտ 10 000 ԱՄՆ դոլար), ) մեկ կգ եռի հաշվով 250 000 ոսկե դրամային ֆրանկ (մոտ 10 000 ԱՄՆ դոլար), գ) ձեռքին գտնվող ուղե եռի համար 5000 ոսկե դրամային ֆրանկ (մոտ 10 000 ԱՄՆ դոլար) Իսկ Հաագայի կոնվենցիայի համաձայն, ավիափոխադրողների մեկ չվերթի պատասխանատվության լիմիտը պետք է կազմի 50-100 մլն. ԱՄՆ դոլար: Բացի այդ պայմանագրի համաձայն ընդհանուր պատասխանատվության լիմիտ է սահմանվում ինքնաթիռի հայտարարված եռնատարողության կամ նստատեղերի քանակից ելնելով: Եր մի քանի ինքնաթիռի ապահովագրություն է իրականացվում մեկ պայմանագրի շրջանակներում, ապա նախատեսվում է պատասխանատվության լիմիտ մեկ ապահովագրական դեպքի

համար, որն որոշվում է մեկ ուղնորի համար սահմանված լիմիտի ն ապահովագրվող ինքնաթիռներից ամենամեծ տարողություն ունեցող ինքնաթիռի նստատեղերի արտադրյալով: Պատասխանատվության ապահովագրության սակագները հիմնականում որոշվում են երկու մեթոդով: Առաջին մեթոդի համաձայն յուրաքանչյուր ուղնորի համար սահմանվում է հաստատուն մեծություն: Այս մեթոդով որոշվում են տարանցիկ ն ոչ առնտրային փոխադրումների համար: Երկրորդ մեթոդի էությունը կայանում է նրանում, որ սակագինը սահմանվում է յուրաքանչյուր վճարված 1000 ուղնոր/կմ հաշվարկով: Օդային տրանսպորտային միջոցներով փոխադրողների պատասխանատվության վերա երյալ ապահովագրական պայմանագրի համաձայն ապահովագրողը պարտավորվում է փոխհատուցել փոխադրողին այն գումարը, որը վերջինս պետք է վճարի եռների տիրոջը իր պատասխանատվությամ տվյալ եռների փոխադրման ժամանակ (ներառյալ օդանավում, օդանավակայանում գտնվելու, ինչպես նան ստիպողական վայրէջքի դեպքում այլ վայրում գտնվելու ժամկետը) եռների կորստի, ոչնչացման, պակասորդի, փչացման կամ վնասման հետնանքով առաջացած վնասի դիմաց: Օդային տրանսպորտային միջոցներով եռնափոխադրողների պատասխանատվության ապահովագրության սակագները, ապահովագրական գումարի մեծության որոշման, փոխհատուցման կարգը նույնն է ինչ ուղե եռների փոխադրումների դեպքում: Միաժամանակ փոխադրողները, ինչպես նան ապահովագրողները պատասխանատու չեն եռների այն կորուստների, պակասորդի, վնասվածքի համար, որոնք նական երնույթների աղդեցության արդյունք են հանդիսանում (օրինակ, եռների որոշ տեսակներ շուտ փչացող են ն կորցնում են իրենց սպառողական հատկանիշները երկարաժամկետ տեղափոխումների ն այդ նպատակով պահպանման ընթացքում, կամ էլ տար եր եղանակների աղդեցության շնորհիվ կորցնում են իրենց կշիռը, կամ էլ հալվում ն հոսում են), ինչպես նան եր թաքցված խոտանի արդյունք են կամ էլ արդյունք են անկանխատեսելի նակլիմայական պայմանների փոփոխության, ինչպիսիք են ջերմաստիճանի, մթնոլորտային

ճշման ն այլնի փոփոխությունները: Բացի այդ, որպես կանոն ապահովագրության ենթակա չեն կենդանիների, արագ փչացող ապրանքների ն մի քանի այլ տեսակի եռների փոխադրումները: Փոխադրողները պատասխանատու չեն նան եռները հասցեատիրոջը հասցնելու ժամկետների ուշացման հետնանքով առաջացած վնասի համար: Օդային տրասպորտային միջոցներով փոխադրողների կամ շահագործողների պատասխանատվություն երրորդ անձանց նկատմամ առաջանում է, եր օդային տրանսպորտային միջոցների շահագործման ընթացքում վնաս է հասցվում երրորդ անձանց, որը պետք է փոխհատուցվի շահագործողների կողմից, եթե չապացուցվի, որ վնասը հետնանք է այլ անձանց ոտնձգությունների կամ էլ անկանխարգելի հանգամանքների: Բացի այդ, ըստ օրենսդրության, օդային տրանսպորտի սեփականատերը պատասխանատվություն է կրում երրորդ անձանց առողջությանը, կյանքին, գույքին հասցված վնասի համար, եթե այլ ան նախատեսված չէ միջազգային պայմանագրերով: Ընդ որում, օդային տրանսպորտային միջոցների ախման դեպքում կամ էլ եթե առանց ախման մի օդանավի պատճառով մյուսին հասցված է վնասվածք, ապա մեղավոր կողմը պարտավոր է փոխհատուցել տուժածի վնասը , իսկ եթե երկուսն էլ մեղավոր են ապա վնասը աժանվում է նրանց միջն` յուրաքանչյուրի մեղավորության աստիճանին համապատասխան: Օդային տրանսպորտի սեփականատերերի ն շահագործողների երրորդ անձանց նկատմամ պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրի համաձայն` ապահովագրողը պարտավորվում է փոխհատուցել ապահովագրվողին կամ ապահովագրվածին այն գումարը, որը վերջիններս պարտավոր են վճարել եթե երրորդ անձանց մարմնական վնասվածք է հասցվել, կամ նրանց գույքը ոչնչացվել է կամ վնասվել, ն եթե երրորդ անձը մահացել է: Փոխհատուցումը կկատարվի միայն այն դեպքում, եթե վնասը հասցվել է ապահովագրված օդանավի կողմից կամ նրանից ընկած մարդկանց կամ առարկաների վայր ընկնելու հետնանքով: Ընդ որում, ապահովագրողը պատասխանատու է օդանավի կողմից

հասցված վնասի համար միայն այն անձանց նկատմամ , որոնք գտնվում են գետնի վրա (այսինքն այն անձանց, որոնք ապահովագրվողի հետ չունեն ծառայողական կամ գործնական կապեր), ն այլ օադանավի սեփականատիրոջ նկատմամ , եթե տեղի է ունեցել վերջինիս հետ ախում, ինչպես նան տվյալ օդանավում գտնվող անձնակազմի ն ուղղնորների նկատմամ : Ապահովագրողի պատասխանատվությունը երրորդ անձանց հասցված վնասի նկատմամ առաջանում է այն ժամանակ, եր դեպքը կատարվում է ապահովագրված օդանավի շարժիչի միացման ն վերջինիս լրիվ անջատման ժամանակահատվածում ներառյալ օդանավակայանի տարածքով օդանավը տեղաշարժելու, ինչպես նան վերանորոգման տեղամաս փոխադրելու ժամանակահատվածը: Որպես կանոն ապահովագրողները ապահովագրության պայմանագրում չեն ներառում ապահովագրվողի կողմից երրորդ անձանց հասցված վնասի պատասխանատվությունը, որոնք հետնանք են ավիաշարժիչների աղմուկի, վի րացիայի, ձայնային հարվածի, ձայնային կամ ռադիո խզումների, շրջակա միջավայրի աղտոտման, վառելիքի արտահոսքի ն այլն: Պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրով նախատեսվում է ապահովագրական փոխհատուցում յուրաքանչյուր ապահովագրական դեպքի համար սահմանված լիմիտի սահմաններում: Սակայն որոշ դեպքերում կարող է պատասխանատվության լիմիտ սահմանել ապահովագրության պայմանագրի գործողության ողջ ընթացքի համար: Յուրաքանչյուր դեպքի համար սահմանված պատասխանատվության լիմիտները կարող են նան նախատեսված լինել մի մարմնական կամ գույքի վնասվածք ստացածի նկատմամ կամ էլ ոլորի նկատմամ : Պատասխանատվության լիմիտների սահմանման համար հիմք են հանդիսանում այն երկրների օրենսդրությունները, որոնց տարածքով կատարվում է չվերթը: Երրորդ անձանց նկատմամ պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված սակագները սահմանվում են մի օդանավի կամ օդանավի յուրաքանչյուր հազար կիլոմետր թռիչքի համար հաստատուն մեծությամ : Դրանց

մեծությունը կախված է մի շարք գործոններից, ինչպիսիք են չվերթի տարածքաշրջանների առանձնահատկությունները ( նակչության թվաքանակը, խտությունը, խոշոր նակավայրերի, արդյունաերական օ յեկտների առկայությունը ն այլն), օգտագործվող օդանավակայանները, թռիչքի տնողությունը, չվերթների նույթը (պարերա ար ուղղնորների տեղափոխման չվերթ, չարտերային չվերթ, տուրիստական էքսկուրսիաներ ն այլն), ինքնաթիռի տեսակը, մեծությունը, կշիռը, օդաչուների որակավորումը ն այլն:

6.11 ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Մասնագիտական պատասխանատվությունը իրենից ներկայացնում է պատասխանատվության ապահովագրության տարատեսակ, որը ապահովագրական պաշտպանվածություն է ընձեռնում այն անձանց, որոնք զ աղվում են իրենց հաճախորդներին մասնագիտական ծառայությունների մատուցմամ ն իրենց մասնագիտական պարտականությունների կատարման ընթացքում ակամայից թույլ են տալիս անզգուշություններ, սխալներ, չկանխատեսված աց թողումներ, ինչի հետնանքով վնաս են հասցնում հաճախորդներին, որոնք ի սկզ անե վստահում էին նրանց, համոզված լինելով վերջիններիս մասնագիտական հմտության նկատմամ : Այսինքն, պատասխանատվության ապահովագրության էությունը կայանում է նրանում, որ ապահովագրողը իր վրա է վերցնում ապահովագրվողի պատասխանատվությունը, կապված այն վնասի հատուցման հետ, որը ապահովագրվողը մասնագիտական գործունեություն իրականցնելու ընթացքում անզգուշ սխալների, աց թողումների հետնանքով է : Պետք է նշել, որ ապահովագրության այս ձնը պաշտպանում է այն մասնագետ անձանց գույքային շահերը, որոնք ունեն արձրագույն կրթություն, տիրապետում են յուրահատուկ գիտելիքների ն ստացել են հատուկ որակավորում: Մասնագիտական

գործունեությունը նութագրվում է հետնյալ հիմնական հատկանիշներով. • արձրագույն կրթության ն երկար տարիների համապատասխան փորձի վրա հիմնաված մտավոր աշխատանք, • մասնագիտական պատվի օրենքներին ն այլ էթիկական սկզ ունքներին հետնելու անհրաժեշտության առկայություն: Ֆիզիկական աշխատանքով զ աղվող աշխատողների գործունեությունը, որոնց նորոշ է չորակավորված կամ ցածր որակավորմամ ձեռքի աշխատանքը` կապված որոշակի տարածքում կատարվող աշխատանքի հետ, ենթակա է քաղաքացիական պատասխանատվության կամ ապրանք արտադրողների պատասխանատվության ապահովագրության: Մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրությունը առաջացել է ավելի քան 100 տարի առաջ (դեղագործների մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրություն), սակայն ուռն կերպող սկսել է զարգանալ 22 դարի 60-ական թվականներից, մասնավորապես, եր ԱՄՆ-ում հիվանդների կողմից ժիշկներին ներկայացվող հայցերի քանակը կապված նրանց կողմից ժշկական օգնություն ցուցա երելիս հիվանդների առողջությանը ն կայնքին հասցված վնասը փոխհատուցելու հետ, կտրուկ աճեց: Արնմտյան երկրներում նման արագ զարգացումը պայմանավորված էր նան նակչության իրավագիտական գիտելիքների իմացության աստիճանի արձրացման, դատարանում ներկայացվող հայցերի քննարկման ընթացակարգերի պարզեցման ն հատկապես հաճախ հաճախոդների խելամիտ պահանջների ն դրանք ավարարելու իրական հնարավորություների անհամապատասխանության հետ: Մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրությունը ապահովագրական պաշտպանվածություն է նախատեսում երկու տեսակի ռիսկերից. • կապված երրորդ անձանց կյանքին ն առողջությանը վնաս հասցնելու հավանականության հետ,

• կապված եկամուտ ստանալու հնարավորության կորստի կամ ինչպես ընդունված է անվանել եկամտի չստացման հետ: Արդի ժամանակաշրջանում լայն տարածում է գտել իրավա անական անձանց կողմից իր աշխատակիցների կողմից իրենց մասնագիտական պարտականությունները կատարելու ընթացքում երրորդ անձանց հասցված վնասը փոխհատուցելու պատասխանատվության ապահովագրությունը: Դա հատկապես վերա երվում է իրավա անական, հաշվապահական ծառայություններ մատուցող կազմակերպություններին, անշարժ գույքի գործակալություններին, անկերին ն այլ մասնագիտացված ֆինանսավարկային կազմակերպություններին, տուրիստական կազմակերպություններին, ն մի շարք այլ կազմակերպություններին, որոնց աշխատակիցների սխալները ն ացթողումները կարող են առաջացնել ֆինանսական փոխհատուցման անհրաժեշտություն իրենց հաճախորդներին վնաս հասցնելու դեպքում: Սխալների ն ացթողումների պատասխանատվությունը, որոնք թույլ է տվել անձը մասնագիտական պարտականությունների իրականացման ժամանակ, հիմնվում է օրենսդրության ն նորմատիվային ակտերի վրա: Մասնագիտական պատասխանատվության հիմքը կարող է կազմել նան մասնագետի ն հաճախորդի միջն մատուցվող ծառայություննների վերա երյալ կնքված պայմանագրի խախտումը: Պետք է նշել, որ Եվրոպական երկրներում մասնագիտական պատասխանատվությունը տարածվում էր միայն այն անձանց վրա, որոնք պայմանագրային հարա երությունների մեջ էին գտնվում: Հետագայում այն ընդգրկեց նան պայմանագրում չներառված երրորդ անձանց մասնագետի կողմից հասցված վնասի պատասխանատվությունը: Ներկայումս, արտասահմանյան շատ երկրներում մասնագիտական պատասխանատվության մի շարք տեսակներ պարտադիր նույթ ունեն: Ապահովագրական պոլիսի առկայությունը հանդիսանում է այս կամ այն մասնագիտական գործունեությամ զ աղվելու համար իրավունք ստանալու առաջին նախապայմանը: Առավել հաճախակի իրենց մասնագիտական պատասխանատվությունը ապահովագրող անձինք համարվում են ժիշկները, դեղագործները, նոտարները,

աուդիտորները, դատապաշտպանները, րոքերները, անշարժ գույքի վաճառքով զ աղվողները, գնահատողները ն այլն: ՀՀ օրենսդրության համաձայն մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրության ոչ մի տեսակ պարտադիր չէ: 2002թ. ընդուվեց ՀՀ օրենքը «Նոտարիատի մասին», որի 27-րդ հոդվածում կան հստակ նշումներ: 1. Նոտարը, Քաղաքացիական օրեսգրքով սահմանված գույքային պատասխանատվություն է կրում միայն իր կողմից դիտավորությամ թույլ տրված խախտումների հետնանքով նոտարական գործողությունների համար դիմած անձանց պատճառած վնասի համար: 2. Նոտարը պարտավոր է օրենքով սահմանված կարգով ապահովագրել իր պատասխանատվության ռիսկը, որի չափը չպետք է պակաս լինի նվազագույն լիմիտի երեքհազարապատիկից: Ինչպես տեսնում ենք, այս հոդվածով նոտարը պատասխանատվություն կրում է դիտավորյալ կատարված սխալի համար, ինչը հակասում է ապահովագրության կարնոր դրույթի պահանջներին`ապահովագրական դեպքի պատահական նույթին: Այսպիսով, մասնագիտական պատասխանատվությունը ապահովագրության օ յեկտ է հանդիսանում ապահովագրվողի կամ ապահովագրվածի օրենքին չհակասող գույքային շահերը, որոնք կապված են նրա մասնագիտական պարտականությունները կատարելու ընթացքում երրորդ անձանց հասցված վնասի փոխհատուցման հետ, այն պայմանով, որ վնասի պատճառ հանդիսացող գործողությունները կատարել են համապատասխան կրթություն, գիտելիքներ, փորձ ու հմտություն ունեցող, այսինքն` նման աշխատանքի կատարման համար պահանջվող համապատասխան որակավորումից ոչ ցածր որոկավորում ունեցող մասնագետի կողմից: Գոյություն ունեն ազմաթիվ մասնագիտություններ, սակայն դրանց շրջանակներում առանձնացվում են որոշակի տեսակներ, որոնց կատարման ընթացքում թույլ տրված անզգուշությունները ն սխալները կարող են էական ազդեցություն ունենալ այլ անձանց ֆինանսական ն առողջական վիճակի վրա: Արնմտյան

տեսա անները մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրությունը դասակարգում են հետնյալ տեսակների. 1. իրավա անների մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրության, 2. ուժաշխատողների անզգուշության ապահովագրություն, 3. հաշվապահների, ճարտարագետների, ապահովագրական րոքերների, անշարժ գույքի գործակալների, գնահատողների սխալների ն ացթողումների ապահովագրություն: Ապահովագրության տվյալ տեսակի համար ապահովագրական պատահար համարվում է, եթե մասնագետի կողմից իր պարտականությունների կատարման հետնանքով հասցված վնասը տեղի է ունեցել հետնյալ պայմաններում. 1. տեղի են ունեցել ապահովագրական պայմանագրի գործողության ժամկետներում, 2. եր պատճառա-հետնանքային կապ գոյություն ունի ապահովագրական պատահարի ն վնասի փոխհատուցման վերա երյալ ներկայացված պահանջի միջն, 3. վնասի փոխհատուցման վերա երյալ ներկայացված պահանջը ուղղակիորեն կապված է ապահովագրական պայմանագրում նախատեսված մասնագիտական պարտականության կատարման հետ: Մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրության սակագինը որոշվում է ելնելով մի շարք գործոններից, ինչպիսիք են մասնագիտության տեսակը, կրթությունը, կատարվող աշխատանքների առանձնահատկությունները, աշխատանքային փորձը, որակավորման աստիճանը, ֆինանսական վիճակը, նախորդ տարվա հասույթը, ապահովագրողի անկի կողմից նրան տրված նութագիրը, եթե իրավա անական անձ է, նան նրա գործընկերների ն աշխատակիցների քանակը, դրա մեծությունը, ապահովագրվողի նախկինում կնքած ապահովագրական պայմանագրերի պատմությունը, նախկինում նրան ներկայացված դատական հայցերի քանակը ն նույթը ն այլն: Ապահովագրավճարը սահ246

6.12 ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻՆ ՎՆԱՍ ՀԱՍՑՆԵԼԻՍ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շրջակա միջավայրին վնաս հասցնելու կամ էկոլոգիական ռիսկով օժտված կազմակերպությունների պատասխանատվության ապահովագրության օ յեկտ է հանդիսանում ապահովագրվողի կամ ապահովագրվածի գույքային շահերը, կապված վերջիններիս շրջակա միջավայրի աղտոտման վտանգ ներկայացնող գործունեության հետնանքով երրորդ անձանց ն շրաջակա միջավայրին վնաս հասցնելու դեպքում օրենսդրության համաձայն նշված վնասը փոխհատուցելու պարտավորության հետ: Պետք է նշել, որ շրջակա միջավայրի աղտոտման համար վտանգ ներկայացնող ձեռնարկությունների պատասխանատվության ապահովագրության հիմքում պետք է լինի համապատասխան հատուկ օրենսդրություն: Այդ նպատակով մենք կքննարկենք այդ նագավառին վերա երվող ՌԴ օրենսդրությունը, քանի որ ՀՀ-ում դեռնս ընդունված չէ համապատասխան համապարփակ օրենսդրություն: Նշված օրենսդրության համաձայն` շրջակա միջավայրի համար մեծ վտանգ է ներկայացնում ցանկացած գործունեություն, որի իրականացումը մարդու կողմից դրա լրիվ վերահսկողության անհնարինության պատճառով շարջակա միջավայրին վնաս հասցնելու մեծ հավանականությամ է օժտված, ինչպես նան նման հատկությամ օժտված առարկաների, նյութերի, արտադրական կամ տնտեսական ն այլ նշանակության օ յեկտների օգտագործման, տեղափոխման ն պահպանման գործունեությունը: Հետնա ար, շրջակա միջավայրի աղտոտման վտանգ ներկայացնող օ յեկտների սեփականատե247

րերը, տնօրինողները, ընթացիկ կառավարում իրականացնողները կամ օրենքով սահմանված կարգով այլ տիրապետողներ հանդիսանում են տվյալ տեսակի ապահովագրության ապահովագրվողները: Ըստ օրենսդրության շրջակա միջավայրի աղտոտման վտանգ ներկայացնող ձեռնարկությունները պարտավոր են փոխհատուցել իրենց գործունեության հետնանքով երրորդ անձանց հասցված վնասը անկախ այն հանգամանքից իրենք մեղավոր են թե ոչ, եթե իհարկե, չապացուցվի, որ կորուստները տեղի են ունեցել անհաղթահարելի ուժերի ազդեցության ներքո կամ էլ տուժողի միտումնավոր գործողությունների հետնանքով: Ապահովագրության այս տեսակը նշված ձեռնարկությունների համար կարնորվում է նան այն պատճառով, որ դրանց կարող են ներկայացվել ցանկացած մեծ գումարների հայցեր, որոնց ավարարման համար ձեռնարկության կրած կորուստները (հաճախ դրանք կարող են շատ ավելի մեծ լինել քան ձեռնարկության ակտիվները) անհնար է կանխատեսել: Արդյունքում ձեռնարկությունները պատահարի կատարման դեպքում կարող են կորցնել ինչպես իրենց ունեցվածքը, նան սպասվելիք ապագա եկամուտները, որոնք դատարանի որոշմամ պետք է ուղղվեն հասցված վնասների փոխհատուցմանը: Ապահովագրական պատահար է համարվում այն պատահական դեպքը, որի հետնանքով համաձայն օրենսդրության ապահովագրվողը կամ ապահովագրվածը պատավոր են փոխհատուցել վտանգ ներկայացնող գործունեության նպատակային իրականացման կամ էլ վնասակար նյութերի ինքնակամ օգտագործման հետնանքով երրորդ անձանց կյանքին, առողջությանը, գույքին ն շրջակա միջավայրին հասցված վնասը: Ապահովագրության այս տեսակը ավականին արդ է, քանի որ դժվար է ճշգրիտ գնահատել ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու հանգամանքները, հավանականությունը, վնասի մեծությունը: Այդ պատճառով ապահովագրական փոխհատուցում կատարվում է միայն դատարանի որոշման հիման վրա: Այս տեսակի ապահովագրական պայմանագիր կնքելու դեպքում, ապահովագրական ռիսկը գնահատելու նպատակով, ա248

պահովագրողը մանրամասն ուսումնասիրում է ապահովագրվողի գործունեությունը, կատարում է փորձագիտական վերլուծություն: Վերջինս կատարվում է էկոլոգիական աուդիտի, սարքավորումների, մաքրող սարքերի ն սարքավորումների վիճակի ստուգումների, ապահովագրողի կամ ապահովագրվածի աշխատողների անձնակազմի որակավորման մակարդակի ստուգումների միջոցով: Փորձագիտական ուսումնասիրության հիման վրա որոշվում է ապահովագրության պայմանագրի կնքման հնարավորությունը ն ապահովագրավճարների մեծությունը: Տվյալ ապահովագրության ապահովագրավճարի մեծության վրա ազդում են հետնյալ գործոնները. պոտենցիալ վտանգ ներկայացնող օ յեկտի վտանգավորության աստիճանը, ապահովագրվողի կամ ապահովագրվածի տեխնիկական վիճակը ն համապատասխան տեխնիկայով հագեցվածությունը, օգտագործվող տեխնոլոգիաները, կանխարգելիչ միջոցառումների ցանկը, արտադրվող, օգտագործվող, վերամշակվող, պահպանվող վնասակար ն վատանգավոր նյութերի ծավալը, նակավայրերին, շինություններին, ջրային ավազանին ն այլ օ յեկտներին, որոնց կարող է վնաս հասցվել, մոտ գտնվելու հանգամանքը ն այլն: Ընդ որում, ապահովագրական սակագինը հաշվարկվում է ապահովագրվողի կամ ապահովագրվածի գործունեության ծավալի (արտադրված արտադրանքի ծավալի, եռների արժեքի ն այլն), նկատմամ տոկոսային հարա երակցությամ : Որոշ երկրներում շրջակա միջավայրի համար վտանգ ներկայացնող ձեռնարկությունների պատասխանատվության ապահովագրությունը պարտադիր նույթ ունի: Օրինակ, ՌԴ «Վտանգավոր արտադրական օ յեկտների արդյունա երական անվտանգության մասին» օրենքի (ընդունված 1997թ. հուլիսի 21-ի) համաձայն կազմակերպությունները, որոնք շահագործում են վտանգավոր արտադրական օ յեկտներ, պարտավոր են ապահովագրել վթարի դեպքում այլ անձանց կյանքին, առողջությանը, գույքին ն շրջակա միջավայրին հասցված վնասը փոխհատուցելու իրենց պատասխանատվությունը: Տվյալ ապահովագրության ապահովագրավճարները պետք է նախատեսվեն կախված արատադրական օ յեկտի վտանգավորության աստիճանից ապահովագրության պայմա249

նագրի կնքման օրվա դրությամ ՌԴ օրենսդրությամ սահմանված ամսեկան աշխատավարձի 1000, 10000, կամ 70000–ի չափով: Շրջակա միջավայրի համար վտանգ ներկայացնող ձեռնարկությունների պատասխանատվության ապահովագրության տարատեսակ է դրանց կողմից շրջակա միջավայրի աղտոտման դեպքում առաջացած պատասխանատվության ապահովագրությունը: Վերջինիս համար հիմք է հանդիսանում «Շրջակա միջավայրի պահպանման մասին» ՌԴ օրենքը, որում նշվում է էկոլոգիական անվտանգության ն շրջակա միջավայրի պահպանման տնտեսական մեխանիզմերից մեկը հանդիսանում է տարերային ու էկոլոգիական աղետներից, վթարներից ն այլ աղետներից կազմակերպությունների, ինչպես նան քաղաքացիների ն նրանց սեփականության, եկամուտների օ յեկտների կամավոր ն պարտադիր ապահովագրությունը: Այս տեսակի ապահովագրության օ յեկտ հանդիսանում է ապահովագրվողի կամ ապահովագրվածի գույքային շահը` կապված իր գործունեության ընթացքում շրջակա միջավայրի աղտոտման հետնանքով երրորդ անձանց հասցված վնասը օրենսդրության համաձայն փոխհատուցելու հետ: Ընդ որում ապահովագրություն կարելի իրականացնել ինչպես աղտոտման ոլոր ձների համար, այնպես էլ յուրաքանչյուր տեսակի համար առանձին առանձին (օդային ավազանի, ջրային ավազանի, կամ հողատարածքների աղտոտում): Տվյալ ապահովագրության դեպքում ապահոգրական պատահար համարվում է այն պատահական դեպքը, որը տեղի է ունեցել ապահովագրվողի գործունեության հետնանքով, մասնավորապես օդային կամ ջրային ավազան կամ հողի վերին շերտեր թույլատրելի նորմաները գերազանցող վնասակար նյութերի արտանետման հետնանքով, ինչի արդյունքում աղտոտվել է շրջակա միջավայրը, ն օրենքի սահմաններում ապահովագրվողին կամ ապահովագրվածին վնասի փոխհատուցման հայց է ներկայացվել: էկոլոգիական ռիսկի ապահովագրության պայմանագրի կնքման դեպքում, ինչպես նշվել է վերնում նախօրոք անց է կացվում ապահովագրվող օ յեկտի փորձագիտական քննություն, որի հիման վրա սահմանվում են ապահովագրական սակագները: Վեր250

ջիններս սահմանվում են ապահովագրվող օ յեկտի համախառն արտադրանքի նկատմամ ն դիֆերենցվում են ըստ ճյուղային պատկանելիության: Ապահովագրական սակագնի վրա ազդում են վերը նշված գործոնները, այդ թվում նան նախորդ տարիներին շրջակա միջավայրի աղտոտման հետնաքով առաջացած վնասի մեծությունը: Ապահովագրության այս ձնի առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ շրջակա միջավայր թունավոր, վնասակար նյութերի արտանետման հետնանքով առաջացած վնասը կարող է արտահայտվել ինչպես կոնկրետ ֆիզիկական կամ իրավա անական անձանց կորստի ձնով, այնպես էլ նությանը հասցված վնասի ձնով: Ընդ որում եթե ֆիզիկական կամ իրավա անական անձանց կորստի մեծության հաշվարկը չի տար երվում ապահովագրության մյուս տեսակների դեպքում կիրառվող հաշվարկման մեթոդներից, ապա նությանը հասցված վնասի հաշվարկը պահանջում է հատուկ եղանակների կիրառում: Շրջակա միջավայրին հասցված վնասը (էկոլոգիական վնասը) իրենից ներկայացնում է այնպիսի աստիճանի աղտոտում, աղքատացում, քայքայում, որի արդյունքում տեղի են ունենում շրջակա միջավայրի սահմանված նորմաներից շեղումներ, որոնք արտահայտվում են, օրինակ, հողի երքատվության իջեցմամ , անտառային հատվածների ոչնչացմամ , գետերի, լճերի, այն օ յեկտների աղտոտմամ , որոնք համարվում են հանգստյան գոտիներ ն այլն: Ընդհանուր օգտագործման նության որնէ օ յեկտի աղտոտման հետնանքով վնասի փոխհատուցում կարող է պահանջել միայն պետության կողմից լիազորված մարմինը: Շրջակա միջավայրի աղտոտման համար պատասխանատվության ապահովագրության պայմաններից կարող է հանդիսանալ նան ապահովագրվողի կամ ապահովագրվածի պատասխանատվությունը մի շարք լրացուցիչ կորուստների հատուցման նկատմամ : Հաճախ դրանք այն վճարներն են, որոնք փոխհատուցում են շրջակա միջավայրի աղտոտման վերացման, աղտոտված տարածքի մաքրման, նական միջավայրի վերականգման, կենսական պաշարների վերարտադրության համար կատարված ծախ251

սերը, ինչպես նան աղտոտված տարածքում կենսապայմանների վատթարացման հետ կապված վնասները: Սակայն, քանի որ նման կորուստների հաշվարկները հաճախ կրում են սու յեկտիվ նույթ ն դժվար է ճիշտ հաշվարկել դրանց մեծությունը, ապահովագրողները հիմնականում նման ծախսերը չեն ընդգրկում ապահովագրական ծածկույթում: Շրջակա միջավայրի համար մեծ վտանգ ներկայացնող ձեռնարկությունների պատասխանատվության ապահովագրության տարատեսակ է նան երրորդ անձանց միջուկային նույթի վնաս հասցնելու պատասխանատվության ապահովագրությունը: Այս ապահովագրության տեսակը մեծ տարածում է գտել վերջին ժամանակներում, եր մի շարք զարգացած երկրներում միջուկային գործունեություն իրականացնելու կամ միջուկային օ յեկտների շահագործման (օպերատոր) արտոնագիր ստանալու հիմնական պայման սահմանված է նշված գործունեության հետնանքով երրորդ անձանց վնասը փոխհատուցելու ֆինանսական երաշխիքի առկայությունը: Ընդ որում նման երաշխիքի ձն է համարվում ապահովագրության պայմանագիրը: Բացի այդ միջուկային օ յեկտների շահագործման ընթացքում հասցված վնասի փոխհատուցման պատասխանատվության գործընթացը կարգավորվում է մի շարք միջազգային կոնվենցիաների միջոցով: Այդ կոնվենցիաները նախատեսում են, մասնավորապես, միջուկային օ յեկտները շահագործողների նյութական ապահովվածություն, որն էլ երաշխիք կհանդիսանա դրանց շահագործման ընթացքում հասցված վնասի փոխհատուցման համար: Ըստ նշված կոնվենցիաների միջուկային օ յեկտների շահագործման արտոնագիր պետք է տրամադրվի միայն այն կազմակերպություններին, որոնք կունենան համապատասխան ապահովագրական պոլիս կամ այլ ֆինանսական երաշխիք: Ընդ որում մասնավոր կազմակերպություններին միջուկային օ յեկտների շահագործման արտոնագիր տրամադրելու ժամանակ ապահովագրական պոլիսները համարվում են հիմնական ֆինանսական երաշխիք: Միջազգային կոնվենցիաները ռեգլամենտավորում (նորմավորում) են նան ապահովագրության պայմանագրի որոշ պայ252

մաններ: Օրինակ, ապահովագրական պոլիսը պետք է տարածվի արտոնագրի գործողության ողջ ժամանակահատվածի վրա: Այդ պատճառով ապահովագրողը իրավունք չունի առանց համապատասխան պետական մարմնին երկու ամիս առաջ տեղեկացնելու, դադարեցնել ապահովագրության պայմանագրի գործողությունը: Միջուկային միջադեպից հետո 10 տարվա ընթացքում տուժողին վերապահվում է վնասի փոխհատուցման ստացման իրավունքը, եթե այլ հայցային ժամկետ սահմանված չի ազգային օրենսդրությամ : Ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված լիմիտները չպետք է փոքր լինեն կոնվենցիայով միջուկային սարքավորման օպերատորի նկատմա սահմանված պատասխանատվության լիմիտներից

6.13 ԱՊՐԱՆՔ ԱՐՏԱԴՐՈՂՆԵՐԻ ԵՎ ՎԱճԱՌՈՂՆԵՐԻ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սպառողները օգտագործելով ձեռք երված ապրանքները դրանց անորակության պատճառով կարող են վնաս կրել: Նշված վնասի պատճառներ կարող են հանդիսանալ արտադրանքի նախագծման, արտադրության գործընթացում թույլ տրված սխալները կամ ացթողումները, անորակ հումքի, նյութերի, կիսաֆա րիկատների օգտագործումը, արտադրանքի օգտագործման վերա երյալ անհասկանալի, սուղ ձնակերպված հրահանգները կամ ընդհանրապես դրանց ացակայությունը ն այլն: Նման դեպքերում սպառողները իրավունք ունեն նշված արտադրանքը արտադրող կամ իրացնող կազմակերպություններին ներկայացնել կրած վնասը փոխհատուցելու պահանջ: Այսպիսով, արտադրողները ն իրացնողները օժտված են չնախատեսված ծախսերի կատարման ռիսկով, որը կապված է իրենց արտադրանքի, ապրանքների օգտագործման հետնանքով սպառողների կրած վնասի փոխհատուցման անհրաժեշտության հետ: Այդ ռիսկերի մեղմացմանն ուղղված արդյունավետ միջոց է հանդիսանում ապրանքաարտադրողների ն

իրացնողների սպառողների կամ այլ երրորդ անձանց նկատմամ իրենց արտադրանքի օգտագործման հետնանքով առաջացած վնասի փոխհատուցման պատասխանատվության ապահովագրությունը: Ապահովագության օ յեկտ հանդիսանում է ապհովագրվողի գույքային շահերը, կապված վերջինիս կողմից սպառողների առողջությանը, կյանքին, գույքին հասցված վնասի փոխհատուցման պատասխանատվության հետ, որն առաջանում է արտադրված կամ իրացված անորակ ապրանքների կամ դրանց մասին ան ավարար (ոչ լրիվ) տեղակատվության հետնանքով: Ընդ որում տվյալ ապահովագրության տեսանկյունից, ապրանք համարվում է քաղաքացիական ապրանքաշրջանառության մեջ գտնվող ցանկացած իր, որը վաճառվել է քաղաքացուն իր կամ իր ընտանիքի անդամների անձնական օգտագործման նպատակով կամ այլ նպատակով, որը կապված չէ ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելու հետ: Ապահովագրական ծածկույթի մեջ ընդգրկվում են այն ապրանքատեսակները, որոնց ցանկը նշվում է ապահովագրական պայմանագրում: Միաժամանակ պետք է նշել, որ հիմնականում ապահովագրական պայմանագրում ընդգրկվում են մասսայական ն սերիական արտադրության ապրանքատեսակները, իսկ յուրահատուկ ն եզակի արտադրատեսակների որակի նկատմամ պատասխանատվության ապահովագրություն հազվադեպ են իրականացնում: Բացի այդ նման ապահովագրություն չեն իրականացնում այն ապրանքների նկատմամ , որոնք վերամշակման չեն ենթարկվել: Օրինակ, անջարեղենը, մրգերը, ույսերը, կենդանի ձուկը, սունկը ն այլ: Որպես ապահովագրվողներ կարող են հանդես գալ ապրանքներ արտադրողները ն դրանց վաճառողները: Ապահովագրության պայմանագրի կնքման նախապայմանները հետնյալներն են. • արտադրանքը պետք է արտադրվի ն ապւանքներն էլ պետք է ամ ողջությամ համապատասխանեն որակի վերահսկման համակարգերի, ստանդարտների ն այլ տեխնիկանորմատիվային փաստաթղթերի (համապատասխանության սերտեֆիկատի, հիգենիկ սերտեֆիկատի ն

այլնի) պահանջներին, ինչը պետք է գրավոր հավաստվի արտադրողի կամ անկախ կազմակերպության (փորձագիտական, սերտեֆիկացման ն այլ կազմակերպությունների) կողմից, • արտադրողը պետք է ունենա օրենքով սահմանված կարգով ստացված ապրանքային նշան, • արտադրողը կամ վաճառողը պետք է ունենա ապահովագրության ենթակա ապրանքատեսակը արտադրելու ն իրացնելու թույլատրություն, • սերտեֆիկացման ենթակա ապրանքները պետք է ունենան համապատասխանության սերտեֆիկատ: Ապահովագրության պայմանագիրը կնքելուց առաջ ապահովագրողը կարող է անմիջականորեն ուսումնասիրի արտադրանքի որակը ն ծանոթանա դրա արտադրության պայմաններին, ինչպես նան պայմանագրի գործողության ընթացքում վերջիններիս որակի նկատմամ վերահսկողություն իրականացնի : Ընդ որում ապահովագրվողները պարտավոր են ապահովագրողների համար ստեղծել անհրաժեշտ պայմաններ նշված վերահսկողությունը իրականացնելու համար: Ապահովագրական փոխհատուցումը ապահովագրողը վճարում է միայն այն դեպքում, եր ապահովագրված ապրանքը դուրս է երվել ապահովագրվողի սեփական կամ այլ հիմունքներով օգտագործվող տարածքից: Ընդ որում ապահովագրողը պատասխանատու է այն վնասի փոխհատուցման համար, որն առաջացել է տվյալ ապրանքը օգտագործելու կամ ծառայեցնելու հետնանքով, ն պատասխանատու չէ տվյալ ապրանքին հասցված վնասի փոխհատուցման համար (օրինակ, եթե հեռուստացույցը վառվել է, ապա ապահովագրողը փախհատուցում է դրա հետնանքով հրդեհված նակարանին հասցված վնասը ն չի փոխհատուցում վառված հեռուստացույցի արժեքը ): Ապահովագրական պատահար է համարվում այն դեպքը, եր դրա հետնանքով առաջացած վնասը հետնանք է. • սահմանված ստանդներին համապատասխան պայմաններով արտադրված արտադրանքի օգտագործման,

• մինչ ապարանքի օգտագործումը վնասի առաջման կանխատեսման անհնարինության, • օգտագործվող հումքի, նյութերի դետալների ն այլնի անորակության մասին արտադրողների անտեղյակության, ինչով պայմանվորված է արտադրանքի անորակությունը, • իրացվող արտադրանքի խոտանի կամ անսարքության ն այլնի մասին վաճառողի անտեղյակության: Արտադրողների ն իրացնողների (վաճառողների) պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրերում սահմանվում է ապահովագրողի պատասխանատվության սահմանաչափեր ինչպես պայմանագրի ողջ գործողության համար, այնպես էլ մեկ ապահովագրական դեպքի համար: Օրինակ, անորակ ապրանքի խմ աքանակի մատակարարման հետնանքով կարող են վնաս կրել մեծ թվով անձինք, որի արդյունքում հազարավոր տուժվածներ կներկայացնեն հայցեր: Բնականա ար, հարց է առաջանում ոլոր նշված հայցերը կընդունվի որպես մեկ ապահովագրական պատահար, թե յուրաքանչյուր հայց կդիտվի որպես մեկ ապահովագրական պատահար: Այդ պատճառով պետք է հստակ նշել թե որ դեպքերն են համարվում ապահովագրական պատահար ն որոնք ոչ: Որպես կանոն միատեսակ արտադրանքի մատակարարման նկատմամ ներկայացված ոլոր հայցերը համարվում են մեկ ապահովագրական պատահար: Արտադրողների ն իրացնողների (վաճառողների) պատասխանատվության ապահովագրության առանձնահատկություններից է նան ապահովագրական պայմանագրի գործողության ժամկետների որոշումը: Այսպես, ապահովագրությունը կարող է տարածվել ապահովագրված ապրանքների օգտագործման հետնանքով առաջացած ոլոր այն վնասների վրա, որոնք տեղի են ունեցել ապահովագրական պայմանագրի գործողության ժամկետում անկախ այն հանգամանքից ապրանքները իրացվել են մինչ պայմանագրի կնքումը , թե դրա ընթացքում: Բացի այդ որպես լրացուցիչ պայման ապահովագրողները կարող են իրենց վրա վերցնել նան պայմանագրի գործողության ժամկետի ավարտից հետո մինչն մեկ

տարվա ընթացքում երրորդ անձանց հասցված վնասների փոխհատուցման ռիսկը այն պայմանով, որ դրանք պայմանագրի ժամկետում իրացված ապրանքների օգտագործման հետնանք են: Մեկ ուրիշ տար երակով ապահովագրությունը կարող է տարածվել ոլոր այն դեպքերի վրա, որոնք հետնանք են ապահովագրական պայմանագրի գործողության ժամկետում իրացված արտադրանքի օգտագործման, անկախ այն հանգամանքից կատարվել են դրանք պայմանագրի գործողության ժամկետում, թե հետո: Տվյալ ապահովագրության տեսակի ապահովագրական սակագները սահմանվում են ապահովագրության պայմանագրի ժամկետում արտադրանքի իրացման ծավալի նկատմամ տոկոսային արտահայտությամ : Ապահովագրական սակագների մեծության վրա ազդում են մի շարք գործոններ. արտադրանքի տեսակը, ապրանքների վտանգավորության աստիճանը, տվյալ արտադրատեսակի համար տեխնիկանորմատիվային փաստաթղթերով սահմանված պահանջների խստության աստիճանը, ապահովագրվողի գործունեության նույթը (ապրանքարտադրող է, մեծածախ թե մանրածախ առնտրի կազմակերպիչ ն այլն), ապրանքների իրացման վայրը (երկրի ներսում , թե երկրից դուրս), այն հանգամանքը թե ապահովագրողը ապրանքները ստանում է տեղական ապրանքարտադրողներից, թե ներմուծում է, ապահովագրվողի իմիջը, նախորդ ժամանակաշրջաններում ապահովագրվողին ներկայացված հայցերի թվաքանակը ն այլն: Ընդհանրապես, ապրանքարտադրողների ապահովագրական ռիսկը ավելի մեծ է քան վաճառողներինը, քանի որ վերջիններս կարող են հետհայց ներկայացնել ապրանքարտադրողներին ն ստանալ փոխհատուցում: Դրանից ելնելով ապրանքարտադրողների պատասխանատվության ապահովագրության սակագները ավելի արձր են: Նույն սկզ ունքով մեծածախ առնտրով զ աղվողների ապահովագրական սակագները ավելի արձր են քան մանրածախ առնտրով զ աղվողներինը: Քանի որ արտասահմանյան ապրանք արտադրողներին ներկայացված հայցերը ավարարելը ավականին դժվար գործընթաց է, այդ պատճառով ապրանքներ ներմուծող ապահովագրվողների համար սահմանված սակա257

գների մեծությունը հավասարեցվում է ապրանքարտադրողների համար սահմանված սակագների մեծությանը: Ինչպես նշվել է ապրանքարտադրողների ն իրացնողների (վաճառողների) պատասխանատվության ապահովագրության սակագնի սահմանման ժամանակ հաշվի է առնվում նան ապրանքների իրացման վայրը: Դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ տար եր երկրներում ապրանքարտադրողների ն իրացնողների (վաճառողների) կողմից սպառողներին հասցված վնասի փոխհատուցման տար եր աստիճանի պատասխանատվություն նախատեսող օրենսդրություն է գործում: Օրինակ, Հյուսիսային Ամերիկայի երկրներում ապրանքարտադրողները ն վաճառողները իրենց ապրանքների օգտագործման հետնանքով առաջացած վնասի փոխհատուցման ավելի մեծ պատասխանատվություն են կրում սպառողների նկատմամ քան Եվրոպական երկրներում, այդ պատճառով Հյուսիսային Ամերիկայի երկրներում ապահովագրական սակագները ավելի արձր են քան Եվրոպայում: Ապահովագրության սակագները դիֆերենցվում են ըստ ապահովագրվողների գործունեության հետնյալ խմ երի. • ապրանքարտադրողներ, հումքի մատակարարողներ ն ներմուծողներ, • մեծածախ առնտրի կազմակերպություններ, • մանրածախ առնտրի կազմակերպություններ:

6.14 ԲԺՇԿԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բժշկական ապահովագրությունը սոցիալական պաշտպանության ձներից է, որը անմիջականորեն խում է նակչության առողջության պահպանման անհրաժեշտությունից: Այն կապված է ցանկացած պատճառով առաջացած դըժախտ դեպքերի կամ հիվանդությունների հետ, որոնք առիթ են դառնում առողջության կորստի համար: Այս ապահովագրության համար օ յեկտ է ծառայում ապահովագրական ռիսկը, որը կապված է

ապահովագրական պատահարի հետնանքով առաջացած ժշկական օգնության ծախսերի ծածկման հետ: Վճարովի ժշկության ժամանակ այն հանդես է գալիս որպես ուժօգնության ծախսերի ծածկման գործիք, իսկ անվճար հիմունքներով ժշկության ժամանակ` ժշկական ծախսերի ֆինանսավորման լրացուցիչ աղ յուր: Առողջության կորստի դեպքում քաղաքացին իրավունք ունի ստանալու անաշխատունակության ժամանակաշրջանի համար դրամական նպաստ, որի չափը կախված է աշխատանքային ստաժից: Եթե անաշխատունակությունը շարունակվում է 4 ն ավելի ամիսներ, ապա ապահովագրվողը փոխադրվում է հաշմանդամության կենսաթոշակի: Բժշկական ապահովագրության ժամանակ ապահովագրվողի շահը, իհարկե, ժշկական սպասարկման ծախսերի փոխհատուցման հնարավորությունն է` ի հաշիվ ապահովագրողի միջոցների: Օրինակ` ախտորոշման կամ հիվանդության ուժման համար ապահովագրության պայմանագիր կնքելով` ապահովադիրը իրեն կամ ապահովագրվողին հնարավորություն է ընձեռում ստանալու լրացուցիչ դրամական օգնություն` նման պատահարներ տեղի ունենալու դեպքում: Շատ երկրներում, վճարովի առողջապահության զարգացման հետ մեկտեղ, լայն տարածում է ստանում ժշկական ապահովագրությունը: Եվ քանի դեռ վճարովի ժշկությունը այդքան լայն տարածում չի ստացել ն գործում է ընդհանուր անվճար ժշկության պայմաններում, ապա ժշկության ապահովագրությունը հանդես կգա որպես պարտադիր սոցիալական ապահովագրության նագավառ ն կապահովի ոլորի համար ժշկական օգնության ն դեղամիջոցների ստացման համընդհանուր հնարավորություն: Բժշկական ապահովագրությունը, ընդհանրապես, իրականացվում է պարտադիր ն կամավոր հիմունքներով: Կամավոր ժշկական ապահովագրությունը իրականացվում է համապատասխան ապահովագրության ծրագրերով ն քաղաքացիներին ապահովում է լրացուցիչ ժշկական ն այլ ծառայություններով, որոնք դուրս են մնացել պարտադիր ժշկական ապահովագրության ծրագրերում սահմանված ծառայություններից: Կա259

մավոր ժշկական ապահովագրությունը կարող է լինել ինչպես կոլեկտիվ, այնպես էլ անհատական: Կամավոր ժշկական ապահովագրության ֆոնդերը ձնավորվում են ի հաշիվ հետնյալ աղ յուրների. - ընկերությունների, կազմակերպությունների ն այլ տնտեսվարող սու յեկտների կամավոր ապահովագրական մուծումները, - նակչության տար եր խմ երի ն առանձին քաղաքացիների կամավոր ապահովագրական վճարումները: Օրինակ` Ռուսաստանում կոլեկտիվ կամավոր ժշկական ապահովագրության միջոցների գերակշռող մասը ձնավորվում է ձեռնարկությունների հաշվին: Ապահովագրողը կնքում է ապահովադիր-կազմակերպության հետ ժշկական ապահովագրության պայմանագիր: Այնուհետն վարձու աշխատողներին տրամադրվում է ապահովագրության վկայագրեր (պոլիսներ): Պարտադիր ժշկական ապահովագրությունը պետական սոցիալական ապահովագրության աղադրիչ մասն է ն ապահովում է ոլոր քաղաքացիներին ժշկական օգնության ն դեղամիջոցների ձեռք երման հնարավորություն, որը տրամադրվում է պարտադիր ժշկական ապահովագրության միջոցների հաշվին այն ծավալով ն պայմաններով, որոնք համապատասխանում են պարտադիր ժշկական ապահովագրության ծրագրերին: Պրատադիր ժշկական ապահովագրությունը նախատեսում է նվազագույն անհրաժեշտ ժշկական ծառայությունների ցանկ, որը երաշխավորում է ժշկական ապահովագրական վկայագիր ունեցող ցանկացած մարդու` օգտվելու ժշկական ծառայություններից` շտապ օգնությունից, պոլիկլինիկայից (համա ուժարանից) ն ալն: Միաժամանակ, ժշկական ապահովագրությունը չի նախատեսում հիվանդների խնամքը, պրոֆիլակտիկ միջոցառումների իրականացումը, թանկարժեք ուժումը: Բժշկական ապահովագրությունը իրկանացվում է պայմանագրի միջոցով, որը կնքվում է ժշկական ապահովագրության սու յեկտների միջն: Այդ սու յեկտներն են` ապահովագրվողը, ժշկական ապահովագրական կազմակերպությունը ն ժշկական

հաստատությունը: Որպես ժշկական ապահովագրական կազմակերպություններ հանդես են գալիս այն իրավա անական անձինք, որոնք ժշկական ապահովգրություն իրականացնելու իրավունքի թույտվություն ունեն: Բժշկական ապահովագրության պայմանագիրը համաձայնություն է ապահովագրվողի ն ժշկական ապահովագրական կազմակերպության միջն: Վերջինս պարտավորվում է կազմակերպելու ն ֆինանսավորելու ապահովագրված կոնտինգենտի համար ուժօգնություն` որոշակի ծավալով ն որակով, ինչպես նան այլ ծառայություններ, որոնք նախատեսված են պարտադիր ն կամավոր ժշկական ապահովագրության ծրագրերով: Պայմանագրում նշված են կողմերի անվանումները, պայմանագրի ժամկետները, ապահովագրվածների թիվը, ապահովագրավճարների կատարման կարգն ու ժամկետները, ժշկական ծառայությունների ցանկը, որը համապատասխանում է պարտադիր ն կամավոր ժշկական ապահովագրության ծրագրերին, ինչպես նան` կողմերի իրավունքները, պարտականությունները ն պատասխանատվությունը: Բժշկական ապահովագրության պայմանագիրը ուժի մեջ է մտնում առաջին ապահովագրավճարը մուծելու պահից, եթե պայմանագրի պայմաններով այլ ան նշված չէ: Պարտադիր ժշկական ապահովագրության ժամանակ պայմանագիրը ուժի մեջ է մտնում այն պահից, եր աշխատանքային պայմանագիր է կնքվում վարձու աշխատողի հետ: Ցանկացած քաղաքացի, որի նկատմամ ժշկական ապահովագրության պայմանագիր է կնքվել կամ որ ինքն է կնքել նման պայմանագիր, ստանում է ժշկական ապահովագրական վկայագիր: Վերջինս էլ օրենքի ուժ ունի տվյալ երկրի սահմաններում, ինչպես նան այն պետությունների տարածքներում, որոնց հետ գոյություն ունի քաղաքացիների ժշկական ապահովագրության վերաերյալ համաձայնություն: Ապահովագրական վկայագիրը հնարավորություն է տալիս քաղաքացուն, որպեսզի նա ինքնուրույն ընտրի ժշկական հիվանդանոցային հաստատությունը ն ժշկին` անկախ նրա գտնվելու վայրից:

Բժշկական հաստատությունը, օրենսդրության ն պայմանագրի համաձայն, պատասխանատվություն է կրում տրամադրվող ժշկական ն՛ ծառայությունների ծավալի, ն՛ որակի համար, ինչպես նան պատասխանատվություն է կրում ապահովագրված կողմին ուժօգնություն չտրամադրելու համար: Ապահովագրված ընկերությունները իրավական ն նյութական պատասխանատվություն են կրում ապահովագրված կողմի կամ ապահովադրի առջն ժշկական ապահովագրության պայմանագրի պայմանների չիրականացման համար: Բժշկական ապահովագրական ընկերությունը իրավունք ունի քաղաքացու առողջությանը վնաս հասցնելու համար պատասխանատու իրավա անական ն ֆիզիկական անձանցից պահանջելու փոխհատուցել այն գումարը, որը ծախսվել է ապահովագրված անձին ուժօգնություն ցուցա երելիս: Բացառությամ այն դեպքերի, եր վնասը հասցվել է հենց ապահովադրի կողմից: Որպես ապահովադրիներ (ֆիզիկական ն իրավա անական անձինք), որոնք վճարում են ապահովագրական ծառայությունների համար, կարող են հանդես գալ. » վարձու աշխատողների համար` կազմակերպությունները, ձեռնարկությունները, հաստատությունները ն այլ տնտեսվարող օ յեկտներ, » չաշխատող քաղաքացիների համար` տեղական ինքակառավարման մարմինները, պետությունը, տվյալ նագավառը, քաղաքը ն այլն: Ապահովադրիրը իրավունք ունի. » ազատ ընտրելու ապահովագրական ընկերությունը, » վերահսկելու ապահովագրական պայմանագրի պայմանների կատարմանը, » կամավոր ապահովագրության ժամանակ, համաձայն պայմանագրի, հետ պահանջել ապահովագրավճարի մի մասը: Ապահովադիր-կազմակերպությունը, ացի այդ, իրավունք ունի կրճատելու ապահովագրավճարների չափերը` ձեռնարկու-

թյան անձնակազմի հիվանդության կայուն մակարդակի պայմաններում: Ապահովադիրը պարտավոր է. » ապահովագրավճարները կատարել ժշկական ապահովագրության մասին օրենքում ն ժշկական ապահովագրության պայմանագրում սահմանված կարգով. » միջոցներ ձեռնարկել կրճատելու ոչ արենպաստ գործոնները, որոնք ազդում են քաղաքացու առողջությանը. » ժշկական ապահովագրական ընկերությունը տեղեկատվություն է տրամադրում ապահովագրված անձանց առողջական ցուցանիշների վերա երյալ: Բժշկական ապահովագրական ընկերությունները (ցանկացած սեփականության ձնի) իրավա անական անձինք են, հանդես են գալիս որպես ինքնուրույն տնտեսվարող սու յեկտ, որոնք ժշկական ապահովագրություն իրականացնելու լիցենզիա ունեն ն տիրապետում են անհրաժեշտ կանոնադրական կապիտալ` ժշկական ապահովագրություն իրականացնելու համար: Ռուսաստանում պարտադիր ժշկական ապահովագրություն իրականացնելու համար (որը գործում է 1993թ.-ից) ժշկական ապահովագրական ընկերությունը պետք է ունենա կանոնադրական կապիտալ` ոչ պակաս օրենսդրությամ սահմանված նվազագույն աշխատավարձի 1200ապատիկը: Բժշկական ապահովագրական ընկերությունները չեն մտնում առողջապահության համակարգի մեջ: Առողջապահության կառավարման մարմինները ն ժշկական հաստատությունները իրավունք չունեն ամ ողջությամ տնօրինելու ժշկական ապահովագրական ընկերության արժեթղթերը: Օրինակ` Ռուսաստանում օրենքով առողջապահության կառավարման մարմիններին թույլ է տրվում ունենալ արժեթղերի միայն 10 տոկոսը: Բժշկական ապահովագրական ընկերության նպատակն է ապահովել ուժօգնության վճարումը, հսկել ժշկական ծառայու-

թյունների ամ ողջական ն որակով կատարմանը ն պաշտպանել ապահովագրված անձանց իրավունքները: Բժշկական ապահովագրական ընկերությունները հանդես են գալիս որպես միջնորդներ քաղաքացիների, ուժական-պրոֆիլակտիկ հաստատություների ն ֆինանսավորող մարմինների (պարտադիր ժշկական ապահովագրույթան տեղական ֆոնդերի) միջն: Բժշկական ապահովագրական ընկերության գործունեությունը կառուցվում է գործատուների, տեղական ղեկավարության ն ժշկական ապահովագրությունը ֆինանսավորող տարածքային ֆոնդերի հետ պայմանագրեր կնքելով: Բժշկական ապահովագրական ընկերությունը իր խնդիրները իրկանացնելու համար իրավունք ունի. - ազատ ընտրել ժշկական հաստատություն` ուժօգնություն ցուցա երելու համար. - մասնակցել ժշկական հաստատության հավատարմագրմանը, - կամավոր ժշկական ապահովագրության գծով սահմանել ապահովագրավճարների չափերը, - մասնակցել ժշկական ծառայությունների դրույքաչափերի որոշմանը, - դատական կարգով հայց ներկայացնել ժշկական հաստատությանը` փոխհատուցելու նյութական վնասները, որոնք պատճառվել են ապահովագրված անձին` իրենց մեղքով: Բժշկական ապահովագրական ընկերությունը պարտավոր է. - պարտադիր ժշկական ապահովագրությունը իրականացնել ոչ կոմերցիոն հիմունքներով, - պարտադիր ն կամավոր ապահովագրության գծով պայմանագրեր կնքել ժշկական հաստատությունների հետ` ապահովագրված անձանց ուժօգնություն ցուցա երելու համար, - պայմանագրեր կնքելու պահից ապահովադրին կամ ապահովագրված անձանց տրամադրել ժշկական վկայագրեր,

- հսկել ուժօգնության ծավալին ն որակին` համաձայն պայմանագրի պայմանների, - պաշտպանել ապահովագրվածների շահերը: Բժշկական ապահովագրական ընկերությունները ապահովագրական գործունեության կայունության ապահովման համար ձնավորում են պահուստային ֆոնդեր, որոնք առաջանում են ապահովադիրների կողմից կատարված վճարումների հաշվին: Ապահովագրական պահուստները ապահովագրողների կողմից տեղա աշխվում են դիվերսիֆիկացման, վերադարձելիության, շահութա երության ն իրացվելիության սկզ ունքների հիման վրա: Ապահովագարկան պահուստների միջոցով չի թույլատրվում պայմանագիր կնքել ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց վարկեր տրամադրելու, առք ու վաճառքի պայմանագիր կնքելու, արժեթղթեր ձեռք երելու ն ներդնելու ինտելեկտուալ սեփականության մեջ: Բժշկական ապահովագրության համակարգում ուժօգնություն ցուցա երում են ցանկացած սեփականության ձնի ժշկական հաստատությունները: Վերջիններս համարվում են ինքնուրույն տնտեսվարող սու յեկտներ ն իրենց գործունեությունը իրականացնում են` ժշկական ապահովագրական ընկերությունների հետ պայմանագրեր կնքելով: Բժշկական հաստատություները, անկախ իրենց սեփականության ձնից ն ապահովագրության տեսակից, ենթակա են պարտադիր լիցենզավորման ն հավատարմագրման: Բժշկական հաստատությունը իրավունք ունի փաստաթուղթ տրամադրել, որը կհավաստի ապահովագրված անձի ժամանակավոր անաշխատունակությունը: Ապահովադրի, ապահովագրողի ն ժշկական հաստատության փոխհարա երությունները որոշվում են ըստ պայմանագրի: Պայմանագիրը պետք է պարունակի հետնյալ տեղեկատվությունը. ապահովագրվածների թիվը, ժշկական ծառայությունների տեսակները, աշխատանքի արժեքը ն հաշվարկման կարգը, ուժօգնության որակի հսկողության ն ապահովագրական միջոցների օգ-

տագործման կարգը, կողմերի պատասխանատվությունը ն օրենսդրությանը չհակասող այլ պայմաններ: Բժշկական ապահովագրության համակարգում պարտադիր ժշկական ապահովագրության դրույքաչափերը որոշվում են համաձայնությամ , որը կնքվում է ժշկական ապահովագրական ընկերության, պետական կառավարման մարմինների, տեղական ղեկավարության ն մասնագիտական ժշկական ասոցիացիաների միջն: Բժշկական ն այլ ծառայություների դրույքաչափերը` կամավոր ժշկական ապահովագրության համաձայն, սահմանվում են ժշկական ապահովագրության ն ձեռնարկության (կազմակերպության, հաստատության) կամ այդ ծառայությունները տրամադրող անձանց համաձայնությամ : Բժշկական հաստատության գործունեությունից ստացված եկամուտները, որոնք կապված են պարտադիր ժշկական ապահովագրության ծրագրերի հետ, ենթակա չեն հարկման: Բժշկական ապահովագրության պայմանագիրը ծառայում է որպես երաշխիք ժշկական օգնություն ցուցա երելու համար, որի ծավալն ու նույթը որոշված են ըստ պայմանների: Բժշկական ապահովագրության կազմակերպումը, համաձայն առաջին մոդելի, նախատեսում է ոլոր ապահովագրվողների համար միանման ժշկական ծառայություններ` անկախ իրենց կողմից կատարված ապահովագրավճարների մեծությունից, որը որոշվում է աշխատավարձի մակարդակով: Իսկ, համաձայն երկրորդ մոդելի, ժշկական սպասարկման արժեքային սահմանները կարող են տար երվել` առաջին հերթին կապված լինելով ապահովագրավճարների գումարից: Ելնելով պայմանագրի նույթից` ապահովագրավճարները կարող են կատարվել կա՛մ ապահովագրվածների ն գործատուի միջոցների հաշվին, կա՛մ էլ միայն ապահովագրվածի հաշվին: Հարկ է նշել, որ ժշկական ապահովագրությունը, մեծամասամ , համարվում է սոցիալական ապահովագրության մի «ճյուղ»: Այս կամ այն միջոցների հարա երակցության աժինը ապահովագրավճարների մեջ նախ ն առաջ ելնում է ընդունված ապահովագրական մոդելից: Ըստ առաջին մոդելի` միջոցները վճարվում են հավասար չափով,

իսկ ըստ երկրորդի` ձեռնարկատիրոջ աժինը հասնում է ապահովագրավճարի 80-909-ի: Աշխատողների ժշկական ապահովագրության համար ձեռնարկատիրոջ կողմից տրմադրված միջոցները որոշ երկրներում ազատվում են եկամտահարկից: Պարտադիր ժշկական ապահովագրության պետական համակարգի ֆինանսական միջոցները ձնավորվում են ի հաշիվ պարտադիր ժշկական ապահովագրությանը տրամադրված ապահովադիրների հատկացումների: Ձեռնարկությունների ն հաստատությունների կողմից կատարված հատկացումների որոշակի ավելացման հաշվին սոցիալական ապահովագրության ֆոնդի կազմում պետք է ձնավորվի ավտոնոմ նպատակային ֆոնդ` առողջապահության լրացուցիչ ֆինանսավորման համար, որի հաշվին ֆինանսավորվում են ապահովագրական ռիսկի մակարդակի նվազեցմանը խթանող միջոցառումները: Այսինքն` կրճատվում են հիվանդությունները, արձրանում ուժման արդյունավետությունը: Պարտադիր ժշկական ապահովագրության չափերը սահմանվում են կառավարության կողմից, կամավոր ապահովագրության դեպքում` ժշկական ապահովագարական ընկերությունների (ապահովագրողների) կողմից: Համաձայն ժշկական ապահովագրության` ապահովագրված մեկ հիվանդին ընկնող ուժման ծախսերի նորմերը սահմանավում են այնպիսի չափսերով, որոնցով հնարավոր լինի ապահովել ն՛ ժշկական ապահովագրության ծրագրերի, ն՛ ժշկական ապահովագրական ընկերությունների գործունեության կատարումները: Ըստ որում նշված նորմերը սահմանվում են պարտադիր ապահովագրության ժամանակ պետական կառավարման տեղական մարմինների ն առողջապահության համապատասխան մարմինների համաձայնությամ , իսկ կամավոր ապահովագրության դեպքում` ապահովագրողների ն կոնկրետ ժշկական հաստատության համաձայությամ : Կամավոր ժշկական ապահովագրության դեպքում ապահովագրական գումարը համարվում է ժշկական ապահովման առավելագույն սահմանը` համաձայն ժշկական ապահովագրու267

թյան պայմանագրի, որը որոշվում է ժշկական ծառայությունների ցանկով ն արժեքով: Պարտադիր ժշկական ապահովագրության ֆոնդին վճարումներ են կատարում. 1. կազմակերպությունները, հաստատությունները, ձեռնարկությունները` անկախ իրենց սեփականության ն գործունեության կազմակերպչական ձներից, այդ թվում նան` արտասահմանյան ներդրումներով ընկերությունները, 2. այլ տնտեսվարող սու յեկտները, 3. ոլոր մակարդակների պետական կառավարման մարմինները: Չաշխատող նակչության համար պարտադիր ժշկական ապահովագրության վճարները իրականացնում են պետական կառավարման մարմինները, տեղական ինքնակառավարման մարմինները` ի հաշիվ նախատեսված համապատասխան յուջեների: Ընկերությունների, կազմակերպությունների, հաստատությունների ն այլ տնտեսվարող սու յեկտների համար պարտադիր ժշկական ապահովագրության վճարների ապահովագրական դրույքաչափերը սահմանվում են տոկոսներով` հաշվարկված աշխատանքի վարձատրության նկատմամ : Կամավոր ժշկական ապահովագրությունը իրականացվում է ի հաշիվ ձեռնարկությունների շահույթի (եկամուտի) ն քաղաքացիների անձնական միջոցների` պայմանագիր կնքելու միջոցով: Հաշմանդամների հասարակական կազմակերպությունները ն նրանց սեփականություն հանդիսացող ընկերությունները, միավորումները ն հաստատությունները, որոնք ստեղծված են իրագործելու իրենց կանոնադրության նպատակները, ազատվում են պարտադիր ժշկական ապահովագրության վճարներից: Ապահովագրավճարները, որոնք մուծվում են ապահովադրի կողմից` համաձայն ապահովագրության պայմանագրի, կախված են ապահովագրության պայմաններից: Վերջիններիս մեջ մտնում են ապահովադրի կողմից ընտրված ժշկական ծառայու268

թյունների ցանկը, ապահովագրության ապահովման մակարդակը` համաձայն ապահովագրության պայմանագրի, ապահովագրության ժամկետները ն այլ պայմաններ, որոնք նախատեսված են ապահովագրության պայմանագրով: Ապահովագրավճրաները, համաձայն ապահովագրության պայմանագրի, կարող են վճարվել ապահովադրի կողմից միանգամյա` ողջ ժամանակահատվածի համար: Կամավոր ժշկական ապահովագրության ապահովագրական գումարը որոշվում է` ելնելով ուժման միջինօրական ծախսերի գումարից ն ապահովագրվողի ուժման միջին տնողությունից: Ընդ որում, հաշվի է առնվում ապահովագրվողի հիվանդանալու հավանականությունը, որը կախված է նրա տարիքից, մասնագիտությունից ն առողջական վիճակից: Ապահովագրվածի առողջության կորստի դեպքում ապահովագրական ընկերությունը վճարում է ժշկական հաստատության հաշիվները` ելնելով ապահովագրվողի փաստացի ուժման օրերի քանակից` համաձայն պայմանագրով սահմանված ուժման արժեքի միջինօրական նորմատիվների: Բժշկական ն այլ ծառայությունների դրույքաչափերը սահմանվում են ըստ ապահովագրողի (ապահովագրական ընկերության) ն ծառայութուն մատուցողի ( ժշկական հաստատության) համաձայնության: Ապահովագրական ընկերությունների ներդրումային գործունեությունը որոշակի չափով ազդում է տնտեսական գործունեության այլ ոլորտների զարգացման վրա` դրանով իսկ մեծացնելով ժշկական ապահովագրության պահանջարկը: Ներդրողների հիմնական նպատակներն են` ներդրման անվտանգությունը, նրա եկամտա երությունը, աճը ն ներդրված միջոցների իրացվելիությունը: Այս չորս ներդրումային նպատակների հաշտեցումը, հայտնի մակարդակով, հնարավոր է ն կարելի է դրան հասնել ներդրումների դիվերսիֆիկացմամ : Ապահովագրական պահուստների տեղա աշխումից ստացված եկամտա երության արդյունավետության էությունը կայանում է նրանում, որ ապահովագրական ընկերությունները, եկամուտների ներդրումից ստանալով 1009 եկամուտ, կարող են ավե269

լի ցածր գներ սահմանել` համեմատած այն ընկերությունների հետ, որոնք ստիպված են ավարարվել ինվեստիցիոն միջոցների 309 եկամտով: Բժշկական ապահովագրական ընկերությունները ներդրումային ծրագրեր իրականացնելիս չեն կարող ուշադրությունից աց թողնել իրենց հիմնական նպատակը: Այս իրավիճակը ֆինանսական միջոցների տեղա աշխումն ու կառավարումը դարձնում է ավելի դժվար ն պատասխանատու, քանի որ ապահովագրողից պահանջվում է ոչ միայն ապահովագրական գործարքների վերա երյալ գիտելիքների իմացություն, այլն ծանոթություն ֆինանսական շուկային, անկային կառուցվածքին ն արժեթղթերի շրջանառությանը: Բժշկական ապահովագրական ընկերությունների շահույթը կարելի է աժանել երկու մասի. մեկը արդյունավետ ղեկավարումից ստացվածն է, մյուսը` անկախ ապահովագրական ընկերության կառավարումից: Առաջին տեսակի շահույթը անվանվում է անկային, երկրորդը` ապահովագրական: Ապահովագրական շահույթին են վերա երում այն եկամուտները, որոնք պայմանավորված են այն հանգամանքով, որ ապահովագրական պատահարների թիվը հաշվետու տարում ավելի քիչ է եղել հաշվարկվածից: Ապահովագարական շահույթը հաճախ չի համարվում ժշկական ապահովագրական ընկերության ղեկավարության վաստակը: Բժշկական ապահովագրական ընկերությունները, օգտվելով հաճախորդների ուժզննման իրավունքից, կարող են ընդունել ձեռնտու ռիսկերը ն մերժել վնասա երները` կամավոր ժշկական ապահովագրության շուկայում: Արդյունքում ժշկական հաստատություն դիմողների թվաքանակը կնվազի, իսկ ժշկական ապահովագրական ընկերությունը դրա շնորհիվ կստանա ակնհայտ եկամուտ: Կարնոր նշանակություն ունի նան անկային շահույթը, որը հիմնականում կապված է ապահովագրական ընկերությունը ղեկավարող անձանց հետ: Սակայն անհրաժեշտ է շեշտել, որ անկային գործարքները պետք է աջակցեն ապահովագրական գործունեությանը, այլ ոչ թե արգելակեն այն:

Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ ժշկական ապահովագրությունը մեզանում դեռնս լայն տարածում չի գտել: Ըստ էության պարտադիր ժշկական ապահովագրություն ՀՀ-ում առայժմ չի գործում: Սակայն 2005թ.-ին ընդունված «Ժամանակավոր ապահովագրության դեպքերից պարտադիր սոցիալական ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը ընդգրկում է ժամանակավոր անաշխատունակության դպքերից պարտադիր սոցապահովագրության շրջանակներում ապահովգարական հատուցման իրավունք ձեռք երելու որոշակի պայմաններ: Օրենքով սահմանված դրույթները ներառում են ժամանակավոր անաշխատունակության հետնյալ դեպքերը. վարձու աշխատողի ն ինքնուրույնա ար իրենց աշխատանքով ապահոված անձանց հիվանդությունը, պրոթեզավորումը, առողջարանային ուժումը, հղիությունն ու ծննդա երությունը, ընտանիքի հիվանդ անդամի խնամքը: Վերջիններիս ֆինանսավորման աղյուր է հանդիսանում ՀՀ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության յուջեում առանձնացված միջոցները: Օրենքում տրվում են նան վերոհիշյալ ապահովագրական հատուցման տեսակների հաշվարկման, նշանակման ն վճարման պայմանները: Ինչ վերաերում է կամավոր ժշկական ապահովագրությանը, ապա պիտի ընդգծել, որ այն ՀՀ-ում սկսել է կիրառվել 1999թ.-ից: Առաջին ապահովագրական ընկերությունը, որը զ աղվում էր միայն ժշկական ապահովագրությամ , «էրմեդ» փակ աժնետիրական ընկերությունն էր, որը գործել է 1999թ.-ից մինչն 2006թ.-ի սկիզ ը: «էրմեդ» ՓԲԸ-ն համարվում էր միակ կազմակերպությունը Հայաստանում, որը ապահովում էր արձրակարգ ապահովագրական ժշկական օգնություն: «էրմեդ» ՓԲԸ-ի հիմնադիրներից մեկն էր ՀՀ-ում ամենախոշոր ն ժամանակակից էրե ունի ժշկական կենտրոնը: «էրմեդ» ապահովագրական կազմակերպությունը ԱՐՍՄԵԴ ժշկական կորպորացիայի անդամ էր, որի հիմնադիրներն էին` էրե ունի շժկական կենտրոնը, թիվ 2 ուժ. միավորումը, Արմամեդը: ՀՀ-ում ունենալով ամենահզոր ուժական ազան` իր վերջին 5 տարվա գործունեության ընթացքում «էրմեդը» կազմակերպել է 1000-ից ավելի հիվանդների ուժում: «էրմեդ» ապահովագրական ընկերությունը ուներ հիվանդների ուժման, ստուգման ն որակի ճկուն հա271

մակարգ: Հաճախորդներից յուրաքանչյուրը ինքն էր գնահատում ուժօգնության կազմակերպման որակը: «էրմեդ» ապահովագրական ընկերությունը աշխատում էր իրավա անական անձանց հետ, ն նրա պատվիրատուներից էին Հայաստանում հայտնի այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են` Կոկա-Կոլա Բոթլերս Արմենիա, Լնոն Թրավել, Կոտայք, Երնանի ՋէԿ, Լեդա Սիսթեմա, Եվրոստան ՈՒյուտ ն ուրիշներ: «էրմեդը» առաջարկում էր ապահովագրության հետնյալ ծրագրերը. 1. Ապահովագրություն` մարմնական վնասվածքների. մեկ տարվա համար ապահովագրական վճարը կազմում էր 12 ԱՄՆ դոլար, իսկ ժշկական օգնության ապահովումը` 2000 ԱՄՆ դոլար գումարով: 2. Ապահովագրություն` սուր հիվանդություններից, մարմնական վնասվածքներից. մեկ տարվա համար ապահովագրական վճարը կազմում էր 50 ԱՄՆ դոլար, ժշկական օգնության ապահովումը` 2000 ԱՄՆ դոլար գումարով: 3. Ապահովագրություն` սուր հիվանդություններից, մարմնական վնասվածքներից, ինչպես նան, ըստ ապահովագրվող անձի ցանկության, հնարավոր էր դիագնոստիկա տարին մեկ անգամ (արյան ընդհանուր անալիզ, արյան իոքիմիական անալիզ, էԿԳ, ռենտգենոգրաֆիա, ինչպես նան թերապնտի ն վիրաույժի կոնսուլտացիա) ն ատամնա ուժական օգնություն. մեկ տարվա համար ապահովագրական վճարը կազմում էր 120 ԱՄՆ դոլար, իսկ ժշկական օգնության ապահովումը` 2000 ԱՄՆ դոլար գումարով: 4. Ապահովում էր շտապ ժշկական օգնություն` տնային կանչով, ապահովում դեղորայքով ն ախտորոշիչ ծառայություններով` տարին երկու անգամ: Մեկ տարվա համար ապահովագրական վճարը կազմում էր 46 ԱՄՆ դոլար, ժշկական օգնության ապահովումը` 2000 ԱՄՆ դոլար գումարով: 5. Մ|Ք ծրագիրը ներառում էր «էրմեդի» ապահովագրության ոլոր ծրագրերը. մեկ տարվա համար ապահովագրական վճարը կազմում էր 180 ԱՄՆ դոլար, ժշկական օգնության ապահովումը` 4000 ԱՄՆ դոլար գումարով:

«էրմեդ» ապահովագրական ընկերությունը կնքում էր ժշկական ապահովագրության պայմանագրեր իրավա անական անձանց հետ` 6 ամսից ոչ պակաս ժամկետով ն ապահովագրվող մարդկանց` 15-ից պակաս անձ: Ապահովագրական վճարները կարող էին կատարվել ամեն ամիս դրամով` ըստ ՀՀ ԿԲ-ի սահմանած կուրսի: Տուրիստական ֆիրմաների համար առաջարկվում էր Մ|Ք ապահովագրական ն ուժական օգնության ապահովման ծրագրեր ՀՀ տարծքում գտնվող արտասահմանցիներին. մեկ օրվա ապահովագրական վճարում` 1 ԱՄՆ դոլար, ժշկական օգնության ապահովում` 4000 ԱՄՆ դոլար գումարով: Ներկայումս հայկական ապահովագրական շուկայում կամավոր ժշկական ապահովագրությունը իրականացվում է հիմնականում 5 ապահովագրական ընկերությունների կողմից: Այդ ընկերություններն են` - «Գարանտ-Լիմենս» ապահովագրական ՓԲԸ. - «Ինգո Արմենիա» ապահովագրական ՓԲԸ. - «Լոնդոն-Երնան Կ» ապահովագրական ՍՊԸ. - «Կասկադ Ինշուրանս» ապահովագրական ՓԲԸ. - «Առաջին Ապահովագրական» ՍՊԸ: Եթե ժշկական ապահովագրությունը ընդունենք որպես անձնական ապահովագրության տեսակ, ապա այդ նպատակով հավաքագրված ապահովագրավճարները գերազանցում են ինչպես կյանքի, այնպես էլ դժ ախտ դեպքերից ապահովագրության գծով հավաքագրված ապահովագրավճարները: Համաձայն ԱրմԻնֆոյի տվյալների` 2006թ. 9 ամիսների ընթացքում, ընդհանուր առմամ , կատարվել է 27 մլրդ դրամի հատուցում, որից ժշկական ապահովագրությանը աժին է ընկնում 55 մլն ՀՀ դրամ, այսինքն` 0.2 9-ը: Ըստ ժշկական ապահովագրության կատարած հատուցումների` առաջին տեղում է Կասկադ Ինշուրանսը` 21 մլն դրամ, որը նրա կողմից կատարված ընդհանուր հատուցումների 479-ն է: Կյանքի ն դժ ախտ դեպքերից ապահովագրության հետ համեմատած` ժշկական ապահովագրության նպատակով կատարված հատուցումները ավելի շատ են: Կայնքի ապահովագրության համար դրանք կազմում են 4 մլն դրամ, դժ ախտ դեպքերից ապա273

հովագրության գծով` 25 մլն դրամ, ժշկական ապահովագրության ուղղությամ , ինչպես արդեն նշել ենք` 55 մլն դրամ: Իսկ ինչ վերաերում է ժշկական ապահովագրության կնքած ընդհանուր պայմանագրերին, ապա վերջիններս, համեմատած 2005թ.-ի հետ, ավելացել են` 703-ից հասնելով 1124-ի:

6.15 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԴԺԲԱԽՏ ԴԵՊՔԵՐԻՑ

Այս ապահովագրությունը անձնական ապահովագրության կարնոր ենթատեսակներից է, ըստ որի նախատեսվում է ապահովագրական գումարի վճարում կա՛մ ապահովագրվածի առողջության անսպասելի կորստի, կա՛մ էլ նրա մահվան դեպքում: Դժ ախտ դեպքերից ապահովագրությունը տարածվում է հասուն քաղաքացիների, երեխաների, դպրոցականների, ճանապարհային ուղնորների, առավել վտանգավոր աշխատանքային պայմաններում գտնվող աշխատողների առանձին խմ երի վրա: Ապահովագրությունը կարող է իրականցվել գրեթե ոլոր քաղաքացիների համար նախատեսված ընդհանուր կանոնների ն նակչության որոշակի խմ երի (երեխաների, ուղնորների ն այլն) առանձնահատկությունները հաշվի առնող կանոնների հիման վրա: Դժ ախտ դեպքերի ապահովագրության պայմաններում տարիքով ն հիվանդ անձանց ապահովագրությունը իրկանացվում է որոշակի սահմանափակումներով: Ապահովագրական պաշտպանությունը դրսնորվում է համապատասխան դրամական փոխհատուցումների վճարմամ : Այն ներառում է ինչպես ապահովագրական դեպքով պայմանավորված ծախսերի, այնպես էլ, դրա հետ կապված, ապահովագրված անձի կամ նրա հարազատների եկամուտների նվազման փոխհատուցումներ: Դժ ախտ դեպքերից ապահովագրությունը իրականացվում է թե՛ կամավոր ն թե՛ պարտադիր կարգով: Պարտադիր են համարվում ապահովագրության հետնյալ ձները. ուղնորների, զինծառայողների, մաքսային մարմինների պաշտոնատար անձանց, հարկա274

յին ծառայությունների ծառայողների ապահովագրությունը ն այլն: Դժ ախտ դեպքերից ապահովագրությունը կարող է կատարվել ն՛ կոլեկտիվ (իրավա անական անձի միջոցների հաշվին), ն՛ անհատական կարգով: Ըստ դժ ախտ դեպքերից անհատական ապահովագրության պայմանների` կարող ես ապահովագրել ինքդ քեզ: Այդ պատճառով էլ ապահովագրման այս ձնում ապահովադիրը ն ապահովագրվողը միննույն անձն են: Ինչպես կյանքի խառը ապահովագրության դեպքում` այնպես էլ այստեղ որպես ապահովագրվող հանդես են գալիս գործունակ ֆիզիկական անձինք: Գրեթե նմանատիպ սկզ ունք էլ ընկած է տարիքային սահմանի որոշման հիմքում` 16-ից 74 տարեկան, պայմանով, որ ապահովագրության ժամկետի ավարտման օրը ապահովագրվողի տարիքը չի գերազանցի 75 տարեկանը: Անհատական ապահովագրության դեպքեր են. - ապահովագրված անձի ընդհանուր աշխատունակության ժամանակավոր կորուստը, - ապահովագրված անձի ընդհանուր աշխատունակության մշտական կորուստը, - ապահովագրաված անձի մահը` դժ ախտ դեպքի հետնանքով: Ապահովագրական պայմանագիրը կարող է կնքվել ցանկացած ժամկետով` մի քանի ժամով, մի քանի օրից մինչն տարի, մի քանի տարի, ցմահ, ցմահ կամ որոշակի աշխատանքի իրականացման ընթացքում, ուղնորության ընթացքում: Ապահովագրական գումարը վճարվում է, եթե դժ ախտ դեպքը տեղի է ունեցել նրա գործողության պայմանավորված ժամկետի ընթացքում, ինչպես նան, որպես կանոն, եթե պայմանագրով նախատեսված հետնանքները վրա են հասել սահմանված ժամկետից ոչ ուշ (սովորա ար մեկ տարուց ոչ ավելի` պայմանագրի ժամկետի ավարտից սկսած): Ռուսաստանում դժ ախտ դեպքերից ապահովագրությունը շատ հաճախ իրականացվում է առանց ժշկական զննման, սակայն գործնականում ապահովագրողը միշտ էլ իրեն իրավունք է վերապահում ապահովագրվածից ուժզննում պահանջելու: ԵՎ, որպես կանոն, այն իրագործվում է, եր ապահովադիրը ներկայաց275

նում է ապահովագրական մեծ գումար: Ապահովագրական ընկերությունը չի իրկանացնում ապահովագրական գումարի վճարում, եթե ապահովագրված անձի կողմից ապահովագրական պատահարը միտումնավոր է կազմակերպվել: Դրույքաչափերը սահմանվում են` ելնելով ապահովագրվողի մասնագիտության կամ նրա կողմից իրականացվող կոնկրետ աշխատանքի վտանգավորությունից: Դրույքաչափի ձնավորման հիմքում դրված են արտադրական ռիսկերի չափանիշները:

Ապահովագրական ապահովման վճարման հիմնական կանոնները: Ապահովագրական ապահովումը հաշմանդամության դեպքում կախված է աշխատունակության կորստի աստիճանից: Ապահովագրված անձի ընդհանուր աշխատունակության կորստի աստիճանը դժ ախտ դեպքերից ապահովագրության ժամանակ կարող է սահմանվել ապահովագրողի կողմից մշակված նորմատիվների հիման վրա: Օրինակ` աջ ձեռքի կամ դաստակի լրիվ անշարժությունը «գնահատվում է» աշխատունակության կորստի 709-ի չափով, իսկ ձախինը` 699-ի: Հաշմանդամության համար փոխհատուցումը կարող է վճարվել միայն` հիմք ընդունելով հաշմանդամության խմ ի որոշումը, օրինակ` | խմ ի համար ապահովագրական գումարի 809-ը, || խմ ի համար` 609-ը, իսկ |||-ի համար` 409: Եթե դժ ախտ դեպքը հանգեցրել է աշխատունակության ժամանակավոր կորստի, ապա ապահովագրված անձին վճարվում է ապահովագրական հատուցում` ուժման ողջ ընթացքում` օրական նպաստի ձնով: Ապահովագրական պատահար տեղի ունենալու դեպքում դժ ախտ դեպքից անհատական ապահովագրման պայմանագրով նախատեսված վճարը տրվում է ապահովագրողի կողմից` անկախ օրենսդրության, աշխատանքային ն այլ համաձայնագրերով սահմանված նպաստների ոլոր տեսակներից, թոշակներից, փոխհատուցումներից ն վճարումներից: Եթե դժ ախտ դեպքը հանգեցրել է ապահովագրված անձի մահվանը, ապա շահառուն իրավունք ունի ստանալու այդ ռիսկի

