Ապրել Սաթենիկ Ղազարյան

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՍԱԹ ԵՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ

Ա Պ Ր Ե° Լ

(փաստագրական դրամա)

երեք արար

ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁԻՆՔ

ԴՈԿՏՈՐ ՅՈՀԱՆՆԵՍ ԼԵՓՍԻՈՒՍ

- հայանվեր գործիչ, հրապարակախոս

ՕՐԻՈՐԴ ԿԱՐԵՆ ՅԵՊԵ

- ուսուցչուհի

ՅԱԿՈԲ ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ

- բժիշկ-բուժ. սպասարկող

ՖՐԻԴՐԻԽ ՑԵԼԵՐ

- ուսուցիչ, քահանա ՇԹ ԻՐ - քահանա

ՖՐԱՆՑ ԷՔԱՐՏ

- ուսուցիչ, որբանոցի և արտադրական ղեկավար

ՄՈՐԳԵՆԹ ԱՈՒ

- ԱՄՆ դեսպան

ՎԱՆԳԵՆՀԱՅՄ

- Գերմ. դեսպան

Թ ԱԼԵԱԹ ԲԵՅ

- թուրք պաշտոնյա

ԶԻԱ ԳՅՈՔ-ԱԼՓ

- թուրք պաշտոնյա ՋԱՎԻԴ - թուրք պաշտոնյա ՆԱԶԻՄ - թուրք պաշտոնյա

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ

- հայ ֆիդայի ՊԵՏՐՈՍ - հայ ֆիդայի ՄԿՐՏԻՉ - հայ ֆիդայի ՏԻԳՐԱՆ - հայ ֆիդայի ԳԵՎՈՐԳ - հայ ֆիդայի ՎԻՈԼԱ - Լեփսիուսի աղջիկը Դատավոր, դատապաշտպաններ, միսիոներներ, աքսորյալներ, որբեր, դռներ, հոգիներ, դիմակներ, թուրք զինվորներ

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

²ð²ð ²è²æÆÜ

Տեսարան առաջին (Ֆրիզդորֆ, հավաքված են ավետարանական եկեղեցու սպասավորներ, քահանաներ, ուսուցիչներ: Կարդում են հատվածներ Աստվածաշնչից) Քահանա - Բարև ձեզ: Չէի սպասում, որ այսօր հավաք կունենանք: Ի±նչ է, շտա±պ էր, չէ±ր կարելի հետաձգել՜ այնքան գործեր ունեի ՜ Վիոլա - Համեցեք:Ներս եկեք: Թույլ կտա±ք, ձեր գլխարկը վերցնել՜ Քահանա - Այս ի ~նչ շոգ է՜ /առաջին քահանայի մտնելուց հետո, դուռը թակում և ներս է գալիս մեկ ուրիշ քահանա և անմիջապես էլ խառնվում խոսակցությանը / - Մենք

մեզ

չենք

հանգստանայինք,

խղճում:

Այս

մինչդեռ

շոգին

պետք

է

պատրաստվում

մի

ենք

լավ նոր

ոգևորությամբ աշխատելու՜ - Ուղղակի տառապում եմ հոդացավից՜ - Ձեզ հարկավոր է հարավ ուղևորվել՜ Արև, տաք ավազ՜ / Վիոլան մոտենում է ներսում արդեն տեղավորված քահանային / Վիոլա - Դուք թեյ կխմե±ք: Լավ է ծարավը հագեցնելու և շոգին դիմակայելու համար: Գուցե օշարա±կ՜ Հայրիկը շուտով կգա: / նրանք, ովքեր տեղավորվել են զրուցում են, գալիս են մի քանիսը ևս / - Գերմանիան

ցանկանում

է

իր

տեղը

գրավել

աշխարհի

տնտեսական հարաբերություններում: -

Այո ~ ՜ անհրաժեշտ կլինի նեղություններ տալ որոշ երկրների: Երկրների, որոնք վաղուց են բեմահարթակում՜

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

- Դե այլ կերպ ինչպե±ս կլինես առաջինը՜ - ՜ Այսօրվա արևելքը ՜

/ կանգնած նայում է պատից կախված

նկարին, երկար կանգնած է / Մենք պետք է խառնվենք քաղաքականությանը՜ -

Իսկ մի±թե խառնված չենք.. .

- Ես գերադասում եմ իմ հոտի հոգևոր դաստիարակությամբ միայն զբաղվել՜ - Ուրեմն կամ պետք է փոխեք ձեր մտածողությունը, կամ պետք է մեր կողքին չլինեք՜ / մտնում է Լեփսիուսը/ Լեփսիու ս – Ուշացա: Հուսով եմ շատ չեք սպասել,կներեք, այդ անսպասելի կնունքի արարողությունները՜ չի կարելի մերժել՜ Քահանա - Նրանք մեր ապագան են՜ Գերմանիայի հզորությունը նրանք են: Լեփսիու ս - Արդեն կարող ենք սկսել: Տեսնում եմ իմ գեղեցկուհին ձեզ հյուրասիրել է: Այսօրվա հավաքն այլ նպատակ ունի: - Կարծում եմ բարի է՜ նպատակը՜ Լեփսիու ս – Կարծում եմ ՜ որին մենք կանդրադառնանք վերջում: Կարող ենք սկսել: Մենք համակ ուշադրություն ենք: / արդեն բոլորը լսում են մեկին, որը կարդում է / ՈՒՍՈՒՑԻՉ.– ... Եւ Աստուած ստեղծեց մարդը` իր պատկերովը, Աստուծոյ պատկերովը ստեղծեց նորան. արու եւ էգ ստեղծեց նորանց: Եւ Աստուած օրհնեց նորանց, եւ Աստուած ասաց նորանց. Աճեցե°ք և շատացե°ք, եւ լցրե°ք երկիրը, եւ տիրեցե°ք նորան, եւ իշխեցե°ք ծովի ձկների եւ երկնքի թռչունների վրայ եւ երկրի վերայ սողացող բոլոր կենդանիների վերայ: ՑԵԼԵՐ.– Եւ Եհովայ Աստուածը արևելքի կողմը Եդէմի մէջ մի պարտեզ տնկեց, եւ իր շինած մարդը դրավ այնտեղ...

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՈՐԵՎԷ ՔԱՀԱՆԱ.– Խնդրեմ, թույլ տվեք շարունակել. ... Եւ մի գետ էր դուրս գալիս Եդէմից` պարտէզը ջրելու համար, եւ այնտեղից բաժանվում ու չորս գլուխ էր դառնում: Մէկի անունը Փիսոն է, սա պտտում է Եվիլայի բոլոր երկիրը, ուր որ ոսկին է, եւ այն երկրի ոսկին ազնիվ է, այնտեղ են սուտակը եւ գահանակը: Եւ երկրորդ գետի անունը Գեհոն է. սա պտտում է Քուշի բոլոր երկիրը: Եւ երրորդ գետի անունը Տիգրիս է. սա գնում է Ասորեստանի առաջովը: Եւ չորրորդ գետը Եփրատն է: Եւ Եհովայ Աստուածն առավ մարդը եւ դրավ Եդեմի պարտեզումը, որ նորան մշակէ եւ պահէ: ՄԵԿ ԱՅԼ ՔԱՀԱՆԱ.– ... Եւ եօթներորդ ամսում` ամսի տասնեւեօթներորդ օրը տապանը Արարատ սարի վերայ նստեց: Եւ ջրերը գնալով քիչանում էին... ՄԵԿ ԱՅԼ ՔԱՀԱՆԱ.– ... Եւ Աստուած օրհնեց Նոյին... ՈՐԵՎԷ ՈՒՍՈՒՑԻՉ.– Արդեն երեք հազար տարի և ավելի այդ տարածքում ապրում են հայերը: Հայերը միակ քրիստոնյաներն են, որ միայնակ պատնեշ են կանգնած մահմեդականությանը: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Քրիստոնեությունը, միակ կրոնն է, որով պետք է ապրի մարդկությունը: Հասարակության առավել լայն զանգվածներ պետք է հասկանան Տիրոջ առաքելությունը: Ճիշտ է: Ինչպես տեսնում եմ, մենք եկանք նպատակին ինքնաբերաբար: Մեր հիմնախնդիրը պետք է լինի արևելքում, ուր առավել ընդգրկուն է մահմեդականությունը, քարոզչական աշխատանքներ իրականացնել: Ահա և այն նպատակը, որ իմ կարծիքով նաև բարի է: ՑԵԼԵՐ.– Եվ ինչպե±ս եք տեսնում, արդեն մտածված նպատակների իրականացումը, թեև համոզված եմ, որ դուք բավականին մտածել եք և մտահղացումն իրականացնելու ճանապարհն էլ ունեք: Կարո±ղ ենք տեղեկանալ: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Դե, իհարկե: Այո°... : Այսպես, կարծում եմ` քարոզչական աշխատանքներն իրականացնելու համար անհրաժեշտ է, որ մեր ուսուցիչները, ինչպես դուք և նաև ես` առաքվեն այդ երկրներ (աղմկում են): Համբերությո°ւն, համբերությո°ւն, կարո±ղ եք լռել: Մեր ուսուցիչները պետք է նվիրվեն միսիոներական գործունեությանը: Ձայն – Մի±թե մենք դրա անհրաժեշտությունն ունենք՜ Ձայն –Մեր հասարակությունն էլ կարիք ունի հոգևոր խոսքի, իսկ մենք պետք է առաքվենք այլ երկրնե±ր՜ Ձայն - Ես նվիրաբերվելու՜

բավականին

լեցուն

եմ

և

պատրաստ

եմ

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Լեփսիուս

-

Ահա

և

կամավորներ

կան,

և

գաղափարի

համախոհներ: Անգամ, որ շատերը դեմ կլինեին, ես դրան էլ պատրաստ էի:Նրանք ովքեր կկանգնեն այդ ճանապարհին, նրանց, այսինքն մեր հիմնական խնդիրը պետք է լինի արևելքում ավետարանական քարոզչության ծավալումը: Ո±րն է իմ առաջարկը: Առաջարկում եմ ստեղծել մի միություն, որի շուրջ կհամախմբվեն միսիոներները (աղմուկ): ՁԱՅՆ.– Այդ ինչպե±ս... ՁԱՅՆ.– Ի±նչ միջոցներով... ՁԱՅՆ.– Ճիշտ է, համաձայն ենք... ՁԱՅՆ.– Ավետարանական քարոզչություն է հարկավոր... ՁԱՅՆ.– Հարկավո°ր է քարոզել... ՁԱՅՆ.– Քրիստոնեությունը միակ կրոնն է... ՁԱՅՆ.– Եվ ո°չ միայն քարոզել, հարկավո°ր է ապրե°լ... ՁԱՅՆ.– Ի±նչ ասել է ապրել... Ձայն - Գերմանիան այսօր դաշնակիցների կարիք ունի: ՑԵԼԵՐ.– Իմ կարծիքով, որպեսզի մեր երկիրն ունենա իր ազդեցությունը դրսում, նա պետք է տարածի և իր կրոնը: Այսինքն, մենք մեր պետությանը կաջակցենք մեր կրոնական գաղափարախոսությամբ, որն էլ կլինի արևելքի գրավում` կրոնական ճանապարհով: Ճիշտ հասկացա ձեզ, դր. Լեփսիուս: / հնչում է հեռախոսի ձայն, / Լեփսիու ս – Վիոլա, սիրելիս, պատասխանիր զանգին՜ / մոտենում է Վիոլան / Վիոլա - Այո±՜ ոչ՜ արարողությունն այսօ±ր է՜ նա զբաղված է՜ կհաղորդեմ՜/ դնում է ընկալուչը / Նրանք այսօր հարսանեկան արարողություն ունեին, խնդրեցին չուշանալ՜ Լեփսիու ս – Մոռացել էի՜ Ձայն - Գեղեցիկ է այսօրվա երիտասարդությունը՜ Ձայն - Այս շեղումը մեզ հեռու կտանի՜ խոսակցությանն այլ ուղղություն մի տվեք՜ Լեփսիու ս – Ներեցեք, կարող ենք շարունակել:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՈՐԵՎԷ ՔԱՀԱՆԱ.– Ա՜ Այո, ինչպես դր. Լեփսիուսն է ասում` կարող ենք ստեղծել մի միություն, որը կզբաղվի այդ քարոզչական նպատակների իրականացմամբ: ՑԵԼԵՐ.– Եվ, քանի որ դր. Լեփսիուսն է առաջարկի հեղինակը, ապա առավել տեղյակ լինելով, կարող է այն ղեկավարել, այսինքն` ուղղություն տալ իր նպատակներին:

