Արեւմտահայ գրական լեզուի ուսումնական ձեռնարկ

ՋՈ

ԱԱ:

ԳԱԼՈՒՍՏ

ԴՈԿՏ.

է

Տ/

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ

ԿԻՒԼՊԷՆԿԵԱՆ ՀԻՄՆԱՐԿՈՒԹԵԱՆ

ՀԻԼՏԱ

ԳԱԼՖԱՅԵԱՆ-ՓԱՆՈՍԵԱՆ

ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆ

ԼԵԶՈՒԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

Հնչիւնաբանութիւն, բառագիտութիւն, ձեւաբանութիւն, ուղղագրութիւն, շարահիւսութիւն

ԵՊՀ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹԻՒՆ

ԵՐԵՒԱՆ

-

ՀՏԴ 809.198.) (07) ԳՄԴ 812 Հզ/

գ 232

ԲՍՀԶՃԸՃՕԸՃԼՕՍՏՈ

Հոատարակութնան

են

ԵՐՎՈՒԽՑՆՔ

ՇԱԼՑԷՎԳՃՎ

երաշխաւորել`

Աբովեանի անուան պետական մանկավարժական համալսարանի «այոց լեզուի եւ երա դասաւանդման մեթոդիկայի ամբիոնի վարիչ, բան. գիտ. դոկտոր 1. (Խաչատրեան Երեւանի

խԽ.

«Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնը, աան եի ճուր ան գիտ. դոկտոր այրոֆ. Դ Ղ ազարեամը

համարտրւմնի մար

բ րեւանի իւահտաման այտ.

ամբիոնի

ԳՉ232 ԱԱ

վարիչ բան.

Դոկտ, ՀիլտաԳալֆայեան-Փանոսեան ումնական

«Կրե

ական

Էէ

ԵՊ ԵՀ Հարահինութիե ուկլագիոթին, Աեարանաթիա

հրատարակչութիւն, 2009

թ,

-

ձեռնարկ», Լ.

հնչիւնաբանութիւն,

176էջ:

ԳՍԴ812Հգ7

Տրի 978:5.8084-1062-6

Թ ԵՊՀ հրատարակչութիւն, 2009 թ.

Արեւմտահայ գրական լեզուի ուսուցման նուիրուած ներկայ ձեռնարկը յղւում է նրանց,ովքեր լաւագոյնս տիրապետումեն հայերէնին եւ, ի հարկէ, ամէնից առաջ` ուսուցիչներին: Լեզուին տիրապետել նշանակում Է տիրանալ գրական լեզուի շերտերին` արեւելահայ եւ արեւմտահայ իր երկու ճիւղերով, բառամըթերքին,ոճային նրբերանգներին, ճիշդ այնպէս, ինչպէս որ արել են մի կողմից Ստ. Նազարեանը, Մ. նալբանդեանը, Րաֆֆին, Վ. Տէրեւսնը, Յովհ. Թումանեանը, Ա. Բակունցը,Ե. Չարենցը, միւս կողմից՝Պ. Դուրեանը, Յ. Պարոնեանը,Սիամանթօն, Դ. Վարուժանը, Յ. Օշականը, Վ. Թէքէեանը: Եւ ոչ ձճիայնգրողները, մտաւորականները:Պարզ ժողովրդի երկու հատուածները նոյնպէս երբեք դժուարութիւն չեն ունեցել հասկանալու Պարոնեանին ու Օտեանին, Չարենցին ու Բակունցին: Այլ կերպ ասած հայոց գրական երկու լեզուները ազգային մեծ հարստութիւն են, որոնց տիրապետելը նշանակում է լինել հայ ժողովրդի երկու հատուածների ստեղծած հոգեւոր մշակութային ժառանգութեան լիարժէք իրաւատէրը: բոլոր

Հիլտա Գալֆայեան-Փանոսեան,2009

թ.

Դժբախտաբար,սակայն, վերջին տասնամեակներին, ինչպէս Սւիիւռքի,նոյնպէս

եւ

Հայաստանի դպրոցների մէջ հայերէնի ուսուցման մակարդակը նկատելիօրէն ՄԱՏ ԱՆԻ նանո մտամթակար թներ:

աակ

ԵԳԱՐ

Արդ, այս իրականութիւնները աչքի առջեւ ունենալով Փարիզի «Մաշտոց» Հայ Լեզուի ՊաշտպանութեանՄիութիւնս եւ Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական համալսարանի «Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնը (Տնօրէն Պրոֆ. Դոկտ. Սուրէն Դանիէլեան), 2002-03 ուսումնական շրջանից սկսեալ, արդէն վեցերորդ տարին է, որ միասնաբար կազմակերպում ենք արեւմտահայ գրական լեզուի ուսուցման փորձնականդասընթացներ Հայաստանի հանրակրթական դպրոցների ուսուցիչների համար, ՀՀ Կրթութեան եւ Գիտութեան Նախարարութեան արտօնութեամբ եւ քաջալերանքով: Նախարարութիւնը բարձր է գնահատել այս իր տեսակի մէջ առաջին նախաձեռնութիւնը՝ Հայրենիք-Ափիւռք կապերի ամրապնդման առումով: Արդարեւ, նման պատրաստութիւն ստացած ուսուցիչները, համակողմանիեւ խորացուած ծանօթութիւն ունենալով երկու լեզուների եւ երկու գրականութիւնների մասին, զոյգ բառապաշարների հարստութեամբ զինուած, կարող են առաջին հերթին բարձրացնել, ինչպէս փորձն է վկայում, հայաստանեանեւ արցախեան դպրոցներում հայերէնի իւրացման ձակարդակը: Եւ կայ երկրորդ պարագան, Հայաստանի ուսուցիչներն իրենք կարող են գործուղուել Սւիիւռք եւ միարատելայնտեղի ուսուցչական տագնապը, նաեւ կարող են աշխատել Սւիիւռքի հրատարակչատներում եւ մամուլում:

Սակայնտեղնուտեղը ընդգծենք,որ Սփիւռքիդպրոցներիջախջախիչ քերականութեանութիւնը հաւատարիմ է մնում իրեն աւանդաբար նը, այդ քերականութիւնըուսուցանող դասագրբերին: մեծամաս-

Այսքաջալերանքով զօրացած՝ «Մաշտոց» Միութիւնը եւ «Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնը արդէն իսկ վերապատրաստել են մօւո 400 ուսուցիչների, 55-ը դամաւանդւլ ոն «ամառտառը ել Արցախի հանրակրթական դպրոց: ազոկական Պրո-րու րդ տոպարաներում ար աոտարեն Ազ կոմից նախասիրական (ֆակուլտատիւ) առարկայ, մեծ խանդավառութիւն ստեղծելով եւ ծնողների մօտ. ուսուցիչների,աշակերտների

որու ցից

նԻ

Այս փորձըյաջողութիւն եւ դրականընդունելութիւնգտաւ

օղակներում:

պետականբարձրագոյն

թուականի օգոստոսին, Ծաղկաձորի

մէջ

գումարուած

Ա աաաւաեաթեան Արա արան թո,անոթը աի ական

համահայկական :

ե

աա

ո

համաժ

նթացքում,

«Հ

Ա

ն

:

մշտական յանձնաժողովի նախագահ Հրանոյշ Յակոբեանը յայտարարեց, որ արեւմտահայ գրական լեզուի ուսուցումը շուտով կիրառուելու է Հայաստանի հանրակրթականդպրոցներում, իսկ Կրթութեան եւ Գիտութեան Նախարար Լեւոն Մկրտչեանը աւելացրեց, որ արեւմտահայ գրական լեզուն հիմնարար մօտեցումներովդասաւանդուելու է ՊետականՀամալսարանում նոր բացուող արեւմտահայ բաժանմունքում2008-2009 ւռարուանից: Բայց յաջողութեան հասնելուն մէկ բան էր պակասում` արեւմտահայ գրական բացը համալրելու է կոչուած:

(եզուիհ ուսուցման դասագիրք" Ներկայձեռնարկը այս

Իր տեսակիմէջ, ըստ էութեան,այս առաջին ձեռնարկըգրելիս նպատակ ենք դրել պարզ կերպով, առանց քերականականխճողումնեիի ներկայացնել արեւմտահայ գրական լեզուի օրինաչաւիութիւններըհանրակրթականդպրոցներիսաներինեւ ուսուցիչներին: Այն անկասկած օգտակար կը լինի նաեւ Երեւանի Պետական Համալսարանի նորաստեղծ բաժանմունքի դասախօսներին եւ ուսանողներին: Հեւոագայում կարելի կը լինի առաւել մանրամասն ներկայացնել յիշեալ առարկան:

փոխանցուած

Արդ, սոյն դասագիրքը Հայաստանի աշակերտին եւ ուսուցչին փոխանցում է արեւմտահայ աւանդական թերականութեւսմնկանոնները: Կարծում ենք, որ արդար չէր լինի արեւմտահայքերականութիւնը,հայաստանեան ջնարակի մէջ հրամցնել հայրենի հանրութեանը որպէս արեւմտահայ լեզուի

թաթախելով, քերականութիւն...:

Արեւմտահայ հարուստ

եւ սքանչելի

լուն Աաաաողն ո-ի: է լինելուն ներկայումս ուսուցման ԱԻ է որ

պետական ոչ մի օգնութիւն, եւ «քարացած» ւպահպանութեանտարերւսյին գետնի վրայ երկփեղկուելու վտանգի առաջ չվայլելով

|

որ

այս

ճարահատ

բռնել

կանգնած: կանգնա

ենք, որ հրամայական անհրաժեշտութիւնէ դառնում, մոտ ապագայում կազմակերպելուՍփիւռքի եւ Հայաստանի մասնագէւոների գիտաժողով, որը ի մի կը բերի քերականական ւոարրերի միասնական եզրոյթներն ու բնութագրումները, թոյլ չտալով, որ գրութեան զուգադրումները, տարբերութիւնները, արհեստական բաժանումների յանգեցնեն ժողովրդի երկու հատուածներին: Այլեւս երբ Գտնում

մէկ մշակոյթ» նշանաբանը առաջնորդում է մեզ բոլորիս, տեղ չկայ բաժանումների:

«մեկ ազգ, նման

Սոյն ձեռնարկը կարող է ծառայել իբրեւ դասագիրք ոչ միայն ուսուցիչների, դասախոսների վերապատրաստման համար, այլեւ կարող է. ծառայել իբրեւ ինքնուսուցման ձիջոց բոլոր նրանց համար, ովքեր սիրում են պեղել հայերէնի երկու ճիւղերի լեզուակւսն գանձերը, նորանոր հրաշքների շերտեր յայտնաբերելով հւսրստանալուհամար: Դոկտ. Հիլտա Գալֆայեան-Փանոսեան

Փարիզ-Երեւան,Յունիս 2008

Արեւմտահայերէնի քերականութիւնը,շատ նմանութիւններովհանդերձ, բնականօրէն էական տարբերութիւններ ունի արեւելահայ համակարգից: Այդ առանձնայատկութիւնները մատնանշելուց խուսափելու պարագայում ներկայ ձեռնարկը կ'իմաստազրկուր որպես արեւմտահայերէնի ուսուցման մեթոտական կառոյց: Այստեղ նշուած են արեւմտահայ աւանդական քերականութեան մէք ընդունուած ծեւերը: Ուզում ենք ակնարկել մի իւրայաւտկութեան, որը քիչ է շօշափւում: Խորհրդային

տարիներին,շատ սփիւռքահայուսանողներպետականկրթաթոշակովուսանել համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում: Ուսման վերջաւորութեան Սփիւռք վերադառնալով, նրանցից ոմանք դասաւանդելեն եւ դասաւանդումեն արեւմտահայերէն` համայնքների հայկական ամենօրեայ կամ միօրեայ են

վարժարաններում: Սփիւռքում լոյս ընծայուած մի շարք դասագրքերում նկատել ենք շեղումներարեւմտահայերէնի աւանդական քերականութիւնից.աւելին, որոշ տարածում են գտնում արեւելահայ նորանոր մօտեցումներ, ինչը, կարծում ենք, հետեւանքէ Սւիիւռքի մասնագէտների Հայաստանում ուսանածի ազդեցութեան:

,

՞

ԳԼՈՒԽ

11.

Ահա

ՀՆՉԻՒՆԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ

եւ տառերիանունները. այբուբենը Մեսրոպեան

է.ա--Աբ

Ա ՀՆՉԻՒՆ

Ռ,ռ--Ռա

Ճ1-ճէ

օժ, Ժ--Ժէ

մ--ՄենՍ ս--Սէ Վել Ինի Մ.

Ի,ի--

37" Հ տուք ՀՆ ամ ,լ-փնե Ա-Ն Հն -խէ Ձեն ԲԱՐԿ ԴՈՑ ՂՏ 5: Ռ,ո-Կեն աջ կ.-ա 6, բՔՐզն 2,:--Հա Հհ-«ո Փ լի--Փիւր 2 ք Պ այ--Պէ Ձծ-քա քն Ըթ բեն

ԵՒ ՏԱՌ

Ի

Վո

Բառերըկազմուած են հնչիւններից, որոնք ձայնային զանազանութիւններ են: Նրանք առանձին-առանձին իմաստ չունեն, սակայն որոշ ձեւով իրար

միանալով

է

կարող են իմաստալից բառեր կազմել: Բառի մէջ ականջով զանազանուող ամենափոքր ձայնայինմիաւորը«հճչիւճ» կոչւում:

Բ. ՄԵՍՐՈՊԵԱՆ

մասնագիտու

ը

ենք բառարաններ: իրեն ՛

ատեն, ինչպէս մանաւանդ երբ օգտագոր

ԱՆ

այբուբենը

ՔՔ

Ջջ-Ջէ

Ղատ

են

ժեշտ

ծել է Սճարույ Մաշտոցը, որ անուն է դրել տառերից իւրաքանչիւրին (ինչպէս հայրն է անուանում իր զաւակներից իւրաքանչիւրին) եւ դասաւորել է դրանք շարբի մէջ: Իր կազմած հւսյ լեզուի առաջին դասագրքով հաստատելէ աեւ ուղղագրական օրէնքները, այսինքն այդ ւոառերով ճիշդ կարդալու եւ ճիշդ գրելու կանոնները,որպէսզի գրաւոր հաղորդակցութիւն ստեղծուի մարդոց միջեւ: իր յօրինողի անունուլ ե դարից մինչեւ այսօր կոչուել է Մեսրոպ այբուբեն:

ղ ղ--

առաջին ը մայրենիլեզու սովորելու յատկապէս ձեռք բերելու իւն եւ Ար ո ուսման շրջանին Տառանունները հետ, ունենք Գրո" տ "որլեզուի բայց նաեւ արտոն երբ գործ շրջանին, դէպքերում, նաեւ

տառերու ամբողջութիւնըկոչւում Է «այքուբեն», առաջին երկու տառերի անուններով (այբ, բեն, յունարէնով՝ ալֆա, բետա): Հայոց տառերը եւ այբուբենը ստեղ-

ան

Ի

ԹԱՐե

է

Հնչիւնները արտասանւում են եւ գրւում: Հնչիւնի գրաւոր նշանը, այսինքն պատկերը կոչւում է «տառ» կամ «գիր»: Յաջորդականութեան կարգու|դասաւորուած

Լ

ու

Տառերն իրենց

-

դը..»,

գը,

ինչիւններով կոչելու

ձեւը, ձեւը,այսինքն`

«ա,

բը

ԱԲ

Աշակերւոները չեն անունների փոն Արուն: հետ շատ ԱԱ ստիպուած «Գրո ուցիչները զի ա -ն ՀԼ գր ցը-ից ճ0-ս պլ ն

տարբերել

ւ

ՍԱ

նում

տարբերութիւնը «ան տարբերելո Անն ամա տ

թէ այսինչ բառը

յիշեցնել, ւ ուիզ ուսուցիչը ստիպուած ինում եւ.«է չէ", «ՔԻ շամփուր Արղեօք աւելի դիւրին ասելով` շշաճեւ կամ. է «Ա/ՈՐ՛օ-՝ վ գրեցէք»: «եչ»: Նոյնպէս, ե ն,

ում համար յուշ

ոփոթելու

աճախ,

ԱՅԲՈՒԲԵՆԸ

համար ուսուցիչը

ի

.-

ւ

իր ան ունը` նապես, 4Ո2«ցո»: Նմա անունը: իր «0անունը «օ»-ի համար տալ իր

եւ «Օ-

«վո»

ասւմ

եւ

մար

տալ

`

կը հեշտութեամբ

անայ

կարող

Տառերը ոչ Թէ հրեն դ»«ո»ից: Այսալս, «է-ն «եթ-ի Սր առնում առաջին ԱԱ չե0:գաե ախաներով ուք բղորովին կոչելու աշակեր ե զոր ունեցող անուններով,

իմանալով, տառանունները ԱՆ

անջա երեի բազմաթիւ

»ից,

ԱԱ

'

թերութիւն րաշ

հնչիւնները(բնա), Ա րողա տարթերել

Ս.

իրենց յաջորդութեան այբուբենի

յուշում

|

ա աաա համար ազուը ր ԿԱ ԱԱ,

Հայոց լեզուի այբուբենը հնարուած է 404-408 բուականների ճիջեւ, Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցվարդաւվպետի կողմից, Ս. Սահակ Կաթողիկոսիօրով, ՎռամշապուհՀայոց թագաւորի եւ Կաթողիկոսի հովանաւորութեամբ ու օգնութեամբ: Մեսրոպեան այբուբենով նախ թարգմանուել է Աստուածաշունչմատեանը,որից յետոյ թարգմանուել են շատ արժէքաւոր այլ գրքեր, մասնաւորաբար յունական ճշակո նաեւ գլուխգործոցներ,ինչպէս գրուել են գործեր հայ վանական իմաստասէրներիեւ մատենագիրների կողմից: Ուստի հինգերորդդարը իր սքանչելի գրական հունձքի համար կոչուել է Ոսկեդար:

Մեսրոպ Մաշտոցի ստեղծած այբուբենը ունի 36 տառեր: Մեսրոպեան ուղղագրութեան կանոնները սովորելուց առաջ անհրաժեշտ է սովորել Մեսրոպեան տառերի անունները, այնպէս՝ ինչպէս որ ՄեսրոպՄաշտոցը անուանել է դրանք: Անհրաժեշտ է նաեւ սովորել տառերի իրերայաջորդութեան կարգը: Այսինքն անգիրանել տառերիանունները՝ կարգով մէջ.

Ն

ունեն

:

քր որ)եւլն.-

(զբ-նը),(դը-տ."

տեսնում ինչպէս Բրենքգլխագիրները,

| ենք վեր եւում. տրուա

Տառերն ե՛ հաստատութիւններ տախտուկի մէջ: տեղանունները, նաեւ այբուբենի մ անձերիանունները, են 21բ աթուայ օրերը, ամսանունները, գլխագիրովաքրամո ուրիշ անունները, կամ երի հ Յոյների, Հա) եւ կազմակերպութիւ անունները: Օր հնակ

ման Աա երի

լինում է

որեւէ լիշատակում

գլխագիրով:

ունեն նաեւ թուային արժէք: ՄեսրոպՄաշտոցի հնարած այբուբենի տառերը ենք տառանունները իրենց թուային արժէքով. Այստեղներկայացնում

Ս.

Հարիւրաւորներ Միաւորներ Տասնաւորներ ճ. ճ, Ճէ -100 ԺՓժէ

Աավսբ»1

ի, Ինի Լլլոաւնչ-30

Ի,

Բեն-2

Բբ, Գգ.

Գի3

Դդ

Հ

ԽխխԽէ

Դա-4

Է ԷԷ

Ծա»: Կ. կ, Կեն «70 ՀԽ Հ

Ըը, Ըթ Թթ.Թո

Ձծ

Զզ,

Զա

-

Ը) 9000-ից

մեծ

Մեն-200

Յ.յ

Յի-300

6ճազարաւորներ Ռռ.Ռա

Սս,Սէ

-

Ձա-80

ՊՂղՊՂատ»90

Ը

Ո,

-

Դ.

Վո

Հ

Ք.

ք Քէ -

Ք.

1007 գրում ենք

-

ու հնատիպ գրքերում թուականները տրուած են Մեսրուսեան ւուսռերով: Տարիները, դարերը, Կաթողիկոսներիեւ թագաւորների եւ առ հասարակ կարգն ու տարեթուերը, նաեւ բոլոր տոմարական հաշիւները են այբուբենի տաու կատարուել հաշիւները աստղագիտական ռուաբանական գտնում ենք եկեղեցիռերով: Նոյնպէս, եկեղեցիներիկառուցման թուականները ների ճակտոցներիվրւս): Միայն թէ ւսյսօրուանիմաստով ճիշդ թուականը գտնելու համար անհրաժեշտ է նախ հաշուել ճակտոցի վրայ գրուած ւուսռերի գումարը եւ դրա վրայ աւելացնել 554: Սա այն պաւոճառով, որ 552 թուականին փոխուել է հայոց տոմարը: 557 թուականը կոչւում է Հայոց Սեծ թուականը: Ուրեմն, ճակ-

Հալ մատենագրութեան մէջ

տոցի վրայից գտնուած թիւին անհրաժեշտ է գումարել 557, գտնելու համար թէ այսօրուանիմաստով ի՞նչ թուականի է համապատասխանումճակտոցի վրայի նը:

Գտնում ենք ր

,

եթէ

ձ

Տի համապատասխանում

անի Բոնի

թուականը

ն

նն

ԿԱ,

ի (96114 551):

Աա

Ինչպէս տեսնում ենք, Հայոց այբուբենըսկսում է Ա-ով, որ ւ: որ Քոհստոս բառի առաջին տառն ջին տառն է եւ վերջանում Է Ք-ով,

է:

'

բառի առա-

բ

ժամանակաշրջանում, «Օ»|օ) դարերում, Կիլիկեանթագաւորութեան (Ֆէ) աւելացել են այբուբենի վրայ, տառերի թիւը դարձնելու|38:

ժԺ-ԺԲ

է

ուիմաաաա Յե է՝ 1512

ո,

.(դ:

լխ,

օկ

հ

ճղ, ճ, մ.յՐ),

ն, 2 չպ,

վտ,

ր,9,

"փ,

ք,

ֆ.

«Կոսաճայտ են կոչւում այս հնչիւնները, երբ ուրիշ ձայնաւորի հետ միանալով տարբեր հնչում են ունենում եւ կազմում են բաղադրեալ ձայնաւորներեւ երկբարբառներ:

Այսպէս, ոյ»տառը

բաղաձայն է, եթէ հնչւում Է «տ», ինչպէս` Յիսուս, յարդ, Յասմիկ: Սակայն (ոսւածչե/ն է դառնում, երբ /աջորդելով ձայնասոր«ո»-ին, նրա հետ միասճաբար երկբարբառային հնչիւնն գոյացնում,ինչպես լոյս, գոյն:

«ույ»

Գոյութիւնունի

է

աճճայն յ», որը չի հնչւում, սակայն դրւում է «ա»-Քով եւ «ո-ով վերջացող բազմավանկ բառերի ետեւը, չթողլով որ բառը ձայնաւորու| վերջանայ: Յատուկ անուններըբացառաբար գյ» չեն առնում, օրինակ` Կիրհկում, սակայն հոլովման ատեն «/»-ն վերայայտուում է, օրինակ` Կիլիկիայր (սեռական հոլով), նոյնպէս՝ Կիլիկիա/4 (բացառական հոլով), եւլն.: Յոգնակիի պարագայում, Աա հասարակ անունների ետեւից վերանում է, օրինակ` գուլպյայ գուլպաճծր: Նոյնպէս, երբ բառը յօդ է ստանում, անձայն «/»-ն փոխարիուում է օդով, օրինակ` տղառ, տղաց, տղաճ: Նաեւ, բացառաբար, մե թանի միավանկ բառերի ետեւի ճյա-Ըհնչւում է, օրինակ՝Հայ, վա՛յ, բայ, թէյ, ա՛յ:

որ

նաեւ

ար

-

Հաազոմ ավաչ աշտրայատաց է ե1.Վ: ճա առիոմկայաՏարան ինչպե հլու, բելեռ, հիանդ, նաել Խլա (քու ելը: Սակայն,/աշոր: հետ դելով ճայնաւոր նրա միասնաբար «ոթ բաղադրեալ ծայնաորն է

«Ռ»-ին,

Աա Աաադան նարտարանաեւմ կայիզին ձեռ աաա (բաղաձայնից գտնուող ՛

«ք»

՛

՛

լ

բաղադրեալ ձայնաւորներըարեւմտահայերէնում հնչւում են ֆրանսականժ-ի նման, ինչպէս` օօ ՒԼՍցօ կամ «ումլաութ» ստացող գերմանականբառերի նման, օրինակ՝Ք 5561մօ-Ւ, ողոո)Այս տ տառը միանալով ճեռ-ին կազմում է «ելո շաղկապը: առաջ

եւ

9, ռ, ս,

Ը") Արեւստահայերէնում յատուկ կարգավիճակունեն: օյ» եւ «զ» տառերը, որոնք կարող են բաղաձայն կամ կիսաձայն լինել պարագային հւսմաձայն:

Ի

անանորՋԿԱ

Գդզ.թ

ուամայ (առեր

հարկէ, մեծ թիւը սկիզբն ենք գրում. այսպէս, նախ՝ հազարաւորները,յեւոոյ)' հարիւրաւորները, աւելի յետոլ՝ ւուսսնաւորները եւ ի վերջոյ միաւորներն ենք գրում: Արդ, 1998 գրում ենք ՌՋ ԴԸ,2010 գրում ենք Սօ, 2015 գրում ենք ՍԺԵ, եւլն. Ինչպէս տեսնում ենք, տառերն իրենց թուային արժէքներովօգտագործուելիս, հինգերորդ դար: գրւում են միշտ գլխագրերով, ինչպէս`ծ. դար ՌԱ

ը,ի,

հնչիւններն են հետեւեալները,իրենը համապատասխան Բաղաժայն

թիւերի համար օգտագործուելԷ «Բիւր»-ը յաւտուկ նշանու|:

Այս տախտակի համաձայն 11 զրում ենք՝ ԺԱ, 101 գրում ենք ՃԱ.

են: ա, ե, է,

նաեւ՝ բառամիջում, ինչպէս' «ա/աոռ,

տառերով

-

ՊտպՊլ-300 ՊՋ.ջ. Ջէ 900

ՏԱՌԵՐ

Այբուբենի

-

Զայն

Այբուբենի ձայնաւորհնչիւններն

Խուրով»:

-

Շա»տ00 ո,

ՎԱՎեւ Տ տ, Տիւն »-5000 Բր,Րէ Ց ցՑո Ի, Հիւն Փ,փ Փիւր- 8000

Նն.Նու-400

«4.

Ծծ

Եյ25

եւե

Մ,

ԵՒ ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆ

Ը) Սուրբ Մեսրուվի ստեղծած այբուբենում սօ» տառը գոյութիւն չի ունեցել: օօ» հնչիւնը արտայայտուել է «ո» տառով (ինչպէս` «ո՞վ»), կամ էլ «աս» երկբարբառով, (որը հնչուել է «աու» ձեւով, որը մօտիկ է եղել եւ հետզհետէ լրիւ վերածուել է «Օօ» հնչիւնի) Ժ-ԺԲ դարերից սկսեալ «Շ» հնչիւնը այբուբենում ներկայացուծլ էօ» տառով, իսկ «ո»-ն օգտագործուել է բառասկզբում, որպէս «օ», ինչպէս: «ոյ ույկիանու, Ովսաննա» բառերում, Խորասան,

ԱՐԺԷՔՆԵՐԸ

ԵՒ ԹՈՒԱՅԻՆ

ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ

գ, ՏԱՌԵՐԻ

Դ. ՀՆՉԻՒՆՆԵՐ

Ձ. ԵՐԿԲԱՐԲԱՌՆԵՐ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

|

) Հետեւեալ բառերըդնել յարմարսիւնակիմէջ՝ տուեււլ օրինակի նման,

Յաղթել,կը կաղայ, յիսուն, կայծակ, թոյն,սատանայ, բոյս, յոգնիլ, հաճոյք, ծառայ, յուզում, քոյր, տղայ յաճախ, ձանձրոյթ, յօդ, հսկայ, ակռայ: Օրինակ

մայր

յաղթել 09:94:1:0

16:

ուս

ոառմ

ոսա

«թյ

Անձայն յ»

Կիսամայն «յտ

օյ» Բաղաժճայն

«2

00004448

գ0ոռառու

սոսա

էն

ԷՈԵԻ

Տ

ՒՓՏՒԹ ԻԻ

Ի

ՒԹԻ

ո

ՈՀ

6Ո4

4:

ձայն է հանում, կոչւում տարբեր

է երկբարբառ:

«իլ»

երկբարբառները:

մնացել

են

միայն «եա»,

«եօ»,

«

այ»,

«ոյ»,

երկբարբառներըչի կարելի անջատել տողադարձինպատակով: Օրինակ եթէ անհրաժեշտլինի տողադարձել «ահեակ» բառը, այն պիտի տողադարձել ահ-եակ

դնել

յարմար սիւնակիմէջ՝ տուեալ օրինակինման, 2) Հետեւեալ բառերը Առաւօտ, միւռոն, ալեւոր, հիւսել, գիւղակ, տերեւ, ալիւր, աւետիս, Եւրոպա, գաւազան, բեւեռ, կռիւ, հաւ: Օրինակ «1»

կիսաձայններից մէկին եւ

Գրաբարի երկբարբառներից այսօր

ձեւով: 1) «Եա»

բաղաձայն հիւանդ

երբ

գուլպայ

ԳԳԱՈոՈոԿուս։:

«ւ

եւ

կամ ձայնաւոր կիսաձայնտառեր աւելի ձայնաւոր մկ վանկի մէջ մէկ շունչով, կզակի միասնաբար, կոչւում են մէկշարժումովեն արտասանւում, երկբարբառ: երբմիանում է մի այլ ձայնաւորի կամ միանում է Ուրեմն, ձայնաւորը Մէկից

բաղադրեալձայնաւոր կատու, առիւծ

պապասոն

փակ վանկի մէջ է գտնւում եւ օրկբարբառը միայն

հնչւում էյւ:

Օրինակներ Ալեակ. այծձեամ,ահեակ, այրեցեալ, անկեալ, առաքեալ, ատեան, արբանեակ, դղեակ, եղեամ, ընտրեալ, թորեալ, ժանեակ, լեարդ, լռակեաց, խարտեաշ, խլեակ, խշտեակ, կախեալ, կեանք, հոգեակ, մանեակ, մատեան, ոսպնեւլկ, պատեան, սարեակ, սենեակ: Նաեւ` եան վերջացող հայկական ազգանուններ,ինչպէս՝ Դուրեան, Օտեան, Իսահակեան,Թումանեան, եւլն. Ուշադրութիւն.-«եաթ-ն

բառի վերջում գտնուելու դէպքում գրւում է նայ» ճեւով, որտեղ վերջի անձայն Է կիշել, որ «ա»-ով եւ «ո»-ով վերջացող բառերը փակւում են միշտ անձայնոթ-ով, ինչպէս գործունեայ, ամսօրեայ, առժամծայ, բազմամեայ «յ-ն

Ե. ԲԱՂԱՁԱՅՆՆԵՐԻ

ԵՒ ՀՆՉԻՒՆԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ՏԱՐԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

Արեւմտահայ եւ արեւելահայ գրական լեզուների հնչիւնական հիմնականւտարբերութիւնը պայթական բաղաձայններիմեծ խմբի մէջ ձայնեղ եւ խուլերի տեղաշարժերն են: Արեւելահայերենիձայնեղները (բ, գ, դ, ծ. ջ) արեւմտահայերէնում խուլեր (նհ, թ.Ք. չ, 9-ի կողքին եւ նրանցնման): Իսկ արւուսանւումորպէս արեւելահայերէնիպարգ խուլերը (պ, կ, տ, ձ. Ճ) արեւմտահայերէնումարտա-

են շնչեղ են որպէս սամւում ձայնեղներ: Ուրեմն,

աը

վերածուել երկաստիճան Ալմաւմկիրկան

դարերի

ընթացքում,պայթական բաղաձայններիխմբի եռաստիճան է համակարգի, որ

հետեւեալն է. Ժ: Ձայնեդներ՝ալ,կ, տ, փ, ք, թ, չ. 9, Շնչեղխուլեր՝

նաեւ`

բ,

գ, դ, ջ, ճ'

երկաթեւայ,երկամեայ թաւշձայ կիրակնօրծճայ, հարիւրամծայ,հրեայ, հնօրեայ, նորօրեւայ,մարմարծձայ, քրիստոնճայ եւ Հրաչ ծայանձնանունը, որ Բացառաբար է (տանում, Օ» Սակայն, բառի վերջում գտնուող «եւայթ-ն հոլովման պարագայում, յաջորդող ձայնաւորից առաջ երկփեղկւում է (քրիստոնեւա»յի, Հրաչ եա-յէն), ուստի «եայ» երկբարբառ չէ:

տեկրետովփուիոխութեան Տեղեկութիյել Հայաստանի ենթարկուած ղագրութիւնը Ա25 երկբարբառըջնջել այն փոխարինել` երկենչիւնույ ուղ-

է եւ

«Եւ»

որ

ա»

երկբարբառչէ, հակառակ «ձա»-ի նմանաձայնութեանը,քանի թրԱՆ թէ ճայնաւոր է, կիսաձայն է, մինչդեռ երկբարբառներիառաջին

«»-ն

հետ

ոչ

այլ

որ

տւսռը

միշտ ձայնաւորէ, որ նախորդում է նոր ձայնաւորին կամ կիսաճայն «/»-ին, «1»-ին եւ իր ճայնը տալիս է նրանց, ինչպէս` եւ, եռ, այ, ոյ, իւ, այսինքն՝ ձայնաւոր Է ճոր ձայնաւոր կամ ձայնաւոր կիսաձայն:Հայաստանեան նոր ուղղագրութիւնը ջնջել է հայերէնի երկբարբառները եւ դրանք փոխարինելԷ յւ, յռ, այ, ույ երկհնչիւններով, առ այդ, «երկբարբառ»բառեզրն էլ փոխարինել է «եռոնչուն» բացատրութեամբ:Լյս պատճառաւ էլ, հայկականազգանուններիվերջածանցային «եան» մասնիկը(որ ընտանեկանպատկանելիութիւնէ ցոյց տալիս), ներկայիս ւիոխարինւում է այ0»-ով, ինչպէս` Մարկոսյան, Թումանյան:

2) ոն» նրկբարբառը արդի արեւճտահայերէնի մէջ հազուադեպ է եւ սնացել է ճիայնմի քանի բառերի մէջ, ինչպէս՝ եռթը, այդեօք, Սարժեռթ, ընտանեօք .

բառասկզբում

կամ բառամիջումանփուիոխկերպով «այ»է Յ) «Աթ երկբարբառը արտասանւում,ինչպես այս, այդ, հայր բառերը, ինչպէս նաեւ այս բառերով բարդուած կամ աձանցուած ուրիշներ` այսօր, այսպէս, այդպէս, այնպէս, եւլն. եյ, այդ. այգ, այլ, այժմ, այն, բայ, բայց, գայլ, եղբայր, երկայն, լայն, ծայր, կայօ, Հայ, հայր, ձայն, Մայիս, մայր, յայտագիր, շռայլ, ունայն, ւպայման, վայ,

դերբայ, պոլսահայ,արեւմտահայ,արեւելահայ: Շածւ՝ մակբայ,

Ուշադրութիւն.--

Բազմաթիւ բառերի վերջում գւոնուող շաթ»-ը երկբարբառ չէ եթէ «թ-ն անձայն է մնում, չի հնչւում, ինչպէս` ակամայ, անզգայ, ապագայ, գայ, գուլպայ, ենթակայ, երթայ, լումայ, կաթսայ, կայ, հսկայ, մանանայ, ներկայ, սատանայ, վկայ, վրայ, տայ, ւողալ, փեսայ,քահանայ: :

ձա) «Ռյ» երկբարբառըիակ վանկի մէջ (բաղաձայնիցառաջ) արտասանւում է «ույ» եւ գրւումէ երկու տառով (ոյ), ինչպէս լոյս, բոյս, եւլն.-

Օրինակներ առոյգ, բոյս, բոյր,

գոյն,

ընկոյզ, թոյն,

խոյս, ծոյլ, կոյս, նմոյշ, ողկոյզ, ուղեկորոյս, համբոյր, հոյզ, հոյլ. Յոյն, յոյս, կամ ուշակորոյս, ցոյց. փոյթ, քոյր: Նաեւ` սրանցով կազմուած բարդ ածանցեւալբառերի մէջ, ինչպէս՝ անփոյթ, արշալոյս, բազմագոյն, տնաբոյս, մօրաքոյր, ուղեցոյց, եւլն.: դոյլ,

զոյգ.

յոյզ,նոյն,

լոյս,

Այս բառերը Մաշտոցիժամանակ էլ գրուել են երկու տառով|(ոյ) եւ արտասանուել են «ույ» մինչեւ1922-ի ուղղագրութեան փուիոխութիւնը, երբ «ո» տառի եւ ծոկբարբառների ջնջումի հետեւանբուլ, հայաստանեան նոր ուղղագրութիւնը ւիակ վանկում գտնուող այս բառերը սկսեց գրել «ույ» երեք տառով, ինչպէս` /ույս, բույն, կր

ՅԱՅ:

ձբ) «յ»

«իւ»-ն նկատւումէ բաղադրեալ Քաղաժայնից առաջ

են

Աա

յուն,

ուգորդութիւնը

մյուս, հյուր, հյութ, բյուրեղ, եւլն. որոնց մէջ «բաղաճմայնէ թ Է այդ երկուսի միջեւ «ք» գաղւոնավանկի հնչեցմանը,

գոային Աաաա կիմ, Անան ըստ«նանապարուծվթիւնը յանգեցնում

երկբարբառըբաց վանկի մէք ( ծայնաւորից առաք)

«օյ

ձեւին համաձայն (այս մասին կարդում ենք «Լեւոն Ղազանչեանի եւ Վալերի գրքոյկիմէջ, Երեւան, 2002): Ուստի, «լ» Միրզոյեւսնիանուռորուղղայխօսութիուն» տառի այբուբենից ջնջումով, ո'չ միայն «ա» տառն է որ անհետացել է, այլ այդ տառի հետի» հնչիւնն էլ կորցրել Է իր բնական հնչումը եւ Հայաստանցինչի կարող այն հնչել այսօր՝ առանց աղաւաղելու:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆ

Հետեւեալ պարբերութեան մէջ ընդգծել երկբարբառները. զգացումով «Ամառները կը ներկէր իր մակոյկը, հնօրեայ վայելչութեան իր մակոյմը: Այլեւս իր յաճախորդներն ալ քիչ էին: Ամէն օր նս:ոած եւ ամառը կին նստարանին վրայ անփոյթ կը սպասէր յաճախորի տակ կը թնանար: ծովեզերեայ խոտին վրայ, արեւի ճառագայթներուն Իսկ երեկոյեւան՝ խենթի պէս կը վազէր գիւղ, գինետուն եւ արբեցողութեան մէջ կը սկսէր իր գոյութիւնը, ո՛չ հիմակուան ողորմելի կեանքը, այլ երիտասարդութեան օրերը»: Գ. Զքհրապ

5) «Ութ նրկքարբառը ւմ) «իւ» երկուսոուառ է ճնաւուում միայն «ութիւն» վերջացող կամ «իւթով սկսող մի քանի բառեր մէջ եւ հնչւում է «յու», ինչպէս՝ «գիւտություն»,«/ուղագին»,

«ւղաներկ», «խւլրային»:

ռեւ» երկբարբառըգտնում ենք հենց Մաշտոցի ձեռքով կազմուած առաջին նամէջ, որ էր՝ խադասութեան «Ճանաչելզիմաստութիւնեւ զխրատ,

ԿԱՄ

ԿԱՆՈՆՆԵՐ

ԿՈՐՈՒՍՄԱՆ

հնչումը ունի,

:

Իմանալ զբանս հանճարոյ»:

տալ

հայաստանեան կանոնի, այսինքն արտասանել՝ գրուած արտասանութեանը»

է. ՀՆՉԻՒՆԱՓՈԽՈՒԹԵԱՆ

ինչպես՝ գոյական,գոյութիւն,խոյակ, կոյուղի, հոյակապ:

ձայնաւոր

Էիսցօ) կամ «ումլաութ» արտասանում է ֆրանսական ա-ի նման (օա սւոսցող գերմանականբառերի նման, օրինակ` 2115561մօ7Է, բոո): Օրինակ` ալիւր, աղբիւր, աղիւս, անկիւն, առիւծ, արիւն, գիւղ, գիւտ, դիւրին, եղջիւր, երկիւղ, խիւս. կորիւն, հաջիւն, հիւսիս, հիւր, ձիւն, միւս, սիւն. սկիւռ բառերը, որոնք սակայն, հայաստանում ներկայիս գործող ուղղագրութեամբ գրւում

Օրինակներ, փայտ, քայլ,

բ) Բառամիջում,

եւ

Ածանցճան, բարդութեւսն,հոլովման եւ խոնարհմանատեն, երբ բառը աճում եւ շեշտը տեղաւիոխւում է, շեշտակորոյս վանկի ձայնաւորը կամ երկբարբառը բուլանւսլով, կորուսմճանկամ հնչիւնափոխութեան է ենթարկւում: Ձայնաւորների եւ երկբարբառների պարագայում գլխաւոր. հնչիւնափոխութիւնները հետեւեալներն են. ԱՔ |1-«է» ձայնաւորի հնչիւնափոխութիւնը. աԱ

1ա)փակ մէջ «է» դառնումէ «ի», ինչպէս` վանկի

ԵՆ

Ասպք

-

այսպիսի

-

-

-

-

-

-

գիսաւոր

-

-

դէմ դիմաց դտ դիտել եր/ը եռհցագոյն

ձ/թ ձիթաիւղ յաւչտ յաւ/տեան չր նույհրում նու շէն շինութիւն 20 շիկահեր սր ս/րել օրէնբ -Օրինաւոր

-

ան/ծել ապան ապաւբնել ապօր/ն ապօրինի բանավծճ բանավիճել գի գտ գիտնական Գ(ր գիրուկ ան/ծք

-

-

-

-

՛

-

զն զինուոր սմգ սիգապանծ կ/զ կիզիչ կաո- կիսել հրաւձր հրաւ/րել

-

-

-

տմր

-

-

-

ող

«էի, օրինակԿԱ ապակի ապակեգործ :

-

-

-

բար/ բարեկամ գար/ գարեջուր

տ/րել

-

«է»

ապակեզործ

-որոն զոտհինդ կառք» կաշծգործ -»

ոսկի ոսկեգոյն որո

ուղի-ող

շոգի- շոգենաւ դափնի դափնեպսակ

-

-

-

բառերի մէջ, ինչպէս` ամչնուր, ամչնօրհնեւյլ բարդութիւնների մէջ «ե»-ի է վերածւում. տես

բարդ

ցոց

ն պատանիպատա կութիւն

-

գինի գինծմոլ

-

աղաւնի աղան ետուն

-

հոգի հոգեկան ձոլի ճոլեգին

-

՛

«ի» ձայնաւորըմիանալով

Բառավերջում որո:

է

1բ) Երբեմն,ոժ»-ն փուիոյխութիւն չհ կրում փակ թէ բաց վաճկերիմէջ, ինչպէս` տձր տժրութիւն, տնօրչն տնօրձճութիւն, րուժ րոպճական, մարգարչ մար-

գարվական,նաեւ` կցական փտակառակ որ յօդակաւյուլ ստորեւ):

փոսւում

/ օղակապին,

-

-

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

1գ) Օր քառի բառերի մէջ «»-ն փոխւում է «ե»-ր, ինչպլս արժքք արժծթուղթ, գմբ/թ գմբծթաւոր, թժկն -թբկունք ("), նաեւ՝ բոլոր «ամէն» բաթույ կազմուող բարդ բառերի մէջ, ինչպես` ամժնէագէտ ամեձնագէտ,նոյնպէս ամենակարող, ամենամեծ, ամեձնասաստիկ, ամենասփիսւռ,եւլն.

շ) Գտնել

-

-

տալ

Հ

Արին,

հնչիւնափոխութ «փ»ձայնաւորի

նախնական

Ր) Թէկը-թեկն,որ դառնում է թիկունք, թրկնոց (բառի նախնական ձեւն է «թչկն»): Յիշենք գրաբարեան ասացուածքը` «Որ ոչ լուիցի ունկամբ, լուիցի Թիկամբ» Այս հոլուլումը ցոյց է ւռալիս որ բառի արմատն է «թեյը» (Աճառեան, Արմատական :

ները ետեւեալ բառերիարմատ

բառակերտումի ն ՀորորՐՐ՝

Հա

եւ ցոյց

տարեղարձ թերաւարտ

շնամութիւն

Հանակալ

նաթոր "

Ի

այգեզործ

ո

բառարան):

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Գնել բառակերտումիենթարկուածհեւոեւեալ բառերի արձաւոներըեւ ցոյց տալ 4» ձայնաւորիհնչիւնափոխութիւնները,

-

վիրակապ

քինախնդիր

րաւրրել

վրիպում

բոյս

Յբ)

|

| :

1ա) Բառավերքում գտնուռղ ի» ձայուսւորը անհետանում է, ինչպես թերրթերագնահատել,թերաւարտ, թերուս, թերութիւն, թշնամի թշնամութիւն, լեղի չեղապարկ,բարի- բարութիւն, պատանի - պատւմճութիւն: -

-

1բ) Որոշ միավանկ բառերի վերջում, նաեւ բազմավանկերըմէջ ճի»-ն մնում է անփուիուխ,ինչաքս՝ դի դիակ, քհ թոավարել, ձի ձիաւոր, մի -միաւոր, շոգիշոգրանալ, (ղզթ - կղզոսցած:

-

-

-

-

համբոյր

համբուրելի

անիուխոխեւ հնչլու կոյուղի,Կան, սակայն,

Ն. թոյլատրելի: աան

վանկի մէջ «ոյ» երկբարբառըբաց խոյակ.Գո/ ն, խոյ գոյութիւ գոյ

նյպէս՝իմ

թոյլատրել, թոյչտուութիւն, ժառութիւններ, գնրմությյածր ադա րն աար

տալ «ոյ»

ինչպէս թոյլ-

ատաթաթ Լ.աի

աաթառա

յարա հնչիւնափոխութ երկբարբառի

-

-

-

ճ0/7,

ապծրինութիւն

«ի»ձայնաւորի հնչիւնափոխութիւնը

-

ինչպէս

թոյն- թունաւոր լուսաւոր լոյս ծու լանալ ծոյլ

անփութութիւն բուսական

անփոյթ

մենաշնորհ

«ու-ի, մէջ փու ում է

վանկի փակ

Յա) «դյ» երկբարբառը անզգո)շ անզգուշաբար

Է

ր

ստուգել

կուրաղի սուզակ յունասէր գուժել

Հորոդաոաաաաազվան

կազդուրիչ

-

յուսաբեկ

յուզիչ

ատեանԻդպիր

ատեան»

4) «Եւ»

Լ.Լ

|6.

է - անը զական

ատեան

..

-

սեն

ծակ սենեծկակից

սենեկապեւո անկելանոց

ցոյց

վայրկենաբար

«ք»- ր,

ինչպէս

ճայնաւորներիհնչիւնափոխութիւնները.

ռերությւն

կախնական տնային

սրտակից թշնամութիւն

ձա ըղձալ

ձգել

առաքելական

1աամաաակար

հնչիւնափոխութիւնը. 5)«ճայ»-ի

Լ7- «ի»-ի հնչիւնափոխութիւնը

Նա.

ՀԱԻ»

7ա) Բառավերջում«իվ» հնչուող իւ», բառակերւոումի ատեն բւտշամիջում ուսռճումէ «ու», խնչայէս՝

աաաանն

ԱԱ ԱԵՆԵԱ Աղն ամի ԱՆԴ, քրիստոնծայ-բրիստոնչութիւն,գործունձայ- գործունէութիւն,պաշւոծն եւա պաշտօնութիւն, հրեայ- հրական:

ազն//անթոիչ--անթդելի

-

ԱՅՅկանոննքրը կիրարկել «եա»

հետեւեալ բառերուն.

եւ

ռեայտջ վերջաւո-

բ) որոշ

Քրիստոնեայութիւն.............................. աադաաւամամանյան

կռոազան

կազոպկալ

հովաական պատիւ -

պատուական

«իւ» բաղադրեալ

է

Բառամիջում, մայնաւորըկորուսման օրէնքին ենթարկւում բառերում, ինչպես՝ գիւտ գտնել, արյուն արնանման, սփյուռ սփռել, ալուր -

-

-

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

արթ

աաարթյ Բտնատնեն ադան ոն ԱՆԱՆ ՆՉ յաւիտեանԻՀական..... Լ...

աշե

-

"ալբաղաջ:

ոաութ

աուն

ԼԼ.ԼԼ

կռ/:

հիր

ար/մ«անդուոր թու- թուաբանութիւն

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ՏՈՄ

աարի

գնա

Ն

ԼԼ...

2-109

«ութ

առընչութիւն

դիւրակեցութիւն տեղեկագիր կենսագրութիւն

յաւիտենական

դրվա Նոնա

ցրուող

-

-

տալ «հ» եւ

երկբարբառի հնչիւնաւիո նները. երկբարբառի հնչիւնափոխութիւնները

հրեւլէութիւն ա մատեակչ«դարան..

-

6) Գտնել բառակերտումի ենթարկուած հետեւեալ բառերի արմատներըեւ ցոյց

4) Գտնել բառակերտումիենթարկուածհետեւեալ բառերի արմատներըեւ

րութիւնը ունեցող

-

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ՎԱՐԾԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԳԱԱ

կորուսմւան կանոնի

-

-

«եա» եա

։

ծա) «ի» եւ «ու» ձայնաւորներըթէեւ բառասկզբում պահում ենճհրենց գոյութիւնը, հնչպմա՝հր իրեղէն, ունկն ունկնդիր, սակայն անհետանում են բառամիջում (վերածւում են հնչուող բայց չգրուող ճը»-ի), ինչպէս՝ժիր ժրաջան, ջուր ջրալի:

-

-

տեղեակ տեղեկագիր: եան ենական - վայրկենակ վայրլլ

-

տալ

«ի» եւ «ու» ձայնաւորները՝ ըստ

8) Երբեմն, թառասկիզբիզի»- ն փոլխւումէ հնչուող ել ինչք ընչաքաղց, ինձ ընձուղտ, ընձառիւժ

-

աւտծնապետ դիւրակեաց ղիւրակծցութիւն կատարծայ- կատարձլութիւ ն -

աաա աա

Լ.Լ...

-

երկբարբառըփոխւում «եյ-ի. անկեալ անկելանոց կճանք կենսագրութիւն առաթծեւլ մատծան մատենագիր -

աաաուաամամաոււնոագաանւեւ

վայրկեանտական...

22. երկբարբառի հնչիւնափոխութինը

14.«Եա»

ո

գրութիւն

-

Դ Գտնել բառակերտումի ենթարկուածհետեւեալ բառերի արմատներըեւ տալ «/»-ի հնչիւնաւիոխութիւնները կեր:

ցոյց

արծուանման

կռուախնձոր

ցրուել ԱԱ

քար, տուն, շուն, մարդ, գործ, ձի, նաւ, եւլն. Բազմավանկեն՝ երկու եւ աւելի վանկերունեցողբառերը, ինչպէս՝ Հայաստան, շինարար, ճարտարաւվեւղ,եկեղեցի,դպրոց, եւլն.:

հազուադէպ Էն րեան թուական անկաւ

աեթ

նիւթական

ինբնութենէ

Աարոն

հաշուեւոոմար Խոթեր

բառերը:

Սհավանկեն

միութենական

ն

Վանկերըերեք տեսակ

ր

Փա

:

-

«հակ,բաց, Կուղ:

Բացէ կոչւում ձայնաւորով վերջացող վանկը, ինչպէս տա-րյը, գօ-ի, տու, աՎվա-վլհ,մե-ղդու,աւի-Եք

(8.«իտ երկբարբառիպարագան ձա) «ուս երկբարբառը բառասկզբում մնում է անփուհոյն, ինչաէմ իւր իւղ իղալի:

են՝

-

իւրային,

8բ) Բառավերջում,«ութիւն» ծեւին մէջ, «ի» երկբարբւառը հոսեռական-տրանյան /ոման ենտարկուելու ատեն դառնում է «ութեան», ինչպէս մկրտություն մկրտութեւոն: Այսինքն` ու-ն դառնում է ճե): Իսկ բացառական հոլույի պարագայում, այս «եւան դառնում է «ե», իսկ գործիականհոլովը դառնում խնչայս՝ մկրտութծնէ, է մկրտութեամբ կամ մկրւտությունույ ՝

բա-որ, կւա-

կոչւում բաղաձայնովվերջացող վանկը,ինչպէս Եփ-րռատ, հաս-չ տամբ

Եուղ վանկկամ գաղտնավանկ4 կոչւում այն վանկը,որ հնչուող բայց ժգրուող «ը ունիիո մէջ, ինչպեւս՝անգղ, մեղր, սկիհ, արկղ, կարծր, քաղցր, մարւո(ը)նչող: Ցաղտնավանկըէս վանկ է համարւում

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

-

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

արարո

3) Գտնել հետեւեալ բառերի արմատները, գրել թէ ո՞ր հոլովմանենթարկուածեն

եւ ցոյց տալ

«իւ» երկբարբառիհնչիւնափոխութիւնները.

իւղաբեր

Բաց գանկեր

» ակ վանկեր

միութենական

ինքնութեան յաջողութեամբ օտարութենէ

1) Վանկատելհետեւեալ բառերը, բաց վանկերըեւ փակ վանկերըդնելյարմար սիւնակներիմէջ, ճառագայթ,գեղեցկութիւն, սարսուռ, շրթունք, յստակ, գոգնոց, Խարբերդ, Տիգրիս,

ինքնուրոյնութենէ բնութեան

............ՁՁՁ...........

յարութեամբ

2) Գտնել սուղ վանկերը, տեղադրել հետեւեալբառերիչգրուող «ո»- երը. Դրախտ, պզտիկ, պաւոշգամ, պղտոր, հրձուանք, փնտռել, փսփսալ, գրգռել, մխրճել, կղզի, յստակ, մեղր, սկիհ:

ԱԻ

էր

է կոչւում այն հնչիւնը կամ որ արտաբերւումէ մէկ շունչով, հնչիւնախումբը, մէկ մղումույ: Վանկի կազմութեան համար անհրաժեշտ է ունենալ ճայռաւոր տառ, որ վանկարար է կոչւում, իսկ թաղաձայմն կարելիէ ունենալ մէկ կամ մէկէ աւելի եւ կամ չունենալ բոլորովին: Օրինակ՝ծով բառը ունի «Դ» ձայնաւորը. դա-սա-րան բառը բաղկացածէ երեք վանկերից եւ ամէն ճի վանկ ունի մէկ ձայնաւոր,որ օա» տառն է, իսկ ա-լիք բառի առաջին վանկը բաղաձայնչունի: օդի

Բառերըլինում

են

միավաճկեւ

բազմավանկ:

Բազմիմաստ բառերը, տամանակի ընթացքում հիմնական իմաստից բացի ստացել են նաեւ նոո իմաստներ, ինչպէս` գլույս բառը, որ մարմնի մասի անուն լինելուց բացի այսօր նշանակումէ նաեւ /նելք, («գլուխը լաւ է գործում»), չշշանրմայի վերի մասը կեռան գլուխ, սանդուխի գլուխ), դեկավար(եռնարկի գլուխ կանգնածանձ), ցրի մասերը,եւլն:

ԳԼՈՒԽ 2.

»

ԲԱՌԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆ

ԲԱՌԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ՝

ԸՍՏ

ԻՄԱՍՏԻ

ԵՒ ԳՐԵԼԱԺԵՒԻ

Բառերը իրենց իմաստին համաձայն լինում բազմանիշ,նոյնահունչ:

1. Եոյնանիշ են այն բառերը, որ ձրշդ ճոյն իմաստը ունեն Օրինակ` այտ-թուշ, արդ-հիմա-այժմ,հռչակ-համբաւ, պոչ-ագի, ատամ-ակռայ, աւաղ-ափսոս, եւլն.

Սրանքմի քանի հնչիւններից բաղկացած բառեր են: Սակայն լան ճա մէկ հճչիւնից ինչպես՝ ու, 4:

բաղկացած բառեր,

2. Հոմանիշ են այն բառերը, որոնք

չեզուխմէջ զործաժուողբոլոր բառերըմրամին,բառային կազմկամ բառապաշար

3.

Հայերէնի բառապաշարը շատ հարուստ է: Հազարամեակների ընթացքում հարստացելէ բազմաթիւու բազմապիսի բառերով, որոնք կեանթի եւ աշխարհի եւ գաղափարներ են արտայայտում: Ունի կապուած զանազան ւռարկաներ աւելի քան150.000 բառ: Եւ դեռ աւելի էլ հարստանում է, որովհետեւ մարդկային կեանքի մէջ ամէն մի գիւտ, նոր գործիք, իր եւ երեւոյթ իր նոր անունն է ստանում եւ մտնում` հայերէնի բառապաշարիմէջ: Օրինակ,վերջին տարիներս ստեղծուել են տիեզերանաւ, տիեզերագնաց, հեռատեսիլ, հեռապատճէն, համակարգիչ, տպիչ, ընդօրինակիչ, ձայներիզ,ձայնարկիչ, տեսագրիչ,տեսերիզ, եւլն., որոնք գոյութիւնչունէին նոյնիսկ 20 տարի առաջ: են

Մարդու մարմնիմասեր արտայայտող ուս, նվե:

գուն, բիթ. բերան, սիրտ,

բառեր, ինչպէս՝ աչք, ձեռք,

ոտք,

կուրծք,

Ըռտամիքի եւ կենցաղի վերաբերեալ բառեր, ինչպէս տուն, ընտանիք, որդի, մայր,հայր, բնակիչ, պապ, սենեւսկ,բազմոց, բակ, հագուստ, տնտեսութիւն,եւլն. ԱԱԿ

են հմաստի նրբերանցգ-

հակադիրբմաստներունեն, օրինակ «ակակիշեն այն բառերը, որոնք հրռարու / դանդաղ,մեծ/ պզտիկ, եւլն.: ր արագ

/ վախկոտ, ցած, քաջջ/վ

արձր / թրջոց

բայց տարբեր Բազմանիշ են կոչւում այն բառերը, որոնք ճոյն ծեւու/ եռ գրւում թէ'նշանակուճ տղամարդեւ թէ՝ քարայր, վող հմաստներ ունեն, օրինակ` թէ՝ նշանակումէ դրամ եւ թէ խողովակ, նաեւ՝ նուագարան: ձ.

այր Հ

է

-

|

Նոյնահունչ (նոյսանուն, համանունճ)են կոչւում այն բառերը, որոնք ճռյը հռչումը ունեն, սակայնթէ իմաստով են տարբերւումեւ թէ` ուղղագրութեամբ:Օրինակ եամոՀ խօսիլ չկարողացող, իսկ ամո» դանդաղ, /օւո ոչխարների խումբ, իսկ հուո» բոյր, եւլն. (տե'ս էջ 111):

5.

Հ

պատկանում.

Աշխատանքըու տնտեսութեան վերաբերեալբառեր, ինչպէս` արտ, ցանք, ակօս, սերմ,ցորեն, գործիք վարել, բահ, բրիչ,գութան,սայլ, եւլն.:

ՍԱԱԵԱԱՍ

հրարից տարբերւում

ճերով,օրինակ' վախ, երկիւղ, ահ, սոսկում, սարսափ:

ամար:

Բառերը հետեւնայ ոլորտներին

ճոյնանիշ, հոմանիշ, հականիշ,

են

ԹԻ ՆԱՆՑ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

1) Գտնել հետեւեալ բառերի հականիշները. Գեղնճիլ:..........

որու

ԵԱ

աաա

ձախ...

շա

սուր....

Արլ աա

չա

ականա

անակնկալն

աաաաաանկանաանանանանան

րոաատարգանաոգա արագու արան գումա

նիչոաաաաանուաննրան դուր

ոլ աամույանաաոթաաթանանաւննաաաան աան ոա Ակին առար

վաաակումա

նան

անակու

պաքիբ ու

տկար....