համար սահմանված ապահովագրական գումարի չափով ապահովագրական փոխհատուցում: Դժ ախտ դեպքերից (մահ, աշխատունակության մշտական կորուստ, ժամանակավոր անաշխատունակություն) ապահովագրման պայմանագրով ապահովագրողի պատասխանատվության ընդհանուր ծավալը սահմանափակվում է ապահովագրական գումարի չափով, եթե ապահովագրական գումարը սահմանված չէ պայմանագրում ներառված յուրաքանչյուր ռիսկի վերա երյալ:

Երեխաների ապահովագրությունը դժ ախտ դեպքերից: Դժ ախտ դեպքերից երեխաների ապահովագրության յուրահատկությունները ապահովագրական պատասխանատվության ծավալում, ներառված ռիսկերի լայն ցանկի դեպքում, ցածր ապահովագրական դրույքաչափի ապահովումն է: Երեխաների ապահովագրման ձներից մեկը դժ ախտ դեպքերից նրանց անհատական ապահովագրությունն է: Այդպիսի պայմանագրով ապահովագրվող անձինք կարող են լինել 1-18 տարեկան երեխաները, իսկ ապահովադիրներ` ցանկացած ֆիզիկական անձ, աշխատունակ քաղաքացի: Ապահովագրական գումարը սահմանվում է ապահովադրի ն ապահովագրողի համաձայնությամ ` ոչ պակաս, քան նվազագույն աշխատավարձի տասնապատիկը: Ապահովագրավճարը հաշվարկվում է տոկոսով` ապահովագրական գումարի նկատմամ , որը մեկ տարի ժամկետով ապահովագրման համար կազմում է. 1) 1-ից մինչն 16 տարեկան երեխաների համար` 1.29, 2) 16-ից մինչն 18 տարեկան երեխաների համար` 1.69: Ապահովագրական պատահարներ են համարվում. - դժ ախտ պատահարի արդյունքում, ապահովագրական պայմանագրի գործողության ժամկետում, ապահովագրված անձի ստացած վնասվածքը, - ապահովագրական պայմանագրի գործողության ընթացքում ապահովագրված անձի մահը: Երեխաների ապահովագրման մեկ այլ ձն է դժ ախտ դեպքերից դպրոցականների ապահովագրությունը: Ապահովագրու277

թյան այս ձնով կարող են ապահովագրվել ցերեկային ուսումնական հաստատություններում` միջնակարգ դպրոցներում, գիմնազիաներում, քոլեջներում սովորողները: Դժ ախտ դեպքերից դպրոցականների ապահովագրության պայմանագրերը կնքվում են սովորողի ծնողի ն այլ հարազատների հետ, ինչպես նան` իրավա անական անձանց հետ: Ընդհանուր առմամ , դպրոցականների ապահովագրության պայմանները նման են դժ ախտ դեպքերից երեխաների անհատական ապահովագրության պայմաններին: Մասնավորապես, դժ ախտ պատահար տեղի ունենալու դեպքում ապահովագրողի պարտավորությունների ծավալը նույնն է, ինչ որ դժ ախտ դեպքերից երեխաների անհատական ապահովագրության դեպքում: Սակայն գոյություն ունեն նան որոշ առանձնահատկություններ: Դպրոցականների ապահովագրության պայմանագրերը կնքվում են անմիջականորեն ուսումնական հաստատություններում` մեկ տարի ժամկետով: Դպրոցականների ապահովագրության պայմանագրերը կնքվում են, որպես կանոն, ոչ թե ողջ տարվա ընթացքում, այլ ուսումնական տարվա սկզ ին` յուրաքանչյուր տարվա սեպտեմ երի 1-ից մինչն նոյեմ երի 30-ը: Առաջին դասարանցիները ապահովագրվում են որոշակի արտոնություններով: Նման արտոնություններից օգտվում են նան այն սովորողները, որոնք ապահովագրված են եղել նախորդ ուսումնական տարվա ընթացում: Գործնականում ացառվում է որնէ դեպք, եր ապահովագրողը իրավասու է մերժել ապահովագրական ապահովման վճարումը, ացի օրենքում ուղղակիորեն նշված դեպքերից: Ե՛վ առողջության կորստի, ն՛ մահվան հետ կապված ապահովագրվածի ապահովագրական գումարը վճարվում է ապահովադրին: Ապահովադրի ացակայության դեպքում հնարավոր է վճարում իրականացնել մեկ ուրիշ հարազատի, որի հետ ապրում է երեխան, սովորողը: Ապահովագրվածի մահվան դեպքում վճարվում է. - ողջ ապահովագրական գումարը` երեխաների ապահովագրության դեպքում,

- ապահովագրական գումարի կեսը` դպրոցականների ապահովագրության դեպքում:

Արտադրությունում դժ ախտ դեպքերից անձակազմի ապահովագրությունը ամենատարածված տարատեսակներից է: Ապահովագրողը պատասխանատու է միայն այն պատահարի համար, որը տեղի է ունենցել ապահովագրվողի` իր արտադրական պարտականությունները կատարելու ժամանակ: Եր եմն ապահովագրական պատահարներ են դիտվում նան այն դժ ախտ դեպքերը, եր ապահովագրվողը աշխատանքի կամ տան ճանապարհին է գտնվում: Ապահովագրության այս ձնի համար ապահովադիրներ են այն կազմակերպություները ն ձեռնարկությունները, որոնք ունեն կյանքի ն առողջության համար առավել վտանգավոր աշխատանքային պայմաններում աշխատողներ: Անձնակազմի ապահովագրությունը ներառում է կազմակերպություններում ն ձեռնարկություններում գործող կամավոր հրշեջ ծառայության աշխատողներին, քաղաքացիական ավիացիայի թռիչքային անձնակազմին, արտակարգ իրավիճակների մասնագետներին, պայթեցնողներին, անկերի ինկասատորներին, նոր տեխնիկա փորձարկողներին ն այլն: Ապահովագրական գումարը վճարվում է` հիմք ընդունելով ապահովագրության ընթացքում տեղի ունեցած դժ ախտ դեպքերը, ապահովագրվածի մահվան կամ առողջության կորստի հետ կապված հանգամանքները: Ապահովագրական դժ ախտ դեպքերի առանձնացումը նախատեսվում է համաձայնագրերում, որոնք կնքվում են ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների, նախարարությունների ն ապահովագրական ընկերությունների միջն: Ապահովագրության կանոններով նախատեսվում է ապահովագրական պատասխանատվության սահմանափակումներ: Առողջության կորստի դեպքում ապահովագրական գումարը վճարվում է հենց ապահովագրվածին, մահվան դեպքում` կենդանության օրոք նրա կողմից նշված շահառուին կամ նրա ժառանգին: Մահվան դեպքում վճարման ենթակա է ողջ ապահովա-

գարական գումարը` անկախ առողջության հետ կապված նախկին վճարումներից: Պայմանագրերը կնքվում են մինչն մեկ տարի ժամկետով: Եր եմն ապահովագրության ժամանակշրջանը սահմանափակվում է` ելնելով առավել վտանգավոր աշխատանքների ընթացքից: ՈՒղնորների ապահովագրությունը իրկանացվում է ինչպես պարտադիր, այնպես էլ կամավոր կարգով: ՈՒղնորների` դժ ախտ դեպքերից ապահովագրությունը անձնական ապահովագրության ձն է, որը նախատեսում է ուղնորների հետ կապված լրիվ կամ մասնակի ապահովագրական գումարի վճարում: ՈՒղնորների պարտադիր անձնական ապահովագրությունը 1992թ.-ից Ռուսաստանում տարածված է օդային, երկաթուղային, ծովային, ներքին ջրային ն ավտոմո իլային տրանսպորտի ուղնորների վրա` ացառությամ միջազգային կապերի ոլոր տեսակի տրանսպորտի, արվարձանային ն ներքաղաքային կապի ն այլ երթուղիների ուղնորների: Տարանցիկ ուղնորները նույնպես ապահովագրվում են: Կայարանի, օդանավակայանի ն այլնի տարածքները ժամանակավոր լքելու դեպքում ապահովագրումը դադարեցվում է ն վերականգնվում է միայն օդանավակայան, կայարան վերադառնալու դեպքում: ՈՒղեվարձում ներառված ապահովագրական մուծումները վճարվում են ուղնորների կողմից տոմսի գնման ժամանակ: Վճարման չափը կախված է տրանսպորտի տեսակից ն ուղնորության հեռավորությունից: Անվճար ապահովագրվում են այն կարգի ուղնորները, որոնք ունեն անվճար ուղնորման իրավունք: Ընդ որում ապահովագրման չի ենթարկվում տրանսպորտային միջոցը սպասարկող անձնակազմը: Բոլոր ուղնորների համար օրենքով սահմանվում է միննույն ապահովագրական գումարը: Առողջության կորստի դեպքում այն ստանում է ապահովագրվածը, իսկ մահվան դեպքում` նրա ժառանգը: Ապահովագրության պայմանները նախատեսում են ապահովագրական պատասխանատվության սահմանափակումներ, եթե դժ ախտ դեպքը կապված է ապահովագրվածի կողմից հանցագոր280

ծության կատարման, հանցափորձի, տրանսպորտային երթնեկության անցման կանոնների խախտման հետ: ՈՒղնորների ապահովագրության կամավոր ձնի դեպքում ապահովագրվողների կազմը հիմնականում նույնն է: Ապահովագրական պայմանագրերը կնքվում են ուղնորի` տվյալ տիպի տրանսպորտային միջոցով փոխադրման վերա երյալ: Տոմսը ուղնորի ն տանսպորտային ընկերության միջն պայմանագրերը հաստատող փաստաթուղթ է: Ի տար երություն պարտադիր ապահովագրության` կամավոր ապահովգարական վճարը չի ներառվում ուղեվարձի մեջ: Կամավոր ապահովագրության դեպքում ուղնորը կարող է ընտրել ապահովագրական գումարը: Ապահովագրական պատահարի ժամանակ ապահովագրական պայմանագրով վճարումներ կատարվում են անկախ ապահովագրության այլ ձների գծով վճարումներից ն սոցիալական ապահովումից: Կամավոր ապահովգարության դեպքում ուղնորի ապահովագրական դրույքաչափը հաշվարկվում է վիճակագրական այն տվյալների հիման վրա, որոնք վերա երում են համապատասխան տիպի տրանսպորտի ուղնորների հետ տեղի ունեցած իրադարձություններին: Օդային ն երկաթուղային տրանսպորտի ուղնորների կամավոր ապահովագրության դեպքում ապահովագրավճարի դրույքը հաշվարկվում է` հաշվի առնելով վնասվածությունը` թռիչքի դաշտում, կայարանում կամ կանգառում: Ինչպես պարտադիր, այնպես էլ ուղնորների ապահովագրության կամավոր ձնի դեպքում ճանապարհին տեղի ունեցած դժ ախտ պատահարի մասին տրանսպորտային կազմակերպությունները պարտավոր են սահմանված ձնի ակտ կազմել, որը տրվում է տուժած ուղնորին կամ ժառանգին` տոմսի ն այլ փաստաթղթերի հետ` ապահովագրողին ներկայացնելու համար: Լրիվ կամ մասնակի ապահովագրական գումարի վճարումը իրականացվում է նույն կարգով, ինչ որ դժ ախտ դեպքերից ապահովագրության այլ ձների դեպքում:

Դժ ախտ դեպքերից ապահովագրության կարնոր առանձնահատկությունը այն է, որ այս ապահովագրությունը կարող է երաշխավորել նան ժշկական օգնության գծով կատարված ծախսերի հատուցում: Ապահովագրվողը հիմնականում վճարում է հոսպիտալացման, ախտորոշման, հատուկ ավտոտրանսպորտով հիվանդի տեղափոխման, դեղորայքների ն հիվանդների ուժման մյուս ծախսերը: Դժ ախտ դեպքերից ն հիվանդություններից ապահովագրության առավել նորոշ գծերից են նան դրանց կարճաժամկետությունն ու վնասի մեծության անկանխատեսելիության հանգամանքը: Այդ պատճառվ էլ այս պատահարների ապահովագրությունը, ի տար երություն կյանքի ապահովագրության, դասվում է կարճաժամկետ ն ռիսկային ապահովագրության տեսակների շարքը:

ՒՍՕՍՀ61àôՊԹՀՍ 0ՀԾծՏԾ

» » » » » » »

» » »

» »

» »

Որո՞նք են ոչ կյանքի ապահովագրության հիմնական տեսակները: Որո՞նք են գույքային ապահովագրության ոլոր տեսակների հիմնական ացառությունները: Ինչպե՞ս է կատարվում ապահովագրական հատուցման վճարումը գույքային ապահովագրության դեպքում: Ի՞նչպիսի միջազգային առնտրային պայմանագրեր կան: Որո՞նք են եռների ապահովագրության հիմնական պայմանները: Որո՞նք են տրանսպորտային միջոցների ապահովագրության հիմնական տեսակները: Որո՞նք են տեխնիկական, ավիացիոն ն գյուղատնտեսական ռիսկերի ապահովագրության հիմնական տեսակները: Որո՞նք են պատասխանատվության ապահովագրության սու յեկտները, օ յեկտը: Ինչպիսի՞ ռիսկեր է ընդգրկում պատասխանատվության ապահովագրության ապահովագրական ծածկույթը: Ինչպես՞ են որոշում պատասխանատվության ապահովագրության ապահովագրական գումարի մեծությունը, սահմանաչափերը: Ինչպիսի՞ գործոններ են ազդում պատասխանատվության ապահովագրության սակագնի վրա: Ի՞նչ է ավտոտրանսպորտի սեփականատերերի պատասխանատվության ապահովագրությունը, դրա առանձնահատկությունները: Ի՞նչ է մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրությունը, դրա առանձնահատկությունները: Ի՞նչ է շրջակա միջավայրին վնաս հասցնելու նկատմամ կազմակերպությունների պատասխանատվության ապահովագրությունը, դրա առանձնահատկություններ:

»

» » » »

Ի՞նչ է արտադրողների ն վաճառողների պատասխանատվության ապահովագրությունը, դրա առանձնահատկությունները: Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում ապահովագրությունը դժ ախտ դեպքերից: Որո՞նք են երեխաների` դժ ախտ դեպքերից ապահովագրության առանձնահատկությունները: Ինչպիսի՞ ձներով է իրականացվում ժշկական ապահովագրությունը: Որո՞նք են ժշկական ապահովագրական ընկերության պարտավորությունները:

ՀèՀՅՀԾ1ՎàÔ ՊԾՀ1ՀՍàôՃՍàôՍ 1. Федорова Т. А., «Страхование», 2-е издание, переработанное и дополненное, Москва, 2004 г. 2. Федорова Т. А., «Основы страховой деятельности», Москва, 2001 г. 3. Грищенко Н. Б., «Основы страховой деятельности», Учебное пособие, Москва, 2006 г. 4. Ардатова М. М., Балинова В. С., Кулешова А. Б., Яблукова Р. З., «Страхование в вопросах и ответах», Учебное пособие, Москва, 2006 г. 5. Архипов А. П., Гомелля В. Б., Туленты Д. С., «Страхование. Современный курс», Москва, 2006 г. 6. Басаков М. И., «Страховое дело в вопросах и ответах», Ростов-на-Дону, 1999 г. 7. С. В. Ермасов, Н. Б. Ермасова, Страхование, М., 2004г. 8. В.В. Шахов, Ю. Т. Ахвледиани, Страхование, М., 2005г. 9. А. М. Бабич, Е. Н. Егоров, Экономика социального страхования, М., 1998г.

ՊէàôԲ V11. ՎՏԾՀՀäՀ0àՎՀՊԾàôՃՍàôՍ Գլխի ովանդակությունը

Նյութի ուսումնասիրությունը ուսանողին թույլ կտա.

• վերաապահովագրության էությունը ն ծագումը,

» ընկալել վերաապահովագրության տնտեսագիտական ովանդակությունը, » պատկերացնել վերաապահովագրության դասակարգման հիմնական չափանիշները, » փորձնական կազմել վերաապահովագրության պայմանագրերի նախագծեր, » գնահատել ապահովագրական ընկերությունների կողմից իրականացվող վերաապահովագրական գործառույթների արդյունավետությունը:

• վերաապահովագրության ձները, • վերաապահովագրության կազմակերպումը:

7.1

ՎԵՐԱԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԾԱԳՈՒՄԸ

Վերաապահովագրությունը ապահովագրական գործունեության կազմակերպաիրավական ձն է, տնտեսական հարա երությունների ամ ողջություն, որի միջոցով ապահովագրողները, ընդունելով որոշակի ռիսկեր, դրանց մի մասը կամ ամ ողջությամ (հաշվի առնելով իրենց ֆինանսական հնարավորությունները) համաձայնեցված պայմաններով փոխանցում են այլ ապահովագրողների, որոնք կոչվում են վերաապահովագրողներ՝ նպատակ ունենալով ստեղծել առավել հաշվեկշռված ապահովագրական պորտֆել, ապահովել ապահովագրական գործառույթների շահութա երությունը ն իրենց ֆինանսական կայունությունը: Վերաապահովագրությունն այդ պարագայում հանդես է գալիս որպես ապահովա285

գրողների կողմից ստանձնած ռիսկերի փոխանցման գործիք, այսինքն` ապահովագրողներն իրենց հերթին նս մեկ անգամ ապահովագրում են ստանձնած ռիսկերը: Համաձայն ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի, վերաապահովագրությունը ապահովագրողի կողմից ապահովադիրների հանդեպ իր ստանձնած պարտավորությունների կամ դրա մի մասի ապահովագրումն է մեկ այլ ապահովագրողի (վերաապահովագրողի) մոտ, իսկ «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է, որ վերաապահովագրությունը մեկ ապահովագրողի կողմից, պայմանագրով որոշված պայմաններով, ապահովադրի նկատմամ ունեցած իր ամ ողջ պարտավորությունների կամ դրա մի մասի կատարման ռիսկի ապահովագրումն է մեկ այլ ապահովագրողի մոտ: Նման սահմանումներից հետնում է, որ օրենսդրական տեսանկյունից ապահովագրական գործունեությունը ն վերաապահովագրական գործունեությունը նույնացվում են: Համաձայնվելով ՀՀ օրենսդրությամ տրված վերաապահովագրության սահմանմանը, միննույն ժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ վերաապահովագրությունը, հանդիսանալով ՀՀ ապահովագրական համակարգում տեղ գտած գործառույթների աղկացուցիչ մաս, այդ համակարգում իր ունեցած դերի ն նշանակության տեսանկյունից չի կարող դիտարկվել միայն պարզապես ապահովագրություն: Վերաապահովագրության միջոցով ապահովագրական ընկերություններն ապահովում են ապահովագրական գործառնությունների ֆինանսական կայունության, վճարունակության ն շահութա երության անհրաժեշտ մակարդակ: Վերաապահովագրությունում գործում է միննույն ապահովագրական ռիսկի վերա աշխման սկզ ունքը, որը համապատասխանա ար ապահովագրողներին հնարավորություն է տալիս ապահովագրության ընդունել անսահմանափակ քանակով ն ծավալով ապահովագրական ռիսկեր: Վերաապահովագրության ժամանակ իրականացվում է ապահովագրված ռիսկի երկրորդային տեղա աշխում: Չնայած նրան, որ վերաապահովագրության պայմանագիր կնքած ապահովագրողն իր ստանձնած ռիսկերն ամ ողջությամ կամ մասնակիորեն՝ համաձայն պայմանավորվածության, փոխան286

ցում է վերաապահովագրական ընկերություններին, այնուամենայնիվ, ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ամ ողջ ապահովագրության պատասխանատվության չափով ապահովագրողը անմիջականորեն պատասխանատվություն է կրում ապահովագրության պայմանագրեր կնքած ապահովադիրների նկատմամ : Ռիսկը, որը փոխանցվում է վերաապահովագրության, կոչվում է վերաապահովագրական ռիսկ, իսկ այդ ռիսկի վերաապահովագրության փոխանցման գործընթացը՝ վերաապահովագրական ցեսիա: Միջազգային պրակտիկայում ապահովագրող/վերաապահովագրվողն (որը առաջնային ապահովագրության պայմանագրով ստանձնում է ռիսկեր ն դրանց մի մասը կամ ամ ողջությամ փոխանցում վերաապահովագրության) անվանվում է ցեդենտ, իսկ վերաապահովագրողը՝ ցեսիոներ: Հաճախ լինում են դեպքեր, եր վերաապահովագրողներն իրենց հերթին ընդունած ռիսկերն ամ ողջությամ կամ մասնակիորեն փոխանցում են մեկ այլ ապահովագրական/վերաապահովագրական ընկերություններին: Այն գործընթացը, եր վերաապահովագրողը վերաապահովագրության ընդունած ռիսկն ամ ողջությամ կամ մասնակի փոխանցում է մեկ այլ վերաապահովագրողի, անվանվում է ռետրոցեսիա, իսկ առաջին վերաապահովագրողը կոչվում է ռետրոցեդենտ, երկրորդ վերաապահովագրողը՝ ռետրոցեսիոներ: Գործնականում վերաապահովագրական շուկայի յուրաքանչյուր մասնակից տար եր պայմանագրերով միաժամանակ կարող է հանդես գալ մի քանի դերերում միաժամանակ (տես` գծապատկեր 1): Այստեղ որպես հետնանք տար երում են ակտիվ ն պասիվ վերաապահովագրության տեսակներ: Ակտիվ վերաապահովագրությունը ապահովագրական երաշխիքների վաճառքի կամ ծածկույթի տրամադըրման համար ռիսկերի ընդունումն է, այսինքն այն ռիսկերի ընդունումն է վերաապահովագրության: Պասիվ վերաապահովագրությունը պայմանավորվում է վերաապահովագրողներին ռիսկերի փոխանցմամ կամ ապահովագրական երաշխիքների ձեռք երմամ :

Ռետրոցեսիա Վերաապահովագրված ռիսկերի վերաապահովագրության հետագա փոխանցումն այլ ապահովագրողների/վերաապահովագրողների, ինչպես արդեն նշեցինք, անվանվում է ռետրոցեսիա: Ռետրոցեսիան իր հերթին վերաապահովագրողներին թույլ է տալիս իրենց կողմից ստանձնած պատասխանատվության մի մասը փոխանցել այլ վերաապահովագրողների` նպատակ ունենալով սահմանափակել ն կառավարել իր կողմից ստանձնած ռիսկերը ն համապատասխանա ար հավասարակշռել իր պորտֆելը:

Ապահովադիր

Ռիսկ

Վերապահովագրվող (Ցեդենտ) Ապահովագրող (Ցեսիոներ)

Ցեսիա Ռիսկ

Վերաապահովագրվող (Ռետրոցեդենտ) Վերաապահովագրող (Ցեսիոներ)

Ցեսիա

Ապահովադիր

Ռիսկ

Ռիսկ

Ապահովագրող/ Վերաապահովագրվող (Ցեդենտ)

Ռետրոցեսիա Ռիսկ

Ռետրոցեսիոներ

Գծապատկեր 7.1 Դերերի աշխումը վերաապահովագրական շուկայում Ընդհանուր առմամ ընդունված է վերաապահովագրության հայրենիքը համարել Գերմանիան, քանի որ առաջին վերաապահովագրական ընկերությունը կազմավորվել է Քյոլնում՝ 1846 թվականին: Գերմանական, ինչպես նան րիտանական, շվեյցարական, ամերիկյան ն ֆրանսիական վերաապահովագրական ընկերություններն այժմ էլ համարվում են համաշխարհային ապահովագրական ն վերաապահովագրական շուկայի առաջատարները:

Վերաապահովագրության գործառույթները Որպեսզի առավել պարզ լինի, թե ինչ դեր ն նշանակություն ունի վերաապահովագրությունը ՀՀ ապահովագրական համակարգում ն առհասարակ՝ նպատակահարմար է դիտարկել այն գործառույթները, որոնք իրականացնում է վերաապահովագրությունն այդ համակարգում: Ընդհանրապես տնտեսության մեջ առկա ապահովագրական հարա երությունների ն մասնավորապես` ապահովագրական համակարգի գործունեության շրջանակներում վերաապահովագրությանը կարելի է վերագրել հետնյալ երկու հիմնական գործառույթներ` 1. ապահովագրական ընկերությունների կապիտալիզացիայի ցածր մակարդակի պայմաններում խոշոր ապահովագրական ռիսկեր ապահովագրելու հնարավորության ընձեռում, 2. ապահովագրական ընկերությունների կողմից կնքված ապահովագրության պայմանագրերով ստանձնած ռիսկերի վերաաշխման հնարավորության ընձեռնում՝ այդ պայմանագրերի պորտֆելի ռիսկայնությունը կառավարելու ն դիվերսիֆիկացնելու նպատակով: Անդրադառնալով 1-ին գործառույթին` պարզության համար դիտարկենք մի օրինակ, եր ապահովագրական ընկերությունը կնքել է ապահովագրության պայմանագիր, որով ստանձնել է 100 պայմանական միավորին համարժեք պարտավորություն (ռիսկ), իսկ նրա սեփական կապիտալի ն ապահովագրական պահուստների հանրագումարը կազմում է 10 պայմանական միավոր: Նման պարագայում, եթե նշված ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ապահովագրական պատահարը տեղի ունենա ն դրա հետնանքով ապահովագրողը պարտավոր լինի ապահովադրին հատուցել ստանձնած ամ ողջ պատասխանատվության, այսինքն` 100 պայմանական միավորին համարժեք գումարի չափով, ապա ապահովագրողի կապիտալիզացիայի մակարդակը նականա ար ավարար չի լինի նման հատուցում կատարելու համար: Ուստի, եթե նշված ապահովագրական ընկերությունը վերաապահովագրեր ապահովագրության պայմանագրով իր կողմից ստանձնած պարտավորության (ռիսկի) մի մասը՝ ասենք 90 միավորը, ապա

նման խնդիր չէր առաջանա: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ այս պարագայում ամենենին էլ նկատի չունենք, թե ապահովագրողի սեփական կապիտալի ն ապահովագրական պահուստների հանրագումարը մշտապես պետք է պակաս չլինի իր կողմից ստանձնած (կամ վերաապահովագրությունից հետո իր պատասխանատվության տակ թողնված) ապահովագրական պարտավորությունների հանրագումարից: Նման մոտեցումը ուղղակիորեն կհակասեր ապահովագրության հիմնարար սկզ ունքներին: Ինչ վերա երում է վերաապահովագրության 2-րդ գործառույթին, ապա հարկ է նշել, որ հենց ապահովագրական գործունեության էությունից է խում ապահովագրողի կողմից ռիսկի վերա աշխման ն կառավարման տարատեսակ մեխանիզմների ն մեթոդների կիրառումը: Վերջինս պայմանավորված է նրանով, որ ապահովագրություն իրականացնելիս, այսինքն` ապահովագրական պայմանագիր կնքելիս, ապահովագրողն ըստ էության պարտավորվում է ապահովագրական դեպք տեղի ունենալու պարագայում փոխհատուցել ապահովադրի կրած վնասները ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ապահովագրական գումարի շրջանակներում: Սակայն այդ պարտավորության կատարումն ապահովելու համար ապահովագրողը ապահովադրից գանձում է իր կողմից ստանձնած պարտավորության չափից անհամեմատ փոքր գումար՝ ապահովագրավճար: Ուստի, որպեսզի ապահովագրողը հնարավորություն ունենա պատշաճ կատարել ապահովադիրների հանդեպ ստանձնած պարտավորությունները, նա պետք է իր վրա վերցրած ռիսկերի կառավարման նպատակով, ի թիվս այլ միջոցառումների, իրականացնի նան դրանց մասնակի կամ ամ ողջական վերաապահովագրություն` կախված տվյալ ռիսկի նույթից, ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու հավանականությունից, ապահովագրված օ յեկտի արժեքի մեծությունից ն ստանձնած ռիսկի կառավարման վրա ազդեցություն ունեցող այլ էական հանգամանքներից: Վերաապահովագրություն իրականացնելիս ցեդենտի համար շատ կարնոր է նան համարժեք կերպով որոշել սեփական պահումների չափը: Ստանձնած ռիսկի գծով ցեդենտի սեփական պահումն

իրենից ներկայացնում է տնտեսապես հիմնավորված գումարի այն մակարդակը, որի սահմաններում ընդունված ռիսկի պատասխանատվությունը մնում է ցեդենտի մոտ: Սեփական պահումների ճշգրիտ չափի որոշման հետ կապված գոյություն ունեն ազմաթիվ տեսություններ, մոտեցումներ ն գործնական մեթոդներ: Ցեդենտի սեփական պահումների սահմանի որոշման հարցում կարող են հիմք հանդիսանալ հետնյալ գործոնների համամասնությունների ճշգրիտ որոշումները` • ապահովագրության ընդունված ռիսկերի կամ ապահովագրության տեսակների գծով ապահովագրավճարների ն ապահովագրական գումարների միջին վնասա երությունը, • ապահովագրավճարների չափը: Ընդ որում ինչքան մեծ է ապահովագրավճարների ընդհանուր ծավալը, այնքան մեծ կարող է լինել ապահովագրողի սեփական պահումների չափը, • ապահովագրական պահուստների ներդրման միջին եկամտա երության մակարդը, քանզի այն ուղիղ համեմատական կապի մեջ է սեփական պահումների չափի հետ, • ապահովագրության օ յեկտների տարածքային ծավալվածությունը: Ինչքան մեծ է ապահովագրության օ յեկտների կենտրոնացվածությունը միննույն ապահովագրության տարածքում, այնքան ավելի մեծ է ցեդենտի ռիսկը ն համապատասխանա ար ցածր պետք է լինի սեփական պահումների չափը, • գործավարման ծախսերի մեծությունը: Եթե որնէ ապահովագրության տեսակի գծով արձր են ապահովագրողի (ցեդենտի) գործավարման ծախսերի չափը, ապա սեփական մասնակցության չափն ընտրվում է այնպես, որ կատարված ծախսերի մի մասում միջնորդավճարների տրամադրման տեսքով մասնակցեն նան վերաապահովագրողները:

7.2 ՎԵՐԱԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

Գոյություն ունի վերաապահովագրության երկու հիմնական ձն` ֆակուլտատիվ ն օ լիգատորային: Գործնականում կիրառություն ունի նան ֆակուլտատիվ ն օ լիգատորային վերաապահովագրության համախառն ձները` ֆակուլտատիվ-օ լիգատորային ն օ լիգատորային-ֆակուլտատիվ վերաապահովագրություն: Ֆակուլտատիվ վերաապահովագրություն Ֆակուլտատիվ վերաապահովագրությունը վերաապահովագրության ամենավաղ ձներից մեկն է ն գոյություն է ունեցել դարերի ընթացքում: Վերջինիս նորոշ է ռիսկը վերաապահովագրության ընդունելու ն փոխանցելու ոչ պարտադիր նույթը: Ապահովագրական ընկերությունը վերաապահովագրում է այն ռիսկերը, որոնք անհրաժեշտ է համարում վերաապահովագրության փոխանցելու համար ն համապատասխանա ար որոշակի ռիսկերի վերաապահովագրության փոխանցման կապակցությամ որնէ պարտավորություն չունի վերաապահովագրողի նկատմամ : Իր հերթին, վերաապահովագրողը ռիսկերի ընդունման գծով որնէ պարտավորություն չունի ապահովագրողի նկատմամ . վերաապահովագրողը կարող է հրաժարվել ապահովագրողի առաջարկից, ընդունել իրեն առաջարկված ռիսկը մասնակիորեն, առաջարկել վերաապահովագրության ընդունվող ռիսկի գծով վերաապահովագրության իր պայմանները: Ֆակուլտատիվ վերաապահովագրությունը վերաապահովագրության միակ ձնն է, որտեղ վերաապահովագրողը հնարավորություն է ստանում մինչն վերաապահովագրության ընդունելը հանգամանորեն ուսումնասիրել վերաապահովագրության ընդունվող ռիսկին առնչվող ոլոր մանրամասները: Ընդ որում ռիսկը չի համարվում վերապահովագրված այնքան ժամանակ, մինչդեռ ապահովագրողը իր կողմից առաջարկված ռիսկի վերաապահովագրողի կողմից ընդունման ակցեպտը (հավաստումը կամ հաստատումը) չի ստանում:

Ֆակուլտատիվ վերաապահովագրության դեպքում վերաապահովագրվողը (ապահովագրողը) վերաապահովագրողին յուրաքանչյուր կոնկրետ ռիսկի (պայմանագրի կամ օ յեկտի) գծով առաջարկը ներկայացնում է առանձին: Այս առաջարկը ձնակերպվում է վերապահովագրական սլիպի (պայմանագրի) ձնով: Վերաապահովագրական սլիպը հանդիսանում է որպես ապահովագրողի ն վերաապահովագրողի միջն կնքված ֆակուլտատիվ վերաապահովագրության ընդհանուր դրույթների մասին հիմնական պայմանագրին հավելված ն ովանդակում է վերաապահովագրության փոխանցվող ռիսկի վերա երյալ կարնոր այնպիսի դրույթներ, ինչպիսիք են` • ապահովագրության տեսակը, • վերաապահովագրության տեսակը (համամասնական կամ ոչ համամասնական), • ապահովագրողի տվյալները, • ապահովադրի վերա երյալ տվյալները, • ապահովագրության օ յեկտի վերա երյալ տվյալները, • ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետը, • ապահովագրական ռիսկերը ն պատահարները, • վերաապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետը, • ապահովագրական գումարի չափը, • վերաապահովագրության փոխանցվող ռիսկի գծով ապահովագրողի սեփական պահման ն վերաապահովագրության փոխանցվող ռիսկի մասնա աժինները, • վերաապահովագրական վճարը ն դրա վճարման կարգը, • տեղեկատվություն չհատուցվող գումարների (ֆրանշիզայի) մասին, եթե այդպիսիք կան, • դրամարկղային վնասի չափը, • փոխադարձ հաշվարկների իրականացման արժույթը, կարգն ու պայմանները, • վերաապահովագրողի պահանջով այլ տվյալներ, որոնք համաձայնեցված չեն ֆակուլտատիվ վերաապահովա293

գրության ընդհանուր դրույթների մասին հիմնական (գլխավոր) պայմանագրում: Վերաապահովագրողն իր հերթին կարող է կամ հրաժարվել կամ ակցեպտել (հաստատել) առաջարկվող ռիսկն ամ ողջությամ կամ մասնակիորեն: Ֆակուլտատիվ վերաապահովագրությամ փոխանցված ռիսկը համարվում է վերաապահովագրված, միայն վերաապահովագրողի կողմից այն ակցեպտելու պահից: Վերաապահովագրության այս տեսակը ապահովագրողի համար չափազանց աշխատատար ն ծախսատար է: Բացի դրանից, եր առաջնային ապահովագրողը 1 գտնում է համապատասխան վերաապահովագրող, ապահովադրի կողմից առաջարկվող ռիսկը վերաապահովագրության փոխանցելու համար, հաճախորդը ժամանակի տնտեսման անհրաժեշտությունից ելնելով, կարող է դիմել այլ ապահովագրողների ծառայություններին, որոնք տիրապետում են ստանձնած ռիսկերի վերաապահովագրության միջոցով կառավարման առավել արագ ն ճկուն մեխանիզմների: Ֆակուլտատիվ վերաապահովագրության պայմանագրերը ապահովագրական ընկերությունները հիմնականում կիրառում են գործունեության սկզ նական ժամանակաշրջանում, եր ապահովագրական պորտֆելը դեռնս մեծ չէ: Ֆակուլտատիվ վերաապահովագրությունը կիրառվում է նան ապահովագրական ընկերությունների կողմից նոր վերաապահովագրողների հետ հարա երությունների ձնավորման սկզ նական փուլում, եր ացակայում է ապահովագրողի ն վերաապահովագրողի միջն համագործակցության փորձը, ցածր է միմյանց նկատմամ վստահությունը, ն վերաապահովագրողը դեռնս խոշոր առումով չի տիրապետում ապահովագրողի պորտֆելի կառուցվածքին ն ռիսկայնությանը: Ֆակուլտատիվ վերաապահովագրությանն ապահովագրական ընկերությունները դիմում են նան այն ռիսկերի վերաապահովագրության ժամանակ, որոնք ներառված չեն օ լիգատոր վերաապահովագրության պայմանագրերի

Առաջնային ապահովագրողը այն ապահովագրողն է, որը կատարում է ռիëկի առաջնային ապահովագրում ն կնքում է ապահովագրության պայմանագիր` անմիջականորեն ապահովադրի հետ:

շրջանակներում, օրինակ` ահա եկչության (տեռորիզմի) ն այլ համանման ռիսկերի վերաապահովագրությունը: Պահանջվող տեղեկատվության առումով ֆակուլտատիվ վերաապահովագրությունը շատ խնդիրներով նման է ուղղակի (առաջնային) ապահովագրությանը: Այստեղ ռիսկը գնահատվում է այնպես, ինչպես կգնահատվեր առաջնային ապահովագրության իրականացման ժամանակ: Խոշոր մասնագիտացված վերաապահովագրողների մոտ գոյություն ունի ֆակուլտատիվ վերաապահովագրության առանձին ստորա աժանում, որտեղ աշխատում են տար եր նագավառների մասնագետներ ն որոնք իրավասու են արագ կերպով օ յեկտիվորեն գնահատել իրենց առաջարկված ռիսկերը: Նման դեպքերում, ուղղակի վերաապահովագրողներն են օգնում առաջնային ապահովագրողներին` ռիսկերի գնահատման, ապահովագրության պայմանագրի պայմանների որոշման ն վնասների կանխման միջոցառումների իրականացման մեթոդա անության հարցերում, ինչպես նան տրամադրում են խորհրդատվություն ապահովագրական հատուցումների իրականացման, վնասների գնահատման ն այլ հարակից խնդիրներում:

Ամփոփելով նշենք, որ ֆակուլտատիվ վերաապահովագրությունը դա առանձին ռիսկերի վերաապահովագրության եղանակ է, եր ապահովագրող-վերաապահովագրվողը կարող է, այց պարտավոր չէ փոխանցել վերաապահովագրողին ռիսկեր, իսկ վերաապահովագրողը կարող է, սակայն պարտավոր չէ ապահովագրող/վերաապահովագրվողից ընդունել ռիսկեր: Ռիսկերի ընդունման ն փոխանցման հարցը ֆակուլտատիվ վերաապահովագրության դեպքում վերաապահովագրության պայմանագրի կողմերից յուրաքանչյուրն որոշում է ինքնուրույն: Օ լիգատորային վերաապահովագրություն Օ լիգատորային վերաապահովագրության պայմանագրի պայմաններին համապատասխան, վերաապահովագրվողը (ցեդենտը) պարտավոր է վերաապահովագրության փոխանցել պայմանագրով կանխորոշված ն նկարագրված ռիսկեր, իսկ վերաապահովագրողը (ցեսիոները)` իր հերթին պարտավոր է այդպիսի ռիսկերը ընդունել վերաապահովագրության:

Ապահովագրողի համար վերաապահովագրության այս տեսակը համեմատա ար շահավետ է, քանի որ այն թույլ է տալիս ապահովագրության որոշակի տեսակների կամ ամ ողջ ապահովագրական պորտֆելի կտրվածքով ստանալ ինքնաշխատ վերաապահովագրական պաշտպանվածություն: Վերաապահովագրության օ լիգատորային ձնը համեմատա ար զարգացած ձն է ն հենց վերաապահովագրության այս ձնով են վերաապահովագրական ընկերություններն ստանում վերաապահովագրական վճարների հիմնական մասը: Օ լիգատորային վերաապահովագրության դեպքում ապահովագրող-վերաապահովագրվողը իրավունք ունի ռիսկերն ապահովագրության ընդունելու իր հայեցողությամ , յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում սահմանել ապահովագրական վճարների չափեր ն պատճառված վնասների չափերի որոշման ն ապահովագրական հատուցումների իրականացման ժամանակ որոշումներն ընդունել ինքնուրույնա ար: Սակայն ոլոր իր որոշումներում վերջինս պարտավոր է պաշտպանել վերաապահովագրողի հետաքրքրություններն այնպես, ինչպես որ կպաշտպաներ իր սեփական շահերն ու հետաքրքությունները: Վերաապահովագրողն ընդհակառակը` զրկվում է ռիսկերի ընտրության հնարավորությունից: Եթե ցեդենտը, օ լիգատորային վերաապահովագրության պայմանագրերի համաձայն, ցեսիոների շահերի նկատմամ գործում է կոպիտ անփութությամ ն անզգուշությամ , ապա վերջինս դադարում է ենթարկվել ցեդենտի որոշումներին: Գործնականում ցեդենտը կարող է հաշվի առնել, որ ցեսիոները իր պարտավորությունները պատշաճ կերպով կկատարի այնքան ժամանակ, քանի դեռ ինքը առաջնորդվում է գործի վարման ն կազմակերպման ընդունված նորմերին ն սկզ ունքներին համապատասխան: Վերաապահովագրողն իր կողմից վերաապահովագրված ռիսկերի վերա երյալ սովորա ար տեղեկատվությունը ստանում է եռամսյակը մեկ անգամ` վճարների-վնասների որդերոյի կազմման ն իրեն ներկայացման միջոցով: Վճարների-վնասների որդերոն իրենից ներկայացնում է քաղվածք ապահովագրողի ապահովագրական պորտֆելից, որտեղ ներառված են վերաապահովագ296

րության փոխանցված ռիսկերի ն այդ ռիսկերի համաձայն վճարված ապահովագրական հատուցումների ցանկը: Բորդերոն ովանդակում է ռիսկի վերա երյալ անհրաժեշտ նվազագույն տեղեկատվությունը, ապահովագրության պայմանագրի (պոլիսի) համարը, գործողության ժամկետը, ապահովագրական գումարը ն վերաապահովագրողի մասնա աժինը: Ապահովագրական հատուցման իրականացման ժամանակ վերաապահովագրողը չի տիրապետում վնասների կարգավորման վերա երյալ ամ ողջական տեղեկատվությանը: Բորդերոյում, որպես կանոն, արտացոլվում է միայն ապահովագրական պատահար տեղի ունենալու ամսաթիվը, ցեդենտի կողմից վճարված ապահովագրական հատուցումը ն ապահովագրական հատուցման մեջ վերաապահովագրողի մասնա աժինը: Բոլոր փոխադարձ հաշվարկները ցեդենտի ն ցեսիոների միջն իրականացվում են որդերոյի հիման վրա` փոխադարձ պարտավորությունների հաշվանցման ճանապարհով: Ֆակուլտատիվ-օ լիգատորային վերաապահովագրություն Վերաապահովագրության համախառն ձն է, այսպես կոչված աց քովեր (ծածկույթ): Վերաապահովագրության այս տեսակի պայմանագրերի ֆակուլտատիվ մասը վերա երում է ապահովագրող-վերաապահովագրվողին, իսկ օ լիգատոր մասը` վերաապահովագրողին: Նման դեպքերում ապահովագրողն իրավունք ունի վերաապահովագրության փոխանցել իր իսկ ընտրությամ ն ցանկությամ ռիսկերի որոշակի տեսակներ, իսկ վերաապահովագրողը պարտավոր է ապահովագրողի կողմից առաջարկված ռիսկերը ընդունել վերաապահովագրության ն համապատասխանաար դրանցից հրաժարվելու իրավունք չունի: Այստեղ վերաապահովագրողը արձր ռիսկ է կրում այն մասով, որ ապահովագրողի կողմից իրեն փոխանցված պորտֆելում հնարավոր է ներառվեն համեմատա ար վատ ռիսկեր: Վերաապահովագրության այս ձնի կիրառությունը հնարավոր է այնպիսի պայմաններում, եր ցեդենտը ֆակուլտատիվ հի297

մունքներով կանոնավոր կերպով որոշակի ռիսկեր է փոխանցում վերաապահովագրության: Վերաապահովագրության այս տեսակը էականորեն տար երվում է ֆակուլտատիվ վերաապահովագրության ստանդարտ տեսակներից նրանով, որ վերաապահովագրողն իրավունք չունի հրաժարվել ռիսկի ընդունումից: Ֆակուլտատիվօ լիգատորային վերաապահովագրությունը չի կիրառվում միայն վտանգավոր ռիսկերի վերաապահովագրության ժամանակ: Ցեդենտը չպետք է վերաապահովագրության այս տեսակը օգտագործի անհաջող ռիսկերի համար: Որպեսզի վերաապահովագրողն իրեն պաշտպանի վերաապահովագրվողի նման անցանկալի գործողություններից, վերաապահովագրողը պետք է մանրակրկիտ ուսումնասիրության ենթարկի ռիսկերի հետ կապված իրեն ուղարկված ամ ողջ տեղեկատվությունը, ինչպես նան ապահովագրող-վերաապահովագրվողի ցուցանիշները ն գործարար ակտիվությունը: Օ լիգատորային-ֆակուլտատիվ վերաապահովագրություն Վերաապահովագրության նման ձնը ապահովագրող-վերաապահովագրվողի համար ենթադրում է ռիսկի վերաապահովագրության փոխանցման պարտադիրություն, իսկ վերաապահովագրողին վերա երում է պայմանագրի ֆակուլտատիվ` կամավոր մասը: Վերաապահովագրության այս ձնում վերաապահովագրողը հնարավորություն ունի վերահսկելու ցեդենտի անդերրայթերային քաղաքականությունը, որը ոչ ոլոր դեպքերում է ցանկալի ապահովագրողի համար: Բացի դրանից ցեսիոները հնարավորություն ունի ընտրելու իրեն առավել շահավետ ն նպատակահարմար ռիսկեր, որն իր հերթին ոչ միշտ է ձեռնտու ապահովագրող-վերաապահովագրվողին, քանի որ նման գործողությունները կարող են խախտել ապահովագրական պորտֆելի հավասարակշռվածությունը կամ լրացուցիչ խնդիրներ առաջացնել ապահովագրող-վերաապահովագրվողի համար` սեփական պատասխանատվության տակ գտնվող ռիսկերի տեղա աշխման հարցում:

7.3 ՎԵՐԱԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

7.3.1 Վերաապահովագրության մեջ կիրառվող հիմնական հասկացությունները Վերաապահովագրական վճար Վերաապահովագրական վճարը դա վերաապահովագրական ծածկույթի (վերաապահովագրական պաշտպանության) տրամադրման համար ապահովագրող-վերաապահովագրվողի կողմից վերաապահովագրողին փոխանցվող վճարն է: Համամասնական վերաապահովագրության ծածկույթի գինը հաշվարկվում է ապահովագրական վճարի նկատմամ տոկոսային արտահայտությամ ` ընդհանուր ապահովագրական գումարի մեջ վերաապահովագրողի ստանձնած պատասխանատվությանը համամասնորեն` մասհանելով վերաապահովագրական կոմիսիան: Վերաապահովագրական վճարի չափը կախված է նան նրանից, թե առաջնային ապահովագրության պայմանագրով ամրագրված ապահովագրական վճարի որ մասն է ընդունվում հաշվարկներում: Վերաապահովագրական կոմիսիա Վերաապահովագրական կոմիսիան (վերաապահովագրական վարձատրությունը կամ վերաապահովագրական պարգնատրությունը) իրենից ներկայացնում է վերաապահովագրողի կողմից վերաապահովագրվողին (ապահովագրողին) իզնեսի (վերաապահովագրավճարների) ապահովման համար տրամադրվող վճար, որի հիմնական ֆունկցիան վերաապահովագրողի որոշակի չափով մասնակցությունն է ապահովագրողի կողմից վերաապահովագրության փոխանցվող պայմանագրերի կնքման ուղղությամ իրականացված գործավարման ծախսերում: Գոյություն ունի երկու տեսակի վերաապահովագրական կոմիսիա. ա) ֆիքսված կոմիսիա, ) փոփոխական կոմիսիա: Ֆիքսված կոմիսիայի ժամանակ ցեդենտը ստանում է որոշակի ֆիքսված տոկոս վերաապահովագրավճարից: Այդ տոկոսը

կարող է սահմանվել վերաապահովագրության պայմանագրի կողմերի փոխադարձ համաձայնությամ ն կարող է տատանվել ցեդենտից ն նրա գտնվելու երկրից կախված, ինչպես նան վերաապահովագրության փոխանցվող ռիսկի որակից: Կոմիսիայի չափը մշտապես կախված է ապահովագրության պայմանագրի կնքման առնչությամ ապահովագրողի կողմից կատարված ծախսերի չափից ն սովորա ար տատանվում է 15-309 սահմաններում: Փոփոխական կոմիսիան կատարում է նույն նպատակային գործառույթները, ինչ ֆիքսված կոմիսիան, սակայն դրա չափը տատանվում է կախված վերաապահովագրության փոխանցված ռիսկերի վնասա երության աստիճանից: Սկսվելով որնէ ազիսային մակարդակից` վնասների մակարդակի իջեցմանը զուգահեռ վերաապահովագրական կոմիսիան ընդհակառակը` հետզհետե մեծանում է, ընդ որում հաշվի չի առնվում նախորդ ժամանակաշրջանների վնասա երության միտումները ն դրսնորումները: Որպես կանոն, կոմիսիայի ազիսային մակարդակը համապատասխանում է կամ շատ մոտ է ֆիքսված կոմիսիայի տոկոսադրույքին կամ չափին: Տանտյեմա Համամասնական վերաապահովագրության որոշ պայմանագրերում նախատեսվում է տանտյեմա, այսինքն` վերաապահովագրողի շահույթից կոմիսիա: Այն, ըստ էության, համարվում է ճշգրիտ ն արդյունավետ անդերրայթերային քաղաքականության համար նախատեսված վարձատրություն ապահովագրողին: Սովորա ար վերաապահովագրության պայմանագրով նախատեսված կոմիսիան ավարար չի լինում ապահովագրողի ծախսերն ամ ողջությամ ծածկելու համար, իսկ տանտյեման հնարավորություն է տալիս այդ ծախսերը փոխհատուցել ամ ողջությամ : Տանտյեման հիմնականում հաշվարկվում է օրացուցային տարվա արդյունքներով` եկամուտների ն ծախսերի համադրման միջոցով: Ընդ որում, եկամուտների շարքին են դասվում` • հաշվետու ժամանակաշրջանում վճարված վերաապահովագրավճարներն,

• •

հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզ ի դրությամ չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստը, հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզ ի դրությամ հայտարարված, այց չկարգավորված վնասների պահուստի մեծությունը:

Ծախսերի թվին են դասվում` •

վերաապահովագրողի կողմից ապահովագրողին վճարված վերաապահովագրական կոմիսիան, • հաշվետու ժամանակաշրջանում վճարված վնասները (հատուցումները), • հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի դրությամ չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստը, • հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի դրությամ հայտարարված, այց չկարգավորված վնասների պահուստի մեծությունը, • գործի վարման հետ կապված ծախսերը (որոշակի տոկոսի չափով): Տանտյեման սահմանվում է նշված կերպով հաշվարկված վերաապահովագրողի շահույթի որոշակի տոկոսի չափով ն սովորա ար տատանվում է այդ շահույթի 10 - 20 9 սահմաններում: Վերաապահովագրության պայմանագրերում փոփոխական վերաապահովագրական կոմիսիայի կիրառման դեպքում, որպես կանոն, տանտյեմա չի կիրառվում, քանի որ նման դեպքերում վերաապահովագրողի վնասները կոմիսիայի չափի որոշման դեպքում արդեն հաշվի են առնված: Ֆակուլտատիվ վերաապահովագրության ժամանակ տանտյեման գործնականում գրեթե չի կիրառվում: Տանտյեման հիմնականում օգտագործվում է համամասնական քվոտային վերաապահովագրության պայմանագրերում: Վնասներ Վնասները սովորա ար կազմում են վերաապահովագրողի ծախսերի ամենամեծ մասը: Վնասներ ասելով հասկանում ենք ցեսիոների կողմից ցեդենտին վճարված հատուցումները, որոնք անմիջականորեն վերա երում են ապահովագրող - ցեդենտի կող301

մից ապահովադրին վճարված հատուցումներին: Սրա նախապայմանն է համարվում այն, որ առաջնային ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված ռիսկերը ընդգրկված են վերաապահովագրական ծածկույթում: Վճարված վնասների շարքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան պահուստավորված վնասները: Եթե վնասները դեռնս չեն կարգավորվել, սակայն ցեդենտը դրանք կանխատեսում է ն հաշվի է առնում, որ դրանք ենթակա են հատուցման ապագայում, ապա դրանք սահմանվում են ի րն վնասների պահուստ: Չնայած վերաապահովագրողը իր մասնա աժնի չափով ծանուցվում է նման վնասների պահուստների մասին, սակայն դրանք դեռնս չեն ենթադրում այդ հոդվածով ծախսերի իրականացում: Փոխզիջումային վնաս: Փոխզիջումային վնասը ցեսիոների կողմից վնասների վճարումն է ցեդենտին այն պատահարի հետնանքով, որը ապահովագրության պայմանագրի (համապատասխանա ար նան վերաապահովագրության պայմանագրի) կամ ապահովագրության կանոննների համաձայն կարող էր նան չհամարվել ապահովագրական պատահար, կամ առկա են օրենքով կամ ապահովագրության (ֆակուլտատիվ վերաապահովագրության) պայմանագրով նախատեսված ապահովագրող-վերաապահովագրվողի կողմից ապահովագրական հատուցման վճարումը մերժելու կամ դրա մեծությունը էականորեն փոքրացնելու այլ հիմքեր: Փոխզիջումային վնաս սովորա ար վճարվում է այն հաճախորդներին, որոնց հետ ապահովագրողը (համապատասխանա ար նան տվյալ ռիսկերի վերաապահովագրության գծով վերաապահովագրողը) ունի համագործակցության երկարատն փորձ, ձեռք երված վստահություն ն ամենակարնորը` համագործակցության արդյունքում առաջացած սովորականից արձր շրջանառություն ն շահութա երություն: Դրամարկղային վնաս: Դրամարկղային վնասը վերաապահովագրության պայմանագրի պայման է` վնասների (ապահովագրական հատուցման) համաձայնեցված չափ, որի վճարումն ապահովագրողի կողմից հիմք է հանդիսանում վերաապահովագրողին ներկայացնելու պահանջ` տվյալ ռիսկի գծով վերաապահո302

վագրության պայմանագրով ստանձնած պարտավորություններն ամ ողջությամ կատարելու համար: Բորդերո

Վճարների որդերո: Բորդերոն վերաապահովագրողին ներկայացվող քաղվածք է: Վճարների որդերոն ներառում է վերաապահովագրողին ներկայացվող հետնյալ տեղեկատվությունը` • ապահովադիրների անվանումները, • վերաապահովագրված ռիսկերի նույթը, չափերը ն գտնվելու վայրերը, • վճարները, • ցեդենտի սեփական պահումները, • վերաապահովագրողի մասնա աժինները, • պայմանագրերի գործողության ժամկետները: Վնասների որդերո: Վճարված վնասներն, ըստ դրանք տեղի ունենալու ժամկետների հերթականության, որդերոյի միջոցով ներկայացվում են վերաապահովագրողին եռամսյակային, ամսական կամ կողմերի կողմից համաձայնեցված այլ ժամկետներում: Վերաապահովագրության պայմանագրերում հաճախ համաձայնեցվում ն ամրագրվում է հատուցված վնասի վերաապահովագրողի մասնա աժնի անհապաղ վճարման մասին ցեդենտի պահանջը: Նման դրույթն անհրաժեշտ է հատկապես ապահովագրական հատուցումների կատարման արդյունքում ցեդենտի վճարունակության փաստացի մակարդակի վրա ացասական ազդեցությունը կանխելու համար: 7.3.2 Փոխադարձ հաշվարկներ Վերաապահովագրողը ցեդենտի հետ միասին անց է կացնում ընթացիկ հաշվապահական հաշվառում: Հաշվապահական հաշիվները համամասնական վերաապահովագրության դեպքում սովորա ար կազմվում են եռամսյակային կարգով, այն դեպքում եր ոչ համամասնական վերաապահովագրության ժամանակ ընդունված պրակտիկայի համաձայն, դրանք կազմվում են տարեկան

մեկ անգամ` օրացուցային տարվա վերջում: Ֆակուլտատիվ վերաապահովագրության ժամանակ սովորա ար հաշվետվությունը կազմվում է վերաապահովագրական վճարի վճարման ժամանակ: Ռետրոցեսիայի (երկրորդային, երրորդային ն այլ կրկնակի վերաապահովագրության) դեպքում հաշիվների ներկայացման ժամկետները, որպես կանոն, հասնում են վեց ամսից մինչն մեկ տարի: Օ լիգատորային վերաապահովագրության ժամանակ վճարների վճարումը ն վնասների հատուցումը պետք է իրականացվի որդերոյում արտացոլված տվյալների հիման վրա: Չվաստակած վճար (վճարների պահուստ) ն չկարգավորված վնասների պահուստ Վերաապահովագրողների պահուստային ֆոնդերի հաշվարկման կարգը էապես չի տար երվում ապահովագրողի պահուստային ֆոնդերի հաշվարկման կարգից: Օ լիգատորային վերաապահովագրության պայմանագրերը սովորա ար ներառում են դրույթներ, որոնք թույլ են տալիս վերաապահովագրողին որոշել չվաստակած վճարի ն չկարգավորված վնասների պահուստի չափը ինչպես առանձին պայմանագրերի, այնպես էլ վերջնական հաշվեկշռային հաշվետվության արդյունքների համար: Բացի դրանից, եր եմն ձնավորվում է նան խոշոր ռիսկերի պահուստային ֆոնդերի ն վնասա երության հնարավոր տատանումների պահուստ, որոնք մեծ նշանակություն ունեն վերաապահովագրողի հաշվեկշռի ն տարեկան արդյունքների կազմման ժամանակ: Դեպոզիտներ ն տոկոսներ Եթե վերաապահովագրողը համաձայն է հօգուտ ցեդենտի որոշակի վերաապահովագրական դեպոզիտային ֆոնդի ստեղծման համար, ապա վերջինս իրավունք ունի վերաապահովագրողին վճարվելիք վերաապահովագրական վճարների մի մասը պահպանել իր մոտ` մինչն վերաապահովագրության պայմանագրերի գործողության ավարտը: Դրա հետնանքով վերաապահովագրողը սկզ ում նականա ար չի ստանում վերաապահովագրական վճարն ամ ողջությամ :

Որոշ երկրներում եր եմն չկարգավորված վնասների համար օրենսդրության պահանջով ն սահմանած կարգով կիրառվում են դեպոզիտային ֆոնդեր: Ցեդենտի ցանկությունը չվաստակած վճարի ն չկարգավորված վնասների պահուստի գումարը դեպոզիտային ֆոնդում պահպանելու համար պայմանավորված է նրանով, որ ցեդենտը դրանով երաշխավորում է իրեն պայմանագրի գործողության ավարտի դեպքում վերաապահովագրողի կողմից իր ռիսկի մասով չվաստակած վճարի վճարման պարտավորության կատարման համար: Բացի դրանից դեպոզիտային ֆոնդի օգնությամ նա կստանա ստանձնած ն վերաապահովագրված ռիսկի գծով հատուցում այն դեպքում, եր վնասը տեղի է ունեցել, սակայն այն դեռնս չի կարգավորվել: Նման պահուստների ստեղծման անհրաժեշտությունը վերանում է այն ժամանակ, եր պայմանագիրը կնքվում է վերաապահովագրական այնպիսի ընկերության հետ, որն ունի համաշխարհային հեղինակություն ն ճանաչում, այսինքն` հայտնի է իր մշտական ն կայուն վճարունակությամ : Վերաապահովագրության գծով ձնավորված դեպոզիտային ֆոնդը ցեդենտին թույլ է տալիս նան իր տրամադրության տակ ունենալ ժամանակավորապես վճարման պարտավորությունից ազատ դրամական միջոցներ (վերապահովագրողին հասանելիք ն չվճարված վերաապահովագրական վճարներ)` համապատասխան ժամկետով դրանք ներդնել որոշակի ներդրումներում (օրինակ` ավանդներում կամ կարճաժամկետ պետական արժեթղթերում) ն ապահովել որոշակի եկամուտ` դրանով իսկ նվազեցնելով վերաապահովագրության գինը: Մյուս կողմից նման դեպքերում վերաապահովագրողները կարող են վերաապահովագրության պայմանագրում վերապահովագրական դեպոզիտի նախատեսման դեպքում համարժեք չափով նան փոփոխել վերաապահովագրական սակագինը կամ պահանջել վերաապահովագրական դեպոզիտների համար որոշակի հավելյալ տոկոսների վճարում` դրանով իսկ փոխհատուցելով այն սպասվելիք եկամուտները, որոնք վերաապահովագրողը կարող էր ստանալ վերաապահովագրական վճարի միանվագ ստացումից ն համապատասխանա ար դրանց ներդրումից:

Վերաապահովագրողի վիճակագրությունը Ստուգելով հաշիվները, վնասների ն շահույթների հաշվառումը` վերաապահովագրողը կանոնավոր կերպով վերահսկում է իր պայմանագրերի վարումը: Պայմանագրերի ստուգման արդյունքները վիճակագրության տեսքով ամփոփվում են յուրաքանչյուր ցեդենտի կտրվածքով տարեկան մեկ անգամ` ելնելով յուրաքանչյուր պայմանագրի կտրվածքով շահույթների ն վնասների հաշվարկման սխեմաներից: Պայմանագրերի թարմացման (ժամկետների երկարաձգման) դեպքում նման վիճակագրությունը թույլ է տալիս վերաապահովագրողներին վերաապահովագրության պայմանագրերում կատարելու որոշակի համարժեք փոփոխություններ: Նման վիճակագրությունը հնարավորություն է տալիս նան վերլուծել գործող վերաապահովագրության պայմանագրերի շահութա երությունը: Վերաապահովագրության պայմանագրի գործողության ավարտը Ֆակուլտատիվ ն օ լիգատորային վերաապահովագրության պայմանագրերը սովորա ար կնքվում են անորոշ ժամկետով: Օ լիգատորային վերապահովագրության պայմանագրերում, որպես կանոն, կողմերը պայմանավորվում են, որ պայմանագիրը կարող է վաղաժամկետ լուծվել կողմերից յուրաքանչյուրի նախաձեռնությամ ` մինչն օրացուցային տարվա ավարտը որոշակի ժամանակահատված առաջ մյուս կողմին գրավոր այդ մասին իրազեկելուց հետո: Վերաապահովագրության պայմանագրերը վաղաժամկետ լուծվում են նան կողմերից մեկի անվճարունակ ճանաչման, լուծարման, շրջանառու միջոցների օրինակ 509 ն ավելի կորստի դեպքերում կամ մեկ այլ ընկերության հետ միաձուլման դեպքերում: Վերաապահովագրության պայմանագրի գործողության դադարեցման առնչությամ փոխադարձ պարտավորությունների ճշգրիտ կատարման համար կողմերին անհրաժեշտ է սահմանել պարտավորությունների ավարտման ժամկետներ ն ժամկետներ այն վնասների կարգավորման համար, որոնց գծով վերաապա306

հովագրողը դեռնս կրում է պարտավորություն: Տարածված է դրույթ, եր վերաապահովագրողը պատասխանատվություն է կրում մինչն վերաապահովագրության պայմանագրի դադարեցման պահը առաջացած վնասների համար ն վերադարձնում է ցեդենտին վերաապահովագրության պայմանագրի դադարեցման պահին չվաստակած վճարներն (վերաապահովագրության պայմանագրի չլրացած մասի համար զուտ վերաապահովագրավճարները` մասհանած վերաապահովագրության պայմանագրով նախատեսված գործավարման ծախսերը), եթե այդպիսիք կան, այսինքն իրականացվում է վերաապահովագրական պորտֆելի անվավեր ճանաչում:

7.3.3 Համամասնական ն ոչ համամասնական վերապահովագրություն Համամասնական վերաապահովագրություն Համամասնական վերաապահովագրությունը (քrօքօrէiօոՅ| r6iոՏսrՅոՇ6) վերաապահովագրության ձն է, եր վերաապահովագրված ոլոր ռիսկերի գծով ն ապահովագրական վճարը, ն ապահովագրական հատուցումը, աժանվում են վերաապահովագրողի ն ապահովագրող - վերաապահովագրվողի միջն` յուրաքանչյուրի ստանձնած պատասխանատվության չափերին համամասնորեն: Համամասնական վերաապահովագրությունը համարվում է ապահովագրության պայմանագրերով կողմերի պարտավորությունների չափերի որոշման ամենատարածված ձնը: Համամասնական վերաապահովագրության ժամանակ վերաապահովագրական վճարի վճարման ն վնասների մեջ վերաապահովագրողի մասնա աժնի որոշման մասով վերաապահովագրության պայմանագրով կողմերի պարտավորությունները սահմանվում են վերաապահովագրության պայմանագրով համաձայնեցված համամասնությամ (արտահայտված տոկոսներով): Տար երում են համամասնական վերաապահովագրության երկու տեսակ` քվոտային վերա-

ապահովագրություն ն գումարի էքսցեդենտի վրա հիմնված վերաապահովագրություն: Քվոտային վերաապահովագրություն (qսօէՅ ՏհՅr6 r6iոՏսrՅոՇ6) Քվոտային վերաապահովագրության ժամանակ պայմանագրի կողմերը որոշում են վերաապահովագրողի մասնակցության աժինը վերաապահովագրության փոխանցված ցանկացած ն յուրաքանչյուր ռիսկում` անկախ ուղղակի (առաջնային) ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ապահովագրական գումարի մեծությունից: Քվոտային վերաապահովագրության պայմանագրերում ցեդենտը ն ցեսիոները անկախ ապահովագրական գումարի մեծությունից մասնակցում են ցանկացած ռիսկում` յուրաքանչյուրը ապահովագրական գումարի որոշակի տոկոսադրույքի (քվոտայի) չափով: Որոշ դեպքերում վերաապահովագրության պայմանագրի կողմերը կարող են սահմանել վերաապահովագրության որոշակի լիմիտ (սահմանային չափաքանակ), որի սահմաններում է միայն կիրառվում ռիսկի համամասնական աշխում ապահովագրող-վերաապահովագրվողի ն վերաապահովագրողի միջն: Օրինակ, կարող է սահմանվել, որ 50.000 ԱՄՆ դոլլարի չափով վերաապահովագրության լիմիտի շրջանակներում վերաապահովագրողի մասնակցության աժինը կազմում է 409: Սա նշանակում է, որ օրինակ ապահովագրողի կողմից ստանձնած ռիսկի գծով, որի ապահովագրական գումարը կազմում է 40.000 ԱՄՆ դոլլար, վերաապահովագրողի պատասխանատվության չափը կկազմի 16.000 ԱՄՆ դոլլար, որն էլ արտացոլում է տվյալ ռիսկի գծով վերաապահովագրության առավելագույն ծավալը, իսկ 24.000 ԱՄՆ դոլլարի չափով ապահովագրական գումարը մնում է ապահովագրողի պատասխանատվության ներքո: Վերաապահովագրության մեջ նման դեպքերում նշվում է, որ կողմերի պարտավորությունները աժանված են 40–60 համամասնությամ : Վերաապահովագրական վճարի հաշվարկման ժամանակ, առաջնային ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրողի կողմից ստացված ապահովագրավճարը ազմապատկվում է

տվյալ ռիսկի գծով վերաապահովագրության պայմանագրում սահմանված վերաապահովագրողի մասնա աժնով: Վերը երված օրինակում, եթե առաջնային կամ ուղղակի ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրողի կողմից ստացված ապահովագրական վճարը կազմում է, օրինակ 150.000 ՀՀ դրամ, ապա վերաապահովագրողին հասանելիք վերաապահովագրական վճարի հավասար կլինի 60.000 ՀՀ դրամին համարժեք ԱՄՆ դոլլար 2 (150000"409): Նշված վերաապահովագրական վճարը ենթակա է նվազեցման վերաապահովագրողի կողմից նախատեսված վերաապահովագրական կոմիսիայի չափով, եթե նման ան նախատեսված է վերաապահովագրության պայմանագրով: Ապահովագրական պատահար տեղի ունենալու դեպքում ապահովագրական հատուցման գումարը ապահովագրող-վերաապահովագրվողի ն վերաապահովագրողի միջն նս աժանվում է նույն համամասնությամ , ինչ համամասնությամ աշխվել է ապահովագրական վճարը ն ապահովագրական գումարը: Ենթադրենք, երված օրինակում տեղի է ունեցել ապահովագրական պատահար ն հաշվարկված ապահովագրական հատուցման չափը կազմում է 30.000 ԱՄՆ դոլլար, ուստի ն ապահովագրական հատուցման ապահովագրողի մասնա աժինը կկազմի 18.000 ԱՄՆ դոլլար, իսկ վերաապահովագրողի մասնա աժինը` 12.000 ԱՄՆ դոլլար: Համամասնական քվոտային վերաապահովագրության պայմանագրերն հասարակ են սպասարկման առումով ն քիչ ծախսատար են ինչպես ցեդենտի, այնպես էլ ցեսիոների համար: Քանի որ ի սկզ անե ապահովագրող-վերաապահովագրվողի սեփական պահման ն վերաապահովագրողին վերաապահովագրության փոխանցման չափերը սահմանվում են ապահովագրական գումարի նկատմամ որոշակի տոկոսի (քվոտայի) չափով, հետնաար վերանում է որնէ արդ հաշվարկներ կատարելու անհրաժեշ-

îվյալ դեպքում պայմանական ընդունվում է, որ վերաապահովագրվողի ն վերաապահովագրողի միջն ÷ոËադարÓ հաßվարկներում կիրառվող արÅույթը ԱØÜ դոլարն է:

տությունը ն սեփական պահման չափերը որոշվում են ավական պարզունակ կերպով: Քվոտային վերաապահովագրության պայմանագրերում վերաապահովագրողը մշտապես կիսում է ցեդենտի ճակատագիրը. ցանկացած ռիսկ, անկախ չափերից, ներառվում է վերաապահովագրության պայմանագրում: Վերաապահովագրության այս պայմանագրերը կիրառվում են հիմնականում այնպիսի պայմանագրերի վրա, որոնց ապահովագրական գումարները էապես չեն տար երվում միմյանցից, օրինակ` ավտոմեքենաների սեփականատերերի քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրերի ապահովագրական գումարները: Բացի դրանից` քվոտային պայմանագրերը երաշխավորում են մեկ պատահարի հետնանքով մանր ն միջին չափերի կուտակված ազմաթիվ վնասների արդյունավետ պաշտպանությունը: Քվոտային վերաապահովագրության պայմանագրերը հատկապես հարմար են նոր գործունեություն ծավալած ապահովագրական ընկերությունների համար: Գումարի էքսցեդենտի վրա հիմնված վերաապահովագրություն (Տսrք|սՏ r6iոՏսrՅոՇ6) Գումարի էքսցեդենտի վրա հիմնված վերաապահովագրությունը համարվում է վերաապահովագրության ամենավաղ ձներից մեկը: Նման պայմանագրերում վերաապահովագրողները մասնակցում են միայն այն ռիսկերում, որոնք գերազանցում են ապահովագրող-վերաապահովագրվողի սեփական պատասխանատվության չափը: Վերաապահովագրության այս տեսակը, որպես կանոն, կիրառություն ունի ապահովագրության այն ճյուղերում, որտեղ ապահովագրվող ռիսկերը էապես տար երվում են իրենց ապահովագրական գումարներով ն նպատակ ունի հավասարակշռել ցեդենտի ապահովագրական պորտֆելը: Գումարի էքսցեդենտի վերաապահովագրության ժամանակ ապահովագրողի համար գլխավոր խնդիրն ապահովագրվող տարեր ռիսկերի համար սեփական պահումների չափերի որոշումն է:

Ապահովագրողի սեփական պահումն ապահովագրական գումարի տնտեսապես հիմնավորված այն մակարդակն է, որն ապահովագրական ընկերությունը թողնում է սեփական պատասխանատվության ներքո ն որի սահմաններում ի վիճակի է հատուցել հնարավոր վնասները: Սեփական պահումները գերազանցող պատասխանատվության չափերը ենթակա են վերաապահովագրության: Ցեդենտի սեփական պահումները կարող է սահմանվել սեփական կապիտալի (զուտ ակտիվների կամ ակտիվների ն պարտավորությունների տար երություն) մեծության հիման վրա` երկու եղանակով, որոնք են` • ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ապահովագրական գումարին համապատասխան, • ապահովագրության պայմանագրով սահմանված ապահովագրական գումարի սահմաններում հնարավոր առավելագույն վնասի հիման վրա: Վերջին մեթոդը սովորա ար կիրառություն ունի արդյունա երական խոշոր օ յեկտների ապահովագրության ժամանակ: Դա ացատրվում է նրանով, որ խոշոր արդյունա երական օ յեկտների ապահովագրության ժամանակ հազվադեպ կարելի է հանդիպել այնպիսի ապահովագրական պատահարների, որոնք հանգեցնում են ապահովագրության օ յեկտի ամ ողջական կորստի: Ապահովագրական ընկերությունները վերլուծում են նախկինում առկա նման օ յեկտների հետ տեղի ունեցած ապահովագրական պատահարների վիճակագրությունը ն դրա հիման վրա կարողանում են կանխատեսել հավանական առավելագույն վնասների չափեր: Բացի դրանից, ցեդենտի սեփական պահման չափերը պետք է տրամա անական հարա երության մեջ լինեն ցեսիոներին փոխանցված պատասխանատվության չափերի հետ, քանի որ հակառակ պարագայում ապահովագրողը հետաքրքրված չի լինում ապահովագրության վկայագրով ստանձված ռիսկով ն վերածվում է ապահովագրական րոքերի: Գումարի էքսցեդենտի վրա հիմնված համամասնական վերաապահովագրության պայմանագրերում վերաապահովագրողի

պատասխանատվության լիմիտը որոշվում է ապահովագրող-վերաապահովագրվողի սեփական պահման չափը ազմապատկելով վերաապահովագրության պայմանագրի կողմերի կողմից համաձայնեցված թվով (գծով): Նման վերաապահովագրության պայմանագրերում առաջնահերթ անհրաժեշտ է որոշել այն համամասնությունները, որոնցով կ աշխվի պարտավորությունները ապահովագրողի ն վերաապահովագրողի միջն` համապատասխանա ար համաձայնեցնելով ապահովագրողի սեփական պահումներն արտացոլող գծերի չափը: Գումարի էքսցեդենտի վրա հիմնված համամասնական վերաապահովագրության պայմանագրերում ապահովագրող-վերաապահովագրվողի սեփական պատասխանատվության տակ թողնվող չափը անվանվում է վերաապահովագրության գիծ: Ենթադրենք գիծը սահմանված է 500.000 ԱՄՆ դոլլարի չափով: Վերաապահովագրության փոխանցվելիք ծավալների որոշման ժամանակ վերաապահովագրության պայմանագրի կողմերը որոշում են, թե ի՞նչ քանակի գծեր պետք է ներառի վերաապահովագրության լիմիտը: Պայմանականորեն ընդունենք, որ այս դեպքում վերաապահովագրության պայմանագրի կողմերը սահմանել են 10 գիծ: Այսինքն վերաապահովագրության լիմիտը (էքսցեդենտը) կկազմի 5.500.000 ԱՄՆ դոլար ն համապատասխանա ար ապահովագրության օ յեկտի ամ ողջական կորստի դեպքում ապահովագրող-վերաապահովագրվողի ն վերաապահովագրողի միջն ռիսկերի աշխման համամասնությունը կկազմի 9:91 (500 : 5.500.000): Վերաապահովագրողը պետք է ստանա վերաապահովագրության պայմանագրով ընդհանուր պատասխանատվության համար նախատեսված ապահովագրավճարի 919-ը, իսկ ապահովագրողն իրավունք ունի վերաապահովագրողից ստանալ նման պայմանագրերով հավանական վնասների 919-ը: Եթե վերաապահովագրության նույն լիմիտի սահմանների օրինակով ապահովագրության պայմանագրով ստանձնած ապահովագրական գումարը կազմել է 2.000.000 ԱՄՆ դոլլար (այսինքն, ցածր է վերաապահովագրության լիմիտից ն արձր ապահովագրողի սեփական պատասխանատվության չափից), ապա վերաապահովագրողի պատասխանատվության չափը կկազմի 759, իսկ ապահովագրողի

պատասխանատվության չափը` 259 ն համապատասխանա ար ապահովագրական վճարը ն ապահովագրական պատահարների պարագայում վճարվող ապահովագրական հատուցումը կ աշխվի ապահովագրողի ն վերաապահովագրողի միջն նս նույն համամասնությամ : Եթե ապահովագրողը պատրաստվում է ստանձնել ռիսկեր, որոնց չափը գերազանցում է վերաապահովագրված էքսցեդենտը, ապա ապահովագրողը նման ռիսկերի հազվադեպ լինելու դեպքում էքսցեդենտը գերազանցող մասը կարող է վերաապահովագրել ֆակուլտատիվ հիմունքներով, իսկ նման ռիսկերի հաճախակիության դեպքում կնքել գումարի էքսցեդենտի նոր պայմանագիր` էքսցեդենտի նախորդ չափը գերազանցող մասի համար: Եր եմն ապահովագրողները կնքում են երկրորդ էսցեդենտի, որոշ դեպքերում (խոշոր ռիսկեր) նույնիսկ երրորդ էքսցեդենտի վերաապահովագրության պայմանագրեր: էքսցեդենտային վերաապահովագրության պայմանագրերի սպասարկումը ցեդենտի համար ավական աշխատատար է, քանի որ անհրաժեշտ է առանձնացնել սահմանված ապահովագրական միննույն պատահարների համար ապահովագրության օ յեկտների խմ երը, որոնք կարող են մասամ կամ ամ ողջական կորստի ենթարկվել: Չնայած նման տեխնիկական դժվարություններին` էքսցեդենտային պայմանագրերը շատ հաճախ կիրառություն ունեն, քանի որ դրանք ցեդենտի համար առավել շահավետ են, քան քվոտային պայմանագրերը:

7.3.4 Ոչ համամասնական վերաապահովագրություն (ոօո-քrօքօrէiօոՅ| r6iոՏսrՅոՇ6) Ոչ համամասնական վերաապահովագրության էությունը կայանում է նրանում, որ վերաապահովագրողի հատուցում վճարելու հանգամանքը պայմանավորվում է ացառապես ապահովագրական պատահարի հետնանքով վնասի մեծությամ , այսինքն ացակայում է ռիսկի ն դրա համար ստացված վճարի համամասնական աշխումը ապահովագրող-վերաապահովագրվողի ն վե313

րաապահովագրողի միջն: Վերաապահովագրության այս տեսակով վերաապահովագրավճարը սովորա ար որոշվում է ցեդենտի կողմից ստացված ն վերաապահովագրության փոխանցված ապահովագրական պորտֆելով ձնավորված տարեկան ապահովագրավճարի որոշակի տոկոսի չափով: Ներկայումս ոչ համամասնական վերաապահովագրությունը լայնորեն կիրառություն ունի ապահովագրության ազմաթիվ ճյուղերում, որպես կուտակված վնասներից ն կատաստրոֆիկ կորուստներից պաշտպանության միջոց: Ոչ համամասնական վերաապահովագրությունը սովորա ար առաջարկվում է պրոֆեսիոնալ վերաապահովագրողների կողմից: Վերաապահովագրության համաշխարհային պրակտիկայում կիրառվում է ոչ համամասնական վերաապահովագրության երկու հիմնական ձն.