(Ստեղծվում է մի ընկերություն, որն անվանվում է` «Գերմանական առաքելություն արևելքում»: Միաձայն, մոտ 100 անդամ ղեկավար են ընտրում դր. Լեփսիուսին: Ներս է մտնում մեկը և նամակ հանձնում: Կարդում է) ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Պարոնա°յք, մեր ծրագրերը՜ չնայած ցավով եմ այս ասում, ներկա իրադարձությունների ճնշման ներքո, պետք է մղվեն երկրորդ պլան: Ցավալի է, ափսոսում եմ, բայց մեր ընկերության կազմավորման առաջին իսկ օրը մենք պետք է գործենք իրադարձությունների թելադրանքով: ԳԱԱ-ի նպատակները որոշակի փոփոխություն կկրեն: Համենայնդեպս, այդպես է թվում ինձ: Չափազանց բարդ իրավիճակ է, և հարկավոր է ճիշտ կողմնորոշում: Ստացվում է, որ քարոզչական աշխատանքների փոխարեն, մեր առաքելությունը կլինի` արևելքում առաջին քրիստոնյա ժողովրդին օգնելը: Նամակով հայտնում են, որ Կ. Պոլսում սկսվել են հայերի զանգվածային կոտորածներ, և այդ ժողովուրդը, որ հին, քրիստոնյա ավանդություններով ժողովուրդ է, կարիք ունի օգնության: Ջարդերի հրահրողը անձամբ Աբդուլ Համիդ II-ն է: Փաստորեն, մեր միսիոներական գործունեությունը պետք է ուղղված լինի հարյուր-հազարավոր այրիների և որբերի օգնության կազմակերպմանը: Ահա° պատկերը: Այստեղ մենք պատրաստվում ենք քրիստոնեություն քարոզել քաղաքակիրթ ձևերով, այնտեղ մահմեդականներն այրել ու քանդել են եկեղեցիներ, բռնի մահմեդականացրել` գյուղեր: Եկեղեցիներից շատերը վերածվել են մզկիթների, և սպանվել են քրիստոնյա քահանաներ: ՁԱՅՆ ՆԵՐԿԱՆԵՐԻՑ.– Արդյո±ք գերմանական հասարակությանը կարող ենք համոզել նման տեղեկություններով: Չէ± որ այժմ մեզ հարկավոր է հանրության օգնությունը: Մեզ անհրաժեշտ են գումարներ, որոնք մենք չունենք:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Մեր հայանպաստ շարժումը պետք է հենվի իրադարձությունների փաստացի ներկայացման վրա, և քանի որ ուսերիս է դրվել «Գերմանական առաքելություն արևելքում» կազմակերպությունը, իմ պարտականությունն է` ինքս մեկնեմ Թուրքիա և տեղում պարզեմ եղերական իրադարձությունների բնույթը: Իմ ճանապարհորդության համար պատրվակ կդառնան գորգի արդյունագործության խնդիրները, որոնք կնույնանան Թուրքիայում` նման կենտրոնների գործունեության հետ, որտեղ և կատարվել են հիմնական իրադարձությունները: Ինձ թվում է` այդ հարցում ինձ կօգնի Էքարտը: Պարոնա°յք, դուք ազատ եք, ես պետք է պատրաստվեմ մեկնելու:

(Բոլորը դուրս են գալիս) ԼԵՓՍԻՈՒՍ (միայնակ).– Արդյոք ճակատագրի ցուցում է, որ կազմակերպության հիմնադրման առաջին իսկ օրը Կ. Պոլսում սկսված հայերի կոտորածը փոխել տվեց մեր կազմակերպության պլանները: Մի±թե Աստված մեզ մղում է օգնության... Բայց, Տե°ր Աստված, չէ± որ Գերմանիայում համապատասխան նախադրյալներ չկան` օգնությունը կազմակերպելու համար: Հարկավոր են գումարներ: Շա¯տ գումարներ: Գերմանական ժողովուրդը պետք է իմանա ճշմարտությունը: Հանգանակությունների համար ճշմարիտ տեղեկություններ են հարկավոր:

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

(Գերմանական միսիոները կանգնած է դռան դիմաց: Լեփսիուսը և Բ. Դուռը) Բ. ԴՈՒՌ.– Մենք այնքան էլ շահագրգռված չենք ձեր այցով Թուրքիա: Որքան հասկանալի է, ձեր այցը պատահական չէ: Դո°ւք գուցե մտադիր եք ճնշում գործադրել Բ. Դռան վրա (այսինքն` իմ): ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Ձեր թույլտվությամբ, կարող եմ բացատրել: Դոկտոր Լեփսիուսը կամենում է գալ ոչ թե Բ. Դռան վրա ճնշում գործադրելու, այլ հայերին կողմնորոշելու նպատակով: Ես պատրաստ եմ մեկնել գավառներ, տեղի հայ առաջնորդների համար պարզաբանելու թուրքական կառավարության հանդեպ համր փոխհարաբերությունների անհրաժեշտությունը: Այցը կհանգստացնի տեղի հայերին:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Դուք համաձա±յն եք: Բ. ԴՈՒՌ.– Դուք զայրացնում եք ինձ` Բ. Դռանը: Բ. Դուռը միանգամայն դեմ է ձեր այցելությանը: Բացի այդ, ձեր այցը, առավել ևս, նպատակը, որի համար դուք ցանկանում եք այցելել հայերին, ուշացած կլինի, և ձեր ջանքերն արդյունք չեն տա: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Զանգվածային ապստամբությունները կանխելու համար աքսորում են ոչ թե «ընտանիքներ», որոնք «միանշանակ անմեղ» չեն, այլ` զանգվածներ: Իսկ զանգվածների աքսորումը նշանակում է զանգվածային կոտորածներ: Դա գիտի ամեն ոք, ով ծանոթ է Թուրքիայի ներքին պայմաններին, որոնց թելադրանքով տեղի են ունենում նման աքսորները... Բ. ԴՈՒՌ.– ...

(Լեփսիուսը միայնակ) ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Գիտեի, որ պաշտոնապես թույլտվություն ստանալու, նրանց բոլորովին էլ վկաներ հարկավոր չեն: Մնում է արդյունաբերական տարբերակը:

չեմ

/ Լեփսիուսի վեցշաբաթյա ճանապարհորդության ընթացքում հիմնվում են ԳԱԱ- ի առաջին երկու որբանոցները` Ուռհայում և Թալասում/ Կեսարիայի մոտ/

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐՐՈՐԴ

(Բեմով անցնում են կանայք, երեխաներ, ծերունիներ: Նրանք կիսամերկ են, սոված ու տանջահար: Նրանց ուղեկցում են զինված թուրքեր: Նրանք ապստամբներ չեն, այլ անզեն ու անպաշտպան մարդիկ) ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Փաստ է, որ ոչ մի տեղ հայերի կողմից ապստամբություն չի եղել: Գերմանական պահպանողական մամուլը կարծում է, թե ծառայություն է մատուցում, եթե հանդես է գալիս հայերի դեմ` պաշտպանելով սուլթանի կուսակցությունը: Ե°վ թուրքական մամուլը, և° գերմանականը աշխատում են ճշմարտությունը կոծկել: Նրանք շահարկում են «հայկական հեղափոխություն» հեքիաթը: Ահա° այդ հեքիաթը`

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

հազարավոր ցնցոտիավոր այրիներ ու որբեր, սոված ու տանջահար մարդիկ: Այստեղ մարդու իրավունքները չեն գործում: Ինչո±ւ Գերմանիան չցանկացավ Հայաստանը տեսնել` որպես հնարավոր առևտրային գործընկեր: Որևէ բնակավայրի բնակչության հատուկ տեղափոխումը ենթադրում է լավ կազմակերպված վարչության գոյությունը, որին այն պիտի կանգնեցներ բազմաթիվ հարցերի առջև: Տարակույս չկա, որ նախապես պետք է ձեռք առնված լինեին գաղթականներին փոխադրման, պարենավորման, բնակեցման և այդքան մեծ զանգվածներին սնելու համար միջոցներ: Հայ ժողովրդին դեպի Արաբիայի անապատների սահմանակից մարզերը տարագրելու ժամանակ, թուրքերը երբեք իրենց մտածողությունը չեն ծանրաբեռնել նման հարցերի մտածումով: Տարագրության վերջի կետը ոչ թե Բաղդադի երկաթգիծն էր ու նրան հարող Միջագետքի երկրները այլ Արաբիայի անապատները: Նրանք նույնիսկ անտարբեր են, որ ճանապարհին տարագիրները մեռնում էին սովից, հիվանդություններից, ասպատակություններից: – Ի±նչ կարող եմ անել: Երեխաները կտեղավորվեն որբանոցներում, իսկ մեծե±րը, նրանք չեն կարող մնալ առանց աշխատանքի: Որքա±ն հանգանակություն է հարկավոր իրադրությունը շտկելու համար: Երբ կառավարությունը թույլ չի տալիս, ամեն ինչ գաղտնի պետք է կատարվի: Տե¯ր Աստված (աղոթում է)...

/ Հերթով բեմեզրին են մոտենում ցնցոտիավորները / - Զինվորական հարձակումների ժամանակ գյուղերն ամբողջապես կողոպտված են և դատարկված: Դասալիքներին պատժելու պատրվակով ժանդարմներն այրել էին անհամար տներ և ունեցվածքները հափշտակել արքունիքի համար: Սրա նման ոչ մի բան չեն անում մահմեդականների նկատմամբ, որոնց մեջ ավելի շատ դասալիքներ կային: Թուրքերը ներում շնորհեցին և զենք բաժանեցին բոլոր ավազակներին, մի քանի տեղերում բանտերից ազատեցին նշանավոր ոճրագործների ու զինեցին նրանց: - Եփրատի մեջ երևում են դիակներ, որոնք տարվում են հոսանքի կողմից: Դրանք մեջտեղից երկու - երկու կամ բազուկներից 3 – 8 հոգով կապված են իրար: Թե ինչու դիակները թաղել չեն տալիս,

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ասում են, որ հրաման չեն ստացել և հետո պարզ չէ, թե նրանք ո ±ր կրոնին են պատկանում իսլա±մ են թե± քրիստոնյա, քանի որ նրանց սեռական օրգանները կտրված են: Շները պատառոտում էին ալիքների կողմից դուրս նետած դիակները՜ Թուրք մի փաշա ասել էր, թե գոհ եղեք գոնե անապատում գերեզման ունենալու համար, ձերոնցից շատերն այդ էլ չունեն: Ողջ մնացողը, ով ուզում է լինի, ստիպված է իսլամություն ընդունել՜ - Ազատված են տասհազարից մեկը: Արդեն ժամանակ առաջ բոլոր տղամարդկանց զորք են հավաքել՜ այդ կոտորածի մեջ արդեն տղամարդիկ շատ չեն եղել, երեխաներ և կանայք են եղել՜ - Երբ գիշեր եղավ, բաշ չավուշը բոլորիս մերկացնել տվեց, մեկ շապիկ ու վարտիք թողնելով, դարձյալ կապել տվեց և ախոռը խոթեց: Տասական տղա հերթով հանեցին և ձորի մեջ կացիններով մորթեցին՜ - Հրոսակները տեսքով գեղեցիկ բոլոր կանանց ու աղջիկներին առան իրենց ձիերի վրա ու տարան: Մայրս քայլում էր և որովհետև ուժասպառ էր եղել, ընկավ ճանապարհի եզրին՜ Ճանապարհին գտանք նաև շատերին ովքեր մեզնից առաջ էին քարավաններով դուրս բերվել՜ մի առավոտ տեսանք հիսունից – վաթսուն կառք, որոնց վրա նստած էին երեսուն թուրք կանայք: Նրանք պատերազմում զոհվածների այրիներն էին՜Այդ կանանցից մեկը նշան արեց մի հայ մարդու, որ սպանեն նրան: Ժանդարմը թրքուհուն հարցրեց, թե արդյոք նա անձամբ չի ուզում սպանել նրան: Նա պատասխանեց` ինչու չէ և գրպանից ատրճանակը հանելով սպանեց հային: Այդ թրքուհիներից յուրաքանչյուրն իր հետ ուներ հինգ - վեց հայ աղջիկ, տասը տարեկան և ավելի փոքր: Երբեք չէին ուզում տղաներ վերցնել, նրանց սպանում էին, ինչ տարիքի էլ լինեին՜

(Լեփսիուսը դուրս է գալիս` որբերի ու այրիների ձեռքից բռնած, որոնք մնացին զինվորների աչքից դուրս...)