տառգեմաորարը:

2) Տուեալ իճաստների համաձայնգտնել նոյնահունչբառերը.

Սենիմաստ բառերըմէկ իմաստ միայն ունեն, ինչպէս՝ ձուկ, առշժ9Ձ|

| Ձոր

ա) ձեռքի ներսի մասը, բ) ջրի եզերք ա) ծովային կենդանի, բ) ա) աղբիւր, բ) մատանի...

ԱՈՉԱԱԴԱՅՈՒ

ԱՎԱ

ՈԱԱԿ

ՀԿՐԾՈՈՈՈՒԱ

ԱՅՑ Հաա

ՈՒՈՒՒՅԻՐՆ

Հռ

Ար

ԷկաԱԱ ՀԱԱՅՒՐԲ

։

րոպ

Գր

ԿԱՅՈ:

բ) եկեղեցի

:

Բառերը իրար միանում են յաճախ այսպէս յօդակապով:Սակայն կարողեն իրար միանալ նաեւ առանց յօդակապի կամ շաղկապներովու նախդիրներով՝ պարականոններին: գային համաձայն,ենթարկուելովհնչիւնափոխութեան-կորուսման են առանց յօդակապի, եթէ երկրորդ բաղադրիչը Բառերը իրար միանում ձայնաւորով է սկսւում, ինչպէս ծաղկաման (ծաղիկ եւ աման): է օգտաԳ րազոկ Կայ նաեւ «ե» յօդակապը,որ «ի»- ով վերջացող բառերի պարագայում գործւում (գոյացել Է իա միացումից, որ հնչւում է եա, որ իր հերթինհնչիւնափոխւելով վերածւում է «ե»- ի): Այսպէս՝ հոգի-ա-շահ հոգեշահ, որդի-ա-սէրՀ որդեսէր:

«բա

է

ԲԱՌԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒԹԻՒՆԸ

իրենց կազմութ կազմութեամբբ լի լինում են` իրենց:

|

բառերն

տոր

ա) )

այ

աոմատական Մ ար

ք) Քար

գ)

Ժանաշա

Հ

բառերը նրանք են, որոնք կազմուածեն միայն արմատից: ԱՅ5Վ |նրմատական

հիմնականմասն է, որը արտայայտում է ճրա հիմնական հմաստըեւ որի վրայ ոչ մի մասկիկչի աւելացել,օրինակ՝ խել, կշիռ, միտ, խօս, եւլն. ԱՐՄԱՏ- ը բառի

է

համար շատ մեծ արմատների նշանակութիւնը: Բառայինկազմի հարստացման Օրինակ` «տող» արմատից կարելի է կազմել հողոտ, հողային, հողաբոյր, հողեղէն են բարձունք, բարձրաբերձ, բառերը: Նմանապէս «բարծր» բառից կազմուել բարձրագոյն,բարձրահայեւսց, բարձրախօս, բարձրաձայն, բարձրակերտ, բարճանալ,

կԱ բարձրագլուխ,

ա րարի

ձ

ձրագու,ԱԵ

նակ,

ձ ԳԱՋ

1,

են

|

Ս

նԱ ԱՑԱ ԱՑ ՆՑԱ

Արթիկ պարզ, ւն

:

ժիինակ'

նորահարս եւ վայր), րին: շըաաա քաղադրմամբ, գրի թ Ա աաա թ: եւ Ն Տա աարեւածագ(արեւ եխեկունը ան օր.` ք, բայարմատի, հիմքի բաղադրմամբ, որա ե (նոր

ԱԱՊ

զ) ածականիեւ ծւ

Վ

-

Բարդութիւն

կոչւումայնբառերը,որոնքիրենցինքնուրոյնութիւնըկորցրածերկու ի

ԱՒՒՑԱԱ ա արա որին

բաց ը կազմուել կազ լ է աւ Նաւապետ :

ՆԱՏաամ մարթեր ինան

|

ան այնաւորով, որը

եւ

որոնք որոնք

բառերից, ռեաբառերից, պյետ

կոչւում է /Օդակասբ

ցել են իրար իրար միացել

|

2) Կցականեն կոչւում այն բարդութիւնները,որոնք կազմւում են ա) երու բառերի պարզ կցումով, ինչպէս՝ թէյաման, այսօր, այնչափ, ոչինչ, եւլն. բ) «եւ», «ու» շաղկապներով, ինչպէս՝ ցիրուցան, առեւտուր, քարուքանդ, եւլն., ինչպես՝ խառնբխուռն, հեւհհեւ, գոյնցգոյն,օրոստօրէ: գ) ճախդխրներու|, ւեւլն.,

«ա»

են`

երթարկաթ անար տուն) Աաաաթիրերնարտ աոա

:

են

եւ

,

օր.

:

ՆԱ

ը

հարե)

բարձրախճս(բարձր խօսիլ): բայարմատի բաղադրմամբ,

Յ) Յարադիրեն կոչւում այն բարդութիւնները, որոնք կազաւում

ԲԱՐԴ ԲԱՌԵՐ.--

եւ

.

:

Այն արմատներըորոնք ամբողջական բառեր են եւ առանձին օգտագործւում են, են պարզ բառեր, ինչպէս` մարդ, ջուր տուն, հող, օդ, դաշտ, ծառ, գիր,

'

լրացումը,

՝

պարեր

թ)ԲԱՐԴ

Բառաբարդումըկատարւում է տարբերբառերով:Գլխաւորաբար եւ կամար), ա) երկու ցոյականարմատներիբաղադրմամբերկնակամար(երկինք

|

ն համաձայն պարագային

եմ

ը

Ա ԱԿԱՒՑ եւ

բարձրւսշնորհ

:

միացողբառերը,ինչպես՝ Իսկական բարդութիւն կոչւում յօդակապով իրար Կոր Ն ւնաար ՉոՂ:ԱԱեխարար կան աԱ Վիթ արմ է. միլան ամըՀոունակո: երկ ԱՑ րի աոա Մ աար գեւտերու Աա Անա: ւ ատամին, միջեւ: «Միջագետք» րո Եր 1)

ուտ:ե ԱՅԲՂՈ

նոյնպէս, ուռուգաբանութեան մէջ շատ մեծ է արմատներիդերը՝ գիտնալու համար բառի ծագումը, ստացած. մասնիկները եւ կրած ւիուիոխութիւնները, ուրիշ ու լեզուների հետ ունեցած կապերը, նրանց հետ կնքած փոխառութիւններն ճիշդ այնպէս, ինչպէս որ մարդիկ ընտանելլանծառի օգնուփոխատւութիւնները, թեամբփնտրում են իրենց հարազատներին,իրենց նախնիների հետ ժառանգաման ն համար թէ որտեղի՞ց են գալիս ' գտնելու կանկապը նե եւ իմանալու "ց

ՉՋԱՆԿԱԿԲՁ

՝

:

լ

Թ

ԲԱ Դ ԳԱԵՈ ՒՆ ԹԱՐ

|

կամ առանց շաղկապի,բայց գծիկով միացած (գիշեր-ցերեկ,թեւ-թիկունք,եւլն.), բ) ծռնու բաղադրիչներիցմեկը անուն, միւսը կարող է բայ լինել, որոնք անջատ են գրւում(ձեռքբերել, երես տալ), գ) երկու բաղադրիչներն էլ կարող են բույ լինել`յարադիր բայեր, որոնք անջատ են տալ, ցոյց տալ, կտրել անցնիլ, եփել թափել, հագուիլ սքուիլ, եւլն.): գրւում (թոյլ Հոլովման ատեն երկրորդբաղադրիչն է որ ստանում է հոլովական վերջաւորուէլ խոճարհթուն,հագուիլսքուելով), հսկ խոնարհմանատեն երկու բաղադրիչներն չում են միանմանպահեցերռ պահպանեցրո,հագուեցեոսքուեցւայ, եւլն.):

(

։

գծիկով միացած(քիչ-քիչ, ծուռ-ծուռ, տեսակԿան Սեմ կիկճաոո կազմուածեւ նոյն արմատըկրկնուածէ փոքր փուիո-

կրկնութեամբծւ

դ) միեւնոյնբառի տեսակ) որոնք կոչլում են որոնք «ա» յօդակապով են խութեամբ(կերակուր, ձակուծուկ):

բարդութ եք»:

կոմ աւտար

Սակայն կարող են իրար Բառերըիրարձիանում են յաճախայսպէս յօդակապով: միանալ նաեւ առանց յօդակապի կամ շաղկապներով ու նախդիրներով՝ պարականոններին: գայինհամաձայն, ենթարկուելու|հնչիւնափոխութեան-կորուսման Բառերըիրար միանում են առանցյօդակապի, եթէ երկրորդ բաղադրիչը ձայնաւորով է սկաւում,ինչպէս ծաղկաման (ծաղիկ եւ աման): Կայ նաեւ «ե» յքօդակապը,որ «ի»- ով վերջացող բառերի պարագայում է օգտագործւում(գոյացել է իւա միացումից, որ հնչւում է եա, որ իր հերթին հնչիւնափոխւելով վերածւում է «ե»- ի): Այսպէս՝ հոգի-ա-շահ հոգեշահ, որդի-ա-սէրՀ որդեսէր:

,

»

ԲԱՐԴՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ

Բառաբարդումըկատարւումէ ւոարբերբառերով: Գլխաւորաբար՝ ա) ծռքու ցոյականարմատներիբաղադրմամբերկնակամար(երկինքեւ կամար), բ) աժականի եւ գոյականիբաղադրմամբ,օրինակ՝ նորահարս լնոր եւ հարս). գ) ռայայոմատիեւ ցոյականի բաղադրմամբ,օրինակ՝ գաղթավայր(գաղթ եւ վայր), եւ դ) գոյականի եւ բայարմատի, հիմքի բաղադրմամբ,օր.` արեւածագ(արեւ եւ

բայարմատիբաղադրմամբ,օր.

եւ խօսիլ): բարձրախօսկլբարձր

Կքական են կոչւում

այն բարդութիւնները,որոնք կազմւում են" ա) ծրկուբառերի պարզ կցումով, ինչպես` թէյաման,այսօր, այնչափ, ոչինչ, եւլն., բ) «ել», ու» շաղկապներով, ինչպէս՝ ցիրուցան, առեւտուր, քարուքանդ, գ) ճախդիրներով, ինչպէմ՝ խառնիխուռն, հեւհհեւ, գոյնցգոյն,օրոստօրէ: 2)

եւլն.,

3) Յարադիրեն կոչւում այն բարդութիւնները, որոնք կազմւում են ա) ծոկու բառերի յարադրութեամբ,որոնք երկուսն էլ կարողեն լինել առնուն, ու ռր ու գիշեր, սար ու ձոր, տուն առ տուն), կազմում են շաղկապովկամ միացած(գիշեր-ցերեկ,թեւ-թիկունք,եւլն.), կամ առանց բ) ծռկու բաղադրիչներիցմենըանուն, միւսը կարող է բայ լինել, որոնք անջատ են

բայց իու աղախին,

բերել, երես տալ), գրւում (ձեռք

3) Իսկական բարդութիւնեն կոչւում յօդակապով իրար միացող բառերը, ինչպես՝

Ընդհանրապէս,առաջին բաղադրիչը երկրորդին լրահացագործ ծաղկեփունջ:

ցումն է, ինչպէս «հողագոյն» նշանակում է հողի գոյն ունեցող: Ուստի, հիմնարար իմաստըպարունակողըերկրորդ բաղադրիչնէ: Սակայն որոշ բառերի պարագայում, երկրորդն է առաջինի լրացումը, օրինակ՝«Միջագեւոք» գետերու միջեւ: Բառաբարդումը կատարւում է տարբեր բառերով: Գլխաւորաբար՝ եւ կամար), ա) ծրկու գոյականարմատներիբաղադրմամբերկնակամարքերկինք բ) ածականի եւ գոյականի բաղադրմամբ, օրինակ՝ նորահարս (նոր եւ հարս), եւ վայր), զ) բայարմատիեւ գոյականիբաղադրմամբ,օրինակ՝ գաղթավայր(գաղթ եւ բայարմատի, հիմքի բաղադրմամբ, օր.` արեւածագ(արեւ եւ

» ԱԳ Գրիլ),

զ) աժականիեւ

եւ

բայարմատիբաղադրմամբ,օր. բարձրախօս(բարձր եւ խօսիլ):

որոնք կազմւումեն` 2) Կցակառեն կոչտւմ այն բարդութիւնները, թէյաման, այսօր, այնչափ, ոչինչ, եւլն. ա) ծրկու բառերիայարզ կցումով, ինչպես՝ բ) «եւ», «ու» շաղկապներով, ինչպէս՝ ցիրուցան, առեւտուր, քարուքանդ, եւլն., ինչպէս՝ խառնիխուռն, հեւհհեւ, գոյնցգոյն,օրոաւտօրէ: գ) ճախդիրներով, 3) Ձարադիր են կոչւում այն բարդութիւնները,որոնք կազմւում են` ա) ծռկու բառերի յարադրութեամբ,որոնք երկուսնէլ կարող եմ լինել անուն, կազմւումեն շաղկապով կամ կապով(օր ու զիշեր, սար ու ձոր, տուն առ տուն), կամ առանց շաղկապի, բայց գծիկով միացած (գիշեր-ցերեկ,թեւ-թիկունք,եւլն.), բ) ծրկու բաղադրիչներից մէկը անուն, միւսը կարող է բայ լինել, որոնք անջւստ են գուում(ձեռք բերել, երես տալ),

Ա անաաաարի ՀորԱր Աա աաւ Նարա Տար է հոլովական վերջաւորուէ են

|

գ) ծռկու բաղադրիչներն էլ կարող եռ բայ լինել յարադիր բայեր, որոնք անջատ են ւում (թոյլտալ, ցոյց տալ, կտրել անցնիլ, եւիել թափել, հագուիլ սքուիլ, եւլն.): որ ստանում է հոլովական Արեն էլ իմոնարհԹիւն.(իագուիլսքուելով), ոսկ խոնարհմանատեն երկու բաղադրիչներն ւում են միանմանլպահեցիրպահպանեցիր, հագուեցւեւ սքուեցեւ, եւլն.)։ դ) մբեւնոյնբառի կրկնութեամբեւ գծիկով միացած(քիչ-քիչ, ծուռ-ծուռ, տեսակտեսակ), որոնք կոչւում են ճրկճաւոր բարդութիւններ: Կան նաեւ կրկնաւորներ, են կազմուածեւ նոյն արմատը կրկնուած փոքր փոփոորոնք «ա» յօղակասպով/

ԷԷ Հոոմ

-

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԲԱՐԴՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

4) Բսկական բարդությունեն կոչւում յօդակասյովիրար միացող բառերը,ինչպեէս՝ հացագործ,ծաղկեռիունջ: Ընդհւսնրապէս,առաջին բաղադրիչը երկրորդին լրագումն է, ինչպէս` «հողագոյն» նշանակումէ հողի գոյն ունեցող: Ուստի, հիմնարար իմաստը պարունակողը երկրորդ բաղադրիչն է: Սակայն որոշ բառերի պարագայում, երկրորդն է առաջինի լրացումը,օրինակ՝ «Միջագեւոք»՝գետերու միջեւ:

ձագիլ), զ) աժանանիեւ

Բառերը իրար միանում են յաճախ այսպէսյօդակապով: Սակայն կարող են իրար միանալ նաեւ առանց յօդակապի կամ շաղկապներովու նախդիրներովպարականոններին: հնչիւնափոխութեան-կորուսման գայինհամաձայն,ենթարկուելու| Բառերը իրար միանում են առանց յօդակապի, եթէ երկրորդ բաղադրիչը ձայնաւորովէ սկսւում, ինչպէս ծաղկաման (ծաղիկ եւ աման): Կայ նաեւ «ե» յօդակապը, որ «ի»- ով վերջացող բառերի պարագայումէ օգտագործւում (գոյացել է իա միացումից, որ հնչւում է եա, որ իր հերթին հնչիւնաւփոխւելով վերածւում է «ե»- ի): Այսպէս՝հոգի-ա-շահ հոգեշահ, որդի-ա-սէրՀ որդեսէր:

Աւ

ան տարեր)

է

ծակուծուկ): խութեամբ (կերակուր,

'

Ջոյ

զայի

ուրլ,

ի

օլլմ.ի

Հոլուլւմանատեն երկրորդբաղադրիչն որ ստանում ատեմ երկու բաղադրիչներնէլ խոնարհ թհւն(հագուիլ սքուելոմ/, իսկ խոնարհման չում են միանման հագուեցաւ սքուեցւեւ, եւլն.): (պահեցիրպլահպանեցիր, ծուռ-ծուռ, տեմակդ) միեւնոյն բառի կրկճութեամբեւ գծիկով միացաժ

Ա

(քիչ-քիչ, Կամ

ԲԱՆարմատը - մամա ակ ւ աաա եանինա որոնք կոչւում

ւ

ԲԵԿ

'

նոյն

մոՀԱԱ փոքր փուիո-

կրկնու

Աորութիւն.արդութեան եւ աժամցմած այւդեն Օւեյնաւո, ները ենթարկւում

/նչհւնափոխութեան կամ կորուսմաճկանոններին:

ոն

Բառի սկիզբը դրուող ածանցական մասնիկները (կոչւում բառի վերջը դրուողներըկոչւում են վերջածանց:

են

1. աաագենանար

Նախածանցներըերկու տեսակ են: ետական եւ ոչ մստական. ճաումմանցները հետեւեադներն են, որոնք խտական

1) Հետեւեալբառերով կազմել

բարդութիւններ,

Հաա ռու

ՆՐԻԵՅՑ

հոորոն

ապ

դժ

գիրք եւ տուն..... եւ արեւ մտնել....... »»«..ժպիտ եւ դէմք........ ռաշարեւ եւ դարձ... եւ գիր...................................

նինջեւ սենեակ.......

հոգիեւ զաւակ

ան

ամանակ

աաա

ձուկեւ վաճառող........... ոտամաաննկանե

«որդի

2) Հետեւեալբառերի

նկակաոն Բարդ բառերը հակապատավան մ

դրանք

տժ տ

չ

ու

արտ ու

թ

լոյս,

'

Արմատբառեր մական

պար

վեր

աարի

ենթադրել,

ենթարկել,

աան ենսթասնայ

ընդհատել, ընդունակ, ընդառաջել,

-հակահարուած,հականեխում, հակագրոհ, հակաճառել, հակասել .».համագումար, համաշխարհային,համաժողովրդական

ներ

Հնակեա ոն.

օնթակայ,

հակ

մակ

Աաններ Ա

արւոասովոր

ընդգծել, ընդունիլ, ընդգրկել,

համ

Բարդ բառեր անանանապական ունակ,

թասպայ,

Ի

ընդ

համ

:

են.

արտասահման, արտագրել, արտասանել արտագաղթ,

Յա ԱԱ

տեղաւորել

ձորամէջ,էզ, ահուդող, փայիոնի Աաաա կիո տունկ, բանասէր, անտառաշատ, կաշեպատ, կրօնասէր, ՀՏ մանրէաբան ամա տեին

քարանձ

տժգոյն տգէտ, ւուոյն չունեւոր, չկամ, չտես

բ) 7 ժստական նախաժանցները աւելիշատ

ւ

-

Վարդ, աղաման,

աներեւոյթ, անյեւռաձգելի, առտուն, անբան, աններելի, աննկուն ապաշնորհ, ապարդիւն, ապերախտ, ապօրէն .-դժգոհ,դժբախտ. դժկամ

ռ

աւագինիեւ գործ....................

ատա

հմասւո են

առաջացնում.

չ«ուազատ եւ սկր.............

ազնիւ եւ զարմ......

դուռն եւ բաց........ վայր եւ իջնել...

աաա

ա)

Մեղր ե թոք......... հազիւեւ գիւտ...

նախաօռանց,իսկ

ջ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

լիեւ

են.

տար

փոխ

ընդօրինակել

համաձայն, համալեզու, համամիտ, համաքաղաքացի

մւասկերեւոյթ, մակերես,մակագրել,մակդիր,մակբայ ներգաղթ, ներթափանցել, ներարկել, ներծծել պարագիծ, պարագայ, պարունակել, պարբերութիւն, պարբերաբար վերսկսիլ, վերլուծել, վերընւտրել,վերակազմել, վերաշինել, վերաբասնալ տարօրինակ, տարագիր, տարակարծիք, տարաշխարհիկ, ւուսրաւտտեսակ ւիոխհատուցում, փոխարէն, փոխադարձ,Լիոխանցիկ:

2. ՎԵՐՋԱԾԱՆՑՆԵՐ

Հայերունիմէջ կան հարիերից ւուելի վերքջաժանցներ:Գլխաւորներն

ակ, իկ, ուկ դռնակ, տնակ, ձորակ, խոզանակ, աւերակ, շնխկ, եղնիկ, ձկնիկ, մանկիկ,ուլիկ, բոյրիկ, մայրիկ,գառնուկ, մանչումյ,հորթուկ, ձագուկ (այ(եյկան եղբայրական, ընտանեկան, հայրական, օնողական, մանկական, նկարչական,բանուռրական, ազնուական,գրախուական,դաւանական:

դրուելով արմատական նոր բառ են առաջացնում: տարբեր իմաստով այնմասնիկները,

որոնք.

բարերի

ա

.

Ածանցական մասնիկները առանձին չեն օգւտագործւում:

"

ալի

կխղած

անյուսալի, արիւնալի

են`

աին

.աւշայհն, բեւեռային, դիւային, կաւային

(այնոց զօրաճոց, յարդանոց, լիմարանոց, հիւանդանոց անք .գգուանք,զզուանք, դաւանանք, յերիւրանք, յորձանք

:

(ա)յպէսզգալ այս, բացառապէս, արժանաւորապէս արար գիւտարաթ արան աղօթարռան,լիշատակարան ացի գիւղացի, իրաւացի աւէտ 9լուսաաւէտ,ծաղկաւէտ, կենսաւէտ, արւիաւէտ, խնկաւէտ, բուրաւէտ առաւելագոյն, բարձրագոյն, գերագոյն, լաւագոյն, գոյն ազնուացոյն ծայրագոյն, կարեւորւսգոյն, նորագոյն եալ . կարօւոծայ, աղէտեալ, ճաւաբեկեալ,արկածեւյլ, հետեւեւսլ եան արեւելեան, արեւմտեան, նախնադարեան, ամերիկեան, նաեւ` հայկական ազգանունները, ինչպէս Յակոբեան Յովսէւիեան, Թումանեւն, եւլն. եալ յախճապակեա), ամսօրեայ, առհաւատչեայ, բրդեայ, գործունեայ եակ եռեակ, բառեակ, երկվեզեակ

ելի

անդրդուելրհ, երեւակայելի,երեւելի եղն 2,արծաթեղէն,բանջարեղէն,բոցեղէն,բուսեղէն,բրդեղէն,գոհարեղէն հողեղէն,հրեղէն, մարմնեղէն,մսեղէն,մրգեղէն,նիւթեղէն, ոսկեղէն երէն .հայերչն,անգլերէն, գերմաներէն,ձճաբոներէն,չինարէն, ռուսերէն, եւլն

արժէք, դռնբացէք, կողպէք, ութօրէք, տնօրհնէք, ջրօրհնէք, հիմնարկէք աւերիչ, բացայայտիչ, գրաւիչ, դիւթիչ,

էք

իչ

.

ին փ կոտ ող

ոյթ

ոյկ ոյց ոյք

աար ՆԱԴ»

յափշտակիչ,

յուզիչ

մշակոյթ

են կոչւում այր բառերը, որոնք մէկից Կրկնածճանց աւել աժանցականմասնին, ան-կարգ-ութիւն, եւլն.: ինչպլա՝ տ-գիւո-ությւն,

ունեն,

4. ԲԱՐԴԱԾԱՆՑԱՒՈՐ

ԲԱՌԵՐ

Աէկիցաւել արմատներից կամ ածանցներից կազմուած բառերը կոչւում են բարդ ածանցներ, ինչպէս՝ազգա գծ հ, ինչպէս՝ ն, գծագրութիւն, ազգագրութիւն, ծայրածաւալ, անհաշուագէտ: Ը) ՅԻՇԵՑՈՒՄ.-- Բայրդութեան եւ ածանցման ժամանակծայնաւորները ենթայրնյումեմ հնչիւնակոյխութեանկամ Սորուսման կանոնների:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Հ

լ

գծգծիկով :

-

Գերյոգնութիւը, անաամապաաջխցսկան, ոսա աոա աաա աւոր թ Լու

համագումար......

պարագան ստորեւ)

արտահանել....... խապասաընդունելութիւն...

պապական

աաա

ներգրւաւել.......

նոեսմ

բաղաձայնացած

«ուռի

ներփակ............. ներդրում......

տ

ԱՐԵ

հակադարձ.................. ԵՐՏՈւՈ

ուածք ասացուածք, բանուածք, բացուածք,գրուածք, դարձուածք, խածոււսծք, կազմուածք, կապուածք,կարուածք,կառուցուածք ութիւն ազատութիւն,անզգուշութիւն, անէութիւն, առաւելութիւն, եւլն.

ունք

8. ԿՐԿՆԱԾԱՆՑՆԵՐ

1) Նախաօանցնու բառի մնացեալ իրա ցեալ մասըմասը իրարից բ աժանել օրինակ՝չկամ չ կամ:

գրքո)ն, դահոյկ,մակոյկ զեկոյց, հանգոյց,մատոյց խնջոյք,կահոյք,հաճոյք

արիւնուո, ձիւնոտ որակ լաշոուցն, սեւորակ որդ .,.աստղանւաւորոդ, աւելորդ, յաճախորդ ուա զանգուծ, յօդուած ընթերցուած,

ուն

ԱԱ:

:

գոչիւն, կափկափիւն, ճլաւիւն, մռնչիւն, երկիղայ զուարճալի ..դեդեւչ/ուռ,պահանջկուռ նուագող, յամառող, յաճախող, յանդիմանող. յանդգնող, յանձնող, յապաղող, յառնող, յարդարող, յարմարող, յափշտակող, յարաբերող, յարձակուող, յաւակնող, յուսացող յաւերժացող, երեւոյթ, աներեւոյթ, ձանձրոյթ, ելոյթ, երեկոյթ, զայրոյթ, լուծոյթ, կշռոյթ ճաշկերոյթ, նորոյթ, ցերեկոյթ, ծածկոյթ, համոյթ, հասոյթ, հաւաքոյթ,

ոտ

ում

չՔ ..կարողչէք, միջնորդչէք, (այոր ալեւոր, ախտաւոր, ականաւոր,ահաւոր, աղանդաւոր,աղաչաւոր, (եւոր) աշխատաւոր,արժանաւոր,արհեստաւոր,բախտաւոր,բանաւոր, բեղմնաւոր, բիւրաւոր, բռնաաւոր,գիսւաւոր, գոգաւոր, գործաւոր, գունաւոր, գրաւոր, դատաւոր, դարաւոր, դիմակաւոր,դիմաւոր, երկնաւոր, զրահալոր, թագաւոր, թոշակաւոր, լարաւոր, խորհրդաւոր, կալանաւոր, կամաւոր,կանոնաւոր, մեղաւոր, մտաւոր, մօւտաւոր,վիրաւոր, օն) գողօմ, գործօն, զարթօնք, թափօն, թերթօն,ծամօն, կտրօն օրէն ազատգռին, անասնօրէն, անխղճօրէն, անմտօրէն,անյուսօրէն, ապօրէն, դանդաղօրէն, դառնօրէն,զգուշօրէն, խղճմտօրէն, խստօրէն, աւանօրէն, համեստօրէն,հապճեպօրէն, վեհօրէն, տարօրինակօրէն:

բարգաւաճում, բարւոքում, գրաւում, դասաւորում, դեդեւում, երեւում, թաւալում, թօթափում, լաւացում, խաւարում, ձեւացում, յալպաղում,յաւելում խօսուն .,.արտեւանումք,իրաւունք, յուզմունք աւետում,

ԻԼ

բոնթաար

հակամարդկային.........................,

գերնքճիլ աաա ոա

աաաաաա

գ

աա

աակ

ա

աաագաա

«ր

աաա

2) Հետեւեալ բառերի միջից ածանցներըդնել բառերը՝ ձախ կողմի:

աջ

կողմի սիւնակի մէջ

եւ բարդ

ննջարան, խելացի, կափկափող, Քաղցրահամ, անհրապոյր, դողդղալ, արագընթաց, բարեսիրտ. դարձդարձիկ, կարիքաւոր, անվախ, առեւտուր, շոգենալ, երթուդարձ, հիւանդանոց, ապօրէն, երկրագունդ, կօշկալլար, տժգոյն, ւրհաս, անխօս, չկամ, ձտմտուք, թագաւոր, անկայուն, ազատօրէն, վարիչ: Բարդբառեր

ԳԼՈՒԽ 3.

ՁԵՒԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ

Ածանցբառեր ՀԱԱ

այն կապակցութիւնը, որ ամբողջական միտք է արտայայտում, կոչւում է նախ:'ուասութիւն: Բառերը նախադասութեան մէջ միշտ չեն պահպանում իրենց մէջ իրենց դերի եւ նշանակուհիճնանան ձեւը, այլ համաձայն ոախադասութեան թեան, կրում են փուիոխութիւններ, որոնք կոչւում են թեքում: Թեման ւտեսակներն են` հո/ույումեւ խոնարհում:Փոփոխութիւնների շնորհիւ է որ լեզուն կարոծւաւալել մարդոց միջեւ: ղանում է մտքեր արտայայտել, հաղորդակցութիւն Բառէ՞հ

ՆԱ ԱՆԱ ԱՆՎԱՆՆ Վամամ նանան անային գա

ՀՏՐ

ՒԱ

ԱՅ

|

| Ձեւաբանութիւնը զբաղւում Է

է նախադասութեան մէջ բառերի կառուցուածքով|, նրանցկրած ձեւականւիուոխութիւնների կանոններովեւ դասակարգումով, այսինքն խօսրի մասերով:

ՀԱՅԵՐԷՆԻ

ԽՕՍՔԻ

ՄԱՍԵՐԸ

(Մասունք բանի)

դասակարգումին, բառերը, նւսխադասութեան մէջ իրենց կատարած եւ նշանակութեւսնհամաձայն ինը տեսակ են` ցոյական, ածական, մակբայ, կապ (նախադրութիւնցյետադրութիւն), թուական, դերանուն բայ շաղկապ, ձայնարկություն:Այս բոլորը կոչւում են |սօսքիմասեր: Բատ այղ

պաշտօնի

Խօսքի մասերի մէջ կան որ փուիոխուող եմ, թեքուող են, այսինքն՝ հոլույում կամխոնարիւում են, օրոնան՝ զոյականները,դերանունները, բայերը: Միւսները անփուիո են:

ԳՈՅԱԿԱՆ

ԱՆՈՒՆՆԵՐ

:

Այն բառերը, որոնք անձի, կենդանիիկամ առարկայիանուններկամ իբրեւ են անուն կամ գոյական մտածուածգաղափարներեն ներկայացնում, կոչւում լիշողութիւն,ցաւ, վախ, եւլն.: ինչպէս՝մարդ,կատու, սեղան, Գոլականները պատասխանում են ո, հ՛չ հարցումներին: Շնչող էակների /7ն4 հարցումը: Օրինակ` մար տրւում է ո/հարցումը, բոյսերի, իրերի համար՝ ա) Հայ

կաշխատի

ո՞վ կաշխատի

»

-

Հայ

-

բ) Պաւտտուրանը կուորեցեւ

անուս

կամ գոյական է-

-

էԼ)

հա-

ի՛նչ կոտրեցւու աատուհանը

կամ գոյական է:

անուն

Հ

Հ

:

Գոյականանուններըլինում են յատուկ, հասարակեւ վերացական: Յատուկ անուն

են

անձերի անունները, նաեւ պատճական անունները, աշխար-

հագրական անունները, ազգերի անունները, որոնք իրենց տեսակի մէջ մէկ հատիկ են, ինչպէս` Անահիտ, Մասիս, Պարսիկ, Հայ, Աղեքսանդրիա, Դուին, Հայկ, եւլն: Յատուկ անունները գրում ենք գլխագիրով: Հասարակ անուն են կենդանիների եւ իրերի տրուած. անունները, ինչպէս` փիղ, փայտ, սեղան, եւլն., ոոռճք նիւթականանուններ եմ. Իս երեւոյթների անունները վերացական են, ինչպէս պատիւ, սէր, վախ, հաճոյք, որոնք շօշափելի եւ տեսանելի առարկաներ չեն, սակայն նրանց գոյութիւնը մւոբով ըմբռնում ենք: Գոյւսկանները պատասխանում են ոյ, հնչ, որո՞նք Շնչող էակնեհարցումներին: րի համար տրւում է ո՞լ/ հարցումը, բոյսերի,իրերիհամար՝/՞27 հարցումը:

Օրինակ՝

ա) «յերը

աշխատասէր են

Եզւսկի գոյականը յոգնակի մասնիկները,որոնք կոչւում Ա,

եռ

անուն «այերըչ յատուկ

բ) Հագուստը պատռթեցաւ Հ հագուստը Հ հասարակ

-

-

մատն, դուռն, ուսւոի՝ լեռնԻեր Հ /եշներ, մատնչեր

Մարդ եւ

ագարակ, յիշատակ, նոճի, փախուստ,Արամազդ,կարեկցութիւն,խիղճ, ցանկութիւն,արշաւանք, վարք,

գոյն:

Յատուկ անուն

հասարակ

անուն

բառերի յոզնակին է մարդիկ, տղաք:

գործող անձի իմաստ, «ներ» մասնիկուլ ենք վերաճում յոգնակիի, ինչպէս ձկնորս ժյճորա-ներ, պահապան սյառաւյան-ներ: գ) «ճեր» մասնիկը որւում է նաեւ այն բարդ բառերին, որոնց բաղկացուցիչ միավանկ բառի լրացումը ածականէ. օրինակ, շոկահեր- շրկահերներ (շէկ բառը ածական է), ցեղադէմ ցեղադէմներ (գեղ ածական է), մեծամիտ մեծամիտներ Լմեծ՝ածականէ): -.

»

-

-

Անժայնյ-ով|վերջացողբառերիյ-ն ջնջւում է յոզնակիում,խնչաէս՝գուլպայ զուլսյաներ:

Ը)

Բժիշկ, Ասիա, գութ, պղինձ, Եւիրատ, գովեսւ,Վարդան,

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

3. Կազմելհետեւեալգոյականների յոգնակին, Լոյս, բոյս, արկղ, վառարան,գլուխ, տառ, ժողովուրդ,անօթ, բազկաթոռ, գիտնական, որսորդ, դպրոց:

վերացականանուն

քատներ:

ա) Բազմավանը գոյականները,ինչպէս պա-տու-հան-ներ, դա-սա-րան-նեյ, որոնց վերջին արմատը միավանկ է եւ արտայայտումէ բ) բարդ բառերը,

Հ

Հետեւեալ նախադասութիւնների մէջ գտնել յատուկ, հասարակեւ վերացական անուններըեւ յարմար սիւնակների մէջ տեղաւորել դրանք.

տղայ

Հ

-ներ մասնիկով յոգնակիի ենք վերածում՝

է:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Հ

գետաձի գետաժիեր,հնդկահաւեր,շոգեմաւեր: Ը)» /եռ, դուռ, մաւտ բառերի յոգնային է լեռներ, դռներ,մատներ.Այս բառերը իրականում «եր» են ստացել, թանի որ սրանց արմատն է լեռն,

զ) Այս դէայքըմեզի շատ ուրախութիւնպատճառեց: Այս դէպքը ի նչ պատճառեց ուրախութիւն վերացական անուն է: Հ

երկանք բառերը,

բ) այն որոնց երկրորդ վանկը սուղ վանկ է. ինչպէս վագր վագրեր, անգղ անգղեր: գ) վեռջաղդիրմիավանկ գոյականով կազմուած բազմավանկ բառերը,

է:

անուն

յոցճակերտ մասնիկներ:

յոգնակիի ենք վերածում -եր մասնիկով

-

հնչ պատթեցաւ

վերածելու համար օգտագործում ենք եր կառ ճեր

են

ա) միավանկ գոյականները, ինչպէս՝ ծառ-ծառեր, տուն-տուներ,

Բ,

Որոնք (ովքե՞ր) աշխատասէր

|

Երբ անունը մեյ անձ, կենդանի, իր, կամ երեւոյթ է ցոյց տալիս: եզակի է, ինչպէս մատիտ, տուն, տերեւ, փափաք: Իսկ երբ մէն աւելի անձ, կենդանի կամ իր է ցոց է, ինչպէս՝ մատիտներ,տուներ, տերեւներ, փափաքներ: տալիս, /ոզնակի

Հ

|

ԱՆՈՒՆԻ ԹԻՒԸ

ԳՈՅՍԿԱՆ

-

ՈՒՂՂԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎ

հոլով, եթէ նախադամուկոչւում է Ուղղական Գոյականիանփուրոյխձեւը է: թեան մէք Ենթւաակւայ

ման

2) Կազմելհետեւեալ բարդ բառերի յոգնակին. տանտէր, ինքնաթիռ, օդանաւ, լուսատու, շոգեքարշ, քառատող, քաջասիրտ, բանասէր, մօրաքոյր, արուեստասէր, թատերագետ:

Օրինակ`

գինետուն,

«Գայլը մսակեր է»:

Աս նախադասութեան մէջ ցայր գոյականը փոփոխութիւն չի կրել, ուղղական է բայի վրայ դրուած հոլով է եւ ենթակայ է: Ուղղական հոլովը պատասխանում «ո՞վ, կամ «որո՞նք»հարցումներին, ինչպէս`

Ո՞վ մսակեր է

ՇՈՅԱԿԱՆԻ

ՀԱՅՑԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎԸ

են

զայյք

|

Օրինակ՝

«Հովուին գամփռորխեղդեց զայր»: Գաճիռը ի՞նչ խեղդեց ցայյը հայցականհոլով, ուղիղ խնդիրէ «խեղդել» Հ

Հոլովները ներ հն

իմաստներ

են

յառաջացնում

եւ

տարբեր

Գելը ուղղականհոլով է

Բայի ուղիղ խնդիրն է:

հոլով:

տարբեր կատարում:

-

է մնում, սակայն չե այր "ներգործական Հայցականհոլույնէլ անփուիոխ ենթակայ է ընդհանրապէս «»՞2շչ»հարցումին: Պատասխանում

Գոլականըխօսքի մէջ գործածւում,է. տարբեր: այսինքն`բառի վերջաձեւերով, ւորութիւնը կրում է որոշ ւիուիոխութիւններ, թեքւում Է: Բառի ստացած.Լուսրբեր

ձեւերըկոչւում

ՀՈԼՈՎ

»

Հ

ներգործական բայր:

պաշտծօն-

հոլովը կարող է լինել նաեւ այարագայ:էլսինքն՝ գործողութեան տեղը, Հայցական եւ օամանակը չափը ցոյցտուող:

ՀՈԼՈՎԱՁԵՒԵՐ

Գրական արեւմտահայերէնում գոյականները մեք հոլով ունեն` ուղղական, ճայցական, սեռական, տրական, բացառական եւ գործիական: Սակայն ունեն ճորս ձեւ միայն,որովհետեւ մի կողմից ուղղականն ու հայցականը, միւս կողմից սեռականն ու տրականը ձեւով առհասարակ նոյնն են: Այս հոլովները իրարից տարբերելուհամար անհրաժեշտ է նկատի առնել նրանց իմաստը եւ պաշտօնը նախադասութեանմէջ: (արեւելահայերէնիներգոյական հոլովը (քառաքում), արեւմտահայերէնը արտայայտում է սեռականով եւ «մէջ» կապով «Արսէնը քաղաքին մեք կը բնակի», երբեմն էլ հայցական հոլովով, առանց յօդի, ինչպէս` «Մայրիկս Փարխզկ՛ապրի», կամյօդու| «Մայրիկս Խոհանոցը է):

մէջ ուղիղ խնդիրըանձի պարագայումմիշտ դրւում է (Դ.- Արեւմտահայերէնի հայցական հոլովով՝ իսկ արեւելահայերէնում ուղիղ խնդիրը անձի պարագայում է «ոմ» հարցումին եւ դրւում է տրականհոլովով («Արմենըո՞ւմ պատասխանում է սիրում

Սիրում է իր եղբօրը»): Սակայն կան ձի քանի բայեր արեւմտահայերէնում,որոնք առնում են տրական հոլով անուղղակի /շյխել, տիրել,Սպասել խնդիր. Այսպէս լաղթել, բայերը: Օրինակ՝ « Մեր բանակը յաղթեց թշնամիներուն»(տրական հոլով):

«Շատ

հետեւեալն է. հոլովների վեց. Արեւմտահայերէնի, կարգը: իրերայաջորդութեան Գործիական: Հայցական,Սեռական, Ուղղական, Տրական, Բացառական, Վերոնշեալ ձեւականնոյնութեան պատճառով, այս հոլովները յաճախ զոյգ-զոյգ եւ կրճատ ձեւով են ներկայացւում, ինչպէս՝ Ուղղ.- Հայց., Սեռ.- Տրակ., Բաց., Գորս.:

3-109

|

Օրինակ «Մենք ամառը ծով գացինք»: Աս նախադասութեանմէջ ամառը եւ Ժու/ հայցականներից առաջինը Օամանանի պարագայ է, իսկ ծովը (տեղիպարագայէ:

սպասեցի քեզի» (տրական հոլով):

Ամփոփում.

մասնիկ Նավակներ

:

հորական:

հոլովէ, չունեցողանունը կա՛մ Իր վրայորեւէ 'Եթէ այդ անունը ենթակայ է` ուրեմնուղղականհոլով է, իսկ կամ էլ` հայցական: են որ ուղիղ եթէ ուղիղ խնդիրէ` խնդիրեն ունենում:

տուի իրնհաակոն կԱԳԱԱ բերը :

կան

ինչի՞ է յանգում: ցիչն է եւ ցոյց է տալիս թէ գործողութիւնը

արտայայտում,

Սեռականհոլովը գոյականի լրացում է եւ պատկանելիութիւն է այսինքն, ցոյցէ տալիս այն առարկան, որին է պատկանում մի ուրիշ առւսրկայ, ինչպէս՝«Պատին քարերը»(քարերը պատկանում պատին): Սեռական հոլովը պատասխանումէ «որո՞ւն» (ո՞ւմ), «ոնչը 0»հարցումներին:

է

Սեռական հոլովը եզամիրմէքքնդհւսնուսայէս ստանում լ

ժէջ՝ռու»

«ր» հոլովակերտմաս-

հոլովիչը աթոռներուն ոտքերը):

։

Սարն յաւտացուցիչու

հոլուլը լրացնումէ գոյականըեւ ինք դառնում

է

այդ

գոյականի

Չրխակ

«Պատինբարերըքանդուեր ինչին քարերը

Ր

ԽՐ |

այաւդին Սեռ. հոլու), յատնացուցիչ`«ռարերը»բառին: «Անտառինծառերըդեղներ են»«Անահիտյոաչքերը կապոյտ են»: Այս նախադասութիւններիմէջ «անտառին», «Անահիտին» բառերը սեշական հոլովյատկացուցիչեն ոժառերը»,«աչքերը» բառերը Իր

«0»

ա

|

ղակիխնդիրներկազմելուն

«78»: «ամ»

«ուան»

»

»

«եա»

»

«ղյ/5

Կան նաեւ

Հ

Հայու աչքերը

-

.

Եթէ հոլով) եւյատկացուցիչ

Հ-

Աստուծո/ կւամբը:

իրերայացորդմեռականներ:Օրինակ՝

ԲԱՑԱՌԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎ

հոլովը Բացառական

ստանում է թէ'եզակիի,եւ եւ է այն առարկան, որից տալիս ձասնիկը ցոյց

հոլովըեւու նմանէ

սեռականի, նրա

նման

եզակիի մչթ

Բացառուած չեն նաեւ միւս հոլովիչները, ինչպես որ պարագայում: Օրինակ «Գիրքը եղբօրդ տուի», «քրռջդ «Աստուծռ/պատուիրանները կը պահէ»:

«ու.

ստւսնում էլ

մէջ «է» թէյոգնակիի

հոլովակերտ

է, բաժանւում է: անջատւում

Օրինակ` «Սարգիսը հեռացաւ ընկերներչն»: «Արշակը բաժնուեցաւ կնոջմին»:

|

է սեռական հոլովի

յանձնեցի շապիկդ», ։

է «ուրկէ», Բացառականհոլովը միշտ ստանում է «է» հոլուլիչը, պատասխանում աճուղղակի եւ է ա նջատման լրացուցիչը՝ դառնում բայի «դոմէ՞»հարցումներին

խնդիրը:

Հ

Սեռական-տրականհոլովներըկազմւում են եզակիի մէջ «ի», յոգնակիիմէջ «ու» հոլովուաձ բառը գոյականիլրացուցիչէ` Սեռահոլովակերտ մասնիկներով: է. ուրեմնտրոմլսնհոյույ է, իսկեթէ Վան է բայի լրացուցիչ է եւ աճուղղւմկի խնդիր է: »

-

գլաւուորաբար «ի» հոլովակերտմասճիկըձեւյոզնակիր մէջ

ո.

Ամփոփում.

Հ

Անի/ո տառսենեակներունպատուհաններուն ապակիներըկուորած են: Սայրիկ/ս կարմիր շեջազգեստյրնթեւերուն կոճակներըփրթած են:

Տրական

|

յանգման անուղ-

-

Հ

ՄՕր սիրտը ՀՔրռջ որդին Աղջկան ձեռքը, տառսենեակները Ամառոուա: սկիզբը Գիտութծան ծարաւը -

եւ

Տրականը ցոյց է տալիս նաեւ գործողութեանւտեղը,ժամանակը, նապաւուկը,այդ դէպքում դառնում Է տեդի, ժամանակիկամնպատակիպարագայ Օրինակ` սեղանին) տեղի պարագայ: «Մարկոս սեղանին դրաւ գիրքը» (ո՞ւր դրաւ «Վարդերընր բացուհն Մայհսին» (ե՞րբ Մայիսին) ժամանակիպարագայ: «Երախաները /ողալու գացին» (ի՞նչ ընելու- լողալույ- նպատակի պարագայ:

-

»

Ուստի, «աշխարհի»գոյականը

Տրական հոլովի հիմնականպաշտօններնեն մատուցման

ընդհանրականձեւից բացի (այսինքն «հ» հոլովակերտ մասնիկով), մեջակլան հոչովը կայզմւումէ նաեւ միւս հոլուվիչներով՝Այսպես՝ բոլոր հոլովիչով

Աս նախադասութեանմէջ պատին» գոյականը տրական հոլովով լրացումն է «կշթնոլ» բայի: «Պետրոսինհանդիպեցայ» նախադասութեանմէջ. «Պեւտոուին» գոյականը «տանդիպեցայ» բայի լրացումն է, ւոտրականհոլով է, ուստի բայի «Արեք լոս կու մտայ աշխարհի» Նոյնպէս, անուղղակի խնդիրն Է նախադասութեւսն մէջ «աշխարհի» գոյականը ցոյց է տալիս, թէ արեւը որի է

Հ

այս

«ու»

հոլովը

ուղղում իր լոյսը, ի՞նչ բանի է յանգում իր լոյսը: տրականհոլով է եւ բայր անուղղակի խնդիրն է:

են»:

Հ

|

պատասխանում է «որո՞ւն», «ինչին», «ինչ բանը» հարցումներինեւ հարցումը ընկճում է իր չրացուցած քայի վրայ: Օրինակ «Պատինկռթնեցայ»: Տոական

են

նինքեւ յոգնակրի

|

բայի լրացու: լրացուցիչն է, տրականհոլովը մինչ սեռականըգոյականի

ՍԵՌԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎ

երբեմնէլ բացառականհոյովը դառնումէ տեղի պարագայ, «Արմենըեկաւ Ամերիկայ/ն».«Հուլիւը վերադարձաւդաշտերը»:

ԳՈՐԾԻԱԿԱՆ

ՀՈԼՈՎՈՒՄՆԵՐԻ

օրինակ

հոլովը ցոյց է տալիս թէ գործողութիւնը ինչո՞վ է կատարւում Գործիական

Օրինակ՝

|

«Մատիտով կը գծենք, իսկ գրիչռվ/ կը գրենք»: «Աչքերով կը տեսնենք, ականջներդւ/կը լսենք»:

Հոլուլման տարբերութիւնները յարտնաբերւումեմ եզակի սեռական եւ տրական հոլովների ստացաժ հոլովակերտ մասնիկներիմիջոցաւ: Սրանց անուններու կ որոշւում են հւսյերէնիութ հոլովամեւերի անունները, որոնք են` «ո» հոլովում, «ու հոլովում, «Զ» հոլուվում, «ոջ» հոլովում, «եառչ հոլովում, «ուան» հոլովում, «ան» հոլովում, «դյ» հոլովում: Բոռյորհոչույումներիյոգնակիո ենթարկւումէ տտ. հոլովման, բացառութեամբմի թանի այլաձեւ հոլովումների, որոնք կարելի է տեսնել ներբեւում:

Գործիականըառնում է «ով» հոյովիչը, պատասխանում է «իճչո՞վ» հարցումին դառնում է միջոցի անուղղակիխնդիր: երբեմն էլ գործիականի հոլովին 1` «ամբ»,ինչս ուսմամբ, բերմամբ:

եւ

մելիպարագայ:

ա» ն «ինչաէ"

արաումեն

ԱԱ

՝

Օրինակ՝

եւ

«Անին սարսաւփու/ ձայնին եկած կողմը» (ինչպէ՞սնայեցաւ նայեցաւ

է դառնում

սարսափով):

Հ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

1) Ի՞նչ հոլով ունեն ընդգծուած բառերը հետեւեալ նախադասութիւններիմէջ. նշել

նաեւ

ՊԱՏԿԵՐԸ ,

:

ՀՈԼՈՎ

երբեմնէլ գործիականը

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

նրանց պաշտծները (խնդիրները).

«ի»

|

Այս հոլովման պատկանող գոյականներըեզակի սեռականտրականի ժամանակ ստանում են «հ», իսկ յոգնակի սեռական-տրականի ժամանակ՝«ոչ» հոլովակերտմասնիկները:Բոլոր հոլովաձեւերումեզակի եւ յոգնակի թիւի բացառական հոլովները ստանում են «ք», իսկ գործիական հոլովները` «ու/» մասնիկները:

հոլովումը ընդհանրականձեւն

Ուղղ. Հայց. Սեռ.

Տրակ.

Բաց. Գործ,

Է, որ տալիս Է հեւոեւեալ պատկերը.

Եզակի

Սեղան սեղանը, սեղան

Յոգնակի

սեղաններ

հող

հողի

սեղանները

սեղանների

հողէ

սեղանու/ հողու/

սեղաններուր

հողեր հողերու հողեր

հողերու/

Էյս կերպ հոլովւում են հայերէնի գոյականների մեծ մասը: Մնացեւալհոլովումներին պատկանող բառերի յոգնակին նման է այս հոլովման յոգնակի ձեւերին:

2) «ու» հոլովում) Այս եւ

միւս հոլուլումներըտարբերւումեն «ի» հոլովումից միայն եզակի սեռական-տրականի մէջ: Այս հոլովման պատկերնէ՝

Վարդը փուշ ունի:, է. հոտըանուշ Վարդին բրո

Է. մաքուր ամար ավանն մարթունվանկով է սիրենքԹռչունները... Մենք պէտք Հոն

Պատուհանիապակին Երեխան կուռրեց աայակրն: ..

Լ

գագ

իք

ա

աաա

Հրանդըտուն եկաւերէկ:

աա

աաա

ՏԱԿ

ա

Ուղղ. Հայց. Սեռ.Տրակ.

րաթողժ

աան

Բաց.

էԼ... Կատուհն խաղը մուկոնմահն

Արամը մ/արդեր քաղեց: Պատառաքաղովկը ճաշենք:

ո

Աու

ակ

ականա

ականն կակաոն

նան

|

գտնել (րահ բառերի մէջ հղլուը. Հառգոոթը բորան Աաաա աեր աաանուպաաթաապոաոաաոուն .

2) Հետեւեալ նախադասութիւնների . գնդակըծույքինկաւ: Անիին

կասն

կը փարատէ Ընթերցումը Կը սիրեմ անձրեւըո ..

Արեւը կ'աճեցնէ

Բոյսերը:

ւն

Քաղաքը: մն

կեան

մ

Զինուորներըգրաւեցին Բատիկա արրակալիի ափացինի

ագե

ցական

ԱԱ

ՅԱԱԱԱ ՄԱՆԱ ՄԱԿԱ կաա ԱԱ

Ա

Անա

նաիվ

Ւ

ՎԱՅՆ

Գործ.

Հայ Հայու

Յոգնակի

դար

դարու Հայէ դարէ Հայու դարով/

Հայեր

դարձռ

Հայերէ

դարձրի

Հայերու,Հայոց")

Հայծրում

դարձրու

դարծրուվ/

Ր) «Հայ» բառի յոգնակի սեռ.-Լորականը պահում է գրաբարեան ««այոց» ձեւը, սեռ, տրականն ինչպէս նւսեւ «մարդ» բառը,ը,որիորիյոգնակի է «մայլողոց» ։ յոգնակի րակ «Ու» հոլովումի համաձայնեն հոլովւում որոշ միավանկ բառեր` քայ, ճե, հով, հով, շահ, էշ, ժի, արջ, գահ, դար, պահ, մանչ, մարդ:Ոչ ձիավանկ մի քանի բառեր եւս հոլովւում են նոյն «ու» հոլովիչով, ինչպէս՝ տղայ") ոգու, ճամբայ ճամբու, արեւ արձւու (գրաբարի «ոյ» հոլովիչն է, որ աշխարհաբարի մէջ. «ու»-ի է վերածուել, այսպէս, գրաբար` մարդոյ աշխարհաբար`մարդու, զլխո/ գլխու, գրել ո/ գրելու, եւլն.): «//ւթ հոլովմամբհոլովւում է նաեւ աճորոշդերբայը՝ գրելու, աշխատելու, խմել ու: -

-

-

-

Եզակի

-

Հ

-

Ախբառերիցմի քանիսը հոլուլւում հովու - հովի, ծովու- ծով/, արեւու Բ)«մարդ»եւ

են նաեւ

արեւ):

բառերը հոլովւում

«տղայ»

են

մարդու

Բաց. Գործ.

մարդք մարդով

-

գահեր

սաւպէս-

Յոգնակի Տղաք Մարդոկ

Եզակի Մարդ տղայ

ուղղ.Հայց. Սեռ. Տրակ.

«ր» հոլովակերտու| (գահու

տղու

ճարդոց

.տղայու/

ճմարդոցմուլ

տղայէ

տղոժ

մարդոցմէ

տղոցմք տղոցմու/

«ւողայ» բառը չունի «տղաներ»ձեւը: Չունի նաեւ«մարդեր» Արեւմտահայերէնում ձեւը՝/Թժեւ,վերջին տարիներս,թերթերումերեւում են նման յոգնւսկիներ: 1) «տ»հոլովում:

Այս հոլուլման

են

պաւոկանում սերտ ազգակցութիւն

ինչպէս՝ բառեր, Ուղղ.Հայց. Սեռ. Տրակ

Բաց. գործ.

Եզակի

Ծղբայր

եղբռր

Հայր, մայր հռո, մռր հոմ մօրէ

ցոյց

ւոուող

Յոգնակի

Եղբայրներ Հայրծր եղբայր ներու եղբայրներէ

եղբօոմէ եղբայրճերուՄ եղբօոմում 9հռոմու) ,մօրմով(")

Հայրերու Հայրծրոէ

Հայրերու

(Յիշել' «Երեխանհօրմով ու ձօրմով մեծանալ» գրաբարեանմաղթանքը, սակայն հօրս հետ ձեւերը: խօսակցականլեզուի մէջ օգւուգործւում են մօրս հետ, Աս պատկերի համաձայն

են

հոլովւում «ռայր, մայր, եղբայր»- ու բարդուաժ

տառեր,որոնց մէջ յիշեալները երկրորդ բաղադրիչ են, օրինակ` նախահայրը, կնքահայր,կնքամայր,մօրեղբայր,հօրեղբայր, եւլն.: Ինչպէս տեսնում ենք, եզակի բացառականի պարագայում,մեշականի մյուս) աւելանում է «մէ» մասնիկը, իսկ հետ ձեւերը: գործիականի սակայն օգտագործւում են մօրն, Խօոս վրայ«մուժ», Այս հոլովման են Ց «ոջ» հոլովում)

պատկանում ազգակցութիւն ցոյց տուող բակեսուր, տվո, ընկեր եւ սրանբառեր, ինչպէս հօրաթոյո, մօրաքոյր, ընկեր, տեր, տառտւր:

ռեր, ինչպէս կեն, տիկին, ուլ,

ցով կազմուած բարդ

տագր, անել, ներ,

Այս հոլովման պատկանող գոյականներիսեռական-տրականը կազմում է ոջ» ձասնիկով: Բացառականի պարագայում` սեռականին վրայ աւելանում է «մէ» մասնիկը, իսկ գործիւսկանիպարագայում` «մով»: Հոլովման ընդհանուր պատկերըհետեւեւալնէ.

Եզակի

Ուղղ. Հայց

Քոյր

Բաց.

քրոջմչ

Սեռ. Տրակ.

Գործ.

քրոք

Յոգնակի

Ներ ներոջ

Քոյրծթ Ներծր ներծերու Քոլրերու

Քոյրերէ

ներոջւի քրոջմով ներոջմով

Քոյրերով

ներեր

ներերու/

Ծանօթութիւն.Վերոյիշեալ բառերից ճրճ

եւ տրնրճ ունեն իրենց գրաբարեան յոգանանց եւ տիկին տիննայք, որու Սեռ. տրականն է տիկնանց Հազուադլպօրէն օգտագործւում են նաեւ այս ձեւերը: Յիշել նաեւ հօռաքրոջ, մօրաքրոջ, ընկերոք, տիրոջ, տանտիրոջ բարդ բառերը:

նակիները կին

-

Սանայք, սեռ. տրակ.

-

լ Այս հոլովմանձեւին են 5)«եան»հոլովում

պատկանում բոլոր «ութուն» վերջաԲառերը, որոնք սեռական-տրականի մէջ հնչիւնափոխութեամբվերաձւում են ռութռան»-իեւ գորօրականի մէջ սովորական «ով» վերջաւորութիւնից բացի, ւպահում են նաեւ զրաբարեւն ձեւը` «եամբ» կամ «ամբ» պատահմամբ): (բերմամբ, ցող

Հոլովձան ընդուսնուր պատկերը հետեւեալն է,

Ուղղ. Հայց. Սեռ.

Տրակ.

Բաց, Գործ.

Եզակի Գիւոութուն գիւոույթեւան է գիաութամ գրւոութումույ

կամ գիտութեամբ

Յրգնակի գիտութիւններ գիտութիւններու գիտութիւններէ գիտութիւնքերռու/

Այս հոլովման պատկանում են 6) «ուան»հոլովվում)

ժամանակ ցոյց ւոուող բառերը (օր, այսօր, շաբաթ, ամիս, տարի,ցերեկ,գիշեր, առտու, իրիկուն, երէն, մաղը, ամառլն), ձմեռ/ն). ժամանակ, ատեն, հիմա լ), անգամ, առաք, երբ, որոնց սեռ. տրականը կազմւում է «ուառ» հոլովակերտ մասնիկով, որը աւելանում է ուղղականի վրւսյ: Իսկ բացառականը, սաշառազային համաձայն, կարող է օգտագործուել թե ընդհանրական տ» հոլովակերտով եւ թէ տասնայատուկ աուն» վերջաւորութեամբ: Այս բառերի մի մասը յոգնակի չունի, ինչպէս՝ մաղը, այսօր բառերը: (Դ. «Հիմա» բառի սեռական-որականն Է «հիմամուան» եւ բացառականը: «հիմա/ութնէ»: Այս բառի «ն»-ն յառառացել է «հեմ», «հիմ» արմատի վրայ «ակ», «իկ» աւելանալով, որով բառը դարձել է «հիմակ», «հիմիկ», այստեղից էլ` սեռական -տրականի եւ բացառականի «(թ-երը: «Ուան»

հոլովմանընդհանուր պատկերը հետեւելն է,

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տրակ.

