Արդի հայերենի կետադրության հիմնախնդիրներ:

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՅՈՒՐԻ ՍՐԱՊԻՈՆԻ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԿԵՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԶՈՒԳԱՁԵՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՏԱՐԱԿԱՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԿԵՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 811.19 ԳՄԴ 81.2Հ Ա 791

Տպագրության են երաշխավորել ԵՊՀ հայ բանասիրության ֆակուլտետի գիտական խորհուրդը և հայոց լեզվի ամբիոնը: Խմբագիր՝ Լ. Թելյան (բան. գիտ. թեկ., դոցենտ)

Գրախոսներ՝ Ա. Տեր-Մինասյան (բան. գիտ. թեկ., դոցենտ) Ա. Սարգսյան (բան. գիտ. թեկ., դոցենտ) Զ. Աղաջանյան (բան. գիտ. թեկ., դոցենտ)

Յու. Ս. Ավետիսյան Ա 791

Արդի հայերենի կետադրության հիմնախնդիրներ: Հիմունքներ, զուգաձևություններ, տարակարծություններ, կետադրություն: -Եր., 2019, 178 էջ:

Գրքում ներկայացվում են հայերենի կետադրության հիմունքները, քննարկվում են արևելահայերենի կետադրության վիճելի հարցերը, առաջարկվում են կետադրական նորմեր՝ առանձին դեպքերում տարբերակների ազատ ընտրությամբ: Գիրքը նախատեսված է բոլոր նրանց համար, ովքեր հաճախ են գրավոր հաղորդակցվում և հետաքրքրված են հայերենի կետադրությամբ: ՀՏԴ 811.19 ԳՄԴ 81.2Հ ISBN 978-5-8084-2355-8  ԵՊՀ հրատ., 2019  Ավետիսյան Յու. Ս., 2019

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Կետադրության ուսումնասիրությունը և կանոնարկումը հազիվ թե կարելի է բանասիրական գիտությունների առաջնային խնդիրներից մեկը համարել, սակայն անկասկած է, որ հարցի քննությունը գործնական կարևոր նշանակություն ունի գրական լեզվի մշակման ու կանոնարկման տեսանկյունից: Գրավոր խոսքի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ակնհայտորեն խզում է առաջացել սահմանված կետադրական կանոնների (կետադրության տեսության) և դրանց գործնական կիրառության միջև: Եվ հարցի քննարկումը արդիական է դառնում այնքանով, որքանով ընդհանուր մոտեցումներ սահմանելու դեպքում հնարավորություն կստեղծվի նախ՝ հրաժարվելու մի շարք անհարկի զուգաձևություններից, և հետո՝ հստակեցնելու որոշ կանոններ՝ լեզվակիրառողի համար ավելի դյուրին դարձնելով դրանց յուրացումը և գործածությունը: Սիրով կընդունենք աշխատանքի վերաբերյալ օգտակար դիտողություններն ու առաջարկները:

ԳԼՈՒԽ 1.

ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԿԵՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Կետադրության հարցերը քննարկությունների առարկա են դարձել` վաղ միջնադարից սկսած: Փորձեր են արվել ճշգրտելու մասնավորապես տրոհության նշանների գործածության սկզբունքները: Գրական հայերենի նորմավորան շրջանում մասամբ կարգավորվեցին նաև կետադրության կանոնները: Արևելահայերենում դա կատարվեց ավելի կայուն սկզբունքների հիման վրա: Արևմտահայերենը որդեգրեց կետադրական նշանների գործածության ավելի ազատ մոտեցումներ, որոնք հիմնականում պահպանվեցին նաև արևմտահայերենի հետագա զարգացման ընթացքում: Արևելահայերենի նորմավորման ու մշակման հետագա ընթացքում կետադրության հարցերը մշտապես եղել են քննարկումների առարկա: Կանոնական քերականության գրքերում, դպրոցական և բուհական դասագրքերում ու ձեռնարկներում որոշակի հարցեր, կետադրական նշանների գործածության ինչ-ինչ յուրահատկություններ առիթ են տվել տարակարծությունների: Մի շարք դեպքերում էլ քննարկումների արդյունքում թե լռելյայն ընդունվել են զուգահեռ տարբերակներ: Նոր ժամանակներում կետադրությանը նվիրված առաջին քիչ թե շատ ամբողջական ուսումնասիրություն-ուղեցույցը

Ա. Ղարիբյանի և Գ. Պարիսի հեղինակած աշխատանքն էր1, որը փորձում էր որոշակի հանձնարարականներով և առաջարկներով կանոնավորել հայերենի կետադրությունը: Սակայն այդ փորձը ըստ էության չծառայեց իր նպատակին, նախ՝ որովհետև չհանրայնացվեց, չդարձավ մեծ լսարանին մատչելի, երկրորդ՝ զգալի էր ռուսերենի ազդեցությունը, և երրորդ՝ ուղեցույցը մասամբ է միայն անդրադառնում վիճելի գործածություններին և զուգաձևություններին: Երկրորդ աշխատանքը, որը դպրոցական դասագրքերի սահմաններից դուրս քննության առարկա է դարձրել ժամանակակից հայերենի կետադրության հարցերը, Գ. Գարեգինյանի բուհական դասագիրքն է2: Սակայն և՛ շարահյուսական առանձին կառույցների առիթով, և՛ ընդհանրացված վերնագրի տակ ներկայացված կանոնները, նախ՝ միշտ չէ, որ հետևողականորեն են մատուցվում (դա երևում է նաև հեղինակային շարադրանքում տեղ գտած անհարկի տրոհումներից. ստորակետով առանձնացված են, օրինակ, պատճառի պարագան, որոշիչ-որոշյալ կապակցությունը և այլն), և երկրորդ՝ կետադրության նշանների գործածության շատ ու շատ մասնավոր դեպքեր առհասարակ չեն քննարկվում. սահմանված կանոններն առավելապես ընդհանուր-նկարագրական բնույթի են3:

Տե՛ս Ղարիբյան Ա., Պարիս Գ., Հայոց լեզվի քերականության, ուղղագրության և կետադրության ուղեցույց, Եր., 1957: Տե՛ս Գարեգինյան Գ., Ժամանակակից հայոց լեզու. բարդ նախադասություն, Եր., 1984: Նույնը կարելի է ասել հայերենի բուհական մյուս դասագրքերի մասին՝ Իշխանյան Ռ., Արդի հայերենի շարահյուսություն. պարզ նախադասություն, Եր., 1986: Գյուլբուդաղյան Ս., Ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1984: Ասատրյան Մ., Ժամանակակից հայոց լեզու. պարզ նախադասություն, Եր., 1987 և այլն: Նորմատիվ քերականության առանձին ձեռնարկներում նույնիսկ կետադրություն պահանջող կառույցների և իրողութ-

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Աբրահամյան Ս., Հայերենի կետադրություն, Եր., 2002: 2. Ասատրյան Մ., Ժամանակակից հայոց լեզու. պարզ նախադասություն, Եր., 1987: 3. Բարսեղյան Հ., Մեյթիխանյան Փ., Հայոց լեզու. դասագիրք միջին դպրոցի 9-րդ դասարանի համար, Եր., 2013: 4. Գարեգինյան Գ., Ժամանակակից հայոց լեզու. բարդ նախադասություն, Եր., 1984: 5. Գարեգինյան Գ., Հայերենի կետադրության մի քանի վիճելի դեպքերի մասին, «Պատմա-բանասիրական հանդես», Եր., 1990, թիվ 2: 6. Գյուլբուդաղյան Ս., Ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1984: 7. Դավթյան Յու., Հայերենի կետադրության ինքնուսույց, Եր., 1995: 8. Դարբինյան Մ., Ժամանակակից հայոց լեզու. կետադրություն, Եր., 1990: 9. Եզեկյան Լ., Սարգսյան Ա., Սաքապետոյան Ռ., Հայոց լեզու. դասագիրք ավագ դպրոցի հումանիտար հոսքի 11-րդ դասարանի համար, Եր., 2010: 10. Եզեկյան Լ., Սարգսյան Ա., Սաքապետոյան Ռ., Հայոց լեզու, 12-րդ դասարանի համար, Եր., 2011: 11. Զաքարյան Հ., Կետադրական բառարան (երկրորդ՝ լրամշակված հրատարակություն), Եր., 2013: 12. Թորոսյան Ա., Հայերենի կետադրությունը (ուսումնաօժանդակ ձեռնարկ), Եր., 2004:

13. Իշխանյան Ռ., Արդի հայերենի շարահյուսություն. պարզ նախադասություն, Եր., 1986: 14. Կատվալյան Վ., Ուղղագրական և կետադրական ուղեցույց, Եր., 1992: 15. Ղարիբյան Ա., Պարիս Գ., Հայոց լեզվի քերականության, ուղղագրության և կետադրության ուղեցույց, Եր., 1957: 16. Միրումյան Մ., Հայոց լեզու, Եր., 2012: 17. Մխիթարյան Հ., Հայերենի կետադրության համառոտ պատմություն, Եր., 1972: 18. Պետրոսյան Հ., Հայերենագիտական բառարան, Եր., 1987: 19. Ջահուկյան Գ., Հայերենի կետադրության պատմական և տեսական հիմունքները, «Լրաբեր», 1990, ¹ 7(75): 20. Սահակյան Վ. Ա., Սահակյան Վ. Վ., Ժամանակակից հայոց լեզվի կետադրություն, Եր., 2010: 21. Սարգսյան Ա., Ժամանակակից հայերենի կետադրությունը (երկրորդ՝ վերամշակված հրատարակություն), Եր., 2012: 22. Սարգսյան Լ., Վերաբերականների տրոհության մի քանի հարցեր արդի արևելահայերենում, «Բանբեր Երևանի համալսարանի. բանասիրություն», Եր., 2017, 1(22): 23. «Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու», Եր., 2006:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ.............................................................................. 3 Գլուխ 1.

ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԿԵՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ ........................................ 4 Գլուխ 2. ԿԵՏԱԴՐԱԿԱՆ ԶՈՒԳԱՁԵՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ...................... 26 Գլուխ 3. ԿԵՏԱԴՐԱԿԱՆ ՏԱՐԱԿԱՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ..................... 43 Գլուխ 4. ԱՐԴԻ ԱÐԱՅԵՐԵՆԻ ԿԵՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ .......................... 98 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ............................................................... 175

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՅՈՒՐԻ ՍՐԱՊԻՈՆԻ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԿԵՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐ

Համակարգչային ձևավորումը՝ Կ. Չալաբյանի Կազմի ձևավորումը՝ Ա. Պատվականյանի Հրատ. սրբագրումը՝ Ս. Դավթյանի

Տպագրված է «Քոփի փրինթ» ՍՊԸ-ում: ք. Երևան, Խորենացի 4-րդ նրբ., 69 տուն

Ստորագրված է տպագրության՝ 06.05.2019: Չափսը՝ 60x84 1/16: Տպ. մամուլը՝ 10,75: Տպաքանակը՝ 100: ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երևան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 www.publishing.am