ՏԵՍԱՐԱՆ ՉՈՐՐՈՐԴ

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

(Միմյանց կողքի կանգնած են վեց դուռ, նրանք խորհրդանշում են վեց պետություններ, որոնք հաստատել են բարեփոխումների ծրագիրը և որոնք տեղյակ էին Թուրքիայի ծրագրին / բոլորը մի դեմք` դուռ (1895-1915 թթ.)) Ա. ԴՈՒՌ.– Պարոնա¯յք, Բ. Դռան ներկայացուցիչնե°ր, մենք այստեղ ենք, որ փաստենք մեր իրազեկությունը Կ. Պոլսում և շրջակա գյուղերում տեղի ունեցած դեպքերի վերաբերյալ: Գ. ԴՈՒՌ.– Չնայած, բոլորս էլ գիտենք, որ սպանվել են հազարավոր հայեր, ավերվել ու թալանվել են բնակավայրեր, եկեղեցիներ, մենք հնարավորին չափ կպահենք գաղտնիությունը, և իրականությանը իրազեկ չի դառնա հանրությունը: Բ. ԴՈՒՌ.– Պարոնա°յք, մենք կարող ենք փաստել, որ կատարվածը հայ հեղափոխականների «ծրագրված ապստամբություն» է և մեր միջոցառումներն այդ ընդվզումների կանխարգելումն են լոկ: Ռուսաստանի և Անգլիայի գործակալները օգտվում են ամեն մի պատեհ առիթից` գրգռելու համար հայ ազգաբնակչությանը, որպեսզի նա ապստամբվի կայսերական կառավարության դեմ: Ա ԴՈՒՌ.– Իհարկե, իհարկե, մենք կփորձենք հավատալ և հավատացնել հասարակությանը ձեր ասածների ճշմարտացիության մեջ: Իսկ ինչ վերաբերվում է եռյակ դաշինքի պետություններին, նրանց հետ առանձին ՜ Ե ԴՈՒՌ.– Հայերը քրիստոնյաներ են: 1878-ի Բեռլինի վեհաժողովի կնքված պայմանագրի 61-րդ հոդվածի համաձայն Բ. Դուռը պարտավոր էր բարեփոխումներ կատարել: Բ. ԴՈՒՌ.– Բ. Դուռը պարտավորվում է առանց ավելորդ հապաղման իրականացնել այն բարենորոգումները, որոնք տեղական անհրաժեշտություններն են պահանջում հայերի բնակեցված գավառներում, և նրանց ապահովությունը երաշխավորում չերքեզներից ու քրդերից: Այդ նպատակով ձեռք առնված միջոցների մասին պարբերաբար տեղեկություն կտրվի տերություններին, որոնք հսկում են բարեփոխումների գործադրումը: Կցանկանայի հիշեցնել, որ Մեծ Բրիտանիայի հետ կնքվել է պայմանագիր, որի համաձայն Անգլիան կգրավի Կիպրոսը և դրա դիմաց չի խառնվի Թուրքիայի ներքին գործերին ու կօգնի Օսմանյան կայսրության դիմադրությանը Ռուսաստանի դեմ:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Զ ԴՈՒՌ.– Մենք հասկանում ենք, որ դաշնակիցներ ենք, և վայել չէ դաշնակից պետությանը միջամտել մյուս դաշնակցի «ներքին թշնամիների» գործերին: Ա. ԴՈՒՌ.– Պետք է լուծվի հայկական հարցը: Բ. ԴՈՒՌ.– Ես բարեկիրթ երկիր եմ: Գ. ԴՈՒՌ.–Թուրքիայի հետ մեր եղբայրակցությունը մեզ վրա պարտքեր է դնում, մենք պարտական ենք հողի այն զիջումներին,որ Թուրքիան արեց Բուլղարիային: Մենք թերևս, ապացուցելու շատ բան ունենք, միակ արիացիներն ենք: Եվ հետո, այս տարածաշրջանը մեզ խաղաղ է հարկավոր: Մեր վրա է թուրքական բանակի վերականգնման խնդիրը: Զ. ԴՈՒՌ.– Ձեր ասածն ինձ համար օրենք է: Ես ո±վ եմ, որ չկա տարեմ ձեր ցանկությունները: Դ. ԴՈՒՌ.– Պետք է կատարվեն պայմանագրով հաստատված բարենորոգումները և հայերին տրվեն իրենց վիլայեթները: Ա. ԴՈՒՌ.– Հայկական հարցին միջամտել` նշանակում է ողջ Եվրոպան ներքաշել արյան մեջ: Նշանակում է մեծ ընդհարումների տեղիք տալ: Դ. ԴՈՒՌ.– Ինձ բոլորովին դուր չի գալիս Ե. Դուռը:Եռյակ դաշինքի, մասնավորապես Ռուսաստանի գործակալները օգտվում են ամեն պատեհ առիթից` գրգռելու համար հայ ազգաբնակչությանը, որպեսզի նա ապստամբվի կայսերական կառավարության դեմ: Ա. ԴՈՒՌ.– Իմ կարծիքով Ե. Դուռը անձնական շահեր ունի հայերի հետ: Ե. ԴՈՒՌ.– Վատ է, մեր երկրի ֆինանսական վիճակը, վա°տ է: Առանց այն էլ հեռավոր արևելքում տեղի են ունենում իրադարձություններ, որոնց պատճառով Ե. Դուռը հեռու է մնում Թուրքիայում կատարվող դեպքերից: Եվ ասեմ, որ Ե. Դուռը բոլորովին չի ոգևորում Հայաստանն ինքնուրույն տեսնելը: Բ. ԴՈՒՌ.– Օսմանյան կայսրությունն անկախ պետություն է: Ա. ԴՈՒՌ.– Ի±նչ եք ասում: Այն, որ ծվատված եք տարբեր երկրների միջև, այդ ոչինչ: Ո±ւմ ձեռքում են Թուրքիայի երկաթուղին, հանքերը, տնտեսությունը, նավահանգիստներն ու ֆաբրիկաները: Քիչ էլ որ խոսենք, կպարզենք արտասահմանից ստացված փոխառությունների քանակը: Բա տոկոսնե±րը... Մեծանո¯ւմ են... ու մեծանո¯ւմ են...

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Գ. ԴՈՒՌ.– Իհարկե, ձեր բախտը բերել է, որ ձեր շահերն ու մեր շահերը հանդիպեցին միմյանց: Եվ... և ձեր, այսինքն` մեր նպատակը դարձավ Օսմանյան կայսրության ամբողջականության պահպանումը: Դ. ԴՈՒՌ.– Ի±նչ է պատահել, մենք կպահպանենք և° մեր հավասարակշռությունը, և° ձեր հավասարակշռությունը: Մենք մեծ ախորժակով կխժռեինք ձեզ` թուրքերիդ ձևականորեն պատկանող հողերը, բայց... մենք կպահպանենք... կը... պահպանենք... Ա. ԴՈՒՌ.– Ցավալի է, բայց քաղաքակրթությունը Թուրքիայի համար չէ: Գ. ԴՈՒՌ.– Չեմ հասկանում, իրա°վ, եթե կարող եք բացատրեք, թե ինչպե±ս է հաջողվում ձեզ (Բ. Դուռ) օտար երկրներից այդքան վարկ վերցնել, երբ դուք հարկ եք վերցնում անգամ ձեր շներից ու կատուներից: Այդ խեղճ հայերին քամեցիք: Հափշտակում եք ձեր հպատակ ժողովուրդների վերջին շապիկը: Ծեծում, սպանում ու անարգում եք: Բ. ԴՈՒՌ.– Ակնարկել հարկավոր չէ: Մենք ձեր ծառան ենք: Անհոգ եղեք: Աչքաթող արված դեպք չկա: Միջոցներ ենք ձեռք առնում` իրեղեն ապացույցները կոծկելու համար: Անգամ աներևութացել են փոսերի մեջ ամփոփված հարյուրավոր ոսկորներ: Վկա են ձեր տեսուչներն ու սպաները: Ճիշտ է` խոշտանգելով, բայց շատ անգամ, ներեցե°ք, որոշ միջոցառումներից հետո, մի քանի հայերից կեղծ ցուցմունքներ են վերցվել, և իրողության մեջ ստացվել է այնպես, որ ոչինչ չի պատահել կամ թե հայերը պետք է ներում խնդրեն թուրքական գյուղեր կողոպտելու, կոտորելու համար: Անհոգ եղեք: Ոչինչ չի բացահայտվի: Թուրքական մամուլում կարող եք կարդալ, թե հայերը հավատարիմ են մնացել իրենց թուրքական հայրենիքին: Գ. ԴՈՒՌ.– Որքան էլ որ բացահայտվի, մենք չենք հայտնի և չենք միջամտի Թուրքիայի «ներքին գործերին»: Բ. ԴՈՒՌ.– Կյանքն արտաքուստ ընթանում է իր հունով: Հայերին, ինչպես և թուրքերին, կանչում են բանակ, տարիքավորներին` ռազմական ամրություններ և ճանապարհներ կառուցելու համար: Գաղտնի նախապատրաստությունն ընթանում է, և հայերը գլխի չեն ընկնի իրենց սպառնացող վտանգի մասին: Որոշված է կոտորածի ողջ նախագիծը: Հրահանգները տրված են:

(Երիտթուրքերի վերադարձը իշխանության ազգային փոքրամասնություններին բերեց լարվածության թուլացում և առերևույթ լիբերալություն: Կառավարությունը խոստացավ հայերին

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

քաղաքական և մշակութային լայն ինքնուրույնություն, բայց գաղտնի պատրաստություններն ընթանում էին) Ա. ԴՈՒՌ.– Եվրոպայի համար շատ կարևոր է ձեր ներքին խաղաղությունը: Այնպես որ ներքին որոշումները միայն ձեզ են վերաբերում, և մենք էլի կրկնում ենք, որ իրավունք չունենք խառնվելու ձեր «ներքին քաղաքականությանը»: Եվրոպան չափազանց մեծ դրամագլուխ է դրել ձեր տերության մեջ և մտադիր չէ այն կորցնել: Այնպես որ... Բ. ԴՈՒՌ - Այնպես որ՜ Թուրքական կառավարության կողմից ձեռք առնված միջոցառումները « երբեք հայերի դեմ ուղղված շարժում չեն ներկայացնում, նրանք երբեք մի այնպիսի արարք չեն կատարել, որը կարողանար հանրային անդորրությունն ու կարգը խանգարել »