Բաց.

Գործ.

Եզակի

Յոգնակի օրեր օրերու օրեր

օր

օրուան օրէ, օրութնէ,

օրու/

օրերու/

Իսկ «ամառլն) ձմեռ(ն)» բառերը եզակի սեռ. տրականիպարագայում ւպարզում հոլովմաններքոնշեալ զոյգ ձեւերը,իսկ յոգնակին պահում է սովորական ձեւը, առանցորեւէ անկանոնութեան: Այսպէս՝

են

Եզակի

Ուղղ. Հայց. ամառ Սեռ. Տրակ. ամառուան,

ամուսն (՞)

Բաց. ամառուրոէ ամառ/ու/

Գործ.

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ճմեռ

ձմեռուան, ձմրան (")

:

Գրել հետեւեալբառերիեզակի սեռ,-տրակ,

ձմեռութնք

հոլովները.

ձմեռու/

Աստուած

Ն

Արժե

Բ) ամրան,ձմրան ձեւերը հետեւում են այն կանոնին, որի համաձայն «ռ»-ն «ճ»-ից բաժանուելուպարագայումդառնում է «ր»: են բոլոր թ:«ան» հոլովում |Այսհոլուլման ենթակայ

«ում»

Ուղղ Հայց.

(").- «ռ»-ն

Ուսում

Դուռ

ուսման

աՎՀՆ

ատ

:

Ծրա

ոաաաաաաաթաաատա

հիմա Բւաաենը

որան

լ

տի»

ա

Ն

Ար

էր

շաագ րակը ակ

ԱԱ ՀԱՐ

ուրախութ

Ստո

բառերը վերջացող

Յոգնակի աղջիկներ

Է

արուն

«

սէր

գարաարա

ԱրԵրոոոն

ա

ււ

աաիիւ

րաւ

գվու նմին

եւբացառականհոլովները,

2)) գրե, Գրել

հետեւեալ բառերիեզակի սեռ. տրակ.

ձմեռ

Ան

ՀԱԱԿԱԱՎՆ

աաա

ԱԱ

Գու

ուսում աը

Իրա

րար

թանաք

ա

աաաւտւմը

մարդ կր

2) Գրել հետեւեալ բառերի բառե ն յոգնակի հոլովները՝ մարդ,Հայ, տղայ. :

դռներ

աղջկան դրանը) աղջիկծծրու դռներու ուսումէ աղջիկք դռշնէն աղջիկճերէ դռտերէ աղջիկու ուսումու/ դուռու/ աղջիկճերու/ դռներով «ն»-ից բաժանուելիս դառնում Է «ր»: Օրինալկ՝ձմեռ-ձմրան, լեռ-լերան:

Սեռ. Տրակ. Բաց. Գործ.

Եզակի

Աղջիկ

թա ւար

'

(ուսում, զարգացում, զգացում, գումարում, հարցում), նաու՝ աշուն, գարուն,շուն, տուն, աղջիկ, մանուվ, լեռ(ն), դուռ(ն), բեռ(ն) թոռ բառերը: Այս բառերից որոշնչԴը յոգնակի չունեն, օրինակ` զարգացում, ուսում Այս հոլովման պատկանող բառերից մի քանիսը Զերկայու հոլովւում են նաեւ «հ» հոլովման համաձայն, շանաւանդ խօսակցական լեզուի մէջ, ընդհանրական ձեւը որդեգրելով, ինչպէս տան- տունին, շւեն- շունին, մանկան- մանուկին

Հոլուվմւսնընդհանուր ւլաւտկերը հեւոհւեւալն Է.

պահ ՀՐՈԱՈՈԻ ԻՐԵՈԱԹանաււ Ավ կուլ........ որա

Բորայի այց. Մարդ... ԱՏՆ ո

ոնա

ա

Տ)«ղթհոլովում | Այս հոմովմանպատկանողբառերի սեռ.-տրականը կազմւում է

հոլովակերտ մասնիկով: Բացառականը կազմւում է «է» կամ «մի», զործիաերբեմն` մու» ա», մասնիկներով: Այս հոլովման պատկանող բառերը պատկանում են «Լատուած», «Սեր.» բառերը, եւ որոշ տեղանուններ` Պոյհս, Կարին, Տարօն, ինչպէս նաեւ ուա» վերջացողւտեղաճուններ՝հւուսլիւս, Աու: Այսպէս՝

ոա

տորրար

աաա:

Լակուն

սեռ. տրակ., բացառական եւ

Հայ արաւտաշած

գործ գործիական

Տղայ Սարի

առաաագատարնանաաի 1:18

«ոլթ

կանե հոլովում տունեն կանը՝

Ուղղ.Հայց.

Եզակի

Աստուած

Սր Ը)

ԱՅԼԱՁԵՒ ՀՈԼՈՎՈՒՄՆԵՐ

Ս Օրաբարեանհոլույաժեւեր . Շուն,

Պոլիս

Պոլսո/ սիրոյ Սեռ. Տրակ. Աստուծո) սէրէ Պոլս/(ն) // Պոլիսէն Բաց, Աստուծմէ Գործ.

Աստուծ մռւ/

սրրու/

Պոլսուլ

Ծանօթ.- «ուռ» վերջաւորող անձի անունները հեւոեւում ինչպէս՝ երաքահա - Արաքսիայի:

են

//

հղը,

է` որի հոլովումը հետեւեալն Սեռ.

Ուղղ.Հայց.ռեր,

ովա Հոն,Նարա ամի ծննդեան, Հարա: /շ Աք համաձայն ժողովուրո (անունի, բառե

ացի՝

|

յ)

ողովուրդ/):

։

մնացորդներ,եզակի կամ յոգնակի Սեռական ատեմ աա Բեմի (իշխանութիւն), Վրաց, Արշակունձաց գանաց, կենաց, չարձաց, հարսանեաց, ւն ա աանր Հնդկաց Քայհց, ԼՍբւնյ

-

Վարդանչառ

Հրէ/ց. Կասպրց (ձով), Պարսից (ծոց), Օննդոց,Հայոց,

նշամակումէ կաթի

Տրակ.՝ սերհ,Բաց.՝ սերէ, Գործ.՝ սերով"

2.3

Պոլիսով

ընդհանրական ձեւին,

Ը) Ուշադրութիւն.-Չշփոթել«սէր» եւ «սեր»բառերիհոլովումները:«Սեր» բառը

տուն

վանկի մէջ «ոչ» պարունակող,աճում, որոնց սեռ.-Լտորականն չ՝ ամուան, ժողովրդ եւան, բառերըհոլովւում են նաեւ հոլովումի

Սեւանայ

|

'

Սրբոց,

(իճ), Վանայ

«թար

Յակոբայ(վանք), Վարագայ լեռ) գրաբար բացառականներ՝ ի հարկէ,ի սկզբան 8ծնչ : պաշտօն, ւ աաա տուգ/չ, արդեօք, իրօք, ատենՕք, եւլն. Ս.

գործհականներ՝ս

,

կարծ եօք, ,

մէջ եզակի առաջին եւ երկրորդ դեմքերիհամար արեւմտահայերէնի «աթ եւ «դ» յօդերը արդէն անհրաժեշտ չէ գրել «հմ» եւ ճքու», քանի որ անհրաժեշտ է դառնու են խօսողիդէմքը: Սակայն երրորդ դէմքի պարագայում, դէմքը եւ նախատուաւ այլապէսխօսողի ինծի»), գիրքը (Իր օգտագործել«իր» են մնում: դասութեանիմաստըանորոշ չեն, մէջ «ւա եւ «դ» ստացական յօդերը պարտադիր (Արեւելահայերէնի «Իմ գիրքը» եւ ոչ թէ «Քո գիրքդ», «Իմ գիրքւ»): «Քո է գիրքը», ասել կարելի է «մեռ գիրքերը, Ճեր գրրԱռարկայի բազմակի լինելու դէպքում օգտագործւում ձեւերը: քերը, իրենց(անոնց)գիրքերը»

-ԵՔ

Հետեւաբար, '

Խօսքի մէջ գոյական անունները ունեն որոշեալ կամ անորոշ հմաստներ: Անորոշ իմաստով մի նախադասութիւն է հետեւեալը. «Յակոբգրք կը կարդայ»: Աս նախադասութեանմէջ յայտնի չէ թէ Յակոբ ի՞նչ գիրք է կարդում եւ գիրքը որի է պատկանում: երք բաշը անորոշ առումով է օգտագործուած: |

Անորոշիմաստ ունեցող գոյականներիվրայ գոյականը որոշ իմաստ Է ստանում: ոԱյս Արզնի

մամբ

այլ

տր

ս, դ, ն, ը, տառերից մէկի աւելացտառերը «յօդ»: Հարկոչւում «0-8

են

Օրինակ`

ները կու տան,

«Յակոբ գիրքւ/կը կարդայ»: «Յակոբ կանա կոբ կանաչ

|Ըեւ

նաեւ

յոգնակի

օրինակ՝ ոդպրոցնիս»

նից ամէն մէկիգրիչները):

կողքով գիրքը կը կարդայ»:

Սարն

:

որոնք գոյականը որոշում յօդեր, միայն

յօդերը կոչւում են որոշիչ ձշդելու թէորի է վերաբերում: ւառանց Օրինակ` բորակ «Խնձորը օգտակար պտուղ մըն է: Ն

ստացականիմաստ արտայայտող ձեւեր,

որոնք «մեր, ձեր իրենց» նշանակութիւնանան Աա Լաոտերով (մեր բոլորիդպրոցը), «գոիչներնի մ» (մեզաունի

:

ւ.

Ա

են,

հարազատ չեն այս ձեւերը «մեր գիրքը, ճեր գրիչը», ժեր տուները,

Գան, արագութ: գիրքերը,

հայերէնի

համար

պպարագայում՝ «մեր

յոգնակիի

|

արն

շատ

իսկ

ձեւերը: իրենց գրիչները» չէպատկանելիութիւն, այլ դերանունիհետ: ա

ռական

«6.»

որոշիչ յօդը դրւում է բաղաժայնից յետոյ, ինչպէս՝ խնձորը, գիւղը, իսկ «ճ» դուում է ձայնաւորից կամ անձայն «յ» -ով վերջացող գոյականներից /ետոյ, ինչպէս գօտին, ոսկիճ, ձիճ, առուճ, նաեւ` տղաճ, գուլպամ, ճամբան: էռծայն «Ֆ- ով վերջացող բառերի «յ-ն անհետանում է յօդի աւռլացմանպարագայում (տղաս, տղադ, տղամ), ինչպէս նաեւ յոգնակիի ատեն մողաթ), իսկ հնչուող եւ կիսաձայն«ո-ով վերջացողբառերը «ըյօդն են առնում (Հայք,բայր): դուռը,

է

վերջացող բառերի

Նյօդը դրւում նաեւ բաղաձայնով վրայ, երբ նրանց յաջորղում են ձայնաւորով սկսող բառեր,ինչպէս՝ էականկամ օժանդակբայեր, (է կամ էր), ալ, ու, իսկ, ուր, իրենց բառեր... Օրինակ

վրայ»). Օրինակ՝«Աշխարհիսվրայ» (փոխանակասելու՝ «այմ աշխարհի վերջը): պիտի մեկնինք գիւղ» (փոխանակասելու՝

«Աճսոյմ վերջը

|

«Լծուոր եզ(ն)եր ք ու գոմէշները դանդաղօրէնկը յառաջանային»: այ հետզհետէ դադրեզւեւ»: «Անձրեւն «Միջնեկ տղան Արամք է». «Անտառինձայն էր, որ օրօր կը թուէր իրեն»:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

կետերի տեղ դնելովյարմարյօդեր: ամբողջացնել` Բառերը

ք

Ս եւ

քնանար, միւս... պիտի հսկէր: Օր... արջ... եւ օձ... բարեկամեղան: Երբ մէկ... արջը երբ արեւ... տակ կը հանգչէր, Անցաւ բաւականժամանակ: Սակայն օր |

են ստացական կամ Դյօդերը որոնքճշդում են թէգոկոչւում դիմորոշ յօդեր,

որի է պատկանում:Այսպէս,«սո յականը

յօդը

նշանակում է իմ, եւ «դ» յօդը՝

«քու»: Տ

բաղա «Տետրակ տուրո նախադասութիւնը ցոյց է տալիս որ այդ տետրակըքոնն է: «Իւ զիրքժնոր է» նախադասութիւնըցոյց է տալիս, որ այդ գիրքը ինձ է պատկանում:

այս ամնու

հատ. լինելն է նշում, մք կամ մքն անորոշ յօդը, որ գոյականի մէկ Կայ է դրւում էական «մեծ («մռն» էր» կառք մքո կաճ օրինակ՝ «կառթ մր կանցնէր» բայի Սահմ. ներկայիցեւ անկատար անցեալից առաջ):

նաեւ

:

եւ մօտեցաւ արջ... Արջ... վեր ցատկեց գոռաց. յանկարծօձ..... գաղտագողի չեմ հաւնիր: Եւ իր ուժեղ թաթով... ալ բռնեցպոչէ... -Ես քու ծուռ ու մուռ սողք.... նմա չ Եւ նայելովջուրին մէջ գաւազանի ու մճտակայ գետակի... մէջ նետեց զայն: երկարածսատկածօձի...՝ ըսաւ. -նհա, ընկեր ըսած... այսպէսշիտակ պէտքէ ըլլայ:

ՍԾԱԿԱՆՆԵՐ

Պարզերը քիչ

վճիտ,

՞

են

(մեձ.

ուրախ,

պղտոր,

յստակ, պզտիկ, փոքր, ծանր, թեթեւ, քաղցր, դեղին, կարմիր, պաղ, տաք, եւլն.):

ծուռ,

են ինքնամփուի, (լաւատես, շատ Բարդերը աւելի բանիմաց, պարզամիտ, միամիտ, քաշատեղեակ, եւլն.):

Օրինակ` Այս պարտէզը: Երեք սենեակ: ծով: Ընգծուած բառերը ածականներ են:

Բարձր

առաստաղ:

Կապոյտ

Աճանանները անիուրոխ բառեր են. ոչ թիւ ունեն, ոչ էլ հոլուլ եւ գոյակոշճից առաջ են դրւում: Միայն բանաստեղծութեան մէջ գոյականից յետոյ եթէ յատուկ անունից առաջ են կարող են դրուել: Սակայն բացառաբար, գտնուումեւ իբրեւ տիտղոս են օգտագործւում,այն ատեն առնում են «մ» յօդը, ինչպեւ` Մեծ. Մաշտոց: Ածականները կարող հոլովուել, յօդ ստանալ գոյականինման:

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ

են

ՊԱՇՏՕՆՆԵՐԸ

գործածուել գոյականաբար

եւ

հայրենասէր,

աճանցաւոր ածականները կազմւում են ա) ժխտական ճախածանցնե(ային րով |ան, ապ, դժ, տժ, չ, տ), բ) ոչ ժխտական վերջածանցներով ացի, եայ, եան, եւլն., ցանկը տեսնել սոյն գրքի ական.իչ, աւէտ, աւոր, մարդկային, շարժուն. Օրինակ բաժնի մէջ): «Բառագիտութիւն» կեղծաւոր, հեռաւոր, եւլն.: լ")

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ

ածա"Արեւմտահայերէնի քերականութեան աւանդական համաձայն (չ... -

աո

կանները հինգտեսակ են

լ

Է

Ա) որակական Բ) ցուցական Գ) թուական Դ) ստացական Ե) անորոշ

զարն

ԸԴ

-

բնականօրէնորոշ տարբերութիւններ քերականութիւնը Արեւմտահայերէնի

ունի հայաստանեանքերականութիւնից: Այստեղ նշում ենք արեւմտահայ առանճաւանդական թերականութեան մէջ ընդունուամ ձեւերը: Այդ

ճայատկութիւեները նեռկայացնելուց

խուսափելու

իմաստազրկուի որսլէս

Օրինակ`

մնացեալներն եւ կատարում ենք, որպէսզի Հայաստանցի աշակերւոներ4շւիոթուեն:

Օրինակ՝

Մատիտներէն (արմիրը ընտրեցի: Կարմիրին բիթը սուր է: Քաջերէն ամէնէն քաջը Անդրանիկն էր:

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ

պարագայում ներուսուցման

արեւմտահայերէնի դայ ձեռնարկը կ ձեռնարկ: Արդ. հայաստանեանքերականութեան մէջ, որակական ածականից առականբացի միւսները չեն դիտւումորպէս ածականներ:Օրինակ, թուական ները Խօսքի Մասերի մէջ գրաւում են առանձին տեղ, առանձին կատեգորիա կամ պարզապէս «Թուականներ» կոչունլով. իսկ «Թուական անուն» էլ` «ցուցական, ստացական,անորոշ դերանուններ»:Այս նշումը

ՈՐԱԿԱԿԱՆ

Արցախցի ուսուցիչներ

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐ

ԿԱԶՄՈՒԹԻՒՆԸ

Օրինակ` ճերմակ ձիւն.

սեւ

աքլոր,

խորունկ գետ.

եւ

նչպիսի՞ ինչպիսի

:

ձիւն ճի

ը

»

ճերմակ, րման,

:

ինչպիսի՞ աքլոր ինչպիսի՝ աբլոլ

-

Հ

ին սի՞ մեւ, ինչպիսի

:

Հ

Որակական ածականը երեք բաղդատականաստիճաններ ա) դրական, բ) բաղդատական, գերադրական:

գ)

Վայրկեան չանցած, մոզավան հւպումոմ կարծես, նար Ց գետնայա յարկինկմ մէկ ուժատու անկիւնը նստած մեքենան կը սկսէր դառնալ: Գործարանի էր, որ արիւնի տեղ իւղ կը գործածէր ու կը բազէր, նաբար:

խոր.

գետ »/սորունկ,

ունի-.-

|

կիրտճն Աոարաի

|

Ու հսկային ներսի աչլսարոն ամբողջ կը լեցուէր համաչափ զարկերովը երկու հարիւր մարդկային սիրտերու եւ մեծ ու պզտիկ բազմաթիւ մեքենաներու: Արմէն՝ թանճր յօնքերով, խորունկ աչքերով, բարակ ու ջղուտ աղուածքո ատանի ի մը, մ նկե մը, ակամայ ինկեր էր սեմէն ներս, որ բանտի

ա) դրական աստիճանը աժականի սկզբնաձեւն է, առանց բաղդատութեան: Օրինակ` մեժ տուն, բարո լեռներ, եւլն:

մոսե:ն բ եր»

մէկի առաբ) Բաղդատական աստիճանը ցոյց է տալիս առարկաներից չելութիւնը կամ պակասութիւնը` յաւելելով «աւելի», «պակա», «քիչը «նուազ, «առաւել» բառերը, սակայն ածականից առաջ գտնուող բառը դրւում է բացառական հոլովով: Օրինակ՝ «ընկերոջցմչն ճուազ գէր է», «միւսէն աւելի մեժ է»: բառով 1 կամ գյ)ռերադրական աստիճանը կազմում է «ամէնն» ինչպէս մեծագոյն, ածանցով, յաճախ բարդութեամբ, «զոյն» ամենամեծ կամ ամէնէն մեճ: Օրինակ՝ «Աշխարհի ամէնէն երկար գետը Նիլն է»: «Ինծի համար ամենամցիրելիանձը մայրս է»: բա «Խ.-ն, բարդութեան ատեն «թ-ն, բառի բարդութ պէս` ամենաշատ,ամենասիրելի, իսկ հոլովման փոխ, ինչպէս՝ ամչնէն գեղեցիկ ծաղիկը, ամչնէն

։

Էն»

թ»

Բ) ՑՈՒՑԱԿԱՆ

րը

ատեն

մնում

հատուածի

0 մէջՍԱ ընդզծել

| ն կոչւում ցուցակ

նրան

(ո՞ր մատիտը

է անփո-

մեծը):

եյ,

որակական Աա

Հ

«ո՛

ա՛յս

մատիւո

ասիկա դրւում

են խօսողին մօտ գտնուող առարկաներ ցոյց տալու ատրկա աւելի հեռուն գտնուող առարկաներ մատնանշելու համար, իսկ այն, անհնա շատ աւելի հեռուն գտնուող առարկաներ ցոյց տալու համարեն օգտագործյում: աս,

սա,

համար: էդ, ում,

ԿԱՐԺՈՒԹԻՐԱԱԵՐ

1) Հետեւեալ

ԱԾԱԿԱՆՆԾՐ

|

անումնղւեր "տասխանը

ր է«ե»-ի,ինչինչ վերածւում

Բենիամին Նուրիկեան

ածականները. Վ ր

անսահման: «Մեր առջեւ կ'երկարի խճուղի մը, երկար, անհատնում, Արեւը իր ճառագայթները անարգել կը թափէ ճամբուն վրայ, արծաթւաոզօծելով փոշին, որ ջուրի հարթ մակերեւոյթի մը պէս կը փռուի: Այս

ատ,

Ցուցական աժականի առմչակից անունը ինչաէս՝ այս գիրքը, ա/ն պաշտօնեա մ:

առնում

Ցուցական

որոշիչ

ստանում' եթէ ոչ թէ` «այս

երեք

քանակական,

է «ք»

Սամ

աժական ունեցող յօղ չեն անունները գորժհական հոլով են, ինչպէս գոհչու/ գրեցի» (եւ «Այս գրիչովը գրեցի»: «Այդ ցյ/մարկո՞վ գացիր Ամերիկա»:

Խճուղիին աջին եւ ձախին կ'երփոշեղէն ծովն իր կոհակներն ունի... է արկարաձգուին ընդարձակ արտեր, որոնց հունցքը աւարտուած բարձրահասակ արեւէն դէն: Անատօլուի ճշմարիտ գիւղացիներ, առոյգ, այրած, այլատեսակ տարազներով կ'աշխատին»: Լեւոն Բաշալեան

Գ)

ԹՈՒԱԿԱՆ

«ն»

յօդը,

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԸ)

2) Հետեւեալ հատուածի մէջ ընդգծել ածանցաւոր ածականները. «Գործարանը կը նմանէր առասպելական հսկայ անասունի մը, երկաթէ կմախքով եւ աղիւսէ մկաններով: Բայց բրածոյ մը չէր. կեանքի շունչը միշտ ալ անպակաս էր իր ներսէն:

ելեքտրական զանգին սուր կանչէն արթնցած, առասպելական մէջ ներս կառնէր, կը կլլէր հսկան կը բանար բերանը եւ կէս ժամուան կարծես, երկու հարիւր հոգի պատանի կամ չափահաս գործաւորներ: Եւ ահա,

`

Թուականները կազմութեամբ դասական, բաշխական:

լինում

են

տեսակ.

Քանակական թուականները արտւռյայտում հատ եւ են լինելը կոչւում թուականներ, ինչպէս` «երկու գիրք գնեցի»:

քանի

Դասականթուականներըի ցոյց -

:

հինգերորդինսրունքները «Պարուհիներէն ապակե

ե

են

|

նոյն վերոյիշեալ

ԿԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ածականներիտեսակները.

1) Որոշել հետեւեալ

եօթանասուներորդ.....ութսուներորդիննսուներորդ....հարիւրերորդ,

երկու հարիւրերորդ...յերեք հարիւրերորդ......հինգ հազարերորդ, եւլն.: Երկու, երեք, չորս թուականների դասականները կազմւում են «րորդ» ածանցով, ինչպէս՝ երկրորդ, երրորդ, չորրորդ: Մէկ քանակականի հաէ` առաջին: մապատասխան դասականն

Չորրորդ

դութը

ա

»

կերտներուն»:

Սնափառ

կոչւում բարդութեամբ,

Ան

չարադիր

րորդ,

եւլն:

սկան

"ու կարողեն

ՍՏԱՑԱԿԱՆ

կը սպասեմ»:

բժիշկ դարձած Ն նորո: Հորն նուիրած գիրքերէդ ծրութը»

են»

քու «Կարդացի

խնդիր՝կարդալ բայի):

է:

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐ

երե:

Եր

ԱՄԱ ՒԱԾ

Եզակի

(չորսը ենթակայ): (երկուքը ուղիղ Հ

ՐԲ տրան աա Մ

Հ

:

գ9

..

եանորրոթո"

ԱԱ

:

:

կամ խնդիր: դառնալ ենթակայ

"Օրինակ`

աանանաարյթ»

Հո"

մնացած:

եզակի է մնում, որ

որոր »աոո»»»

աա

ԵԻԻԻՅԻՅՅԺ

Յասճիկը բարձրագոյնկարգի սուտ չեն խօսիր: Պարկեշտ մարդիկ ԺԱ-ԺԲ դարերէն Ցուցահանդէսին մէջ կան դրամներ՝ Խաղի թուղթերը երեքական բաժնեց խաղացողներուն:

եւ այդ են նաեւ գոյականաբար ածականները գործածւում են առնում, հոլովւում են, են եւ թէ թէ եզակի գործածւում

մ յօդ

4-109

Արտաքին

կոտորակային, որոնբ արտաինչպէս երկու երրորդ, մկ չոր-

«Եօթը շապիկ գնեցի»:

ոա

արժանացաԼ: Յակոբը առաջին մրցանակի նզամ երկու չորս կ'ընէ: եր Ե րկու անգամ մեզ: երեւոյթները շատ կը խաբեն

են

յետոյ Եկող գոյականը ընդհանրապէս թուականից ինչպես` «հինգ վայրկեան լետոլ եկաւ», «երեք տարի է

դիմեն մարդիկ իրենց կորուստինկը ոո

Քճամբ,

Մէկ-էն փոքրը թուականները

Հոր"

որո

թոՀոթ

ԾԱ. Արժէքաւոր մարդիկ համեստ Տխճարները հպարտ կ'քլլանՅ Ամէն բանի մէջ վախճանն է գովելի:

Բաշխականի իմաստ է ստացւում նաեւ բանակականի կրկնու ինչպես` ԺէՍակամ» մէլմէկ,(մէկ-:մէկ), երկ-երկու, երեք երեք, չորս չորս, եւլն.:

ԱԱ

ՈՀԹԻ

աաաաոոաո՞"

է ածականներըեւ գրել նրանց տեսակները.

2) Ստորագծել հետեւեալ

են առարկաների արտայայտում բաշխումը են` քանակական աճականներին կազմում կցելով Օրինակ տուինք «Եռեքական տետրակ աշա-

աաա Ո ԱոոՀթ Հոր»

Եար

Երկերկու շաքար Եօթներորդ յարկ

այոորո»»»

ոաոոոո»»Ի

Ո

ոո

աաանայրոթ

ե

հաւասար քանակի. սական ածանցը:

Ցուրտ սենեակը Ամէն անգամ Մէ) մէկ 80 ԾՈՒ

աոաոթոթրի

ողա

Երկու աղաւնի Ալդ'գրքերը «սաաաաասաաաաաաաաաա Հինգականընկոյզ Առաւո ԱՍՈԼԱդ Մորո

Դամականները գրւում են նաեւ արաբական թուանշաններով եւ օրդ.» «րորդ» կամ «երորդ» մասնիկներով, ինչպէս'«Անին ճոց.դասարանն է»:

մէջ

անունից

դասական,

իսուներորդ......վաթսուներորդ......

։

Լին»:

հաստ

Խօսքի Մասերի յետոյ,

այլ

չեն կար գ

ածական

առանձին

տայիս առարկաներթխ թուայինկարգը, կազմում են քանակական թուականներին կցելով «երորդ» ածանցը, ինչպես հինգերորդ, վեցերորդ, եօթներորդ, ութերորդ. իններորդ, տասնմեկերորդ, տաս-ներորդ, տասներկուերորդ....... քսանմէկերորդ......երե-

սուներորդ......քառասուներոր

յաւտկացուցիչ) սեռ. հոլով

շատ

կատար ՐՇՍՑՈՒՄ--նկատւում, երապակության թուականները կոչուելով Գոյական քանակական, ոխ պարզապէս «Թուականնկ»՝ կաճ ԳԱարի տեխակներոց, բաշխական թուա-կանների հինգերորդին ՀՈՐ

զոյականների քանակը, բքացարծակն քանակական են

Հ

ս

ս

Գէջ դ, ՀԱՏՈՒ ՀԱէ-:

0,0

Յոգնակի

պատկանում է ինձ) «

քեզ)

մեր գիրքը ձեր") գիրքը

ՆՀԱՏ

ԸԿՀԻ

հո զիրբը ( « անոր գիրբո(«

նրան)

«

նրան)

«

գիրքը հրենց անոնց գիրբը

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Ընդգծել անորոշ ածականները.

|

().- Արեւմտահայերէնի մէջոիր» եւսամոր» նաեւ` «հրենց» եււանոնց» համարժէք են Պարզապէս, նախադասութեան առաջին մասի մէջ եթէ «իր» է օգտագործուել, երկրորդ մասի մէջ «անոր» է օգտագործւում, նոյն բառը

չկրկնելու

Գեղեցիկ տղան վարդ մը տեսաւ: Այսքան չարիք կարելի` է մոռնալ: Հիւանդին թանի մը ծաղիկ տանինք:

նպատակով:

Ոեւէ մէկուն չեմ պատմած այս դէւյքը: Որեւէ տեղ կրնամ նստիլ: Միւս դռնէն ներս մտիր: Բոլորն ալ հոս են: Աստուծմէ ինչ որ խնդրէք, կը ստանաք: Բանի քանի անգամներ իրեն խօսած եմ

Ը).«Ձեր» ստացական ածականը երբեմն քաղաքավարական յոգնակի է ներկայացնում Այսինքն, «Ձեր» բառը մէկ հոգի է ներկայացնում, մի լարգելի եւ գրւում գլխագիրով: անձնաւորութիւն,

է

Հաճախ

յօդերը բաւական են խօսողի դէմքը յայտնելու համար: նշանակում է թէ գիրքը իմն Է, գիրքդ նշանակում է որ գիրքը բոնն է` Շրոռրդ դէմքի պարագայում սակայն, լա՛ւ է դնել «իր» գիրքը, որովհետեւ «ը» յոդը սւոացական յօդ լինելուց բացի, նաեւ յօդ է: Ուսւոի, պարզապէս որոշիչ ինծի» ասելու դէպքում իմաստը անորոշ է մնում, յայտնի չէ թէ որի՞ «ցիրքը տուաւ զիրբնէ, որ տրւում Է ինձ: ս,

ց,

Ո՛րը տոկուն

ածականները տարտամ, անորոշ իմաստ

Անորոշ ածականները հետեւեալներն

ո՞ր մէկը կը յանձնարարէք:

ՊԵ որեն իշ :

են.

աար(երթայ.

քանի մը, մէկ քանի, ամէն մէկ, իւրաքանչիւր,

չկրկնելու: Անունի

դակն,

:

«Անին դպրոց

ւն: Արա ոո նոյն, միեւնոյն,

Անին աշխաւոամր է. ուսուցիչներըշատ

կը սիրեն Աղին»:

Այս նախադասութեան էջ

երեք անգամ կրկնուած է Անի անունը, ինչ որ տգեղ է: Որպէսզի վերջին երկու վերացնենք, նրանց տեղ օգտագործում կրկնութիւնները ենք «Անին դպրոց կ'երթայ.«շմ աշխատասէրէ. Այսպէս ուսուցիչներըշատ կը սիրենզիճք»-

որեւէ (առարկայի համար է օգտագործւում) ոեւէ (անձի համար է օգտագործւում)

դերանուններ:

այսինչ, այնինչ,

ասպէս, այսպիսի, այսբան, այսչափ, այնքան, այնչափ,

«Անթեւ

«զինք» անձնական են, որոնք փոխարինել դերանուններ են Անի անունը:

ստանում ժերանունը -

է հոլովն ու թիւը այն անունի, որին փոխարինումէ եւ լինել ծճթւամ/այ, անդր, եւլճ.:Օրինակ «ն աշխատասէր է» (ան ուղղական հոլով, ենթակայ), «Ուսուցիչները գոճք ձատ կը սիրեն»(զրմք հայցական հոլով, ուղիղ խնդիրսիրել բայի):

այդքան, այդչափ, որքան, որչաւի, որ, ինչ, քանի քանի:

կարող

է

-

Անորոշ ածականները հար ցական

հետեւ Մասնաւորապէս

նը

Այն բառերը,ոլ կայն անուանելուդրանք, կոչւում են. դերանուն մէջ դրւում է անունիփոխարէն,բռնումԷ անունիտեղը, կատարումէ անունի եւ ծառայումէ խօսքի դերը մէջ գոյականը նման թեքուողէ:

Ամէն, բոլոր:

:.

կոչւո

մասին:

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

են տալիս գոյականին: Օրինակ:«Երէկ, մը եկաւ հարցուցիայսմասին»: մարդ սեզի»: «Ամէն տեղ գացի.

որչափ

է,

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐ

Անորոշ

եւ

այս

Իւրաքանչիւր մարդ իր արժանապատլւութիւնը ունի: Ամէնմարդու չես կրնար վստահիլ:

Օրինակ «գիրքս»

ԱՆՈՐՈՇ

:

նե

էլ. ձեւով

են օգտագործուել: կարող

ծւում

ե

արցական ձեւով

ան րոշ.ծականներ» «հարցական ինչքա՞ն, որքա՞ն,

քանի՞,.

Փա

-

Արեւմտահայերէնը ունի հետեւեալ դերանունները... 2) ստացական, 1)Անձնական, 3) 4) անդրադարձ, 5) փոխադարձ, ցուցական, 6) յարաբերական, 7) անորոշ, 8) հարցական,ժխտական: 9)

ԱՆՁՆԱԿԱՆ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

ԵՒ ՆՐԱՆՑ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ՀՈԼՈՎՈՒՄԸ

1)) Ընդգծել անձն Ընդգծելանձնական դերանունները.

Անձնականդերանուններըփոխարինում են անձի անունները, կատարում են այն է, ուստի անունինման հոլովում են: բոլոր դերերը որ անունըկլաւոարում ոլ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

1. ԱՆՁՆԱԿԱՆ

ԵզակիԱ. Ուղղ.

ես

դեմք

ՀՈԼՈՎՄԱՆ

Բ,

դէմք

դուն

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

Գ.

ինք

հրաւիրէ:

Րաֆֆին ձեզ ճաշի կը Նախիրենց տունը կերթանք,յետոլ՝ մեր եւ մեզմէյետոյ ալ: ձեզի կու գանք: Սն զիս չի կրնւսր մոռնալ: Ինք մեզմէ եւ ձեզմէ ացխամանմերւե արը Խաչատուրեանի գործն է եւ Խաչատուրեան նշանաւոր դարձած

Պ ՊԱՏԿԵՐԸ

.

անոր

դէմք Ը)

)

ան

հայց. զիս հմ Սեռ.

քեզ քու

զինք զայն անոր

21 ատնել

հր

քաց,

քեզմէ

իրմէ

Ուսուցիչը

տրակ,

ինծի ինձմէ

քեզի

գործ. ինձմով քեզմով Յոգնակի

Ուղղ. հայց. կեռ.

տրակ.

բաց, զգործ, Ը)

Հ

Ա.

դեմք

մենք

մեզ ժեր

մեզի

մեզմէ

մեզմով

Բ.

դէմք

դուք

ձեզ

ձեր

ձեզի

ձեզմէ ձեզմով

իրեն

իրճվ

դէմք () անոնք զիրենք զանոնք հրենց անոնց իրենց անոնց իրենցմէ անոնցմէ իրենցմով անոնցմուլ

իրենք

Գ.դէմքը ունի երկու ձեւ օրր», «աճոր»Լեզ.)եւօորենը», ամնոնց» ըոգն.),

Լնձնական դերանունների գործածութիւնը՝ օրինակներով. Ես

անով

Գ,

առանց իմաստի տարբերութեան:

քեզ շատ կը սիրեմ:

Դուն զայն ւոեսա՞րեկեղեցիինմէջ:

զինք չեմ ճանչնար: մեզ բոլորս կը յիշէ: Ես զանոնք բերի մեր տունը: Ան զիս չտեսաւ: մեզմէ առաց եկաք հու Դուք Դուն անկէ՞ առիրայս գիրքը: Ես իրմու|կը հպարւուսնւսւ: Անոնքինծիչհանդիպեցան: Մենքիրենցհետ կ'՛աշխատինք: Հրանդըմեզի եկաւ երէկ: Ես զայն տեսայ երէկ: Ես զինք չեմ սիրեր, որովհետեւ յաւալնուտ է: Սն ինձմէ եւ քեզմէ աւելի ճարպիկ է: ես

Սն

փակագծիմէջ գտնուռղ բառի համապատասխանող անձնական դերանունըեւ դրանով համալրել հեւտեւեալ

նախադասութիւնները,

անոր

անկէ

տելի

..............ռճաաատանա գնահատեց. աայ... (Արամը)

Ընկերս ըսաւ. «Հայկ, ուսուցիչը կը կանչէ... Թռչուններըսիրեցէքեւ մի Դաւիթ,երբ մեծնաս, մայրիկը.............. ալ Վարդուհի,ես գիտեմ որ ան........................

Հայկը)

հալածէք դպրոց կը ւաս....(թռչունները) ուա

տանի (Դաւիթը) կերջանկան:ս) (Վարդուհիով)

Ալիս, մտածումներով մի չարչարեր դուն..................... Շահանըիր տունը հրաւիրեց...........................

Խորէնըլաւ տղայ է, ինչո՞ւ................ Շողիկըարժանի է, որ Նախագահը

ա.սվԱլիսը) եւ զիս) աապաւապաչվքոյրս

հետաքրքրուիր: (Խոոէնով)

չես

պատուէ:

2:

2-ՍՏԱՑԼ ԱՑԱԿԱՆ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

:

-

.(Շողիլը) ,

ոջ)

-

Ա

աաա

ԱՆԻ

ԱՅՈ

ՒՒՅ

| ԱՈ:

Արեւմտահայերէնի աւանդական ք երականութեան անութեա մէջ, անձնական դերանուններիսեռականհոլովները՝ /մ, Քու, Որ, աճոր, (եզակի), մեր, ժեր, հողը, աճոմցկոգնա-կի),ունեն ինքնուրոյնգործածութիւնեւ աւանդաբարյայտնի են Ստացականդերանուն անունով ծթէ մաստով հրենց առնչակից գոյականը ճայխորդճախա-դասութեան կամ պարբերութեան մեջլիշուաժ է, սակայն տուեալ

Սախադասու-թեան մէջ իրենց մօտ չհ գտնւում, իրենցից առաք չէ դրուա-, այ զեղչուած է եւ հրեռք ոյաայրհնում են այն: Այս դերանունները են ստացական յօդ առնեզով դառնալ` իմմ, քուկդ. իրը, անորը, մերը, ձերք

կարող

անոնցր.՝ . տացական ի որ

|

'

դերանունները տարբերւում են ստացական ածականներից անու,:

գոյական,22 իրենց առնչուած

ԱՐ

-Աս տունը որո՞ւնն

-Աս

իրենցը

մերնէ (փոխանակ ասելու՝

Է

էի ել Ռրենթ

փոխարինում են«2/6:Օրինակ

ւում

«Աս

ճեր տունն է»: Տեսնում ենք,

:

որ «ռուն»

իչ է» ստացական դերանունով): եւփոխարինուած՝ «մերն

առըզեղչուած զեղչուած է եւ բառը

Ի

:

ՍՏԱՑԱԿԱՆ

Ուղղ.-հայց.իմս, իմինս սեռ.-տրակ.իմինիս

բաց.

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

Եզակի(՛) մերը, մերինը

Յոգնակի("") մերինները

իմիններս իմիններուս հմիններես իմիններովս

մերինին

իմինէւ մերինէն իմինովս մերինով

գործ.

Ուղղ-հայց. քուկդ սեռ.-տրակ. քուկինիդ քուկինեդ բաց.

գործ.

քուկինովդ

Ուղղ.-հայց. իրենը սեռ.-որակ. իրենինին իրենինէն բաց.

գործ,

իրենինով

3. ՑՈՒՑԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

ՀՈԼՈՎՈՒՄԸ

ձերը, ձերինը

քուկիններդ քուկիններուդ Քուկիններեդ բուկիններովդ

ձերինին ձերինէն ձերինուլ

իրենցը, իրենցինը իրենցինին

իրենցինէն իրենցինով

իրենները իրեններուն

իրեններն իրեններով

:

Յուցալան դերանուններըփոխարինում են մօտը կամ հեռուն գտնուող. խօսողին առարկաներ կամյատկանիշներ,առանց անուանելուդրանք:

մերիններուն մերիններէն մերիններով

ձերիններով

իրենցինները իրենցիններուն իրենցիններէն

իրենցիններով

:

Աս դերանուններըկազմում են երեք շարք: Այսպէս, խօսողին մօտը գտնուող առարկայ են ցոյց տալիս աս, սա, ասիկա, այս, այսպիսի դերանունները, իսկ խօսակիցին մօտ գտնուող առարկայ են ցոյց տալիս Բ. դէմքի ատ, դա, ատիկա, այդ, այդպէս դերանունները, եւ խօսողից, եւ խօսադկցից հեռուն գտնոտղ ճի առարկայ են մատնանշում Գ. դէմքի ան, այն, անիկա, այնպէս, այնպիսի դերանունները: Խօսակցական լեզուի մէջ օգտագործւում են նաեւ սա, դա, նա, ձեւերը:

Ը)Հ «Մերինը,ձերինը, իրենցինը,անոնցինը» արտայայտում են մէկ առարկայ: Ը")Հ «Մերինները,ձերինները,իրենցինները,անոնցինները»արտայայտում են

ՑՈՒՑԱԿԱՆ

բազմաթիւառարկաներ:

Ստացականդերանունների գործաժութունը՝ օրինակներով,

թեւը փ Արան Ա ուԼաեկանն ճիարան ե Արեն տա՞ս,

Հեմը

իմինիս

ւ

աա Ն եզո ան աաա. մաւր գաներ բ երըոիԷ: ո. գաւ զեեե ր: աար Արան հեն:

'

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԽՏրուածսկզբնատառերովսկսողդերանուններըամբողջացնել,ըստ նախադա-

սութեանիմաստիեւ ամէն մէկ գծիկըփոխարինելով մէկ տառով.

է,

ա իմս ԱՐ

Ք----

չէ:

իմինէս աւելի «ինթնաչարժի մ---------

նոր է: Ձերինները աւելի մեծ են: Մերզինուորները յաղթեցին Անոնքմ---------չափ քաջ չեն: Մ/------------

Ուղղ. հայց. տրակ. ասոր

ատ

սեռ.

Ր)

ասկէ աստվ

Յոգնակի

այն

ան

ատոր

անոր

ատով

անկէ անով

ատկէ

ՀՈԼՈՎՈՒՄԸ

ասոնք

ասոնց

:

ատոնց

անոնք

«Այս, այդ, այն» դերանուններըգրաբարիմէջ ունեն տարբեր հոլովաձեւեր, որոնք չեն անցել աշխարհաբարին եւ «այս, այդ այն» դերանունները ճնացել են առանց հոլովի եւ յոգնակիի, փոխ առնելով «աս, ասոր, ասկէ ասով», «ատ, ատոր, ատկէ, ատով», «ան, անոր, անկէ, անով» հոլուլական ձեւերը: Գրական լեզուի մէջ սակայն միշտ «այս, այդ, այն» ձեւերըընդունուած են օգտագործել, յետ մղելով «ատ»-ը, «ատիկա»-ն: -

Ցուցական դերանուններից որոշները «ասի, ասիկա, ատի, ատիկա, անի, Անիուչերքեք քեն պահանջում ոոակակ թեւն ւական Բար այդ, այն աս, ատ, ածականաբար են օգտագոխրծւում, գոյականի կարօտ են` «այս մարդը»: Սակայն, շատ անգամ առանձին են մնում, օրինակ «այդ էր քու պարտքդ»:

ընկերակցութեան

ապրանքները աւելի ընւոիր են, քան ա----Դուքինքնաշարժունի՞ք,Ս-------անիւները վնասուեցան: .-.------մ---------հետ մի՛ բաղդատեր:

ատոնք

անոնց ասոնցմէ ատոնցմէ անոնցմէ ասոնցմով ատոնցմով անոնցմով

:

հետ կ'ուզեմփոխանակել,եթէ համաձայնեւ: փ--Հ--ՀՀ-ՀՀք--ՀՀՀՀՀՀ«-Յակոբըհ---------լուր չէ տուեր թէ Հնդկաստանկ'երթայ:

Ի----

այդ

աս,

բաց, գործ.

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

Եզակի

ասԸ)

:

ւտ

շր

Ցուցական դերանուններեն` այս, այդ, այն, աս, աւ, ան, սա, դա, նա, ասիկւս, ատի-կա, անիկա, այստեղ, այդտեղ, այնտեղ. հոս, հոդ. հոն, նոյն, որոնք րենց է»: «Անործայրը կոտրած ցոտուած անուններն ենփոխարինում: Օրինակ՝

ձերինները ձերիններուն ձերիններէն

:

Օրինակներ,

Ասոնքշատ կը սիրեմ,որովհետեւ գունաւորեն: պիտի Ատոնցմու

ճամբորդեմ:

մնացեր ես: Անոնցմէ հեռու

Ինծի

տուր

ատիկա:

Ասիկա ինօիտուաւ

եւ

մելլնեցաւ:

Յծ

ԱՔ ՛

Ընդգծեցէ՛ք ցուցական դերանունները. Դուն ասկ մի՛ ուտեր,

ՍԱՆ

Իրենք զիրենք յանցաւոր կը

թւսրմչէ:

Ասկէանդինլիճն է: Ասոնց գոյնը,ձեւը եւ չափը յարմարչեն մեզի: Ասիկա շատ սուղ է: Ասովբաւարարուէ՛առայժմ: կան ր Ատորկոթըփրթած է Սա

վիճակին: Սկսաւ անդրադառնալ շատ քաջ կը կարծէր:

աաա

աա

Ա.

դեմք

Ուղղ. հայց.

ես

բաց.

ես ինճմէ

ինքս

ես զիս

եսիմ տրակ. ես ինծի ես

ինձմով

Բ.

ՀԱա՞ի

դէմք

դուն ինքդ դուն քեզ դուն քու դուն թեզի դուն քեզմէ դուն քեզմով

Գ.

դէմք

ինք

աա

պ էւոք չէ որ

ՆՑ

գերադասեն:

լեցուն է, որ չի կրնար նկատիառնել ուրիշինվիճակը: արրարրաանանոա որ...

աաաատր» ճի՛ խօսիր, այլաւպէսմարդիկպիտի կարծեն

մենք մենք մեզ մենք մեր

«տ... գործ. մենք

մեզմով

դուք դուք

դուք

դուք

ձեզ ձեր

ձեզմով

գործողութեամբ. իրարու կապր դերանունները փոխարինում. Փոխադարձ. դարձ կամ անձերի անունները առարկաների դերանունները (իրար. ձեւ, նաեւ՝ յոգնակի: մէկզմէկ) հոլովիյատուկ ուղղական բարոմեկզնել

մ

"րար,

չունեն

Եզա

ինքնիր

Ո

ինքնիրմէ

աՀ

ինքնիրեն

ինքնիրմով

իրենք հրենք զիրենք իրենք իրենց

հաաա

իրենք իրենցմով

Անդրադարձ դերանուններըկարող են ստանալ մ, դ, ճ, լօղերը եւ արտայայտել «հնքզինքա», «ինքզինքդ», զինքնիրենս»,զինքնիրենը»ձեւերը:

գործածութեան օրինակներ.

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

5. ՓՈԽԱԴԱՐՁ

-

ինքզինք

Յոգնա ոգնայի

սեռ.

ակո

ախխշԽ»)Ե0ծ.

ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

ձեւ չունի Գ. դեմքի ուղղականհոլովը մասնաւոր պարագայում:

Ուղ. հաց.

-

արա

Աս դերանուններըանձնական դերանունիկրկնաւորձեւերն են: Հեւտեւաբար,

գործ.

-

--

«Հաշ»

արք

Սեռ.

զգան:

դերանուններով. Ամբողջացնելյարմարանդրադարձ

ի՞նչէ:

4.

լ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ես աւոոնցմէ ւռասը հատ գնեցի:

կտորձեւ եւզորը չենմի

Իրենքիրենց որոշեր են այդ գործը ընել: հպարտ են: Իրեռք իրենցմու| Ինքնիրենսմտածեցի եւ գտայ հարցիլուծումը:

իրար զիրար իրարու

ա

թիԱՑԻՐկ

մեկզմէկ

մէկզմէկու

հրա մէկզմեկէ հրարձով ճեկզմեկով

Ց:

ռա

Օրինակներ. "օգնեն Աա Անոնք կ'օգ

ԱԱ Ատոնթ

:

Է

իրարմով եջունեն, պարտեն: իրարով

Մէկզմեկու այնպէս հոգ կը տանին, տեսնելիք բան

է:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

է սիրեն: Նոյն ընտանիքիզաւակները...................«պետք չեն բաժնուիր Անոնք շատ մտերիմ Են, ոոնա ուտ:

ԱՈԱԱԱՈՔՅ»

Խումբ մը տղաք գազաններուպես ոո

Ինքզինքդմի չարչարեր, հւսրկաւգործ մը կը գտնես:

Կռիւէն յեւտոլ Վ

Հարին քննեցին: ա.....«վիճակը

իի ՀԱ»

ԱԱ ին կաշխատին,սակայ

Ա

մըն են:

սակայն Հայոց պատմութեան եւ հայ գրականութեանմէջ միշտ յիշում է նախկինԿոստանդնուպոլիս անունով կամ«Պոլիս» կրճատձեւով):

նարար գոր,

ամ

ԱԱՐԻ

«վերարկու հագածէին:

ՅԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ

«Ուր» յարաբերական դերանունը ունի միայն ծզեոկըհւսյցակյանու բացառակ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

ականէ Լլոչլում«որ».

կապում է նաերբնախադասութիւնը դերանունը, է իրարհետ) եւ դնում երկուսը

հետ ադասութե' ՆԱՆ

մէջ

հոլով

եւ

տեղի պարագայ է ստորոգիչին: «Դւր»-ը չունի

«ՈՐ»

եւ «ՈՒՐ» ՅԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ

Եզակի

Ուղղ.

զոր

բաց.

որմէ

լ

«Շո

|

աշակերտներշատ կան: Կըյաջողի ա՛ն, որ լաւ աշխատի»: Բ. նախադասութեան Աստեղ, երկրորդ մասը առաջին մասին կապուել է «որ» որը դրուել է «աշակերտը» գոյականի փոխարէն, այսինքն` «Կը յաջողի բառով, այ աշակերտը,որ լաւ կաշխատի» ասելու փոխարէն: Ուրեմն, «տր» բառը րաբերականդերանունէ: Այն բառը, որը փոխարինւում է յարաբերականդերակոչւում է աարաբերեալ»:Վերի օրինակին մէջ աշակերտ» գոյականը ն

մով.է: երեւայ

ն էլ յոգնակի Իբ

աա

Կըյաջողիա՛ն,

ԱՎԵ

ոո լաւ

փաշխատի: լաւ աագխատի աշխատին:

անում

առաջ

որոնք

Եզակի 2. Ուր

որոնց

-

որոնցմէ

որով

ուրկէ

որոնցմով

-

Օրինակներ. Այս այն լեռն է, Ռր ամէնուս բիբին խորն է բեւեռուած Սր ամէնուս մորթին տակն է միս ոսկոր /ր ապրում է գոյութիւն է իրական Որ երազ է առասպել է անսահման -

Այ այն լեռն է,

Ռրժլ կուգայ

վճիտ ջուրի ուղխերու պէս արիւնըմեր երակին օդասլաց համբոյրիպէս վերջին շունչը մեր կուրծքին

Այս այն լեռն է,

կ

որը նախադասութեան դերանունից դրւում է ստորակետ, մ երութեան մ էջ է պա հում րորդճասը բաժանում է առաջինից, սակայնն յարաբերութ

րաբերական

գործ

Ռրունկերթայ

Կը յյաջողին անո՛նք, ռոռռք նոցն աա

որոնք

որու

սեռ, տրակ,

յոգնակի:

ՀՈԼՈՎՈՒՄՆԵՐԸ

Յոգնակի

Որ

հայց.

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

նաեւ

նից,

որքան հեռանանք այնքան կը զգանք թէ իրն ենք դում

/թուռ որքան մօտենանք այնքան կը զգանք թէ ի՛նչ ենք

Զարեհ Խրախունի(Պոլիս. 4983) Դրական ձեւով օգտագործուռղ որ»

յարաբերակ

արան հարցական դերանուններչեն եւ հարցական առոգանութեսյմք մները

`

«Ամառըգացի Պոլիս, ուր անցուցիարձակուրդ»: ինակինմէջ, «ուր» բառը կապում Է երկու նախադասութիւններըեւ դրուել է լխ» յատուկ անունի տեղ: օթութիւն.-«Պոլիս» Կոնստանդնուպոլիս Բիւզանդական Կայսրութեան առաջին քրիստոնեայ թագաւոր Կոնսւոանտինի կողմից կառուցուած քաղաք, որ ւս չի կրում նրա անունը, ւսյլ անուանափոխութեամբդարձել է Իսթանպուլ, -

-

եւ

«ուր»

արւուսսանչում: Իրենց պաշտօնն է նախադասութեան մասերը հրար մարաբերութեանմէջ այահել: Հարցականմ դերանուններըպիտի տեսնենք ստորեւ, իրենց հերթին:

ԿԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԱմՈՂ

ճել տոհմ ե ը դերանուններուլ դերանուններով: աաապվարմաի յարաբերական Լխիկա այն դպրոցն է, ...........յաճախած եմ ես: Այս այն մանեակն է.......... մայրս նուիրած է ինծի:

ճն

Լատնք այն սկզբունքներնեն... ան երկիրն է,

ես

կու գայ ք դպրոցական գրքերս են,

ւսն:

կը հաւատամ:

8ա. ՀԱՒԱՔԱԿԱՆ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

չեմ բաժնուիրինձմէ երբեք:

՛

դերանուններ, հաւաքական իմամ նաեւ անորոշ որոնք (ընդհանրական) «ամբողջը»: ունեն: Այսպէս «բոլորը», «ամէնքը», «ամէնը»,

ՐՈՇ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

Կան.

Ն

Ը

անունները:

նումենանորոշմնացած զոյականը, ինչանս

Այս դերանուններըյոգնակի բայ են պահանջում,ինչպէս «Բոլորն «Ամէնքնալ գիտեն». «Շատերուրախացան»:

Հա

«Ոճոքտեղէն շարժեցաւ»: «Ոեւէ չի կրնարհակառակը պնդել»: «Ռմանքուրիշ կարծիք ունին»:

մէկը

ածականճերից շատերը, երբ զեղչուաժ գոյականը տեղն են դրւում, անոդերանունեռ կոչւում: Օրինակ «միւսը կուզեմ» (փոխանակ ասելու «միւս հիչք կուզեմ» շ

|

են հետեւեալները՝ Անորոշդերանուններ

Հետեւեալ նախադասութիւնները ամբողջացնելանորոշ դերանուններով. Ընկերներէդ Ադ գրիչը չեմ ուզեր,

տեսայ հոն:

Յարգէ

կուզեմ: իրաւունքը:

մօւոս մնայ: ուզեր որ Այս գործը մարդու չեմ կրնարվստահիլ: Եկեղեցիինբակը, հաւաքուած էին: մազերը ներկուած էին: ակըսեն թէ Պետրոս խելացիտղայ մըն է: Զեմ

ո

ուտ

ուրիշը, միւսը, ոմն, ոմանք, բառի մը, Դրեւից, որեւէ (առարկայիաարաւՓֆՖՍԵՈ մարդ,բան մը, նոյնը:Այս դերանուններից «ալկո» «ուրիշը»,որպէս գոյական անկախաբար են գործւսծւում ել յօդ են ստանում: ակ «Ռւրհշքպետքչէ գիտնայայս մասին»:«Մչկք թող չլսէ»: դեւք (անգի պարագայում),

ո

դերանունը

յօդչհ

տանում

շ

մեծ մասը հոլովւում է դերանունների հետեւեալկերպ

առ

Եզակի Յոգնակի

որակ,

Սենք

մէկուն որը

մէկով յլ

ել եզակը չունի

դերանունը է գործածւում, գոյականաբար սակայն յօ չի ում"

ոմանք (եզակիչունի)

ոմանց

հնանցոէ ոմանցմով

անորոշ դերանուններ հոլովւում են «թ» հոլովման համաձայն,

Եզակի

Յոգնակի

Ուրիշը

ուրիշներ(ը) .ուրիշներուլն) ուրիշներէլն)

ուրիշին) ուրիշէ(ն) ուրիշ(ով)

ուրիշներով

տեսան:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

«Երէկ,ժէ(ը, քու մասիդտեղեկութիւն հարցուց»-

նոնք»

ալ

ՒՐՑ

ստանում

եւ

ՔՓՁՈՁ(զ

ՐՐ

տապակա

1000 տոլար

նուիրեցմեր Միութեան:

աապասաքան պիտի չգնեմ: ապկսաաւանէկէն օգնութիւն չտեսայ: աաաաաաախծնջով ապեստք չէ շարժիլ: իր թերութիւննունի: ալ նուէրներ ըրին: Կիրակի եկեղեցիկ'երթանք: Հայկը Ալ գժարիեցալ: Աթ» հաւնեցար,կրնամ ..............տալ

Լ

աա

անն

աա

ոաատտագըը

տեսան: Արկածը,................ալ տասաաասասմազերը կարճ էին,

Իր պայուսակին հաւնեցայ, ես ալլ...........ը առաաաա«դէճքը ...::.:....Հի նմանիը: Ինք տարբեր է...............։

8բ. ԺԽՏԱԿԱՆ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

ը

քեզի:

երկար կ'ուզեմ գնել:

'Ղշադրութիւն.--

Ուշադրութիւն(՞).-Կան տարբերութիւններյարաբերական դերանունը եւ հարցական դերանու հոլուլումներուն մէջ: Այսպէս «Դո» յարաբերական դերանունի հայցական հոլովը «զոր»է («Այն անձը,զոր ներկայւսցուցիՔեզի, Հայ է»): Մինչդեռ «ո՛ր» հարցական դերանունի հայցական հոլովը «որոք» է (օդուվ), ւյլ ո՛չ թէ «զոր» («Խնձորներէն՝ ո՞րը կ'՛ընտրես»):

մստակամ բճոյթինախադասութեան միճմտահայերքնում ստորոգեալըղուում է

առ ւել):

ձեւով: Օրիճակ՝ «Ոչ

Ողդ. հայց.

ոք»

"գործ.

հէք տղայ (արդեօք

բառերը հետեւեալկերպ են հոլովւում.

Ոչինչ

ոչ

ոչինչէ

ոչինչի Սեռ. տրակ.

բաց.

ոթ ըսաւ

-

«(յիճշ», «ոչ մէկը», «ոչ

'

(ոչ

ոք ըսաւ»

ոչինչով

ոչ

մէկը մէկուն

ոչ մէկէն

մէկով

ոչ ոքէ

ոչ

ոչ

ոչ ոք

որբին

Ր") ճշ» հարցականդերանունը ունի ինչու» տրական ձեւ մը, «ինչո համար» իմաստու /«ոնչու կը վազես»), միաս պարագաներումհոլովում | «ինչի»Ե.ձեւով «հ ճշ բամ/» իմաստով (փճշի՞ կը ծառայէ այս գործիքը»):

թթ

Այեիրեն

ան

մեկըպատրաստ

էր:

-

:

«Ո՞լթ հարցական դերանունը ունի օգո՞վ» հայցականհոլովը ծւ հր յոզնակինէ «որո՞նբ»(արեւելահւսյերէ նում` «ովբե՞ր»): Մնացեալ հոլովները՝ «որ»-ի նման են: Առարկայիկամ գործողութեանյատկանիշ ներկայացնող «րնչքանս, «որչափ, «ոնչպիսի» հարցական դերանունները գոյականաբար գործածուելու պարագայում հոլովւում են «հ» հոլովման ընդհանուր ձեւի համաձայն:Այսպէս

աթթգոով իմացաւ

կը նայէին: --.................... ինչ պատմեցի իրեն: --........................

Վանն

,

|

կան դերանուններիօգտագործումովժխտականիվերածել հետեւեալ ադասութիւնների իմաստը. ի

.