1. վնասի էքսցեդենտ (62Շ6ՏՏ օf |օՏՏ), 2. վնասա երության էքսցեդենտ (Տէօք-|օՏՏ): Վնասի էքսցեդենտի վերաապահովագրության դեպքում ցեդենտը սահմանում է որոշակի գումարի չափ (պրիորիտետ): Այն վնասները, որոնք գերազանցում են նշված պրիորիտետի չափը, կհատուցվեն վերաապահովագրողի կողմից մինչն այն առավելագույն սահմանը, որը որպես ացարձակ մեծություն որոշված է վերաապահովագրության պայմանագրով: Վնասի էքսցեդենտի վերաապահովագրության պայմանագրերը կարող են աժանվել վերաապահովագրական ծածկույթի տեսակներով` յուրաքանչյուր առանձին ռիսկերի գծով («ռիսկի գծով») կամ նույն ապահովագրական պատահարի հետնանքով առաջացած մեծ (մի քանի) վնասների գծով («դեպքի գծով»): Վնասա երության էքսցեդենտը ապահովագրողին տրամադրում է վերաապահովագրական ծածկույթ ապահովագրության որոշակի տեսակով ապահովագրական գործառնությունների վնասա երության որոշակի մակարդակը գերազանցելու դեպքում: Վնասա երության էքսցեդենտի պայմանագրերով ապահովագրողվերաապահովագրվողը պաշտպանում է գործունեության ընդհանուր արդյունքները այնպիսի դեպքերից, եր վճարված ապահովագրական հատուցումների ծավալը որոշակի ժամանակահատ314

վածում գերազանցում է պայմանագրով պայմանավորված տոկոսը կամ չափը: Վերաապահովագրողի ապահովագրական պարտավորությունների ծավալը վնասա երության էքսցեդենտի վերաապահովագրության պայմանագրերում սահմանվում է ապահովագրողվերաապահովագրվողի կողմից կատարվելիք ապահովագրական պարտավորությունների որոշակի տոկոսի չափով կամ ացարձակ մեծությամ : Ներկայացնենք վերաապահովագրության պայմանագրերի դասակարգման ընդհանուր համակարգը:

ՎԵՐԱԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ապահովագրական գումարի վրա հիմնված

Վնասի վրա հիմնված

Գումարի վերաապահովագրություն (համամասնական վերաապահովագրություն)

Վնասի վերաապահովագրություն (ոչ համամասնական վերաապահովագրություն)

Քվոտային պայմանագիր

Վնասի էքսցեդենտի պայմանագիր

Գումարի էքսցեդենտի պայմանագիր

Վնասա երության էքսցեդենտի պայմանագիր

Համախառն ձն Գումարի քվոտային պայմանագիր

Գծապատկեր 7.2 Վերաապահովագրության պայմանագրերի

ձները

ՒՍՕՍՀ61àôՊԹՀՍ 0ՀԾծՏԾ

» » »

» » »

Ո՞րն է վերաապահովագրության էությունը ն նպատակը: Ինչպիսի՞ վերաապահովագրության ձներ գոյություն ունեն: Որո՞նք են համամասնական ն ոչ համամասնական վերաապահովագրության տեսակները ն առանձնահատկությունները: Ո՞րն է տանտյեմայի էությունը ն նպատակը: Ո՞րն է փոխզիջումային վնասը ն ի՞նչ նպատակ է հետապնդում այն: Որո՞նք են ֆիքսված ն փոփոխական կոմիսիայի տար երությունները:

ՀèՀՅՀԾ1ՎàÔ ՊԾՀ1ՀՍàôՃՍàôՍ 1. ԱÒՔÀÕ1ÂÀÍԷÅ, 0:48166. Под. ծедà6ö646 816Ծ1ծà ý611116:4ո666 1à66, 1ծ1ô4ոո1ծà Ò. À. Օ481ծ1416, Москва, “Ý611116ոԾ”, 2003, стр. 683-721. 2. ԱÒՔÀÕ1ÂÀÍԷÅ, Ա. Â. Åծ1àո14, Í. Á. Åծ1àո14à, Москва -2004, «Финансы”, 1997, стр. 329-341. 3. DՅvքd BlՅոd: "I/SURA/CE: ՔոքոcքplԹs Յոd ՔոՅctքcԹ", Москва -2004. 4. «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենք, 5. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք:

ՊէàôԲ V111. ՀäՀ0àՎՀՊԾՀ1ՀՍ 6Հ1ՀՊՍՏԾ

Գլխի ովանդակությունը • ապահովագրական սակագնի էությունն ու ձնավորման առանձնահատկությունները, • ապահովագրական սակագնի ( րուտտո-դրույքաչափի) կառուցվածքը` նետտո-դրույքաչափ ն եռնվածություն, • կյանքի ն ոչ կյանքի ապահովագրության սակագների հաշվարկման մեթոդիկան, • ռիսկային դրույքը, որպես ապահովագրական սակագնի կարնորագույն աղադրամաս:

8.1

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է » հասկանալ ապահովագրական սակագնի հիմնավորման անհրաժեշտությունը, » պատկերացում կազմել ապահովագրողների ֆինանսական կայունության ապահովման գործում սակագների ունեցած կարնորագույն դերի վերա երյալ, » տեղեկանալ նախատեսված սակագների աղադրիչներից յուրաքանչյուրի մասին:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՍԱԿԱԳՆԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ՀԻՄՆԱՎՈՐՄԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ապահովագրական սակագինն (ապահովագրության պրակտիկայում` սակագնային դրույքաչափ, իսկ մասնագիտական գրականության մեջ` րուտտո-դրույքաչափ) ապահովագրական վճարի (ապահովագրավճարի) դրույքաչափն է ապահովագրական գումարի նկատմամ : Ապահովագրական սակագինը կարելի է դիտարկել նան որպես ապահովագրավճարի դրույքաչափ ապահովագրության օ յեկտի նկատմամ կամ ապահովագրավճարների դրույքաչափ, համաձայն որոնց կատարվում է ապահովագրական ծառայության վճարում: Պարտադիր ապահովագրության տեսակների դեպքում ապահովագրական սակագնի չափն ու կառուցվածքը որոշվում է պարտադիր ապահովագրության համապատասխան տեսակի մասին օրենքով (կամ դրանից խող այլ նորմատիվ իրավական ակտերով), իսկ կամավոր ապահովագրության տեսակների դեպքում

ապահովագրողներն այն որոշում են ինքնուրույն` որնէ կոնկրետ ապահովագրության տեսակի դեպքում համաձայնեցնելով ապահովադրի հետ: Եթե որնէ օ յեկտի ապահովագրության համար կնքված պայմանագրով ապահովագրական գումարը կազմում է 1000 դրամ, ապահովադրից գանձվում է 20 դրամ, ապա ապահովագրական սակագինը հավասար է 20/1000 կամ 0,02: Միջազգային պրակտիկայում սովորա ար ընդունված է ապահովագրական սակագինն արտահայտել տոկոսներով: Այսինքն` երված օրինակում ապահովագրական սակագինը հավասար կլինի 20/1000"1009Հ29: Այստեղից հետնում է, որ ապահովագրական գումարի յուրաքանչյուր միավորի համար ապահովադրից գանձվելու է 0.02 միավոր կամ 2 տոկոս ապահովագրավճար: Չնայած միջազգայնորեն ընդունված է ապահովագրական սակագինը սահմանել որպես ապահովագրական գումարի նկատմամ ապահովագրավճարի դրույքաչափ՝ ապահովագրական սակագինն ինքուրույն հաշվարկման ենթակա մեծություն է ն ըստ էության` հաշվարկված ապահովագրական սակագնից է խում ապահովագրավճարի մեծությունը, այլ ոչ թե հակառակը, ինչպես կարող է հասկացվել տրված սահմանումից: Իսկ ապահովագրական վճարներն այն ֆինանսական միջոցներն են, որոնք նախատեսված են ապահովագրական ընկերությունների ապահովագրության պայմանագրերով ստանձնած պարտավորությունների կատարման համար: Հետնա ար, կախված այն հանգամանքից, թե ճիշտ են արդյո՞ք հաշվարկվել ապահովագրական սակագները, թե ոչ, ապահովագրական ընկերության կողմից ապահովագրական հատուցումների իրականացման հնարավորությունները կարող են տար եր լինել: Եթե ապահովագրական ընկերության կողմից հաշվարկվեն ն կիրառվեն այնպիսի ապահովագրական սակագներ, որոնք ցածր են նվազագույն որոշակի սահմանից, ապա այս պարագայում կվտանգվի ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունությունը: Իսկ ֆինանսական կայունության մակարդակով պայմանավորված է ապահովագրական հատուցումներ

իրականացնելու ընկերության հնարավորությունը, ինչը նրա գործունեության հիմնական նպատակներից է: Հետնա ար, ապահովագրողներն իրենց ֆինանսական կայունության ապահովման նպատակով պետք է իրականացնեն ապահովագրական հիմնավոր սակագնային քաղաքականություն, որի հիմնական ուղղվածությունը պետք է լինի սակագների հիմնավորվածության ապահովումը կամ, այլ խոսքով, ապահովագրական ընկերություների կողմից այնպիսի ապահովագրական սակագների կիրառման ապահովումը, որը թույլ կտա հավաքագրված ապահովագրավճարների միջոցով լիովին ապահովել ապահովագրական պատահարների հետնանքով առաջացած վնասների գծով հատուցումների իրականացումը: Սակագների կարգավորման քաղաքականության հիմնական նպատակն էլ պետք է հանդիսանա ապահովագրողների կողմից կիրառվող սակագների որոշակի նվազագույն սահմանի հիմնավորման ն պահպանման ապահովումը: Հարկ է նշել, որ այդ նվազագույն սահմանը կախված է ապահովագրողի կողմից իրականացվող ապահովագրության տեսակից, ապահովագրական ռիսկերից ն ապահովագրական պատահարներից: Միաժամանակ, ինչպես վկայում է միջազգային փորձը, ապահովագրական ընկերությունները հաճախորդներին գրավելու նպատակով հաճախ են կիրառում հնարավորինս ցածր ապահովագրական սակագներ: Եվ եթե առկա չլինի համապատասխան մեթոդիկայով հաշվարկված ապահովագրական սակագների այն նվազագույն սահմանը, որից ցածր սակագին կիրառելու դեպքում ապահովագրողներն ի վիճակի չեն լինի հետագայում կատարելու ապահովագրական հատուցումների գծով իրենց պարտավորությունները, ապա ապահովագրողները չեն կարող կողմնորոշվել, թե մինչն որ սահմանն է իրենց համար ընդունելի կիրառել ապահովագրական սակագների նվազեցման քաղաքականությունը, ինչի արդյունքում ապահովագրական սակագների նվազեցնելու ձգտումը կհանգեցնի ապահովագրողների կողմից չհիմնավորված ցածր ապահովագրական սակագների կիրառմանը: Պետք է նշել, որ հաճախ նան ապահովագրողները գիտակցելով, որ իրենց կողմից կի319

րառվող սակագները հիմնավորված նվազագույն սահմանից ցածր են ն հետագայում կարող են հանգեցնել իրենց ֆինանսական կայունության հետ կապված խնդիրների, այնուամենայնիվ կիրառում են այդ սակագները ապահովադիրներին գրավելու համար՝ հուսալով, որ ապահովագրական պատահարներ տեղի չեն ունենա ն ապահովագրական հատուցումներ վճարելու անհրաժեշտություն չի առաջանա: Մեծ դեր է խաղում նան այն հանգամանքը, որ ապահովադիրները նույնպես չեն կարող գիտակցել հիմնավորված է արդյո՞ք տվյալ ապահովագրողի կողմից կիրառվող ապահովագրական սակագինը, թե այն հետագայում կարող է հանգեցնել ապահովագրական հատուցում վճարելու հետ կապված խնդիրների, ինչի արդյունքում այս կամ այն ապահովագրական վկայագիրը ձեռք երելու համար հիմնական կողմնորոշիչ են ապահովագրական ցածր սակագները: Այսպիսով` ապահովագրական ընկերությունների կողմից հիմնավոր ապահովագրական սակագների կիրառումը, այն է` ապահովագրական սակագների կարգավորման (նվազագույն սահմանի) քաղաքականությունը իրականացվում է այն հաշվով, որպեսզի ացառվի չհիմնավորված ցածր սակագների կիրառումն ուղղակի անհրաժեշտություն է, քանի որ դա իրենց անխափան գործունեության ապահովման հիմնական երաշխիքն է: Վերջինս նան ապահովագրական շուկայի կարգավորման ու զարգացման կարնորագույն լծակներից մեկն է:

8.2 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՍԱԿԱԳՆԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Ապահովագրական սակագնի կառուցվածքի ուսումնասիրությունը կարնոր նշանակություն ունի ոչ միայն ապահովագրության էությանը վերա երող խնդիրների մեկնա անման տեսանկյունից, այլն ապահովագրական կազմակերպությունների անխափան գործունեության ապահովման համար, քանի որ. • ապահովագրական սակագնի կառուցվածքը հիմք է հանդիսանում ապահովագրական կազմակերպության եկա320

մուտների ն ծախսերի (ֆինանսական պլանի) պլանավորման համար, • ապահովագրական պորտֆելի կառուցվածքում նետտոդրույքի ճշգրիտ չափի սահմանումն ապահովադիրներին (ապահովագրված անձանց ու շահառուներին) ապահովագրական պատահարի ի հայտ գալուց երաշխավորում է ապահովագրական հատուցումների ստացում, • ապահովագրական սակագնի կառուցվածքը որոշում է ապահովագրողի փաստացի կատարած առանձին ծախսերի տեսակների չափերը, • այն նան հիմք է հանդիսանում շահութահարկի վճարման համար հարկման ազայի ճշգրիտ որոշման համար: Ապահովագրավճարների հիմքում ընկած սակագնային դրույքաչափը, որով կնքվում է ապահովագրության պայմանագիրը, ինչպես գիտենք, ընդունված է անվանել րուտտո-դրույքաչափ: Այն կազմված է երկու մասից՝ նետտո-դրույքաչափից ն եռնվածությունից:

Ապահովագրական սակագնի կառուցվածքը Բրուտտո-դրույքաչափ կամ ապահովագրական սակագին նետտո- դրույքաչափ եռնվածություն

Նետտո-դրույքաչափն արտահայտում է ապահովագրական ռիսկի գինը՝ հրդեհ, ջրհեղեղ, կողոպուտ, վթար ն այլն: Այն նախատեսված է ապահովադիրներին ապահովագրական վճարումներ իրականացնելու. այն է` կյանքի ապահովագրության դեպքում անձնական ապահովվածության, իսկ ոչ կյանքի ապահովագրության դեպքում՝ ապահովագրական փոխհատուցման նպատակով ապահովագրական ֆոնդի ձնավորման (ապահովագրական պահուստների ստեղծման), այսինքն` ապահովագրության պայմանագրերով նախատեսված ապահովագրողի ֆինանսական պարտավորությունների կատարման համար:

Կյանքի ն ոչ կյանքի ապահովագրության տեսակների դեպքում նետտո-դրույքաչափն ունի տար եր կառուցվածք, ինչը պայմանավորված է ապահովագրության ձնով ն նրա նախատեսվածությունից: Ոչ կյանքի ապահովագրության տեսակների դեպքում նետտո-դրույքաչափն իր հերթին աժանվում է ռիսկային-դրույքի ն

ռիսկային հավելումի: Ռիսկային-դրույքն ապահովագրական սակագնի հիմքն է ն ձնավորում է ապահովագրողի միջոցների այն հիմնական մասը, որից պետք է իրականացվեն ապահովագրական հատուցումները: Այլ խոսքով՝ ռիսկային-դրույքն այն գումարն է, որն ամ ողջությամ նախատեսված է ապահովագրական հատուցումներ կատարելու համար: Հետնա ար այն պետք է հաշվարկվի այնպես, որի հիման վրա հավաքագրված ապահովագրավճարներն ամ ողջությամ ավարարեն ոլոր ապահովագրական հատուցումների իրականացմանը:

Ապահովագրական սակագնի կառուցվածքը ոչ կյանքի ապահովագրության տեսակների դեպքում Բրուտտո-դրույքաչափ կամ ապահովագրական սակագին Նետտո- դրույքաչափ Բեռնվածություն Ռիսկային դրույք

Ռիսկային Գործի ներ- Կանխա- Կանխարգելիչ հավելում մուծման կամ տեսվող միջոցառումնգործավար- շահույթ երի պահուստ ման ծախսեր

Թեն ռիսկային-դրույքի մեծությունն ուղղակի կախվածություն ունի ռիսկի հավանականությունից, այնուամենայնիվ գործնականում հնարավոր են դրա միջին մեծությունից էական շեղումներ: Այդ հնարավոր գնային շեղումների փոխհատուցման համար առանձին ռիսկային ապահովագրավճարներին արվում է երաշխավորված ավելացում, որին ընդունված է անվանել դելտա-հավելում

կամ ռիսկային հավելում: Այն իրենից ներկայացնում է ռիսկայինդրույքի միջինացված մեծության միջին քառակուսային շեղումը ն գումարվում է ռիսկային-դրույքի մեծությանը, որպեսզի արդյունքում ստացված նետտո-դրույքաչափը լինի առավել հիմնավորված: Կյանքի ապահովագրության տեսակների դեպքում նետտոդրույքաչափը կազմված է ռիսկային ապահովագրական վճարից (մահ, դժ ախտ դեպքեր, հիվանդություն) ն/կամ կուտակային (խնայողական) վճարից: Այսինքն` նետտո-դրույքաչափը ցույց է տալիս ապահովագրության յուրաքանչյուր տեսակի պատասխանատվությունը, որն ապահովագրողը իր վրա է վերցրել: Այդ պատճառով, եթե կյանքի ապահովագրության որնէ տեսակի ապահովագրության պայմանները պարունակում են մի քանի տեսակի ապահովագրական պատասխանատվություն (կյանքի խառը ապահովագրություն, լրակեցության ռիսկի ապահովագրություն ն այլն), ապա ամ ողջ նետտո-դրույքը կարող է կազմված լինել մի քանի մասնավոր նետտո-դրույքաչափերից:

Ապահովագրական սակագնի կառուցվածքը կյանքի ապահովագրության տեսակների դեպքում Կյանքի խառը ապահովագրության րուտտո-դրույքաչափ նետտո-դրույք եռնվածություն Ամ ողջ

Մահվան

կորստի

դեպքում

դեպքում

Լրակե-

Գործի ներմուծման

Կանխա- Կանխար-

ցության

կամ գործավարման

տեսվող

դեպքում

ծախսեր

շահույթ պահուստ

գելիչ

Բեռնվածությունը նախատեսված է ապահովագրական գործունեության իրականացման ընթացքում ապահովագրողի կատարած ծախսերի փոխհատուցման` ներառյալ ապահովագրական ռիսկերի կանխարգելման ու նվազեցման նպատակով կանխարգելիչ միջոցառումների ֆինանսավորման, պահուստային ն այլ ֆոնդերի ձնավորման, լրացուցիչ (վրադիր) ծախսերի իրականացման ն այլնի համար: Բեռնվածության մեջ ներառվում է նան ապահովագրական գործունեությունից շահույթի տարրերը:

Բեռնվածությունը անհրաժեշտ է տարա աժանել հետնյալ հիմնական մասերի` 1. հատկացումներ ապահովագրական ընկերության գործավարման ծախսերին, 2. հատկացումներ կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստին, 3. ապահովագրական ընկերության շահույթի: Ակնհայտ է, որ ապահովագրական ընկերությունն իր գործունեության իրականացման համար կատարում է ազմաթիվ գործավարման ծախսեր ն ակնկալում է որոշակի շահույթ: Ընկերության գործավարման ծախսերը ներառում են՝ » աշխատավարձի ն դրան հավասարեցված վճարումների գծով ծախսերը` ներառյալ ապահովագրական գործակալներին տրվող կոմիսիոն վարձատրությունը (միջնորդավճարները), ինչպես նան ոչ հաստիքային (պայմանագրային) աշխատողներին ապահովագրական պատահարների փորձաքննության համար տրված վարձավճարները, » պետական կենսաթոշակային ապահովագրության վճարները, այլ պետական պարտադիր վճարումները, » տնտեսական ն գրասենյակային ծախսերը, » անկային սպասարկման ծախսերը, » ամորտիզացիոն մասհանումները, » գործուղման ծախսերը, » գործառնական ծախսերը, » գովազդային ծախսերը, » մարքեթինգային ծախսերը, » օրենսդրությամ չարգելված այլ ծախսերը: Կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստների ձնավորման նպատակն ապահովագրության տվյալ տեսակների գծով այնպիսի միջոցառումների իրականացումն է, որոնք կնվազեցնեն ապահովագրական պատահարների տեղի ունենալու հավանականությունը կամ ապահովագրական դեպքի հետնանքով առաջացող

հնարավոր վնասի չափերը: Մասնավորապես, օրինակ` հրդեհի ապահովագրության դեպքում կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստի գումարները կարող են ուղղվել ապահովագրված օ յեկտներում նոր, առավել ժամանակակից հակահրդեհային համակարգի տեղադրմանը կամ հրդեհային անվտանգության կանոնների ուսուցման միջոցառումներին, իսկ, օրինակ` ժշկական ապահովագրության դեպքում՝ ապահովագրված քաղաքացիների պրոֆիլակտիկ ախտորոշիչ հետազոտությունների իրականացմանը, առողջ ապրելակերպի վերա երյալ գրքույկների ն ձեռնարկների հրատարակմանը ն այլն: Միաժամանակ կանխարգելիչ միջոցառումներին հատկացումները չեն կարող կրել պարտադիր նույթ ն ապահովագրողներն իրավասու են ինքնուրույն ձնավորելու այդ պահուստները: Այսպիսով` րուտտո-դրույքաչափի, նետտո-դրույքի ն եռնվածության հաշվարկման հիմք է հանդիսանում այն թեզը, համաձայն որի նետտո-դրույքը նախատեսված է ապահովագրողի՝ ապահովադիրների հանդեպ ունեցած պարտավորության մարման, իսկ եռնվածությունը՝ ապահովագրական ընկերության գործունեության ֆինանսավորման համար: Սովորա ար ողջ ապահովագրական սակագնում եռնվածությունը զ աղեցնում է րուտտո-դրույքի էականորեն փոքր մասը: Կախված ապահովագրության ձնից ն տեսակից՝ այն տատանվում է միջինը 9-409-ի սահմաններում: Սակայն, առանձին դեեպքերում այս օրինաչափությունը կարող է խախտվել: Օրինակ` տար եր տրանսպորտային միջոցներով երթնեկող ուղնորների քաղաքացիական պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրության դեպքում նետտո-դրույքաչափի տեսակարար կշիռն էականորեն փոխքր է ապահովագրական սակագնում, քանի որ րուտտո-դրույքաչափի հիմնական մասն (75-95 9-ը) ուղղվում է ապահովագրության այս տեսակի գծով կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստի ստեղծմանը կամ ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու հավանականության կրճատմանը: Կամավոր ռիսկային ապահովագրության տեսակների դեպքում նետտո դրույքաչափը կարող է հասնել մինչն 40-509-ի

սահմանագծին, իսկ կուտակային խնայողական ապահովագրության դեպքում եռնվածությունն ապահովագրական սակագնի կառուցվածքում կազմում է մոտ 109: Դա պայմանավորված է նրանով, որ կուտակային նույթի ապահովագրության ապահովագրական սակագները մոտ 4-5 անգամ արձր են ռիսկային ապահովագրության սակագներից: Այն դեպքերում, եր ապահովագրության պայմանագիրը նախատեսում է մի քանի ապահովագրական ռիսկերից (ապահովագրական պատահարներից) ապահովագրությանն իրականացում, ապա մի քանի մասնավոր նետտո-դրույքներից կազմված համախառն նետտո-դրույքն ապահովագրական սակագնի կառուցվածքում կարող է կազմել (կախված ապահովագրության տեսակից) մինչն 60-95 9 ն այլն:

8.3

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՍԱԿԱԳՆԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կյանքի ն ոչ կյանքի ապահովագրության ապահովագրական սակագների հաշվարկումն իրականացվում է տար եր սկըզունքներով: Ոչ կյանքի ապահովագրության տեսակների ապահովագրական սակագների հաշվարկման մեթոդիկայի միջազգային փորձը վկայում է, որ սակագնի հաշվարկումն անհրաժեշտ է իրականացնել՝ հաշվարկելով նրա աղադրիչներից յուրաքանչյուրն առանձինառանձին: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ ապահովագրական սակագնի տար եր աղադրիչների աժանելու անհրաժեշտությունը նան պայմանավորված է նրանով, որ աղադրիչներից յուրաքանչյուրը նախատեսված է տար եր նպատակների համար ն դրանցից յուրաքանչյուրի հաշվարկումն իրականացվում է տար եր սկըզունքներով: Ապահովագրական սակագնի հաշվարկման ժամանակ ամենակարնոր ն միննույն ժամանակ արդ խնդիրը նետտո-դրույքաչափի հաշվարկումն է, քանի որ հենց նետտո-դրույքաչափի ճիշտ հաշվարկով է պայմանավորված ապահովագրողի ֆինանսական կայունության մակարդակը:

Գործնականում նետտո-դրույքաչափի հաշվարկումն իրենից ավելի արդ խնդիր է ներկայացնում, քան ապահովագրական սակագնի մյուս աղադրիչների հաշվարկը, քանի որ այն պահանջում է ըստ տարիների հաշվարկել ապահովագրված օ յեկտների վնասի աստիճանը (հրդեհից ապահովագրված որոշ օ յեկտներ` շինություններ, կարող են այրվել ամ ողջությամ , որոշները` մասնակիորեն ն այլն), ապահովագրական պատահարների տատանումների թիվը (օրինակ` հրդեհ, ջրհեղեղ ն այլն) ն այլ գործոններ: Դրա համար ապահովագրողը պետք է տիրապետի հավաստի ու ճշգրիտ վիճակագրական տվյալների, ինչպես նան ակտուարական համապատասխան գիտելիքների: Ստորն կներկայացվի նետտո-դրույքի ն եռնվածության աղադրիչներից յուրաքանչյուրի հաշվարկման մեխանիզմը: 1. Ռիսկային-դրույքի հաշվարկման հիմք է ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու հավանականությունը կամ, ավելի ճիշտ, «ապահովագրական գումարի վնասա երության» ցուցանիշը: Այն, ըստ էության, ուղղակիորեն խում է ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու հավանականությունից: Ապահովագրության պայմանագրերի որոշակի խմ ի «ապահովագրական գումարի վնասա երության» ցուցանիշը հաշվարկելու նպատակով այդ պայմանագրերի գծով վճարված ապահովագրական հատուցումների հանրագումարն անհրաժեշտ է աժանել ոլոր պայմանագրերի ապահովագրական գումարների հանրագումարին: Վերցնենք մի պարզ օրինակ, որտեղ կնքված 1000 ապահովագրական պայմանագրերի համաձայն` հրդեհից ապահովագրվել է 1000 շինություն՝ յուրաքանչյուրը 5000 պայմանական միավոր արժողությամ : Թե եր տեղի կունենա ապահովագրական պատահարը (հրդեհը) որնէ կոնկրետ շինության հետ, ն դրա արդյունքում ինչքան վնաս կպատճառվի տվյալ շինությանը, կանխատեսելն անհնար է: Բայց այն դեպքում, եր մենք գործ ունենք ապահովագրական օ յեկտների (շինությունների) մեծ թվի հետ ն դիտարկումներ ենք իրականացնում մի քանի տարիների կտրվածքով, ապա վիճակագրական տվյալների հիման վրա հնարավոր է կատարել իրակա327

Բոլոր պայմանագրերով վճարված ապահովագրական հատուցումների հանրագումարը (հազ. պայմ. միավ.)

Ապահովագրական գումարի վնասա երության ցուցանիշը, 9 (սյուն.3./սյուն.2"1009)

Ապահովագրական գումարի վնասա երության ցուցանիշի շեղումը միջին թվա անականից

Միջին թվա ա նականից շեղումների քառակուսիները

0,46

-0,032

0,001024

0,54

0,048

0,002304

0,48

-0,012

0,000144

0,56

0,068

0,004624

0,42

-0,072

0,005184

Դիտարկման տարին

Բլոր պայմանագրերով ապահովագրական գումարների հանրագումարը (հազ. պայմ. միավ.)

նությունը մեծ ճշգրտությամ արտացոլող մաթեմատիկական հաշվարկներ: Դիցուք, մեր երած օրինակի համար (հինգ տարվա համար) հավաքագրված վիճակագրական տվյալներն ունեն աղյուսակում արտացոլված պատկերը 1 :

Միջին մեծությունը հինգ տարվա

0,492

ընթացքում

Նշված վիճակագրական տվյալների հիման վրա հնարավոր է յուրաքանչյուր տարվա համար հաշվարկել ապահովագրական գումարի վնասա երության ցուցանիշը (սյուն.3/սյուն.2"1009), որից հետո էլ հնարավոր կլինի հաշվարկել այդ ցուցանիշի միջին մեծությունը: Վերջին ցուցանիշի տնտեսական նշանակությունը ցույց է տալիս կնքված

ոլոր 1000 ապահովագրական պայմանագրերի

գումարը՝ տարեկան միջինը 0,4929 ապահովագրական հատուցմամ : Կամ որ նույնն է, յուրաքանչյուր 1000 պայմանական միավոր

Աղյուսակում երված թվերը պայմանական են:

ապահովագրական գումարից ապահովագրական հատուցում է տրվել 4,92 պամանական միավոր: Այստեղից հետնում է, որ եթե ապահովագրողը յուրաքանչյուր միավորից գանձի 0,4929 կամ 4.92 պայմանական միավոր ապահովագրավճար, ապա այդ գումարը լիովին կ ավարարի ոլոր 1000 պայմանագրերի գծով ապահովագրական պատահարների հետնանքով պատճառված վնասի հատուցմանը, ինչն էլ հիմք է ռիսկային-դրույքը հիմնավորված համարելու համար:

2. Ռիսկային հավելում: Վերը նշված հիմնավորված ռիսկային-դրույքի կիրառման դեպքում ապահովագրողի կողմից գանձված

ապահովագրավճարներն

ամ ողջությամ

կ ավարարեն

ապահովագրական հատուցումների իրականացման համար: Սակայն, ապահովագրական գումարի վնասա երության ցուցանիշի միջինացված մեծությունից կատարվող չնախատեսված շեղումների պատճառով հնարավոր են այնպիսի իրավիճակներ, եր ապահովագրավճարներն ամ ողջությամ կարող են չ ավարարել ոլոր ապահովագրական հատուցումների համար: Այս պարագայում հավանականության տեսության կողմից կիրառվում է հետնյալ մոտեցումը. ներքոհիշյալ

անաձնով հաշ-

վարկվում է ապահովագրական գումարի վնասա երության ցուցանիշի միջինացված մեծության միջին քառակուսային շեղումը ( σ ), որը գումարվում է ռիսկային-դրույքի մեծությանը, որպեսզի արդյունքում ստացված նետտո-դրույքը լինի առավել հիմնավորված: σ -ն էլ հենց ռիսկային հավելումն է: n

σ =

∑ (X

i=1

i

−

___

n − 1

X )

որտեղ՝

X i - i-երորդ տարում ապահովագրական գումարի վնասա երության ցուցանիշն է տոկոսներով (վերը

եր-

ված աղյուսակի 4-րդ սյունակ), ___

X - ապահովագրական գումարի վնասա երության ցուցանիշն է դիտարկման ո տարիների համար,

i

- դիտարկման տարին է,

ո

- դիտարկման տարիների քանակը:

Անդրադառնալով վերը երված մեր օրինակին` կստանանք. σ =

0 , 001024

+ 0 , 002304

+ 0 , 000144 5 −1

+ 0 , 004624

+ 0 , 005184

= 0 , 058

Այսպիսով, գումարելով ստացված ռիսկային հավելումը ռիսկային-դրույքին, կստանանք նետտո-դրույքը.

ՆԴ Հ 0,4929 Հ 0,0589 Հ 0,559: Ոչ կյանքի ապահովագրության առավել ռիսկային ապահովագրության տեսակների համար տար եր ապահովագրական ընկերություններ ապահովագրական ծառայությունների սակագները որոշելիս նետտո-դրույքաչափի հաշվարկման ժամանակ ռիսկային-դրույքին կարող են ավելացնել ոչ թե ռիսկային հավելման մեծությունը, այլ դրա կրկնապատիկ կամ եռապատիկ, իսկ որոշ դեպքերում նան քառապատիկ մեծությունը:

Բեռնվածության տարրերի (գործավարման ծախսերին ն կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստին հատկացումների, ինչպես նան ապապհովագրական ընկերության շահույթի) հաշվարկման ժամանակ անհրաժեշտ է, որպեսզի դրանց չափը որոշվի որպես րուտտո-դրույքի որոշակի տոկոս:

3. Հատկացումներ ապահովագրական ընկերության գործավարման ծախսերին: Ակնհայտ է, որ ապահովագրական ընկե330

րությունն իր գործունեության իրականացման համար կատարում է ազմաթիվ գործավարման ծախսեր: Նման ծախսերը պարտադիր կարգով

պետք

է

նախատեսված

լինեն

ապահովագրական

սակագնի կառուցվածքում որպես առանձին աղադրիչ: Ապահովագրական սակագնի այս

աղադրիչի հաշվարկ-

ման համար ապահովագրական ընկերությունը պետք հիմնվի նախորդ տարվա իր հաշվետու տվյալների վրա` միաժամանակ հաշվի առնելով գալիք տարում կանխատեսվող գործավարման ծախսերի ավելացումները կամ նվազեցումները: Ապահովագրական սակագնի այս աղադրիչի հաշվարկման համար նպատակահարմար է օգտագործել հետնյալ անաձնը.

ԳԾ Հ ԳԾն / ԱՄն " ճգ " 1009 որտեղ՝ ԳԾ-ն

գործավարման ծախսերի

աժինն է ապահովա-

գրական սակագնի ( րուտտո-դրույքի) մեջ՝ ապահովագրված տոկոսներով, ԳԾն-ն նախորդ տարվա ընթացքում ապահովագրական ընկերության կողմից կատարված

ոլոր գործա-

վարման ծախսերի գումարն է, ԱՄն-ն նախորդ տարվա ընթացքում ապահովագրական ընկերության կողմից հավաքագրված ապահովագրավճարների մուտքերն են, ճգ-ն

ծախսերի ճշտման գործակիցն է, որը որոշվում է ապահովագրական ընկերության կողմից ինքնուրույն ն կախված է այն հանգամանքից, թե գալիք տարվա ընթացքում պլանավորվել է ավելացնել կամ նվազեցնել գործավարման ծախսերը:

Միաժամանակ, որպեսզի ապահովագրական ընկերության կողմից հաշվարկված ապահովագրական սակագինը լինի հիմնավոր, անհրաժեշտ, որ ապահովագրողը տվյալ հաշվետու տարվա

ընթացքում չիրականացնի ավելի շատ գործավարման ծախսեր, քան նախատեսված է ընկերության կողմից իրականացվող ապահովագրության ոլոր տեսակների գծով հաշվարկված ապահովագրական սակագների կառուցվածքում:

4. Կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստին հատկացումներ: Ինչպես գիտենք, ապահովագրության որոշ տեսակների գծով ապահովագրողները սովորա ար ձնավորում են կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստներ: Այդ պահուստին հատկացումների չափը, նույնպես պետք է որոշվի որպես րուտտո-դրույքի որոշակի տոկոս: Այն դեպքում, եր ապահովագրության տվյալ տեսակի կանոններով նախատեսված է կանխարգելիչ միջոցառումների իրականացում, ապա ապահովագրողը պարտավոր է ապահովագրական սակագնի հաշվարկման ժամանակ ապահովագրական սակագնի ( րուտտո-դրույքի) կառուցվածքում ներառել նան կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստին հատկացումների

աղադրիչը,

որի չափը պետք է համապատասխանի ապահովագրության կանոններով սահմանված չափին ( րուտտո-դրույքի նկատմամ

տոկոս-

ներով արտահայտված չափին): Միաժամանակ ապահովագրական ընկերություններն իրավունք չունեն նախատեսվող կանխարգելիչ միջոցառումների նպատակով ծախսել ավելի գումար, քան կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստին իրականացված հատկացումներն են: Այս պահանջների պահպանման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է մի շարք հանգամանքներով: Եր ապահովագրության որնէ տեսակի կանոններով նախատեսված է կանխարգելիչ միջոցառումների իրականացում, ն եթե միաժամանակ ապահովագրողը ապահովագրական սակագնի կառուցվածքում չնախատեսի հատկացումներ

կանխարգելիչ

միջոցառումների

պահուստին,

ապա նա ստիպված կլինի նշված կանխարգելիչ միջոցառումների նպատակով ծախսել ապահովագրական սակագնի այլ աղադրիչ332

ների գումարները: Այն իր հերթին վտանգի կենթարկի ապահովագրական սակագնի հիմնավորվածությունը, հետնա ար նան ընկերության ֆինանսական կայունությունը, քանի որ աղադրիչներից յուրաքանչյուրի գումարներն ունեն իրենց՝ նախատեսված ծախսման ուղղությունները: Իսկ եթե ապահովագրության որնէ տեսակի համար հաշվարկված սակագնի կառուցվածքում նախատեսված են կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստին հատկացումներ, ն միաժամանակ ապահովագրության այդ տեսակի գծով ծախսի ավելի գումար, քան կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստին կատարված հատկացումներն են, ապա այդ գումարները ծախսվելու է ապահովագրական սակագնի այլ աղադրիչների գումարներից, ինչը նույնպես «կվտանգի» ապահովագրական սակագնի հիմնավորվածությունը: Սակագնով նախատեսված գումարները կարող են չ ավարարել սակագնի մյուս

աղադրիչների (այդ թվում

նան ապահովագրական հատուցումների համար նախատեսված նետտո-դրույքի) գծով ծախսերի իրականացմանը:

5. Հատկացումներ ապահովագրական ընկերության շահույթին: Ինչպես ցանկացած առնտրային գործունեություն իրականացնող կազմակերպություն, ապահովագրական ընկերությունը նույնպես իր գործունեության արդյունքում հետապնդում է շահույթ: Հետնա ար ապահովագրական ընկերությունն իր կողմից մատուցվող ծառայությունների սակագնի մեջ պետք է նախատեսի նան շահույթի որոշակի մակարդակ: Բերված օրինակի հիման վրա ապահովագրական սակագնի կառուցվածքում նետտո-դրույքաչափը հավասար էր 0,559 (ՆԴ Հ 0,559): Քանի որ

եռնվածության

տահայտվում են որպես

աղադրիչներից

ոլորն էլ ար-

րուտտո-դրուքի որոշակի տոկոս, ապա

պայմանականորեն ընդունենք, որ վերը երված օրինակում ապահովագրական ընկերությունը նախատեսել է կանխարգելիչ միջո333

ցառումների իրականացում ն որոշվել է կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստին հատկացնել

րուտտո-դրույքի 109-ը: Ըն-

դունենք նան, որ գործավարման ծախսերին հատկացումները կազմել են

րուտտո դրույքի-159-ը: Ապահովագրական ընկերության

շահույթին հատկացումների մասով ընդունենք, որ ընկերությունը պլանավորել է րուտտո-դրույքի 59-ի չափով շահույթ: Այսպիսով` կստացվի, որ եռնվածության կշիռը րուտտո-դրույքի մեջ կկազմի 309: Այսինքն՝

Բ Հ 0,3 " ԲԴ: Իսկ ինչպես արդեն նշվել էր՝ ԲԴ Հ ՆԴ Հ Բ որտեղ՝ ԲԴ-ն

րուտտո-դրույքն է,

Բ-ն՝

եռնվածությունը:

Արդյունքում կստանանք՝

ԲԴ Հ ՆԴ Հ 0,3 " ԲԴ կամ՝

ԲԴ Հ ՆԴ / (1-0,3) Հ 0,55 9 / 0,7 Հ 0,799: Այսպիսով, նշված հաշվարկների արդյունքում, մենք ստացանք վերը

երված օրինակի համար վերջնական հիմնավորված

րուտտո-դրույքը կամ սակագինը, որը հավասար է 0,799: Ամփոփելով նշենք, որ 1. Նախ ն առաջ, վիճակագրական տվյալների հիման վրա ապահովագրական ընկերությունը հաշվարկում է ռիսկային-դրույքը ն ռիսկային հավելումը, այսինքն՝ նետտո-դրույքը: 2. Այնուհետն, հաշվարկելով գործավարման ծախսերը, հաշվի առնելով կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստին կատարվող հատկացումները, ինչպես նան նախատեսվող շահույթի

ծավալը (որոնք երեքն էլ արտահայտվում են նկատմամ վարկում է

րուտտո-դրույքի

տոկոսներով) ապահովագրական ընկերությունը հաշրուտտո-դրույքի մեջ

եռնվածության տեսակարար

կշիռը ( λ ): 3. Արդյունքում, հիմք ընդունելով՝ ԲԴՀՆԴ/(1- λ )

անաձնը

ապահովագրական ընկերությունը հաշվարկում է վերջնական հիմնավորված րուտտո-դրույքը:

Կյանքի ապահովագրություն իրականացնող ապահովագրական ընկերությունների համար նույնպես ապահովագրական սակագնի ն կյանքի ապահովագրության յուրաքանչյուր տեսակի (կյանքի

ռիսկային

թե

կուտակային

ապահովագրության)

ապահովագրավճարների չափի որոշումը հանդիսանում է առավել դժվար խնդիրներից, ինչը պայմանավորված է ապահովագրության այս տեսակի (կյանքի ապահովագրության) յուրահատուկություններով ն նրա երկարատնությամ : Կյանքի ապահովագրության սակագները հաշվարկում են ակտուարային հաշվարկների օգնությամ ՝ օգտագործելով մահացության աղյուսակները, մեծ թվերի օրենքը ն ապահովագրական պահուստների ներդրման շահութա երության նորմաները: Ակտուարային հաշվարկներն իրենցից ներկայացնում են մի գործընթաց, որի ընթացքում որոշվում են ապահովագրական տվյալ օ յեկտի ծախսերը: Ակտուարային հաշվարկների օգնությամ որոշվում են ոչ միայն ապահովագրողի կողմից ապահովադրին մատուցվող ծառայությունների արժեքն ու ինքնարժեքը, այլն յուրաքանչյուր ապահովադրի մասնակցության չափը ապահովագրական ֆոնդի ստեղծմանը: Այսինքն` որոշվում են սակագնային դրույքի չափերը: Այս հաշվարկներն իրենցից ներկայացնում են մաթեմատիկական ն վիճակագրական օրինաչափ համակարգեր, որով կարգավորվում են ապահովագրողների ն ապահովադիրների միջն հարա երությունները: Որպեսզի ակտուարային հաշվարկների

միջոցով ապահովագրողը կարողանա լուծել իր առջն ծառացած խնդիրները ն անհրաժեշտության դեպքում ապահովադիրներին (ապահովագրված անձանց ու շահառուներին) ապահովել համապատասխան վճարումներ, այն պետք է հաշվի առնի, առաջին հերթին, թե ինչպիսի մահացության աղյուսակ է օգտագործելու, որպեսզի ապագա ֆինանսական պահուստները լինեն արժանահավատ ու համարժեք: Այնուհետն պետք է փորձի գնահատել ապահովագրական պահուստների ներդրման շահութա երությունը, որն ապահովագրական ֆոնդը կարող է ստանալ ապագայում: Վերջում պետք է հաշվարկվեն հնարավոր ծախսերը, որը կարող է կրել ապահովագրական ֆոնդը: Մահացության աղյուսակն իրենից ներկայացնում է կանոնավոր մեծությունների շարք, որը ցույց է տալիս տար եր հասակներում ազգա նակչության մահացությունը ն մեկ հասակից մյուսին անցնելու ընթացքում կյանքին սպասվելիք տնողությունը

նու-

թագրող հաշվարկային ցուցանիշներ պարունակող վիճակագրական աղյուսակ: Այն ունի հետնյալ տեսքը. … … …

Լ2 100 000 95 940 …… 92 917 …… 88 565 …… 86 805

ք2 …. …. ….

Օ2 0,04060 0,00840 …… 0.00161 …… 0,00360 …… 0,00461

Ք2 0,09540 0,99160 …… 0,99839 …… 0,99640 …… 0,99539

Է2 68,59 70,48 …. 53,57 …. 35,65 …. 31,32

որտեղ` 2-ը

տարիքային խմ երն է,

Լ2-ը յուրաքանչյուր տարիքային խմ ում ապրողների քանակն է,

ք2-ը մահացող քաղաքացիների քանակն է 2 տարիքային խմ ից 2Հ1 տարիքային խում ն անցնելիս, Օ2-ը հավասար է ք2 / Լ2. 2 տարիքային խմ ում մահանալու հավանականությունն է, Ք2-ը հավասար է Լ2Հ1 / Լ2. մինչն մյուս տարի ապրելու հավանականությունն է, Է2-ը առաջիկա կյանքի միջին տնողության ցուցանիշն է: Միաժամանակ, որքան հնարավորին չափ շատ ուսումնասիրությունների վրա են հիմնվում ակտուարային հաշվարկներն, այնքան ստացված արդյունքներն առավել կոնկրետ են ու հավաստի: Բնականա ար հինգ միլիոն մարդու վիճակագրության ուսումնասիրության հաշվարկն ավելի ճշգրիտ պատկեր կունենա, քան մի քանի հազար մարդու ուսումասիրությունը: Համաձայն աղյուսակի՝ 20 տարեկան մարդու մահանալու հավանականությունը հավասար է 0.00161: Դա նշանակում է, որ եթե ընդունենք, որ ապահովագրվել է 20 տարեկան 100 հազար մարդ, ապա նրանցից 161-ը առաջիկա տարվա ընթացքում կմահանան: Եվ եթե ենթադրենք, որ յուրաքանչյուր մարդու կյանքն ապահովագրված է 1000 պայմանական միավոր գումարի չափով, ապա կպահանջվի 161.000 պայմանական միավոր գումար, որպեսզի տվյալ տարում ապահովագրության պայմանագրերով նախատեսված շահառուներին փոխհատուցվի ապահովագրական գումարը: Դա նշանակում է, որ մահանալու ռիսկից ապահովագրությանը մասնակից յուրաքանչյուր ապահովագրող պետք է վճարի 1.61 պայմանական միավոր ապահովագրավճար (161.000/100.000), որն էլ իրենից ներկայացնում է կյանքի ապահովագրության տվյալ տեսակի նետտո-դրույքաչափը: Համանման կերպով հաշվարկվում են ապահովագրական սակագնի մյուս

աղադրիչները, այդ թվում ապահովագրական

եկամտա երության նորմաները, որոնք գումարվում են նետտո337

դրույքին ն արդյունքում ստացվում է վերջնական

րուտտո-

դրույքաչափը:

ՒՍՕՍՀ61àôՊԹՀՍ 0ՀԾծՏԾ

»

»

» »

Ո՞րն է ապահովագրական սակագների հիմնավորման անհրաժեշտությունը ն ինչ դեր ունի այն ապահովագրողի ֆինանսկան կայունության ապահովման գործում: Ի՞նչ աղադրիչներից է կազմված ապահովագրական սակագինը ն ինչի՞ համար է նախատեսված դրանցից յուրաքանչյուրը: ին՞չ դեր ունի նետտո-դրույքը ապահովագրական սակագնի ձնավորման գործում: ինչպե՞ս են հաշվարկվում ապահովագրական սակագների մյուս աղադրիչները:

ՀèՀՅՀԾ1ՎàÔ ՊԾՀ1ՀՍàôՃՍàôՍ 1. ԱԾծà614à164, Օà614 Â.Â.- 1.: Ե16Ծ6, 20004. 2. 1ո114ն ô61à1ո1416 6 ոԾծàx1416 1àԾ41àԾ666, Բ6Ծ6614 Â. Á.- 1.: /461, 19984.

ՊէàôԲ 12.

ՀäՀ0àՎՀՊԾàôՃՍàôՍՍ

ՀԾ1ՀՕՒՍ 1Ս1Տ6Հ1ՀՍ

0ՀԾՀ´ՏԾàôՃՍàôՍՍՏԾàôԹ

Գլխի ովանդակությունը. • ապահովագրությունը համաշխարհային տնտեսական, հարա երությունների համակարգում, • արտաքին տնտեսական գործունեության ապահովագրության հիմնական տեսակները, • համաշխարհային ապահովագրական պրակտիկայում կիրառվող հիմնական տերմինները ն հասկացությունները:

9.1

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է` » պատկերացում կազմել արտաքին տնտեսական հարա երությունների համակարգում, ապահովագրության տնտեսական դերի ու նշանակության մասին, » ծանոթանալ արտաքին տնտեսական հարա երությունների համակարգում կիրառվող ապահովագրության հիմնական ձներին ու առանձնահատկություններին, » մեկնա անել համաշխարհային պրակտիկայում կիրառվող հիմնական հասկացությունները ն տերմինները:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Արտաքին շուկաներում առնտրային, ձեռնարկատիրական գործունեությունը կապված է որոշակի վտանգների հետ, որոնք սպառնում են արտաքին տնտեսական գործունեության (այսուհետն՝ ԱՏԳ) մասնակիցներին: Այլ խոսքով` ԱՏԳ-ն կապված է որոշակի ռիսկերի հետ: Ապրանքների, ծառայությունների արտահանման, ներմուծման գործընթացը հենվում է ապահովագրական պայմանագրերի վրա, որոնք անկանխատեսելի տար եր դեպքերի ն իրադարձությունների ժամանակ արտահանողներին ն ներմուծողներին տրամադրում են լրացուցիչ երաշխիքներ: Ժամանակակից արտաքին առնտուրը, որը ԱՏԳ-ի հիմնական ձներից է, իրականացվում է տրանսպորտային փոխադրումնե339

րի միջոցով, ն նման գործունեությունը ներկայումս ուղղակիորեն չի կարող գոյատնել առանց ապահովագրության: Եթե առկա է վտանգը, չապահովագրված եռի կորուստները կլինեն անդառնալի: Այսպիսով` ապահովագրության պայմանագիրը ներկայումս առնտրային գործարքների ան աժանելի մասն է կազմում: Այդ պայմանագրերում նշվում են ապահովագրության կոնկրետ պայմանները, ապահովագրական գնի ձնավորման ն կողմերի գործողության մեխանիզմը: Կողմերի միջն նման հարա երությունները կարգավորվում են առք ու վաճառքի պայմանագրերի ազիսային պայմաններով, որոնք, որպես կանոն, հենվում են Ինկոտերմս 2000-ով (Միջազգային Առնտրային Պալատի տեղեկատու, որը մեծ կիրառում ունի միջազգային առնտրում) նախատեսված միջազգային տերմինների վրա: ԱՏԳ-ի իրականացման ամենավտանգավոր ռիսկերից են փոխադրման ծախսերի հնարավոր մեծացումը կամ չնախատեսված այլ հանգամանքներ` գործադուլներ, էմ արգո, կարանտինային իրավիճակ, մաքսադրույքների արձրացում ն այլն: Այդ առումով ապահովագրության դերն ավելի է կարնորվում: Ինկոտերմսի պայմանները միմյանցից տար երվում են ռիսկի աստիճանով ն փոխանցման պահով: Ինկոտերմս 2000-ում ռիսկը դասակարգվում է 4 խմ երում. Է խում . եր գնորդը ստանում է առաքման համար պատրաստի արտադրանքը վաճառողի պահեստում, F խում . վաճառողը պարտավոր է ապրանքը հասցնել մինչն գնորդի կողմից տրամադրված տրանսպորտային միջոցը, Շ խում . վաճառողը պարտավոր է կնքել փոխադրման պայմանագիր, սակայն չի կրում եռի փչացման կամ կորստի ռիսկը ն չի հատուցում լրացուցիչ ծախսերը, ք խում . վաճառողը կրում է ամ ողջ ռիսկը ն եռը նշանակման վայր հասցնելու հետ կապված ոլոր ծախսերը: Ապահովագրական ընկերությունները տրանսպորտային փոխադրումներում այսօր ավելի շատ են օգտագործում գլխավոր պոլիսները, որոնց միջոցով ապահովագրվում են այնպիսի միա340

տիպ եռներ, որոնց տրանսպորտավորումը որոշակի ժամանակահատվածի համար իրականացվում է պար երա ար: Օրինակ` ամողջ ապահովագրված եռի համար տրվում է գլխավոր պոլիս, իսկ նրա առանձին մասերի փոխադրման ժամանակ կարող են տրվել հասարակ պոլիսներ: Պոլիսում նշվում է եռը ն փոխադրման երթուղին, տրանսպորտի տեսակը, մատակարարման գրաֆիկը ն այլ պայմաններ: Տնտեսվարող սու յեկտների ԱՏԳ-ն կապված է որոշակի ռիսկերի հետ, որոնք անհրաժեշտ է կառավարել, ինչը ձեռնարկության ԱՏԳ-ի վարման ծրագրի կարնոր տարրն է: Այդ ռիսկերը կարող են լինել ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին: Ներքին ռիսկերը կապված են ձեռնարկության գործունեության հետ ն կառավարելի են նրա կողմից, իսկ արտաքին ռիսկերի վրա ձեռնարկությունը չի կարող ազդել: Յուրաքանչյուր ապահովագրական ռիսկ, լինելով անկայուն մեծություն, ունի իր անհատական չափիչները: Վերջիններս մեծ չափով կախված են տնտեսության փոփոխությունների ն մի շարք այլ գործոններից: Ռիսկերը վերլուծելիս պետք է իմանալ, թե որ ոլորտին է այն պատկանում, վերա երում է ամ ողջ ֆինանսական շուկային, թե միայն արժեթղթերի շուկային, նորոշ է այն ամ ողջ տրանսպորտային շուկային, թե միայն փոխադրումների որնէ տեսակին: ԱՏԳ-ի առումով ռիսկերի հետազոտությունն իր մեջ պետք է պարունակի նան այն հարցերի մոտավոր պատասխանը, որոնցից են`ռիսկերի ի հայտ գալու հաճախականությունը ն հետնանքների ծանրությունը: Այս երկու հասկացությունները փոխկապված են ն հնարավոր է, որ ռիսկերի տվյալ խում ն ունենա վրա հասնելու մեծ հաճախականություն, ն հետնանքները լինեն ոչ շատ մեծ ն ընդհակառակը: Շուկայական ենթակառուցվածքների ձնավորումը, ապրանքաշրջանառության ծավալների անընդհատ աճը, արտադրական գործընթացների զարգացման վրա պետական ազդեցության կտրուկ նվազումը ն նյութական արժեքների վերա աշխումը պահանջում են տնտեսության կառավարման ֆինանսավարկային մեխանիզմների օգտագործման նոր մոտեցումներ: Այս առումով հա341

տուկ նշանակություն ունի տնտեսական գործունեության ապահովագրությունը: Նշված հիմնախնդիրն ունի կարնոր տեսական ու գործնական նշանակություն ն այն տնտեսագիտության առջն դնում է նոր հիմնախնդիրներ, որոնց լուծումը հնարավորություն կտա արձրացնել տնտեսության առողջացման միջոցառումների իրականացման գիտական հիմնավորումը, նպաստել ինֆլյացիայի կանխմանը ն յուջեի պակասուրդի կրճատմանը: Միջազգային տնտեսական հարա երությունների (ՄՏՀ) համակարգում ապահովագրությունն այսօր կենսական անհրաժեշտություն է, որը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ ՄՏՀների իրականացման ցանկացած ձն ապրանքների ու ծառայությունների, կապիտալի ու աշխատուժի, հոգնոր ն մշակութային արժեքների միջազգային շարժ է, ունի ռիսկային նույթ` կապված նության տարերային աղետների, արտակարգ իրավիճակների, տնտեսական, քաղաքական, ռազմական իրավիճակի փոփոխությունների, մարդկանց կյանքին սպառնացող վտանգների պատահական, անկանխատեսելի ն հանկարծակի վրա հասնելու հետ: Նման հանկարծակիություններից խուսափել ն կրած վնասները նվազագույնի հասցնել հնարավոր է այդ գործարքներն ապահովագրելու միջոցով: Ձեռնարկատերերի առնտրային գործունեությունը ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային շուկաներում կապված է մի շարք ռիսկերի հետ, որոնք վտանգում են արտաքին տնտեսական գործունեության մասնակիցների շահերը: Այդ պատճառով արտաքին շուկայում գործող ֆիրմաները ստեղծում են հատուկ ծառայություններ, որոնք մշակում են ռիսկերի ապահովագրման համալիր ծրագրեր` կորուստները հնարավորին չափ կրճատելու համար: Միջազային առնտուրը անհնար է պատկերացնել առանց ապահովագրության, քանի որ միջազգային առնտրային գործարքների հիմնական պայմաններից մեկը հենց ապահովագրումն է: Գործարքը կնքելիս նշվում է, թե որ գործակալի վրա է դրվում ապահովագրության պարտավորությունը: Ներկայումս ՄՏՀ-ների համակարգում կարնոր տեղ է զ աղեցնում արտահանման վարկերի (չվճարման ռիսկերի) ապահովագրումը: Այս ռիսկերից ապահո342

վագրումը հիմնականում իրականացվում է պետական ապահովագրական ձեռնարկությունների կողմից: Արտահանման վարկերի ապահովագրման կարնոր պայմաններից մեկը վճարման ժամկետին սպասելն է: Եթե պայմանագրի ժամկետը լրանալիս վճարումը չի կատարվում, ապա ապահովագրական ընկերությունը պարտավոր չէ անմիջապես իրականացնել վճարումը ն այն, որպես կանոն, հետաձգվում է 60-90 օրով` չվճարման պատճառները պարզելու նպատակով: Միջազգային տնտեսական ռիսկերի շարքին պետք է դասել նան արդյունա երական ն այլ օ յեկտների ապահովագրումը, որոնք կառուցում են ոչ ռեզիդենտները տվյալ երկրում, ինչպես նան տվյալ երկրի քաղաքացիների արդյունա երական ն այլ օ յեկտների ապահովագրումն արտասահմանում: Ապահովագրվում են նան դեսպանատների, ներկայացուցչությունների ն այլ կազմակերպությունների, այդ թվում մշտական կամ ժամանակավոր գույքային համալիրն ու անձնակազմը: Միջազգային զ ոսաշրջիկության ն ավտոզ ոսաշրջիկության զարգացումն անհրաժեշտություն է առաջացրել ավտոզ ոսաշրջիկների պատասխանատվության ապահովագրման համար` երրորդ անձանց առողջությանը կամ գույքին վնաս պատճառելու դեպքում: ՄՏՀ-ները, լինելով դինամիկ զարգացող համակարգ, նպաստում են երկրների ինտեգրացմանը համաշխարհային տնտեսության մեջ ն, վերջին հաշվով, հանգեցնում են երկրների միջն ազմակողմանի ն փոխկապակցված հարա երությունների ձնավորմանն ու դրանց հետագա զարգացմանը: Դա հատկապես վերա երում է ձեռնարկությունների արտաքին տնտեսական գործունեությանը (ԱՏԳ), միջազգային առնտրին, երկրների միջն կոոպերացիոն կապերի առաջացմանը, միջազգային տրանսպորտային փոխադրումներին, նյութական ն հոգնոր այլ ոլորտներում հարաերությունների զարգացման հեռանկարներին: Սակայն նման հարա երություններին խոչընդոտ կարող են հանդիսանալ տնտեսական, քաղաքական ն շուկայական իրավիճակի կտրուկ ու անկանխատեսելի փոփոխությունները, տար եր երկրների օրենսդրու343

թյունների միջն եղած տար երությունները, ֆորս-մաժորային ն այլ անկանխատեսելի հանգամանքները: Իսկ ապահովագրության ինստիտուտը լրացուցիչ վստահելի երաշխիք կհանդիսանա նման վտանգներից խուսափելու ն կրած վնասները փոխհատուցելու համար: ՄՏՀ-ների իրականացման ձների ազմազանությունը հանգեցրել է ապահովագրության իրականացման նոր ձների ու մեթոդների առաջացմանը, առավել նպատակահարմար ապահովագրական մեխանիզմների կիրառմանը, որոնք ընդգրկում են տնտեսության ոլոր ճյուղերն ու ոլորտները: Շուկան առանց տարածության մեջ սփռվելու ն համարժեք տարողունակության չի կարող գոյատնել: Պատահական չէ, որ համաշխարհային առնտրի, ֆինանսների, աշխատուժի ն այլ շուկաներում տեղի ունեցող որակական փոփոխությունները հանգեցնում են առանձին շուկաների միջն գործունեություն ոլորտների սահմանագծերի աստիճանական վերացմանը կամ հնարավորին նվազեցմանը: Ապահովագրական գործունեությունն այս առումով, ընդհանրապես սահմաններ չի ճանաչում, քանի որ, ի վերջո, արդյունավետ ապահովագրության համար անհրաժեշտ է շատ լայն տարողունակ ապահովագրական դաշտ: Աշխարհի զարգացած երկրներում ապահովագրական շուկայի զարգացման մակարդակը նութագրվում է ապահովագրական գործի ն կապիտալի կենտրոնացման միտումների ուժեղացմամ : Նման միտումների առաջացմանը նպաստում են ապահովագրության կազմակերպման հետնյալ ձները. Հորիզոնական ինտեգրացումը, որը ոչ մեծ թվով խոշոր ապահովագրական ընկերությունների ձեռքում ապահովագրավճարների ն ապահովագրական ծառայությունների առավել մեծ մասի կենտրոնացումն է: Ուղղահայաց ինտեգրացում, որը ապահովագրական ընկերությունների ինտեգրացումն է ապահովագրական գործի հետ սերտորեն կապված գործունեության այլ ոլորտների (օրինակ` անկային, որսայական գործունեություն) հետ: Ժամանակակից պայմաններում նկատվում է ապահովագրական գործունեության դիվերսիֆիկացում` ապահովագրողի գոր344

ծունեության ոլորտների ընդլայնում ապահովագրական գործի հետ ընդհանրապես չկապված տար եր ձեռնարկություններում: Եվրոպական երկրների մեծ մասում ապահովագրական շուկային նորոշ է ապահովագրության դիվերսիֆիկացման հետնյալ ձները` ապահովագրական ընկերությունները դառնում են որնէ կոնցեռնի մաս, ապահովագրական ընկերությունները ձեռք են երում այլ ոլորտներում գործող ձեռնարկություններ կամ կապիտալ են ներդնում այդ ձեռնարկությունների արժեթղթերը ձեռք երելու համար, ինչպես նան ապահովագրական ընկերությունները ստեղծում են դուստր ընկերություններ ֆինանսավարկային ոլորտում:

9.2

ԱՐՏԱՔԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱԿԱՆԵՐԸ

Արտաքին տնտեսական գործունեության ժամանակ տեղ գտած հնարավոր ռիսկերը անհրաժեշտ է կառավարել` մշակելով համապատասխան մեթոդներ: Այդ ռիսկերի ապահովագրությունը լինում է. » Գույքային, այդ թվում` եռների, նավերի (ծովային կասկո), օդանավերի, ավտոմեքենաների, արտահանման վարկերի, արտասահմանում ունեցած գույքի ապահովագրություն: » Պատասխանատվության, այդ թվում` ավտոտրանսպորտային միջոցների պատասխանատվության ապահովագրություն միջազգային պոլիսով, օդանավերի սեփականատիրոջ քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրություն, փոխադրողի, ապրանք արտադրողի քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրություն, մասնագիտական պատասխանատվության (մաքսային րոքերների, իրավա անական խորհրդատվության մատուցման, նոտարների, աուդիտորների ն այլն) ապահովագրություն:

Անձնական` արտասահման մեկնողների համալիր ապահովագրություն, նրանց ապահովագրությունը դժ ախտ պատահարներից, ժշկական ծախսերի ապահովագրություն ն այլն: Ռիսկերից ապահովագրման մեկ այլ ձն է հեյջավորումը` կապված որսային ապրանքների, ֆոնդային արժեքների կամ արժույթի փոխարժեքի տատանումների հետ, որը հիմնականում իրականացվում է օպցիոնների ն ֆյուչերսների միջոցով: Արտահանման վարկերի ապահովագրությունը կամ դե իտորական պարտավորությունների ապահովագրությունն այսօր ամողջ աշխարհում լայն տարածում ունեն: Համաշխարհային շուկայում մրցունակության պահպանման համար ձեռնարկատարերը ստիպված են դիմել մի շարք միջոցների, այդ թվում` ապրանքների մատակարարում իրականացնել` տրամադրելով առնտրային վարկ: Սակայն նման գործարքներն ունեն ռիսկայնության արձր աստիճան, որն էլ երում է դրանց ապահովագրության անհրաժեշտությանը: Ապահովագրության օ յեկտն այստեղ առնտրային վարկն է, իսկ ապահովագրական դեպքը` կոնտրագենտի անվճարունակությունը կամ վճարումների ուշացումը: Արտահանողի համար գոյություն ունի վարկերի ապահովագրման երկու տար երակ` » ապահովագրություն արտասահմանյան գնորդի անվճարունակության (սնանկացման) ռիսկից, » ապահովագրություն վճարումների ուշացման ռիսկից: Ապահովագրող ընկերությունը արտահանողին ապահովագրում է հետնյալ դեպքերում` » ելնելով նրա կոնտրագենտի վճարունակությունից, » կոնտրագենտի կողմից վճարումների իրականացման ժամանակահատվածը չպետք է գերազանցի պոլիսում նշված վարկի առավելագույն ժամանակահատվածը, » ապահովագրվողը կատարել է իր ոլոր պարտավորությունները կոնտրագենտի առջն ն սահմանված ժամկետներում վճարման նպատակով ապահովագրողին է ներկայացրել հաշիվները: »

Առնտրային վարկերի ապահովագրության դեպքում հաշվի չեն առնվում մի շարք հանգամանքներ` » վճարումների ուշացման պատճառով չստացած տոկոսները, » դատական ծախսումները, եթե ապահովագրողն ապացուցում է, որ վնասն առաջացել է պատերազմների, գործադուլների, մաքսային, առնտրային, արժութային սահմանափակումների պատճառով, » տարերային աղետների ն այլ դեպքերում: Դրանց թվին են դասվում նան քաղաքական ռիսկերը` էմ արգո, կարանտինային իրավիճակ, լիցենզիաների հետկանչումը ն այլն: Անվճարունակության ապահովագրությունը ներառում է նան ֆրանշիզան` սովորա ար ապահովագրական գումարի 20309-ի չափով: Արտահանման վարկերի ապահովագրությունը ենթադրում է արտահանողի ն ապահովագրողի միջն երկարաժամկետ համագործակցություն, որի դեպքում ապահովագրության ողջ ժամանակահատվածի համար տրվում է գլխավոր պոլիս: Արտահանման վարկերի ապահովագրությունը արձրացնում է ձեռնարկությունների արտահանման հնարավորությունները մի քանի անգամ` նպաստելով ապահովագրվողի (արտահանողի) կողմից անկային վարկի ստացման պայմաններին: Ներդրումային ռիսկի ապահովագրություն Համաշխարհային տնտեսության գլո ալացման զարգացման ուղղություններից մեկը կապիտալի միջազգային շարժն է, որն իր արտահայտությունն է գտնում օտարերկրյա ներդրումներում: Ներդրումներ են կատարվում արժեթղթերի մեջ, ձեռնարկություններում, շինարարության մեջ, ծառայությունների ոլորտում ն այլն: Այս ամենը կապված է որոշակի ռիսկերի հետ: Ուղղակի ներդրումներն ապահովագրվում են տարերային աղետներից, հրդեհներից, տեխնիկական, քաղաքական ռիսկերից, երրորդ անձանց գործողություններից (գողություն, հափշտակություն), տնտեսական, շուկա347

յական ն այլ նույթի ռիսկերից: Օտարերկրյա ներդրումների ապահովագրության գործում որոշիչ դեր է խաղում պետությունը` ապահովագրելով դրանք պետական ապահովագրական կազմակերպություններում: ԱՄՆ-ում ներդրումային ռիսկը ապահովագրվում է Մասնավոր Արտասահմանյան Ներդրումների Կորպորացիայի կողմից (ՕՔ|Շ), որի առանձնահատկությունն այն է, որ ներդրողի հետ պայմանագրի պարտադիր կետ է կապիտալի ներդրման համագործակցության վերա երյալ միջկառավարական համաձայնագրի առկայությունը: Միջազգային պրակտիկայում շատ կարնոր է արտաքին տնտեսական գործունեության մասնակիցների քաղաքացիական

պատասխանատվության ապահովագրությունը: Քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության ամենատարածված ձնը ավտոտրանսպորտային միջոցի սեփականատիրոջ քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրությունն է: Ավտոմո իլային տրանսպորտն այսօր էական դեր է խաղում արտաքին առնտրում, որը կարող է կապված լինել որոշակի ռիսկերի հետ: Միջազգային փոխադրումներում ավտոտրանսպորտային միջոցի սեփականատիրոջ քաղաքացիական պատասխանատվությունը պարտադիր պետք է ապահովագրվի, որը նպատակ ունի պաշտպանել տուժող կողմին` փոխհատուցելով կրած վնասները: Տուժողը կարող է դիմել երկու կողմին` իրեն անմիջականորեն վնաս հասցնողին կամ ապահովագրական ընկերությանը: Եթե ապահովագրական գումարի մեծությունը փոքր է արժեքից, ապա տար երությունը վճարում է մեղավոր կողմը: Ավտոտրանսպորտային միջոցի սեփականատիրոջ քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության առանձնահատկությունն այն է, որ սակագները տար երակված են` կախված ավտոմեքենայի հզորությունից, անվտանգ երթնեկելու տնողությունից ն այլն: Ապահովագրության այս տեսակի միջազգային համակարգը հայտնի է «Կանաչ քարտ» անվանմամ (1953թ.): Նրա անվա348

նումը կապված է ապահովագրական պոլիսի գույնի ն ստանդարտ չափերի հետ: Այժմ այդ համակարգն ընդգրկում է 38 երկիր, այդ թվում ոչ եվրոպական 5 երկիր: «Կանաչ քարտ»-ի մասնակից երկրները պարտավոր են վճարել ապահովագրական փոխհատուցում` այդ համակարգի մասնակից ցանկացած երկրում ապահովագրական դեպքի վրա հասնելու դեպքում: «Կանաչ քարտ» համակարգի կարնոր տարրերից մեկը անդամ երկրներից յուրաքանչյուրում գտնվող ազգային յուրոն է, որոնց գործունեությունը կանոնակարգվում է միջազգային յուրոյի միջոցով, որի շտա ` նակարանը գտնվում է Լոնդոնում: Այդ յուրոները վերահսկում են ապահովագրական պոլիսի առկայությունը` տրանսպորտային միջոցի սահմանը հատելու ժամանակ: Եվրոպական երկրներում միջազգային ավտոփոխադրումներ իրականացնելու պարտադիր պայման է ապահովագրական պոլիսի` «Կանաչ քարտ»-ի առկայությունը, որը երաշխավորում է մեքենայի սեփականատիրոջ ավտոտրանսպորտով երրորդ անձանց առողջությանը կամ գույքին հասցված վնասի փոխհատուցումը, իսկ ավտոմեքենայի սեփականատերը որնէ փոխհատուցում չի ստանում:

Ավիափոխադրողի քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրության դեպքում ավիափոխադրողը (օդանավի սեփականատերը) առանձնացնում է վնասի հետնյալ ձները, որոնք հնարավոր կլինի փոխհատուցել ապահովագրության տվյալ տեսակով. » ուղե եռի ն եռի վնասումը, կորուստը, ոչնչացումը, » ուղնորի մահը կամ առողջությանը վնաս պատճառելը, » երրորդ անձանց նկատմամ պատասխանատվությունը, » օդանավի վնասելը: Առաջին երկու ձների դեպքում ավիափոխադրողի պատասխանատվությունը նախատեսվում է Քաղացիական Ավիացիայի Միջազգային Կազմակերպության (|ՇՃՕ) Վարշավայի կոնվենցիայով (1929թ.) ն 1995թ. Վարշավայի կոնվենցիայում որոշ փոփոխու349

թյուններ կատարված Հաագայի արձանագրությամ : Ըստ այդ փաստաթղթերի` ավիափոխադրողը պատասխանատու է ավիափոխադրման ժամանակ տեղ գտած վնասի համար: «Ավիափոխադրում» հասկացությունը տարածվում է այն ողջ ժամանակահատվածի համար, եր եռը հանձնվում է ավիափոխադրողին ն գտնվում է նրա հսկողության տակ: Ցամաքի վրա երրորդ անձանց հասցված վնասի համար ավիափոխադրողի պատասխանատվությունը կանոնակարգվում է |ՇՃՕ-ի Հռոմի կոնվենցիայով (1952թ.): Երրորդ անձ են համարվում ֆիզիկական ն իրավա անական անձինք, ացի ուղնորներից, անձնակազմից ն ավիաընկերության մյուս ծառայողներից: Հռոմի կոնվենցիան կիրառվում է 38 երկրներում: Ըստ կոնվենցիայի կանոնների` նրա անդամ ցանկացած պետություն, որի օդային տարածքով թռիչքներ են կատարում արտասահմանյան ինքնաթիռները, իրավունք ունի նրանցից պահանջել ապահովագրողի վճարունակությունը հաստատող փաստաթուղթ: Ավիափոխադրողի քաղացիական պատասխանատվության ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրական ընկերությունը վճարում է երրորդ անձանց հասցված անձնական կամ գույքային վնասի փոխհատուցում: Ապահովագրության պայմանագրում նշված ապահովագրական գումարը (ապահովագրողի պատասխանատվության սահմանը) չի կարող պակաս լինել Հռոմի կոնվենցիայով սահմանված չափից: Արնմտյան երկրները ապահովագրում են ոչ թե մեկ օդանավի շահագործման հետ կապված պատասխանատվությունը, այլ ավիաընկերության պատասխանատվությունը: Ուղնորների հանդեպ ավիափոխադրողի պատասխանատվությունը կանոնակարգվում է Օդային Տրանսպորտի Միջազգային Ասոցիացիայի (|ՃԼՃ) ն Քաղացիական Ավիացիայի Եվրոպական Կոնֆերանսի (ԷՇՃՇ) կանոններով: Ավտոմո իլային փոխադրողի քաղացիական պատասխանատվության ապահովագրությունը Ավտոմո իլային փոխադրողն իր վրա է վերցնում եռի լրիվ կամ մասնակի կորստի կամ փչացման պատասխանատվությունն

այն պահից, եթե այդ վնասը տեղի է ունեցել իր կողմից ապրանքի ընդունման ն մինչն հանձնման պահն ընկած ժամանակահատվածում: Ապրանքափոխադրողի, ապրանքն առաքողի ն ապրանքը ստացողի միջն փոխհարա երությունները կանոնակարգվում են եռների Միջազգային ճանապարհային Փոխադրումների Կոնվենցիայով (КДРС), որն ստորագրվել է 1953թ. Ժննում: Ավտոմո իլային փոխադրողի պատասխանատվության ապահովագրությունը ավտոտրանսպորտային միջոցի սեփականատիրոջ քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրությունից տար երվում է նրանով, որ այն կամավոր ապահովագրության ձն է: Սակայն միջազգային ավտոմո իլային փոխադրումներում այն լայն կիրառություն ունի, քանի որ եռնատիրոջ համար այն լրացուցիչ երաշխիք է փոխադրողի կողմից իր վրա վերցված պարտավորությունների կատարման համար: Ապահովագրությունը «ԼԼ ակում » ասոցիացիայում Փոխադրողների պատասխանատվությունը կարող է ապահովագրվել ցանկացած ապահովագրական ընկերությունում, սակայն ներկայումս միջազգային պրակտիկայում շատ տարածված է մասնագիտացված միջազգային ասոցիացիաներում փոխադարձ ապահովագրության ձնը, որոնցից է նան «ԼԼ ակում ը» (Լհrօսցհ ԼrՅոՏքօrէ ՃՏՏօՇiՅէiօո Լէd.): Այն աշխարհի խոշորագույն ապահովագրական կազմակերպություններից է, որը մասնագիտացած է ոչ ծովային ապահովագրության ոլորտում, հատկապես ավտոմո իլային, ավտոտրանսպորտային ն փորձարարների պատասխանատվության ապահովագրության մեջ: Գլխավոր գրասենյակը գըտնվում է Լոնդոնում: Նրա կազմի մեջ են մտնում 6 տարածաշրջանային աժանմունքներ` Լոնդոնում, Նյու-Ջերսիում, Մայամիում, Սան Ֆրանցիսկոյում, Սիդնեյում ն Հոնկոնգում: Միայն կոնտեյներների համաշխարհային ապահովագրության ընդհանուր ծավալում «ԼԼ ակում »-ին աժին է ընկնում դրանց 709-ի ապահովագրությունը: Այս ակում ի առանձնահատկությունն այն է, որ այն գործում է փոխադարձ ապահովագրության սկզ ունքով, այսինքն` շահույթ ստանալու նպատակ չի հետապնդում:

ԱՊՀ երկրներում «ԼԼ ակում »-ի կանոնակարգող կազմակերպությունը Մոսկվայի «Փանդիտրանս» ապահովագրական կազմակերպությունն է: Մինչն ապահովագրական պայմանագրի կնքումը, փոխադրողը անպայման ապահովագրողի հետ համաձայնեցնում է փոխադրման պայմանագրի ձնը: Միջազգային ավտոմո իլային փոխադրումների ժամանակ ապահովագրողի պահանջով պետք է կիրառվեն համաշխարհային պրակտիկայում ընդունված ապրանքատրանսպորտային եռնագրեր, որտեղ, համաձայն КДРС-ի 6 հոդվածի, ացի եռի, ուղարկողի, ստացողի մասին տեղեկություններից, պետք է նշված լինի, որ փոխադրումը կատարվում է կոնվենցիայի պահանջներին համապատասխան:

9.3 ԱՐՏԱՔԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Համաշխարհային պրակտիկայում կիրառվող ապահովագրական տերմինները քննարկելիս հիմնական ուշադրության են արժանի միջազգային առնտրային ն միջազգային ֆինանսական կենտրոնների կողմից մշակված հետնյալ տերմինները ն հասկացությունները. Ապահովագրական գնահատում` ապահովագրական ռիսկի գնահատման չափանիշ, որն իրականացվում է հատուկ մասնագետի կողմից: Միջազգային պրակտիկայում ապահովագրական գնահատումը կոչվում է ապահովագրական արժեք: Ապահովագրական սակագին կամ րուտտո-դրույք` ապահովագրական գումարների նկատմամ նորմավորված ապահովագրական վճարի չափ, որը տնտեսական ովանդակությամ ապահովագրական ռիսկի գինն է: Ապահովագրական սակագնի տարրերից են նետտո-դրույքը ն ծանրա եռնվածությունը: Նետտո-դրույքն արտահայտում է ապահովագրական հիմնադրամից ապահովագրողի ծախսերը` վճարումների իրականացման

համար, մասնավորապես ապահովագրական գործակալներին ն րոքերներին վճարվող կոմիսիոն վարձատրությունը: Ծանրա եռնվածությունը ապահովագրական գործի կառավարման ծախսերն են (ապահովագրության կազմակերպման, շահույթի նախատեսված նորմաների ապահովման ն այլ ծախսեր): Ապահովագրական պարգնատրում` ապահովադրի կողմից ապահովագրողին վճարած գումարը, որի հոմանիշներն են ապահովագրավճարը կամ ապահովագրական մուծումը: Շուկայում գործող ոլոր ապահովադիրների կողմից հավաքագրած պարգնավճարների դրամական մուտքերի ծավալն ապահովագրական շուկան նութագրող կարնորագույն ցուցացիշ է: Ապահովագրական ակտ` փաստաթուղթ, որը հավաստում է ապահովագրական դեպքի փաստը, պայմանները ն պրակտիկան: Ապահովագրական ակտի ն այլ փորձագիտական փաստաթղթերի հիման վրա կազմվում է փորձագիտական եզրակացություն: Ադդենդում` նախօրոք կնքված ապահովագրության ն վերաապահովագրության պայմանագրին կից նամակ-լրացում, որտեղ նշվում են կողմերի միջն նախկինում քննարկված պայմանների կազմում փոփոխություններ մտցնելու համաձայնությունը: Անդերռայթեր` ապահովագրական իզնեսի ոլորտում արձրակարգ որակավորման մասնագետ, որն ապահովագրական կազմակերպությունների կողմից օժտված է մեծ լիազորություններով, որոնցից են` առաջարկված ռիսկերի ապահովագրությունը, սակագնային դրույքների որոշումը ն այդ ռիսկի ապահովագրության պայմանագրի կոնկրետ պայմանների որոշումը` ելնելով ապահովագրական իրավունքի նորմերից ն տնտեսական նպատակահարմարությունից: Անդերռայթերը կարող է իրականացնել նան սուրվեյերի գործառույթ: Դիսպաշեր` միջազգային ծովային իրավունքի ոլորտում մասնագետ, որը կազմում է նավի, եռի ն ֆրախտի ընդհանուր կորստի դեպքում ծախսերի աշխման հաշիվները: Ադջաստեր` ապահովագրական տեսուչ կամ գործակալ, որն իրականացնում է ապահովագրման ընդունված գույքի զննում: Նրա եզրակացության հիման վրա ապահովագրողը որոշում է կայաց353

նում ապահովագրական պայմանագրի կնքման վերա երյալ: Հաճախ գույքի զննումն իրականացվում է նան պայմանագրի գործողության ընթացքում: Ասսիստանս` ապահովագրության պայմանագրի շրջանակներում տրամադրվող օգնության ցուցա երման ծառայությունների ամ ողջություն, այդ թվում` ժշկական, տեխնիկական ն ֆինանսական օժանդակության տեսքով: Գոյություն ունեն մի շարք մասնագիտացված ասսիստանս կազմակերպություններ, որոնք համագործակցում են կոնկրետ ապահովագրողների հետ: Բանկասսյուրանս` առնտրային անկի ապահովագրական գործունեություն: Աննուիտետ` ռենտաների ն թոշակների ապահովագրությունն ընդհանրացնող հասկացություն, որը ենթադրում է ապահովադրի կողմից միանվագ կամ մաս-մաս գումարների մուծում ապահովագրական կազմակերպությանը` հետագայում մի քանի տարի շարունակ կամ ցմահ կանոնավոր եկամուտներ ստանալու նպատակով: Բինդեր` միջազգային պրակտիկայում ապահովագրողի ն ապահովադրի միջն ժամանակավոր համաձայնեցում` նախատեսվող ապահովագրության պայմանագրի կնքման կապակցությամ : Բինդերն օգտագործվում է որպես ապահովագրական իրավահարա երությունների կարգավորման գործիք` մինչն կողմերի միջն ապահովագրության պայմանագրի պայմանների կազմումը ն համաձայնեցումը, որից հետո այն ենթակա է փոխանցման ապահովագրական պոլիսին: Որպես կանոն, ինդերը հաշվի է առնում ապահովադրի ոչ ստանդարտ, առանձնահատուկ ապահովագրական շահերը: Բորդերո` փաստաթղթային ձնով ներկայացված ռիսկերի ամողջություն, որոնք ընդունվել են ապահովագրման ն ենթակա են վերաապահովագրության: Դիսկլուոզ` միջազգային պրակտիկայում ընդունված ապահովագրական իրավունքի նորմ, ըստ որի` ապահովադիրը պետք է անմիջապես տեղեկացնի ապահովագրողին ապահովագրության օ յեկտի ոլոր առանձնահատկությունների մասին (ռիսկային պարտավորություն), որոնք էական նշանակություն ունեն ապահովա354

գրության վերցված ռիսկի աստիճանի փոփոխության վերա երյալ ընդհանուր եզրակացություն կազմելու ժամանակ: Լիտորն` ապահովագրողի կողմից ապահովադրի համաձայնությամ առանց հարգելի պատճառների պայմանագրի վաղաժամկետ լուծարման դեպքում վերջինիս կողմից վճարած ապահովագրավճարների մի մասի պահում: Սու որգացիա` ապահովագրողը ձեռք է երում ապահովադրի պահանջի իրավունքը նրան վնաս հասցնող պատասխանատու երրորդ անձի հանդեպ` ապահովագրական հատուցում վճարելուց հետո: Շոմոժ` շահույթի ն այլ ֆինանսական միջոցների կորուստների ապահովագրություն, որոնք առաջացել են ապահովագրական դեպքի վրա հասնելու հետնանքով: Ապահովագրական քովերնոտ` ապահովագրական վկայական, որը րոքերը հանձնում է ապահովադրին` ծանուցելով ապահովագրական պայմանագրի կնքման փաստը, ապահովագրողների ցուցակը, սակայն այն իրավական ուժ չունի, ն րոքերը կամ գործակալը պարտավոր են սահմանված ժամկետներում ապահովադրին հանձնել ապահովագրական պոլիսը: Ապահովագրական ոնուս` տերմին տրանսպորտային ապահովագրության մեջ, որը ենթադրում է ապահովագրավճարի զեղչ` երկար ժամանակահատվածում անվթար երթնեկելու կամ ապահովագրական փոխհատուցման չդիմելու դեպքում: Կարգո` եռի ապահովագրում առանց տրանսպորտային միջոցի արժեքի ապահովագրման: Կասկո` տրանսպորտային միջոցի ապահովագրում առանց այդ միջոցով փոխադրվող եռի ապահովագրման: Կիրառվում է նան կարգո-կասկո ապահովագրության ձնը: Համաապահովագրություն` ապահովագրության օ յեկտն ապահովագրվում է մեկ ապահովագրության պայմանագրով` մի քանի ապահովագրողների հետ համատեղ:

ՒՍՕՍՀ61àôՊԹՀՍ 0ՀԾծՏԾ

Ո՞րն է ապահովագրության տնտեսական նշանակությունը արտաքին տնտեսական հարա երությունների համակարգում: » Որո՞նք են ԱՏԳ-ի իրականացման ամենավտանգավոր ռիսկերը: » Դասակարգե՛ք միջազգային տնտեսական ռիսկերը: » Որո՞նք են արտաքին տնտեսական հարա երությունների համակարգում կիրառվող ապահովագրության հիմնական տեսակները ն առանձնահատկությունները: » Ներկայացրե՛ք արտաքին տնտեսական հարա երությունների համակարգում օգտագործվող ապահովագրության հիմնական հասկացությունները ն տերմինները: »

ՀèՀՅՀԾ1ՎàÔ ՊԾՀ1ՀՍàôՃՍàôՍ

1. «Հայաստանը միջազգային տնտեսական հարա երությունների համակարգում» Ա. Մարկոսյան, Դ. Հախվերդյան, Գ. Նազարյան, Երնան «ԱՌՏ», 2002: 2. «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենք: 3. “ԱԾծà614à164 41 414714ý611616:4ո666 ո47ç76” /6ծà4644 Ե. 1., 11ո64à 1993. 4. “Â14714ý611616:4ո664 ո47ç6” Áà6à8à114 Է. Ò., Áà6à8à114 À. Է., 11ո64à 2000. 5. “ԱԾծà61414 8461” Áàոà614 1. Է., 2001. 6. “ԱԾծà614à164 6 14ծ4ոԾծà614à164” /6ծà4644 Ե. 1., Ա464ծ5 Է. Ã., 11ո64à 1993. 7. “ԱԾծà614à164” Օà614 Â. Â., 11ո64à 1999. 8. “ԱԾծà61414 8461” Ա4ծ86114ո666 Á. Ե., Ãàծն667à Â. Í., ՔàոԾ14-1à-/116 2000. 9. “ԱԾծà614à164” À646ոà18ծ14 À. À., 11ո64à 1998. 10. “1ո114ն ոԾծà614à167” Ã41ç84161 À. À., 11ո64à 1998.

ՊէàôԲ 2.

ՀäՀ0àՎՀՊԾՀ1ՀՍ

ՃՍ1ՏԾàôՃՍàôՍՍՏԾՒ üՒՍՀՍ6Հ1ՀՍ

1ՀՍàôՍàôՃՍՀՍ ՊՍՀ0Հ1àôԹՃ

Գլխի ովանդակությունը. • ապահովագրական ընկերությունների գործունեության, ֆինանսական արդյունքները, • ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունությունը նութագրող ցուցանիշների համակարգը, • ապահովագրական ընկերությունների, ֆինանսական կայունության ապահովման միջոցները, • ապահովագրական ընկերությունների վարկանիշավորումը. միջազգային ն ռուսական փորձ:

10.1

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է. »

»

»

պատկերացում կազմել ապահովագրական ընկերությունների եկամուտների ն ծախսերի վերա երյալ, տար եր տեսանկյուններից գնահատել ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունությունը, որոշել կայունության ապահովման միջոցներից յուրաքանչյուրի դերը ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական դրությունում:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ապահովագրական ընկերությունների եկամուտները Ինչպես ցանկացած առնտրային կազմակերպություն, այնպես էլ ապահովագրական ընկերությունները իրենց գործունեությունից եկամուտ ստանալու նպատակ են հետապնդում: Ապահովագրական ընկերության եկամուտ ասելով` հասկացվում է ապահովագրական ն օրենսդրությամ թույլատրվող այլ գործունեություններից ստացված դրամական միջոցների ամ ողջությունը: Ապահովագրական ընկերության եկամուտների կառուցվածքը ցույց է տրված գծապատկեր 10.1-ում:

Ապահովագրավճարներ

Ապահովագրական գործունեությունից ստացվող եկամուտներ

Վերաապահովագրության փոխանցված ռիսկերի գծով վնասների հատուցման մասնա աժիններ Կոմիսիոն ն րոքերային պարգնավճարներ

Ուղղակի ապահովագրությունից ստացված ապահովագրավճարներ Համատեղ ապահովագրությունից ստացված ապահովագրավճարներ Վերաապահովագրությունից ստացված ապահովագրավճարներ Հատկացումներ դեպո-ապահովագրավճարներին

Ապահովագրական ընկերության եկամուտները

Ներդրումային գործունեությունից ստացվող եկամուտներ

Ապահովագրության հետ կապված գործունեությունից ստացված եկամուտներ

Ապահովագրության հետ կապ չունեցող գործունեությունից ստացված եկամուտներ

Ռեգրեսի կարգով ստացված գումարներ Հիմնական միջոցների իրացումից ստացված գումարներ Վարձակալությունից ստացված գումարներ

Այլ եկամուտներ Ապահովագրական պահուստներից վերադարձվող գումարներ

Գծապատկեր 10.1

Խորհրդատվական ն ուսուցման աշխատանքներից ստացված գումարներ

Ապահովագրական ընկերության եկամուտները

Ինչպես երնում է գծապատկերից, եկամտի աղ յուրից կախված` ապահովագրական ընկերության եկամուտները աժանվում են երեք խմ ի` » ապահովագրական գործունեությունից ստացված եկամուտներ, » ներդրումային գործունեությունից ստացված եկամուտներ, » այլ եկամուտներ:

Ապահովագրական գործունեությունից ստացված եկամուտները հանդիսանում են ապահովագրական ընկերության եկամուտների հիմնական աղ յուրը ն ապահովագրական իզնեսի կազմակերպման հիմնական պայմանը: Ապահովագրական գործունեությունից ստացված եկամտի հիմք են հանդիսանում ապահովագրավճարները: Հավաքագրվող ապահովագրավճարների ծավալը կախված է ընկերության ապահովագրական պորտֆելի կազմից ու կառուցվածքից, սակագնային քաղաքականությունից, շուկայավարման ռազմավարությունից ն այլ գործոններից, որոնք փոխկապված են ն պայմանավորում են միմյանց: Սակայն ապահովագրավճարների ծավալը պայմանավորված է նան օ յեկտիվ գործոններով` շուկայի կառուցվածքով, արժեզրկման տեմպերով, օրենսդրական ն նորմատիվային դաշտով, հարկային համակարգով, ապահովագրական շուկայի մոնոպոլացման աստիճանով, վարկային տոկոսի փոփոխություններով ն այլն: Բացի ուղղակի ապահովագրությունից` ապահովագրական ընկերությունները մասնակցում են նան համատեղ ապահովագրության ն վերաապահովագրության գործարքներին ն դրանցից ստանում ապահովագրավճարներ: Վերաապահովագրությունից ստացված ապահովագրավճարների մեծությունը կախված է տվյալ երկրում վերաապահովագրության զարգացման աստիճանից, վերաապահովագրության նկատմամ եղած պահանջարկից, մասնագիտացված վերաապահովագրողների առկայությունից, տվյալ երկրի ապահովագրական շուկայի ծավալներից, ապահովագրվող ռիսկերի չափերից:

Բացի ապահովագրական ծածկույթ տրամադրելուց` ապահովագրական ընկերությունը կարող է իրականացնել նան միջնորդի ֆունկցիաներ: Այսպես, վերաապահովագրության պայմանագրերով առաջնային ապահովագրողի համար կարող է նախատեսված լինել կոմիսիոն պարգնավճար` ռիսկը, վերաապահովագրության փոխանցելու համար: Այսպիսի եկամուտները դասվում են կոմիսիոն ն րոքերային պարգնավճարների շարքին: Ապահովագրական ընկերությունների ներդրումային գործունեությունը ապահովագրության հետ ուղղակի կապ չունի: Այն հիմնված է ապահովագրվողների կողմից մուծված ապահովագրավճարների օգտագործման վրա: Որոշակի ժամանակամիջոցի ընթացքում գտնվելով ապահովագրական ընկերությունների տնօրինության տակ` ապահովագրավճարները կարող են ներդրվել օրենքով սահմանված որոշակի ոլորտներում ն ընկերությանը երել ներդրումային եկամուտ: Զարգացած երկրներում ապահովագրության որոշ տեսակների գծով ներդրումային եկամուտը նույնիսկ թույլ է տալիս փոխհատուցել ապահովագրական գործունեությունից ստացված կորուստը: Բացի ապահովագրական ն ներդրումային գործունեություններից ստացված եկամուտներից` ապահովագրական ընկերությունը կարող է ստանալ նան այլ եկամուտներ: Դրանց են վերաերվում` » դեպո-ապահովագրավճարների նկատմամ հաշվարկված տոկոսի գումարները, » ռեգրեսի կարգով ստացված գումարները, » հիմնական միջոցների, նյութական արժեքների ն այլ ակտիվների իրացումից ստացված եկամուտը, » վարձակալական վճարները, » խորհրդատվական ն ուսուցման աշխատանքների դիմաց ստացված վճարները: Ապահովագրական ընկերությունների ծախսերը Իր գործունեության ընթացքում ապահովագրական ընկերությունը կատարում է որոշակի ծախսեր: Ապահովագրողի ծախ360

սեր են համարվում հիմնավորված ն փաստաթղթորեն ապացուցված այն ծախսերը, որոնք ուղղվում են ապահովագրական գործունեությունից եկամուտ ստանալուն: Ապահովագրական ընկերության ծախսերը կարելի է դասակարգել ըստ տար եր չափանիշների, այդ թվում` 1) ըստ ծախսերի կատարման ժամանակի, 2) ըստ հիմնական գործունեության հետ ունեցած կապի, 3) ըստ նպատակային նշանակման կամ գործարքների նույթի: Ըստ կատարման ժամանակի ապահովագրական ընկերության ծախսերը լինում են` » ապահովագրության պայմանագրի կնքմանը նախորդող ծախսեր, » ապահովագրության պայմանագրի կնքման ն սպասարկման ժամանակ կատարվող ծախսեր, » ապահովագրական դեպքի տեղի ունենալու ժամանակ կատարվող ծախսեր, » ապահովագրական գործունեության հետ սերտ կապ չունեցող ծախսեր, » ընթացիկ ծախսեր: Մինչն ապահովագրության պայմանագրի կնքումը ապահովագրողը կրում է ծախսեր` կապված գովազդի իրականացման, պայմանագրերի նախապատրաստման, ներառյալ ռիսկի գնահատման, պայմանների մշակման, սակագների հաշվարկման, լանկների թողարկման հետ: Ապահովագրության պայմանագրի կնքումը, դրա սպասարկումը ն պարտավորությունների կատարումն ուղեկցվում են նշանակալի ծախսերով: Դրանց թվին են դասվում ապահովագրական ընկերության աշխատակիցների աշխատանքի վարձատրությունը` կապված պայմանագրի կնքման, ապահովագրավճարների հավաքագրման, ապահովագրվողների սպասարկման հետ, ինչպես նան ապահովագրական գործակալների կոմիսիոն պարգնավճարները: Ըստ կատարման ժամանակի դասակարգվող ծախսերի թվում` ամենախոշոր ծախսերը կապված են ապահովագրական հատուցման վճարման կամ վնասի ֆինանսավորման հետ:

Այս խմ ի մեջ է մտնում ուն ապահովագրական հատուցումը ն վնասի կարգավորման հետ կապված ծախսերը, այդ թվում փրկման ն փորձագետների ծառայությունների վճարման ծախսերը:

Ըստ հիմնական գործունեության հետ ունեցած կապի` ապահովագրողի ծախսերը աժանվում են երկու մեծ խմ ի` 1. ապահովագրական գործունեության հետ կապված ծախսեր, 2. ապահովագրական գործունեության հետ ուղղակի կապ չունեցող ծախսեր: Առաջին խմ ի մեջ ծախսերի հիմնական հոդված են հանդիսանում ապահովագրական հատուցումները: Ըստ մեծության` երկրորդ տեղում է ապահովագրական պահուստներին հատկացումներ արտացոլող հոդվածը: Այս միջոցները նախատեսված են ապագայում ապահովագրության պայմանագրերի գծով պարտավորությունների կատարման համար: Վերաապահովագրական գործարքներ կատարելիս ապահովագրողը նս կրում է որոշակի ծախսեր` վերաապահովագրության փոխանցված ռիսկերի գծով վերաապահովագրավճարների փոխանցում, վերաապահովագրության ընդունած ռիսկերի գծով ապահովագրական հատուցումների վճարում, կոմիսիոն պարգնավճարների ն տանտյեմների վճարումներ: Այս դասին պատկանող ծախսերի երկրորդ խմ ի մեջ են մտնում ապահովագրողի ներդրումային գործունեության հետ կապված ծախսերը: Ապահովելով ապահովագրական ընկերության շահույթի ավականաչափ մեծ աժինը` ներդրումային գործունեությունն իր հերթին ենթադրում է որոշակի ծախսերի կատարում` ներդրումների իրացում, պետական արժեթղթերի գնման ն անվանական արժեքների միջն տար երության դուրսգրում ն այլն: Ապահովագրական գործի իրականացումն ուղեկցվում է համապատասխան գործավարման ծախսերով, որոնք ապահովագրական ընկերության ծախսերի կառուցվածքում մեծ տեսակարար կշիռ ունեն: Ապահովագրության միջազգային պրակտիկայում գործավարման ծախսերը աժանվում են` » ակվիզիցիոն, » ինկասացիոն,

» լիկվիդացիոն, » կառավարչական ծախսեր: Ակվիզիցիոն ծախսերը կատարվում են նոր ապահովագրության պայմանագրերի կնքման նպատակով: Ինկասացիոն ծախսերը ապահովագրավճարների հավաքագրման ն ապահովագրվողների սպասարկման համար ապահովագրական ընկերության աշխատողների վարձատրության ծախսերն են: Լիկվիդացիոն են կոչվում ապահովագրական դեպքի հետ կապված ոլոր ծախսերը, այդ թվում` փորձագետների վարձատրության, դատական ն նման ծախսերը: Կառավարչական ծախսերը ներառում են վարչատնտեսական ն այլ ծախսերը:

Ըստ նպատակային նշանակման կամ իրականացվող գործարքների նույթի ապահովագրական ընկերության ծախսերը լինում են` » ապահովագրության պայմանագրերի պատրաստման, կնքման ն կատարման հետ կապված ծախսեր, որոնց մեջ են մտնում ապահովագրության նոր պայմանների մշակման, նոր ապահովագրողների ներգրավման ծախսերը, ինչպես նան կոմիսիոն միջնորդավճարները, ռիսկի գնահատման աշխատանքների դիմաց վճարումները, ապահովագրական պահուստների ձնավորման հետ կապված ծախսերը, ապահովագրական հատուցումները, վերաապահովագրության ծախսերը, » ապահովագրության պայմանագրերի կնքումից հետո կատարվող կամ ապագայի ծախսեր, որոնց մեջ մտնում են ադմինիստրատիվ ծախսերը, ապահովագրական ընկերության կողմից վճարվող հարկերը ն այլն: Ապահովագրական ընկերության ծախսերից ձնավորվում է ապահովագրական ծառայության ինքնարժեքը, որի մեծությունը էական նշանակություն ունի ապահովագրողների ֆինանսական արդյունքի որոշման ն հարկման ազայի հաշվարկման համար:

10.2 ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Մինչն այսօր գիտնականների շրջանում չկա միասնական մոտեցում ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունությունը նութագրող ցուցանիշների հարցում: Պատճառն այն է, որ մեկ, թեկուզ ն սինթետիկ նույթ ունեցող ցուցանիշի հիման վրա հնարավոր չէ գնահատել որնէ կազմակերպության, առավել նս միջոցների արդ շրջապտույտ ունեցող ապահովագրական ընկերության ֆինանսական դրությունը: Հաշվապահական հաշվառման տեսության մեջ ընդունված է այն դրույթը, որ կազմակերպության հաշվեկշիռը որպես ցուցանիշների համախմ ություն, տալիս է ձեռնարկատիրական գործունեության սահմանափակ պատկերը, քանի որ այդ գործունեության շատ կարնոր կողմեր (կառավարման որակը, շուկայի իրավիճակը ն այլն) արժեքային արտահայտությամ չեն կարող ներկայացվել: Առավել նս, հնարավոր չէ հաշվապահական հաշվեկշռի առանձին ցուցանիշների մշակման հիման վրա ներկայացնել կազմակերպության ֆինանսական դրության օ յեկտիվ գնահատականը: Այս կապակցությամ ցանկացած կազմակերպության, այդ թվում նան ապահովագրական ընկերության ֆինանսական դրության գնահատումը ենթադրում է ցուցանիշների ընդարձակ ն ծավալուն համակարգի օգտագործում: Բացի այդ, որնէ խմ ի ցուցանիշների ընտրությունը կախված է նրանից, թե տեղեկատվությունը օգտագործողների ինչպիսի խմ ի համար է նախատեսված: Այսպես, ցուցանիշների առավել լայն համակարգ է անհրաժեշտ ապահովագրական ընկերությունը ղեկավարող տնօրենի համար որոշումներ ընդունելու նպատակով: Վերահսկող մարմինը ն ապահովագրվողներն առավել կարնոր են համարում վճարունակության ն իրացվելիության ցուցանիշները: Հարկային մարմիններին առաջին հերթին հետաքրքրում են եկամուտների ն ծախսերի, ինչպես նան դրանց մեծության վրա ազդող ցուցանիշները: Ապահովագրական ընկերության աժնետոմսերը

ձեռք երել ցանկացող աժնետերերը գերազանցապես հետաքրքրվում են ակնկալվող դիվիդենտների ծավալներով: Գոյություն ունեցող ցուցանիշների լայն համակարգը որոշակի դժվարություններ է ստեղծում դրանց գործնական կիրառման համար, քանի որ այս ցուցանիշները եր եմն միմյանցից էականորեն չեն տար երվում: Այդ պատճառով, օրինակ` ԱՄՆ-ում անհրաժեշտ ցուցանիշների ընտրության համար կիրառվում է կոռելյացիայի մեթոդը, եր որոշակի ցուցանիշների համար մշակվում է աղյուսակ, որը ցույց է տալիս այդ ցուցանիշների միջն գոյություն ունեցող կապը: Ապա գնահատվում է, թե որքանով է մեկ ցուցանիշի հիման վրա արված ընկերության նութագիրը համընկնում մեկ այլ ցուցանիշի հիման վրա արված նութագրին: Այնուհետն, ուսումնասիրվում են կոռելյացիայի առավել արձր աստիճան ունեցող ցուցանիշները ն միննույն երնույթը նութագրող ցուցանիշները ուսումնասիրությունից հանվում են: Վերը նշվածից պարզ դարձավ, որ ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունության գնահատումը հնարավոր է իրականացնել միայն ցուցանիշների համախմ ի միջոցով, որոնք թույլ են տալիս պատկերացում կազմել ապահովագրողի գործունեության տար եր կողմերի վերա երյալ: Այժմ ներկայացնենք ապահովագրողի ֆինանսական կայունության գնահատման տար եր գիտնականների կողմից առաջադրած ցուցանիշները: Մ. Ի. Բասակովը ն Ա. Ա. Գվոզդենկոն գտնում են, որ ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունությունը կարող է երկակի դիտարկվել` 1. որպես հաշվետու ժամանակաշրջանում միջոցների պա կասորդի հավանականության աստիճան, 2. որպես անցած սակագնային ժամանակաշրջանում եկամուտների ն ծախսերի հարա երություն: Ապահովագրական ընկերության միջոցների պակասորդի հավանականության աստիճանը մեծապես կախված է ապահովագրական պորտֆելի մեծությունից, այսինքն` ապահովագրավճարների ամ ողջությունից:

Միջոցների պակասորդի հավանականության աստիճանը որոշելու համար օգտագործվում է պրոֆեսոր Ֆ. Վ. Կոնշինի գործակիցը (K). KՀ 1- Լ ո2Լ որտեղ` Լ-ն ապահովագրական պորտֆելի գծով միջին ապահովագրական սակագինն է, ո-ը` ապահովագրված օ յեկտների թիվը: Որքան փոքր է K-ն, այնքան արձր է ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունությունը: Ինչպես երնում է անաձնից, K-ի մեծության վրա չի ազդում ապահովագրված օ յեկտների ապահովագրական գումարը: Այն որոշվում է` ելնելով ապահովագրական սակագնից ն ապահովագրված օ յեկտների թվից (ապահովագրական պորտֆելի մեծությունից): Սակայն Կոնշինի գործակիցն առավել ճշգրիտ արդյունքներ է տալիս այն դեպքում, եր ընկերության ապահովագրական պորտֆելը աղկացած է մոտավորապես նույն արժեքներ ունեցող ռիսկերից: Հետնա ար ապահովագրական գործառնությունների ֆինանսական կայունության ապահովման պայմաններից մեկը ապահովագրական գումարների հավասարեցումն է: Այս խնդիրը լուծվում է վերաապահովագրության ճանապարհով, այսինքն` ապահովագրական ռիսկերի մի մասը այլ ապահովագրողներին փոխանցելու միջոցով: Ֆինանսական կայունության` որպես սակագնային ժամանակաշրջանում եկամուտների ն ծախսերի հարա երության գնահատման համար Մ. Ի. Բասակովը ն Ա. Ա. Գվոզդենկոն առաջարկում են ապահովագրական պահուստների ֆինանսական կայունության գործակիցը (Kապ). Kապ Հ

∑Ե Հ ∑Պհ ∑Ծ

որտեղ` ∑Ե-ն սակագնային ժամանակաշրջանում եկամուտների գումարն է, ∑Պհ-ն` ապահովագրական պահուստներում եղած միջոցների գումարը, ∑Ծ-ն` սակագնային ժամանակաշրջանում ծախսերի գումարը: Որքան արձր է ապահովագրական պահուստների ֆինանսական կայունության գործակիցը, այնքան ավելի արձր է ապահովագրական գործառնությունների ֆինանսական կայունությունը: Ըստ այս հեղինակների` ապահովագրողի ֆինանսական կայունությունը նութագրող կարնոր գործոն է համարվում նան ապահովագրական ընկերության շահութա երությունը (Շ), որը որոշվում է հաշվեկշռային շահույթի ն եկամտային մասի հարաերությամ . հաշվեկշռային շահույթ ՇՀ 2 1009 եկամուտ Սակայն ապահովագրական ընկերությունների գործունեության ոչ արտադրական նույթի հետ կապված` եկամուտն այնտեղ չի ստեղծվում, իսկ շահույթը ձնավորվում է ապահովագըրվողների միջոցների վերա աշխման, այսինքն` այլ արտադրական ոլորտներում ստեղծված անհրաժեշտ ն հավելյալ արդյունքի հաշվին: Այս տեսակետից ավելի ճիշտ կլինի ապահովագրական գործառնությունների շահութա երությունը ներկայացնել որպես որոշակի ժամանակահատվածի հաշվեկշռային շահույթի ն նույն ժամանակահատվածում մուտքագրված ապահովագրավճարների գումարի հարա երություն. ∑ՀՇ ՇՀ ∑ԱԳ որտեղ` Շ-ն շահութա երությունն է, ∑ՀՇ-ն` հաշվետու ժամանակաշրջանի հաշվեկշռային շահույթը,

∑ԱԳ-ն` հաշվետու ժամանակաշրջանում մուտքագրված ապահովագրավճարների գումարը: Այսպիսով, Մ. Ի. Բասակովը ն Ա. Ա. Գվոզդենկոն ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունությունը հաշվարկում են` » միջոցների պակասորդի հավանականության աստիճանի հաշվարկման Կոնշինի գործակցի, » ապահովագրական պահուստների ֆինանսական կայունության գործակցի, » շահութա երության գործակցի հիման վրա: Ա. Կ. Շիխովը` որպես ապահովագրական ընկերության ֆինանսական դրությունը նութագրող ցուցանիշ ներկայացնում է սեփական կապիտալի կամ սեփականության գործակիցը` K. KՇ 2 100 KՀ Օ Հ KՇ որտեղ` KՇ-ը ապահովագրական ընկերության սեփական կապիտալն է, Օ-ն պարտավորությունների ընդհանուր գումարն է: Սեփական կապիտալի գործակցի արձր մակարդակը նութագրում է ապահովագրողի ֆինանսական անկախությունը, կայունությունը, երաշխավորում է ապահովագրվողների (շահառուների) նկատմամ պարտավորությունների կատարումը: Սակայն, ինչպես արդեն նշել ենք, ապահովագրության ճյուղային առանձնահատկությամ պայմանավորված` ապահովագրական ընկերություններում գերակշիռ մաս է կազմում ներգրավված կապիտալը` հիմնականում ապահովագրական պահուստների տեսքով: Ներգրավված կապիտալի միջոցով ապահովագրական ընկերության ֆինանսական դրությունը գնահատելու համար Ա. Կ. Շիխովն օգտագործում է ներգրավված կապիտալի գործակիցը` Kз. З 2 100 Kз Հ З Հ KՇ որտեղ`

ապահովագրական ընկերության ներգրավված կապիտալն է, KՇ-ը` սեփական կապիտալը: Ձեռնարկությունների ֆինանսական դրության գնահատմամ զ աղվող մյուս մասնագետները ն հեղինակները ներկայացնում են ցուցանիշների ավելի ընդգրկուն խմ եր: Ըստ Լ. Ա. Օրլանյուկ-Մալիցկայայի` կազմակերպության ֆինանսական դրության ուսումնասիրությունն իր մեջ ներառում է մի քանի փուլ. 1) հորիզոնական վերլուծություն, այսինքն` յուրաքանչյուր ցուցանիշի փոփոխության ուսումնասիրությունը վերլուծվող ժամանակաշրջանում, 2) ուղղահայաց վերլուծություն, այսինքն` ցուցանիշների կառուցվածքի փոփոխության ուսումնասիրություն, 3) գործակիցների, այսինքն` հարա երական ցուցանիշների մշակում: Հանրաճանաչ KՔMG աուդիտորական կազմակերպությունը առանձնացնում է ցուցանիշների հինգ խում ` 1) ընթացիկ պարտավորությունների մարման հնարավորությունը նութագրող ցուցանիշներ, 2) ընթացիկ ակտիվների շրջապտույտը նութագրող ցուցանիշներ, 3) սեփական կապիտալը նութագրող ցուցանիշներ, 4) հիմնական գործունեության արդյունքները չափող ցուցանիշներ, 5) շուկայի վիճակը նութագրող ցուցանիշներ: Վ. Վ. Կովալյովն առանձնացնում է ձեռնարկության ֆինանսական դրությունը նութագրող ցուցանիշների հետնյալ խմ երը. 1) իրացվելիությունը ն վճարունակությունը նութագրող ցուցանիշներ, 2) ֆինանսական կայունությունը նութագրող ցուցանիշներ, 3) գործարար ակտիվությունը նութագրող ցուցանիշներ, З-ն

4) շահույթը ն շահութա երությունը նութագրող ցուցանիշներ, 5) շուկայական ակտիվությունը նութագրող ցուցանիշներ: Ընդհանուր առմամ ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական գործունեությունը կարելի է գնահատել երկու խում ցուցանիշների միջոցով` 1) ացարձակ, 2) հարա երական: Բացարձակ ցուցանիշների թվին են դասվում մատուցվող ծառայությունների ծավալի ցուցանիշները, այդ թվում. 1. Կնքված ապահովագրության պայմանագրերի քանակը: Այս ցուցանիշը կիրառվում է ապահովագրական փաթեթի, ապահովագրության նկատմամ պահանջարկի, շուկայում ապահովագրողի տեղի նութագրման համար: 2. Հավաքագրված ապահովագրավճարների ծավալը: Այս ցուցանիշն արտահայտում է ընթացիկ ֆինանսական միջոցների չափը, որոնք տնօրինում է ապահովագրողը տնտեսական գործունեության իրականացման համար: Հավաքագրված ապահովագրավճարների ծավալը դիտարկվում է դինամիկայում, ապահովագրության ոլոր ն առանձին տեսակների գծով, ապահովագրության մեկ ն կնքված ոլոր պայմանագրերի համար: Այս ցուցանիշն օգտագործվում է մուտքերի ընդհանուր ծավալի, նախորդ տարվա նույն ժամանակամիջոցի, մյուս ապահովագրական ընկերությունների հետ համեմատության համար: Ապահովագրավճարների ծավալի ցուցանիշի միջոցով վերլուծության են ենթարկվում ապահովագրավճարների աճի տեմպերը` կապված ընկերության գործունեության ընդլայնման, հատուցումների չափերի մեծացման հետ, ացահայտվում են ապահովագրավճարների ավելացման կամ նվազեցման պատճառները: 3. Ապահովագրված օ յեկտների ապահովագրական գումարը: Հաշվարկվում են ն՛ միջին, ն՛ համախառն ապահովագրական գումարները, որոնք նութագրում են ապահովագրողի պատասխանատվության ծավալը:

4. Վճարված ապահովագրական հատուցումները: Այս ցուցանիշը նութագրում է կատարված պարտավորությունների ծավալը, ապահովագրական ընկերության վճարունակության իրական աստիճանը: Վճարված ապահովագրական հատուցումների մեծությունը կախված է հաշվետու տարվա փաստացի վնասա երության մակարդակից: Հաշվարկվում է նան այս ցուցանիշի միջին մեծությունը: 5. Ապահովագրական պահուստների ծավալը: Այս ցուցանիշն օգտագործվում է ապահովագրական ընկերության վճարունակության գնահատման համար, դիտարկվում է պահուստների դինամիկան, կազմը ն կառուցվածքը: 6. Եկամուտների ն ծախսերի ծավալները, որոնց միջոցով ուսումնասիրվում են, օրինակ` գործավարման ծախսերի կազմը, կառուցվածքը, ավելացման (նվազեցման) գործոնները, աշխատողների թվաքանակի փոփոխությունից ընկերության կախվածությունը, միջին աշխատավարձի աճի (նվազման) գործոնները: 7. Շահույթի ցուցանիշը: Ապահովագրության մեջ, շահույթ ասելով, հասկացվում է. ա) ապահովագրական գործարքներից ստացվող շահույթը, որն իրենից ներկայացնում է ստացված ապահովագրավճարների ն վճարված ապահովագրական հատուցումների, կանխարգելիչ միջոցառումների իրականացմանը, աշխատանքի վարձատրությանն ուղղված ն այլ ծախսերի տար երությունը: Շահույթի այս ցուցանիշը նութագրում է ապահովագրական գործարքների ֆինանսական արդյունքները, օգնում է որոշել դրանց շահութա երությունը: ) ապահովագրական շահույթը, որը ապահովագրական ծառայության գնի (սակագնի) ն ինքնարժեքի տար երությունն է, գ) զուտ շահույթ, որն այն գումարն է, որը մնում է կազմակերպության տնօրինության տակ հարկերը ն մյուս պարտադիր վճարումները կատարելուց հետո: Ապահովագրական ընկերության ֆինանսատնտեսական գործունեության վերլուծության ժամանակ առանձնացվում է ներդրումային գործունեությունից ստացվող շահույթը: Ինչպես արդեն նշվել է, ապահովագրական ընկերությունների կողմից մատուցվող

ծառայությունների նույթը լայն ներդրումային հնարավորություններ է ստեղծում: Ապահովագրության որոշ տեսակների գծով նույնիսկ ներդրումային շահույթը կարող է ապահովագրական հատուցումներ կատարելու նպատակով ան ավարար ապահովագրական պահուստները ծածկելու աղ յուր հանդիսանալ: Ներդրումային գործունեությունից ստացված շահույթը կարող է ընկերության համար սեփական կապիտալի ավելացման, գործունեության զարգացման ֆինանսական աղ յուր ծառայել: Ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական գործունեությունը նութագրող հարա երական ցուցանիշներն ավելի ազմազան են: Դրանց են պատկանում. 1. Շահութա երության ցուցանիշներ, այդ թվում` ա) սեփական կապիտալի շահութա երության ցուցանիշը` RՕԷ, որը հաշվարկվում է որպես կազմակերպության զուտ շահույթի ն սեփական կապիտալի հարա երություն, ) ակտիվների շահութա երության գործակիցը` RՕՃ, որը որոշվում է զուտ շահույթի ն ակտիվների հարա երությամ , գ) ներդրումների շահութա երության գործակիցը, որը որոշվում է որպես ներդրումային շահույթի ն ապահովագրական պահուստների հարա երություն, դ) ապահովագրական գործունեության շահութա երության գործակիցը, որը հաշվարկվում է ապահովագրական գործունեությունից ստացված շահույթի ն ապահովագրողի համածառն ծախսերի հարա երության միջոցով, ե) ապահովագրության առանձին տեսակների շահութա երության գործակիցը, որը որոշվում է ապահովագրության տվյալ տեսակի գծով ստացված շահույթի ն նույն տեսակի ապահովագրական գումարների կամ հավաքագրված ապահովագրավճարների հարա երությամ : 2. Իրացվելիության ցուցանիշներ: Ընդհանրապես, ցանկացած ձեռնարկության իրացվելիություն ասելով, հասկացվում է կազմակերպությունում անհրաժեշտ քանակի շրջանառու միջոցների առկայություն, որոնք ավարար են կարճաժամկետ պարտավորությունները մարելու համար: Ապահովագրական կազմակեր372

պության իրացվելիության տակ հասկացվում է ապահովագրվողների կողմից ներկայացված հայցերը ավարարելու ընկերության կարողությունը: Ապահովագրողի այս կարողությունը որոշվում է մի շարք գործոններով, օրինակ` ազատ դրամական միջոցների առկայությունը, ակտիվների ն պարտավորությունների հարա երակցությունը, ակտիվների տեսակները, ինչպես նան ժամանակամիջոցը, որի ընթացքում այդ ակտիվները կարող են փոխակերպվել դրամական միջոցների հատուցումների վճարման համար: Գոյություն ունեն իրացվելիության հետնյալ ցուցանիշները. ա) ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը, որը որոշվում է ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ պարտավորությունների հարաերությամ ն ցույց է տալիս կազմակերպության կարճաժամկետ պարտավորությունների՝ ընթացիկ ակտիվներով ապահովվածության աստիճանը: Միջազգային պրակտիկայում ընդունված այս ցուցանիշի նվազագույն մակարդակը հավասար է երկուսի: ) արագ իրացվելիության գործակիցը, որը որոշվում է առավել իրացվելի ակտիվների (դրամական միջոցներ, կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ ու դե իտորական պարտքեր) ն ընթացիկ պարտավորությունների հարա երությամ : Միջազգային պրակտիկայում ընդունված այս ցուցանիշի նվազագույն մակարդակը հավասար է մեկի: գ) ացարձակ իրացվելիության գործակիցը, որն իրենից ներկայացնում է դրամական միջոցների ն կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումների հանրագումարի հարա երությունը ընթացիկ պարտավորություններին: Այս գործակիցը պետք է տատանվի 10.05 – 0.1| միջակայքում: Ապահովագրական կազմակերպությունների համար ավելի է կարնորվում արագ իրացվելիության գործակիցը: Սա կապված է այն հանգամանքի հետ, որ ապահովագրական պահանջները (վնասները) մեծամասամ պետք է ավարարվեն անմիջապես: Հաշվի առնելով ապահովագրական ընկերության պարտավորությունների առանձնահատուկ նույթը` արագ իրացվելիության գործակիցն ընդունում է հետնյալ տեսքը.

Իա

Հ

Արագ իրացվելի ակտիվներ Չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստ Հ Վնասների պահուստ

Գործնականում հնարավոր են դեպքեր, եր ապահովագըրողից անկախ պատճառներով, արտաքին գործոնների ազդեցության տակ ընթացիկ ակտիվների որոշ տեսակներ դրամական միջոցների կարող են փոխակերպվել ավելի դժվար, քան սպասվում էր: Նման իրավիճակներից խուսափելու ն ապահովագրվողների նկատմամ պարտավորությունների կատարումն ապահովելու համար նպատակահարմար է համարվում, որ կանխիկ դրամական միջոցների ն արագ իրացվելի ակտիվների գումարը մի փոքր գերազանցի պարտավորությունների ծավալը, այսինքն` արագ իրացվելիության գործակիցը մեկից արձր լինի: Պետք է նշել, որ ան արենպաստ է համարվում նան այն իրավիճակը, եր արագ իրացվելիության գործակիցը չափազանց արձր է, քանի որ այս դեպքում ընկերությունն անարդյունավետ է օգտագործում իր միջոցները: 3. Շրջանառելիության ցուցանիշներ, այդ թվում` ա) ակտիվների շրջանառելիության գործակիցը, որը հաշվարկվում է որպես ընկերության գործունեությունից ստացված զուտ հասույթի ն ակտիվների հարա երություն ն նութագրում է կազմակերպության ակտիվների շրջապտույտի արագությունը, ) սեփական կապիտալի շրջանառելիության գործակիցը, որը որոշվում է կազմակերպության զուտ հասույթի ն սեփական կապիտալի հարա երակցությամ ն ցույց է տալիս ընկերության սեփական կապիտալի շրջապտույտի արագությունը: 4. Պարտավորությունների հարա երությունը սեփական կապիտալին, որը ցույց է տալիս փոխառու միջոցներից ապահովագրողի կախվածության աստիճանը: 5. Հատուցումների նորմատիվն ըստ ապահովագրության առանձին տեսակների: Այս դեպքում համեմատվում է սակագնի հիմքում դրված հատուցումների նորմատիվը վճարումների փաստացի մակարդակի հետ, որը որոշվում է` փաստացի վճարված ապահովագրական հատուցումները հարա երելով հավաքագրված ապահովագրավճարների հետ:

6. Վերաապահովագրական շուկայից կախվածության ցուցանիշը, որը հաշվարկվում է որպես վերաապահովագրության փոխանցված ապահովագրավճարների գումարի ն հավաքագրված ընդհանուր ապահովագրավճարների գումարի հարա երություն: Այս ցուցանիշի սահմանային չափը եվրոպական շուկայում ընդունված է 509: Վերաապահովագրողներից չափազանց արձր կախվածությունը վկայում է ապահովագրողի ինքնուրույնության ցածր մակարդակի մասին ն կարող է հանգեցնել իրացվելիության ծայրահեղ ցածր աստիճանի, քանի որ ցանկացած վնաս նախ հատուցվում է առաջնային ապահովագրողի կողմից ն հետո միայն մասամ վերաապահովագրողի կողմից: Հայկական ոլոր ապահովագրական ընկերությունների համար այս ցուցանիշը գերազանցում է 50 ն եր եմն նույնիսկ 909-ը, քանի որ մեր ապահովագրական ռիսկերի մեծ մասը վերաապահովագրվում է: 7. Ապահովագրության որնէ տեսակի մեկ ռիսկի գծով

պատասխանատվության չափի ն սեփական կապիտալի հարաերության ցուցանիշը: Այս ցուցանիշի թույլատրելի մակարդակը կազմում է 1-29: ՀՀ Կենտրոնական Բանկի Խորհրդի 2006թ. նոյեմ երի 7-ի թիվ 663-Ն որոշման համաձայն, ստանձնած մեկ ապահովագրական ռիսկի գծով առավելագույն չափը (նվազեցրած հուսալի համարվող վերաապահովագրողին փոխանցվող պատասխանատվության չափով), չի կարող գերազանցել ընդհանուր կապիտալի 109-ը: 8. Ծախսերի մակարդակը: Սա ապահովագրական ընկերության ծախսերի համեմատությունն է` հավաքագրած ապահովագրավճարների ծավալին: 9. Վնասա երության գործակիցը, որը հաշվարկվում է որպես ապահովագրական հատուցումների ն գործավարման ծախսերի գումարի հարա երություն մուտքագրված ապահովագրավճարների նկատմամ : Ապահովագրական ընկերության գործունեության սոցիալտնտեսական նշանակությունը առաջին պլան է մղում վճարունակության ապահովման պահանջը: Այս կապակցությամ ապահովագրողի ֆինանսական դրությունը գնահատելիս վճարունակության

ցուցանիշին տրվում է առանձնահատուկ նշանակություն, որը կներկայացվի առանձին: Իհարկե, թվարկված ցուցանիշներով չի սահմանափակվում ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության արդյունքների գնահատումը: Ապահովագրական ընկերությունների գործունեության արդյունքների վերլուծությունը ենթադրում է որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում ձեռք երած փաստացի արդյունքների համեմատում պլանային մեծությունների հետ: Այս կապակցությամ հատուկ ուշադրության է արժանանում ֆինանսական պլանավորման կամ շահույթի պլանավորման հարցը: Այս սկզունքը լայն տարածում ունի հատկապես զարգացած ապահովագրական շուկա ունեցող երկրներում: Եվրոպական ապահովագրական ընկերությունները կազմում են, այսպես կոչված, յուջեներ, որտեղ սահմանվում են պլանային ցուցանիշներն ըստ ապահովագրության առանձին տեսակների: Պլանային ցուցանիշների մեծությունները ընկերության գործունեության ընթացքում ենթարկվում են ճշգրտումների: Իր ովանդակությամ յուջեն իրենից ներկայացնում է ապահովագրողի գործունեության տարեկան հաշվետվության նախագիծ: Բյուջեի հոդվածների չկատարումը ն պլանային մեծություններից փաստացի ֆինանսական արդյունքների շեղումները ենթարկվում են մանրամասն վերլուծության: Այս պարտականությունների կատարումը դրված է ապահովագրական ընկերությունների ներքին աուդիտի աժնի վրա:

10.3 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎճԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Վճարունակությունը հանդիսանում է ապահովագրական ընկերությունների հուսալիության, նրանց ֆինանսական կայունության ն, հետնա ար, պոտենցիալ ապահովագրվողների համար ապահովագրողի ընտրության կարնորագույն ցուցանիշ: Ապահովագրական ընկերությունների վարկանիշերի գնահատման ժամա376

նակ հուսալիության մյուս չափանիշների շարքում վճարունակությունը համարվում է առաջնային: Վճարունակությունը, ընդհանուր առմամ , շուկայի մյուս սու յեկտների նկատմամ իր պարտավորությունների կատարումն ապահովելու տնտեսվարող սու յեկտի կարողությունն է: Ապահովագրական ընկերության վճարունակություն ասելով` հասկացվում է առաջին հերթին ապահովագրական պարտավորությունները կատարելու ընկերության կարողությունը: Վճարունակությունը հանդիսանում է ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունության ապահովման հիմնական երաշխիք ն կախված է ազմաթիվ գործոններից, որոնք կարելի է աժանել երկու խմ ի` արտաքին ն ներքին: Արտաքին են համարվում այն գործոնները, որոնք կախված չեն ապահովագրողի գործունեությունից, նրա աշխատանքի արդյունավետությունից, ինչպես օրինակ` տնտեսական ն քաղաքական գործոնները, օրենսդրական դաշտը ն այլն: Ի տար երություն արտաքին գործոնների` ներքին գործոնները ուղղակի կախվածության մեջ են գտնվում ապահովագրողի գործունեությունից: Գործոնների այս խմ ին վերա երվում են` 1) ապահովագրական քաղաքականությունը, 2) սակագնային քաղաքականությունը, 3) ապահովագրական պահուստները, 4) ավարար սեփական կապիտալը, 5) վերաապահովագրական քաղաքականությունը, 6) ներդրումային քաղաքականությունը: Ապահովագրական քաղաքականությունը ապահովագրության պայմանագրերի կնքման հետ կապված ապահովագրողի գործունեությունն է, որի ընթացքում նա պետք է մանրամասն գնահատի ապահովագրական ռիսկի կամ ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու հավանականությունը, հաշվարկի սպասվող վնասների առավելագույն չափերը ն, սրանցից ելնելով, որոշումներ ընդունի տվյալ օ յեկտի ապահովագրության հնարավորության կամ անհնարինության մասին:

Սակագնային քաղաքականությունը հանգում է նրան, որ ապահովագրական սակագների չափերը պետք է համապատասխանեն ապահովագրական ռիսկի մեծությանը: Ապահովագրական ընկերության վճարունակության տեսակետից սակագնային քաղաքականության նշանակությունը կայանում է նրանում, որ ապահովագրողի ֆինանսական ռեսուրների հիմնական աղ յուր են հանդիսանում ապահովագրավճարները, որոնց ծավալները կախված են կնքված պայմանագրերի քանակից, ապահովագրական գումարների ն սակագների մեծությունից: Հետնա ար ապահովագրական սակագների չափերից շատ հաճախ կախված է ապահովագրական ընկերության եկամուտների մակարդակը: Եթե ապահովագրվողների ներգրավման նպատակով ապահովագրական ընկերությունն անընդհատ իջեցնի ապահովագրական սակագները, սա կհանգեցնի նրան, որ հավաքագրված ապահովագրավճարների ծավալը ավելի փոքր կլինի, քան ապահովագրական հատուցումների գումարը, ինչն էլ կպայմանավորի ապահովագրական գործունեության վնասա երությունը: Սակայն մյուս կողմից, սակագների արձրացումը կարող է առաջ երել ապահովագրվողների քանակի կրճատում ն այդ մասով ապահովագրավճարների նվազում: Ապահովագրական պահուստները հանդիսանում են ապահովագրական հատուցումների հիմնական աղ յուր ն արտացոլում են ընկերության պարտավորությունների մեծությունը կնքված պայմանագրերի գծով: Այդ պատճառով ապահովագրական պահուստների կազմը ն կառուցվածքը պետք է խստորեն համապատասխանի ապահովագրական ընկերության պարտավորություններին, որպեսզի այն կարողանա ապահովել ապահովագրական հատուցումների վճարումները: Ան ավարար չափով ապահովագրական պահուստների ձնավորումը ապահովագրական ընկերության համար նշանակում է իր պարտավորությունները կատարելու անհնարինություն, իսկ չափից ավելի ապահովագրական պահուստների առկայությունը վկայում է հարկվող շահույթի նվազեցման մասին: Ապահովագրական պահուստների դերը ապահովագրողի ֆինանսական կայունության ապահովման հարցում ավելի մանրամասն կքննարկվի ատենախոսության երրորդ գլխում:

Ապահովագրական ընկերության վճարունակության ապահովման համար նրա սեփական միջոցների մեծությունը պետք է համապատասխանի ապահովագրական պարտավորությունների ծավալին: Ապահովագրողի հնարավորությունը գերազանցող պարտավորությունները պետք է վերաապահովագրվեն: Վերաապահովագրության իմաստը կայանում է նրանում, որ տեղի է ունենում ապահովագրական պարտավորությունների վերա աշխում մի քանի ապահովագրական ընկերությունների միջն: Վերաապահովագրության նշանակությունը ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունության ապահովման մեջ կդիտարկվի առանձին: Ինչպես արդեն նշվել է, ացի ուն ապահովագրական գործունեությունից, ապահովագրողները կարող են զ աղվել նան ներդըրումային գործունեությամ ն սրանից նույնպես շահույթ ստանալ: Այս դեպքում ապահովագրական ընկերությունը սկսում է կախվածության մեջ գտնվել ֆինանսական շուկայում տիրող իրավիճակից` կրելով որոշակի ներդրումային ռիսկ: Սա ստիպում է ապահովագրողներին ուշադիր լինել իրականացվող ներդրումային քաղաքականության նկատմամ : Հակառակ դեպքում` նրանք կարող են վնասներ կրել, իսկ դեպքերի ան արենպաստ զարգացման դեպքում` զրկվել ակտիվների որոշակի մասից: Ապահովագրական ընկերության վճարունակության վրա ազդող արտաքին գործոններից կարելի է նշել նան ապահովագրական ն ֆինանսական շուկաների կոնյուկտուրան, արժեզրկումը, իսկ ներքին գործոններից` ապահովագրական ընկերության ֆինանսական արդյունքի մեծությունը, գործարքների ծավալը, ապահովագրական պորտֆելի մեծությունը ն կառուցվածքը: Պետք է նշել, որ նշված գործոններից յուրաքանչյուրի ազդեցությունը ապահովագրողի վճարունակության վրա ունի երկակի նույթ: Այսպես, արժեզրկումը, առաջ երելով պարտավորությունների արժեզրկում, նպաստում է վճարունակության արձրացմանը, իսկ առաջ երելով սեփական միջոցների արժեզրկում` հանգեցնում է վճարունակության իջեցման: Նմանատիպ արդության կարելի է հանգել նան` ուսումնասիրելով կազմակերպության ֆինանսական արդյունքի ազդեցությունը վճարունակության վրա, քանի

որ ֆինանսական արդյունքը ձնավորվում է ազմաթիվ ներքին ն արտաքին գործոնների ազդեցության տակ: «Վճարունակություն» հասկացությունը դրսնորվում է վճարունակության ցուցանիշի կամ ցուցանիշների համակարգի միջոցով, որոնք ունեն հետնյալ նորոշ հատկանիշները. 1. Քանի որ ապահովագրական ընկերության ֆինանսական դրության հայելի է հանդիսանում նրա հաշվապահական հաշվեկշիռը, ապա հենց այն էլ որոշում է վճարունակության ցուցանիշը: 2. Վճարունակությունն այնպիսի ցուցանիշ է, որը պետք է ինչպես դինամիկ (այսինքն` վճարունակությունն աճում է, թե± նվազում), այնպես էլ տարածքային (ըստ երկրների, տարածաշրջանների) համեմատության հնարավորություն տա: 3. Վճարունակության ցուցանիշը անհրաժեշտ է դիտարկել դինամիկայում, քանի որ տնտեսական գործընթացներն անընդհատ են: 4. Վճարունակության ցուցանիշը արդ ն ազմագործոնային ցուցանիշ է, որի հաշվարկման ճշգրտությունը կախված է ինչպես ելակետային տվյալների ճշգրտությունից, այնպես էլ ժամանակի ընթացքում դրանց փոփոխության համընկնումից: Այսպես, ապահովագրական ընկերության պարտավորությունների ծավալը փոփոխվում է յուրաքանչյուր կնքված պայմանագրով, իսկ կանոնադրական կապիտալի փոփոխությունն արձանագրվում է ֆինանսական արդյունքներն ամփոփելիս: Վճարունակության ցուցանիշը ապահովագրական ընկերության ֆինանսական դրության գնահատման ցուցանիշների համակարգում ավելի համեստ դիրք է գրավում տնտեսության մյուս ոլորտներում զ աղված ձեռնարկությունների համար, քանի որ արտացոլում է միայն ապահովագրական, այլ ոչ թե ոլոր պարտավորությունների կատարման լրացուցիչ ֆինանսական երաշխիքի մակարդակը:

«Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն` ապահովագրական ընկերությունների վճարունակության երաշխիք են հանդիսանում. 1. Համալրված կանոնադրական կապիտալը, որի նվազագույն չափը ներկայումս չպետք է պակաս լինի 350 մլն. դրամից: 2. Իրենց ֆինանսական կայունությունը, վճարունակությունն ու իրացվելիությունն ապահովելու համար ապահովագրողները պարտավոր են պահպանել ապահովագրական ընկերությունների հիմնական տնտեսական նորմատիվները: Պետք է նշել, որ 2008թ. հունվարի 1-ից ապահովագրական ընկերությունների համալրված կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափը սահմանված է 500 մլն. դրամ: Ապահովագրական գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվներ ասելով` հասկացվում են` ա) համալրված կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափը, ) իրացվելիության նորմատիվները, գ) վճարունակության նորմատիվները, այդ թվում` ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափը ն վճարունակության պահանջվող սահմանաչափը, դ) առանձին վերցված ակտիվների համարժեքության նորմատիվը, ե) ստանձնած ապահովագրական ռիսկերի գծով առավելագույն չափի նորմատիվը: Նշված նորմատիվների սահամնաչափերը սահմանված են ՀՀ Կենտրոնական Բանկի կողմից` համաձայն 2006թ. նոյեմ երի 7ի թիվ 663-Ն որոշման, իսկ տնտեսագիտական մեկնա անությունը ներկայացված է գլուխ 2||-ում: Ապահովագրական ընկերությունների վճարունակության կարգավորումն ու վերահսկողությունը հանդիսանում է Եվրամիության անդամ-երկրներում ապահովագրողների նկատմամ վերահսկողություն իրականացնող պետական մարմինների գործունեու381

թյան կարնորագույն ուղղություններից մեկը: Եվրամիության անդամ-երկրների սահմաններում մասնաճյուղերի ն ներկայացուցչությունների հիմնադրման նպատակով ապահովագրական ընկերությունների կապիտալի տեղա աշխման ազատությունը պայմանավորեց ապահովագրողների վճարունակության նկատմամ վերահսկողության միասնական համակարգի անհրաժեշտությունը: Նշված համակարգը նախատեսված է ուղղակի ապահովագրությամ զ աղվող ոլոր ապահովագրական կազմակերպությունների համար, ացառությամ նրանց, որոնք զ աղվում են վերաապահովագրությամ : Վճարունակության նկատմամ վերահսկողության եվրոպական գործող մոդելի հիմնական գաղափարը կազմակերպության ավարար չափով սեփական միջոցների առկայության մեջ է: Ապահովագրական ընկերության վճարունակության մակարդակը որոշվում է ակտիվների ն տվյալ պահին գոյություն ունեցող պարտավորությունների համադրման միջոցով, որով ն հաշվարկվում է փաստացի ազատ ակտիվների մեծությունը: Սրանք այն ռեսուրսներն են, որոնք ազատ են ոլոր պարտավորություններից ն, ըստ էության, համապատասխանում են ընկերության սեփական կապիտալի մեծությանը: Ստացված մեծությունը համեմատվում է նորմատիվայինի հետ, ն եթե, ացահայտվում է սեփական կապիտալի ան ավարարություն, ապա վճարունակության տեսակետից ընկերությունը գտնվում է կրիտիկական դրության մեջ:

10.4

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

Ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունության ապահովման միջոցներ են հանդիսանում` 1) կանոնադրական կապիտալը, 2) ստանձնած ապահովագրական պարտավորություններին համարժեք ապահովագրական պահուստները,

3) վերաապահովագրությունը: Անդրադառնանք այս միջոցներից յուրաքանչյուրին առանձին-առանձին: Կանոնադրական կապիտալը հանդիսանում է ցանկացած ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունության ապահովման կարնոր նախապայման: Այն ապահովում է ընկերության ֆինանսական կայունությունը, մասնավորապես, ստեղծման պահին ն գործունեության իրականացման սկզ նական ժամանակաշրջանում, եր ապահովագրավճարների մուտքերը շատ չեն: Կանոնադրական կապիտալի չափը հետաքրքրություն է ներկայացնում ապահովագրվողների համար` ապահովագրողի սեփական միջոցների կառուցվածքը վերլուծելու նպատակով, քանի որ վերջինիս անվճարունակության դեպքում ապահովագրվողների հանդեպ ստանձնած պարտավորությունները կատարելու երաշխիք են հանդիսանում սեփական միջոցները: Ապահովագրական կազմակերպության կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է հիմնադիրների փայամասնակցությունների դիմաց կատարված ներդրումների հաշվին: Կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափը սահմանվում է օրենսդրությամ : Այն կարող է օգտագործվել ինչպես կանոնադրական գործունեության իրականացման նպատակով, այնպես էլ ապահովագրական պահուստների ն ապահովագրավճարների ան ավարարության դեպքում ապահովագրական հատուցումների վճարման համար: Ինչպես արդեն նշել ենք 11.3 պարագրաֆում, կանոնադրական կապիտալի անհրաժեշտությունն ապահովագրական ընկերության վճարունակության ապահովման մեջ ամրագրված է նան «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքով, որի համաձայն` հիմնական տնտեսական նորմատիվների ապահովման հետ միասին կանոնադրական կապիտալն ապահովագրողների վճարունակության երաշխիք է հանդիսանում: Ի լրումն` կանոնադրական կապիտալը, ինքնին իրենից ներկայացնում է օրենսդրորեն սահմանված հիմնական տնտեսական նորմատիվներից մեկը:

Կանոնադրական կապիտալի առաջնային լինելը պայմանավորված է նան նրանով, որ այն ելնում է լիցենզավորման պահանջներից: «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն` ապահովագրության իրականացման լիցենզիա ստանալու համար պահանջվող այլ փաստաթղթերի հետ միասին հայտատուն լիազորված պետական կառավարման մարմին է ներկայացնում հայտատուի կանոնադրական կապիտալի համալրման փաստը հավաստող համապատասխան փաստաթղթերը: «Ապահովագրության մասին» ՀՀ նախկին օրենքի համաձայն` ապահովագրական ընկերությունների նվազագույն կանոնադրական կապիտալը կազմում էր 20.0 մլն. դրամ: 2000թ. հունիսի 23-ին ՀՀ տարածքում գործող ապահովագրական ընկերությունների կանոնադրական կապիտալի նվազագույն մեծությունն ավելացվեց ն սահմանվեց 50.0 մլն. դրամ: 2004թ.-ի սեպտեմ երի 30-ին ընդունվեց ՀՀ կառավարության թիվ 1345-Ն որոշումը, ըստ որի, ելնելով ապահովագրական ընկերությունների վճարունակության, ֆինանսական կայունության ն հուսալիության ապահովման անհրաժեշտությունից ն առաջնորդվելով ապահովագրվողների շահերի պաշտպանության սկզ ունքներով, սահմանվեց ապահովագրական ընկերությունների համալրված կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափի պահանջն ըստ հետնյալ ժամանակացույցի` » 01.01.2005թ.-ից` 100.0 մլն. դրամ, » 01.01.2006թ.-ից` 200.0 մլն. դրամ, » 01.01.2007թ.-ից` 350.0 մլն. դրամ, » 01.01.2008թ.-ից` 500.0 մլն. դրամ: Նույն ժամանակացույցը հետագայում ընդունվեց ՀՀ կառավարության` 2005թ. դեկտեմ երի 09-ի թիվ 2174-Ն ն ՀՀ ԿԲ Խորհրդի 2006թ. մարտի 28-ի թիվ 124-Ն որոշումներով: Այսպիսով, ներկայումս գործող ապահովագրական ընկերությունները պարտավոր են ունենալ առնվազն 350.0 մլն. դրամ կանոնադրական կապիտալ: Բացի այդ նշենք, որ մինչն «Ապահովագրության մասին» ՀՀ նոր օրենքի ընդունումը (11 հունիսի, 2004թ.) օրենսդրորեն սահ384

մանված չէր կանոնադրական կապիտալի իրացվելիության աստիճանը: Մինչդեռ նպատակ ունենալով միջոցների ան ավարարության դեպքում ծառայել ապահովագրական հատուցումների վճարմանը` այն պետք է նան համապատասխան չափով իրացվելի լինի: Այս կապակցությամ նոր օրենքում մտցվեց համապատասխան փոփոխություն, որի համաձայն ապահովագրական գործունեություն իրականացնողների կանոնադրական կապիտալը համալրելու կամ աժնեմաս ( աժնետոմս) կամ փայամասնակցություն ձեռք երելու նպատակով վճարումը պետք է իրականացվի ացառապես դրամական արտահայտությամ : Եթե համեմատենք ՀՀ-ում գրանցված ապահովագրական ընկերությունների համալրված կանոնադրական կապիտալի չափերի փոփոխություններն ըստ տարիների նույն ժամանակաշրջանի ընթացքում գրանցված ն գործունեություն իրականացնող ապահովագրական ընկերությունների թվաքանակի փոփոխության հետ (աղյուսակ10. 2), ապա կտեսնենք, որ 2006թ. հունվարի 1-ի դրությամ Հայաստանում գործող ապահովագրական ընկերությունների ընդհանուր կանոնադրական կապիտալը 2005թ.-ի նույն ժամանակաշրջանի դրության համեմատությամ աճել է 73.859-ով, իսկ 2004թ.-ի համեմատությամ ` 139.69-ով, այն պայմաններում, որ 2006թ. հունվարի 1-ի դրությամ նախորդ տարվա նույն ժամանակաշրջանի համեմատությամ գործող ընկերությունների քանակը ավելացել է երկուսով կամ 9.529-ով, իսկ 2004թ.-ի համեմատությամ ` չորսով կամ 21.059-ով: Դժվար չէ նկատել, որ ընկերությունների թվաքանակն ավելացել է ավելի դանդաղ տեմպերով, քան կանոնադրական կապիտալը: Հետնա ար, կարելի է փաստել, որ 2004թ.-ից սկսած մեծանում է հայկական ապահովագրական ընկերությունների կապիտալացման մակարդակը: Պատճառն այն է, որ սկզ նապես սահմանված 20 մլն. դրամ նվազագույն կանոնադրական կապիտալի պահանջը տարեցտարի ավելացել է ն ներկայումս կազմում է 350 մլն. դրամ:

Աղյուսակ 10.2

Տարիներ

Գործող ընկերություններ (հատ) Լիցենզավորված ընկերություններ (հատ) Կանոնադրական կապիտալ (մլրդ. դրամ)

փոփոխ. 2004-ի համեմ. (9)

փոփոխ. 2005-ի համեմ. (9)

21.05

9.52

4.55

-11.54

1.798

2.478

4.308

139.6

73.85

Վերաապահովագրությունը մեկ ապահովագրողի կողմից, պայմանագրով որոշված պայմաններով, ապահովադրի նկատմամ ունեցած իր ամ ողջ պարտավորությունների կամ դրա մի մասի կատարման ռիսկի ապահովագրումն է այլ ապահովագրողի մոտ: Վերաապահովագրության օգնությամ ապահովագրողը կարող է ավելացնել իր պորտֆելի տարողունակությունը` ուղիղ ապահովագրության պայմանագրեր կնքելով իր ֆինանսական հնարավորությունները գերազանցող ռիսկերի գծով: Վերաապահովագրության շնորհիվ ապահովագրական ընկերությունը պահպանում է անհրաժեշտ հավասարակշռություն իր գործունեությունում, որը միշտ կարող է վտանգվել տար եր գործոնների ազդեցության տակ: Այսպիսի գործոններին են դասվում ն՛ վնասա երության հանկարծակի տատանումները, ն՛ ահռելի վնաս պատճառելու հավանականություն ունեցող խոշոր աղետները, հատկապես այն դեպքում, եր ապահովագրողը մեկ պատահարի արդյունքում կարող է պատասխանատվություն կրել ազմաթիվ ապահովագրության պայմանագրերով: Վերաապահովագրության ռիսկերի փոխանցման ժամանակ թե՛ ցեդենտի, ն թե՛ ցեսսիոների համար շատ կարնոր է վերաապահովագրվողի սեփական պահումի, այսինքն` չվերաապահովա386

գրվող կամ ցեդենտի պատասխանատվության վրա մնացող գումարի ճիշտ որոշման հարցը: Ցեդենտի համար այս հարցը երկակի նույթ ունի: Մի կողմից` վերաապահովագրությունը հաշվեկշռված ապահովագրական պորտֆել ստեղծելու, խոշոր վնասներից պաշտպանվելու միջոց է, մյուս կողմից` պարտավորությունների փոխանցման հետ միասին ցեսսիոներին է փոխանցվում նան ստացված ապահովագրավճարի զգալի մասը: Վերաապահովագրողի համար ցեդենտի սեփական պահումի հարցը նս կարնոր է. չափազանց ցածր սեփական պահումն անհանգստացնում է վերաապահովագրողներին, քանի որ նրանք համոզված չեն, արդյո՞ք վերաապահովագրվողը ռիսկերի ճիշտ ընտրություն է կատարում ն ուշադիր է իր կողմից ապահովագրված ռիսկերի նկատմամ : Ապահովագրության տեսության մեջ ընդունված է ցեդենտի սեփական պահումի հաշվարկման հետնյալ անաձնը. 2 Հ 2 2 K2 2 Ք որտեղ` 2-ը սեփական պահումի առավելագույն չափն է, որի դեպքում չի խաթարվի ցեդենտի ֆինանսական կայունությունը, K-ն` ապահովագրական գործառնությունների ֆինանսական կայունության աստիճանը նութագրող ցուցանիշն է, Ք-ն` ապահովագրողի կողմից ապահովագրված ոլոր ռիսկերի գծով նետտո-ապահովագրավճարների գումարն է: Սեփական պահումը որոշելու ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան հետնյալ հանգամանքները` » որքան արձր է ապահովագրական գործառնությունների միջին եկամտա երությունը ն ցածր է միջին վնասա երությունը, այնքան մեծ կարող է լինել սեփական պահումի չափը ն հակառակը, » որքան լայն է ապահովագրության օ յեկտների տարածքային աշխվածությունը, այնքան մեծ կարող է լինել սեփական պահումի չափը,

որքան մեծ է գործավարման ծախսերի մեծությունը, այնքան փոքր սեփական պահում է հարկավոր սահմանել, » ապահովագրական պորտֆելի հաշվեկշռվածությունը կախված է նան ապահովագրության տեսակներից, ռիսկի գնահատումից, ապահովագրության պայմանների սահմանումից: Այս ամենն այլ կերպ կոչվում է «անդերրայթինգ»: Այժմ ներկայացնենք ՀՀ-ում նախկինում ն ներկայումս գործող սեփական պահումին վերա երող օրենսդրական սահմանափակումները: «Ապահովագրության մասին» ՀՀ նախկին օրենքի համաձայն` իրենց վճարունակությունն ապահովելու համար ապահովագրողները պարտավոր էին պահպանել ակտիվների ն իրենց կողմից վերցրած ապահովագրական պարտավորությունների միջն նորմատիվային հարա երակցությունը: Այս նորմատիվը սահմանված էր 1/15 (տես` ՀՀ Կառավարության 1997թ. հունիսի 10-ի թիվ 174 որոշում): Վճարունակության ապահովման համար այս նորմատիվային հարա երակցությունը գերազանցող ապահովագրական պարտավորությունների ծավալներն ապահովագրական ընկերությունները պարտավոր էին վերաապահովագրել: Ապահովագրողների ակտիվների ն ապահովագրական պարտավորությունների հարա երակցության նորմատիվը միաժամանակ հանդես էր գալիս որպես ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունության ն վճարունակության երաշխիք: Անհրաժեշտ ենք համարում նշել, որ այս սահմանափակումների պայմաններում ՀՀ ապահովագրական ընկերությունների կողմից հավաքագրվող գումարների գերակշիռ մասը վերաապահովագրավճարների տեսքով արտահոսում էր Հայաստանից (տե՛ս աղյուսակ 3 ն 4): »

Աղյուսակ 10.3 Ցուցանիշ հավաքագրված ապահովագրավճարներ

01.01.2004թ.

01.01.2005թ.

01.01.2006թ.

2 657 490

3 908 644

4 606 546

(հազ. դրամ) վերաապահովագրության փոխանցված վերաապահովագրավճար ներ (հազ. դրամ)

1 907 871

2 282 453

2 387 490

01.01.2004թ.

01.01.2005թ.

01.01.2006թ.

660 962 156

1 184 772 085

1 734 047 254

641 411 301

1 150 850 238

1 685 027 606

Աղյուսակ 10.4 Ցուցանիշ ապահովագրական գումարներ (հազ. դրամ) վերաապահովագրության փոխանցված ապահովագրական գումարներ (հազ. դրամ)

Ինչպես ցույց են տալիս տվյալները, 01.01.2004թ. դրությամ ՀՀ ապահովագրողների կողմից վերաապահովագրության է փոխանցվել հավաքագրված ապահովագրավճարների 71.799-ը, իսկ ապահովագրական պարտավորությունների` 97.049-ը, 01.01. 2005թ. դրությամ նույն ցուցանիշները կազմել են համապատասխանա ար` 58.399 ն 97.149, իսկ 01.01.2006թ. դրությամ ` 51.839 ն 97.179: Այսինքն, չնայած, որ վերաապահովագըրության փոխանցվող պարտավորությունների ծավալն աճել է ոչ մեծ չափերով, վերաապահովագրավճարների գումարը տարեցտարի նվազել է: Պատճառներից մեկն այն է, որ ապահովագրողները սկսել են վերաապահովագրողների հետ կնքել նան ոչ համամասնական վերաապահովագրության պայմանագրեր: Բացի այդ, քանի որ վերաապահովագրության պայմանագրերում հաճախ ցեսսիոները ցեդենտի համար նախատեսում է կոմիսիոն պարգնավճար, վերաապահովագրողին հասանելիք վճարը համապատասխանա ար նվազեցվում է ն իրականում նրանց միջն համամասնորեն չի աշխվում: «Ապահովագրության մասին» ՀՀ նոր օրենքի ընդունումից ն ուժի մեջ մտնելուց հետո դրությունը մի փոքր փոխվեց: Օրենքով որոշվեց որպես տնտեսական նորմատիվ սահմանել վերաապահովագրության փոխանցվող ապահովագրական պարտավորությունների առավելագույն չափերը ն ստանձնած ապահովագրական

ռիսկերի գծով առավելագույն չափերը: Ի կատարումն օրենքի` ՀՀ Կառավարության կողմից 2005թ. հուլիսի 28-ին ընդունվեց թիվ 1297-Ն որոշումը, որով հաստատվեց «Վերաապահովագրության պահանջները սահմանող կարգը»: Նշված կարգը հետագայում վերահաստատվեց նան ՀՀ Կենտրոնական Բանկի Խորհրդի 2006թ. մարտի 28-ի թիվ 124-Ն որոշմամ : Այս կարգի համաձայն` ապահովագրության պայմանագրերով ստանձնած ռիսկերի դիմաց փաստացի վճարված ընդհանուր ապահովագրավճարների առնվազն 209-ը չպետք է փոխանցվի վերաապահովագրողին, կամ ապահովագրողը կարող է վերաապահովագրել ապահովագրության պայմանագրերով ստանձնած ռիսկերի 809-ից ոչ ավել մասը: Սակայն այս դրույթը սահմանափակվում էր հաջորդ երկու դրույթներով, այն է. ապահովագրողը չի կարող սեփական պահումի վրա թողնել որնէ մեկ ապահովագրական ռիսկի գծով ստանձնած պարտավորություն, որի մեծությունը գերազանցում է իր սեփական կապիտալի 109-ը, ինչպես նան ապահովագրողն իր գործունեության ընթացքում չի կարող սեփական պահումի վրա թողնել իր կողմից ստանձնած ռիսկերի գծով պարտավորությունների դիմաց ընդհանուր հաշվեգրած ապահովագրավճարների այն չափը, որը գերազանցում է իր սեփական կապիտալի 3009-ը: ՀՀ ԿԲ կողմից ընդունված «Ապահովագրական ընկերությունների հիմնական տնտեսական նորմատիվները հաստատելու» նոր կանոնակարգում ներկայացված է ստանձնած ապահովագրական ռիսկերի գծով առավելագույն չափերը որոշելու այլ մեխանիզմ (ՀՀ Կենտրոնական Բանկի Խորհրդի 2006թ. նոյեմ երի 7-ի թիվ 663-Ն որոշում): Ստանձնած ապահովագրական ռիսկերի գծով առավելագույն չափի նորմատիվը հաշվարկվում է ստանձնած ապահովագրական գումարը (նվազեցրած այդ պայմանագրի գծով հուսալի ճանաչված վերաապահովագրողին փոխանցված պարտավորության չափը) հարա երելով ապահովագրական ընկերության ընդհանուր կապիտալի մեծությանը: Այս նորմատիվը չի կարող գերազանցել ընդհանուր կապիտալի 109-ը:

ՀՀ գործող օրենսդրությամ վերաապահովագրության նկատմամ ներկայացվում են նան այլ պահանջներ, որոնք ներկայացված են առանձին գլուխ Մ|||-ում: Ապահովագրական պահուստները նպատակային ուղղվածություն ունեցող միջոցների ամ ողջություն է, որոնք ձնավորվում են ապահովագրողի կողմից ստացված ապահովագրավճարների հաշվին ն օգտագործվում են ապահովագրողի կողմից ստանձնած պարտավորությունները կատարելու համար: Գործնականում ապահովագրական պահուստների մեծությունը ցույց է տալիս ապահովագրական կազմակերպության պարտավորությունների ծավալը հաշվետու ժամանակաշրջանի դրությամ : Քանի որ ապահովագրական պահուստների հաշվարկման հիմքում ընկած է ապահովագրողի չկատարած պարտավորությունների գնահատումը, հետնա ար ապահովագրական պահուստների մեծությունը փոփոխվում է ապահովագրողի պատասխանատվության ծավալի մեծացմանը կամ փոքրացմանը համապատասխան: Ապահովագրական պահուստները կարող են ավելանալ միայն այն չափով, որքանով մեծանում են ապահովագրողի պարտավորությունները: Զարգացած երկրներում ապահովագրական պահուստներն ընդունված է անվանել «տեխնիկական»: Ապահովագրական պահուստների այսպիսի տեսակներ ձնավորում էին նան ՀՀ ապահովագրական ընկերությունները մինչն 01.04.2006թ., այսինքն, եր գործում էր ՀՀ Կառավարության 1996թ. նոյեմ երի 29-ի թիվ 368 որոշմամ հաստատված «Ապահովագրական պահուստների ձնավորման ն տեղա աշխման» կարգը: «Տեխնիկական» տերմինն օգտագործվում է` նորոշելու այնպիսի պահուստները, որոնց ստեղծումը պայմանավորված է ապահովագրական գործառնությունների իրականացման տեխնիկայի պահանջներով, ի տար երություն սովորական պահուստների, որոնք ստեղծվում են յուրաքանչյուր տնտեսական միավորում օրենսդրության պահանջների համաձայն: Տեխնիկական պահուստների առկայությունը անհրաժեշտ պայման է համարվում ապահովագրական ընկերության վճարունակության ապահովման

համար, որի հետ կապված դրանց ձնավորումը պարտադիր է ապահովագրողների համար: Տեխնիկական պահուստները միջազգային ապահովագրության մեջ ն ապահովագրական պահուստները հայրենական ապահովագրության մեջ կատարում են միասնական գործառույթ. ապահովագրողների համար ֆինանսական երաշխիք են հանդիսանում ապահովագրվողների հանդեպ ստանձնած իրենց պարտավորությունների կատարման նպատակով: Սակայն տար եր մեթոդոլոգիական մոտեցումները պայմանավորում են դրանց ձնավորման տար եր եղանակները: Ինչպես հայրենական ապահովագրության մեջ, միջազգային ապահովագրության պրակտիկայում էլ տեխնիկական պահուստները ձնավորվում են կյանքի ապահովագրության համար առանձին ն ապահովագրության ռիսկային տեսակների կամ ոչ կյանքի ապահովագրության համար առանձին: Կյանքի ապահովագրության մեջ ձնավորվում են մաթեմատիկական պահուստներ, իսկ ապահովագրության ռիսկային տեսակների համար` տեխնիկական: Ապահովագրական պահուստների կազմը տար եր երկրներում տար եր է: Սակայն ոլոր երկրներում էլ (այդ թվում նան ՀՀում) ոչ կյանքի ապահովագրություն իրականցնող ընկերությունները ձնավորվում են` 1) ապահովագրավճարների պահուստը, մասնավորապես չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստը, 2) վնասների պահուստը: ՀՀ ապահովագրական ընկերությունների կողմից պահուստների հաշվարկը կատարվում է` ՀՀ ԿԲ Խորհրդի 2006թ. նոյեմ երի 07-ի «Ապահովագրական ընկերությունների ապահովագրական պահուստները» Կանոնակարգ 31-ը հաստատելու մասին թիվ 664-Ն որոշման համաձայն: Չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստն (ՉԱՊ) իրենից ներկայացնում է պահուստ, որը նախատեսված է ապագայում ապահովագրվողներին ապահովագրական հատուցումներ կամ ապահովագրական գումարներ վճարելու համար:

Յուրաքանչյուր ապահովագրության պայմանագրի գծով ՉԱՊ-ը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` (Ա - ՎԱ i ) " ՉՕ i ՉԱ i = i ՊՕ i որտեղ՝ ՉԱi-ն

i-րդ ապահովագրության պայմանագրի չվաստակված ապահովագրավճարի չափն է, Աi -ն i-րդ ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված ապահովագրավճարի չափն է, ՎԱi i-րդ ապահովագրության պայմանագրի գծով օրենքի ն նորմատիվ իրավական ակտերի համաձայն հուսալի համարվող վերաապահովագրողին փոխանցվելիք ապահովագրավճարի չափն է, ՉՕi -ն i-րդ ապահովագրության պայմանագրի գծով չլրացած օրերի քանակն է հաշվետու ժամանակահատվածի ավարտից հետո, ՊՕi –ն i-րդ ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետն է` օրերով: Վնասների պահուստը աղկացած է ապահովագրողին ներկայացված, սակայն դեռնս չվճարված պահանջների պահուստից ն տեղի ունեցած, սակայն ապահովագրողին դեռնս չներկայացված պահանջների պահուստից:

Ապահովագրողին ներկայացված, սակայն դեռնս չվճարված պահանջների պահուստի` ՆՉՊՊ-ի (նախկինում կոչվում էր հայտարարված, այց չկարգավորված վնասների պահուստ) ձնավորումը պայմանավորված է ապահովագրական գործունեության առանձնահատկությամ : Շատ հաճախ ապահովագրական հատուցումը վճարվում է ոչ թե ապահովագրական դեպքից անմիջապես հետո, այլ ապահովագրվողի կողմից հայց ներկայացնելուց որոշակի ժամանակ հետո: Սրա հետ կապված ապահովագրական ընկերությունները ձնավորում են վերը նշված պահուստը:

ՆՉՊՊ-ի մեծությունը պետք է հիմնված լինի այդ պահանջները կարգավորելու համար ապահովագրողի կողմից վճարվելիք գումարների (հատուցումների) նախնական հաշվարկի վրա, որը պետք է լինի ողջամիտ ն հիմնավոր: ՆՉՊՊ-ը հաշվարկվում է երկու մեթոդներով` 1)«դեպք առ դեպք» գնահատում` մինչն հաշվետու ժամանակահատվածի վերջը տեղի ունեցած, սակայն չկարգավորված պատահարներից խող պահանջների առանձինառանձին գնահատում, ներառյալ պահանջների հատուցման կարգավորման ծախսերը, 2)«միավոր պահանջի հատուցման միջին չափի» գնահատում, որը կարող է օգտագործվել ապահովագրության այն տեսակների համար, որտեղ պահանջների ամսական քանակը հաշվետու ամսին նախորդող տասնմեկ ամիսների ընթացքում հիսուն ն ավելի է եղել ն պահանջների հատուցման պատմությունը (պատմական պատկերը) էականորեն չի տատանվել: «Դեպք առ դեպք» գնահատման ժամանակ ՆՉՊՊ-ի հաշվարկում պահանջի գումարը հաշվարկվում է ապահովագրողի նախնական գնահատված մեծությամ , իսկ եթե դրա չափի մասին ապահովագրողին դեռնս ոչինչ հայտնի չէ, ապա պահուստը ձնավորվում է ապահովագրական գումարի չափով: «Միավոր պահանջի հատուցման միջին չափի» գնահատման մեթոդի ՆՉՊՊ-ն հաշվարկվում է հետնյալ կերպ. նախ ոլոր ներկայացրած, այց չկարգավորված պահանջներից հանվում են այն պահանջները, որոնք հաշվարկվել են «դեպք առ դեպք» գնահատման մեթոդով, ստացված մեծությունն այնուհետն ազմապատկվում է հաշվետու ամսում ն դրան նախորդող տասնմեկ ամիսների կտրվածքով ապահովագրության տվյալ տեսակի գծով պահանջի միջին չափով: «Միավոր պահանջի հատուցման միջին չափի» գնահատման ժամանակ պետք է ացառվեն այն պահանջները, որոնք կգերազանցեն հաշվետու ամսում ն դրան նախորդող տասնմեկ ամիսների ընթացքում տեղի ունեցած ն ապահովագրո-

ղին ներկայացված տվյալ տեսակի ապահովագրության պահանջների ընդհանուր գումարի 1.59-ը: Ապահովագրության պայմանագրի պայմաններից մեկը ապահովագրական դեպքի մասին ապահովագրողին ժամանակին տեղեկացնելն է: Սակայն եր եմն դա չի հաջողվում, ն ապահովագրողը դեպքի մասին տեղեկացվում է սահմանված ժամկետից ուշ: Տեղի ունեցած, սակայն ապահովագրողին դեռնս չներկայացված պահանջների պահուստը` ՏՉՊՊ-ն նախատեսված է այն պարտավորությունների կատարման, ինչպես նան ապահովագրողին ներկայացվող պահանջների (վնասների) կարգավորման ծախսերի ապահովման համար, որոնք առաջացել են հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում տեղի ունեցած ապահովագրական դեպքերի հետնանքով, ն որոնց տեղի ունենալու փաստի վերաերյալ ապահովագրության պայմանագրի համաձայն կամ օրենսդրությամ սահմանված կարգով մինչն հաշվետու ամսաթիվն ապահովագրողին չի հայտնվել: ՏՉՊՊ-ի մեծությունը հաշվարկվում է` հիմք ընդունելով ապահովագրական ընկերության գործունեության տարիները, որը կարելի է ացատրել նրանով, որ համեմատա ար երկարատն գործունեություն ծավալած ապահովագրողներն ունեն ապահովագրական հայցերի ավելի հարուստ վիճակագրություն: Մենք ներկայացրեցինք ոչ կյանքի պահովագրություն իրականացնող ընկերությունների կողմից ձնավորվող ապահովագրական պահուստների հիմնական տեսակները: Սակայն ացի նշվածներից ՀՀ ապահովագրողների կողմից ձնավորվում են նան ապահովագրական պահուստների այլ տեսակներ` հավասարակշռման ն ոնուսների պահուստը, զեղչերի ն ապահովագրավճարի վերադարձի պահուստը, որը պետք է հաշվարկեն նան կյանքի ապահովագրություն իրականացնող կազմակերպությունները: Հավասարակշռման պահուստն իրենից ներկայացնում է այն միջոցները, որոնք նախատեսված են ապահովագրողի վնասների միջին ցուցանիշներից վնասի փաստացի ցուցանիշների հաճախականության ն ծավալների էական տատանումները ժամանակի մեջ հավասարեցնելու համար: Ընդ որում, այս պահուստը

կարող են հաշվարկել միայն այն ապահովագրողները, որոնք ունեն տվյալ ապահովագրության տեսակի գծով առնվազն երեք տարվա պատմություն: Հավասարակշռման պահուստը, ըստ էության, նման է նախկինում հաշվարկվող վնասա երության տատանումների պահուստին:

Բոնուսների, զեղչերի ն ապահովագրավճարի վերադարձի պահուստը ներառում է ապահովագրական պայմանագրերից խող ապահովադրի նկատմամ պարտավորությունները` կապված ապահովագրողի հավելյալ շահույթում ապահովադրի մասնակցության ( ոնուս), ապահովագրական վճարների մասամ վերադարձման (զեղչ) ն պայմանագրի չօգտագործված մասի դիմաց ապահովագրավճարների վերադարձման հետ, ն համապատասխանա ար հաշվարկվում է ոլոր այդպիսի պայմանագրերի գծով:

Կյանքի ապահովագրության պահուստների` մաթեմատիկական պահուստների մեծությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով` n

ՄՊi = ( Øր iÝա Ë + Ահi − ԱԳ i − ö i ) + ∑ ( Øր iÝաË + Ահ ij − ԱԳ ij − ö ij ) "Ե Ü ij j =1

որտեղ` ՄՊi-ն i-րդ ապահովագրության պայմանագրի գծով մաթեմատիկական պահուստի գումարն է, ՄՊiնախ-ն i-րդ ապահովագրության պայմանագրի գծով կյանքի ապահովագրության պահուստի մեծությունն է նախորդ հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջին օրվա դրությամ , Ահi -ն հաշվետու ժամանակաշրջանում ապահովադրի կողմից վճարված ապահովագրավճարների չափն է, ԵՆi)-ն i-րդ ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված ներդրումների հաշվետու ժամանակաշրջանի )-րդ օրվա եկամտա երության գործակիցն է,

ԱԳi-ն

Փi-ն

)-ն ո-ը Ահi)-ն

ԱԳi)-ն

Փi)-ն

i-րդ պայմանագրի գծով վճարված ապահովագրական գումարների մեծությունն է հաշվետու ժամանակաշրջանում, i-րդ պայմանագրի ապահովադրին տրամադրված փոխառությունների գծով ապահովագրողի պահանջների մեծության փոփոխությունն է հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում, հաշվետու ժամանակաշրջանի օրն է, հաշվետու ժամանակաշրջանի օրերի քանակն է, i-րդ պայմանագրի գծով հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզ ից մինչն հաշվետու ժամանակաշրջանի )-րդ օրը ապահովադրի կողմից վճարված ապահովագրավճարների գումարն է, i-րդ պայմանագրի գծով հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզ ից մինչն հաշվետու ժամանակաշրջանի )-րդ օրը ապահովադրին վճարված ապահովագրական գումարների մեծությունն է, i-րդ պայմանագրի ապահովադրին տրամադրված փոխառությունների գծով ապահովագրողի պահանջների մեծության փոփոխությունն է հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզ ից մինչն հաշվետվու ժամանակաշրջանի )-րդ օրը:

Ապահովագրական պահուստների տեղա աշխումը Միջազգային պրակտիկայում ապահովագրության ոլորտի վերահսկողության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն է դարձըվում տեխնիկական պահուստներին, որոնք ապահովում են ապահովագրվողների հանդեպ ստանձնած ապահովագրողների պարտավորությունների կատարումը: Տեխնիկական պահուստների տեղա աշխման կարնորությունը հանգեցրել է նրան, որ դրա նկատմամ վերահսկողության սկզ ունքները ներառված են Եվրամիության կողմից ընդունված ապահովագրական ընկերությունների վճարունակության կոնցեպցիայի մեջ: Եվրամիությունը տեխնիկա-

կան պահուստների տեղա աշխման նպատմամ ներկայացնում է հետնյալ պահանջները` » վերադարձելիության առավելագույն երաշխավորություն, » ներդրումների իրացվելիություն, » ներդրումների շահութա երություն: Պետք է նշել, որ սրանք հիմնական ն անկյունաքարային պահանջներն են, սակայն սրանով չի սահմանափակվում ակտիվների կառավարումը: Այսպես, ընդունված է պահուստների տեղաաշխման ժամանակ հաշվի առնել նան ներդրումների ժամկետը, որը պետք է համադրելի լինի ապահովագրողի պարտավորությունների գործողության ժամկետի հետ ն այլն: Առանձին դիտարկենք ապահովագրական պահուստների տեղա աշխման վերը թվարկված սկզ ունքները:

Միջոցների վերադարձելիության առավելագույն երաշխավորության սկզ ունքն եր եմն անվանում են նան վերադարձելիության կամ հուսալիության սկզ ունք: Այս սկզ ունքն ապահովագրողի առջն խնդիր է դնում տվյալ պայմաններում հասնել ներդրումների առավելագույն հնարավոր անվտանգության, այսինքն` խոսքը ներդրումային ռիկը նվազագույնի հասցնելու մասին է: Ներդրումային ռիսկի տակ հասկացվում է միջոցների տեղա աշխման հետնանքով վնաս կրելու կամ շահույթ չստանալու հնարավորությունը: Ներդրումային ռիսկը միատարր չէ. այն իր մեջ ներառում է` » դիվերսիֆիկացվող, » չդիվերսիֆիկացվող ռիսկերը: Դիվերսիֆիկացվող ռիսկը ներդրումային ռիսկի այն մասն է, որից կարելի է խուսափել հաջող դիվերսիֆիկացված պորտֆելի ձնավորման միջոցով: Այն կապված է մեկ ոլորտում տեղա աշխված միջոցների շրջանակներում առաջացող ան արենպաստ իրադարձությունների հետ, եր դրանց հետնանքները կարող են փոխհատուցվել այլ ոլորտներում տեղա աշխված միջոցների արդյունավետության հաշվին: Չդիվերսիֆիկացվող կոչվում է այն ռիսկը, որից խուսափել հնարավոր չէ: Այն կապված է տար եր գոր398

ծոնների ազդեցության հետ (արժեզրկում, տոկոսադրույքների աճ ն այլն): Ներդրումային ռիսկի գործակիցները հաշվարկվում են տնտեսամաթեմատիկական ն էկոնոմետրիկական մոդելների հիման վրա: Սակայն գործնականում ներդրումներ կատարելիս կազմակերպությունները ոչ միշտ են օգտագործում այս մոդելները, քանի որ ռիսկի մակարդակն արդեն որոշակիորեն պարզ է դառնում հենց ներդրման տվյալ ոլորտի ովանդակությունից: Այսպես, մյուս ոլոր հավասար պայմաններում ներդրումային ռիսկի տեսանկյունից ամենաանվտանգն են պետական պարտատոմսերը: Բավականաչափ հուսալի են նան խոշոր, մեծ հեղինակություն վայելող կազմակերպությունների արժեթղթերը: Առավել ռիսկային են համարվում երիտասարդ ն գիտատար կազմակերպությունների արժեթղթերը: Ակտիվների իրացվելիություն ասելով` հասկացվում է դրանց արագ ն անվնաս փոխակերպումը փողի: Իրացվելիության սկզ ունքը կարնոր է տնտեսության ցանկացած ոլորտում գործող յուրաքանչյուր կազմակերպության համար: Բավական է նշել, որ իրացվելի ակտիվները կարնոր տեղ են զ աղեցնում կազմակերպության պորտֆելը գնահատելիս ն ֆինանսական մենեջմենթում հատուկ նշանակություն ունեն: Իրացվելիության աստիճանը որոշելիս սովորա ար հաշվի են առնում ինչպես այն ժամանակը, որի ընթացքում կարելի է տվյալ ֆինանսական միջոցը վերածել փողի, այնպես էլ դրանով պայմանավորված ծախսերը: Հայտնի է, որ ացարձակ իրացվելի է միայն կանխիկ փողը: Անկանխիկ հաշվարկները ժամանակի ծախսեր են պահանջում: Արժեթղթերի իրացումը ացի ժամանակից պահանջում է նան րոքերի ծառայությունների վճարում: Բացի դրանից, արժեթղթերի, օրինակ` աժնետոմսերի շտապ վաճառքի դեպքում կարող են լրացուցիչ կորուստներ առաջանալ` դրանց գնի իջեցման հետ կապված: Ապահովագրության մեջ իրացվելիությունն ավելի է կարնորվում, քանի որ որքան իրացվելի են ապահովագրողի ակտիվները, այնքան արագ է վերջինս կատարում ապահովագրական հատուցումները:

Չնայած ապահովագրական ընկերության պորտֆելային քաղաքականության` մշակման ժամանակ ներդրումների շահութաերությունը գերակայող գործոն չի հանդիսանում, այնուամենայնիվ, ինչպես ն տնտեսության ցանկացած այլ ոլորտում, շահույթի ստացումը առնտրային կազմակերպության գործունեության նպատակն է, որպիսիք հանդիսանում են նան ապահովագրական ընկերությունները: Ապահովագրական գործում ներդրումային շահույթը առանձնահատուկ դեր է կատարում: Այն ապահովագրողին ապահովագրական գործունեությունից վնաս ունենալու հնարավորություն է տալիս, ինչն իր հերթին թույլ է տալիս մրցակցության պայմաններում որոշակի դիրքեր ապահովել շուկայում: Ներդրումների հուսալիության սկզ ունքը քննարկելիս նշեցինք, որ ներդրումների ռիսկայնությունը որոշակիորեն կախված է դրանց շահութա երությունից, այսինքն` արձր շահութա երությունը հաճախ նշանակում է նան արձր ռիսկ: Այստեղ կարնոր է նշել, որ հակադարձ կապ գոյություն չունի. ոչ մի երաշխիք չկա, որ արձր ռիսկն անպայման կապահովի արձր շահույթ: Հուսալիության, իրացվելիության ն շահութա երության սկզ ունքները, որպես ներդրումների նպատակ, ավականին իրարամերժ են, քանի որ, օրինակ, ամենահուսալի արժեթղթերն ունեն ցածր եկամտա երություն ն հակառակը: Այս իմաստով առավելագույն արդյունքի կարելի է հասնել պորտֆելի դիվերսիֆիկացման միջոցով: Դիվերսիֆիկացման տակ հասկացվում է ներդրվող կապիտալի աշխումը տար եր օ յեկտների միջն կապիտալի կամ դրանից ստացվող եկամտի հնարավոր կորուստների ռիսկը նվազեցնելու նպատակով: Միջոցների վերադարձելիության երաշխավորություն, իրացվելիություն ն շահութա երություն պահանջներին ավարարող պորտֆելը կոչվում է հաշվեկշռված: Նշենք, որ խնդիրը ոչ թե պարզապես հաշվեկշռված պորտֆել ստեղծելն է, այլ տվյալ ապահովագրական ընկերության ներդրումային նպատակներին ավարարող հաշվեկշռված պորտֆել ստեղծելը: Սրա հետ կապված` տար եր ապահովագրական պորտֆել ունեցող ապահովագրական կազմակերպությունները կձնավորեն տար եր ներդրու400

մային պորտֆելներ` նույնիսկ օգտագործելով ռիսկի գնահատման, շահույթի նորմայի հաշվարկման միասնական մեթոդոլոգիա: Հետնա ար, ապահովագրողի ներդրումային քաղաքականությունը որոշվում է` իրականացվող ապահովագրական գործարքների նույթից ելնելով: Ապահովագրական պահուստների տեղա աշխման նույն պահանջները կիրառվում են նան ՀՀ ապահովագրողների նկատմամ : Ապահովագրական պահուստների տեղա աշխումը ՀՀ-ում կարգավորվում է ՀՀ ԿԲ Խորհրդի թիվ 664-Ն որոշումով (ընդունված 07.11.2006թ.):

10.5

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԱՐԿԱՆԻՇԱՎՈՐՈՒՄԸ

Ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունության գնահատման համար օգտագործվող ցուցանիշների համակարգից ացի արտասահմանյան պրակտիկայում լայն տարածում ունեն նան ապահովագրական ընկերությունների հրապարակվող վարկանիշերը, որոնք շնորհվում են մասնագիտացված վարկանիշային գործակալությունների կողմից: Նման գործակալությունները հանդիսանում են զարգացած ապահովագրական շուկաների ենթակառուցվածքի պարտադիր տարր: Վարկանիշը ապահովագրական ընկերության գործունեության համալիր գնահատումն է, որը նութագրում է ապահովագըրողի կարողությունը ժամանակին ն ամ ողջ ծավալով կատարել իր պարտավորությունները հաճախորդների նկատմամ : Վարկանիշի հիման վրա իրականացվում է ապահովագրական ընկերությունների դասակարգում, այսինքն` նրանց շնորհվում է հուսալիության որոշակի աստիճան: Ապահովագրական ընկերությունների հուսալիության վարկանիշի շնորհման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է ինչպես ապահովադիրների ն ապահովագրական ընկերության մյուս կոնտրագենտների, այնպես էլ հենց իրենց` ապահովագրողների պահանջմունքներով: Ապահովադիրները շահագրգռված են հու401

սալի ն որակյալ ապահովագրական ծածկույթ ստանալու մեջ, ներդրողները` իրենց ներդրումների անվտանգության: Ապահովագրողի արձր վարկանիշը նրան ապահովում է որոշակի մրցակցային առավելություններ շուկայում: Մյուս կողմից, վարկանիշ ստանալու գործընթացը հնարավորություն է տալիս ժամանակին հայտնաերել ապահովագրողի հնարավոր անվճարունակության նշանները ն միջոցներ ձեռնարկել այն կանխելու ուղղությամ : Արտասահմանում արդեն վաղուց գոյություն ունեն ն գործում են մասնագիտացված վարկանշող կազմակերպություններ, որոնք կանոնավոր հրապարակում են ապահովագրական ընկերությունների վարկանիշները ն նրանց գործունեության վերլուծական ամփոփումները: Ապահովագրության ոլորտում համաշխարհային ճանաչում ունեն հինգ վարկանշող կազմակերպություն` ՏէՅոdՅrd & Քօօr’Տ, Ճ. M. 86Տէ, Mօօdy’Տ, քսff & Քհ6|քՏ, Մ6iՏՏ: Այս կազմակերպությունների կողմից ապահովագրողների գնահատման մեթոդները տար եր են: Հետազոտության ընթացքում նրանցից յուրաքանչյուրը վերլուծում է ապահովագրական ընկերությունների գործունեության քանակական ն որակական ցուցանիշները, կիրառում հաշվարկման ոչ միայն ճշգրիտ մեթոդներ, այլն մասնագետների փորձագիտական գնահատականները: Բոլոր վարկանշող կազմակերպությունները գնահատում են ապահովագրողի կարողությունը կատարել իր պարտավորությունները, այց դա անում են տար եր կողմերից` ֆինանսական դրությունից, կառավարման որակից, ֆինանսական պահուստներից, ապահովագրական գործունեության առանձնահատկություններից կամ հատուցումների իրականացման պատմությունից ելնելով: Այդ պատճառով խոշոր միջազգային ապահովագրական ընկերությունները նախընտրում են ստանալ միանգամից մի քանի կազմակերպությունների վարկանիշներ: Վարկանիշների շնորհման գործընթացը հիմնվում է ապահովագրական ընկերության կազմակերպական կառուցվածքի, ապահովագրության հիմնական տեսակների գծով շուկայում նրա զ աղեցրած դիրքի, իրացման ուղիների, վերջին 3-5 տարիների հաշվապահական ն ֆինանսական հաշվետվությունների, ընթացիկ

ն կանխատեսվող ֆինանսական ցուցանիշների, ինչպես նան ղեկավար աշխատողներին արված հարցումների ուսումնասիրության հիման վրա: Վերլուծության են ենթարկվում մեծ քանակությամ ֆինանսական ցուցանիշներ: Ուսումնասիրվում են նան կազմակերպության ղեկավարության կառավարման փորձը, ապահովագրության ռիսկերի ընդունման ն վերաապահովագրության փոխանցման քաղաքականությունը, դուստր ընկերությունների գործունեությունը, ներդրումային քաղաքականությունը ն այլն: Եթե վարկանիշային գնահատականը տրվում է միայն ոլորին հասանելի պաշտոնական տեղեկատվության հիման վրա, ապա շնորհվող վարկանիշային գնահատականի կողքին դրվում է «քi» նշանը, որն անգլերեն «քսԵ|iՇ iոfօrmՅէiօո» կապակցությունից է, ինչը նշանակում է «հրապարակային տեղեկատվություն»: Ներկայացված փաստաթղթերն անցնում են մշակման ն վերլուծության մի քանի փուլ: Արդյունքներն ուղղվում են հատուկ վարկանիշային հանձնաժողովի քննարկմանը, որը աղկացած է փորձառու ապահովագրական ն ոչ ապահովագրական վերլուծաաններից, որոնք էլ որոշում են տվյալ ապահովագրական ընկերության վարկանիշը: Վարկանիշերի նշանակման համար սովորա ար օգտագործվում են Ճ, 8, Շ, ք, Է, F տառերը, 1-3 թվանշանները, ինչպես նան «Հ» ն «-» նշանները: Վարկանիշային գնահատականները աժանվում են մի քանի կատեգորիայի` 1) առաջին կատեգորիա` հուսալի վարկանիշեր, 2) երկրորդ կատեգորիա` խոցելի վարկանիշեր, 3) երրորդ կատեգորիա` ան արենպաստ վարկանիշեր: Աղյուսակ 10.5-ում ներկայացված է միջազգային վարկանշող վերը նշված կազմակերպությունների վարկանիշային դասակարգման աստիճանների համեմատական նութագիրը: Վարկանշող կազմակերպությունները ն գործակալություններն աշխատում են հիմնականում ապահովագրական ընկերությունների պատվերով: Վարկանիշը որոշելուց հետո ստացված արդյունքի մասին տեղեկացվում է պատվիրատուին: Վերլուծա անը

ներկայացնում է, թե վարկանիշը որոշելու համար որ գործոններն են առաջնային հանդիսացել (ինչպես դրական, այնպես էլ ացասական): Ներկայացվում է նան վարկանշող կազմակերպության կարծիքը ընկերության զարգացման հեռանկարների վերա երյալ: Աղյուսակ 10.5 Վարկանիշի

ՏէՅոdՅrd

նշանակությունը

& Քօօr’Տ

Ամենա արձր

Mօօdy’Տ

ՃՃՃ

ՃՅՅ

ՃՃՀ, ՃՃ,

ՃՅ1, ՃՅ2,

ՃՃ-

ՃՅ3

ՃՀ, Ճ

Ճ1, Ճ2

Ճ-

Ճ3

Բավարար

888Հ,

8ՅՅ1,

հուսալիություն

888,

8ՅՅ2,

8ՅՅ3

88Հ, 88,

8Յ1, 8Յ2,

հուսալիություն Գերազանց հուսալիություն Շատ արձր հուսալիություն Բարձր հուսալիություն

Ցածր հուսալիություն Շատ ցածր հուսալիություն Հուսալիության ացակայություն

888Հ, 8, 8ՇՇՇՀ, ՇՇՇ, ՇՇՇ-

Սնանկություն

8Յ3

Ճ. M.

քսff &

86Տէ

Քհ6|քՏ

ՃՀՀ, ՃՀ Ճ, Ճ8ՀՀ, 8, 8ՇՀՀ, ՇՀ Շ, Շ-

ՃՃՃ ՃՃՀ, ՃՃ, ՃՃ-

Մ6iՏՏ

ՃՀ Ճ, Ճ-

ՀՃՀ, Ճ

8Հ, 8

Ճ-

888Հ, 888, 88888Հ,

ՇՀ, Շ, ՇքՀ, ք,

88, 88-

ք-

81, 82,

ք,

8Հ, 8,

ԷՀ, Է,

ԻՃ-7

Է-

Է, F,

ՇՃՃ, ՇՃ,

ԻՃ-

Շ

10, ԻՃ-11

ՇՇ, Շ, ք

ՇՇՇՀ, ՇՇՇ, ՇՇՇքք

F

Միջազգային վարկանշող կազմակերպությունների վարկանիշային դասակարգման աստիճանների նութագիրը Ներկայացված վարկանիշի հետ չհամաձայնվելու դեպքում ապահովագրողը կարող է հետ կանչել վարկանիշային գնահատական ստանալու իր հայտը: Այս դեպքում վարկանշող կազմակերպության կողմից այդ նպատակով ստացված ողջ տեղեկատվությունը գաղտնի է համարվում: Իսկ եթե ապահովագրողն ընդունում է իրեն ներկայացված վարկանիշը, այն պետք է դրա մասին գրավոր տեղեկացնի վարկանշող կազմակերպությանը: Վարկանիշ շնորհելով` գործակալությունը շարունակում է հետնել ն վերլուծել տվյալ ապահովագրողի գործունեությունը` ոչ միայն հիմնվելով պաշտոնական հաշվետվությունների տվյալների վրա, այլ նան գնահատելով տվյալ երկրում ն արտասահմանում տեղի ունեցող իրադարձությունների ազդեցությունը ապահովագրողի զարգացման վրա: Ստացվող տեղեկատվության հիման վրա վարկանշող կազմակերպությունը ցանկացած ժամանակ կարող է անհրաժեշտության դեպքում վերանայել վարկանիշի հետ կապված իր որոշումը: Վարկանիշերին վստահում են ամ ողջ աշխարհում, դրանց արձրացումից ն իջեցումից կախված են ապահովագրական ընկերությունների ճակատագրերը: Այսպես, Ճ. M. 86Տէ-ի կողմից ներկայացված 1990-1999թթ. տվյալների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ այդ ընթացքում վարկանիշը շնորհելուց հետո երեք տարվա ընթացքում անվճարունակ են դարձել ՃՀՀ կամ ՃՀ վարկանիշ ունեցող ապահովագրական ընկերությունների ընդամենը 0.029-ը, Ճ ն Ճ- վարկանիշ ունեցող ապահովագրողների 0.29-ը, իսկ 8ՀՀ ն 8Հ վարկանիշ ունեցող ընկերությունների 0.59-ը: Ընդ որում, երեք տարվա ընթացքում միջինում սնանկանում են ապահովագրողների 0.99-ը: Վարկանիշային գնահատական չունեցող, ինչպես նան 8 ն ավելի ցածր վարկանիշ ունեցող ապահովագրական ընկերությունների շրջանում այս ցուցանիշը երեք անգամ արձր է, համապատասխանա ար` 2.49 ն 2.29: Նախկին ԽՍՀՄ պետություններից վարկանշող կազմակեր405

պություն կա միայն Ռուսաստանում, որը սկսել է ձնավորվել միայն վերջին ժամանակներս, ապահովագրական ծառայությունների ազատ շուկայի զարգացման հետ միասին: 2001թ. «էքսպերտ ՌԱ» վարկանշող գործակալությունն առաջին անգամ հուսալիության վարկանիշեր շնորհեց մի քանի ապահովագրական ընկերությունների: Կազմակերպական տեսանկյունից «էքսպերտ ՌԱ»-ի վարկանշման գործընթացները նման են միջազգային գործակալությունների կողմից կիրառվող վարկանշման գործընթացներին: Սակայն ժամանակակից ռուսական ապահովագրական շուկան ավականաչափ յուրահատուկ է, ն նրա համար կիրառական չէ վերլուծությունների դասական մեթոդների մեծ մասը: Այս պատճառով միջազգային կազմակերպությունների վարկանիշային գնահատականների սանդղակն առայժմ կիրառելի չէ ռուսական ապահովագրողների համար: «էքսպերտ ՌԱ»-ի վարկանշման էությունն ապահովագրական ընկերության ընթացիկ վճարունակության գնահատումն է ն ապագա պարտավորությունները ավարարելու հնարավորությունների, այսինքն` ֆինանսական կայունության համակողմանի վերլուծությունը: «էքսպերտ ՌԱ»-ի ապահովագրական ընկերությունների վարկանիշային դասակարգման աստիճանները ն դրանց ովանդակությունը ներկայացված են աղյուսակ 10.6-ում: «էքսպերտ ՌԱ»-ի վարկանիշային դասակարգման աստիճանները ապահովագրական ընկերությունների համար Ապահովագրական ընկերությունների վարկանշման անհրաժեշտությունն արդիական խնդիր է նան արդեն այսօր Հայաստանում, քանի որ. » Ապահովագրական ընկերությունների վարկանշումը դրական ազդեցություն է ունենում ապահովագրողների գործունեության վրա` ացահայտելով դրանց ուժեղ ն թույլ կողմերը: » Բաց ն ճշգրիտ գործընթացների զարգացման շնորհիվ ապահովագրական ընկերությունների վարկանշումը

նպաստում է ապահովագրական ընկերությունների հուսալիության նույնացմանը: » Վարկանիշ շնորհելով` վարկանշող կազմակերպությունը շարունակում է հետնել ն վերլուծել տվյալ ապահովագրողի գործունեությունը, այսպիսով` ֆինանսական կայունության կանխատեսման ն անվճարունակության վաղ կանխարգելման հնարավորություն ընձեռելով: » Ապահովագրողի արձր վարկանիշը նրան ապահովում է որոշակի մրցակցային առավելություններ շուկայում, իսկ ՀՀ ապահովագրական շուկայում տիրող ներկայիս խիստ մրցակցության պայմաններում վարկանիշը ապահովագրողների օ յեկտիվ ընտրության նս մեկ չափանիշ կարող է հանդիսանալ: » Բաց ն տեսանելի կդարձնի հայկական ապահովագրական ընկերություններին պոտենցիալ ներդրողների ներգրավման տեսանկյունից: Նշվածը հիմք ընդունելով` առաջարկվում է ՀՀ-ում նույնպես ստեղծել ապահովագրական ընկերությունների վարկանշման մեխանիզմ: Ներկայումս «Արմինֆո» տեղեկատվական գործակալությունը յուրաքանչյուր եռամսյակ ամփոփում է ՀՀ տարածքում գործունեություն իրականացնող ապահովագրողների գործունեության արդյունքները, հիմնվելով վերջիններիս կողմից ներկայացրած տեղեկությունների վրա, ն ներկայացնում ապահովագրական ընկերությունների ռեյքինգ (անգլերեն rՅե6 - փորփրել փաստերը առից), այսինքն` դասակարգում է ապահովագրողներին ըստ որոշակի ցուցանիշի: Ռեյքինգը, ի տար երություն ռեյթինգի կամ նույնն է թե վարկանիշի, վարկանիշային գնահատականներ չի տալիս, չի գնահատում ընկերությունների հուսալիությունը ն ֆինանսական կայունությունը: Փաստորեն, «Արմինֆո»-ն պարզապես ներկայացնում է ամփոփ տեղեկություններ ՀՀ ապահովագրական շուկայի վերա երյալ` մատնանշելով, իհարկե, յուրաքանչյուր ապահովագրական ընկերության դերն ու նշանակությունը շուկայում` ըստ տար եր ցուցանիշների:

Դաս Ճ1

Անվանում Վճարունակության արձր աստիճան` արձր ֆինանսական կայունությամ

Ճ2

Վճարունակության արձր աստիճան` ընդունելի ֆինանսական կայունությամ

Ճ3

Վճարունակության արձր աստիճան` ցածր ֆինանսական կայունությամ

Վճարունակության ավարար աստիճան` արձր ֆինանսական կայունությամ

Նկարագիր Կարճաժամկետ հեռանկարում ընկերությունը մեծ հավանականությամ կապահովի ոլոր ֆինանսական պարտավորությունների` ինչպես ընթացիկ, այնպես էլ ապահովագրական գործունեության ընթացքում առաջացող, ժամանակին կատարումը: Միջնաժամկետ հեռանկարում ապահովագրության պայմանագրերով ստանձնած պարտավորությունները կատարելու մեծ հավանականություն կա նույնիսկ մակրոտնտեսական ն շուկայական (ապահովագրական շուկայի) ցուցանիշների էական ան արենպաստ փոփոխությունների պայմաններում: Կարճաժամկետ հեռանկարում ընկերությունը մեծ հավանականությամ կապահովի ոլոր ֆինանսական պարտավորությունների` ինչպես ընթացիկ, այնպես էլ ապահովագրական գործունեության ընթացքում առաջացող, ժամանակին կատարումը: Միջնաժամկետ հեռանկարում ապահովագրության պայմանագրերով ստանձնած պարտավորությունները կատարելու մեծ հավանականությունը հնարավոր է միայն մակրոտնտեսական ն շուկայական (ապահովագրական շուկայի) ցուցանիշների կայունության պայմաններում: Կարճաժամկետ հեռանկարում ընկերությունը մեծ հավանականությամ կապահովի ոլոր ֆինանսական պարտավորությունների` ինչպես ընթացիկ, այնպես էլ ապահովագրական գործունեության ընթացքում առաջացող, ժամանակին կատարումը: Միջնաժամկետ հեռանկարում ապահովագրության պայմանագրերով ստանձնած պարտավորությունները կատարելու հավանականությունը կախված է ինչպես մակրոտնտեսական ն շուկայական (ապահովագրական շուկայի) ցուցանիշների կայունությունից, այնպես էլ սպասվող ժամանակաշրջանում ընկերության տնտեսական գործունեության արդյունքներից: Կարճաժամկետ հեռանկարում ընկերությունը մեծ հավանականությամ կապահովի ոլոր ընթացիկ, ինչպես նան ապահովագրական գործունեության ընթացքում առաջացող աննշան ու միջին մեծության պարտավորությունների ժամանակին կատարումը: Ֆինանսական հոսքերի ընթացիկ վիճակի պայմաններում զգալի ապահովագրական հատուցումներ կատարելու պարտավորություններ առաջանալու դեպքում ֆինանսական դժվարությունների հավանականություն կա: Այնուամենայնիվ, առաջացող պարտավորությունները կատարելու նպատակով ընկերությունը ֆինանսական մաննրի իրական հնարավորություններ ունի: Միջնաժամկետ հեռանկարում ապահովագրության պայմանագրերով ստանձնած պարտավորությունները կատարելու մեծ հավանականություն կա նույնիսկ մակրոտնտեսական ն շուկայական (ապահովագրական շուկայի) ցուցանիշների էական ան արենպաստ փոփոխությունների պայմաններում:

Վճարունակության ավարար աստիճան` ընդունելի ֆինանսական կայունությամ

Վճարունակության ավարար աստիճան` ցածր ֆինանսական կայունությամ

Շ

Ցածր վճարունակություն

ք

Ան ավարար վճարունակություն

Կարճաժամկետ հեռանկարում ընկերությունը մեծ հավանականությամ կապահովի ոլոր ընթացիկ, ինչպես նան ապահովագրական գործունեության ընթացքում առաջացող աննշան ու միջին մեծության պարտավորությունների ժամանակին կատարումը: Ֆինանսական հոսքերի ընթացիկ վիճակի պայմաններում զգալի ապահովագրական հատուցումներ կատարելու պարտավորություններ առաջանալու դեպքում ֆինանսական դժվարությունների հավանականություն կա: Այնուամենայնիվ, առաջացող պարտավորությունները կատարելու նպատակով ընկերությունը ֆինանսական մաննրի իրական հնարավորություններ ունի: Միջնաժամկետ հեռանկարում ապահովագրության պայմանագրերով ստանձնած պարտավորությունները կատարելու մեծ հավանականությունը հնարավոր է միայն մակրոտնտեսական ն շուկայական (ապահովագրական շուկայի) ցուցանիշների կայունության պայմաններում: Կարճաժամկետ հեռանկարում ընկերությունը մեծ հավանականությամ կապահովի ոլոր ընթացիկ, ինչպես նան ապահովագրական գործունեության ընթացքում առաջացող աննշան ու միջին մեծության պարտավորությունների ժամանակին կատարումը: Ֆինանսական հոսքերի ընթացիկ վիճակի պայմաններում զգալի ապահովագրական հատուցումներ կատարելու պարտավորություններ առաջանալու դեպքում ֆինանսական դժվարությունների հավանականություն կա: Այնուամենայնիվ, առաջացող պարտավորությունները կատարելու նպատակով ընկերությունը ֆինանսական մաննրի իրական հնարավորություններ ունի: Միջնաժամկետ հեռանկարում ապահովագրության պայմանագրերով ստանձնած պարտավորությունները կատարելու հավանականությունը կախված է ինչպես մակրոտնտեսական ն շուկայական (ապահովագրական շուկայի) ցուցանիշների կայունությունից, այնպես էլ սպասվող ժամանակաշրջանում ընկերության տնտեսական գործունեության արդյունքներից: Ընկերությունն ապահովում է ընթացիկ ֆինանսական պարտավորությունների ժամանակին կատարումը: Ապահովագրական գործունեության ընթացքում առաջացող ֆինանսական պարտավորությունները չ ավարարելու ավականաչափ մեծ հավանականություն կա: Ընկերությունը չի ապահովում ընթացիկ ֆինանսական պարտավորությունների ժամանակին կատարումը կամ ապահովագրական գործունեության ընթացքում առաջացող ֆինանսական պարտավորությունները չ ավարարելու շատ մեծ հավանականություն կա:

Այսինքն` անկախ վարկանշող կազմակերպության կարիք, ոլոր դեպքերում, զգացվում է: Առաջարկվում է վարկանշող կազմակերպության գործառույթն առայժմ դնել ՀՀ Կենտրոնական Բանկի վրա: Հիմնավորենք ասվածը. 1. Մասնավոր կառույցի շնորհած վարկանիշի ստացումը վճարովի ծառայություն է, ընդ որում ավականաչափ թանկ: Եթե ընդունենք նույնիսկ, որ խոսքը միջազգային կազմակերպության վարկանիշ ստանալու մասին չէ, այնուամենայնիվ, հայկական ապահովագրական ընկերությունների մեծ մասն այսօր պատրաստ չէ այս նպատակի համար գումարներ ծախսել: 2. Առանձնացված մասնավոր կառույցի կողմից վարկանիշերի շնորհման գործընթացը մեր երկրում զարգացման ներկայիս փուլում կարող է ուղեկցվել անարդարություններով, որի արդյունքում վարկանիշը կարող է դառնալ առքուվաճառքի օ յեկտ` «վճարի′ր շատ, ստացի′ր արձր վարկանիշ» ընդհատակյա կարգախոսով: 3. ՀՀ ԿԲ-ն այսօր հանդիսանում է ապահովագրական գործունեությունը վերահսկող ն կարգավորող մարմին, հետնա ար տնօրինում է ապահովագրական ընկերությունների գործունեությանն առնչվող այնքան ու այնպիսի տեղեկությունների, որոնք, նույնիսկ, եթե այդքան էլ մեծաքանակ ն ավարար չեն, այնուամենայիվ, ացի ԿԲ-ից` այսօր չկա մեկ ուրիշ մարմին, որի տնօրինության տակ գտնվում է առավել ամ ողջական տեղեկատվություն: 4. 2006թ. հունվարի 1-ից ՀՀ ԿԲ-ն իրագործում է միասնական ֆինանսական վերահսկողի գործառույթը, հետնա ար տնօրինում է ոչ միայն ապահովագրական գործունեություն իրականացնողների, այլն անկերի, վարկային կազմակերպությունների ն ֆինանսական շուկայի մյուս սու յեկտների վերա երյալ համեմատա ար ամ ողջական տեղեկատվության: Այս տեսակետից ստեղծված են հիմքեր հետագայում վարկանիշային գնահատման գործընթացը մյուս կազմակերպությունների նկատմամ նույնպես կիրառելու համար:

ՒՍՕՍՀ61àôՊԹՀՍ 0ՀԾծՏԾ

» »

»

» » »

Որո՞նք են ապահովագրական ընկերությունների եկամուտները ն ծախսերը: Ինչպիսի՞ ցուցանիշների միջոցով է գնահատվում ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունությունը: Ինչու՞ է վճարունակության ցուցանիշին տրվում առանձնահատուկ կարնորություն ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունությունը գնահատելիս: Որո՞նք են ապահովագրական ընկերությունների վճարունակության ապահովման երաշխիքները: Որո՞նք են ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունության ապահովման միջոցները: Ինչպիսի՞ դեր ունեն վարկանիշերը ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունության գնահատման մեջ:

ՀèՀՅՀԾ1ՎàÔ ՊԾՀ1ՀՍàôՃՍàôՍ 1. Федорова Т. А., «Страхование», 2-е издание, переработанное и дополненное, Москва, 2004 г., стр. 809-823 2. Федорова Т. А., «Основы страховой деятельности», Москва, 2001 г., стр.625-707 3. Орланюк-Малицкая Л. А., «Платежеспособность стра5овой организации», Москва, 1994 г., стр.152 4. Т. Е. Гварлиани, В. Ю. Балакирева, «Денежные потоки в стра5овании», Москва, 2004 г., стр. 186 5. Басаков М. И., «Страховое дело в вопросах и ответах», Ростов-на-Дону, 1999 г., стр. 387-402 6. Хэмптон Д. Д., «Финансовое управление в страховых компаниях» (перевод с английского), Москва, 1995 г., էջ 263: 7. ՀՀ Կենտրոնական Բանկի Խորհրդի թիվ 663-Ն որոշում, ընդունված 07.11.2006թ.

ՊէàôԲ 21.

ՀäՀ0àՎՀՊԾՀ1ՀՍ ՃՍ1ՏԾàôՃՍՀՍ

ՊàԾԾàւՍՏàւՃՍՀՍ äՏ1Հ1ՀՍ 1ՀԾՊՀՎàԾàւԹՃ

Գլխի ովանդակությունը

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է.

• ապահովագրական ընկերության գործունեության «տնտեսական կարգավորման» ն «վերահսկման» առանձնահատկությունները, • ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունության ապահովման ուղղությունները, • ապահովագրական գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվները:

» հասկանալ ապահովագրական գործունեության «կարգավորման» ն «վերահսկման» ովանդակությունը, » իմանալ ֆինանսական կայունության աղկացուցիչները, » իմանալ ապահովագրական գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվները, դրանց կազմը ն հաշվարկման անաձները:

11.1

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱՀՍԿՄԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈւԹՅՈւՆԸ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈւՆԵՈւԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈւՄ

Պետության լիարժեք կայացման տեսանկյունից Հայաստանի նորանկախ հանրապետության գոյության անցած տարիներն ունեցել են ազատ տնտեսական հարա երությունների ստեղծման ու շարունակական զարգացման ովանդակություն: Տնտեսական հարա երությունների համալիրում իր ուրույն տեղն ունի ապահովագրական գործունեությունը:

Երկրի ներկա տնտեսական համակարգում կարգավորման աստիճանով անկային գործունեությանը զուգահեռ առանձնանում է ապահովագրական գործունեությունը, որն այժմ ավականաչափ ծավալուն նագավառ է ն անցել է կայացման միայն Հայաստանի Հանրապետությանը նորոշ գործընթաց: Հանրապետությունում ապահովագրական գործունեության կարգավորմանը նպատակահարմար է անդրադառնալ «կարգավորում» ն «վերահսկում» հասկացությունների սահմանումներին ապահովագրական գործունեության համատեքստում: Անկախացումից հետո հանրապետությունը ձեռնամուխ է եղել շուկայական տնտեսական համակարգի ստեղծմանը, որտեղ հիմնարարներից է ձեռնարկատիրական գործունեության օրենսդրական դաշտի ձնավորումը: Բացառություն չի կազմել նան ապահովագրական գործունեությունը, ավելին` այն անընդհատ գտնվել է ուշադրության կենտրոնում, շարունակա ար ենթարկվել է փոփոխությունների ն կատարելագործվել է: Օրենսդրության մեջ ուղղակիորեն նշվում է, որ ՀՀ-ում ապահովագրական գործունեությունը կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգրքով, «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքով, Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերով ն օրենսդրական այլ ակտերով, իսկ պարտադիր ապահովագրության տեսակները ն նրանց առանձնահատկությունները կարգավորվում են նան պարտադիր ապահովագրության մասին օրենքներով: Իսկ «Ապահովագրության մասին» ՀՀ նոր օրենքի նախագծում մատնանշվում է, որ ապահովագրությունը կարգավորվում է նան ՀՀ Սահմանադրությամ : Բացի այդ` ապահովագրական գործունեությունը կարգավորվում է նշված օրենսդրական հիմքերի վրա ընդունված Կենտրոնական անկի նորմատիվ իրավական ակտերով: Տվյալ պարագայում կարնոր է այն, որ ոչ այս ն ոչ էլ որնէ այլ` տնտեսական հարա երությունները կարգավորող օրենսդրական փաստաթղթում տրված չէ ուն «կարգավորում» կամ «վերահսկում» հասկացությունների սահմանումը կամ ացատրությունը:

Միննույն ժամանակ, ինչպես կարգավորումը, այնպես էլ վերահսկումը հասարակական գիտակցության մեջ ունեն որոշակիություն, որի արդյունքում հազվադեպ են դեպքերը, եր այդ առերն օգտագործվում են առանց «գործունեություն» առի ն այս կամ այն նագավառի շեշտման կամ կոնկրետացման: Նման մոտեցման օրինակ է թեկուզ օրենքից վերը երված դրույթը: «Կարգավորման» ն «վերահսկման» հասկացությունների կարնորությունը խում է այն հանգամանքից, որ եր կարգավորվում ն վերահսկվում է անկային, ապահովագրական կամ որնէ այլ առնտրային գործունեություն, ապա նշվածները պետք է ներգրավված լինեն հասկացությունների որոշակի անկախ տնտեսագիտական համակարգում, որը կարող է նպաստել իրավունքի նույնանուն հասկացություններից տարանջատմանը: Ի վերջո, գոյություն ունեն տար երություններ, եր խոսք է գնում այս կամ այն առնտրային գործունեության «իրավական կարգավորման» ն «տնտեսական կարգավորման» մասին: Ապահովագրական գործունեությունը եղել է տնտեսագետների ուշադրության կենտրոնում: Այս շարքում լրացուցիչ անորոշությունների աղ յուր են դառնում տնտեսագիտության ն իրավունքի փոխհարա երության հարցերը: Միայն այն հանգամանքը, որ ոչ միայն ապահովագրական այլն անկային գործունեության հետ կապված տնտեսագիտական ինքնուրույն ովանդակություն ունեցող համարյա ոլոր հասկացություններին տրված են իրավական սահմանումներ, ապա « նական» է դառնում տնտեսագիտության այնպիսի վարքագիծը, եր հետազոտման գործընթացը սկսվում է տվյալ հասկացության վերա երյալ օրենքի դրույթից, ն ավարտվում է նմանատիպ ամրագրում ենթադրող եզրակացություններով: Իրավական սահմանումներ են ստացել այնպիսի զուտ անկային հասկացություններ, ինչպիսիք են « անկային գործունեությունը», « անկային համակարգը», « անկային ավանդը» ն այլն: Միննույն ժամանակ, օրենսդրորեն տրված են տնտեսագիտության այնպիսի հիմնարար հասկացությունների սահմանումները, ինչպիսիք են «կանոնադրական կապիտալը», «վարկը», «ար414

ժեթղթերը», «փոխառությունը», «ապահովագրությունը»: Այստեղ է տնտեսագիտության ն իրավունքի փոխհարա երության սկզ նակետը, եր տնտեսական ն ոչ տնտեսական շահերի տար եր մակարդակներից խող ն դրանց ենթարկվող երնույթները ստանում են իրավական ձնակերպումներ: Պատկերն ամ ողջանում է, եր այդ տնտեսական հասկացություններն օրենսդրորեն սահմանելիս կիրառվում է նան «համարվում է» առը: Օրենքի ընդունման հանրահայտ ն ամենուր (այդ թվում Հայաստանի Հանրապետությունում) կիրառվող եղանակն ունենում է ուղղակի մասնակցություն տնտեսական երնույթի ոչ միայն էության արտացոլմանը (օրենքներում կամ օրենսգրքերում տրվում են հասկացությունների սահմանումները), այլն դրա գործնական կիրառման մյուս հնարավոր ոլոր պայմանների վերա երյալ քիչ թե շատ ընդհանրացված փաստաթղթի` օրենքի ստեղծմանը: Այստեղ է արդեն ընդունված օրենքների անընդհատ փոփոխությունների ու լրացումների, նույն տնտեսական երնույթի մասին պատմական համեմատա ար կարճ ժամանակահատվածում նոր նույնանուն օրենքների ընդունման գլխավոր պատճառը: Բոլոր դեպքերում գոյություն ունի լրջագույն հիմնախնդիր, որը վերա երում է տնտեսագիտության ն իրավունքի փոխհարա երությանը, դրանց միջն գործողության սահմանների ուրվագըծմանը, տնտեսագիտության ու հասարակության տնտեսական անմիջական գործունեության միջն հարա երակցությանը, տեսության դերին ու մասնակցության աստիճանին, եր խոսքը վերա երում է կոնկրետ տնտեսական տարածքի տնտեսական զարգացման ուղղությունները ձնակերպելուն ն ընտրությանը: Միաժամանակ իրավական դրույթի համապարտադիր լինելու հատկանիշի կիրառումը սահմանափակում է նույն դրույթի կամայական մեկնա անման հնարավորությունը: Այս հանգամանքն ավելի է շեշտում տնտեսագիտական հասկացությունների անկախ համակարգի անհրաժեշտությունը: Հակասությունը նրանում է, որ այդպիսի համակարգի մշակման արդյունքում, վերջինիս հետագա համապարտադիր կիրառման հնարավորությունը կրկին համա-

պատասխան իրավական փաստաթղթի անխուսափելի ընդունման մեջ է: Այսպիսով, եթե ապահովագրական ն անկային օրենսդրությունն ուղղակիորեն նշում է անկային գործունեության իրավական կարգավորման անհրաժեշտությունը, ապա նույնը չի կարելի ասել տնտեսական կարգավորման վերա երյալ: Ավելին, ացակայում են ուն «կարգավորում» ն «վերահսկում» հասկացությունների սահմանումները: Նշվածի նպատակահարմարության հիմնավորումը կարող է նպաստել ապահովագրական գործունեության դաշտի այն ընդգրկումների ի հայտ երմանը, որոնց շրջանակներում հիմնավորված կարող են լինել ապահովագրական գործունեությունը մի կողմից` որպես ձեռնարկատիրական գործունեության տարատեսակ, մյուս կողմից` որպես ապահովագրական ընկերությունների գործունեության մակրոտնտեսական ամփոփում: Ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող անձանց ընդհանուր իրավական դաշտում ապահովագրական ն անկային գործունեության տեղն արտացոլելու նպատակով կազմվել է թիվ 1 գծապատկերը հանրապետության գործող օրենսդրության այդ հատվածի հիմնարար դրույթների կապերով: Թիվ 1 գծապատկերից հետնում է, որ անկային ն ապահովագրական գործունեությունը իրավական կարգավորում է ստանում հիմքում ունենալով ձեռնարկատիրական գործունեության ընդհանուր օրենսդրական դաշտը, որի շրջանակներում ստեղծվել ն գործում է ապահովագրական հարա երությունների օրենսդրությունը: Հատկանշական է, որ առնտրային կազմակերպությունների գործունեության նպատակը շահույթի ստացումն է, սակայն գործող օրենսդրության մեջ թեն կիրառվում է «շահույթը», սակայն

Գծապատկեր 11.1

Ձեռնարկատիրական (ապահովագրական ն անկային) գործունեության իրականացման հիմնական իրավական դրույթների կապերը Քաղաքացիական օրենսդրությունը ն այլ իրավական ակտերը կարգավորում են ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող անձանց միջն կամ նրանց մասնակցությամ հարա երությունները: ՀՀ ՔՕ: Հոդվ. 1, կետ 3

Ձեռնարկատիրական է համարվում անձի ինքնուրույն, իր ռիսկով իրականացվող գործունեությունը, որի հիմնական նպատակը գույք օգտագործելուց, ապրանքներ վաճառելուց, աշխատանքներ կատարելուց կամ ծառայություններ մատուցելուց շահույթ ստանալն է: ՀՀ ՔՕ: Հոդվ. 2

Իրավա անական անձ է համարվում այն կազմակերպությունը, որը որպես սեփականություն, ունի առանձնացված գույք ն իր պարտավորությունների համար պատասխանատու է այդ գույքով, ...: Իրավա անական անձը պետք է ունենա ինքնուրույն հաշվեկշիռ: ՀՀ ՔՕ: Հոդվ. 50, կետ 1

Ոչ առնտրային կազմակերպություն: Իրենց գործունեությամ շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող ն

ստացված

շահույթը

մասնակիցների միջն չ աշխող իրավա անական անձինք: ՀՀ ՔՕ: Հոդվ. 51, կետ 1

Առնտրային կազմակերպություն: Իրենց գործունեությամ շահույթ ստանալու նպատակ հետապնդող իրավա անական անձինք: ՀՀ ՔՕ: Հոդվ. 51, կետ 1

... Բանկ հանդիսացող սահմանափակ պատասխանատվությամ ընկերությունների ստեղծման ն գործունեության վերակազմակերպման ն լուծարման առանձնահատկությունները սահմանվում են «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքով: «Սահմանափակ պատասխանատվությամ ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենք:Հոդվ. 1

…, ներդրւմային, ապահովագրական նագավառներում աժնետիրական ընկերությունների ստեղծման կարգի ն իրավական վիճակի առանձնահատկությունները սահմանվում են այլ օրենքներով ն իրավական ակտերով: «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենք:Հոդվ. 1, կետ 4

ացակայում է դրա սահմանումը: Այն էլ հարկվող շահույթի շուրջ նշվում է. «Հարկվող շահույթը հարկատուի համախառն եկամտի ն սույն օրենքով սահմանված եկամուտների դրական տար երությունն է»: Ձեռնարկատիրական գործունեության իրավական կարգավորման ընդգրկումներն արտացոլելու նպատակով կազմվել են թիվ 11.2 գծապատկերը: Եթե ձեռնարկատիրական գործունեության իրավական կարգավորումը սահմանափակվում է առնտրային կազմակերպությունների ստեղծման, գործունեության ն գործունեությունը դադարացնելու պայմանների ն դեպքերի իրավական արտացոլմամ , ապա ապահովագրական գործունեությունը, կրկնելով նշված առումներով ձեռնարկատիրական գործունեությունը, ունի այն կարնոր առանձնահատկությունը, որ ՀՀ պարտադիր ապահովագրության ոլոր տեսակների վերա երյալ օրենքների, Հայաստանի Հանրապետությունում ապահովագրական գործունեությունը կարգավորող այլ օրենքների ն իրավական ակտերի պահանջների կատարման ն պահպանման, ինչպես նան արդյունավետ, արդարացի, մրցունակ ու կայուն ապահովագրական շուկայի պաշտպանության նպատակով Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ապահովագրական գործունեության լիցենզավորումը, կարգավորումն ու վերահսկողությունը, ինչպես նան ապահովագրության նագավառում պետական քաղաքականության մշակումն իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական անկը: Ապահովագրական գործունեություն իրականացնողների գործունեության նկատմամ վերահսկողության ացառիկ իրավունքը պատկանում է լիազորված պետական կառավարման մարմնին, որն այդ վերահսկողությունն իրականացնում է օրենսդրությամ սահմանված կարգով, ինչպես նան լիազորված պետական կառավարման մարմնին է պատկանում ապահովագրական գործունեություն իրականացնողներից հաշվետվություններ պահանջելու ն ստանալու ացառիկ իրավասությունը` ացառությամ օրենքով սահմանված դեպքերի:

Ապահովագրական գործունեություն իրականացնողների լուծարումն իրականացվում է օրենքով սահմանված կարգով: Ապահովագրողի լուծարումը կարող է օրենքով սահմանված կարգով գրանցվել միայն տվյալ ընկերության կողմից ապահովադիրների, ապահովագրված անձանց, շահառուների ն պետության (պետական տուրքերի մասով) նկատմամ պարտավորությունների ացակայության մասին լիազորված պետական կառավարման մարմնի տեղեկանքը ներկայացնելուց հետո: Իսկ ապահովագրական գործունեություն իրականացնողների սնանկացումն իրականացվում է օրենքով սահմանված կարգով: Իսկ «Ապահովագրության ն ապահովագրական գործունեության մասին» ՀՀ օրենքի նախագծի համաձայն հիմնական նպատակներ են՝ ապահովադիրների, ապահովագրված անձանց ն շահառուների իրավունքների պաշտպանությունը, ապահովագրական համակարգի կայուն զարգացման, հուսալիության ն նականոն գործունեության ապահովումն ու ապահովագրական գործունեություն իրականացնողների միջն ազատ տնտեսական մրցակցության համար հավասար պայմանների ստեղծումը: Նշված նպատակների իրագործումը ենթադրում է ոչ միայն գործունեության իրավական, այլ տնտեսական կարգավորում, այդ թվում հիմնական տնտեսական նորմատիվների միջոցով: Սակայն ապահովագրական գործունեության տնտեսական կարգավորման միայն սահմանափակող նույթի առաձնացումը ավարար չէ ն այն ամ ողջությամ չի արտացոլում «կարգավորում» հասկացության ովանդակությունը: Եր Կենտրոնական անկը կարգավորում ն վերահսկում է ապահովագրական ընկերությունների գործունեությունը, ապա արմատական է դառնում նան «հսկումը»: Արդեն այստեղ դրսնորվում է «կարգավորելու» ն «վերահսկելու» որոշակի հերթականությունը` «վերահսկումը» հաջորդում է «կարգավորմանը», վերահսկման ենթարկվում է կարգավորվածը, կամ դժվար է վերահսկել այն, ինչ դեռ չի կարգավորվել: Եթե նկատենք նան, որ օրենքից երված դրույթը հենց ընդգծված հերթականությամ է արտացոլում «կարգավորումը» ն «վերահսկումը», ապա կարող են ծագել այլ հարցեր նս,

որոնք վերա երում են կարգավորումից հետո վերահսկումը սկսելու պահի ընդգծմանը, ն որ էլ ավելի կարնոր է կարգավորման վրա վերահսկման ազդեցության գնահատականին: Գծապատկեր 11.2

Սահմանափակ պատասխանատվությամ ն աժնետիրական ընկերությունների գործունեության իրավական կարգավորման սահմանները «Սահմանափակ պատասխանատվությամ ընկերությունների» մասին ՀՀ օրենք

«Բաժնետիրական ընկերությունների» մասին ՀՀ օրենք

Ընկերության ստեղծումը Գլուխ 2

Ընկերության ստեղծումը, վերակազմակերպումը ն լուծարումը

Ընկերության վերակազմակերպումը ն լուծարումը

Գլուխ ||

Գլուխ 6

այդ թվում

այդ թվում Ընկերությունը կարող է կամավոր լուծարվել ...: Ընկերությունը կարող է հարկադիր լուծարվել...: ... կարող է լուծարվել նան նրա սնանկության հետնանքով:

Ընկերությունը կարող է լուծարվել. ա) ժողովի որոշմամ , .., ) դատարանի կողմից ... գրանցումն անվավեր ճանաչելու դեպքում .., գ) օրենքով սահմանված այլ հիմքերով:

Հոդվ. 51, կետ 2

Հոդվ. 27, կետ 2

Պարտապանի անվճարունակության (սնանկության) հատկանիշները 1. Պարտապանը կարող է անվճարունակ (սնանկ) ճանաչվել միայն դատարանի վճռով, ... : 2. .., եր սնանկության գործը հարուցվում է պարտատիրոջ կողմից, պարտապանը ճանաչվում է սնանկ, եթե նա թույլ է տվել օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հինգհարյուրապատիկը գերազանցող վճարային պարտավորությունների 30-օրյա կամ ավելի ժամկետով կետանց, ...: 3. .., պարտապանը ճանաչվում է սնանկ, եթե վճռի կայացման պահին ի վիճակի չէ կատարել իր դրամական պարտավորությունը ...: Հոդվ. 3

«Անվճարունակության (սնանկության) մասին» ՀՀ օրենք

Սակայն պետք է փորձել «կարգավորում» ն «վերահսկում» հասկացությունների շուրջ կատարել ամփոփումներ, ինչը թույլ կտա ընդհանուր տնտեսական կարգավորման համատեքստում անցնել ուն ապահովագրական գործունեության կարգավորմանը ն վերահսկմանը: Եթե ընդունենք, որ կարգը որոշակի, նախապես տրված նպատակահարմարություն է, որը կարող է տարածելի լինել նան մարդու կենսագործունեության տնտեսական աղադրիչի վրա, ապա տնտեսականի հավելումով կարգը կարող է ընկալվել որպես նախապես տրված տնտեսական նպատակահարմարություն: Այս կերպ «կարգավորումը» կարող է նշանակել նպատակին համապատասխան կարգի մշակում, իսկ «տնտեսական կարգավորումը»`

տնտեսական գործունեության այս կամ այն նագավառում տնտեսական նպատակը կամ նպատակները ձեռք երելու կարգի կամ կարգերի մշակում, ն այստեղ է, որ տնտեսական կարգավորումը կարող է վերածվել հայեցակարգի, իսկ հաճախ էլ` ծրագրի: Տնտեսավարման ներկա պայմաններում, եր ձեռնարկատիրական գործունեությունն ազատ է տնտեսական կարգավորումից ն փաստորեն ենթարկվում է միայն իրավական կարգավորման, տնտեսական կարգավորման հատկանիշ է դառնում գործունեության մի տեսակը մյուսից տարանջատելը, այսինքն` սահմանումների միջոցով տնտեսական կարգավորումից ազատ ն տնտեսական կարգավորման ենթակա գործունեության տեսակներն իրարից աժանելը: Այսինքն` «կարգավորումը» սկսվում է այն դաշտի սահմանների նշումով, որը ենթարկվելու է կարգավորման: Նշվածի հաշվառումով, «տնտեսական կարգավորումը» կարելի է սահմանել որպես տնտեսական կոնկրետ գործունեության շրջանակներում

նախապես տրված նպատակները ձեռք երելուն ուղղված մշակված անհրաժեշտ կարգերի, կանոնակարգերի, հայեցակարգերի, կանոնների, ծրագրերի ն դրանց իրագործման գործիքների ամ ողջություն: Եթե «վերահսկումն» առանց «կարգավորման» կորցնում է նշանակությունը ն կարող է առաջանալ, եր առկա է «կարգավորումը», ապա «վերահսկումը» ներկայանում է որպես «կարգա421

վորումը» փաստացի իրագործելու անխուսափելի հետնանք կամ որպես վերջինիս շարունակություն, քանի որ ինքնին «կարգավորումը» դնելով նպատակներ, չի կարող երաշխավորել դրանց ձեռք երումը ն անհրաժեշտ է կարգավորվող դաշտից հետադարձ կոնկրետ կապ, որի համադրումները կարգավորման նախնական դրույթների հետ կարող է գնահատել նպատակի ձեռք երման աստիճանը, այսինքն` արդեն «վերահսկման» նպատակ է դառնում «կարգավորման» իրագործման համապատասխանությունը նախնական նպատակներին: «Կարգավորման» առաջնայնությունը «վերահսկման» նկատմամ չի նվազեցնում վերջինիս նշանակությունը, որովհետն առանց «վերահսկման» «կարգավորումը» դառնում է փորձաքննության չենթարկված տեսական նույթի առանձին մշակումների փաթեթ: «Կարգավորման» ն «վերահսկման» միասնությունը ներկայացված է թիվ 11.3 գծապատկերում: Գծապատկեր 11.3

«Կարգավորման» ն «վերահսկման» փոխադարձ կապը

կարգավորող, վերահսկող

Ձեռնարկատիրական գործունեության նագավառ

վերահսկող, կարգավորող

Այսպիսով, եթե «տնտեսական կարգավորումը», ի վերջո, գործունեության նագավառի նպատակադրումներն է, ապա «վերահսկման» տնտեսական ովանդակությունն առաջին հերթին այդ նպատակների ձեռք երմանը հետամուտ լինելը, հաստատելը կամ մերժելն է:

«Ապահովագրական գործունեության տնտեսական կարգավորումը» պետական լիազոր մարմնի կողմից այնպիսի հիմնական տնտեսական նորմատիվների ընտրությունը ն դրանց քանակական որոշակիության պարտադիր կիրառումն է, որոնց գործողությամ ձնավորվող ձեռնարկատիրական դաշտի ներուժը պայմանավորում է ապահովագրական ընկերությունների զարգացումն ազատ մրցակցության պայմաններում: Հաշվի առնելով, որ եր օրենսդրորեն տրված չեն այնպիսի հասկացությունների սահմանումները, ինչպիսիք են «ապահովագրական համակարգի հուսալիությունը», վերջիններիս « նականոն գործունեությունը», իսկ զուտ տնտեսագիտական մոտեցման փորձը հանգեցնում է շարունակական մեկնա անությունների, ուստի երված սահմանման տար երակի մեջ չեն օգտագործվում նշված առակապակցությունները: Դրան հակառակ` օգտագործվում են առեր ու առակապակցություններ, որոնք պարզապես ընկալման առումով գոնե հարցերի պատճառ չեն դառնում: Իսկ «ապահովագրական գործունեության տնտեսական վե-

րահսկումը» պետական լիազոր մարմնի կողմից ապահովագրական ընկերությունների գործունեության այնպիսի գնահատումն է, որի արդյունքում կարող են առաջանալ գործունեության դաշտ մտնելը արգելելու, Կենտրոնական անկի կողմից կարգավորվող դաշտից ապահովագրական ընկերության գործունեության շեղումները հայտնա երելու ն կանխարգելելու, ինչպես նան այդ դաշտից դրանց դուրս երումը հիմնավորելու հետնանքները:

11.2

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈւԹՅՈւՆՆԵՐԻ

ԳՈՐԾՈւՆԵՈւԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

«Ապահովագրության մասին» ՀՀ գործող օրենքի համաձայն` ապահովագրական ընկերությունների գործունեության կարգավորման գլխավոր ովանդակությունը հանգում է ապահովագրողների ֆինանսական կայունության ապահովմանը: Ապահովագրական ընկերությունների տնտեսական կարգավորման շրջանակներում ապահովագրողները պարտավոր են ձնավորել ապահովագրական պահուստներ (Հոդված 19), վճարունակության երաշխիքներ (Հոդված 20): ՀՀ կառավարության կողմից ապահովագրական ընկերությունների համար սահմանվում են հիմնական տնտեսական նորմատիվներ (Հոդված 21): Գործող օրենքի շրջանակներում ապահովագրողներն առաջին հերթին պարտավոր են կնքված պայմանագրերի գծով ձնավորել ապահովագրական պահուստներ, որոնք պետք է լինեն հուսալի ն ապահով ապագա վճարումները կատարելու համար: Ապահովագրողները ստանձնած ռիսկերի նվազեցմանն ուղղված միջոցառումների ֆինանսավորման նպատակով կարող են ձնավորել կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստներ: Ապահովագրական պահուստները տեղա աշխվում են ՀՀ կառավարության նախատեսած ներդրումներում` առաջնորդվելով ապահովադիրների (ապահովագրված անձանց ն շահառուների) շահերի պաշտպանության, ռիսկի դիվերսիֆիկացիայի ն նվազեցման, ինչպես նան կազմակերպության ֆինանսական կայունության, վճարունակության ն իրացվելիության ապահովման սկզ ունքներով: Ապահովագրական պահուստների ձնավորման ն տեղա աշխման կարգով սահմանվում են ապահովագրական պահուստների հիմնական տեսակները: Հույժ կարնոր է այն, որ ապահովագրական ընկերություններն իրենց ֆինանսական կայունությունը, վճարունակությունն ու իրացվելիությունն ապահովելու համար պարտավոր են պահպանել ապահովագրական ընկերությունների հիմնական տնտեսական նորմատիվները: ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի 2006 թվա424

կանի նոյեմ երի 7-ի թիվ 663 Ն որոշմամ հաստատվել է «Ապահովագրական գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվների չափը, ձնավորման ն հաշվարկման կարգը» կանոնակարգ 30-ը: Կանոնակարգ 30-ի համաձայն ՀՀ կենտրոնական անկը ապահովագրական ընկերությունների համար սահմանել է հետնյալ հիմնական տնտեսական նորմատիվները` - համալրված կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափը, - վճարունակության նորմատիվները՝ ա. ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափը (Ն11 նորմատիվ), . վճարունակության պահանջվող սահմանաչափը (Ն12 նորմատիվ), - իրացվելիության նորմատիվը (Ն2 նորմատիվ), - ստանձնած ապահովագրական ռիսկերի գծով առավելագույն չափի նորմատիվը (Ն3 նորմատիվ), - առանձին վերցված ակտիվների համարժեքության նորմատիվը (Ն4 նորմատիվ): Համալրված կանոնադրական կապիտալի ու ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափերը սահմանվել են 2007 թ. ապրիլի 1-ից մինչն 2008 թվականի հունվարի 1-ը 350.000.000 դրամ գումար, 2008թ. հունվարի 1-ի դրությամ ն դրանից հետո՝ 500.000.000 դրամ գումար: Պետք է նկատել, որ ապահովագրական ընկերությունների ընդհանուր կապիտալի հաշվարկման կարգը ն այդ հաշվարկին մասնակցող տարրերի կազմն ունեն նկատելի նմանություն առնտրային անկերի համապատասխան նորմատիվի հաշվարկներին: Ն11 նորմատիվը, ապահովագրական ընկերության ընդհանուր կապիտալը, հիմնական ն լրացուցիչ կապիտալների հանրագումարն է: Ընդ որում` հիմնական տնտեսական նորմատիվների մեծությունը հաշվարկելիս լրացուցիչ կապիտալն ընդհանուր կապիտալի հաշվարկում ընդգրկվում է հիմնական կապիտալի (կանոնակարգի համաձայն կատարվող նվազեցումները հաշվի առնելով) առավելագույնը 509-ի չափով:

Իսկ հիմնական կապիտալը վճարված կանոնադրական կապիտալի` ներառյալ աժնետոմսերի հավելավճարի, գլխավոր պահուստի ն չ աշխված շահույթի հանրագումարն է: Միննույն ժամանակ, կանոնակարգի համաձայն, հիմնական կապիտալի մեծությունից նվազեցվող գլխավոր տարրեր են` - ապահովագրական ընկերության կողմից հետ գնված սեփական աժնետոմսերի կամ փայամասնակցության գումարը, - ոչ նյութական ակտիվների (այդ թվում՝ շահագործումից դուրս գտնվող) հաշվեկշռային արժեքը, ացառությամ ՝ ապահովագրական գործունեության համար օգտագործվող համակարգչային ծրագրերի ն դրանց օգտագործման իրավունքների հաշվեկշռային արժեքի, - այլ կազմակերպությունների կապիտալում իրականացված ներդրումների գումարը ն մի շարք այլ տարրեր: Միննույն ժամանակ լրացուցիչ կապիտալը հիմնականում աղկացած է ապահովագրական ընկերության գործունեության համար անհրաժեշտ սեփական շենքերի ն շինությունների (անշարժ գույքի) վերագնահատման պահուստից: Կանոնակարգ 30-ի համաձայն` ապահովագրական ընկերության վճարունակության` Ն12 նորմատիվի պահանջվող սահմանաչափը չպետք է գերազանցի ընդհանուր կապիտալի մեծությունը: Ընդ որում` երեք տարուց ավելի գործունեություն ծավալած ոչ կյանքի ապահովագրություն իրականացնող ապահովագրական ընկերության համար վճարունակության պահանջվող սահմանաչափը (Ն12) ապահովագրավճարների մեթոդով ն հատուցումների մեթոդով հաշվարկվող մեծություններից առավելագույնն է: Իսկ մինչն երեք տարի գործունեություն ծավալած ոչ կյանքի ապահովագրություն իրականացնող ապահովագրական ընկերության համար, կանոնակարգ 30-ի համաձայն, վճարունակության պահանջվող սահմանաչափ (Ն12) է սահմանվել ապահովագրավճարների մեթոդով հաշվարկվող մեծությունը: Բացի այդ` կյանքի ապահովագրություն իրականացնող ապահովագրական ընկերության համար վճարունակության պա426

հանջվող սահմանաչափը (Ն12) ապահովագրական պահուստների մեթոդով ն ռիսկային կապիտալի մեթոդով հաշվարկվող մեծությունների հանրագումարն է: Վերջապես, նույն կանոնակարգի համաձայն, կյանքի ն ոչ կյանքի ապահովագրություն համատեղության կարգով իրականացնող ապահովագրական ընկերության համար վճարունակության պահանջվող սահմանաչափը (Ն12) կյանքի ապահովագրություն իրականացնողի ն ոչ կյանքի ապահովագրություն իրականացնողի համար առանձին հաշվարկված վճարունակության պահանջվող սահմանաչափերի հանրագումարն է: Ապահովագրավճարների մեթոդով մեծությունը հաշ-վարկվում է հետնյալ անաձնով` ԱՄՀԱ"ԳՎ"0.2, որտեղ՝ ԱՄ-ն ապահովագրավճարների մեթոդով հաշվարկվող մեծությունն է: Ա -ն ոչ կյանքի ապահովագրության գծով հաշվետու ամսին ն դրան նախորդող տասնմեկ ամիսների ընթացքում հաշվեգրված ապահովագրավճարների հանրագումարն է: Այն նվազեցվում է հաշվետու ամսին ն դրան նախորդող տասնըմեկ ամիսներին դադարեցված պայմանագրերի գծով վերադարձված ն վերադարձման ենթակա ապահովագրավճարների գումարի չափով: ԳՎ-ն վերաապահովագրության գործակիցն է: Եթե ԳՎ-ն փոքր է 0,5-ից, ապա անաձնի հաշվարկում այն վերցվում է 0,5 մեծությամ : Հատուցումների մեթոդով մեծությունը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` ՀՄՀՊ"ԳՎ"0.3, որտեղ՝ ՀՄ-ն հատուցումների մեթոդով հաշվարկվող մեծությունն է, Պ-ն պահանջների ընդհանուր ծավալն է, որը հաշվարկ վում է` ՊՀ(Հ-ՍՀՊՊհ-ՊՊն)/3 անաձնով, որտեղ՝ Հ-ն հաշվետու ամսին ն դրան նախորդող երեսունհինգ ամիսներին ապահովագրական ընկերության կողմից ոչ կյանքի ապահովագրության գծով վճարված ապահովագրական գումարնե427

րի հանրագումարն է, Ս-ն հաշվետու ամսին ն դրան նախորդող երեսունհինգ ամիսներին վնասի պահանջի իրավունքով ապահովագրական ընկերությանն անցած միջոցների հանրագումարն է, ՊՊհ-ն հաշվետու ամսվա վերջին օրվա դրությամ ձնավորված՝ ապահովագրական ընկերությանը ներկայացված, սակայն դեռնս չկարգավորված պահանջների ն տեղի ունեցած, սակայն ապահովագրական ընկերությանը դեռնս չներկայացված պահանջների պահուստների ն ապահովագրության պայմանագրերով հատուցումների գծով ձնավորված կրեդիտորական պարտավորությունների հանրագումարն է, ՊՊն-ն հաշվետու ամսվան նախորդող երեսունվեցերորդ ամսվա վերջին օրվա դրությամ ձնավորված ապահովագրական ընկերությանը ներկայացված, սակայն դեռնս չկարգավորված պահանջների ն տեղի ունեցած, սակայն ապահովագրական ընկերությանը դեռնս չներկայացված պահանջների պահուստների ն ապահովագրության պայմանագրերի հատուցումների գծով ձնավորված կրեդիտորական պարտավորությունների հանրագումարն է: ԳՎ-ն վերաապահովագրության գործակից ն է: Եթե ԳՎ-ն փոքր է 0,5-ից, ապա անաձնի հաշվարկում այն վերցվում է 0,5 մեծությամ : Կյանքի ապահովագրության դեպքում ապահովագրական պահուստների մեթոդով հաշվարկվող մեծությունը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` ԱՊՄՀՄՊ"ԳՊ"0.04, որտեղ՝ ԱՊՄ-ն կյանքի ապահովագրության դեպքում ապահովագրական պահուստների մեթոդով հաշվարկվող մեծությունն է, ՄՊ-ն մաթեմատիկական պահուստները, որը հաշվետու ամսում միջին օրական հաշվարկով կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի գծով ձնավորված մաթեմատիկական պահուստների մեծությունն է: ԳՊ - վերաապահովագրության գործակիցն է: Եթե ԳՊ-ն փոքր է 0,85-ից, ապա անաձնի հաշվարկում այն վերցվում է 0,85 մեծությամ : Ռիսկային կապիտալի մեթոդով մեծությունը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով`

ՌԿՄՀՌԿ"ԳՌ"0.003, որտեղ՝ ՌԿՄ-ն կյանքի ապահովագրության դեպքում ռիսկային կապիտալի մեթոդով հաշվարկվող մեծությունն է, ՌԿ-ն ռիսկային կապիտալն է, որն իրենից ներկայացնում է հաշվետու ամսվա վերջին օրվա դրությամ գործող կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի գծով նախատեսված ապահովագրական գումարների մեծության ն կյանքի ապահովագրության պայմանագրերի գծով ձնավորված մաթեմատիկական պահուստների մեծության տար երությունը: ԳՌ-ն վերաապահովագրության գործակիցն է: Եթե ԳՌ-ն փոքր է 0,5-ից, ապա անաձնի հաշվարկում այն վերցվում է 0,5 մեծությամ : Ընդ որում, եթե ռիսկային կապիտալը ացասական մեծություն է, ապա ռիսկային կապիտալի մեթոդով հաշվարկվող մեծությունը վերցվում է 0 արժեքով: Կանոնակարգ 30-ի համաձայն` ապահովագրական ընկերության համար որպես իրացվելիության Ն2 նորմատիվ, սահմանվում է ապահովագրական ընկերության արձր իրացվելի ակտիվների ու վճարման ենթակա պարտավորությունների հաշվարկային մեծության գումարների միջն սահմանային հարա երակցությունը: Այն հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` Ն2ՀԱԲԻ/ԸՊ, որտեղ՝ ԱԲԻ-ն ապահովագրական ընկերության արձր իրացվելի ակտիվների մեծությունն է, ԸՊ-ն ապահովագրական ընկերության վճարման ենթակա պարտավորությունների հաշվարկային մեծությունն է: Բարձր իրացվելի ակտիվների հաշվարկում ընդգրկվում են այն ակտիվները (առանց հաշվեգրված տոկոսների), որոնց վրա չկա դրանց տնօրինումը սահմանափակող որնէ պայման: Դրանք են` - կանխիկ դրամական միջոցները, - ՀՀ պետական գանձապետական պարտատոմսերը ն ՀՀ կենտրոնական անկի թողարկած արժեթղթերը շուկայական արժեքով, ացառությամ ` գրավադրված, ռեպո համաձայնագրերով վաճառված արժեթղթերի,

- ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից վարկանիշ ստացած կազմակերպությունների արժեթղթերը, - Ստանդարտ ն Փուրզ, Ֆիտչ կամ Մուդիզ վարկանշային կազմակերպությունների տրամադրած ն արձր վարկանիշ ունեցող պետությունների պետական գանձնապետական պարտատոմսերը ն արձր վարկանիշ ունեցող կորպորատիվ պարտատոմսերը, - ընթացիկ հաշիվների մնացորդը ն ցպահանջ ավանդների գումարները ՀՀ ռեզիդենտ անկերում: Իսկ վճարման ենթակա պարտավորությունների հաշվարկում ընդգրկվում են ապահովագրական հատուցման հետ չառընչվող ոլոր պարտավորությունները, մինչն նորմատիվի հաշվարկման օրը ապահովագրական ընկերությանը ներկայացված ն ապահովագրական ընկերության կողմից դեռնս չկարգավորված պահանջների մեծությունը ն ապահովագրական պայմանագրերի գծով ձնավորված կրեդիտորական պարտավորությունների մեծությունը: Հաջորդ` ստանձնած ապահովագրական ռիսկերի առավելագույն չափի նորմատիվը (Ն3) հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` Ն3ՀՊ/ԸԿ, որտեղ՝ Պ-ն մեկ ապահովագրության օ յեկտը ծածկող ապահովագրության պայմանագրի կամ պայմանագրերի գծով ապահովագրական ընկերության կողմից ստանձնած պարտավորության չափն է՝ նվազեցված այդ պայմանագրի (պայմանագրերի) գծով օրենքի ն նորմատիվ իրավական ակտերի համաձայն հուսալի համարվող վերաապահովագրողի պարտավորության չափով, ԸԿ-ն ապահովագրական ընկերության ընդհանուր կապիտալի միջին օրական մեծությունն է: Իսկ առանձին վերցված ակտիվների համարժեքության նորմատիվի շրջանակում կարնորվում է այն, որ ապահովագրական ընկերության ակտիվներն ապահովագրական ընկերության կողմից ձնավորված ապահովագրական պահուստների մեծության չափով պետք է տեղա աշխվեն աղյուսակում արտացոլված ուղղություններով.

Ապահովագրական պահուստներին համարժեք ակտիվները

1.Կանխիկ դրամարկղ 2.ՀՀ պետական արժեթղթեր ն ՀՀ ԿԲ կողմից թողարկված արժեթղթեր 3.Ստանդարտ ն Փուրզ, Ֆիտչ կամ Մուդիզ վարկանշային կազմակերպությունների տրամադրած ԲԲ-(Բա2) ն արձր վարկանիշ ունեցող պետությունների պետական գանձնապետական պարտատոմսեր ն ԲԲ-(Բա2) ու արձր վարկանիշ ունեցող կորպորատիվ պարտատոմսեր, 4.ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից «Ա», «Բ» կամ «Գ» վարկանիշ ստացած կազմակերպությունների պարտատոմսեր 5.Բանկային հաշիվներ, ցպահանջ ն ժամկետային ավանդներ` ՀՀ ռեզիդենտ անկերում, ՀՀ տարածքում գործող անկերին ն վարկային կազմակերպություններին տրամադրված փոխառություններ, նրանց կողմից թողարկված պարտատոմսեր

Առավելագույն Առավելագույն սահմանաչափը սահմանաչափը ապահովագրական ապահովագրական պահուստներին պահուստներին համարժեք ակտիվհամարժեք ների գումարի մեջ ակտիվների ոլոր սու յեկտգումարի մեջ մեկ ներով սու յեկտով (փոխառուներով) (փոխառուով) 3% 100 9 100 %

40 9

5%

40 9

5%

100 9

20%

Ապահովագրական ընկերությունը չի կարող ապահովագրական պահուստներին համարժեք ակտիվները տեղա աշխել ածանցյալ արժեթղթերում: Ապահովագրական պահուստներին համարժեք ակտիվները Ն4 նորմատիվի հաշվարկում ընդգրկվում են միջին օրական հաշվարկով: Ներկայումս քննարկման փուլում է գտնվում «Ապահովագրության ն ապահովագրական գործունեության մասին» ՀՀ նոր օրենքի նախագիծը: Ապահովագրական ընկերությունների գործունեության տնտեսական կարգավորմանն այդ փաստաթղթում վերա երում է «Ապահովագրական ընկերությունների գործունեության նկատմամ պահանջներն ու տնտեսական նորմատիվները» Բաժին 4-ը: Օրենքի նախագծում համապատասխան աժնում առաջին հարթությունում է ռիսկերի կառավարումը (հոդված 57): Ապահովագրական ընկերություններին առաջադրվում է այն, որ վերջիններն իրենց գործունեության ընթացքում պետք է ունենան ըստ ամեն ապահովագրության տեսակի, դասի, ենթադասի ստանձնած պարտավորությունների ծավալին ն ռիսկերին համարժեք կապիտալ: Ընդ որում, ապահովագրական ընկերությունը պարտավոր է գործել այնպես, որ իր կողմից իրականացվող ապահովագրության ոլոր կամ առանձին տեսակներից, դասերից, ենթադասերից ն ակտիվների տեղա աշխումից ու կառավարումից խող ռիսկերը չգերազանցեն ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից սահմանված սահմանաչափերը: Բացի այդ, ապահովագրական ընկերությունը պարտավոր է գործել այնպես, որ իր կողմից ստանձնած առկա ն հետագա ոլոր պարտավորությունների կատարման համար ունենա ավարար իրացվելի միջոցներ գործունեության ցանկացած պահին: Օրենքի նախագծի համաձայն ՀՀ կենտրոնական անկը կարող է սահմանել ապահովագրական ընկերության գործունեության հետնյալ տնտեսական նորմատիվները (հոդված 58)՝ ա) ապահովագրական ընկերության կանոնադրական ն ընդհանուր կապիտալների նվազագույն չափերի նորմատիվները.

) ապահովագրական ընկերության վճարունակության նորմատիվները, գ) ապահովագրական ընկերության կապիտալի համարժեքության նորմատիվները, դ) ապահովագրական ընկերության իրացվելիության նորմատիվները, ե) ապահովագրական ընկերության տեխնիկական պահուստներին համարժեք ոլոր ն առանձին վերցված ակտիվների նորմատիվները, զ) ստանձնած ապահովագրական մեկ ռիսկի առավելագույն չափի նորմատիվը, է) ստանձնած ապահովագրական խոշոր ռիսկերի առավելագույն չափի նորմատիվը, ը) մեկ փոխառուի, խոշոր փոխառուների գծով ռիսկի առավելագույն չափը (չափերը), թ) ապահովագրական ընկերության հետ փոխկապակցված անձանց, անձի գծով ռիսկի առավելագույն չափը (չափերը), ժ) արտարժույթի տնօրինման նորմատիվը: Ապահովագրական ընկերության գործունեության կարգավորման գործող նորմատիվների համեմատությամ օրենքի նախագիծը լրացուցիչ նախատեսում է այնպիսի հիմնական ն տնտեսական նորմատիվների կիրառում ինչպիսիք են` ստանձնած ապահովագրական մեկ ռիսկի առավելագույն չափի նորմատիվը, ստանձնած ապահովագրական խոշոր ռիսկերի առավելագույն չափի նորմատիվը, մեկ փոխառուի, խոշոր փոխառուների գծով ռիսկի առավելագույն չափը (չափերը), ապահովագրական ընկերության հետ փոխկապակցված անձանց, անձի գծով ռիսկի առավելագույն չափը (չափերը), արտարժույթի տնօրինման նորմատիվը: Նշվածը կրկին վկայում է այն մասին, որ ապահովագրական ընկերությունների գործունեության կարգավորումն իր ովանդակությամ մոտենում է առնտրային անկերի գործունեության կարգավորմանը:

ՒՍՕՍՀ61àôՊԹՀՍ 0ՀԾծՏԾ

» Բնութագրե`ք է ապահովագրական գործունեության «տնտեսական կարգավորումը» ն «վերահսկումը»: » Ինչ՞ է նշանակում ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունությունը, վճարունակությունը ն իրացվելիությունը: » Որո՞նք են ապահովագրական գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվները:

ՀèՀՅՀԾ1ՎàÔ ՊԾՀ1ՀՍàôՃՍàôՍ 1. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք, ՀՀ պաշտոնական տեղեկագիր, Ի 17 (50) 2. «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենք (19.11.1996թ.): 3. «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենք (11.06.2004թ.): 4. «Ապահովագրության ն ապահովագրական գործունեության մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծ (27.02.2007թ.): 5. ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի 07.11.2006թ. թիվ 663Ն որոշմամ հաստատված «Ապահովագրական գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվների չափը, ձնավորման ն հաշվարկման կարգը» կանոնակարգ 30: 6. Ս.Սուքիասյան Առնտրային անկերի գործունեության տնտեսական կարգավորման արդի հիմնախնդիրները Եր. 2005:

ՊէàôԲ 211. 0ՀÞՎՀèàôԹՍ àô ՎՏԾէàôԾàôՃՍàôՍՃ

ՀäՀ0àՎՀՊԾՀ1ՀՍ

ՃՍ1ՏԾàôՃՍàôՍՍՏԾàôԹ Գլխի ովանդակությունը. • ապահովագրական կազմակերպություններում հաշվառման առանձնահատկությունները, • գործարքների հաշվապահական ձնակերպումները, • ապահովագրական կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության վերլուծությունը:

12.1

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է. » » » »

կազմել ֆինանսական հաշվետվություններ` ապահովագրական համակարգում, ձնակերպել ապահովագրական գործարքների թղթակցություններ, գնահատել ապահովագրական գործունեության տնտեսական արդյունավետությունը, ընկալել ֆինանսական վերահսկողության սկզ ունքները ապահովագրական համակարգում:

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Հաշվապահական հաշվառման կազմակերպման ընդհանուր հարցերը Ժամանակակից տնտեսության մեջ ապահովագրական ընկերությունները համարվում են ճյուղային առանձնահատկություններ ունեցող ֆինանսավարկային ինստիտուտներ, որոնց դրամական շրջանառությունը անհամեմատ արդ է, քան ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող մյուս սու յեկտներում: Այդ կապակցությամ առաջացել է հաշվապահական հաշվառման հաշիվներում ն ֆինանսական ու հատուկ հաշվետվության ձներում ապահովագրողների տնտեսական գործունեության փաստերի արտացոլման յուրահատուկ մոտեցում մշակելու անհրաժեշտությունը:

Ապահովագրական ընկերությունները, ինչպես ն Հայաստանի Հանրապետությունում սահմանված կարգով գրանցված ցանկացած իրավա անական անձ, պարտավոր են կազմակերպել ն վարել իրենց ֆինանսատնտեսական գործունեության հաշվապահական հաշվառումը: Հաշվապահական հաշվառմանը վերա երող ոլոր հարա երությունները կարգավորվում են «Հաշվապահական հաշվառման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով, որն ընդունված է 2002 թվականի դեկտեմ երի 26-ին: Ապահովագրական ընկերություններում ֆինանսատնտեսական գործունեության հաշվապահական հաշվառման կազմակերպման համար պատասխանատվություն է կրում ընկերության ղեկավարը: Հաշվային աշխատանքների ծավալներից կախված ընկերության ղեկավարը կարող է՝ » ստեղծել հաշվապահական ծառայություն՝ որպես ինքնուրույն կառուցվածքային ստորա աժանում, » մտցնել հաշվապահի հաստիք, » հաշվապահական հաշվառման վարումը պայմանագրային սկզ ունքով փոխանցել հաշվապահական ծառայություններ մատուցող կազմակերպությանը կամ մասնագետ-հաշվապահին, » անձամ վարել հաշվապահական հաշվառումը: «Ապահովագրության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով նախատեսվում է ապահովագրական ընկերությունների ներքին կազմակերպական կառուցվածքում ունենալ գլխավոր հաշվապահի կամ հաշվապահական հաշվառման ստորա աժանման ղեկավարի հաստիքները: Գլխավոր հաշվապահը ենթարկվում է ընկերության ղեկավարին ն պատասխանատվություն է կրում ընկերությունում հաշվապահական հաշվառում վարելու, ֆինանսական հաշվետվությունները ժամանակին կազմելու ն ներկայացնելու համար: Գլխավոր հաշվապահը ապահովում է իրականացվող տնտեսական գործառնությունների համապատասխանությունը գործող օրենսդրությանը, վերահսկողությունը ընկերության գույքի առկայության ու շարժի, ինչպես նան ստանձնած պարտավորու436

թյունների կատարման նկատմամ : Եթե որոշ գործառնությունների իրականացման հետ կապված ընկերության ղեկավարի ն գլխավոր հաշվապահի միջն առաջանում են տարաձայնություններ, ապա գլխավոր հաշվապահը կատարման է ընդունում փաստաթղթերը՝ ղեկավարի գրավոր կարգադրությամ : Նման դեպքերում գործառնությունների իրականացման հետնանքների համար ամ ողջ պատասխանատվությունը կրում է ընկերության ղեկավարը: Ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական հաշվետվությունները հրապարակվում են: Հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվությունները ստորագրելու իրավունք ունի որակավորված գլխավոր հաշվապահը կամ աուդիտորի որակավորում ունեցող ֆիզիկական անձը: Հաշվապահական հաշվառման գլխավոր խնդիրն է նպաստել կազմակերպության ֆինանսատնտեսական գործունեության դրական արդյունքների ձեռք երմանը: Դրա համար անհրաժեշտ է ապահովել. » ընկերության գործունեության ն նրա գույքային վիճակի վերա երյալ լրիվ ն հավաստի տեղեկատվության ձնավորումը, որն անհրաժեշտ է ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին օգտագործողների համար, » իրականացվող գործառնությունների օրինականության ն նպատակահարմարության, գույքի ն պարտավորությունների առկայության ն շարժի, նյութական, աշխատանքային ն ֆինանսական ռեսուրսների օգտագործման նկատմամ վերահսկողության նպատակով տեղեկատվության ձնավորումը, » ֆինանսատնտեսական գործունեության ացասական արդյունքների կանխումը ն ներտնտեսական պահուստների ացահայտումը՝ ֆինանսական կայունության ապահովման նպատակով:

Հաշվապահական հաշվառումը վարելու ն ֆինանսական հաշվետվությունները կազմելու սկզ ունքները Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող ոլոր կազմակերպությունները, այդ թվում ն ապահովագրական ընկերությունները հաշվապահական հաշվառումը կազմակերպելիս, ինչպես նան ֆինանսական հաշվետվությունները կազմելիս, հիմնվում են «Հաշվապահական հաշվառման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանված մի շարք սկզ ունքների վրա: » Անընդհատություն: Այս սկզ ունքը նշանակում է, որ կազմակերպությունը շարունակելու է իր գործունեությունը տեսանելի ապագայում ն պետք է կազմակերպի իր գործունեության հաշվապահական հաշվառումը սկսած կազմակերպության գրանցման պահից մինչն օրենսդրությամ սահմանված կարգով դրա վերակազմավորելը կամ լուծարելը: » Հետնողականություն: Հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը մի հաշվետու ժամանակաշրջանից մյուսը չպետք է փոփոխվի, այսինքն` տար եր ժամանակաշրջանների հաշվետվություններում տեղեկատվության ացահայտման համար պետք է կիրառվեն միննույն եղանակները, ձները, ընթացակարգերը: Բացառություն են կազմում այն դեպքերը, եր էական փոփոխություններ են տեղի ունենում կազմակերպությունների գործառնությունների նույթում, կամ հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության փոփոխության միջոցով տրվում է առավել էական տեղեկատվություն, կամ տեղի են ունենում փոփոխություններ հաշվապահական հաշվառումը կարգավորող իրավական ակտերի մեջ: » Հաշվեգրում: Այս սկզ ունքը պահանջում է, որ տնտեսական գործառնությունների արդյունքները ճանաչվեն ն հաշվապահական հաշվառման մեջ արտացոլվեն այն ժամանակ, եր դրանք տեղի են ունեցել, անկախ այն անից, թե եր են կատարվել դրամական վճարումները: » Հասկանալիություն: Ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացվող տեղեկատվությունը պետք է հասկանալի լինի օգտագործողներին:

» էականություն: Ֆինանսական հաշվետվություններում պետք է ներկայացվի էական տեղեկատվությունը, որի չ ացահայտումը ազդում է օգտագործողների կայացրած տնտեսական որոշումների վրա: » Միասնականություն: Ըստ այս սկզ ունքի, եթե նույթով ն գործառույթներով նման հաշիվների առանձին ներկայացումը ֆինանսական հաշվետվություններում չի ապահովում էական տեղեկատվություն, ապա դրանք պետք է միավորվեն: » Արժանահավատություն: Ֆինանսական հաշվետվությունները պետք է ավարարեն ձնի նկատմամ ովանդակության գերակայունության, չեզոքության, հաշվենկատության ն ամ ողջականության պահանջներին: » Համադրելիություն: Այս սկզ ունքի պահպանումը հետնողականության սկզ ունքի հետ ապահովում է, որ կազմակերպության տար եր ժամանակաշրջանների ֆինանսական հաշվետվությունները, ինչպես նան տվյալ կազմակերպության ն այլ կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվությունները լինեն համադրելի: » Հաշվանցում: Ակտիվների, սեփական կապիտալի ն պարտավորությունների, եկամուտների ն ծախսերի հոդվածների միջն հաշվանցում չի թույլատրվում, ացառությամ օրենսդրությամ սահմանված դեպքերի: » Սահմանազատում: Կազմակերպության ակտիվները ն պարտավորությունները պետք է առանձնացված լինեն հիմնադիրների, մասնակիցների ն այլ կազմակերպությունների ակտիվներից ն պարտավորություններից: Հաշվապահական հաշվառման մեջ ն հաշվեկշռում արտացոլվում է միայն տվյալ կազմակերպության սեփական գույքը: Այլ կազմակերպություններին պատկանող գույքը, որը գտնվում է տվյալ կազմակերպության տրամադրության տակ, հաշվառվում է առանձնացված: Հաշվապահական հաշվառման եղանակները Ապահովագրական ընկերությունների հաշվապահական հաշվառման համակարգը հիմնված է համաշխարհային պրակտի439

կայում ընդունված այնպիսի եղանակների վրա, ինչպիսիք են գործառնությունների համատարած փաստաթղթավորումը, գույքագրումը, տեղեկատվության ամփոփումը հաշիվներում, կրկնակի գրանցումը, հաշվեկշռի ն հաշվետվության կազմումը: Հաշվապահական հաշվառման գործընթացը սկսվում է սկզ նական հաշվառումից, որի տակ հասկանում են կատարված տնտեսական գործառնությունների փաստաթղթավորումը: Փաստաթղթավորումը կատարված տնտեսական գործառնությունների ձնակերպման եղանակ է: Հաշվապահական հաշվառման մեջ օգտագործվում են տար եր փաստաթղթեր, որոնք կատարում են տար եր գործառույթներ, ունեն տար եր ովանդակություն ն նշանակություն, սակայն ցանկացած փաստաթուղթ պետք է ովանդակի որոշ պարտադիր վավերապայմաններ, ինչպիսիք են փաստաթղթի անվանումը, հերթական համարը, կազմելու ամսաթիվը, գործառնության մասնակիցները, գործառնության ովանդակությունը, չափման միավորները՝ դրամական ն նաիրային արտահայտությամ , պատասխանատու անձանց պաշտոնները ն ստորագրությունները: Սկզ նական հաշվառման փաստաթղթերը կազմվում են գործառնության կատարման պահին, իսկ եթե դա հնարավոր չէ, ապա գործառնության ավարտից անմիջապես հետո: Փաստաթղթի տըվյալները հիմք են հանդիսանում գործառնությունների հետնանքով առաջացած փոփոխությունները հաշվապահական հաշիվներում գրանցելու համար: Միշտ չէ, որ կազմակերպությունների գործունեության ընթացքում տեղի ունեցող ոլոր փոփոխությունները փաստաթղթավորվում ն հաշվառվում են: Մի շարք սու յեկտիվ ն օ յեկտիվ պատճառներով ( նական կորուստ, սխալներ, չարաշահումներ, հափշտակումներ ն այլն) հաշվառման տվյալները սկսում են տար երվել ակտիվների ն պարտավորությունների փաստացի վիճակից: Դրա հետ կապված առաջանում է գույքագրման անհրաժեշտությունը:

Գույքագրումը անց է կացվում հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվությունների արժանահավատությունն ապահովելու նպատակով: Օրենսդրությամ սահմանված է պարտադիր գույքագրումների անցկացումը տարեկան ֆինանսական հաշվետվությունները կազմելուց առաջ, կազմակերպության վերակազմակերպման ն լուծարման, տարերային աղետների ն արտակարգ այլ իրավիճակների, գույքի հափշտակման, փչացման ն կորստի փաստերի ացահայտման, նյութական պատասխանատու անձի փոփոխման դեպքերում: Գույքագրման միջոցով որոշվում է կազմակերպության միջոցների փաստացի առկայությունը, որը համեմատելով հաշվառման տվյալների հետ, հայտնա երում են տար երությունները՝ ավելցուկը կամ պակասորդը: Հայտնա երված տար երությունները արտացոլվում են հաշվապահական հաշվառման մեջ: Պակասորդը դուրս է գրվում, ճանաչելով որպես ծախս, իսկ ավելցուկները մուտքագրվում են` ճանաչելով եկամուտ: Այդ ճանապարհով հաշվապահական հաշվառման տվյալները համապատասխանեցվում են միջոցների փաստացի առկայության հետ: Կատարված գործառնությունների վերա երյալ կազմված փաստաթղթերը ներկայացվում են հաշվապահություն, որտեղ դրանց հիման վրա կատարում են գրանցումներ հաշվապահական հաշիվներում: Հաշիվների միջոցով ապահովվում է տեղեկությունների ստացումը միջոցների շարժի վերա երյալ: Հաշիվը կազմակերպության միջոցների խմ ավորման, դրանց կազմում տեղի ունեցող փոփոխությունների արտացոլման ն ընթացիկ վերահսկողության եղանակ է: Հաշվապահական հաշիվը աղկացած է 2 մասից՝ դե ետից (դտ) ն կրեդիտից (կդ): Հաշիվները դասակարգվում են ակտիվայինի ն պասիվայինի, կախված այն անից, թե դրանցում ինչ է արտացոլվում: Հաշվի տեսակից էլ կախված է փոփոխությունների գրանցման կարգը: Ակտիվային հաշիվները նախատեսված են ապահովագրական ընկերության ակտիվների (օրինակ, հիմնական միջոցների, պաշարների, դրամական միջոցների) հաշվառման համար: Ակտիվային հաշիվներում սկզ նական մնացորդը գրանցվում

է դե ետային մասում, նույն մասում գրանցվում են նան հաշվետու ժամանակաշրջանում տեղի ունեցած ավելացումները, իսկ կրեդիտում գրանցվում են նվազեցումները: Հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում հանրագումարի են երում դե ետում ն կրեդիտում գրանցված գործառնությունների հանրագումարները, որոնց անվանում են շրջանառություններ: Ակտիվային հաշվի վերջնական մնացորդը որոշելու համար սկզ նական մնացորդին գումարում են դե ետային շրջանառությունը ն հանում կրեդիտային շրջանառությունը: Ակտիվային հաշիվներում գրանցումների կատարման կարգը ցույց տանք օրինակով.

Հիմնական միջոցներ Դտ Մնացորդ առ 31.12.2006 թ. 2.650.000 Ավելացում առաջացնող գործառնություններ 1)350.000 2)220.000 Շրջանառություն 570.000 Մնացորդ առ 31.01.2007թ. 2.490.000

Կտ Նվազեցում առաջացնող գործառնություններ 3)150.000 4)480.000 5)100.000 Շրջանառություն 730.000

Պասիվային հաշիվներում արտացոլվում է ապահովագրական ընկերության միջոցների գոյացման աղ յուրների առկայությունը ն շարժը: Այդ հաշիվներում գրանցումները կատարվում են ճիշտ հակառակ կարգով. սկզ նական մնացորդը գրանցվում է կրեդիտում, ավելացում առաջացնող գործառնությունների գումարները նույնպես գրանցվում են կրեդիտում, իսկ նվազեցումը՝ դե ետում: Վերջնական մնացորդը որոշելու համար սկզ նական մնացորդին գումարում են կրեդիտային շրջանառությունը ն հանում դե ետային շրջանառությունը: Գրանցումների կարգը պասիվային հաշիվներում ցույց տանք օրինակով.

Ռեզիդենտ անկերից ստացված ոչ ընթացիկ վարկեր Դտ

Նվազեցում առաջացնող գործառնություններ 4)200.000 5)150.000 Շրջանառություն 350.000

Կտ Մնացորդ առ 31.12.20006թ. 450.000 Ավելացում առաջացնող գործառնություններ 1)250.000 2)600.000 3)120.000 Շրջանառություն 970.000 Մնացորդ առ 31.01.2007թ. 1.070.000

Գործառնությունները հաշիվներում արտացոլվում են կրկնակի գրանցման եղանակով: Դրա էությունը կայանում է նրանում, որ յուրաքանչյուր գործառնության գումարը պետք է միաժամանակ գրանցվի երկու հաշիվներում՝ մեկ հաշվի դե ետում ն մեկ այլ հաշվի կրեդիտում: Հաշվառման մեջ արտացոլվող գործառնության դե ետագրվող ն կրեդիտագրվող հաշիվների ն գումարի նշումը անվանում են հաշվապահական ձնակերպում կամ հաշվապահական անաձն: Գործառնության արտացոլման ժամանակ հաշիվների միջն առաջացած կապը կոչվում է թղթակցություն, իսկ հաշիվները՝ թղթակցող: Ցանկացած գործառնության ձնակերպումը կազմելու ն հաշիվներում գրանցումներ կատարելու նպատակով նախ ն առաջ անհրաժեշտ է որոշել, թե որ հաշիվներն են փոփոխության ենթարկվել տվյալ գործառնության հետնանքով, այսինքն որոշել թղթակցող հաշիվները, այնուհետն պարզել, թե ինչպիսինն են այն հաշիվները՝ ակտիվային, թե պասիվային, ն ինչպիսի փոփոխություն է տեղի ունեցել՝ ավելացում, թե նվազեցում: Այդ հարցերը պարզելուց հետո կարելի է որոշել, թե տեղի ունեցած գործառնության գումարը որ հաշվի դե ետում ն որ հաշվի կրեդիտում պետք է գրանցվի: Օրինակ, տեղի է ունեցել հետնյալ գործառնությունը. ապահովագրական ընկերության դրամարկղից վճարվել է աշխատավարձ անձնակազմին՝ 850.000 դրամ գումարով: Այս գործառնության հետնանքով տեղի է ունենում աշխատողների հանդեպ աշխա443

տավարձի գծով կրեդիտորական պարտքի ն դրամարկղում կանխիկ դրամի նվազեցում: Առաջին հաշիվը պասիվային է, հետնա ար նվազեցումը պետք է գրանցվի հաշվի դե ետում, իսկ երկրորդ հաշիվը ակտիվային է, ուրեմն գումարը պետք է գրանցվի կրեդիտում: Այսպիսով, գործառնության ձնակերպումը կլինի. Դտ «Հիմնական աշխատողներին վճարվելիք աշխատավարձ ն այլ վճարներ»……… 850.000 Կտ «Կանխիկ ՀՀ դրամ դրամարկղում»………………850.000 Յուրաքանչյուր ամսվա վերջում հաշվապահական հաշիվների վերջնական մնացորդի հիման վրա կազմվում է հաշվապահական հաշվեկշիռ: Հաշվապահական հաշվեկշռում ներկայացվում են ընդհանրացված ն խմ ավորված տեղեկություններ ապահովագրական ընկերության ակտիվների, պարտավորությունների ն սեփական կապիտալի վերա երյալ դրամական չափումով: Հաշվեկշիռը երկու մասերից՝ ակտիվից ն պասիվից աղկացած աղյուսակ է: Ակտիվում արտացոլվում է ընկերության միջոցների առկայությունը, իսկ պասիվում՝ պարտավորությունների վիճակը ն սեփական կապիտալի մեծությունը հաշվետու ամսաթվի դրությամ : Հաշվեկշռի ակտիվում արտացոլվում են ընկերության կողմից վերահսկվող ակտիվները, իսկ պասիվում ընդհանրացվում են այդ ակտիվների գոյացման աղ յուրները, այստեղից էլ խում է հաշվեկշռի կազմման հիմնական պայմանը՝ ակտիվի ն պասիվի հոդվածների գումարների հանրագումարների հավասարությունը: Ապահովագրական ընկերությունները, ացի հաշվեկշռից, կազմում են մի շարք հաշվետվությունների ձներ, որոնցում երված են տեղեկություններ ընկերությունների գործունեությունը նութագրող ցուցանիշների վերա երյալ: Հաշվապահական հաշվառման վարման հիմնական կանոնները Ապահովագրական ընկերությունները հաշվապահական հաշվառում կազմակերպելիս պարտավոր են պահպանել հաշվապահական հաշվառման մասին օրենքով սահմանված պահանջնե444

րը (կանոնները): Առաջին կարնոր կանոնը պահանջում է, որ կազմակերպությունների ակտիվների, պարտավորությունների, սեփական կապիտալի ն տնտեսական գործառնությունների հաշվապահական հաշվառումը իրականացվի հայկական դրամով, կրկնակի գրանցման եղանակով՝ հաշվապահական հաշվառման հաշվային պլանին համապատասխան, անընդհատության սկզ ունքով՝ պետական գրանցման պահից մինչն օրենսդրությամ սահմանված կարգով նրա վերակազմավորումը կամ լուծարումը: Հաջորդ կարնոր կանոնը հետնյալն է՝ անալիտիկ ն սինթետիկ հաշվառման տվյալները (մնացորդները ն շրջանառությունները) պետք է համապատասխանեն միմյանց: Վերջապես, հաշվապահական հաշվառում վարելու կարնոր կանոն է կատարված տնտեսական գործառնությունների արդյունքների ժամանակին գրանցումը հաշվապահական հաշվառման հաշիվներում: Այս կանոնի պահպանումը ապահովում է գործառնությունների արդյունքների արտացոլումը այն ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվություններում, որին դրանք վերա երում են: Հաշվապահական հաշվառման հաշվային պլանը Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 1998թ. նոյեմ երի 26-ի «Հաշվապահական հաշվառման համակարգի արեփոխումների մասին» Ի740 որոշման հիման վրա Հայաստանի հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից մշակվել են հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներ (ՀՀՀՀՍ), որոնցով կարգավորվում է հաշվապահական հաշվառման վարումը: Բնական է, որ հաշվապահական հաշվառման գործընթացի կազմակերպման այդպիսի լուրջ փոփոխությունները չէին կարող չանդրադառնալ հաշվապահական հաշվառման հաշվային պլանի վրա: Կազմակերպությունների համար ներկայումս գործող հաշվային պլանը ընդունվել է Ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից 2000թ. դեկտեմ երի վերջին: Այս հաշվային պլանում հաշվի են առնված Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների պահանջները:

Հաշվապահական հաշվառման համակարգի արեփոխումների գործընթացը շոշափեց նան ապահովագրական ոլորտը: Ապահովագրական կազմակերպությունների ֆինանսատնտեսական գործառնության հաշվապահական հաշվառումը իրականացվում էր 1999թ. մարտին ընդունված հաշվային պլանով, որի հիմքում ընկած է մինչն արեփոխումների գործընթացը գործող հաշվային պլանը: Ակնհայտ է, որ ապահովագրական ընկերությունների գործունեության հաշվապահական հաշվառման պլանում հաշվի են առնըվել ճյուղային առանձնահատկությունները: Սակայն նշված հաշվային պլանում հաշվի առված չէին հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների պահանջները: Այդ կապակցությամ 2005թ. նոյեմ երին ընդունվեց նոր հաշվային պլան: Համաձայն «Ֆինանսական կարգավորման ն վերահսկողության միավորված համակարգի ներդրման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի` ապահովագրական կազմակերպությունների գործունեության պետական վերահսկողությունը դրվեց Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի վրա: Կենտրոնական անկի ն Ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից համատեղ ընդունվեց ն 2007թ. հունվարի 1-ից ուժի մեջ մտավ ապահովագրական ընկերությունների հաշվապահական հաշվառման նոր հաշվային պլանը, որտեղ հաշվի են առնված ապահովագրական գործունեության հաշվառման առանձնահատկությունները: Հաշվային պլանում ոլոր հաշիվները, ելնելով դրանց ըստ տնտեսագիտական ովանդակության դասակարգումից, խմ ավորված են 8 դասերի: Դրանք են. 1. Ընթացիկ ակտիվներ, 2. Ոչ ընթացիկ ակտիվներ, 3. Ընթացիկ պարտավորություններ, 4. Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ, 5. Կապիտալ, 6. Եկամուտներ, 7. Ծախսեր, 8. Արտահաշվեկշռային հաշիվներ:

Նշված դասերի հաշիվները խմ ավորված են աժինների ն ենթա աժինների: Բաժինները կոդավոված են երկնիշ թվերով, ենթա աժինները՝ եռանիշ թվերով, իսկ սինթետիկ հաշիվները՝ քառանիշ թվերով: Հաշվային պլանին կից հաստատվել է նան դրա կիրառման հրահանգը, որը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող ապահովագրական ընկերությունների գործունեության նույնատիպ փաստերի արտացոլման նույնատիպ մոտեցումները: Հրահանգում ներկայացված ձնակերպումները չեն ներառում տվյալ հաշվի կամ ենթա աժնի ոլոր հաշվապահական թղթակցությունները: Ապահովագրական ընկերությունները կարող են կատարել հրահանգում չներկայացրած հաշվապահական ձնակերպումներ, եթե դրանք համապատասխանում են հրահանգին ն չեն հակասում գործող օրենսդրական ն ենթաօրենսդրական ակտերին: Ապահովագրական ընկերությունները անհրաժեշտության դեպքում հաշվային պլանում կարող են ավելացնել սինթետիկ հաշիվներ, սակայն նման փոփոխություն կարող է կատարվել միայն ՀՀ Կենտրոնական անկի գրավոր համաձայնությամ :

12.2

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Ապահովագրական գործառնությունների հաշվառման առանձնահատկությունները Ապահովագրական կազմակերպությունների հաշվապահական հաշվառման հիմնական առանձնահատկություններին կարելի է վերագրել անալիտիկ հաշվառման յուրահատուկ կազմակերպումը, որը հնարավորություն է տալիս ստանալ մանրամասնեցված ն ամփոփ տվյալներ` ըստ ապահովագրության առանձին տեսակների, ժամանակաշրջանների, ապահովադիրների, ինչպես նան ըստ ներդրումային գործունեությունից ստացվող եկամուտների տեսակների ն դրանց աղ յուրների:

Եկամուտներ ուղղակի ապահովագրության գծով

Ապահովագրական կազմակերպությունների եկամուտներ ապահովագրական գործառնություններից

Եկամուտներ վերաապահովագրության գծով

Եկամուտներ ապահովագրական պահուստների փոփոխությունից

Ապահովագրավճարների ստացում

Սու րոգացիայի կարգով գումարների ստացում

Ապահովագրավճարներ՝ վերաապահովագրության ընդունված ռիսկերի գծով Վնասի աժնի հատուցում՝ վերաապահովագրության ն ռետրոցեսիայի փոխանցված ռիսկերի գծով Ստացված կոմիսիոն վարձատրություններ, տանտյեմներ

Գծապատկեր 12.1. Ապահովագրական կազմակերպությունների ապահովագրական գործառնությունից եկամուտների աղ յուրները Հաշվի առնելով ապահովագրության տեսակների ն ճյուղերի ազմազանությունը, կարելի է եզրակացնել, որ ապահովագրական ընկերությունների հաշվապահական հաշվառումն ունի արդ կառուցվածք: Ապահովագրական ընկերությունները ոչ միայն պետապահովագրական կազմակերպությունների հաշվապահական հաշվառման հիմնական առանձնահատկություններին կարելի է վերագրել անալիտիկ հաշվառման յուրահատուկ կազմակերպումը, որը հնարավորություն է տալիս ստանալ մանրամասնեցված ն ամփոփ տվյալներ` ըստ ապահովագրության առանձին տեսակների, ժամանակաշրջանների, ապահովադիրների, ինչպես նան ըստ ներդրումային գործունեությունից ստացվող եկամուտների տեսակների ն դրանց աղ յուրների: Ելնելով ապահովագրության տեսակների ն ճյուղերի ազմազանությունից, կարելի է եզրակացնել, որ ապահովագրական ընկերությունների հաշվապահական հաշվառումն ունի արդ կառուցվածք: Ապահովագրական ընկերությունները ոչ միայն պետք է իրականացնեն առանձնացված հաշվառում պարտադիր ն կամա448

վոր ապահովագրության, կյանքի ն ոչ կյանքի ապահովագրության գծով, այլ նան պետք է առանձին ացահայտեն այդ գործառնությունների կտրվածքով ստացված ֆինանսական արդյունքը: Ծախսեր ուղղակի ապահովագրության գծով

Ապահովագրական ընկերությունների ծախսեր ապահովագրական գործառնությունների գծով

Ծախսեր վերաապահովագրության գործառնությունների գծով Ծախսեր ապահովագրական պահուստների փոփոխությունից

Ապահովագրական հատուցումներ ուղղակի ապահովագրության գծով

Վերաապահովագրության ընդունված ռիսկերի գծով վնասի աժնի հատուցում Վերաապահովագրության ն ռետրոցեսիայի փոխանցված ռիսկերի գծով ապահովագրավճարներ

Վերաապահովագրության ընդունված ռիսկերի գծով վճարված կոմիսիոն վարձատրություններ, տանտյեմներ

Գծապատկեր 12.2. Ապահովագրական ընկերությունների ծախսերը ապահովագրական գործառնությունների գծով

Ապահովագրական ընկերությունների հաշվապահական հաշվառման մեջ անհամեմատ շատ են մաթեմատիկական հաշվարկները, քան այլ ճյուղերի կազմակերպություններում, մասնավորապես տեխնիկական ն այլ պահուստների հաշվարկները: Ցանկացած ապահովագրական ընկերություն համարվում է առնտրային կազմակերպություն, որը որոշակի վճարի դիմաց իրականացնում է ծառայություններ «ապահովագրական պաշտպանության» ձնով ն ակնկալում է եկամուտների ստացում այդ ծառայություններից:

Ապահովագրական գործառնությունների հաշվառման դրվածքի ուսումնասիրությունը սկսելուց առաջ ներկայացնենք ապահովագրական գործառնություններից ստացվող եկամուտների ն այդ եկամուտների ստացման նպատակով իրականացվող ծախսերի կառուցվածքը ներկայացված գծապատկերներով: Ուղղակի ապահովագրության գծով գործառնությունների հաշվառումը Ուղղակի ապահովագրության գծով իրականացվող հիմնական գործառնություններն են՝ ապահովագրավճարների ստացումը ապահովադիրներից ն ապահովագրական հատուցումների վճարումը ապահովադիրներին: Բավականին երկար ժամանակ ուղղակի ապահովագրության գծով ստացվող ապահովագրավճարները արտացոլվում էին եկամուտների կազմում այսպես կոչվող «դրամարկղային» մեթոդով, այսինքն, ապահովագրավճարը ճանաչվում էր որպես եկամուտ` ստացման պահին: Այն հակասում էր «Հաշվապահական հաշվառման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանված հաշվեգրման սկզ ունքին, որը պահանջում է ապահովագրավճարները ճանաչել որպես եկամուտ ապահովագրական պայմանագրերի ուժի մեջ մտնելու, այլ ոչ թե վճարը իրականացնելու պահին: Ուղղակի ապահովագրության գծով ապահովագրավճարների հաշվառումը նպատակահարմար է իրականացնել հաշվեգրման եղանակով, քանի որ, ըստ էության ապահովագրական ծառայությունը տրամադրված է համարվում այն պահից, եր սկսել է գործել ապահովագրական պաշտպանությունը: Նոր ընդունված հաշվային պլանում այդ թերությունը հաշվի է առնվել, ն ապահովագրավճարները հաշվեգրվում են եկամուտներին ապահովադիրների հետ ապահովագրական պայմանագրերի կնքման պահին, եր առաջանում է ապահովադիրների ապահովագրավճարներ մուծելու պարտավորությունը: Եթե պայմանագրի կնքման պահին վճարում չի կատարվել, ապա ձնակերպվում է դե իտորական պարտքի առաջացում:

Ուղղակի ապահովագրության գծով ապահովադիրներից ստացման ենթակա ապահովագրավճարների գծով եկամուտների հաշվառումը կատարվում է 600 «Եկամուտներ ոչ կյանքի ապահովագրության գծով» ն 601 «Եկամուտներ կյանքի ապահովագրության գծով» ենթա աժինների հաշիվներում: Ուղղակի ապահովագրության գծով ստացվելիք գումարների (դե իտորական պարտքերի) հաշվառման համար նախատեսված են 103 «Ոչ կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով ստացվելիք գումարներ» ն 104 «Կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով ստացվելիք գումարներ» ենթա աժինների հաշիվները: Ստացվելիք ապահովագրավճարների գումարով ձնակերպում են՝ Դտ 103 104 ենթա աժինների համապատասխան հաշիվներ, Կտ 600 601 ենթա աժինների համապատասխան հաշիվներ: Օրինակ, ռեզիդենտ ֆիզիկական անձ հանդիսացող ապահովադիրներից ոչ կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով ստացման ենթակա ապահովագրավճարների գումարով ձնակերպվում է՝ Դտ 1030 «Ստացվելիք գումարներ ռեզիդենտ ֆիզիկական անձ ապահովագրվողներից (ապահովադիրներից)», Կտ 6000 «Ուղղակի ապահովագրության գծով ռեզիդենտ ապահովագրվողներից (ապահովադիրներից) ստացվելիք ապահովագրավճարների գծով եկամուտներ»: Նույն սխեմայով ձնակերպվում են եկամուտները ոչ ռեզիդենտ ֆիզիկական անձից, ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ իրավա անական անձից ստացման ենթակա ապահովագրավճարներից, կիրառելով համապատասխան ենթա աժինների հաշիվները ոչ կյանքի (103, 600) ն կյանքի (104, 601) ապահովագրության գործառնության գծով: 103 ենթա աժնում հաշվառում են նան ապահովագրական միջնորդներից ստացվելիք միջնորդավճարները ոչ կյանքի ապահովագրության գծով: Դրանց համար նախատեսված են 1033 ն 1034 հաշիվները: Ստացվելիք միջնորդավճարների գումարով ձնակերպվում են՝

Դտ 1033

«Ստացվելիք գումարներ ռեզիդենտ ապահովագրական միջնորդներից», Կտ 6004 «Ռեզիդենտ միջնորդներից ստացվելիք միջնորդավճարների գծով եկամուտներ», Դտ 1034 «Ստացվելիք գումարներ ոչ ռեզիդենտ ապահովագրական միջնորդներից», Կտ 6005 «Ոչ ռեզիդենտ միջնորդներից ստացվելիք միջնորդավճարների գծով եկամուտներ»: Նույն սկզ ունքով ձնակերպում են միջնորդավճարները կյանքի ապահովագրության գծով: Այս դեպքում միջնորդների դեիտորական պարտքի հաշվառման համար օգտագործվում են 1043 ն 1044 հաշիվները, իսկ եկամուտների հաշվառման համար՝ 6014 ն 6015 հաշիվները: Ապահովագրավճարների ն միջնորդավճարների ստացումը ձնակերպվում է՝ Դտ Դրամական միջոցներ (100,101) Կտ Ստացվելիք գումարներ (103,104) Օրինակ, ռեզիդենտ իրավա անական անձ հանդիսացող ապահովադրից ոչ կյանքի ապահովագրության պայմանագրի գծով անկային հաշվում ստացված ապահովագրավճարի գումարով ձնակերպվում են՝ Դտ 101 «Բանկային հաշիվներ», Կտ 1031 «Ստացվելիք գումարներ ռեզիդենտ իրավա անական անձ ապահովագրվողներից (ապահովադիրներից)»: Նախնական ապահովագրական պայմանագրի կնքման ժամանակ ապահովադիրները կատարում են ապահովագրավճարի որոշակի մասի վճարում: Ստացված գումարները ձնակերպվում են որպես կանխավճար՝ մինչն ապահովագրական պայմանագրի վերջնական ձնակերպումը: Այդ գործառնությունը ձնակերպվում է դրամական միջոցներ հաշվառող հաշիվների դե ետով (100,101 ենթա աժիններ) ն կրեդիտորական պարտքերի հաշվառման հաշիվների կրեդիտով (3623, 3624 հաշիվներ): Ուղղակի ապահովագրության գծով մյուս կարնոր գործառնությունը ապահովադիրներին ապահովագրական հատուցումների

վճարումն է՝ ապահովագրական պատահարների առաջացման դեպքում: Ապահովագրական հատուցումները ճանաչվում են որպես ծախս այն ժամանակաշրջանում, եր ապահովագրական ընկերությունը ստանձնում է հատուցում` վճարելու պարտավորությունը: Ապահովագրական հատուցումների գծով ծախսերի հաշվառման համար նախատեսված են 700 (ոչ կյանքի ապահովագրության գծով) ն 701 (կյանքի ապահովագրության գծով) ենթա աժինների հաշիվները: Ապահովադիրների հետ հատուցումների գծով կրեդիտորական պարտքերի հաշվառման համար նախատեսված են 300 (ոչ կյանքի ապահովագրության գծով) ն 301 (կյանքի ապահովագրության գծով) ենթա աժինների հաշիվները: Վճարման ենթակա ապահովագրական հատուցումների գումարով ձնակերպվում են՝ Դտ Ծախսեր հաշվառող հաշիվներ (700,701) Կտ Կրեդիտորական պարտքեր հաշվառող հաշիվներ (300,301) Այսպես, ռեզիդենտ ֆիզիկական անձ ապահովադրին ոչ կյանքի ապահովագրության պայմանագրի գծով ապահովագրական հատուցման վճարվելիք գումարով ձնակերպում են՝ Դտ 7000 «Ռեզիդենտ ֆիզիկական անձ ապահովագրվողներին (ապահովադիրներին) վճարվելիք հատուցումների գծով ծախսեր», Կտ 3000 «Ռեզիդենտ ֆիզիկական անձ ապահովագրվողներին (ապահովադիրներին) վճարվելիք հատուցումներ»: Իսկ ռեզիդենտ իրավա անական անձ հանդիսացող ապահովադրին կյանքի ապահովագրության գծով վճարվելիք հատուցումների գումարով կձնակերպվի՝ Դտ 7012 «Ռեզիդենտ իրավա անական անձ ապահովագրվողներին (ապահովադիրներին) վճարվելիք հատուցումների գծով ծախսեր», Կտ 3011 «Ռեզիդենտ իրավա անական անձ ապահովագրվողներին (ապահովադիրներին) վճարվելիք հատուցումներ»:

Նույն սկզ ունքով ձնակերպվում են ուղղակի ապագովագրության գծով ապահովագրական միջնորդներին վճարվելիք գումարները (միջնորդավճարները): Օրինակ, ռեզիդենտ ապահովագրական միջնորդներին ոչ կյանքի ապահովագրության կնքված պայմանագրի գծով վճարվելիք միջնորդավճարների գումարով ձնակերպում են՝ Դտ 7004 «Ռեզիդենտ ապահովագրական միջնորդներին վճարվելիք գումարների գծով ծախսեր», Կտ 3003 «Ռեզիդենտ ապահովագրական միջնորդներին վճարվելիք գումարներ»: Դադարեցված ապահովագրական պայմանագրերի գծով վերադարձման ենթակա ապահովագրավճարների գումարով կձնակերպվի՝ Դտ 707 «Դադարեցված ապահովագրական պայմանագրերի գծով ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ, Կտ 3005, «Ռեզիդենտ ապահովագրվողներին հետ 3015 վերադարձվող ապահովագրավճարներ» (ոչ կյանքի ն կյանքի ապահովագրության գծով), Կտ 3006, «Ոչ ռեզիդենտ ապահովագրվողներին հետ վերադարձվող ապահովագրավճարներ» (ոչ կյանքի ն կյանքի ապահովագրության գծով): Ուղղակի ապահովագրության գծով եկամուտներ կարող են առաջանալ նան սու րոգացիայի կարգով ստացվող գումարներից: Սու րոգացիան՝ ետպահանջ հայցի իրավունքի փոխանցումն է ապահովագրական հատուցում վճարած ապահովագրողներին, ըստ որի` վերջինիս է փոխանցվում ապահովադիրներին հասցրած վնասի համար պատասխանատու անձից հատուցում պահանջելու իրավունքը՝ վճարված ապահովագրական հատուցման գումարի սահմաններում: Սու րոգացիայի հետնանքով առաջացած պահանջներից եկամուտների ճանաչումը ձնակերպվում է՝ Դտ 115 «Ստացվելիք այլ գումարներ ապահովագրական պայմանագրերից» ենթա աժնի հաշիվներ (1150, 1151,1152, 1153),

Կտ 606

«Այլ եկամուտներ ոչ կյանքի ապահովագրության գծով ստացվելիք այլ գումարներից» ենթա աժնի հաշիվներ (6060, 6061), Կտ 607 «Այլ եկամուտներ կյանքի ապահովագրության գծով ստացվելիք այլ գումարներից» ենթա աժնի հաշիվներ (6070, 6071): Սու րոգացիայի կարգով առաջացած պահանջների գծով գումարների ստացումը ձնակերպվում է՝ Դտ 100,101 «Դրամական միջոցներ հաշվառող հաշիվներ». Կտ 115 «Ենթա աժնի հաշիվներ»: Համաապահովագրության գծով գործառնությունների հաշվառումը Ձեռնարկի նախորդ գլուխներում նշվել է, որ ապահովագրության օ յեկտը կարող է ապահովագրվել մի քանի ապահովագրողների կողմից համատեղ՝ մեկ ապահովագրության պայմանագրով: Համաապահովագրության դեպքում պայմանագրում պետք է որոշվի ապահովագրավճարների գումարը ն դրա աշխումը ապահովագրողների միջն: Եթե պայմանագրի պայմանններին համապատասխան ապահովադիրը յուրաքանչյուր ապահովագրողին վճարում է պայմանագրով նրան հասանելիք ապահովագրավճարի գումարը, իսկ ապահովագրական պատահարի առաջացման դեպքում ապահովագրական հատուցումը ստանում է յուրաքանչյուր ապահովագրողից առանձին, ապա այդ գործառնությունները հաշվառվում են վերը նկարագրված ձնով` կիրառելով համապատասխան հաշիվները: Ապահովագրության պայմանագրով կարող է սահմանվել նան հետնյալ կարգը. ապահովադիրը ապահովագրավճարի ամ ողջ գումարը վճարում է ապահովագրողներից մեկին, վերջինս էլ աշխում է դրանք մյուս համաապահովագրողների միջն: Համաապահովագրության իրականացման այս եղանակի դեպքում համաապահովագրողներին փոխանցման ենթակա ապահովագրավճարների գումարով ձնակերպվում է կրեդիտորական պարտք: Նույն սկզ ունքով կատարվում է ապահովագրական հատուցումների վճարումը. համաապահովագրողները վնասի հատուցման

իրենց աժինը փոխանցում են առաջին (այլ կերպ ասած «լիդեր») ապահովագրական ընկերությանը, որն էլ իրականացնում է հաշվարկները ապահովադիրների հետ: Թվարկված գործառնությունները հաշվապահական հաշվառման մեջ արտացոլվում են հետնյալ կարգով: Ապահովագրավճարի ամ ողջ գումարը ստացող ընկերությունը սեփական աժինը ճանաչում է որպես եկամուտ, կրեդիտագրելով 6000, 6001, 6010, 6011 հաշիվները (ինչպես նկարագրվել է նախորդ ենթահարցում), իսկ համաապահովագրողներին հասանելիք ապահովագրավճարի գումարով ձնակերպվում է կրեդիտորական պարտք՝ Դտ «Դրամական միջոցներ հաշվառող հաշիվներ» (100, 101 ենթա աժիններ), Դտ 310 «Ոչ կյանքի ապահովագրության գծով համաապահովագրողներին փոխանցվելիք ապահովագրավճարներ» ենթա աժնի հաշիվներ, Կտ 311 «Կյանքի ապահովագրության գծով համաապահովագրողներին փոխանցվելիք ապահովագրավճարներ» ենթա աժնի հաշիվներ: Համաապահովագրողների հանդեպ պարտավորությունների մարումը կձնակերպվի՝ Դտ 310 «Ոչ կյանքի ապահովագրության գծով համաապահովագրողներին փոխանցվելիք ապահովագրավճարներ» ենթա աժնի հաշիվներ, Դտ 311 «Կյանքի ապահովագրության գծով համաապահովագրողներին փոխանցվելիք ապահովագրավճարներ» ենթա աժնի հաշիվներ, Կտ Դրամական միջոցներ (100, 101): Այս նույն գործառնությունը համաապահովագրության գծով ապահովագրավճար ստացող ընկերությունը կձնակերպվի որպես եկամուտ՝ » ոչ կյանքի համաապահովագրության գծով՝ Դտ 105 «Ոչ կյանքի համաապահովագրության պայմանագրերից ստացվելիք գումարներ» ենթա աժնի հաշիվներ

Կտ 6002

Կտ 6003

«Համաապահովագրության գծով ռեզիդենտ համաապահովագրողներից ապահովագրավճարների գծով եկամուտներ» «Համաապահովագրության գծով ոչ ռեզիդենտ համաապահովագրողներից ապահովագրավճարների գծով եկամուտներ»

» կյանքի համաապահովագրության գծով՝ Դտ 107 «Կյանքի համաապահովագրության պայմանագրերից ստացվելիք գումարներ» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 6012 «Համաապահովագրության գծով ռեզիդենտ համաապահովագրողներից ստացվող ապահովագրավճարների գծով եկամուտներ» Կտ 6013 «Համաապահովագրության գծով ոչ ռեզիդենտ համաապահովագրողներից ստացվող ապահովագրավճարների գծով եկամուտներ» Համաապահովագրության պայմանագրով ապահովագրական հատուցումների գծով վճարվելիք գումարով ձնակերպում են. » ոչ կյանքի համաապահովագրության դեպքում՝ Դտ 702 «Ոչ կյանքի համաապահովագրության գծով վճարվելիք հատուցումների գծով ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 302 «Ոչ կյանքի համաապահովագրության պայմանագրերի գծով վճարվելիք հատուցումներ» ենթա աժնի հաշիվներ » կյանքի համաապահովագրության դեպքում՝ Դտ 703 «Կյանքի համաապահովագրության գծով վճարվելիք հատուցումների գծով ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 303 «Կյանքի համաապահովագրության պայմանագրերի գծով վճարվելիք հատուցումներ» Եթե ապահովադրին ապահովագրական հատուցման ամողջ գումարը պայմանագրով սահմանված պայմաններով վճարում է մեկ ապահովագրական ընկերությունը, ապա մյուս ընկերություններից ստացման ենթակա հատուցումների գումարով ձնա457

կերպվում է դե իտորական պարտք: Ոչ կյանքի համաապահովագրության գծով ստացվելիք հատուցման գումարով կձնակերպվի՝ Դտ 109 «Ոչ կյանքի ապահովագրության հատուցումների գծով պահանջներ համաապահովագրողների նկատմամ » ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 602 «Եկամուտներ ոչ կյանքի ապահովագրության գծով համաապահովագրողներից ստացվելիք հատուցումների գծով» ենթա աժնի հաշիվներ Կյանքի համաապահովագրության գծով ստացվելիք հատուցման գումարով կձնակերպվի՝ Դտ 112 «Կյանքի ապահովագրության հատուցումների գծով պահանջներ համաապահովագրողների նկատմամ » ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 603 «Եկամուտներ կյանքի ապահովագրության գծով համաապահովագրողներից ստացվելիք հատուցումների գծով» ենթա աժնի հաշիվներ Վճարների ստացումը համաապահովագրողներից կձնակերպվի՝ Դտ 100, 101 (դրամական միջոցներ հաշվառող հաշիվներ) Կտ 109, 112 (դե իտորական պարտքեր հաշվառող հաշիվներ) Վերաապահովագրության գծով գործառնությունների հաշվառումը Վերաապահովագրության գործառնությունները ընդգրկում են վերաապահովագրությանը ռիսկերի փոխանցման ն վերաապահովագրությանը ռիսկերի ընդունման գործառնությունները: Ապահովագրական ընկերությունը կարող է փոխանցել կամ ստանալ ռիսկերը: Առաջին դեպքում նա հանդես է գալիս որպես վերաապահովագրվող (ցեդենտ), իսկ երկրորդ դեպքում՝ որպես վերաապահովագրող: Վերաապահովագրության ն ռետրոցեսիայի փոխանցված ռիսկերի գծով ապահովագրավճարների չափը սահմանվում է ապահովագրողի կողմից՝ ապահովադրից ստացված ապահովագրա458

վճարի գումարից, վերաապահովագրության պայմանագրով սահմանված հարա երակցությամ , հանած կանխարգելիչ միջոցառումների պահուստին հատկացված գումարը: Վերաապահովագրվողի (ցեդենտի) կողմից կատարվող հիմնական գործառնություններն են՝ վերաապահովագրողին ապահովագրավճարի հատկացումը ն վճարումը, կոմիսիոն վարձատրության ստացումը վերաապահովագրողից, վերաապահովագրության փոխանցված ռիսկերի գծով ապահովագրավճարների դեպոնավորումը ն դրանց գծով պարտավորությւնների մարումը, վերաապահովագրողից վնասների հատուցման հաշվարկումը ն ստացումը: Վերաապահովագրողի մոտ կատարվում են հետնյալ գործառնությունները՝ ցեդենտից ստացման ենթակա ապահովագրավճարների հաշվեգրումը ն ստացումը, վերաապահովագրությանը ստացված ռիսկերի գծով ցեդենտի կողմից ապահովագրավճարների դեպոնավորումը ն մարումը, ցեդենտին վնասի հատուցման գումարի հատկացումը ն վճարումը: Ներկայացնենք թվարկված գործառնությունների հաշվառման կարգը ն վերաապահովագրվողի ու վերաապահովագրողի դիրքերից: Վերաապահովագրվող ընկերությունը ապահովադրից ստացված ապահովագրավճարների մի մասը (վերաապահո-վագրության պայմանագրով սահմանված չափով) պարտավոր է փոխանցել վերաապահովագրողին: Վճարման ենթակա գումարով պարտավորությունների առաջացումը ձնակերպում են՝ Դտ 706 «Վերաապահովագրողների փոխանցվելիք ապահովագրավճարների գծով ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ, Կտ 312 «Ոչ կյանքի ապահովագրության գծով վերաապահովագրողներին փոխանցվելիք ապահովագրավճարներ» ենթա աժնի հաշիվներ, Կտ 313 «Կյանքի ապահովագրության գծով վերաապահովագրողներին փոխանցվելիք ապահովագրավճարներ» ենթա աժնի հաշիվներ:

Ապահովագրավճարների փոխանցումը (վճարումը) վերաապահովագրողին ձնակերպվում է՝ Դտ 312 «Ոչ կյանքի ապահովագրության գծով վերաապահովագրողներին փոխանցվելիք ապահովագրավճարներ» ենթա աժնի հաշիվներ, Դտ 313 «Կյանքի ապահովագրության գծով վերաապահովագրողներին փոխանցվելիք ապահովագրավճարներ» ենթա աժնի հաշիվներ, Կտ 100,101 Դրամական միջոցներ հաշվառող հաշիվներ: Այս նուն գործառնությունները վերաապահովագրողի մոտ ձնակերպվում են որպես դե իտորական պարտքի ն եկամուտի առաջացում՝ » ոչ կյանքի ապահովագրության դեպքում՝ Դտ 106 «Ոչ կյանքի վերաապահովագրության պայմանագրերից ստացվելիք գումարներ» ենթա աժնի հաշիվներ, Կտ 6006 «Ստացվելիք վերաապահովագրավճարների գծով եկամուտներ ռեզիդենտ վերաապահովագրողներից», Կտ 6007 «Ստացվելիք վերաապահովագրավճարների գծով եկամուտներ ոչ ռեզիդենտ վերաապահովագրողներից» » կյանքի ապահովագրության դեպքում՝ Դտ 108 «Կյանքի վերաապահովագրության պայմանագրերից ստացվելիք գումարներ» ենթա աժնի հաշիվներ, Կտ 6016 «Ստացվելիք վերաապահովագրավճարների գծով եկամուտներ ռեզիդենտ վերաապահովագրողներից», Կտ 6017 «Ստացվելիք վերաապահովագրավճարների գծով եկամուտներ ոչ ռեզիդենտ վերաապահովագրողներից»: Վերաապահովագրողի մոտ ապահովագրավճարների իրենց հասանելիք աժնի ստացումը ձնակերպվում է՝ Դտ 100, 101 (դրամական միջոցներ հաշվառող հաշիվներ), Կտ 106, 108 (դե իտորական պարտքեր հաշվառող հաշիվներ): Վերաապահովագրողը պարտավոր է վերաապահովագրության ընդունված ռիսկերի դիմաց ցեդենտին վճարել կոմիսիոն վարձատրությունը (միջնորդավճար): Պայմանագրով կարող է նախատես460

վել նան տանտյեմների վճարում: Դա պարգնավճարի տեսակ է, որը վերաապահովագրողը վճարում է ցեդենտի ղեկավար աշխատողներին՝ շահույթից տոկոսների ձնով: Նշված գումարների ստացումը վերաապահովագրվողի մոտ ձնակերպվում է որպես եկամուտ, իսկ վերաապահովագրողի մոտ՝ որպես ծախս: Այս գործառնությունները ձնակերպվում են նույն սխեմայով, ինչ որ ապահովագրավճարների դեպքում էր: Կոմիսիոն վարձատրու-թյունը կարող է նան նախապես հանվել ապահովագրավճարից փոխադարձ հաշվարկները պարզեցնելու նպատակով: Այս դեպքում վերը նշված ձնակերպումները կտրվեն վերաապահովագրողին հասանելիք զուտ գումարներով: Վերաապահովագրության դեպքում մյուս կարնոր գործառնությունը ապահովագրական հատուցումների վճարումն է: Ընդհանրապես վերաապահովագրողը պարտավորություն է կրում ապահովագրողի հանդեպ, որի հետ կնքել է վերաապահովագրության պայմանագիրը: Ապահովագրողին վճարման ենթակա ապահովագրական հատուցման վերաապահովագրողի աժնի գումարի հաշվեգրումը ծախսերին ձնակերպում են՝ » ոչ կյանքի ապահովագրության դեպքում՝ Դտ 704 «Ոչ կյանքի վերաապահովագրությամ ընդունած ռիսկերի գծով վճարվելիք հատուցումների գծով ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ, Կտ 304 «Ոչ կյանքի վերաապահովագրությամ ընդունված ռիսկերի գծով վճարվելիք գումարներ» ենթա աժնի հաշիվներ: » կյանքի ապահովագրության դեպքում՝ Դտ 705 «Կյանքի վերաապահովագրությամ ընդունած ռիսկերի գծով վճարվելիք հատուցումներ» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 305 «Կյանքի վերաապահովագրությամ ընդունված ռիսկերի գծով վճարվելիք հատուցումներ» ենթա աժնի հաշիվներ Եր եմն փոխադարձ հաշվարկները պարզեցնելու նպատակով461

պայմանագրով կարող է սահմանվել անմիջականորեն հատուցումների վճարում ապահովադիրներին: Այս կարգով վճարում իրականացնելու դեպքում գրանցումները կատարվում են վերոհիշյալ ենթա աժինների համապատասխան հաշիվներով, որոնցով նախատեսվում են հաշվարկները ֆիզիկական անձանց հետ (3040, 3050, 7040, 7050): Ապահովագրական ընկերությունում վերաապահովագրությանը հանձնված ռիսկերի գծով վերաապահովագրողից վնասի աժնի հատուցման ստացումը ձնակերպվում է որպես եկամուտ հետնյալ ձնակերպումներով՝ » ոչ կյանքի ապահովագրության դեպքում՝ Դտ 110 «Ոչ կյանքի ապահովագրության հատուցումների գծով պահանջներ վերաապահովագրողների նկատմամ » ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 604 «Եկամուտներ ոչ կյանքի ապահովագրության գծով վերաապահովագրողներից ստացվելիք հատուցումների գծով» ենթա աժնի հաշիվներ » կյանքի ապահովագրության դեպքում՝ Դտ 113 «Կյանքի ապահովագրության հատուցումների գծով պահանջներ վերաապահովագրողների նկատմամ » ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 605 «Եկամուտներ կյանքի ապահովագրության գծով վերաապահովագրողներից ստացվելիք հատուցումների գծով» ենթա աժնի հաշիվներ Նկարագրված գործառնությունների գծով առաջացած դեիտորական ն կրեդիտորական պարտքերի մարումը ձնակերպվում է դրամական միջոցները հաշվառող հաշիվների թղթակցությամ : Օրինակ, ոչ կյանքի ապահովագրության գծով ոչ ռեզիդենտ վերաապահովագրողից վնասի աժնի հատուցման հաշվեգրումը ն վճարումը ձնակերպվում է՝ Դտ 1101 «Հատուցումների գծով պահանջներ ոչ ռեզիդենտ վերաապահովագրողների նկատմամ » Կտ 6041 «Ոչ ռեզիդենտ վերաապահովագրողներից ստացվելիք հատուցումների գծով եկամուտներ»

ն Դտ 1011 Կտ 1101

«Բանկային հաշիվներ ռեզիդենտ անկերում» «Հատուցումների գծով պահանջներ ոչ ռեզիդենտ վերաապահովագրողների նկատմամ » Ուղղակի ապահովագրության, համաապահովագրության ն վերաապահովագրության գործառնությունների անալիտիկ (մանրամասնեցված) հաշվառումը կազմակերպվում է ըստ ապահովագրության տեսակների, ապահովագրության ն վերաապահովագրության առանձին պայմանագրերի ն ընկերությունների կողմից սահմանված այլ ուղղությունների: Ապահովագրական գործունեության կազմակերպման հետ կապված ծախսերի հաշվառումը Ինչպես արդեն նշեց, ապահովագրական ընկերությունների կողմից իրականացվող կարնորագուն ծախս է համարվում ապահովագրական հատուցումների հաշվեգրումը ուղղակի ապահովագրության, համաապահովագրության ն վերաապահովագրության պայմանագրերի գծով: Սակայն ցանկացած ապահովագրական ընկերություն, որպես տնտեսվարող սու յեկտ, կատարում է գործավարման հետ կապված որոշակի ծախսումներ: Դրանց հաշվառման համար նախատեսված են հաշվային պլանի 73 «Կառավարչական ն հասարակական կապերի գծով ծախսեր» աժնի հաշիվները: Այս աժնում ընդգրկված են 730-736 ենթա աժինների հաշիվները: Նշված ոլոր հաշիվները ակտիվային են, դրանց դե ետում արտացոլվում են հաշվետու ժամանակաշրջանում կատարված ծախսերը, իսկ կրեդիտում՝ կատարված ծախսերի դուրս գրումը ֆինանսական արդյունքին: 730 «Ծախսեր անձնակազմի գծով» ենթա աժնի հաշիվներով հաշվառում են ծախսերը հիմնական ն պայմանագրային աշխատողներին տրվող աշխատավարձի, պարգնավճարների, արձակուրդային աշխատավարձի, ուսուցման գծով, անձնակազմի սպասարկման այլ ծախսերը, ինչպես նան ծախսերը պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարումների գծով: Հաշվարկված

աշխատավարձի ն անձնակազմին տրվող այլ վճարների գումարով ձնակերպում են՝ Դտ 703 «Ծախսեր անձնակազմի գծով» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 3620 «Հիմնական աշխատողներին վճարվելիք աշխատավարձ ն այլ վճարներ» Կտ 3621 «Պայմանագրային աշխատողներին վճարվելիք աշխատավարձ ն այլ վճարներ» Կտ 3613 «Կրեդիտորական պարտքեր սոցիալական ապահովագրության վճարումների գծով» Ապահովագրական ընկերությունների գործունեության կազմակերպման ծախսերի կազմում առանձնացվում են կառավարչական ծախսերը, որոնց հաշվառման համար նախատեսված են 731-732 ենթա աժնի հաշիվները: Նշված ենթա աժնում առանձնացված հաշվառում են ընկերության շենքի ն այլ հիմնական միջոցների վարձակալության, սպասարկման ն պահպանման ծախսերը, սարքավորումների, փոխադրամիջոցների սպասարկման ն պահպանման ծախսերը, անվտանգության ապահովման, աուդիտորական, խորհրդատվական, անկային, կապի ն հաղորդակցության ծառայությունների գծով ծախսերը, գործուղման, գրասենյակային, կազմակերպչական ն այլ ծախսերը: Հիմնական միջոցների ամորտիզացիայի հետ կապված ծախսերը, ներառյալ ֆինանսական վարձատրությամ ստացվածների գծով, արտացոլվում են առանձին՝ 734 «Հիմնական միջոցների ամորտիզացիոն ծախսեր» ենթա աժնի համապատասխան հաշիվներում: Առանձին 735 ենթաաժնով հաշվառում են նան ոչ նյութական ակտիվների ամորտիզացիայի ծախսերը: Կառավարչական ծախսերի գումարով ձնակերպում են՝ Դտ 731-732 «Կառավարչական ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 100,101 Ենթա աժնի հաշիվներ (դրամական վճարումների գումարով) Կտ 1711 «Աշխատակիցներին տրված առհաշիվ գումարներ» Կտ 1750 «Այլ ընթացիկ ակտիվներ» Կտ 1712 «Կանխավճարներ ռեզիդենտ մատակարարներին»

Կտ 1713 Կտ 3623

«Կանխավճարներ ոչ ռեզիդենտ մատակարարներին» «Արտաքին կրեդիտորական պարտքեր ռեզիդենտների նկատմամ » Կտ 3624 «Արտաքին կրեդիտորական պարտքեր ոչ ռեզիդենտների նկատմամ » Կտ 366 «Այլ ընթացիկ պարտավորություններ» ենթա աժնի հաշիվներ Հիմնական միջոցների ամորտիզացիայի հետ կապված ծախսերի գումարով ձնակերպվում է՝ Դտ 734 «Հիմնական միջոցների ամորտիզացիոն ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 201 «Հիմնական միջոցների ամորտիզացիա» ենթա աժնի հաշիվներ Ոչ նյութական ակտիվների ամորտիզացիոն ծախսերի գումարով ձնակերպվում են՝ Դտ 735 «Ոչ նյութական ակտիվների ամորտիզացիոն ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 203 «Ոչ նյութական ակտիվների ամորտիզացիա» ենթաաժնի հաշիվներ Հասարակական կապերի գծով ծախսերի կազմում (733 ենթա աժին) հաշվառում են գովազդի գծով, ներկայացուցչական, անդամավճարների ն հասարակական կապերի գծով կատարվող այլ ծախսերը: 733 «Հասարական կապերի գծով ծախսեր» ենթաաժինների հաշիվների դե ետում արտացոլվում են թվարկված ծախսերը դրամական միջոցների, այլ ակտիվների ն պարտավորությունների հաշվառման հաշիվների թղթակցությամ : Ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական արդյունքների ացահայտումը ն հաշվառումը Ապահովագրական ընկերությունների գործունեության ֆինանսական արդյունքը որոշվում է որպես եկամուտների ն ծախսերի տար երություն: Ֆինանսական արդյունքի հաշվառման համար նախատեսվում են 530 «Չ աշխված շահույթ» ենթա աժնի հաշիվները: Այս ենթա աժնում ընդգրկված 5300 հաշիվը նախատեսված է

ընթացիկ ժամանակաշրջանի, իսկ 5301 հաշիվը՝ նախորդ ժամանակաշրջանների չ աշխված շահույթի կամ վնասի հաշվառման համար: Հաշվետու ժամանակաշրջանի շահույթը կամ վնասը որոշելու համար այդ ժամանակաշրջանում ստացված եկամուտները ն ծախսերը տեղափոխվում են 5300 հաշիվ: Եկամուտների հաշվառման համար նախատեսված են 6-րդ դասի հաշիվները: Դասի առանձին աժիններում խմ ավորված են եկամուտների հաշվառման հաշիվները հետնյալ կտրվածքով՝ Եկամուտներ ապահովագրական գործունեության գծով, 61-62 Ֆինանսական ակտիվների գծով եկամուտներ, Կորուստների վերականգնում, Եկամուտներ ապահովագրական պահուստների գծով, Այլ եկամուտներ, Արտասովոր եկամուտներ, Նախորդ ժամանակաշրջանի եկամուտներ: Հաշվետու ժամանակաշրջանի եկամուտները արտացոլվում են 6-րդ դասի հաշիվների կրեդիտում, իսկ ժամանակաշրջանի վերջում վերագրվում են ֆինանսական արդյունքին հետնյալ ձնակերպման՝ Դտ 6-րդ դասի հաշիվներ, Կտ 5300 «Ընթացիկ ժամանակաշրջանի չ աշխված շահույթ/վնաս» Հաշվետու ժամանակաշրջանում կատարված ծախսերի հաշվառման համար նախատեսված են 7-րդ դասի հաշիվներ, որոնք խմ ավորված են հետնյալ աժինների՝ «Ապահովագրության հետ կապված ծախսեր», «Պահուստների ձնավորման հետ կապված ծախսեր», «Տոկոսային ծախսեր», «Կառավարչական ն հասարակական կապերի գծով ծախսեր» «Այլ ծախսեր», «Ակտիվների հնարավոր կորուստների (անհավաքագրելիության) պահուստին հատկացումներ», «Արտասովոր ծախսեր», «Նախորդ ժամանակաշրջանի ծախսեր»,

«Շահութահարկի գծով ծախս»: Նշված աժիններում ընդգրկված ծախսային հաշիվների դեետում հաշվառված ծախսերը ժամանակաշրջանի վերջում վերագրվում են ֆինանսական արդյունքին հետնյալ գրանցումով՝ Դտ 5300 «Ընթացիկ ժամանակաշրջանի չ աշխված շահույթ/վնաս», Կտ 7-րդ դասի համապատասխան հաշիվներ: 5300 հաշվի կրեդիտային մնացորդը ցույց է տալիս շահույթի գումարը, իսկ դե ետայինը՝ վնասը: Ֆինանսական արդյունքի ացահայտման կարգը ներկայացնենք գծապատկերով.

7-րդ դասի հաշիվներ

Դտ

Կտ

5300 Ընթացիկ ժամանակշրջանի չ աշխված շահույթ/վնաս

Դտ

Կտ

6-րդ դասի հաշիվներ

Դտ

Կտ

Ծախ-

Ծախսերի

Մնացորդ

Մնացորդ

Եկամուտների

Եկա-

սերի

վերագրումը

Վնաս

Շահույթ

վերագրումը

մուտ-

ճանա-

Ֆինանսական

Ծախսեր

Եկամուտներ

Ֆինանսական

ների

չումը

արդյունքին

արդյունքին Մնացորդ

Մնացորդ

Վնաս

Շահույթ

ճանաչումը

Գծապատկեր 12.3. Ապահովագրական ընկերության ֆինանսական արդյուքի ացահայտումը Ընթացիկ ժամանակաշրջանի շահույթից կատարվում են հատկացումներ գլխավոր պահուստին, ինչպես նան վճարվում են շահա աժիններ: Գլխավոր պահուստը ստեղծվում է չնախատեսված ծախսերի փոխհատուցման նպատակով՝ Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի ն ապահովագրական ընկերության կանոնադրությամ սահմանված կարգերով: Գլխավոր պահուստին կատարված հատկացումների գումարով ձնակերպում են՝ Դտ 5300 «Ընթացիկ ժամանակաշրջանի չ աշխված շահույթ/վնաս», Կտ 5100 «Գլխավոր պահուստ»:

Միջանկյալ շահա աժիններ հայտարարելու դեպքում շահույթի օգտագործումը ձնակերպվում է՝ Դտ 5400 «Միջանկյալ շահա աժիններ», Կտ 360 «Վճարման ենթակա շահա աժիններ» ենթա աժնի հաշիվներ: Տարեկան շահա աժինների հայտարարումը ձնակերպվում է՝ Դտ 5300 «Ընթացիկ ժամանակաշրջանի չ աշխված շահույթ/վնաս», Կտ 360 «Վճարման ենթակա շահա աժիններ» ենթա աժնի հաշիվներ: Տարեկան շահա աժիններ հայտարարելուց հետո, միջանկյալ շահա աժինները հաշվանցվում են, իսկ մնացած գումարը վճարվում են դրամական միջոցներով՝ Դտ 360 «Վճարման ենթակա շահա աժիններ» ենթա աժնի հաշիվներ, Կտ 5400 «Միջանկյալ շահա աժիններ», Կտ 100,101 դրամական միջոցներ հաշվառող հաշիվներ: Ընթացիկ տարվա արդյունքները անկախ աուդիտորական կազմակերպության կողմից հաստատվելուց ն աժնետերերի ժողովի կողմից ընդունվելուց հետո 5300 հաշիվը փակվում է: Ընկերության տրամադրության տակ մնացած շահույթը կամ չծածկված վնասը տեղափոխվում է 5301 «Նախորդ ժամանակաշրջանների չ աշխված շահույթ/վնաս» հաշիվ: Շահույթի տեղափոխումը ձնակերպվում է՝ Դտ 5300 «Ընթացիկ ժամանակաշրջանի չ աշխված շահույթ/վնաս» Կտ 5301 «Նախորդ ժամանակաշրջանների չ աշխված շահույթ/վնաս» Վնասի տեղափոխումը ձնակերպվում է՝ Դտ 5301 «Նախորդ ժամանակաշրջանների չ աշխված շահույթ/վնաս», Կտ 5300 «Ընթացիկ ժամանակաշրջանի չ աշխված շահույթ/վնաս»

12.3

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՀՈՒՍՏՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Ապահովագրական պահուստների տեսակները Ապահովագրական ընկերությունները ապահովագրության պայմանագրով ստանձնած պարտավորությունները կատարելու նպատակով ապահովագրավճարներից ստեղծում են ապահովագրական պահուստներ, որոնք կարնոր դեր են խաղում ապահովագրողների ֆինանսական կայունության ապահովման գործում: Ապահովագրական պահուստների ձնավորման կարգը սահմանված է Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի խորհուրդի որոշմամ հաստատված «Ապահովագրական պահուստների տեսակները, դրանց ձնավորման կարգը» կանոնակարգ 31-ով, որը ուժի մեջ է մտել 2007 թ. ապրիլի 1-ից: Սույն կարգի համաձայն ոչ կյանքի ապահովագրություն իրականացնող ապահովագրողները ձնավորում են պահուստների հետնյալ տեսակները՝ » չվաստակված ապահովագրավճարների պահուստ (ՉԱՊ), » ապահովագրողին ներկայացված, սակայն դեռնս չկարգավորված պահանջների պահուստ (ՆՉՊՊ), » տեղի ունեցած, սակայն ապահովագրողին դեռնս չներկայացված պահանջների պահուստ (ՏՉՊՊ), » հավասարակշռման պահուստ (ՀՊ), » ոնուսների ն զեղջերի պահուստ (ԲԶՊ): Կյանքի ապահովագորություն իրականացնող ապահովագրողները ստեղծում են նույն պահուստները, ացի հավասարակշռման պահուստից: Փոխարենը այս ճյուղի գծով ստեղծվում է մաթեմատիկական պահուստ (ՄՊ): Ապահովագրական պահուստների ձնավորման ընդհանուր սկզ ունքները ն հաշվարկման կարգը Պահուստները ձնավորվում են ապահովագրության յուրաքանչյուր տեսակի համար առանձին: Հաշվարկները կատարվում

են յուրաքանչյուր ապահովագրական պայմանագրի գծով առանձին, առնվազն յուրաքանչյուր ամսվա վերջին օրվա դրությամ (ընթացիկ հաշվարկ): Պահուստները հաշվարկվում են նան հաշվետու տարվա վերջին օրվա դրությամ (տարեկան հաշվարկ): Բացառություն են կազմում հավասարակշռման պահուստը ն տեղի ունեցած, սակայն ապահովագրողին դեռնս չներկայացված պահանջների պահուստը, որոնց հաշվարկը կատարվում է հաշվետու տարվա դեկտեմ երի 31-ին՝ հաջորդող տարվա համար (տարեկան հաշվարկ):

Ապահովագրության յուրաքանչյուր տեսակի գծով չվաստակված ապահովագրավճարների պահուստը (ՉԱՊ-ը) յուրաքանչյուր պայմանագրի գծով հաշվարկված չվաստակված ապահովագրավճարների հանրագումարն է: Չվաստակված ապահովագրավճարը յուրաքանչյուր պայմանագրի գծով որոշվում է հետնյալ անաձնով՝ ՉԱi Հ

(Աi - ՎԱi) x ՉՕi ՊՕi

որտեղ՝ ՉԱi-ը i-րդ ապահովագրության պայմանագրի չվաստակված ապահովագրավճարի չափն է, Աi-ը i-րդ ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված ապահովագրավճարի չափն է, ՎԱi-ը i-րդ ապահովագրության պայմանագրի գծով օրենքի ն նորմատիվ իրավական ակտերի համաձայն հուսալի համարվող վերաապահովագրողին փոխանցվելիք ապահովագրավճարի չափն է, ՉՕi-ը i-րդ ապահովագրության պայմանագրի գծով չլրացած օրերի թիվն է հաշվետու ժամանակահատվածի ավարտից հետո, ՊՕi-ը i-րդ ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամկետն է՝ օրերով: Օրինակ, 000716 պայմանագրի գծով ապահովագրավճարի ամ ողջ գումարը կազմել է 275.000 դրամ, որից վերաապահովագրողին փոխանցվելիքը՝ 100.000 դրամ է: Պայմանագրի գործողու470

թյան ժամկետը 730 օր է, պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու պահից մինչն հաշվետու ամսաթիվը անցել է 430 օր: Պայմանագրի դեռնս չլրացած օրերի թիվը կազմել է 300 օր (730-430): Չվաստակված ապահովագրավճարը այս պայմանագրի գծով կազմում է՝ (275.000-100.000) 2 300

Հ 71917,80

Յուրաքանչյուր պայմանագրի գծով վերը երված անաձնով որոշված չվաստակված ապահովագրավճարների հանրագումարը տալիս է ՉԱՊ-ի մեծությունը ապահովագրության տվյալ տեսակի գծով: Իսկ ապահովագրական ընկերության ընդհանուր ՉԱՊ-ը որոշվում է որպես ապահովագրության տեսակներով հաշվարկված ՉԱՊ-երի հանրագումար:

Ապահովագրողին ներկայացված, սակայն դեռնս չկարգավորված պահանջների պահուստի (ՆՉՊՊ) հաշվարկը կատարվում է ապահովագրողի կողմից վճարվելիք գումարների ն կարգավորման ծախսերի նախնական հաշվարկի հիման վրա: ՆՉՊՊ-ի հաշվարկը կատարվում է երկու մեթոդով: Առաջին՝ «դեպք առ դեպք» մեթոդով հաշվարկի դեպքում կատարվում է մինչն հաշվետու ժամանակահատվածի ավարտը տեղի ունեցած, այց չկարգավորված պահանջների առանձին-առանձին գնահատում՝ ներառյալ պահանջների հատուցման կարգավորման ծախսերը: Կարգավորման ծախսերը պայմանագրից խող պահանջն ուսումնասիրելու ն վճարումն իրականացնելու հետ կապված ծախսերն են, ինչպիսիք են պահանջի հետաքննության, վնասների գնահատման ն վճարումը կատարելու, իրավա անական, դատական ն պահանջի կատարման հետ կապված այլ ծախսեր: Նշված մեթոդի դեպքում ՆՉՊՊ-ի հաշվարկում պահանջի գումարը որոշվում է նախնական գնահատված մեծությամ : Իսկ եթե պահանջի չափի մասին ապահովագրողին դեռնս ոչինչ հայտնի չէ, ապա ՆՉՊՊ-ն ձնավորվում է ապահովագրական գումարի չափով: Երկրորդ՝ «միավոր պահանջի հատուցման միջին չափի» գնահատման մեթոդը կարող է օգտագործվել ապահովագրության այն տեսակների համար, որոնց գծով հաշվետու ամսվա ն դրան

նախորդող տասնմեկ ամիսների ընթացքում պահանջների միջին ամսական քանակը հիսուն ն ավելի է, ն պահանջների հատուցումներն այդ ամիսների ընթացքում էականորեն չեն տատանվել: Միավոր պահանջի հատուցման միջին չափի գնահատման մեթոդով ՆՉՊՊ-ի չափը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով՝

ՆՉՊՊմիջ. Հ (Քչկարգ. - Քդեպք. ) 2 Պմիջ, որտեղ՝ ՆՉՊՊմիջ. - ապահովագրության տվյալ տեսակի գծով ներկայացված, սակայն դեռնս չկարգավորված պահուստն է, Քչկարգ. - ապահովագրության տվյալ տեսակի գծով մինչն ժամանակահատվածի վերջը ներկայացված, այց չկարգավորված պահանջների քանակն է, Քդեպք. - ապահովագրության տվյալ տեսակի գծով մինչն հաշվետու ժամանակահատվածի վերջը ներկայացված, այց չկարգավորված պահանջների քանակն է, որոնք գնահատվել են «դեպք առ դեպք» մեթոդով, Պմիջ, - ապահովագրության տվյալ տեսակի գծով պահանջի միջին չափն է հաշվետու ամսվա ն դրան նախորդող տասնմեկ ամիսների կտրվածքով: Պահանջի միջին չափը (Պմիջ.) որոշվում է որպես հաշվետու ամսում ն դրան նախորդող տասնմեկ ամիսների ընթացքում տեղի ունեցած պահանջների (հատուցված ն չկարգավորված) չափի (ՊՉ) ն դրանց քանակի (ՊՔ) հարա երություն.

Պմիջ. Հ ՊՉ/ ՊՔ Ապահովագրության յուրաքանչյուր տեսակի գծով ՆՉՊՊ-ի մեծությունը որոծվում է որպես երկու մեթոդով հաշվարկված պահուստների հանրագումար, իսկ ընդհանուր պահուստը որոշվում է որպես ապահովագրության առանձին տեսակների համար հաշվարկված ՆՉՊՊ-ների հանրագումար:

Տեղի ունեցած, սակայն ապահովագրողին դեռնս չներկայացված պահանջների պահուստի (ՏՉՊՊ) հաշվարկը կատարվում է հաշվետու տարվա վերջին օրվա դրությամ ապահովագրության յուրաքանչյուր տեսակի գծով, իսկ ընդհանուր պահուստը

որոշվում է որպես ապահովագրության առանձին տեսակներով հաշվարկված պահուստների հանրագումար: Հաշվարկում պետք է ներառվեն նան պահանջների կարգավորման ծախսերը: Ապահովագրության յուրաքանչյուր տեսակի գծով ՏՉՊՊ-ն հաշվարկում են հետնյալ անաձնով՝

ՏՉՊՊ = Գտ 2 (Հտ+Պտ), որտեղ՝ Գտ. - տվյալ ապահովագրության տեսակի գծով ՏՉՊՊ-ի գործակիցն է, Հտ - հաշվետու ժամանակաշրջանում կարգավորված պահանջների ն կարգավորման ծախսերի մեծությունն է, Պտ - հաշվարկման օրվա դրությամ ՆՏՊՊ-ն է: Գործակցի (Գտ. -ի) հաշվարկը կախված է ապահովագրական ընկերության գործունեության տնողությունից: 3 ն ավելի տարի գործունեություն ծավալած ընկերությունում այն հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով՝

Գտ.Հ(ատՀատ-1Հատ-2) : 3, որտեղ ա-ն համապատասխան տարում ներկայացված, սակայն նախորդ տարում տեղի ունեցած պահանջների (վճարված ապահովագրական հատուցումների ն դեկտեմ երի 31-ի դրությամ ՆՉՊՊ-ի հանրագումարի) ծավալի ն համապատասխան տարում ներկայացված պահանջների ծավալի հարա երությունն է (տարին նշվում է ինդեքսում), որը որոշվում է հետնյալ կերպ՝

ատ ՀԳտ./

տ-1,

ատ-1 ՀԳտ.-1/

, ատ-2 ՀԳտ.-2/

տ-2

տ-3

Մինչն 2 տարի գործունեություն ծավալած ապահովագրողի համար Գտ.Հ0,1, իսկ 2-ից մինչն 3 տարի գործունեություն ծավալած ապահովագրողի համար հաշվարկը կատարվում է հետնյալ անաձնով՝

Գտ. Հ (ատՀ ատ-1)/2 Եթե այս անաձնով հաշվարկված գործակիցը փոքր է 0,1-ից, ապա հաշվարկներում օգտագործվում է 0,1 գործակիցը: Մաթեմատիկական պահուստը (ՄՊ) ստեղծվում է կյանքի ապահովագրության գծով՝ յուրաքանչյուր պայմանագրի կուտակային մասի չափով: Մեկ պայմանագրի գծով ՄՊ-ի մեծությունը

հավասար է պայմանագրի կուտակային մասի դիմաց փաստացի ստացված ապահովագրավճարների չափին՝ հանած տվյալ պայմանագրի գծով վճարված ապահովագրական գումարները ն տվյալ ապահովադրին որպես փոխառություն տրված գումարները: Մեկ պայմանագրի գծով ՄՊ-ի հաշվարկը կատարվում է հետնյալ անաձնով՝ n

ՄՊi Հ (ՄՊiնախ Հ Ահi - ԱԳ| - Փi) Հ

∑(ՄՊ

iնախ

Հ Ահi) - ԱԳi) - Փi)) 2 ԵՆi)

j =1

որտեղ՝ ՄՊiնախ - i-րդ պայմանագրի գծով կյանքի ապահովագրության պահուստի մեծությունն է նախորդ հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջին օրվա դրությամ , Ահi – հաշվետու ժամանակաշրջանում ապահովադրի կողմից վճարված ապահովագրավճարների չափն է, ԵՆi) - i-րդ պայմանագրով նախատեսված ներդրումների հաշվետու ժամանակաշրջանի )-րդ օրվա եկամտա երության գործակիցն է, ԱԳi - i-րդ պայմանագրի գծով վճարված ապահովագրական գումարների մեծությունն է հաշվետու ժամանակաշրջանում, Փi - i-րդ պայմանագրի կողմ հանդիսացող ապահովադրին տրամադրված փոխառությունների գծով ապահովագրողի պահանջների մեծության փոփոխությունն է հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում, )– հաշվետու ժամանակաշրջանի օրն է, Ահi), ԱԳi), Փi) – վերը նշված համապատասխան ցուցանիշներն են հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզ ից մինչն հաշվետու ժամանակաշրջանի )-րդ օրը: ՄՊ-ի մեծությունը կարող է նվազեցվել հուսալի համարվող վերաապահովագրողի աժնի չափով: Եթե որնէ պայմանագրի գծով ձնավորված պահուստի մեծությունը ացասական է, ապա հաշվետվություններում այն հավասարեցվում է զրոյի:

Բոնուսների ն զեղչերի պահուստը (ԲԶՊ) հաշվարկվում է այն պայմանագրերի գծով, որոնք նախատեսում են պայմանագրում նշված պայմանների ի հայտ գալու դեպքում կատարել վճարումներ ապահովադրին ապահովագրողի շահույթից ( ոնուս) ն ապահովագրավճարների մասնակի նվազեցում (զեղչ): ԲԶՊ-ն հաշվարկվում է յուրաքանչյուր պայմանագրի գծով առանձին, իսկ ընդհանուր պահուստը որոշվում է որպես առանձին պայմանագրերով ձնավորված պահուստների հանրագումար: Մեկ պայմանագրի գծով ԲԶՊ պետք է հաշվարկվի հետնյալ անաձնով՝

ԲԶՊ) Հ

(

-

ՉՕi ՊՕi

)2

Վi

որտեղ՝ ՊՕi - պայմանագրի գործողության ժամանակն է՝ օրերով, ՉՕi - պայմանագրի գործողության ավարտին մնացած ժամանակն է՝ օրերով, Վi – որպես ոնուս կամ զեղչ վճարման ենթակա գումարն է: Այս պահուստը նս կարող է նվազեցվել հուսալի վերաապահովագրողի աժնի չափով: Հավասարակշռման պահուստը (ՀՊ) ձնավորում են այն ապահովագրողները, որոնք տվյալ ապահովագրության տեսակի գծով գործունեություն են ծավալել առնվազն 3 տարի: Պահուստը հաշվարկվում է յուրաքանչյուր ապահովագրության տեսակի համար առանձին, ն հանրագումարի է երվում: ՀՊ-ն ձնավորվում է, եթե վերլուծվող ժամանակահատվածում վնասա երության ցուցանիշի միջինից շեղումը 59 ն ավելի է, կամ վերլուծվող ժամանակահատվածում առկա է առնվազն մեկ տարի, որում փաստացի հատուցումները գերազանցել են տվյալ տարում վաստակած ապահովագրավճարների ծավալի 1009-ը: Որպես վերլուծվող ժամանակահատված վերցնում են գործունեության վերջին 15 տարիները, իսկ մինչն 15 տարի աշխատող ընկերությունների համար՝ գործունեության ամ ողջ ժամանակահատվածը:

Տվյալ տարում ապահովագրության տվյալ տեսակի գծով վնասա երության ցուցանիշը (ՎՆտ) հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով՝

ՎՆտ Հ (Հտ

- ՀՎտ) : ԱՎտ

որտեղ՝ Հտ – տվյալ տարվա ընթացքում տվյալ ապահովագրության տեսակի գծով կարգավորված պահանջներն են, ՀՎտ - տվյալ տարվա ընթացքում հուսալի վերաապահովագրողի կողմից կատարված ապահովագրական հատուցումներն են, ԱՎտ - տվյալ տարվա ընթացքում տվյալ ապահովագրության տեսակի գծով վաստակված ապահովագրավճարների ծավալն է՝ նվազեցված հուսալի վերաապահովագրողի աժնի չափով: Հաշվետու տարվա դեկտեմ երի 31-ի դրությամ ապահովագրողը համեմատում է տվյալ տարվա վնասա երության ցուցանիշը վերլուծող ժամանակահատվածի վնասա երության միջին տարեկան ցուցանիշի հետ: Եթե հաշվետու տարում վնասա երության ցուցանիշը մեծ է վերլուծող ժամանակաշրջանի միջինից, ապա ՀՊ-ից կարող են միջոցներ հատկացվել հաշվետու տարվա միջինից ցածր վնասը ծածկելու համար: Հաշվետու տարվա վերջին օրվա դրությամ ՀՊ-ի չափը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով՝

ՀՊ Հ ՀՊՆ Հ ՎԱտ 2 (ՎՆ -ՎՆտ)

որտեղ՝ ՀՊՆ - ՀՊ-ի մնացորդն է նախորդ տարվա դեկտեմ երի 31-ի դրությամ , ՎԱտ - հաշվետու տարվա ընթացքում վաստակված ապահովագրավճարների գումարն է, ՎՆ - հաշվետու տարվան նախորդող տարիների վնասա երության ցուցանիշի միջին թվա անականն է, ՎՆտ - վնասա երության փաստացի ցուցանիշն է հաշվետու տարում:

Ապահովագրական պահուստների հաշվապահական հաշվառման կարգը Հաշվապահական հաշվառման մեջ ապահովագրական պահուստների ամ ողջությունը իրենից ներկայացնում է ապահովագրական ընկերության կողմից չկատարած պարտավորությունների դրամական գնահատությունը հաշվետու ամսաթվի դրությամ : Պահուստների առանձին տեսակների ձնավորումը համապատասխանում է հաշվապահական հաշվառման այս կամ այն սկզ ունքին: Այսպես, չվաստակված ՉԱՊ-ի ձնավորումը արտացոլում է գալիք ժամանակաշրջանի եկամտի ստացման փաստը, որը վերա երում է ապահովագրության պայմանագրի գործողության ամ ողջ ժամանակաշրջանին: Այդ պահուստի միջոցով հաշվետու ժամանակաշրջանում ապահովագրավճարների մուծումից ստացված եկամուտը համապատասխանեցվում է տվյալ ժամանակաշրջանում անհրաժեշտ ապահովագրական ապահովության հետ: ՆՉՊՊ ցույց է տալիս վնասների գոյությունը, որոնց վերա երյալ ապահովագրողին հայտնվել է հաշվետու ժամանակաշրջանում, սակայն դրանք պետք է կարգավորվեն հետագայում: ՏՉՊՊ ստեղծումը համապատասխանում է հաշվենկատության սկզ ունքին: Ապահովագրական պահուստները հաշվառվում են որպես պարտավորություններ: Դրանց համար նախատեսված են հաշվային պլանի 35 աժնի հաշիվները, որոնք խմ ավորված են ենթաաժինների՝ ըստ ապահովագրական պահուստների տեսակների: 350 ենթա աժնի հաշիվները նախատեսված են ՉԱՊ-ի հաշվառման համար, 351 ենթա աժնի հաշիվները՝ պահանջների պահուստների հաշվառման համար, 352 ենթա աժնի հաշիվները՝ մաթեմատիկական պահուստի հաշվառման համար, 353 ենթա աժնի հաշիվները՝ այլ պահուստների հաշվառման համար, իսկ 354 ենթա աժնի հաշիվները՝ ապահովագրական պահուստներում վերաապահովագրողների աժինը հաշվառելու համար: Պահուստների հաշվառման ոլոր հաշիվները պասիվային են: Դրանց կրեդիտում արտացոլվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջին օրվա դրությամ պահուստի մեծությունը, դե ետում՝ դրա դուրս գրումը, հակադարձումը, իսկ պահանջների պահուստի ն մաթեմատիկական պահուս477

տի գծով՝ նան հատուցումների վճարումը: Ապահովագրական պահուստների ձնավորումը արտացոլվում է որպես ժամանակաշրջանի ծախս՝ 71 աժնի հաշիվների դե ետով: Պահուստների ձնավորման ժամանակ հատուկ հաշվարկի հիման վրա որոշված գումարով ձնակերպում են՝ » ՉԱՊ-ի գծով. Դտ 710 «Չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստների ձնավորման ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 350 «Չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստ» ենթա աժնի հաշիվներ » պահանջների պահուստների գծով. Դտ 711 «Պահանջների պահուստների ձնավորման ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 351 «Պահանջների պահուստներ» ենթա աժնի հաշիվներ » մաթեմատիկական պահուստների գծով. Դտ 712 «Մաթեմատիկական պահուստի ձնավորման ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 352 «Մաթեմատիկական պահուստ» ենթա աժնի հաշիվներ » այլ պահուստների գծով. Դտ 713 «Այլ ապահովագրական պահուստների ձնավորման ծախսեր» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 353 «Այլ պահուստներ» ենթա աժնի հաշիվներ Հաշվետու ամսաթվի դրությամ նախորդ հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում ձնավորված պահուստների գումարների դուրսգրումը (հակադարձումը) ձնակերպվում է՝ Դտ 350 «Չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստ» ենթա աժնի հաշիվներ Դտ 351 «Պահանջների պահուստներ» ենթա աժնի հաշիվներ Դտ 352 «Մաթեմատիկական պահուստ» ենթա աժնի հաշիվներ Դտ 353 «Այլ պահուստներ» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 640 «Եկամուտներ պահուստների հակադարձումից» ենթա աժնի հաշիվներ

Պահանջների պահուստի ն մաթեմատիկական պահուստի հաշվին վճարվելիք ապահովագրական հատուցումների գումարով ձնակերպվում է՝ Դտ 351 «Պահանջների պահուստներ» ենթա աժնի հաշիվներ Դտ 352 «Մաթեմատիկական պահուստ» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 30 «Վճարվելիք գումարներ» աժնի համապատասխան հաշիվներ Ձնավորված ապահովագրական պահուստներում վերաապահովագրողի աժնի չափով ձնակերպում են՝ Դտ 350 «Չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստ» ենթա աժնի հաշիվներ Դտ 351 «Պահանջների պահուստներ» ենթա աժնի հաշիվներ Դտ 352 «Մաթեմատիկական պահուստ» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 354 «Վերաապահովագրողների աժինը ձնավորված ապահովագրական պահուստներում» ենթա աժնի հաշիվներ Հուսալի վերաապահովագրողի աժնի չափով կատարվում է նվազեցում, որը ձնակերպվում է որպես եկամուտ՝ Դտ 354 «Վերաապահովագրողների աժինը ձնավորված ապահովագրական պահուստներում» ենթա աժնի հաշիվներ Կտ 6404 «Չվաստակված ապահովագրավճարների պահուստից վերաապահովագրողի աժնի նվազեցման գծով եկամուտներ» Կտ 6405 «Պահանջների պահուստից վերաապահովագրողի աժնի նվազեցման գծով եկամուտներ» Կտ 6406 «Մաթեմատիկական պահուստից վերաապահովա-գրողի աժնի նվազեցման գծով եկամուտներ» Կտ 6407 «Այլ ապահովագրական պահուստներից վերաապահովագրողի աժնի նվազեցման գծով եկամուտներ» Այսպիսով, ապահովագրական պահուստների փոփոխության (ստեղծման կամ հակադարձման) գործառնությունները արտացոլվում են ժամանակաշրջանի ծախսերի ն եկամուտների կազմում, ն հետնա ար, ընկերության գործունեության ֆինանսական արդյունքներում:

12.4

ՖԻՆԱՆՍԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Ապահովագրական ընկերությունը, որպես պետական գրանցում ստացած իրավա անական անձ կամ կազմակերպություն, 2002 թ. դեկտեմ երի 26-ին ընդունված ՀՀ «Հաշվապահական հաշվառման մասին» օրենքի համաձայն, պարտավոր է վարելու ն կազմակերպելու հաշվապահական հաշվառում: Քանի որ ապահովագրական ընկերության գործունեությունը չի սահմանափակվում միայն կյանքի ն ոչ կյանքի ապահովագրության գծով գործարքներ կատարելով, այլ ընդգրկում է կազմակերպության ֆինանսատնտեսական գործունեության տար եր նագավառներ, ապա հաշվապահական հաշվառման անընդհատ ն համընդհանուր նույթի հիման վրա կազմակերպվում է ապահովագրական ընկերության դրամական միջոցների, ֆինանսական ներդրումների, փոխառությունների, վարկերի, հիմնական միջոցների, որ նյութական ակտիվների, կրեդիտորական ն դերիտորական պարտքերի, ապահովագրական գործառնությունների ն պահուստների, ֆինանսական արդյունքների հաշվապահական հաշվառում: Ապահովագրական ընկերության ֆինանսատնտեսական գործունեության հաշվապահական հաշվառումը ներկայացնենք խնդրի տեսքով, որտեղ թվերը պայմանական են ն արտահայտված են հազար դրամներով:

Հաշվապահական հաշիվների մնացորդները (հազ. դրամ) 2007 թ. ապրիլի 1-ի դրությամ կազմել են՝ 1. Կանխիկ հհ դրամ դրամարկղում (1000) 2. Բանկային հաշիվներ` ռեզիդենտ անկերում (1011) 3. Ոչ կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով ստացվելիք գումարներ իրավա անական անձ ապահովադիրներից (1031) 4. Կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով ստացվելիք գումարներ` իրավա անական անձ ապահովադիրներից (1041)

81000 320000 40000

25000

5. Ռեզիդենտ ապահովագրողներից ստացվելիք վերաապահովագրավճարներ (1080) 6. Ռեզիդենտ անկերին տրամադրված ընթացիկ փոխառություններ (1220) 7. Աշխատակիցներին տրված առհաշիվ գումարներ (1711) 8. Գույք ն գրասենյակային սարքավորումներ (2002) 9. Համակարգչային տեխնիկա (2003) 10. Համակարգչային տեխնիկայի ամորտիզացիա (2012) 11. Ֆինանսական վարձակալությամ ստացված հիմնական միջոցներ (2006) 12. Ապահովագրական ընկերություններին տրամադրված ոչ ընթացիկ փոխառություններ (2130) 13. Ռեզիդենտ իրավա անական անձ ապահովադիրներին վճարվելիք հատուցումներ (3001) 14. Չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստ ռեզիդենտների գծով (3500) 15. Ներկայացված, սակայն դեռնս չկարգավորված պահանջների պահուստ ռեզիդենտների գծով (3510) 16. Հիմնական աշխատողներին վճարվելիք աշխատավարձ (3620) 17. Ֆինանսական վարձակալության գծով ռեզիդենտներին վճարվելիք գումարներ (4301) 18. Ակտիվներին վերա երող շնորհներ (4320) 19. Արտոնյալ աժնետոմսեր (5001) 20. Սովորական աժնետոմսեր (5004) 21. Նախորդ ժամանակաշրջանի չ աշխված շահույթ (5301) 22. Գլխավոր պահուստ (5100)

15000 20000 10000 48000 16000 15000 30000

20000 400000 47000 80000

Ապահովագրական ընկերության համառոտ հաշվեկշիռը 2007 թ. ապրիլ ամսվա սկզ ի ն վերջի դրությամ (հազ.դր) ԱԿՏԻՎ 1. Ընթացիկ ակտիվներ Դրամական միջոցներ ն ապահովագրության գծով ստացվելիք գումարներ Ընթացիկ ներդրումներ ն տրամադրված փոխառություններ Դե իտորական պարտքեր, կանխավճարներ ն այլ ընթացիկ ակտիվներ 2. Ոչ ընթացիկ ակտիվներ Հիմնական միջոցներ ն ոչ նյութական ակտիվներ Ապահովագրական ընկերություններին տրամադրված ոչ ընթացիկ փոխառություններ

Ընդամենը ակտիվներ 3. Ընթացիկ պարտավորություններ Ոչ կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով վճարվելիք գումարներ Ներքին ն արտաքին կրեդիտորական պարտքեր Չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստ Պահանջների պահուստ 4. Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Ֆինանսական վարձակալության գծով վճարվելիք գումարներ Ակտիվներին վերա երող շնորհներ Ընդամենը պարտավորություններ 5. Կապիտալ Կանոնադրական կապիտալ Գլխավոր պահուստ Չ աշխված շահույթ Ընդամենը կապիտալ

Ընդամենը պասիվներ

ամսվա սկիզ

ամսվա վերջ

481000

480400

20000

273000

51200

71000

420500

15000

15000

592000

1240100

30000

30000 29000

35000

22000

45000

202000 74500 392500

420000 80000 47000 547000 592000

708000 81730 57870 847600 1240100

հհ.

Գործառնության ովանդակությունը

1.

Հաշվեգրվել է ռեզիդենտ իրավա անական անձ ապահովադիրներից ստացվելիք ապահովագրավճարը` ոչ կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով Ռեզիդենտ անկի անկային հաշվում ստացվել է ապահովագրավագրավճարի գումարը` ռեզիդենտ իրավա անական անձ ապահովադիրներից Հաշվարկել է ոչ կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով հատուցումների գումարը` ռեզիդենտ իրավաանական անձ ապահովադիրներին Վճարվել է ոչ կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով հատուցումը` կանխիկ գումարով Ռեզիդենտ անկերի անկային հաշիվներում ստացվել է գումար` հիմնադիրներից սովորական աժնետոմսերի դիմաց Ապահովագրական ընկերությունը ձեռք է երել հող, որի դիմաց փոխանցվել է գումար անկային հաշիվներից Բանկային հաշիվներից ռեզիդենտ անկերին տրամադրվել են ընթացիկ փոխառություններ Հաշվեգրվել է անկերին տրամադրված ընթացիկ փոխառությունների գծով տոկոսային եկամուտը Կանխիկ գումարով ստացվել է տրամադրված փոխառությունների գծով տոկոսային եկամտի գումարը Ապահովագրական ընկերության աշխատակցին տրամադրվել է առհաշիվ գումար Աշխատակիցը առհաշիվ գումարով ձեռք է երել գույք

2.

3.

4. 5.

6.

7. 8. 9. 10. 11.

թղթակց. դտ կտ

գումար

50000

50000

30000

30000

28000

44000

62000

13000

11000

12. 13. 14.

15.

16. 17.

18.

19. 20. 21. 22.

Առհաշիվ գումարի չօգտագործված մնացորդը վերադարձվել է դրամարկղ Նյութեր ձեռք երելու համար մատակարարին տրվել է կանխավճար Հաշվեգրվել է ոչ կյանքի վերաապահովագրության գծով ռեզիդենտ ապահովագրողներից ստացվելիք վերաապահովագըրավճարը Ապահովագրական ընկերությունը կանոնադրական կապիտալի ավելացման նպատակով թողարկել ն տեղա աշխել է արտոնյալ աժնետոմսեր, որոնց դիմաց գումարն ստացվել է հաշվարկային հաշվում` ա) անվանական արժեքը ) էմիսիոն եկամուտը Ընկերությունը թողարկել է սովորական աժնետոմսեր, որոնք չեն տեղա աշխվել Ընկերությունը հետ է գնել 3000 հատ սեփական սովորական աժնետոմսեր, որոնց դիմաց յուրաքանչյուրի համար անկային հաշիվներից վճարվել է 100000 դրամ Հետ գնված սովորական աժնետոմսերը նորից վերավաճառվել են յուրաքանչյուրը 120000 դրամով: Գումարը դեռնս չի վճարվել: ա) անվանական արժեքը ) էմիսիոն եկամուտը Բանկային հաշիվներում ստացվել են գումարներ հետ գնված աժնետոմսերի վաճառքից Բանկային հաշիվներից փոխանցվել է գովազդի ծախսերի դիմաց Ընկերությունը ձեռք է երել համակարգիչներ, որոնց դիմաց դեռնս չի վճարել Ընկերությունը որպես շնորհ ստացել է ավտոմեքենա

42000

26000

5001 130000 5002 70000

1011 300000

5200 300000 5005 60000

5011 360000

18000

72000

95000

23.

24. 25. 26.

27. 28.

29.

30. 31. 32. 33.

34.

Ընկերությունը գնել է համակարգչային ծրագրեր, որոնց դիմաց վճարել է փոխանցումով անկային հաշիվներից ընկերությունը ֆինանսական վարձակալությամ ստացել է շենք պայմանագրային արժեքով Հաշվարկվել է ֆինանսական վարձակալության դիմաց չկրած ֆինանսական ծախսերի գումարը Դուրս է գրվել նախորդ հաշվետու ժամանակաշրջանի չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստի գումարը Հաշվեգրվել է չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստին հատկացումների գումարը Դուրս է գրվել նախորդ հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում ձնավորված ներկայացված, սակայն դեռնս չկարգավորված պահանջների պահուստի գումարը Հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում ներկայացված, սակայն դեռնս չկարգավորված պահանջների պահուստին կուտակված հատկացումներ Հաշվարկվել է ամորտիզացիա շենքերի համար Հաշվարկվել է ամորտիզացիա փոխադրամիջոցների համար Հաշվարկվել է ամորտիզացիա համակարգչային ծրագրերի համար Ընկերությունը վաճառել է համակարգիչներ` ա) հաշվեկշռային արժեքով ) ամորտիզացիայի գումարով Համակարգչի վաճառքից ստացվել է հասույթ, որը գնորդը պարտավորվել է վճարել 20 օրվա ընթացքում

4301 200000

55000

35000

22000

11000

35.

36.

37. 38. 39. 40.

41. 42. 43. 44. 45. 46. 47.

Հաշվեգրվել է ռեզիդենտ իրավա անական անձ ապահովադիրներից ստացվելիք ապահովագրավճարը կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով Հաշվեգրվել է ռեզիդենտ ապահովագրողներից ստացվելիք վերաապահովագրավճարը կյանքի վերաապահովագրության գծով Ապահովագրական ընկերության հիմնական աշխատողների համար հաշվարկվել է աշխատավարձ Հիմնական աշխատողների աշխատավարձից պահվել է 39 սոցապվճար Հիմնական աշխատողների աշխատավարձից պահվել է եկամտահարկ Ռեզիդենտ անկերի անկային հաշիվներից մուտքագրվել է կանխիկ դրամ` աշխատավարձ վճարելու համար Հիմնական աշխատողներին վճարվել է աշխատավարձ Ոչ կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով ծախսերը վերագրվել են ֆինանսական արդյունքին Հիմնական աշխատողների աշխատավարձի գծով ծախսերը վերագրվել են ֆինանսական արդյունքին Շենքերի ամորտիզացիայի ծախսերը վերագրվել են ֆինանսական արդյունքին Փոխադրամիջոցների ամորտիզացիայի ծախսերը վերագրվել են ֆինանսական արդյունքին Համակարգչային ծրագրերի ամորտիզացիայի ծախսերը վերագրվել են ֆինանսական արդյունքին Հիմնական միջոցների վաճառքի հետ կապված ծախսերը վերագրվել են ֆինանսական արդյունքին

37000

48000

36000

17000

19000

30000

36000

11000

48. 49.

50.

51. 52.

53.

54. 55. 56. 57.

58.

59.

Գովազդի ծախսերը վերագրվել են ֆինանսական արդյունքին Չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստի ձնավորման ծախսերը վերագրվել են ֆինանսական արդյունքին Ներկայացված, սակայն դեռնս չկարգավորված պահանջների պահուստի ձնավորման ծախսերը վերագրվել են ֆինանսական արդյունքին Ոչ կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով եկամուտները վերագրվել են ֆինանսական արդյունքին Բանկերին տրամադրված ընթացիկ փոխառությունների գծով տոկոսային եկամուտը վերագրվել է ֆինանսական արդյունքին Ոչ կյանքի վերաապահովագրության գծով ստացվելիք եկամուտը վերագրվել է ֆինանսական արդյունքին Համակարգչի վաճառքից եկամուտը վերագրվել է ֆինանսական արդյունքին Կյանքի ուղղակի ապահովագրության գծով եկամուտը վերագրվել է ֆինանսական արդյունքին Կյանքի վերաապահովագրության գծով ստացվելիք եկամուտը վերագրվել է ֆինանսական արդյունքին Չվաստակած ապահովագրավճարների պահուստի հակադարձումից եկամուտը դուրս է գրվում ֆինանսական արդյունքին Ներկայացված, սակայն դեռնս չկարգավորված հակադարձումից եկամուտը դուրս է գրվում ֆինանսական արդյունքին Ընթացիկ ժամանակաշրջանի շահույթի հաշվին կատարվել են հատկացումներ գլխավոր պահուստին Ընդամենը

18000

35000

22000

50000

26000

37000

48000

2690010

Հաշվետու ժամանակաշրջանում կատարված փոփոխությունները գրանցվել են սինթետիկ հաշիվներում դտ կտ սկ.մն.81000 9) 3400 4) 30000 12) 2000 10) 13000 40) 17000 41) 19000 շրջ. 22400 վ.մն. 41400

դտ կտ սկ.մն. 320000 2) 50000 6) 44000 5) 28000 7) 62000 15ա) 130000 13) 42000 15 ) 70000 17) 300000 19 ) 360000 20) 18000 23) 36000 40) 17000 շրջ. 714000 շրջ. 519000 վ.մն. 515000

շրջ. 62000

դտ կտ սկ.մն.40000 1) 500000 2) 50000 շրջ. 50000 շրջ. 50000 վ.մն. 40000

51) 50000 շրջ. 50000 վ.մն. -

դտ

դտ

դտ

կտ

3) 30000

42) 30000

4) 30000

շրջ. 30000 -

շրջ. 30000 -

շրջ. 30000

կտ

1) 50000 շրջ. 50000

կտ սկ.մն. 30000 3) 30000

շրջ. 30000 վ.մն. 30000

դտ 20) 18000 շրջ. 18000 -

դտ

կտ

դտ

48) 180000 շրջ. 18000 -

շրջ. -

կտ

դտ

37) 36000

43) 36000

38) 1080 39) 3400 41) 19000

շրջ.36000 -

շրջ. 36000 -

շրջ. 23480

դտ

շրջ. -

դտ 6) 44000 շրջ. 44000 վ.մն.44000

38) 1080

կտ

դտ

շրջ. 1080 վ.մն. 1080

շրջ. -

կտ

շրջ. -

կտ սկ.մն.20000 15) 130000 շրջ.130000 վ.մն. 150000

կտ սկ.մն.4000 37) 36000

շրջ.36000 վ.մն.16520

կտ 39) 3400 շրջ. 3400 վ.մն. 3400

դտ 27) 35000

կտ 49) 35000

շրջ. 35000 -

շրջ. 35000 -

դտ 28) 3500 շրջ. 3500

դտ

շրջ. -

դտ

կտ սկ.մն.3500 29) 22000 շրջ. 22000 վ.մն. 22000

շրջ. -

կտ սկ.մն.80000 59) 1730

26) 3000

շրջ. 3000 -

շրջ. 35000 վ.մն.35000

47) 3500

կտ սկ.մն. 47000

շրջ. վ.մն. 47000

դտ սկ.մն. 15000

շրջ. 1730 վ.մն. 81730

կտ սկ.մն.3000 27) 35000

դտ 33) 3500

դտ

շրջ. վ.մն. 15000

դտ

շրջ. -

կտ

դտ

շրջ. -

32) 5000

շրջ. 3500 -

շրջ. 1200

կտ

շրջ. 5000 վ.մն. 5000

կտ սկ.մն.3000

33) 1200 շրջ. 3500 -

կտ

շրջ. վ.մն. 1800

դտ 34) 4200 շրջ. 4200 վ.մն. 4200

դտ 54) 4200

շրջ. -

դտ սկ.մն. 25000 35) 37000 շրջ. 37000 վ.մն. 62000

կտ

շրջ. 4200 -

կտ

շրջ. -

34) 4200 շրջ. 4200 -

դտ 29) 22000

կտ 50) 22000

շրջ. 22000 -

շրջ. 22000 -

դտ կտ 55) 37000 35) 37000

դտ սկ.մն. 15000 36) 48000

շրջ. 37000 -

շրջ. 48000 վ.մն.63000

շրջ. 37000 -

դտ կտ 56) 48000 36) 48000

դտ

շրջ. 48000 -

շրջ. -

շրջ. 48000 -

կտ

կտ

շրջ. -

կտ 15) 70000 շրջ. 70000 վ.մն. 70000

դտ 16) 95000

շրջ. 95000 վ.մն. 95000

դտ

կտ

շրջ. -

շրջ. -

կտ սկ.մն.400000 5) 28000 16) 95000 շրջ. 123000 վ.մն. 523000

կտ 18) 60000

դտ 17) 300000

կտ 18) 300000

շրջ. 60000 վ.մն. 60000

շրջ. 300000 -

շրջ. 300000 -

շրջ. -

դտ սկ.մն.16000 24) 200000

շրջ. 200000 վ.մն.216000

կտ

դտ

շրջ. -

շրջ. -

դտ 25) 55000

շրջ. 55000 վ.մն. 55000

դտ

կտ

շրջ. -

կտ սկ.մն.2000 24) 200000 25) 55000 շրջ. 255000 վ.մն. 257000

դտ 53) 26000

կտ 14) 26000

շրջ. 26000 -

շրջ. 26000 -

դտ կտ սկ.մն. 5000 10) 13000 11) 11000 12) 2000

դտ սկ.մն. 10000 11) 11000

շրջ. 13000 վ.մն. 5000

շրջ. 11000 վ.մն. 21000

շրջ. 13000

դտ 13) 42000

շրջ. 42000 վ.մն. 42000

դտ

-

դտ

շրջ. -

շրջ. 8000 վ.մն. 51300

կտ

դտ 30) 2000

շրջ. 8000 վ.մն.8000

30) 2000

շրջ. -

դտ սկ.մն. 48000 21) 8000 33) 3500 ) 1200

շրջ. -

21) 8000

շրջ. -

կտ

շրջ. 2000 -

կտ

շրջ. 62000 վ.մն.82000

կտ

շրջ. 4700

44) 2000

կտ

շրջ. 2000 -

դտ սկ.մն. 20000 7) 62000

շրջ. 2000 վ.մն. 2000

կտ

շրջ. -

կտ

դտ 8) 3400 շրջ. 3400 -

9) 3400

դտ

շրջ. 3400 -

կտ

դտ 58) 3500

շրջ.

դտ 23) 36000

շրջ. 36000 վ.մն. 36000

դտ 52) 3400

շրջ. 3400 -

դտ 14) 26000 . շրջ. 26000 վ.մն.26000

կտ

շրջ. 3500 -

կտ

դտ 22) 72000

շրջ. -

շրջ.72000 վ.մն. 72000

կտ սկ.մն. 2500 22) 72000

շրջ. -

դտ 1) 11000

շրջ. 72000 վ.մն. 74500

շրջ. 11000 -

8) 3400

կտ

շրջ. 3400 -

28) 3500

կտ

շրջ. 3500 -

կտ

շրջ. -

կտ 45) 11000

շրջ. 11000 -

դտ

կտ 31) 11000

դտ 32) 5000

շրջ.

շրջ. 11000 վ.մն. 11000

շրջ. 5000 -

դտ 57) 3000

շրջ. 3000 -

26) 3000

կտ

կտ

շրջ. 5000 -

դտ կտ 18ա) 300000 19) 360000 ) 60000

շրջ. 3000 -

շրջ. 360000 -

դտ կտ 42) 30000 51) 50000 43) 36000 52) 3400 44) 2000 53) 26000 45) 11000 54) 4200 46) 5000 55) 37000 47) 3500 56) 48000 48) 18000 57) 3000 49) 35000 58) 3500 50) 22000 59) 1730 շրջ. 164230 -

46) 5000

շրջ. 175100 վ.մն. 1087

շրջ. 360000 -

Շրջանառության տեղեկագիր Հհ

Հաշիվների ծածկագիրը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16.

սկ. մնացորդ առ. դտ 81000 320000 40000 20000 25000 15000 10000 48000 -

շրջանառություն

կտ -

դտ 22400 638000 50000 62000 13000 42000 37000 48000 44000 11000 36000 -

կտ 62000 519000 50000 130000 13000

վ. մնացորդ դտ 41400 439000 40000 82000 42000 62000 63000 44000 21000 51300 36000 -

կտ

17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38.

16000 -

30000 400000 20000 -

200000 30000 23480 55000 95000 300000 360000 164230 50000 26000 37000

30000 36000 35000 22000 72000 255000 123000 130000 70000 300000 360000 60000 175100 50000 26000 37000

216000 55000 95000 -

30000 16520 35000 22000 74500 257000 523000 150000 70000 60000 10870 -

39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59.

2010 . Ընդամենը

15000 595000

47000 80000 595000

48000 30000 22000 35000 36000 18000 11000 72000 26000 269010

48000 30000 22000 35000 36000 18000 11000 11000 2690010

15000 72000 26000 1409900

47000 81730 11000 1409900

12.5

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՉ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

ՊԱՀՈՒՍՏՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպությունները հնարավորություն ունեն դիմելու ինքնաապահովագրման, ձնավորելով ապագայում սպասվելիք հավանական կորուստների փոխհատուցման պահուստներ: Դրանով իսկ, գործարարները ձնավորում են ոչ ապահովագրական պահուստներ, առանց մասնագիտացված ապահովագրական կազմակերպությունների միջնորդությամ , սեփական միջոցներով կանխարգելելով հավանական վնասները: Այսպես, գործարարության ընթացքում նական պաշարների սպառումը էկոարդարության տեսակետից համարվում է արդյունավետ, եր կազմակերպության շահույթից չափա աժին է տրամադրվում նապահպանական վնասների փոխհատուցմանը: Ընդ որում, նության արիքները պետք է վերականգվեն կազմակերպությունների կողմից լիարժեք կարգով, քանի որ նապահպանական վնասները ուղղակիորեն ձնավորվելով գործարության անմիջական ոլորտում, հաճախ ածանցյալ արդյունքներով հանդես են գալիս նան տնտեսական գործունեության շրջանակներից դուրս: Բնական պաշարների լիարժեքվ վերարտադրության պահանջը դրված է գործարարության կայուն զարգացման հիմքում, որն ապագա սերունդների համար ապահովում է նական կապիտալի անհարաժեշտ մակարդակ: Հաշվապահական հաշվառման համակարգի միջոցով տնտեսական վերահսկողության կիրառումը գործարարության կայուն զարգացման ոլորտում առաջին հերթին պայմանավորված է տնտեսական գործառնությունների նապահպանական տեսանկյունով գնահատմամ : Ավանդա ար, տնտեսական գործառնությունները հաշվապահական հաշվառման համակարգում դիտարկվել են ֆինանսական արդյունքների ձնավորման պրիզմայով, եր գործարարներին հիմնականում հետաքրքրել է կատարված գործառնական ծախսերից կամ ներդրումներից ստացված շահույթը:

Սակայն, ֆինանսական հետնանքներից ացի, ազմաթիվ տնտեսական գործարքներ ուղեկցվում են նան նապահպանական արդյունքներով: Գործարարության նապահպանական վնասները լինում են ակնառու կամ տեսանելի, եր ուղղակիորեն ձնավորվում են կազմակերպության տնտեսավարման գործընթացում (տեխնոլոգիական արտանետումներ, թափոնների լուծարում, կենսապաշարների օգտատգործում ն այլն) ն «թաքնված» կամ տվյալ իզնեսի համար անտեսանելի, եր գործարարության արդյունք հանդիսանալով, ձնավորվում են վերջինիս շրջանակներից դուրս: Այսպես, զովացուցիչ հյութեր արտադրող գործարանի կողմից նապահպանական ուղղակի վնասը դրսնորվում է տեխնոլոգիական նպատակներով ջրային ռեսուրսների օգտագործումով, շշալցման ավելցուկային գազերի մթնոլորտ արտանետումներով: Սակայն, նույնիսկ կազմակերպության տնտեսական գործունեության շրջանակներից դուրս դեռնս կարող են ձնավորվել գործարարությանը առնչվող նապահպանական վնասներ, որոնք ացահայտման ն գնահատման կարիք ունեն: Այսպես, գործարանի կողմից նապահպանական ոչ պակաս վնաս է հասցվում աղմկոտ տեխնոլոգիաներ կիրառելիս, զովացուցիչ հյութերի սպառմանը հաջորդող պոլիէթիլենտերեֆտալատե շշերով շրջապատի աղտոտումից, ն վերջապես, երեխաների առողջության համար վտանգ հանդիսացող գազալցված արհեստական ըմպելիքների վաճառքից: Ընդ որում, եթե ինչ որ չափով կազմակերպության կողմից նապահպանական ացահայտ վնասները ընդգրկվում են տնտեսավարման հաշվապահական հաշվառման համակարգ, ապա տնտեսական գործարքներից խող նապահպանական «թաքնված վնասները», որպես կանոն, գործնականում ընդհանրապես շրջանցում են հաշվապահական հաշվառման համակարգ: Այս հիմնախնդրի լուծման ուղի ենք առաջարկում տնտեսական գործառնություններին էկոկրիչների ամրագրումը: էկոկրիչները հանդիսանում են յուրաքանչյուր գործառնության նպահպանական արդյունքներ, որոնք նախ ացահայտման, ն այնուհետն գնահատման կարիք ունեն: Այս պարագայում յուրքանչյուր գոր500

ծառնություն հաշվապահական հաշվառման համակարգում դիտարկվում են ոչ միայն ֆինանսական, այլն նապահպանական առումով: Ուստի, խնդիր է դրվում պարզելու, թե կոնկրետ տնտեսական գործառնության հետնանքով ձնավորվում են արդյո՞ք նապահպանական ացահայտ կամ «թաքնված» վնասներ ն ինչպե՞ս են դրանք տնտեսական արժնորում ստանում: Հետնա ար, տնտեսական գործառնությունների գծով առաջին հերթին դժվարություններ են առաջանում էկոկրիչների ացահայտման ոլորտում. քանի որ դրանք հաճախ «թաքնված» նույթ են կրում: Մյուս կողմից, վիճահարույց է դառնում դրանց տնտեսագիտական հիմնավոր գնահատումը: Օրինակ, պայմանականություններ են ծագում գործարարության արդյունքում մարդկանց առողջությանը պատճառած վնասի չափը գնահատելիս, կամ օդային ավազան արտանետումներից կենսապաշարների կորուստը որոշելիս: Բոլոր դեպքերում, տնտեսական գործառնություններին առնչվող էկոկրիչների կիրառումը, անգամ վերը թվարկած հիմնախնդիրների առկայության դեպքում, էական դեր կարող է խաղալ գործարարության կայուն զարգացումը վերահսկելիս ն կազմակերպության կողմից էկոարդարությունը պահպանումը գնահատելիս: Հաշվապահական հաշվառման համակարգում տնտեսական գործառնություններին էկոկրիչներ ամրագրելիս պետք է պարզել հետնյալ հարցերը: 1. Որքա՞ն է եղել տնտեսական գործառնության հետնանքով նապահպանությանը հասցված վնասը: 2. Ի՞նչ չափա աժնով է հատուցվել այդ վնասը հաշվետու ժամանակաշրջանում: 3. Ինչպիս՞ի հաշվապահական հաշիվներ են օգտագործվել նապահպանությանը հասցված վնասի արձանագրման, գնա-հատման ն ամփոփման համար: 4. Ի՞նչ սկզ ունքով է ներկայացվում ոչ ապահովագրական պահուստների ձնավորման տեղեկատվությունը կազմակերպության հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվություններում:

Կայուն զարգացման հայեցակարգով, հաշվապահական հաշվառման կազմակերպման համար առաջին հերթին պետք է մշակվի նական ռեսուրսների օգտագործման ն փոխհատուցման արդյունքների կրկնակի գրանցման մեխանիզմ, որով հնարավոր է դառնում անընդհատ արձանագրելու գործարարության կողմից նապահպանական վնասներն ու փոխհատուցումները: Բնապահպանական գործունեության արդյունքների կրկնակի գրանցման կազմակերպումը առաջին հերթին պահանջում է այնպիսի հատուկ հաշիվների կիրառում, որոնք դրամական չափիչով մի կողմից արձանագրում են հաշվետու ժամանակաշրջանում նական ռեսուրսների սպառման արդյունքները, մյուս կողմից կազմակերպության ներդրումը սպառված ռեսուրսների վերականգնման ոլորտում: Քանի որ համաձայն էկոարդարության սկզ ունքի, սպառված նական ռեսուրսների վերականգնումը կազմակերպությունը իրականացնում գործարարության շահույթի հաշվին, ուստի նապահպանական թաքնված կամ ացահայտ վնասները ներառվում են գործարարության ծախսերի մեջ, արձրացնելով թողարկվող արտադրանքի կամ մատուցվող ծառայությունների ինքնարժեքը: Բացի այդ, գործարարության ընթացքում թույլ տալով նապահպանական վնասներ, կազմակերպությունը պարտավորվում է այն հատուցել երկարաժամկետ, իսկ որոշ դեպքում էլ` կարճաժամկետ հատվածում: Այսպիսով, նապահպանական գործունեության արդյունքները հաշվետու ժամանակաշրջանում անհրաժեշտ է դե ետագրել ծախսային հաշիվներով ն կրեդիտագրել պարտավորություններ հաշիվներով: Հաշվապահական նման գրանցումները հնարավորություն կտան ոչ միայն արձանագրելու նական ռեսուրսների օգտագործման հետնանքները, գործարարության ընթացքում իրականացնելու նապահպանական անընդհատ վերահսկողությունը, այլն հատուկ հոդվածներով ներկայացնել նօգտագործման տնտեսական հետնանքները հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվություններում:

Հաշվապահական հաշվեկշիռ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

Ոչ ընթացիկ ԸՆթացիկ

Ֆինանսական արդյունքներ

ՊԱՍԻՎՆԵՐ

Կապիտալ Պարտավորություններ կոմերցիոն

նապահպանական

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԾԱԽՍԵՐ կոմերցիոն

նապահպանական Շահույթ

Նկար 12.1. Բնապահպանական արդյունքների արտացոլումը ֆինանսական հաշվետվություններում Հաշվապահական հաշիվների գործող հաշվային պլանով նապահպանական գործունեության հաշիվներ չեն նախատեսված, ուստի նական ռեսուրսների օգտագործումից տնտեսական վնասը առաջարկում ենք հաշվառել «Կառավարչական հաշիվներ» դասին պատկանող մի նոր` 865 «Բնապահպանական վնասներ» հաշվով: Բնապահպանությանը պատճառած վնասի փոխհատուցման գծով կազմակերպության պարտավորության հաշվառումը առաջարկում ենք հաշվառել համանուն 460 հաշվով, որը իր կրեդիտային մասով թղթակցելով 865 «Բնապահպանական վնասներ» հաշվի դե ետի հետ, արձանագրում է հաշվետու ժամանակաշրջանում գործարարության նօգտագործման վերականգման չափաաժինը: Ընդ որում, եթե 865 «Բնապահպանական վնասներ» հաշիվը փակվում է յուրաքանչյուր հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում` կրեդիտային մասով թղթակցելով ծախսային հաշիվների հետ, ապա 460 «Բնապահպանության վնասի փոխհատուցման պարտավորություն» հաշիվը, որպես կանոն, հաշվապահական հաշվեկշռում հանդես է գալիս մնացորդով, քանի որ կազմակերպության կողմից սպառած նական ռեսուրսների վերականգնումը տնում է մի քանի տարի:

Կայուն զարգացման գործարարության արդյուքների հաշվառմանն առաջարկվող հաշիվների գործունեության մեխանիզմը ներկայացված է գծապատկեր 12.2-ում: 460 «Բնապահպանության վնասի փոխհատուցման պարտավորություններ»

865 «Բնապահպանական վնասներ»

էկոկրիչների արժեքային արձանագրումը

պարտավորորությունների մարումը

վնասների ներառումը ինքնարժեքում

252 «Հաշվարկային հաշիվ»

711 «Իրացման ինքնարժեք»

Նկար 12.2. էկոկրիչների տնտեսական արձանագրման մեխանիզմը հաշվապահական հաշվառման համակարգում Հաշվապահական հաշվառման համակարգում էկոկրիչների տընտեսական արձանագրման մեխանիզմը ներկայացնենք վերը ներկայացված զովացուցիչ հյութեր արտադրող գործարանի պայմանական օրինակով: Գործարանի տնօրինությունը մինչն 2006 թվականը հստակ նապահպանական քաղաքականություն չէր վարում ն միայն կատարում էր նօգտագործման օրենսդրական պարտավորությունները: Սակայն, հիմնադիրների ժողովի որոշմամ , սկսած 2006

թվականից զովացուցիչ հյութեր արտադրող գործարանը ոչ միայն պարտավորվեց կանոնավոր մշակել ն հրապարակել նապահպանական քաղաքականություն, այլն անցում կատարել կայուն գործարարության զարգացմանը` ձնավորելով նան ապահովագրական պահուստներ: Գործարանը գործող նապահպանական օրենսդրության պահանջներով տեխնոլոգիական նպատակներով ջրային ռեսուրսների սպառման դիմաց տարեկան վճարում է 200 հազ. դրամի նօգտագործման վճար, ինչպես նան կատարում է նապահպանական 50 հազ դրամի վճար` օդային ավազան թունավոր կամ ջերմոցային գազեր արտանետելու դիմաց: Սակայն, կայուն գործարարության կազմակերպման պահանջներին չեն ավարարվում գործարանի նապահպանական թվարկված վճարները ն խնդիր է դրվում որդեգրել իրատեսական պարտավորություններ, նօգտագործման վնասները վերականգնելու համար: Բնապահպանական գործունեության նման կտրուկ ակտիվացումը ստիպեց գործարանի հաշվապահությանը ացահայտել տնտեսական գործարքների էկոկրիչները ն դրանք տեղափոխել տնտեսական գործունեության դաշտ, որպեսզի հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվություններով ներկայացվեն գործարարության նօգտագործման վնասները ն դրանց փոխհատուցման համար կազմակերպության պարտավորությունները: Տնտեսական գործունեության շրջանակներում գործարանի հաշվապահությունը սահամանել է էկոկրիչներ` շրջակա միջավայրին պատճառած տարեկան վնասի հետնյալ չափերով. » շշալցման աղմկոտ տեխնոլոգիաների շահագործումից աշխատակիցների առողջության վերականգման ծախսեր - 80 հազ. դրամ, » նությունը աղտոտող պատրաստի արտադրանքի պոլիէթիլենային շշերի շրջակա միջավայրից հեռացման ն վերացման լրացուցիչ ծախսեր – 120 հազ. դրամ, » գազալցված արհեստական ըմպելիքներից երեխաների առողջությանը սպառնալիքի կանխման միջոցառումների ծախսեր – 800 հազ. դրամ

Հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզ ին գործարանի հաշվապահական հաշվեկշիռը ներկայացվել է հետնյալ հոդվածներով: Հաշվապահական հաշվեկշիռ առ 01.01.2006 թ.

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

Ոչ ընթացիկ հիմնական միջոցներ ԸՆթացիկ դրամական միջոցներ հումք ն նյութեր արտադրանք դե իտորներ

Գումար 3 000 8 000 1 800

(հազ, դրամ)

ՊԱՍԻՎՆԵՐ

Կապիտալ աժնեհավաք կապիտալ կուտակված շահույթ Պարտավորություններ անկերին մատակարարներին յուջեին

Հաշվեկիռ 13 500

Գումար 6 000 1 000 3 000 2 900

Հաշվեկիռ 13 500

Հաշվետու ժամանակաշրջանում (2006թ.) զովացուցիչ հյութեր արտադրող գործարանի ծախսերն ու եկամուտները ամփոփ ներկայացված են հետնյալ գործառնություններով: 1. Զովացուցիչ հյութերի արտադրման նպատակով ծախսվել են 3 800 հազ. դրամի հումք ն նյութեր: Դտ 811 «Արտադրության ծախսումներ»……..3 800 Կտ 211 «Նյութեր» ………………………………3 800 2. Արտադրական նպատականերով հաշվարկվել է 2 100 հազ. դրամի աշխատավարձ: Դտ 811 «Արտադրության ծախսումներ»…...........2 100 Կտ 524 «Աշխատավարձի պարտավորություն»…2 100 3. Հաշվարկվել է 100 հազ. դրամի հիմնական միջոցների ամորտիզացիա: Դտ 811 «Արտադրության ծախսումներ»……...100 Կտ 112 «Կուտակված մաշվածք»……………100 4. Փոխանցվել է 200 հազ. դրամի նօգտագործման վճար ն 50 հազ. դրամի նապահպանական վճար:

Դտ 713 «Վերադիր ծախսեր»…………....250 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»……………..250 5. Հաշվարկվել է հաշվետու ժամանակաշրջանում գործարարության նապահպանական վնասը` աղմկոտ տեխնոլոգիաներից աշխատակիցների առողջության վատթարացումից` 80 հազ. դրամ, պոլիէթիլենային շշերի աղտոտումից` 120 հազ. դրամ, արհեստական ըմպելիքներից երեխաների առողջության վատթարացումից` 800 հազ. դրամ: Դտ 865 «Բնապահպանական վնասներ»…......1 000 Կտ 460 «Բնապահպանական վնասի փոխհատուցման պարտավորություններ»…..……1 000 6. Արտադրված ն իրացված արտադրանքի ինքնարժեքին են դուրս գրվել հաշվետու ժամանակաշրջանի գորածարարության ն նապահպանական ծախսումները 7 000 հազ. դրամով: Դտ 711 «Իրացման ինքնարժեք»….................7 000 Կտ 811 «Արտադրության ծախսումներ»……..6 000 Կտ 865 «Բնապահպանական վնասներ»…......1 000 7. Իրացված արտադրանքի հասույթը 8 250 հազ. դրամով մուտքագրվել է գործարանի հաշվարկային հաշիվ: Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…...........8 250 Կտ 611 «Իրացումից եկամուտ»……..…..8 250 8. Հաշվարկվել է 400 հազ. դրամի շահութահարկ: Դտ 751 «Շահութահարկի ծախսեր»….............400 Կտ 524 «Պարտավորություններ յուջեին»…..400 9. Հաշվետվու ժամանակաշրջանի եկամուտը դուրս է գրվել ֆինանսական արդյունքին: Դտ 611 «Իրացումից եկամուտ»…..........8 250 Կտ 331 «Ֆինանսական արդյունք»……..8 250 10. Հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսերը դուրս են գրվել ֆինանսական արդյունքին: Դտ 331 «Ֆինանսական արդյունք»……….....…7 650 Կտ 711 «Իրացման ինքնարժեք»…………..…...7 000 Կտ 713 «Վերադիր ծախսեր»……………………....250

Կտ 751 «Շահութահարկի ծախսեր»………….…….400 11. Հաշվարկվել է գործարանի հաշվետու ժամանակաշրջանի զուտ շահույթը: Դտ 331 «Ֆինանսական արդյունք»…….……600 Կտ 343 «Զուտ շահույթ»…………………….….600 Այսպիսով, հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում գործարանի հաշվապահական հաշվեկշիռը վերընշյալ տնտեսական գործառնություններից հետո` առ 01.01.2007 թվականին կներկայացվի փոփոխված տեսքով, իսկ ֆինանսական արդյուքների հաշվետվությունը կկազմվի այսպես. ֆինանսական արդյուքներ Արտադրանքի իրացումից եկամուտ………..…..8 250 Արտադրանքի թողարկման ինքնարժեք……….(7 000) Վերադիր ծախսեր…………………………………..(250) Շահութահարկ……………………………………….(400) Զուտ շահույթ…………………………………….……600 Կայուն զարգացմամ գործարարության կազմակերպելիս հաշվապահական հաշվառման համակարգում տնտեսական գործունեության ծախսային հոսքերից հստակ առանձնացվում է կազմակերպության կողմից հաշվետու ժամանակաշրջանում շրջակա միջավայրին հասցված վնասի չափը, քանի որ վերջիններս արձանագրվում են առաննձին հաշվով:

գործառնական ծախսեր` 7 000

նապահպանական վնասներ

1 000

1 000

եկամուտ` 8 250

գործառնական ծախսեր նապահպնական վնասներ

Նկար 12.3. Բնապահպանական վնասների արձանագրման մեխանիզմը հաշվապահական հաշվառման համակարգում Այսպես, կայուն զարգացմամ գործարարությամ զովացուցիչ ըմպլեքներ արտադրող գործարանի 2006 թ. հաշվետու տարվա ծախսային հոսքերում շրջակա միջավայրին հասցված վնասի չափը հաշվապահական հաշիվների փոխկապակցմամ կներկայացվի գծապատկեր 12.3-ով: Բացի այդ, հաշվապահական հաշիվներում հաշվետու ժամանակաշրջանի էկոկրիչների տնտեսական արձանագրմամ հնարավորություն է ստեղծվում հրապարակվող հաշվեկշռում ներկայացնելու կազմակերպության գործարարության արդյունքում շրջակա միջավայրին հարուցած վնասի փոխհատուցման պարտավորությունը (տե’ս ստորն հաշվեկշռի պասիվային մասը):

Հաշվապահական հաշվեկշիռ առ 01.01.2007 թ.

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

Ոչ ընթացիկ հիմնական միջոցներ 3000 - 100 ԸՆթացիկ դրամական միջոցներ 500 - 8 250 - 250 հումք ն նյութեր 8 000 – 3 800 արտադրանք դե իտորներ

Գումար

ՊԱՍԻՎՆԵՐ

(հազ, դրամ) Գումար

2 900

Կապիտալ աժնեհավաք կապիտալ

1 600

8 500

կուտակված շահույթ 1 000 - 600 Պարտավորություններ

4 200

անկերին

3 000

1 800

մատակարարներին յուջեին 2 900 - 400 աշխատակիցներին 0 - 2 100

3 300

նապահպանականը Հաշվեկիռ

1 000

Հաշվեկիռ 17 600

6 000

2 100

Եթե կազմակերպությունը չվարեր գործարարության կայուն զարգացման քաղաքականություն ն տնտեսական գործունեության ոլորտում չընդգրկեր էկոկրիչներ, ապա մի կողմից, զուտ շահույթի հաշվին հրապարակվող ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունում չէր արձանագրվի հաշվետու ժամանակաշրջանում շրջակա միջավայրին հասցված վնասը, իսկ մյուս կողմից, հաշվեկշիռը չէր փաստի նապահպանական վնասի փոխհատուցման գործարանի պարտավորությունը: Նման պարագայում, զովացուցիչ հյութերի գործարանը 2006 թ. հաշվետու տարվա համար կհրապարակեր առավել գրավիչ ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություն, քանի որ ձնավորված շահույթի հաշվին նապահպա510

նականը միջոցներ չէին հատկացվի ն արդյունքում զուտ շահույթը կհրապարակվեր 1 000 հազ. դրամի աճով: Հաշվապահական հաշվեկշիռ (առանց էկորիչների արձանագրման) առ 01.01.2007 թ.

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

Ոչ ընթացիկ հիմնական միջոցներ ԸՆթացիկ դրամական միջոցներ հումք ն նյութեր արտադրանք դե իտորներ

Գումար 2 900 8 500 4 200 1 800

ՊԱՍԻՎՆԵՐ

(հազ, դրամ) Գումար

Կապիտալ աժնեհավաք կապիտալ կուտակված շահույթ Պարտավորություններ անկերին մատակարարներին յուջեին աշխատակիցներին

նապահպանականը Հաշվեկիռ

Հաշվեկիռ 17 600

6 000 2 600 3 000 3 300 2 100

Ֆինանսական արդյունքներ (առանց էկոկրիչների արձանագրման) Արտադրանքի իրացումից եկամուտ….……..…..8 250 Արտադրանքի թողարկման ինքնարժեք…….................….(7 000 – 1 000) Հ (6 000) Վերադիր ծախսեր…………………………………..(250) Շահութահարկ……………………………………….(400) Զուտ շահույթ………………….………………….…1 600 Բացի այդ, տնտեսական գործունեության ոլորտում էկոկրիչների արձանագրման անտեսմամ պարզապես չէր ացահայտվի կազմակերպության 2006 թվականի գործարարության արդյունքում շրջակա միջավայրին հասցված վնասի փոխհատուցման պարտավորությունը ն դրանով 1 000 հազ. դրամով կգերագնահատվեր կուտակված շահույթը (2 600 – 1 600):

Հարկ է նշել, որ զովացուցիչ հյութերի գործարանի 2006 թվականի հաշվետու ժամանակրջանի հրապարակված հաշվեկշռում թիվ 460 «Բնապահպանության վնասի փոխհատուցման պարտավորություններ» հաշվի մնացորդը աճման միտում կունենա, եթե կազմակերպությունը խախտի իր իսկ կողմից որդեգրած գործարարության կայուն զարգացման քաղաքականությունը ն միջոցներ խնայի նապահպանական գործունեության ոլորտում: Հակառակ պարագայում, հաշվի մնացորդը կնվազի ն դրանով իսկ կարձանագրվի հաշվետու ժամանակաշրջանում գործարանի կողմից նապահպանական ակտիվ միջոցառումների ձեռնարկումը: Ընդունենք, որ 2007 թվականի ընթացքում զովացուցիչ հյութերի գործարանը ոչ միայն պահպանել է իր տնտեսական գործունեության նախորդ տարվա մակարդակը, այլ դրան հավելել է նապահպանական լրացուցիչ միջոցառումներ: Հետնա ար, այս պարագայում, «Բնապահպանության վնասի փոխհատուցման պարտավորություններ» հաշվի մնացորդը նության ռեսուրսների վերարտադրությանն ուղղված ռեսուրսների չափով կնվազի: Այսպես, 2007 թվականին գործարանի տնտեսական գործառնությունները իրենց կազմով ն գումարներով համընկնում են վերը ներկայացված 2006 թվականի տնտեսավարման արդյունքներին, միայն ա)ն տար երությամ , որ 2007 թվականին վարվել է ակտիվ նապահպանական քաղաքականություն ն արդյունքում. » գործարանի հաշվարկային հաշվից ծառատունկի համար ծախսվել է 650 հազ. դրամ, » հաշվարկային հաշվից 750 հազ. դրամ է փոխանցել մանկական առողջարանային համալիրին, » գնվել են 300 հազ. դրամի առողջարանի ուղեգրեր ն անհատույց տրամադրվել շշալցման արտադրամասի անվորներին, » գործարանի հաշվարկային հաշվից 100 հազ. դրամ է փոխանցվել սանմաքրման ծառայություններին, պոլիէթիլենային աղ ի վերամշակման նպատակով:

460 «Բնապահպանության վնասի փոխհատուցման պարտավորություններ» ծառատունկի ֆինանսավորում պարտավորություն

1 000 կուտակված 1000 հաշվետու ժամանակաշրջանի պարտավորություն

առողջարանի ֆինանսավորում

ուղեգրերի ձեռք երում

սանմաքրման ֆինանսավորում

պարտավորության վերջնական մնացորդ

Գործարանի կողմից շրջակա միջավայրին հարուցած վնասի փոխհատուցման շրջանակներում 2007 թվականին իրականացված ակտիվ նապահպանական միջոցառումների արդյունքում նվազել է թիվ 460 «Բնապահպանության վնասի փոխհատուցման պարտավորություններ» հաշվի կրեդիտային մնացորդը: Հաշվի մնացորդի նվազումը (տե’ս առ 01.01 2008 թ. հաշվեկշիռ) խոսում է կազմակերպությունում էկոարդարության սկզ ունքների պահպանման մասին, քանի որ հաշվետու ժամանակաշրջանում գործարարության ոլորտից լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ են վերաուղղվել նական այն ռեսուրսների վերականգնմանը, որոնց նախորդ տարիներին վնաս էր հասցվել գործարանի կողմից:

Հաշվապահական հաշվեկշիռ առ 01.01.2008 թ.

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

Ոչ ընթացիկ հիմնական միջոցներ 2900 - 100 ԸՆթացիկ դրամական միջոցներ 8500 Հ 8250 – 250 –

Գումար 2 800

ՊԱՍԻՎՆԵՐ

(հազ, դրամ) Գումար

Կապիտալ աժնեհավաք կապիտալ

կուտակված շահույթ 1 600 Հ 600 14 700 Պարտավորություններ

6 000 2 200

650 –750 – 300 - 100

հումք ն նյութեր 4 200 – 3800 արտադրանք դե իտորներ

անկերին

3 000

1 800

մատակարարներին յուջեին 3 300 Հ 400 աշխատակիցներին 2100 Հ 2100

3 700 4 200

նապահպանականը 1000Հ 1000-650-750-300-100 Հաշվեկիռ 19 900 Հաշվեկիռ 19 900 Գործարարության կայուն զարգացման հաշվապահական հաշվառման արդյունքները հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվություններում, ամփոփ ներկայացնելուց ացի, անհրաժեշտ է նան լրացուցիչ ացահայտումներով նկարագրել հաշվետվություններին կից ծանոթագրերում: Այս դեպքում, հրատարակված տեղեկատվության արտաքին օգտագործողներին պարզ կլինի, ինչպես ըստ էկոկրիչներ կազմակերպության հաշվետու տարվա նապահպանական պարտավորությունների ձնավորման աղ յուրները, այնպես էլ այդ պարտավորությունների մարման ուղղություններն ու շրջակա միջավայրին պատճառած վնասի վերականգնման չա514

փերը: Հետնա ար, հնարավորություն կստեղծվի ոչ միայն վերահսկելու հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզ ում որդեգրած նապահպանական քաղաքականության ընթացքը, այլն գնահատելու ապահովագրության սկզ ունքների պահպանումը:

12.6 ԱԿՏՈՒԱՐԱՅԻՆ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Ակտուարը վիճակագրական ն հավանականությունների տեսության մեթոդներով կատարում է տնտեսավարման ապագա արդյունքների գիտական կանխատեսում: Իսկ ցանկացած կանխատեսում, ն մանավանդ ապահովագրության տեսանկյունից հեռահար գործունեության սպասվելիք տնտեսական հետնանքները իդեալապես չեն համապատասխանում հետագա դեպքերի ն գործարքների փաստացի արդյունքներին: Հետնա ար, ակտուարի կողմից անցյալում նախատեսված ն ձնավորված փաստացի տնտեսական արդյունքների շեղումները ապահովագրական գործունեություն իրականացնող կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայանում են որպես ակտուարային շահույթներ կամ վնասներ: Այսպես, կայուն զարգացման գործարարության սկզ ունքը կազմակերպություններին պարտադրում է օգտագործված նական ռեսուրսների հետագա վերականգնում: Բնականա ար, կազմակերպությունը նօգտագործման ժամանակահատվածում պետք է ծախսերի հաշվին կատարի գործարարության արդյունքում շրջակա միջավայրին պատճառած վնասների վերականգման ֆոնդերի ռեզերվացում: Այստեղ հիմնախնդիր է առաջանալու կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվություններում ռեզերվացվող ապահովագրական ֆոնդի արժանահավատ ներկայացման համար, քանի որ սպառված նական ռեսուրսների հնարավոր վերականգման տնողության ճշգրիտ հաշվարկը մեծ հավանականություն է պարունակում: Եթե կազմակերպությանը հաջողվի ակտուարային կանխատեսումները չգերազանցող ժամանակահատվածում ն նախատեսվածից նվազագույն ծախսերով փոխհատուցել գործարարության արդյունքում շրջակա միջավայրին պատճառած վնասը, ապա

«կտնտեսի» նապահպանությանն ուղղված ռեզերվային ապահովագրական ֆոնդը ն դրանով իսկ կձնավորի ակտուարային շահույթ: Հակառակ պարագայում, եր սպառված նական պաշարների վերականգման ակտուարային կանխատեսումները ինչպես ժամանակի, այնպես էլ վերականգնողական արժեքի առումով՝ թերագնահատված լինեն, ապա կազմակերպությունը նական ռեսուրսների վերականգման գծով կունենա ակտուարային վնաս: Այսպես, տուրիստական ֆիրման, որը տնօրինում է հյուրանոցային լայն ցանցի, անտառապատ լճի ափին կառուցում է մի նոր հյուրանոցային համալիր: Բնապահպանական տեսանկյունից, գործարարության վնասի ձնավորումը ներկայացվում է երկու ուղղությամ ՝ շինարարության 5 տարիների ընթացքում անտառածածկույթի վերացում ն շինմոնտաժային թափոններից լճի էկոլոգիական ալանսի խախտում: Հյուրանոցի տնօրինությունը պայմանագիր է կնքում նապահպանության նախարության հետ հյուրանոցային համալիրի շահագործման հետագա 10 տարիներին սեփական միջոցներով նօգտագործման վնասների երկարաժամկետ ն լիարժեք վերականգման համար: Ընդ որում, ակտուարային հաշվարկներով, անտառածածկույթի ն լճի մաքրության լիարժեք վերականգնումը սահմանվել է 10 տարի՝ ընդհանուր առմամ 40 մլն դրամ նապահպանական ծախսերի իրականացմամ : Բացի այդ, դրամական հոսքերի ներկա արժեքի զեղչման գործակիցը նապահպահպանական վնասի հատուցման տարիներին նախատեսվում է 109 դրույքաչափի սահմաններում: Հետնա ար, շինարարության հինգ տարիների ընթացքում, տարեկան 8 մլն դրամ հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսերում ընդգրկելով, տուրիստական ֆիրման պետք է կատարի նապահպանության վերականգնման 40 մլն դրամ ֆոնդի ռեզերվացում, որպեսզի հյուրանոցային համալիրի շահագործման հետագա 10 տարիներին կարողանա ի վերջո ռեզերվացված ֆոնդից վերականգնել նապահպանական վնասը՝ տարեկան ծախսելով 4 մլն: Կազմակերպությունների Ֆինանսական հաշվետվություններում նապահպանական գործունեության ակտուարային շա516

հույթի կամ վնասի ներկայացման պարագայում ծագում են մի շարք խնդիրներ: Առաջին. կազմակերպության ծախսերի հաշվին հյուրանոցային համալիրի շինարարության տարիների ընթացքում ձնավորվում է նապահպանության հատուցումների ֆոնդ այնպես, որ սահ-

մանված հատուցումների պարտականությունը ներկայացվի ներկա արժեքով: Սահմանված հատուցումների ներկա արժեքով գնահատման պահանջը ներկայացնում է Հաշվապահական հաշվառման մասին ՀՀ օրենքով ն ՀՀՀՀ թիվ 1 ստանդարտով, որը երկու նպատակ է հետապնդում. » ացահայտել կազմակերպության հեռահար պարտականությունները առավել իրատեսական արժեքով (ներկա արժեքով), որը հնարավորություն կտա առանց ուռճացման, զուտ գումարով (հանած կապիտալի աճի տոկոսները) ներկայացնել նապահպանական վնասի սահմանված հատուցումների պահուստային ֆոնդը, » նապահպանական վնասի հատուցումների գումարը ամողջովին չվերագրել շինարարության ժամանակաշրջանի ծախսերին, այլ տար երակել ըստ ներկա արժեքի ն տոկոսային ծախսերի, » կազմակերպության ծախսերում տոկոսները ներառել հյուրանոցային համալիրի հետշինարարական (շահագործման) տարիների ընթացքում, իսկ հատուցումների ներկա արժեքը` շինարարության տարիներին: Այսպես, հյուրանոցային համալիրի շինարարության հետնանքով նապահպանության վնասի գծով սահմանված հատուցումների ներկա արժեքը հաշվարկենք 15 տարվա համար 109-ի անուիտետի 7,606 գործակցի օգնությամ . կատարվող հատուցման տարեկան ապագա արժեք 2 անուիտետի գործակից Հ 4 000 2 6.145 Հ 24 580 Այնուհետն, որոշենք հյուրանոցային համալիրի շահագործման տարիներին նապահպանությանը հասցված վնասի հետագա հատուցումներում ներառված տոկոսային ծախսը,

4 000 2 10 տարի – 24 580 Հ 15 420 Ելնելով ֆինանսական հաշվետվությունների ստանդարտների պահանջներից, ապագա հատուցումների ներկա արժեքը ընդգրկվում է շինարարական աշխատանքների տարիների կազմակերպության ծախսերում: Իսկ ապագա հատուցումներում ներառված տոկոսային ծախսը նպատակահարմար է դեռնս հետաձգել ն ճանաչել որպես չկրած տոկոսային ծախս, որպեսզի հյուրանոցի շահագործման տարիներին տարիներին վերագրվի կազմակերպության ծախսերին (տես աղյուսակ 12.2, սյուն 3): Աղյուսակ 12.2

Սահմանված պլանային հատուցումների տարանջատված ներկայացումը ըստ ներկա արժեքի ն տոկոսավճարի (հազ դրամ)

Շիարարության տարիներ

Բնապահպանությանը հարուցած վնասի հատուցումների ֆոնդի ձնավորում

Չկրած 9 -ային ծախս

Սահմանված հատուցումների ներկա արժեք (ս.3 – ս.2)

8 000 8 000 8 000 8 000 8 000 40 000

3 084 3 084 3 084 3 084 3 084 15 420

4 916 4 916 4 916 4 916 4 916 24 580

Բպահպանության վնասի գծով սահմանված հատուցումների ներկա արժեքի (24 580) ն չկրած տոկոսային ծախսի ընդհանուր գումարը (15 420) աշխված է հյուրանոցային համալիրի շինարարության 5 տարիների միջն հավասարաչափ: Այս պարագայում, նապահպանության հասցված վնասի գծով սահմանված հե518

տագա հատուցումները միարժեք ն հավասարաչափ կարգով կվերագրվեն կազմակերպության յուրաքանչյուր տարվա ծախսերին: Երկրորդ. շինարարության ընթացքում կազմակերպության ծախսերին է վերագրվում նապահպանական վնասների սահմանված հատուցումների միայն ներկա արժեքը, իսկ ամ ողջական հատուցումների մնացած արժեքը շինարարության տարիների ընթացքում ձնակերպվում է որպես չկրած տոկոսային ծախս` հյուրանոցային համալիրի շահագործման հետագա տարիներին կազմակերպության ծախսերին վերագրելու նպատակով: Ծախսերի ժամանակային ստորա աժանման նման հնարավորություն տալիս է հաշվապահական հաշիվների գործող հաշվային պլանը: Հետնա ար, տուրիստական ֆիրման, հյուրանոցային համալիրի շինարարության յուրաքանչյուր ֆինանսական տարում կձնակերպի. - սահմանված պլանային հատուցումների ներկա արժեքը կազմակերպության ծախսերին վերագրելիս. Դտ 711 «Իրացման ինքնարժեք»…………………4 916 Կտ 426 «Սահմանված հատուցումների գծով պարտականությունների ներկա արժեք»….4 916 - չկրած տոկոսային ծախսը ձնակերպելիս. Դտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»…………………3 084 Կտ 426 «Սահմանված հատուցումների գծով պարտականությունների ներկա արժեք»…….3 084 Այսպիսով, թիվ 414 հաշիվը հանդես գալով որպես կոնտրպասիվային, կարգավորում է թիվ 426-ի մնացորդը, նրանում սահմանված հատուցումների ռեզերվացումը գնահատելով ներկա արժեքով: Շինարարության 5 տարիների ընթացքում ձնակերպելով հաշվային թղթակցությունները, հյուրանոցային համալիրի շահագործման հանձնելու պահին կունենանք հաշիվների մնացորդները հետնյալ կտրվածքով.

Սահմանված նապահպնական պարտականությունների

արժեք»…………........…………………………….…….. 40 000 Չկրած տոկոսային ծախս……………………….………(15 420) Սահմանված հատուցումների պահուստաֆոնդի ներկա արժեք……………………………………………… 24 580 Հյուրանոցային համալիրի շահագործման տարիներին մարվում է սահմանված նապահպանական վնասի հատուցումների պարտականությունը երկու կտրվածքով՝ ներկա արժեքով ն տոկոսային ծախսով: Հյուրանոցի շահագործման տարիներին շինարարության ընթացքում նապահպանության վնասի հատուցումները մի կողմից փոխհատուցվում են այդ նպատակով շինարարության տարիներին արդեն իսկ կուտակված հատուցումների ռեզերվային ֆոնդից, մյուս կողմից, աստիճանա ար կատարվում է չկրած տոկոսային ծախսերի վերագրում՝ կազմակերպության փաստացի ծախսերին: Այս դեպքում, հյուրանոցի շահագործման յուրաքանչյուր տարվա տոկոսային ծախսերի գնահատման նպատակով նապահպանության վնասի փոխհատուցումը զեղչվում է հենց նույն տարվան առնչվող ներկա արժեքի գործակցով (տես աղյուսակ 12.2, սյուն 2): Հետնա ար, հետշինարարական ժամանակահատվածում շրջակա միջավայրին հասցրած վնասի փոխհատուցումը ձնակերպվում են հետնյալ թղթակցություններով. Հյուրանոցային համալիրի շահագործման առաջին տարի. - հաշվարկային հաշվից նապահպանական վնասը փոխանցելիս. Դտ 426 «Սահմանված հատուցումների գծով պարտականությունների ներկա արժեք»….4 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…........………….4 000 - չկրած տոկոսային ծախսերի աժնեմասը կազմակերպության փաստացի ծախսերին վերագրելիս. Դտ 711 «Իրացման ինքնարժեք»………………… 364 Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»……………364 Հյուրանոցային համալիրի շահագործման երկրորդ տարի. - հաշվից նապահպանական վնասը փոխանցելիս.

Դտ 426 «Սահմանված հատուցումների գծով պարտականությունների ներկա արժեք»….4 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»………………..4 000 - չկրած տոկոսային ծախսերի աժնեմասը կազմակերպության փաստացի ծախսերին վերագրելիս. Դտ 711 «Իրացման ինքնարժեք»………………… 696 Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»…………...…696 Այսպիսով, հյուրանոցային համալիրի շահագործման 10 տարիների ընթացքում վերընշյալ թղթակցությունները ձնակերպելով, ի վերջո թիվ 426 ն թիվ 414 հաշիվների մնացորդները կդառնան զրոյական: Սակայն գործնականում դա քիչ հավանական է, քանի որ նապահպանական վնասի վերականգնման տնողության ակտուարային գնահատումը հիմնականում պետք է որ շեղվի ճշգրիտ կանխատեսումից: Եթե նության հասցված վնասի վերականգնումը հյուրանոցային համալիրի կողմից տնի 10 տարուց ավելի, ապա կազմակերպությունը դեռն պարտավոր կլինի ավարտին հասցնել նապահպանական վերականգնումները, ակտուարային կանխատեսված ժամանակաշրջանից դուրս դեռնս շարունակելով տարեկան հաշվարկային հաշվից վնասի փոխհատուցումները` հաշվեկշռում ձնավորելով ակտուարային վնաս: Հակառակ դեպքում, եր պայմանագրային պարտավորություններով նախատեսված նապահպանական վերականգնումները ավարտին հասցվեն ակտուարային կանխատեսումներից ավելի սեղմ ժամանակահատվածում, ապա կազմակերպությունը կդադարեցնի սահմանված պլանային նապահպանական հատուցումները, ն կատարելով «տնտեսում»` կձնավորի ակտուարային շահույթ:

Աղյուսակ 12.3

Սահմանված պլանային հատուցումների դիսկոնտավորումը ն ներկայացումը ներկա արժեքով ու տոկոսավճարով Վնասի Ներկա հատուց- արժեքի ման գործակից տարիներ

0,909 0,826 0,751 0,683 0,621 0,564 0,513 0,467 0,424 0,386

Վնասի փոխհատուցման վճար

Փոխհատուցման դիսկոնտային գումար (ս.3 2 ս.2)

4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 40 000

3 636 3 304 3 004 2 732 2 484 2 256 2 052 1 868 1 696 1 544 24 576

Տոկոսային ծախս (ս.3 – ս.4)

1 268 1 516 1 744 1 948 2 132 2 304 2 456 15 424

Հյուրանոցային համալիրի կառուցման ընթացքում լճի էկոլոգիական ալանսի ն շրջակա անտառածածկույթի վերականգումից հետո սահմանված փաստացի ն պլանային հատուցումների շեղումների դեպքում ձնակերպվում է ակտուարային շահույթը (վնասը¤, որի ներկայացումը ֆինանսական հաշվետվություններում նպաստում է նապահպանական միջոցառումների տնտեսական արդյունավետության գնահատման հաշվարկների ճշտությանը: Այսպես, եթե հյուրանոցային համալիրի շահագործման տարիներին լճի էկոլոգիական ալանսը ն շրջակա անտառածածկույթի վերականգնումը կայանա ակտուարային գնահատումներից

երկու տարի ուշ, այսինքն համալիրի շահագործման 12 տարիների ընթացքում, ապա կառաջանա ակտուարային վնաս ն յուրաքանչյուր լրացուցիչ տարվա համար կձնակերպվի.

Դտ 427 «Ակտուարային շահույթ (վնաս)» ……4 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» ………….4 000 Հակառակ դեպքում, եր նությանը հասցված վնասի վերականգնումը ավարտվի ակտուարային կանխատեսումներից 2 տարի շուտ, այսինքն հյուրանոցային համալիրի շահագործման 8 տարիների ընթացքում, ապա թիվ 414 ն թիվ 426 հաշիվների մնացորդների դուրս գրումով կձնավորվի ակտուարային շահույթ՝ հետնյալ թղթակցությամ .

Դտ 426 «Սահմանված հատուցումների գծով պարտականությունների ներկա արժեք»…4 000 (4 000 2 2) Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»….2 008 (1052 Հ 956) Կտ 427 «Ակտուարային շահույթ (վնաս)» ….……1 992 Եր նապահպանական գործունեություն իրականացնող կազմակերպության ֆինանսական հաշվետվություններում մեծանում են ակտուարային շահույթի կամ վնասի հաշվեկշռային մնացորդային կուտակումները, ապա ըստ հաջորդող տարիների, դրանք դուրս են գրվում մաս առ մաս՝ ծախսերի կամ եկամուտների հաշվին: Այսպիսով, նապահպանական գործունեության ակտուարային արդյունքների գնահատման մեխանիզմի կիրառումը հնարավորություն է ընձեռնում կառավարելու նապահպանական գործունեության տնտեսական ռիսկերը ն ստեղծելու ոչ ապահովագրական պահուստներ:

12.7

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ապահովագրական ընկերությունների տնտեսական գործունեությունը հիմնականում նպատակ է հետապնդում օժանդակելու ֆինանսական վերահսկողությանը ն ացահայտելու գործարքների արդյունավետության արձրացման ուղիները: Մի կողմից, ապահովագրական մարմիններում խնդրո առարկա է համարվում ֆինանսական կայունության նվազագույն մակարդակի ապահովվումը, մյուս կողմից, կարնորվում է նան գործունեության շահութա երության արձրացումն ու ապահովագրական գործարքների արդյունավետության աճը: Հետնա ար, ապահովագրական կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության արդյունքում ացահայտվում են եկամուտների աճի ռեզերվները, դե իտորական ն կրեդիտորական պարտավորությունների ընդունելի համամասնությունները, ինչպես նան հաշվեկշռի օպտիմալ կառուցվածքը: Դրամական միջոցների շարժի վերլուծություն Ապահովագրական կազմակերպությունների վճարունակությունը համարվում է տնտեսավարման առաջնային ցուցանիշներից ն սերտորեն կապվում է դրամական միջոցների մնացորդների հետ: Աղյուսակ 12.3-ում ներկայացված ապահովագրական ընկերության հաշվեկշիռը արձանագրում է հաշվետու ժամանակաշրջանում դրամական միջոցների ն ապահովագրական վճարների կտրուկ նվազում`190 մլն դրամով (60-250): Ընդ որում, դրամական մնացորդների նվազման պատճառները ազմաթիվ են, ուստի անհրաժեշտություն է ծագում կատարելու գործոնային վերլուծություն: Խնդրի լուծման հիմքում դրվում է վերլուծության հաշվեկշռային եղանակը, որի օգնությամ կատարվում է տնտեսության ակտիվների ու դրանց աղ յուրների հաշվեկշռում: Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում հաշվեկշռային եղանակը կիրառվում է այն դեպքում, եր քննարկվող գործոնների միջն դիտ524

վում է ֆունկցիոնալ փոխկապակցում` գումարի կամ տար երության տեսքով: Աղյուսակ 12.3

Հաշվապահական հաշվեկշիռ (մլն դրամ) ԱԿՏԻՎ

Տարե-

Տարե-

սկիզ

վերջ

Ընթացիկ ակտիվներ Դրամական միջոցներ ն ապահովագրության գծով ստացվելիք գումարներ Ընթացիկ ներդրումներ ն տրամադրված փոխառություններ Առնտրային նպատակներով պահվող արժեթղթեր Դե իտորական պարտքեր ն կանխավճարներ

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ Հիմնական միջոցներ ն ոչ նյութական ակտիվներ Ոչ ընթացիկ ներդրումներ ն տրամադրված փոխառություններ

Հաշվեկշիռ Ընթացիկ պարտավորություններ Ոչ կյանքի ապահովագրական պայմանագրերի գծով վճարվելիք գումարներ Կյանքի ապահովագրական պայմանագրերի գծով վճարվելիք գումարներ Պարտավորություններ յուջեին Պարտավորություններ սոցիալական ապահովության հիմնադրամին Ապահովագրական պահուստներ

Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Ստացված փոխառություններ ն վարկեր Ֆինանսական վարձակայության գծով պարտավորություններ

Կապիտալ Կանոնադրական կապիտալ Գլխավոր պահուստ

Չ աշխված շահույթ

Հաշվեկշիռ

Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում հաշվեկշռային եղանակի կիրառումը իրականացվում է հետնյալ քայլերով. Առաջին քայլ. կառուցվում է վերլուծվող ցուցանիշի ն այն ձնավորող գործոնների հաշվեկշռային կապը, Երկրորդ քայլ.

որոշվում են գործոնների ազիսային ցուցանիշներից փաստացի ցուցանիշների շեղումները,

Երրորդ քայլ.

կազմվում է հաշվարկված շեղումների հաշվեկշիռը,

Չորրորդ քայլ.

շեղումների հաշվեկշռից դուրս է երվում վերլուծվող ցուցանիշի շեղումը, որն էլ ացահայտում է յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը: Աղյուսակ 12.4

Ապահովագրական կազմակերպության հաշվապահական հաշվեկշռի հոդվածների շեղումները (մլն դրամ) ԱԿՏԻՎ

ՊԱՍԻՎ

Շեղումներ

Դրամական միջոցներ Ընթացիկ փոխառություններ Կարճաժամկետ արժեթղթեր Դե իտորական պարտքեր Հիմնական միջոցներ Ոչ ընթացիկ ներ-

Հ80 Հ30 Հ55 Հ12 Հ125

Շեղումներ

Ոչ կյանքի ապահովագրության վճարվելիք գումարներ Կյանքի ապահովագրության վճարվելիք գումարներ Պարտավորություններ յուջեին ն սոց. հիմնադրամին Ապահովագրական պահուստներ Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Կապիտալ ն պահուստներ

Հ160 Հ15

դրումներ

Հաշվեկշիռ

Հ112 Հաշվեկշիռ

Հ112

Հաշվարկված շեղումների հաշվեկշիռը ցույց է տալիս (աղյուսակ 12.4), որ ապահովագրական ընկերության դրամական միջոցները տարեվերջին նվազել են առավելապես ի հաշիվ 125 մլն դրամով ոչ ընթացիկ ներդրումների ավելացման, ինչպես նան, 160 մլն դրամով ոչ կյանքի ապահովագրության գծով պարտավորությունների ավելացման: Հետնա ար, կազմակերպությունը հրատապ իրացվելիության մակարդակի արելավման նպատակով առավել ուշադրություն պետք է դարձնի ապահովագրական պարտավորությունների մարման կարգապահության արելավմանը, ն ացի այդ, երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումները վերաուղի տրամադրված ընթացիկ փոխառությունների ոլորտ: Ֆինանասական արդյունքների վերլուծություն Ապահովագրական կազմակերպությունների եկամուտները ձնավորվում են մի քանի աղ յուրներից, որոնք են ապահովագրավճարները, ապահովագրական պահուստների աճը, տոկոսային ն ոչ տոկոսային եկամուտները: Նույն դասակարգմամ են ձնավորվում նան կազմակերպությունների ծախսերը, ներառյալ նան յուջե մուծվող շահութահարկի ծախսը: Ֆինանսական արդյունքների վերլուծության տեղեկատվական աղ յուր է հանդիսանում եկամուտների ն ծախսերի վերա երյալ հաշվետվությունը (տես աղյուսակ 12.4): Այսպես, չնայած այն հանգամանքի, որ հաշվետու ժամանակաշրջանում ապահովագրական կազմակերպությունում նախորդ տարվա նկատմամ արձանագրվել է շահույթի աճ` 19 մլն դրամով (62 – 43), այնուամենայնիվ կազմակերպությունում դիտվել է վաստակած ապահովագրավճարների կտրուկ անկում` 27,59ով 1(1200–870)/12002100|, էապես աճել են նախորդ ժամանակշրջանում կուտակված ն հաշվետու տարվա ծախսերի հաշվին դուրս գրվող ապահովագրական պահուստները: Փաստորեն, շահույթի աճի վրա հիմնականում ազդել են ապահովագրական գործունեության պասիվ գործոններ, ինչպիսիք են 270 մլն դրամով ապահովագրական հատուցումների

նվազումները ն 90 մլն դրամով տոկոսային եկամուտների աճը, որը վկայում է ապահովագրական գործունեության արդյունավետության անկման մասին: Ուստի, տնտեսական վերլուծության առջն խնդիր է դրվում պարզելու այն գործոնները, որոնց շնորհիվ նախորդ ժամանակաշրջանի նկատմամ , հաշվետու տարում տեղի է ունեցել վաստակած ապահովագրավճարների նվազում: Աղյուսակ 12.5

Հաշվետվություն եկամուտների ն ծախսերի վերա երյալ (մլն դրամ)

ԱՆՎԱՆՈՒՄ

Վաստակած ապահովագրավճարներ Ապահովագրական հատուցումներ Ապահովագրական պահուստների աճ Ապահովագրական պահուստների նվազում Տոկոսային եկամուտներ Տոկոսային ծախսեր Ոչ տոկոսային եկամուտներ Ոչ տոկոսային ծախսեր Շահութահարկի գծով ծախս Զուտ շահույթ

Նախորդ ժամանակաշրջան (1120) (40) (10) (11) (11)

Հաշվետու ժամանակաշրջան (850) (100) (30) (15) (15)

Ապահովագրական գործարքների կազմի ն կառուցվածքի վերլուծություն Ֆինանսական արդյունքների վերլուծության ուսումնասիրման առարկան է նան ապահովագրավճարների կազմն ու կառուցվածքը: Եթե ապահովագրավճարների կազմում աճում է արձրարժեք պայմանագրային պարտավորությունների տեսակարար կշիռը, ապա ավելանում են ապահավոգրական ընկերությունների եկամտային ծավալները, որն իր ազդեցությունն է թողնում շահույթի ն շահութա երության վրա: Ապահովագրավճարների կառուցվածքային տեղաշարժերի ազդեցությունը կազմակերպության վաստակած

եկամուտների մեծության վրա որոշենք շղթայական տեղադրումների եղանակով, կիրառելով աղյուսակ 12.6-ի տվյալները ն հետնյալ ֆունկցիոնալ կապը. Վաստակած ապահովագրավճարներ Հ ապահովագրական համընդհանուր գումար (Յ) 2 ապահովագրական արժեքի տեսարար կշիռ (d) 2 ապահովագրական սակագին (Շ)

Աղյուսակ 12.6 Ապահովագրավճարների ձնավորման հաշվետվություն (մլն դրամ) Սակագին

Ապահովագրական ընդհանուր արժեք

ԱԺ-ի տեսակարար կշիռ

Վաստակած ապահովագրավճարներ

նախորդ

հաշվետու

նախորդ

հաշվետու

նախորդ

հաշվետու

1,59

60 000

16 667

2,59

12 000

24 800

72 000

41 467

1 200

Շղթայական տեղադրումների եղանակի կիրառման քայլերն են. |. վերլուծվող ցուցանիշի ն այն ձնավորող գործոնների միջն ֆունկցիոնալ կապի ացահայտումը, ֆունկցիոնալ կապի կառուցումը «քանակական գործոններից դեպի որակական գործոններ» սկզ ունքով, ֆունկցիոնալ կապում ազիսային ցուցանիշների շղթայա ար փոխարինումը (տեղադրումը) փաստացիով, |Մ. յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափի որոշումը` հերթական տեղադրման հաշվարկից հանելով նախորդ հաշվարկի արդյունքը: Շղթայական տեղադրումների եղանակի դեպքում համընդհանուր ցուցանիշը ներկայացնող մասնակի ցուցանիշների ա529

զիսային մեծությունները հերթականությամ փոխարինվում են փաստացիով, ստացված արդյունքները համադրելով միմյանց հետ՝ որոշվում է առանձին գործոնների ազդեցությունը վերլուծվող ցուցանիշի մեծության վրա: Ուսումնասիրվող համընդհանուր ցուցանիշը վերլուծելիս նախ որոշվում է նրա փաստացի մեծության շեղումը ազիսայինից, որից հետո հաշվարկվում է ստացված շեղման վրա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը: Այդ նպատակով ֆունկցիոնալ կապը ներկայացնող յուրաքանչյուր գործոն, ըստ անաձնում ներկայացված հերթականության` ազիսային արժեքից փոխարինվում է փաստացի արժեքի, որից հետո կատարվում է անաձների միջոցով թելադրվող համապատասխան հաշվարկ ( աժանում, ազմապատկում ն այլն): Ստացված արդյունքը համադրելով նախորդ փոխարինման հաշվարկի արդյունքի հետ` որոշվում է կոնկրետ գործոնի ազդեցության նույթն ու չափը համընդհանուր ցուցանիշի մեծության վրա: Այսպիսով, տեղադրում է համարվում ցուցանիշի ազիսային մեծության փոխարինումը իր փաստացիով: Յուրաքանչյուր գործոն համընդհանուր ցուցանիշի վրա կարող է ունենալ ինչպես դրական, այնպես էլ ացասական ազդեցություն: Այդ պատճառով դրանց ազդեցության նույթը ընդգծելու համար հաշվարկների արդյունքները «Հ» կամ «-» նշանով են հանդես գալիս: Ընդ որում, ոլոր գործոնների ազդեցության չափի հանրահաշվական գումարը պետք է համարժեք լինի համընդհանուր ցուցանիշի ազիսային ն հաշվետու մեծությունների շեղման ընդհանուր մեծությանը: Նախորդ տարում վաստակած ապահովագրավճարներ Հ Յ0 2 d0 2 Շ0 Հ72 000 2 839 2 0,015 Հ 72 000 2 179 2 0,025 Հ1 200 Փաստացին` նախորդ ժամանակաշրջանի կառուցվածքով Հ Յ1 2 d0 2 Շ0 Հ41 467 2 839 2 0,015 Հ 41 4672 179 2 0,025 Հ 692 . Հաշվետու տարում վաստակած ապահովագրավճարներ Հ Յ1 2 d1 2 Շ1 Հ41 467 2 409 2 0.015 Հ 41 467 2 609 2 0,025 Հ 870 Այսպիսով, նախորդ տարվա նկատմամ , հաշվետու տարում ապահովագրական ընկերության վաստակած ապահովագրավճարները նվազել են 330 մլն դրամով (870 – 1 200), չնայած այն

հանգամանքի, որ աճել է արձր սակագին ունեցող ապահովագրական գործարքների տեսակարար կշիռը` 179-ից հասնելով 609 մակարդակի (աղյուսակ 13.6): Ապահովագրավճարների կառուցվածքային նման տեղաշարժերի հաշվին ընկերության հաշվետու տարվա եկամուտները նախորդ տարվա նկատմամ աճել են 178 մլն դրամով (870 - 692): Սակայն, ապահովագրական պայմանագրային հանրագումարային արժեքի նվազման շնորհիվ հաշվետու տարում ընկերության եկամուտները կրճատվել են 508 մլն դրամով (602-1 200): Քննարկվող երկու գործոնների ազդեցության հանրահաշվական գումարը ներկայանում է նախորդ տարվա նկատմամ հաշվետու տարում ընկերության ապահովագրավճարների ընհանուր նվազման հետնանք. Հ 178 – 508 Հ - 330 մլն դրամ Հետնա ար, տնտեսական վերլուծության խնդիրն է հանդիսանում ացահայտել այն գործոնները, որոնք ացասա ար են ազդել հաշվետու տարվա ապահովագրավճարների ձնավորման վրա: Ապահովագրավճարների ձնավորման գործոնային վերլուծություն Տնտեսական վերլուծության խնդիրն է գնահատելու գործոնների ազդեցության նույթն ու չափը ապահովագրավճարների վրա: Այսպես, աղյուսակ 12.7-ում ներկայացված են նախորդ ն հաշվետու տարում կազմակերպության կողմից հավաքագրված ապահովագրավճարները ն դրանք ձնավորող ցուցանիշների փոփոխությունը: Չնայած այն հանգամանքի, որ հաշվետու տարում կազմակերպությոան կողմից կնքված պայմանագրերում դիվել է ապահովագրական սակագների աճ 0.429-ով, այնուամենայնիվ, վաստակած ապահովագրավճարները նվազել են, կապված պայմանագրերի քանակի ն միջին արժեքի կրճատման հետ:

Աղյուսակ 12.7

Ապահովագրավճարները ձնավորող ցուցանիշները Ցուցանիշներ Վաստակած ապահովագրավճարներ Ապահովագրական պայմանագրերի քանակ Ապահովագրական պայմանագրերի միջին արժեք Ապահովագրական սակագին (9)

Նշանակում

Նախորդ տարի

Հաշվետու Շեղում տարի (Հ,-)

ԱՎ

1 200

ՊՔ

1.67

2.09

Հ 0.42

ԱՊԱ ԱՍ

Որպեսզի որոշվի յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության նույթը ապահովագրավճարների նվազման վրա, տնտեսական վերլուծությունը այս պարագայում կիրառում է շղթայական տեղադրումների եղանակը, կատարելով հետնյալ հաշվարկները. | հաշվարկ 250 2 288 2 0.0167Հ 1 200 || հաշվարկ 145 2 288 2 0.0167Հ 697 ||| հաշվարկ 145 2 286 2 0.0167Հ 693 |Մ հաշվարկ 145 2 286 2 0.0209Հ 870 Յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը որոշելիս դրա գծով կատարված տեղադրման հաշվարկից հանվում է նախորդ հաշվարկի արդյունքը. Ապահովագրական պայմանագրերի քանակի կրճատման ազդեցությունը.

∆ՊՔ Հ 697 - 1 200 Հ - 503 Ապահովագրական պայմանգրերի միջին արժեքի կրճատման ազդեցությունը. ∆ԱՊԱ Հ 693 – 697 Հ - 4 Ապահովագրական սակագների աճի ազդեցությունը. ∆ԱՍ Հ 870 – 693 Հ Հ 177 Բոլոր գործոնների ազդեցության հանրահաշվական գումարը համարժեք է նախորդ տարվա նկատմամ հաշվետու տարում վաստակած ապահովգրավճարների նվազման ընդհանուր մեծությանը. - 330 Հ ∆ՊՔ Հ ∆ԱՊԱ Հ ∆ԱՍ Հ - 503 – 4 Հ 177 Այսպիսով, վաստակած ապահովագրավճարների նվազման վրա էական ազդեցություն է թողել ապահովագրական պայմանագրերի թվաքանակի կրճատումը, որը հանգեցրել է 503 մլն դրամով կազմակերպության եկամուտների իջեցմանը: Ուստի, կազմակերպության առջն խնդիր է դրվելու առաջնահերթ կարգով ապահովագրական մարքեթինգի արդյունավետ կազմակերպման ն ապահովագրական ցանցի ընդլայնման ուղղությամ , որպեսզի ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց շրջանում գրավչություն ձնավորվի ոչ միայն արձր արժեք ունեցող ապահովագրական գործարքների, այլն ցածր սակագնով, այց մեծ թվաքանակով պայմանգրերի կնքման ուղղությամ , որն իր հերթին զգալիորեն կ արձրացնի ապահովագրական եկամուտների հավաքագրման մակարդակը:

ՒՍՕՍՀ61àôՊԹՀՍ 0ՀԾծՏԾ

»

» »

»

»

» » » »

» »

Որո՞նք են ապահովագրական ընկերություններում հաշվապահական հաշվառման կազմակերպման սկզ ունքները: Որո՞նք են ապահովագրական ընկերություններում հաշվապահական հաշվառման առանձնահատկությունները: Ինչպիսի՞ եղանակների վրա է հիմնված հաշվապահական հաշվառման համակարգը ապահովագրական ընկերություններում: Ինչպիսի՞ կառուցվածք ն ովանդակություն ունի ապահովագրական ընկերությունների գործունեության հաշվապահական հաշվառման հաշվային պլանը: Ինչպե՞ս են հաշվառում ապահովագրավճարների ստացման ն ապահովագրական հատուցումների վճառման գործառնությունները ուղղակի ապահովագրության դեպքում: Ինչպե՞ս են հաշվառում համաապահովագրության գծով իրականացվող գործառնությունները: Ինչպե՞ս են հաշվառում վերաապահովագրության գծով իրականացվող գործառնությունները: Ինչպե՞ս են հաշվառում ապահովագրական գործունեության կազմակերպման հետ կապված ծախսերը: Ինչպե՞ս են ացահայտում ն հաշվառում ապահովագրական ընկերությունների գործունեության ֆինանսական արդյունքները: Ինչպի՞սի ապահովագրական պահուստներ են ստեղծում ապահովագրական ընկերություններում: Ինչպե՞ս են ձնակերպում ապահովագրական պահուստների ձնավորման, հակադարձման, պահուստների հաշվին ապահովագրական հատուցումների վճարման գործառնությունները:

» » »

»

Ինչպիսի՞ կառուցվածք ունի ծախսերի կատարման նախահաշիվը յուջետային հիմնարկներում: Որո՞նք են ապահովագրական վճարների հաշվապահական հաշվառման թղթակցությունները: Ինչպիսի՞ քայլերով է կազմակերպվում ապահովագրական կազմակերպությունների գործունեության արդյունավետության վերլուծությունը: Ինչպե՞ս է գնահատվում մաքսային մարմինների գործունեության տնտեսական արդյունավետությունը:

ՀèՀՅՀԾ1ՎàÔ ՊԾՀ1ՀՍàôՃՍàôՍ 1. «ՀՀ օրենքը հաշվապահական հաշվառման մասին», Եր., 2. «ՀՀ հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներ», Եր., 2001 3. «Ապահովագրական ընկերությունների հաշվապահական հաշվառման հաշվային պլան» Եր., 2006 4. «Ապահովագրական պահուստների տեսակները, դրանց ձնավորման կարգը» կանոնակարգ 31, 2006 5. «Ապահովագրական ընկերությունների հաշվետվությունները, դրանց լրացման, ներկայացման կարգն ու ժամկետները» կանոնակարգ 32, 2006 6. Ւ... ÂåùóՇՕâà, ..Փ. ՓՕոèՇà “ÁóõãàëòåքՇêèé óՎåò â ՇòքàõՕâեõ êՕոïàՇèÿõ”, ԽՕՇêâà-ÑàՇêò-Ïåòåքáóքã, 113àòåëՂՇêèé ÒՕքãՕâեé 3Օո “Ãåք3à”, 2000ã. 7. Ւ.Ւ. Êó1ՂոèՇՕâ “ÎՇՕáåՇՇՕՇòè áóõãàëòåքՇêՕãՕ óՎåòà â ՇòքàõՕâեõ êՕոïàՇèÿõ”, ԽՕՇêâà, 113àòåëՂՇòâՕ “ÀՇêèë”, 2000 ã. 8. Гинзбург А.И. Экономический анализ. М, “Питер”, 2003, стр. 447-455 9. Ա,Գ. ճուղուրյան, Վ.Վ. Ծերունյան, Բնապահպանական աուդիտ, Երնան, 2006, էջեր 112-158

10. Ա.Գ. ճուղուրյան, Տնտեսական գործունեության վերլուծություն, Երնան, «Տնտեսագետ», 2004, էջեր 27-85

ՊէàôԲ 2111.

èՒ61Ւ 1ՀèՀՎՀԾàôԹՃ

ՀäՀ0àՎՀՊԾՀ1ՀՍ 0ՀԹՀ1ՀԾՊàôԹ

Գլխի ովանդակությունը. • «ռիսկ» հասկացությունը ն նրա տնտեսական ովանդակությունը, • ռիսկի տեսակները, • ռիսկերի գնահատման ն կառավարման մեթոդների վերլուծությունն ապահովագրական համակարգում, • ռիսկի կառավարման տեսությունը (ռիսկմենեջմենթ):

13.1

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է. » » »

»

հասկանալ ռիսկի էությունը ն դերը ապահովագրական համակարգում, ծանոթանալ ռիսկի տեսակներին ն դրանց դասակարգմանը, ուսումնասիրել ռիսկի կառավարման մեթոդները ն գնահատման ցուցանիշները, ծանոթանալ ռիսկ-մենեջմենթի գործընթացին:

«ՌԻՍԿ» ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՆՐԱ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ռիսկերի տնտեսական ովանդակության վերա երյալ տար եր կարծիքներ են ձնավորվել: Սակայն ընդհանուր առմամ այն կարելի է նութագրել որպես ակնկալվող եկամտի ն գույքի կորստի վտանգ, որն առաջանում է պատահարների հետնանքով: Ակնկալվող արդյունք չստանալու ռիսկը ծագել է ապրանքադրամական հարա երությունների ն տնտեսավարող սու յեկտների մրցակցության առաջացման պայմաններում: Կապիտալիստական հարա երությունների ծագմանն ու զարգացմանը զուգընթաց, առաջացել են ռիսկերի տար եր տեսություններ: Ռիսկերի հետազոտմանն առավել մեծ ուշադրություն են դարձրել տնտեսագիտության տեսության դասականները: Ռիսկ առի թարգմանությունը նշանակում է «որոշման ընդունում», որի հետնանքներն անհայտ են: Ցանկացած որոշակի

ռիսկ իրենից ներկայացնում է որոշակի ան արենպաստ իրավիճակի առաջացում: Ռիսկը մարդու գործունեության ցանկացած ոլորտի օ յեկտիվ երնույթն է ն կարող է հանդես գալ ազմաթիվ առանձին ռիսկերի տեսքով: Ռիսկի էությունը կարող է դիտարկվել տար եր տեսանկյուններից: Ռիսկի հստակ չափումը հնարավոր է մաթեմատիկորեն` օգտագործելով հավանականության տեսությունը ն մեծ թվերի օրենքը: Իր էությամ ռիսկը ացասական, առավել ան արենպաստ տնտեսական հետնանքներով իրադարձություն է, որը հնարավոր է առաջանա: Մարդու ցանկացած գործունեություն ենթարկված է ռիսկի: Ռիսկ առն ունի տար եր մեկնա անումներ` 1. հնարավոր վտանգ 2. դրական ակնկալիքներով համարձակ գործողություններ: Շահույթի ուսումնասիրման ժամանակ դասական տեսության ներկայացուցիչներ Ջ. Միլը ն Ն. Սենիորը առանձնացնում էին տոկոսը (որպես ներդրած կապիտալի փայա աժին), ձեռնարկատիրոջ աշխատավարձն ու ռիսկի դիմաց վճարը (որպես ձեռնարկատիրական գործունեության հետ կապված հնարավոր ռիսկի փոխհատուցում): Դասական տնտեսագիտության տեսա անները ռիսկը համարում էին որպես ընդունված որոշման արդյունքում առաջացող հնարավոր կորուստներ: Ռիսկի էության նման միակողմանի նութագրումը տնտեսագետների շրջանում տարաձայնություններ առաջացրեց, որի արդյունքում էլ ծնվեց ռիսկի մեկ այլ սահմանում: Այսպես` անցյալ դարի տնտեսագետներ Ա. Մարշալն ու Ա. Պիգուն մշակեցին ձեռնարկատիրական ռիսկի նեոդասական տեսության հիմունքները: Այդ տեսության համաձայն՝ անորոշ պայմաններում աշխատող ձեռնարկատերը (որի շահույթը պատահական փոփոխական է) պայմանագիր կնքելիս առաջնորդվում է ակնկալվող շահույթի ն դրա հնարավոր տատանումների մեծության չափանիշներով:

Ռիսկի նեոդասական տեսության համաձայն՝ ձեռնարկատերն իր գործունեությունը ծավալում է՝ առաջնորդվելով առավելագույն օգտակարության հայեցակարգով: Դա նշանակում է, որ երկընտրանքի դեպքում ձեռնարկատերն ընտրում է այն տար երակը, որում սպասվող շահույթի տատանումները համեմատա ար փոքր են: Ուստի, ձեռնարկատիրոջը նույն չափի, այց հնարավոր մեծ տատանումների հետ կապված շահույթը չի գրավում: Ռիսկի նեոդասական տեսությունն իրենց աշխատանքներում զարգացրել են հունգարացի տնտեսագետներ Տ. Բաչկային, Դ. Մեսենը ն այլոք: Ռիսկի էությունը նրանք կանխորոշված նպատակից շեղման մեջ էին տեսնում: Ռիսկերի տեսական ու գործնական խնդիրների նկատմամ հետաքրքրությունը հատկապես մեծացավ շուկայական տնտեսության ժամանակաշրջանում: Սակայն մինչ այժմ ռիսկի խնդրին մեծ ուշադրություն են դարձրել արնմտյան տնտեսագետները: Եվ միայն վերջին տասնամյակում՝ տնտեսական արեփոխումների սկսվելուն պես, այդ խնդրին անդրադարձան ռուս տնտեսագետները: Այսպես` պլանավորմանը, առնտրային կազմակերպության տնտեսական գործունեությանը, առաջարկի ն պահանջարկի հարա երակցությանը առնչվող ուսումնասիրություններ կատարելիս առաջացել են այնպիսի աշխատություններ, ինչպիսիք են. Ն. Վ. Խոխլովի «Ռիսկի կառավարումը» ն Ա. Պերվոզնանսկու ու Տ. Ն. Պերվոզնանսկայայի «Ֆինանսական շուկա. հաշվարկ ն ռիսկը» ն այլն: Հատկապես ուշագրավ են ռուս տնտեսագետներ Վ. Ա չուկի, Ա. Ալգինի, Ս. Ժիզնինի, Յու. Օսիպովի, Բ. Ռայզ երգի, Ս. Վալդայցնի, Վ. Շախովի ն այլոց աշխատությունները: Այնուամենայնիվ, ձեռնարկատիրական ռիսկի նութագրման հարցում միասնական կարծիք չձնավորվեց: Այսպես, Վ. Ա չուկն ու Ա. Ալգինը ռիսկը սահմանում են որպես «անորոշության վերացմանն» ուղղված գործողություն, իսկ Լ. Ռաստրիգինը ն Բ. Ռայզ երգը՝ որպես «վնաս, հնարավոր կորուստներ», դրանով կողմնակից լինելով ձեռնարկատիրական ռիսկի դասական տեսությանը:

Ըստ Վ. Շախովի՝ ռիսկը, ինչպես անհատի, այնպես էլ ամողջ կազմակերպության համար, պլանային ն փաստացի արդյունքների միջն շեղում է: Հայ գիտնականների կողմից ռիսկը նութագրվում է որպես հնարավոր վտանգ, վերջինս արհամարհելու խիզախություն, հանդըգնություն, ինչպես նան ռիսկը ներկայացվում է որպես հնարավոր վտանգ, խիզախում: Ներկայումս ռիսկերի խնդիրը մեր երկրում ավականին արդիական է: Սակայն դրա վերա երյալ ուսումնասիրությունները շատ քիչ են, հիմնավոր հետազոտություններ գրեթե չկան: Ուսումնասիրությունները սահմանափակվում են միայն ամսագրերում ն թերթերում տպագրված փոքրաթիվ հոդվածներով: Ընդ որում, ռիսկերի ապահովագրության նագավառի վերա երյալ հետազոտություններն ընդհանրապես ացակայում են: Այս խնդիրը լուրջ ուշադրության չի արժանացել նան գործնականում: Ռիսկի ազմաթիվ սահմանումների վերլուծությունը թույլ է տալիս ացահայտել ռիսկային իրավիճակին նորոշ հիմնական պահերը: Դրանք են. • իրադարձության պատահական նույթը • այլընտրանքային որոշումների առկայությունը • հետնանքների հայտնի կամ որոշվող հավանականությունները ն սպասվող արդյունքները • վնասների առաջացման հավանականությունը • լրացուցիչ շահույթի չստացման հավանականությունը: Հետնա ար, ռիսկը ոչ միայն սխալ որոշման կամ գործըն-

կերների կողմից պայմանագրերի չկատարման հետնանքով ձեռնարկատիրոջը սպառնացող վտանգն է, այլ նան ոլոր այն ռիսկային իրավիճակները ( նական, տարերային, տեխնածին աղետների, պատասխանատվության ն այլն), որոնց, կյանքի կամ գործունեության ամ ողջ ընթացքում, ուղղակի կամ անուղղակի կերպով ենթարկված են քաղաքացիները ն տնտեսավարող սու յեկտները: Բացասական ռիսկը ոչ շահավետ տնտեսական հետնանքներով իրադրություն է, որը կարող է առաջանալ որոշակի պահին ն

անկանխատեսելի չափերով: Ի դեպ, ՀՀ-ում ռիսկերի դրսնորման ձները, գիտատեխնիկական առաջընթացին զուգընթաց, շարունակ ավելանում են: Ապահովագրության մեջ ռիսկ հասկացությունը գերակշիռ դեր ունի ն անկախ կողմերի կամքից՝ տեսականորեն սահմանվում է որպես իրադրություն, որը հաճախ լինում է վտանգավոր, ն այդ պատճառով ապահովագրության զարգացման համար շարժառիթ ու խթան է: Ռիսկն առկա է կյանքի ն տնտեսական գործունեության ցանկացած ձներում: Սակայն տար եր տնտեսավարող սու յեկտների մոտ ռիսկի նշանակությունը տար եր է: Օրինակ, անհամեմատելի են քիմիական արտադրության ն ֆոնդային որսայում ծագող ռիսկերը: Ֆինանսավարկային կազմակերպությունների գործունեությունը հիմնականում ենթադրում է արձր ռիսկայնություն: Սակայն արդյունա երական կազմակերպություններին նորոշ է ռիսկի նկատմամ ավելի շրջահայաց վերա երմունք: Դա ացատրվում է այդ նագավառում ռիսկի աղ յուրների ընթացակարգերի ացահայտման արդությամ ն ազմազանությամ : Դրանով հիմնավորվում է արդյունա երական ձեռնարկատիրության, այսինքն՝ արդյունա երական կազմակերպությունների արտադրատնտեսական գործունեության ռիսկերի ուսումնասիրման կարնորությունը: Վերջինս հնարավորություն է տալիս ավելի ստույգ արտացոլել արդյունա երության ոլորտում ծագող ռիսկերի էությունը: Ռիսկ հասկացության հետ սերտ կապված է վնաս հասկացությունը: Եթե ռիսկը հնարավոր ացասական շեղումն է, ապա վնասը փաստացի ացասական շեղումն է: Վնասի միջոցով ռիսկը դառնում է չափելի: Այդ կապակցությամ տար եր ան արենպաստ իրավիճակների մասին տեղեկատվության հավաքագրման, ամփոփման ն վերլուծության համար օ յեկտիվ անհրաժեշտություն է առաջանում: Ռիսկի գործոնը ն վնասի ծածկման անհրաժեշտությունը առաջացնում են ապահովագրության անհրաժեշտություն: Ապահովագրության միջոցով մարդու ցանկացած գործունեություն ապահովված է պատահականություններից: Այս ամենը ռիսկն առանձնացնում է որպես ապահովագրության հիմնական հասկացություն:

Ռիսկի դրսնորման ազմազանությունը, դրանց տեղի ունենալու հաճախականությունը ն ծանր հետնանքերը, հավանականության ացարձակ վերացման անհնարինությունը պայմանավորում են ապահովագրության կազմակերպումը: Արտացոլելով ռիսկերի առանձնահատկությունները ն մարդու ու նական միջավայրի նկատմամ դրանց հստակ ձների արտահայտությունները` պատմականորեն ձնավորվել են ապահովագրության հասարակական պատմական ձները ն տեսակները: Ռիսկն ապահովագրության մեջ նութագրվում է մի քանի հիմնական հասկացություններով: Առաջինը, ռիսկը` հստակ երնույթ է, կամ երնույթների ամ ողջություն, որոնց առաջացման ժամանակ կատարվում են վճարումներ նախօրոք ձնավորված ապահովագրական հիմնադրամից: Երկրորդը, ռիսկը կապված է կոնկրետ ապահովագրված օ յեկտի հետ: Վերջինիս նկատմամ արտահայտվում ն ուսումնասիրվում են ռիսկի գործոնները: Ստացված տեղեկատվության վերլուծության արդյունքները հնարավորություն են ընձեռում ռիսկի ացասական հետնանքների կանխման կամ նվազեցման համար: Վերջինիս նպատակով գործողության մեջ են դրվում անհրաժեշտ նախազգուշական միջոցառումներ ն կազմվում է ապահովագրության համապատասխան ծրագիր: Այս խնդիրները պետք է իրականացնեն ռիսկի կառավարման մասնագետները: Բացի այդ, ապահովագրական պայմանագրով փոխհատուցվող ոլոր ռիսկերը ենթակա են ստույգ սահմանման ն սահմանափակման: Ռիսկի դրսնորման տիրույթը ավականաչափ լայն է: Շատ ռիսկեր կրում են ծայրահեղ նույթ ն այդ պատճառով տար երակվում ու դասակարգվում են առանձին խմ երի: Երրորդը, ռիսկը կապված է ապահովագրվող օ յեկտի վնասման կամ կորստի հետ: Որքան փոքր է ռիսկի հավանականությունը, այնքան մատչելի է դրա ապահովագրությունը: Նման ռիսկային իրավիճակներում գործող մեծ թվով օ յեկտների ուսումնասիրությունը որոշ ժամանակահատվածի ընթացքում ացահայտում է պատահարների տեղի ունենալու օրինաչափությունը: Որքան շատ է ուսումնասիրվող օ յեկտների քանակը, այնքան շատ է պա541

տահարը մոտենում հավաստի արդյունքին` հավաստի օրինաչափություն: Միաժամանակ, գիտատեխնիկական առաջընթացը նոր ռիսկերի առաջացման նախադրյալներ է ստեղծում, որոնք պայմանավորված են տեխնիկայի անկատարության, սխալ օգտագործման ն գիտելիքների ձեռք երման հետ: Ներկայումս այդ ռիսկերի հետնանքով առաջացած վնասների ծավալները համեմատելի չեն ոչ հեռու անցյալում առաջացած վնասների հետնանքների հետ: Դրանք մեծ մասամ կապված են շրջակա միջավայրի աղտոտման, միջուկային էներգիայի կիրառման ն տեխնիկական այլ ռիսկերի առաջացման հետ: Նման պայմաններում ապահովագրողը ստույգ սակագներ սահմանելու հնարավորություն չունի: Այդ ռիսկերի փոխհատուցումը պահանջում է խոշոր ապահովագրական գումարների կենտրոնացում, որը չի կարող ապահովել ոչ միայն առանձին ապահովագրողը, այլ նան ապահովագրական ծառայությունների ամ ողջ շուկան: Ստեղծված հիմնախնդրի լուծման նպատակով միավորվեցին տար եր ազգային շուկաներ ն արդյունքում մեծացավ հավանական ռիսկերի ծածկման ապահովագրական շուկայի տարողունակությունը: Դրա հիման վրա ապահովագրությունն իրականացվեց համատեղ ն կիրառվեց վերաապահովագրությունը: Ժամանակակից տեխնիկան գերազանցել է այն սահմանները, որոնց դեպքում մարդը չի կարողանում դրանք ղեկավարել առանց լարվածության, իսկ դրանց փոխհամագործակցության գիտությունը (էռգոնոմետրիկան) թերագնահատվում է հասարակության կողմից: Ռիսկի դրսնորումը կապված չէ մարդու կամքի կամ իրադարձությունների պատահականությունների հետ: Դա, որպես կանոն, վերա երում է տարերային աղետներին ն դժ ախտ պատահարներին: Եր մարդկության գիտելիքները կհասնեն այն մակարդակին, որի դեպքում անցյալի պայմանները կտարածվեն ապագայի վրա, ռիսկի կառավարումը կդառնա արդյունավետ, իսկ դրա հասցրած վնասը կնվազեցվի:

Ապահովագրությանը նորոշ է օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ հավանականություն: Օ յեկտիվ հավանականությունն արտացոլում է երնույթների ն առարկաների օ յեկտիվ իրականության օրենքները: Սու յեկտիվ հավանականությունն արտացոլում է իրականության օ յեկտիվ մոտեցումների ացառումը, որոնք հաշվի չեն առնում նության ն հասարակության օ յեկտիվ օրենքները: Ապահովագրության մեջ տար երում են մաքուր ն սպեկուլյատիվ ռիսկեր. • մաքուր ռիսկը` հնարավոր վնաս կրելու հավանականությունն է: Օրինակ, ավտոմեքենայի վթարը կարող է ընդհանրապես տեղի չունենալ կամ կարող է պատահել ն վնաս հասցնել: • սպեկուլյատիվ ռիսկը ինպես հնարավոր վնաս կրելու, այնպես էլ որնէ ան ձեռք երելու հավանականությունն է: Հարկ է նշել, որ սպեկուլյատիվ ռիսկը իզնեսը դարձնում է դյուրին, քանի որ այս դեպքում շահույթ ստանալու հնարավորություն է ընձեռում: Այսպիսի ռիսկ է դրամական միջոցների ներդրումը աժնետոմսերի ն արժեթղթերի մեջ: Ամեն դեպքում ռիսկի հետնանքներն են` ֆինանսական վնասը, մարդու տառապանքները, աց թողած հնարավորությունները ն անարդյունք վատնած ժամանակը: Բացի այդ, տար երություն է դրվում նան մասնավոր ոլորտի (այսպես կոչված՝ մասսայական ռիսկերը, որտեղ ապահովագրության օ յեկտ են մասնավոր անձանց շահերը) ն խոշոր ռիսկերի (մեծ մասամ ՝ արդյունա երական կազմակերպությունների ռիսկերը) միջն: Նյութական ոլորտի կորուստների մեջ հիմնական են համարվում մարդկանց վնաս հասցնելու ուղղակի (դժ ախտ պատահարների, հիվանդությունների, մահվան պատճառով) կամ անուղղակի ռիսկերը: Այսպիսով, տար երվում են ֆիզիկական ն գույքային վնասներ: Ապահովագրության մեջ «ռիսկ» տերմինը նս երկու նշանակություն ունի: Ապահովագրողը մի դեպքում` հնարավոր վնասի մեծությունը որոշելիս, հաշվարկում է ապահովագրական դեպքի վրա

հասնելու հավանականությունը, իսկ մյուս դեպքում «ռիսկ» տերմինը օգտագործում է ապահովագրության օ յեկտը նշելու համար: Արդյունա երության մեջ «ռիսկ» հասկացությունը սերտ կապված է «խոշոր ռիսկ» հասկացության հետ: Ի դեպ, նախկինում, ըստ էության, խոշոր ռիսկերի ստույգ սահմանում գոյություն չուներ: 1992 թվականին, Եվրախորհրդի կողմից ընդունված ապահովագրության վերա երյալ օրենսգրքում, առաջին անգամ ճշգրտվեց «խոշոր ռիսկ» տերմինը: Վերջինիս էին վերագրվում մոտավորապես 12.4 միլիոն էքյու հաշվեկշիռ, 24 մլն միջին տարեկան շրջանառություն ն 500 մարդուց ոչ պակաս աշխատողներ ունեցող կազմակերպությունների ռիսկերը: Ռիսկը խոշոր է, եթե առկա են նշված երեք պայմաններից առնվազն երկուսը: Ի դեպ, 01.01.93 թ. խոշոր ռիսկերի համար սահմանված չափանիշները կիսով չափ նվազեցվեցին, ն այժմ դրանք համապատասխանա ար կազմում են՝ 6.2 մլն էքյու, 12 մլն էքյու ն 250 մարդ: Վերաապահովագրողներն այդ տերմինն այլ կերպ են մեկնա անում: Նրանք խոշոր են համարում զգալի վնաս առաջացնող միավոր ռիսկերը: Վերջինս ապահովագրողներն ամ ողջությամ ինքնուրույն չեն կարող փոխհատուցել, քանի որ ֆինանսական տեսանկյունից մեկ ապահովագրողի փաթեթի շրջանակում նման փոխհատուցումն անհնար է: Այդ ռիսկերը հակադրվում են մասսայական (որոնց գծով պարտավորությունները մնում են սահմանափակ, ն որոնք ապահովագրողը կարող է ամ ողջությամ թողնել իր վրա), ինչպես նան տարերային աղետների հետ կապված ռիսկերին, որոնց ապահովագրման համար անհրաժեշտ է յուրահատուկ մոտեցում: Համեմատա ար փոքրաքանակ խոշոր ռիսկերը, հեշտ տար երակվող են: Արդյունա երական կազմակերպությունների արտադրատնտեսական ռիսկերի գնահատման ժամանակ սովորաար հաշվի է առնվում ապահովագրության տար եր տեսակներին դրանց պատկանելը: Նման դեպքում պետք է միջոցներ կուտակել՝ հետագայում առաջացող վնասները փոխհատուցելու հնարավորություն ստեղծելու համար:

13.2 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՌԻՍԿԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Ռիսկը հաստատուն մեծություն չէ, ն այն փոփոխությունները որոնք տեղի են ունենում դրանում, պայմանավորված են տնտեսության փոփոխություններով ն մի շարք այլ գործոններով: Ապահովագրող հասարակությունը պետք է անընդհատ հետնի ռիսկի զարգացմանը` վարի համապատասխան վիճակագրությունը, ամփոփի ն վերլուծի ստացված տեղեկատվությունը: Ելնելով ռիսկի հնարավոր զարգացման ստացված տեղեկատվությունից` ապահովագրողը գնահատում է այն, որը ենթադրում է ռիսկի չափանիշները նութագրող ոլոր ռիսկային իրավիճակների վերլուծություն: Առանձնացնում են ռիսկի համապատասխան խմ եր, որոնք ծառայում են որպես գնահատման չափանիշ: Յուրաքանչյուր խում ընդգրկում է նույն հատկանիշներով օժտված ապահովագրական օ յեկտներ: Գնահատման արդյունքները հիմք են հանդիսանում ապահովագրության օ յեկտը այս կամ այն խմ ին վերագրելու գործում: Ռիսկային իրադարձությունների միջին մեծությունը` խմ ի միջին ռիսկային տեսակն է, որն օգտագործվում է համեմատության համար: Ռիսկի գնահատման համար ապահովագրական պրակտիկայում կիրառում են տար եր մեթոդներ: Դրանցից առավել տարածվածներից են` • անհատական գնահատման մեթոդ, • միջին մեծությունների մեթոդ, • տոկոսների մեթոդ: Անհատական գնահատման մեթոդը կիրառվում է միայն այն ռիսկերի նկատմամ , որոնք հնարավոր չէ համադրել ռիսկի միջին տեսակի հետ: Ապահովագրողը ռիսկը գնահատում է առաջնորդվելով իր փորձով ն սու յեկտիվ կարծիքով: Միջին մեծությունների մեթոդին նորոշ է այն, որ ռիսկի խմ երը ստորա աժանվում են ենթախմ երի: Դրանով վերլուծական հիմք է ստեղծվում ռիսկի չափերի գնահատման համար: Օրի-

նակ, ապահովագրվող օ յեկտի ալանսային արժեքը, արտադրական կարողությունները, տեխնոլոգիական ցիկլի տեսակը ն այլն: Տոկոսների մեթոդը գոյություն ունեցող միջին ռիսկային տեսակի վերլուծական ազայից շեղումների ամ ողջություն է, որոնք հանդես են գալիս զեղչերի ն վերադիրների տեսքով` տոկոսային հարա երությամ : Ապահովագրողի հիմնական խնդիրներից է սակագնային քաղաքականության համապատասխանեցումը ռիսկի զարգացման միտումներին: Ընդհանուր կանխատեսումը կարող է ընթանալ հետնյալ ուղղություններով. • ռիսկային իրավիճակներ` կապված տեխնոլոգիական հումքի նոր տեսակների յուրացման հետ. • ռիսկային իրավիճակներ` կապված արդյունա երության նոր պայմանների հետ. • ռիսկային իրավիճակներ` կապված արդյունա երական ն քաղաքացիական շինարարության տեխնոլոգիաներում փոփոխության հետ. • ռիսկային իրավիճակներ` կապված նոր տրանսպորտային միջոցների ներդրման հետ: Ռիսկի գնահատման ժամանակ առանձնացնում են հետնյալ տեսակները. • ապահովագրվող ռիսկեր, • չապահովագրվող ռիսկեր, • արենպաստ ռիսկեր, • ան արենպաստ ռիսկեր, • ապահովագրողի տեխնիկական ռիսկեր: Չապահովագրվող ռիսկերի շարքն են դասվում անհաղթահարելի ուժի (ֆորս-մաժորային) ռիսկերը, որոնց մակարդակը հնարավոր չէ գնահատել: Ամենամեծ խում ը կազմում են ապահովագրվող ռիսկերը: Ապահովագրվող ռիսկերն ունեն քանակական որոշակիություն ն ֆինանսապես չափելի են: Ապահովագրվող ռիսկի չափանիշները հետնյալն են.

•

ապահովագրողի պատասխանատվության մեջ մտնող ռիսկը պետք է հնարավոր լինի, • ռիսկը պետք է պատահական նույթ կրի, • տվյալ ռիսկի դրսնորման պատահականությունը պետք է համադրվի համանման օ յեկտների հետ, • ապահովագրական դեպքի առաջացումը պետք է անկախ լինի ապահովագրողի կամ երրորդ անձի կամքից, • ապահովագրական դեպքի առաջացումը անհայտ է ժամանակի ն տարածության մեջ, • ապահովագրական դեպքի չափերը չպետք է լինեն աղետալի, • ռիսկի վնասակար հետնանքները պետք է օ յեկտիվ չափվեն ն գնահատվեն: Վտանգի աղ յուրի հետ կապված` տար երում են նածին ն տեխնածին աղետների հետ կապված ռիսկեր: Բնածին աղետներին են վերա երում երկրաշարժերը, ջրհեղեղները, ցունամիները ն այլն: Տեխնածին աղետների հետ կապված ռիսկերին են վերաերում գողությունը, կողոպուտը, վանդալիզմի ակտերը ն այլ գործողությոսւններ: Ապահովագրողի պատասխանատվության ծավալից ելնելով` ռիսկերը դասակարգվում են անհատական ն առանձնահատուկ տեսակների: Օրինակ, անհատականն արտահայտվում է պատկերասրահում գեղանկարչության գլուխգործոցի նկատմամ վանդալիզմի ակտի տեղի ունենալու հավանականության մեջ: Առանձնահատուկը` գողության վտանգն է, որը ներառվում է գույքային ապահովագրության գրեթե ցանկացած պայմանագրում: Հատուկ խում են կազմում յուրահատուկ անոմալ ն աղետալի ռիսկերը: Անոմալի շարքին են դասվում այն ռիսկերը, որոնց մեծությունը չի համադրվում գոյություն ունեցող ապահովագրական խմ երի հետ: Դրանք կարող են լինել ինչպես ցածր, այնպես էլ արձր: Սովորականից ցածր ռիսկը արենպաստ է ապահովագրողի համար: Աղետալի ռիսկերը ավականին մեծ խում են կազմում ն ընդգրկում են ապահովագրողների կամ ապահովադիրների մեծ քանակ, որոնց հասցվող վնասը հատկապես խոշոր է: Աղետալի

ռիսկերի շարքն են դասվում երկրաշարժերը, ջրհեղեղները, ցունամիները, փոթորիկները ն այլն: Աղետալի ռիսկերի պատճառ կարող է հանդիսանալ նան մարդու գործունեությունը: Տնտեսական համագործակցության ն զարգացման կազմակերպության միջազգային դասակարգմամ ` աղետալի ռիսկերը ստորա աժանվում են տեղական ռիսկերի (որոնք առաջանում են երկրա անական գործոնների ն պայմանների ներքո) ն հողի որակով պայմանավորված (օրինակ, հողի էռոզիա) ռիսկերի: Այս դասակարգման մեջ հատուկ տեղ են գրավում տեխնածին ռիսկերը, որոնք դասակարգվում են` քաղաքականի ն պատերազմականի: Մեկ այլ դասակարգմամ ` մարդու գործունեությամ պայմանավորված աղետալի ռիսկերը ունեն հետնյալ կառուցվածքը. • պատերազմներ, քաղաքական դժգոհություններ, հեղա փոխություններ, • պայթուններ, այդ թվում ատոմային ն գազի, • օդանավերի ընկնելու վտանգ, • սննդամթերքով թունավորումներ, Բնության տարերային աղետների հետ կապված ռիսկերը դասակարգվում են երկու խմ ի. • երկրաշարժեր, հողի սողանցքներ, ջրհեղեղներ ն փոթորիկներ, • համաճարակներ, նոր հիվանդություններ ն այլն: Ապահովագրողի աշխատանքի կարնոր նագավառ է օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ ռիսկի որոշումը: Օ յեկտիվ ռիսկերն արտահայտում են նության չվերահսկվող ուժերի ներգործությունը ապահովագրության օ յեկտի նկատմամ : Սու յեկտիվ ռիսկերը հիմնված են իրականության օ յեկտիվ մոտեցման ացառման վրա: Ռիսկերի ընդհանուր դասակարգման մեջ տար երում են ձեռնարկատիրական, նապահպանական, տրանսպորտային, քաղաքական ն յուրահատուկ ռիսկեր: Ձեռնարկատիրական ռիսկերը հիմնականում հանդես են գալիս արտադրական, կոմերցիոն ն ֆինանսական ռիսկերի տեսքով:

Արտադրական ռիսկերն արտադրական գործընթացի հետ կապված (արտադրության ծավալների նվազում, ռազմավարական սխալներ ն այլն) ռիսկերն են: Դրանց մեջ, որպես նոր տեսակներ, առանձնանում են տեխնոլոգիական սարքավորումների արոյական մաշվածքի, նյութական արժեքների մատակարարման խախտման հետնանքով առաջացած սարքավորումների պարապուրդի ռիսկերը: Կարելի է առանձնացնել նան կառավարման հետ կապված ռիսկերը: Դրանք են՝ տնտեսավարող սու յեկտի նպատակների ն կարողությունների սխալ գնահատումները, արտաքին տնտեսական իրավիճակի սխալ կանխատեսումը, կառավարիչների թաքնըված ոյկոտը, եր նրանց անձնական շահերը չեն համընկնում ընկերության ռազմավարության հետ: էական է նան գիտատեխնիկական նվաճումների ռիսկը, եր մեծանում է մրցակից կազմակերպությունների թիվը, որոնք ավելի էժան ու որակով արտադրանք են թողարկում կամ ստեղծում են արտադրանքի նոր տեսակներ: Ժամանակակից պայմաններում տարածված են նան արդյունա երական լրտեսության հետնանքով առաջացող ռիսկերը, եր ան արեխիղճ մրցակիցները փաստաթղթեր գողանալու, հեռախոսային խոսակցություններ լսելու, մրցակիցների աշխատողներին կաշառելու միջոցով փորձում են տեղեկատվություն ստանալ մրցակցի զարգացման ռազմավարական ծրագրերի, արտադրական կարողության ն մարքեթինգային հետազոտությունների մասին: Այդ իսկ պատճառով կազմակերպության ղեկավարները խուսափում են տեղեկատվության արտահոսքից ն մրցակիցների հետ ձնական կամ խառը կազմակերպություններ չեն ստեղծում: Կոմերցիոն ռիսկերը մի կողմից կարելի է կապել արտադրությունը սկսելու (հումք, նյութեր ն այլն ձեռք երելու), իսկ մյուս կողմից՝ արտադրված արտադրանքի իրացման (իրացման ծավալի նվազում, շուկայական գների արձրացում, տնտեսական տատանումներ, շուկայում սպառողների պահանջարկի փոփոխություն ն մրցակիցների գործողություններ) գործընթացների հետ: Ի դեպ, վերջին տարիներին աճել են հակագործակալների կողմից պայմանագրային պարտավորությունների չկատարման, տրանսպորտային ռիսկերի պատճառով արտադրանքի իրացման ուշացումների

(փոխադրամիջոցների կամ վառելիքի ացակայության պատճառով), արտադրանքի նկատմամ սպառողական պահանջարկի հաճախակի փոփոխությունների հետ կապված կոմերցիոն ռիսկերի տեսակները: Ֆինանսական ռիսկերը ծագում են ֆինանսավարկային ինստիտուտների ու կազմակերպությունների փոխհարա երությունների ընթացքում ն կապված են ֆինանսական պաշարների կորուստների հավանականության հետ: Գոյություն ունեն նան մի շարք ռիսկեր, որոնք կապված են նորամուծությունների հետ: Վերջինիս օրինակ է «տեխնոլոգիաներում նոր առաջընթացի» մասին իրականությանը չհամապատասխանող տեղեկատվությունը, քանի որ տվյալ տեխնոլոգիան համաշխարհային պրակտիկայում արդեն կիրառվում է: Այնուհետն, նոր տեխնոլոգիաների յուրացման ն այդ ոլորտի մասնագետների պակասը լրացնելու համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների սխալ գնահատումը: Բացի այդ, ֆինանսական ռիսկերի շարքն են դասվում նան արտարժութային ռիսկերը, եր արտարժույթի փոխարժեքի տատանումները, պայմանագրի պայմանները փոխելով, կարող են ազդեցություն ունենալ կազմակերպության շահույթի մեծության վրա: Արտադրատնտեսական գործունեության ընթացքում առաջացող ֆինանսական ռիսկերի մեջ առավել կարնորվում են նախագծի կենսագործման անորոշության հետ կապված ներդրումային ռիսկերը: Հարկ է նշել, որ ձեռնարկատիրության ոլորտում ծագող ռիսկերը չեն սահմանափակվում վերը նշվածներով: Կազմակերպությունների գործունեության ընթացքում ծագում են նան ազմազան այլ ռիսկեր, որոնք խոչընդոտում են արտադրության գործընթացը: Տնտեսագիտության մեջ գոյություն ունեն ձեռնարկատիրական ռիսկերի դասակարգման մի քանի տար երակներ, սակայն, դրանք կամ ամ ողջական չեն, այսինքն, պարունակում են կազմակերպության արտադրատնտեսական գործունեության ոչ ոլոր ռիսկերը, կամ մի քանի տեսակներ միավորված են մեկ կատեգորիայում:

Գույքային ռիսկերը. տնտեսավարող սու յեկտների գործունեությունը կապված է վթարների ն աղետների հանգեցնող չնախատեսված իրադրությունների հետ: Ինչպես ցույց է տալիս միջազգային փորձը, արտակարգ իրավիճակների հետնանքով առաջացած վնասը գործունեության առաջին տարվա ընթացքում հանգեցնում է արդյունա երական կազմակերպությունների 469-ի լուծարման ն վթարի ծագման պահից հետո՝ հետագա 2-3 տարիների ընթացքում նս 239-ի լուծարման: Տնտեսական գործունեության զարգացմանը զուգընթաց անընդհատ աճում է անվտանգության ապահովման համար նախատեսված ծախսերի աժինը: Միշտ գոյություն ունի այնպիսի ան արենպաստ երնույթների ծագման վտանգ, ինչպիսիք են՝ պայթյունը, հրդեհը ն այլն, որոնք կազմակերպությանը զգալի վնաս են հասցնում ու խախտում դրա հաշվեկշիռը: Կազմակերպության կորուստները կապված չեն միայն գույքի, հումքի ն նյութերի կորստի հետ: Ընդ որում, ծագում է նան լրացուցիչ տրանսպորտային ծախսերի պահանջ: Կազմակերպության աշխատանքների ընդհատումների ն գործնական փոխհարա երությունների խախտման հետնանքով առաջանում են լրացուցիչ ծախսեր ն կորուստներ: Հաճախ արդյունա երական կազմակերպությունների գույքային վնասները պայմանավորված են արտակարգ իրավիճակներով, որոնց պատճառն աղետներն են: Տարերային աղետներն իրենց նույթով լինում են տեխնածին ն նածին: Վերջիններս, չնայած, իրենց էությամ ձեռնարկատիրական ռիսկեր չեն համարվում, սակայն ազատ շուկայի պայմաններում ձեռնարկատիրական գործունեության համար նույնպես վտանգ են ներկայացնում: Այսպես, հրդեհներից առաջացող վնասների աճի միտում է նկատվում Անգլիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանում ն այլ երկրներում: Չնայած արդյունա երությունում առաջանում է հրդեհների միայն 19-ը, սակայն դա ամենամեծ նյութական վնասն է հասցնում: Գերմանիայում ապահովագրական ընկերությունների կողմից արդյունա երական օ յեկտներին փոխհատուցած գումարների 609-ը աժին է ընկնում հրդեհներից ապահովագրությանը: Ի դեպ, աշխարհում ամենախոշորը

համարվում է 1989 թ. հոկտեմ երի 23-ին Տեխաս նահանգի Պասադենա քաղաքի «Քհi|iքՏ Ք6էrօ|6սm» նավթաքիմիական կառույցում տեղի ունեցած պայթյունն ու հրդեհը: Ըստ փորձագետների գնահատման, տվյալ դեպքի գույքային վնասը կազմել էր ավելի քան 600 մլն դոլար: Դրա հետ կապված արտադրության ընդհատման հետնանքով առաջացած վնասը կազմել էր 700 մլն, իսկ ընդհանուր պատասխանատվության չափը՝ մոտ 2 մլրդ դոլար: Արդյունա երական ռիսկերի համար վնասի այս գումարը մասնավոր հատվածում արձանագրված ամենամեծ ապահովագրական փոխհատուցումն է: Բնածին տարերային աղետի օրինակ է երկրաշարժը: Այսպես, ՀՀ-ում 1988թ. դեկտեմ երի 7-ին տեղի ունեցած երկրաշարժն ընդգրկեց հանրապետության տարածքի շուրջ 409-ը՝ մոտ 1 մլն նակչությամ : Երկրաշարժի հետնանքով լրիվ կամ մասնակի ավերվեցին ավելի քան 230 արդյունա երական օ յեկտներ (82 հազ. աշխատատեղերով), քանդվեց կամ տար եր աստիճանի վնասվածություն (|-|Մ աստիճանի) ստացավ 8,9 մլն քառ. մ. ընդհանուր մակերեսով նակարանային ֆոնդը, այդ թվում՝ 4,8 մլն քառ. մ. անհատական, 150,2 հազ. աշակերտական տեղով հանրա-կրթական դպրոցներ, առողջապահական 416 օ յեկտներ, ինչպես նան առնտրի, հանրային սննդի, կապի, տրանսպորտի, կոմունալ տնտեսության, արդյունա երության ն այլ նշանակության մեծաքանակ օ յեկտներ: Երկրաշարժը դժվարությամ է ենթարկվում ռիսկային գնահատման: Ըստ որում, ապահովագրական ընկերությունների տրամադրության տակ գտնվող միջոցների հզորություններն այդ ռիսկերի ծածկման համար ավարար չեն: Գիտատեխնիկական առաջընթացի պայմաններում աճող արդյունա երական վթարներին մեծ ուշադրություն է դարձնում միջազգային հանրությունը: Այդ մասին է վկայում այն փաստը, որ 1992թ. մարտի 17-ին Հելսինկիում ստորագրվեց «Արդյունա երական վթարների անդրսահմանային ներգործության մասին» կոնվենցիան: Նշված կոնվենցիային Հայաստանի Հանրապետության մասնակցության վերա երյալ կառավարությունը համապատասխան որոշում կայացրեց 2001թ. մարտի 31-ին (թիվ 261): Կոնվենցիայում հատուկ ուշադրություն դարձվեց արդյունա երական

վթարների ն դրանց հետնանքների վերացման նպատակով իրականացվող փոխհամաձայնեցված համատեղ գործողություններին ն փոխադարձ օգնությանը: Արտադրության անհրաժեշտ սարքավորումներին հասցված գույքային վնասը, որպես կանոն, հանգեցնում է զգալի կորուստների ն եկամուտ չստանալու ռիսկի: Վնասվելուց հետո արտադրական հզորությունները չեն կարող նորմալ շահագործվել: Արտադրական գործընթացի ընդհատման կամ խախտվելու հետնանքով լրացուցիչ ծախսեր ն եկամտի կորուստներ են առաջանում: Մեքենաների, փոխադրամիջոցների շահագործման գործընթացում կամ մոնտաժային աշխատանքների իրականացման ժամանակ առաջանում են այնպիսի նույթի հետնանքներ, եր աշխատանքը, մատուցվող ծառայությունը ն համապատասխանա ար՝ մատակարարումը հնարավոր չէ իրականացնել նախատեսված ծրագրով ու ժամանակին: Արտադրական կառուցվածքների փոխկապվածությունը, միահյուսումն ու դրա հետ կապված արդյունավետության արձրացումը հանգեցնում են արտադրության ընդհատման արձր ռիսկի: Օրինակ, արդյունա երությունում, հատկապես արդյունահանող ն քիմիական, եկամտի կորուստը հաճախ ավելի մեծ է, քան զուտ գույքային վնասը: Դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ քիմիական արդյունա երության ու վերամշակման կառույցները պլանավորվում ն կառուցվում են անհատական, առանձին գործընթացների համար: Արտադրության անկումը երկար է տնում, ն արտադրության մեծ գործընթացների տեղափոխումն ուրիշ կառույցներ գրեթե հնարավոր չէ: Միջազգային փորձում արտադրության ընդհատման հետնանքով առաջացող զուտ գույքային վնասը աստիճանա ար ավելանում է ն ներկա դրությամ ռիսկերի փոփոխման կարնորագույն միտումներից մեկն է: Չնայած ՀՀ-ում արդյունա երական կազմակերպությունների զգալի մասը չի աշխատում կամ թեր եռնված է աշխատում, սակայն տնտեսության աստիճանա ար վերելքը ն դրա հետագա նականոն զարգացումը պայմաններ կստեղծեն հանրապետությունում արդյունա երության հետագա զարգացման համար: Վերջինս էլ համանման ռիսկերը ն դրանց

ապահովագրումն ավելի հրատապ կդարձնի: Եկամուտ չստանալու ռիսկի հավանականություն կարող է առաջանալ, եթե որնէ արտադրական գործընթացում վրա է հասնում գույքային վնաս, որը շատ դեպքերում չվթարված կառույցներում նույնպես հանգեցնում է արտադրության ընդհատման ու արտադրական գործընթացների դադարեցման: Արտադրական գործընթացը ուրիշ կազմակերպություններ տեղափոխելով՝ կարող են պահպանվել արտադրության ն իրացման ծավալները, սակայն այդ դեպքում հնարավոր վնասի չափը կրճատող լրացուցիչ ծախսեր կառաջանան: Կազմակերպության գործունեության սահմաններից դուրս առաջացող վնասները նույնպես ազդում են ապրանքների արտադրության ն ծառայությունների մատուցման գործընթացի վրա: Հնարավոր վնաս կրողները արժեքավոր արտադրատեսակների գնորդներն են կամ ապրանքների զգալի քանակ առաքող մատակարարները: Եկամուտ չստանալու ռիսկի առանցքային հարցերն են՝ 1. գույքային հնարավոր վնասների տեսակը ն մեծությունը: Այս դեպքում մեծ դեր է խաղում շենքերի, կառույցների, սարքավորումների կամ ապրանքների (պահեստամասերի) փոխադարձ փոխարինելիությունը: 2. սարքավորումների վերակարգավորման կամ կառույցներում ն գործընթացներում արտադրության փոփոխության միջոցով գույքային վնասի հաղթահարման հավանականությունը. 3. ժամանակահատվածը, որի ընթացքում վերականգնըվում է արտադրության սկզ նական մակարդակը: Եկամուտ չստանալու ռիսկն այս դեպքում կապվում է արտադրության տեխնիկական մակարդակի վերականգնման ն կոմերցիոն պատրաստվածության աստիճանի ապահովման հետ: Ռիսկերի վերլուծության, գնահատման ն հաղթահարման ժամանակ, առաջին հերթին հաշվի են առնվում մարդկանց վնաս հասցնող ռիսկերը: Այդ ռիսկերը հանդես են գալիս տար եր ձներով: Այսպես, գոյություն ունեն դժ ախտ պատահարների կամ հիվանդությունների հանգեցնող ռիսկեր, որոնք դրսնորվում են մեծ

հաճախականությամ (օրինակ, տրանսպորտային միջոցների ն արտադրության մեջ տեղի ունեցող դժ ախտ պատահարները): Անհատներին հասցված վնասի ռիսկը կարող է կապվել գույքային ն արդյունա երական ծագում ունեցող վնասների հետ: Այստեղից մեծ պահանջներ են ծագում պատասխանատվության գծով: Ձեռնարկատիրության ռիսկերի մեջ կարնոր տեղ են գրավում պատասխանատվության ռիսկերը: Այսպես, ապրանք արտադրող, ներմուծող ն իրացնող կազմակերպությունը պատասխանատու է ոչ միայն դրա որակի, պիտանելիության, այլ նան հուսալիության համար, որը արտադրանքի ացարձակ, յուրահատուկ հատկանիշն է: Այդ պատճառով նշված գործընթացների ընթացքում արտադրանքի ն մատուցված ծառայությունների համար պատասխանատվություն է ծագում: Նշվածներից ացի, որպես պատասխանատվության հատուկ ձն, առանձնացնենք նան մասնագիտական ն մենեջմենթում կառավարման մարմինների սխալները: Ի տար երություն գույքային ն եկամուտ չստանալու ռիսկերի (որոնց վնասների մասին տվյալները տասնյակ տարիներ հավաքագրվում ն հրատարակվում են արտասահմանյան ապահովագրողների ն վերաապահովագրողների կողմից), պատասխանատվության ռիսկերի նագավառում (արտադրանքի ն շրջակա միջավայրի վնասի հետ կապված) ընդհանուր տեղեկություններ գոյություն չունեն: Դա պայմանավորված է նրանով, որ վերջիններս ավելի հաճախ առաջանում են աստիճանա ար, դրսնորվում թաքնված ն հանգեցնում կազմակերպությունների իրացման շուկաների կորստի: Այդ իսկ պատճառով կազմակերպության սեփականատերերը խուսափում են արտադրանքի պատասխանատվության ռիսկերի վերա երյալ տեղեկատվության հրապարակումից: Բացի այդ, կազմակերպությունը կարող է գույքային կորուստներ կրել ղեկավար մարմինների մեղքով: Դրա հետնանքով

կազմակերպության ղեկավար մարմինների պատասխանատվության ռիսկ է ծագում: Օրինակ, այդպիսի կորուստների հետնանքով ընկնում է աժնետոմսերի կուրսը ն ընկերությունները լուծարվում են: Ղեկավար մարմինների պատասխանատվությունը հանգում է

նրան, որ հիմնադիրները ն տնօրենները կարող են կազմակերպությանը վնաս հասցնելու համար դատական կարգով պատասխանատվության ենթարկվել: Վերջինս վերա երում է նան ժիշկների, ինժեներների ն ճարտարապետների մասնագիտական պատասխանատվությանը: Կառավարչական ռիսկերը կապվում են կազմակերպության անձնակազմի արհեստավարժության ն մտավոր կարողության հետ: Դրանք ներառում են նան մասնագետների՝ պաշտոն զ աղեցնելու հետ կապված ռիսկերը: Այսինքն՝ 1) առանց կազմակերպության ղեկավարին նախօրոք տեղյակ պահելու ն գործերը հանձնելու՝ մասնագետի հեռանալը կազմակերպությունից` • աշխատողի անսպասելի հիվանդության կամ հանկարծամահ լինելու, • անսպասելի, անհայտ ժամանակով, աշխատողի ինքնակամ ացակայության, • պետության համապատասխան մարմինների որոշմամ ՝ աշխատողի ազատազրկման դեպքում, 2) առանց կազմակերպության ղեկավարին նախօրոք տեղյակ պահելու ն գործերը հանձնելու՝ մասնագետին աշխատանքից ժամանակավորապես ազատելը ելնելով` • անձնական շահերից • պետության համապատասխան մարմինների որոշումից. 3) պաշտոնի անհամապատասխանությունը` • աշխատանքի գործընթացում նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, • հեղինակության կորստի, • թափուր պաշտոնում ոչ համապատասխան համալրման, • ժամանակավորապես ացակայող մասնագետի կամ ղեկավարի անհամարժեք փոխարինման, 4) մասնագետին աշխատանքից չնախատեսված ազատելու ն գործերը հանձնելու դեպքում:

Գործառնական ռիսկերը՝ տեխնոլոգիական, արտադրության գործընթացում ն գիտատեխնիկական հետազոտությունների հաշվարկներում սխալներն են: Ինչպես հայտնի է, կազմակերպություններն ամ ողջովին իրարից անկախ չեն գործում. դրանք աշխատում են տնտեսության այս կամ այն ճյուղի շրջանակներում, այսինքն՝ մակրոտնտեսական մակարդակում: Դրա հետ կապված՝ ձնավորվում են տվյալ ճյուղի ոլոր կազմակերպություններին նորոշ ճյուղային ռիսկերը: Դրանց հաշվի առնելը զգալիորեն օգնում է կազմակերպության ռիսկերը գնահատելիս: ճյուղային ռիսկերը ուղղակիորեն կապված են ճյուղի գործունեության մեջ փոփոխականության աստիճանից: Որքան ճյուղը փոփոխուն է, այնքան ռիսկը մեծ է: Այդ դեպքում հարկավոր է հաշվի առնել՝ • տվյալ ժամանակահատվածի համար այլընտրանքային ճյուղերի գործունեությունը, դրանց աշխատանքային պայմանների տար երությունները ն աշխատանքի արդյունքների առավելագույն ու նվազագույն շեղումները ծրագրային ցուցանիշներից. • ճյուղի գործունեությունը ամ ողջ տնտեսության համեմատությամ ն ճյուղի հիմնական տեխնիկատնտեսական ցուցանիշների դինամիկան. • ճյուղի կազմակերպությունների գործունեության արդյունքների համասեռությունը, այսինքն, տվյալ կազմակերպությունների արդյունքները նույնական են, թե կան զգալի շեղումներ. • յուրաքանչյուր ճյուղի աշխատատարությունը, որը հաշվի է առնում ճյուղի կազմակերպությունների քանակը (որքան շատ է կազմակերպությունների քանակը, այնքան մեծ է ճյուղային ռիսկերի հավանականությունը): Գոյություն ունի ճյուղային ռիսկի երեք տեսակ: Դրանցից առաջինը համակարգված ռիսկն է, որը համաշխարհային վիճակագրական վերլուծության մեջ նշանակվում է β տառով ն որոշվում է՝ որպես ճյուղի մեկ կամ մի քանի ար-դյունքների (Էβճ) ն ամ ողջ տնտեսության արդյունքների (ԷՏՆՏ) հարա երակցություն.

β Հ Էβճ / ԷՏՆՏ : Օրինակ, կարելի է համեմատել շահութա երության արդյունավետության ցուցանիշները: β ռիսկի հաշվարկը պահանջում է հարուստ ն հավաստի տվյալների ազա, որը հավաքագրվում է ավականին մեծ ժամանակահատվածում: ճյուղը, որի β ցուցանիշը հավասար է 1-ի, ունի շուկայականին հավասար արդյունքների տատանումներ, ավելի քիչ փոփոխվող ճյուղի արդյունքը կլինի 1-ից փոքր, իսկ ավելի շատ փոփոխվողինը՝ մեկից մեծ: Ակնհայտ է, որ արդյունա երության այլ ճյուղերի համեմատ որքան մեծ է β ցուցանիշը, այնքան արձր է ռիսկը: Տվյալ ճյուղի համար, հատկապես գործարարության պարերաշրջանի ընթացքում, β մեծությունը ժամանակի հետ կփոխվի: Սակայն, արտասահմանյան մասնագետների հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ վերջին տասնամյակում ճյուղերի համակարգված ռիսկը մնացել է համեմատա ար կայուն: Հետնա ար, անցյալում կատարված ճյուղային վերլուծության արդյունքը կարելի է կիրառել նան հետագայում: Անհրաժեշտ տեղեկատվության առկայության դեպքում ճյուղի ն դրա մեջ մտնող ոլոր կազմակերպությունների գործունեության արդյունքների կանխատեսումը (օրինակ, շահույթի, ապրանքաշրջանառության ն այլ ցուցանիշների նորմերը) կարելի է իրականացնել հետընթաց (ռեգրեսիվ) վերլուծության օգնությամ (ընդգրկելով β ռիսկը): Երկրորդը՝ միջճյուղային մրցակցության ռիսկն է, որն ազդում է ճյուղի առանձին կազմակերպությունների կենսագործունեության վրա ն դրանց վիճակի մասին տեղեկատվության լրացուցիչ աղ յուր է ծառայում: Միջճյուղային մրցակցության ռիսկը կախված է հետնյալ գործոններից. 1. Նույն ճյուղի կազմակերպությունների մրցակցության աստիճանից, ըստ որի էլ առավելություն են ստանում նվազագույն ծախսերով կամ որակյալ արտադրանք թողարկողները: Դա անընդհատ ստիպում է հոգալ արտադրական պաշարներն առավել արդյունավետ օգտագործելու մասին: Արտադրական պաշարների արդյունավետ օգտագործման ցուցանիշներից շեղումները նութագրում են ճյուղի կազմակերպությունների միջն մրցակցության

աստիճանը: 2. Գնի առումով մրցունակ ն նման ապրանքների կամ դրանց փոխարինողների առկայությունից կամ ան ավարարությունից, որոնց ի հայտ գալը սպառնում է նեղացնել նախկինում գոյություն ունեցող արտադրանքների սպառման շուկան: 3. Սպառողների պահանջարկից, որը նութագրում է ճյուղում դրանց ազդեցության աստիճանը մրցակցության վրա ն ռիսկի աստիճանը՝ ձեռնարկատերերի համար: 4. Հումքի մատակարարների ընտրությունից: Բացի նշվածից, իշխանության օրենսդիր ն գործադիր մարմինները դրամավարկային, հարկային ն մաքսային քաղաքականությունների հովանավորչության տար երակվածության միջոցով կարող են ինչպես դրական, այնպես էլ ացասական ազդեցություն ունենալ ճյուղի զարգացման վրա: Վերը նշված ոլոր գործոնները կարող են վաճառքի ծավալների հետ կապված մեքենայություների պատճառ դառնալ ն ազդել ճյուղի կազմակերպությունների շահույթի նորման կարգավորելու վրա: ճյուղային ռիսկի երրորդ տեսակը կապված է ճյուղի կենսապար երաշրջանի փուլերի հետ (տե՛ս գծագիր 13.1), որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր նութագրերը՝ վաճառքի, եկամուտների աճի ն այլ կարնոր ցուցանիշների: Օ (քանակ)

հասունության փուլ

աճի փուլ

ստեղծման փուլ

անկման փուլ

Լ (ժամանակ)

Գծապատկեր 13.1. Արտադրական ճյուղի կենսապար երաշրջանի փուլերը ճյուղի ստեղծման փուլը նութագրվում է փոխառու կապիտալի արձր աժնով, ոչ ավարար մշակված արտադրության տեխնոլոգիաներով, անձնակազմի ցածր որակավորմամ , արձր ծախքերով, այլ ճյուղերի ու կառույցների կողմից օգնության ացակայությամ , մարքեթինգի ն գովազդի վրա կատարվող մեծ ծախսերով: Այս ամենը ճյուղի ստեղծման փուլում կանխորոշում է ռիսկի արձր աստիճանը: Աճի փուլը նութագրվում է ճյուղի արտադրանքի նկատմամ պահանջարկի աստիճանա ար մեծացմամ , սպառողների շրջանակի ընդլայնմամ , ճյուղի մեջ զգալի պաշարների ն կապիտալի ներգրավմամ : Այն նան նութագրվում է արտադրության տեխնոլոգիայի կատարելագործմամ ն աշխատողների որակավորման արձրացմամ , ծախքերի նվազմամ , ինչը նպաստում է ճյուղի զարգացմանը: Այս փուլում իրացման ծավալների աճին ն ընդհանուր տնտեսական համակարգում ճյուղի դիրքի ամրապնդմանը զուգընթաց նվազում է ռիսկի աստիճանը: Հասունության փուլը նութագրվում է կայուն իրավիճակով, եկամտով ն արտադրական ռեսուրսների հագեցվածությամ : Այս փուլում վտանգավոր գործոններ են շրջանառու կապիտալի «անգործությունը» (շրջապտույտի դանդաղեցումը), արտադրու-թյան սարքավորումների հնանալը, ոչ համարժեք մարքեթինգը, ներքին ն արտաքին շեղումներին ժամանակին չարձագանքելը: Ընդհանուր առմամ , հասունության փուլին նորոշ է ռիսկի ամենացածր մակարդակը: Անկման փուլը նութագրվում է ճյուղից արտադրական ռեսուրսների աստիճանա ար արտահոսքով, սպառողների նախասիրությունների փոփոխությամ (նորաձնության, ճաշակի), որի հե560

տնանքով տվյալ ճյուղի արտադրանքի նկատմամ պահանջարկը կտրուկ նվազում է: Այս փուլում ռիսկի աստիճանը մեծանում է ճյուղի «մահանալու» պահին: Այն համեմատելի է ստեղծման փուլի ռիսկի աստիճանի հետ, քանի որ արտադրանքի նկատմամ պահանջարկի ացակայության դեպքում ուժեղանում է հասունության փուլում սնանկացման հանգեցնող նույն գործոնների ազդեցությունը: Սակայն, այդ դժվար դրությունն ավելի է խորանում ճյուղի համար ընդհանուր ան արենպաստ իրավիճակով, եր կորցվում են իրացման շուկաները: Այդ ֆոնի վրա ներքին գործոնների վատթարացումը կարող է հանգեցնել արագ սնանկացման: Բնապահպանական ռիսկերն արտադրական գործունեության արդյունքում շրջակա միջավայրն աղտոտելու, դրան վնաս հասցնելու համար պատասխանատվության ռիսկերն են: Բնապահպանական ռիսկերը, որպես կանոն, չեն մտնում ապահովագրողի պատասխանատվության ծավալի մեջ: Դրա փոխարեն նապահպանական ռիսկերով պայմանավորված որոշակի ապահովագրական շահերը հանգեցրին ապահովագրության ինքնուրույն տեսակի առաջացմանը: Տրանսպորտային ռիսկերը եռների փոխադրման հետ կապված ռիսկերն են: Դրանք ստորա աժանվում են կասկո ն կարգո ռիսկերի: Կասկո տրանսպորտային ռիսկերը ենթադրում են օդային, ծովային, երկաթգծի ն ավտոմո իլային (շարժման, կայանման ն վերանորոգման) ռիսկերի ապահովագրությունը: Կարգո տրանսպորտային ռիսկերը ենթադրում են օդային, ծովային, երկաթգծի ն ավտոմո իլային տրանսպորտային միջոցների օգնությամ եռների ապահովագրությունը: Քաղաքական ռիսկերը պետության քաղաքականության հետնանքով միջազգային իրավունքի նորմերին հակասող, անկախ պետությունների կամ դրա իրավա անական ու ֆիզիկական անձանց վնասներ կրելու կամ շահույթի կրճատման ն գործունեության ուղղություններում փոփոխությունների հավանականությունն է: Տվյալ ռիսկի հաշվի առնելն առավել կարնոր է անկատար օրենսդրությամ , ձեռնարկատիրության ավանդույթների ու կուլտուրայի ացակայությամ երկրներում: Ի դեպ, ձեռնարկատիրական գոր561

ծունեության արդյունքների վրա քաղաքական ռիսկի ազդեցության հաշվառման կարնորության մասին է վկայում նան այն փաստը, որ դրա վերլուծության ն գնահատման նպատակով ստեղծվել է մասնագիտացված վերլուծական կենտրոնների միջազգային ցանց: Ընդ որում, զարգացած երկրներում առկա են շուրջ 500 նման կենտրոններ, որոնց հիմնական մասը գտնվում է ԱՄՆ-ում: Քաղաքական ռիսկերը ապահովագրության պայմանագրի հատուկ պայմանների դեպքում կարող են ընդգրկվել ապահովագրողի պատասխանատվության ծավալի մեջ: Յուրահատուկ ռիսկերը ենթադրում են հույժ կարնոր եռների (օրինակ, թանկարժեք մետաղների, քարերի, արվեստի գլուխգործոցների, կանխիկ դրամի ն այլն) տեղափոխման ապահովագրությունը: Յուրահատուկ ռիսկերի առկայությունը արտացոլվում է ապահովագրական պայմանագրի հատուկ պայմաններում ն կարող է ներառվել ապահովագրողի պատասխանատվության ծավալում: Ռիսկի կառուցվածքային յուրաքանչյուր գործոնի վերաերյալ պետք է ունենալ անհրաժեշտ տեղեկատվություն, քանի որ դրա ացակայությունը կամ պակասը իրավիճակը դարձնում են ռիսկային: Դա վերա երում է կազմակերպության գործունեության ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին միջավայրի պայմաններին: Տնտեսության կառավարման ժամանակակից համակարգում կազմակերպությունների դերը մեծ է ոչ միայն իրենց ապրանքային քաղաքականությունը (արտադրվող ապրանքները, մատուցվող ծառայությունները) ինքնուրույն որոշելու, այլ նան զարգացմանն ուղղվող միջոցների զգալի մասն իրենց տնօրինության տակ գտնվելու պատճառով: Ռիսկերի վերլուծությունն ու դասակարգումը հանգեցնում է հաջորդ կարնոր խնդրին՝ դրանց գնահատմանն ու կառավարման մեխանիզմների ուսումնասիրմանը:

13.3

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՌԻՍԿԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Ռիսկը նշանակում է հնարավոր արդյունքի նկատմամ անվստահություն: Ռիսկը հանդիպում է կյանքի ն գործունեության ցանկացած փուլում: Ռիսկի ոլոր տեսակներին հատկանշանական է անորոշության գործոնը: Ռիսկային իրադրության գիտակցումը մարդու մոտ դրանց վերացման կամ սահմանափակման որոշումներ ընդունելու անհրաժեշտություն է առաջացնում: Այդ հարցը կարնոր նշանակություն է ձեռք երում հատկապես տնտեսական հիմնախնդիրներ լուծելու ժամանակ: Մարդու տնտեսական գործունեությունը հաճախ կապված է ոչ արենպաստ իրադրությունների ն անցանկալի հետնանքների առաջացման հետ: Ելնելով այդ օ յեկտիվ իրականությունից` հասարակական գիտակցության մեջ այդ ացասական հետնանքները վերացնելու կամ նվազեցնելու պահանջներ է առաջանում: Ռիսկի գործոնների ացահայտումն ու ճանաչումը դասվում է առավել կարնոր խնդիրների շարքը: Վերջիններիս լուծմամ զ աղվում է ռիսկի կառավարման համակարգը (ռիսկ-մենեջմենթը): Ռիսկի կառավարումը միջոցառումների նախա-

պատրաստման ն իրականացման գործընթաց է, որի նպատակն է ընդունված որոշումների իրականացման ընթացքում նվազեցնել սխալ որոշման վտանգը ն փոքրացնել իրադրությունների զարգացման հնարավոր ացասական, ան արենպաստ հետնանքները: Ռիսկ-մենեջմենթը նպատակաուղված գործունեություն է, որը կոչված է նվազեցնելու կամ սամանափակելու ռիսկը: Ապահովագրության մեջ ռիսկ-մենեջմենթի օգտագործումը ներառում է երեք հիմնական դիրք` 1. ռիսկային իրադրության մեջ տնտեսավարող սու յեկտների գործունեության հետնանքների ացահայտում, 2. հնարավոր ացասական հետնանքներին ճկուն արձագանքում, 3. գործունեության անցանկալի արդյունքների ազդեցությունը չեզոքացնելու կամ վերացնելու միջոցառումների մշակում ն իրականացում:

Ռիսկի կառավարման կազմակերպման գործընթացում առանձնացվում է երկու փուլ՝ նախապատրաստական ն հիմնական: - նախապատրաստական փուլ, որը ենթադրում է վերլուծության ն գնահատման արդյունքում ստացված ռիսկի նութագրության ն հավանականության համեմատություն: Այս փուլում ացահայտվում են նան այն այլընտրանքները, որտեղ ռիսկի մեծությունը հասարակայնորեն ընդունելի է: Սահմանվում են առաջնայնությունները, այսինքն վեր են հանվում առաջնահերթ ուշադրության արժանի խնդիրների ն հիմնահարցերի շրջանակները: - հիմնական փուլ, այսինքն, կոնկրետ միջոցառումների ընտրություն, որոնք նպաստում են ռիսկի հնարավոր ացասական հետնանքների վերացմանը կամ մեղմացմանը: Այս փուլն իր մեջ ընդգրկում է կանխարգելող նույթի կազմակերպական ն գործառնական ընթացակարգերի մշակումը: Վերջինս ապահովագրական ընկերության կողմից կարող է օգտագործվել ռիսկային որոշումներ կայացնող անձանց հետ անակցություններ վարելիս: Ռիսկային իրադրության պայմաններում գործունեության ացասական հետնանքներին ժամանակին արձագանքելու տարերակներից է հատուկ մշակված իրադարության պլանը: Իրադրության պլանը հնարավորություն է տալիս նախապատրաստել ռիսկային իրավիճակներում տրամա անական գործողությունների ամ ողջությանը (ինչպես հրդեհի դեպքում շենքի էվակուացիոն պլանը): Ռիսկ-մենեջմենթի իրականացման ժամանակ ապահովագրողն ուշադրություն է դարձնում ռիսկի կառավարման օրենսդրական կողմին: Այդ մակարդակն ապահովվում է ռիսկի նվազեցման կամ սահմանափակման գծով օրենքների ն օրենսդրական ակտերի մշակմամ ն ընդունմամ : Դրա հետ մեկտեղ օրենքներում ն օրենսդրական ակտերում պետք է արտացոլված լինի արդարացված ռիսկ հասկացությունը: Ռիսկերի կառավարումն իր մեջ ընդգրկում է ռիսկ-մենեջմենթի ռազմավարությունը ն մարտավարությունը: Առաջինը հենվում է երկարաժամկետ նպատակների ն տնտեսական իրավիճակի

անորոշության գնահատականների, ինչպես նան այդ նպատակներին հասնելու արդյունավետ մեթոդների մշակման վրա: Ռիսկի կառավարման ռազմավարությունը՝ գիտություն է, որը հիմնված է երկարատն կանխատեսման, ռազմավարական պլանավորման, հայեցակարգի ու անորոշության պայմանների համար ծրագրերի մշակման վրա: Դրանք հնարավորություն են տալիս կանխել կամ նվազեցնել ստոխաստիկ գործոնների ազդեցությունը վերարտադրության արդյունքների վրա ն, վերջին հաշվով, ստանալ ձեռնարկատիրական եկամուտ: Ռիսկ-մենեջմենթի արդյունավետությունը ապահովագրական ընկերությունների գործունեության պրակտիկայում զգալիորեն կախված է նրանից, թե որ չափով է կոլեկտիվն ընդգրկված համապատասխան որոշումներ կայացնելու գործընթացում: Ներգործելով հասարակական կարծիքի ձնավորման վրա, հարկ է նշել, որ կեղծ տվյալները երում են իրական ռիսկի սխալ գնահատմանը: Բնակչության կողմից ռիսկի ընկալման օրինաչափությունների ազմակողմանի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս վերջիններիս կողմից ռիսկայնություն պարունակող որոշումների կայացման կանխատեսումներ կատարել: Ռիսկային իրադրության կառավարման համակարգը պարունակում է հետնյալ օգտակար ն պրակտիկ հիմանական տարրերը՝ • հասարակայնորեն թույլատրելի շրջանակներում ռիսկի այլընտրանքների ացահայտում, • ռիսկի հնարավոր ան արենպաստ հետնանքների վերացման կամ մեղմացման հստակ հանձնարարականների մշակում, • մարդկանց համար ռիսկային իրավիճակներում տրամա անական գործողությունների կամ ռիսկի վերահսկման հատուկ պլանների ստեղծում, • ընտրած այլընտրանքների կյանքի կոչման նպատակով օրենքների ն նորմատիվային ակտերի մշակում ն ընդունում,

•

հաշվի առնել ռիսկային որոշումների ն ծրագրերի հոգե անական ընկալումը: Հենվելով վերը շարադրված տեսության դրույթներին հասարակական փորձը մշակել է ռիսկի կառավարման չորս մեթոդներ: Դրանք են՝ 1. ռիսկի պարզեցում, 2. կորստի կանխում ն վերահսկողություն, 3. ապահովագրություն, 4. կլանում: Ռիսկի պարզեցման մեթոդի էությունը կայանում է նրանում, որ ռիսկը պետք է հասցվի նվազագույնի: Անհատի համար դա նշանակում է, որ պետք չծխել, չթռչել ինքնաթիռով ն այլն: Իսկ կազմակերպության համար դա նշանակում է, որ արտադրանք աց թողնելուց առաջ հարկավոր է մանրամասն մտածել դրա անվտանգության համար: Ռիսկի պարզեցումը կորուստից խուսափելու արդյունավետ եղանակ է: Խնդիրը նրանում է, որ ռիսկի պարզեցման հետ մեկտեղ նվազում է նան շահույթը: Կորստի կանխումը ն վերահսկողությունը: Կորստի կանխումը նշանակում է խուսափել պատահականություններից: Դրանց վերահսկումը նշանակում է սահմանափակել կորստի ծավալը: Ապահովագրությունը: Ռիսկ-մենեջմենթի տեսանկյունից ապահո-վագրությունը մի գործընթաց է, որի ժամանակ միատիպ ռիսկերի ենթարկված իրավա անական ն ֆիզիկական անձինք միջոցներ են ներդնում ընկերությունում, որի անդամները վնասի դեպքում ստանում են փոխհատուցում: Ապահովագրության գլխավոր գաղափարը կայանում է մեծ թվով ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց միջն կորստի աշխման մեջ: Կլանումը: Ռիսկի կառավարման այս մեթոդի էությունը կայանում է կլանման մեջ, այսինքն ճանաչվում է կորստի ռիսկը առանց ապահովագրության միջոցով նրա հետնանքների վերաաշխման: Կլանման մասին կառավարչական որոշման կայացումը կարող է ընդունվել հետնյալ երկու պատճառներից ելնելով: Նախ լինում են դեպքեր, եր ացակայում են ռիսկի կառավարման այլընտրանքային մեթոդները: Որովհետն հաճախ այդ ռիսկի հավանա566

կանությունը շատ փոքր է: Երկրորդը, կլանումը տեղի է ունենում ինքնաապահովագրման միջոցով: Ռիսկի կառավարման գործընթացը կարող է աժանվել վեց փուլերի, այն է՝ նպատակի սահմանում, ռիսկի ացահայտում, ռիսկի գնահատում, ռիսկի կառավարման մեթոդների ընտրություն, ռիսկի կառավարման իրականացումը ն արդյունքների գնահատում: • Նպատակի սահմանումը մարդու համար ենթադրում է, օրինակ, հոգատարություն առողջության մասին, ընտանիքի արեկեցության ապահովում եկամտի աղ յուրի կորստի կամ կերակրողի մահվան դեպքում, ինչպես նան տնային գույքի, տրանսպորտային միջոցների ն այլ դեպքերում ապահովագրական պաշտպանվածություն: Տնտեսավարող սու յեկտների համար գլխավոր նպատակը անկանխատեսելի հանգամանքների (հրդեհ, գողություն ն այլն) դեպքում կազմակերպության գոյության ապահովումն է: • Ռիսկի ացահայտումը արտահայտվում է անհատի կամ տնտեսվարող սու յեկտի կողմից ռիսկի գիտակցման մեջ: Վերջինս որպես կանոն ընթանում է հասարակական միջավայրում ն հենվում է հասարակական պրակտիկայի վրա: • Ռիսկի գնահատումը` հնարավոր վնասի հավանականության ն մեծության տեսանկյունից նրա լրջության որոշումն է: • Ռիսկի կառավարման մեթոդների ընտրությունն իր մեջ ներառում է` ռիսկի պարզեցում, կորստի կանխում ն վերահսկողություն, ապահովագրություն ու կլանում: Մեթոդի ընտրությունը կախված է ռիսկի տեսակից: Գործնականում հանդիպում է ռիսկի կառավարման մի քանի մեթոդների միաժամանակյա օգտագործումը: • Ընտրված մեթոդի կիրառումը պայմանավորում է հետագա քայլերը, եթե օրինակ, ընտրված մեթոդն ապահովագրությունն է, ապա հաջորդ քայլը` ապահովագրական պայմանագրի ձնակերպումն է: Բացի ապահովագրությունը ռիսկի կառավարման ցանկացած ռազմավարությունը ներառում է վնասի կանխման ն հսկողության ծրագիր:

• Արդյունքների գնահատումը կատարվում է համակարգված ն ճշգրիտ տեղեկատվական համակարգի հիման վրա, որը հնարավորություն է տալիս քննարկել առկա վնասները ն այն գործողությունները, որոնց իրականացման դեպքում հնարավոր կլինի դրանց կանխումը: Քանակական կողմի հաշվարկը, ռիսկային իրադրությունների վրա հասնելու հավանականությունները, տնտեսական որոշումների այլընտրանքային արդյունքների կանխորոշումը «ռիսկարդյունքի» փոխհարա երության տեսանկյունից ձեռնարկատերերին թույլ կտա ընտրել արդյունավետ տար երակ ն ռիսկի կառավարման ռազմավարության մշակումը կդարձնի կազմակերպության ղեկավարի առաջնահերթ խնդիրը: Ընդհանրապես ռիսկի քանակական գնահատումն իրականացվում է մաթեմատիկական վիճակագրության մեթոդների հիման վրա: Դրանց կիրառումը կախված է տնտեսության ճյուղից, միջավայրից ն ձեռնարկատիրական գործունեության ձնից: Կառավարումը ն ռիսկը տնտեսության համակարգի փոխկապված աղադրամասերն են: Ռիսկը կարելի է կառավարել: Դրա համար կիրառվում են ռիսկային դեպքի վրա հասնելը որոշակի աստիճանով կանխատեսող ն դրա նվազեցման ուղղությամ միջոցառումներ իրականացնող հատուկ մշակված մեխանիզմներ: Ռիսկի կառավարման արդյունավետությունը մեծամասամ որոշվում է որոշակի հատկանիշներով ն ռիսկը կոնկրետ խմ երի դասակարգելով: Սակայն մինչ դասակարգելը, ելնելով կազմակերպության հիմնական արտադրաֆինանսական գործընթացների կառուցվածքից, շրջակա, սոցիալ-տնտեսական, գիտատեխնիկական ու նական միջավայրի հետ փոխկապվածությունից, անհրաժեշտ է վերլուծել դրա գործունեությունը: Կազմակերպությունը կարող է նութագրվել իր չափերի ու կարողությունների մասին ընդհանուր պատկերացում տվող նյութական, ֆինանսական, աշխատանքային ռեսուրսների միջոցով: Իսկ ավելի խորը վերլուծությունն ընդգրկում է կապիտալ ներդրումների, օգտագործվող հումքի, նյութերի, թողարկվող արտադրանքի կառուցվածքները, սարքավորումների կազմը ն այլ ցուցանիշներ: Նման վերլուծությունը հնարավորու568

թյուն է տալիս առանձնացնել արդյունա երական կազմակերպության ռիսկի գործոնները: Ապահովագրական պայմանագիր կնքելիս նրա օ յեկտը գտնվում է որոշակի վիճակում, որը նութագրվում է մի շարք հատկանիշներով ն որոշվում է ապահովագրողի կողմից: Ընդ որում ուշադրություն է դարձվում այն հատկանիշների վրա որոնք էական ազդեցություն են գործում ապահովագրվող օ յեկտի վրա: Այն գրանցվում է ապահովագրողի կողմից: Դիտարկման գործընթացի հաշվառումը անվանվում է ռիսկի գրանցում: Այն գործոնները որոնց հիման վրա որոշվում է ռիսկի գրանցումը կոչվում են ռիսկային հանգամանքներ: Ցանկացած ռիսկ կարելի է դիտել, որպես ռիսկային հանգմանքների ամ ողջություն: Տար երում են օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ ռիսկային հանգամանքներ: Օ յեկտիվ ռիսկային հանգամանքներն արտացոլում են իրականության նկատմամ օ յեկտիվ մոտեցում ն կախված չեն մարդու կամքից ն գիտակցությունից: Սու յեկտիվ ռիսկային հանգամանքներն արտացոլում են այնպիսի դեպքեր, որոնք անտեսում են իրականության նկատմամ օ յեկտիվ մոտեցումը ն օ յեկտիվ իրականությունը ճանաչելու գործընթացում կապված են մարդու կամքից ու գիտակցությունից: Ապահովագրության պայմանագիրը կնքելիս ապահովագրողն ուշադրություն է դարձնում ինչպես օ յեկտիվ այնպես էլ սու յեկտիվ հանգամանքների վրա: Բոլոր ռիսկային հանգամանքները միասին վերցված որոշում են օ յեկտի վիճակը, որը կոչվում է ռիսկի իրադրություն: Վերջինս նութագրում է օ յեկտի նական վիճակը ն իրադրությունը որի մեջ գտնվում է օ յեկտը: Ռիսկային հանգամանքները իրենցից ներկայացնում են ռիսկի իրականացման պայմանները: Ռիսկային հանգամանքների հիման վրա հաշվարկվում է ապահովագրավճարը: Ապահովագրողի խնդիրն է հավաքագրել ն վերլուծել էական տեղեկատվության ամ ողջ ծավալը, որը նութագրում է ռիսկային հանգամանքները: Ռիսկային հանգամանքները հնարավորություն են տալիս գնահատելու տվյալ իրադրության առաջացման հնարավորությունն ապագայում: Սակայն միայն մեկ կամ մի քանի ռիսկային

հանգամանքներ են հանգեցնում ռիսկի իրացմանը, այսինքն հանգեցնում ապահովագրական դեպքերի ծագմանը: Յուրաքանչյուր երնույթի հատուկ է փոխպայմանավորող պատճառահետնանքային կապեր: Ապահովագրական դեպքերը որպես կանոն տեղի է ունենում մի շարք պատճառների ներգործության տակ: Ռիսկի իրացումը նշանակում է ապահովագրական պատահարի առաջացում: Հարկավոր է տարանջատել ապահովագրական պատահարը ապահովագրական իրադրությունից: Վերջինս իրենից ներկայացնում է ապահովագրական օ յեկտին հնարավոր վնաս պատճառելու վտանգ: Դրա իրացումը նշանակում է ապահովագրական դեպքի առաջացում: Վերջինս արտահայտվում է ապահովագրվող օ յեկտի մասնակի վնասման կամ լրիվ ոչնչացման մեջ: Ապահովագրական պատահար չի համարվում այն իրադրությունը, որի դեպքում ապահովագրվող օ յեկտին թեն հասցրել են վնաս սակայն չեն հակադրվում արտադրության նականոն գործընթացին: Այդ իսկ պատճառով ապահովագրության պայմանագրի շրջանակներում հարկավոր է ձնակերպել հստակ իրադրություններ, որոնք ընդգրկվում են ապահովագրողի պատասխանատվության ծավալի մեջ: Ծագման վայրից կախված՝ տար երում են ռիսկի ներքին ն արտաքին գործոններ: Արտաքին են կոչվում կազմակերպության գործունեության հետ անմիջականորեն կապ չունեցող գործոնները: Ներքին են համարվում հենց կազմակերպության գործունեության ընթացքում առաջացող գործոնները: Արտաքին գործոնների շարքում, որպես կանոն, էական դեր են խաղում քաղաքական, սոցիալտնտեսական, նապահպանական ն գիտատեխնիկական գործոնները: Ռիսկի քաղաքական գործոնը կապված է իշխանության, ինչպես նան դրա քաղաքական կուրսի հնարավոր փոփոխությունների հետ: Ռիսկի սոցիալ-տնտեսական գործոնը որոշվում է տարածաշրջանում առկա սոցիալ-ժողովրդագրական իրադրությունով: Այն կախված է սպառողական շուկայի իրավիճակից, փողի արժեզրկման աստիճանից, տարածաշրջանային, ճյուղային ն միջճյու570

ղային անհրաժեշտ վերարտադրողական համամասնությունների անկատարությունից: Դրանք հաճախ պայմանավորված են նան կազմակերպության տար եր գործընկերների՝ մատակարարների, սպառողների, ներդրողների անսպասելի ացասական գործողություններով: Առավել վտանգավոր են անկլիմայական պայմանների ն արդյունա երական արտադրության մեջ կատարվող փոփոխությունների հետնանքով ծագող ռիսկի նապահպանական գործոնները:

Գիտատեխնիկական

առաջընթացով

պայմանավորված

ռիսկի գործոնը կապված է կազմակերպության տնտեսական անվտանգության սպառնալիքի հետ: Օրինակ, նման ռիսկ կարող է առաջանալ նոր տեխնոլոգիաների յուրացման, ինքնարժեքի իջեցման նպատակով արտադրանքի տեսականու փոփոխման դեպքում: Գիտատեխնիկական առաջընթացով պայմանավորված ռիսկի գործոնների շարքում հատուկ տեղ է գրավում արդյունա երական լրտեսությունը: Հայտնի է, որ արտադրության գործընթացը հիմնական ն օժանդակ աշխատանքների փոխկապակցված ամ ողջություն է: Այդ նագավառներից յուրաքանչյուրում դրսնորվում են դրանց յուրահատուկ ռիսկի գործոններ: Հիմնական արտադրական գործունեությունում առավել տարածված ռիսկի գործոններից են՝ վթարները, սարքավորումների աշխատանքների արտապլանային դադարեցումը կամ դրանց հարկադրա ար վերակարգավորման պատճառով արտադրական պար երաշրջանի դադարները, տեխնոլոգիական կարգապահության խախտումները ն այլն: Կազմակերպությունների նականոն գործունեությունը կարող են խոչընդոտել նան նյութական արժեքների հափշտակումները, յուրացումները, վատնումները ն առանց պատճառի սարքավորումների շարքից դուրս երումը կամ ոչնչացումը: Ռիսկային իրադրություններ կարող են առաջանալ նան օժանդակ արտադրության ընթացքում: Դրանք ազմա նույթ են: Մասնավորապես, դրանք կարող են առաջանալ էներգիայի մատակարարման ընդհատումների, սարքավորումների վերանորոգման ժամկետների երկարաձգման, օժանդակ համակարգերի վթարների (օդազտիչ սարքերի, ջրի, ջեռուցման համակարգերի ն այլն), նոր

արտադրանքներ յուրացնելու համար անհրաժեշտ գործիքային տնտեսության անպատրաստվածության հետնանքով ն այլն: Կազմակերպության արտադրական գործընթացների սպասարկման նագավառում ռիսկի գոծոններ կարող են լինել՝ հիմնական ն օժանդակ սարքավորումների գործունեությունն ապահովող ծառայողական աշխատանքի դադարները, պահեստային տարածքներում վթարը կամ հրդեհը, հաշվողական տեխնիկայի անսարքությունները ն այլն: Պակաս կարնոր չէ նան գողության վտանգը, ինչպես նան մտավոր սեփականության կորուստները: Մասնավորապես, կազմակերպության արտադրանքի ու տեխնոլոգիաների ոչ ավարար արտոնագրային պաշտպանվածությունը ն այլն: Կազմակերպության գործունեության վերարտադրողական կողմը հիմնականում կապված է ներդրումային ակտիվության ն կադրերի հավաքագրման, պատրաստման ու որակավորման արձրացման գործընթացների հետ: Շրջանառության նագավառում կազմակերպության գործունեությունն ենթարկված է ռիսկի այնպիսի գործոնների ազդեցության, ինչպիսիքն են՝ օժանդակ կազմակերպությունների կողմից ծրագրով համաձայնեցված հումքի մատակարարման ոլոր տեսակի խախտումները, կազմակերպության լուծարումն ու հակագործակալի կամ գործընկեր ֆիրմաների ինքնալուծարումը: Կազմակերպության ղեկավարման գործընթացի խնդիրների լուծումները վերա երում են ռազմավարական ն մարտավարական մակարդակներից մեկին: Ուստի, ռիսկի գործոնները կարելի է աշխել այդ մակարդակներին համապատասխան: Ռազմավարական լուծումների մակարդակում կարելի է առանձնացնել ռիսկի պլանային մարքեթինգային հետնյալ գործոնները՝ 1. կազմակերպության նպատակների սխալ ընտրությունը կամ ոչ համապատասխան ձնակերպումը, 2. կազմակերպության ռազմավարական կարողության սխալ գնահատումը, 3. երկարատն հեռանկարում արտաքին տնտեսական նագավառի զարգացման սխալ կանխատեսման վրա կառուցված ռազմավարական պլանի մշակման ռիսկը: Մարտավարական լուծումների մակարդակի ռիսկի գործոնը կապված է տեղեկատվության աղավաղման կամ ռազմավարա572

կան պլանավորումից մարտավարականին անցնելու ժամանակ մասնակի կորուստների հնարավորության հետ: Մարտավարական մակարդակի ռիսկի գործոնների խմ ին է պատկանում կազմակերպության կառավարման ոչ ավարար որակը: Յուրաքանչյուր կազմակերպության կողմից ընդունվող որոշումների ցանկացած մակարդակում առկա են ռիսկի ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին գործոնները: Սակայն ռազմավարական խնդիրների արեհաջող իրականացման համար ռիսկի արտաքին գործոնների դերն ավելի նշանակալի է:

ՒՍՕՍՀ61àôՊԹՀՍ 0ՀԾծՏԾ

» » » » » » »

Բացահայտե՛ք ռիսկի ովանդակությունն ապահովագրության համակարգում: Նշե՛ք ն ացատրե՛ք ապահովագրության յուրահատուկ ռիսկերը: Ի՞նչ եք հասկանում տնտեսական հարա երությունների համակարգում ռիսկի կառավարում ասելով: Մենեջմենթի դերը ն տեղը ռիսկի կառավարման մեջ: Ինչպե՞ս է գնահատվում ապահովագրական ռիսկը: Նշեք ռիսկի կառավարման մեթոդները: Ի՞նչ է ռիսկ-մենեջմենթը:

ՀèՀՅՀԾ1ՎàÔ ՊԾՀ1ՀՍàôՃՍàôՍ 1. «Ապահովագրության տեղեկագիր» - Հայաստանի ապահովագրական շուկան ն նրա պետական կարգավորման համակարգը, թիվ 1 – 4 /Հ. Գուլյանի ընդ. խմ ագրու-

2.

3.

4. 5. 6.

7.

թյամ / Եր.: Ապահովագրողների շահերի պաշտպանության հայկական ասոցիացիա, 1999թ.: «Ապահովագրության տեղեկագիր» - Հայաստանի ապահովագրական շուկան ն նրա պետական կարգավորման համակարգը, թիվ 5 /Հ. Գուլյանի ընդ. խմ ագրությամ / Եր.: Ապահովագրողների շահերի պաշտպանության հայկական ասոցիացիա, 2000թ.: «Ապահովագրության տեղեկագրի հավելված» - Հայաստանի ապահովագրական շուկան ն նրա պետական կարգավորման համակարգը, թիվ 1-10 /Եր.: Ապահովագրողների շահերի պաշտպանության հայկական ասոցիացիա, 2000թ.: À. À. Ã41ç84161, 1ո114ն ոԾծà614à167 - 1.: Օ61à1ոն 6 ոԾàԾ6ոԾ66à, 19994., 304ո., ոԾծ. 41-50, Áà6à8à114 Է. Ò., Ք6ո6-141485141Ծ - 1.: Օ61à1ոն 6 ոԾàԾ6ոԾ66à, 19994., 272ո., Ã114667 Â.Á., Ò6641Ծն /.Ա. ԱԾծà61416 1àծ64Ծ614 (À6Ծ6à6ն1ն4 411ծ1ոն 14Ծ18161466, Ծ41ծ66 6 1ծà6Ծ666). ÂԾ1ծ14 6ç8à164. – 1.: «ÀÍԲԷË» 2000.128ո. Օà614 Â.Â. ԱԾծà614à164: 6:48166 867 46ç14. – 1.: ԱԾծà61416 1166ո, ԵÍԷÒԷ, 1997. – 311 ո., ո. 98-99. Օà614 Â.Â. Â4484164 4 ոԾծà614à164: 0:48. 11ո1864. – 2-4 6ç8., 14ծ4ծà8. 6 811. – 1.: Օ61à1ոն 6 ոԾàԾ6ոԾ66à, 1999. – 288 ո., ո 33.