ՏԵՍԱՐԱՆ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

(Մարդիկ, որ քայլում են դիմակներով) / կարելի է օգտագործել տեխնիկա և տեսարանն ընթանա էկրանային պատկերով, մամուլի հրապարակումներով / ԴԻՄԱԿ 1.– Մենք ամեն ինչ անում ենք հայ ժողովրդի «բարօրության» համար: - « Հայ ազգաբնակչությունը մեծագույն հանդարտությամբ զբաղվում էր իր գործերով և վայելում էր մեծագույն ապահովություն իշխանությունների պատասխանատվությամբ » ԴԻՄԱԿ 2.– Ամեն ինչ վկայում է, որ անկարող ենք կանխել հայ ժողովրդի զանգվածային տեղահանությունը: «- Միհրան Դավթյանը կոչվում է Դավուդ Զիա - Հակոբ Կիճյանը կոչվում է Օսման Սուրեա - Կարապետ Կիլիմճյանը կոչվում է Հադի Էֆենդի - Հովսեփ Դավթյանը կոչվում է Զիա Դյուկի օղլու՜.» ԴԻՄԱԿ 3.– Ոչ բոլոր դիվանագիտական փաստաթղթերն են մատչելի: Նրանք զտված են:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

« Մենք իբրև ճշմարիտ օսմանցիներ գոռում ենք մարդկության և քաղաքակիրթ Եվրոպայի երեսին, որ հայերի և հույների դեմ կիրառված հալածանքները շատ ավելի զարհուրելի ձևով են գործադրվել, քան ինչ որ երևում է մամուլում գրվածներից: ԴԻՄԱԿ 4.– Փաստաթղթերում նշված է, որ աքսորը ստրատեգիական նշանակություն է ունեցել: «Ամեն մի բուռն ճնշում, ժողովրդի որ տարրի դեմ էլ գործադրված լինի այն, աններելի է: Խաղաղ ազգաբնակչության դեմ ուղղված հալածանքները բարբարոսական են ու խղճի դեմ: Նման իրողությունների լուռ հանդիսատեսը դառնալը նշանակում է մեղսակցություն:» ԴԻՄԱԿ 6.– Բոլոր թերթերն ու գրագրությունները ենթարկվում են «սրբագրման». գրաքննությունը թույլ չի տա, որ ճշմարտությունը հասնի ժողովրդական զանգվածներին: « Գործադրվում են ամենազարհուրելի ոճիրները հույների, որոնք ապրում են օսմանյան կայսրության մեջ, և էլ ավելի հայերի դեմ: Մարդկային լեզուն ու գրիչը անկարող են ներկայացնելու իրողությունների նույնիսկ մեկ հարյուրերորդը:» ԴԻՄԱԿ 1.– Կազմակերպություններ կան, որ հայ հոգևոր մշակութային կյանքում ցանկանում են բողոքական կամ կաթոլիկ համայնքներ ձևավորել լուսավորչական համայնքների ներսում, նաև ազդեցություն ձեռք բերել: « Կեղծ հայրենասերները և կարճատես քաղաքագետները ճգնում են քողարկել Թուրքիայի ներկա կացությունը:» ԴԻՄԱԿ 2 (հանում է դիմակը).– ԳԱԱ-ի խնդիրն էր դարձել, ոչ թե ավետարանական քարոզը, այլ «ավետարանի պահանջների իրագործումը»: Ոչ ոք բարոյական իրավունք չունի լուսավորչական ծնողների որբացած երեխաներին օտարացնել իր եկեղեցուց:

ՏԵՍԱՐԱՆ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

(Գերմանիա, դոկտոր Լեփսուսի բնակարանը: Նա և իր աղջիկը կապում, փաթեթավորում են նոր տպագրված «Տեղեկագիր Թուրքիայում հայ ժողովրդի դրության» գրքի տպաքանակը, որ է 20 500)

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Աստված ամենուր է և ունի ճշմարտություն տեսնող, ամենատես աչքեր: Բարև աղջիկս: Այդ ինչո±վ ես զբաղված: Դու չպե±տք է պարապեիր: ՎԻՈԼԱ.– Հայրի°կ, ես գրքերը ուտելիքի և սպիտակեղենի զամբյուղներում տեղավորեցի: Պարզ է նրանց մտքով չի անցնի, որ զամբյուղում գրքեր են: Չեմ հասկանում, մի±թե նրանք չեն ցանկանում օգնել այդ մարդկանց, չէ± որ նրանք մարդ են: Երկար ժամանակ չեմ տեսնելու քեզ, հայրիկ: ԼԵՓՍԻՈՒՍ - Այդ այդպես է՜ես չեմ հասցնում՜ ՎԻՈԼԱ - Դու երևի մոռացել ես, թե ի±նչ էիր խնդրել: Նախ կատարում եմ քո խնդրանքը, հետո այնքան էլ բարդ չէ ինձ համար սովորելը: Մայրիկը սպասեց, որ միասին ճաշենք, բայց դու այդպես էլ չեկար: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Ապրե°ս, աղջի°կս: Պետք է հասկացնել, որ հայերը քաղաքակիրթ մշակույթ ստեղծող ժողովուրդ են, և դաշնակիցները, այդ ժողովրդին օգնելով` կարող են հասնել գերակայության: Թուրքերը պետություն չեն կարող ստեղծել: Եթե նրանք ինչ-որ բան ստեղծեն, ապա հայերի շնորհիվ: Հայերը այդ տարածքի կմախքն են: Ասում ես մայրիկը սպասե±ց՜իսկ ու±ր է նա: ՎԻՈԼԱ - Գնաց: Տիկին Մարգարետի հետ պետք է քննարկեին ժամանակակից կանանց դիրքը, այսօրվա հասարակական կյանքում: Լավ է չէ±: Տղամարդիկ պատերազմում են, իսկ կանայք քննարկում:

ԼԵՓՍԻՈՒՍ

– Մայրիկն ինձ բավական օգնեց հանգանակություններ հավաքելու գործում: Կանայք շատ էմոցիոնալ են: Նրանք անմիջապես արձագանքում են: ՎԻՈԼԱ - Մի±թե չէի կարող մի այլ ժամանակաշրջանում ծնվել՜ ԼԵՓՍԻՈՒՍ - Բողոքու±մ ես, բայց դու այնքան անհրաժեշտ ու կարևոր ես ինձ համար:

(Մտնում է Շթիրը` Գերմանահայկական ընկերության գործավարը) ՇԹ ԻՐ.– Դոկտո°ր Լեփսիուս, ձեր համագործակցության կոչին լայն արձագանք են տվել, մենք այժմ ունենք բարեկամներ` գիտության, արվեստի և մշակույթի բնագավառում, բազմաթիվ ակնառու գործիչներ պատրաստակամություն են հայտնել զորավիգ լինելու Ուռհայի որբանոցին կից ուսուցիչների պատրաստման ուսումնական կենտրոնի ստեղծմանը:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Շնորհակալ եմ, հարգելի° իմ բարեկամ, հարկավոր է, որ հայ մշակույթի վերաբերյալ, նաև գերմանական մշակույթի մասին փոխադարձ տեղեկություններ ունենան այս երկու ժողովուրդները: Արժեքավոր հայերեն գործերը հարկավոր է թարգմանել գերմաներեն և գերմաներեն գործերը` հայերեն: Ես գիտեի, որ երկու լեզվով հրատարակվող պարբերական մամուլը մեզ շատ կօգնի: Հարկավոր է Գերմանիայում հիմնադրել հայագիտական գրադարան, հայկական դպրոցներում դասավանդել գերմաներեն և` հակառակը, օգնել Գերմանիայում ուսանել հայ ուսանողներին: Հարյուրամյակներ շարունակ իսլամական մշակույթ չի եղել: Այդ բոլոր տարածքներում հայերը տնտեսական և մշակութային կյանքի կրողներն են: Բայց ահա իրավիճակն այնպիսին է, որ տպարանները մերժում են, պետք է շարունակել գաղտնի գործել: ՎԻՈԼԱ.– Հայրի°կ, ո±ւր պետք է տանեմ այս գրքերը: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Հրատարակիչները չեն համարձակվում տպագրել, հիմա էլ արգելվել է տարածումը: Գրքում իմ նյութերն են, շարունակ ստացվող տեղեկություններ, հարյուրավոր գրառումներ, փաստեր, որոնցով ցանկացել եմ լուսաբանել «մեղքի գործոնը», որով փաստվում է հայ ժողովրդի ճակատագրի հանդեպ թուրքերի գործած ոճիրը և գերմանական կառավարության անտարբերությունը: Հասարակական ճնշման ուժեղացում. ահա° ինչ է հարկավոր: Գիրքը հարկավոր է հասցնել Գերմանիայի ավետարանական քահանայություններին, ԳԱԱ-ի բարեկամներին և հասարակական ազդեցիկ շրջաններին: ՎԻՈԼԱ.– Հայրի°կ, ճի±շտ է, որ ոստիկանությունն ուզում է բռնագրավել գիրքը, բայց չէ± որ դու ճշմարտությունն ես գրել: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Դու այդ փաթեթները կգցես փոստարկղերի մեջ: Նայի°ր, նրանց վրա հասցեները գրված են: Նրանք չեն հասցնի, չե°ն հասցնի բռնագրավել: Դու ամեն ինչ գիտես, աղջի°կս, դու պե°տք է օգնես: Համարձա°կ եղիր: Մենք պետք է հասնենք այն բանին, որ դադարեն հայերի դեմ կիրառվող հալածանքները: Եթե արդյունքի չհասնենք, մեր աշխատանքը կդառնա դանայան աշխատանք: Մենք պետք է ձեռք մեկնենք մի ողջ ժողովրդի: Հին, քրիստոնյա ժողովուրդը, պե°տք է պահպանվի իր բնօրրանում: Որքան արագ գործենք, այնքան օգնությունն արագ կիրականանա, աղջի°կս: ՎԻՈԼԱ - Կգցեմ փոստարկղերի մեջ՜ դասերից հետո, անպայման՜ հայրիկ, կգա մի օր, որ դու քո ժամանակն ամբողջությամբ

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

կտրամադրես մեզ, ինձ՜ դու կողքիս ես, բայց ինձ թվում է, դու արդեն գնացել ես՜Մենք գրեթե միմյանց չենք տեսնում: / հայրը գրկում է աղջկան / Լեփսիու ս –Երբ տեսնում եմ այդ մարդկանց թշվառությունը, նրանց կորուստները՜ դու այնքան մոտ ես լինում ինձ՜ դու աստծո պարգև ես՜ Ի±նչ կանեիր դու, եթե իմանայիր, որ հիվանդ մեկը քո կարիքն ունի և եթե չօգնես կմահանա՜ ՎԻՈԼԱ - Կօգնեի՜ ԼԵՓՍԻՈՒՍ – Պարզ է, դու հասկանում ես այնպես, ինչպես ես: Կգա այդ օրը՜ և ես չեմ լինի՜ ՎԻՈԼԱ - Այդ ի±նչ ես ասում՜ ԼԵՓՍԻՈՒՍ - ՜ Վստահ եմ, որ դու կփոխարինես ինձ և ավարտին կհասցնես այն գործը, որին նվիրել եմ ողջ կյանքս՜ քեզանից խլելով քեզ հասանելիք ժամանակը՜ Հիմա արա ինչ խնդրել էի՜ Աշխարհը մի թանկ բան է փնտրում ու չի գտնում ՜ բարությունը՜ / աղջիկը դուրս է գալիս /