Ց

ոքուլ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

«Տոր

Սա

Ց.

ուղղ.հայց.

իրեն կը նայէր:

մեռ,

պատմեցի իրեն: էր:

տրակ,

բաց.

գործ.

պատիաստ

որքա՞նլը) :

որքանի՞լն)

քանի՞լն) .քանիի՞լն) -

որքանէ՞լն)քանիէ՞(ն)

քանիո՞վ որքանի"վ

Ուշադրութիւն.-Պարոյկի գործածութիւնը խօսքի այս

կամ այն մասի վրայ, ճիշդ հոն,

հարցումը Արյնայ, իմաստի տարբերութուններ Այսպէս, տարբեր իմաստ ունեն «Պտուղ Սերա՛ր» եւ խօսքերը: ուր

«քամ, աա»

է /առաջացնում:

«Պտո'ւղ կերար»

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

«Ո՞վեկաւ»: Արամըեկաւ: «Ո՛ւր կերթաս» --- Տուն կ'երթամ: «Ուրկէ՞կու գաս» Ծովէն կու գամ: ըսինընկերներդ»: «Ո՛րերկիրը կապրի Եդուարդը:

ոո

-»

Տեղադրելհարցականդերանունները. Է բը

`

«Ո՞ւր ես,

-»

«Ի՞նչ

:

որ

որը)՞)

Յոգնակի որո՛նք որոնք

Եզակի Յոգնակի Ի՞նչ ինչե՞ր

Ի՞նչ(ը)

որո՞ւ(ն)որո՞նց ինչի՞ն) ինչո՞ւ("") որո՞ւ(ն) որո՞նց որմէ որոնցմէ" ինչ է՞լն) որո՞վ որոնցմո՞վ ինչո՞վ

անական.

վմանպաւոկեր կարող են ծառայել «Ո՞ր»,«ի՞նչ» դերանունները:

Եզակի

մնացիր: պիտի իրականացնեսմեծ երազդ: եղաւ բաժինդ կեանքէն: ............անգամ կարելի է յուսադրուիլ եւ յուսախաբ ըլլալ: կը: սպասես: Կը կարծետ որ պէւք Է նախաձեռնութեան ոգի ունենաս: Պէտք է որոշես թէ երկու պաշտօններէն ..........կուզես ընդունիլ: կ'ըսեն ծնողքդ,........կը թելադրեն:............. դրամի պէտք ունիս: ...............պիտի գտնես այդ գումարը: քաղաքին մէջ կը մտածես հաստւաւտուիլ:............են այն անձերը, որոնց կը վստահիս: մարդիկ են անոնք: համար է Արշակը հեռացաւ քեզմէ: տեսակ նկարագիր մը ունի ան: տարիէն պիտի իրականանայքու մեծ ծրագիրդ»: քու

խնեզրնոռուշյշչծ) ինչերո՞ւ(ն) ինչերո՞ւ0) ինչերէ՞(ն) ինչերո՞վ

մսա

անցեալժամանակը ցոյց է տալիս գործողութեան խօսբի պահից առօ, անցեւ ժամանակի ընթացքում կատարուած լինելու պարագան: Անցեալ Ժամանակ երկու ձեւ ունի` ա) Անկատարանցեալ (օրինակ՝ կը խօսէի). բ) կատարեալ անցեայ (օրինակ՝ խօսեցայ): Ապառնինցոյց է տալըս գործողութեան գալիք ժամանակի ընթացքում կատ ր ւելու պարագան: Ապառնին էլ ունի երկու ձեւ` այ) բացարձակապառնիԼօրինակ՝ պիտի խօսիմ). Բ) Առկատարապառնի (Թրինակ՝ պիտիխօսէի):

ԲԱՅ

ութիւն, գործողութիւնցոյց տուող խօսքի մաս է (Օրինակ՝կաշխատիմ, քնանամ),պատասխանում ի՞նչ անել,ի՞նչլինել հարցումներին:

է

մնում է անփուիոխ ( ինչպէս` երգ-ել, վեռ -իլ, 5րթ -ալ), իսկ վերջււորուփոփոխութիւնները յառացւացնումեն բայի եղանոոյը,ժամանակը,դէմքն ու Բայի այս փոփոխութիւնները կոչւում են /առմարհում Ուրեմն, բայը եւ դերանունինմւսն թեքուող բառ է: մ/բայըոոմրայն է բաղկացել էական բայն արմատից ՒԷ-«է»:

կատարման ձեւլըարտայայտող չորս եղանս Սահմանական, հրամայական,ըղձական (որ կոչւումէնան եւ անորոշեղանակ Բայն

(ի

ունի

գործողութեան

Հ

իր վեցձեւերով): վ արլ դերբայ

ն ունիերկու հիմնական ձեւ` դոմաւոր եւ անդեմ Բայի ռոմաւոր ձեւերը արյտում են անձերիեւ առարկաներիգործողութեանժեւը, ժամանակը, դԼմբը, Իսկ բայի դերբայական ժեւերը կոչւում են առդէմ, որովհեւոեւ չեն արւուսմ զործողոթիւնը կատարողի դէմքը, թիւը, գործողութեանԺամանակը:

Հ6

ԲԱ

րր

յը

ԱԹ

"38

ՈՑԱԻԱՈՒ ԹՅՈՒՆ

1) Սահմանականեղանակը ներկայացնումէ իրենց դէմքով եւ թիւով արտայպ բայի ներկայ, անկատար անցեալ, կատարեւսլ անցեալ, ապառնի ե անցեալի ապառնի ժամանակները, որոնք կոչւում են թայր պարզ ժամանակները տուող

ծառայումեն կազմելու բայիբաղագրեալ ժամանակները: 2) «րամայականեղանակով հրաման է արձակւում: Հուսմայականըունը եզակի եւ յոզուսմյիերկրորդդէմք (գնա՛, գացէ'ք): |

Սյ

իւ

3) Բղձականեղանակով բաղձանք Է յայտնւում (օրինակ՝

թող

երթայ):

4) Անորոշեղանակը, որ կոչւում է Դերքայ,ներկայացնումէ բայի անդէմ ձեւերը, որոնք գործողութիւնը յայտնում են անորոշ ձեւով, առանց եւ թուր դէմքի

ները վեցտեսակ են Ռերբայ ա) (նորոշ դերբայ, որ բայիսկզբնական ձեւն

է, ունի չորս տեսակի վերջաւորութիւն՝ եյ, հ/, այ, ույ, եւ պատասխանում է /՛նչընել, հ՞նչ ոյյայհարցումներին գրծլ, նայիլ, տաքնայ, զբօսնուլ, օրինակ՝«Գրճ/ կը սիրեմ»: Անորոշ դերբայը կարող է գոյականաբարգործածուել, յօդ առնել, հոլովուելե կատարել բոլոր այն պաշտօնները, որոնք յատուկ են գոյականին: Անորոշ դերբայը հոլովւում Է «ու» հոյոմմամբ,միայն եզակիթիւուլ: Այսպես` -

:

ունիերեք ժաճմանակ՝ Բայն ներկայ,անցեալ,ապառնի: Ներկան ցոյց է տալիս գործողութեանկամ վիճակի ներկայժամանակի ընթացմ կատարումը: Օրինակ` «Կու գամ»: Ճրեւմտահայ /սօսանցականլեզուն ժամանակիվերջում երբեմն աւելացնումէ որ» մասնիկը,«եո զամ մոր» ո անմորաամ ճերմա է այսինքն` «շը յու ազգը Այս «մ/դոշըհամապատասխանում է անգլերէնիմէջ շատ առին (1 ոտ օթոց), որ սակայն հակադրաբար անգլերէնի, չէ հեւմտահայ ցոամանճ լեզուի մէջ:

մլքեմ».

/առաք բերում,

գալու ճմ,

Ուղղ. Հայց. Տրակ.

Սեռ.

Բաց. Գործ,

.մտաճել մտածելու

խօսի) խօսելու

մտածելէ խօսելէ մտածելով խօսելով

աղալ խաղալու խաղալէ խաղալով

գքօանույ

.պբօսնելու

զբօսնելէ զբօսնելով

)-Բ

լծձորդութեան պատկանողբայերի «հյ» վերջաւորութիւնը ա հոլովման է «Եյ»-ի: փոխւում

ի

՝

ատեն

Գործածութեան օրինակներ`

:

մարզանքէ (ուղղական հոլով, ենթակայ): Բելըօգտակար ճուազել( հայցականհոլու|, ուղիղ խնդիր): գիտեմ

ժամը չ է հասած նճսելու

(սեռականհոլով, յատկացուցի)): (բացառականհոլով, պատճառիպարագայ): շխատելէն յլոգնեցայ Խառայույ կանցնէիր Ժամանակը(գործիականհոլով):

բ) Վաղակատար դերբայ(ըրեր), որ ցոյց է տալիս կատարուած,վերջացած գործողութիւն, որի ականատեսը չի եղել խօսողը:Վաղակատար դերբայը Ա. եւ Բ. պատկանող բայերի պարագայում կազմում է անորոշ դերբայի իքի վրւյ «եր» աւելացնելով(գրեր,/մօսծր), իսկ Գ. լծորդութեանպարագայում հիմքի վրայ (կարդացեր,խաղացեր):

Ա լրորեան

' ո ա դերբայ (ըրած), կազմումէ անորոշիհիմքի վրայ

լուրջ

է:

:

:

օշանդակ բայի

հետ

առցեայի վաղակատար

որ անցեալժամանակիգաղափարն է «աժ» աւելացնելով(գրւսծ,

տալիս եւ բերած), իսկ Գ, լծորդոթեան պարագայում կատարեալի հիմքի վրայ աւելացնելով «ա-ը (կարդացած,խաղացած): Յարակատարդերբայը հեւո կազմում է Յարավատարժամանակը(գրած եմ, կարդացածես) եւ աճցեալիյարակատար մամամանըգրած էի, կարդացածէիր):

օժանդա բայր

|

1) Ենթակայական դերբայ (ընող), որ պատասխանում է «ի՛նչ ընող, ի՞նչ եղող» հարցումներին: Ենթակայական դերբայը կարող է ինքնուրոյնգործածուել գոյականաբար, յօդ ստանալ, հոլովուել եւ կատարելգոյականի յատուկ պաշտօններ: գործածութեան օրինակներ`

Աշնատողը կ'ուտէ:

Հասկցողին շատ բարեւ: Ռւտողեն վախնար:

ճի

ե) Ապառնի դերբայ,որ գործողութեանհետագայումկատարուելու գաղաւիարնԷ Ստացւում է անորոշ դերբայի վրայ «ու» առաջացնում: աւելացնելու| (բերելու, եւ պատասխանում րդալ Ու) է «ի՞նչ ընելու, ի՞նչ ըլլալու» հարցումներին: նի դերբայովեւ ԵՄ օժանդակբայով ստացւում է թաղադրծալ ապառնը «բերելու եւ», «կարդալո,ծս» եւ աճցեալիբաղադրեալ ասյաշնի մանակը «գրել ո/է/», «պարելո, ձիր»:

լծորդութիւն:

կատարւումճմ են խոնարհ փուիոխութիւններո,այսինքնխոնարհումները րիլ են լծորդութիւններ: ր ի

րոս

Դշ».

շատ բովանդակութիւնը Գրելհք նամակիս

ձեւը կոչւում է նոյն կերպ խոնարհուողբայերի խոնարհման

դերբայըորեւէ դիմաւորբայի հետ կարող է օտորոցճալ կազմել,ինչպէս «Սկսաւ/սնդայ»,«Կաշխատէր փախչիլ»:

Աա աանեմ Աաաա ն

իմ ըսելիքս լոխ: Ատիկա քու գիտնալյոքդէ: Ես

Բայի լծորդութիւնները:

ծս

առան աղակատար դերբայը չի օգտագործլում, այլ կազմումէ Վաղակատարճժամանակ-ը(գրեր եմ) եւ

Գործածութեանօրինակներ`

ՍԱ

րացնում ա,

լ

են

Արեւմտահայերէնը դնի հետեւաբար եւ չորս ել, իլ,Արիին ինչպ ե, ի լծորդութիւն` խոնարհիչ՝ արիանն ու,

կրի

Բայի

Աաաա

է: Իսկ

թիւնըբաղկ

ալ

:

| ղ ապա Նմուավեորաուն խոնարհումները եր Անա

Սատանան մջար Այա: «յ Աի ամանորի

այ», «ուլ»ճուլ լծորդների «եկտ,

,

միջեւ մտճող Ն

թար աաաաաաորթոն

ԱԱ մէջ յայտնուող 0», ճեց», աց», «ուց» գրել, կարդալ,հարցնելբայերի նիկները,ինչպես՝ հկնորձ, բահրի կատարեալն գիտցայ, գրեցի,լ "կեր-ցճ-ել, կեր-ց6-ել գ) Անցողական բայերի միջածանցը՝ «ցն», ինչպէս՝

մաս-

տաարիժամանանների գիտնաւ, պարագայում, որոնց կարդալ հարցնել է մտ-ց06-ել մաս-

Հ

փախ-ց4-ել,

:

է մնում

ու"որ Ի ցնում է ամե»

դ) Կրայորակած բայերի միջամանքը հետգոյաց մէջ եւ «հր» լծորդի բոլոր ժամանակների Գրուիւ՝ տարուիլ, բերուիլ, խօսուիը, սիրուր/, ինչպէս՝

բայի

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

եւ համապատասխան. 4) Զատել գործողութիւնեւ եղելութիւն ցոյց ւոուող բայերը սիւնակներիմէջ դնել. ծագիլ, մաքրել, ցաւիլ, երթալ, ըլլալ. պահել, քաշել, ծաղկիլ:

Աշխատին

Գործողութիւն

:

Եղելութիւն

ը

ազան

ապան

աաա

Աաաա

ի Անցեալի բաղադրեալապառնի ժամանակի երկրորդ ժեւը, ն

է

առան.

որ

նախադա-

մէջ կարող գարծածուելգոյականաբարկամ էլ որոշիչ դառնալ:

Ա

Ան Աա ԱԱՐՆԱՆ

ՍԱՍ ան հիմնել չտաուաաաամաաաաաաաարմաաթաագաւթրան բռնել. իւաւաաաա

-րս ատամնա

տոնել...........:ոմմաաւանաաւաա ատում

մէջնշմարում պատկերի օժանդակԵ անցեալի ենք

Լ

լծ.(Առաջին լծորդութիւն), «Երգել»

ՑիծԱՌՒ Պատրաստուեցայ «Վ.Կ

Հոկ

երգեն: առապաոպիտի

Էերել բայ «Օիրել»

բայ:

Սահմ.

:ոաաոտաաաաութատո

ՆԱՆ անն

սպառում...

ազանց

առթ

ն

ը

՝

կսպ

Նա

աոա

Անկատարանցեալ Կատարեալ անց.

հրամայական

վաղակատարդերբայ

ԱԱ

ա

լ,

»

:

«Շոդույ» բայ

սը

կը թողում Իոն

կը թողոլ

կը թողուռք

թողու կը ը թողուք կը թողուն

կը խաղան

-

ուրախ եղայյաջողութիւնդ (7//այօժան լսելով քյ/եւյ բա դակ ակ բայ, կատ. անցեալ): եւ ծա (ըլլալ օժանդակբայ, ապառնիդերբայ կատ. անցեալ Մայրսշատ ուրախ զինք տեսնելովայլայ բայ, կատ.

-

լ

:

:

:

:

եղա

օժանդակ

անցեալ):

աո Շմեւըլլայ կոչւումեն Օռանումյ բայերը

կըլլամ, կ'ըլլաս, կ'ըլլայ, կ'ըլլանք, կըլլաք, կըլլան կըբլլայի,կ՛ըլլայիր, կ'ըլլար, կ՛ըլլայինք, կ'ըլլայիք, կ'ըլլայիը եղայ, եղար, եղաւ, եղանք, եղաք, եղան եղիր, եղէք

Հաաա

'

:

աոա

Բեմ

աշորը

Քաղադրեալ

Հն երր եթըլլալու

կը խաղաք

ք

Բարթէր

աորունԵՆՅՆ

աո

ըլլալ

Սահմ, ներկա րկայ

կը խաղաս

կը խաղայ կը խաղանք

Ես շատ

Ըլլալ բայ

Անորոշդերբայ

բայ րա խաղաձ

դր

գրրճւմնութեն Հկինակրեւ,

Եմ, ես, է, ենբ, էք, են: արան

գովա

վա

խօսի

ի

Ալիսըշատ անուշիկ աղջիկ է (էՀ Էականբայ, Սահմ, ներկայ): Գրիչներըգոյնզգոյն են (Եմ էական բայ, Սահմ. ներկայ):

լակատար անցեալ ձի րոոթյաա թավա Յա արոր ա

ը

կը խօսին

էիր, էր էինք, էիք, էին:

Լ

ՀՅ.:գ

կըբեր չիք

աաա

ԱԹ

Եմ եւ

լ

աարա

կը բեր ժրճ

կը խօս/ս կը խօս

մ Ըլլալ բայերի իրար ՍԱ եւ է, ներկայ Անկատար բայ ունի միայն Սահճանական ները:Եւէը պակասաւոր ժամանակները:Իսկ Օյ/այ-ը ունի խոնարհման բոլոր ծեւերը եւ ամբողջացնում եւքի պակասը,ինչպէս տեսնում ենք հեւոեւեալ խոնարհման պատկերիմիջոցաւ

Սահմ. Ներկա

կը սիր են

ը

անրակ

(կամանցողական): կրաւորական, Դ) չէզոք, Ե) պատճառական --

կոճեր կը բեր չր կը բեր էինք

բայ Արան

որ

բայի խոնարհումը |

Իսկ միւս լծորդութիւննԵրիպարագայում, «Եմ»-ի միայն «ե» Ժայմաւորըէ. փոյխ-ւումէ «ի»-ի, «ա-ի կամ «ու-ի, ինչպէս`

րակա

1)չական քայլեն կոչւում

Ա

տոթ

կը սիր կը սիր ենք

կը սիր չք Հաաաոաոթուաթայթաաաուաաաագանա»

են` Ա) էական, Բ) բայերըհինգտեսակ րեւմտահայերէնում ԱՐՈՅԱՆ, ))

ան

Կը բերչթ

ք

ԲԱՅԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

բն

Անկատարանցեալ

ձա

ւ

ան

ԱԼ

քանզի, միւմ

«Բերել» բայ

Ներկայ

Կը սիրեմ կը միր

Գատաարա

վոերախանար:Հ.2222ամաաաաան պիտի հասնի................

աաարւու

Ա

է

....եանակասապապաաակակ

շաաատ

«

վերջաւորութիւն: Այսպէւ՝

նաեւանորոշ դերբայները. -

նաեւՕժանդակբայեր,

օժանդակումեն տարբեր ժամանակների. կազմութեան ատեն: Օրինա պատկանող բոլոր բայերի Սահմանական լծորդութեան եղանակիեւ Անկ

են պատկանումհեւոեւեալ բայերը. նշել: ԱԲ.Գ.Դ. ձեւու, րլծորդութեան

Օրինակ՝ Երգեցի

կոչւումեն տյալ բայերը

ԵՄեւ

ՏՏ

ԱՆԱ ԿՊաաոաթոաաթաաոթ

աբ:

Բարը:

ժամանա

րրաաբը

աղա

Ան արդէն բացեր 4ր դուռը (անցեալիվաղակատար Հիմա քռանայու ես(բաղադրեալ ապառնիժամանակ): Իրեն ձի այս հարցի մասին(անցեալիյարակատար

ժամանակ):

/սօսաժ

ժամանակ): Այդգաղտնիքըինծիճեհր յարակատարժամանալ, ժխտական): ըսած (անցեալի բ

լ

Օրինակ

կոչւում է. Ստորոգելի: որրկոչ ազո ն ունենում նենումէ իրլրացուցիչը անպայճան է բայիիմաստը, յատկութիւնու բացաւորումԷ, արւոայայտում է ի՛նչ, եւ անքը:Ստորոգելին ը

լին

ոով նեԱԱ ուղղական ոՀ

րցումներին: նե ե

կայխ՝

ԱԱ վարմաաամանր «Արմէնը (ք իր եղբայրը»:

,

մհր

մէջ ենթական (Արմէնը) կոտրելու գործողութիւնը Առաջին նախադասութեան կատարում է «ասպակու»վրայ: «Ապակի» բառը ուղիղ խնդիր է, որ պաւոասխանում է «Արմէնը ի՞նչ ուսն կոտրեց» հարցումին:Երկրորդ օրինակին մէջ «եղբայր» բառն է որ ուղիղ խնդիր է, քանի որ պատասխանումէ «Արմէնը գո՛/ կը սիրէ» հարցումին:

Պանին

նա:

|

|

է

Երկրնքը մաւպոյտ (երկինքը ինչպե՞սէ կապոյտ ստորոգելի): արծիւը թռչունէ (արծիւը ի"նչ է թռչունՀ մտորոզել/)): Հ

-

-

երբ ածական է, կոչւում Ստորոգելին

ցոյական

է

ածակամստորոգելի,իսկ երբ գոյական է,

կրքումէ ստորոզելի, օրինակ՝«Յակոբլհաստաբամ (գոյականստորոգելի): «Ձինուռիը յռք է» (աժականստորոզելի): Ար

է»

թերութիւնմըն զզուելի քաղաքավարիեղիր:

մահկանացու

Է

կ րեիրթ

եւ

ստո-

են:

Յիսուսի

«Մե ր «Շատ

ՀԱ

«Հոգիտութիւնն է:

1.

ԲԱՅ

ԵՒ ՈՒՂԻՂ

:

Եւ

թռչուն մը:

բայերըեւ ընդգծելուղիղխնդիրները. Շրջագծել ներգործական

Մեծ ՍԵՌԻ

Բ/ՆԵՐԳՈՐԾԱԿԱՆ

(տրական հոլով): բանակը յաղթեցԹշճնամիներուն» սպասեցիքեզ/» (տրական հոլով):

Ուսուցիչը դասը բացաւորեց: Հայկ սպաննեց Բելը: Մայրիկը դպրոց կը տանի Սուրէնը: Երախային գլուխը լուացի: մեր ւոունը պիտի գան: Տէր եւ Տիկին Մարկոսեանները

բժութ Է անբծութեւն:

է ձաղիկնքերու..

"Ամէնչարիքի...

րինա

ԱԱԲԺՈՒԹՈ

ՒՆՆԵՐ

՛դասութիւնները,

վարդը

Ան ՊՔ

Օրինակ` Որսորդը զարկաւեղճի//մը, նապաստակմը

:

2)Յարմարստորոգելիներով(գոյականկամ ածական)լրացնել հետեւեալ նախաանաս

Սիրում է իր Խշբծր/»):

Ներգործականբայը կարող է ունենալ մի քանի ուղիղ խնդիրներ:

է:

:

Թիթեռնիկները անուշիկ միջատներ են: լեռներուօդը չոր եւ խիստ կըլլա): ՄեծնԱղեքսանդրեւ Յուլիոս Կեսար մեծ զօրավարներ էին: Իրվիճակէնչդժգոհողը երջանիկ կ՛ըլլայ.

շուշան . Սպիտակ պիտակ շուշանը .. Յուղ,

-

որոնք առնում են տրանան Սակայնկան մր թառի բայեր արեւմտահայերէնում, խնդիր. Այսպէս յաղթել, իշխել, տիրել, սպասելբայերը:

ԺՈՒԹԻՐԱԵԵՐ

Սա

Արեւմտահայերչնիմէջ ուղիղ խնդիրը միշտ դրւում է հայցականհոլովուլ՝ չշոմի պարագայում,իսկ արեւելահայերէնումուղիղ խնդիրը անձի պարագայում աատասխանումէ «ո՞ւմ» հարցումին եւ դրւում է տրականհոլովով («Արժէնը ում է սիրում

ստորոգելիները որոշել եւ ածական Դ Հետեւեալ նախադասութիւնների մէկ գիծով, իսկ գոյական ստորոգելիները երկու գիծով ցոյց տալ. րոզելիները

Ան

'

հայրիկըպարտէզ տարաւ Վաչիկը:

Թալինը եւ Աշուտըմեր տունը հրաւիրեցի: Շուշանըկը փնտռէ Վարդուհին:

ԽՆԴԻՐ

2.

ը» դառնում Էլուղիղ

է «զով»

(անձի

Յարմար ուղիղ խնդիրներ դնել հետեւեալ նախադասութիւններին.

պատրաստեց: կերանք: (անձի պարագայ): «ճանչցայ բերի մեր տունը (անձի պարագայ): մարան

Աշակերտըիր............... Մենք մեր ԾԱ. Հանա

աւ

Գ)| ԿՐԱՒՌՐԱԿԱՆ

ՍԵՌԻ

ԲԱՅ

բայերը վերածել ներգործական նախադասութիւնների կրաւորականի.

Չ) Հետեւեալ

8) Կրաւորականէ կոչւում այն բայը, որի արտայայտած գործողութիւնըմի "ուրիշիկողմիցէ կատարւումեւ անցնումէ ենթակայի վրայ:

Բոլորը

Օրինակ

Արեւը կը լուսաւորէ մոլորակները:

«Ուսուցիչը(ք

եիրուրաշակերտներէն»:

Աս նախադասութեան մէջ ենթական (ուսուցիչը) իր վրայ է կրում բայի արտայայտածզործողութիւնը, ի՛նք է որ սիրւում է աշակերտներից: ճրաւոռականբայերի խնդիրը սուլորաբար դրւում Է բացառական հոլովով, ինչաս տեսնում ենք այս օրինակի միջոցաւ (աշակերտներչք)եւ պատասխանումէ «որմէ՞, որոնցմէ՞» հարցումներին (ուսուցիչը կը սիրուհ որմէ՞, որոնցմէ աշակերտճերչն) Երբեմն էլ բացառականհոլովիփոխարէն,խնդիրըդրւում է տեշական ձոլույով, (եզակի կամ յոգնակի) եւ «կողմէ» բառով, ինչպէս -

«Ուսուցիչըկը սիրուի աշակերտներուկողմէ»:

ագահմարդը: կարհամարհեն

Աաաա

Ր

ան

աան

աա

Հայկ կը սպաննէ Բելը:

Աա

ԱՆԱՆ

աոան

կառուցեցԱնիիՄայր Տրդատ ճարտարապետ

Կան

ճառ

ԱԱ

Ա

բոլոր կրաւորականների կե

բռնել,

ւտեսնուխ, բռնույղ,

նկարորլ:

ԳԱԱ գարե Պետրուը

մեծ

բացառական հոլով անուղղակի խնդիր

Աա չիոոճանքէ մը ազատեր Է:

տագ կաա ագար աու Ք բոա

արտայայտած գործողութիւ վրայ կատարւում: յ է մնում,իր անձի կոչւում այն բայը,որի

| Ց իտամ,ոչէէլ մի ուրիշից իրվրայէ կրում,այլգործողութիւնը ենթական

|

նկւսրել.

ագարի նռան

աաաոտագ

(ազա

կրւսորական բայեր, որոնք արդեն «իլ» վերջաւորուցունը ունեն,

ԱԱ

մյս բայերը

ԳՑԻ

տեսնել,

ոմ

մո:

որոր

Կար

:

:

բերույ,

Ի

Ուսուցիչը պատժեց աշակերտները:

Դ)) Զէզոք է

բերել,

:

Բակ

ԼՆ:

այ

Ասպէս՝

սիրել,

տաճարը:

նոոյարոար դաաաա ՀՆ ՆԱՆ ՄԱՆԳԱՆ գեա աակ գագ գաակա աարաաաթա

ՆԵՆ

Դ) ԶԷԶՈՔ ՍԵՌԻ ԲԱՅ

սիրոչ/լ, Կրաւորական`

թական

աաա

երաչորական բայերը կազմում են ներգործական բայերից երկրորդ լձորդութեա առորոշ դերբայի զիլ» վերջաւորութունըցառաջ տեղաւորուած «ոլթ աճանցական մասնիկով,որու բայը ստանում է «ուիլ» վերջաւորութիւնը(միրուիլ, ռշուիյ, բերուիլ, մւսզմուիը,ընտրուիլ, ելո):

Ներգործական

Աաաա

|

)

Օրինակ

«Պետրոս կը քնանար: կ'ունենան,ինչպես՝ ուռախանալ,Խճդա, Չեզոք բայերըիլ-ալ-նայվերջաւորութիւն հանդիպիլ մօտենալ,թնանալ,եւլն: խուսաւիիլ. փափկի. ծաղկիլ. թոռմիլ. երթայ, Մի

շարք

բայեր ունեն իրենց չէզոք Ա «եյ» վերջաւորութեամբ

ԱՆ

ազատել-ացատիլ, եւլն. ւորութեամբ,ինչպէս մաշել-մաշիլ,մարել-մարիլ, Չէզոթ սեռի բայերը անուղղակիխնդիրներ են եւ գործիական հոյովներով:Այսպէս

ունենում

վերջա :

այսինքն տրական, |

բացառական

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

հոլով) Պեւորոս հանդիպեցաւ Մարկույծն (որական

3 Ընդգծել հետեւեալ հատուածի մէջ գտնուող կրաւորական բայերը. Տրդատ Գ. թագաւորը մկրւոուեցաւ Գրիգոր Լուսաւորիչէն: ԵրգչուհիՇուշան Պետրոսեանը շատ կը սիրուիժողովուրդէն: Հոները,որոնք մեր թշնամիներնէին, այսօր անհեւուսցածեն աշխարհէն: Շատ տրտմեցայայդ վատ լուրէնԵրբեմներկնայինմարմիններ կը թափիներկինքէն: Գողը բռնուեցաւ ոստիկանէն: ն աան Քառզու ծերը Ֆրանսայէն բերուեցան Հայաստան:

իր իր աշակերտով (գո րծիականհոլով) Հանի կ արաանանր հոլով) (բացառական ընտանիքէճ

հեռացաւ ցրչը

ՎԸ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

չէզոք բայերով. 1) Լրացնելհետեւեալ նախադասութիւնները է. ԾԱ տաք ԺԱ-ԺԳ դարերուն: յատկապէս Հայկականմանրանկարչութիւնը ոճիրին մանրամասնութիւնները: կատարուած երբ լսէ Մարդ կը Շատ

աա

աաաաաորոմ

աաա»

աաա

|

կաա

տոազբ,

ներգործակա՞ն, թէ՞չէզոք. ..ռմբակոծել անտակ աւարտ

,պպաիոլըքդիլ

ուան

աան կակոնանա Սու

խոստովանիլ ո

նա

Հրրաաակ ականա աա աան կոաբաւական Բ

Ան բծի

թոն

.

ւգ

լ

վերածել.

ԿԱ թութը: ՀՏՐ

2) Հետեւեալ ե մաքրել.

խմել...

ԱԱԱատանոում

«աաա» պտըտիլ արթննալ ա

խօսիլ...

՝

ոոոոոթոուրոթրն

ՆՆ

«վերջանալ... ցօտենալ... աւ ՀԱ ՂԱԱՏնալ,

արոր

ռ

«ա

""

ինԱենրական րա

է միուրիշի նը անցնում վրա: "տ

յառաջանումեն Պատճառական բայերը միշտ պատկանումեն տել»լձորդութեան, ու չէզոք բայերիցեւ կազմւում են երկու ժեւով. ներգործական 1) հիմքիվրւսյ աւելացած «ցճեյ» մասնիկով,ինչպէս՝ նստիլ ճեւռեցնել, խմել /Խմցնեյ,կարդալ Սարդւսցնել,ճանչնալ ուտել Սերցնել,եւլն. -

-

-

-

«ճմնչցնել,

-

2) անորոշ դերբայինյարադրելովտայ բայը, ինչպէս՝ գրել

-

տալ, գնել ցնել տար բերելւուսլ, կւստարել Խաւուարել են վերածւում այս Ներգործական բայերը ւպատճառականի -

գրել ւուսյ, բերել

-

-

սայ

բայով:

Պատմառական բայերն էլ ներգորժականինման հայցական հոլով ուղիղ անդի

են առնում, ինչպէս`

«Ուսուցիչը դասը վերջացուց» ( դասը «Աշուղմուր մը բերել տուաւ» (սուրճ

-

-

հայցական հոլով, ուղիղ խնդիր) հայցական հոլով ուղիղ խնդիր):

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

1)Ընդգծեցէքպատճառականբայերը. Մայրընարինջիհիւթ խմցուց երեխային: Պօղոսլացուց իր ընկերը: Մայրըքնացուց իր զաւակը: Հտպիտըխնդացուցհանդիսականները: իր տղուն: Պետրոսը նամակճը գրել տուաւ Երեսփոխանըխորհրդարանինընդունիլ տուաւ

այս

ռ

աաա

օրէնքը:

աաաբաաաաարթթթ:»

'

ԿԱՆՈՆԱՒՈՐ

ԽՈՆԱՐՀՈՒՄՆԵՐԸ

ԲԱՅԵՐԻ

Արմատ Է

Ձեւ Ա-

1, ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ

բ) Անկատար անցեալ

3) Բաղաձայնով եկսող բազմավանկ բայերը ստանում

են

Ձեւ

-

կը գրէի, կը խօսիմ

-

կը խօսէի, կը խաղամ

կը խաղայի, կը

-

-

դառնում (կուտեմ կուտէի,

նւ «յ» կաղամկաղայի, կերգեմ կօգնեմ - կ'օգնէի,կ'իյնամ կիյնայի,կուզեմ կ'ուզէի): է

-

-

Վ ախադաս աան,

բայեր (լալ,

գալ,

-

տալ) «կը»ի

կերգէի,

-

է

մասնիկը, որ բայից անջատ

աարվն լայի, կու գամ կու

գրւում (կու

լամ

են

կու

«կութ -

նաեւ մի ջանի բայեր, որոնքիրենցսահմանականներկան եւ անցեալը կազմումեն առանց «կըտ, «կ», «կու» նախադաս մասնիկների,ինչպես «Եմ» օժանդակ բայը (եմ, ես, է, ենք, էք, են էի, էիր, էր, էինք, էիք, էին), նաեւ` ունիմ --

ան.

(իջնել)

եց

բ)

աց

գ)

ուց

ց

ա) ի, իր,

ինք, իք, ին.

-,

:

բ) այ,

ար,

աւ,

անք, աք,

ան:

Օրինակներ.

Բ

:

լ

լայԳրեցի, գրեցիր,գրեց, գրեցինք, գրեցիք, գրեցին.

ացին.

/բ)Խաղացի,խաղացիր,խաղաց,խաղացինք, խաղացիք,խաղ

հորա Աաաա, Աա Աաաա

գ) Հարցուցիհարցուցիր, հարցուց, հարցուցինռ, հարցո. հ դ) Խօսեցայ, Բ/եյԳգ լ: ) Գիտցայգիտցար, գիտցաւ, գիտցանք, գիտցաք, գիտցան Բ / Բ/

:

ն

|

դ) Սպառնի ժամանակ. ե) Անցեալիապառնի

գ) Կատարեալանցեալ ժամանակ Հայոցլեզուի արեւելահայ եւ արեւմտահայ երկու ճիւղերի մէջ ւռարբերութիւնները մեռ հն յատկապէս կատարեալ անցեալի պարագայում, որ ամենաբարդ ժամանակնէ կոյնիսկ Արեւմտահայի որ խոնարհման ական Հ ՀԻԱ Ո եւ Ան. Աիեածանըը է խնդրո առարկայ

կերպերը տարբեր-

ՅԹԹԽ աան

երկուգլխաւոր ձեւերու| է Սազմւում կատարեալ անցեալը.

Արեւելահայերէնում,ՍահմանականիԱպառնին եւ Սահմ. Անցեալի ապառնի բաղադրեալ են (գրելու եմ, գրելու էի): Բոյ արեւմտահայերչնումԲոլոր բոլո, բայեր

է,

«արի ՆրրիրւնաՎ աիաար ամն Հան մԱաար ատի ոտի Հեւ զրեսկում է գու

մ-

պիտի կարդայի, պիտի զ աա խանում է հարկադրական կազմում է ներկայի կամ անկատարի «կը» մասնիկի փոխար սահմանական «պիտի» դնելով: Օրինակ՝կը խօսիմ պիտիխօսի, կերգէի պիտի երգչի:

արեւելահայերէնի

ժամանա եղանակին): Ապառնի

--

Ձեւ՝ Ա բայի արմատին վրայ ուղղակի աւելանում են կատարեալ անցեալի վերա մ այ, ար, աւ, անք, աք, ան: ա ի, իր,աւ, ջաւորութիւններըի, իր, աւ, ի ինք, իք, ին, կամ` նները նք,իք, այ, չան Հ

չ

Բայի արմատին վրայ նախ աւելանումէ միջածանցներից մէկը եց, աց, ուց, ց. եւ յետոյ միայն աւելանում է բայի վերջաւորութիւնը՝ի, իր, -, ինք, իք, ին, կամ՝այ, ար, աւ, անք, աք, ան: Կատարեայիկազմութեանընդհանուրպատկերըհետեւեալն է` :

Հ

ա) է

:

-

համար, քանի

Արմատ

-

ունէի,կամ կայի, գիտեմ գիտէի, կրնամ կրնայի բայերը:

Ձեւ Մո.Բ

անք, աբ,

Այս տախւուսկի համաձայնբոլոր բայերը կարելի է խոնարհել եւ տեսնել արեւե-. լահայերենի հեւո ունեցած խոնարհման եւ ուղղագրականտարբերութիւնները:

4) Կռն

-

-

դ)

Բ

ստանում

-

Բ

:

-

աի, կուտա: Հկու տայիչ

աի

այ, ար, աւ,

ինք, իք, ին. (բերել)

Ա/ա) բերի, բերիր, բերաւ, բեր/նք, բեր/չք. բեր/ոն. Ա/ բ) իջա այ իջար, իջաւ իջանք թ,իջայք իջաճ

2) Ձայնաւորով սկսող բայերի սյարագայում,«կը» մասնիկըկորցնում էիր զըա-ը

-

բ)

ակր» նախադաս

մասնիկը,որ անփոփոխ է մնում չորս լծորդութիւնների պարագայում, Սահմանականներկայի ու անկատար անցեալի բոլոր դէմքերում եւ գրւում է բայից

երեք

խ իր, աւ,

ԵՂԱՆԱԿ

ա) Ներկայ ժամանակ

անջատ (կը գրեմ քողում կք թողու):

ա)

զ) Վաղակատարժամանակ.է) Անցեալիվաղակատար Այս ժամանակների եւ արեւձտահայերէնի պարագայում, արեւելահայերէնի միակ տարբերութիւնըվաղակատարդերբայն է, որը արեւմտահայերէնումվերածուել ի լ է «Գրոհ (գրերե գրերէի, խօսերեմ խօսերէի, կարդացեր եմ կարդացեր էի) -

-

-

ը) Յարակատար ժամանակ.թ) Անցեալիյարակատար

Արեւելահայերէնումներգործական բայերը (տեսնել) յարակաւտարդերբայ չեն

օգտագործում, հա արեւմտահայերէնի մէջ յարակատարըշատ գործածական է եմ տեսած էի, խօսած եմ խօսածէի, եմ (տեսած կարդացած էի): կարդացած -

-

Անկատարանցեալ

-

Կը պաւոռէի կը պատմսէիր կը պատմէր կը պատմէինք կը պատսէիք Կը պատմէին

Յարակատարժամանակները կազմում են յարակատար դերբայով (տեսած, նստած,իմացած,թողած) եւ օժանդակ բայի ներկայով կամ անկատարով (տեսած եմ տեսած էի, խօսած եմ խօսած էի, իմացած եմ իմացած էի, թողած եմ թողածէի): -

-

-

-

Ն`

2. ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿ

Հրամայականի եզակին արեւմտահայերէնում կազմւում է «ել»

եւ «իլ» լծորդուբեանբայերի անորոշ դերբայի արմատին վրայ «է» աւելացնելով եւ շեշտի նշա(ով (գրէ՛, խօսէ՛, յաջողէ՛), իսկ «ալ» վերջաւորութեամբ բայերի պարագայում «ա» եւ միշտ շեշտի նշանով (խաղա՛,գնա՞: Յոցումկեն Սազմում է կաաւելացնելու| տարեալանցեալի արմատինվրայ «ք» աւելացնելով եւ շեշտի նշանով (գրեցէք, խոսեցէ՛ք, խաղացէ՛'ք,թողուցէ'ք):

կը կը կը կը կը կը

խօսէր խօսիր խօսէր խօսէինք խօսէիք խօսէին

կը խաղայր կը խաղայիր

վը թողուի կը թողուիր

կը խաղար

կը թողուր

կը խաղայինք կը խաղայիք կը խաղային

կը թողուինք կը թողուիք

կը թողուին

Կատարեալանցեալ

Պատմեցի խօսեցայ խաղացի թողուցի պատմեցիրխօսեցար խաղացիր թողուցիր ԹԱՂՈՒՑ պատմեց խօսեցաւ խաղաց թողուցինք պատմեցինք խօսեցանք խաղացինք խաղացիք թողուցիք

պատմեցիք խօսեցաբ խաղացին պատմեցին խօսեցան

թողուցին

Ապառնիժամանակ

3, ԸՂՁԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿ

Ասեղանակը բաղձանք է արտայայտում: Սահմանականեղանակի ներկայ, անցեալ, ապառնի ժամանակների հիմքի վրայ «կը», «յու» «կ» եւ «պիտի» մասմիկները չօգտագործելու դեալքումալդ ժամանակները նոյնութեամբդառնում են ըղձականեղանակի ներկայ եւ անկատար ժամանակները, ինչպէս` ընեմ, ընէի, երթամ, երթայի, խօսիմ, խօսէի, բանամ, բանայի: ի Օրինակ` Օրինակ`ԼՄՄեծարենցեանքերթողութեան մէջ «Սա իրիկունն ո//այր ես» նախադասութիւնը (ըղձական անկատար): Յաճախ, ըղձականի սկզբում աւելանում է շող» մասնիկը, օրինակ «թռղ թն (ըղձական ներկայ), թռդ ընքր ըղձական անկատար): «Զո» մասնիկի տեղ մարձլի է օգտագործել նաւ թէ», «որ», «եթէ», ճերբ» շաղկապյները(երբ ընք, եթէ ընէ):

ԿԱՆՈՆԱՒՈՐ

ԲԱՅԵՐԻ

ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ

ՊԱՏԿԵՐԸ

ԵՂԱՆԱԿ

Պիտի պատմեմ պիտի պատմես պիտիպատճէ պիտի պատմենք

պիտիպատմեք պիտի պատճեն

պիտի խօսիմ պիտի խաղամ պիտի թողում պիտի թողում պիտի խօսիս պիտի խաղաս Վիտի բողո պիտի խօսի պիտի խաղայ պիտի խօսինք պիտի խաղանք պիտի թողունք պիտի խօսիջ պիտի խաղանք պիտի թողուք պիտի թողուն պիտի խօսին պիտի խաղան

Անցեալի ապառնի ժամանակ Պիտի պատմի

պիտի խօսէի պիտի խաղայի

աամպատոինք պիտի պատմէիք պիտի պատմէին

պատխասինք պիտի խօսէիք պիտի խօսէին

պիտի պատմէիր պիտի պատմիր

պիտի խօսիր պիտի խօսէր

Ներկայժամանակ

Վաղակատար ժամանակ

ել խոնարհումԻլ խոնարհում Ալ խոնարհումՈւլ խոնարհում

Պատմեր եմ

Կըպատմեմ կըպատմես կըպատմէ կըպատմենք կըպատսէք կը պատմեն

պատմեր է պատմերենք պատմերէք պատմեր են

կը խօսիմ կը խօսիս կը խօսի կը խօսինք կը խօսիք կը խոսին

Կը խաղամ կը խաղաս կը խաղայ կը խաղանք կը խաղաք կը խաղան

կը թողում կը թողուս կը թողու

կը թողունք կը թողուք կը թողուն

պատմերես

խօսեր եմ խօսեր ես խօսեր է խօսեր ենք խօսեր էք խօսեր են

պիտի թողուի պիտի խաղայիր պիտի թողուիր պիտի խաղար պիտի թողուր

աիտիխաղահնք պիտի բողուոք պիտի խաղայիք պիտի թողուիթ պիտի խաղային պիտի թողուին

խաղացերեմ խաղացերես

խաղացեր է խաղացերենք խաղացեր էք խաղացեր են

ձն

թողեր եմ

թողերես

թողեր է թողեր ենք թողեր էք թողեր են

ննցեալիվաղակատարժամանակ լ

Պատմեր էի պատմերէիր

պատմերէր պատմերէինք աատմերէիք

պատմեր էին

խօսեր էի

խաղացեր էի խաղացերէիր խաղացերէր խաղացերէինք խաղացերէիք խաղացերէին

խօսեր էիր խօսեր էր խօսեր էինք խչսեր էիք խօսեր էին

ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

թողեր էի

թողեր էիր թողեր էր թողեր էինք թողերէիք թողեր էին

Յարակատար ժամանակ Պատմւածեմ

պատմածես պատմածէ

պատմած ենբ պատմած էք են պատմած

խաղացած եմ

խռսած ես խօսած է խօսած ենք

խաղացած ես

խաղացած է խաղացածենք խաղացած էք

խօսած էք

խօսած են

խաղացածեն

թողած եմ թողած եւս

թողած է թողած ենք թողած էթ թողած են

Պատմած էի ատմած

էիր

էր էինք պատմած ատման

էիք պատմած

պատմածէին

խօսաձ էի խօսած էիր խօսած էր խօսած էինք խօսած էիք խօսած էին

ես Պատմելու է Պատմելու

ենք Պատմելու էթ Պատմելու Պատմելուեն

խօսելու եմ խոսելու ես

խօսելու է խօսելու ենք խօսելու էք խոսելու են

խաղացած էի խաղացած էիր խաղացածէր խաղացած էինք խաղացածէիք խաղացած էին

թողած էի թողած էիր

թողած էր թողած էինք թողած էիք թողած էին

Պատմելու էիր

էր Պատմելու ՝ Պատմելու էինք էիք Պատմելու Պատմելուէին ՝

պատմէ

պատմէք պատմեն

խօսիք խոսին

(թող)պաւոմենք

(թող) թողում

խաղաս խաղայ

թողու

խաղանք խաղաք խաղան

թողու

թողունք թողուք

թողուն

ԱՆԿԱՏԱՐ

ԸՂՋԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

(թող). խաղայի

(թող) խօսէի (թողյպատմեի

խօսէինք

պատճէիք խօսէիք խօսէին պատճէին

(թող) թողուի

խաղալու եմ

թողելու եմ

խաղալու են

թողելու ես թողելու է թողելու ենք թողելու էք թողելու են

խաղալուես խաղալուէ խաղալուենք խաղալուէք

խօսելուէի խօսելու էիր խօսելու էր խօսելու էինք

Անորոշ

խօսելու էիք խօսելու էին

Ենթակայական պատմող

Ապառնի

այ պատմելու

թողելու էի թողելու էիր թողելու էր թողելու էինք թողելու էիք թողելու էին

խաղային

խօսող խօսելու

բյ պատմելիք խօսելիք

թողուին

խաղացողթողոՂ թողու խաղալու թողելիք խաղալիք

ԲԱՅԵՐ

ԱՆԿԱՆՈՆ

Է

բա

կանոնաւոր բա բայերի խոնարհումը տարբերւում է կանոն անցեալի հիմքում տեղի ունեցող արմատիփոն՝ Առաւել գործածականանկանոն բայերը հետեւեւյփոխութեանպատճառով: ծեւերն ենք նշում շեղագիր. ներն են, որոնց միայնտտարբերուող Է

Հրեն խաղալու էիր խաղալուէր խաղալու էինք խաղալու էիք խաղալու էին

խաղայիք

թողուր

թողուինք թողուիք

Աո խօսիլ խաղալ ր խօսեր խաղացեր Էո1 խօսած խաղացած թողա Ն

պատմել

Վաղակատար պատմեր

ահայերէնում,

խաղալուէի

խաղայինք

ԴԵՐԲԱՅՆԵՐ

ժատարծաը որոշ

Անորոշ դերբայ

ըլլալ

կ'բլլամ, կըլլաս, կ՛ըլլայ եղայ, եղար, եղաւ, եղանք, եղաք, եղան եղէք եղիր, եղեր վաղակատար Սահմ: ներկայ

Կատարեալ անց.

հրամայական յարակատար

8:08

խօսինք

պատճած Յարակատար

անցեալիապառնիժամանակ Բաղադրեալ էի Պատմելու

խօսիմ (թող) խաղամ

խօսիս խօսի

պատճէինք

Քաղադրեալ ապառնի ժամանակ եմ Պատմելու

(թող) (թողյպատմեմ

թողուիր պատմէիր խօսէիր խաղայիր խաղար պատմէր խօսէր

Անցեալի յարակատարժամանակ |

ոքր

ՆԵՐԿԱՅ

ԸՂՋԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

պատմես

խօսած եւ

։

իան աբ խաղացէ՛ք

խօս խօսեցէ'ք

(եզ) Պատմ կոգ.) պաւոմեցէ՛ք

եղաձ

ենթակայական

ապառնի

հրամայական

եղող

ըլլալիք, ըլլալու չես ըլլար,

ձխտականչեմ ըլլար, Անորոշդերբա

ներկայ

Գա

Սահմ.

անկու

կու

Կատարեալ անց. Եա,

եկար, եկալ

հրամայական

չըլլար

գաս,

կու

,

ապառնի ոտաեն

գայ

արակատարեկած ապառնի

ժխտական

լալրք,

չեմ

չես

կա

րբակատար

ապառնի

ինկող

իյնալրք, իյնալու

ժխտականչեմ իյնար,չես իյնար,չ'իյնար Անորոշդերբայ

ընել

ապառնի

ՊՏԷ. Երրամնաապուեմե

յարակատար էնբակայական ուտող ուտելիք, կերած

ներկայ

տալ

կու տամ, կու տաս, ռութ, տուրը, տուաւ

կու

լարակաւոար

տայ

հրամայական

չի

Հաաա նյ" ժխտական

,

կը տանիմ, կը տանիս, կը տանի տարէ'ք

յ

տարի տարած

աու

Կը դնեմ

Դրա, դրհր, դրէք

դրի, դիր,

ցոսըդ»: դեզրու չեմ դներ,չես դներ,չի դներ

արգո

«շղթայ

ներկայ Կատարել անց.

կերթամ, կ'երթաս, կ'երթայ .:Օացի,գացիր, գնաց հրամայական գնա, գացլ'ք Սահմ.

տանող

տանելիք, տանելու չեմ տանիր, չես տանիր, չի տանիր ՅԵ

կու լամ, կու

դնել

'

'

9«ոարի, տարիր, տարաւ

-Հաո« Անո անառ

վաղակատար դրեր յարակատար դրած Շաողանաաաուումու)

տար

տանիլ

արեալանց. /ացհ, /ացիր, լացաւ

ըրաժ

Սնորոշ դերբայ Սահմ, ներկայ Կատարեալ անց.

տարու

տա՛ր,

ՊոՒՓծ

Հերաաաաթեն

ԱԱԾ տիլեր տար,

Հր

ընող ենթակայական նելից. Անելու ապառնի գա

ջլի

արեալանց.

կ՛ընեմ, կ'ընես,կ'ընէ

Կատարխալանջ. ըրի, ըրիր,ըրաւ

ուտելու չեմ ուտեր, չես ուտեր, չ'ուտեր

չեմ տար, չես

բ

ա

ենթակայական

Սահմ.

փայի,

։

րատյան աան

գալիք, գալու չեմ գար, չես գար, չի գար

վաղակատար կերեր

անց. եատարեալ

լար

հնա հնկար, հնկաւ հրաձայականինկիր, ինկէ'ք

|

հրամայական

Անորոշ դերբայ

չի

լար,

Կատարեալանց.

եկող

Անորոշդերբայ Ուտել Սահմ. ներկայ կուտեմ, կ'ուտես, կ'ուտէ ճատարեալ անց. մեռա, կերար,կերաւ կեր, կերէ՛ք

մխտական

Իլացէ'

լալու

լար,

ՄԱՄ

եկո'ւր, եկէ՛ք

ենթակայական

լաց,

վաղակաւուսր լացեր լացած յարակատար ենթակայական լացող

լաս,

կու

լայ

վաղակատար

գացեր

ենթակայական

գացող

յարակատար

գացած

երթալիք, երթալու ապառնի չեմ երթար, չես երթար, չ'երթար

ժխտական

չես

Անորոշդերբայ դառնալ Սահմ, ներկայ կը դառնամ, կը դառնաս,կը դառնայ Կատարեալանց. դարձայ, դարձար, ուսոծաու

հրամայական վաղակատար

դարձիր,

ապառնը

ժխտական

դարցւսծ

դարձող դառնալիք, դառնալո: չեմ դառնար, չես դառնար, չի դառնար:

ՊԱԿԱՍԱՒՈՐ

չէիր չէր

չունիս

«ունն

է որպէս օժանդակ ծառայում է

չկայիր չկար

չունեիր չունէր

բայ,

դառնումԷ «չի» (չի բալեր): Այս օրէնբը ի

բաղաձայնով սկսողբոլոր բայերիհամար՝ արեւմտահայերէնում:Այսպէս՝

բայերի թերականական ձեւերով:

Բաղաձայնովսկսուողբայեր.Սահմանականեղանակ

ներկայ (գրել)

ԵՍ, ունում, գիտեմ, կամ, կրնամ պակասաւոր բայեր են, որովհետեւ ունեն

միայն անկատար ժամանակները:Խոնարհման պակառը լրացւում է այլ բայերով:Այսպէս եւ Սահմ. ներկայ

ներկայ(խօսիլ)

չեմ գրեր չես գրեր

չեմ խօսիր չես խօսիր ճիխօսիր

չի գրեր

լրազւում է ո//այ-ով:

ԵՄ

աալ

«եմ» բայի եզակի երրորդ Սակայն.սահճանական ներկայիպարագայում, մ ժխտականը(«չէ»), երբ առանձին չի օգտագործւում նախադասութեւսն

ԲԱՅԵՐ

են կոչւում: այն բայերը, որոնք Պակասաւոր չունեն ոլորձեւերըեւ խոնարհման

այսպակասըլրացւումէւյլ

չկաս

2) Մճացեալ որոնք Սահմանական ներկայում եւ անկատարում բոլորբայերը, օկը», «կուտ, օկ» նախադաս մասնիկներն են ստանում, նրանց ժխւումկն կազմւում է «եմ» օժանդակ բայի ժխտականի օգնութեամբ, որը աւելա գլխաւոր բայի անորոշ դերբայի վրայ՝ «ել», «իլ», «ալ», «ույ» վերջաւորութի արեւմտահայերէնումվերածելով տեր», «իտ, «ար», «ուր»-ի չեմ բերեր,) սիր,չեմ խաղար», չեմ թողուր:

ք

դարձեր

լարակատար

ենթակայական

դարձ

չէ

Ունեմ լրացում է ունենալ-ով

Գիտեմ լրացւում է գուռն այ-ով Կամ .լրազւում է ը//այ-ովկամգտնուիլ-ով եռնամ լրացւում է Սարենալ-ով: ժԽՏԱԿԱՆ

բայերի. պարագայում: (ուտել,երգել),Սահմա Իսկ ձայնաւորով սկսուող:

ստան ներկայիեզակի երրորդ դէմքը «չի» ժխտական մասնիկիփոխարէն եւ Այսինքն`«չի» ժատականմասնիկի« »-ն.զեղչւում փոխարին Այսպէ երկուձայնաւորները իրարիցանջատուեն: ապաբար-ցուլ, որպէսզի

«տ:

ԽՈՆԱՐՀՈՒՄ

Բայերիժնտականը կազմւում է «չ ժխտական նախադաս մասնիկով հետեւեալ կանոններիհւսմւսձայն. Ս Եմ կամ ունիմ բայերը, որոնք արեւմտահայերէնում ար», «կուտ, «յ» նախադաս մասնիկներ չեն ստանում սահմանական եղանակի մէջ (ներկայ եւ անկատարժամանակներ), ժխտականի են վերաճւում 22» ժխտականնախադաս մասնիկով: երեք բայերի սահմանական ներկայ եւ անկատար ժամանակների ժխտականը, Ահա

այս

Սահմանականեղանակի ժխտականը Ներկայ ժամանակ Եմ

չեմ

Կամ չկամ

Անկատարանցեալ Եմ

Ունիմ

չունիմ

չի

Կամ

Ունիմ

չկաի

չունի

Ձայնաւորովսկսուողբայեր

Ներկայ

Ներկայ չեմ ուտեր չես ուտեր ճուտեր

չեմ երգեր չես երգեր

չ'երգեր

|

Սահմ. եզակի,երրորդ. պարագաՈւրեմն, ներկայ, «չ»դնումենքմիայն դեմքի, է սկսւում: յում եթէբայը ձայնաւորով Ո՛չմի ուրիշ տեղ: . Ձայնաւորոովսկսւուղ բայերի միուսճամանակները ճչ5-ն դրւում է ուղղակի բայերի վրայ, առանց ապաթայրցի,ինչպէս` եթի չերգեմ (ըղձական), չերգեցի (կատարել անցել), այրի չերգեմապառնի):

ե6

ապառնի ժամանակի «չ»-ն դրւում է բայի վրայ, ինչպէս Աեւմտահայերէնում, գրեմ, իդի չերթաւմ

ժամանակ Ապառնի

ԱՄԻ

Հրամայականիժխտականը (Արգելական)

այդ

գրեր, մի նստիր, մր՛ կարդար: Իսկ յոգնակիի պարագայում, այդ մասնիկը դէմքի վրայ, օրինակ` մթ՛գրէք, մբ

է ըղձական եղանակի յոգնակի երկրորդ դրում

Ձայնաւորուվ սկսող բայերի առջեւ «մի» արգելականընոյնութեամբ մնում է (մր Բանաստեղծութեան մէջ երբեմնօգտագործւումէ մ/ձռգեր ձեւը: ցեր)

ԲԱՅԵՐԻ

ժխտԱԿԱՆ

ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

ՊԱՏԿԵՐԸ

պատկերը,թէ՛ բաղւսեւ թէ՛ ձճայնաւորովսկսող բայերի համար, որպէսզի ամէն ինչ յստակ լինի: ձայնով ե նձն ն նե մքերը, ն առանձնայատ ենք միայնե յոգնակիները որեւէ քանզի զակի դէմքերը,

ե,աար

-

ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ

եմգրեր չեմ երգեր չեսգրեր չես երգեր գրեր չ երգեր

Իլ խոնարհում

ԵՂԱՆԱԿ

չեմ խօսիր

չես խօսիր

չիխօսիր

Ալխոնարհում

Ուլ խոնարհում

չեմ բանար չես բանար չի բանար

չեմ թողուր չես թողուր ճի թողուր

»

մր»

չէի խօսիր » չիր

չր

չէի բանար չէիր »

չէի թողուր

չր

»

»

չիր չր

» »

անցեալ Կատարեալ եցի (չերգեցի)

եցիր

չխօսեցայ

չխօսեցար

չբացի

չբացիր

պիտիչբանաս պիտի չթողուս պիտի չթողու պիտի չբանայ

պիտիչբանայի

պիտի չգրէի (պ. չերգէի) պիտի չխօսէի պիտի չխօսիր պիտի չգրէիր պիտի չխօսէր պիտի չգրէր

պիտի չբանայիր պիտի չբանար

պիտի չթողուի պիտի չթողուիր պիտի չթողուր

Վաղակատարժամանակ ("17 չեմ գրեր (չեմ երգեր) չես գրեր չէ գրեր Օէ երգեր)

եմ բացեր չես բացեր չէ բացեր

չեմ խօսեր չես խօսեր 3է խօսեր

չեմ թողեր

չես թողեր չէ թողեր

չէի գրեր (էի երգեր)

Ե

.

թ թազրր ն 1 Ա աղա ան Ար Ա րէր

ողե բ

ԸՅ) ժամանակ

ՏՐ ղակատար

չեմ բացած

չեմ խօսաօ » չե

չէ

:

,

:

չես

»

չէ

»

»

չեմ թողւսծ չես չէ

Անցեւսլիյարակատար ժամանակ("4) չէի գրած(չէի երգած)

Ո ԳրՍ ՉԲ.

բացած Հ մա

Է

չէի խօսած

ԱՐ :

որ.