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՏԵՍԱՐԱՆ ԱՌԱՋԻՆ

(1914 թ. հոկտեմբերի 15-ի նիստի սղագրություն) Թ ԱԼԵԱԹ ԲԵՅ.– Մի խոսքով վախենում եմ, որ Գերմանիան պատերազմում հաղթանակ տանելուց հետո կապվի ամենից ավելի ամուր և ընդունակ` հույն ու հայ տարրերի հետ: ԶԻԱ ԳՅՈՔ-ԱԼՓ. – Հույները կասկածելի են: Վաղ թե ուշ ստիպված կլինենք պայքար մղել նրանց դեմ: Իսկ հայերի կոտորածը կվախեցնի նրանց: Հունաստանը չի համարձակվի նոր պատերազմ սկսել` վախենալով Թուրքիայում ապրող հույների համար: ՋԱՎԻԴ.– Գուցե դուք իրավացի եք, բայց ինչ կլինի, եթե այս պատերազմում պարտվենք: Ես լավ եմ ճանաչում հայերին: Բավարարելով նրանց հինգ պահանջներից միայն մեկը` կարող ենք մեր կողմը գրավել նրանց: Պետության ապահովության համար կարելի է վերաբնակեցնել նրանց, բայց պետք չէ սպանել. չէ± որ այդ ձևով կկոր չեն նաև նրանք, որոնց հնարավոր է ստիպել իսլամություն ընդունել և հետո օգուտ քաղել նրանցից: ՆԱԶԻՄ.– Զարմանում եմ, որ ոմանք պաշտպանում են նրանց: Չէ± որ նրանք խանգարում են մեզ կովկասյան ռազմաճակատում` անհնարին դարձնելով մեր մուտքը Ռուսաստան: Այնտեղի հայերը կամավոր են մտնում բանակ, իսկ մեզ մոտ դասալիք են: Անհրաժեշտ է հիմնովին լուծել հայկական հարցը` բոլոր հայերին իսպառ բնաջնջելով: Կարծում եմ, որ արտահայտում եմ այստեղ եղողների ընդհանուր համոզմունքը` հաստատելով, որ միանգամից կլուծենք այս խնդիրը, հենց որ որոշումն ընդունվեց: Թ ԱԼԵԱԹ ԲԵՅ (ներքին գործերի նախարար).– Իմ անձնական պատասխանատվությամբ հայերի դեմ կգործադրեմ այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է, քանի որ թեև առայժմ ցույց են տալիս, թե մեր կողմն են, բայց վաղը կարող են փոխել իրենց վերաբերմունքը:

(Քարտուղարը սղագրում է ամբողջ ընթացքում) Թ ԱԼԵԱԹ . – Ձայների մեծամասնությամբ ընդունվեց հետևյալ բովանդակությամբ որոշում` հայերի վերաբնակեցում կատարել` միաժամանակ ոչնչացնելով նրանց անապատում:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐՐՈՐԴ

(Գերմանական հյուպատոսը Կ. Պոլսում: Դոկտոր Լեփսիուսի հանդիպումը) ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– ԱԳՆ-ն արդեն բավականաչափ տեղյակ է հայ ժողովրդի բնաջնջման քաղաքականությանը, որ իրագործվում է Թուրքիայում: Ցավն այն է, որ Թուրքիայի վրա ճնշում գործադրելու պահանջն արձագանք չգտավ: Մեր ուժը միայն հասարակական ճշմարիտ կարծիքն է մեր մամուլի միջոցով: ՎԱՆԳԵՆՀԱՅՄ.– Թուրքերը մեզ կարևոր ծառայություններ են մատուցում` պաշտպանելով հարավ-արևելյան դիրքային թևը: Հասկանալի է, որ չենք կարող խզել մեր դաշինքը: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Ձեր պատճառաբանությունները, գուցեև անկեղծ են, բայց մի±թե Գերմանիան այդպես անկարող է ազդել: Կեղծ, ստահոդ տեղեկությունների փոխարեն, որ տպում է Գերմանիայի պաշտոնական մամուլը, գուցե փորձենք ճշմարտությունը տպել: Բացի այդ, Թուրքիայում են գերմանական սպաները, գերմանական հրանոթները, նաև դրամը: Թուրքիան ոչինչ է առանց Գերմանիայի: ՎԱՆԳԵՆՀԱՅՄ.– Իրականում ինձ բոլորովին չի հետաքրքրում հայ ժողովրդի ո°չ տեղահանումը, ո°չ ճակատագիրը: Եվ այդ տեղահանումներն ինձ անհանգստացնում են միայն այնքանով, որ ժամանակին որևէ ձևով Գերմանիան չհամարվի մեղսակից: Այդ առումով ես զգուշացում եմ արել մեծ վեզիրին, որ տեղահանվողներին պաշտպանեն թալանից և հարձակումներից, իսկ եթե դա կապված է ապստամբության հետ, ես նրանց հետ համամիտ եմ: Կգա մի օր, որ գուցե Թուրքիան ինքը Գերմանիային համարի մեղսակից: Այդ առումով ճշմարիտ է, որ իրական դեպքերի պատկերը հայտնի լինի Գերմանիային` թեկուզև գաղտնի: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.– Դեսպանները ոչ միայն արտաքին քաղաքականության իրագործողներն են, այլև անմիջական ներդրողներն այդ քաղաքականության իրագործման մեջ, և ես վստահ եմ` հայ ժողովրդի բախտը չի բերել. դուք ատում եք այդ ժողովրդին: ՄՈՐԳԵՆԹ ԱՈՒ .– Բոլոր երկրների ներկայացուցիչների վճռով կարելի է ազդել Բ. Դռան վրա և դադարեցնել ոճրագործությունները: ՎԱԳԵՆՀԱՅՄ.– Ես կօգնեմ սիոնիստներին, բայց հայերին` ո°չ:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՄՈՐԳԵՆԹ ԱՈՒ .– Մի±թե դուք կարող եք այսչափ անտարբեր լինել երկինք հասնող, աղաղակող հանցագործության նկատմամբ: ՎԱՆԳԵՆՀԱՅՄ.– Որքան էլ դուք պնդեք, Գերմանիան պատասխանատու չէ. այդ հայերը ապստամբներ են: Բացի այդ, մենք իրավունք չունենք խառնվելու Թուրքիայի ներքին գործերին: ՄՈՐԳԵՆԹ ԱՈՒ .– Ձեր հոգին զուրկ է խղճմտանքից, անգամ ես զզվանք եմ տածում ձեր նկատմամբ:

(Վանգենհայմը փորձում է հեռանալ, բայց սկսվում է շնչահեղձություն և, Գերմանիայի դեսպանը անշնչացած ընկնում է հատակին)

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

²ð²ð ºððàð¸

ՏԵՍԱՐԱՆ ԱՌԱՋԻՆ

(Հայկական ճամբար, որտեղ հավաքվել են եղեռնից մազապուրծ կանայք և երեխաներ: Կանայք ասեղնագործում են: Կյունցլերը բաժանում է դրամ, դեղեր և հագուստ) ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Մեր տունը կարծես աղավնատուն լինի. մերկերը գալիս են, հագնված հեռանում: Անհնար է,և այս մարդկանց հարկավոր է գաղտնի օգնել, նրանք շատ են, իսկ երիտթուրքերի ծրագրում անգամ մնացորդի բնաջնջումն է: Նրանք դավաճան են համարում նրանց, ովքեր կհամարձակվեն օգնել մնացորդի ապրելուն: Նրանք չեն արգելում քրդերին տրվող օգնությունը, որոնք նույնպես սովամահ են լինում, մինչդեռ հայերին օգնելն արգելված է: Այդ պատրվակով ես կարող եմ ազատ գործել և պատսպարվել խոչընդոտներից: ԷՔԱՐՏ.– Ես կարողացել եմ բազմաթիվ հայ կանանց արաբի կամ քրդի հագուստով ուղարկել Հալեպ, որտեղ նրանք անվտանգության մեջ են: Այդպիսով նրանք կփրկվեն մահմեդական ստրկությունից:

ՈՐԲ ԵՐԵԽԱ .– Հա¯ց...

ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Առժամանակ անհնար է մտածել դաստիարակության մասին: Մենք կարիք ունենք փողի, շա¯տ փողի... մտավորական ժողովրդի այս դժբախտ մնացորդների վիճակի բարելավման համար: Ծանր աշխատանք է պահանջվում, որ բոլոր վայրենացած երեխաներին կրկին դպրոցին և կանոնավոր կյանքին վարժեցնենք: Նրանք թուրքերից սովորել են անգործություն: Մուսուլմանների տներում անցկացրած երեք-չորս տարին թողել են իրենց ազդեցությունն ընկալուն հայ երեխաների վրա: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Ո±ւմ զարմանք չի պատճառել հայերի ինքնապահպանման անհաղթելի բնազդը, որը նրանց ոչ միայն որպես անհատների, այլ որպես ժողովրդի է հզորացնում: Ո±ւմ ծանոթ չէ այն հսկայական ուժը, որ հայ ժողովուրդն իրեն հատկացված դիրքում` որպես մեր ռասայի, մեր մշակույթի, մեր կրոնի պիոներ, Ասիային դեմհանդիման պահպանել է, և որը վերջին տարիների անլուր իրադարձությունների ընթացքում ևս իր ազդեցությունն ի հայտ է բերել: Այն այժմ նրանց միայնության մեջ նույնպես կպաշտպաներ մահմեդականներին բաժին դառնալուց:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՏՂԱ.– Ի¯նչ հրաշալի է այստեղ, կարծես երազում լինեմ: Դուք ինձ լվանում ու ջուր եք տալիս: ՈՒՐԻՇ ԵՐԵԽԱ .– Ճի±շտ է, որ ես հայ եմ, նրանք ինձ ասում էին, որ ես մահմեդական եմ, հետո ասում էին, որ կսպանեն, եթե խոստովանենք մեր ազգությունը: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Հանգի°ստ եղեք, ձեզ այստեղ ոչինչ չի սպառնում: Դուք այլևս այլ կերպ կապրեք: Կսովորեք և կվերականգնեք ձեր մայրենի լեզուն: Դոկտոր Լեփսիուսը հոգացել է, որ վերաբացվի դպրոցը:

(Բեմում հնչում է հայ ժողովրդական երգ, օրիորդ Յեպեն մոտենում է նոր բերված ցնցոտիապատ 12-13 տարեկան երեխաներին, որոնք հայերեն բառ չգիտեն) ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Բառերը մոռացվել են, բայց հին մեղեդու ծանոթ հնչյունները հնչում են ձեր հոգում, նրանք կարթնացնեն ձեր քնած բնազդները: Երգի°ր, սիրելի°ս:

(Երեխաները փորձում են երգել) ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Եթե անգամ մոռացվում է բառը, մայրական երգը, որ մտել է կաթի ու օրորի հետ, երբեք չի° մոռացվում: Երաժշտությունն էություն է:

(Երեխաները, որ իրենց մահմեդական համարելով մոռացել էին հայ բառը, երգում են հայերեն) ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Հայ երգի հնչյունը նրանց արյան մեջ է: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ (դիմելով տղային).– Այժմ դու գիտես, որ հա°յ ես: Եվ դուք` նո°ւյնպես:

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

(Որբանոց, բոլոր կողմերում կանայք և երեխաներ`սոված ու քրքրված շորերով)

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Որքան էլ մեծ լինի մեր նվիրումը, չենք կարող փրկել հարյուր-հազարավորներին: Ուռհան և շրջակայքը ամեն օր ծածկվում են աքսորյալների դիերով: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Եթե քաղաքի փողոցներից նրանց հավաքում և թաղում են, ապա միևնույն է, այնքան թերի է կատարվում, որ վայրի գազանները դարձյալ կարողանում են դիակները հանել և հոշոտել: ՀԻՎԱՆԴ.– Ջո¯ւր... (տնքոցներ) ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Քո°ւյր, ջո°ւր հասցրու: Փա°ռք Աստծո, որ դեռ ջուր էլ ունենք: Թերևս ես պետք է մեկնեմ Եվրոպա և փորձեմ այնտեղից օգնություն ուղարկել: Մեր գումարները վերջացել են: Պետք է գնալ դոկտոր Լեփսիուսի մոտ: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Մեր կարողությունը բավարար չէ, որ դուք հեռանաք երկրից: Միգուցե առժամանակ հրաժարվեք այդ մտքից: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Դիմանալն անհնար է: Յե°պե, սիրելի°ս, չափազանց հոգնած եք, գուցե գնաք հանգստանալո±ւ: Ես աքսորյալներից երիտասարդ աղջիկներ եմ առանձնացրել և ընդգրկել հիվանդանոցի խնամող անձնակազմում: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Դուք կարողացել եք նրանց հետ պահել աքսորից, ինչպես նաև, մեր բազմապատկված աշխատանքն արագ հաղթահարելու օգնություն տրամադրել: ԱՔՍՈՐՅԱԼ .– Հարյուր-հազարավոր աքսորյալներ են քայլում դեպի Միջագետքի անապատը տանող ճանապարհին... Նրանք միայն կանայք ու երեխաներ են, անուժ ու հիվանդ ծերեր...

(Ներս են մտնում թուրք զինվորներ) ԶԻՆՎՈՐՆԵՐ.– Վե°ր կացեք, դո°ւրս, արագացրե°ք, ճանապարհը շարունակելու ժամանակն է, արա°գ... ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Նրանք ուտելու ոչինչ չեն ստացել, նրանք քայլել չեն կարող, իրենց հագուստներն էլ երկար ժամանակ չեն լվացվել: ԶԻՆՎՈՐ.– Վե°ր, արա°գ (հարվածելով աքսորյալին): ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Գոնե թողեք` մեկ օր հանգստանան, մե°կ օր` հետո կշարունակեն: Ես կփորձեմ տեղեկացնել իշխանությանը:

(Զինվորները տեղի են տալիս, դուրս են գալիս: Բաժանվում է հաց և տաք սնունդ, կանայք լվանում են շորերը, որբանոցում աշխատող կոշկակարները կարկատում են այն կոշիկները, որ առավել քրքրված

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

են: Օրիորդ Յեպեին օգնում են որբանոցի աշխատակիցներ Հովհաննեսը և Պետրոսը) ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Ես կարողացա համոզել իշխանության ներկայացուցչին տարագիրներին անարգել օգնություն տրամադրել, թույլ տալ գոնե մեկ օր հանգստանալ: Նրանք այլևս կենդանի մարդիկ չեն, նրանք ստվերներ են: Ստվերների աշխարհն իր վրեժն է լուծել և դուրս թքել իր բոլոր բնակիչներին: Այստեղ, որ նախկինում որբերի ուրախ բնակատեղի էր, շուրջ երկու հազար կանայք և երեխաներ են կուտակվել` արնակարմիր աչքերով և դատարկ հայացքներով, խոռոչված այտերով, վիրավոր ոտքերով... ՀԻՎԱՆԴՆԵՐ (տարբեր կողմերից).– Ջո¯ւր... հա¯ց... քո¯ւյր...

(Ներս է մտնում ֆիդայու հագուստով մի երիտասարդ) ՄԿՐՏԻՉ.– Արժանավոր մահը աքսորից և կառափումից լավ է: Մենք Հալեպից զենք ենք բերել: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Ձեր նպատակասլաց գնդակից վախեցած` անգամ որևէ մոլլա չի բարձրանում իր մինարեթի ծայրը` ընդունված կարգով աղոթք անելու: Նրանք վախենում են: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Նրանք պաշարել են գորգագործական ֆաբրիկայի շենքը: Հայերի դեմ հրահրել են քրդերին (փաթաթում է երիտասարդի ձեռքը): ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Այստեղ ցանկանում են թուրքեր տեղավորել: Մարտերի ընթացքում ավելացել են թուրք վիրավորները: Ես կարգադրություն եմ ստացել հիվանդներից ազատել և տրամադրել բանակին: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Այլևս ի±նչ պիտի անենք: Նրանք խնամքի կարիք ունեն, այս խեղճ տարագիրներին մեր ձեռքով չենք տալու ոճրագործներին: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Հայերը դեռ երկար կարող են անառիկ պահել իրենց բերդը: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .– Ես հույս ունեմ հայկական թաղամասի այդ անառիկ բարձունքի վրա թուրքին հայերի կողմից հաղթված տեսնել:

(Լսվում են կրակոցներ) ՊԵՏՐՈՍ.– Մեր տեսադաշտը բավական մեծ է, մենք գրավել ենք թաղամասի կարևոր նշանակության շենքերը:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ.– Նրանք 6000 զինվոր և հրետանի են բերել, որ ճնշեն ապստամբությունը: Ուռհա է եկել նաև Հալեպի զինվորական պարետ Ֆահրի փաշան: ՊԵՏՐՈՍ.– Միևնույն է, արժանավոր մահը աքսորից լա°վ է: Չեմ վախենում: Ես իմ տունն եմ պաշտպանում: ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ.– Եթե միայն կարողանայինք պայքարը մղել միացյալ դաշտով, թե չէ, այսպես մեզ մեկ-մեկ կկոտորեն: ՊԵՏՐՈՍ.– Դու ճի°շտ ես, սասունցիներն առանձին են, զեյթունցիները` առանձին, այդ բարբարոսներին էլ դա է հարկավոր, որ առանձին օջախներով խեղդեն, թույլ չտան միավորվենք: ՄԿՐՏԻՉ.– Ուշ է արդեն, մենք կորցրել ենք պատեհ ժամանակը, հիմա միայն մնում է հատ-հատ, օջախ-օջախ պաշտպանենք յուրաքանչյուրս մեր տունը: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Ֆաբրիկայի շենքը ստրատեգիական մեծ նշանակություն ունի երկու կողմերի համար: Ֆաբրիկայի տանիքից հնարավոր է տեսնել ողջ մուսուլմանական թաղամասը: Ցավալի է: Շենքում մոտ 1000 հայ կա: Եթե մուսուլմանները գրավեն, մենք կկորցնենք օգնելու հնարավորությունը: Բ. ԷՔԱՐՏ .– Քեզ հետ համաձայնելը դժվար է: Իմ կարծիքով թուրքերին կհաջողվի ճնշել ապստամբությունը. չէ± որ, եթե չհաջողվի, ֆաբրիկան կռմբահարվի և կթալանվի: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Մի±թե դուք համաձայն եք թուրքերի հայաջինջ քաղաքականության հետ: Հապա ի±նչ եք անում այստեղ: ԷՔԱՐՏ.– Հարգելի° իմ Կյունցլեր, մենք Թուրքիայի դաշնակից պետություն ենք և երբեք պարտավոր չենք դեմ գնալ Թուրքիայի քաղաքականությանը: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Ամենևի°ն: Ես եկել եմ իմ օգնությունը տալու տառապող հային, ոչ թե նրանց հրի մատնելու: Դուք, իմ կարծիքով, այստեղ անելիք չունեք, կամ պիտի փոխեք ձեր վերաբերմունքը: ԷՔԱՐՏ.– Ես թուրքերին կխնդրեմ հայերից առաջ գրավեն ֆաբրիկան: Այդ ապստամբները պետք է պատժվեն (դուրս է գալիս):

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐՐՈՐԴ

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Թուրքերը ձերբակալեցին դեղագործին: Անգամ նրա օգնական Հովսեփին: Գեթ կարողանայի փրկել հիվանդապահուհիներին: Նրանց էլ տարան ու բռնի միացրին աքսորյալների շարասյանը: ՔՈՒՅՐ.– Պարոն Կյունցլեր, դուք նամակ ունեք:

ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.– Տվե°ք:

ՔՈՒՅՐ.– (Մեկնում է նամակն ու դուրս գալիս): ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ (կարդալուց հետո).– Փակվում է: Նրանք արգելում են` ասելով իբրև ես` բժշկական գործունեություն վարելու իրավունք չունեմ: Ինչ-որ մի թուրք տեսչի կարգադրություն: Պիտի փակվեն ԳԱԱ-ի բժշկական բոլոր հաստատությունները: Միևնույն է, չեմ հանձնվի:

ՏԵՍԱՐԱՆ ՉՈՐՐՈՐԴ

(Գորգի ֆաբրիկայի շենք` հայկական և թուրքական թաղամասերի սահմանագիծ) ՏԻԳՐԱՆ.– Մի±թե չպիտի հաջողվի: Տարիներ շարունակ պատրաստվել ենք: Ի¯նչ լռություն է շուրջը: Լռեցին: Հը±... Ինչո±ւ լռեցին: Ի±նչ են պատրաստում: Ես այլևս ստրուկ չեմ կարող լինել: ԳԵՎՈՐԳ.– Լռեցին: Ճի°շտ է, լռեցի°ն: Դու, Հարությո°ւն, դու այդտեղ ուշադի°ր եղիր: Այս լռությունը այն անրջային լռությունը չէ°, սրանք` այս ոճրագործները, մի հանցագործ ծրագիր ունեն կամ թե որոճում են, դրա համար այդպես լռում են: Ամեն կողմին ուշադի°ր եղիր: Տիգրա°ն, ի±նչ ես կարծում, կարո±ղ ենք դիմագրավել: ՏԻԳՐԱՆ.– ... Կուժն առած ջրի էր իջնում... (երգում է) – Մեծ աղբյուր ջուրի կերթաս, Սիրտս հետդ կառնես, կերթաս, Գյուղին մեջը քեզ սիրեցի, Պաղ մի կենար, անո°ւշ աղջիկ: Հանկարծ շիկնում էր ու փախչում եղնիկի նման, թե հասնում էի հետևից, ձեռքը բռնում, ալ խնձոր էր ու... սրտիկը կրա¯կ... սերս կրա¯կ... համբույրը... ի±նչ մա¯մ, ի±նչ մեծ մա¯մ... թող հա° կանչեն, զո¯ւր... ԳԵՎՈՐԳ.– Թո°ղ, թո°ղ անուրջները: Այս լռությունը ոխակալ է: Սիրտդ վրեժի տուր, որ թուրքի արյունը ջրի պես վազի: Ազգս տարագիր են արել, գեղեցիկ կանանց ու աղջիկներին` անպատվել: Ցամաք ու սովյալ` ճանապարհներին: Հավատարիմ հպատա¯կ: Չե°ք տեսնի:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Բազուկս վկա°: Չե°ք տեսնի: Իմ լեռների ազատ թռչունն եմ ես: Իմ հոգին ու շունչը այս լռության հետ համաչափ դեպ անսահման ազատություն կթևաբախեն: Դո°ւ, թո°ւրք, դու ո±վ եղար, որ ինձ հպատակեցնես: ՏԻԳՐԱՆ.– Ինչո±ւ չմիավորվեցինք: Ինչո±ւ անջատ-անջատ: Գյուղերում կանայք էին մնացել: Հատ ու կենտ տղամարդ է, որ զենք է վերցրել: Հարկավոր էր մերժել զորահավաքը: Հիմնովի°ն: Ոչ ոք չպետք է ենթարկվեր: ԳԵՎՈՐԳ.– Հավա°տ, հավատով մարդ սարեր շուռ կտա: Փոխարեն ասելու ժողովրդին` պայքարի ե°լ, պաշտպանվի°ր, որ եկեղեցիդ թշնամին չպղծի, նրանք երիտթուրքերի հետ համերաշխություն ու հավատարիմ հպատակ լինելու ստրկամիտ գաղափար քարոզեցին: Պատերազմի առաջին օրից հայ մամուլը, հայ ժողովրդին կոչերով հրավիրում էր պաշտպանել օսմանյան հայրենիքի միասնությունը: ՏԻԳՐԱՆ.– Սը¯ս... կամա°ց, մենք չենք հանձնվի, մենք մեր զենքով կապացուցենք, որ ստրկամիտ չենք և չենք հավատում երիտթուրքերի խոստումներին: ԳԵՎՈՐԳ.– Խաթունիս հույսը ես եմ: Թե զենքս վայր դնեմ, նրանք էլ կբռնեն տարագրության ճանապարհը: Իմ հույսը, իմ ապավենը այս զենքն է: Երդվել եմ. իմ ամենաբաղձալի երազանքը հայրենիքի համար մեռնելն է: Բարո°վ արժանանամ հրեղեն գնդակի համբույրին: Թեկուզ իմ մահով իմ հայրենին ազատագրված տեսնեմ: ՏԻԳՐԱՆ.– Թուրքը թուրք է` սուլթանական, թե հեղափոխական: Նրանցից արդարություն չի° կարելի սպասել: Խի°ղճ: Ի±նչ է խիղճը, ո±րն է խիղճը. այդ բառը, այդ զգացողությունը թուրքից չի կարելի սպասել: Ինչո±ւ մոռացվեցին համիդյան կոտորածները, քրդերի անվերջ հարձակումներն ու ասպատակումները: Ինչքա¯ն միամիտ է հայը, որ թույլ տվեց հավատ արթնանա իր ներսում: Ո±ւր է խելքը, ինչի± համար է խելքը, որ Աստված տվել է հային և ոչ` թուրքին: Չէ± որ այդ թուրքն է, որ նախանձում է հային նրա ունեցած ընդունակությունների համար` ճարտարության ու աշխատասիրության, հաջողության` և° առևտրում, և° երկրագործության, և° արհեստներում, և° մտավոր-կրթական աշխարհում: Հապա ինչո±ւ, ինչո±ւ մթագնեց մեր մտավորականի ուղեղը, ու նա հավատաց... ու հնազանդություն խոստացավ... ու հնազանդություն խոստացավ... քիչ էր, որ թուրքը խլել էր հայի ձեռքից զենքն ու պաշտպանող տղամարդուն: Ոգին էլ էր հարկավոր կոտրել, սպանել... ու ողորմելի, ստորաքարշ դարձնել...