Ֆ

ձեր

»

ապառնիԺամանակ Բաղադրեալ

անցեալ Անկատար

չի գրեր (չէի երգեր) չիր

։

չեմ գրած (չես երգած) չես զրած չէ գրած

ներկայժամանակ ել խոնարհում

չթողում

Անցեալիվաղակատարժամանակ(2)

ընդհանուր տալիսենք ժխտականխոնարհումների Արորեւ

|

պիտիչբանամ

պիտի

ԱնցեալիապառնիԺամանակ

եղանակի ժխւուսկանը կոչւում է արգելականեւ կազմւում է «Սի» Ճամայական

մասնիկը արեւմտահայեմասնիկով: Եզակին կազմելու համար շեշտակիր դրւում է անորոշ դերբայիվրայ, որի վերջի «յ»-ն փոխւում է զո»-ի, օրինակ՝

ԿԱՆՈՆԱՒՈՐ

|

պիտի չգրեմ (պիտի չերգեմ) պիտի չխօսիմ պիտի չխօսիս պիտր չգրես պիտիչխօսի պիտի չգրէ

րնում

չթողուց

չբացաւ

չխծսեցաւ

ե չգրօց

տ

չթողուցի չթողուցիր

բանալու

գրելու չեմ (երգելուչեմ) խօսելու չեմ » չես գրելուչես չե գրելու չէ

Է.

)չ:

»

».

»

Թ Բերտ :

ն

Բաղադրեալ անցեալիապառնիժամանակ չէի) գրելու չէի (երգելու » չէիր ֆ

խօսելու » .

Ա.

3:

չփր

նր

»

տ

Հե ՄՄ բորեր

ր

ր

ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆԵՂԱՆԱԿ (արգելական)

(եզ)մի՛գրեր (մի Երգեր) մի )

:

`

խօսիր մի խօսիք

(ոգ) մի՛ գրէք

ը

մի բանար մի՛ բանաք

կապւում են բայի, բայց նաեւ` Մակբայները ընդհանրապէս

մի՛ թողուր

նոտ: կաիմ որիշնակաեի

մի' թողութ

յ

ԱՔ)

մ

ժպտեցաւ». «Սայ Բայի կապուած՝ «Ախամտօրուն

Դաուն

այցելէ

ծեց», «ճայնօրէնտարածուեցաւ», եւլն-

չգրեմ (չերգեմ)

չբանամ

չխռսիմ

չգրես մգրէ

չխօսիս

չթողու

չխօսէի

վզրէրր

չբանայի

չխոսէիր չխօսէր

չբանայիր

չթողուի չթողուիր

չխօսիլ

չբանալ

չթողուլ

ենպարագայի պաշտօ

|

մէջ կատարում Մակբայները նախադասութեան ձեւի, չափի, ժամանակի,տեղի, քանակի պարագաներ:

ԸՂՁԱԿԱՆԱՆԿԱՏԱՐ

1գրէի(չգրէի) մգրէիր

չթողուր

չբանար

«/Ուժգնօրինհարուա-

քին

չբողուս

ձչբանայ

».

Ածականիկապուած՝«Սհշւո բարի է». «Գրեթէ մերկ էր», եւլն. ՀԱ «աւելի մաք մաքուրգիէջ, գր «ենտ կերար Սանկբայիկապուած`

չթողում

չբանաս

չխօսի

ածականիկամ մի

ՄԱԿԲԱՅՆԵՐԻ

ԿԱԶՄ ՈՒԹԻՒՆԸ

Անորոշ դերբայ գրել չերզել) ի

են: կազմութեամբբազմազան Մակբայները կազմուած մակբայներ: տարբեր ձեւերէ

ենթակայական դերբայ

չխօսող

վգրող (չերգող)

"դերբայ

Ա

(րն

մզրելիք ( չերգելիք)

չբացող

Աա

չխօսելիք

չբանալիք

քե,

Անհսկականբարդութեամբ կազմուած են հեւտեւեալները,որոնցոք մթմէջմաժ թի կազմում կրկնււորները, որոնք գծիկով են գրւում. ատեն-ատեն, կամաց-կամաց, գոյգ-զոյգ, Ուշ-ուշ, ստէպ-ստէպ, շուտ-շուտ, ճան «ըստ, ի, զ, ընդ» նախդիրներուի, ինչպէս՝ օր քմւո օրէ, փոքր ի շատէ, տալնկ ու վրայ, գոյն օգոյն, միանգամդճդ միշտ, եւլն.:

Ն

:

Ա

վերցրած

ՄԱԿԲԱՅ

ժամանակը, ցոյց տուող անփուիոխ չեն հոլովւում բառեր լինելուլ եւ

տեղըել չափը են մակբայ: Մակբայները անթեք որով տարբերւումեն գոյականներից եւ

Մակբայներըյայտնւում

բառերը յօդ չեն

երբ

բայի

«ե՞րբ», «ո՞ւր», «որքա՞ն» հարցումները:

"Օրինակ Կամաց քալէ(ինչպէ՞սքալեմ):

Փմապիտիմեկնիմ(ե՞րբ պիտի մեկնիմ):

եւտդարձւաւ(ո՞ւրդարձաւ):

ծատմիխօսիք(որքա՞ն պէտք է խօսինք): -

վրայ դնում

ենք

«ինչպէ՞ս»,

Աձանցաւորմակբայները կազմւում

են

հետեւեալըամանցներով,

|

դերանուններից:

են

է ածանցաւոր

ակական

չթողելու չթողելիք

11, 3, 4) Յարակատարի եւ վաղակատարի պարագաներում, օժանդակբայի 2, սովորաբար ճայխադան է Օրինակ`յարակատարի պարաժնտականը դրւում: "122248. վաղակատարիՍԱՈԲԱԱԱ

ռնում. չում

պարզ, բարդ,

Դեռ,

-

ձեւը, արեոզաւթեան

Ա

Պարզմակբայներըկազմուածեն մէկարմատ ճեիթ, վեր, վար, եւո, առաջ, Սերս, դուրս, արավ ապա, նախ, ուշ, շուտ, ստէպ, կանուխ, շաւո, շտապ, յաճախ, հիմա,յաւէւո, յար, եւլն.: Բարդ մակբայների մէջ կան իսկական եւ անիսկականբարդութուններ: բարձրաձայն, միահամուռ, միաբերան, բարդութիւններեն` միաձայն, միաժամանակ, սրտատրոփ, եվն.:

չթողող

Աա

Կան

(այբար- հայրաբար, եղբայրաբար, բարեկամաբար,ազնուաբար, գիտակցաբար, մեքենաբար, պատահաբար, քաջաբար, եւլն. խոնարհաբար, կատարելա(այպէս- առաւելապէս, ամբողջապէս, խորապէս, գերազանցապես, պէս, վերջապէս, նախապէս, հիմնաւպէս,տնտեսապէս, բարոյապես,

օրէն-

ովին-

այնակի-

եւլն.:

.ազնուօրէն, լայնօրէն, սերտօրէն, դանդաղծրէն, մտերմօրէն, անշեղօրէն, փաստօրէն, ծանրօրէն, հապճեպօրէն, փարթամօրէն, շքեղօրէն, վճռականօրէն, գիտակցծրէն, եւլն. լիովին, ամբողջովին, բոլորովին,խմբովին,հիմնովին, կամովին,ելն:

միանգամայն,վաղորդայն,

շեշտակի, թեթեւակի, շեղակի, եզակի, յոգնակի, երկակի,կողձնակի,

որոշա

մեն:

եւլն. ուժգին, լալագին, ահագին,

հոս,

սրտանց,երեսանց,հեռուանց, եւլն. առաջուց, եւլն. հնուց, մօրուց, մտովի, իւրովի, ծամովի, հւաւաքովի,ծալու|ի,եւլն.: ինքնին,վերստին, կրկին, տակաւին, ներքին,վերին, ստորին, եւլն.:

անդին,

Հ

«ուստ»

Անոնք

մակբայները գլխաւորւսբար հինգ տեսակ

են` 1)

ոուսնական, Տանք 2)ք ժամանականան, ւա

են կազմու) Ձեւի, որակի մակբայներ (ձեւիպարագայ

ն

Սորժողութեամորակը, ձեւը, ցուց տուող մակբայներ են, օրինակ` լանկարծ, խկոյն,կամաց, գէշ, աղէկ, արագ, շուտ, յաճախ, վերստին, կամայ,ակամայ,բռնի, հազիւ, սաստիկ, անմիջապէս, չարաչար, բոլորովին, միանգմայն, ուղղակի, այսպէս, ընդհանրապէս, ուժգին,յամրաբար, մեղմօրէն, սրտանց,եւլն.: ինչպէս,

Օրինակներ՝

Անոնք հերոսաբարկռուեցան: Հովըմեղմիւկը փչէ: Բարձրամայն կը խօսէին:

կան

|

ռերս եկան:

Քոյնտի փողոցէ մը դուրս

ելաւ:

պարագայ). Սափի, քանակի

աւելի, նուազ, միայն, ա՛լ, այլեւս, բաւական, մասամբ, ստէպ, չափազանց, քանիցս, հազիւ, բնաւ, լիովին, դարձեալ եւլն.մասնակիօրէն, Գրեթէ, ընդամէնը, քիչ-քիչ, մօտաւորապես, քիչ, սսկաւ,

Օրինակներ` Բազմիցս զգուշացուցած Աւելի Գէ ըրիր

հոս

եմ

գալով:

Ա:

զինք:

եկաւ, օդանաւը արդէն թռած էր: Ծայրը ժայրին հասանք: ըսածները մասամբ ճիշդ են: Ամբողջովին չեմ հաւատար իրեն: Հիմա ճուազ գեղեցիկ է, քան՝ առաջ:

Մհնչեւ

:

որ

եը

վերածելով, ինչպէս`

-

ահա, թերեւս,գուցէ, արդեօ ք, Այո, ոչ, չէ, մի, անշուշտ, իրաւ, արդարեւ, եւլն. հ ապա, միթէ՞, Օրինակներ՝

Արեն:

"Օրինակներ՝ Հիմա կու գամ: Անձրեւը միշչո կը շարունակուի: Ուշ ճամբայ ելանք: Հովը երբեմն- երքեմճ ուժեղ կը փչէ: ծս դեռ կը սպասեմ որ այս խնդիրը կարգադրուի: Առաւօտեան

Ե եւլն.Մ

կամ փոխում

մակբայներ |(ժԺամանակի պարագայ). երբ, երբեմն, արդ, ցարդ, մերթ, նախ, ապա, յետոոյ, հիմա, ուշ, կանուխ, երէկ, վաղը,այսօր, առտու, իրիկուն, միշտ, յաւէտ, յաւիտեան, արդէն, դեռ, ւտակաւին, ատոնց, ժամանակին,առյաւէտ, յառաջիկային, օրէ-օր, ատենօք, նախ եւառաջ...: յական

ԱաԱն Արին

դիմաց,

ներքուստ,

:

Աիտակարգօրէն ջղային

վար,

արտաքուստ,

բայի իմաստը եղաճակաւորում |5)Եղանակաւորիչ մակբայները) ծեւի ժխտելով, տարակոյսի ենթարկելով, հարցական

Յամուսքաայչ կը յառաջանան: է մեկնիլ: ներսմտանքմիասին: էր: Մենէն ի մէկ ետ դարձաւ: ելայ: Անմիջապէս ոտքի

կամաց կամաց պէտք `

ճասնիկով կազմուածներ՝

էր: Սարգիսը հեռուն կանգնած

շատ,

ՏՍ

մօտ, վեր,

հեռու,

ետ,

Արամըժէկդիկեցած էր: Սենեակին մէջ պեր-վար կըպտըտէր: Ը`

տեղական,4) քանակական, աաա

առաջ,

(տեղի պարագայ). ուր, մէկդի, քովնտի,

անդ,

աստ,

Օրինակներ`

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ՄԱԿԲԱՅՆԵՐԻ

հոն,

հոդ,

դէմ տերջաա/ էսբնացայ:

Շուտով կու գայ ամառ:

ըներ: Մի Անշուշտ

որ անօթի եմ:

եկեղեցին. հասանք: Թերեւս այստեղ է իր խանութը: ձախ դառնալու էի: Արդեօ՞ք ես վերջին պոէտն եմ աշխարհի: Ահա

Միթէ՞

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

1) Ընդգծեցէք հետեւեալ

Արմէնը դեռ պիտի

մակբայները.

հատուածի

գայ:

կանուխ կ'ելլէ: ապրի: Զօրավար Անդրանիկիյիշատակը յաւիտեան պիտի անցաւ՝ աշխատանքի Յովսէփ անմիջապէս

Նուպար

առտուները

|

եռէ ԳրեթՆ.

հետեւեալներնեն` |Նախադրութիւնները Այս

ի, առ, ըստ, ընդ, դէպի, մինչեւ, իբրեւ, որպէս, ինչպէս, Օրինակ: Առանց պայուսակի դպրոց չեն երթար: Պիտի պայքարինք մինչեւ մահ:

մասամբ սորվեցանք:

դասը

ԲԱՆԱ Աա

:

Ի

Մենք ամառը յաճախ գիւղ կերթանք: Զինուորները թշնամիին յարձակումներուն յամառօրէն Գետը յանկարծ յորդեցալ: Կառավարութիւնը աղէտեալին անմիջական օգնութիւն

2) Զորս սիւնակների մէջ դնել վերեւի մակբայները,

տեսակների.

դիմադրեցին:

են. |Իսկյետադրութիւնները հետեւեալներն

ժամանակի

տեղի

չափի

պարագայ

պարագայ

պարագայ

պարագայ

եւլն.

|

Հարթ

համար, մասին, պէս, մօւո, քով, հետ, նկատմաճմճբ, միջոցին, օրօք, օգտին, եւլն.:

իրենց

Ձեւի

առանց, փոխանակ,

միջեւ. ատեն,հանդերձ, զատ, եւն, դեմ,

հասցուց:

ըստ

յլա

Տ

Օրինակ`

Եղբօրս հետ

Քեզմէ առաջ

եկեղեցի տուն

գացի:

հասայ:

Կան կապեր, որոնք ետադաս: Օոինան՝

գործածւում

են

թէ

որակս

նախադաս

իր նպատակին հասաւ շնորհիւ ջանասիրութեան: Ձանացիրութեւմն շնորհիւ ան իր նպաւոակին հասաւ: Այսպիսի եռկակի գործածութիւն ունեցող կապեր են` ընդդէմ, հակառակ, հանդէպ, հանդերձ, սկսեալ, ի տես:

եւ

թ

Ան

շնորհիւ,

է կոչւում:

Այն գոյականըկամ դերանունը, որի կապուած է "կապը, ունենում է որեւէ հոլով: որ բացիուղղականից, «կապիխնդիր», Օրինակ: «Առանց պայուսակի նո»

ԿԱՊ

«նռխակր պէս կ'երգէր» նախադասութեան մէջ

`

«ճայ/էթեւ

«սոյնակյի» բառերից որեւէ մէկը առանձին չի կարող օգտագործուել «մ'երցձո» բայի հետ, սակայն դրուելով սոխակ բառի վրայ, «պէս»-ը մի կողմից նրանկապում է բային, միւս կողմից էլ ցոյց է ւռալիս գործողութեան սոխակի պէս): կատարմանձեւը (կ'երգէր ինչպէ՞ս

հոլով տրական

դպրոց չեն գար» նախադասութեան է եւ խնդիր «առանց» կապի:

մէջ «ա/այումա-

տոր րամարվերն

ե 2դելդիւրին, նրայը ելը 1.էտը դնում ն ուրեմն սեռական րավ հոլով հոլով է: «ինծի»դերանունը յարմարեցաւ,ուրեմն տրական

ձեր չին»

Ա

եւ

ո ի

-

որոնքմեծ. մասամբգոյականը կամ դերանունը, բայց նն դե մ են բային,կոչչում ե ենկապ:Օրինակ արոյու կապում ու դերբայը ք

Լն

բառերը,

նաեւ

գնացդժայր տուն(կապը գործածուել է գոյականի հետ): այլա կը կարդայՅասմիկը(գործածուել է դերանունի հետ) նման աչքեր ունէր (գործածուել է ածականիհետ): կինքիկասպյոյտին պատմէր տեսածինմաին (գործածուել է դերբայիհեւո):

Օրինակ` «Աշանց պայուսակի» ասելու տեղ կարող ենք ասել աաշանց ինձի»ուրեմն խնդիրը տրական է: Նոյնպէս,«Գիրքը սեղանինվրայ դրի» ասելու տեղ կարող ենք ասել «հմ վրաս», ուրեմն խնդիրըսեռալկյանհոլով է:

ննոր

ւումէ կապուող բառից: (գոյականից կամ դերանունից) առաջ: կամյետոյ: է իսկ եթէ յետոյէդրւում, կոչւումԷ Է

դրւում, կոչում նախադոութիՀ.Հ

ւթիւն:

.

Է

ռք

«անի

աաա րոլ

մ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

:րկու ԱՅՈՎ

նախադրութիւնները

գիծով.

մէկ

գիծով,

յետադրութիւնները

|

ա) Արեւը կ'երթար դէպի արեւմուտք եւ իր դեղին ու կարմիր ճառագայթները կը ձփային ջուրերուն վրայ: բ) Բացի գրքերէս, գրադարանիս մէջ դրած եմ նաեւ տետրակներս: գ) Ընկեր Փանջունիի համաձայն` հինգ անգամ հինգ յիսուն կ'ընէ: դ) ճաշէն առաջ, եղբայրս եւ քոյրս կը դառնան մօրս շուրջ: ե ) Հակառակ տաքին, հիւանդը կը դողար վերմակին տակ չ

եւ,

ու,

Բեթ

նաեւ, նաեւ, այլ, կամ, ,

Ամրկնես):

Է

այսինքն.ին ինչպէս, ման մանաւանդ, գոնէ, ա անգա նդ,քան, գէթ,գոնէ, նգամ, ,

,

։

:

.

ԱԱ ԱԱ

բայց,

Պատճառ

իոթնե

։

թեա

ոնն

ԲՈՀ

ոչ..-ոչ..(կրկնեալ): ՀԱոմը Սչ

տուողճերնեն՝ ցոյց

զի, որովհետեւ, վասնզի,քանզի:

2) Անորոշ թողուած կապի խնդիրներուն տալ յարմար հոլովներ. ա) Եփրատ......... հեռու, անապատ....... մէջ, ՛տաղաւարներ........տակ ծուարած էին խումբ մը գաղթականներ: բ) Հին երազներս ամպեր...... պէս կ'անհետին, յիշատակն ալ կ'անցնի երգ...... մը նման: գ) Մին կը մագլցէր բլուրն...... վեր, միւսը կ'իջնէր ձորակն......վար։ դ) Բացի մանչեր........ աղջիկներն ալ հաւաքուեցան ուսուցիչ... շուրջ, որ բացատրութիւններ կու տար նոր դաս....., մասին:

ԳԱԱ ուստի, ուրեմը,

եմ ցոյց որով:տուողներն ,

կալխում տոարնեա զվե են երբ, երբոր, եւլն:

Հաա երու, Թէ, եթէ, մինչ, մինչդեռ,

,

Ստորադասական շաղկապների հետ պէտք չէ շփոթել այն յարա բերական դերանունները, որոնք նոյնպէս երկրորդական նախա«ՐՆԷդասութիւններըկապում են գլխաւորիհետ:

ՇԱՂԿԱՊ

:

Եաոկա են

ն ե բաները, որո կ կորում ան անտրփաին Անբեք Տիր

Օրինակ՝

միացնում նախադասութեան: անդամներ կամ երկու համարժէք: ասութիւններ, սակայն նախադասութեան անդամ չեն)

են

Օրինակ Դուրեան ոչ Մեծարենց մեծ բանաստեղծներ են: Ներսէս Շնորհալի գրած է շարականներ եւ առակներ: Շատեր փորձեցին ելլել Արարատի գագաթը,

Շաղկապները երկու տեսակ

համադասական եւ ստորադասական:

անդամ-

Համադասական շաղկապները նախադասութեան համազօր,համադաս են իրար ներնու նախադասութիւնները հեւո: կապում

Օրինակ`

ունէր բարի եչ զթոտ սիրտ մը: Բոլոր լեզուները լաւ են, բայցամէնէն հիասքանչը մեր մայրենի լեզուն է: Ան

շաղկապներըստորոդասուողել |Ստորադասական ադասութիւնները կապում իիարհտ.. են

Օրինակ`

Տղանտաք հագած էր, որուլհետեւ դուրսը

ցուրտ

/որդական նաԲ

ՑՅԱՑՅոն

էր:

Ամենիցգործածականշաղկապներիցհամադրություն ցոյց տուողներնեն`

Աս. նախադասութեանմէջ «որ»-ք պաշտօնով ենթակայ է հետեւաբարոչ թէ շաղկապ, այլ յարաբերականդերանուն է: լ

Բայց չկարողացան:

են՝

«Տեսայ այն մարդը, որ գողտրիկբանաստեղծութիւններ կը գրէր»:

Հակ»

դերանունից

«Որ» յարաբերական: է դրւում, ինչպէս.տեսնում առաջ: ստորակէտ: ենքայս նախադասութեան մէջ, մինչդեռ պից առաջ: աղկ չիդրո. օրինակ` «Եղբայրս ըսաւոր հոս. սպասեմ»: ռ

աոկա

Հճ

Յիշել թէ շաղկապները նախադասութեան անդամչեն, որեւէ պաշտօն չունեն: ես յատկանիջով էլ զանազամւում են մակբայներից եւ յարաբերական դերանուն-. նեռից.

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

1) Ընգծել շաղկապները. գիրքը բերած է: Չեմ ուզեր որ ինծի հետեւիս: Եղբայրդ պիտիգա՞յթէ ոչ: Ոչ գալը յայտնի է, ոչ երթալը: Զինուորներըկռուեցան,մինչեւ որ թշնամիին յաղթեցին: Ձեզ վշտացնել երբէք չեմ փափաքիր: Առաջ օոյլ մէկն էր, մինչդեռ հիմա լաւ կ'աշխատի: Հայրս ըսաւ որ պտոյտի պիտի երթանք: Ըսաւ որ

2) Իրարից զատել շաղկապներն դժբախտ Արին

լ

են

դերանունները

ու

յաճախ, որովհետեւ չար

ԿԱՆՈՆՆԵՐ

ՄԵՍՐՈՊԵԱՆ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹԵԱՆ

վերջաւպէսկը գնահատուի: մէկուն չ օգնութիւնը թիւնը կ ընդունի: : զգուշացիր այն բարեկամէդ,որ քու թշնամիներուդալ կը սխե Օդն ալ կազային մա րմին մըն է: մլ պիտի չպարեմ: Ինծի ալ քիչ մը ջուր տուր: բայց

ան

կ'

:

:

որոշ Մեսրոպեանուղղագրութիւնը

ներում Ժողովրդինպարտադրուած է մինչեւ այսօր լիշուած վայրերում: օգտագործւում է-

արտայայտո

վախ, հիացում ափսոսանք, կութիւն, որոնք միշտ եր:

արը վիշտ, հրճուանք, զարմանք,

կարին: կոչւում րտայայտողբառերը

ուրա

ղ,

ԱՐՏԱ

տառ է, ուային առանձին

-

մ

-

են

առնում իրենցվրայ, ոը ա նԱԱենԱաննարտավանըւթիեըգվարատեն, ոաարւա ԳԱԱ աւորելու:. հետեւեալ բառերը` Ար Գարոն, աի ու, աւաղ, ջա՛ն, իցի՛ւ, եղուկ, երանի`աԱԻԲՅն թեան

ձայնար-

որ.

:

Բի մարթ

ա

Արանք

են ՞

վա

,

մե ողջոյն, մեղա՛յ,

քլ

՞

մե՞ղք, օ-ֆ,

-

բ

է՛հ,

հէ՛յ, կեցցես, ապրիս, Օն, ծօ,

է՛,

ի

եւլն:

Գործածութեան օրինակներ.

Ան

եւ արեւ»: (Պ. Դուրեան) ըլլայիք Վանը...:

տեսած

Ափաղմ ինք չէ: արւի՞նչ է: ինչա ՈՆ գիտե՞ս: ՀԱՏաաիիեր հոս

Ծի

"

կրնար դիմադրել:

ՏԱԱԱՈ

ՀՏ

ԱԻ"

Հետեւեալ հատուած ի հ շեշտ՝ պարագային Թ2

ձայնարկութիւնների

աժաճայր

-

-

-

-

իլ շուտով կ'ան :

-

վրայ

դնել

Այ, այ, այ, օգնեցէք, հասէք: Վ ոտքս, ոտքս: Օհ, բան մը չէ, ցնի: Այո, բայց կը ցաւի: էհ, սա դեղը չքսե՞նք, թերեւս կ'անցընէ ցա Լը: Ծօ, սա Այս ինչպէս ալ ուռեր է:

Աաաա յաՅՆ )

-

Ափսոս,

իսկ 4Ո»-ր

է շաղկապը, միանալով,կազմում է լ անջատ պարագաներում Երկու շաղկապը:

կազմումէ տառ է կազմումթ-ի, «ութ

«եւ»

«ո»ի

է

հետ

միանալով

գրւում

եւ

երկու

հետ:

են օգտագործուել

«ո» տառերը այսպէսանջա կերպով Բառերի մէջ «ե», «զ», դէպքը: ան փուփոխութեան ուղղագրութե մինչեւ 4 Մարտ 4922-ի հրամանագրով տ

Այդ մէջ

տախտակի

այբուբենի է շպրտուելը այբու բենիցղուրս հրամանագրով մէջ գրաւել քն` «ու»-ն այբուբենի եւ

փոխարինուելէ «ութ-ով: եւԱյսին այս երկտառ հերթականտեղը՝ «ց»-ից յետոյ

«ու

»-ը

Է «աի

նկատուել է մէկ տառ:

«եւ» շաղկապիփոխարէնարհեստավտարելուպատճառով նկատւում1 «ե» կցագիրը,որը նոյնպէս է մտցուել ստեղծուել, այբուբեն եւ անհրաժեշտութեան կանօրէն գլխագիրը, իր «է»-ք չունի մէկ տառ: Սակայն կցագիր կազմելով է կողքին «5-ի փոխարէն«պ» օգտագործւում «ե»ի պարագայում ԱՐԵՎ Այսպիսով,կցագիր «ե-ի միջոցաւ տառերու թիւը են, «Եպշ, օրինակ` արեւ հետեւանքով որոշ մարդիկպնդում թէ հասցուել է 39-ի, որի հետ: արհեստականօրէն ուղղագրութեան ստեղծած կապ չունի Մաշտոցի են այբուբենի տանոր ուղղագրութիւնը խախտել պատճառով նոյնպէս, այբուբենից41»-ը վտարելու այբուբենի մէջ «0»-ի թուային Այսպես: Մեսրոպեան արժէքները: է 7ԱՅՍ: Իսկ թուային ռերի «2 տառի թուայինարժեքն եւ նրան յաջորդող արժէքն է 6000 յաջորդող «ութ-ն համար «ց»-ի գործող ուղղագրութեան ներկայիսՀայաստանում ինչաէս նաեւ «ԼեզուաՀանրագիտարանը,

868Ա:

երկա ի

կա

չունի թուային արժէք (տես

Սով.

Երեւան հրատարակչութիւն, Ակադեմիայի գիտութիւնների 6000, որից բառարանը՝ քանական է «ց»-ի թուայինարժէթը՝ տրուած մէջ 1975): Որուլ, Հանրագիտարանի արժեքին, որ է 8000: Ինչպէս «վ-ի թուային ուղղակի անցում է կատարւում արժէքն է15-ի թուային է 7ց00ը, որ տեսնում ենք, զանցուած են խանգարուած պատճառով

տումա-

կացութեան Ստեղծուած այս անբնական է օգտագործել համար պարտադիր ճիշդ վերծանման որոնց հաշիւները, րական ի վեր ընդունդարերից ը ստ ըստ առաջնոյն, իր թուայինարժէքով(7000), «»-ը ւած

ա

հետ

-

Ահ,

Օն. լամա 9, ԱԱմեզի չի

«ե»-ի

«5-ը,

Աբուբենից «1-ը

բարով Աստուած դուք

մէջ «տ ուղղագրութեւսն | համապատաս

Մեսրույեան հետեւեալն. մեցտարբերութիւնը Առաջին անում է 7000-ի: արժէքով

ՀԹԵԱՐՎՈՒԹՈՒՆ

:

ունի 1922-ին խորհրդային. տարբերութիւններ

շրջան» եւ նախկինԽՍՀՄ-ի հայաբնակ: Հայաստանում ւիոխուած, որը հրամանագրով նոր ուղղագրութիւնից», «Հայաստանեան

'

Զգացում ՍԱՑ

4.

են:

Արագա աան կանոն

.

Գլուխ

|

կանոնի:

: .

գործողուղղագրութիւնըՄեսրուպեան Հայաստանում: ներկայիս ուղղագրութիւնից ունի չորս գլխաւորտարբերութիւններ, Հա

Աաաա

ռահվի

ավեր

ներառեալ`«ւ»ի պարագան: :

քաղաքա

Այսպէս 1) «Ա--ու»-ի, 2) «ե-է»-ի, 3) «ո-օ»-ի, 4) «հ-թ-ի պարագաները, որոնք

Այսչորս հիմնական տարբերութիւնները իւրացնելուդէպքում առանց դժուարութեան կարելի է կարդալ-գրելՄեսրոպեան ուղղագրութեամբ եւ հասու լինել 15 դարու մեր գրաւոր մշակոյթինու ներկայիսՍփիւռքում մշակուող գրականութեանը:

ԱԱ

են

Մեսրուլեանուղղագրութեան կանոնները,բացատրւում

են այդ

իր 44 հնչ ձայնաւորինյաքորդող դիրքով «ով» հնչումը որոշ բառեր «ութինչպէս մատիտով» ո՛ւ, ձեռքով): Նաեւ ժողվել, են գրւում, ինչպէս՝ ժողոմել եկած լինելու պատճառով.«վ»-ով

իա, Սանա

Աազան

ՈՒ

Բորտն

Կորել -

ու

ո»,

«ոլ»

եւս

օգտագործում են ւտարբեր ւոառեր, օրինակ. ֆրանսերէնը 6 օգտագործում է, պարագային համաձայն, «Օ», «լթ կամ

Ա

դրովիետու

փ լալն «մ կարմի զել «ա» խմաիապ բառը հնչուելու է դէպքում բառը հնչուելու է «ու»: Օրինակ՝ծով

րաց

տառերը

վ հնչիւնի համար օգտագործւում են «Վ», Աարոն կանոնների ա համաձայն (ուրիշ լեզուներ նոյն հնչիւնի համար հնչիւնի

աԹզԱՏ

տառերի գործածութիւնըառանձին-առանձին:

համա

աների

ք

`

«Ք Աաով ԲարախկզբումՉրբե՛ք: ԱԱթ նանան ԱԱ |

չունի: Այս

մեսրոպեան-դասական ուղղագրութեւամբ գրւում

եւ

մանուն, վյա Վահան, Վահագն, վարանում, Վարդան, վարժ, վարազ, վաճառել, աստակ,վառել,վեր, վէպ, վիժում, եւլն.

ր

բ) Բարդեւ ածանց բառերի մէջ, երբ երկրորդ բաղադրիչը / հնչիւնով է սկսւում Թ ԻՈ թն ւնի

աաա

վնտահ, բազմավաստակ,

գաղթախյր, ինքնա

ց9

տառը

նաեւ

երկու

աւազ, աւազ, Աւագ, ամենեւին, աւանակ, աւարտ, աւել, աւեւոել, Աւետիս, բաւական, բաւարար, բեւեռ, գաւազան, բարձրաւանդակ,

Ա

անվտանգ,անճար, Ան վարժ,

«»

(անգլերէն Խ-ինման):

Աղաւնի,

աղաւնի,

աւազակ, աւազան, աւան, ԱԹ աւուր

:

«5-

ատի

Աաաա

Օրինակներ՝

բառ զոյութիւն հնչուել Վ է «Ուր»

ձայնաւորի

Բառասկզբում՝ «ՀԱԱ

սկսւող

ԱԻ»

բացի միւս ձայնաւորներիցյետոյ (աղաւնի, թեւ), աան«ո»-ից ով: արանքը լսուելիս (այան, հեւլալ)գրւում է Օրինակներ`

ա) Ժոնչիւնովսկսող բառերը

՝

ժու-

մ հնչումիարժեքով տառի գործածութիւնը՝

1/թ.

Բառամիջում՝

արարմանը

վի, խռով

խողովակ,

զով,թովիչ, ժողով,իւրովի,խոստովանիլ,

հովանի,սովորել, սովորական,թոթովել,քով,եւլն. Արան ավանի

ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹԻՒՆԸ

տառերը յստակ

ոու»

--

:

լ

Տեսնենք «գ/», «1»,

«ո».

Օրինակներ

ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ

Է ժենչիւնըեւ Վ, Ի,

է

ում

։

ՏԱՌԵՐԻ

եաազալվ

Ահա

կամ բառավերջում Բառամիջում

են փոփոխութեան ենթարկուած 1922-ին:

անոնները օգտագործելու ձեւերը:

հազի

ոաթոմաւ

ԳԱԱմիութ, մոն

ԱԱ բոցավառ,

աք

աաա

ԳԱաթ

կարեւոր, խաւար,

գաւիթ, գրաւել, Երեւան, Եւա, Երեւակ, զաւեշտ, հեւալ, հիւանդ, սաւան, սարկաւագ, Սեւան, սեւեռել, եւլն.

Բառավերջում՝

«Ո»-ից բազի միւս ձայնաւորներիցյետոյ

վ/լսուելիսգրւում է

Հակոր Սնիւ, անձրեւ, այլաձեւ, արծիւ. բանիւ, բարեւ,

«2»:

ետեբե

հաւ, կռիւ, թեթեւ, թէեւ, թիւ, իրաւ. խոնաւ, կեղեւ, կտաւ, նաւ, ներքեւ, հաշիւ, հարաւ, հովիւ, ձեւ, մեղմիւ, նաեւ,

շնորհիւ,պատիւ, սեւ, ստորեւ, վերեւ, տերեւ, եւլն.

արաաաաաոնանաաարկերիի Աաաա» «ւուոր»

եւ «ուտ»

:

լ00

կանցաւոր,գործաւոր, հանգստաղէտ,ծաղկաւէտ եւլն.) 2) «բարի», «տարի», «հոգի» բառերի հոլովումները գրւում «բարւոք», «տարւոյ», «հոզւոց»:

Ը

են

«»-ով՝

Ամփոփում. է գրւում «վ»ով, յետոյ նաեւ կամ բարդ բառի «վ» ձայնը պարզ գրւում «ու միջեւ ձ այնաւորի երկլու է յետոյ կամ միւսձայնաւորներից -

-

.

15. «ռթերկտառի գործածութիւնը՝վ/հնչումի արժէքով.

սկիզբը,«ո»ից գրւում առաջ է «ութով: յետոյեւ ձայնաւորից «բաղաձայններից Լ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ.

«վ», 4) Գծիկները փոխարինել

կարախանդա-առել,

գորգա-աճառ, Անի-, ա-ան, -արս, ւոե-ել, բարձրւս-անդակ,

Բառամիջում

ու ուն

ուհ ուռ ուու

ունենում

կայացան

մեղուաջան, զուարթ, բացուածք, դժուար, նուագ, եւլն: .առուես, լուացուել, հաշուել, գրուելիք, պատուել, հովուել նուէր, պատուէր,քուէ, պահուքտուք, վազուըտուք,քերուըտուք նուիրում, Դուին, լեզուի, հեռուի, սուին, աղուոր, զինուոր, բանուոր, ուսուցուող, տաշուող, տեղեկառուութիւն, հաշուեւռուութիւն, տուռւչութիւն (կոչումի): "

.,

Ուշադրութիւն.-Ե 1)Երբ «ու»-ն վէ հնչւում, տոդադարձիժամանակվերաձւումէ ութ-ի, բ

հնչպէմ Աստ- ւած, նը- աճել, բեր- չած: Օգտագործյում է նաեւ սուղ «ո»-ի գրութիւնը տողադարձի ժամանակ,օրինակ՝ Աս-տր- /ած, Նըարդ, նթ- մէր, նք-,ի- րում, պահ- ը- տիլ, տե- ղե- կա- ւոք- չու- թիւն, տրւ-չութիւն (այս բառը ներկայիս երբեմն հաշուե-ւդրչու-թիւն, «տուչութիւն» ձեւով է գրւում թերթերում, այդպիսով ւսղաւաղւում է թէ՛ բառի գրութիւնը եւ թէ բառի հնչումը):

2) «ռւու»-ի դեպքում (նուհրատուութիւն), երբ «ռւու»-ն ունի լ/հն չումը, են մանաւանդկրաւորական բայերի պարագայում,որոնք շատ առատ աոաԱԱ ԱԱ ԱՅՅ «2 գրելայնպէս՝ ինչպէս որտողադարձի ժաման ախի

աեոմ Սար երինամաբ արդէն, օիինակ՝ բերչումէ,

աաա անան

(եմ գասագոքի ջարադրութեան համար օգտագործել ՀԱԱ ենք ծրեւում է արդեն):

ինչպես

Բացառութիւն՝ «ժռո-ովվերջացող բառերիածանցումներնու

Թ ա,

Աախոիոաեոը

բառաբա րդումները գրւում են «ուտով, օրինակ հաշ/ու-հաշուռվ-հաշուական-հաշոչակյահ,բիւ-թաական, հով/ո-հովուել, եւլն.:

սո-որական,.

հո-իւ, -երնայարկ, կարե-էր, կառա-արել, հի-անդ, -երնատուն,

-ան,

մոք ծ է Ահւ եւ ձայնաւոերկտառը՝ ը` քաղաժայնին յաջորդող հն նախորդող դիրքում. Ստացւում է հետեւեալ պատկերը այս Հագար աուն ուս Աստուածն, Եդուարդ, Երուանդ, Նուարդ, Յունուար, Փեւորուաի

ուն

տառերով՝տալով անհրաժեշտԲւ՛-

«ու»

ցատրութիւնները.

(Բաղաձայնացած«ու-ի պարագան)

Լորին

«ւ»,

հոգե-արք, արտա-ար, կառա-արուբար, արագա-այղ, -`Հական, տե-աբար, պատ--ական, հոգե-որ, տե-աբար,անցա-,հազ--ա խորո-ել, վիրա-որ, ա-ազակ, պարտ--ել, թիւն, պտղա-աճառ,ն--ագել, գրա-որ, երե-ուդէպ, պատի-, ա-ետել, ստ--ար, պարտ--ել, կեղե-, եղե-նի,հարե-ան, բե-եռ, մինչե», ա-ազ,

րու-

թական,հետե-եալ, հաշ--ապահ, գահա-էժ, լա-ատես, կտա-, արշա-, ծարա-, ներքե-, պարգե-ել,տերե-, ուղե-որ, ա-ելի, հա-ատք, հազի-, հեծանի-, արխի-, զա-ակ, բա-ական, գա-առ, դա-անանք, հաառե-տուր, ուր--ական,

իրա-ացի

հետե-անք, ցրի-, Ջի-ան, համբա-, արմա-,տա-ար, տ--ած, զ-արբ, թ--ական, ընդուն-ում, կրկն-ում, Ղե-ոնդ,

ր--արձան,ստ-եր, կռ--արար, թա-ուտ,

կանաչա-ուն, լա-ութիւն, Լե-ոն:

ա-

ա իւրաքանչիւրի պարագան, Սրբագրել ցանկի մէջի բառերը բացատրելով ուղեվորութիւն,մյարհ աշվեւովութիւն, հիվանդանոց, |

2)

Համեմատվում, խաչված,

նկատուում,լեզվական,երթեուեկ, խեղդվել.օրհնված, զինված, «եվհարված,

շեշտավոր,

018:1441Աարակ ընկա ճանաչված, Աաաամթն աաա

աոա

ավոր

Հաաա

ԿԱ

աայ

Հաա

աւ

ական

ՈՒ:

Աաաա

ր

աոա

րրա

Կ

ԱՆՑՈՄ

պատվով, անւավեր, վարձւած, բեվեռ, մանավանդ, ռահվիրա, արվեստ,

կամաւ կորա աաաաաի

նվաղում: հրւանդան, Լիրա մաամակգ ՀԱԱ

բա

ՀԱ

մորենի

կաթված

ննւարաա ոաաաՑՅ ԱԱԿ -Յ1112

յռի գործածութիւնը...

ԼԱՐւա

գրւում շեշտակիր լսուելիս, վանկի Փակ իրենց պահպանում բաղադրիչները Բարդ բառերի երկրորդ Բւսռասկզբում՝ մէջ,

«Ւ»

«է» է

|

(ակ, (Գ. ք, 9, էջմիածին): են

ջն (մեծարժք,

ջրվ/):

Բառամիջում՝ վերջնահնչիւն«Ա»-էն մակբայների ածականների, ա) գոյականների, «Վն գրւումէ «Վ» (պատճն, պարէն, ամչն), լ02

առաջ

լսուող

«քոեն առաջ զ) վերջնավանկումոչ արմաւուսկան

մ բ) «4» գրւում մէ,է, ե երբ բառամիջում լսուող Հ-ն բարդութեան ու ածանցման ատեն կարող է հնչիւնափոխուել ու դառնալ հ, ինչպէս շկ շիկահեր, թէկն- թ/կունք լայս բառի իսկական արմատն է «թճկն», որ գրաբարի մէջ հոլովման ատեն դառնում է թրւան, թոկամբ, թիկունք «Այս հոլուլումը ցոյց է տալիս, որ բառի արմաւոնէ«թժկն», որ աւելի յետոյ է դարձել «մտ լաջորդող «(ո-ի պատճառաւ»: (Հր. Աճառեան, Հայերէն ԱրմւստականԲառարան, 1973, Երեւան, հտ. 2, էջ՝ 470):

(կաղանդչ էք,տնօրհն էթ):

-

Օրինակներ` «Ք-ով

գրուող

պարզ,

բարդ:

տապահել.

«էթ-ով է գրւում

կամ ամանց բառերի, որոնթ պետք է

աղեկեզ,աղէւո, աղուէս, ամէն, այսպէս, այդպէս,այնպէս, անգէւո, անզէն,անէծք, անշէջ. անպէտ, աշխատասէր, աշխէտ, ապաւէն, ապաբէն, առնէւտ, ասպարէզ, աստղագէտ, արդէն, արժէք, ապօրէն, բանասէր, բարեսէր, բզէզ, բուէճ, բրէտ, գահավէժ,գէթ, գէշ, գէս, գեւո, գէր, գմբէթ, գոմէշ, գրագէտ, դէզ, դէմ, դէմք, դէն, դէպի, դէպք, դէտ, ելակետ, ելեւէջ, երէց, զէնք, զէնիթ, էակ, էգ, էշ, ընդդէմ, թէ, թէեւ, թէկն, թէպէտ, ժամկէտ, ժապուէն, լեգէոն, լէզ, խաբէութիւն, խէթ, խէժ, խլէզ, ակոտկէն, ծէս, ծովահէն, ծուէն, կէս, կետ, կողպէք, կուզէկուզ, էս, կրէտ, հակա-մէտ, հանդէպ, հանդէս, հէք, Հելլէն, հրշէջ, ձեթ, մէգ, մեզ, մէկ, մէն (մինակ), մէջ, մետ (միտում), մողէս, յարալէզ, յաւէտ, ետաղէմ, նշանդրէք, նուէր, շահէն, շէկ, շէն, շէնք, ողջակէզ, որպէս, ուղէշ, չէզոք, պանթեոն, պարէն, պարէտ, պարտէզ, պէտ(ք) (շփոթել «պետ» բառի հետ),պնւակալէզ, ջրվէժ, ջիօրհնէք, սէգ, սէզ, սէր, սպառազէն, ստէպ, վէժ վէճ, վեպ, վՎէս,վէրք, վրէժ, վրէպ, տեսակէտ, տէգ, տէր, տէրունական, տէրտէր, Աա" փոխարէն, փորձագետ, փրփրադեզ, քարտեզ, քեն». քնկած,. թրգական,

Ք

է) «աւետ». «աս, բառերը գրւում են ապակեղձն):

ինհալիհնար անր

վէմ,

ՀԵՔ

Բացառությւն. որոշ բառերու ոն չի հնչիունավոխւում (օրինակ աղկկութիւն, աշխփտ,երչկոււն, հչն, կրկն, խլմզ, Հելլմն, պարչն, պարիտ,տ/գ, Տնօրնութիւն րել հիմնարկի կամ դպրոցի Վարչական Մարմինը, գրւում է մեծատառով, չշփոթել «տնօրինութիւն» բառի հետ, որ նշանակում է ղեկաւլարման ձեւը, տնօրինումը եւ գրւում է փոքրատառով), քարւուզ «Հոն չի հնչիւնափոխւում նաեւ կցական բարդութիւններում (օրինակ: երչցկին, մխտեղ, թժկուզ, թժպէտ, չ/զոք):

գ) մոն կարող է նաեւ հնչիւնափոխութեամբդառնալ «ծ» (թեկնածու, գմբեթաւոր, զմբեթաձեւ, արժեթուղթ, արժեցնել) եւ մանաւանդ«ամէն» բառի ա լօդակապով բարդութեանատեն (ամենատես), իսկ հոլովման եւ անյօդակապ բարդութիւնների ատեն «փոնպահպանւում է (ամ/նընտիր, ամչնից, ն): ամչնէ

:

նաեւ

(գրում

4ք.

ն

Գ. նե րկայի ե եզակի Գ.

է)յեւեւ

(գր ում

յոգնայոգ

ժ) Ապառնիի եզ. Գ. դէմքը (պիտի գրժ) եւ յոգնակի Բ. դէմքը (պիտի գրժբ)

Ան պիտի

Աաաաաաի ԱԱ պիտի

գրչինք,

գրչիք,

պիտի գր

ժբ) հրամայականը(գրէ- գրեցժք, ըր

-

գրէր, գրիր,պիտի

գրձի, պիտի

ըրէք)

Բառավերջում՝ Բառի վերջում երբեք ճե» չի գրւում, այլ` «մ» (ափսէ, բազ

եթէ, մանրէ, Վահէ,

գրւում է րոպծ): Նոյնպէս, բացառականհոլովը (գրաբար եւ արեւմւտահայերէն) եւ միշտ թով (տունէն, դպրոցչն): Վերջնահնչիւնայս «թն չի հնչիւնափոխւում ատեն (հիւլչական, մանր աբան): պահպանւում է ածանցմանկամ բարդութեան

Ամփուիում.

չլսուելիս«է» Արիա Ակիզբի եւբարդ Բառասկզբում: Պարզ է բառերի ատեն ՀԱԱ Էն ուաեանքաան: բարդութեան: լսուռղ, երբ. բառամիջում: (երբեմն էլ դառնում է«ե»): է

ս

նալ

«իթ

վերջնահնչիւն առաջլսուող աները «գէն», «Հ».«էս»,«էաս»,«էոս» յ

«ն»-ից

Հ`

Նազարչթ,Յովսէմ/"

Է «է»

դէմ դէմքը

թ) Անկատար անցեալի բոլոր դէմքերը. (ի, չիր, ր, ժինք,4իք, ին)

դ) «Թով են գրւում «էճ», « զէն», «Վլ», «էս», «Համ», «վու» վերջաւորութիւնները ունեցող յատուկ անունները (Արմչճ, Արսէն,Զաւէն, Խորէն, Կարէն, Շահէն, Ռուբէն, Սուրէն, Օգսէն, Աշխէն: Գուրգփն, Վազգէն, Վիգէն: Աբ, Գաբրիէլ, Գնէլ, Դանիէլ. Մանուէլ,Միքայէլ, Իսրայէլ, Ռաֆայէլ, Անժել,Զաբէլ: Արիստակէս, Արւոաշէս, Մովսս, Յովհաննես, Ներսէս, Վրթանէս: Անդրչամ Թադչու Մատթմու: Նաեւ

ե) Ձայնաւորից առաջ երբ «Գ»է լսւում՝ գրւում

է-ն պահպանւումէ.

«օրէն», «երէն», զարէն», «եղն» ածանցներով վերջացուլ «թով (կենսաւփտ,լաւապխ, նրբօրչճ, հայերփճ, յունար/ն,

Բան աաա ոճ,աոել դեմքը.

լսւող

(քրչական):

7/2.

«մ» տառիգործածութիւնը. (/է)ճայնը,

ե) « ռ Օ ձայնաւորներից առաջ «ե» է գրւում, երբ եա» (եայ, «ե.» երկբարբառներն են կազմում, այսինքն այս երկու ձայնաւորները միասին են հնչւում (ատծան, մանեակ, մատեան, արդեօք, ընտանեօք,բազմամեմյ):

Բառասկզբում

երբ ե

զ) Բառերի յոգնակին (մաւոիտճեր) եւ բայերի վաղակատարը «ե»-ով

Բառամիջում

Ծանօթութիւն.

(երբ, եթէ, եղբայր, Եդուարդ): (/է)է լսւում, գրւումէ «ե» եւ թէ՛ բազմավանկբառեր: Ղախնահնչիւն«ով կարող են գրուել թէ՝ մհավանկ

(գրերեմ»:

Է

հնչումը ունի: Ուստի, պետք է իմանալ թէ 6 ոբ «ե» է ե՞րբ`«է»: «ե»-ով սկսուող բառերըեօթն անգամ աւելի են,

Քառամիջում

«ե» գրրը ժ

դրւում բառերիմէջ եւ

քան«է-ով սկսուողները: ա)

եւ մանաւանդ 8, լ, Բաղաճայնից առաջ

(Նժդեհ,հրդեհ, անել, հեղեղ, ուժեղ, վսեմ,

դ, մ,

.

հնչիւննսրից առաջ

կեռաս),

«ե»է գրւում,

Բառամիջումշփոթեցուցիչեմէ հնչումը ունեցող բառը եթէ Ուշադրութիւն. ատեն եւ «եջով է գրւում (գեւտ-

Ֆ Մեսրոպեան դասական ուղղագրութեամբ «եւը բաղկացած «եռ, «» տառերից:

է

Բառավերջում Որեւէ

«ե» է գրւում (բերդ, խեղդել, հրաժեշւո) դրաբւսրեան«ք» յոգնակերտ մասնիկը արմատականպէտք չէ նկատել, անէծք), օրինակ՝ են

Բառամիջում

իչպեսաւոեան, յաւիտեան,ամերիկեան,Յակոբեան (ազգանուններ).

"եայ

բրդեայ, ձիօրեայ, գործունեայ,ոսկեայ,արծաթեայ.

քառեակ,հնգամեակ,50ամեակ,100ամեակ,սենեակ,

Աա Աանաերեն անգլերէն. սալորենի. բոցեղէն, լուսեղէն,

հրեղէն,

ծիրանենի,խնձորենի,

Ա

է ամ,

ատե

Կարսեցի, հինգերորդ.

Մշեցի, հայեցի,

որդ,

սնիկներ)տեղեր- պատուհաններ. ելի, տեսանելի, զգալի, պառկելիք.գրելիք.

Երուանդենք-Երուանդենց. րուենք-Պետրոսենց,

հօրենական,մօրենական: հայրենական, |

:

(հրդեհ, վերջացողբառերը,

են գրւում, ածանցման ուբարդութեան «եջով ԱԱԱն

'Բ)«ի»-ով

ածանցական մասնիկները«ե»-ով են գրւում, դ) «եա» (եայ),«եօ» երկբարբառները: «ե»-ովեն. ե) բայերիվաղակատարը «ե»-ով է գրւում, Բառավերջում՝ որեւէ բառ «ե»-ովչի վերջանում: գ)

գրւում,

ե-

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ--

է.

բնաաաա»--Ի -ական -ակ

«ե»ույ Սամ «է» ոմ.

իան մարգար-

ս-ղմ մ-ղմ

գ-ր

նիկ -րեւան

ջ-րմ

ւո-ր 8-թ

Վահ-

հ-րթ

Արաղ -րկու -փրատ -զերթ -ջ ն-րկ վր-ժ մ-ջ օ-նք մ-ղր մ-րձ

-րգ

մ-կ

Օժիկներիտեղ դմել «ե» կամ «1». բազմավ-պ զ-րթ Բ-րդ արդ-ն թ-ական մ-լան ատ-լի աղ-կութիւն ւո-նչ ապաւ-ն խստօր-ն

Բ

դ-մ

ուղ-րձ

-րուսաղէմ

պարւո-զ

հրաւ-ր

վ-րջ .փ-ղկ Ա-րմ

-րթ

ճարգար-

-

գ-ղ-9իկ

գր-թ-

գ-րան

ապ-րջանիկ բար-բ-ր

է գրւում առաջ Հեւ հաղածայնի իրերայաջորդ

լ

բերդ),

լուս-ղէն

,

:

ա) բաղաձայնից կամ. երկու

միջակ-տ

,

է: Այսինքն,

էգրում, «ե»-ով ձայնը

"դ Ածանցականյեռտադաս մասնիկներ ունեցող բառերը գրւում են«ե»-ով, եան

տառ

«ե»-ով չի վերջանում:

բառ

Բառասկզբում«յէ»

ք Արմատականերկու բաղաձայնիցառաջ

երկու

գրւում

2) Կցական բարդութիւններում, որպէս երկրորդ բաղադրիչի սկցբնատառ, ճճջ-ը պահում է իր «Եմ» (Օէ) այսինքն,հնչւում է անջատ: հնչումը, Օրինակ: հԽօոեդբայոբառը հնչւում է հօր եղբայր կամ 22 թիւը Հ քսան երկու

Ամփոփում.

ի-ի չի վերածւում, բարդութեան ածանցման գետակ,նետ-նեծտաձիգ):Այլապէս՝«Ժ»-ով է գրւում (գժր-գրրութիւն),

ատեն «եթ-ու դ) «թով վերջացող բառերը ածանցմանկամ. բարդութեան գրւում,ինչպէս լապակո-ապակծօործ,գին/ո- գինեաան,ոսկյ// - ոսկծջուր),

`

են

վր-պ թ-թ-լ

խնկաւ-տ

հոգ-պ-ս

մինչ-ւ

ամ-նա-ական գ-թ

մ-րթ

անարժ-ք

ապակ-ղ-ն

խօսլով

երանաւ-տ Արտաշ-ս հիլլ-

Անժ քրիստոն-ական

Տո

գրիւ

6 րնչպես ափսե

երէք

հասցե վայրեջք Գեւորգ գահավեժ օրենք սակաւապետ պանթեոն տանեիր

դեսյք

ԷՏ

հայերեն ընդդեմ 6պարենապէտ հիւլլեական հազարամյա այսպես նշանդրեք բանջարեղեն Նունե հետզհետե առօրեականգրէթե

լրջօրեն

միգուցե Մատթեոս

տանտեր գործունեութիւն կեցցե

|

եւ

:

11.

(ո)

ձայնը եւ

տառի գործածութիւնը,

«ո»

ՏԱ)

լծորդ գիրեր են: Սկզբնապես,Մաշտոցեան այբուբենում «օ» տառը գոյութիւնչի ունեցել: Պէտք է ենթադրել թէ օ հնչիւնը գրուել Է «ո» տառով: Ջու«ո»

«օ»

«այու» գահեռաբւար, հնչուող երկբարբառը,որ «այ» տառակապակցութեամբ էր Ժամանակիընթացքումհեւոզհետէ վերածուել է 6 հնչիւնի (աւր օր, կաւշիկչկօշիկ, ծնաւտ» օնօտ), եւ հեւոսգայում գրուել է «օ» տառով:

գրւում,

Հ

10-11րդ, մտել է այբուբեն, իսկ «ո» տառը օգտագործուել Է բառահնչիւնով սկսուող բառերի համար, ինչպէս «ոչ», «ոսկի», բայց բառամիջում«ո»-ն դարձեալհնչուել է . ինչպեւ՝ «որով», «այչ, «նոր», եւլն.: Այսօր,«ո» տառը օգտագործլում է հետեւեալկերպ. տառը դարերին, Սկզբում, (/ո) «օ»

Դ

Բառասկզբում Ասօր /ո

գրւում ձայնը

նման հնչւում են օ-ով,

է «ո»-ով, ինչպէս ոգի, ոզնի, որ,

2) «ոհմակ»

բառը:

եի արի պ փոր,

Ստո, աեոր

Հրո

ինչպէս՝ գնող, նՀորն աերըՄան, ոռի որվհետեւ, ա

նանին

տր

մու

բոլոր,

Ց».

Բառամիջում ո

տառը

շատ

զոհ,

արո

աւելի

է

Անանեան

Բառասկզբում:

ԱՈՈՏՈՆԱՎՈՒՅ

'

ԼԱՑ

Աո

Աաաա

վոձայնըգրւում է «ո»-ով (ոգի,ոսկի),

Բառամիջում:

ր

ՀԱ

ՀԱԱ ա) օճայնը բ բ) երկու բաղաձայնից առաջ լսուող ձայնըգրւում է «ո»-ով (հորթ), գ) «վ» տառէնառաջ լսուող 6 ձայնը գրւում է Լ

ունեցող բառերը գրւում են«ոթ-ով օ «ո»-ով (ովկիանուս), Բառավերջւմ օ ձայնով բառերը «ոյ» վերջացող ենառնում ( հանածոյ): ՆՆ

ԿԱԹՆ

(պոչ,....

ՎԱՍ 2.

Ախոռժիլ. աղիողորմ անգործ, առողջ, բողկ, գորգ, գործ. դրոշմ. ըմբոււո, խոստում, խոստովանիլ, խորդալ, խորհուրդ, կողմ, կոմս, հորթ, մորթ, շորթել, ողորկ,ողորմել,տոմս, ձորձ, փորձ: Բացառութիւն՝ արտօսր, կօսրբառերը:

շնորհ,

երկբարբառի պական ա

հնչիւնո վերջացող բառերը գրւում են «ոյ», ինչպէս երեկոյ, մեծարգո), հաճո), եւլն., որոնց մէջ «/»-ն անձայն է: Սակայն, սովորութեան Օօ

կարգ է անցել

հնչիւնըեւ

«օ»

հին հայերէնի

ԳԱԱ

հնչումը, «աու»-ի "լ

ան ՊԱՆՈ, Ցարի արնի» եւ

նՆ

տառի գործածութիւնը,

տայ»

երկբարբառը,

«լալ»

մար»:

որ

լատիներէնի

,

ԱԱ,

«Ձս»

արիաան արը Գար

նման), ինչպէսմալր, ալ

մ7

նուել է հետզհետէ արտասանուել է օ-

ր

է

'

կօշիկ, օձ. վ (Օր, (օր,կօշիկ ու|

'

Շդարերից

Բառավերջում՝

օ

Ինչպէս գիտենք,Մեսրոպեանայբուբենը չի պարունակում օօ» տառը, որ այբուբ ենի վրայ աւելացել է ԺԱ-ԺԲ դարերում: Այդ թուսկանից առաջ, հնչիւնը ունեցող բառերը գրւում էին ա» տառով, ինչպէս ախոռ, Խոսրուլ, Խ որասան, նաեւ յաճախ ձեւով, ինչպէս`աւր «ւալ» (օր),ուրեմն՝ զոյգ ձեւեր են օգւուսգործուել): Մաշտոցեան շրջանին,

Օրինակներ,

ա)

թաթ

|

իջ

սոխ, սխւոոը եւլն. օգտագործւում,քան թէ ոռան:

աթի

Առփոփում.

նախկինի

Բառամիջում` սալոր,

բ) Հետեւեալ ածանցները գրւում են «ռ»-ով. աւոր ծաղկաւոր, կեղծաւոր, փառաւոր: ող գործող, գրող, եփող, ուտող, խմող, խօսող, ծնող. կեղտուտ, աւազոտ, ուռ քարոտ, երկչուտ, կրքուտ, հիւանդոտ, մսկուո, բարկացուղ, ոտի ցնցուտի,ոսկերոտի, սնուտի, որ աղուոր, հատոր, պղտոր, որդ վաճառորդ,յաճախորդ, որսորդ, նոց հաւնոց, հիւանդանոց, խոհանոց, ոնք մերոնք, ձերոնք, ովի ընկերովի, բերովի, վճարովի:

:

որպէսզի, եւլն. Բացառութիւն՝ 1) «ո՞չ, ովամիս,ովկիանու, Ույսանըայ» բառերը, որոնք

ար.

կրճատուած անձնանուններ եւ օտար բառեր գրել .0»-ու. ինչպէս Սհամանթը, Մարգ Դրգ զերռ Այս անունները,հոլովման ատեն գրւում են Մարդյհ, Մկոյչն, են՝ «Այո», «քո» բառերը, որոնք «յ» չեն առնում: զերոյուլ եւլն.: Բացառութիւն

մնոմերյ

մեզիհասնող որոշ գրուաժքներյիմէջ ենթակայականդերբայըհանդես

է գալիս գրաւղ եւ գրող զոյգ ժեւերով, որ ցոյց է տալիս «ա-ի եւ Օի նման արտասանութիւնը՝ ե ժամանակիընթացքում: Արդ,Կ Կիլիկեան շրջանո յ

Աա անը

'

էմ,

-

եւրուացիների հետ շփումի հետեւանքում երբ «օ»-ն մւոել : այբուբենի մէշ, ո-ն պահպանուել է բառասկզբում վո հնչիւնի հասար մուսան, իսկ բառամիջում է հնչուել Օօ (ճո»-ի այս զոյգ ԹԱՑԵՑ չ' իջում՝ Զէ բառը. ոոհ մէջ «ո» տառը բառասկզբումհրու:

Խրոմակել

օն

զրարիՀԱԱԱԱՏ«որովիետեւ»

օրէն

օք

իրօք,

զգուշօրէն, հաւանօրէն,վեհօրէն, յարգանօք, նախօրօք, վաղօրօք, խելօք, առռք-իառօք:

օրօք,

Առմփոփենք, է Բառասկզբում՝ օ ձայնը ուրն

«թով.

Բառամիջում՝

եսճո. տարազն հետեւեալն է. Բառասկճրում Ախօր,երբ բառի սկիզբը ծ է լսւում, 202 է գրւում, ինչպես օղ, օգուտ, օժիտ, օծել, օմ, ճր, օտար, օրէնք, օրինւսկ, օրհաս, օրհնութիւն, Օգոււոու, եվն.: Ածանցման եւ բարդութեան ժամանակ երկրորդ բաղադրիչի «օ»-ն պահպանւում Ե հնչպէս՝ ազգօգուտ, անօրէն, ապծիէն, ւուսոծճոիր օրէն:

`

գրւումեն «օ»-ով առաջ «աւ» հող Գրաբարում: (կօշիկ). բաղաձայնից բառերը

ԻԲառավերջում՝ օ հնչուող բառերը գրւումեն «ոյ»-ով(հանածոյ):.

Գծիկներուն տեղ դնել

Միքակո բառերում, «/2-ից առաց լսուող «0» ճայնը (այսիսքն «ռմ/»հնչումը գրւում է՝ «ով»: Օրինակ: ո՞չ, ռմասիս,թմկիանոս, Ռմսաննա: Բոլոր միւս բառերիսկիզբը երբ Օէ լսւում Կ «02 | գրչուս

եր ր

զ-րավար

"1

:

առաւօտ, Ակոս, աղօթք, աղօտ, աղօրիք, ամօթ, անօթ, անօթի, ապարօշ, արտօնել, արտօսր, արօտ, արօր, բարօր, բռնազբօսիկ, բօթ, գեղօն,գեղօր, գիշերօթիկ, գօս, գօտի, դրօշ, դօդօշ, եօթ(ն/ը), գբօսասք, զգօն, զօդել, զօր, հզօր, զօրք, զօրավիճ, զօրեղ, թափօր, թռթափել, թօս, թօթուել, թօշնել, լօդիկ, խօթ, խօլ, խօսք, ծանօթ, ծղօտ, կարօտ, կտրօն, կրօն, կօշիկ, համառօտ, հետազօտել, հօտ, հօտաղ, ձօն, ղօղանջ, ճօ4, մօտ, մօրուք, յօդ, յօդակապ, յթդուած, յօժար, յօնք, յօշոտել, յօտել, յօրանջ, յօրինել, նարօտ, նօտար, պաշտօն, պարեգօտ, Պօղոս, պռօշ, շօշափել, սօլ, սօսի, սօսափիւն, սջօղել, վառօդ, տօթ, տօն, տռսախ, ցօղ, ցօղուն, քօղ, քօռշ, Օրօր

ստ

գն-ղ գն-րդ թերթ-ն տիկն-ջ բ-րբ Փել

Հաա

Լ

կամ «օ»

«ո»

դաժան-րէն

կր-ն

Բառամիջում

,

«աաա

աի

Լ

ԱՄ

:

վ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Բաքառութիւն.

օմսայսըունեցող բառերը, հին ժամանակների նսաս, այսօր ճւ գրւում են 7ո-ով եւ ախտեղիցէլ սկսւում է շփոթութիւնը, թէ ե՞րբ բառամրջում ոթ ենք օգտագործելու եւ երբ օա Ուստի, ստուգաբանական սկզբունքըն հետեւելով, անհրաժեշտ է այ» իմանալ գրաբարում, բաղաձայններից առաջ ունեցող բառերը, որպէսզի անք գրենք «Օժով: Ահա այդ բառերը

ջարդօն,

զարթօնք,

օնք

է

Իսկ նախկին«ա-ի փոխարէն օգտագործուել է «ռա տառը` բառամիջում, քւառաձայնիցառաց: Իսկ ծայնաւորներիցառաջ հնչուող «աւ»-. պահպանուել է ճոյնուբեամբ,օոինակ՝ առաց: Պապանուել Է նաեւ բառամվեոցուռ,հնչձաէս՝ նո. կաւ, համ

դր

արդեօք, ընտանեօք, կարծեօք, գեղօն, թափռն,թերթօն, թողօն,կրօն,

եօք

յաճի )

-րչափ մենաշն-րհ

եւ տալ

անհրաժեշտ բացատրու: ւնները.

քորն

«ո

պաշտ-ն,

տասն-րեակ երեկ-

լ

ր -սկնե րքկ-րնթարդ

էր

«շն պղտ-ր

միլ ԲՅԱՆ

«գնական

իմերջ» -ր-վհետեւ

-վկիանոս

ընտանե-քմ-րթ գ-րծ-ն փ-րձ -րս-րդ կ-ղմ կտր-ն տպած-յ ղջ -գեւ-րել տար .տն-րէն

աան

մք

7ՐԴ-ուլ

ողար

տ-թ

օ-ղուն

տ-թ

կորա»

ԱՆՑ» ծ

-րկր

Նշ

-ղբալ

ԻՐՈ

ԷՈ

-Ժտել

ճն

ալ

Գի

կրչել

ասկ

2) Սրբագրելսխալները.

Ի րրա րանա հանլածք երեկո գործոն սփօփանքպահանհ լետո ակնթարթորէն պաշտոնաթող անդծրը իրո օրօրօցզարթոնք ամենորեայ սօխառածշատախոս լորինել թօշակ սխտօր տոթակէզ շոշափել տարծիինակորէն մթիմոթ ոգանջել

աներարոր» ոշկակար

իԱ»

մորուս

ոմաՅի

աւա

Դ

աին

Բառավերջում՝ ա)Շհնչումով բառերը գրւում են «դ/»-ով, ինչպէս ւ տեսանք(անգոյ/,դշխո/ երեկո), հանածո,հաւաքածոյ, խստաբարդ)յ, ձուլածոյ, պահածդ): բ)Հետեւեալ վերջածանցներն էլ «ռ»-ով են գրւում Առօտ համառօտ, կարճառօտ,

յթ

`

«Խտաճը

7/1.

Որ

Բառի բոլոր

«հա

Ար

Հարա

եւ Աաիթ

ՐԱՏԻ

ԿՅՈՒ

ԿԱՆԱ

ին

տառի հնչիւնը գործածութինըԸ`՝. գոր հնչիւնը «փ» րառի թիւնը

է դրոքծրում պահում իր հզմ: հ

նք

Լյսպես

-շ

-

|

յայտագիր

ռասկզբում՝

բաղաձայններից առաջ հ լսուելիս հ» է գրւում (հզօր, հտ,հեկայ, հնազանդ,Հնդիկ, հպարտ,հռչակ, հրաբերան, հրաշք, հոուանդան): շշ»-ից, միւս բոլոր

լցի

` `

չիւնըյաճախ «ր» տառին

էհնչւում

բահ, (աշխարհ,

յաջորդող

նիրհ, շնոր):

դիրքով է գրւում

եւ

`

յանձնլել)

յանցանք

յանցագործ ապաղել

ԻՄ/2. ցո տառիհնչիւններըեւ «7» առի գործածութիւնը. արանքը

ք

Ո

|

առասկզբում՝ եւ ց»

նոյն հնչիւնը ունեն եւ արտասանւում են /չ Սակայն աշտոցի ժամանակից սկսեւալ, գրաբարեան ժամանակաշրջանում, բառասկիզբի | /» եւ թօ տառերը տարբերհնչիւններեն արտայայտել: / հնչիւնը միշտ գրուել է մ»

տառերը

մո տառով: Իսկ 2»

այսօր

լծորդ է «հ» ձայնաւորի /) եւ փոխարինումէ գրաբարի«ի» նախդիրը:Ու մինչ «ի» նախդիրը գրւում է բաղաձայնից առաջ միայն ի քաղաքն Երուսաղէմ), «» գզուումէ ծայնաւորիցառաջ | )երուսաղէմ քաղաքի, Ուստի, հնչուել է օր» (ի Յերուսաղէմ), այսինքն օտարազգի յականէ /անուանէ): ա» կիսաձայն հնչիւնի նման, ինչպէս: յայտ բառը, որ հնչուել է Քայւտ(ոոյօի Այս պատճառով էլ օտարազգի «յ» հնչիւնը հայերէնի մէջ գրուել է ո/թով (Յովհաննես, Յովսէփ,լոբելեան, որոնք հնչուել են «/»-ու, այլ ոչ թէ «ր»-ու) եւ փոխադարձաբար, հայերէնի «ջ-ով սկսուող բառերն էլ օւտտարները տառադարձելեն «յ»-ով: Յետազայդարերում է որ «5-ը բառասկզբում ստացել է հ հնչիւնը եւ դւոճել է բաղաժայն (Յիսուս, Յակոբ, Յովսէւի,յաճախ, յարգանք, Յունիս, Յուլիս, /աջողուամառ, եւլն.): Որուլ ուղղագրական դժուարութիւն Է յառաջւանում այսօր, թէ երբ պէտք է 7 հնչուռղ սկզբնատառերը«/»-ով գրել: Որովհետեւ գրաբարից աշխարհաբարին են անցել եւ այսօր էլ .»-ով են գրւում շատ բառեր, որոնք պահպանումեն այդ ոչ արմատական«/»-ն: Արդ, եթէ բառասկիզբի«յ»-ն հանելու դէպքում, Անում է բառի արմատը (ինչպէս` յաջող-աջող, յառաջ-առաջ, յաւելուածաւելուած), այդ պարագայում բառը գրւում Է «»-ով: Սակայն ամենաապահում միջոցը ժայնաւորից առաջ բաղաձայնացած ա»-ու սնսուող 150 բառերը մտապահելնէ: Այսպես`

յագենալ յականէ(ակն)յաղթլութիւն)յաճախորդ լախճապակի յակինթ յաղթանակ յամառ Յակոբ

յաղագս

յաճախ

(համար) յաճախել

յամենալ յայտնել

յայտնի

յայսմաւուրք յայսմհետէ յանուանէ

Յուլիս

ուղարկի

յղել

յղսել

յունապ

յափշտակել յղտանալյունարէն

յարածամ

ելուզակ

յարադիր յարալ ւզ

ափրանալ յեղ(ում)

չոբելռան

յոճսակը յեղափոխութիւն յոխորտալ յարակատար

յարալկարզելյեղակարծ յարատեւ արակցութուն

յեղյեղուկ յենարան յարանուանութիւն յենուիլ լռսան, յեսայել լարգլել)

յարդ

արդարե

յետոյք ետ(ադաս

թ

Տունհս

մոգնիլ յոյզ ոյժ

Յունուառ լուշ

յուշիկ յուշվապարիկ լուռթի

յոլ

Յոյն

յուսալ Դլսաիատ

լոպոպ

յստակ

ոռեւղես

յաջորդ

յարձակուել յեւտսակողմՅովհաննէս

առաջաբան

յարութիւն

յետոյ

յառաժնանալ) յարմար

յերիւրանք յիմար Յինունք (50 ծր)

յասմիկ

յարուցանել

յաւակնիլ

յիշել

ւ

րմա լոռի յովազ

աւր

լաջողլութիւն)յարկ(անի)

լուռութք

չոյս

աարի

յառնել

տառը

յաւիտեան

Յուդա

լուզել

լիրաւի

յարաբերութիւն

լյառաթադէմ Յարութիւն յառել յարիր

Ցովսէփ

յթռուած

յօժար յռնք

յորդ

լօշոտել

յորդոր

տ

յորժամ փիշատակմարան) չորձլանք) յորջորջել իշոց

յեմել

յռրանօց յօրինել:

Բարդութեան կամ ածանցման պարագային այս բառերի «/»-ն պահպանւում է, ինչաէմ: մեծայարգ, ան/ագուրդ, լիայոյս, ձայրւաեղ, հանրայայտ, եւլն: |

Բառամիջում՝ «թ դրւում է երկուձայնաւորիմիջեւ, ինչպէս գոյական,Գայեանէ,հայեացք, Գալֆայեան, Սարոյեան, խնայել, կայան, կայարան, կամ ձայնաւորի

թիւն,

յախուռն յածանւու

յանկերգ յանկուցրչ

յանձն առնել

Նր

`

յատ

յանձանձել

գրեթէ անլսելի ձայնով

յղի

յարաբերական յարաբերուոլ

յանդիմանել յանդուգն յսնկարծ

հնչիւնը գրւումէ ճոշով (ահա, անհատ, խոր/ուրդ, վահան, Վահրամ, եւլո.):

մւերժ

յանգել

յանդիման

ոնրամիջում:

յիսուն

յաւելուած

յանգկլաւոր)

1)օղթից առաջ գրւում է զ» Սդի, /դել, /դկել, /շփանալ), 2) Նոյնպէս, ոա»-ից առաջ գրւումէ ոյ», ինչաէս միակ բացառութիւնըեղող «/տտակ»բառը:

յաւելեւսլ

յատակ

յայտագիր յուոուկ

,

Բացառութիւն՝

քառավերջում

Տասմիկ

յայտնութիւն

եւ

բաղաձայնի միջեւ, ինչպէս` Լուիս, փայլ: Ձաղնւաւորինյաջորդող այս դիրքում «թ» գիրը արտասանւումէ «եր» մք) եւ կիսածայնէ, ինչպէս` այգ, այդ, այժմ, այլ, այծ, այո, այս, այր, բայց, գայլ, եղբայր, երկայն, լայն, ծայր, հայր, ձայն, մայր, յայտագիր. շռայլ, սայլ, փայլ, քայլ:

Բառավերջում՝

|

Բազմավանկբառերիվերջում, ճա»-ից եւ ոո»-ից յետոյ գրւում է ՕՁ»,որ սակայն անձայն է, չի արտասանւում, ինչպէս` ակամայ, ակռայ,անզգայ, անխնայ, արքայ, ընծայ, լուբիայ, լուսնկայ, ծառայ, հսկայ, շղթայ, շուկայ, վկայ, տղայ, քահանայ: Նոյնպէս` ազնուաբարդյ, ակնահաճոյ, աղածոր բրածձոյ,գազանաբարո), դշխոյ, երեկո), հաճոյ, հանածոյ, յետոյ, վերջ ի վերջոյ, տպածոյ, քաղցրաբարոյ:

լ

ճլովման, ածանցման, բարդութեւսն

ակույի,շուկայչճ,

արագաներում այս

ատեն

ճյ»-Զ ընկնում

1) Մի քանի բառեր (ահա, ապա, հապա, ասիկա, ատիկա, անիկա, նա, հիմա), յատուկ անուններ Ամերիկա,Անգլիա, Արաս,

եւ

բայերի հրամայականները (գնա, խաղա՞ Հոլովման աւտեն սակայն, յատուկ

եւան

3) Բառասկզբում,ինչպէս ասել ենք, «դ»-ից առաջ գրւում է «աթ-իցառաջ գրւում է «ց», որի միակ նմոյշն է |

ել

«ուռա»

Հոգու

3.

մէջ կան նոյնահունչբառեր, որոնք Հայերէնի

տուլ տարբերւում են ել գրւում են թեամբ,իմաստիտարբերութիւնը

բաղդատութեւամբ: Այսպէս՝

համը(մունջ)

հանք(ընդերկրեայ մետաղավայր)

հար(զարկ) հարել(զարնել, ծեծել) հաջող(շան ձայնհանող) հարկ(1-տուրք, 2-անհրաժեշտ) հարթ(տափակ)

արնոիՅՆմք)մ) -հեղուկ,

հետ

2-անգա

(միասին) ետագայ(հետը եկող) հոլով (գլորուել)

ԱՆԻ ոյլ

սուսբ

հիւթը)

հոյն (իոն պտուղը) հորթ (կովունձագը)

է

աջ

եւ

րանն

եւ

|

ե

ճա

Պար

ուհոխու

ե

յեյլ

Էտի ՈԱ: քերում գրւումէ «հ»-ով:

ԱԱԵՀՐՑ

կրի

:

աԱ ԲԱՑ Աէ րի ԱԱ րութիւնը: բա Ուշադրութիւն. Մտապահել նոյնահունչ

«/»-ի

:

տ

են:

ՀԱԱ

«ղ»-

ՈԹ

:

Է

ՅՈԹ

:

-հ-յ յ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

իւրաքանչիւրիպատճառը. ոտ

Հ Սրբագրել , ԱրաԱր ՋԱՎՈՆ ամէ հածորդ. Ձ0նատուկ հանդգնի ՆԱ հանկարծ հորդոր րիԻԿ րա հարգի Հուլիս հաջողել Հոմ Խա ալ ա. ով

լ

Կեր

թաթն

է»

հետո

յամարձակ հուլօրէն

հորթառատ լեռնաշղթա սիրահորթ

ի

սալահատալլ

մենահարզ՝հառաձանալ

հօռժարիլ Հովհաննէս երեկոեան

չեին արուն

տկութիւն հատկութի

հաղթել

հորձանք

հաղթայասակհոռեգոյն

հանձնարարել|

Հաակեն «արտ լ աիարա -ամբակ կաթսաՍԱ աաագարծ Սրանկակ Ի «արափոփոխ . արուն րւոաա Հեք

Հները

(զգացմունք)

(ծոյլ,յուլօրէն)

ւնները,

:

"

հրա-անգ

:

՞

Յոյն (Յունաստանցի)

ն

լ

յորդ

ՍԱ խո

վաքԱԱ

-արձակում -ար

՛

արաբիր

նդծովեա- ժպր-իլ

Ն

«աւակեո

Հրո

-արեւան հ

ան-եղլի

-սկել -հղու

ագա-

ժաճ-ար

արտա-ա-տել

ան-ագուրդ -ոխորտալ ՀՎարասելուկ-աւելեալ -աւերժական

ՏԱ

բրա

:

:

առաջ գրւումէ

յետագայլեւոքէն եկող,յաջոՅՎՔ յոլով (շատ) յոյզ

պարտադիր

Հեմ

ԱԱ

ԱՂԱՆ

(դէպի առաջ)

հրեք

լեզուի

եւ

Հ

ոլո

ավերջու

յաջողնաջողութիւն) յարկ (բնակարանի յարկերը) յարդ (խոտ) յառաջ

Շույնահունչ բառեր գոյու-

Տարաաոկա են բառերը: ցանկով տրուած Բառամիջում նըգրւում յաջորդող դիրքով: ձայնաւորի է կիսաձայն «յով, հարմ Հանաբառերիվերջում,«ա»-ից եւ «ո»-իցյետոյ գրւում Բազմ: եղեր Հն Բացառութիւն՝ Նաա մերան 1) կանբառեր, ԱԱ

յամր (դանդաղ) յամրընթաց(դանդաղքայլող) յանգ (քերթուածիտողավերջ) յար (միշտ) յարել( խօսքին խօսք աւելացնել. կցել)

(առատ) հօտ (ոչխարիխումբ) )օտ (կտրուածճիւղ), հոտ (բոյր) (հին հայկական հոռի ամիսներից) յոռի (վատ, գէշ) հօր (հայրիկին) հոր (փու, փորուածք)

Ք

Բառասկզբում:

սիւնակներում

ձախ

Ի հարկէ,

այլ

են 1822-ին,

Ամփոփենք. Հ

"

:

գրելակերպի մէջ ճ/»-ի

են նաեւ

եւ

է: Այս

տարբեր կերպով: Մեսրուվեւսն ուղղագրուենք ստորեւ,

լեզունայսպիսով աղքատանումէ:

րեն

(ղի. յղել)

9...

զոհւում.

լիրիորաթում նի Անհրաժեշտ է, ուրեմն, նկատի ունենալ նոյնահունչ բառերի ուղղագրութիւնը:

նոյն հնչումը ունեն, սակայն իմաս-

արտայայտւում

տարբերութեամբ, ինչպէս տեսնում

համրընթաց (լուռ քայլող)

բառը:

տարն

րակյեիր եզան

ագիր

Տ

տառերի պարագայում:Սակայն, որեւէ ունեցել ունեն մանաւանդ արհեւսւտակաառաւելութիւն չէ նոյնահունչբառեր ունենալ համար ուզղագրութեան դրանը մայտացնել,ինչպէս արել

ինչպէս'

րորյուը

Նոյնահունչչ բառեր բառեր

:

տրուած բւսռերի

«թ

ուղղագրութեանամենամեծ վնասներիցմէկը գրե-

պպգրելն է՝ ըսւո հնչուած ձեւի, որու հետեւանքով բառի իմաստը Ա իաաատի չիճժութիննէ լառագանու: Օրկրորձ վնասն էլան է՛ր մոռացւում են եւ անհետանում են հայերէնի բառա-

ն

վերջում:

2) Մի թանի միավանկ բառերի վերջում դրուած «/ջն արտւաւանւում բառերնեն բայ, ճայ, Հայ, թէյ, խոյ, վա՛յ, ա՛յ:

ոխուած

ի

Ց անկից,

դա,

Եւրոպա, Ռուսիա)

չեն ստանում անունները ստանում են «թ,

ԴԱՈ

սա,

ի

էգիեամելին, չօգտագործուողբառերը

շղթանեդ

ք դմիբ:

`.

Աաան ՍԱ իաեիը ն ան նջ

«/»-ն պահպանւում է, ինչպէս Իսկ յոգնակիի եւ յօդի աւելացման Է, ինչպէս ակռամ, տղաց, հանածոք, այս

երեկոյծան, զգայացունց:

րկ լիա-ոյս

-ագենա՝

-ախճապակի -աղարջ

:

Ողղագրութեանընդհանուր կանոնների համաձայն սրբագրել հետեւեալ երը, տալու|անհրւսժեշտբացատրութիւնները.

հղկել դավադիր

դահէկան վարսավիր համառ կարեւեր

`

Հապա,

ԵՒ ՏՈՂԱԴԱՐՁԻ

նր-իրում, նդե

վերջանում, այս կանոնի

են

խեղդը-Վեցաւ, բուժ-քե-ցաւ,

բոռ-նըւե-ցաւ,

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

կառա

սիւնակի մէջ եւ 4) Հետեւեալ բառերից փակ վանկ ունեցողները դրէք աջ կողմի բաց վանկ ունեցողները` ձախ կողմի սիւնակի մեջ: անկո-դրին,բագօ-աի, ատ-եան, լե-զու, ար-դար, գն-չու, պահա-ռան, ճու: Օրինակ ագա-րակ, ար-հեստ, ոհ, բա-ոիք, եր-կու, արե-ւուտ,

հյուսվածք մեծագույն

բնակա-րան,

փակ վանկ

Բաց վանկ

ՏՈՂԱԴԱՐՁ

Յուն-ար,

առաջին վանկերում ոք» դնելով, ինչպես Նքարդ. զին-որ, տեղեկաւոր-լութիւն: Մանաւանդ կրաւորական քայերը, որոնբ «ուիլ» համաձայնեն տողադարձւում,ինչպէս՝ բեր-ւեցաւ, եւլն. խըռ-նը- չե-ցան,

.-աղորդութիւն

ԿԱՆՈՆՆԵՐ

չի ենք, ներքեւի տողնենք բառտողիմէջ րեւէ տեղաւորւում, տողադարձում նրա մի համաարթ.). մասը՝ հետեւեալ կանոնների

ադրում

2) Վանկատել հետեւեալ բառերը. օրինակ՝ երկիւղ ճր-լու, ձմեռ» ծր-մեռ, արտասանուող քրտնիլ- քրր-չոո-ճիլ

ա)Որեւէ վանկ առանց ձայնաւորի չի կարելի թողնել: բ

Միավանկբառերը չի կարելի կիսել եւ

ներքեւի

տողը

Հ

փոխադրել:

Արժէք.....:::...». գետնամած........

գ) Բազմավանկբառերը տողադարձում ենք վանկատելով, այսինքն վանկերը իրարիցզատելով: Տողի վերջում մնացող վանկից յետոյ դրւում է տողադարձի նշանը(-), որ կոչւում է եռթամռայ դ) Հնչուուղ բայց չգրուող

առանտաղ

ճայնաւորների միջեւ Երկու

գտնուող բաղաձայնը յաջորդ ինչպէս՝ գա-րուն,մա-քուր, ծի-ոան,ա-լազ, եւլն: զ) Երկու ձայնաւորների միջեւ գտնուող

ընկճուիլ....

աոան

աաթ»

աաա

աղջամուղջ ընդունուած.......... կապու

ԱՌԼԱգ,

ի

Լ.

Նանա

աաոա

ազնուութիւն...

:

քրիստոն ժ-ական, /ի-իրաւ,

տակա աաա

ատնե

տեսնուիլ......

«աքանիւռի Լ

աաա

ձեւերով եւ

սուղ

«ը»

դնել`

Ց

ամակ

մատա».

անն

Հայի: ,..ժանր......... սկիզբ.......:. թոաթոաթոոթյաան ոո ՔԱքոլշ...24:2242: տատա արայատակ զԱԱԳՈԼԱԾ, տե նանորո մկրտել.....-..»-

.

րայր:

բոլոր

արոր աաա աաոոն եի

աաա

ոա

աւընկճուիլ....

պատուաւոր...

վ էհնչւում (Աստուած,

,

ատն

վեռնային

Յ) Հետեւեալ բառերը վանկատել հնարաւոր որտեղ որ հարկաւոր է.

է) Երբ կան իրարակից երկու ձայնաւորներ, որոնք անջատ վանկերուեն պատկանում,պէտք է իրարից բաժանել` երկրորդը անցընելով յաջորդ տո ղը, ինչպէս մարգարփ-ական, թէ-ական, եւլն.

բակ

Սաենի

ապատաս

անաոււ

աաաաաանաաուաթըն

աաա

խեղուած..........

աստառ.

ձմեռուան...........

«ա» կրսածայնը գնում է երկրորդ ճայ-

ը) «ու»-ն երբ ձայնաւորիցառաջ զինուոր, Նուարդ), պէտք է տողադարձել 4»-ով, ի պահանջել հարկին տողի վերջին եւ յաջորդ տողի

իշխլանութիւն..

(քանոն

արան

ոսոթոտրաոաաար

ԱԱ

անաարթորրոթ

աակ

թոուտրոավաաաարաանՏոն

կամուրջ........ագարի

աաոտագակյա

լուսառոը:»244:22աաաատարրաքաաաաակոանկթոթ»

տողն է անցնում,

նաւորի բա-յական,գո-յական, Հա-յոց, խո-յսնւալ, եւլն: հեւո,ինչպէս` ծառա-յսբար,

նեու

լեզՈւխ...

ա

ծովահայեաց........

ւա.

::52.4:4:տտա044144գ4արաա

հսկայական. լիրրաւ............ քրիԱԼՈՌԱԵԼյ, ԼՎԱԼԱու

սուղ

կաաապաենաաանաւագանաա

երկինք...............-

չե

տախտակամած....

«ք»-երը պէտք է գրել` տողի մեոջիռ վանկի կամ յաջորդ տողի առաջին վաճկիմէջ: Օրինակ. մե-ղքր, քս-կիզբ, ան-գլղ, ըս-պասել, ար-կող,Մո-կոր-տիչ, բր-ժըշ-կել, յքս-տակ. քս-տորին: ե)

Ա

ար-տա-սան-ւող:

Հ

"

Հզոր

աաա

ագագապու

|16

Արա

րաակարաւնոաաավեգա

ԿԷՏԱԴՐՈՒԹԻՒՆ

ենք դնում՝ 3 Ստորակետ

բանալոր խօսքի ատեն, խօսողի ձայնի ելեւէջները,առոգանութիւնը,նաեւ ձեռքի, դեմքի այլազանշարժումներըօգնում են որ դիւրաւ հասկանալիդառնան ասուած խոսքերը:Գրաւոր խօսքը չունի այս կարելիութիւնները, ուստի կէտադրութիւնը ականնշանակութիւն ունի գրաւոր խօսքը բացայայտելու համար:

Կետադրութեան նշանները բաժանւում են երեք խումբերի.- 41) առոգանութեւան նշաններ,Բ) տրոհութեայննշաններ, Գ) բացայայտութեան նշաններ:

Ա.ՍՌՈԳԱՆՈՒԹԵԱՆ

ՆՇԱՆՆԵՐ՝

1) պարոյլ, 2) ճիշդարտասանելուորեւէ գրութիւն:

3) երկար, որոնք օգնում են շեշտ,

-:

Նախադասութեան բազմակի

միջեւ, նաեւ միջանկեալբառեր ա" անդամների ա) խօսքերզատելու համար իրարից,ինչպէս՝ «Աւօն, Ալիսը, Արանփողոց ելան»: «Ալիս, Արմենակը,որ քեզ կը սիրէ, մեր քաղաքը փոխադրուեցաւ»: :

համար, ինչաէմ' միւսբառերից բածճանելու

բ) Կոչականը «եղբա՛յր, ինչո՞ւ կը պոռաս»:

շարունակւում, գ) «Այո» եւ «ոչո բառերիցյետոյ, եթէ նախադասութիւնը Դասդ գոց սորվա՞ծեւ: յո, սորված եմ»: -

|

-

(հարցման նշան) /ԽՇճՔ |)Պարոյկ ենքդնում՝ հարցական վրա, ճիշդ հոն, հարցումը ընկնում է որից սպասում:

ուր

եւ

Հարցման

-

Սամ այն մասի պատասխան են թ

այս

նշանի տեղը ճիշդ պէտք է ընտրել, որովհետեւ հմաստի տարբերութիւններ են առաջանում, հնչայէս նշել ենք արոէնՕրինակ՝«Թատրոն1/ուգե՞երթալ» հարցումիպատասխաննէ՝ «այո» կամ «ոչ»: մին: «Թատրոն կուզես երթալ» հարցումի պաւտտասխանը կարող է լինել «Ոչ, տուն կ'ուզեմ երթալ»:

ս

Շեշտենք

ինչպէս'

-

Կրնա՞սարտասանել: ՈՀ, ժամանակ չունիմ:

ինչպէս անջատելու համար Բացայայտիչը րԱ Հան Աճերիկայէն»: եղբայրս՝ Վահանը, վերադարձաւ

դ)

«Մեծ

անԱԱ

ե) ժամաճակիեւ տեղիԱԱ ժամը 8-ի ը եւ միւս բառերից, ինչպէս ի «Գիւղին ծայրը, տնակիմը մէջ կ լապրէրպահակը»:

«Վաղը,

դ

:

:

ԱՄ

բաղադրիչներիմիջեւ, ինչպէս` «Ամառը հասու, զ) Բարդ նախադասութեան հասկերը դեղնեցան»:

դնում

ա) Հրամայականնախադասութեան մէջ, ինչպե

է) «թէ...թէ»,

Արնի 2զոք

(տատա

«Հոս եկուր»: «Յիշէ ըսածս»: բ) Կղչակամիվրայ,ինչպէս՝ «Վահէ՛, ուրկէ՞ կու գաս»գ) «Այ» բառինվու, երբ «ելտ-ը հոմանիշէ «այլեւսթ-ին,ինչպէս՝«Ալ կը բաւէ»: ենք շեշտել որոշակի բառի կարեւորութիւնը,ինչպէս` «Այս է ճիշղ |

«Ախ,

8) Երկար ենք վրայ,ինչպէս՝«Ա՛խ, Ձայճաթկութիւնների

թ) «եւ»

աարազործում

«Ա

ափսո..

"ուն

մայրը մեռաւ»:

1) ստորակէտ,

ՏՐՈՀՈՒԹԵԱՆ

ՆՇԱՆՆԵՐ՝

2)միջակէտ, 3) վերջակէտ, 4) |աաա արական ւը կաա արմ բիմիչղ հասկաճողութելննի աանեու, ներ. |րուն մ:

բութ,

ս

ՀԱՆՐ

Աաղ

Եա

Կ

Աո

ՐՆ

շաւո «Ու»

աղրիշչից բաղադրիչ

Աաաա աին կըզ

ըմրաուանաելրանեմկուկամեր

կաին

կուզեմ ծով երթալ»:

առաջ սւտորակտենք դնում, եթէ ճախադասութեան շաղկապներից

Արամին Ար ափերը տերին, եւկարինի ունի տարբեր

բայ,

ինչպես

ոտքը:

Ր) Առոցամութեան նշանները առհասարակդնում սմք բառի վերջին մայկալ որի վերեւ, ացին: Իսկ եթէ վերջին ձայնաւորը «ք» է ....'։ դէպքումդնում ենք վերջընթեր ձայնաւորիվրայ, ինչպես՝ «վա՞ղը»:

Բ.

Աա «ոչ...ոչ»,

ինչպէս՝ «Թէ կաշխատի,թէ «Ո՛: կը Բուագէ, ոչ կերգէ»:

առաջ,

Սայլոյն ստորակետչենք դնում, եթէբաղա րիչներոը օէ Բաղ «Գայլը մօտեցաւ եւ յօշոտեց' գառնուկը

ունեն ելք

նկրական:ինչա

2) Միջակէտ ինքդնում` արար

աաա

(տիկին), Վրդ. (Վարդապետ),Ս. (Սուրբ), Հ.Հ. (ՀայաստանիՀանրապետութիւն),

ԱՆ)

Մ. (Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւն), պիսկուպոս),Եւլն. լեւ այլն):

Տ.

(Տէր), Արք.

կապ ունեցող անջատ խօսքերիմիջեւ, ինչպես` եկաւ. մենքգիւղ կ'երթանք»:

ր հետ ռը

դնում: թյճծիկ ինք

ա) Կրլնաւոր բարդութիւններիմիջեւ, «Մեծ-մեծ կը խօսի»: «Տեսակ-տեսակծաղիկներ հաւաքեցի»: բ) Մռւուուռը թիւեր ցոյցտալու համար, «Հասաւ ութ-տասը տարեկան Ռուբէնը»:

վերջը, ինչպէս կերջակէտ |եմքդճում՝ ճայխադամութունների մարը դպրոց

չեկաւ»:

ենք դնում ,

է«մինչեւո ա) Երկու թունոթ կամբառերի մրջեւ, երբ անջատմանգիժը նշանակում ինչպէս՝«Խանութըբաց է ժամը 8-12 եւ 14-19»: Ը) Անջատմանգիծը մի քիչ աւելի երկար է գծիկէն: վ

« ահակ՝Մարիամիտղան, մեզիպիտիզայ»:

դճում տողադարձիատեմ, Ենթամնալլեռք 3) մէջ նրա մի մասը յաջորդ

տողի վերջում՝ երբ բառը չի տեղաեւ տող ենք փոխադրծու:Միավանկ բաւոուում տողի ռերը, նաեւ երկբարբառները, չի կարելի կիսել. տողադարձել: Սուղ վանկի պարագայում,«ը» ձայնաւորըպէտք է գրել վերի կամ վար իջեցուող վանկի մէջ:

0 Զելչուաժբառիփոխարէն,ինչպէս՝ նշոտըկապրի գիւղը, Արան՝ քաղաքը»: ճատ ազգեր սուրովյաղթածեն,

մենք՝ գրիչով»:

|

"գ Մջբերուողխօսքէն առաջ, եթէ շատ կարճէ ան, ինչպես եւո

դարձաւ ու ըսաւ գնա»:

Դ)Թուսրկութիւնցոյց

տուող

ինչպէս՝ բառերից յետոյ,

նայ, յետոյ, ապա, առաջին, երկրորդ, երրորդ, եւլն.

«Երկուբաղձանքունէր. նախ՝ ինքզինք արդարացնել,յետոյ օգնել անոր»:

5)Ապաթարց ենքդնում ա) Ձայնաւորովսկսող բայերիՍահմանականներկայի եւ անկատարիեզակի Գ.

«կը» մասնիկիփոխարէն,ինչաէս՝ դեմքիպարագայում

«Կ'ուտեմ»,

«Կ'ուտէի»:

բ) Ձայնաւորովսկսուող ժխտականձեւի բայերիՍահմանականներկայիեզակի Գ. դեմքի պարագայում միայն,ուր գրումենք «չ» փոխանակգրելու «չի», ինչպէս` «Այդ տղան 4'ազատիրայդ հիւանդութենէն»: «Այս գնացքը մինչեւ Իտալիա չ'երթար»: «Այս երեխանինչո՞ւ միս չ'ուտեր»:

ԱԱ Թումանեանի Մէցբե

ւց ու «Շուճճ

ՅԼ

ր:

ամատե հրի աար երի սիրեմ: կատուն» ւ

«տասը

չափէ,

:ոա

մէջ, մէկ վանկ շահելու նպատակով,ձայնաւորովսկսող գ) Բանաստեղծութեան բառերիցառաջ գրում ենք «մ» փոխանակգրելու«մը» կամ«մըն», ինչպէս` «Աստղ մ'ալ ես կ'երթամյաւելուլ երկնից (Պ. Դուրեան):

շատ կը

«ԿարմիրԽաջ»ը օգնութեան կը հասնի աղէտեալներուն: ճԾէքէեան ՄշակութայինՄիութիւն»ը լաւ կը գործէ: անունների սկզբնտառերը Ինչպէս տեսնում ենք, ւոուեւսլ հաստատութիւնների գրւումեն մեծատաով, սակայն ճը»եւ այլ հոլովակերտ մասնիկներ չակերտից դուրս են մնում, ինչպէս՝ վերի օրինակինմէջ՝ «Կարմիր Խաչջը, «Հ.Բ.Ը.Մ.»ի գրասենեակըհոս է», «Հ.Օ.Մ.»էն կու գամ»: Կարելի է գծիկ ալ դնել՝ չակերտից յետոյ:Օրինակ՝ «ՀՕ Մ»-ը Հայ օգնութեան Միութիւնն է»: գ) Հեգնական բառերը,ինչպէս՝ «Մարկուը շատ «քաջ»է, մրջիւնէնկը վախնայ»:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

եւ ամբողջական միտք| ար այն կապլակցութիւնը, Բառերի որհասկանալի

ճախագասութուն: Նախադասութեան վերջաւորութեան,

ցայտում, կոչւումէ միտքը լրիւ է, դրւումէ վերջակետ: արտայայտած

ԵՇԱՐԱՀԻՒՍՈՒԹԵԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ

Բառերը որպէսզի կարողանան միտք արտայայտելեւ նախադասութիւնկազմել, անհրաժեշտ է որ նրանցից մէկը ներկայացնի մի առարկայ (անձ կամ անասուն

էակ է, այսինքն մւոածողարարած է: Իր մտածումներըարտալտում է բանաւոր կամ գրաւոր խօսքի միջոցով, քանի որ միաժամանակ արարած է: Խօսքը կազմուած է մտքերից: Իսկ միտքը

Սարդըբանաւոր

է ԱԱՐԻ կրում» խոսող

ւ

բառերով: Սակայն, անջատ եւ անկապ բառեր չեն կարող միտք

կամ իր),

որը

կատարում է մի գործողութիւն,իսկ մի ուրիշ բառ յայտնի թէ ի՞ն

գործողութիւնը:

այդ

կոչւումէ ենթակայ, իսկազ մէջ գործողութիւն. Նախադասութեան կատարողը Ը). բառը,որ ներկայացնում կամստորոգիչ էգործողութիւնը,կոչւումէ Քայ

աղ տադադորաում

ճ Ը) Արեւմտահայերէնի աւանդականքերականութեանմէք են հայաստանեան քերակա: կամ սստորոգիչ» բառեզրերը համապատասխանում նութեան «ստորոգեւալ»բառեզրին՝ -

Որպեսզի խօսողի արւուսյայտել ուզած միւոքը հասկանալի լինի, անհրաժեշտ է, որ ընդունուած օրէնքների,կանոններիհամաձայն շարուած լինեն,իրարու հիւսուած լինեն,նախադասութիւնկազմեն: տուեալ լեզւում "բառերը

Օրինակ` «մայրիկ, հետ, Հայաստան, իր, գնաց, Անի» բառերը անկապ բառեր են,

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԵԱՆ

չեն արտայայտում, մտածում չեն կազմում: հետեւաբար նախադասութիւն

Մինչդեռ նոյն բառերը հայերէնի համար ընդունելի կարգով շարելու դէպքում ստանում ենք «Անին իր մայրիկին հետ Հայաստան գնաց», որը խօսողի յստակ մտածումը է արտայայտում: Այսպիսի հասկանալի ձեւուլ բառերը իրարու կապելու, հիւսելու, նախադասութիւն կազմելուգիտութիւնըկոչւում է շարահիւսութիւն:

ծարահիւսութիւնը քերականութեան այնբաժիննէ, որ ուսումնասիրում է

կազմելու, Վախադասութիւն Աա

օրի ճքներնկանոճները: «3 ու

լ

Ենթալայ

եւ

|

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ստորոգիչ

անդամներ: այդպիսովնախադասութեան լինում են երկու տեսակ՝գլխաւոր կամ երկրորդական: նում են

գլխաւորանդամները, կոչւումեն. նախադասութեան եւստորոգիչը

Ենթական

եւ ստորոգիչի կազմել: կարելիչէ նախադասութիւն որ առանցենթակայի քանի

այն անդամն է (անձ, Ենթականնախադասութեան

Հետեւեալ անկարգ շարուած բառերը կարգաւորել այնպէս, որ նախադասութիւններ կազմուեն:

կանոնաւոր

լաւագոյն Է Արմէնը դպրոցինաշակերտն նորեկները լաւ կըլլար հետեւէին որ Արմէնին կը համբուրէրգիւղի պաշտպանողշունը իր հովիւ հետը Սաքօն պատուհաններուն են տան յարկի կուռրած Անիին վերի ապակիները

թրինանին

վերաբացուեցաւերբ առաջին գտայ օրն դպրոցը ուրախութեամբիսկ Անին

անասուն

կամ իր),

որ

կատա-

ունի ՏԵուղղականհոլուլ՝ եզական ում է

Իսկ

գործողութիւնը:

է տալիս, թէ ենթականի՞նչ անում: օտորոգիչը ցոյց է

Օրինակ` «Հեղինէն

լացւու»:

Այս նախադասութեանմէջ «Հեղինէ»

կատարումէ լալու գործողութիւնը:Իսկ կատարուող գործողութիւննիսկ է: որը

«լացաւ»

բառը

բառը

է,

ենթակայ

ստորոգիչԷ, քանի որ

որո՞նք,ինչե՞րհարցումներին:Օրինակ: Հեղինէ՛ն(ենթակայ): է ի նչ կընե, ի "նչկոլլայ հարցումներին:Օրինակ՝ Ստորոգիչըպատասխանում Լացաւ (ստորոգիչ): -Հեղինէն ի՞նչ ըրաւ: է ո՞վ,նչ, Ենթականպատասխանում -

Ո՛վ լացաւ:

-»

ԱՆԴԱՄՆԵՐ

պաշտօններ եւ դառռւսնւաացան Նանայամոյթիւն կազմող բարերք կատարում ենՆախադասութեան անդամները

/ոսԱՈ (Յրճծրը. աաաոն, ի» | Ա

ԳԼԽԱՒՈՐ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

լ

1)Հետեւեալհատուածիմէջ

ի ՊԱՐԶ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

րու վերջաւորութեանդնել նախադասութիւննե դն վերջա

աաութ գոյնով,իսկ ստորոգիչները՝կարմիր:

կտեւ նոր նախադասութեան սկզբնատառը վերածել Ա

|

2)Ենթակաները ընդգծել սեւ

Տաղստանցի կրանտիք ա ան ցու

Ա

զան

մըն էր Նիւշին

ա

ՄԱՆԱ

այ պարզ համառօտ

ալ

ր յանկարծ կը մտնեմ նախագահը դատավճիռըկը

տ

ԱԵԱԽՊԱՄՆԵՐՎԲԱՑՈՒՄՆԵՐ

է

պարզ

ընդարձակնախադասութիւն:

ՀԱՄԱՌՕՏ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

Սբայն ենթակայիցեւ ստորոգիչիցկազմուած նախադասութիւնըկոչւումէ :

"|

ւլարց

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿ

կամ բ)

ա) ՊԱՐԶ

պէս անոնք քով քովի մեծցեր էին

շարունակ չափահասութեան տարիքին

թշնառիներ դարձեր էին աղջկան մը սիրուն համա

ձայնըներս կը կանչէ մեզ ես

լինում է`

Պ արզ ն նախադասութիւնը սութիւնը իր իրհերթին հերթին|

.

համառօտնախադասութիւն:

Օրինակ՝ Մելքոնը եկաւ («Մելքոնը»--» ենթակայ), («եկաւ»-- ստորոգիչ): ստորոգիչ) ենթակայ),(«կը լողայ» Աշոտը կը լողայ («Աշոտը» ստորոգիչ): Թռչունս երգեց («թռչունը»--» ենթակայ),(«երգեց» --

--

նախադասութեան մէջ գլխաւոր անդամների եւ (ենթակայի

կարե

ցումներ:

ւաը

կոչւում են

Օրինակ`

ծռէկ լացաւ:

Հեղինէն Հեղինեն ե՞րբ լացաւ

-»

ստորոգիչի)

կիփքը

նախադասութեան երկրորդական անդամներ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԵԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

որ

յայտնում է լալու ժամանակը):

ԸՍՏ

Լրացումներունեցող նախադաւութիւնըեթէ մէկ միտք է արտայայտում, կոչւում

դասութիւն:

արտայայտել կամ մէկից աւելի մտքեր այնմ կոչուել «իզ: ատրց ճ. ախադածուղեւմ: կամ Բարդ նայխա-

ամա:

Սելքոնը եկաւ տուն (տուն լրացում): լրացում): Դաշտերըզարդարուեցան ժառխկներով (ծաղիկներով -«

մէջ

կամմիայն են ունենալ կարող եւ

նախադասութեան լրացում Պարզընդարձակ

եւ կամ ենթական թէ ստորոգիչը: միա)յն ստորոգիչը ենթական, կամ թէ՛

ա

Գարունեկալ: Կիրակոսըգիրք կը կարդայ:

«խաղողըկը հասուննայ Օգոստովին»

մ

ՐՆ -

են 'դ

արտայայտու

Վարդերըբացուեցան, որովհետեւ գարուն եկաւ: ի ահիւոըպարեց,իսկ Գոհարիկըջուր բերաւ:

Անահ տեսն Ինչպէս չանես ւտեսնում

"Պոտ

նախադասութիւններից

վ

ենք, այս բարդ ամէնմեի մ էջ կան երլլու Դ նախադասութիւնների մասին մանրամասն

աաա :

Աա

անդրադառ-

Խաղողը (ենթակայ)

կը հասուննայ (ստորոգիչ)

Օգոստոսին

«Կարմիրվարդերը ծաղկեցան» Վարդերը(ենթակայ) կարմիր (ենթակայհլուսցում) Բ

ար աար աա

(աւտորոգիչի չրացում)

ծաղկեցան (ստորոգիչ) (ստորոգիչ աղկեցան

տուները». ,

Աաորարը աաա տուները (ստորոգ չի լրւսցում)

ծովուն (եռթակայրլրացում)

է

ընդարձակ նախադասություն:

ստորոգիչ Ենթակայ, եւ լրացում ունեցողնախադասությունըկոչւում է պարզ ոնդւսոծւալնախադասութիւն,

ԿԱԶՄՈՒԹԵԱՆ

Նախադասութիւնը կարող է մէկ միտք ըստ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

բ) ՊԱՐԶ ԸՆԴԱՐՁԱԿ

երէկ (լրացում է,

պարգ

արտայայտել եւ

|

Տր

Լինչ

կետերոլ՝

կարմիր 2) Հետեւեալ հատուածի մէջ կարմիրովընդգծել ենթակաները,

յարմար,

(ո՞վ, լրացումներըգտնելու կայի դերանճունը համար հարցական ո՞ր, ինչպէ՞ս,ինչպիսի՞,որքա՞ն, ո՞ւր,երբ...) դճում ենք Ենթակայի վրայ

"Օրինակ` Որո՞ւն (իճչի՞

ուրերը

ենթակայի լրացումները,սեւով ընդգծել ստորոզիչը, սեւ կետերով ստորոզիլի լրացումները: «Նելի ծեր էր Չալօն, քան մեր գիւղին տէրւոէրը: Լայն տերեւներու նմանող երկու ականջները կախ էին: Ծանր ու միշտ վար ինկած կուպերըաչքերուն երեւոյթ մը կու տային: Դէմքը խորհրդաւորվիճակ մը կը պարզէր, երբ ճամբուն վրայ միայնակ, դունչը տնկած, լուսնկանկը հոտուոէր»:

ժուլուն ջուրերը:

մելամաղձոտ:

) ստորոգիչիլրացումներըգւոնելուհամարյարմարհարցականդերանունը ի՛նչ նչ կ՛ընէ, եւլն.) դնում ենք ստորոգիչիվրււ/ ի՞նչ կ՛ըլլայ. ինչպե՞ս է,ո

|

իա

է,

վէ ի:

ԽԱԴԱՍՈՒԹԵԱՆ

աաա

Ծովունջուրերը/7՛ռչըրին-» ողողեցինտուները:

|

ենթականիր լրացումներով կոչւում է

Օրինակ՝

խումբ: ենթակայի

եմրակալի գերը տվերարաիկատաիումն այ գոյականը լատուկ կամ հասարակ անունը):

Ծուվլունփրփրոտ ջուրերը Եռթակայի խումբ | իրփրոտ» բառը լրացնում է «ջուրերը» ենթական):

Օրինակ Էրտաշը խելացի տղայ է.

--

Ողողեցին առափնեայ գիւղերու տուները

Կատուն

պատարագել:

|

բ) Ենթակայիդերը կատարում է նաեւ դերանունը, մասնաւորաբայը՝ անձնական

ժռոռոցիչի խումբ:

-»

կերաւ մուկը'

Անձրեւըմաբրեցփողոցներուփոշին:

իր լրացումներով Ստորոգիչն խումբ: կոչւում է ստորոգիչի

Օրինակ

ՊԱՇՏՕՆՆԵՐԸ

4) ԵՆԹԱԿԱՅ

-

։

ԱՆԴԱՄՆԵՐԻ

դերաճունը: Օրինակ՝ Եմ

կը հաւատամ

մեր լաւ ապագային:

Դունլաւ բանաստեղծ մըն ես: (րացումներըեւս կարողեն լրացուել ուրիշբառերով:

2. աղ վոուան

ի

ք վաղը: Դութ մեզի ճի' հետեւիք: մեզ շատ կը սիրեն: Անոռք

անդամներիլրացումները կոչւում են յուսցման չռացումներ: երկրորդական Օրինակ Ծույուն միուիրոտջուրերը ողողեցին առալինեայգիւղերու խարխուլ տուները: Այս նախադասութեան մէջ «ժու/ուճ» եւ «ւիրկրրուո»բառերըլրացնում են «ջույե-

ենթական:Իսկ «առափնեսայ զիղերուխարխուլ տուները» բառերը, լրացման լրացումներնեն ստորոգիչի:

ոը»

|

Ենթակայիխմբի մլջ են մտնում՝ ենթական, իր լրացումները, լրացմանլրացումները: Ստորոգիչի/խմբր մէջ են մտնում` իր լրացումները եւ լրացման

լրացումները:

ստորոգիչը»

լ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Ռ՛վըսաւ այդ խօսքը: գ)

ցո/ականաբարօգտագործուաժ ածականը,թուականը:

նաեւ՝

Օրինակ՝

Մեծը կը պոռար, պզտիկը կու լար: Կապույտը նախընտրեմ: Երեքն ալ միաբերան խօսեցան:

կը

'

եւ գոյականաբարօգտագործուաժ որեւէ բառ դ) նաեւ` դերբայը Օրինակ Անցածը մոռցուք կը դառնայ: Պոռացողըիրաւունքչունենար անպայման: Ուտողէն ձի՛ վախնար: .

շատ բարել: Հասնցողին՝ Ծխելը վնասակար է:

3) Կազմելերեք պարզ համառօտ

ՔԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԿԱԿ

ԱԱ ԿԱԿԱԿ ԱԿԱ ԿԱՅԱ ԿՈԿԱԱ ԱՎԱՅ

ԿԱ

նախադասութիւններ:

ՈՈ ՈՒԿ

ՈՎ

Ովա

Կա

ԿՈԿԱ 44144

8Ո

Ո

Ո4

222229

4ՈԿՈՒ ՒՈՒ:

3) Վաչիկը ըսաւ Շանթիկին...

Աաաա ՐԱ աԿաՀԿ որա աոա իոար ոա

կրնանք հաւաքել:

..Հ0րգրարան 4) Դուն եւ ես բաւական ձու աաոնանրաանե ն .. 5) Շանթիլլնալ այս խաղը շատ կըսիրէր: 6) Վաչիկը եւ Շանթիկըհասան անտառ եւ 7. Ես անտուսռաւպահէն կը վախնամ,- ըսաւ Շանթիկը: , զարկաւ ռասան

աՎ

ա

ՆՈՎ

տացավ

փնտռել. բորեր Վաչիկը:

սկսան

զօրացնելու: խօսքը, նա

ԱՆԵՆԹԱԿԱՅ

Լ...

աան

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

ենք երկու տագործում ենթա-

լ

տեր.

որմնա

8) Անտառապահը բեռիս է,-- պատասխանեց

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

ԲԱՂԱԴՐԵԱԼ ԵՆԹԱԿԱՅՈՎ

աարգաա«աարաումը

վաթան

նքա Ես Դուն

բացի նամակը: ինքո տեսար աչքովդ: Սեռք բոլորս վկայ ենբ:

(ՍՏՈՐՈԳԵԱԼ) (")

2) ՍՏՈՐՈԳԻՉ

մէջ գործողութիւն յայտնի նախադասութեան չէ, ենթակա Անեմթակայ կատարողը չէ, հետեւաբար կարելի7է այն վերականգնել առհասարակ արտայայտուած

Օրինակ`

«Ցրտեց»:

Անենթակայ նախադասութիւնները արտայայտւումեն՝

պքքայ (ստորոգիչ) Տիրանըի՛նչ կ'ընէ «Տիրանըկը քալէ». կք սկսի (ստորոգիչ) «եգրեւը կք սկսի»-: Անձրեւը ի՞նչ կըլլայ --

Աի բերում:

եզակի երրորդդեմքու|:Առհասարակբնութեան երեւոյթների են վերա-

Օրինակ՝ ի

բ)

ՅՈՐ

-»

ումդիմաւոր Սարադուսկան

Ար

կատայէ պյաշտռնը. Ստորոգոչի մել

:

բայր յոգնակի

երրորդդէմքով:Բոլորի կողմիցկատարուողընդհանրական

գործողութիւններ են:

-

ր

յ

մէջ օգւտաաւանդական քերականութեան Ը)- Յիշեցում - Արեւմտահայերէնի են

համապատասխանումհայասգորժուող«բայ» կամ «ստորոգիչ»բառեզրերը տանեն «Ստորոգեալոբառեզրին-

Օրինակ` Խաղողի թուփին տոլի մրսեն: Տոլիի տերեւներով տոլմա կը պատրաստեն, Կենդանիներուեղջիւրներէն սանր նրշրնեն:

ԶԵՂՉՈՒԱԾ ՍՏՈՐՈԳԻՉՈՎ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

գ) ասլառնիդերբայով եւ օժանդակբայի եզակի երրորդդէմքով: Որեւէբանի

են: անհրաժեշտութունընշող նախադասութիւններ Օրինակ` Վաղը ուղարկելու է նամակը: Այս ոսկորըշունին ճռւալու է"

մոդ խկ եւ ներսը: Աանոնն, դուրսը ի

(Զեղչուած է ճատայստորոգիչը,

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

որ

փոխարինուածէ բութով):

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Ցոյց տալ թէ հեւտեւեալանենթակայնախադասութիւնները ի՞նչձեւովեն արտայայտուած: Յարութիւնինհամարգործ մը գտնելու է:.. Հոս ամառ է, բայց Մեքսիկայի մէջ կը Իր վարձունքինանպատկառութիւնկ'ըսեն: ԼԼ Ծառերըյուտելու է: այն շաբաթյա. կոտաաա արեան աաանաաագրուտն Մեր տղան ամուսնացնելու է: «Ակռայինհաստը բարակը մէկ գին է» կ'ըսեն:

ձիւնէր:... ԼԼ

ոո

ա

աոա

արագա

ււ.

դա

ապան

աա

կողքիննշել զեղչուածստորոգիչը: նել եւ նախադասութիւնների իկը կարգապահ է, Յարութիւնը՝անլլարգ եւ

թափթփած: մէկ տեղ ի

չք ամառըՀայաստանպիւոի երթանք, անոնք՝ ոչ ես՝ այսօր»..

երէկ ժամանեց, կը Փծաճանակի մերը

ժրչ

աո":

Հոն

անոթ

ճաշ լը բայց Նոնա. պատրաստելը կարօտի, նն)

աաաայթ

ԱՆԴԷՄ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

3) ՍՏՈՐՈԳԵԼԻ |")

ճախադամութիւննել,, չունենդիմաւոր Կան որոնք բայ,հետեւաբար ոչ ենթակայ ոչ է ստորոգիչունեն:Լկսպիսիանդէմնախադասութիւոները գործողութիւն կատարելուհրահանգ կամ ցանկութիւն,իղձենյայտնումեւ կամմի տեղեկութիւն են յայտարարում, երբեմն էլ հարցական բնոյթի են: Ծրինակ՝ Անթերիկատարելբժիշկինխորհուրդները(անորոշ դերբայ հրահանգումէ): Արա մեր տունը (տեղեկութիւն է հաղորդում): իրեն այս իրականությունը հարցականէ): Ինչասյայտնել Օիրե՛լ, եոքանկանալ, ապոր լ... ((անկութիւն է արտայայտում): -»

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

-

Յիշել

ու

արւուսգրել Արեւելահայ շատ ծանօթ բանաստեղծի

ծանօթ մէկ թերթուածիսկզբի չորս տողերը, որոնք մելամաղձուղ թերթողի մոռացման, անէացման ցանկութիւնները արտայայտող, շատ երաժշտական տողեր են ու միաժամանակ կարող են ներկայացուել, որպէս անդէմ նսխաշատ

միջ(ականբայը երէնի

արտայայտւում է «եմ» ել «որլայ» ձեւերով,որոնք իրար պատճառով այս երկու բայերը չեն ող վիճակ,գործողութիւն ցոյց տալ: Անիմաստ է ասել «եմ» կամ «եղայ», քանի յայտնիչէ թէ ի՛նչ եղայ կամ ի՞նչ եմ: Հետեւաբար այս երկու բայերից ամէն մէկը, նձին, չի կարող կատարել ստորոգիչի պաշտօն: Անհրաժեշտ է, որ իրենց կերանայմի ուրիշ բառ (որը կարող է լինել գոյական, ածական, թուա-կան, նոն կամ մակբայ), եւ միասնաբարկատարեն ստորոգիչի պւասշտօնը: 0 ինակ՝«Ես մարդեմ» կամ «Շատ ուրայն եղայ» նախադասութիւններիմէջ շեմ» բայերը իրենց ընկերակիցունեն «մարդ» եւ «ուրախ» բառերը, որոնցից հ ղաթ. ' առաջինը գոյական է եւ երկրորդը`ածական: եռ: Սակայն անարմատ լինելու ջացնում

աղասութեան դերանուն այնանդամը(գոյական, թուական, կամ ածական, որ ընկերանումէ էական եւ նրահետ.միասնաբար ցոյցէ տայիս բայի: է տարբեր մամը, կոչւում ստորոգելի տւում ժեւերով: ՝

է

դաւսութեան լաւ օրինակներ:

գոյականով

Եղբայրս ճրւտաշը է Հայաստանը մեր հայրենիքն Է Սեւուկըմեր դրացիին նատուն էր. Հեղինէն մայրեղաւ:

Սձականով՝

ԵՆԹԱԿԱՅԻ

ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹԻՒՆԸ

ԵՒ ՍՏՈՐՈԳԻՉԻ

Եմթականեւ ստորոգիչըունեռում են

եւ նոյնթիւը: նոյն դէմբը թոք

-Ք

:

|

Օրինակ՝

քնացայ: Դուք կը խնդաք: Կատուն կը մլաւէ: Ես

Թուականուլ` Մենք մեր տան մէջ չորս ենք: ճաշասեղանինշուրջ քեզմով տասներկուպիւոխըլլանք:

Ռ՛մ է դուռը զարնողը:

Անցեալ տարի աճ եղաւ մեր ուսուցիչը. Յակոբն ալ մեզմ/ է:

Բազմանի ենթակաները պահանջումեն

յոգնակի ստորոզիչ

Աստան.

քամին» դերանունները պահանջում ծնյոգնակի ստորոցիչ:

«ամէնքը,բոլորը, մէկ

Օիինակ՝

ուրույն եղայձեզ ճանչնալով: Մօրս մազերըճերմակեն.

Դերւսնունով՝

Օրինակ`

ԿրմԼճը եւ Այիսը օդանաւ

Շատ

Ամնքն ալ մեր տունն են: Բոլորը միասին մեկնեցան: մեր մօտ մնացին: Մէկ քանին

մակբայով: Անոնց տունը հեռու

ըլյալու

է:

Ը) Հայաստանեան քերականութեան մէջ, արեւմտահայերէնի աւանդական քերականութեան «Օտորոգելի» բառեզրը համապատասխանումէ «Սւորոգելիական վերադիր» բացատրութեան, իսկ նախադամութեանկական բայը նոճում է «հանցոյց».

Ռ՛2չէ,ո՛մ՛էիմշաէ ուղղում գտնելու հաճար էական բային ենք մՆԱ ինչպէ՛ս հարցումները: Օրինակ եղաւ, կըլլայ հնչպէ՞ս փոնչեղ Ստորոզելին

կյերաժշտութիւնըհաճելի

:

"Հերունու է:

Աա

եարել

Վ

Հ:

Պօղոսը ուսուցիչ

վական բայ, սահմանականեղ. ներկայ, եզակի, 3-րդ դէմ. ենթակայ Ո՞ւ է -«Պռղոսը ուսուցիչ գոյական ստորոգելի: Պօղոսը ի՞նչ է

Հաաա

մենքչորս

տ

Նան նորահետ միասնաբար ենթակայի վիճակը . ' յում Աս իմաստով, րա լինի: պիտի մակբայ կամ դերանուն թուական, Ն իրաի եւ տարբեր բայերի բաղադրնալժամանակները բայը էական տարբերել Հ2 հրեն Օրինակ որոնց օժանդակում են «եմ» կամ «քլլալ» բայերը: ա. եմ»-ը էակ սակայն մէջ թէեւ տեմ» օժանդակ բայը կայ, նախադասութեան տուող

ակապ

արամ

տաաաաաւա

իարամատաւամնվւնը

ա.

ո...

ի Հ կա այսինքն տ Բր'

ցոյց

աա

Լ.Ա

ԼԼ

ւ...

մէջ, միայն քերականութեան աւանդական Արեւմտահայերէնի ԱԱ է ստորոգելի ունենալ: Տարբեր բայերի որ » եւ), ձեւերը (գրածեմ, գրեր էի, գրուածէ, ընելիք եմ, ըսելու ժամանակն կար. բաղադրեալ կազմուած բայերով օժանդակ «րլլալ» էական բայի ընկ ստորոգելիունենալ: Ստորոգելին,պարտադրաբար,

աա ի մոր

ուա

աաա

--

աղրութիւն.--

-

ոու

-»

։

Լ...

ոու...

է--

-

է

րունին եւ տղան կանգնած էին... աաա, նչո՞ւԼոխուր ես: իւղըպատած էր թեթեւ մշուշ մը: աաա ւա ականա հյկսմանչուկըմեր դպրոցէն է: կլՍիրանուշըգիրցեր էր: է րՀ... Մարգարըհանդերը գացած ՍՏափան ճարտարապետ Վոսփորի ափին կառուցած է Տոլձապահչէիպալատը: իՊալեան

Մ

Գ

յոգնած որսորդներ էինք:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԵԱՆ

«Եւս

«գրամ յարակատար

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ԱՆԴԱՄՆԵՐ-ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

Ն.

բայ

չէ, այլ

«գրել» բայի յարակատար դերբայից յառաջացա

ունի «է» բայր, Պօղութ ուսուցիչ է» նախադասութիւնը է եւ որպէս լրացում ունի էական բայի Սահմ եղանակ,ներկայ ժամանակն եւ" տում հետ միասնաբար կատարու որ նրան ընկերանում

ժամանակն Է: Մինչդեռ

ցիչ» գոյականը,

թա:

«

ԱՒ

ստորոգելի ունենալ, եթէ չէզոք բայերեւս կարող միքանի

աշտօնը:

են

Զ

ԱՆԴԱՄԻ

ԼՐԼԼՑՈՒՄՆԵՐ

ենթակայի կառ Շախադասութեանորեւէ գոյական անդամի լրացումներն Էն՝ ԷՍ որոշիչը ճՔյատնացուցիչը Գ) բացայայտիչը

նուորը քաջ է» (թաջ--« աճականստորոգելի): գոյականստորոգելի): եղաւ» (փաստաբան---

չուսստաբան կոր

ադր որկարու

ոլուլ, նենալ: Օրինակ` ՝

Ինքն ալ մեր ազգէն է: Աս

ե

Է|

աւ:

քառ

ւ.

է

գոտ

է: տունը շանթարգելով Հաակեն րր (17117 Կատարող ընկերացող: լրացումը էական բայի եւ:նրա կամդերանուն) կոչւում միր2 թուական է ստորոգելի, որմիշ

եմն,

քանակը կամիշը, չափը, նշող լրաանում

բաշառական որական

միան

5.թ5.Օե"

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Որոշիչի պաշտօն կարող ա.

բ.

գորով,

Աճանանը, ինչպէս՝

են

հնչւպիմի'

կատարել հետեւեալ խօսքի մասերը,

Ցուրտ հովը կը սառեցնէր մարմինը: Օտար լեզուն չի կրնար մայրենինփոխարինել: Սարմարեայսանդուխներէն վեր բարձրացաւ:

՝

ընդծել Սեւ Ստորոգիչները Տարբերելստորոգիչներն ստորոգելիները: կերպը: արտայայտութեան կարմիրովեւ նշել իւրաքանչիւրի ստորոզելիները՝ ու

ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

եւստորոգիչը |երրորդական անդամները լրացնում ենենթական

7 ԵՆԹԱԿԱՅԻ

ունեմ. Օրինակ «Վ» կամ «ըլլալ» նշանակութիւնը Հայրս շուկան մ/քցւտնուի|- հայրս շուկան էէ Պետրոսը ոսկերիչ դարձա (- Պետրոսը ոսկերիչ եղաժ՝ Դուն տխուր կերեւթսԼ- Դուն տխուր եւ):

|

ԳՈՅԱԿԱՆԱԿԱՆ

որ

Թուականը,ինչպէս՝ Երեքին մազերն ալ երկար են: Երկրորդյարկի ապակիներըկոտրածեն հովէն:

ո, քանի

Միսաքը իի դասւրանին

ձոռոոդը հանդիսացաւ:

նրտայտէ շինուած տուտուկը լաւ նուագպրանմըն է» նախադասութեան ընդգծուածբառերու խումբը կոչւում է բառակապակցութիչն, որ կատարումէ Մոշի պաշտօնը:

Օռյականը, եթէ հայցական, սեռական եւ տրական հոլով չէ դրուած (որոնք կատարում են ուղիղ խնդիրի, յատկացուցիչի եւ անուղղակի խնդիրի պաշւոօնները), ւսյլ ուղղական,բացառական եւ գործիականհոլով է. ինչւվէս՝ Մայրը ուլը մր տուաւ իր տղունսկի ապարանջանը շատ կը սիրէ Ալիսը: տունը իրենցնէ: Սանդուխույ գ.

դ.

ե.

նե գրիչովընդգծել որոշիչները,կարմիրուլորոշեայները-

Դերանունը, ինչպես՝ Բոլոր շուներուն մէջ մերը շատ խելացի է: Անոոշատ չեմ վսւոահիր: Ռմանքուրիշ կարծիք ունին այս մասին: չեն մեզի: Ասոնք յարմար

Մակբայը,ինչպէս Ուժգնօրէնհարուածեց: Հովըյանկարծ փչելսկսաւ:

կը

լսուի գառնուկներու անուշ մայիւնը: Գեղեցիկ է գիւղի ամառնային տեսքը: կապուտակ երկինքով, կարկաչող վտակով այս գիւղը բնակիլ

Գիտիուզի

՝

Անձրեւըմրշւոկը շարունակուի: ետ դարձաւ եւ տեսաւ զիս: Մէնէնիմէկ

զ.

ԱԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

տապես:

:

2) Կազմելնայխադասութիւններ, հետեւեալ որոշիչներույ կարօտագին, հաճելի, յկական, բազմաթիւ, յաղթական, սրամիտ, համով, ութ:

Է

ինչպէս՝ կասի խնդիրը, հրեն այէսգեղեցիկկ'ուզեմ հագուիլ: Առանցպայուսակի փողոցչենելլեր: Եղբօրսհետ եկեղեցիգացի:

Կայը

եւ

Ես

Հառակատարեւ ենթակայականդերբայները,ինչպէս ռեռականհոլովը, ինչպէս՝ կոճակը պէտք է կարել: Փոթաժ է.

նաեւ

անորոշ դերբայի

Կապոյտ լողազգեստը հազճող անձը հռրեղբայրս է:

ԴողդղացողչրթներովհամբուրեցԱստուածաշունչը:

Արագ աշխատեչուդարն է մերը:

Ք)ՅԱՏԿԱՑՈՒՑ22.....

:

Յատկացուցիչը այն (րացումը է, որ ցոյց էտայիսթէ որուԷ ապատգոյականի ՝ կանումառարկան: ունենում է ճեռական Յատնկացուցիչը հոլումեւ պատասխւաճում է որո՞ւ ինչի, որո՞նց,իճչերո՞ւ հարցումների ` `

Օրինակ՝

հոս Ախնւուին գիրբը

(Որո՞ւ գիրքը Ուշադրութիւն.---

Ուշադրութիւն.-Ռթոշիչ-ըպաշտօնի անուն Է, սակայն ոոռռշեւայ-ըպաշւոօնի անուն չէ: /դռռշեայ գոյականըունենում է հր յատուկ պաշտօնը: Օրինակ՝ «Նոր կօշիկդ սիրեցի» նախադասութեան մէջ(/օշիլ/ որոշեալը նախադասութեանուդի խնդիրնէ Մէկէ աւելի բառեր միասնաբարկարող են կատարել որոշիչի պաշտօնը: Օրինալլ

է:

Սիճասին -: սեռ.հոլով, յատկացուցիչ, «ն»

որոշիչ յօդով

Արեւմտահայ գրական լեզւում սեռականհոլով յատկացուցիչը

ոռոշիչ

ստանում

է ն»

(ողին բերքը, սեղանիճ ոտքը), մինչ արեւելահայ լեգւում գոյականականանդամի լրացումը յօդ չի ստանում, երբ պատկանելիութիւնէ արտայայտում(հողի բերթը, սեղանի ոտքը): /օդք

Յատգացուցիչի պաշտօնը

կարողեն կատարել բոլոր գոյականները,դերանունմերը, մաեւ բա, որկարողսեռական ունենալ: յատկացուցիչըարտայայտւում է`

որձւծ

է

հոլով

Այսպէս,

եւ թէորոշիչ, նայսգրումենքյատկալոյնգոյականըումիթէ /յատկացուցիչ ըստ շարադասութեան գոյականը, ետոյ՝որոշիչըեւ վերջապես լրացեալ

այ Օոյականու|՝

Եկեղեցին դուռը գոց է: Տանտիրոջ դերը կարեւոր է:

,

ին:

Ձիրքիմ կողբը մաշած է:

Բ)

ր

Դերանունով,ածականով եւ

գոյականաբարօգտագործուածորեւէ բառով` Սրբուհի է: Է/եժինձեռքըսեղմեցի: Կարվորինկերպասը աւելի լաւ է` Հեշանայու ատեն ետ նայեցաւ:

«Մինասին նախադասութեւսն մէջ«մայրը»բառը մայրը».

Օրինակ

է յատկացեալ:

յատկացեալ է:

Յատկացուցիչը պաշտօնի անուն է, սակայն յատկւսցեալը պաշ-տօնի անուն չէ Յատկացեալը ունենում Է ի՛ր ինքնայատուկ պաշտօնը:

Օրինակ՝

աՍխճասինմայրը կը սիրէ խնձորը» նախադասութեանմէջ Մինասին Յատկացուցիչ «մայրը»-ին մայրը Յատկացեալ «Մինասին», բայց ենթակայ «կը սիրէ» ստորոգիչին: -»

-»

զեղչում Ստացական Յատկացուցիչի յատկացեալ - Արեւմտահայգրական. անձնական: դերանունների լեզուիմէջ: սեռական. Լիմ, քու, իր, անոր, հոլուլները -

մեր,ծեր, իրենց, անոնց) յայտնի են. «Սւուսցալան ճո, դերանուն»: անուամբ:

վ |

արտայայտուած. այլ,

ստացական դերանունիեզակիառաջին եւ երկրորդդէմքերու|

"2

«քու») յաճախ աշտկացուցիչները (ճիմ», չենօգտագործւում,տախադասու է թեանհմամտըճասկացւում հետ.դրուաժ. ատկացեալին «աշ Բ ստացաւ Մատ Այսպիսի ստացական յօդից: կան յատկյացեալը Է

ՆԻՆ,

Օրինակ`

«Գիրքիմ կողքըմաշած է» /զեղչուած է «րմ ստացական դերանունը)

չէ ելյաս ու ե2 կապի Յատկացուցիչ Խճդիրը Սամո ԵԼ կացուցիլն: խնդիրը :

Օրինակ` տերեւներըբափեցան:

տի -

ՀԵՏԱ

ԱԱԱՄԱՐԱ ԿԵ:

Աե

մ

մէջ «պարտեզի» բառը յատկացուցիչ է (պարտէզի կաղնին), Ասնախադասութեան միաստաբուն»-ըորոշիչէ (հաստաբուն կաղնին) եւ «կաղնի» բառը ենթակայ է, որ է յատկացուցիչի եւ որոշիչի միջոցաւ: լրացլում իսկբանաստեղծութեանմէջ կարելի է տեսնել յատկացուցիչըորպէսյետադաս:

"Օրինակ՝

երկրի(փոխանակ՝երկրի հիմքը դողաց): Դողաց հիմքը

Ուշադրութիւն.-

ւ

դառնում. էյետ ադան

Պարտեզիհաստաբունկաղնինճեղքուեցաւշանթէն:

Իմանունս

Սուում Յատկացուցիչ զդյականական: անդամը ունեցող

11եւ յատկաԱյս կարգը քանակտեկծըթեան Հաաա Է:երամը

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

1)Սեւ գրիչու|ընդգծելյատկացուցիչները եւ կարմիրովյատկացեալները: Արմէնինաչ քերը սրճագոյն են: Ծովունջուրը ողողեց ափունքը: երկուքինփաստերնալ լսեցի: Աչբերունլոյսը շատ նուազեր է: Սբիսողոմաղային սիրւոը կը հատնէր: Ծառուղիին ալդ անկիւնէն կը տեսնուէր տունը:

կարմիրով

կայի խնդիրը իր կապով: 2) Սեւովընդգծելյատկացուցիչներըեւ Մերդպրոցին առջեւ կը գտնուի ընդարձակբակը: Մելինէինքրոջ աղջիկը ծովուն ջուրերունմէջ ինկաւ: Եկեղեցինմեր բոլորիս տունն է, որուն մէջ կ'ամճուսնանանք: Աղջկան վիճակը իր սրտին ամենօրեայ հնհնուքն էր եղեր: ժողովուրդը թափօրով ուղղուեցաւ դէպի դպրոցիշինութեանվայրը: Անծայրածիրտարածութեանմէջ կը տեսնուէին շէնքին հիմերը:

է

3) Սեւովընդգծելյատկացուցիչներըեւ կարմիրով որոշիչները: հայրենիք, սրտիս զարկն ես դուն: Կը լսէի ձիուն գինովցնողշնչառութիւնը: Խորանինվրայ քահանայմը եկեղեցիինլեզուով կը մրմնջէ աղօթք մը: Գիւղին ջուրը հեռաւոր աղբիւրէն կու գայ: Իմ սուրբ

Ծառին Ծառին վրայտերեւ 4մնաց:

Առաջին օրինակին մէջ «ծառին»-ը սեռական է «տերեւները» հոլով յատկացուցիչն գոյականին, ոռը միաժամանակ կատարում է ենթակայի պաշտօնը. Երկրորդ օրինակին մէջ «ծառին»-ը դարձեալ սեռական հոլով է, սակայն յատկացուցիչ չե քանի որ «պրայսբառը գոյականչէ, այլ կապ (/ետադրութիւն) Ուստի, «ծառին»-ը կապի խնդիր է եւ երկուքը միասնաբարլրացնում են աշմնաց»

ստորոգիչը:

Արմէնը՝քնոերւ, արձակուրդէննոր վերադարձաւ: Պ. Դուրեան՝հոյ քնարերգակ բանաստեղծը,

ձմահազած է: տարեկանին

1ԴԴ

կննախադասութեանմէջ

Անին՝ Բագրատունեաց մայուքաղաքը, ներկայիսաւերակ է:

Աս նախադասութիւններիքւսցայայտիչներն են «քնկերս», «հայ բնարերգակ բանաստեղծը» եւ աճագրատունեաց մայրաքաղաթը», որոնք ցոյց են տալիս Արմէնի եւ Պ. Դուրեանի ով լինելը, Անիի ինչ բանլինելը:

ունեցողանդամըկոչւում է բացայայտել: Օրինակ՝վերի օրինակՔացայայտիչ են: ներիմէջ Արմէնը,Դուրեանը եւ Անին բացայայտեալներ ԱՆ

«որա/էսբժիշկ»-ը մասնակիբացայայտիչ է, որ մասնաօրէնբացայայտում է Արսէնի շատ փնտռուած լինելը միայն որպէս բժիշկ:

դարտիչը կարողէ ունենալիր լրացումը(որոշիչկամյաւտտկացուցիչ): Այդ բութը դրւում է լրացումիցառաց, կարագայում րացումըց յետոյ: ստորակլտը՝

Օրինակ՝

Պետրուը՝ Թորոսին եղբայրը,եկաւ մեր տունը (Թորոսին յաւոկացուցիչ): Մեսրոպ Մաշտոց համճարծեղ գիւտարարը,ստեղծեց մեր այբուբենը (հանճարեղ որոշիչ): թ նըՅա-ոմոնպեմ ԱՆե̀անձեւմյ Ե" եռմիտասմը, ե ՀԱԱ բիւրեղացուց հայերաժշտո ԱԱԱԱԱԱո -չ (նոյնպէս): -»

ԲԱՑԱՅԱՅՏԻՉԻ

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆԸ

մէջ լրացումէ, ինչպէս մերի օրինակների սովորաբար յետաղդաս Բացայայտիչը էլ տեսուում է

(մինչդեռորոշիչնու յատկացուցիչը սուլորւսբար նախադաս եմ):

Բացայայտիչը: բացւայայւոռալիցզատւում է Բութու/ եւ

նախադասութեան միւս անդամներից՝յաճախ ստորակէտով: Իսկ եթէ բացայայտիչը յետադաս է, այսինքն նուսխադասութեւն վերջին բառն Է, իրեն յաջորդում է բնականւսբար վերջակէտը:

ու

են նոյնհոլովը, ճոյճ դէմքն թիւը: ունենում

Բացայայտիշն բացայայտեալը

ու

Առաջին ու երկրորդ դէմքի բացայայտեալների հեւտ համաձայնելու համար բացայայտիչն ստանում է դիմորոշ յօդ. առաջին դէմքի պարագայում «ա», երկրորդ դէմքի պարագայում «ր» |օդը:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Գտնելեւ ընդգծել բացայայտիչները:Յարմարտեղը դնել բութը

եւ

ստորակէտը:

Հայաստանի մայրաքաղաքըԵրեւանը օրէ օր կը գեղեցկանայ: Հայոցխորհրդանշական լեռը Արարատըկը գտնուի մեր սահճանէն անդին:

Հիրը մօտեցաւ մեզի աշակերտներուս եւ կապոցներ նուիրեց իւրաքանչիւրիս: Բոլորըկը ճանչնան մեր մեծ բանաստեղծըՊարոյր Սեւակը: Մենք Հայերս իրւսւունք չունինք ւոկարանալու,յումսահատելու: Գոմինմէջ մնացերէին երկու կուլերը Սիրունը եւ ճակտիկը: Մայրըկուրծքին կը սեղմէր իր աղջիկը արկածահարՅասմիկը: ժողովուրդըկը պաշտէր Վահագնը որպէս վիշապաքաղ եւ Աստղիկը իբրեւ մայրութեանխորհրդանիշ:

Օրինակ`

լողալ շատ կը սիրենք: Մենք՝ աշակերւոներս, Դուք մարզիկներդ, աիտի յիշէք ՊրազիլիացիֆութպոլիստՓելէն: լաւ աշակերտներ ւպէտքեն. Ձեզի՝ ուսուցիչներուղ,

Այստեղ, առաջին նախադասութեան մէջ «մենթ». բացայայտեալը եւ «աշակերտներս» բացայայտիչը դրուած են յոգնակի Ա. դէմքով, ուղղականհոլովով, «Ս»յօդով:

Երկրորդնախադասութեան մէջ բացայայտիչն բացայայտեւալըդրուած են յոգնակի Բ. դէմքով, ուղղական հոլովուլ եւ «դ» յօդով: Իսկ երրորդ նախադասութեան Ցէջ «ձեզի» բացայայտեւսլը եւ «ուսուցիչներուդ». բացայայտիչըդրուած են յոգնակի, Բ. դէմքով, բայց տրական հոլովով եւ «դ» յօդով: ու

կայնաեւ մասնակի բացայայտիչը, որ Բացիայս սովորական բացայայտիչից, է «այմինքն»,«իբրեւ»,որպէս», զինչաեաթ...բառերով բացայայտեալին կապւում

եւ

է ոչ լրիւ կերպով,այլ մասնակիծրէն: նրաիմասւոը բացայայտում

Օրինակ՝

Արսէ նը,ոույէսբժիշկ, շատ

փնտռուած է:

2) ԲԱՅԱԿԱՆ

ՍՏՈՐՈԳԻՉԻ

ԱՆԴԱՄԻ

ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

(ԲԱՅԻ) ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

Ստորոգիչն ունի իրեն յատուկ լրացումներ, որոնք կոչւում 7.

2.

են`

Խնդիրներ

Պարագաներ

թր,

է ԽՆԴԻՐՆԵՐ-ը ցոյցեն տալիսառարկաներ (անձ,անասուն, բոյս, վայր,

բնութեա երեւոյթներ), այսկամ կերաուլ րոնք. այն ԱՅ եւ րացնում, ենբայը: Թեանը.

են

գորժողու-

Օրինակ՝ Յասմիկը ճամակգրեց: Յասմիկըի՞նչ գրեց--չճամալ գրեց: Այսնախադւաւութեան մէջ ճամակբառը լրացնում է գրելու գործողութիւնը, որով հասկանումենք թէ Յասմիկ ի՞նչ գրեց:

են կատարել Խնդիրի կարող պաշտօնը բառերը հոլովլուող (գոյակամ ժական, թուական, անորոշ ում. զով, պատասխա: դերանուն, դերբայ): Սխնդիրները,

հարցումներին հնչէ՛Լմ)որմէ,ինչո՞վ դեյորո՞ւն)ինչի՞ն)

ԱԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

հայցական հոլով կոնդգծել

ուղիղ խնդիրները: զինուորներըՇուշի քաղաքը գրւուեցին: տաւորը յանցաւորը պատժեց: ագործըհողը կը հերկչ: Երեւանի շէնքերը քննեց եւ ամրացուց: րտարապեւտոը իկանըգողը ձերբակալեց:

են՝ Խնդիրները երկու տեսակ ա) Ուղիղ խնդիր, խնդիր: բ) անուղղակի

Ա) ՈՒՂԻՂ

:

այն է ,ԴԻՐ-ը ցոյց տալիս առարկան, որու.

ախանում է զո՞վ (անձի

ն Գէորգ Դ. Կաթողիկոս կը հիմնէ Գէորգեան ճեմարանը

շկըխնամեց վիրաւորները:

ի

մեռի բայե միայնճերգործական ենպահանջում ղել եալիր Օրինակ՝ ա

Այս

Անն

տ

կամ

պարագայում)

ոնգարացի Տիկ. նիսըն իր տունը ւռարաւ

ծական բայ ներգոր

ընկերս տիրեմ-ակը ներգործական նախադասութեան --

խր, 1 աին «ռնլկերս»բառի արար իրվմ Բարի ուղղակիօրէն գործողութիւնը սիրելու հայցականհոլով, ուղիղ

մէջ «կը սիրեմ»

թիւնը տեղի է ունենում չ սիրել բայի,քանի որ

«

|

բայ է, Սիր Ն

վրայ, որ

ՅԻՇԵՑՈՒՄ.-

րծոյկղ

ն

վրայ

պարագայ:

Կազմել ուղիղ խնդիր ունեցող նախադասութիւններ հետեւեալ բայերով: նստեցնել, սորվիլ. բարձրացնել, լուսաւորել, ճանչնալ, յարգել,

ազատել,

:

|

ն

:

ԱԱինդիրը անձի Կահիրեն հոլովով («Արմենըո՞ւմէ մ

մէջ բ) Արեւմտահայերէնի հարցումին եւ դրւումէ հայցա

Տանեմ «յ»

եւ «ո՞ւմ» հարցումին է եղբօրը): սիրում սիրում

ո

:

ո

սա

դրւումէ տրական

ժամանա» ճէջ ուղիղ խնդիրը աւանդական քերականութեան

երէնհ լեռդիր Հառգի

է կոչւում գործողութիւնը: Ներկայիս իր վրայ է կրուԱրակւի եւ խնդիրնէ դառԱ

կր ն

է հետանուղղակիօրեն գործողութեան ցոյց տալիս կաներ: Անուղղակի խնդիրները դրւում ենդրական, վեն պատավաանուննն ին աանու վեր ՀԱՆՐ ինի» Ա ՈՄԿ աներն Կողմէ, իճչո՞ւը -ը

ԱԱ

-

էր

սակայն չեա ա Աի

խարիր

հեւո, գործողութեան

հիւանդ Եղիան: կ.Նիսըն անձնուրրութեամբխնամեցգրող Եղիա Տէմիրճձիպաշեանը: անմիջապէս բերաւ հաց ու պանիր: Արաքսիա Ռուսինեան գրած է «Կիլիկիա»քերթուածը,որ երզի վերածուած է: 'նահապեւո գառնուկըբզքտեցին: զայլերը գետիջուրերը ողողեցին իրենցշուրջի տուները:

ձեւն է ներկա նի անփոփոխ

Արեւմտահայերէնիհայցականհոլովը գոյակա ուղղականից, ենթա այսինքն, ձեւով չի տարբերւում է կատարում: պաշտօնն բայի ուղիղ խնդիրի ներգործական պատճառի,նպատա ձեւի, ժամանակի, նաեւ տեղի, լինել է կարող

Գում Ական

էջմիացնի մէջ:

ցոյց տալիս ենթակայի արաբերութիւնն

)

էն լրացնումէ բայը էշուղիղ խնդիր»,քանի որ ուղղակիօր

նրա

նում:

ՀԱԱ

անմամններ

արցում

Մ

:

Օրինակ՝

(տրական հոլով): Հեղինէնիր գիրքը եժ տուաւ Տիգրանը ծրար մը սւուսցաւ Գէորգէն (բացառական): ԱմառըՀայաստան պիտի երթամ օդանաւով (գործիակւան):

Անուղղակիխնդիրները լինում են մի քանի տեսակ՝ չս) Յանգման,բ) Անջատման,գ) Սիջոցի, դ) Ներգործող,ե) Վերւսբերութեան:

երաժշտահանդէսի: Ուսուցիչը մեզ երկյուքսհրաւիրեց սիրեմ: կը շատ Ձեզ բոլորդ

Օրինակ:ազատութեան լուրը

(որո ւ) անմիջապէսհասաւ մեզի (որո՞ւ): Վկայականըտուին յաջող (ի՞նչ բանի): Մաճիկը դողդղալէնմօտեցաւ կրակարանին

Շուշիի

:

աշակերտին

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

մէջ: նախադասութիւնների

հետեւեալ 4) Ընդգծելյանգմանխնդիրները, ծակին: Կատուն կամաց մը մօտեցաւ մուկին գտնուած գիւղին: մօտենար կը արագ Մեքենան Մայրս լուր ուղարկեց

Ան

իր տեղը ինծի

ի:

ԵՍոնան Արինան:

:

Ծաղիկներ կը հաւաքէր դաշտերէն: Վագոնները զաւտեցին իրարմէ:

համբուրէր:

գ)Սիջոցի այն առարկան, ցոյցէտալի անուղղակի խնդիրը որ իբրե ոտք չու գակարգում Իո եւ զ/

ՏՈԼ առոյու/ուլ

Խար

Կոկ"

տայիս

ոռ

տուաւ:

ունեցող 2) Կազմել յանգմանանուղղակիխնդիր նայիլ, հասնիլ, յղել, մօտենալ, տալ:

երգենաւը բւսրաւիէն կը բաժնուի դանդաղծրէն: կը ստանաս ծնողքէդ: կե ութիւնը ժողովրդեան Պոն աիեքարութ

ստացայ Նամակ |

ուսուցչուհիիս:

Ծերուկը նստւու ծառի կոճղին: շրթներունեւ կը Մայրը իր մեռած տղուն նկարը կը մօտեցնէր ձուկերուն: նւյէր կը Խաչիկ կասկածանքով Աճապարէ',հազիւ պիտի հասնիս գնւսցքին: Հիւանդըմահուան կը ճմօտենար անզգալիօրէն: յղեցինք: Մեր բողոքի նամակը քաղաքաւվետին

գործիքը Ամերիկայէնկու գայ: չէր գիտեր թէ ի՛նչ բանէ կը փախչէր: սլաւաշ հացը կու գայ Սուրիկի ւիուռէն: րցինքազատիլ մեր թշնամիներունձեռքէն: քալ

պատասխանումէ հճչո՛/ հարցումին:

Չինական մեչառու) զծեցի այս նկարը: Ապուրը դգւայու/կը խմեն: Տխուր աչքերով կը դիտէր հորիզոնը:

հետեւեալ նախադասութիւններ

բայերով

Ուշադրութիւն.--

յխնդիթկարող միքջոմհ անար ցացի»: Սակայն, «միքոցաւ» Հա Սաինը Նր աղարկեւի Յակոբին արորմաութւնների «Մելինէին հետ»-քեւ «Մելինէին միջոցառ»-ը 0շրը

չեմ

Հոր:

դառնալ, քամի ոթ կարելի է ասել Կարելի է օգտագործել «փետ» կամ հետ գացի թատրոն» կամ «Նամակը

իջոցաւ»:

սկիզու էտալիս այնառարկան, աղիրը ցոյց որից դրւուծէ: խնդիրը ոդութիւնը: Անջատման հարցումներին: ի՛նչ կու մէր մ մէ՛ բանէ

Աս

նախադաս

մէջ

միջոցի

Ա

եկաւ Հայաստան: Վարդանը Ամերիկայէն հեռացանեւ գացին ճակատ: Զինուորներըիրենցընտանիքներէն երայխէն: գայլի ազատիլ Գառնուկը չկարողացաւ եւ Հացէնկտոր մը կտրեց

տուտւ

ընկերոջը:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

հետեւեալ

խնդիրները Ընդգծել անջատման

մէջ: նախադասութիւնների

Արամըգործէնեկաւ ու ծով գնաց: հեռու պահեցզինք երաժշտահանդէսներէ: Հիւանդութիւնը Փլաւէն ա՛ռ քիչ մը:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Ընդգծելմիջոցի խնդիրները,հետեւեալ նախադաւութիւնների մէջ: Պր. Տնօրէնը ստացաւ

պիտի րար «արաարան ատա

աաա

Սարգիսըօդանաւով կը շնչենք, աչքերով կը տեսնենբ,բերանով կ'ուտենք: ահանան ամուսնացողներու գլուխը իրարու կապեց նարօւոով: ` Այս նամակըհամակարգիչով գրեցի: հայրենհք հասաւ Արմենիանաւով 1948ին: զի կուղարկեմ պարտիզպանիս միջոցաւ: մար շխարհամարտին, Հայերը Գերմանիամւտան Սասունցի Դաւիթհրասայլով:

աի

Անի

դ)

րո

կարաւանը

Ներգորժող անուղղակի խնդիր, ցոյցէ տայիս այն

ե ՀԱԱ Աա ԱԱ (եայ մաշող հարիր առհասարակբացառակամ, երբեմնարական խնդիրը դրւում Հոլի գործող

անուղղ

Օրինակ

րո

Ման

առարկան, ոռ,

Կերաբերութեամ անուղղակի խնդիրը ցոյց 4տալիսայն առարկան,որին վերա-

Խեղճ աղջիկը խաբուեցաւ այդ մոդայի մ. Տան տանիքը քանդուեցւու վհռթորինէն: է Սեւանի ճանապարհը եզերուած բարւդիներուի

Ուշադրութիւն.-Ներգործողխնդիրը չշփոթել անջատմանեւ միջոցի խնդիրների հետ, որոնք նոյնպէս բացառականեւ գործիականհոլով են, սակայն չունեն կրաւորական բայ: Օրինակ «Տղան հեռացաւ մռրմէն»: Ախնչդեռ ներգորժող խնդիրը գործողութունը կատարողն է (վերեւի առաջին նախադասութեանմէջ «տղան» է խաբելու գործողութիւնը կատարողը) ձեւ երէ կրաւորական բայր վերամեռք ներգորմականի, ներգործող խնդիրը դառնում է ենթակայ, իսկ ենթական դառնումէ ներգործողԽնդիր: Այսպէս, վերեւի նախադասութիւններիկրաւորական բայերը ներգործականի փոխելով ստանում ենք՝ խաբեց աղջիկը(հայցական հոլով, ուղիղ խնդիր): հոլով ուղիղ խնդիր): Փոթորիկը (ենթակայ)քանդեցտառիքը (հայցական եզերած են Սեւանի ճաճաւյարհը (ուղիղ խնդիր): Բայոտիները (ենթակայ)

Տղան ենթակայ)

է արտայայտունլ «կողմէ»,«ձեռամբ», «ձեռքույժ կարող խնդիրը նւսեւ Ներգործող, ԱԱ

ինչպէս`«Պատուանշանը նապերով, իրենտրուեցաւ. ձեռքով»: «Նամակը ուղարկուեցււ Եղիշէի Սարգիսին.

կրոնն: վ ,

Ն

Սեն

է խօսքը, որի մասին տեղեկութիւն ձերում խնդիրը է տրւում:Վերաբերութեան եւ վերաբերուդրւում է երբեմն` րայաճ, առհասարակ՝բացառական հոլովույ լն արտայայտող «մարը», «ճմատմամբ», վրալ» կապերով: աերաքերեալ», Օրինակ Ամէն հանդիպումի կը խօսէինքմեր դպրոցական օրերէն: Միշտ կը պաւոմէր իր մարզիկիկեանքի տարբեր դրուագզներունը") մասին: Անընդհւուո կը խոսէր Արցախի ւպաւոերւազմինվրայ:

/)- ոռերայաջորդ/ատկացուցիչներու պարագային, «ն»

յօդը դրւում է վերքին )ատկացեալիվրայ փր մարզիկի կեանքի տարբեր դրուագներուճ մասին):

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

0 Ընդգծել վերաբերութեան խնդիրները հետեւեալ նախադասութիւնների մէջ:

Յաճախկը խօսի իր մանկութեւսը ւուսրիներէն:

Մայրըկը սպասէր ցանկալի լուրի մը իր զաւակն: Տւպագրուածյօդուածի շուրջ ծաւալեզաւ մտբերու ւիոխւսուսկութիւն: Շրջւսնակկազմած կը զրուցէին օդի բարեխառնութեանվրայ: Կըխոսէին անցած-գացած օրերէն: Այդհարցի վերաբերեալ կ'արտայայտէին տարբերկարծիքներ: Որոշեց այդ մասին պատմել Յարութիւնին: Դժռոհութիւնունիմ մեր տնօրէնէն: 2) Կազմել վերաբերութեան խնդիր ունեցող նախադասութիւններ հետեւեալ բւյերու| պատմել, խօսիլ, հաղորդել. զրուցել, խորհիլ:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

մէջ: 4) Ընդգծել ներգործող խնդիրները,հետեւեալնախադասութիւնների Գողը բռնուեցաւոստիկանէն: ԱրցախըազատագրուեցաւՄոնթէ Մելքոնեանիզինուորներունկողմէ: Նախիջեւանի հայկական գերեզմանները պղծուեցան թշնամիէն: Վանիկը խայթուեցաւ մեղուէն: Ծաղիկները կ'օրօիուին հուլէն' Ուսուցիչը կը սիրուի աշակերտներէն: վիրաւորուեցւուականէն: ճօրս

կոն

խնդիրները: 2) Սեւով ընդգծելներգործողխնդիրներըեւ կարմիրով անջաւոճման Արան հեռացաւ Սիրարփիէն: Հայկ նահապետ շաւտ սիրուեցաւժողովուրդէն: ՅովհաննէսԿիպրոս կղզիէն ճեկնեցաւ Ռուսիա:

Աւազակը բռնուեցաւեւ քարկոծուեցաւքաղաքի բնակիչներէն: Կեանքը հեռացուց զայն իր երկրէն: Թամարըբաժնուեցաւիր ամուսինէն: կողմէ: Պատուոյ դոկտորիտիւողոս տրուեցաւ իրեն, Ակադեմիայի

2,

ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ

պարագա: հետամաաա առարկաներ, գործողութեան,

Բայիմիւսրացումը Առչւում է ցոյց են տայիս, Եթէխնդիրները

:

եմ. թեան. բնութագրում ապա պարագաները գործողութիւնը, գործողու ճոյնինքն մայրը,ժամամակը, աան ճապատանկը, հանգամանքները, ճու ճատարման են

պատճառը, չաւին ու ձեւը:Պարագաները, արաայայտւում Աա, ածականով, դերբայական դերանուններով, ձեւի 999Ե

Օրինակ՝ Գլուխը/սորհոդաւոր շարժեց: Ան արագօրէն մեր առջեւէն: անցաւ Հիմակրնամխօսիլ այդ մասին:

Այս նախադասութիւնների մէջ ընդգծուած բառերը պարագաներ էն:

10-409

Պարագաներըմի քանի տեւալ են զ) հիմունքի, չո) Տեղի, բ) ժամանակի, գ) նպատակի,դյ ձեւի, ե) պաւոձճառի, է) չափի, ը) պայմանի պարագաներ:

կանհոլուլներու,ժամանակական եւ մակբայճերով, դերանուններով

Ժամանակի պարագան պատասխանում է ծ՛7ք, ծրբժ՛7/թ վեր, հնչեւե՛րբ հարցումներին.

վ

սպերով:

|

Օրինակ՝

Օդանաւըպիտի թռիչք կատարէժամը եօթնին: Առտուն կանուխ,մշակները արտ կը վազեն: Հանդէսը պիտի սկսի ժամը ութին:

այնանդամնէ, որը ցոյց է ւտալիսայն այ) Տեղի պարագաննախադասութեան տեղը, ուր կատարւումէ գործողութիւնը,ուրկէսկսւում է, դէպիուր դիմումէ Տեղի պարագան դրւում է տարբեր հոլովներով եւ «մէջ», գորժողութունը: եւ նաեւ՝ մակբայներով ու դերանուններով: այլ կապերով,ինչպէս «վրայ» է ո՛ւր, ուրկէ՛, դէպի ո՛ւր հարցումներին: Տեղի պարագան պատասխանում Օրինակ՝ Հոս շատ հանդարտ է (ո՞ւր): Ան

(ուրկե՞): շուկայէն եկաւ

Արշակը դուրսելաւ (ո՞ւր): Ես ձնած եմ Պոյիս(ո՞ւր): Ծառին վրայագռաւ մը կայ (ո՞ւր): Իրենց մակոյկը դժարափունք կ'ուղղուէր (դէպի ո՞ւր): Կանցնէին ծաղկաւէւո դաշւտերձ (ուրկէ"):

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

`

|

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Ընդգծել տեղի պարագաները,հետեւել

մէջ: նախադասութիւնների

Հռոմի Պապը՝ Յովհ. Պօղոս Բ., Երեւան բերաւ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի աղաւնիներըճերմակ: Դէպի երկինք կը բարձրանային Անին Հայաստանէնկու գար, նուէրներով բեռնաւոր: ..Ու

ես

մասունքը:

կերթամդէպի աղբիւրըլոյսի...

Գրասեղանիս վրայ, Սա

Անցեալ տարի ձիւն չտեղաց: Ամիսներառաջ հանդիպեցայ իրեն: Արմենըգիշեր-ցերեկ կաշխատի: Վաղը պիտի սկսինքմեր տունը վերանորոգել:

սկաւառակինմէջ կայ

Ընդգծելժամանակի պարագաները, հետեւեւալ

նախադասութիւնների մէջ:

Հայկըմիշտ զուարթ է: Հառսքնեիու,ժողովներուընթացքինյաճախ խօսք կ'առնէ: ամառները միշտ ճամբորդութեանկելլենք: Մինչեւընթրիքաշխատէ: Սեպտեմբերի 21-ը Հայաստանի Անկախութեւսն Տծօնն էԴեռ երեք ժամ պիտի սպասեմ, մինչեւոր հերթսհասնի: Երէկբազմութեան մէջ նշմարեցիմեր դրացին: Դուն գնա, ես ալ քիչ վերջ կու գամ:

ց)Ձեւը է տալիս կատարման ձեւը:Դուումմմեխ պարագան ցոյց գործողութեան մակբայներով հապճեպով...), (արագ, դանդաղ, մինակ, գոյականի բացառական եւ հոլումներու, գործիական սապիս...), միշարքդերանուններով(այսպես, որոշ (լա, ուրայ..), կապերով ածականներով (պէս, նման, խանում հարցում: է ինչպէ՞ս եւ

բուռ

մ հող

զերթ...),

բերուած հոն, հայրենիքի դաշտերէն: Իր մէջ կը կայծկլտայ հոգի մը հին Ազգ մը կայ հոն Որ հողի բնատուր մարմնոյն տակինձ կը խօսի(Պ. Դ.): սա

--

ս

Պատին տակ բուսած էր մանիշակ մը հեզ: Հովիւը արօւուսվայրէն գոմ կը բերէր հօտը: Այս ճամբէն շուտով տուն պիտի հասնէին: Լյն գագաթը, ուրկէ կը բխի գետը, հեռուն է դեռ: Ծաղիկներէն հովը թերթեր կը թափէ:

ՓԵ

Օրինակ՝ Ջուրը գրգրայէն հոսեր(ինչպէ՞ս):

կը

գուշօոէն

մօտեցւս)վիրւուորկենդանիին: Ինչո՞ւ այդպէս դանդաղու մտածկոտկը Քալէր: Ան համբերութեամբ տարաւ իր լուծը:

թ ր

հետզհետվ կը դեղնին հարը օճի

ու

կը թափին:

ԱԻԳանկրա խայթեց:

Աաղսուղիղ գացէք, մինչեւհրապարակ:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

տալիս գործողութեան

ժամանակը, այսինքն` բ) ժամանակիպարագան ցոյց է սկզբնաւորման, կատարման եւ դադարման գորժողութեամն պարագաները: դրւում է հայցական,տրական,բացառականեւ գորօամանակիպարագան

Ընդգծելձեւի պարագաները, հետեւեալ նախադասութիւնների մէջ:

պաւու

րժողութեանպատճայթը, այ Այո անձը, ողի Սողմից Սատաուում է զորռծոդուդեր:Համեմատել՝ խաբուեցաւ այդ տղայէն» եւ «Աղջիկը խաբուեցաւ անփորձութէնէն»Ախվերջիննախադասութիւնը ճշանակում է` «Աղջիկըխաբուեցաւիր անփոր-

Ուշադրութեամբկը լսէր հօրը խորհուրդները: Դանդաղօծրէն վարժուեցւաւիր նոր կեանքին՝ Տխուր մտածումներումէջ մխրճուածէր Ռազճիկները կռնակիվրայ նամ մէկ կողմի վրայ պառկածէին: Ինչո՞ւօդանաւի նման չենք Կարող թռչիլ: Գէշ կամ աղէկ կապրէին: ճպուռը երգելով լ'անցընէ իր ժամանակը: Մեծ ախորժակովճաշեց:

դ)

Աղջիկը

ութեանպատճառու|»'

"ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Ընդգծելպատճառի պարագաները հետուեալ նախադասութիւնների մէջ: ՝

նպատակը: Դրւում1 նպատակիպարագանցոյց է տալիս գործողութեան

Յուզումէնկը դողդղար: Որախութենէնվիզիս փաթթուռցաւ

Իրերեսէն ժիրայրն ալ

ու կասի տրականհոլովով, «համար», անուն»,յօգուտ» եւ այլ կապերուլ է ինչո՞ւ յաճախնաեւապառնի դերբայով: Պատասխաճում խնդիրներու,

Յոզնութենէնկը

|

համար,ի՞նչ նպաւտտակուլ» հարցումներին:

յանռաւոր նկաւոունցու

տքար:

գ)«փմուճքիեւ հակառակ պարագաներ Հիմունքիպարագան ցոյց է հիմունքի տալիմայնհանգամանքը, որ հիմք է ծառայում գործողութեան Է պատճառի համար: պարագան պարագայից Հիմունքի տարբերւում որ աճով,

Օրինակ` Տղաքը տուն գացին՝ ծնողներուն Օզճեյու:

գատարման

-

հայրենիքիանկախութեան: Կամաւորներըպատեոազմիգացին /անուն Պէտք է պայքարիլ /առթանակիհամա

է

վրայ փաստարկի, խորհուրդի

գործողութիւնը հիմնուած օրէճքի,սովորոլթի,

Օրինակ

Աղբիւրգացին`Քուր/"

Էյսօր թատրոն պրտի երթանք, խոստումիս համաճայը այստեղ եկւս: բժիշկի խորհուրդով Ըստ օրէճքի, առանց անձնագիրիշրջագայհլն արգիլուած է: Ան

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

մէջ: Ընդգծել նպատակիպարագաները,հետեւեալ նախադասութիւնների

Հակառակ հիմունքի պարագան ցոյց

նպատակովգոմ ապաստանեցանբ: Կարկուտէնպաշւուպանուելու Յոգնութիւնըառնելուն պէս լուացքը փռելու գնաց: Որսորդներըորսի գացին:

կատարւում է գործողութիւնը: Այսւպմ

ած», «հանդերժ», խոխանակ», «խոլխարձ

:

Բուռներով: ըլլալուն, կը հրաւիրէին զինք Հակառակ բամբասող Հակառակ հր սովորութեան, չծխեց ամբողջ օրը:

Յովիկը զարնուած թռչունը փնտռելու ելաւ: Ջարգանալուհաձար պէտք է ուսանիլ: Աշակերտները ճաշի գացին:

Օրինակ.

խնդիրներով: Պատասխանում ուկասյի է«իմչուհամար»

դաեւ՝կապերով

միշտ:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

`

Օրինակ Խորէնը սարաավիւնվայրկեանմը անշարժ մնաց: օղային շարժումներ կընէր: Սիսակը առուամբերութենէն Թովմասը ամօթէն կարմրեցաւ: Տկարութեանը աատճառու|տունը մնաց:

Հիմունքի պարագաներըընդգծել սեւով, իսկ հակառակ հիմունքի պարագաները կարմիրով:

Զինուորըկրակեց հրամանաւտարի հրամանին համաձայն:

Ըստ Յովսէփիվկայութեանեւ փաստարկումներուն, Սօսը յանցաւորչէ: Հակառակ լուրջ խորհուրդներուս, իր գիւոցածըըրաւ: Բստ իր սովորութեան, տաքէն յետոյ պաղ ջուրով կը լուացուի:

Ուշադրութիւն.-Զշվոթել բացառականհոլովով արտայայտուաժպատճառի պարագաննոյնպէս ներգորրծողխնդրի հետ, որ ցոյց է տալիսոչ թէ բացառականովարտայայտուած կ

:

Փոխանակդասերը պատրաստելու, կը խաղար պարտեզը: Այս բոլորը գիւոնայու հանդերմլռեց:

ե) Պատճառի կատարման պատճառը: պարագան ցոյցէ տալիսգորժողութեւան է առհասարակ երբեմն Արտայայւում բացառական հոլովով, գործրակամու

«ի՛նչ պատճառով» ւմներիըՏ9Ե հարցո

։

կամ, գործողութեան չափը

ցոյցէ տալիս է) Չափ ու բանակի պարագան

չա (թանիցս, էչափիմակբայներով Չափիպարագանարտայայտւում

աա ասա:այդչափ,

եւ. Աա շատ քիչ...) նաեւ թուականներով է «որքա՛ն». հարցումին: քան): Պատասխանում

Արդարեւ, նախադասութեան որեւէ անդամ կարող է ունենալ մէկից աւելի նոյն տեսակիլրացումներ: Այսպէս, նոյն անդամի հետ կարող են օգտագործուել երկու,

Օրինակ՝ Մութը ոչ քիչկ'իջնէ: Երեք առգամ տեսած եմ «Պաղտասար աղբար»ը: Մենք պէտք է ստո ստէպ հանդիպինք իրարու: Լաւ պիտի ըլլար, որ վոռքր-րնչտեղէդ շարժլիր:

որոշիչներ՝ լրիւ բնորոշելու համար տուեալ առարկայի բոլոր յատկանիշները: երեք Օրինակ՝ Ինք /ուացարայր, խոհւրար եւ աւտնտու եղած էր ատենօք: Ընդարժակ,լուսաւոր եւ զարդարուն սենեակ մըն էր:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

|

Ընդգծել չափ

ու

մէջ: քանակիպարագաները,հետեւեալ նախադառսութիւնների

մը տատամսեցաւ, յետոյ քալեց առաջ: Յաճախ կը վերյիշեմդպրոցականկեանքս: Բժիշկը դեղմը ներարկեց,որպէսզիհիւանդըերկու օր քնանայ: Պահ

Որքա՞նկ'արժէւսյս գործիքը:

կ՛ըլլայ կօշիկս: Քեզի բանիցս ըսի որ այդ ճամբէն չանցնիսգիշերով: Քեզի կը սպասեմհինգ վայրկեան միայն:

Ինչքա՞նժամանակէն պատրաստ

նախադասութեան մլջ կարող.են օգտագործուել կայէս, որեւէ անդամ լրացնող, նօունհամարժէքորոշիչներ,/ատկացուցիչներ, խնդիրբացայայտիչներ,

մերու պարագաներ, որոնքկոչւումենբազմակի լրացումներ:

Լրացումներնիրարից բաժանւում են ստորակէտով կամ իրւսրու միանում են «եւ», աար» Սազանաավոանարավ:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Հետեւեալնախադասւութիւնների մէջ ճշդել խնդիրներիեւ պարագաների ւոեսակները,բազմակի լրացումները: «խոանշով ճամբորդեց::աաաատավանաւմաաովն ամմա Երեւանիմէջ երեկոները միշտ զով կ՛ըլլայ եւ ուղեղով գործէ ոչ՝ սրտով: . Մելինէնկ'աշխատէր Այսճամբովհիւանդանոց չենք հասնիր:........... Լեռներըծածկուեցան ձիւնով:. Աասորեստանցի Բէլը Բոլորսքաշալերուեցանք մեր Յիսուսմատնուեցաւ Յուդայի ձեռքով:.. . ՀգԱ Հիւրերըդիմաւորուեցան ւտնօրէնին ԱՅՏՆ Մայրըժապաւէնով կապեց Այտային մազերը: Գիրքսվերադարձնելու պայմանով բեզի կու ԼոԼԱմ' Լ... Իր գէր եւ ծանր մարմնով տանիք բարձրացերէրէ ԼԼ

մետաքսի

րինակ,

Ձեր փափագը կը կատարենք,հնարաւորութեանպարագային: նման պարագայի, ես ալ նոյն կերւվ կը վարուէի: գացին,երեկոյեանուշ չվերադառնալուպայմանով: Դաշտահանդեսի

թարկա

Աաաա

Գործարանը: աոան սպաննուեցաւ ազատասեր աան: ԱՆՔՆ կողմէ: «ԱԱ

եո

եւ «հետ», «.

Եղբայրս իր ռռտանիքով տեղափոխուեցաւՀայաստան:

հետ

ԱրամըՄինասին պիտի կարգադրէայս խնդիրը: Աշակերտներըիրենցուսուցչին հեւտ գացին երաժշտահանդէսի: Հրամանատարըիր զիճուռրներումիասինգրոհեցթշնամիինվրայ: գնաց Գերմանի: Տղաս մարզական /Խումբու/

նյան

:

Ա

ԱՆԱՆ

ոո

ւ

Օրինակ՝

ակական Նամմեի մաման ԿԵՆ

Լ.Վ

աաա

նրանը»

թ

ո

ոա

ոա

աաա

ԱՆԿԱՆ ՆՄԱ ՆՈՀ Աաաա գան կանան նանն եանն րաի

ԱՆՆԱՆ

նասկանաան

աաա

Բ

1)ՔԱՐԴ

ՆԱԽԱԴԱՄՈՒԹՈՒն Ի

լ

«եջ, «ոլ շաղկասյները տարբեր ենթականեր ունեն, է դրւում այդ շաղկապներիցառաջ: Օրինակ` ստորակետ: «Աշունը եկաւ, եւ արագիլներըգաղթեցին»: Սակայն ծէ

-

Բարդեն կոչւում այն նախադաւութունները, որոնթիրարու կասլուաժ երկու կամ աւելիմտքեր են արտայայտում' «Անահիտը պարեց, իսկ Գոհարհկը ջուր բերաւ»: «Կարմիր խնձորը, որ շատ համով պտուղ մըն Է, սիրոյ խորհրդանիշն է»:

կարող են իրարու կապուել նաեւ զ) Քարդնախադասութեանբաղադրիչները յարաբերականդերանուններուլ եւ նրանց հոլուլոււժ ծեւերուլ, ոռոնցից

"որ, ուր

առաջ ճոյնայսստորակետէ

Այս նախադասութիւններից իւրւսքսռչիւրը երկու մտքեր է արւուսյայտում Առաջինը՝ա) Անահիտըպարեց: ») Գոհարիկըջուր բերաւ: Երկրորդը ա) Խնձորը համով պտուղ մըն է: բ) Խսձորը սիրոյ խորհրդանիշն է: -

բարդ

նախա-

Օրինակ՝

Սհւս

«Սիրանըչերգեց: Ան հիւանդէ»:

բաղադրիչները

(ապուել

Բարդ նախադասութեան կարող եմ իրարու ա) այարզւույէս կողք-կողքիշարուծլով, ստորակետով բաժանուած: Ձրինակ՝

այն տունը,

ողոծնածեմ

ոբ

`

եկաւ, ծաղիկներըժաղկեցան:

չես պատրաստածդեռ»: թայցդասերդ

գիտցաւ, Թէ

որքան զայն

Ե»

,

ես:

Ուշադրութիւն.-«Որ».յարաբերական դերանունը «որտ շաղկապից տարբերում է նրանով, ոռ շաղկապը նախադասութեան անդամ չէ այլ մրայն կասյում է բառերն ու պարզ նախաղդաւմութիւններն իրարու, դրանք վերածելու բարդ. նախադասութեան: Իսկ

|

իրարու յարաբերականդերանունըթէ. կապում է պարզ նայնադասութուններն

սիրեցի»:

Հայերէնիընթացիկ շաղկասյներնեն` եւ, ու, կամ, բայց, այլ, այլեւ, իսկ, սակայն, ուստի, ուրեմն, որպէսզի, որովհետեւ, մինչ, մինչեւ, մինչեւ որ, քանի որ, թէ, եթէ, որ, հետեւաբար,թէ... թէ, ոչ... ոչ..., կամ... կամ..., ոչ թէ... այլ, ո: միայն, եւլն.: Ուշադրութիւն.-եւ, ու, կամ շաղկապներից առաջ ստորակլտ չի դուում` եթլ երկու կապուող ճաաադասութեւններընոյն ենթական ունեն: Օրինակ`

«Եղբայրստուն եկաւ եւ անմիջապէսպարտէզգնաց»: «Հիմա խօսէ' կամ լռէ՝ ընդմիշտ»: «Եղբօրս շունը սիրուն է ու հաւատարիմ»:

է52

եւ

Թէնախադասութեանանդամ է, այսինքը պաշտօն է կատարում Օրինակ` «Կամիւռաս Վարդապետ մեծ երգահան մըն է, զռո Հայերըկը պա»ւոեն»: Այսնախադւասութեանմէջ

«Ոչ

ՀԱԱ

Վերջապէսհասայայն շէնքը, ութե դուրս կելլէր Բագարատը:

Պարզնախադասութիւնները կարելի է մէկ բարդ նախադասութեամբգրել` «Սիրանը չերգեց, որովհեւոեւ հիւանդ է»:

Օրինակ՝ «Կը խաղաւ,

դրւում:

Օրինակ` Շողիկը, դո ճեր տունը կ'ապրի, շատ անուշիկ աղջիկ մըն է: Կը նշմարէրայն աղջիկը, զոթ շատ սիրած էր: է Վարդապետի մը, ռոում անունն անգամ չի գիտեր: Թուղթը յանձներ Անիին հանդիպեցայ, ռոմէ բաժնուելէսյետոյ ւոուն եկայ: Քեզի կը նուիրեմ այս գրիչը, ռոռւ/ գրեցի այս բանաստեղծութիւնը:

:

Ամառ

դէպքում

Ավսնախադասութեան մէջ «աշունը» եւ «արագիլները» երկու տարբեր ենթականերեն, հետեւաբար «եւ» շաղկապից առաջ ստորակէտ է դրւում:

Օրինակ`

Երկու պարզ նախադասութիւններ կարող են իրարու կապլուելել դասութունկազմել:

այդ

«շոր

յարաբերականդերանունը ենթակայիպաշւոծն է

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

իսկ կարմիրով՝ բարդ նայխադա1 եւով ընդգծել պարզ նախադասութիւնները, ութիւնները՝ 2) Տեղադրելստորակլտները: մը տեղի պիտի ունենար: Ապրիլեան ցուրտ երեկոյ մըն էր: Երաժշտահանդէս Ուզեցի լսել: Համերգը տեղի կունենար վարժարանիմը սրահինմէջ որ լեփ-լեցուն էր Հայ եւ օտար

հանդիսականներով:Ամէնքը անհամբերութեամբ կուզէինգիտնալթէով է

նուագողը:

Մէկէն թնդացին ծափահարութիւններ որովհետեւ բեմին վրւսյ յայտնուծերէր վեց տարեկան տղեկ մը թաւշեայ սեւ տաբատով սպիտակ եւ սեւ շապիկով թիթեռնաձեւ իողկապով: Կանգնած կը նուագէր ան քանի որ եթէ նստէրուտբերըչէին հասներ դաշնակի ստեղներուն:

փոքրիկ,հազիւ

Փոքրիկ Աւօ Գույումճեանը

Աո

նուագեց իր յօրինած գործերը որոնց մէջ կար նաեւ

կաւոուներու եւ մուկերու կռուին մասին պատմող զուարթ եղանակ մըն էր:

էտոր մը:

Շատ

հաճելի

սությւնըեր

վերջոյ երբ համերգը վերջացաւ անդադրում ծաւիահարութիւններումէջէն լսուեցան սա բացագանչութիւնները.

օգտագործուել: Նրանք կախեալ ԱՈՂ ԱԱ այաան միտքը, երկրորդականնայխադաեն

լր

ԵՇ:

րանց

մտորադաս,

.

Ի

Ապրիս Աւօ, պռաւծ: Հանղիսականները չէին յիշեր ուրիշ մանուկ մը

Խտորադաս նախադասութիւնները գտնելու համար գերադաս նախադասութեան ստորոգիչին կամ գոյականականմէկ անդամինուղղում ենք ինչը՞ Աշ ի՞նչ, ո՛ր, հնչո՞ւ որոշ, որմէ ե՛րբ... |

-

որ

այսքան

լաւ

հարցումները: Օրինակ՝

նուագէր:

:

Արան դպրոց չեկաւ (ինչո՞ւ)

Յ) Ձատել ենթակայի եւ ստորոզիչի խումբերը հրաոից՝

Ը"

Թշնամիզօրքերը յարձակերէին Անիի հասւտտպարիսպներունվրայ:

այ բ) Հայկականփոքրաթիւ բանակըյամառօրէն կը պաշտպանէր քաղաքը: գ) Հայ զինուորները առատօրէն ժայռեր տեղացուցինուժեղ թշնամիինվրայ դ) Անխիղճ թշնամիները քանդեցին հազար ու մէլ եկեղեցիներով չբնաղ Սնին'

Ենթակայիխումբ

Ես

Որովհետեւհիւանդէր կրացնումէ առաջին մասիմիտքը

ստորադաս

է):

վերագտայ իմ ուսուցիչս: (Ե՞րբ) Երբ դարոզը մերաբացունցա: կրացնում է առաջին մասի ճիւոթը ստորադաս է): ի

-»

Բարդ ստորադասական ճախադասութեան բաղադրիչները հր

միանումեն որպեսզի, դերանուններուլ (որ, ճրոնք, ռոչաւի, որբենն,

(որ,թէ, եթէ, որովհետեւ,քամի որ, մտորադասական շաղկապներով Քանզի...)կամյարաբերական

Ստորոգիչի խումբ

|հնչոր, ուր,

երբ,ինչպես, եւլն.

:

Օրինւսկ՝ Գոհարիկը պատմեց, ծ: Անահիտը լսեց: Էփեն կը Շշմարուէին փոթորիկի բռնուողները,որոնք մեր ընկերներն էին: ԲԱՐԴ

ՍՏՈՐԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

Բարդ նախադասութեան բաղադրիչ նախադասութիւնները իրարու հանդէպ կարող են գտնուել երկու տեսակ յարաբերութեան մէջ համադասական կամ ստորադասական: Այս կացութիւնից յառաջանում են ուրդ մտորադասական ճախադասութուններ կամ բարդ համադասական նախաղամութուններ: ԲԱՐԴ

ՀԱՄԱԴԱՍԱԿԱՆ

ԵՒ ՀԱՄԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ

|

եմ

Արանդպրոց չեկաւ, դոռվհետեւ հիւանդ էր: Ափէն կը նշմարուէին փոթորիկիբռնուողները, ռոռնք մեռ ընկերներն էրն: Ես վերագտայ իմ սիրելի ուսուցիչս, երբ դարոցը մերաբացուեցաւ՝ Այս բարդ նախադասութիւններիցիւրաքանչիւրը բաղկացած է երկու մասից: Սռաջին մասերը «Արան դպրոց չեկաւ», «Ես վերագտայ իմ սիրելի ուսուցիչս», կարող են առանձինօգտագործուել, առանց լրացումի, առանց ընդգծեալ երկրորդ Ցասերի կարիքն ունենալու: Այսինքն` կախեալ չեն որեւէ բացատրութիւնից, որեւէ են. Իսկ նախադաւութիւնների երկրորդ լրացումից, ց//ումւոր նախադասութոիւններ

են-

Գարունը եկաւ, ծաղիկներըբացուեցան: Ծովը օրօրոցինման կ'օրօրէրզիրենք, իր նուագովկը բնացնէր: Երկինքը ամպոտեցաւ, բարականձրեւ մը տեղալ սկսաւ:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

ՆԷ)

էկոչւում |Բարդ այննախադասութիւնը, համադասական բաղադրիչնայլխադաորի համազծր իրարու եւպարզապես |ծութիւնները քով շարուած իրարու Օրինակ`

էկո ուսող նախադասութիւնը,որի կազմի մէք մտնող բաղադրիչ նւխադատություն| ճերից մէկը կախեալ է լրացնում է ճրա միտքը, կոչւում է բարդ ստորադաս մումից,

նախադասութիւն:Օրինակ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

աոան արան ԱրԱՆ 2. Աաաա արիւն ական շաղեեինեու վ(ալու Բր " : լ աա նաեւ,.-.): Օրինակ՝

իրր

-

:

:

։

|

,

| |

ի

անա

անկան

բայց հիւանդը

յաջող անցաւ, Գործողութիւնը մահացաւ: Ծաղիկներէնթերթեր կը թափին, ծ: հոգիներունկ'իջնէ երազ մը բուրեան: ն պարեց, ճաշապարին, աշապարին, Ս Սիրանը եց, Անահիտը դիտեց պարողներըՎ

համ/

|

զոմաաուներ

նախադասութեան շարադասութիւնըայս կերպով կարելի է ւոոխել, ըստ այն բանի, թէ նախադասութեան ո՞ր անդամի վրայ ուզում ենք շեշտը դնել, ուշադրութիւնըկեդրոնացնել,ի՞նչ բան ուզում ենք ընդգծել,շեշտել:

մէջ ստորագծելլրացմանկարիք նախադասութիւնների 8:Հետեւեալ գլխաւոր նախադասութիւնները: չունեցող

բարդ

.

Բազմանդամնախադասութիւնը իր լրացումներով,այսպիսի բազմաթիւ շրջումներու կարող է ենթարկուել, իսկ միայն ենթակայ եւ ստորոգիչէ բաղկացած նւխադասութիւնըմէկ ւոեսակի շրջում միայն կարող է ունենալ:

Քեզ տեսայ, երբ պարտէզ ստայ: Մեր խօսակցութիւնըկէս մնաց, որովհետեւ ուրիշներ վրւսյ հասան: Տակւուին չէ հասկցած, թէ ի՛նչ պատահեցաւ: Իրեն պատմեցի,ինչ որ գիտէի: Անսպասելիօրէնժառանգութեանմը տիրացաւ, որով նոր գործի մը ձեռնարկեց: յաջող անցաւ, բայց հիւանդըմահացաւ: Գործողութիւնը Ամէն օր ժրաջանօրէնխանութ կերթայ, բայց գործերըկայուն են: Օդը լաւ է, երկինքը ամպ չկայ:

Եարադասութեւսն այս տարբեր ձեւերը կախեալ են խօսողի համար նախադաւութեանիւրաբանչիւր անդամի ունեցած կարեւորութիւնից:Օրինակ` թիւ 1 նախադասութեանմէջ խօսողը ուզում է շեշտել թէ Պէթհովէնիթոլոլռսոնատներըանխընուագած է ինք, իսկ թիւ 3 նախադասութեւսն մէջ խօսողը ուզում է շեշտել, որ ոչ թէ ուրիշը, այլ /ճքէ որ նուագածէ այդ բոլոր սոնատները:

տիր

նշել «Հ» տառով, իսկ ստորադամա1) Համադասականնախադասութիւնները կանները՝«Ս» տառով.

Բարեկաճութիւնկ՛ընէր մարդոց հետ, որոնք ծերունիներ էին Անմիջապեսոր դուրս ելան, հազաց ուժգին Ճամբորդներունմէջ կային երկու օւտարներ,որոնք սեւամորթ էին: ԱնակնկալօրէնԻտալիա գնաց, ուր շատ կարեւոր գործ մը ուներ: Քեզի անկեղծօրէն պատմեցի,ինչ որ գիտեմ Հիւանդութիւնըկը սաստկանար,անհրաժեշտէր բժիշկ կանչել: Կարդացիեւ սիրեցի գիրքը, զոր ինծի ւիոխ տուած էիր տեղեկացա. Շատյուզուեցաւ, երբ դէպքին մանրամասնութիւններուն ա

աոա

աաա

անոթ

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹԵԱՆ

.............շ

աաա

ոո

աանաանան

անոթ

Հայ 1)

բանաստեղծութիւնշատ կը սիրեմ: Արմենըդպրոցին լաւագոյն ր Այս սովորականձեւից խուոորումներչեն պակսում: Ես

արորի»

ոՀ.»

Օրինակ՝ |

հայերէնում ընդունուած դասաւորութիւնը | Արաոյը

եւ

Խնդիրներու լրացուցիչները

Օրինւսկ՝

|

աաա

3) 4)

սեմ Ես

ններին եւ):

բոլոր սոնատները: նուագած Պէթհովէնի նուագա՞ծեմ Պէթհովէնի բոլոր սոնատները:

ԿԱ ԻԱԱամրու

7) Պէթհովէնի սոնատները բոլոր,

են ազա :

Է

նուագա՛ծ եմ

եւ:

| |

է

|

:

ի գրո"րաաոթաաաաաուա |

|

առհասարակ

Պ.Դուրեան, Հայ քնարերգա բանաստեղծը, մահացած է 22 տարեկանին: ի Արցախի պատերազմի վիրաւորճերըտարինք հիւանդանոց:

ր

/

Խնդիրը սովորաբար դրւում է ենթակայի եւ բայի միջեւ:

Հայ զինուորներըՇուշին գրաւեցին: են --լինում: նախադաս ր

լ

ճկուն: Այս ճկունութեան Հայերէնի շարադասութիւնըբաւականին ազատ է շնորհիւ միեւնոյնմիտքը կարող ենք արտայայտելնախադասութեանանդամների տարբեր դասաւորութեամբ:Օրինակ` «Ես Պէթոովէնիբոլոր սոնատները նուազած եմ»: Այս նախադասութիւնըկարելի է գրել հետեւեալ ձեւերով

սովորաբարյետադաս է:

«Ռմբակոծումը դտդյոեցԼու»:

Աա»

նախադասութեան անդամների 06Ֆ9Ե

աշակերտն

2) Հայ լեզուի մէջ յք

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

կոչւում էշարադատութծ

լեզուի մէջ ենթականսովորաբարդրւում է նախադասութեան սկիզբը:

Օրինակ՝

Հաաա

ԵՅա

շարադասութեանհամար ընդունուածկանոնները են. հեւտեւեալներն

թաթ

ո

Նոր կօշիկդսիրեցի:

Անի աաիրակրուն ն:ն " Ց

րոշեալից ստորակէտով

Օրինալ՝ Շատ

արտայայտւում է մէկէ աւելի բառերով, զատւում

կամ

բութով:

կը սիրեր այդ տուտուկը՝ ժիրառիրարտչ շինուած:

ԿԱՆՈՆՆԵՐ

Արական

եո»

ոա

ԸՆԴՈՒՆՈՒԱԾ

Ջ) ատկացուցիչը սովորաբարնախադասէ:

Օրինակ

`

:

Երբ նոյն գոյականը ունի թէ՛ յատկացուցիչ, թէ՝ որոշիչ, նախ գրում ենք յատկացուցիչը, յետոյ որոշիչը եւ վերջապէս՝ լրացեալ գոյականը, ինչպէս արդէն նշել էինք 6) Սուորական բացայայտեալիցյետոյ է դրւում: բացայայտիչը Օրինակ` Մենք՝ Հ«այերմստեղծագործ ազգ ենք:

|

այն բառի, համաժայն միշտ լինում

են:

թէ ո՛ր բառը ուզում ենքշեշտել, թէեւ խոտորումներ

1)եկթական,որ սովորաբար նախադասէ, եթէ ունի մուացումնեը,այս եռքիննճերը ենթակայից առաջ են դուում եւ ենթակայական խումբը միասնաբարնախադասէ

Օրինակ՝ Իբրեւ բժիշկ, Յովալփեանը շատ միրուաժ է: նւմմ` Յովսէփեանը,հբրեւ Բժիշկ, շատ սիրուած է:

դառնում:

Օրինակ՝

«Շրերէ հ մեր աւեր գործող երկոաշարծըդադրեցաւ»:

2) Բայը սովորաբար յետադաս է, սակայն ընկերակցող մակբայի կամ մակբայի բնոյթունեցող պարագայական անունը առկայութեանդլաքում, րացումը կարող է ռրուել բայի նկատմամբնախադասկամ յետադասդիրքուլ' Օրինակ՝ «Սարսափելի ռմբակոծումը մեռջառ/էս («վերջասյէս» մակբայ): դադրեցաւ» Կամ՝ «Սարսափելիռմբակոծումըդադրեցաւ վերջակյէտ»: «Ռմբակոժումըդադրեցաւ Նայսօ/» («այսօր» Ժամանակիպարագայ): Կամ «Ռմբակոծումըայսօր դադրեցաւ»:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

«Աւօ»ն՝

|ճրջուն շարադասութեայնպարագայում,նոյնպես,որոշ դառոնճերկամ, |

7 Մասնակիբացայայտիչըկարող է դրուել քացայայտեայիցառաջ կամ ետք:

Ընդգծել նախադաս եւ վերջադաս բացայայտիչները՝կողքին նշելով Բ նաեւ յատկացուցիչներն ու որոշիչները՝ Յ եւ Ո տառերով:

Աքում շարադասությունըօգտագործւում է մր երի մէջ, թէ՝

մասնաւորաբարչափածոյ գրուածքտրամաբանական շեշտի պահանջով,թէ յանգաւորձան դիւրութիւն ՝ ստեղծելունպատակով:

երշակին տաբատը երկար է:

տառը,

Մոնթէ Մելքոնեանը, Արցախիզինուորներուն պատերազմիլ սորվեցուց:

--

-»

3) Եթէ ստորոգիչ բայը իր ուժեղ շեշտով դրւում է նախադասութեանսկիզբը, նրան աջորդում է ենթական, որմէ եւոք՝ խնդիրները: Օրինակ՝ «Անցա անոնք

կանաչ դաշտերէն

ու

հասան ւսղբիւրի մը քով»:

«Փախաճթշնամիներըկռուի դաշտէն լեղապատառ»:

Համալսարանիմուտքին հանդիւվեցայիրեն՝ մաքուր, կոկիկ հագուած, բարի ժպիտովԱրմէնին:

ՇՐՋՈՒՆ

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆ

4) Եթէ նախադասութեանսկիզբի շեշտուած բառը կապուած է բային, լրւսցնում է նրան, այդ դէպքում բայը յաջորդում է շեշտուած եզրին, որմէ ետք են գալիս ենթական եւ խնդիրները: Օրինակ՝ «Եղբօրդ տուր այս գիրքը»: «Թուրքին կը պարտինք մեր ներկայձուլուած վիճակը»: մենք

ՀյՇայ

եղողդասաւորութենէն Հայերէնիհամարսովորական դասաւորութեամբ տարբեր

գրուած նախադասութիւնը կոչւում է շռջուն շարադասութեամբ նախադասութիւն:

եթէշեշտըընկնում է ուն

ենիրարից:

նախադասութեան մէջտեղը,ենթակւանու խնդիրները

ստացայ հօրմէ՛ն ճամակներուտոցակըը::

վնտաոճցանք այս հարցինլուժումը»: «Սնեք մեկր '

Օրինակ՝

«Աոմէնին հանդիպեցայ» նախադասութիւնը սովորական շարադասութիւն ունի, իսկ «Հանդիւվեցայ Արմէնին» նախադասութեանշարադասութիւնը շոջուն էէ

ա.

ել 6) Երբ բաղադրեալժամանակները դրուել են շեշւոուածբառից յետոյ, դերբայ օժանդակ շրջւում են, յաճախ նոյնիսկ իրարիցզատուելովմիջանկեւալտարրերով: Օրինակ`

«Մե՛նք ենք իրենց

մք: Չակերտներից առաջ դրւում է միջակէտ, ի ման ։

ռաղորդեր այդտեղեկութիւնը».

|

կարող է 7) էական բայի պարագայում,ստորոգելին (ստորոգելիականվերադիրը) հեռանալ էականբայից միջանկեալ եզրերով: Օրինակ՝ արժանի»(շրջուած եւ իրարից հեռու) «Արտաշն էր այս մրցանակին

։

Լոուն է Մշքռերուաժ ուղղակի յաօսք: "կոչւում

|

խօսքըեթէ այսպէս տառւս

հեղինակա ն եւեւ մէջբե հեղինակային մէջբերուռղխօսքը

ցիօրէն,նոյնութեամբ բ է մէջբե ջբերուաս,ծ ութ

Դ

,

Մէջբե քբերուող Ուղղակի խօօթըկարող է դրուելհեղինակիբացատրութիւնից առաջ կամետք, ըստ այնմ կոչւում է ճա/ուսդանս Սամետադաս: յետադամ: կամ Վերեւի օրինակների մէջ

լետադասէ:

կախեալ Հակառակայս բոլոր կանոններիգոյութեան,հայերէնիշարադասությունը մէջ գրաւածտեղից: Ամէն պարագայի է շեշտել ուզուաժ բառի նախադասութեան մտքի մեր լեզուի այս ճկունութունը մեժ առաւելութիւն է, որի շնորհիւ սօսողը իր է արտայայտել: ամենանուրբ երանգներըկարողանում

Սհա

նախադասօրինակներ` ա) «Ժեղը ծառաներ, կուեր, եզներ ալ ունիմ. անոնք ալ ՅՑ աժ. նԹՅՈ կրնաս դնել»,-ըսաւ Աբիսողոմաղան: բ) «Հարստութունըաշխարհիամեճալաւ բանն է»,--կըսէի ժամանակին:

նախադաս լինելու պարագային, հեղինակայինխօսքը կը ւորոհուի ստորւսկէտ գճիկու, ինչայէստեսնւում է օրինակների մէջ:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

«ճանապարհի երկու եզրինբուսեր ձինայպհականմանուշակներ»(Էէ Բ.)

Իսկ եթէ հեղինակայինխօսքը միջադաս է եւ ընկնում է ու լղակի խօսքի մէջ,մե, այն կողմից զատւում է ստորակէտովկամ ստորակէւո գծիկով:

ոյաաա

Բնորոշել Ա. Բակունցից վերցրածայս նախադասութեանշրջումները, նշել ենթափուիոխութիւնները: կայի եւ ստորոգիչիշարադասութեան

րիա

լուսալքուած,-«Դեռ չե՛ս ե

հարցուցի,-- ոռո՞ւ համար կը ցրես,ո՞վ եյթ կարդայ»: ստականգրականութեան մէջ չակերտների փոխարէնգծիկ է դրւում: ի

Գե

Բուսե՛'րէին ճանապարհիերկու եզրին ալպիականմանուշակներ: մանուշակներբուսեր էին ճանապարհիերկու եզրին: Ալպիակա՛ն ճանապարհի երկու եզրին ալպիականմանուշակնե՛րբուսեր էին: Ալպիականմանուշակներէին բուսեր ճանապարհիերկու եզրին: Ալպիական մանուշակներըճանապարհի երկու եզրին բուսե՛րէին: Բուսեր էին ալպիական մանուշակներ Ճանապարհի երկո՛ւ եզրին:

Գան

'

:

-«այրխկ,-քսաւ տղան,-

այս

,

վերջինանգամն է որ քեզմէ դրամ կուզեմ,

պիտի աշխաւորմ՝

մաջորդ շաբաթ

է պատմում ուրիշիխօսքը,այն սեփական բառերով ժժջոծրուող անուղղակի խօսք: Լ միա Խոսքին դղակի խօւաթը հեղինակի ր

ՄԷՋԲԵՐՈՒՈՂ

արիա Համալ ՄԱՐԵ: փուհոխութուններ: Աա եւստորոգիչիդէմքի

|

:

:

տարը

Օրինակ՝

-

Օրինակ՝ ա) Աբիսողոմաղան ըսաւ. «Ձեղք ծառաներ, կովեր, եզներ ալ ունիմ. անոնք ալ քաշաժ նկարիդմէջ կրնասդնել»աշխարհիամենալաւ բանն է8: բ) ժամանակին կըսէի. «Հարսւռութունը Ձակերտներիմէջ առնուած եւ ընդգծուածայս նախադասութիւններըմէջբերուած է Աբիսողոմ խօսքեր են: Առաջինին մէջ հեղինակը տառացիօրէն արտագրում չակերտներիմէջ: Երկրորդին աղայի արտայայտածմիտքը` այն ներկայացնելով է ժամանակին իր ըսածմէկ խօսքը, միշտչակերտների մէջբերում մէջ հեղինակը

ՍԱՆ

նոր

ԽՕՍՔ

գրուածքիմէջ կարող է մէջքերել ուրիշի Խօսողը կամ իր նոյնիսկ իսկ խօսքը:Երկու ւմարաիր արտասանած կամ խօսքը. անցեալին մէջ է առնւում մեկ եւ մեծատառով է գրւում: չակերտների գայինէլ մէցբերուող խօսքը գրողը իր խօսքերի կամ

չլում

է

Աբիսողոմ աղան

ըսաւ,

'

ռր ցեղը

Քաշած նկարիս մէջկրնամ դնել:

ծառաներ,կովելր, եզներ ՀԱ ալ :

ունի, ԳՈՅ զանոնլ Ք

Ծրբմէջբերուողխօսքը շատ կարճէ, բութովորոհւում է հեղինակայինխօսքից, |

նշանի (շեշտի): առանց առոգանութեան

Մայրը բարկացած ըսաւ Կոոսուի

Մէջբերուողնախադասութիւնը երկրորդականնախադասութիւն է:

Վ1-109

է

կապում (սել, Ուղղակի լինի թէ անուղղակի,մէջբերուողխօսքը գլխաւորին յայտնել, վճռել բայերով: հրամայել, հարցնել,կոկնել,պատասխայնել, մտածել,

Ափմը ցորեան գլուխդ ի վար Թողոր թաւիեմ, թոռնի'կ

սիրուած:

«Մեր ներքեւ հողը, Աննա՛', Քիչ մը կակուղթող ըլլայ:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Հետեւեալ նախադասութիւնների կողքիննշել թէ որոնք են մեջբերուած ուղղակի (Մ) խօսքերը: եւեւ միջադաս բերը (Ու),,ան անուղղակի Ա)(Ա) միջադաս (Մ)

'

Է

ղծութի կը սիրեմ սիրեմբ բանաստեղծութիւն ակնար աաա Մարգարը ըսաւ, որ Յասմիկը շատ փաւիկասիրտ է:................ Յիսուս կը սիրէր մանուկները.- «Թողէք որ ինձի գան», կ՛ըսէր:. Ընկերներս մէկբերան ըսին.«մենքպատրաստ ենք»:.................. «Շուշին մենք ազատագրեցինք»ըսաւ զօրավար Աղանպէկեանո Անոնք մեզիյայտնեցին,թէ մեզի նուէրներբերած Ծո աաա աանաջատաաաար» Եդուարդ ըսաւ, որ Յասմիկը շատ խորամանկէ: աաա Մայրը կը զգուշացնէ՛ր.«Ուշադի՛ր, Յակոբ, փուին մէջ չիյնաս» կ'ըսէր: Անին ինը ըսաւ.«ես

շատ շատ

եանն

«Քեզ կը բերեմ,Մա՛յր, ր, հուն հունցքերուսնախընծան: «Մայր, բուռը օրհնէ: Ընթերցող, տեսա՞ր.մարդըյանցանքչունի եղեր, բոլոր յ սնցանքըկնոջն է: գնւս' մսավաճառէն Մանուկ աղա, քիչ մը միս առ:

կանաննաաակ

,

-

այս :

-

նենա

ո

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԵԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ ԸՍՏ ԲՆՈՅԹԻ

Ն

աաա

Ըստ խօսողի համար ունեցած իմաստին, նախադասութիւննե աաա աարի կայացնելտարբեր իբեր երանգներ՝ երանգներ՝ պատմողական, հարցական, հրամայական,բացանն

ԿՈԶԱԿԱՆ

է

է

թէ որու այն բառը, որ ցոյցտալիս Կոչականկոչւում նախադասութեան ուղղուած է խռաբը:

է որեւէայծ մախադամությերորուն /խօմողը ատմ, տեղեկութիւն հաղորդում, որեւէ բան է է մի է պատմում, հաստատում դում, մ ի Արա

Ա Պատմողական նայխադամութիւն կոչլում լ

Կոչականները դրւում են նախադասութեանսկիզբը, մէջտեղը կամ վերջը: Միշտ տրոհւում են ստորակետով եւ վերջին վանկի ձայնաւորի վերեւ կրում են շեշտ, լրացում՝ մանաւանդ երբ կոչակյանը ունիյեւռադաս

)

/այտում

էհարցում Օրինակ`

ա" «Արմէնըքու ամենամօւոիկ ընկե՞լրդ է»: «Ի՞նչ է ընկերուհիիդ անունը»:

ՍԱԳԻ

Բ

Աստուած

ամեռազծր, բեզի կը վսւռահիմ:

մքը 9անական Օրինակ` ը/որդորը: մախադատտինրարտա խարի համաը | Ծն, ք Հայ բաքեր:

14էջնախաադաս լրացում ունի, շեշւոը Իսկ եթէ կոճչականընախադասութեւան փոխադրւում է նւսխադաս բառի վրայ: Օրինակ՝ Լսէ՛ խնդրանքս,արդար Աստուած:

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

«Հետեւեցէինծի, մառարթ: «Երբտուն, դպրոց կամեկեղեցիմտնես, գլխարկդ հանէ»:

|

Գտնել կոչականներըեւ բացատրել թէ ինչու

ոթ լեցնեն, տրի Թո ճը

7,

ա) «Հայաստանի բնութեան թագուհին է Սեւանա յ լիճը, որուն մէջ կը թափին քսանութփոբր գետեր,իսկ անկէ ծնունդկ'առնէ միայն Հրազդանգեւոը»: բ) «Մեր թշնամիներըհասկցան վերօլյ Աա որ կարելիչէ ջնջել հայ լեզուն, Հայ ժողովուրդը»:

|

Օրինակ` Անի. եկուր ինծի հետ: եխտուաժ, եղի՛ր օգնական ազգիս Հայոց:

Օրինակ

բաց

ՅԵՆ

ցորեան աւփերուդ մէ

են

այնտեղ դրուած:

|

յսութիւմը արտայայտում զգացական վիճակնեռ էէ եկալ կամշեշտ քատ այնմ կռում ԱՐԱՅ ԱՐ

արմանք,հիացում,

|

:

--

Աի

ՀԱՆՑԱ

ք

ՑՅԱ

Աու.

«Ի՛նչ ճարտար ն վարպետներեղած են մերր ման մանրանկարիչները»: «Ախ, ըլլայի, ըլլայի՛, ուղեւորի ժամանման սպասող հի՛՞ւղն ըլլայի»: :

:

|62

:

-

ԲԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Բացականչական կախադասութիւնները կարող են նաեւ անդէմ լինել: Օրինակ՝ Անձրեւ ըլլալ ու մաղուիլ ցորենի դաշտերուն վրայ:

անիվերածելհետեւեալ հաստատական նախադասութիւնները:

լաճ էի, որ մեսք

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

միբշէ այդ

վամզմաժմք ատմրումը սլ

մվ դիի՞՝

Դ

ժայռինտակ»:

Բնորոշել հետեւեալ նախադասութիւններիբնոյթը.

«Կայծակիշլացնող լոյսով Գարեգինըտեսաւ,

ժարի տր ջոր:

կախուած վիթխարի

վրայ

եւ եջ» իրենց ձեռնարկին Կարօն յաջողեցան «Վարդանը

իդՔԷաքաթիտան, ուտի

,

երիտասարդը աղային ներկայացող «Աբիսողոմ վաճառականը Կը ճմանի»: ՏՈ

որ իրենք կանգնած են ճանապարհի

ւ

եւսրահին մտաւ «Ներս Պարոն Նախագահը: մէջ պայթեցան որոտընդոստ

ծափահարութիւնկեր»:

Արոն

օր է,

ւ

"

ո՞ւր

Թ

Ինչո՞ւ

եայ

ՀԱՅՆ

" սրտեր կոտրունցան»:

ն վէճերու, Ի ինչքա՞ դուօ բացաւ այս հարցը:

անպատունտ»: Ապեկաակաաաաթգաա անեն ննկննարոյը

մեզ «Անամօթ. խօսքեր չըսես, աթ ոով արզ. տալ Կա

ասութեւնը, ժխտականի, | | կերնծում:

Ե) ԺԽՏԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՆՆԵՐ.

։ վերածւում։ մէջ ասստատական մայա, «»եւ «ՀՂայերէնի «մի ժխտական մասնի մ,որոնք. նայխադաս դիմ. ը բայի աւելանալով են ժխտականի (ստորոզիչի) վրայ,նախադասութեան իմաստը Յիշել, բայերի ժխտական ձեւի կազմաւորումը, որը նշել ենք «եւաբանութիւն» բաժնին մէջ: Յիշել մասնաւորաբար«Եմ» օժանդակ բայի ժխտականով (76) կազմուածսահմանականներկայի եւ անկատարի ձեւերը, ինչպէս` բաղաճայնով սկսող (օրինակ` չեմ քալեր չես քալեր, չհ քայեր) կամ ձայնաւորով սկսող բայերու պարագային(չեմ երգեր,չես երգեր, 7 երգեր): Յիշե՛լլ նւսեւ, հրամայականեղանակիժխտականը «մր» մՃասնիկով,որը նոյնպէս ժխտական իմաուդի Է վերածում հւաստաւուսկան նախադասութիւնը:

Օրինակ` «Մայրս ըսաւ, մի` երգեր»:

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐՈՎ

ԿԱՄ

Ձ)ժԽՏԱԿԱՆ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐՈՎ

դ

Կան

նաեւ 6» եւ «մի

կարող: բացիայլ բառեր,կրոնք ժխտական մասնիկներից

ճոչ ոք», «ոչ մեկ», են ժնտականիմաստով նախադասութիւններ ինչպէս՝ կազմել, ոչինչ» ժխտական դերաճունները, իրենցհոլովական ճաեւ ձեւերով,«ոչ...ոչ:..5, շաղկապները. «ռչ...ռչ ալ», «ոչ թե... այլ...» ժխտական

Ծրինակ՝ «Ղչ

ռք ըսաւ.

-

հէ՛ք տղայ,

Արդեօքինչո՞ւ կը մխ)»: Ոչ մէկ երկիրապաստանկու տայ կ'ուզէ: Ռչ մէկուն հանդիպիլ Ոչինչ ըսաւ որպէս չքմեղանք: Հայկօն ռչ կը խմէ, ոքկը ծխէ:

ահաբեկիչին:

Ոչ Յարութիւնին հանդիպեցայ, ոչ այ Յովսէփին: Անցեալ տարիոչ թէ Իտալիա գացի, այ/ Չինաստան: Իմ երախաս դչ ոքր կը յանձնեմ:

Ուշադրութիւն.-սւռորոզիչքդրւում է մէջ ժխտականբնոյթի նախադասութեան Արեւմտահայերէնի են տալիս այս օրինակները, որովհետեւ ժխտական ինչպէս ցոյց դրականծեւուվ, բառերի եւ ժխտալյանստորոգիչի միասնաբար օգտագործումը կրկնակի ժխտում իմաստը, ընդհակառակը, ըսէ նկաւուուճեւ այդ պարագայումնախադասութեան հեկալւում է որպէս դրական է: Այս մասին ժողովրդական ասացուածք կայ, որ տեւեալն է` «Երկու ժխտական՝կ ընէ մէկ դրական»: Օրինակ՝ ուզեր չքնանալ» նշանակումէ թէ ուզում եմ քնանալ: «Չեմ

ՎԱՐԺՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Հետեւեալ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒԱԾ

տականի վերածել,ստորոգիչը

հարցականԱԱ

միշտ պահելով հաստատակա

շաղկապներ: ժխտական Ամէն ոք

կամ դերանուններ տական աաանեեկ

իրբաժինը:

վճարե՞ց

մէկուն Մուշեղը ամէն

հետ

) Ս. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ,

Երեւան, 1975,

ԱՂԱՅԱՆ, Հ. ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ,

արդի

ւ

ՀՈՈՈՐ

Յովս

յա

1994.

աշխարհաբարկամ Քնմական թերականությւն Երեւան, հայերէն լեզուի, 1987.

5) Կ. ԱՌԱՔԵԼԵԱՆ, ձողի Պէյրութ, 1998. հայեունը քերականութիւն,

Տ

Լոբու թ շատը կը Լաի որո՞ւ ճէ տաաոաաֆատաանիպատաաաաա ԱԱ թու ԱԱ

երեւան, Հայոց /ծզու,

4) Ա. ԱՅՏԸՆԵԱՆ,

աաա

:

ԻԻ

Հայերէն չհզուի դասագիրք,

3) Է

աարի

ՍԱ

քերականութիւն, Ժամամակավից հայերենի

2) Ս. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ,Բ.ՎԵՐԴՅԱՆ, Վ, ՔՈՍՅԱՆ,

Երեւան, 1988.

|

քարպամաաաաապանաակարաաաատթութ

խօսեցա՛լ:

ի՞նչ ըսաւ: արդարացում Որպես շաաատ» Հայկօն կըխմէ՞,թէ կը ԳԱԱ ԱԱթէ նի՞ն հանդիպեցար,

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ

:

|

6) Վ. ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ,

Ա.

հատոր Բ., Երեւան,1984. Հայձուճր շարահիւմութիւն,

:

։

ո՛Ա ԲԱԴԱԼԵԱՆ,

Թեհրան, 1972. Ուղղագրական կանոններ,

8) Յ. ԳԱԶԱՆՃԵԱՆ, Նոր Քերակառութիւնարդի հայերեն լեզուի, Կ. Պոլիս, 1924.

9).Ս. ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ,

Հայերէնի ուղղագրութեւմն պատմութուն,Երեւան, 10) Ա ԵՂԻԱՅԵԱՆ, Շիածառ, Տետրակ Ե. կարզի, Պէյրութ.

ԷՍ Ֆ. ԽԼՂԱԴՅԱՆ,

«յոց

Երեւան, 2000. /եզու,

12) Ա. ՂԱՐԻԲՅԱՆ,Հայոց/եզուր դասագիրք, Երեւան, 1956.

Թ)

Մ.ՄԿՐՏԻՉԵԱՆ,

Քերականութեանդասեր,Հալէպ,

1982.

14)Շ. ՇԱՀԷՆ, Քերակառութիւն եւ ուղգագրութուն, Իսթանպուլ,1970. 15) Շ. ՇԱՀԷՆ, /ւդղառրականԿանոններ, Իսթանպուլ,1990,

16) Յ. ԶՈԼԱՔԵԱՆ,

Հայերէնի աւանդական ուղղագրութիւն, Հալէպ, 2000.

17: Ե, ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ, Քերակառությւն,Գէորգ Մելիտինեցիմրցանակ,

Անթիլիաս-Լիբանան,1990,

18) Ա ՏԷՐ ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ

19) Էբ ԷԷ"/Էլ1,

/ւդշագուսնան ուղեցոյց, Պէյրութ,1970

Ս/Ջութ/ օթ ԹՈԱԱԾ ճողՇո/թոոծ

ՔՅոՏ, 1969.

ի

ՕՇՇԱԾՈՒՅ//ՈՕԱՅՈՒԾ,

1973.

ՁԵՒԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ

'Ճայերէնի խօսքի մասերը (մասունք բանի)

ՕՈՅԱԿԱՆԱՆՈՒՆՆԵՐ

"Գոյականի թիւը Գոյականի հոլովը Հղլույածեւեր Ուղղական հոլով

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Հայցականհոլով

Սեռականհոլով Տրականհոլով Բացառական հոլուվ Գործիական հոլով Հոլովումների ընդհանուրպատկերը

Երկու խօսք

ՀՆՉԻՒՆԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ

հոլովում հոլովում «0» հոլովում «ոջ» հոլովում ի

«ու»

Հոչիւն, Տառ, Ալբուբեն Տառերի անունները եւ թուայինարժէքները

«ուան» ճան»

Երկբարբառներ ճետ»

«ոլ» հոլովում Ալաձեւ հոլուվումներ

երկբարբառը

«եՕ», «այ»,

«ոյթ,«իւ» երկբարբառները

Գոյականի /օդերը

ՀոչիւնաւիոյԿութեանկամ կորուսման կանոններ «է» ձայնաւորի հոչիւնաւիոխութիւնը «ի» ծձայնաւորիհնչիւնաւիոխութիւնը «ոյ» երկբարբառիհնչիւնաւիոխութիւնը «եա» երկբարբառիհնչիւնափոխութիւնը «եայ» տառակաւպակցութեանհնչիւնափոխութիւնը

Որոշիչյռդեր՝ «ը», «Ա» եւ դիմորոշ յօդեր' «ս», Ստացական

ածականների պաշւոօնները Սծականների կազմութիւնը

«ու» ձայնաւորները՝ ըստ կորուսման կանոնի «իւ»-ի հնչիւնւսւիոխութիւնը «իւ» երկբարբառի պարագան

Միավանկ, բազմավանկ,փակ, բաց,

սուղ

Աճականների տեսակները Որակականածականներ

վանկեր

ԲԱՌԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆ

Բառ, մենիմաստ եւ բազմիմաստբառեր նոյնանիշ, հոմանիշ, հականիշ, բազմանիշ, նոյնահունչ բառեր Բւսռերի կազմութիւնը,արմատական, պարզ, բարդ, ածանցաւոր բառեր

Բարդ բառեր

:

Իսկական,կցական,յարադիր բարդութիւններ Աճանցաւորբառեր,ածանցում Նախածանցներ,վերջածանցներ Կրկնածանցներ եւ բարդածանցաւորբառեր

«դ»

ԵԾԱԿԱՆՆԵՐ

«իւ»,

Կանէլ

հոլովում հոլովում հոլովում

սեան»

Հոչիւններեւ համապատասխանտառեր

Բաղաձայնների տեսակներըեւ հնչիւնականտարբերութիւններ

Ցուցականւսծականներ Թուականածականներ Ստացականածականներ Անորոշածականներ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

Անձնականդերանուններեւ նրանց հոլովումը Ստացականդերանուններեւ նրանց հոլու|ումը

եւ նրանցհոլովումը Ցուցականդերանուններ եւ նրանց հոլովումը Անդրադարձ դերանուններ Փոխադարձ դերանուններեւ նրանց հոլովումը Յարաբերական դերանուններեւ նրանց հոլովումը Անորոշդերանուններեւ նրանց հոլովումը

եւ Հաւաքական եւ Ժխտականդերանուններ նրանց հոլովումը նրանցհոլովում իոայո՞Չ երանի ւններ եւ Հազ ՀԳԱԱ

ԱՆ

Ի

ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹԻՒՆ

է

ԲԱՅ, ԱՐՄԱՏ ԵՒ ՎԵՐՋԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ

Մեսրույեայնուղղագրութեան կանոններ Տառերիարտասանութիւնըեւ ուղղագրութիւնը փինչիւնըեւ «վ» տառի գործածութիւնը «Թ տառի գործածութիւնը՝ չ/հնչումի արժէքով

Բայիդէմքն ու թիւը Բայի ժամանակները Բայի եղանակները Դերբայներ, անորոշ դերբայ

երկւուսռի գործածութիւնը՝ դ/հնչումի արժէբով Հհնչիւնը եւ «է» տառի գործածութիւնը չէ ձայնը եւ «ե» տառի գործածութիւնը եւ «ո» տառի գործածութիւնը վո .հնչիւնը եւ «» տառի գործածութիւնը ճհնչիւնը եւ «հռտառի գործածութիւնը «թ» տառի հնչիւններըեւ «յ» տառի գործածութիւնը Նոյնահունչբառեր «ու»

ապառնի դերբայներ Վաղակատար,յարակատար, ենթակայական, Բայի լճորդութիւնները

Բայիտեսակները,էականբայ

ճայնը

Օժանդակ բայ

էականբայիլրացուցիչը՝ստորոգելի Ներգործականսեռի բայ եւ ուղիղ խնդիր սեռիբայ Կրաւորական Չէզոք սեռի բայ

Պատճառականսեռի բայ

եղանակներկա), անկատարեւ կատարեալ անցել Սահմանական Կատարեալ անցեալիկազմութիւնը առնի եւ անցեալի ապառնի եւ անցեւսլիվաղակատար Յարակաւռար ժամանակ եւ անցեալի յարակատար Հրամայականեղանակ Ըղձականեղանակ Կանոնաւոր բայերի խոնարհմանընդհանուր պատկերը Անկանոնբայեր

Տողադարծի կանոններ

աւեւիմական:

Լռոգանութեւսն նշաններ Տրոհութեաննշաններ Բացայայւտութեաննշաններ

ՇԱՐԱՀԻՒՍՈՒԹԻՒՆ

Շարահիւսութեան առարկան

Հրամայականիժխտականը (արգելական) պաւոկերը Կանոնաւոր բայերիմատականխոնարհման

Շախադասութիւն

Նախադասութեան գլխաւոր անդամներ՝ենթակայեւ ստորոգիչ Նախադասութեւսըերկրորդական անդամներ: լրացումներ Նախադասութեան տեսակներնըստ կազմութեան Պարզեւ բարդ /)- Պարզ նախադասութիւն ա) Պարզ համառօտ նախադասութիւն բ) Պարզ ընդարձակ ուսխադասութիւն Նախադասութեան անդամների պաշտօնները ենթակայ

ՄԱԿԲԱՅ

Մակբայների կազմութիւնը

-

տեսակները Մակբայների

Ձեւի մակբայներ

ժամանակական

Տեղական, քանակական,եղանակաւորիչ մակբայներ

-

Զեղչուած ենթակայով նախադասութիւն Անենթակայ նախադասութիւն Բաղադրեալ ենթակայով նախադասութիւն Ստորոգիչ(ստորոզեււլ)

ԿԱԳ

Նախադրութիւն,յետադրութիւն

կ.

Զեղչուած ստորոգիչով նախադասութիւն Անդէմ նախադասութիւն եւ ստորոգիչիհամաձայնութիւնը Ենթակւայի

Երկրորդականանդամներ Ենթակայիլրացումներ «ԳՈրոչիչ

Ստորոցելի

Ա

Պակասալոր բայեր

ՁՉԱՅՆԱՐԿՈՒԹԻՒՆ

ԿԷՏԱԴՐՈՒԹԻՒՆ

խոնարհում ժխտական

Համադասական շաղկապներ շաղկապներ Ստորադասական

ՏՈՂԱԴԱՐՁ

Կանոռաւոր բայերի խոնարհումները

ՇԱՂԿԱՊ

-

է71

(35

բ)Ցատկացուցիչ

շարադասութիւնը Բացայայտիչ-բացայայտիչի լրացու մներ (բայականանդամի) Ստորոգրիչի 7) Խնդիրներեւ պարագաներ գ)

Ս) Ուղիղ խնդիր Բ) Անուղղակի խնդիրներ ա) Յանգմանխնդիր բ) Անջաւոմանխնդիր գ) Միջոցի խնդիր

Արեն

-

Բարդ Նախադասութիւն -

գ)

շարահիւսումուլ

ուղղագրութիւն, ձեւաբանութիւն, թշարահիւսութիւն

1-0

Յսրաբերականդերանուններով

եւ համադասութիւն Ատորադասութիւն նախադասութիւն Բարդ ստորադասական Բարդ համադասականնախադասութիւն Շարադասութիւն

ընդունուածկանոններ Շարադասութեւան Շրջունշարադասություն

Շրջուն շարադասութեանընդունուած կանոններ Մէջբերուողմօաք ուղղակի եւ անուղղակի խօսք

Կոչական

Հնչիւնաբանութիւն, բառագիտութիւն,

հակառակհիմունքի պարագայ է) Զափիու քանակիպարագայ ը) Պայմանիպարագայ բազմակիլրացումներ պարագայ թ) Միասնութեան բ) Շաղկապներով

|

Կ

եւ

սյ Բաղադրիչմասերու

ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆ

ԼԵԶՈՒԻ ՁԵՌՆԱՐԿ

ՈՒՍՈՒՍՆԱԿԱՆ

գ) Ձեւի պարագայ պարագայ Նպատակի

/)

ա) Տեղի պարագւայ բ) Ժամանակի պարագայ

-

ՀԻԼՏԱ ԳԱԼՖԱՅԵԱՆ-ՓԱՆՈՍԵԱՆ

2 Պարագաներ

վ

ԴՈԿՏ.

դ) Ներգործող խնդիր խնդիր ե) Վերաբերութեան

ջ ԱԱ

ՐՔ

-

բնոյթի ա) Պատմողականնախադասութիւն բ) Հարցականնախադասութիւն

տեսակներըըստ Նախադասութեսն

զ) Հրամայականնախադասութիւն նախադասութիւն դ) Բացականչական եյ ժխտականնախադասութիւն

կամշաղկապներով զ) ժխտականդերանուններով

Կազմի ձեւավորումը` Գ. Վ.

Ստորագրուած է տպագրութեան` 10.03.2009 թ.: Թուղթ՝ Օֆսեթ: Տպագրութիւն` օֆսեթ: Չափս՝ 60584 1/8: րատ.

Մարիկեան

18.2 մամուլ,

22 մամուլ Պատվեր՝ 109:

տպագր.

Հ

20.5 պայմ. մամուլի:

30,

երեանի համալսարանիհրատարակչությունը լույս է ընձայել հեւտնյալգրքերը

Թ

Յակոբյան, Ստ. Մելիք-Բախշյան,Հ. Բարսեղյան

բառարան, հատոր 3. 2.

Յ.

Հակոբյան, Ստ. Մելիք-Բախշյան,Հ. Բարսեղյան բառարան,հատոր 4, 1998: Թ.

Թ. Վակոբյան,

Մելիք-Բախշյան,Հ.

Ստ.

Վայաստանի ն հարակից շրջաններիտեղանունների

-

այաստանի

-

Բարսեղյան

բառարան, հատոր 8, 2001: (Բառարանը 2002

Հայաստանի ն հարակից շրջանների տեղանունների

-

հարակից շրջանների տեղանունների

է

«Լ

Մարգարյան-Հայերենիհոլովները, 2000:թ.: Ալեքսանդր նահապետ Քուչակի բանաստեղծականաշխարհը, աշխատասիրությամբակադեմիկոս Հրանտ թքամթ.:

(ժողով

)- Աշխարհ

ի վերածեցին Ա. Մադոյանը

8.

Ե

Ք.

ՀրաչյաՄիրզոյան Հովհաննես Մրբուզ Ջուղայեցի, -

ՌուբենՂազարյան Միջինգրականհայերենիբառապաշարը,

11,

Բաբկեն Հարությունյան

-

Մեծ

ն Գ,

Մադոյանը, 2001 թ.:

թ.

Հայբի վարչա-քաղաքանան բաժանման համակարգն

ըտո

«Աշխարհա-

Կարէն Իւզբաշեան

ՅՑ.

ՀարությունԴելլալյան

35.

Բախտիար Հուլակիմյան

37.

Գառնիկ Անանյան Ակնարկներ հայոց հին ն միջնադարյան հրապարակախուության, 2008 թ.:

ՎարդանԱրնելցի Տիեզերականպատմություն(աշխարհաբարիվերածեց Գ. Թոսունյանը),

13.

Գնորգ Մադոյան

14.

ԳնորգԱբգարյան Հայ տպագրության նախապատմություն,

-

թ.:

ԳրիգորԱնավարզեցինշարականագիր,2001 թ.:

-

-

թ.

18. Փայլակ Անթապյան Հուվհաննես սարկավագԻմաստասեր,2001 թ.-

16.

Յոզեֆ Կարստ Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն,

17.

Ռաֆայել Մաքնոսյան

18,

Խաչիկ Բադիկյան Ուսումնականդարձվածաբանական բառարան, 2002

-

-

Կուբան ապագայի

-

Հրաչյա Գաբրիելյան Հայոց բնաշխարհը (դասագիրք),2002

20.

էդուարդԱղայան

21.

ԱրտակՄովսիսյան ՆախամաշւոոցյանՀայաստանի գրավոր մշակույթը, 2003թ:

22.

ՀրաչյաԱճառյան Քննություն Կիլիկիայիբարբառի, 2003

25.

Պիոն Վակոբյան Գիտական ուսումնասիրություններ,

24.

ԱշոտՍուքիասյան

-

-

դասեր, 2001 բ.:

բ.:

Լեզմաբանականհետազոտություններ, 2003 թ.:

-

թ..

թ.:

Հայոց լեզվի հոմանիշների բացատրական բառարան

-

խագահի մրցանակին

(2004 թ. արժանագել է 3Հ նա-

«Մարդկային զարգացմանե հումանիստականարժեքների, այդ

գիտություններիզարգագմանբնագավառումձեռք բերւլլածնվաճումներիհամար»),

թվում` հումանի2003

թ.-

25.

ԵրջանիկԳնորգյան Հայոց շարժումայինլեղվի բացատրականբառարան(Շարմութարան),2003

25.

առաջինմաս, Հայերենիստուգաբանություն,2003 ՀայնրիխՀյուբշման Ղայերենիքերականություն,

27.

Հայնրիխ Հյուբշման

-

-

-

Գայագիւտական ուսումնասիրություններ,2004

28.

ԱլեքսանդրՄարգարյան

29.

Ռամազ Գորգաձե

-

-

բ.:

Տեր-Ղեոնդյան թթ.), 2005

-

Կիլիկյան Հայաստանը ե

Մերձավոր Արնելքի արաբական երկրները

(ֆրանսերեն):

բ.

Հրաչյա Աճառյան Լիակատարքերականությունհայոց լեզվի համեմատությամբ562 լեզուների.

թ.:

--

Իմաս-

-

Օտար աղբյուրները Հայաստանի

հայերի մասին. 16-րդ հատոր: Սրաբ մատենագիրներ

ն

Թ-Ժ

դարեր:

թ.:

42.

ՍահակԲազյան Խաչատուր Աբովյանը առակախոս-բանաստեղծ ն դրաձատուրգ,

43.

ՌամազԳորգաձե Վոացերեն-հայերեն ըառարան,2005 թ.:

44,

Պավել ՇարաբխանյանՎանգաբանություն,2005

-

թ.:

-

թ.

-

45.

Գրաբարիհոմանիշներիբառարան, Ռուբէն Ղազարեան

48Ց.

Գրիգոր Զօհրապը ժամանակակիցներիյուշերում եւ վկայութիւններում: Աշխատասիրութեամբ Ալբերտ

47,

ՆիկողայոսԱդոնց երկեր, հինգ հատորով, հատորՄ, Պատմագիտական ուսումնասիրություններ,

48.

Հ.

-

թ.:

բ.:

թ-

-

Պօղոս Գոճանեան

-

Ուղեցոյց դասական ուղղագրութեան,2006

թ.:

Հայկազժամկոչյան Հայ ժողովրդի պատմություն,2006 թ.: -

.

Վայ հմայական

ժողովրդալյանաղոթքներ: ԱչխատությամբՍ. Հարությունյանի,2006

ն

թ.:

51.

ՍաթենիկԳեջյան Անի: Մատենագիտություն,2006

52.

53.

Հարություն Մ. Վենետիկյան,Ջերալդ Ա, Ուորֆիլդ Համաշխարհային առնտրի ֆինանսավորում,2006 թ.: Եահէ ԱրքեպլիսկուլոսԱճեմեան, Հայերէն Աստուաձաչունչը, 2008 թ.:

54.

Լձ

-

թ.-

-

ԽԱԽՔՃԼԱԲԸ

ՃԲԽԵԿԽԾԱԱԾ

-

Զօէօճկօո

մս

Խալթոժուաո,

թ.,

«նաիրիո"հրատարակչության հեւտ

55.

Արնելագիտությանհարցեր(ՀոդվածներիԺողովածու,հատոր|),

56.

ՎակորՍիմոնյան Վերին նավեր, գիրք Ա, /1976-1980 թթ. պեղումների արդյունքները),2006

57,

ՆիկողայոսԱդոնց Երկեր, հինգ հաւոորով,հատոր Բ, Պատմա-բանասիրական ուսումնասիրություններ,

թ.:

-

թ.-

-

թ.:

58.

Լիլիթ Զաքարյան Աղջոց սուրբ Ստեւիանոս, 2007

80.

ԱլբերտԽառատյան Կոստանդնուպոլսիհայ գաղթօջախը (244-26Մ|դարեր),

ճը.

ՄատենագիրքՀայոց

51,

Մատենագիրք Հայոց

62.

ՄատենագիրքՀայոց, մատենաշար,Ը հատոր,Շարական, տպագրվել

643.

Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա(Հնագույն ժամանակներից մինչն Ք. հ. 296

բ.:

-

թ.:

-

-

-

մաւտենաշար,Զ հատոր, Ը մատենաշար,

է

դար,

թ.:

տպագրվել է Անթիլիասում (Լիբանան), 2007թ.

է

հւստոր, Ը դար, տպագրվել

Անթիլիասում (Լիբանան),շո07 է

թ..

Անբիլհասում (Լիբանան),2007

բ.:

թվականը),

հաւ», 1, 2007 ք.:

բ.:

թ.-

Հւսյոց լեզվի քերականություն(Ձնաբանություն)2004 թ.:

Հայերեն-վրացերեն զրուցարան, 2004 թ.

Հայոց ծածկանունների բառարան,

ԳառնիկՍտեփանյան Երզնկա(Հնագույն դարերիցմինչն մեր օրերը), 2005

-

-

-

թ.:

ք.:

համատեղ

թ.-

49.

Ժողովածու,2005

:

39.

թ.:

որոնումներում,իրադարձություններն

Աւարայրի ճակատամարտից դէպի Նուարսակի պայմանադրութիւնը, 2005

40.

Տը

12.

-

-

-

49.

ցոյցիշ, 2001թ.

տար

ՍանդրոՍարդարյան Հայաստանըքաղաքակրթությանօրրան, 2004

Շարուրեանի,

թ.

18.

-

35.

Ներածությունը ն բնագրերից թարգմանությունները ԱրամՏեր-Ղեոնդյանի,2005

2606 թ:

թ.:

բ.:

2005 թ.տաբանություն,Բառաբննություն, Շարահյուսություն,

բ.:

ՀրաչյաԳաբրիելյան Ղայկական լեռնաշխարհլը

րազյանի, եր., 2004

թ.:

-

34.

Վարդանյանը),

Տ.

7.

41.

-

-

ՅովհաննէսՍարկաւագԻմաստասէր Լուծմունք «Սահմանացգրոց»,

թվում` հումանիտար գիտություն-ների զարգացման

այդ

Ստեփանոս ՏարոնեցիԱսողիկ Տիեզերականպատմություն վաշխարհաբարի վերածեց

Հրաչյա Աճառյան Հայոց պատմություն,հյուսվածընդհանուրպատմությանհետ. 2004

32.

(45:1226

բնադավառումձեռբ բերվածնվաճումների համար»): 4.

31.

ՅՑ. Վահան

արժանացել 34 նախագահիմրցանակին«Մարդկային

թ.

զարգացմանն հումանիստական արժեքների,

ն

թ.

(ռուսերեն):

հովանավորությամբ «Գալուստ Կյուլպենկյան»հիմնարկության

Ն.

«ժուռնալ Ազիատիկ» հանդեսի հայագիտականնյութերի ձանոթագրվածմատենագիտություն,2004

|

64.

ՌուբենՂազարեան,ՀենրիկԱվետիսեւսն Նորայայտ բառեր գրաբարում,

65.

Ֆելիքս Վայրաւվետյան ենոլոգիայի հայերեն-ռուսերեն-անգլերեն բառատրական բառարան,2007 թ.

66.

-

թ.:

-

Արմէն Մալխասեւսն (կազմող) 2007թ:

-

Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անուսն

Մատենադարանի,հատոր

Գ,

Սերը ս Արեմուտքը(թարգմ. Ալ. Թոփչյանի),2007

67.

Դենի դը Ռուժմոն

68.

Սերոբ Ղազարյան Հայոց լեզվի պատմություն, 2007 թ.:

69.

Լաւրենտի Յովհաննիսեան

-

թ.

-

Հայ թարգմանականգրականութեան բառապաշարը

-

(Մ դար) Ազգային

Մատենադարան, հ. ՄԽ, 2007 բ.: 10.

Համաստեղ Մոռացված էջեր, հատոր Դ,

71.

ԳրիգորՄիքայելյան Կիլիկիայի հայկական պետության պատմություն, 2007

72.

Նիկողայոս Ադոնց

-

թ.:

-

Աելիտա Դոլուխանյան Ֆրեդերիկ Ֆեյդին հայագետյ 2008

74.

ՍտեփանՊողոսյան Պատմագիտականուսումնասիրություններ,

75.

Ժիրայր Անանյան Պիեսներ,Ընտրանի, 2008 թ.:

ւե.

Մատենագիրք Հայոց

77.

Մատենագիրք Հայոց

-

մատենաշար,

-

թ.:

ԺԲ

հատոր,

դար,

տպագրվել է Անթիլիասում (Լիբանան),

Ժ դար

թ.:

Գրիգոր նարեկացի, տպագրվել է Անթիլիասում

թ.:

մատենաշար, ԺԳ հատոր, Գանձեր

-

տպագրվելէ /Ամաս,

Անթիլիասում(Լիբանան),

ք.:

Սատենագիրք Հայոց

մատենաշար, ԺԴ հատոր, Գանձեր կնճաս, տպագրվել է Անթիլիասում (Լիբանան),

-

բ.'

80. Խաչիկյան

մատենաշար, Թ հատոր, Թ

-

Մատենագիրք Հայոց

Լեոն

Աշխատություններ, հատոր Գ, («նաիրի»

-

հրատարակչության

հետ

համատեղ)

թ.:

81.

Հարությունյան Հ.

82.

Գրիգոր

Մ.

Նոր Բայազետիգավառը 1828-1913

-

Ղափանցյան

ՒԱւզօ1օքՎ-ՇԽու

օԹքայ 7 քիա,

Վահրամ Ղարախանյան 1986-2006

թթ., 2008

թ.:

դիտողություններ,

Ճքձ

1քշոքոշո ու:

թ.:

Խորհրդահայ թաւորոնիտարեգրություն,հատոր 11, 2008 ք.:

Բաբկեն Հարությունյան

-

թթ., 2008

Արմատական բառարանի առթիվ

-

83.

«Գալուստ Կյուլպենկյան» հիմնարկությանհայանպաստ գործունեությունը

-

բ.:

ԱվետիքԻսահակյան Երկերի լիակատար ժողովածու,հատոր Ք/ -

86. Վրաչյա Հարությունյան 87.

-

85.

թ.:

-

Արբանան),2008

79.

ուսումնասիրություններ,

թ:

73.

78.

ք.:

Երկեր, հինգ հատորով, հատոր Գ, Հայերենագիտական

-

-

Շուշի,

ՀԿԱԷՉԱ2Ճ դդ.

-

Պոեմներ, 2008

թ.:

տապանագրեր,2008 թ.:

ԳառնիկՍտեփանյան Ակնարկներ սփյուռքահայ թատրոնիպատմության, Գիրք 2, Ամերիկահայ բատրոնի -

պաւռմություն,

բ.

ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մաշտոցի

88.

Մաշ"

89.

Ալեմեզեան նարեկ եպս. առարկութիւններու,2009

անուան

Մատենադարանի, հատոր Դ., 2008 թ.:

Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ պատասխանները ոչ-ուղղափառ

-

ք.:

90,

Գրաչիկ Սիմոնյան Հայերի զանգվածայինկոտորածներըԿիլիկիայում (1909 թ. ապրիլ), 2009

91.

Ստեփան Տ, Մելիք-Բախշյան

92.

Դոկւո. Հիլտա Գալֆայեան-Փանոսեան

-

-

Վայոց պաշտամունքայինվայրեր, 2009 -

թ.:

ք.:

«Արեւմտահայ գրական լեզուի ուսումնական ձեռնարկ:

Դնչիւնա)-