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԳԵՎՈՐԳ.– Հավատարմության խոստո±ւմ: Ո±ւմ... ո±ւմ` երիտթուրքերի±ն: Աշխատե±նք, որ չքանդվի նրանց պետությո±ւնը... իմ ուժը ներդնեմ, որ ամրանա երիտթուրքական կառավարությո±ւնը: Չլինելու բա°ն է: Խենթացե±լ են: Չէ°... չլինելո¯ւ բան է: Իմ զենքը կտեսնեն միայն: Խենթացե±լ են: ՏԻԳՐԱՆ.– Դու ճի°շտ ես: Մտածե±լ են: Գուցե չե±ն մտածել: Հանցագործի հետ պայման կնքել, հավասար է ներումի°, չտեսնելո°ւ. այսինքն` նա իրավունք է ստանում նոր ոճրագործության: Ու այդպես էլ եղավ, ահա° քեզ արդյունքը: Բոլոր եկեղեցիներում աղոթք էին անում օսմանյան զենքի հաղթանակի համար՜ ԳԵՎՈՐԳ.– Ի°մ օջախ, ի°մ հայրենիք, պատրաստ եմ անձս զոհել` գերագույն նպատակիդ համար: Ահա° ես ինչ եմ զգում, ինչ եմ ասում ու ապրում: Ոճրագործը ներում չունի, ոճրագործն իմ զենքով կստանա իր պատիժը: ՏՂԱ.– Տիգրա¯ն, Տիգրա¯ն... նրանք դարանակալ են, ավելի մոտ, քան կարծում ենք... ՏԻԳՐԱՆ.– Այս կետն ամենաբարձրն է...

(Լսվում են կրակոցներ)

ՏԵՍԱՐԱՆ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

(Նահատակների հոգիներ: Միմյանց կապված թուրքեր` բոբիկ, վախեցած: Ուրվականները խփում են, տանջում, ծաղրում) ՀՈԳԻ.– Դե°, պարի°ր, պարի°ր, հը¯... շա¯տ դժվար է, սովա±ծ ես, թե± հոգնած, չէ°, երևի ծարա¯վ... ՀՈԳԻ.– Ի±նչ է, վախենո±ւմ ես... ՀՈԳԻ.– Հը±... հիմա ի±նչ անենք, ո±ւր տեղավորվենք: Ամեն հոգի մի մարմին ունի, որ Տերն է տվել: Որտե±ղ են մեր մարմինները... ՁԱՅՆ.– ... Իմ մարմի¯նը... ՁԱՅՆ.– ... Իմ մարմի¯նը... ՀՈԳԻ.– Գուցե քո մարմնո±ւմ ինձ տեղ տաս:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՄՅՈՒՍ ՀՈԳԻ.– Ի¯նչ... ինչ եմ ասել` թուրքի մարմնում` հայի հոգի: Ես կպղծվեմ: Կպղծվե¯մ... չհամարձակվե°ս անգամ ասել այդ: Իմ մարմինն եմ ուզում: Թուրքի մարմինը պիղծ է: ՀՈԳԻ.– Ասում ես, որ ոչինչ տեղի չի ունեցել, որ հայերը ստում են, որ խաղաղություն էիք հաստատում... ՄՅՈՒՍ ՀՈԳԻ.– Քանի± հայի արյուն խմեցիր ու ապրեցիր, ու ապրեցիր, ապրեցի±ր... ինչպե±ս... ինչպե¯ս... ՀՈԳԻ.– Անապատ... ձգված, կանաչ ծաղկուն երկրից մինչ անապատի խորքերը ձգված հիշողություն: Հարյուրների, հազարների, հազար-հազարների հիշողություն` կյանքով լի, սիրով լի, ապագայի հույսով լի... Անապատ ձգված երազանք... իսկ հետո... ի±նչ եղավ... ո±ւր մնաց... ավազի խորքո±ւմ... արևի տա±կ... բորենու երախո±ւմ... այդքա¯ն տենչ, այդքա¯ն երազանք... ՀՈԳԻ.– Սա մեր ժամանակն է, մենք Աստծո հետ ենք: Սա մե°ր իշխանության ժամանակն է: ՀՈԳԻ.– Ո±ւր էր` բորենի լինեի ու կրծեի քո արնախում կոկորդը, որ չխղճաց հայ մանուկներին... վախենո±ւմ ես, կեղծո±ւմ ես, ինչի± վրա ես հույս դնում` խաբեությա±ն... հոգիներն ամենուր են, մի ամբողջ տարածք դատարկվել ու դարձել է թուրքերի երկիր... երկի±ր... երկիրը մե°րն էր... որ հոգիներ ենք... սո¯ւրբ... սո¯ւրբ... անմե¯ղ... ՀՈԳԻ.– Ինչ հանգիստ եք ապրում մե°ր հողում, մե°ր տանը, չե±ք վախենում... վախենո¯ւմ եք... ձերը չէ°, վախենում եք կորցնել այն ինչ ձերը չէ°, ձերը չէ°... ՀՈԳԻ.– Լսի¯ր... լսի¯ր... մոտ է օրը, հողը նրանն է, ում Աստված է տվել. որքան էլ կառչես ատամներով, քո գայլային ճանկերով, միևնույն է այս հողը հայինն է, ի սկզբանե... ի սկզբանե, այս հողը սրբազան է...

ՏԵՍԱՐԱՆ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

(Մտնում են դիմակներով մարդիկ) /տեսարանը կրկին կարող է լինել էկրանային,ամբողջ բեմն ու պատը լցնելով մամուլից հատվածներով / ԴԻՄԱԿ I.– Ինչո±ւ... հայը փոխվե±լ է...

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԴԻՄԱԿ II. – Հայը փոխվել է: Կորցրել է արժեքներ: Արժեքներ, որոնք քրիստոնեական են: ԴԻՄԱԿ III. – Եռանկյունին առավել լավ է գործել, երբ բազմաթի±վ են եղել աստվածները: ԴԻՄԱԿ IV.– Դարեր շարունակ` փորձության մեջ, մեկը մյուսի ետևից: ԴԻՄԱԿ V.– Արդյո±ք կպահպանի այն, ինչն ընդունել է առաջինը... ԴԻՄԱԿ VI. – Առաջինը... երբ ընդունեցիր, գիտեի±ր, գիտակցո±ւմ էիր, որ պետք է պահպանես պատվիրանները... ԴԻՄԱԿ I.– Բարությունը թուլությո±ւն է... Օգնելը` հանցա±նք, մեր աշխատելու սերը... մե±ղք... / էկրանի վրա պատկերով պտտվող տեքստը` «1948թ. – Մայիսի 28- ին Միացյալ ազգերի կազմակերպության մարդու իրավունքների խորհրդի տնտեսական և սոցիալական հարցերի հանձնաժողովը քննարկեց «Թուրքիայում հայերի կոտորածները» զեկույցը, « որ Սևրի 1920թ. օգոստոսի 10- ի պայմանագրի համաձայն` Թուրքիան պատասխանատվություն է կրում իր իսկ տարածքում կատարված կոտորածների համար»: ահա այն երկրները, որոնք ընդունել են հայ ժողովրդի նկատմամբ կատարված ցեղասպանության փաստը` 1985թ.-Արգենտինա 1985թ. – Ուրուգվայ 1990թ. - ԿԻպրոս 1995թ. – Ռուսաստան 1996թ. – Հունաստան 1996թ.- Կանադա 2000թ. – Շվեդիա 2001թ. – Ֆրանսիա Եվրոմիություն 2000 - Լիբանան ՜՜ 1998 -- Բելգիա 2000 – Վատիկան 2000 – Իտալիա 2003 – Շվեյցարիա 2004 – Սլովակիա 2004 – Լեհաստան 2005- Վենեսուելլա

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

2005 - Գերմանիա 2005 – Լիտվա 2007- Չիլի և՜

ՏԵՍԱՐԱՆ ՅՈԹ ԵՐՈՐԴ

(Բ. Դուռ, դռան դիմաց հայր սուրբը, ապա հերթով երևում են 6 դռները) ՀԱՅՐ ՍՈՒՐԲ. – Մեղքը... մեղքը մնաց գիտակցության ծալքերում: Թվում է` ժամանակն անցել է, և կոծկված մոռացություն է ամեն ինչ: Մեղքը գիտակցության ենթաշերտերում է, պտտվում է արյան գնդիկներում ու հանգիստ չի տալիս, հանգիստ չի տալու մեղսակիցներին, որոնք անմեղության քող ունեն դեմքներին:

ՏԵՍԱՐԱՆ ՈՒԹ ԵՐՈՐԴ

(Միջազգային դատարան) Թ ՈՒՐՔԻԱՅԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ (իրավահաջորդ).– Պատերազմական իրավիճակի թելադրանքով միջոցառումներ են ձեռնարկվել հեղափոխական տարրերի դեմ: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ (մարդու իրավունքների պաշտպան).– Ովքեր էին այդ հեղափոխական տարրերը: Կանա±յք, երեխանե±րը, ծերե±րը, թե± սովահար հիվանդները: Չէ± որ բոլոր տղամարդկանց զորահավաքի անվան տակ տարել էին ռազմաճակատ: Ինչպես դո°ւք եք նշում, երկիրը մասնակցում էր աշխարհամարտին: Նաև մի ժողովուրդ, որ աստվածային երկյուղածությամբ էր լի. դրան ապացույց` նրա` հլուհնազանդ դեպի սուրը գնալը. այդ ժողովուրդը չէր կարող ապստամբ լինել: Իսկ եթե ապստամբ լիներ, քանզի նրա բազուկն ամուր է` հնազանդ լինելուն հակառակ, ապա երբևէ կոտորած չէր լինի: Թ . ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ.– Տուժել են և° հայեր, և° թուրքեր, պատերազմ էր, ոչ ոք իրավունք չի վերապահել խառնվելու մեր երկրի ներքին գործերին: Հայերի մեծ խռովությունների պատճառով զոհվել են թուրքեր:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.– Մի±թե ապացույցներ կային Կ. Պոլսի ձերբակալված հայ մտավորականների հակապետական գործունեության վերաբերյալ: Թ . ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ.– Դրա կարիքը մենք չունենք: Երիտթուրքերը հեղափոխությամբ էին եկել և գիտեին նման բաներն ինչպես են արվում: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.– Հարց կտայի` արդյո±ք նույն ճանապարհով չեն ընթացել բոլոր ժողովուրդները: Չէ± որ հայն ըմբոստանալ կարող էր հուսահատ և անօգնական կացության մեջ: Եվ ձեր խոսքից հետևելով` այսինքն, դո°ւք ձեր անձնական փորձից ելնելով, տարագիրներին եք միացրել մտավորականներին, որոնք գուցեև գային իշխանության: Բայց... մի±թե բարոյական է թրով` գրիչի կամ բահի դեմ: Չէ± որ տիրել եք երկրին թրով, ինչպես դուք եք կրկնում, բայց թրով ելել եք միանգամայն անզեն, անպաշտպան մարդկանց դեմ: Վկաներն ապացուցում են, որ ոչ մի ապստամբություն էլ չի եղել, եղել են պաշտպանվողներ, որի իրավունքն ունի յուրաքանչյուր մարդ, իսկ անզեն մարդու դեմ զենքի օգտագործումը սպանություն է, և այս դեպքում ոչ թե մեկի կամ երկուսի, այլ հազարավորների, ընդ որում` միայն մեկ ազգի նկատմամբ. դա անուն ունի` ծրագրված ցեղասպանություն: Թ . ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ.– Բողոքո°ւմ եմ, դուք կեղծում եք փաստերը և չափազանց կողմնապահ եք: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.– Դուք մոռացե±լ եք, որ կաշառել էիք բոլոր դեսպաններին, մամուլի աշխատողներին: Թուրքիան մի երկիր է, որտեղ ճշմարտությունը խաբեությունն է: Բայց... փորձել եք ծածկել փաստերը և գրաքննությամբ վերացնել իրադարձությունների իրական պատկերը. եղել են դեպքեր, որ այրված գյուղերը հողին են հավասարեցվել` իբր այդտեղ գյուղ չի° եղել, կամ մահացածներին ծածկել են: Միևնույն է, իրականությունը չի կարող թաքցվել, փա°ստ է, որ 1894-1920 թթ. մոտ 3 մլն հայ է մորթվել, իսկ մնացածը տարագիր են ողջ երկրագնդով մեկ: Թուրքիա կոչվող պետության սահմաններում գերված է հող` առանց ժողովրդի: Այդ սպանդը տեղի չէր ունենա, եթե հայկական հարցին բնական ընթացք տրվեր: Եվրոպան թերացավ իր կոչման մեջ` իր պառակտվածությամբ: Յուրաքանչյուրն իր անհատական մղումների մեջ էր: Լռություն էր մամուլում: Մեծ մասը վարձատրվել էր` լռության համար: Եվրոպական որոշ տերություններ իրենց անտարբերությամբ ու հաշտվողականությամբ մեղսակից դարձան մի ամբողջ ժողովրդի խողխողմանը: Եվրոպական շատ թերթեր ընդունեցին «լռության դավադրությունը»: Ոսկով գնեցին ում կարողացան, կեղծեցին

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

փաստերը, ընդ որում` այն ոսկով, որ հարկերի դիմաց հավաքում էին հայերից: ԳԵՐՄԱՆԻԱՅԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ ԴՈԿՏՈՐ ԼԵՓՍԻՈՒՍԻ ԿՈՂՄԻՑ.– Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ հայ ժողովուրդը թուրքական կառավարության կողմից Հայկական լեռնաշխարհի, Անատոլիայի, Կիլիկիայի և Միջագետքի իր բնակավայրերից անմնացորդ կերպով տեղահանվել է, իր ունեցվածքից զրկվել, աքսորվել արաբական անապատներ` ճանապարհին մորթվել և սովամահության ենթարկվել: Նրա զոհերի թիվը, գերմանական հյուպատոսների գնահատմամբ կազմում է մեկ միլիոն, մեկ քառորդ միլիոն բռնի իսլամ ընդունած կանայք և աղջիկներ, որոնց քարշ են տվել քրդական և թուրքական հարեմներ, ևս մեկ քառորդ միլիոն մուրացիկներ, անապատում գուցե կենդանի են մնացել 150 000 մարդ, որոնք նույնպես ենթարկվել են սովամահության: Գերմանիան «հանդուրժողականության և փոքրոգի անգործունեության միջոցով» մեղսակից է դարձել մի ողջ ժողովրդի կործանման հարցում: Նույն կերպ և այն երկրները, որոնք կարող էին կասեցնել կոտորածը: Այն ամենը, ինչ պատերազմի տասնապատիկ ծանր հանգամանքներում կարողացավ անել դոկտոր Լեփսիուսը, շատ էր զիջում նրան, որ կարող էին անել մեծ տերությունները: Գերմանիան կրում էր բարոյական պատասխանատվություն իր դաշնակցի արարքների համար: Փաստաթղթերը հստակ պարզաբանում են, և նույնիսկ «ամենաարմատական սկեպտիկը և թուրքասերը» չէր կարող և չի կարող աչքերը փակել ճշմարտության և սոսկալիության առաջ: Ի վերջո, 1920 թ. օգոստոսի 10-ին Թուրքիան Հայաստանը ճանաչել է ազատ և անկախ պետություն: Եվ նույնը հաստատել էին դաշնակից պետությունները: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.– Որքան էլ մարդասպանը մահացած լինի, նրա կատարած եղեռնագործությունն ապրողների համար մահացած չէ և պետք է պատժվի, տուժածը պետք է փոխհատուցվի, և չարագործի հետնորդները, ուզեն թե չուզեն, ժառանգության կրող են: Իրավական նորմերով մարդկության դեմ կատարված ոճրագործությունների համար պատասխանատվությունը չի° հնանում: Ըստ Նյուրնբերգյան դատավարության որոշումների` նրանք ուժի մեջ են ներկայի, ապագայի և անցյալի նկատմամբ: Օրինակ բերեմ` Լեհաստանի հողերը վաղուց էին գտնվում գերմանական կայսրության սահմաններում (հարյուր հազար քմ), Արևմտյան Հայաստանի տարածքը Օսմանյան պետության գաղութն էր: Եթե այժմյան թուրքերը հայերից գողացված երկիրը համա-

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

րում են իրենցը, ապա ինչո±ւ իրենցը չեն համարում Օսմանյան կայսրության մեղքերը: Եվ ավարտելով... թույլ տվեք մեջբերել. «ՄԱԿ-ի ընդհանուր ժողով. 14.12.1960 թ. և 27.11.61 թ. հայտարարվել է գաղութակալության լիակատար վերացում»: Հարցս ուղղում եմ ատյանին. «Մի±թե աշխարհում կա նման պարգև` ժողովրդասպանության դիմաց` հողեր: Եթե չլիներ սպանդը, այդ հողերի վրա կապրեին կրկնակի և եռակի թվով ավելի հայեր»: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.– Դիտվել և քննարկվել են հարյուրավոր ականատեսների պատմածները կատարված դեպքերի մասին. ժապավենի վրա եղած ձայնագրությունները կցվում են գործին: Բազմաթիվ են նաև այն ժամանակ տարբեր երկրների դեսպանների տված տեղեկություններն իրենց երկրներին: Եթե դրանք մի ժամանակ արգելված արխիվային փաստաթղթեր էին, ապա այժմ միանգամայն մատչելի են: Մեկ միտք կարող եմ մեջբերել ամերիկյան դեսպանի խոսքից, որ դատապարտել է հայերի կոտորածները` բնութագրելով որպես «երկինք աղաղակող հանցագործություն»: Մեկ այլ տեղեկագրից մեջբերեմ. «Գիտակցաբար նպատակադրվել է հայ ժողովրդի հնարավորին չափ մեծ զանգվածների այնպիսի միջոցներով բնաջնջելու, որոնք փոխ են առնված հնադարից...»: Իհարկե, այս բոլոր տեղեկագրերը, որ կազմել են Ամերիկայի, Գերմանիայի դեսպանները, կցվում են գործին: Ընթերցենք մեծ հայասեր դոկտոր Լեփսիուսի ձեռագրից. «Թուրքական կառավարությունն իր միանգամայն անմեղ հայ հպատակներին պատերազմի գոտուց հեռացնելու անհրաժեշտության պատրվակով հազարներով և տասնյակ հազարներով քշել է անապատ` բացառություն չանելով ո°չ հիվանդների, ո°չ հղիների և ո°չ էլ զորակոչված զինվորների ընտանիքների համար... ոչինչ չի ձեռնարկել նրանց մեջ բռնկված համաճարակների դեմ, կանանց զրկանքների և հուսահատության մեջ է նետել, որ նրանք իրենց ծծկեր և նորածին երեխաներին նետել են ճանապարհի վրա, իրենց` հասունության մոտեցող աղջիկներին վաճառել են, իսկ շատերն էլ փոքրիկ երեխաների հետ նետվել են գետը: Նա նրանց մատնել է ուղեկցող զորախմբի կամայականություններին և այդպիսով` անարգանքի ու անպատվության, մի զորախմբի, որ տիրացել է աղջիկներին և վաճառել նրանց: Նա նրանց նետել է բեդվինների ձեռքը, որոնք նրանց կողոպտել և առևանգել են: Հայ տղամարդկանց մեկուսի վայրերում անօրինաբար ոչնչացրել է և իր զոհերի դիերը կեր դարձրել շներին ու գիշատիչներին: Նա իբրև թե «աքսորավայր» ուղարկված պատգամավորներին սպանել է, բանտերից ազատել է կալանավորներին, հագցրել զինվորի համազգեստ և ուղարկել այն

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

վայրերը, որտեղով պետք է անցնեին աքսորյալները: Նա հավաքագրել է չերքեզ կամավորների և ուղղել հայերի վրա...»: Թ . ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ.– Այդ բոլորը կորցրել են իրենց վաղեմությունը և այժմյան թուրքական կառավարությունը, որը Ժողովրդավարության կողմնակից է, պարտավոր չէ° պատասխան տալ մոտ հարյուր տարվա վաղեմություն ունեցող դեպքերին: Եվ հետո, եթե այդ բոլոր պետությունները դեմ էին թուրքական կառավարության այն տարիների վարած քաղաքականությանը, ինչո±ւ չէին արգելում: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.– Իմ կարծիքով բոլոր մյուս երկրները, որոնք ինչ-որ քաղաքական դրդապատճառներով չեն փորձել արգելել թուրք կառավարության ոճրագործությունները, կունենան իրենց հասանելիք` մեղսակցությամբ ապացուցվող պատժաչափը: Մի բան միայն կարող եմ ավելացնել, որ այն դեսպանները, որոնք դեմ են դուրս եկել թուրքական կառավարության քաղաքականությանը, բողոքարկվել են և հետ ուղարկվել իրենց պետություն: ԴԱՏԱՎՈՐ (ընթերցում է).– Հայցն ընդդեմ թուրքական կառավարության 1894-1920 թթ. Օսմանյան տերության սահմաններում հայ ազգաբնակչության նկատմամբ կատարված եղեռնագործության, որ է` ցեղասպանություն, որի հետևանքով բնաջնջվել է մոտ երեք միլիոն հայ բնակչություն, ինչպես նաև հայ տարրը զրկվել է իր բնօրրանից, որի վրա ապրել է 3000 տարի և ավելի, ապացուցված եմ համարում, որի համար կան բազմաթիվ փաստեր, գրառումներ և վկայումներ, որ երիտթուրքական կառավարությունը, օգտվելով իր կառավարման առավելությունից, այդ տարիներին իր ենթակայության տակ գտնվող հայ ազգաբնակչության նկատմամբ իրագործել է ցեղասպանություն` այդպիսով տիրելով նաև հողային տարածքներին, որոնք գտնվում էին գաղութային վիճակում` Օսմանյան Թուրքիայի լծի տակ: Ըստ Միջազգային դատարանի որոշման` ա) Ապացուցված եմ համարում և 1915 թ. Արևմտյան Հայաստանում տեղի ունեցած դեպքերը որակում` որպես ցեղասպանություն, բ) Թուրքիան պարտավոր է փոխհատուցել կատարված ժողովրդասպանության համար, գ) Արևմտյան Հայաստանի տարածքը Օսմանյան պետության գաղութն էր և այժմ, բնակչությունից զրկված, որպես հող` գտնվում է Թուրքիայի տարածքում. Ըստ ՄԱԿ-ի որոշման` գաղութակալության լիակատար վերացում` Արևմտյան Հայաստանի հողերն ազատագրվում են: Դատարանի որոշումն անփոփոխ է:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Ինձ թվում է, որ թուրքերն այժմ իրենց բնակատեղին կփոխեն ավելի բարենպաստ պայմաններում, քան հայերը` 1894-1920-ին` մահվան երթով: