ԱՐԻԱԿԱՆ ԻՄԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆ

ÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊ

ÕÓÐØÓÄßÍ ÝÄÌÎÍ

§ԱրիաÏան իÙաëïնուÃÛուն¦ ·իրù Ա

«ÀÐԷԷÉÑÊÀß ÌÓÄÐÎÑÒÜ» ÊÍԷÃÀ À

Խմ ագիր՝ Սր ագրիչներ՝ Համակարգչային ձնավորումը՝

Ջ. Մարտիրոսյան Զ. Նալ անդյան, Ի. Հովհաննիսյան Գ. Սահակյանի Մ. Մերեշավյանցի

Ծավալը՝ հրատարակչական 9,5 մամուլ, չափսը՝ 60x84 1/16, տպաքանակը՝ 100 օրինակ, գինը՝ պայմանագրային, տպագրված է «Իրավունք» հրատարակչության տպարանում

Արիների մասին հիշողության հետքերն այս կամ այն ձներով պահպանվել են եվրասիական մայրցամաքի շատ ազգերի ավանդույթներում, առասպելներում, պատումներում, ն նրանց համար արիական կոչվելը համարվում է պատվի, արժանիքի գնահատման, ինքնահարգման առանձնահատուկ հնարավորություն: «Արի» առը, առհասարակ, ոլոր լեզուներում հնչում է նույն ձնով ն ունի նույն իմաստը՝ արտահայտելով քաջություն, առաքինություն, ասպետություն, ազատասիրություն, իմաստնություն, արդարացիություն, հավատարմություն ն կատարելության այլ հատկանիշներ, որոնք փաստորեն դրված են մարդու հոգե անության ու կերպարի մեջ արձրագույն արոյական ու Արարչահաճո մտածելակերպ ու վարվելակերպ արմատավորելու նպատակ հետապնդող կրոնների ու գաղափարների հենքերում: Արիականությունը, տարրալուծված լինելով տար եր աշխարհայացքային սկզ ունքների մեջ, որպես ինքնուրույն հասկացություն կամ սկզ ունք չի ձնավորվել, ն մարդկային գիտակցության ու ենթագիտակցության մեջ ընդունվել է որպես ինքնըստինքյան հասկանալի ու ընդունելի մարդկային լավագույն հատկանիշների նորոշման միջոց: Այլ խոսքով՝ մարդու էության մեջ, այս կամ այն չափով, հանդիսանալով մարդու՝ որպես նական արարածի ն հասարակության անդամի նորոշ առանձնահատկություն ն լինելով ոգեղեն երնույթ, այն դրսնորվում է մարդու կենսագործունեության ն այլոց հետ ունեցած հարա երություններում: Այդ պատճառով արիականության, արիների ծագման, դերի, ենթադրվող սկզ ունքների մասին խոհերն ու դատողություններն ակամայից կանգնեցնում են այնպիսի խոր ն արդ հասկացությունների հիմնախնդիրների առաջ, ինչպիսիք են Արարչի կերպարն առհասարակ, Նրա նպատակների մասին պատկերացումները, ոգու նույթը, տիեզերքի ու նության զարգացման օրենքները, «կյանք» երնույթի իմաստավորումը, մարդու ծագումը, առաքելությունն ու նության հետ ունեցած առնչությունը, մարդկային եսի ու մարդ-հասարակություն փոխհարա երությունները ն այլն, որոնց վրա հազարավոր տարիներ տքնել են ազում սերունդների իմաստուններն ու կտքնեն՝ քանի դեռ գոյություն ունի մարդկությունը: Այլ խոսքով՝ խնդիրը հանգում է այնպիսի հիմնահարցերի ազմությանը, որոնց լուծումները վեր են մի մարդու ն նույնիսկ մեկ սերնդի ուժերից: Առ այսօր ձնավորված ն մարդկության առաջադիմությունն ուղեն-

շող կրոնական, փիլիսոփայական ն այլ գաղափարները, սկզ ունքները, ձգտելով տալ այդ հիմնախնդիրների ընդհանուր լուծումներ, տարեր մոտեցումների պատճառով հանգում են տար եր՝ մեծամասամ իրարամերժ արդյունքների: Ընդունվում է, որ արիականությունը (ներկայիս քաղաքակրթության միջավայրում նենգափոխված «հնդեվրոպականություն» անվամ ) մեծ դեր է կատարել մարդկության առաջադիմության, գիտակցության ձնավորման ն առհասարակ, նախնադարյան մարդուն քաղաքակրթության ավիղներով առաջնորդելու գործընթացում, ն, որ իր ակունքներով սկիզ առնելով աստվածաշնչյան Նոյան տապանից, հանդիսանում է ժամանակակից մարդկային քաղաքակրթության հիմքը: Առհասարակ, Աստվածաշնչում մարդկության պատմությանն առնչվող դեպքերն ու երնույթները սերնդե սերունդ փոխանցվելով տար եր առասպելների ու պատումների տեսքով, գրանցվել են որոշակի միտումնավոր, գրանցողների գաղափարախոսություններին հարմարեցված ձներով ն միայն վերջին դարերում են ացահայտվում այդ ձնափոխումները՝ շնորհիվ տար եր վայրերում կատարված հնագիտական պեղումներով հայտնա երված սեպագիր արձանագրությունների: Սակայն յուրաքանչյուր քարոզվող աշխարհայացք որոշ չափով պետք է ունենա ճշմարտության տարրեր, որոնք չեն հակասում հայտնի փաստերին: Այդ տեսակետից հետաքրքիր է մարդկային ներկայիս քաղաքակրթության հիմքերի կամ մարդկության համար այլ կարնոր երնույթների ակունքների մատնանշումը Հայկական արձրավանդակում, որը համընկնում է այլ ժողովուրդների ավանդապատումների հետ ն հաստատվում հնագիտական պեղումներից ստացված տվյալներով: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը, ներկա գրքույկում օգտագործվել են ն քննարկվել Աստվածաշնչում տրված որոշ առասպելներ, որոնց վերլուծումը այս կամ այն չափով հնարավորություն է տալիս ացահայտել կամ եզրակացնել արիների ծագման ն ամ ողջ մարդկային քաղաքակրթության վրա նրանց ունեցած ազդեցության մասին: Ընթերցողի հետ կիսելով արիական սկզ ունքների մասին իր մտորումները, հեղինակը ելնում է այն մոտեցումից, որ դրանք լինելով ոգեղեն ն իրենց էությամ հակադիր՝ նյութականության կամ շահի սկզ ունքներին, միաժամանակ դրանց հետ միասնական են, քանի որ ամ ողջ նությունը, կյանքն առհասարակ, հիմնված է եսի շահերի ապահովման համար գոյության պայքարի, անհատների ու տեսակների մրցակցության վրա: Ոգեղենությունը որոշ չափով հանդիպելով նան նական արարածների մոտ, իր էությամ հիմնականում մարդկային երնույթ է, այց մարդը միաժամանակ լինելով նության մի մասնիկը, նյութականությունը նրա համար կատարում է նույն դերը, ինչ մյուս արարածների համար: Այս առումով մարդկության զարգացումն ու առաջադիմությունը հնարավոր է միայն այդ երկուսի միաժամանակյա հավասարակշռված գործունեության դեպքում: Ոգեղենությունը մարդու մոտ արարման, նորաստեղծության, մտավոր խիզախության նախապայման է, իսկ նյութակա-

նությունը՝ դրանց արդյունքների իրականացման, խթանման, խրախուսման միջոց: Իսկ նրանց հակադրությունը կայանում է նրանում, որ եր եմն ոգեղենությունը վեր է դասվում նյութականությունից ն փորձ է արվում հաշվի չառնել վերջինիս, իսկ նյութականության ջատագովները փորձում են ոգեղենությունը ենթարկել միմիայն շահին, հաշվարկին ն մարդկային յուրաքանչյուր հարա երություն իրականացնել ելնելով շահի սկզ ունքներից: Մարդկային հասարակության զարգացումն ընթանում է արագ ն առանց ցավագին ցնցումների, եր պահպանվում է տվյալ պատմական ժամանակաշրջանին հատուկ այդ երկու սկզ ունքների համամասնությունը: Ընդ որում, այն տարածվում է մարդկային կեցության ոլոր նագավառների վրա՝ ն սոցիալական, ն արոյական, ն ազգային-հասարակական: Սակայն մարդկության զարգացման ընթացքում այդ համամասնությունը միտում ունի անընդհատ փոփոխվելու՝ հասարակության մեջ առաջացնելով հակասություններ, հեղափոխություններ, քաղաքացիական պատերազմներ: Ներկայիս պատմական ժամանակաշրջանում փաստորեն ավելի ու ավելի գերակայող է դառնում շահը, ն մարդկային ցանկացած մտածելակերպ, վարվելակերպ ու գործելակերպ ուղղված է շահի ապահովմանը: Հասարակական հարա երությունները, օրենքները, գաղափարախոսություններն այդ սկզ ունքով վերակառուցվելու հետնանքով, մարդկային զգացմունքները, հարա երությունները դառնում են արհեստական, շինծու ն հաճախ գովազդի ձն են ստանում: Գաղափարների մեջ ոգեղեն գործոնի նվազեցումը մարդկային հոգում առաջացնում է դատարկություն, մարդուն իջեցնելով նության մյուս՝ ոչ անական արարածների մակարդակին, գիտակցությունն ուղղելով զուտ անձնական շահի, ամ իցիաների ավարարման ուղղությամ : Արիականության ոգեղենությունը, փաստորեն, հակադրվելով շահի նյութականությանը, ներքին համակրանք է առաջացնում իր նկատմամ : Այդ պատճառով, ներկայիս իզնեսի ավելի ու ավելի գերակայության պայմաններում, «արիականություն» ն «արի» հասկացությունների դեմ պայքարը թեն վերջիններիս հետին պլան մղեց, այց չկարողացավ անել անհնարինը՝ մարդկային ենթագիտակցությունից ու էությունից դրանց վերացնել ամ ողջովին: Յուրաքանչյուր գաղափարի հեղինակազրկման արդյունավետ մեթոդներից մեկը նրա ծայրահեղականացումն է: Ռասիզմը կամ ֆաշիզմը, իր գաղափարախոսությունը հայտարարելով արիական, առանց ըմ ռնելու ու կիրառելու նրա Արարչական սկզ ունքները, ոչ միայն հեղինակազրկում են այն, այլն մարդկային գիտակցության մեջ արիականության նկատմամ առաջացնում են զգուշավորություն, դրանով մեծ չափով նպաստելով նյութականության սկզ ունքի հաղթարշավին: Սակայն նյութականության սկզ ունքն իր հերթին խախտելով նշված համամասնությունը, ներկայումս ինքը միտում ունի հասնելու ծայրահեղության: Չնայած տար եր օրենսդրական արեփոխումների ու արեգործա-

կան միջոցառումների շնորհիվ այդ համամասնության խախտման հետնանքները մեղմացնելու նպատակների հաջողությանը սոցիալական ոլորտում՝ նյութական սկզ ունքների վրա հիմնված լինելու պատճառով, դրանք արոյական ն ազգային ոլորտներում նույնիսկ հակառակ դեր կարող են կատարել (իրականում այդ միջոցառումները ավելի ցածրացնում են մարդկային արժանապատվությունն ու արոյականությունը, միտում ունեն խեղելու ազգերի ազգային ինքնությունն ու արգելակելու ինքնա ացահայտումը ն այլն): Այդ պատճառով այդ համամասնության ներկայիս խախտումը աշխարհի տար եր մասերում առաջ է երում հասարակական ցնցումներ, հատկապես ազգային ոլորտում: Ձեռնամուխ լինելով իր մտորումները ընթերցողին ներկայացնելու, հեղինակը ելել է արիների, արիականության ն արիական ազգերի՝ մարդկության քաղաքակրթության զարգացման գործում կատարած դերից, հայերի՝ իրենց ազգային նավորությամ , աշխարհընկալմամ , այլոց հետ ունեցած փոխհարա երություններում արիական սկզ ունքներին առավել հոգեհարազատ լինելու հանգամանքից, ինչպես նան հայ ազգի կազմավորման նօրրանը նույն արիների նօրրանը լինելու ն նրանց նախնիների՝ այդ նօրրանի նակիչներ, այսինքն՝ արիների հետնորդները լինելու իրողությունից: Այդ տեսակետից սեփական ազգային՝ այլոց նկատմամ քծնանքով տոգորված կամ պատեհապաշտ քաղաքականությամ առաջնորդվող, ինչպես նան այլազգի՝ նախանձով կամ իրենց ժամանակավոր նյութական հզորությամ կուրացած գործիչների կողմից ազգային սնափառության կամ ացառիկության մեջ մեղադրվելու հեռանկարից զգուշանալը հեղինակը համարում է ոչ-արիական ն արհամարհանքի արժանի: Հեղինակի կարծիքով, ոչ մի ացառիկ ազգ կամ ժողովուրդ չկա, ն յուրաքանչյուր ազգ իր դերն ունի Արարչի նպատակների ու «մարդ» արարածի առաքելության գործում. ուրեմն պետք չէ թաքցնել սեփական արժանիքները: Այստեղ արժե նշել, որ մարդկության քաղաքակրթության հիմքերը արիների կողմից տարածվելու ժամանակներում հրեաները ընդամենը քոչվոր խաշնարածներ էին, այց դա չխանգարեց որոշ հրեական ռա իների՝ իրենց հայտարարելու ացառիկ, աստծո կողմից ընտրված ազգ, ազմաթիվ այլ ազգերի աստվածների առկայության պայմաններում Արարչին փոխարինել իրենց աստծով, այլ ազգերի ավանդապատումները անցկացնել իրենց ազգային պրիզմայով, դրանց հերոսներին անվանափոխել սեփական ազգային անուններով ն այդ ոլորը տարափոխել ու պարտադրել ամ ողջ աշխարհին Աստվածաշնչի տեսքով: Հետագայում նույն ավանդապատումներն մի մասն ու որոշ հերոսները հանդես եկան նան Ղուրանում, այց արդեն ձնափոխված իսլամական սկզ ունքներով ն արա ացված անուններով: Ներկա գրքույկը գիտական կոչվելու հավակնություն չունի: Նրանում ամփոփված են հեղինակի մտորումները Արարչի, ոգու, նության, մար-

դու ն մարդկային հարա երությունների մասին՝ փորձելով ացահայտել արիների դերը մարդկության ճակատագրի, մարդու կերպարի ձնավորման վրա ն այդ պատկերացումներից ելնելով, եզրակացնել արիական սկզ ունքների առանձնահատկությունների մասին: Գրքույկում հեղինակը խուսափել է արդ ու դժվարամարս գիտական ձնակերպումներից ու ապացույցներից ն գրել է մեծմասամ ինտուիտիվ մեթոդով, անհրաժեշտության դեպքում փորձելով այս կամ այն միտքը հիմնավորել տրամաանությամ կամ նությունից ու կյանքից վերցված օրինակներով ու համեմատություններով: Գրքույկի աժինները եր եմն գրված են սահմանումների ու դրանց պարզա անումների ձնով, հասկանալի ոճով ն դյուրըմ ռնելի, նույնիսկ պարզունակ ձնակերպումներով: Ելնելով «ամեն մի նորը լավ մոռացված հինն է» սկզ ունքից, հեղինակը չի հավակնում երված մտորումները համարել միայն սեփական նորաստեղծության արգասիք, ինքնըստինքյան հասկանալով, որ շոշափված թեմաներով զ աղվել են տար եր դարաշրջանների իմաստունները, գրվել են հազարավոր աշխատություններ ն նրանց մեղքը չէ, որ դրանք մնացել են մասնագիտական կամ գիտական կոչված դարակներում: Սակայն մյուս կողմից չի կարելի անտեսել այն իրողությունը, որն առանց քննարկման կարելի է ներկայացնել հետնյալ օրինակով. 30-ական թվականներին Սի իրում հայտնա երվեց մամոնտի ձագի ամողջական սառած մարմինը (այն նույնիսկ անվանակոչեցին՝ Դիմկա), որն իր ժամանակին համարվեց կարնոր հնագիտական հայտնագործություն: Հետաքրքիրն այն է, որ այն գտնվեց անուկ ճանապարհի եզրին, որով ազում տարիներով անցել էին ն՛ Սի իրը նվաճողները, ն՛ տեղա նակ որսորդները, ն՛ նույնիսկ հնագետները: Եվ ոլորն էլ այն տեսել էին որպես մի խոշոր սառած հողակույտ: Միայն մի սրատես անցորդ նկատեց այդ սառած հողակոշտի յուրահատուկ ձնն ու մաքրելով տասնյակ հազարավոր տարիներով կուտակված ավելորդ հողագոյացումները, ացահայտեց մամոնտի ձագին... Գրքույկը գրված է այնպես, որ հեղինակն իր մտքերն ու հայացքները չպարտադրի ընթերցողին, այլ նրա մեջ առաջացնի ցանկություն՝ հեղինակի հետ անձամ մտորելու, հիշելու իր կյանքում հանդիպած տար եր դեպքեր ու երնույթներ, օրինակներ, փաստեր, որոնք կգան հաստատելու կամ հերքելու հեղինակի այս կամ այն միտքը, դրդելու մտածել՝ չվախենալով դուրս գալ քարացած պատկերացումներից, ստանդարտներից, հակադրվել համընդհանուր ճանաչում գտած ճշմարտություններին ն փորձել խորամուխ լինել երնույթների ներքին էության ու փոխպայմանավորվածության առերնույթ չնկատվող կապերի վրա: Արիների վերա երյալ հեղինակի հայացքների ձնավորման վրա մեծ ազդեցություն են թողել հատկապես Ա. Վարպետյանի աշխատությունները, ինչպես նան Ա. Ավետիսյանի, Ա. Մովսիսյանի ն այլոց հեղինակած գրքույկները շոշափված թեմաներով, Օ. Բա այանի, Հ. Պողոսյանի հետ զրույցները՝ նշված թեմաների շուրջ, չհաշված այլ ազմաթիվ գրքեր ն աշխատություններ, որոնց հղումներ կատարելուց ն վկայակոչելուց՝

I.

ԱÎՈւՆøՆԵՐԸ

Ա. Ա.³.

Ն ոյան

տապանի

Աստվածաշնչում տրված Նոյան տապանի պատմությունը, հավանական է, հրեաները վերցրել են իրենց ա ելական գերության ժամանակ՝ Ունտապիշտիմի մասին ա ելական առասպելից, իսկ վերջիններս էլ վերցրել են էլ ավելի հին՝ շումերների Զիուսուդրայի առասպելից: Այս վերջին երկուսը հայտնա երվել են ներկա հարյուրամյակում՝ սեպագիր արձանագրությունների տեսքով, այց ջրհեղեղի մասին աշխարհն իմացավ Աստվածաշնչից՝ որպես հրեական ավանդություն. - Արարիչը՝ զայրանալով մարդկության չարության ն չար գաղափարների վրա, ոչնչացրել է ամ ողջ մարդկությունը, թույլ տալով փրկվել միայն Նոյին՝ երազում նախազգուշացնելով ջրհեղեղի մասին ն խորհուրդ տալով պատրաստել մի հսկա տապան, նրա մեջ պատսպարելով իր ընտանիքը, ոլոր կենդանիներից զույգեր ն փրկել իր հետ: Այս պատմությունն, իր այլա անություններով, որոշ խորհրդածությունների տեղիք է տալիս: - Նախ, ոլոր կենդանիների տեսակները տեղավորելու համար հնարավոր չէր նման չափսերով տապան պատրաստել ն հետո, ոչ ժամանակ ն ոչ էլ հնարավորություն կլիներ այդ ոլորը ամ ողջ աշխարհից հավաքելու համար: Դա հաստատում է, որ այդ պատմության մեջ «աշխարհ» հասկացությունը սահմանափակվել է Միջագետքով ն նրա շրջակա տարածքով, իսկ «մարդկություն» ասելով, հասկացվել է միայն Միջագետքի զարգացած քաղաքակրթությունը: Հետնա ար, ջրհեղեղը պետք է ոչնչացներ միայն Միջագետքի ն շրջակա տարածքների նակչությանն ու կենդանական նությունը, իսկ հավաքել նան այն կենդանիներից, որոնք պահպանվելու

էին այլ վայրերում, իմաստ չուներ: Մնում է եզրակացնել, որ տապանում պետք է հավաքվեին միայն այն տեսակներից, որոնք Միջագետքից ացի, այլ վայրերում չկային: Նման կենդանիներ կարող էին լինել միայն ընտանի կենդանիները, որոնց գոյությունը նորոշ է զարգացած քաղաքակրթությանը: Բացի դրանից, նրանց դերը ոչ միայն տեսակի պահպանությունը, այլն ջրհեղեղի ժամանակ ն նան հետո Նոյի ընտանիքին սնունդով ապահովելը կլիներ: Այդ դեպքում միանգամայն հնարավոր էր ն նական դրանց հավաքելն ու տեղավորելը համապատասխան չափսերով տապանում, ն փրկելը՝ այդ կերպ նրանց տեսակները փոխանցելով սերունդներին: Փաստորեն դրանք եղել են Նոյի միջոցով հետագա սերունդներին փոխանցված Միջագետքի զարգացած քաղաքակրթության արդյունքների մի մասը: Որ ջրհեղեղը, իրոք եղել է Միջագետքում, ացի ավանդույթներից, վկայում են նան հնագիտական պեղումներով հայտնա երված հետքերը: - Մյուս կողմից Արարիչը թույլ տվեց միայն Նոյին փրկվելու՝ շնորհիվ նրա «արդար ու կատարյալ մարդկային կերպարի»: Այսինքն, Արարիչը առանձնացնում է մարդուն նությունից, ուշադիր հետնում է մարդկության զարգացմանը ն վճռականորեն իր վերաերմունքն է ցուցա երում մարդ արարածի որդեգրած վարք ու արքի, զարգացման արոյական ուղղվածության նկատմամ : Այնքան ուշադիր ն վճռական, որ մարդկանց սխալ ապրելակերպի պատճառով պատրաստ է ամ ողջ մարդկությանը (Նոյից ն նրա ընտանիքից ացի) ոչնչացնել՝ նույնիսկ ամ ողջ նությունը ոչնչացնելու գնով, մարդու պատճառով չխնայելով մյուսներին: Դա հուշում ն ապացուցում է նան, թե Արարիչը ինչպիսի նշանակություն է տալիս մարդու զարգացման հատկապես ոգեղեն կողմին, արոյական կերպարին, դրան գերակայություն տալով մյուս հատկանիշների նկատմամ : Եվ փրկելով Նոյին, Արարիչը կարծես ապագա մարդկությանը մատնացույց է արել մարդկային այն կերպարը, որը նա համարում է ճիշտ ն ընդունելի: Այս ավանդությունից հետնում է նան, որ հատուկ ուշադրություն դարձնելով մարդու կերպարին, Արարիչը մարդու համար նախատեսել է մի ինչ-որ նպատակ, մի ինչ-որ առաքելություն, ն մարդու սխալ զարգացումը ոչ միայն կխանգարեր այդ նպատակի իրականացմանը, այլն կարող էր առաջացնել մի աղետ, որն իր հետնանքներով ավելի վտանգավոր կլիներ, քան ամ ողջ նության ն կենդանական աշխարհի ոչնչացումն է: Որոշ հեղինակներ, փորձելով ացահայտել Նոյան տապանի

պատմության նական պատճառը, Միջագետքի հզոր ջրհեղեղը կապում են վերջին սառցադաշտային դարաշրջանի ավարտի հետ, որը տեղի է ունեցել 12-14 հազար տարի առաջ, ընդ որում ավականին արագ, հնարավոր է մի քանի կամ մի քանի տասնյակ տարում: Դրանով է ացատրվում Սի իրում մամոնտների, ռնգեղջյուրների ն այլ րածո կենդանիների զանգվածային ոչնչացումը: Նրանց հաստ րդյա մորթին, որը հարմարեցված էր պաշտպանելու սառնամանիքներին, եղանակի փոփոխության պատճառով տաք ցերեկների անձրններից թրջվում ն գիշերները սառցակալվում էր՝ սառեցնելով ամ ողջ մարմինը: Դրանով կարելի է ացատրել նան նրանց

Ա.

.

Ի

մ ա ս տ ն ո ւ թ յ ա ն

Նոյի ժամանակակիցների մոտ չար գաղափարների առկայությունը նշանակում է որոշակի արձր մակարդակի հասած նման գաղափարներ կրող քաղաքակրթության առկայություն (այդ քաղաքակրթության հետքերը նս հայտնա երվել են ջրհեղեղի երած տիղմի տակ): Չզարգացած հասարակության մեջ գաղափարներ լինել չեն կարող. այն հատուկ է միայն զարգացած քաղաքակրթությանը: Մարդկությունը, զարգանալով ոգեղեն սխալ ուղղությամ , նականա ար միաժամանակ հասել էր իմաստնության որոշակի մակարդակի: Նոյն ու իր մերձավորները, այսպես թե այնպես իրենց գիտակցության մեջ կրում էին այդ իմաստնության որոշ մասը: Այսինքն, իմաստնությունը, որին հասել էր մարդը նախաջրհեղեղյան քաղաքակրթության ժամանակ, ջրհեղեղի պատճառով չէր կորսվել, այլ Նոյի ն իր ժառանգների միջոցով փոխանցվել էր ապագա մարդկությանը: Հետնա ար Նոյի առաքելության մեջ մտնում էր ոչ միայն ապագա մարդկությանը ընտանի կենդանիների տեսակների ն Արարչին հաճելի մարդկային նավորության ու կերպարի լավագույն գծերի, այլ նան իրենից առաջ մարդկության ձեռք երած գիտելիքների փոխանցումը (այստեղ պետք է կատարել որոշ վերապահություն. արդյո՞ք վերը նշված ացասական հատկանիշների մի ինչ-որ մասը միաժամանակ չի փոխանցվել իմաստնության հետ: Աստվածաշնչում նշված է միայն Նոյի մոտ նման հատկանիշների ացակայությունը, իսկ նրա ընտանիքի անդամների մոտ դրանք չեն

Ա.·.

Ն աËնադարյան

Նոյի առասպելը իր հիմքում ունենալով իրողություն ն սահմանափակվելով աշխարհի մասին Միջագետքի քաղաքակրթության ունեցած պատկերացումներով ու տեղական ջրհեղեղով, չէր կարող տեղեկություն տալ ամ ողջ աշխարհի նության ն մարդկության վերա երյալ: Մինչդեռ առանձին մայրցամաքներում հայտնա երված մարդկային կամ մարդանման արարածների մնացորդները վկայում են, որ տար եր մարդա անական տիպերով մարդկային խմ երը տարածված են եղել աշխարհի համարյա ոլոր վայրերում ջրհեղեղից էլ շատ առաջ՝ մոնղոլոիդներ, սեմիտներ, նեգրոիդներ ն այլն: Այլ ան է, թե նրանք զարգացման ինչ մակարդակում են եղել: Պարզ է, որ քաղաքակիրթ մարդու, Միջագետքի քաղաքակրթության համեմատ նրանք պարզապես եղել են նախնադարյան մարդ (վայրի ցեղեր): - Ըստ մարդա անների կարծիքի, նախնադարյան մարդու առաջանալու գործընթացն սկսվել էր քարե դարում (մարդա անության մեջ դա անվանում են նեոլիթյան հեղափոխություն): Ամ ողջ աշխարհում հազարավոր տարիների ընթացքում, դանդաղորեն զարգանալով, մարդն իր կենսագործունեությունը ապահովելու համար սովորել էր պատրաստել քարե զենքեր ն գործիքներ: Սկսվել էին կազմավորվել ընտանիքներ, որոնք աճելով ձնավորվել էին որպես իրարից առանձնացված ն հաճախ իրար թշնամի համայնքներ, էթնիկական խմ եր, սկսել էր կազմավորվել նրանց հաղորդակցման ազդանշային համակարգը՝ լեզուն ն այլն: - Սակայն այդ նախնադարյան մարդկային խմ երը ընդհանուր մարդկության մի մասը դառնալու, մարդկային ընդհանուր հատկանիշներ ձեռք երելու համար պետք է հաղորդակցվեին մարդկային հասարակության համար ընդհանուր պարտադիր օրենքներին: Նրանք պետք է ձեր ազատվեին կենդանական նազդներից, սովորույթներից (մարդակերությունից, խառնարյունությունից, մերկությունից ն այլն), սովորեին համամարդկային համակեցության կանոնները: Մյուս կողմից, նրանք իրենց հետագա զարգացման ընթացքում, ստեղծելով իրենց քաղաքակրթությունը, պետք է խուսափեին զարգացման այն սխալ ուղուց, որով գնաց ն որի պատճա-

Ա.¹.

Ա

ր

ի

ն

ե

ր

ի

Նոյի սերունդներն ապրելով ու ազմանալով Արարատի շրջակայքում ն նրան շրջապատող Հայկական արձրավանդակում, իրենց ապրելաձնում օգտագործելով ն ավելի զարգացնելով մինչջրհեղեղյան քաղաքակրթությունից ժառանգած գիտելիքները, ն դրա շնորհիվ արագ ազմանալով, սկսեցին տարածվել՝ իրենց հետ տարածելով նան այդ գիտելիքները ն միաժամանակ տարածելով մարդկային այն լավագույն կերպարի պատկերացումները, որոնք ժառանգել էին իրենց նախահայր Նոյից, ն ապահովում էին մարդկության առաջադիմությունը՝ Արարչի մատնանշած ուղիով: Պատմության մեջ այդ գործընթացը հայտնի է «արիների արշավանքներ» անունով: - Արի՝ հայերենում նշանակում է քաջ մարդ, ասպետ, առաքինի ն այլն, այսինքն, ընդգրկում է մարդկային կատարելության այն չափանիշները, որոնց շնորհիվ Նոյը փրկվեց: Այն մոտավորապես նույն իմաստն ունի նան այլ լեզուներով: Հետաքրքիր է նան, որ հին հայերենում Արարատն անվանվել է նան Մասիս, որը սերտորեն առնչվում է Ուտնափիշտիմի լեգենդի՝ Նիսիր լեռան անվան հետ, ն որտեղ կանգ էր առել նրա նավը: Այսինքն, տար եր ժողովուրդների կողմից պատմվելով, տար եր անուններով հիշատակվում է նույն լեռը: Արիները շատանալով ու հզորանալով, ցրվեցին աշխարհով մեկ, տարածելով ժամանակակից քաղաքակրթության հիմքը հանդիսացող այսպես կոչված հնդեվրոպական քաղաքակրթությունը (այսինքն՝ արին դարձավ հնդեվրոպացի, ճիշտ այնպես, ինչպես ժամանակին Զիուսուդրան դարձավ Ուտնափիշտիմ, իսկ Ուտնափիշտիմը դարձավ Նոյ): - Այդ «հնդեվրոպացիների», այսինքն՝ արիների ծագումը Հայկական արձրավանդակից ապացուցված է հնէա անական, մարդա անական, լեզվա անական ն այլ հետազոտություններով: Բնակվելով սկզ ում Արարատյան դաշտավայրում, իսկ այնուհետն Հայկական արձրավանդակում, իրենց Նոյ Նահապետից ժառանգելով նրա իմաստնությունը, նրա մարդկային Արարչահաճո կերպարը, ունենալով լավի ու վատի, արու ն չարի մասին ընդհանուր պատկերացումներ, աստիճանա ար իրարից հեռանալով, կտրվելով իրենց ծննդավայրից, նրանք ընդհանուր ազգ չդարձան: Ցրվե-

լով աշխարհի չորս կողմը, տեղա նակ ցեղերին հեշտությամ հաղթելով ու հնազանդեցնելով, իսկ անհնազանդներին ոչնչացնելով, նրանք ակամայից սկսեցին իրականացնել նախնադարյան մարդուն մարդ դարձնելու գործընթացը՝ ամ ողջ Եվրասիայում ն կարճ ժամանակամիջոցում՝ մարդկության զարգացման նախորդ հազարամյակների համեմատությամ : - Արիների արշավանքների հետքերը երնում են Հիմալայներից մինչն Արնմտյան Եվրոպա՝ հաճախ անսպասելի ձներով: Այսպես, Պորտուգալիայում ն Իսպանիայում (հատկապես ասկերի մոտ, որոնք իրենց համարում են արմենների հետնորդներ) հաճախ հանդիպում են այնպիսի առեր ու տեղանուններ, որոնք հազարամյակներ ի վեր օգտագործվում են Հայաստանի տարածքում ն հիմնականում նույն նշանակությամ ՝ քար, չար, էգուց, արագիլ, Անի, Արաքս, Վեդի, Հայա ն այլն: Իսկ «ար» արմատը հաճախ է հանդիպում ճապոնիայից մինչն Եվրոպա: Անգլիայում հայտնի է Ստոունհենչ հնադարյան աստղադիտարանը: Նման աստղադիտարաններ հայտնաերվել են նան Ֆրանսիայում, Գերմանիայում ն այլուր: Համարյա նույնատիպ աստղադիտարան, այց մի քանի հազար տարով ավելի հին, ակադեմիկոս Պ. Հերունու գլխավորած մի խում էնտուզիաստների կողմից վերջերս հայտնա երվել է Սյունիքի լեռներում: Շատ հետաքրքիր է Ստոունհենչ աստղադիտարանի անվան՝ նրանց կողմից կատարված համեմատությունը, այդ աստղադիտարանի մոտ գտնվող Քարահունչ գյուղի անվան հետ: Անգլերեն «ստոունը» հայերենում քարն է, իսկ «հունչը» զուտ հայկական արմատական առ է, որը խիստ նման է անգլերենով մինչն այժմ ան ացատրելի համարվող «հենչ» արմատին: Հայերեն հունչ առը հնչել առի արմատն է: «Քարահունչ» նշանակում է քարերից եկող հնչյուններ կամ ձայներ: Գտնված քարերի վրա արված են անցքեր, որոնք ըստ Պ. Հերունու, ուղղված են որոշակի երկնային լուսատուներին: Բնական է ենթադրել, որ կոնկրետ երկնային մարմնին դիտարկելու ճիշտ ուղղվածություն ունենալու համար այդ անցքերի մեջ դրված են եղել եղեգնյա խողովակներ, իսկ այդ խողովակների մի ծայրը փակելիս, որը արվել է ցերեկները, նրանք քամուց ձայներ էին արձակում: Վերջին ենթադրությունը դժվար չէ ստուգել: Բայց մյուս կողմից ծագում է այլ ենթադրություն. արդյո՞ք դրանք միայն աստղադիտարանի դեր են կատարել: Տեղադրված տար եր երկարության ու հաստության, տար եր ուղղվածության խողովակները տար եր կողմից փչող քամիներից կարող էին ամողջ սիմֆոնիաներ հնչեցնել, որոնք քրմերին հեղինակություն ձեռք երելու կամ գուշակությունների համար մեծ հնարավորություններ

էին ընձեռում, մանավանդ որ Քարահունչ անունը հենց այդ էլ հուշում է: - Առ այսօր Հնդկաստանում գոյություն ունեն իրենց արիացիներ անվանող ցեղեր: Իսկ Հնդկաստանից մինչն Եգիպտոս հին աստվածներից շատերի անվանումներն ունեն զուտ արիական ծագում: Մանավանդ, եթե նկատի ունենանք, որ հաճախ աստվածների անունները գաղտնի էին պահվում հասարակ մահկանացուներից ն այդ նպատակով, որպես գաղտնագիր, քրմերը դրանք արտասանում կամ գրում էին հակառակ ուղղությամ (օրինակ Ար-Րա, կամ Ռա): ճապոնիայի Հոկայդո կղզում ապրում է այնու (հայ անունի՞ց) հնդեվրոպական ցեղը, որի լեզվական առնչությունների պատճառը հնդեվրոպականի հետ լեզվա աններն ու պատմա անները ոչ մի կերպ չեն կարողանում ացատրել: Առեղծվածն այն է, որ ճապոնացիների մոնղոլոիդ ցեղը ճապոնական կղզիներ է թափանցել Հարավային Կորեայից՝ մեր թվարկության առաջին հազարամյակի կեսերին, ն ըստ ճապոնական ավանդույթների, այնտեղ ապրելիս են եղել սպիտակամորթները: ճապոնացիները նրանց համարել են աստվածներ ու իրենց ոգեղեն նախնիները, որոնցից փոխ են առել իրենց օրենքներն ու ավանդույթները: Նույն «ար» արմատով շատ անվանումներ հանդիպում են նան ճապոնացիների մոտ: Մեկ ուրիշ հետաքրքիր դիտարկում. ճապոնացիներն իրենց տոնակատարումների ժամանակ, պարելիս, մի քանի մարդկանցով պատկերում են տար եր գազանների, նույն թվում ն առյուծին: Արնելյան Ասիայում առյուծներ չեն լինում, նրանց տարածման վերջին սահմանը հյուսիսից՝ Կովկասյան լեռներն են, իսկ արնելքից՝ Իրանական սարահարթը: Ավելի արնելք ամենահզոր գազանը վագրն է: Ենթադրվում է, որ առյուծի մասին ճապոնացիները լսել են եվրոպացիներից: Բայց մինչն վերջին դարերը ճապոնացիների շփումները եվրոպացիների հետ եղել են շատ սահմանափակ, իսկ նման տոնակատարումների ավանդույթը շատ հնուց է գալիս ն երկրորդը, լսելով որնէ գազանի մասին, այն ազգային ավանդույթների մեջ չեն մտցնում: Մանավանդ որ նրանց պատկերած առյուծը ոչ մի նմանություն չունի առյուծի հետ: Մնում է ենթադրել, որ առյուծի՝ որպես ամենահզոր գազանի մասին նրանց ավանդույթը գալիս է իրենց նախորդներից՝ այնուներից: Արիների համար առյուծը՝ իր «առ» (ար) արմատով համարվել է գազանների արքան ն պարերի ժամանակ գազաններ պատկերելիս առյուծին անհնար էր անտեսել: Մյուս կողմից՝ ճապոնացիների նախորդների՝ այնուների կապի հնարավորությունը հին աշխարհի հետ չի կարելի անտեսել: Այսինքն, նրանք իրազեկ են եղել հին աշխարհի կարնոր անցուդարձերին, ն այդ կապը կտրվել

է ներկայիս ճապոնացիների նախնիների ներխուժման հետնանքով: Այսպես, ներկայումս էլ ճապոնիայում գոյություն ունի լեգենդ, համաձայն որի, Քրիստոսի փոխարեն հռոմեացիները խաչել են նրա եղ որը, իսկ Քրիստոսը փախել է ճապոնիա, նույնիսկ ցույց են տալիս նրա նակավայրը: Եվ դա՝ ներկայիս ճապոնացիների նախնիների ներխուժումից մոտ հինգ հարյուր տարի առաջ (կարելի է նշել նան մեկ այլ փաստ. հայերեն «այո», ար առային ձնով «հա», իսկ ճապոներեն՝ «հայ»): Հավանա ար արիների տարածման հետ է կապված նան Նոյան տապանի առասպելի տարածումը աշխարհի տար եր ազգերի մոտ, տար եր պատումներով ու հերոսներով, այց նման ովանդակությամ : Հատկանշական է, որ արիների հետքերը առավել ցայտունորեն հայտնա երվում են Եվրասիա մայրցամաքի ծայրամասերում՝ Պիրեններում, Ֆրանսիայում, Անգլիայում, ճապոնիայում, իսկ Կենտրոնական Ասիայում՝ Հիմալայների ստորոտներում. այսինքն, այն վայրերում, որտեղ իրենց արշավանքների ժամանակ արիները, հանդիպելով նական արգելքների, ստիպված կանգ են առել, ն, նականա ար, այդ վայրերում մեծ են եղել նրանց կուտակումները: Եվ այդ երկրների կամ ժողովուրդների անվանումները նս սերտորեն առնչվում են «արի» անվան հետ (այնու՝ ճապոնիայում, Գաղիա՝ ղ-ռ ձնափոխմամ , Գերմանիա կամ Ալամանիա, Իռլանդիա նախկինում էյրե կամ Այրե ն այլն): Վերջում կարելի է երել նան հետնյալ դիտարկումը: Ինչպես հետագա ոլոր աշխարհացունց արշավանքների, այնպես էլ արիների պարագայում, արշավանքի դուրս ելած ժողովրդին ուղեկցել են նրանց ենթակա հարնանները: Բայց հետաքրքիրն այն է, որ ուղեկիցների թողած առարկայական հետքերը սովորա ար ավելի մնայուն են, քան արշավանքում գերիշխող ն ղեկավարող ժողովրդինը: Ալեքսանդր Մակեդոնացու ն մակեդոնացիների արշավանքներին մասնակցում էին մեծ թվով հույներ: Հետագա դարերում մակեդոնացիների մասին հիշատակումներ չկան, իսկ հույների ազդեցությունը Արնելքի քաղաքականության վրա շատ զգալի էր: Մոնղոլ-թաթարների արշավանքները ղեկավարում էին մոնղոլները, այց աշխարհի հետագա քարտեզի վրա մոնղոլները մնացին միայն Մոնղոլիայում,

Ա. ե

ø աղաùակրթության

Հացը, մետաղը, հաղորդակցության միջոցները, գիտությունը ներկայիս քաղաքակրթության հիմքերն են: Փաստերը ցույց են տալիս, որ դրանք առաջին անգամ մարդն օգտագործել է Հայկական արձրավանդակում, ն հավանական է՝ գալիս են Նոյից ու իր զավակներից: - Ըստ հնագետների ժամանակակից ուսումնասիրությունների տվյալների, ցորենի մշակումը սկսվել է Հայաստանից մինչն Եգիպտոս տարածված գոտում՝ այսպես կոչված «ոսկյա կիսալուսնում»: Բայց, որ այն առաջին անգամ Հայաստանում է մշակվել, հիմնավորվում է այն իրողությամ , որ վայրի ցորենը աճում է միայն Հայաստանի որոշ վայրերում: Հետաքրքիր է, որ դժվար թե աշխարհում գտնվի այնպիսի կարնոր ույս, որը վայրի վիճակում աճի միայն նման սահմանափակ տարածքում: Դա ակամայից միտք է հուշում այդ վայրում Նոյի հայտնվելու ն Միջագետքի կործանված քաղաքակրթության ժառանգման կապի մասին: Շատ այլ մշակովի ույսեր էլ կան, որոնց հայրենիքը համարվում է Հայաստանը. օրինակ ծիրանը ն այլն, այց ամենից հետաքրքիրը խաղողի մշակումն է, որի գինուց, ըստ Աստվածաշնչի, հար ել էր ինքը՝ Նոյը: Խաղողից գինի ստանալը վկայում է խաղողագործության լավ իմացության մասին, որը նորից հուշում է գյուղատնտեսության նագավառում նախաջրհեղեղյան քաղաքակրթության ժառանգման մասին: Նույնն են հուշում նան անասնապահության վերա երյալ եղած հնագիտական տվյալները: Ընդ որում, հետաքրքիրն այն է, որ ընտանի կենդանիների ոսկորների ամենահին մնացորդները գտնվել են հիմնականում ցորենի մշակման տարածքներում: - Հնագույն մետաղամշակման վառարանների ( րոնզի ն երկաթի ձուլման մի քանի հազար տարվա հնության) հետքեր են հայտնա երվել Մեծամորում, չնայած այլ երկրների հետ համեմատած՝ Հայաստանն այնքան էլ հարուստ չէ մետաղով: Եվ նորից Աստվածաշնչում պղնձի ու երկաթի մշակման մասին հիշատակելիս նշվում է Նայիդ երկիրը՝ Եդեմից արնելք, (հիշենք, որ Հայաստանը հնում անվանվել է նան Նաիրի), որն համընկնում է Մեծամորի հետ: Իսկ աշխարհի ամենահին պղնձամշակման հետքերը գտնվել են Հայկական արձրավանդակի հարավային մասում՝ Շանիդար վայրում, որոնց տարիքը հասնում է մինչն մ. թ. ա. 9500 տարվա: - Հին հունական դիցա անությունում հիշատակվում է կենտավրոսների՝ մարդաձիերի մասին: Որ նրանք խորթ էին հունական ազգային

էությանը, երնում է այն հակակրանքից, որ նրանք տածում էին կենտավրոսների հանդեպ, նրանց ներկայացնելով հիմնականում ացասական գծերով՝ կռվարար, հար եցող ն այլն (նկատենք, որ նույն հակակրանքով էին վերա երվում նան պատերազմի՝ Արես աստծոն): Պատմվում է նան նրանց հետ Հերակլեսի կռվի մասին: Բայց միաժամանակ նշվում է նրանցից՝ Փոլոսի, Քեիրոնի իմաստնության մասին. ընդ որում, վերջինս եղել է Հերակլեսի արեկամն ու ուսուցիչը: Նա եղել է նան ուրիշ շատ հունական հերոսների ուսուցիչը՝ Ասկլեպեյոսի, Օրփեոսի, Յասոնի, Աքիլլեսի ն այլն, այդ հերոսներին սովորեցնելով ժշկություն, արվեստ, ռազմական գործ ն այլն: Այսինքն՝ հույները չսիրելով կենտավրոսներին, ստիպված էին ընդունել նրանց դերը իրենց հերոսներին դաստիարակելու գործում: Ենթադրվում է, որ կենտավրոսների մասին պատկերացումը եկել է ձի հեծած մարդու կերպարից, մանավանդ որ նման պատկերացման հնարավորության մասին զուգահեռներ կան: XՄ դարում, եր իսպանացիները ափ իջան Հարավային Ամերիկայում, իրենց հետ տարել էին ձիեր: Եվ, եր հեծյալը իջնում էր ձիուց, նիկները սարսափահար էին լինում: Նրանք հեծյալին ձիու հետ ընդունում էին որպես ամ ողջություն, իսկ ձիուց մարդուն իջնելը համարում էին կախարդություն: Պատմության մեջ առաջին անգամ հեծելազորի մասին հիշատակվում է մեր թվարկությունից 1700 տարի առաջ Հայկական արձրավանդակից արիական ցեղի՝ հյուքսոսների արշավանքի կապակցությամ : Նրանք ձի հեծած ն մարտակառքերով հարձակվեցին հզոր փարավոնների երկրի՝ Եգիպտոսի վրա, որտեղ ծանոթ չէին հեծելազորին ն հեշտությամ գրավելով՝ 110 տարի պահեցին իրանց իշխանության տակ: Նրանք կառուցեցին Ավարիս մայրաքաղաքը (հայերեն ավար առի՞ց), նույնիսկ փորձեցին հիերոգլիֆները փոխարինել տառերով: Բնական է, որ ձիերի ու մարտակառքերի կիրառումը արիներին հնարավորություն էր տալիս արագորեն տարածվել ամ ողջ Եվրասիայով մեկ: Այստեղ արժե նան ուշադրություն դարձնել չին իմաստունի հիշատակման վրա՝ արնմուտքից (Չինաստանի նկատմամ ) դեպի արնելք արշավող հեծյալների մասին (խոսքը մոնղոլների մասին չէր կարող լինել, քանի որ չինարենում նրանք ունեն որոշակի անվանում, հարձակվում էին հյուսիսից ն ավելի ուշ ժամանակներում): - Արիական լեզվի շատ տարրեր մտած են ներկայիս եվրոպական ու ասիական տար եր լեզուներում: Շատ առեր ու արմատներ արտասանվում են նույն կերպ ն նույն իմաստն ունեն: Հետաքրքիր է «արմ» (arm) արմատի օգտագործումը: Բոլոր լեզուներում այն կապված է զենքի, անակի, զորքի հետ: Բնական է ենթադրել, որ այն կապ ունի արիների հետ: Նրանց արշավանքները պետք է լինեին զորական խմ երով:

Հայերը, լինելով Հայկական արձրավանդակի, Արարատի շրջակայքի նիկներ, հետնա ար ն՝ արիների ուղղակի հետնորդներ, իրենց լեզվում, որը համարվում է հնդեվրոպական լեզվի առանձին ինքնուրույն ճյուղ, շատ են պահպանել արիական լեզվի առերն ու արմատները (պետք է նշել, որ հայերենի խորը վերլուծությունը, որը ներկայումս կատարվում է առանձին էնտուզիաստների կողմից, ուրվագծում են զարմանալի մաթեմատիկական օրինաչափություններ): - Ներկայումս գիտական շրջաններում ընդունված է այն կարծիքը, որ երկնքի կենդանակերպի համաստեղություններին ն առանձին պայծառ աստղերին անվանումներ տալու սովորույթը Հայաստանի տարածքից է անցել շումերներին (որոնցից ժառանգել են ա ելացիները) ն հետո տարածվել է ամ ողջ աշխարհում՝ թարգմանվելով համապատասխան լեզուներով: Հայկական արձրավանդակում կատարվել են գիշերային երկնքի մշտական դիտարկումներ, ն, նականա ար արիների արշավանքների ժամանակ շատ են պետք եկել այդ գիտելիքները: Բացի վերը նշված Քարահունչից, ավելի վաղ շրջանի աստղադիտարան է հայտնա երվել նան Մեծամորի մոտ, որտեղ ժայռի վրա փորագրված կողմնացույցը մեծ ճշգրտությամ ցույց է տալիս աշխարհի կողմերը: Մյուս կողմից արույր, երկաթ ձուլելու ն մշակելու համար անհրաժեշտ էր համապատասխան գիտելիքներ: Հյուքսոսները Եգիպտոսում փորձել են ներդնել տառեր. նշանակում է նրանք ունեցել են իրանց տառերը այն ժամանակ, եր նրանց ժամանակակից եգիպտացիները օգտագործել են հիերոգլիֆներ, իսկ մյուս ժողովուրդները՝ սեպագրեր: Հավանական է, որ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից արիական տառերի մեծ մասը փրկվել ն օգտագործվել են ներկայիս հայերենի այ ուենում: Եվ իրոք, եթե ուշադիր դիտենք հայերեն տառերը, դրանց մեծ մասի մոտ նկատվում են հետաքրքիր օրինաչափություններ: Օրինակ, որոշ տառեր (փոքրատառ) ՝ ա, , գ, դ, ե, ի, ր, լ ն այլն, կազմված են նույն տարրերից ն իրենց ձնով կարծես կրկնում են երանի ն նրա առանձին մասերի՝ շրթունքների, ըմպանի, լեզվի փոխադարձ դասավորության ուրվագծերը՝ համապատասխան տառերն արտասանելիս: Նման ան այլ լեզուներում չի նկատվում (հետաքրքիր է, որ Մեսրոպ Մաշտոցի տված տառերում կային ավելորդ պոչիկներ ու գծիկներ, որոնք շատ շուտով վերացել են, կարծես վերգտնելով նախնական ձները): Կարելի է նան հիշատակել, որ շումերներն ու նրանց ժամանակակիցները Հայկական արձրավանդակը անվանել են «սուր օրենքների երկիր», ն, որ շատ հավանական է՝ օգտվել են այդ օրենքներից: (Եվս երկու հետաքրքիր տեղեկություններ. - սաունաների սիրահարների համար. քանի դեռ օճառը հայտնա-

Ա. ½

Ի

մ ա ս տ ն ո ւ թ յ ա ն

Քեիրոնի մասին հիշատակությունը հունական առասպելներում հուշում է արիների կողմից իրենց առաքելության իրականացման գործելակերպի մասին (այստեղ արժե ուշադրություն դարձնել «Քեիրոն» անվան ն հայերեն քերթող՝ ուսուցիչ, գրող, ինչպես նան «կերտել» առերի՝ նույն «քեր» կամ «գիր» արմատի վրա): Փաստորեն, նրանք ապրելով հունական միջավայրում, չնայած նիկների հետ հաճախակի մանր ընդհարումների, որը նական է նույն վայրում տար եր ազգերի ու քաղաքակրթությունների համակեցության պայմաններում, հույներից ընտրել են առավել ընդունակ աշակերտներին, ն նրանց հաղորդել իրենց իմաստնությունն ու գիտելիքները: Այդ աշակերտները, իրենց ուսուցիչներից սովորածի շնորհիվ, հետագայում դարձել են հունական հերոսներ ն կիսաստվածներ, ն նրանց կերպարները մեծ դեր են կատարել ոչ միայն հույների, այլ ամ ողջ մարդկության գիտակցական ու արոյական դաստիարակման գործում: Բնական է ենթադրել, որ արիների վարվելակերպը նույնն է եղել նան այլ ցեղախմ երի նկատմամ , չնայած խորը պրպտումներ են պետք դրանց հետքերը մյուս ազգերի հնագույն ավանդույթներում հայտնա երելու համար: Այսինքն, արիներն իրենց արշավներում, տեղավորվելով որնէ ցեղի տարածքում, տեղի նիկներից ընտրել են անհատների ն նրանցից ուսուցիչներ են դաստիարակել ամ ողջ ցեղի համար (նույն վարվելաձնով, որ որդեգրել էին միսիոներները Աֆրիկայում կամ Ամերիկայում, ն կատարում են ներկայիս ուսուցիչները նոր հայտնա երվող մարդկային վայրի ցեղերի նկատմամ , նրանց ժամանակակից

Ա.¿.

Ե

դ

ե

մ

ի

Հետաքրքիր է նան Ադամի ն Եվայի մասին աստվածաշնչյան պատմությունը: Արարիչը, ստեղծելով նրանց, նակեցրեց Եդեմի պարտեզում, որը գտնվում էր Տիգրիս, Եփրատ, Փիսոն (Արա՞քս) ն Գեհոն (Քո՞ւռ) գետերի ակունքներում, որը ճշտորեն համընկնում է Հայկական արձրավանդակի կենտրոնական մասի հետ: Այնտեղից

նրանք վտարվեցին իմաստնության ծառի պտուղը ճաշակելու պատճառով: Նշանակում է՝ իմաստնության ծառը, մարդկության իմաստնությունը, որպես այդպիսին, ծագել է այդ տարածքից: Աստվածաշնչում հավաքված են հնագույն տար եր ցեղերի ու ժողովուրդների ավանդույթներն ու առասպելները, որոնք այլա անորեն, տվյալ ժամանակի պատկերացումներով, նկարագրել են իրական հիմք ունեցող, իրականում տեղի ունեցած երնույթներն ու դեպքերը: Եվ եթե հաշվի առնենք, որ արիների արշավանքներն ու նրանց կողմից իմաստնության տարածումը տեղի է ունեցել Աստվածաշունչը գրի առնվելուց մի քանի հազար տարի առաջ, ապա պարզ է, որ այդքան ժամանակը ավական էր, որպեսզի այդ արշավանքները ն մարդկության ճակատագրի վրա դրանց հետնանքները ստանային դիցա անական, մարդկային երնակայությանը ն պատկերացումներին հարիր, այլա անական ձնակերպումներ: Նույն պատմության մեջ տրվում է նան, որ Եդեմում, քերով եների պաշտպանության տակ, գտնվել է նան կենաց ծառը՝ անմահության պտուղով, որը ճաշակելը մարդկանց (իմաստնության պտուղը ճաշակելուց հետո) կհասցներ աստվածների մակարդակին: Նշենք նան, որ հնագույն պարսկական ավանդույթներում Եդեմը անվանվել է նան Արամի այգի, (այսինքն՝ հայոց հնագույն նահապետի անունով): Այստեղ նկատվում է նան մի զարմանալի զուգադիպություն: Եվ մարդկության ծնունդը (Ադամի ու Եվայի ստեղծումը), եւ վերածնունդը (Զիուսուդրա-Ուտնափիշտիմ-Նոյի տապան) սկսվում է նույն Հայկական արձրավանդակից. դրան գումարած «Սուր օրենքների երկիր» անվանումը ն նման այլ փաստարկները ավականին շատ են՝ պատահական համարվելու համար, նույնիսկ եթե հարցին մոտենանք շատ կասկածամտորեն... Իսկ, թե ինչ իմաստ կա կենաց ծառը նս նույն վայրում տեղադրելու մեջ, արժե մտորել: Շատ այլազգի հավատացյալների մոտ նկատվում է (հասկանալի պատճառներից ելնելով) ներքին դժգոհություն նշվածի վերա երյալ, որն արտահայտվում է լռության մատնելու կամ հետաքրքրության ացակայությամ ՝ այդ փաստերի մասին: Որոշ մասն էլ դրախտը պարզապես պատկերացնում է երկնքում, մտքում կատարելով Աստվածաշնչի սր ագրում կամ Արարչի, իրենց կարծիքով, կատարած սխալի ուղղում: Դժ ախտա ար նման միտումը միակը չէ ն ոչ

Բ. Բ.³.

Ð

ա

յ

կ

ա

կ

ա

ն

- Որ Հայկական արձրավանդակն արիների նօրանն է, հայտնի էր հնագույն ժողովուրդներին: Հնդկական ավանդույթների համաձայն, արիները Հնդկաստան են եկել արնմուտքից, եվրոպական ցեղերի կարծիքով՝ արնելքից, հյուսիսային ժողովուրդների համար՝ հարավից, Միջագետքում իրար հաջորդող ժողովուրդների կարծիքով՝ հյուսիսից: Բազմաթիվ փաստերը՝ մարդա անական, լեզվա անական, աշխարհագրական, պատմական ն այլն, ինչպես նան հնադարյան ավանդույթներն ու առասպելներն իրար հետ համադրելով՝ այդ կարծիքին են հանգել ոչ-հայ մասնագետները: Բայց ահա համընդհանուր ընդունումը հանդիպում է մեծ դիմադրության: Այդ փաստերի դեմ պայքարում են ազմաթիվ մեթոդներով, ազում դարերով, անընդհատ ն հիմնականում տվյալ ժամանակաշրջանի հզոր պետությունների, տվյալ պահին միջազգային քաղաքականությանը տոն տվող դիվանագետ-քաղաքագետների նախաձեռնությամ : Նախ, ինչպես վերնում նշվեց, «արի» անվանումը խուսափողա ար փոխարինելով «հնդեվրոպացի» անորոշ անվամ ն, հզորների ազգային մեծամոլությունից ելնելով, հետո այդ «հնդեվրոպացիների» նօրրանը տեղափոխել են սեփական երկրի տարածք, կամ հեռացնելով, տանելով՝ է՛լ Հիմալայներ, է՛լ Հարավային Ուրալ, է՛լ Բալկաններ, այսինքն՝ հնարավորին չափով հեռու Հայկական արձրավանդակից: Իսկ Հայկական արձրավանդակը որպես արիների նօրրան հաստատող գիտնականները փաստերը երելիս «խոհեմա ար» օգտագործում են Հարավային Կովկաս կամ Անդրկովկաս, նույնիսկ Թուրքիա, Միջագետքից հյուսիս կամ Արնելյան Անատոլիա անվանումները: Եթե հազարամյակներ շարունակ այդ տարածքն ամ ողջ աշխարհը անվանում էր Հայաստան, ապա վերջին տարիների քարտեզներում, մամուլում, դիվանագիտական փաստաթղթերում խորիմաստորեն հիմնավորվել է Արնելյան Անատոլիա արտահայտությունը (այդ օգտագործողների մակարդակին նորոշ անվանում. հունարեն Անատոլիա նշանակում է արնածագի երկիր, այսինքն Արնելյան

Անատոլիա՝ արնելյան արնածագի երկիր: Երնի այդ նորամուծության հեղինակները կարծում են, թե գոյություն ունի նան արնմտյան արնածագ. հիրավի, չափազանց ջանասիրությունը եր եմն հասցնում է զավեշտի): Այստեղ, իհարկե, չի կարելի չնշել Տ. Գամկրելիձեի ն Վ. Իվանովի 80-ական թվականներին հրատարակված «Հնդեվրոպական լեզուն ն հնդեվրոպեցիները» ծավալուն աշխատության մասին, որտեղ տարա նույթ փաստերի համակողմանի վերլուծության շնորհիվ ապացուցվել է հնդեվրոպացիների (արիների) նախահայրենիքը ՔուռԱրաքսի միջակայքում, այսինքն Հայկական արձրավանդակում տեղադրված լինելը: - Մեկ ուրիշ երնույթի մասին նս: Ներկայիս պոպուլիստական (ոչմասնագիտական, մարդկանց՝ գիտության նվաճումները քարոզելու ն հետաքրքրասիրությունը ավարարելու միտում ունեցող) գրականության մեջ սկսել են հպանցիկ հիշատակել արիների մասին: Սկսել են «արի» առի հետ, միանգամայն իրավացիորեն, կապել ալանների (օսերի) անվան ծագումը (այստեղից էլ Ալամանիա՝ Գերմանիայի ֆրանսերեն անվանումը), գալլերի՝ ֆրանսիացիների նախնիների անվանումը ն այլն), Իրան երկրի անունը, Իռլանդիա (նախկին էյրե) անունը, նույնիսկ Ալլահ անվանումը ն այլն, այց ոչ եր եք Արմենիան (ամենաշատ կույր է նա, ով չի ուզում տեսնել): Ըստ հռոմեացի, հույն, ինչպես նան հայ պատմիչների՝ Հայաստանի՝ Նախիջնան (առաջին Իջնան), Ակոռի (ուռի առից, որտեղ Նոյը ուռի ծառ է տնկել) ն այլ շատ տեղանուններ կապված են Նոյան տապանի առասպելի հետ: Այդ տեղանունների անվանումները եղել են Աստվածաշունչը գրելուց դեռ շատ առաջ, այսինքն՝ այդ առասպելը Հայկական արձրավանդակում հայտնի է եղել խորը հնադարից, իսկ անվանումները, կապված առասպելին առնչվող այս կամ այն երնույթի հետ, հուշում են Նոյի գործածած լեզվի ու արիների լեզվի մոտ ազգակցության մասին: - Հետաքրքիր եզրակացությունների կարելի է հանգել նան որոշ հայկական քաղաքների անունների վերլուծությունից: Այսպես, որոշ հնագույն պատմիչներ Երնանի անունը կապում են Նոյի պատմության հետ. եր ջրհեղեղից հետո առաջին անգամ երնաց ցամաքը, Նոյը ացականչեց՝ «երնաց», այստեղից էլ երնացող ցամաքի անվանումը՝ Երնան: Սակայն նման ան Աստվածաշնչում գրված չէ, ն դա միայն գեղեցիկ ենթադրություն է, որը չի համատեղվում Նոյի աց թողած աղավնու պատմության հետ: Նոյը, փակված լինելով տապանում, ջրերը հետ քաշվելու մասին իմացավ իր աց թողած աղավնու միջոցով ն չէր կարող նման ացականչություն անել: Ավելի

հավանական է Երնան անվան պատմական վերլուծությունը: Հնագույն պատմիչների աշխատություններում Երնան տեղավայրի անվանումը գրվել էր նան էրիվան, Արիվան, Այրիվան: Եթե նկատի ունենանք, որ «վան» արմատը հայերենում նշանակում է շեն, քաղաք, ավան, ապա առի սկզ նամասը հայերեն «արի» առն է ա-է տառափոխությամ , կամ առանց դրա: Այսինքն, Երնան պարզապես նշանակում է արիների ավան կամ քաղաք: Մյուս կողմից, այն լուրը, որի վրա վերջին ժամանակներս հայտնա երվեց այսպես կոչված «ուրարտական» էրե ունի ամրոցը, շրջակայքի ժողովուրդը հնագույն ժամանակներից անվանում էր Արին երդ, այսինքն արիների երդ (ն-սեռական վերջավորություն է, որը մինչն հիմա պահպանվել է արնմտահայերենում): Երնանի՝ հին ն կարնոր նակավայր լինելու մասին վկայում է թեկուզն այն, որ նա անհիշելի ժամանակներից շրջապատված է եղել հզոր ամրոցներով՝ Ծիծեռնակաերդը (որի տեղը, հայտնի է, այց առայժմ չի ուսումնասիրված, Աղվեսա երդը, որի տեղը ենթադրվում է միայն, հետագայում կառուցվեց նան Թեյշեն անիի ամրոցը): Իսկ էրե ունի ամրոցը, որի կառուցման վերա երյալ արձանագրություն է պահպանված, հավանական է հնագույն վերանորոգված Արին երդն է: Այսինքն, Երնանը շատ անգամ ավելի հին, արիական նակավայր է, քան նշված արձանագրությունն է: Դա նական է, քանի որ անմիջապես գտնվում էր Արարատի փեշերին ն Նոյի ժառանգների կառուցած նակավայրերից ամենաառաջինն էր: Նույնը կարելի է

Բ.

Ա րարատ

Վերը նշվածներից հետնում է, թե արիները ինչպիսի մեծ դեր են կատարել մարդկային քաղաքակրթությունը իրոք մարդկային դարձնելու գործում ն ինչպիսի դարավոր ու համառ պայքար է մղվում այդ դերը լռության մատնելու, առհասարակ, նրանց վերաերյալ ամեն ինչ նենգափոխելու, փաստերն աղավաղելու ուղղությամ : Այդ փորձերը մի նպատակ են հետապնդում՝ թույլ չտալ մարդկությանը ծանոթանալու իր քաղաքակրթության արմատներին, մարդկության զարգացումը տանել արհեստական հիմքերի վրա խարսխված, մարդկանց, այց ոչ Արարչի կողմից նախանշված միտումնավոր ուղղությամ , որը պատերազմներից ու թշնամանքից,

կոտորածներից ու արյունահեղությունից ացի, այսօր մարդկությանը հասցրել է կործանման եզրին՝ նստեցնելով միջուկային ականների վրա: - Սովորա ար որնէ ծրագիր իրագործելիս օգտագործվում է նախորդ փորձը: Խնդրեմ. Զիուսուտրան փոխարինվում է Ուտնափիշտիմով, Ուտնափիշտիմը՝ Նոյով, արիները փոխարինվում են «հնդեվրոպացիներով», Արարատյան պետությունը՝ Ուրարտուով, Հայկական արձրավանդակը՝ Արնելյան Անատոլիայով, լռության է մատնվում Արմենիան. Իսկ նույն Աստվածաշնչում ոչինչ չի ասվում արիների արշավանքների մասին: - Այդ նույն մեթոդը վաղուց կիրառվել էր հին Եգիպտոսում: Մարդկային պատմության ամ ողջ ընթացքում իշխանության համար մշտական պայքար է մղվել աշխարհիկ ն հոգնոր վերնախավի միջն (ինչպես, ասենք, կրոնական ղեկավարության ն միապետների կամ ֆեոդալների միջն, ինչու չէ, նույն անը կարելի էր նկատել նան համայնավարական պետություններում՝ կուսակցական ղեկավարության ն գործնական ղեկավարման ներկայացուցիչների միջն, նույն կերպ՝ նան Եգիպտոսում՝ քրմերի ու փարավոնների միջն, ն տար եր ժամանակաշրջաններում հաղթել է այս կամ այն ոլորտի խմ ավորումը): Փարավոններն իրենց անունները հավերժացնելու, ինչպես նան հանդերձյալ կյանքում իրենց իշխանությունը ապահովելու համար կառուցել են հսկայական ուրգեր ու նան Սֆինքսը, որոնք իրենց ահռելիությամ ստվեր էին գցում քրմական տաճարների հեղինակության վրա ն գերակայություն ապահովում քրմերի նկատմամ նույնիսկ հանդերձյալ կյանքում: Քրմերը աշխատում էին նվազեցնել այդ ուրգերի նշանակությունը, մոռացության մատնել փարավոնների անունները: Իշխանությունը գրավելուց հետո, դա նրանց հաջողվեց, ն հույն պատմիչներին մնում էր միայն արձանագրել հսկա ուրգերի առկայությունը՝ առանց հասկանալու դրանց դերը: Նույնիսկ այն տարածքը, որտեղ կառուցված էին ուրգերը, վերանվանվեց պարզապես «ոչխարների արոտավայր»: Իսկ ահա Սֆինքսը՝ իր խորհրդավոր հայացքով ու ահռելիությամ , շատ հնարավոր էր, մարդկանց մեջ կառաջացներ հետաքրքրություն, ն ի վերջո կ ացահայտվեր հնագույն փարավոնների առեղծվածները: Եվ քրմերը գտան լուծումը՝ այն ծածկեցին ավազով ն վերածեցին ավազա լուրի, այնպես, որ նույնիսկ մ. թ. ա. 5-րդ դարում Հերոդոտը այն չէր նկատել: Սֆինքսը ացվեց միայն 1-ին դարերում (իմիջայլոց նույն զավեշտական պատմությունը կրկնվեց նան վերջերս. 80-ական թվականներին ացահայտվեց, որ Ադր եջանի տարածքում, նույն ձնով, հողով ծածկել էին մի հնագույն հայկական եկեղեցի):

Բայց Արարատը Հայկական արձրավանդակում է, Արարատ ն արի անունների կապը այժմ դպրոցականն էլ կնկատի, իսկ դրան ավելանում են հայերեն Արարիչ ու Արն անունները: Ինչն է ավելի նական, քան իրար հետ Արարչական կապով կապված անունների միննույն՝ հիմքային արմատի առկայությունը. Ջրհեղեղը, սահմանափակված լինելով Միջագետքով, ջրի արձրությունն էլ չէր կարող լինել այնքան, որ ջրից դուրս չմնային, այլ ավելի մոտ լեռնագագաթներ, ասենք Հայաստանի հարավում կամ Իրանում: Նշանակում է՝ Նոյի տապանի համար Արարատ լեռան հանգրվան ընտրելն այլ իմաստ նս ուներ: Արարատն իր կառուցվածքով հսկա մեծ ն փոքր ուրգերի զույգ է: Բուրգն իր ձնով ունի տիեզերական Արարչական խորհուրդ: Իզուր չէր, որ Հին Եգիպտոսում, որտեղ փարավոններին վերագրում էին աստվածային ծագում, նրանց գերեզման-կառույցները պատրաստում էին հսկայական ուրգի ձնով, նույնն է նան Ամերիկայում՝ Մայաների մոտ: Եկեղեցիների ու մեջիտների գմ եթները, Կրեմլի աշտարակները ն այլ կառույցներ նս պատրաստում են ուրգի տեսքով: Միայն վերջերս են նկատել ն ուշադրություն դարձրել ուրգ՝ երկրաչափական մարմնի ան ացատրելի հատկություններին: Պարզվում է, րգաձն շինության ներսում մարդիկ ինչ-որ խորհրդավոր ինքնազգացում են ունենում, առաջանում է ինչ-որ ոգեղենություն, ջերմեռանդություն: Բուրգի ներսում մարդը զգում է մտքի կենտրոնացում՝ ֆոկուսացում: Այն կարծես հավաքում, միավորում ու երկինք է հաղորդում հավատացյալների աղոթքները, մտքերը, ցանկությունները, ինչպես ոսպնյակը՝ լույսին: Մյուս կողմից, կարծես ուրգի

Բ.·.

Ա

ռ ա ù ե É ո ւ թ յ ա ն

Իրենց ճանապարհին տեղա նակ ցեղերին հեշտությամ հաղթելով, խառնվելով պարտվածների հետ, նրանց փոխանցելով իրենց գիտելիքները, ոգեղեն ու արարչական կերպարը, հազարավոր կիլոմետրերով կտրված լինելով իրենց նօրրանից ն տեղա նակների համեմատությամ լինելով սակավաթիվ, արիները շուտով կորցրել են իրենց շատ սովորույթները, լեզուն, մարդա անական տիպը ն ձուլվելով անհետացել են՝ որպես ինքնուրույն ցեղախմ եր, տալով այդ ժողովուրդներին իրենց լեզվից շատ առեր ն իրենց «արիա-

կան» անվանումը: - Բնական է, որ այդ արշավանքները ուղեկցվել են դիմադրող ու անհնազանդ ցեղերի ոչնչացումով: Հայտնի է, օրինակ (այդ մասին ասվում է հնդկական լեգենդներում ն հաստատվում է մարդկային մնացորդների գտածոներով), որ Միջերկրական ծովի ամ ողջ ավազանը ն ներկայիս Հնդկաստանի տարածքը նակեցված է եղել սնամորթ որսորդներով: Որսի առատությունը ն փարթամ նությունը այդ ցեղախմ երի զարգացման համար փաստորեն արգելակիչ դեր են կատարել ն նրանց համար արիների երած գիտելիքները պարզապես ավելորդ էին, իսկ իրենք՝ արիները, զավթիչներ: Այլ խոսքով՝ համամարդկային սկզ ունքներին հաղորդակցվելը, որ մտնում էր արիների առաքելության մեջ (անկախ իրենց կամքից), այդ ցեղերի համար ավելորդ էր: Նորից, եթե անդրադառնանք հետագա մարդկային ցեղի պատմական զարգացման գործընթացին, կնկատենք, որ նրանք իրենց զարգացման մակարդակով փաստորեն հավասար էին Աֆրիկյան սնամորթներին, կամ ամերիկյան հնդիկներին, եր սկսվեց Աֆրիկայի ն Ամերիկայի գաղութացումը: Հիշենք, թե քանի հարյուրամյակ պահանջվեց ն ինչքան ցեղեր ոչնչացվեցին, մինչն որ մնացածները հասան ժամանակակից մարդկային քաղաքակրթության մակարդակին: Սպիտակամորթ ցեղերը նակվելիս են եղել ավելի հյուսիս, խստաշունչ պայմաններում, ն արիների գիտելիքները իրենց գոյապահպանման համար գերազանց միջոց էին: Այդ հանգամանքը խթան հանդիսացավ նրանց հետ արիների ձուլվելուն ն հզորանալով դեպի հարավ շարժվելուն: Այդ ձուլման ն նոր ազգեր կազմավորվելու գործընթացին նս կարելի է զուգահեռներ գտնել հետագա դարերում: Օրինակ, Ամերիկյան մայրցամաքը գաղութացվելուց ն գաղութների անկախանալուց հետո, գաղութացնողները տեղանակների մշակույթից ն սովորույթներից մեծ չափով ազդվելով ու նան խառնվելով նրանց հետ, հեռացան իրենց նախնական ազգային կերպարից ն նույնիսկ ազգագրագետները ստիպված են ընդունել, ասենք, արգենտինացու ն մեքսիկացու տար երությունը իսպանացուց, կամ ամերիկացու ն կանադացու տար երությունը անգլիացուց: Հավանական է, որ եթե ժամանակակից հաղորդակցման ն տեղեկատվական միջոցները չլինեին, դարերի ընթացքում նրանք իրարից նույնքանով կտար երվեին, որքանով ժամանակակից արիական (հնդեվրոպական) ազգերն իրարից: Արիների տարածման ձնը, թերնս, առավել նման է 10-րդ դարում ներկայիս Նորվեգիայի տարածքից դեպի Եվրոպա վիկինգների արշավանքներին: Նրանք էլ, չունենալով պետականություն, հարձակվելով ու գրավելով մեծ

տարածքներ՝ Անգլիայից մինչն Կինյան Ռուսիա, հիմնադրեցին տար եր պետություններ ն հետագայում ձուլվելով տեղացիների հետ ն այդ տարածքներում վերացան որպես ազգ: - Այստեղ պետք է նշել ժամանակակից որոշ «հումանիստների» ացասական վերա երմունքը արիների անգթության վերա երյալ: Այժմ ով կարող է նման հումանիստական մոտեցում ցուցա երել մարդակերության կամ մարդկային զոհա երության դեպքերի վերա երյալ: Իսկ չէ՞ որ արիների արշավանքներից առաջ այդ անը տարածված էր ամ ողջ աշխարհում, ն նման աներ էին վերագրվում ն հունական աստվածներին, ն՛ Աստվածաշնչի մեջ գործող որոշ անձաց: Մյուս կողմից՝ այժմ ո՞վ է շեշտում՝ վիկինգների կամ գաղութարարների անգթությունները: Արարիչը մարդկությանը պատժել էր՝ չարության, նրանց սրտի չար խորհուրդների, չար գաղափարների, անիրավության, այսինքն՝ օրինականության ացակայության համար: Ասել է, թե՝ նա գործել էր հանցագործին պատժելու սկզ ունքով: Նույն սկզ ունքով էին առաջնորդվում նան արիները իրենց արշավանքների ժամանակ: Իսկ այն ցեղերին, որոնք ի վիճակի էին ն ընդունեցին արիների գերազանցությունը, արիները սովորեցրեցին իրենց գիտելիքները (ինչպես հույներին), խառնվեցին նրանց հետ ն հիմք դրեցին ազմաթիվ արիական ազգերի ձնավորմանը: - Անդրադառնալով ներկայումս արիական համարվող գաղափարախոսություններում արծարծվող արիական, կիսաարիական, ոչարիական հատկանիշներ ազգերին վերագրելու ռասիստական միտումներին, պետք է նշել, որ արիականությունը հիմնված է ոգեղեն սկզ ունքների վրա, այն ոչ մի աղերս չունի ազգության, ռասայի, ծագումի հետ: Եվ արիական համարվող ու չհամարվող ազգերի մեջ կարող են լինել մարդկային, արոյական ն ոգեղեն կերպարով իսկական արիներ ն անձինք, որոնք մնում են նախնադարյան մարդու մակարդակին՝ որքան էլ փորձեն հպարտանալ իրենց արիական

Գ. Այսպիսով, Հնդկաստանից մինչն Ատլանտյան օվկիանոս՝ տարեր ցեղերին ու էթնիկական խմ երին խառնվելով, արիները տարեր ազգերի ձնավորման նախապայմաններ ստեղծեցին: Իսկ Հայկական արձրավանդակում՝ արիների նօրրանում, մնացին այնքան, որքան հողը հնարավորություն ուներ կերակրելու այն ժամանակվա պայմաններում, ն նրանք էլ դարձան հայերի նախնիները: Նոյը վախճանվեց ու թաղվեց Արարատին մոտ (Նախիջնանում), մահացան նրա զավակները, ազմացավ նրա սերունդը, ն Հայկական արձրավանդակը դարձավ նրանց հայրենիքը: Բայց դարերի ընթացքում ենթարկվելով իրենց արի նախնիների օգնությամ կազմավորված, իմաստնացած ու հզորացած այլ ազգերի մշտական հարձակումներին, խարդավանքներին, ռնություններին, ի վերջո կամաց-կամաց թուլացան, կորցրեցին իրենց նօրրանի մեծ մասը: Եվ դա միայն այն պատճառով, որ նվաճելով մոտ ու հեռու ցեղերին, նրանք իրենց առջն նպատակ չէին դրել ոչնչացնել կամ ուծացնել նրանց: Ազգային ճակատագրով Արարիչը նրանց վերապահել էր ուսուցչի դեր: Եր հյուքսոսները գրավեցին Եգիպտոսը, նրանք եգիպտացիներին սովորեցրին իրենց ռազմական արվեստը, ձի հեծնելն ու մարտակառքեր օգտագործելը, ն եգիպտացիները մի հարյուրամյակ հետո հեշտությամ նրանց քշեցին Պաղեստին, որտեղ էլ նրանք կուլ գնացին սեմիտական միջավայրում: Չնայած հույների հակակրանքին, Քեիրոնը եղավ նրանց համարյա ոլոր հերոսների ուսուցիչը ն իր առաքելությունը ավարտած համարելով, կատարեց ն վերջին անձնազոհությունը՝ անցավ խավարի թագավորություն՝ Պրոմեթնսի փոխարեն: - Մշտական հարձակումների, նվաճվելու ն ազատագրվելու ժամանակահատվածներում՝ փոխազդեցությունների միջոցով արիների անմիջական սերունդները դարերի ն հազարամյակների ընթացքում իրենց սովորույթներում, լեզվում, առասպելներում ն մանավանդ ոգեղեն կերպարում պահպանեցին արիական սկզ ունքների մեծ մասը, ն դա նրանց օգնեց հաղթահարել ազում արհավիրք-

ները ն հարատնել: Շատ ազգեր, ստեղծելով աշխարհակալ պետություններ, համառությամ փորձելով հայերի մեջ մեռցնել արիական ոգին, ի վերջո իրենք վերացան, որովհետն Արարչի կամքը փորձեցին փոխարինել իրենց կամքով: Իսկ ծագումով շումերներից ու աելացիներից էլ հին հայերը պահպանեցին իրենց ինքնությունը: Այդ երնույթն այս կամ այն կերպ փորձում են ացատրել տար եր գիտնականներ, այց դա ունի նական ու պարզ ացատրություն: Հայ ազգի կազմավորման, ազգային նավորության ու կերպարի ձնավորման հիմքում դրված են արիական սկզ ունքները, որոնք նրա օրհասական պահերին ոգի են տվել ն Արարչական ուժ, իսկ նրա թուլացման պատճառը եղել է օտար ազդեցությունների ներթափանցումը: Այդ ազդեցությունները այս կամ այն չափով խաթարելով հայերի ազգային կերպարը, չեն կարողացել խաթարել արիական ոգեղեն հիմքերը, որոնք պահպանվում են ենթագիտակցության ոլորտում: - Եր քաղաքականության մեջ ան արոյականությունը հասնում է անամոթության, նա այլնս հարկ չի համարում թաքցնել իր էությունը, գործում է ացահայտ՝ արհամարհելով ողջախոհության ոլոր չափանիշները: Եր եք չինացին կարիք չի զգում ապացուցելու, որ ինքը չինացի է, եթովպացին՝ որ ինքը եթովպացի է ն այլն: Բայց ահա հայը (արմենը) չկամության, ան արյացակամության ն նենգափոխումների մթնոլորտով շրջապատված, հաճախ է ստիպվում ապացուցել իր արիական ծագումը: Ընդ որում, նման մթնոլորտը ներմուծվել է նան ներազգային միջավայր: Եվ դա ացատրվում է ոչ միայն դրսից ղեկավարումով, այլն ներսի խորագետ իշխանավորների ստորաքարշությամ , համապատասխան մասնագետների անվստահությամ ու ազգային հպարտության ացակայությամ : - Մինչդեռ որոշ ացառություններով, ոլորը հայերին համարել են արմեններ՝ հենց իրենց ազգային ինքնագիտակցության պահից: «Արմեն» նշանակում է արի մարդ (մեն արիական արմատ է, որ լեզուների մեծ մասում նշանակում է մարդ, օրինակ. սպորտսմենսպորտով զ աղվող մարդ, իզնեսմեն- իզնեսով զ աղվող մարդ՝ թուրքմեն-թուրք մարդ, պոլիսմեն, արմեն ն այլն): Բայց ահա հայերն իրենց «արմեն» չեն անվանում: Հայագետները տար եր լեզվա անական խճճված մեթոդներով փորձում են կապ հաստատել «արմեն» ու «հայ» անվանումների միջն, ավելի խճճելով հարցը: Բայց ամենից պարզն ու նականը այդ երկու առերի խեցումն է միննույն՝ «հայր» առից: Նախ հայերի ն ոլոր հնագույն ազգերի մոտ հայրը եղել ն մնում է որպես նահապետ, անառարկելի հեղինակություն, ուժի ն իմաստնության մարմնացում ն, նականա ար, Նո-

յը համարվել է ոլորի հայրը, իսկ նրա զավակներն՝ արդեն հաջորդ սերունդների հայրերը: Նույնպես նական է հազարավոր տարիների ընթացքում վերջին «ր» տառի սղվելը: Նույնիսկ առ այսօր, հատկապես գյուղերում, ընտանիքի մայրը, ընտանիքի հորը դիմելիս կամ նրա մասին խոսելիս, ասում է ոչ այլ կերպ, քան «հայ», հատկապես դա նկատվում է մեծահասակների վարմունքում: Մյուս կողմից՝ օտար լեզվարտասանություններում «հայր» առի հ-ի սկզ նատառի սղումը նս նական է՝ տվյալ լեզվում այդ հնչյունի ացակայության կամ առանց դրա՝ առի ավելի հեշտ արտասանվելու պատճառով: Շատ հավանական է, որ արիների ժամանակ տիտղոսներ կամ զինվորական աստիճաններ չեն եղել, ն նրանք իրենց ղեկավարներին պարզապես հարգանքով անվանել են հայրեր (ինչպես ներկայումս արնմտահայերենում պապին անվանում են «մեծ հայր»): Արիների այդ դիմելաձնը օտարների մոտ վերածվել է այր-ար-արի ձնին: Նշենք նան, որ առաջներում հայերենում Արարատն անվանել են Այրարատ. այնպես որ՝ «յ» հնչյունի սղումը նական է: «Արի» անվանման մեկ ուրիշ հավանական վարկած նս կարելի է դիտարկել՝ կապված այր (տղամարդ) առի հետ, որը խորհրդանշում է առնականություն, քաջություն: Մյուս կողմից, արիները արշավել են հեծելազորով՝ այրուձիով, որը նս հնարավոր է՝ նրանց «արի» անվանելու պատճառ հանդիսանա: Եվ, վերջապես, չի ացառվում նան, որ «արի» անունը ծագում է հայերեն արն առից: Արիները, ինչպես հայտնի է, եղել են արնապաշտ, ն նրանց կրոնական ծիսակատարությունների ժամանակ անընդհատ հնչվող «արն» առը այլ ցեղերին, հնարավոր է, դրդեր նրանց անվանելու արիներ: Այսպիսով, օտարները հայերին անվանել են արմեններ՝ արի մարդիկ, իսկ հայերի ինքնանվանումը դարձել է հայ. այստեղից էլ՝ երկրի անունը՝ Հայք: Նշված ենթադրությունը հակասության մեջ է մտնում Մովսես Խորենացու կողմից երված հայ անվանումը Հայկ Նահապետի անունից ծագելու ենթադրության հետ: Դա քննարկման կարիք ունի, մանավանդ որ նախքան Հայկ Նահապետը, հայերն ունեցել են նահապետների մի շարք, Թորգոմից ու Արամից սկսած ն նախքան Հայկը, հայերի ինքնանվանման հարցը աց է մնում: Հայերն իրենց արի կամ արմեն չեն անվանել, համենայն դեպս այդ մասին ոչ մի ավանդություն կամ հիշատակություն չկա: Հայկ Նահապետը, հավանական է, եղել է Հայաստան պետության հիմնադիրը, որը հանդիսանում է վերջնականապես հայ ազգի ձնավորման պայմաններից մեկը, ն ոչ թե հայերի ինքնաանվանումն

է ծագել Հայկի անունից, այլ վերջինիս անունը՝ հայ, հայր առերից: Հայք (այսինքն՝ հայեր, Հայաստան) առի վերջին «ք»-ն հոգնական վերջավորություն է: Բառի մեջ որնէ տառի փոփոխությունը հայերենում հաճախ է պատահում, սակայն առի իմաստը չի փոխվում, իսկ տվյալ (Խորենացու) ենթադրության դեպքում տեղի է ունենում իմաստափոխություն, որը քիչ հավանական է: Մյուս կողմից, եթե անդրադառնանք «ք-կ» փոխանակությանը, ապա վերջինս պատահում է (օրինակ՝ մարդիք-մարդիկ. կատարվել է տառի փոփոխություն, այց իմաստը չի փոխվել), իսկ հակառակը, այսինքն «կ»-ից «ք» հայերենում նորոշ չէ՝ մանավանդ իմաստափոխությամ : Իսկ Հայաստանին օտարների կողմից տրվող Արմենիա անվանումը պարզապես խում է «արմեն» առից, այսինքն՝ «արմենների երկիր»: Իսկ ինչպես է ացատրում ժամանակակից հայագիտությունը «Արմենիա» անվան ծագումը: Հայտնի է հնագույն պատմությունից, որ Հայաստանի հարավում գոյություն է ունեցել Ուրարտուին ժամանակակից Մանա պետությունը, որի մասին քիչ տեղեկություններ են պահպանվել: Հայաստանն առաջացել է Ուրարտուի, Մանայի ն Ասքանազների պետությունների միաձուլումից ն նույնիսկ Աստվածաշնչում դրանք անվանվում են «երեք Արարատյան թագավորություններ»: Այլ լեզուներով սեպագիր արձանագրություններում Մանան անվանվել է՝ ուրարտերենում՝ Կուր-Մանու, աքքադերենում՝ Մատ Մաննա, էլամերենում՝ Հար Մինայա, ասորերենում՝ ԱրՄենի, հին պարսկերենում՝ Ար-Մինայա ն այլն: Ըստ պատմա անների կարծիքի, վերջին անվանումը դեպի Հունաստան պարսկական արշավանքների հետնանքով տարածվել է աշխարհում «Արմենիա» ձնով ն այստեղից էլ հայերի «արմեն» անվանումը: Այսինքն, երկրի անվանումից ծագել է ազգի անվանումը, որը հին աշխարհի համար նորոշ չէ (ըստ այդ ենթադրության ռուս ազգի անվանումը ծագել է «Ռուսիա» երկրի անունից, անգլիացիներինը՝ «Անգլիա» անունից, չիներինը՝ «Չինաստան» անունից ն այլն): Իսկ հայերի համար եղել է ացառություն՝ «Արմենիա» երկրի անունից ծագել է «արմեն» ազգի անունը: Նման երնույթ տեղի ունեցել միայն վերջին հազարամյակում՝ Ֆրանսիա, Ամերիկա, Կոլում իա, Բոլիվիա, Ուզ եկստան (ի պատիվ այս կամ այն անձի) անունների առնչությամ : Հին աշխարհում անձի անունով երկիր անվանելու երնույթ չի եղել, ն դա գալիս է հների իմաստնությունից: Նախ՝ ազգի անունը որնէ անձի անունով կոչելը, ինչքան էլ նա նշանավոր լիներ, ազգի համար կլիներ նվաստացում (միշտ ազգի զավակն է կոչվել ազգի

անունով ն ոչ թե ընդհակառակը), երկրորդը՝ ացառված չէր, որ այդ անը կլիներ նախադեպ, ն ժամանակին կհայտնվեր մեկ այլ հզոր ու փառամոլ հերոս կամ միապետ, որը հենվելով իր կատարած մեծագործությունների վրա, կփորձեր ամ ողջ ազգի անունը փոխել իր անունով: Նույնիսկ Ալեքսանդր Մակեդոնացին, հիմնելով իր անունով ազմաթիվ քաղաքներ, մտքով իսկ չէր անցկացրել իր հիմնած հսկա տերությունը անվանել Ալեքսանդրիա: Դա նան պարզապես վտանգավոր էր ազգի գոյության համար, որովհետն վատ օրինակը վարակիչ է, իսկ նման դեպքում ուղղակի կործանարար (հիշենք գալլերի օրինակը): Ինչ վերա երում է հռոմեացիներին, դա նս ացատրելի է՝ Հռոմուլոսի անունով կոչվել է քաղաքը, իսկ քաղաքի անունով՝ ազգը: Օրինակ արնելյան երկրներում մինչն վերջին դարերում էլ ռուսներին անվանում էին մոսկովներ: Նույն պատճառով արմեն անվանումն Արամ Նահապետի անունից խեցնելը նս անհավանական է: Բայց ոլոր դեպքերում, եթե նույնիսկ հայերի համար ընդունենք այդ ացառությունը, ապա անպատասխան է մնում մի նուր հարց. իսկ ի՞նչ է նշանակում Ար-Մինայա երկրի անվան առջնում դրված «ար» մասնիկը. Որոշ գիտնականներ, նույնիսկ Հայկ անունը կապում են ուրարտական «Խալդ» աստծո անվան հետ, իսկ դա արդեն ավելի է հեռացնում «Հայկի» ն «հայի» կապը: Մեկ ուրիշ վարկած նս գոյություն ունի. Հայաստան անվանումը ծագել է հետագայում Հայաստանի կազմի մեջ մտած՝ Ուրարտուին ն Խեթական թագավորությանը ժամանակակից Հայասսա երկրի անունից: Բայց դա չի ացառում այն ենթադրությունը, որ հենց Հայասսա երկրի անունն էր ծագել «հայ» առից: Հայաստանի տարածքում մեծ քանակություն են կազմում «ար» արմատով սկսվող տեղանունները, որոնք կարծես փորձում են շեշտել իրենց արիական ծագումը: Դրանք տարածված են Հայկական արձրավանդակում, սկսած արնելքից՝ Արդա իլից (Արտավետ) մինչն արնմուտք՝ Երզնկա (Արզնկա), հյուսիսից՝ Արդվինից, մինչն հարավ՝ Արասխ կենտրոնում՝ Արարատ ու Արցախ: Շատ արհավիրքներ են եղել այդ արձրավանդակում, շատ ազգեր են եկել, հաստատվել, իրենց լեզվով փոխել տեղանունները, այց հետո ձուլվել են արիների միջավայրում, ն նրանց անհետացման հետ անհետացել են նրանց կնքած անուններն ու վերականգնվել հները՝ իրենց նախնական տեսքով: Ուրիշ դիտարկում նս՝ կապված «շումեր», «սումեր» ՝ աշխարհի ամենահին միջագետքի քաղաքակրթությունը ձնավորող ազգութ-

յան հետ: Շումերները եղել են արմենոիդ մարդա անական ռասայի ներկայացուցիչներ, որին պատկանել են մերձավոր արնելյան շատ հին ժողովուրդներ ն ներկայումս այդ տիպին պատկանում են գլխավորապես հայերը: Նույն շումերներն իրենց մեհյանիները կառուցել են արհեստական լուրների վրա, որը վկայում է նրանց լեռնա նակ ծագումը: Աստվածաշնչում նշվում է, որ նրանք եկել են արնելքից: Սակայն դա հակասության մեջ է մտնում նրանց մարդա անական տիպի հետ, որը պարզված է նրանց գերեզմանների պեղումներից ն ավելի ճշմարիտ է երնում այն պատմական տեղեկությունը, որ նրանք սկզ ում նակվելիս են եղել Միջագետքի հյուսիսում, այսինքն՝ Հայկական արձրավանդակի անմիջական սահմաններում ն հարավ են մղվել աքքադների՝ սեմիտական ցեղերի կողմից, որոնց հետ հետագայում խառնվելով, նրանց հաղորդելով իրենց արձր քաղաքակրթությունը, կրոնական պատկերացումները, գիտելիքները, հիմք են դրել աշխարհի ամենահին քաղաքակրթությանը՝ աքքադաշումերային քաղաքակրթությանը: Այն լինելով ա ելոնյանի նախորդը, մեծ ազդեցություն են թողել հետագա համաշխարհային քաղաքակրթության զարգացման վրա: Հայերենում ներկայումս էլ շատ կան շումերական առեր ու արմատներ: Իսկ թե հազարավոր տարիների իր զարգացման ընթացքում լեզուն ինչքան կարող է փոփոխվել, երնում է թեկուզ 700-1000 տարի առաջ հայերի օգտագործած գրա արի ն ներկայիս օգտագործվող հայերենի կամ այլ ազգերի հին ու նոր լեզուների համեմատությունից: Նույնն է նան հայերենի ար առների պարագան. դրանք ոլորը ծագած լինելով միննույն մայր լեզվից, դժվարությամ են հասկացվում նույնիսկ հարնան տարածքներում: Մյուս կողմից, թե լեզվա անական ինչպիսի ձեռնածություններ կարելի է կատարել ցանկության դեպքում, դա երնում է «ուրարտական» լեզվի օրինակով: - Ազգի անվանումը անմիջական հարնանների մոտ պահպանվում է հազարավոր տարիներ: Հայերի հյուսիսային հարնանները՝ վրացիները ն կովկասյան որոշ ժողովուրդներ, հայերին անվանում են սոմեխի, որը մեծ չափով առնչվում է սումեր անվան հետ, իսկ օսերը (նախկին ալանները) ուղղակի անվանում են սումերներ: Հետաքրքիր է հայերի անվանումը հին սլավոնների կողմից: Ներկայումս ուկրաինացիները ն այլ սլավոնական ժողովուրդներ հայերին անվանում են «8ûւìåíûծ, որտեղ առի առաջին մասը ծագում է «8ûւûéծ առից, որ նշանակում է տաք (նույն «ար»-ի թարգմանությունը, եթե այն ընդունենք վերցված «արն» առից), իսկ մյուս մասը նույն «մարդ» առն է:

Հայերենի առապաշարում ոլոր լավ, հզոր, կարնոր ն այլ հասկացությունները սկսվում են «ար» (առ) արմատով, դրանով կարծես ընդգծելով դրանց գերադրական արժեքային իմաստը (ընդ որում այն տար եր խոսքի մասերում օգտագործվում է նույն դերով՝ գոյականում, ածականում, այում ն այլն): Արարիչ, արն, արքա, արմատ, արծիվ, արվեստ, արժեք, արույր, արհեստ, արու, արի, արյուն, արդյունք, արկած նան առաջ, առյուծ, առագաստ, առաքյալ, առանձին, առարկա, առու ն այլն, ն այլն: Շատ առեր կան, որոնցում «ար» արմատը գտնվում է առամիջում կամ առավերջում, կամ օգտագործվում են նույն արմատի տար եր ձնափոխությունները՝ էր, օր, ուր, իր ն այլն (հետաքրքիր է նան, որ ընդգծված ացասական իմաստ արտահայտելիս վերցվում է նույն արմատը ժխտական մասնիկով առասկզ ում՝ օրինակ չար, այսինքն՝ ոչ «ար» կամ առավերջում՝ օրինակ արատ, այսինքն՝ արը կտրված, ինչպես կռնատ, պոչատ ն այլն): Աշխարհի ոլոր այ ու ենները սկսվում են «ա» տառով, այսինքն ոլոր լեզուներում «ա»-ին տրվում է առաջնային, առանձնահատուկ դեր՝ կարծես ընդգծելով, որ իմացությունը սկսվում է «ա»-ից: Իսկ հայերենում «ա»-ն Արարիչ, Աստված առի սկզ նատառն է: Մյուս կողմից, այլ լեզուների համեմատ, հայերենում «ա» տառով սկսվող առերի տեսակարար կշիռը մյուս առերի նկատմամ ամենից շատն է՝ 10 տոկոսից ավելի, կարծես առն արտասանվում է Արարչի անունից սկսվելով: Հայերի՝ արիներից անմիջական ծագումը հետնում է ն անվանումից, ն լեզվի առապաշարից, ն երկրի աշխարհագրական դիրքից, ն պատմությունից, ն սեփական ազգային ու հնագույն այլ ազգերի ավանդույթներից ու առասպելներից, ն սովորույթներից: - Միջագետքի կործանված քաղաքակրթության որդեգրած ացասական հատկությունների մասին Աստվածաշունչը նկարագրում է ընդհանուր գծերով: Սակայն, կարծես ցուցադրելու համար, Արարիչը տալիս է նան այն տար երակը, թե ինչ կլիներ ամ ողջ մարդկության ճակատագիրը սխալ ուղիով զարգանալու դեպքում: Կենտրոնական Ամերիկայում, նախքան այն իսպանացիների կողմից նվաճվելը, գոյություն ուներ ացտեկների արձր զարգացած քաղաքակրթությունը: ճիշտ է, նրանք դեռ չէին հասել երկաթի մշակման մակարդակին, այց նրանց պատրաստած շինությունները, արձանները չէին զիջում եգիպտական ու ա ելոնյան համա-

Ա ՐԱՐԻâԸ

II.ԵՎ ÎՐՈՆՆԵՐԸ

Ա Ա.³.

ՆաËնադարյան

մարդու պատկերացումները

Նախնադարյան մարդը նության մեջ գոյության պայքարում ձեռք էր երել որոշակի, իր կենսագործունեությանն առնչվող փորձնական գիտելիքներ: Միաժամանակ կախված լինելով նական երնույթներից, պայմաններից, նա փորձում էր գտնել այս կամ այն երնույթի պատճառները, դրանց վրա ազդելու հնարավորությունները՝ պաշտպանվելու ն կանխելու համար վտանգները ն առաջացնելու ու օգտագործելու արենպաստ հանգամանքներ իր կյանքն ու կենսագործունեությունը ապահովելու համար: Նրան պետք էր վտանգների դեմ պաշտպանվածության զգացում, ինչ-որ կողմնակի գերհզոր ուժի հովանավորություն ն այդ ուժի արեհաճության վրա՝ ինքնավստահություն: Այդ նպատակի համար նախամարդը հնարեց տար եր միջոցներ, հավատալով դրանց արդյունավետությանը ն հնարավորությանը: Քարե ն փայտե կուռքեր, որոնց նա հաղորդում էր իր ցանկությունները, որսի կենդանիների նկարներ, որոնց հարվածելով պարզունակ զենքերով՝ հավատում էր, թե հարվածում է հենց որսին, թալիսմաններ, որոնք նրան պաշտպանում էին վտանգներից ն այլն: Այլ խոսքով՝ նրա գիտակցության մեջ արդեն սկսեց սերմնավորվել ոգեղենությունը: Արիների կողմից ստացած իմաստնությունը նախնադարյան մարդու ոգեղենությունը արձրացրեց նոր աստիճանի, որ նրա՝ մարդ դառնալու հիմնական պայմանն էր: Նա սկսեց ակամայից

Ա.

.

´աամաստվաաությ

ուն

Արիների գիտելիքների արձր մակարդակը նախամարդկային ցեղերի մեջ առաջացրեցին նրանց նկատմամ պատկառանք, երկյուղածություն, նույնիսկ պաշտամունք: Սկզ նական շրջանում նրանց ընդունելով որպես գեր նական էակներ (ճիշտ ամերիկյան հնդիկների կամ զարգացման ցածր մակարդակում գտնվող այլ ցեղերի նման, որոնք առաջին եվրոպացիներին ընդունում էին որպես գեր նական արարածներ): Դարերի ընթացքում արիների՝ այդ ցեղերին խառնվելուց հետո, այդ հիշողությունը վերածվեց պաշտամունքի, որը նրանց գիտակցության մեջ աստիճանա ար թուլացրեց կուռքերի, տոտեմների վերա երյալ հավատը, նական այս կամ այն երնույթների, կախարդանքի նկատմամ սնհավատ վախը, այդ ոլորը վերագրելով աստվածների կամքին ու արարքներին: Համարյա ոլոր ազգերի մոտ հայտնվեցին աստվածները՝ մարդկանց, կիսամարդ-կիսակենդանիների, կամ անականությամ օժտված գազանների տեսքով: Բոլոր աստվածները «մասնագիտացան» ըստ գործունեության՝ մարդկանց կենցաղային կամ կենսագործունեության ոլորտներին համապատասխան: Աստվածներին տրվեցին մարդկային հատկանիշներ, մարդկային նավորություն՝ իր առավելություններով ու թերություններով: Նրանք հասկանալի էին մարդկանց՝ նրանցից տար երվելով միայն իրենց հզորությամ ու ամենակարողությամ , նական երնույթների վրա ազդելու հնարավորությամ : Այդ աստվածները ծառայում էին ոչ թե մարդկանց խրատելու, կատարելագործման մղելու համար, այլ որպես գեր նական հնարավորություններով օժտված էակներ, որոնց մարդիկ աղոթելու, համոզելու, կաշառելու (նվիրատվությունների, զոհա երությունների տեսքով) միջոցով ձգտում էին օգտագործել՝ ապահովելու համար նրանց հովանավորությունը իրենց առօրյա գործունեության ընթացքում, իրենց նպատակներն իրագործելու համար, անկախ դրանց արի կամ չար նույթից: Այդ աստվածներից յուրաքանչյուրի նպատակն իր գործունեության ոլորտը խանդոտությամ պաշտպանելն էր ն մարդկանց կողմից իր նկատմամ վախն ու պաշտամունքն ապահովելը: Սովորա ար ազմաստվածության ժամանակ առանձնանում էր գլխավոր աստվածը, որն իշխում էր ու գերակայում մյուս աստվածներին, իսկ վերջիններս էլ հնազանդվելով, եր եմն փորձում էին խա ել նրան: Ընդհանրապես, այդ աստվածները, հաճախ լինելով մրցակից ու նույնիսկ հակառակորդ, ունենալով նույնիսկ նավո-

Ա. ·

Ø իաստվաաությ

ուն

Մարդկային գիտակցության հետագա զարգացման ընթացքում աստիճանա ար սկսեց արմատավորվել միաստվածության սկզ ունքը՝ միակ, ամենազոր ու գերիմաստուն Աստծո պաշտամունքը: Այսինքն՝ մարդկությունը (տար եր ժողովուրդների մոտ տար եր մոտեցումներով) սկսեց հանգել այն իրողությանը, որ տիեզերքում ու կյանքում ամեն մի երնույթ ու գոյաձն պայմանավորված է միակ արձրագույն Գոյի՝ Արարչի կամքով: Միաստվածության սկզ ունքը նպաստում էր ազգերի ու պետությունների կազմավորմանն ու ամրապնդմանը, ոգեղեն մակարդակով արդարացնում միապետների իշխանությունն ու հիմնավորում կրոնական պատկերացումները: Պետական ու հասարակական հարա երություններն սկսեցին կազմավորվել մարդկային օրենքներով, որոնք իրենց վրա կրում էին տվյալ պետության տարածքում ընդունված կրոնական սկզ ունքների կնիքը: Օրենքներում ն դատաստանագրքերում փաստորեն համատեղվում էին իրավունքն ու կրոնը. այսինքն՝ իրավունքը հիմնավորվում էր կրոնի միջոցով, իսկ կրոնը պաշտպանվում էր օրենքի ուժով. ն ոլորը, անգամ եր եմն միապետը, ստիպված էին ենթարկվել օրենքներին: - Արիներն իրենք եղել են արնապաշտ, այսինքն՝ Արարչին նրանք պատկերացրել են Արնի տեսքով: Այդ են վկայում Հայկական լեռնաշխարհում հայտնա երված արնի խորհրդանիշները տար եր տեսքերով՝ հենց արնի տեսքով՝ ազմաճառագայթ, քառաթն (ճառագայթներով)՝ խաչի տեսքով, պտտվող արնի՝ կեռխաչի (սվաստիկայի) տեսքով ն այլն: Արիները խաչը դիտել են որպես արնի խորհրդանիշ ն ընդունել են այն՝ տեղիք տալով հետագայում այդ իրողությունը պարզող քրիստոնյա եվրոպացիների զարմանքին ու խորհրդավոր ենթադրություններին: Արիների արնապաշտությունը մեծ ազդեցություն է թողել հետագա կրոնների վրա: Զրադաշտը (կրակապաշտությունը) արնապաշտության մի ձն է, իսլամում արնածագին աղոթելը, քրիստոնեության մեջ՝ աղոթելիս դեպի արնելք շրջվելը ն եկեղեցում խորանը արնելյան կողմում տեղադրելը կամ հանգուցյալին դեմքով դեպի արնելք թաղելը ն այլն: Նման զուգահեռներ կարելի է գտնել նան այլ կրոններում: - Կարելի է ենթադրել, որ կրոնների՝ արիական հիմքերի վրա ձնավորվելը հայտնի է եղել ինչպես դրանց հիմնադիրներին, այնպես էլ հակառակորդներին: Խաչը, որպես արնի խորհրդանիշ, արի-

ների կողմից պաշտվել է Քրիստոսից հազարամյակներ առաջ, ն Քրիստոսին խաչելուց հետո, փոխելով իր իմաստը, դարձավ քրիստոնեության խորհրդանիշը: Քրիստոսին խաչեցին, ն հետագայում էլ խաչում էին քրիստոնյաներին ոչ միայն նրանց դաժանորեն տանջամահ անելու համար (հնադարում, ինչպես նան ներկայումս, տանջամահ անելու առավել կատարելագործված միջոցներ կային), այլ կարծես ապացուցելու համար այդ խորհրդանիշի անզոր լինելն ու ծաղրելու համար մեռնողների նվիրվածությունը նրան, այսինքն՝ արիական սկզ ունքներին: Նշենք, որ նախքան Քրիստոսին խաչելը, խաչը որպես քրիստոնեության խորհրդանիշ չէր օգտագործվում (Քրիստոսն իր դեմքը չէր խաչակնքում): Խաչը մարդկանց գիտակցության ն ենթագիտակցության մեջ նույնանում էր արնի հետ: - Միաստվածության սկզ ունքով կրոնները սկսեցին կազմավորել մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակում, գրեթե ամենուր միաժամանակ. րահմանությունը՝ Մերձավոր Արնելքում ն Հնդկաստանում, հուդայականությունը՝ Իսրայելում ն այլն: Միաստվածության ժամանակ Արարչի կերպարը դառնում է ամենազոր ու անսահման: Սակայն ազմաստվածությունը ամ ողջապես չանհետացավ: Աստվածներին փոխարի-

Ա. ¹

Արարրի մասին

պատկերացումները

- Յուրաքանչյուր կրոնի առանձնահատկությունը, Արարչի, նրա էության, կերպարի, գտնվելու վայրի՝ իր սեփական ացատրություններն են: Սակայն համարյա ոլոր միաստվածային կրոններում Արարիչը միակ, անհասանելի, կատարյալ ու ամենատես, ամենահզոր, արարչագործ, արի, արձրագույն Գոյ է: Արարչի գործելակերպը իրականացվում է անկողմնակալ օրենքի, իրավազորության կամ սկզ ունքի հիման վրա, որով նա ղեկավարում է աշխարհի ն մարդկանց գործերը: Որպես ճշմարտություն ացարձակ է, միակ ու հավերժ, մարդիկ ու նրանց ճակատագրերը կախված են Նրա կամքից: Մշտական պայքար է գնում Արարչի ն սատանայի միջն: Գոյություն ունեն արի ն չար ոգիներ, հոգին անմահ է ն, կախված կյանքում մարդու կատարած գործերից, մահվանից հետո գնում է դրախտ կամ դժոխք կամ անցնում է այլ արարածների, ն մարդը երկրային կյանքում պետք է հոգա այդ մասին: Գոյություն ունեն պահապան ոգիներ: Մարդկանց մեղքերը Բարձրագույն Գոյի մասին

մոռանալու հետնանք են: Այդ մեղքերից հիմնականներն են՝ սպանությունը, շնանալը, խա ե այությունն ու սուտը, զրպարտանքը, ամ ասանքը, կործանարար մոլությունները, գողանալը, Արարչին չընդունելը...: Մեղքերը պետք է քավել մեղանչելով, որով մարդը թողություն է ստանում Արարչի գթասրտության շնորհիվ: Մարդու մեղանչելով, հոգին ազատվում է մարմնական ցանկություններից, լուսավորվում է, խաղաղվում, ն մարդը փրկություն է ստանում: - Արարիչը մարդուն ենթարկում է փորձությունների, որոնց նա պետք է դիմանա: Դրա համար մարդը պետք է ունենա ինքնավերահսկողություն, սրտի մաքրություն, կայտառություն, համառություն, համ երություն, հավատ Արարչի նկատմամ , նվիրվածություն ու փառա անում, վախ Արարչի արկությունից, խոնարհություն ու ենթարկվածություն, երախտագիտություն Արարչի նկատմամ , իմաստնություն, սուր գրքերի ճշմարտացիության անվերապահ ընդունում: Կյանքում ձեռք երած գիտելիքները, որոնք կիրառվում են նյութականի համար, հաճախ խանգարում են ոգեղեն փնտրտուքներին ն կարող են արգելք հանդիսանալ Արարչական ճշմարտությանը հասնելու ճանապարհին: Պետք է մշտապես աղոթել Արարչին, կատարել զոհա երություն, լինել զսպված ու չափավոր, ճնշել ցանկություններն ու հաճույքները, հրաժարվել նյութական արիքներից: Ամ ողջ մարդկությանը սպասվում է վերջին ահեղ, այց արդար դատաստան, որից կարող են փրկվել միայն նշված պատգամները կատարող մարդկանց հոգիները: Միաստվածության ժամանակ պաշտվող սր երը, ինչպես քրիստոնեության մեջ, այնպես էլ իսլամում ն այլ կրոններում, մեծ մասամ նահատակներ են՝ հանուն արոյականության ու

Բ. Բ. ³

Արարրի ¿ությունն ըստ կրոնների

- Արնելյան կրոններում՝ ուդդայականության, հինդուիզմի, դաոիզմի մեջ, սահմանվում է, որ անհնար է հասկանալ Արարչի կամքը, գործունեությունը, նպատակը, քրիստոնեությունը պնդում է, որ մարդկային միտքը, առերը ի զորու չեն անհրաժեշտ չափով ացատրելու Նրա էությունը, իսլամը առհասարակ արգելում է դատողություններ անել Արարչի մասին. այսինքն՝ ոլոր կրոններում մարդկային իմացության համար Արարիչն անհասանելի է: Դա նական է, քանի որ հասկանալը կարթնացներ Նրա գործերին խառնվելու, նպատակները կանխատեսելու ն փոխելու ցանկություն, իսկ դա կհանգեցներ տիեզերական քաոսի: Ոչ-մատերիալիստական փիլիսոփայության մեջ Արարչի էությունը եր եմն նորոշվում է Ոչինչ տերմինով՝ նկատի ունենալով ոչ թե չգոյություն, այլ անիմանալիություն: Այդ տեսակետից առավել ճիշտ կլինի օգտագործել հենց «Անիմանալի» արտահայտությունը: - Այստեղ արժե ուշադրություն դարձնել հետնյալի վրա. ոլոր կրոնները հիմնվել, նրանց սկզ ունքները սահմանվել են մարգարեների, առաքյալների կողմից, որոնց գրվածքները, քարոզները համարվում են ներշնչված, թելադրված Արարչի կողմից, որպես Նրա կամքի արտահայտություն: Բայց մյուս կողմից, եր որնէ կրոն ճանաչում է ստանում, որոշ ժամանակ անց նույն կրոնում հանդես է գալիս մեկ ուրիշ առաքյալ կամ սուր , որը համարձակվում է այլ տեսակետից մեկնա անել տվյալ կրոնի դոգմաները ն գտնում է հետնորդներ: Տեղի է ունենում տվյալ կրոնի պառակտում, կամ առաջանում են աղանդներ, ն դա նորոշ է համարյա ոլոր կրոնների համար: Պառակտումը խորանում է, վերածվելով պայքարի, թշնամանքի ու արյունահեղության՝ նույնիսկ նույն կրոնի հավատացյալների միջն: Տար եր ուղղությունների կրոնավորները ու հավատացյալները միմյանց մեղադրում են ամենասարսափելի մեղքերի մեջ: Ստացվում է,

որ յուրաքանչյուր ուղղություն, իրեն համարելով միակ ճշմարիտն ու Արարչի կամքի արտահայտիչը, պայքարում է մյուսի դեմ, որը նույն անը վերագրում է իրեն: Այսինքն, Արարիչը, տար եր մարգարեներին ներշնչելով տար եր մոտեցումներ, կռիվ է առաջացնում մարդկանց մեջ: - Մյուս կողմից, գիտության ու հասարակական հարա երությունների զարգացման պատճառով անհրաժեշտություն է առաջանում նորովի ացատրել ու պատճառա անել կրոնական դոգմաները, դրանք հարմարեցնելով գիտության նոր տվյալներին ու հասարակական նոր հարա երություններին: Այսինքն՝ մարդկության զարգա-

Բ.

.

Արարրի

կերպարը

- Արարչին նութագրող կրոնական դոգմաները կարող են հասկանալով կամ չհասկանալով օգտագործել կրոնավորները, «ոչինչ», «ինքնին իր» ն այլ հասկացություններ կարող են ընդունել փիլիսոփաները, իսկ սովորական հավատացյալն իր առօրեական կյանքում սովոր է մտածել պատկերների, խորհրդանիշների տեսքով ն, նականա ար, աղոթելիս, Արարչին դիմելիս, նրա անունը տալիս, պետք է պատկերացնի մի որնէ հասկանալի առարկայական կերպար, ընդ որում այնպիսի կերպար, որը ներշնչում է պատկառանք, ակնածանք, հարգանք: Սովորա ար ժողովրդական պատկերացումներում, ավանդույթներում, երազներում Արարիչը ներկայանում է սպիտակ հագուստով, սպիտակամորուս, արի ու իմաստուն հայացքով ծերունու տեսքով: Տար եր կրոններում Արարչի տեսանելի կերպարի խնդրին վերաերվում են տար եր կերպ: Իսլամը կտրականապես արգելում է Արարչին պատկերել որնէ տեսքով, Աստվածաշնչում ասվում է, որ Ադամին Արարիչն ստեղծեց իր կերպարանքով, այսինքն՝ նա մարդկային կերպարանք ունի: Քրիստոնեության մեջ Արարիչը ընդունվելով որպես սուր երրորդության մի աղադրիչ, փաստորեն հանդես է գալիս Քրիստոսի կերպարանքով, հագուրդ տալով շատ տաղանդավոր նկարիչների ու քանդակագործների երնակայությանը: Այդ անը ցայտուն է հատկապես կաթոլիկության մեջ: Բուդդայականության մեջ նա հանդես է գալիս Բուդդայի տեսքով ն այդտեղ էլ, ինչ-

պես նան հնդկական այլ կրոններում նս, լայն տարածում ունեն արձաններն ու քանդակները: - Քրիստոնեության տարածման սկզ նական շրջանում, որպես Քրիստոսի անմեղության խորհրդանիշ էր ընդունվել գառը: Սակայն շուտով հասկացվեց այդ խորհրդանիշի ան նական, անհասկանալի լինելը ն հետագայում ընդունվեց Քրիստոսի մարդկային պատկերը: Հետաքրքիր է այդ պատկերի ծագման ավանդույթը: Դեռ նախքան Քրիստոսի խաչվելն ու համ արձվելը, հայոց Ա գար թագավորը, մտադիր լինելով նրա ուսմունքը տարածել Հայաստանում ն, հավանական է, զգալով գառը որպես խորհրդանիշ ընդունելու ան նականությունը, պատվիրակ է ուղարկել Քրիստոսի մոտ՝ նրա պատկերը ստանալու խնդրանքով: Եվ Քրիստոսը սպիտակ կտորը դեմքին հպելով, իր դեմքը պատկերել է կտորի վրա, ուղարկել թագավորին, որից էլ հետագայում նմանակվելով, տարածվել է քրիստոնեական աշխարհում: Հետաքրքիր է նան, որ աֆրիկյան որոշ եկեղեցիներում Քրիստոսը պատկերվում է որպես սնամորթ: Իսլամում ն որոշ այլ կրոններում Արարչի պատկերումը արգելվում է այն պատճառով, որ դա հիշեցնում է կռապաշտություն: Այսինքն, աղոթելիս մարդը Արարչի փոխարեն դիմում է մարդու ձեռքով ստեղծած նկարին կամ արձանին: Եվ իրոք, եր եմն ջերմեռանդ հավատացյալները կամ Արարչից ակնկալիք ունեցողները հաճախ աղոթելիս մեծ ուշադրությամ նայելով, փորձում են նկատել ինչ-որ փոփոխություններ, նշաններ՝ ի հաստատումն իրենց աղոթքն ընդունելու կամ խնդրանքը կատարելու: - Արձանների, նկարների ն այլ խորհրդանիշների օգտագործման սովորությունը գալիս է հազարամյակների խորքերից, եր մարդը գերագույն ուժերի հետ փորձում էր հաղորդակցվել տոտեմների ն այլ պաշտամունքային առարկաների միջոցով: Կրոնների վրա արիների ազդեցությունը կարելի է նկատել հետնյալ զուգահեռից. Հայաստանում հազարամյակներ ի վեր, մինչն հիմա գոյություն ունի Նարի-Նարի (հայերի ծովերի ու ջրերի աստվածուհի Ծովինարի անունով) կոչվող տոնախմ ությունը, եր տնական չորային եղանակի դեպքում, երեխաները (մեծերի դրդմամ ) պատրաստում են մի մեծ տիկնիկ ն նրա ձեռքերից ռնած, երգելով շրջում են փողոցներում երկնքից անձրն ակնկալելով, եր եմն-եր եմն թակելով նան դռները՝ պահանջելով չիր ու չամիչ: Համեմատենք այդ սովորույթը ներկայիս կաթոլիկ ն որոշ ուղղափառ եկեղեցիներում ընդունված ծիսակարգի հետ, եր սր երի արձանները հոգնորականները երգելով ու փառա անությամ պտտեցնում են փողոցներով:

Բ.·.

Ամենագոյությո ւն

- Որոշ կրոններում աղոթելու կամ Արարչի հետ հաղորդակցվելու ժամանակ հավատացյալներն աչքերը փակում են կամ հայացքը մի կետի սնեռելով, ոչինչ չտեսնելով, ինքնամփոփվում են ն կտրվում արտաքին աշխարհից: Մուսուլմաններն ու քրիստոնյաները աղոթելիս սովորա ար հայացքներն ուղղում են երկինք, իսկ եկեղեցում քրիստոնյաները դիմում են սր ապատկերներին: Տվյալ դեպքում երկինք հասկացությունը փաստորեն ընդգրկում է ամ ողջ տիեզերքը (կլոր երկրագնդի վրա հայացքներն ուղղվում են տար եր, նույնիսկ հակառակ ուղղություններով): Բայց միննույն ժամանակ սուր գրքերում նշվում է, որ Արարիչը հեռու չէ ն անմիջական մասնակցություն ունի մարդկանց գործերում: Ըստ իսլամի, Արարիչը մարդուն ավելի մոտ է, քան վզի զարկերակը, ըստ հինդուիզմի ն սիկխիզմի՝ նա յուրաքանչյուր մարդու սրտի մեջ է, ըստ ուդդայականության՝ նա մարդու գիտակցության խորքերում է, քրիստոնեական «Հայր մեր»-ում ասվում է, որ երկնքում է: Որոշ կրոններ Արարչին նույնացնում են անհատական հոգու հետ: Այսինքն՝ ըստ կրոնների, Արարիչը երկնքում է, ամենուր ն միաժամանակ յուրաքանչյուր մարդու մեջ: - Գիտության զարգացման ն իմացության ներկա մակարդակի պայմաններում փորձեր են արվում եզրեր որոնել գիտության ու կրոնի միջն, ապացույցներ ու գիտական հիմնավորումներ գտնել ոգեղեն երնույթների էության, իրականության հետ պատճառահետնանքային կապի գործունեության մեխանիզմների մասին: Եվ յուրաքանչյուր նոր գիտական արդյունք, որն անհնար է մարդու զգայարանների համար դարձնել շոշափելի կամ տեսանելի, կամ վեր է մարդկային պատկերացումներից, անմիջապես փորձ է արվում կապել ոգեղեն երնույթների հետ: Դրանով հրապուրվել են նույնիսկ շատ հռչակավոր գիտնականներ: Այսպես. անցյալ դարում Մինկովսկու կողմից տեսականորեն ապացուցվեց չորրորդ չափման, իսկ հետագայում նան՝ ազմաչափ տարածության հնարավորությունը, ն առ այսօր փորձեր են արվում այդ օգտագործել՝ ացատրելու համար ոգիների, ուրվականների, տար եր ոգեղեն երնույթների մարդուն անտեսանելի լինելու ն մարդկանց կեցության վրա ազդելու հնարավորությունը: Վերջին տարիներին որոշ ուֆոլոգներ նս փորձում են չորրորդ չափումով ացատրել թռչող

ափսեների երնույթը: Որ նման երնույթներ գոյություն ունեն, ընդունվում են շատերի կողմից, չնայած դրանց ժամանակակից գիտության խիստ պահանջներով հիմնավորված չլինելուն: Սակայն դրանց կապը քառաչափ տարածության հետ մնում է ենթադրության մակարդակում այն պատճառով, որ մարդն ապրելով եռաչափ տարածության մեջ, քառաչափ տարածությունը պարզապես չի պատկերացնում: Համեմատության համար կարելի է օրինակ երել մրջյունին: Մրջյունն ապրում է երկչափ տարածության՝ որոշ հաստությամ հարթության մեջ, ն երրորդ չափումը (վերնը) նրա համար գոյություն չունի (նա ծառի նով կարող է վերն արձրանալ իր հարթության անկյունը փոխելու միջոցով): Եթե երրորդ չափման մեջ գտնվող մարդը մրջյունին մի ծառի տերնի վրայից տեղափոխեր հարնան ծառի տերնի վրա, ն եթե մրջյունը գիտակցություն ունենար, իրեն կզգար այն չուկչայի վիճակում, որին չորրորդ չափման մեջ Չուկոտկայից տեղափոխել են Սահարա անապատ: Կան նան այլ տեսություններ, որոնք նս փորձ են արվում օգտագործել վերը նշված երնույթների ացատրության համար: Օրինակ՝ տարածության ու ժամանակի ընդհատության՝ առանձին մասնիկներից կազմված լինելու տեսությունը: Նյութի, նույն թվում նան էներգիայի ոլոր տեսակի տեղափոխությունները տեղի են ունենում նման մի մասնիկից մյուսը անցնելու միջոցով: Ընդ որում, հնարավոր է այդ մասնիկների միջն նրանցից ազատ միջավայրի գոյություն: Եթե կա նման միջավայր, ապա այնտեղ կարող են տեղի ունենալ երնույթներ, որոնք մեր տարածությունից ու ժամանակից դուրս են: - Այլ ենթադրություններ էլ առայժմ առավելապես ֆանտաստիկայի ժանրին են առնչվում: Օրինակ զուգահեռ աշխարհների գոյությունը, որտեղ կատարվում են նույն երնույթները, ինչ որ մեր տեսանելի աշխարհում, այց տեղաշարժված որոշ պար երությամ ժամանակային առումով: Այսինքն, եթե մարդը պատահականորեն մասնակից է լինում մի դեպքի, զուգահեռ աշխարհում այդ դեպքը չի լինում ն նրա կյանքը այլ ուղիով է ընթանում:

Բ.¹.

Îրոնների

հետագա ×ակատագրերի

Ոչ ոք չի կարող ապացուցել, թե մի կրոնը ճիշտ է, մյուսը սխալ: Բոլոր կրոններն էլ ճիշտ են ն իրենց մեջ պարունակում են Արարչի կամքի ու նպատակի որոշակի մասնիկը, սակայն կրոնների մեջ հակասություններն առաջանում է այն պատճառով, որ նրանցից յուրաքանչյուրն իր գործունեության մեջ շեշտը դնում է ոչ թե իր յուրահատկության, իր մեջ եղած Արարչական մասնիկի ինքնա ացահայտման վրա, այլ անում է այն, ինչ ուրիշներին արգելում է անել. այն է՝ փորձում է ընդգրկել անընդգրկելին, Արարչի անունով ներկայացնել դեղատոմս կյանքի ոլոր երնույթների, մարդկային ու հասարակական ոլոր հարա երությունների համար: Իրենց հիմքում մեծ մասամ ունենալով ընդհանուր համամարդկայինը, նրանք փորձում են Արարչականը ներկայացնել իրենց մոտեցումներով, ընդունելով ն հավատացյալներին էլ պարտադրելով դա ընդունել, որպես միակ ճշմարիտը, անհանդուրժողա ար ն թշնամանքով վերա երվելով ամեն մի քննելու փորձի կամ այլ մոտեցումների նկատմամ : Այսինքն, ոլորը մերժում են այլընտրանքային տար երակները, այլ կարծիքների իրավունքը: - Բոլոր կրոնները, իրենց հիմքում լինելով ոգեղեն, Արարչական են: Սակայն յուրաքանչյուր կրոնի կամ աղանդի Արարչական նույթը կախված է նրանցից, թե մարդը ինչպես է հասկանում ն կիրառում նրա դոգմաները, ն հատկապես նրանցից, թե այդ գործընթացում որքան է անձնական շահի դերը: Չկան լավ կամ վատ կրոններ: Յուրաքանչյուր կրոն ներշնչված է Արարչի կողմից՝ մարդուն արոյապես զարգացնելու նպատակով, ն հարմարեցված է տվյալ ազգային միջավայրի համար: Եվ համարյա ոլոր կրոններում նրանց արոյանպաստ հիմքը խարխլում են մարդիկ՝ նրանցում մտցնելով անհանդուրժողականության տարրեր այլոց նկատմամ , ելնելով իրենց ամ իցիաներից ու շահերից (Արնն իր կենսատու լույսը պարգնում է ոլորին հավասարաչափ, ն աշխարհի ոլոր ազմերանգ ու ազմատեսակ ծաղիկների հայացքներն ուղղված են նրան: Ոչ ոք իրավունք չունի պնդելու, թե Արնն այս կամ այն ծաղկի մյուսների համեմատ ավելի շատ է լույս պարգնում ն պահանջելու, որ ոլոր ծաղիկները լինեն միատեսակ, այդ ծաղիկին նման): - Համարյա ոլոր կրոնների մեջ տեղի ունեցած պառակտումները, աղանդների առաջացումը, մեծ մասամ կրոնավորների (հատ-

կապես արձրաստիճան) գործելակերպի հետնանք են: Փաստացի վարքով ն կերպարով կրոնական հիմնադրույթներից նրանց հեռանալը հավատացյալների շրջանում առաջացնում է ողոք ու դժգոհություն, ձգտում վերադարձի իրենց պատկերացումներով տվյալ կրոնի սկզ ունքներին (օրինակ՝ պուրիտանները՝ քրիստոնեության մեջ, վահա իստները՝ իսլամում), կամ հավատ՝ կասկածելի նպատակներ ու վարքի տեր ինքնակոչ «մարգարեների» նկատմամ : Մյուս կողմից՝ յուրաքանչյուր կրոնին ու աղանդին մեծապես վնասում են մոլեռանդները: Բոլոր կրոնների հիմքում ընկած է Արարչականը ն անեծքը չարի դեմ, իսկ մոլեռանդները, ուրիշների նկատմամ թշնամությամ , մարդկային կյանքի ու ճակատագրի նկատմամ սեփական մոտեցումներում համառությամ , ի վերջո դառնում են չարի գործիք, ն ձգտելով նմանվել իրենց կրոնների սր երին, նմանվում են սատանային: Այդ պատճառով ոչ մի կրոն չկարողացավ համապարփակ կիրառել իր հիմքերում դրված

Բ.ե.

Ոգեղեն

ցնցումները - Մ. թ. ա. 5-րդ դարում, մոտ մի դարի ընթացքում, այն ժամանակվա համարյա ոլոր կազմավորված ազգերի մոտ սկսեցին ձնավորվել կրոնները՝ միաստվածության սկզ ունքով: Համարյա նույն ժամանակ առաջացան Զրադաշտը՝ Պարթնստանում, Բուդդայականությունը՝ Հնդկաստանում, Կոնֆիցիուսը հանդես եկավ Չինաստանում: Մոտավորապես նույն ժամանակ վերջնականապես ձնավորվեց Աստվածաշունչը: Այդ կրոններից մոտ հինգ հարյուր տարի հետո հրապարակ իջավ քրիստոնեությունը ն մի քանի դարում տարածվելով Մերձավոր Արնելքում ն Եվրոպայում, հետագայում եվրոպացիների կողմից տարածվեց ամ ողջ աշխարհում: Եւս հինգ-վեց հարյուր տարի, ն Արա իայի հարավում, որը ինչ-որ չափով կտրված էր Եվրասիայի քաղաքակրթությունից, հանդես եկավ իսլամն ու արա ական հեծելազորի սրերով տարածվեց Հյուսիսային Աֆրիկայից մինչն Ինդոնեզիա, ներառելով նան արիական ազգերը: 1000-ական թվականներին, այսինքն՝ նս հինգ հարյուր տարի հե-

տո, սկսվեց ամենատարածված կրոնների՝ քրիստոնեության ն իսլամի պառակտումը երկուական հզոր ճյուղերի՝ քրիստոնեությունը արնելյան՝ ուղղափառ ն արնմտյան՝ կաթոլիկ ուղղությունների, իսկ իսլամը՝ շիա ն սուննի ճյուղերի: Նույն թվականներին Ռուսաստանն ընդունեց քրիստոնեությունը: Քրիստոնեության ընդունումը Կինյան Ռուսիայի Վլադիմիր Մեծ իշխանի կողմից (նրա կնոջ՝ Բյուզանդիայի հայազգի կայսր Վասիլի դուստր Աննայի նախաձեռնությամ ) այն մեծ նշանակություն ունեցավ ուղղափառությունն ամրապնդելու գործում, հատկապես Բյուզանդիայի կործանումից հետո: 15-16-րդ դարերում (նորից 500 տարի հետո) տեղի ունեցավ հաջորդ ոգեղեն ցնցումը: Շվեյցարիայում ն Գերմանիայում համարյա միաժամանակ կազմավորվեց քրիստոնեության մի նոր, կաթոլիկությունից ոչ պակաս հզոր ուղղություն՝ ողոքականությունը ն արագորեն տարածվեց Անգլիայում ու Սկանդինավիայում: - Այսպիսով, եթե առաջին ոգեղեն ցնցումը համարենք մ. թ. ա. 1ին հազարյամյակում վերը նշված միաստված կրոնների կազմավորման սկիզ , ապա ոգեղեն ցնցումները մինչն ներկա դարաշրջանը 6-ն են: Տրամա անությունը հուշում է, որ նման ոգեղեն ցնցումը սպասվում է 2000-ական թվականներին, որը կլինի 7-րդ ցնցումը: Իզուր չէ, որ շատ կրոններում, կրոնափիլիսոփայական գրքերում շատ է ասվում մարդկությանը սպասվող առաջիկա ոգեղեն հիմնարար ցնցումների մասին: Սովորա ար նման ցնցումները որնէ կոնկրետ դեպքով կամ երնույթով չեն նշանավորվում (Քրիստոսի ծնունդը միայն մարգարեներն էին գուշակել): Ցնցումը ն նրա հետնանքը զգացվում են հետագայում՝ ամ ողջ մարդկության ն առանձին ժողովուրդների ճակատագրերի վրա թողած ազդեցության շնորհիվ: Ներկայումս աստղաֆիզիկոսների կողմից ացահայտված արնի ակտիվության 500-ամյա պար երականությունը համարյա համընկնում է նշված ոգեղեն ցնցումների պար երականության հետ, ն նական է այդ երկու երնույթների միջն պատճառական կապի ենթադրությունը: Արնի նման ակտիվությունը նության վրա ակնառու ազդեցություն չի թողնում, սակայն ոգեղեն ոլորտում այդ ազդեցությունը զգացվում է որոշակիորեն: Այսինքն, արիների, ինչպես նան այլ արնապաշտ ցեղերի կողմից Արնի պաշտամունքը ելնում էր ոչ միայն նրա դերի գիտակցումից՝ ամ ողջ նության ֆիզիկական գոյության համար, այլն նրա ոգեղեն ազդեցության ենթագիտակցական մակարդակով ընկալումից: - Առաջիկա ոգեղեն ցնցման նույթի մասին որնէ միասնական կարծիք առայժմ չկա: Նույնիսկ փորձեր են արվում նոր համաշխար-

հային կրոններ հորինելու համար: Բայց, ինչպես ցույց է տալիս մարդկության պատմությունը, անկախ իր սկզ ունքից, ցանկացած համամարդկային կրոն շատ շուտով ազգայնացվում է, ն տար եր ազգերի կամ ազգային խմ երի մոտ առաջանում են տար եր ուղղություններ, որոնք հաճախ պայքարում են իրար դեմ: Եվ երկրորդ, եր տարածման համար գումարներ են ծախսվում, քարոզիչներին վարձատրում են, դա արդեն կրոն չէ, դա կամ քաղաքականությամ պայմանավորված որնէ նպատակի գովազդ է կամ ձեռնարկատիրական գործունեություն: Ոչ մի կրոն հաջողություն ունենալ չի կարող, եթե այն արհեստական է: - Բոլոր կրոնների հիմնական նպատակը մարդու արոյականության ձնավորումն է, նրան չափավոր, մարդկային էությանն ու կերպարին հարիր արարչահաճո նույթ հաղորդելը, մարդու գիտակցության մեջ արու արմատավորումն ու չարի նկատմամ հակակրանք առաջացնելը: Սակայն տար եր ազգերի, ժողովուրդների մոտ

Գ.

Առհասարակ, կրոնական սկզ ունքները հիմնված են Արարչի նկատմամ անքննելի հավատի, մերձավորի նկատմամ սիրո (եթե նա նույն դավանանքից է), իշխանավորի նկատմամ հավատարմության վրա (եթե այլ ան հնարավոր չէ): - Արարչի ն նրա առաքյալների նկատմամ նման անքննելի հավատն ու նվիրվածությունը մարդուն պետք էր նրա մարդկային կերպարի ձնավորման սկզ նական շրջանում, եր նոր-նոր էին ձնավորվում մարդկային անականության, մարդկային հասարակության ն ներկայիս քաղաքակրթության սաղմերը: Այդ առումով կրոնները միջոց էին՝ մարդուն ստիպելու իրեն զգալ մարդկային հասարակության անդամ, ընդունելու իր ազատությունները սահմանափակելու ն իր կենսագործունեության մեջ ի վերուստ տրված կանոններին ու օրենքներին ենթարկվելու անհրաժեշտությունը: Իրենց

ներքին ովանդակային հակասություններով ու պարզունակ ացատրություններով հանդերձ, կրոնները մարդկային նոր ձնավորվող անականության վրա ձեռք են երել մեծ ազդեցություն, շնորհիվ այն անի, որ ինչ-որ ձնով կարողանում են ավարարել մարդկային հետաքրքրասիրությունը՝ կյանքի ու մահվան, արու ու չարի, նյութականի ու ոգեղենի, նության երնույթների ն այլ ազմաթիվ հարցերի մասին: Մարդուն հատկապես շատ է հուզում ն անհանգստացնում հանդերձյալ կյանքի հեռանկարը: Մարդկային անականությունն ի սկզ անե (ն առ այսօր) չի ընդունում ն չի պատկերացնում իր կարճատն կյանքի աննպատակ, ինքնին լինելը, իրենից հետո ն իր կամքից անկախ կյանքի շարունակումը, իր ու նության ցանկացած արարածի միջն «կյանք» երնույթի նույնականությունը: Գիտության ու տեխնիկայի զարգացումը միջնադարի վերջում, շատերի մեջ առաջացրեց ամեն ինչ մաթեմատիկայի ու մեխանիկայի օրենքներով ացատրելու ինքնավստահությունը, դարվինիզմը հավակնեց կյանքի ծագումն ու զարգացումը ացատրել տեսակների միջն գոյության պայքարի ու նական ընտրության պատճառով: Այստեղից էլ աթեիզմի արարչամերժ գաղափարախոսությունը, որին հատկապես նպաստեցին կրոնական դոգմաների պարզունակությունը, հակասականությունն ու հավակնոտությունը ն առանձնապես, փաստերի համառ մերժումը տգետ կրոնավորների կողմից: - Մարդն իր մտքի ուժով արդեն թափանցում է ատոմի խորքերից մինչն տիեզերքի խորքերը, ացահայտում կյանքի ու գենետիկայի գաղտնիքները: Եվ ինչքան խորն է թափանցում, այնքան համոզվում է այդ ամ ողջի համակարգվածության, փոխպայմանավորվածության ն պատճառական կապի նպատակահարմարության մասին ն դրանց ոլորի ինքնիրեն, ներքին զարգացումներով, թեկուզ հարյուր միլիոնավոր տարիների ընթացքում, առաջանալու անհնարինության մեջ: Եվ այստեղ արդեն մարդը գիտակցորեն է զգում ազդող արտաքին ուժի անխուսափելիությունը, նրա ամենազորությունն ու գերիմաստությունը: Արարչի, այսինքն՝ արտաքին, մարդու կամքից անկախ, ազդող ուժի գոյությունը համարյա ոլորն են ընդունում, թեկուզ ներքուստ: Այժմ ամ ողջ հիմնախնդիրը դիտվում է այլ՝ Արարչի կամքը հասկանալու, նության ու կյանքի նպատակի, մարդու դերի, Արարչի միջամտության հետնանքների, ոգու ն այլ անհասկանալի երնույթներն ըմ ռնելու ն մարդկային իմացության մակարդակով պարզաանելու տեսանկյունից: - Մարդկության զարգացման, ազգերի ու ժողովուրդների ճակա-

տագրերի, առանձին նշանավոր անհատների հայտնվելու ու գործունեության, պատմության ընթացքի վրա ազդող անսպասելի ու անկասելի երնույթների ամ ողջ թվացյալ քաոսի մեջ զգացվում է որոշակի միտում, որոշակի ուղղվածություն, որի մեջ մարդն իրեն զգում է այն մրջյունի վիճակում, որի վրա ինքն է փորձեր կատարում: Նման դերի ընկալումն ու ընդունումը հակասում է մարդու ներքին էությանը, ինքնավստահությանը, նությունից վեր լինելու գիտակցությանը: Գոյություն ունեն շատ երնույթներ, որ մարդը չի կարող ացատրել ոչ ֆիզիկայի, ոչ մաթեմատիկայի, ոչ էլ մյուս այն օրենքներով, որոնց հասու է մարդկային գիտակցությունն իր ներկա մակարդակով, ն անհայտ է՝ «մարդկային ուղեղ» կոչված իոհամակարգիչն առհասարակ ընդունա՞կ է դրանք ընկալել: ճիշտ այն մրջյունի նման, որն իր մրջյունային գիտակցությամ ոչ մի կերպ չի հասկանում իրեն դեսուդեն հրող ուժի նպատակն ու պատճառները: Մարդը մրջյունից տար երվում է նրանով, որ ստիպված ընդունում է այդ երնույթները, հաշվի է առնում իր գործունեության ընթացքում ն համակերպվում է այն գիտակցության հետ, որ, թեն փորձում է, այց առայժմ անզոր է ացատրել ն ղեկավարել դրանք: - Արարչի նկատմամ արիական մոտեցումների մեջ կույր հավատն ու սերը կամ վախը գրավում է ոչ առաջնային տեղ: Արարիչը ոչ արեգործ է, ոչ պատժիչ ձեռք, ոչ էլ ինքնամեծար միապետ: Նա միակ հզոր ու անվերջ էություն է, որը մարդուն տվել է հնարավորություն ն ունակություն՝ սեփական ուժերով հաղթահարելու իր դժվարություններն ու ընթանալու ճակատագրով նախանշված ուղիով, առանց Արարչի վրա դնելու իր մարդկային դժվարություններն ու հոգսերը հաղթահարելու հիմնախնդիրները, այսինքն՝ ացառում է առնտուրը Արարչի հետ զուտ մարդկային մտածելակերպով՝ հավատի դիմաց հովանավորություն: Արիական սկզ ունքներում Արարչի նկատմամ վերա երմունքի մեջ հիմնականը անսահման հարգանքն է: - Մարդկանց մեջ սեր ու հավատ կարելի է առաջացնել համոզելու, դաստիարակության, նույնիսկ վախի միջոցով, ն նման մեթոդներն օգտագործվում են ոչ միայն կրոնները տարածելիս, այլ նան ռնակալների կողմից՝ իրենց դիրքերն ամրապնդելու համար: Նման մոտեցումները մարդուն զրկում են ինքնությունից, սահմանափակում արարման հնարավորությունները, դարձնում մտավոր գերի: Իզուր չէ, որ միջնադարում քրիստոնեությունը քարոզելով ներողամտություն ու սեր, միաժամանակ անողոք պայքարում էր գիտության դեմ այն ոլորտներում, որտեղ ստացված արդյունքները հակասում էին կրոնական դոգմաներին: Քրիստոնեությունը քարոզում է հա-

մընդհանուր սեր, իսլամը՝ սեր իր հավատակիցների նկատմամ , ուղդայականությունը՝ սեր ն հոգածություն իր անձի հոգու նկատմամ : Բայց ոլորը իրենց ենթատեքստում ենթադրում են ատելություն մյուս կրոնների նկատմամ : Բողոքականությունը, որպես կրոնական ուղղություն, հանդես գալով ճիզվիտների անգթությունների պատճառով, նույն մեթոդներով պայքարում էր կաթոլիկների դեմ: Եթե կաթոլիկ ճիզվիտները մարդկանց այրում էին խարույկի վրա, ապա ողոքականության հիմնադիրներից մեկի՝ Կալվինի հրամանով մարդկանց ժամերով խորովում էին մարմանդ կրակի վրա: Սերը առ Արարիչ մոտեցումը ոչինչ չի տալիս Արարչի մեծության պատկերացման համար: Սիրել կարելի է նան թերություններ ունեցողին, այսինքն՝ ընդունել նրա մեջ թերությունների առկայության հնարավորությունը, այց հաշվի չառնել դրանք, ներել կամ այդ մասին չմտածել, ն դրանք չքննարկել: Սերը նական լինելով ծնողների ու զավակների, սիրահարվածների, մերձավորների միջն, ան նական է արյունախում թշնամիների միջն: Սերը եր եք թշնամուն արեկամ չի դարձնի, մանավանդ, եթե նա առաջնորդվում է այլ արոյական սկզ ունքներով ն Արարչի նկատմամ այլ մոտեցումներով: Դա է ապացուցում մարդկային քաղաքակրթության պատմության ամ ողջ դառը փորձը: Հավատացյալ քրիստոնյաները, ընդունելով կրոնական դոգմաները, մինչն այժմ էլ չեն դադարում իրար կոտորել, նույնն էլ՝ մուսուլմանները: Այսինքն՝ համարյա երկու հազար տարի քարոզվող սերը այնպես էլ չդարձավ հավատացյալների գործելաձնի ելակետ: Սերը, որպես զգացմունք հատուկ է արձրակարգ արարածներին: Կենդանին յուրահատուկ ձնով է սիրում իր ձագին, կամ որոշ կենդանիներ ու թռչուններ իրենց յուրահատուկ ձնով են սիրում միմյանց, ընտանի կենդանիները իրենց յուրահատուկ ձնով են սիրում իրենց տիրոջը: Սակայն, եթե նրանց մոտ սերը կարող է տար երակվել սահմանափակ ձնով, ապա մարդկային հասարակության միջավայրում այդ տար երակումն ընդունում է ազմաթիվ ձներ: Բացի այն, որ մարդկանց կողմից սերը կարող է վերա երվել առարկաներին, երնույթներին, զգացմունքներին (ասենք՝ գեղեցիկի նկատմամ ), այն առավել կարնորվում է մարդկային հարա երությունների համարյա ոլոր նագավառներում. կրոններում՝ սերը Արարչի նկատմամ , սերը զավակների նկատմամ ՝ ծնողական սեր, սերը ծնողների նկատմամ ՝ որդիական սեր, սերը տար եր սեռի անհատների միջն՝ սիրահարվածություն (նշենք, որ այն հանդիպում է նան նույն սեռի անհատների միջն, եր եմն հասնելով այլանդակությունների), սերը մերձավորների, իր ազգի, ժողովրդի, հայրենիքի նկատ-

մամ , նույնիսկ սեփական անձի նկատմամ ՝ ինքնասիրահարվածություն: Քրիստոնեությունը քարոզելով սերը ոլոր մարդկանց, նույն թվում թշնամիների նկատմամ , դրանում է տեսնում մարդկային արոյականության ու փրկության միակ ելքը: Մյուս կողմից անսահման սերը ենթադրում է անձնազոհություն որնէ նպատակի համար: Այդ դեպքում ո՞վ կարող է ասել, թե տվյալ պահին որն է Արարչի նպատակը, ն արդյոք այդ անձնազոհությունը Նրա նպատակին օգնում է, թե՝ խանգարում: Նույնն է հավատի վերա երյալ: Հավատալ նշանակում է, առանց քննելու ամ ողջովին ընդունել ինչ-որ մեկի խոսքերը, հավաստիացումները, քարոզչությունը: Այսինքն՝ հավատալ Արարչի անունից հանդես եկողներին, կուրորեն վստահել նրանց խոսքերին ն չնկատել կամ հաշվի չառնել նույն քարոզչի վարվելակերպը՝ անձնական խնդիրներ լուծելիս: Քարոզել հավատ ու սեր, ուրիշներին համոզել սուր գրքերի պատգամներով, այց անձամ հակված չլինել դրանք կատարելուն. դա ոչ միայն կեղծավորություն է ու երեսպաշտություն, այլ ն Արարչի անունից կատարվող խա ե այություն, հանցագործություն: Մարդուն հավատացնել, թե նա Արարչի ստրուկն է ն ինքնակոչ հանդես գալ վերակացուի դերում, դա նախամարդու կատարելագործված վարվելաձն է: Կույր հավատն իր մեջ պարունակում է նան հիասթափության վտանգ: Քի՞չ են Արարչի անարդարության կամ անիրավության մասին դժգոհությունները, եր անձը կարծում է, որ ինքն անմեղ է, արդար ու արի, այց Արարիչը դրանք հաշվի չի առնում, իր նկատմամ վարվում է անարդար, սխալ, որ ինքը հավատում է Արարչի արդարությանը ն փոխարենը նրա կողմից հանդիպում է անարդարության: - Սակայն հարգելը նշանակում է գնահատել արժանիքները, ընդունել մեծությունը, մշտապես լուրջ ու պատկառանքով վերա երվել հարգանքի արժանի անձին: Հարգանք առ Արարիչ, նշանակում է ընդունել Նրա տիեզերաստեղծ ու կենսատու էությունն ամ ողջությամ , չկասկածելով նրա ճշմարտացիությանը ն ելնելով այն գիտակցումից, որ Նրա ճշմարտությունը հասկանալու համար մարդկային անականությունը դեռ շատ է հեռու: Նշանակում է նան հույս ունենալ, որ մաս առ մաս, արոյականության զարգացման շնորհիվ, Արարչի թույլատրած չափա աժիններով, գիտակցության օգնությամ մարդը կընթանա այդ անսահման ճշմարտությունն աստիճանա ար ըմ ռնելու ն Արարչի կողմից իրեն վերապահված առաքելության իրականացման

ճանապարհով: Հարգել նշանակում է նան, ընդունելով Արարչի գործերը, վարվելակերպը, նպատակը իր կողմից չհասկանալը ն համաձայնվել, որ դրանք կարող են ն չհամընկնել իր սեփական շահերին: Հարգանքն առավել ընդգրկուն ն ընդհանուր զգացմունք է ն կարող է համատեղվել մարդկային համարյա ոլոր զգացմունքների հետ, քանի որ այն խում է մարդու գիտակցությունից: Շատ ավելի վեհիմաստ է հարգանքի համատեղումը Արարչի նկատմամ սիրո ն հավատի հետ, մերձավորի նկատմամ սիրո հետ, այլախոհի նկատմամ հանդուրժողականության, համ երատարության հետ: Վերջապես, թշնամու նկատմամ ատելության հետ հարգանքի համատեղումը հնարավորություն է տալիս միշտ զգաստ լինել նրա որոգայթների նկատմամ , չարհամարհել ն չանտեսել նրա հնարավորությունները ն նրան հաղթելու համար մշակել առավել արդյունավետ միջոցներ: Բնության մեջ «հարգանք» հասկացությունը գոյություն չունի (թերնս դրան փոխարինում է վախը. այց եր թույլը զիջում է ուժեղին, դա ոչ թե հարգանքից է, այլ վախից) ն ացահայտվում է առանձին մարդկային անհատների կամ հանրույթների միջավայրում միմյանց, այց ոչ եր եք առանձին գոյաձների ու երնույթների նկատմամ : Սերն ու հարգանքը մարդու մեջ զուգահեռ «գործող» զգացմունքներ են, եր եմն նան միասին կամ միմյանց լրացնող: Բայց, եթե մարդկային որոշ հարա երություններում սերն անկիրառելի է ու ան նական, ապա հարգանքը կիրառելի է ոլոր հարա երություններում, նույն թվում նան հեռավորների ու մերձավորների միջն: Փաստորեն, սկսած սեփական անձից (ինքնահարգում) ն վերջացած Արարչի ու մարդկության նկատմամ , հարգանքն իր մեծությամ լինելով շատ կամ քիչ, նույնն է ն տար երակման ենթակա չէ: Վերջապես, հակադրությունների միասնության ու պայքարի օրենքի համաձայն սիրո հակադրությունն ատելությունն է, այսինքն որտեղ կա սեր, նրա ստվերում առկա է նան ատելությունը: Եվ իրոք, սիրո օ յեկտի նկատմամ ցանկացած ոտնձգություն կարող է առաջ երել մարդկային նական ատելություն ոտնձգողի նկատմամ , վրեժխնդրության պահանջ: Նույնիսկ Հ. Թումանյանն իր «Մի կաթիլ մեղրը» հեքիաթում, որպես ավերիչ պատերազմի պատճառ հնարավոր է համարում խանութպանի սերը կատվի կամ հովվի սերը իր շան նկատմամ : Իսկ ատելությունն ընդհանրապես մարդկությանը հասած ոլոր չարիքների պատճառներից մեկն է: Հարգանքի հակադրությունն արհամարհանքն է: Արհամարհան-

քի պատճառով մարդ չեն սպանում: Այլ երնույթների, զգացմունքների, առարկաների նկատմամ «հարգանք» հասկացությունը տարածել հնարավոր չէ (եր ասում են հարգում են զգացմունքը, ապա այն վերա երում է միայն այդ զգացմունքը կրող անձին): Այլ խոսքով՝ հարգելը վերա երում է մարդկային հասարակությանը ն այդ հասարակության մեջ ընդունած արձրագույն արժանիքներին: Հարգելը զուտ մարդկային հատկանիշ է, սերը կարող է լինել նան ոչ մարդկային: - Արարչի ստեղծած գոյաձների, նրանց հատկությունների ն փոխհարա երությունների մեջ սխալներ կամ թերություններ չկան: Կան թերություններ դրանց վերա երյալ մարդկանց պատկերացումներում՝ մարդկային իմացության անկատարելության պատճառով, ն նության թերությունների մասին դատելը խոսում է նրանց մտքի անկատարության, միակողմանի ինքնավստահության, մեծամտության ն Արարչի գործելակերպին վերա երող հարգանքի ացակայության մասին: Իսկ այդ հատկանիշները միայն տգիտության արդյունք են: Հնագույն իմաստնությունը սահմանում է՝ «իմաստունը նա է, ով հասկանում է, թե ինչքան քիչ ան գիտի ինքը»:

ØԱՐ¸ՈՒ

III.

ԱèԱøԵÈՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ա. Մարդկային գիտակցության մեջ սովորա ար « նություն» հասկացությունը ասոցացվում է երկրագնդի կենդանական ու ուսական աշխարհի ն նրա գոյատնման միջավայրի հետ: Երկրագնդի վրա «անկենդան նություն» արտահայտությունը զուտ պայմանական է, ցանկացած անկյունում կյանքը գոյություն ունի: Այդ տեսակետից «Լուսնի նություն» (որտեղ լեռներ ու փոշի է), կամ «Յուպիտերի նություն», որտեղ միայն ամիակի գազեր կամ ուրիշ, կյանքի համար ոչ պիտանի նյութեր են, կամ կյանքի, մարդկության համար անհայտ, այլ սկզ ունքների վրա հիմնված ձներ, « նություն» հասկացությունը մարդկային պատկերացումների հետ չեն համատեղվում: Հավանական է հետագայում նրանց համար մարդկությունը այլ հասկացություններ կմտածի: Այլ խոսքով, նության հիմնական նորոշիչը կյանքն է: Ինքնաճանաչման հենց սկզ ից, այսինքն՝ այն պահից, եր մարդը զգաց նությունից իր առանձնացվածությունը, նության վրա ազդելու հնարավորություններով ն այլ արարածների համեմատ հատուկ հատկություններով օժտված լինելը (այլ խոսքով՝ Արարչի կողմից իր ընտրյալ լինելը), փորձեց հասկանալ իր գոյության, կյանքի, առաքելության իմաստը: Հազարավոր տարիներ, ազմաթիվ իմաստուններ զ աղվել են, զ աղվում են ն կզ աղվեն այդ խորհրդածություններով: Այդ հարցին փորձել են որոշակի պատասխաններ տալ նան կրոնները: Առաջարկվել են տեսություններ, գաղափարներ, վարկածներ՝ ելնելով տվյալ դարաշրջանի իմացա անական մակարդակից: Ամեն մի դարաշրջանում, հավակնելով կռահել Արարչի կամքը, մարդը փորձում է ինչ որ ձնով արդարացնել իր գոյությունը,

սակայն ի վերջո կամաց-կամաց ստիպված է ընդունել, որ անկախ իր կամքից ինքը մասնակցում է Արարչի արարմանը, չգիտենալով դրա վերջնական նպատակը: Օմար Խայամի խոսքերով՝ «ոչ ոք չգիտի, թե մարդը ինչո՞ւ աշխարհ պիտի գա ն գալուց՝ ինչո՞ւ պիտի հեռանա.»: Մարդն ազդում է նության վրա, արհեստականորեն ստանում կենդանիների ն ույսերի նոր տեսակներ, նոր նյութեր ու երնույթներ, որոնք նության մեջ չեն եղել: Հնարավոր է, որ դրանք հետագայում կառաջանային, կամ կան տիեզերքում՝ ինչ-որ հեռուներում, մեր կամ ուրիշ գալակտիկաներում, այց մարդը դրանք ստեղծեց իր ցանկացած հատկություններով ն դրանով ազմացնե-

Բ. Իրոք, եթե փորձենք իրատեսորեն դատել, առհասարակ կյանքը նության մեջ կարծես հարմարեցված է մարդու կենսապահովման համար: Կարծես ոլոր ույսերի ու կենդանիների կյանքի նպատակն է տվյալ անհատի ժամանակավոր ն տեսակի երկարատն գոյատնման ապահովումը, իսկ մարդկության նպատակը՝ նան անընդհատ մտավոր զարգացումն է, առաջադիմությունն ու արարումը՝ նության ընձեռած հնարավորություններն ու միայն իրեն տրված գիտակցությունն օգտագործելու միջոցով: - Երկրագունդն ի սկզ անե նման է մի հսկայական փորձադաշտի, որտեղ փորձարկվում են կյանքի տար եր ձներ, կենդանիների տարեր տեսակներ, ն դրանցից ընտրվում է մեկը. հենց նման ընտրությունն էլ, թերնս, մի հերթական քայլ է եղել մարդու ստեղծման գործընթացում: Հայտնի է, որ կյանքի նախնական ձները միա ջիջ օրգանիզմների տեսքով առաջացել են օվկիանոսում, այց, թե ինչպե՞ս պատահեց, որ անօրգանական անհրաժեշտ նյութերը պատահականորեն միանալով, ստեղծեցին չափազանց արդ քիմիական մոլեկուլների շղթաներ՝ անհրաժեշտ կառուցվածքով, անհրաժեշտ փոխադարձ կապերով՝ դառնալով կյանքի նախահիմքը՝ միա ջիջ արարածը, իր միջուկով, միջուկը շրջապատող նյութով ն թաղան-

թով, ն ամենակարնորը, ազմանալու ընդունակությամ ու ժառանգականությամ , այսինքն՝ իր սերունդներին այդ հատկությունները փոխանցելու ն, միաժամանակ, նրանց՝ դարերի ընթացքում որոշակի ուղղությամ փոփոխվելու, փոփոխվող պայմաններին հարմարվելու ն զարգանալու ընդունակությամ , որը ոչ մի հավանականության տեսությամ հնարավոր չէ ացատրել (գիտության մեջ այն հայտնի է «ծագումնա անության հիմնախնդիր» անունով, որը առայժմ ացատրված չէ): Օվկիանոսում ջուրը այդ նախնական կյանքի ձներին պաշտպանում էր տիեզերական ն միգուցե նան այլ ճառագայթներից, ն ացի դրանից, կյանքի համար անհրաժեշտ անօրգանական նյութերը լուծված լինելով ջրում՝ հեշտ էին յուրացվում այդ նուր օրգանիզմների կողմից: Զարգանալով ջրում, կյանքի արդեն ավելի արդ ձներն անցել են ցամաք՝ սկզ ում ույսերի տեսքով, կարծես անհրաժեշտ քանակությամ թթվածին արտադրելու ն պատրաստվելով սնունդ դառնալու՝ իրենցից հետո ցամաք դուրս եկող կյանքի կենդանական ձների համար: Կենդանական ձների նպատակն էլ եղել է առաջացնել ազմաթիվ տեսակներ, մինչն որ նրանցից մեկը կդառնար մարդանման արարածի երնան գալու նախահիմք: Բոլոր այդ տեսակների նպատակը եղել է ինքնապահպանումը ն սերնդատվությունը՝ օգտվելով նության տված պատրաստի սնունդով: Մարդ արարածն արդեն հնարավորություն ուներ նությունից վերցնելու այն, ինչ ինքն էր ցանկանում, անհրաժեշտ քանակությամ ու հատկություններով ն կարող էր ցանկացած ձնով փոխել իր շրջապատի նությունը, դուրս գալ տիեզերք: Բայց օվկիանոսն իր մեջ ամ արված ջրով ու պլանկտոնով մնաց երկրի ամ ողջ նության ու կյանքի ապահովման մշտական աղ յուրը: - Այս պարզունակ թվարկումը թույլ է տալիս նկատել որոշակի միտում, նպատակաուղղվածություն: Ստացվում է, որ մինչն ժամանակակից մարդու երնան գալը «կյանք» երնույթն անցել է հետնյալ հիմնական փուլերով (ընդ որում, յուրաքանչյուր փուլի վերջում ստացվել է որնէ նպատակային արդյունք, այն տեղափոխվել ն շարունակել է իր զարգացումը հաջորդ փուլում). օվկիանոսային փուլում առաջացել է կյանքը՝ միա ջիջ արարածից հասնելով մինչն արդագույն կառուցվածքով ծովային կենդանիներին: Այդ փուլի ընթացքում ի վերջո առաջացել են այնպիսի արարածներ, որոնք ընդունակ են եղել ցամաք դուրս գալ ն հաջորդ՝ ցամաքային փուլի ընթացքում զարգանալ: Մնացած միլիոնավոր տեսակները մնացել են ջրում, ցամաքի նությունից ու տիեզերքից անջրպետվել են ջրային մակերնույթով ն թողնվել ինքնահոսի, միայն ինքնա-

պահպանության նազդով, նույնիսկ սերնդապաշտպանության նազդի ացակայությամ , մասնակցելով հաջորդ փուլի գոյապահպանությանը: Ձկները, հիմնականում, չեն հոգում իրենց ձկնկիթի մասին ն նույնիսկ խժռում են իրենց ձագերին, ունեն իրենց քաշի համեմատ փոքր ծավալի ուղեղ, այսինքն՝ «մտավոր» ցածր մակարդակ (դեռնս ոչ մի ծովային կենդանու, չհաշված դելֆինազգիներին, որոնք հանդիսանում են ցամաքից ծով վերադարձած կաթնասուններ, չի հաջողվել վարժեցնել. չմոռանանք նան, որ միայն դելֆինազգիներն են հոգում իրենց սերնդի մասին՝ կրծքով կերակրում, պաշտպանում): Երկրորդ փուլում ցամաք դուրս եկած կենդանիների մեջ միլիոնավոր տարիների ընթացքում առաջացել ու զարգացել են տար եր կառուցվածքի, կենսաապահովման տար եր սկզ ունքներով օժտված արարածներ (որոնք շարունակում են ապրել կամ վերացել են) ն ի վերջո առաջացել է նախնադարյան մարդը, որն իր ֆիզիկական հատկություններով ն անականություն ձեռք երելու ունակությամ պատրաստ է եղել անցնելու հաջորդ փուլը: Իհարկե, այս երկու փուլերն իրենց հերթին աժանվում են ենթափուլերի՝ օվկիանոսում պարզ միա ջջից մինչն ավելի արդ օրգանիզմներ, ձկներ, կամ ցամաքում՝ երկկենցաղներ, սողուններ, կաթնասուններ, այց դա էությունը չի փոխում: Երրորդ փուլն արդեն գիտակցականն է: Այս փուլն անցել է միայն մարդը, իսկ մյուս արարածները մնացել ու ապրում են միայն վերջինիս սնունդն ապահովելու ն նության մեջ իրենց տեսակը պահպանելու միջոցով կյանքի ներդաշնակությունը ապահովելու համար: Երկրորդ փուլում մնացած արարածները, չհաշված միջատներին, արդեն ունեին որոշակի «մտավոր» մակարդակ (դրանց կարելի է որոշ աներ սովորեցնել, վարժեցնել), որոշ ժամանակահատվածում հոգում են իրենց ձագերի մասին: Նրանք կարող են մարդու կողմից վարժեցվելով հասնել որոշակի «գիտակցական» մակարդակի՝ կապված կոնկրետ, այց ոչ վերացական մտածողության հետ: Այս փուլում կենդանիների որոշ տեսակներ առ այսօր էլ ստեղծվում են, այց ոչ թե նության, այլ մարդու կողմից՝ որոշակի նպատակային հատկություններով: Նեարդենտալյան մարդը չնայած պարզունակ գործիքներից օգտվելու ընդունակությանը, մնում է այս փուլում: Այս փուլի արարածների մեծ մասը ույն է պատրաստում, ընդ որում, նպատակահարմարության տեսակետից՝ անթերի ու ճաշակով. ագռավը կարող է քարով ջարդել ընկույզը, կապիկը կարող է ճյուղեր նետել թշնամու վրա, նույնիսկ ծիծաղել, այց չնայած ձեռքերի առկայությանը, դեռ ոչ մի կապիկ նետաղեղ չի հնարել: Նեարդենտա-

լյան մարդը նս մյուս արարածների նման ապրում է գոյապահպանության ն տեսակը պահպանելու կենդանական նազդով ն զարգացման գործընթացին չի մասնակցում: Վերջին փուլ անցած արարման ու վերացական մտածողության ընդունակ կրոմանյոնյան մարդն արդեն այն մարդ է, որն ակտիվորեն, արարման միջոցով մասնակցում է կյանքի զարգացմանը ն արդեն դուրս է գալիս տիեզերք, ընդորում ոչ միայն հանուն սեփական կենսաապահովման, այլ նան նության, տիեզերքի գաղտնիքների մեջ ներթափանցելու, օրինաչափությունները հասկանալու, ճանաչողական նպատակով: Այս փուլերն իրագործվել են նության մեջ կատարվող հզոր աղետների, հրա ուխների, աշխարհագրական համընդհանուր ձնափոխությունների, ազմաթիվ նական ու տիեզերական երնույթների ուղեկցությամ ու հնարավոր է նան՝ դրանց միջոցով: Երրորդ փուլի ժամանակ այդ երնույթներն աստիճանա ար թուլացել են, եր եմն միայն հանդես գալով այնքանով, որքանով անհրաժեշտ է տվյալ պահին մարդկության գիտակցական զարգացմանն օժանդակելու համար: - Կրոմանյոնյան մարդու առաջացման վերա երյալ կա տեսակետ, որ նա առաջացել է Հյուսիսային Աֆրիկայում, ինչ-որ տեղ, ն հետո տարածվել ամ ողջ աշխարհում (ինչպես Աստվածաշնչում Ադամն ու Եվան): Այդ տեսակետը միանգամայն հնարավոր է, թեկուզ այն պատճառով, որ մարդկային կմախքների գտածոները դասակարգելիս երնում է 2,5 միլիոն տարուց մինչն մի քանի տասնյակ հազար տարին ընկած ժամանակահատվածում մարդանման արարածի զարգացման փուլերը՝ նախակապիկից մինչն նեանդերտալյան մարդը: Վերջինս կարողացել է քարե գործիքներ պատրաստել, օգտագործել սրածայր նիզակ, այց իր ֆիզիկական կառուցվածքով ավականին տար երվելով ժամանակակից մարդուց, նրա անմիջական նախորդը չի կարող համարվել: Եվ ահա նույն վերջին տասնյակ հազար տարիների ընթացքում հայտնվում է ժամանակակից մարդու նախատիպը՝ կրոմանյոնյան մարդը, որի ֆիզիկական կառուցվածքն առ այսօր էապես չի փոփոխվել, նույն թվում նան ուղեղի ծավալը: Այսինքն՝ նեարդենտալյան մարդն առաջացել է մյուս արարածների նման էվոլյուցիայի ու նական ընտրության ճանապարհով, իսկ կրոմանյոնյան մարդը՝ ինչ-որ տեղից, հանկարծակի. ընդ որում, գոյություն է ունեցել նրա հետ միաժամանակ քառասուն-հիսուն հազար տարի առաջ: Սովորական էվոլյուցիայով նեարդենտալյան մարդուց կրոմանյանին անցնելու համար անհրաժեշտ կլիներ հարյուր հազարավոր տարիներ, ընդ որում նրանց

միջն ընկած միջանկյալ մարդանման արարածը այսպես կոչված «պակասող օղակը», չնայած մանրակրկիտ փնտրտուքներին, առ այսօր չի հայտնա երված: Իսկ ինչ վերա երում է ժամանակակից մարդու ծննդավայրի մասին Աստվածաշնչում նշված Հայկական արձրավանդակում գտնվող դրախտի ն մարդա անների, չգիտես որտեղից, ենթադրած Հյուսիսային Աֆրիկայի միջն եղած տար երությունը, դա արդեն մնում է վերջիններիս խղճին: Կրոմանյոնյան մարդն արդեն օգտվում էր նետաղեղից, այսինքն, արդեն նա ուներ վերացական մտածողություն ն հետնա ար մարդ դառնալու ունակություն, այլ խոսքով, նա արդեն նախնադարյան մարդ էր: Բայց, ամենակարնորը՝ կրոմանյոնյան մարդն ուներ ինքնազարգացման ն նությունից սովորելու ունակություն: - Այժմյան մարդա անությունը միանգամայն հնարավոր է համարում նախնադարյան մարդու տարածումն ամ ողջ աշխարհում (ներառյալ Ավստրալիան ու Ամերիկան) ն ժամանակակից ռասաների առաջացումը՝ տար եր կլիմաների ու աշխարհագրական միջավայրի ազդեցության տակ: Բայց այստեղից հետնում է, որ այն պնդումը, թե կրոմանյոնյան մարդը ացարձակ անփոփոխ է եղել առ այսօր, այնքան էլ ճիշտ չէ, որովհետն ռասաներն իրարից տար երվում են ոչ միայն մաշկի գույնով, այլ նան մարդա անական որոշ այլ հատկանիշներով, (օրինակ գանգի կառուցվածքով): Ընդ որում, այդ փոփոխությունները կատարվում են ավելի արագ, քան սպասելի է, նույնիսկ մեկ կամ մի երկու սերնդի ընթացքում: Օրինակ, նկատված է, որ մանուկ հասակում Չինաստան տեղափոխված եվրոպացին հասուն հասակում շատ է նմանվում չինացու կամ Արաական երկրներում՝ արա ի (իհարկե, դա ընդհանուր երնույթ չէ. Աֆրիկա տեղափոխվածը նեգրի չի նմանվում, իսկ սպիտակամորթ ծնողներից նեգր երեխա ծնվելն այլ ացատրություն ունի): Նկատված է նան մարդկանց դիմագծերի փոփոխությունների տար եր դեպքեր: Օրինակ, հաճախ ամուսինները տարիների ընթացքում նմանվում են իրար, որդեգրած երեխաները նմանվում են իրենց որդեգրողներին: Հետաքրքիր սովորություն կա հայ նահապետական ընտանիքներում. տան մեծերը հղի կանանց խորհուրդ են տալիս շատ նայել գեղեցիկ կանանց կամ տղամարդկանց, ն իրոք, հաճախ նորածինը նմանվում է նրանց՝ չնայած ազգակցական կապի ացակայությանը: Պատահել են դեպքեր, եր հղի կնոջը շատ է դուր եկել ուրիշի երեխայի դեմքի այս կամ այն նշանը ն նույն նշանն ունեցել է իր նորածինը: Այսինքն, աշխարհագրական միջավայրը, հոգե անական գործոնները մեծ ազդեցություն են թողնում մարդու դիմագծերի վրա ն ացառված չէ, որ նման երկարատն ազդեցութ-

յունը կարող էր դեր կատարել ռասաների ձնավորման գործում: Բայց ոլոր ռասաները միասին վերցված, դա նույն կրոմանյոնյան մարդն է՝ իր գիտակցության զարգացման ունակությամ : Փաստորեն ստացվում է, որ հարգելի մարդա աններն էլ, փաստերի նկատմամ իրենց խստապահանջությամ ն կասկածամտությամ հանդերձ, ստիպված հանգում են Աստվածաշնչում այլա անորեն տված մարդու առաջացման պատմության մեջ ճշմարտության միջուկի առկայությանը: - Այստեղ նականա ար հարց է առաջանում, թե ինչի էր պետք նախորդ ազմամիլիոն տարիների շղթան, որը պետք է վերջանար նեարդելտանյան մարդով ն կտրվեր (տվյալ դեպքում հնարավոր է կտրվելը նս պայմանական համարել, որովհետն առ այսօր եր եմն հաղորդագրություններ են հանդիպում երկրագնդի խուլ վայրերում, հեռավոր ձյունապատ լեռներում դեգերող, այսպես կոչված «ձնե մարդու» մասին, որի արտաքինը, ըստ նկարագրության, շատ է նմանվում նեարդելտանյան մարդուն: Մյուս կողմից, ժամանակակից մարդկանց մեջ էլ հազվադեպ չեն անհատները՝ սովորական մարդու արտաքինով, այց նեարդելտանյան մարդու էությամ ): Ստացվում է, որ Արարիչը մարդուն ստեղծելու համար կատարել է

Գ. - Բնության կենդանական գոյաձների ստեղծման պահից ազմամիլիոն տեսակներ են առաջացել ու վերացել ն այժմ էլ միլիոնավոր տեսակներ կան: Այդ ոլոր գոյաձներից միայն մարդն է, որ իր ֆիզիկական կառուցվածքով, նության պայմաններին իր հարմարվածությամ , հիվանդությունների ու նական արհավիրքների նկատմամ իր դիմացկունությամ կարողացավ գոյության կռվում ապացուցել իր առավելությունը մյուս գոյաձների նկատմամ : Մարդը կարող է ապրել նության ոլոր միջավայրերում՝ անապատներում ու սառույցների վրա, լեռներում ու ջունգլիներում, ջրում ն

օդում, նույնիսկ տիեզերքում: Մարդն ամենակեր է, երկար ժամանակ կարող է առանց սննդի դիմանալ, կարող է իր հավաքական ուժով գերազանցել մնացած ոլոր արարածներին, չափվել նական ցանկացած երնույթի հետ: Բայց ամենակարնորը՝ մարդը կարողացավ իրեն ենթարկել կրակը, որից ոլոր արարածները սարսափում են: Եվ, վերջապես, միայն մարդն է, որ ունի հիշողություն ինքն իր մասին, ինչը չունեն այլ արարածները, որոնք հիշողություն ունեն միայն արտաքին երնույթների մասին: Որոշ մարդա անների կարծիքով, մարդու հիմնական նորոշիչը չորս հատկանիշների զուգորդումն է, որ չունեն այլ արարածները՝ ուղղաձիգ կմախք, ացառիկ շարժուն ձեռքեր, եռաչափ գունավոր տեսողություն ն իր արդությամ յուրահատուկ ուղեղ: Բայց, իհարկե, դա նորոշ է ընդհանրացված մարդ հասկացությանը ն առաջին երեք հատկանիշները ստորադաս են վերջինի նկատմամ : Կույր կամ հաշմանդամ մարդն իր ուղեղի հնարավորություններով եր եմն կարող է գերազանցել մնացած ոլոր հատկանիշներով օժտված մարդուն: Բայց մարդա աններն ուշադրություն չեն դարձրել մարդու մարմնի մի հինգերորդ ացառիկ առանձնահատկության՝ րդե ծածկի՝ մորթու ացակայության վրա, որով ծածկված են համարյա ոլոր կենդանի արարածները (նույնը վերա երում է նան թռչունների փետուրներին կամ սողունների կարծր մաշկին), թեն կան նան ացառություններ, նույն թվում նան նեարդելտանյան մարդու պարագայում: Մորթու ացակայությունը ստիպեց մարդուն իր մարմինը ծածկել գազանների մորթիով, որը հագուստի նախատիպը հանդիսացավ: Բայց ամենից կարնորը մարդու նուր մաշկի քիչ ուսումնասիրված այն հատկությունն է, որ նրա ներքին օրգաններն իրենց ազդանշանային կետերն ունեն արտաքին մաշկի առանձին հատվածներում, ն դրանց վրա ազդելով կարելի է կարգավորել համապատասխան ներքին օրգանի աշխատանքը: Այդ երնույթն այժմ լայնորեն օգտագործվում է ասեղնա ուժության (չինական ժշկության) մեջ ն մեծ արդյունքներ է տալիս: Նման հատկությամ դժվար թե օժտված լինի կենդանու հաստ մորթին, որը հեշտությամ անջատվում է մարմնից, համենայն դեպս, այդ մասին առայժմ տվյալներ չկան: - Ուրիշ խոսքով՝ մարդու մարմինը, թե իր ֆիզիկական կառուցվածքով ն թե ներքին ու արտաքին մասերի փոխադարձ կապերով խիստ տար երվում է նության այլ արարածներից: Նշված հատկանիշները կարելի կլիներ համարել ավարար, եթե ացառեինք մի այնպիսի, չնայած վիճելի, այց կարնոր հատկանիշը՝ հոգին: Հոգին առ այսօր Արարչական այն երնույթներից մեկն է, որը փաստերով ացատրված չէ, չնայած հայտնի են որոշ լուսանկարներ, որտեղ

երնում է մեռնող մարդուց հոգու հեռանալը: Նույնիսկ նկատվել է դեռնս կենդանի ն արդեն մեռած՝ նույն մարդու քաշերի տար երությունը մի քանի հարյուր գրամով կամ մարդու գլխի շուրջը նկատվող լուսապսակը, որը նս ացատրվում է նույն հոգու առկայությամ : - Որոշ աստվածա աններ գտնում են, որ հոգին մարդու մեջ գտնվող Արարչական մասնիկն է, այսինքն՝ Արարիչը մարդուն, ացի գիտակցությունից, տվել է նան հոգի, ընդ որում, եթե գիտակցությունը կապված է ուղեղի հետ, ապա հոգին՝ սրտի հետ: Բոլոր կրոններում էլ ընդունում են, որ հոգին անմահ էություն է ն մեռնելիս լքում է մարմինը: Հնդկական որոշ կրոններ պնդում են, որ մարմինը լքելուց հետո, մարդու հոգին անցնում է այլ արարածներին, այսինքն՝ այլ արարածներն էլ հոգի ունեն: Եվ այդ արարածները սատկելիս ու ծնվելիս, հոգին անընդհատ տեղափոխություններ է կատարում, մինչն որ գտնում է նոր ծնվող մարդու: Ուրիշ խոսքով, եթե հաշվենք, թե յուրաքանչյուր պահին որքան արարածներ են ծնվում ու սատկում, ապա կստացվի, որ շրջապատը լցված է նոր ծնվող արարածներ փնտրող հոգիներով: Այս մոտեցումով, իհարկե, կարելի է ացատրել որոշ մարդկանց նավորության մեջ այս կամ այն կենդանուն նորոշ գծերի առկայությունը: Բայց, եթե ելնենք Արարչագործության նպատակահարմարության սկզ ունքից, ապա հոգու այդ ազմակի տեղափոխությունները կլիներ ավելորդ: Մյուս կողմից, եթե հոգին Արարչի մի մասնիկն է ն մարմնին հաղորդում է Արարչի էության մի մասը, ապա նրա առկայությունն այլ արարածների մեջ անիմաստ կլիներ, քանի որ նրանք չեն արարում: Այստեղ թերնս միակ վերապահումը կլիներ այն, որ հոգին ոչ թե արարման, այլ ընդամենը կյանքի հատկանիշն է, այց այդ դեպքում ստացվում է, որ նույն հոգին տար եր ժամանակներում կարող է լինել ն մարդու, ն նրան սպանող մանրէի մեջ: Մնում է ենթադրել, որ, եթե կա հոգու տեղափոխություններ, ապա դա կատարվում են միայն մարդկանց միջն ն մարդը մեռնելիս այն տեղափոխվում է նոր ծնվող մարմնի մեջ: Թերնս դրանով կարելի է ացատրել նույնիսկ տար եր դարաշրջաններում ապրած մարդկանց գործելակերպի, նավորության ն ճակատագրերի զարմանալի նմանությունները (օրինակ Նապալեոնի ու Հիտլերի): Այսինքն, մեռնող մարդու հոգին պարտադիր չէ, որ անցնի տվյալ պահին ծնվածին (ինչպես ընդունում են Տիեթի լամաները): Այն կարող է թռիչք կատարել ժամանակի ն տարածության մեջ ն հայտնվել ոլորովին ուրիշ դարաշրջանում ու վայրում (սա, իհարկե, հակասում է քրիստոնեության կամ իսլամի դոգմաներին՝ հոգին մեռնելուց հետո դրախտ կամ դժողք անցնելու

մասին): Այսինքն՝ կամ այլ արարածները հոգի չունեն, կամ եթե հոգին կյանքի հատկանիշն է, ապա տար եր տեսակների համար այն տար եր է, իսկ մարդու վերա երյալ առավել նս: - Ինչպես նշվեց վերնում, ներկայումս կրոմանյոնյան մարդու տասնյակ հազարավոր տարիների տար եր գտածոների համեմատությունները մարդա աններին հիմք են տվել եզրակացնելու, որ մարդու արտաքին տեսքն ու կառուցվածքը հիմնականում չեն փոխվել, այսինքն վերջնականապես ստացվել է այն տեսակը, որին հասնելու համար անհրաժեշտ են եղել միլիոնավոր տարիների փորձարկումները: Երկրագնդի վրա կյանքի առաջացումը հաշվվում է մոտավորապես 500 միլիոն տարի, որի ընթացքում միա ջիջ կենդանին վերածվել է ժամանակակից արձր զարգացած, կենդանի արդ օրգանիզմի: Կյանքի զարգացման ընթացքը հատկապես լավ երնում է մարդու սաղմի զարգացման օրինակով: Ստացվում է, որ, կարծես մարդու սաղմը 9 ամսվա ընթացքում կատարում է էվոլուցիայի նույն քայլերը, որը կատարվել է 500 միլիոն տարվա ընթացքում, կամ կնոջ արգանդում սաղմը 1 րոպեում կրում է նույն փոփոխությունը, ինչոր զարգացման տար եր աստիճաններում կատարվել է 10 հազար տարվա ընթացքում, հաջորդական փուլերով: Այսինքն, պարզունակ մոտեցմամ , զարգացման մեխանիզմը գործում է հետնյալ ձնով. որոշ սերնդի կյանքում 10 հազար տարվա կատարված փոփոխությունը խտացված ձնով տեղափոխվում է ն կատարվում է սաղմի զարգացման 1 րոպեանոց հատվածում, իսկ հաջորդ սերունդը ժառանգած է լինում այդ փոփոխությունը ն այդպես շարունակ: Այսինքն՝ արգանդում մարդու ձնավորումը իրականացվում է որոշակի կանոնավոր, նախօրոք մշակված, փորձարկված ն արագացված ծրագրով (իհարկե, այստեղ չի կարելի պնդել, թե զարգացման առանձին փուլեր հավասարաչափ են): Ստացվում է, որ այդ զարգացումը ի վերջո հանգեցրել է ժամանակակից մարդու ֆիզիկական կառուցվածքին ն վերջին մի քանի տասնյակ հազար տարիների ընթացքում կանգ է առել:

¸. - Ստեղծելով մարդուն, Արարիչը նրան տվել է մտածելու, այսինքն՝ երնակայությամ պատկերացնելու, դատելու ն գիտակցա ար նպատակաուղղված արարելու ունակություն. նության մեջ միա՛յն մարդուն: Մարդը կարող է որնէ երնույթի վերա երյալ առաջարկել վարկածներ ն հետո դրանք ստուգել նպատակաուղղված փորձերի միջոցով, թղթի վրա հաշվարկելով ստանալ նոր նյութեր ու երնույթներ ն հետո դրանք ստանալ իրականում, գրել երաժշտություն ն հնչեցնելով զմայլել ունկնդիրներին: Բայց մյուս կողմից, մաթեմատիկական ու տրամա անական մեթոդներով, փաստերը դասակարգելու ն դրանցից եզրակացություններ անելու միջոցով Արարչի նպատակի վերա երյալ որոշակի եզրահանգման համար պետք է մոտավորապես գիտենալ տիեզերքի, նության, կյանքի զարգացման հիմնական օրինաչափությունները, մարդկության ամ ողջ պատմությունն իրականում, այլ ոչ թե միտումնավոր աղավաղված, փորձելով այդ միջոցով նշմարել զարգացման ընդհանուր ուղղությունները ն հեռանկարները: Ներկայիս հնարավորություններով դա իրագործելի չէ, այն պատճառով, որ նախ մարդկային գիտելիքները զարգանում են անընդհատ, հայտնա երվում են նոր օրինաչափություններ, հերքվում կամ փոփոխվում են հների մասին պատկերացումները (այսօրվա հայտնա երվածը վաղը կարող է հերքվել): Եվ շատ օրենքներ մարդու համար մնում են ն կմնան անհայտ, քանզի տիեզերքն անվերջ է, ն մյուս կողմից տեխնիկապես հնարավոր չէ ամ ողջ տիեզերքից ու նությունից եկող տեղեկատվությունն անընդհատ հավաքել ու տեսակավորել՝ փորձելով գտնել նրանց նպատակային փոխկապակցությունը, մանավանդ որ դա արդեն կախված կլինի մարդկային հնարավորություններից, հիմնահարցի վերա երյալ մոտեցումներից, վերա երմունքից ու ազնվությունից: - Ամենահիմնական արդությունն այն է, որ մարդն Արարչին միշտ պատկերացնում է մարդկային կերպարով, մարդկային մտածելակերպով ու գործելակերպով ն, հետնա ար անկախ իր կամքից, մարդկային թերություններով: Այլ խոսքով, Արարչի մասին դա-

տում է մարդկային չափանիշներով ն դրանց միջոցով փորձում է կռահել Արարչի նպատակն ու կամքը: Եվ դա նական է, քանի որ մարդն այլ կերպ չի էլ կարող: Հետաքրքիր պատմություն է երվում ուդդայական կրոնում, որի կարճ ովանդակությունը այսպիսին է. մի քանի կույրերի, որոնք ծանոթ չէին փղին, տանում են վերջինիս մոտ ու առաջարկում շոշափելով որոշել, թե ինչ է դա: Ով փղի գլուխն է շոշափում, գտնում է, որ դա կարաս է, ով ականջը՝ գտնում է, որ ցորենի զամ յուղ է, ով ժանիքը՝ կարծում է, թե խոփ է, ով կնճիթը՝ գտնում է, որ գութան է, իրանը՝ շոշափողին թվում է, թե ինքը հացահատիկի պարկ է գտել, ոտքերը շոշափողը գտնում է, որ դրանք սյուներ են, ով մեջքը՝ գտնում է, որ քարակույտ է, ով պոչը՝ գտնում է, որ վարսանդ է, ով պոչի ծայրը՝ գտնում է, որ խոզանակ է. - Արարչի մասին մարդու պատկերացումները հետաքրքիր կողմից են ացահայտվում, եթե նորից քննարկենք Ադամի ու Եվայի պատմությունը: Որպեսզի Ադամը Եդեմում մենակությունից չձանձրանա, Արարիչը նրա կողից ստեղծեց Եվային: Ընդ որում, հատկապես հակառակ սեռի ն սեռական կապի խստագույն արգելքով: Այսինքն, այս պատմության մեջ Արարչին վերագրվում է նույնիսկ «սադիստական» գործելակերպ՝ դրախտում. եր պետք էր միայն վայելել, երկու հակառակ սեռի մերկ մարդիկ, հավերժ միասին ապրելով, մերձեցման մասին մտածելու իրավունք չունեին: Եվ, եր դա կատարվեց, համարվեց մահացու մեղք, նրանք արտաքսվեցին դրախտից ն դա ավական չէր, նրանց մեղքը տարածվեց նան նրանց սերունդների վրա՝ ծննդյան օրվանից: Այսինքն, դա Արարչի կողմից կամ անհեռատեսություն էր, կամ դիտավորություն, հետագայում ամ ողջ մարդկությանը պարտադրելու՝ մեղավոր զգալու իր՝ Արարչի հանդեպ (ն ոչ թե երախտապարտ): Ասել է, թե Արարչին վերագրվում է ինքնամեծարման, ամ իցիաների՝ զուտ մարդկային նավորությանը հատուկ հատկանիշներ ն այդ հատկանիշները ավարարելու համար մարդուն նորոշ գործելակերպ: Սակայն պետք է նկատել, որ Աստվածաշնչյան այս պատմության մեջ կա նան մեկ այլ, մարդու համար ուսանելի իմաստ, որի էությունն այն է, որ հանցագործ ճանապարհով ձեռք երածի ժառանգումը ն օգտագործումը նշանակում է նան այդ հանցագործության համար պատասխանատվության ժառանգում. մարդը ժառանգել է Ադամից ու Եվայից՝ Արարչի արգելքը խախտելու միջոցով, այսինքն՝ հանցագործ ճանապարհով ձեռք երած իմաստնությունը ն օգտագործում է այն, հետնա ար պետք է մշտապես քավի այդ հանցանքը: - Ներկայիս քաղաքակրթության պայմաններում հավատալով ու

ընդունելով այս կամ այն կրոնը, մարդն իր գիտակցական, թե ենթագիտակցական մակարդակով, անկախ իր կամքից, նկատելով կրոնական դոգմաների ու սուր գրքերի անհամապատասխանությունները գիտության տվյալների հետ, փորձում է դրանց մեջ տեսնել փոխա երական իմաստ, դրանց մեկնա անությունը կատարելով այն նույն մեթոդներով, որոնք հանդիսանում են այդ հակասությունների պատճառը. այն է Արարչին ու Նրա գործերը դիտարկել իր շրջապատի նյութական կերպարների ն պատկերացումների միջոցով: - Արդյո՞ք մարդը մշտապես չպետք է հասու լինի Արարչի նպատակին ն միշտ մնա որպես գործիք Նրա նպատակներն իրագործելու գործընթացում, որի մասին պնդում են որոշ կրոններ: Այդ դեպքում ինչո՞ւ է տրված նրան գիտակցությունը, զարգանալու անսահման հնարավորություններն ու Արարչի կամքի, իր կյանքի նպատակն իմանալու դարավոր, համառ ձգտումը: - Մարդու գիտակցությունը տեղավորված է ուղեղում, այց իր առօրյա գործունեության ընթացքում մարդն օգտագործում է նրա հնարավորությունների միայն 5-7 տոկոսը, այսինքն՝ նրա հնարավորությունները 17-19 անգամ ավելի շատ են, քան պետք են իր անհատական կենսագործունեության համար, մանավանդ եթե հաշվի առնենք նան այն, որ այլ արարածների համեմատ (չհաշված դելֆիններին) մարդու ուղեղի քաշի հարա երությունը ամ ողջ մարմնի քաշին անհամեմատ մեծ է, էլ չհաշված ծալքերի քանակը: Մնում է ենթադրել, որ մարդու ուղեղը նախատեսված է շատ ավելի մեծ գործերի համար, սակայն նրանում, ինչ որ պատճառով դրված է մի արգելակող պայման, ն այդ պատճառը աստիճանա ար վերանալու դեպքում աստիճանա ար կվերանա նան այդ արգելակող պայմանը՝ թույլ տալով ուղեղին գործելու իր ամ ողջ հնարավորությամ : Այստեղ արժե ուշադրություն դարձնել հետնյալ երնույթների վրա. կան փաստեր, եր գլխին ստացած հարվածից, էլեկտրականությամ հոսանքահարվելուց, կամ գլխի հետ կապված այլ ծանր վնասվածքներից, մարդը հանկարծ ձեռք է երում անսպասելի գեր նական հատկություններ՝ հիմնականում ոգեղեն նագավառում՝ պայծառատեսություն, ճիշտ գուշակելու ընդունակություն (օրինակ գուշակուհի Վանգայի դեպքում): Նման երնույթներ նկատվել են նան ուղեղի ծանր հիվանդությունների (ուռուցքների) ժամանակ: Պատմությունից հայտնի է, որ հռչակավոր զորավարներ՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացին, Հաննի ալը, Կեսարը, Նապոլիոնը ն այլն տառապել են ուղեղի հիվանդությամ (պար երական ուշագնացությամ ): Բայց մյուս կողմից նման ան հայտնի չէ որնէ հին կամ նոր

հռչակավոր փիլիսոփաների, գիտնականների վերա երյալ: Ստացվում է, որ նման հիվանդությամ տառապել են հիմնականում այն նշանավոր անձնավորությունները, որոնք այս կամ այն չափով ազդել են մարդկության պատմության ընթացքի վրա: Այսինքն, եր այս կամ այն պատճառով խախտվում է այդ արգելակող պայմանի մեխանիզմների աշխատանքը, մարդը ձեռք է երում զարմանալի ընդունակություններ: Իսկ դա մյուս կողմից հուշում է, որ արգելակող պայմանը գործում է ոգեղեն ոլորտում ն ազդում է ուղեղի չօգտագործվող մասի վրա: Հաշվի առնելով, որ այդ ծավալը շատ անգամ մեծ է օգտագործվողից, կարելի է պատկերացնել ոգեղեն հնարավորությունների ազմակի հզորության, այսինքն արգելակող պայմանը դնելու պատճառի ացառիկ կարնորման մասին:

Ե. - Մարդկության ապագայի վերա երյալ անհանգստությունը միշտ ուղեկցել է մարդուն նրա գիտակցության կազմավորման հետ միաժամանակ, ընդ որում, համարյա միշտ այն հանգել է մռայլ կանխատեսումների: Համարյա ոլոր կրոններում հիշատակվում է սպասվելիք համաշխարհային աղետի մասին ն, որպես փրկության միջոց, հիմնականում առաջարկվում է Արարչին հավատալը, երկրպագելը ն նրա պատգամների կատարումը: Այսինքն՝ մարդու հոգեկանի վրա մշտական ազդեցություն ապահովելու համար, կրոնը մարդուն ներարկում է ապագայի նկատմամ վախը, Արարչի նկատմամ հավատը ամրապնդման նպատակով վկայակոչում է նրա զայրույթը, ահեղ դատաստանի հեռանկարը: Բայց Արարիչը մարդուն տվել է կյանք, իմաստնություն ու ոգեղենություն ոչ թե անընդհատ իրեն երկրպագելու, այլ գործելու, մտավոր ու արոյական ինքնակատարելագործման, արարելու ու զարգանալու համար: Նորից իրենց մտածելակերպով մարդիկ Արարչին վերագրում են զուտ մարդկային հատկություններ՝ փառամոլություն, ինքնամեծարում, շողոքորթության նկատմամ արեհաճություն ու

խրախուսանք ն չեն էլ ուզում պատկերացնել, որ աղոթքները, աստվածավախությունը, աստվածանվիրումը ոչ մի կերպ չեն ազդում իրենց կյանքի, ճակատագրի վրա: Հավատացյալներին, նույն թվում ն «սր երին», սպանում են նույն դաժանությամ , ինչ որ անհավատներին, իսկ Արարիչը չի էլ արձագանքում: Կամ երկրաշարժից եկեղեցիներն ու մզկիթները պակաս հաճախ չեն քանդվում, քան շուկաները կամ հասարակաց տները: Իսկ հանդերձյալ աշխարհից դեռ ոչ ոք չի վերադարձել ու վկայել այնտեղի կյանքի մասին: Եվ հաճախ մարդը, հավատացած լինելով իր արդարացիության, իր վարվելակերպի աստվածահաճության կամ ճշմարտության մեջ, տեսնելով չարի հաղթանակը արու նկատմամ , վատի հաղթանակը լավի նկատմամ , ներքուստ կամ ացահայտ հիասթափվում է Արարչից, դժգոհում կամ ողոքում, մեղադրելով նրան այն անում, ինչը Նրա գործելակերպին նորոշ չէ, ն ինչը Նրան վերագրել են կրոնավորները՝ այն է, հարա երությունների փոխադարձություն ( այց. մյուս կողմից, իրոք պատահում է, որ Արարչին դիմելով, մարդն կարծես հաջողության հասնում է: Այստեղ գործում է այլ երնույթ, որը կպարզա անվի ոգու վերա երյալ աժնում): Այլ խոսքով, մարդը փորձում է Արարչի միջոցով կարգավորել իր գործերը, իսկ Արարիչը մնալով անհաղորդ, կարծես մարդուն հասկացնում է, որ նրանից ակնկալվում է, ոչ թե նեղության պահին դիմի Իրեն ն օգնություն խնդրի, հաջողության պահին Իրեն հիշի երախտագիտությամ ու փառա անի՝ սովորական վիճակում միշտ աղոթելով ցուցա երի հավատարմություն, Իր մշտական ուշադրությունն ապահովի, այլ որպեսզի օգտագործելով ընձեռված հնարավորությունները, անհատը զարգանա ոչ միայն գիտակցորեն, այլն արոյապես ն արժանանա Արարչի նպատակին հասու լինելուն: Իսկ եթե մարդն աղոթելով ու Նրան դիմելով մաքրվում է արոյապես ու հոգեպես, դա նան օժանդակում է նրա արոյական զարգացմանը: - Համաշխարհային աղետի մասին նախազգացումը հնարավոր է, որ Արարչի կողմից մարդկային գիտակցության հետ միասին տրվել է մարդուն, ն դա հանդիսանում է Նրա նպատակին հասու լինելու խթանիչներից մեկը, որ կրոնները կիրառում են իրենց նպատակների համար: Մյուս կողմից, հնարավոր է նան, որ այն գալիս է մարդկային գենետիկ, հազարավոր տարիների ժառանգական հիշողությունից՝ կապված իրոք աշխարհացունց աղետների հետ, ինչպես, ասենք, Նոյան տապանի դեպքում է: - Երկրագնդի պատմության մեջ, իրոք, տար եր դարաշրջաններում եղել են աշխարհացունց աղետներ, ն վերջին աղետը, որ տեղի

է ունեցել մոտավորապես 13 հազար տարի առաջ՝ երկրագնդի կլիմայի տաքացման տեսքով, ապացուցված է ն դրանով ավականին շատ երնույթներ են ացատրվում: Օրինակ, վերը հիշատակված մամոնտների ն այլ րածո կենդանիների զանգվածային ոչնչացումը՝ Արկտիկայի սառույցների հալվելու պատճառով: Միաժամանակ համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակի արձրացումը, որի պատճառով առաջացել է Բերինգի նեղուցը ու Եվրասիայից կտրվելու պատճառով դադարել է կրոմանյոնյան մարդկանց ներթափանցումն Ամերիկա, ն Ավստրալիա: Հնարավոր է, որ դրա հետ է կապված նան (եթե դա համարենք նական աղետի հետնանք, այլ ոչ թե Արարչի կամքի իրագործում) մեծ ջրհեղեղը Միջագետքում՝ Հայկական արձրավանդակից լեռների սառցադաշտերը հալչելու պատճառով: Այդ ժամանակներին է վերա երում նան այսպես կոչված Ատլանտիդայի կործանումը: Եղե՞լ են արդյոք նման աղետներ ավելի հնում: Պարզվում է, որ երկրագնդի մինչն մեկուկես միլիարդ տարվա պատմության մեջ եղել են ազմաթիվ սառչելու ու տաքանալու դարաշրջաններ, որոնց ընթացքում կործանվել է համարյա ամ ողջ կենդանական ու ուսական աշխարհը: Մասնավորապես դրանով է ացատրվում նան սողունների՝ որպես տիրապետող տեսակի վերացումը մեկ-երկու միլիոն տարի առաջ: - Երկրագունդը մեծ քանակությամ էներգիա է ստանում արնից, այց էնտրոպիայի՝ ջերմության ցրման երնույթի պատճառով ավելի շատ կորցնում է՝ այն ցրելով դեպի տիեզերք, ն գիտնականների միահամուռ կարծիքով, երկրագնդին ի վերջո սպասվում է սառեցում: Հնարավոր է, որ հերթական սառցադաշտային շրջանը փոխվում է տաքացման ֆիզիկական որնէ գործոնի կամ երկրագնդի ընդերքում կատարվող ներքին զարգացումների պատճառով: Համենայն դեպս առայժմ այդ մասին միարժեք եզրակացություն չկա: - Մյուս կողմից, քանի որ արեգակնային համակարգը գալակտիկայի կենտրոնի շուրջը պտտվում է միլիարդավոր արեգակների ազմության մեջ ն հնարավոր չէ հաշվարկել ոլոր այդ արեգակների շարժումների պարամետրերը, ապա չի կարելի ացառել, որ նա կարող է անցնել մի այնպիսի ձգողական կամ ալիքային դաշտով, կամ տեղի կունենա այլ մարմնի (օրինակ գիսաստղի) հետ ախում, որոնք երկրագնդի վրա կառաջացնեն մեծ աղետ: Մանավանդ՝ նման ենթադրության հիմք է տալիս հետնյալ երնույթը. հայտնի է, որ գիսաստղները լինում են երկու տիպի՝ արեգակնային համակարգի, որոնք ձգված, փակ ուղեծրով պտտվում են արնի շուրջը ն որոշակի պար երությամ հայտնվում են երկնքում (դրանց պարամետրերը

հեշտ է հաշվել ն կանխատեսել հայտնվելը), այց հայտնվում են նան «հյուրեր», որոնք գալիս են տիեզերքից, շրջանցում Արնն ու հեռանում դեպի տիեզերքի հեռուները: Այսինքն, դրանք նկատվում են, եր արդեն գտնվում են արեգակնային համակարգում ն հնարավոր չէ նախօրոք կանխատեսել դրանց հայտնվելը: Բացառված չէ նրանց ախվելը երկրագնդին ն հսկայական չափի աղետը, քանի որ նման ախման ուժը կախված կլինի նրանց զանգվածից ու արագությունից: Այստեղ արժե հիշատակել չիլիացի աստղագետ Ֆերարայի վարկածը, համաձայն որի, արեգակնային համակարգին է մոտենում, ն 2000-2003 թվականներին նրա շրջակայքում կլինի մի հսկա հանգած աստղ, որի զանգվածը գերազանցում է Արեգակի զանգվածին, իսկ այդ աստղի շուրջը պտտվող Բերնար-1 մոլորակը (անվանակոչված է նույն աստղագետի կողմից), որի զանգվածը 3200 անգամ մեծ է երկրի զանգվածից, մեծ ավերածություններ կառաջացնի ամ ողջ արեգակնային համակարգում, նույն թվում նան երկրի վրա: Նախ այդ վարկածը չի հաստատել ոչ մի աստղադիտարան կամ աստղագետ (միգուցե լռո՞ւմ են) ն հայտնի չէ, թե ինչ տվյալների վրա է հիմնված այդ վարկածը: Եվ հետո, կասկած է հարուցում նշված թվականը՝ միտումնավորության տարրեր պարունակելու իմաստով: Կարելի է, իհարկե, այդ վարկածում նան այլ կասկածելի տարրեր էլ նկատել: Բայց մյուս կողմից կարելի է ուշադրություն դարձնել նան հետնյալի վրա. ելնելով որոշ առանձնահատկություններից, մի քանի աստղագետներ գտնում են, որ վերջին՝ Պլուտոն մոլորակը մյուս մոլորակների համեմատ ոլորովին այլ ծագում ունի, ն արեգակնային համակարգ է անցել այլ աստղային համակարգերից. այսինքն, իր թափառումների ժամանակ Արեգակն այն պարզապես ռնագրավել է: Իսկ նման ռնագրավման գործընթացը ն «խլված» մոլորակը համակարգում տեղավորելը չէր կարող չազդել ամ ողջ արեգակնային համակարգի, նույն թվում նան Երկրի վրա: - Այսպիսով առայժմ կարելի է սպասվելիք աղետի պատճառի մասին անել հետնյալ ենթադրությունները. կամ երկրագնդի սառչելը ն հետնա ար կյանքի վերացումը, կամ տիեզերական հզոր ճառագայթային, ալիքային կամ ձգողական դաշտում հայտնվելը, որը կճառագայթահարի կամ կխաթարի երկրագնդի ուղեծիրը, կամ կառաջացնի այլ երնույթներ՝ դրանցից խող հետնանքներով հանդերձ, կամ ախումը գիսաստղի հետ: Իհարկե ացառված չեն նան ուրիշ վարկածները: Արդյոք, այդ աղետների պատճառը Արարչի կա՞մքն է, թե՞ կրոններում ընդունված չար ուժերի դիվային մտահղացում: Աստվածաշնչի համաձայն, Արարիչը վերջին ջրհեղեղով պատժելով մարդ-

կությանը, այնուամենայնիվ, այն չի վերացրել, այլ ընդհակառակը՝ կործանված քաղաքակրթության իմաստնությունը Նոյի ն նրա սերնդի միջոցով փոխանցել է հաջորդ քաղաքակրթությանը՝ հետագա զարգացման համար, ինչի ականատեսն ենք ներկայումս: Մյուս կողմից նշվում է, որ Արարիչը որոշել է այլնս երկրագնդի վրա ջրհեղեղ չանել, այց դա չի նշանակում, որ այն ապահովված է այլ աղետներից: - Այդ դեպքում ինչո՞վ ացատրել երկրագնդի ուսումնասիրված պատմության մեկուկես միլիարդ տարվա ընթացքում տեղի ունեցած ազմաթիվ աղետները: Հնարավո՞ր է, որ այդ դարաշրջաններում նս եղել են մտածող արարածներ ն նրանց էլ է հասել Արարչի պատիժը: Կյանքի զարգացման գործընթացի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ սողունների դարաշրջանից առաջ, այսինքն, եր դեռ նոր էր սկսվել ցամաքի նակեցումը, դա հնարավոր չէր, իսկ դրանից առաջ նս հնարավոր չէր, որովհետն երկրագունդը նոր-նոր էր կազմավորվում: Սողունների կործանումից հետո միլիոնավոր տարիներ պետք եղան, որպեսզի փրկված, ոչնչով աչքի չընկնող արարածների մի քանի տեսակները դառնային ներկայիս ոլոր կենդանիների ու թռչունների նախնիները: Մի քանի միլիոն տարի տնող սողունների դարաշրջանից հայտնա երված կմախքների մնացորդներում ուղեղների ծավալները նս ացառում են նման հնարավորությունը, իսկ ուղեղից ացի, այլ օրգանների մասնակցությունը մտածողության գործընթացին՝ առայժմս հայտնի չէ (թերնս դա հանդիպում է ժամանակակից որոշ մարդկանց մոտ): Հետնա ար, եթե աղետները նս Արարչի կամքով են եղել, ապա միայն՝ որպես զարգացման սխալ ճանապարհով գնացող կյանքի ձները վերացնելու միջոց ն ճիշտ զարգացող ձների ազատ զարգացման հնարավորություն: Այսինքն, նորից ստացվում է, որ այդ ամ ողջի նպատակը մարդու ստեղծումն է: (Այստեղ թերնս որոշ կասկածներ կարող են ծագել, ասենք, Անդյան լեռներում հայտնա երված խորհրդավոր գծագրերի ն դեռնս չպարզա անված որոշ այլ երնույթների կապակցությամ ): Իսկ եթե այդ աղետները եղել են չար ուժերի կողմից, ն միայն Արարչին աղոթելն ու նրա պատգամները կատարելը կարող է (ըստ կրոնների) ընտրյալների համար ապահովել փրկություն, ապա այդ դեպքում ինչի՞ համար է մարդուն տրված գիտակցությունն ու այն անվերջ խորացնելու հնարավորությունը: - Եթե համեմատենք տար եր ժողովուրդների ազգային հնագույն

Զ.

Այս ոլորից եզրակացվում է, որ Արարիչը մարդկության վրա է դրել ոչ միայն սեփական, այլն ամ ողջ նության, կյանքի պահպանման խնդիրը: Կարող է առաջանալ հարց, թե ինչո՞ւ Նա լինելով ամենազոր, Ինքն անձամ չի հոգում այդ մասին: Այդ նույն հարցն առաջանում է նան Նոյան տապանի վերա երյալ: Ինչո՞ւ Արարիչը ոչ թե անձամ հոգաց Նոյի ն նրա ընտանիքի փրկության մասին, այլ փրկվելու ձնը հուշեց Նոյին ն դեռ նրա վրա էլ պարտականություն դրեց՝ իր հետ փրկել նան ուրիշ արարածների: Այստեղից առկայծում են Արարչի նպատակի ու վարվելակերպի որոշ նշույլներ՝ Նա ստեղծել է մարդուն, տվել է նրան անականություն ն դրել է նրա վրա պարտականություն՝ օգտագործել իրեն ընձեռած հնարավորությունները՝ աշխարհացունց աղետներից փրկվելու ն իր հետ ամ ողջ նությունը փրկելու համար: Ասել է թե՝ Արարիչը մարդուն դիտում է ոչ թե որպես խնամարկյալի, այլ իր ունակությունների շնորհիվ՝ իր ն նության ճակատագիրը տնօրինելու ընդունակ արարածի, ն միայն օգնում է նրան՝ զարգացնելու իր այդ ընդունակությունը (նա մարդուն ոչ թե ձուկ է տալիս, այլ սովորեցնում է ձուկ որսալ): Այս եզրակացությունը գալիս է հիմնավորելու արիականության Արարչի նպատակի մասին մոտեցումները: - Վերը նշված՝ կյանքի զարգացման ելքի վճռորոշ փուլերը՝ կյանքի առաջացումը օվկիանոսում, զարգացումը ցամաքում ն վերացական մտածողության ձնավորումը՝ մարդ արարածի մոտ, մատնանշում է զարգացման այնպիսի ծրագրավորված շղթայի գոյությունը, որի ներկայիս արձրագույն օղակը մարդն է: Այստեղ, նականաար, առաջանում են հարցեր, որոնց վերա երյալ կարելի է անել որոշ ենթադրություններ: Նախ արդյո՞ք մարդկային սնափառություն չէ՝ իրեն համարել վերջնական օղակ, ն արդյո՞ք նա չի հանդիսանում զարգացման շղթայի հերթական օղակներից մեկը ն իրենով պայմանավորում հաջորդ, ավելի արձր զարգացած օղակի առաջացումը: Եվ, արդ-

յո՞ք, գիտակցությունն այն արձրագույն հատկությունն է, որը հնարավորություն է տալիս իրականացնելու մարդու՝ ենթադրվող նման առաքելությունը: Այդ հարցին կարելի է պատասխանել դրականորեն, ելնելով այն եզրահանգումից, որ նախ ներկայումս հայտնի ոչ մի նական արարածի մոտ չի նկատվել այնպիսի հատկություններ, որոնք մրցակցեին գիտակցության հետ: Այսինքն, այնպիսի հատկություններ, որով այդ արարածը կարողանար մրցակցել նության հետ ն որոշ հարցերում նույնիսկ գերազանցել նրան: Մյուս կողմից մարդու մոտ նկատված վիրտուալ (այնաշխարհային) երնույթները՝ կանխազգացումները, պայծառատեսությունները, հեռազգացումները ն այլն, ցույց են տալիս, որ մարդն իր անականությամ հաղորդակից է ոչ նյութական ոլորտներին: Այդ տեսակետից պետք է նկատել, որ նման վիրտուալ երնույթները հանդիպում են միայն մարդու մոտ ն հազվադեպ նան մարդու հետ մշտապես շփվող ընտանի կենդանիների՝ շան, ձիու մոտ ն այլն: Բացի դրանից, պետք է նան հաշվի առնել Արարչի հատուկ

է. - Ինչքան մարդկային միտքը խորանում է տիեզերական ու նական երնույթների, օրենքների, փոխկապակցությունների ուսումնասիրությունների մեջ, այնքան ավելի են ուրվագծվում որոշակի սահմաններ, որտեղից այն, իր ունեցած հնարավորություններով, այլնս թափանցել չի կարող: Այլ խոսքով, մարդկային գիտակցությունը կարծես դեմ է առնում թույլատրելիի սահմանին: Ավելի ու ավելի են դժվարանում միկրոաշխարհում ն մակրոաշխարհում հանդիպող երնույթների ացատրությունները ն նվազում են ապացուցման ֆիզիկական ու այլ մեթոդների օգտագործման հնարավորությունները: Բայց ամենից հատկանշականն այն է, որ այդ սահմաններին կից երնույթների ուսումնասիրությունները տալիս են արդյունքներ, որոնց օգտագործումը, ազմահազար անգամ մեծացնելով մարդկա-

յին հնարավորությունները, նույնչափ մեծացնում են նան վտանգը ն մարդկության, ն նության, ն տիեզերքի ճակատագրի համար: Միջուկի ուսումնասիրություններում խորանալով, մարդը հայտնաերեց միջուկային էներգիան՝ իր դրական ու ացասական հետնանքներով հանդերձ, խորանալով գեների կառուցվածքներում ն ացահայտելով դրանց արհեստականորեն փոփոխելու հնարավրուոթյունները, մարդը կանգնեց նույն հետնանքների առաջացման հիմնախնդրի առաջ: Ներկայումս կատարվում է տիեզերք դուրս գալու առաջին քայլերը ն հնարավոր չէ գուշակել դրանց դրական ու ացասական հետնանքները: - Մաթեմատիկայում օգտագործվում է «սահման» կամ «սահմանային արժեք» հասկացողությունը, որից այն կողմ տվյալ օրինաչափությունը կամ ացատրությունը կիրառելի չէ. մյուս կողմից, այն կողմում գտնվող օրինաչափությունը կիրառելի չէ այդ սահմանից այս կողմ: Այսինքն, սահմանը այստեղ հանդես է գալիս որպես խստորեն ձնակերպված իդեալական հասկացություն, որը սահմանազատում է իրարից տար երվող օրինաչափությունները: Սակայն իրական կյանքում նման խիստ սահման գոյություն չունի ն այն հանդես է գալիս մի տիրույթի տեսքով, որտեղ կատարվում են տարեր օրինաչափությունների ներթափանցումը միմյանց ազդեցության ոլորտները: Ասենք ջրի ն օդի խստորեն սահմանազատված սահման գոյություն չունի, քանի որ կա մի տիրույթ, որտեղ ջրի մոլեկուլները, իոններն անցնում են օդի մեջ, նրան տալով խոնավություն, որի աստիճանը մեծանում է ջրի մակերեսին մոտենալիս: Նույն կերպ օդի տարրերն են անցնում ջրի մեջ՝ հանդիսանալով ձկների համար շնչելու միջոց, ն այդ պատճառով ձկները մեծ մասամ ապրում են ջրի մակերեսային շերտերում: Նման ազմաթիվ օրինակներ կարելի է երել (օրինակ հոտի երնույթը): Նույնիսկ, եթե վերցնենք որնէ պինդ մարմին, ասենք մետաղը, նրա մակերեսային շերտը այս կամ այն չափով միշտ օքսիդանում է, այսինքն՝ նրա մակերնույթին օդի ն մետաղի մասնիկների փոխազդեցության պատճառով առաջանում է մի նոր շերտ, որն իր հատկություններով տարերվում է օդից ու մետաղից ն հետնանք է նրանց միմյանց հետ շփմանը: Փաստորեն, եթե դիտարկենք առավել ընդհանրացված մոտեցումով, ապա երկրագնդի ամ ողջ կենսոլորտը իրենից ներկայացնում է սահմանային տիրույթ՝ երկրագնդի հալված միջուկի ն տիեզերական սառնության արանքում: Եվ ընդհանրապես, ոլոր նյութական ն ոչ նյութական կարնոր երնույթները՝ փոփոխությունները, զարգացումը, նորաստեղծումը, սկզ նավորվում են նման տիրույթներում ն դրանց առկայության շնորհիվ:

Այստեղ, թերնս, վիճելի է այն հիմնահարցը, թե մարդը, որնէ նագավառում կատարելով մեծագույն հայտնագործություններ, արդյո՞ք հասել է այդ սահմանին կամ նրան կից մարզերին: Թերնս այդ հիմնահարցին որպես պատասխան կամ այդ մարզերում գտնվելու վերա երյալ ենթադրություն, կարելի է ելնել այն իրողությունից, որ նման հայտնագործությունների կիրառման արդյունքում ստացվում են երնույթներ, որոնք նության մեջ գոյություն չունեն, կամ հնարավոր չէ ժամանակակից գիտական տվյալներով ացատրել, ապացուցել, վարկածներ առաջարկել: Օրինակ, թեկուզ լույսի արագությունից ավելի մեծ արագության գոյության հնարավորությունը, կվարկների նույթը, էներգիա հասկացության էությունը, գնդաձն կայծակները ն այլն: Մաթեմատիկայում նս շատ հասկացություններ կան, որոնք կիրառվում են այս կամ այն խնդրի լուծման ժամանակ, այց ֆիզիկապես հնարավոր չէ պատկերացնել, օրինակ՝ անվերջ մեծի կամ անվերջ փոքրի հասկացությունները, անորոշությունները, կեղծ թվերը, «n» չափումներով տարածությունները: - Այդ սահմանային տիրույթից այն կողմ գոյություն ունեցող ոլորտի օրինաչափությունների ու երնույթների հզորության մասին կարելի է դատել սահմանային տիրույթում՝ այդ ոլորտին կից մարզերում կատարված հայտնագործությունների արդյունքների հզորությունից, քանի որ դրանք այդ ոլորտից այս կամ այն չափով թափանցելով սահմանային տվյալ տիրույթը, ացահայտվում են այդ հայտնագործությունների շնորհիվ (այսինքն, եթե ջուրը չտեսնենք, նրա առկայության մասին կարող ենք դատել սահմանային տիրույթում ջրին մոտ մարզերում եղած խոնավության մեծացումից): - Այն հարցին, թե ինչո՞ւ Արարիչը վերը նշված առաքելության նպատակով ստեղծել է մարդուն ն առհասարակ նությունն ու օրգանական կյանքը, ն անձամ իր կողմից կամ ոչ նյութական աշխարհի այլ ներկայացուցիչների միջոցով չի նախատեսել միջոցներ՝ դիմակայելու համար այդ վերահաս աղետները (այդ հարցը պարունակում է նան ակամա կասկած՝ Արարչի ամենազորության վերա երյալ), կարելի է պատասխանել այն ենթադրությամ , որ նյութական ոլորտում տեղի ունեցող գործընթացները, նույն թվում նան աղետներին դիմակայելը, ենթակա են իրականացման նյութական միջոցներով՝ նյութական ոլորտի ներկայացուցիչների միջոցով: Նյութական ն ոչ նյութական ոլորտների երնույթները տար երվում են իրենց էությամ ն նրանց գլո ալ ներթափանցումները, ինչպես նշվեց վերնում, հղի են անպատկերացնելի հետնանքներով (այդ մասին վկայում են նման մասնակի ներթափանցումների հետնանքները, ո-

րոնք եր եմն նախատեսված են լինում Արարչի կողմից կամ ունեն պատահական նույթ): Ոլորտների նման խառնվելը կառաջացներ մի երնույթ, որը «քաոս» արտահայտությամ անգամ հնարավոր չէ նորոշել: - Մարդը, գտնվելով երկու՝ նյութական ն ոչ նյութական ոլորտների սահմանային տիրույթում, հնարավորություն է ստացել օգտագործել ոչ նյութական ոլորտի որոշ երնույթներ՝ նյութական ոլորտի գործընթացներում օգտագործելու համար, ն ինչքան պակասի դրանց օգտագործման արգելքները, որոնք, ինչպես նշվեց, կապված են արոյականության զարգացածության հետ, այնքան մեծ հնարավորություններ կստանա մարդը: Ներկայիս մարդն արդեն ձեռք է երել ոչ նյութական ոլորտին նորոշ հատկանիշներ (վերացական մտածողություն, ոգի, հոգի)՝ Արարչի կամքով ու նպատակով, մարդու կենսագործունեության ու զարգացման գործընթացին օժանդակելու համար: Իսկ այնպիսի հատկանիշներ, ինչպիսիք են ասենք կանխազգացումները, պայծառատեսությունը, ճիշտ գուշակությունները, առանձին մարդիկ ձեռք են երում պատահականորեն, մասնակի ներթափանցումների պատճառով ն կարնոր դեր չեն կատարում ամ ողջ մարդկության ճակատագրի մեջ: Պետք է նկատել, որ արձրակարգ արարածների, հատկապես ընտանի կենդանիների մոտ նկատվող ոգեղեն երնույթները ( նազդը ն այլն) ցույց են տալիս, որ նրանք իրենց կենսակերպով գտնվում են նյութական ոլորտի՝ այն տարածքներում կամ գոտիներում, որոնք անմիջականորեն կից են սահմանային տիրույթին: - Վերջապես ծագում է մի հարց նս. ինչո՞ւ այդ դեպքում ամ ողջ ուշադրությունը սնեռվում է հատկապես Երկիրն ու նրա նությունը փրկելու վրա: Արդյո՞ք դա չի նշանակում տիեզերքի՝ երկրակենտրոն լինելու մասին կրոնական դոգմաների հաստատում: Այդ հարցին կարելի է պատասխանել հետնյալ կերպ. կամ դա իրոք այդպես է, ն այստեղից եզրակացվում է, որ Արարչի ուշադրությունը սահմանափակվում է երկրով կամ առավելագույնը՝ արեգակնային համակարգով, կամ մարդու գործունեությունը նախատեսված է տարածել ամ ողջ տիեզերքի ծավալով, ամ ողջ նյութական ոլորտով ն կամ,

IՄ.

Ո¶ԻՆ ԵՎ Ո¶ԵÔԵՆ

ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐԸ

Ա. Ա.³.

Ո գու

վերաμերյաÉ պատկերացումն

Կենսագործունեության ընթացքում մարդն օգտագործում է իր ֆիզիկական, մտավոր ու ոգեղեն հնարավորությունները միաժամանակ: Մարդու գիտակցության ձնավորման պահից, զգալով ոգու կարնոր ազդեցությունն իր գործելակերպի վրա, մարդը փորձել է կռահել, ացատրել նրա նույթը, ացահայտման ն դրսնորման ձները: Որոշ փիլիսոփաներ ոգին նույնացնում են Արարչի հետ՝ արտահայտելով նրա համընդհանուր նույթը՝ համաշխարհային ոգի, տիեզերական ոգի, աստվածային ոգի ն այլ նորոշումներով, կամ կյանքն ընդհանրապես համարում են Արարչական ոգու դրսնորումներից մեկը: Ոմանք ենթադրում են նույն ոգու տար եր դրսնորումների կամ տար եր ոգիների իրողության հնարավորությունը: Հիմնախնդիրը հանգում է նրան, որ «ոգի» հասկացությունը կամ երնույթը միակն է, այց դեռնս տրված չէ այն հարցի վերջնական պատասխանը՝ տար եր իրադրություններում այն իրեն դրսնորում է տար եր կերպ, թե՞ ամեն մի գոյաձնի համար, ամեն մի երնույթի համար գոյություն ունեն առանձին ոգիներ՝ տար եր նույթներով ու դրսնորումներով: Համենայն դեպս ընդունվում է, որ ոգին ոչ նյութական նույթի է, ոմանց կարծիքով, նույնիսկ նյութականին հակադիր, ն ոչ միայն չի ենթարկվում նյութականին վերա երող օրենքներին, օրինաչափություններին, այլն եր եմն գործում է դրանց հակառակ: Հնագույն հավատալիքներում ն ներկայիս որոշ թույլ զարգացած ազգերի մոտ գոյություն ունեն նության առանձին գո-

յաձների ոգիների մասին պատկերացումներ՝ լեռան ոգի, անտառի ոգի, գետի ոգի ն այլն, որոնք մարդկանց հետ հարա երվելիս կարող են ազդել մարդու կյանքի, հոգեկանի, վարքի վրա, իսկ նրանց դրսնորումներն արտահայտվում են քամիների, հրա ուխների, ալեկոծությունների ձներով ն այլն: Մարդու գիտակցության ձնավորման պահից սկսեց կարնորվել նան ոգու դերը, ոգեղենությունը նրա ամ ողջ կենսագործունեության մեջ: Նա իր շրջապատի նկատմամ սկսեց իր վերա երմունքն արտահայտել նկարների, տոտեմների ն այլ միջոցներով, իսկ արիների ազդեցության պատճառով, նան գաղափարական, գիտակցական վերա երմունքն՝ արարման, նորաստեղծության, արոյական հատկանիշներով առաջնորդվելու ն այլ ձներով: - Տարածված է այն տեսակետը, թե մարդու ոգու նույթը հնարավոր չէ հոգե անորեն ացատրել: Հատկապես տար եր են կարծիքները ոգու ն հոգու կապի վերա երյալ: Ոգի ն հոգի հասկացություններն իրար հատ կապված տար եր երնույթներ են: Ոգին չպետք է շփոթել նան ուրվականների, տեսիլքների հետ ն այլն: Հոգին անձի հոգե անության, ճակատագրի, անհատականության ն այլ նորոշիչների կրողն է, այսինքն նորոշում է մարդու էության ոչ նյութական աղադրիչը: Յուրաքանչյուր անձ ունի իր ճակատագիրը, որն ամ ողջ մարդկության ճակատագրի մի մասնիկն է. ոգին այդ ճակատագրի իրականացմանն օժանդակող միջոց է: Հոգին գտնվում է ն գործում է մարդու ենթագիտակցության մակարդակում, ոգին կարող է անմիջականորեն ացահայտվել մարդու վարքի, գործելակերպի, վարմունքի առանձին դրսնորումներում: - Արժե այստեղ ուշադրություն դարձնել ենթագիտակցություն հասկացության վրա: Մատերիալիստ հոգե անների նորոշմամ դա հոգեկանի այն մակարդակն է, որի ովանդակությունը գիտակցված չէ, այց սկզ ունքորեն մատչելի է: Այսինքն, կարելի է գիտակցել, այց զարմանալիորեն առ այսօր չի գիտակցվում: Ուրեմն, եթե գիտակցվի, այն կդառնա գիտակցության մի մասը, այսինքն այդ հասկացությունը կվերանա: Բայց, չգիտես ինչու, այն ոչ միայն չի վերանում, այլ ավելի ու ավելի շատ հոգեկան երնույթներ, որոնք հնարավոր չէ նյութականորեն պարզա անել, պատճառա անվում են իրենց ենթագիտակցական նույթով: Որոշ փիլիսոփաներ նույնիսկ մարդու հոգեկան աշխարհն ամ ողջությամ համեմատում են սառցալեռան հետ, որի երնացող մասը գիտակցությունն է, իսկ չերնացողը (մոտ 10 անգամ ավելի մեծ) ՝ ջրի տակ սուզվածը՝ ենթագիտակցությունը: Ընդորում մատերիալիստները մերժելով հոգու առկայությունը,

ընդունում են ենթագիտակցության գոյությունը (երնի հույս ունենալով, որ մի օր այն գիտակցություն կդառնա) ն չեն քաշվում այն օգտագործել որոշ կնճռոտ խնդիրներից խույս տալու համար: Ծայրահեղ իրադրությունների ժամանակ հոգին ենթագիտակցության խորքերից տագնապի ազդանշան է տալիս ամ ողջ մարմնին կամ նրա առանձին մասերին: Ոգին մարմնի ոլոր մասերի ներուժը համախմ ելով, ակտիվացնելով ն գործելով լիցքի կամ իմպուլսի տեսքով, ստիպում է ամ ողջ կարողությամ աշխատել այն օրգանին (ուղեղին, մկաններին ն այլն), որի արտակարգ աշխատանքն է պահանջվում տվյալ պահին (մարմնի մյուս մասերը, որոնց չի վերա երում տագնապի ազդանշանը, զգալիորեն թուլացնում են իրենց գործունեությունը): Մյուս կողմից հայտնի է, որ սովորական պայմաններում մարդն օգտագործում է իր ամ ողջ հնարավորությունների միայն 15%-ը, ն ոգին, փաստորեն, մարդուն ստիպում է ակամայից գործի դնել իր ունեցած ոլոր հնարավորությունները: Առավել ծայրահեղ դեպքերում, եր վտանգ է սպառնում մարդու կյանքին, ճակատագրին ն այլն, ոգին լրացուցիչ էներգիա է հաղորդում ամ ողջ օրգանիզմին: Սովորական մարդկանց մոտ, հավանական է, այդ էներգիան վերցվում է ոչ թե դրսից, այլ հենց մարդու ներուժից, մոտիկ անցյալում կուտակվածից (ինչպես, ասենք, մարդը որնէ պահի զայրանում է, այց զսպում է իրեն: Մի քանի նման, հնարավոր է, իրար հետ կապ չունեցող առիթներով կուտակված էներգիաները գումարվում են ն որնէ առիթով դուրս են հորդում գումարային ուժով: Իհարկե դա վերա երում է ոչ միայն զայրույթին): Բացառված չէ, որ այդ էներգիան վերցվում է նան «ավանսային» կարգով ապագա էներգիայից (սովորա ար նման ծայրահեղ իրավիճակները հաղթահարելուց հետո մարդը թուլանում է): - Լինելով էներգիայի ձն, ոգին արի կամ չար լինել չի կարող: Չար կամ վատ հատկանիշները կարող են լինել մարդու նավորության, հոգե անության մեջ՝ որպես դաստիարակության հետնանք կամ նախնադարյան մարդուց ժառանգած գենետիկ թերություն, որը դրսնորվում է նրա գիտակցությամ կամ ենթագիտակցությամ պայմանավորված գործելակերպում: Նախանձը, ամ իցիաները, մոլությունները մարդկային ենթագիտակցության մեջ ազդում են նրա հոգու նույթի վրա ն իրենց կնիքն են դնում ոգու դրսնորումներում: Այդ տեսակետից, եր կրոններում ասվում է, թե կախված մարդու վարքից իր նյութական կյանքում հոգին գնում է դրախտ կամ դժոխք, դրանում ընդունվում է նյութական աշխարհում մարդու որդեգրած վարվելակերպի, գործելակերպի ազդեցությունը հոգու նույթի վրա, որն այնկողմնային ոլորտում համապատասխան հա-

տուցման է արժանանում: Այսինքն հոգին ոչ միայն մարդու ճակատագրի կրողն է, այլ նան իր մեջ ամփոփում է նյութական աշխարհում մարդու ամ ողջ ապրած կյանքի տեղեկատվությունը ն, որպես մարդու ինքնության հիմնական նորոշիչ, հանդիսանում է նյութական աշխարհում նրա որդեգրած վարքի համար պատասխանատուն ոչ նյութական աշխարհում: Հետնա ար ոգին ոչ նյութական աշխարհ չի տեղափոխվում, մնում է (ինչպես, ասենք, լիցքն է մնում լիցքավորման աղյուրը հեռացնելիս) ն դրանով կարելի է ացատրել շատ ան ացատրելի երնույթներ: Մարդը կուրորեն, նյութականին վերա երվող պատկերացումնե-

Ա.

.

Ո գու

դրս-որումները

Առանձին դեպքերում ոգին կարող է անհատին հնարավորություն տալ կատարելու ան ացատրելի, անտրամա անական, գեր նական գործողություններ, որոնք կարծես հակասում են մարդու կողմից ներկայումս ճանաչված նական օրենքներին, հասցնել ան ացատրելի հետնանքների ն անսպասելի արդյունքների: Ոգու շնորհիվ մարդը կարող է արձրացնել անհավատալի ծանրություններ, ստեղծել հանճարեղ գործեր, կատարել աներնակայելի սխրագործություններ: - Մյուս արարածներից մարդը տար երվում է նրանով, որ նրանում ոգին, ացի կյանքի պահպանության կամ սերնդատվության հետ կապված գործընթացներից, դրսնորվում է նան ենթագիտակցության ն գիտակցության մեջ՝ զգացմունքներում (գաղափարական, հավատի, ստեղծագործելու, սիրո ն ատելության, երազանքի, հիացմունքի). այսինքն, մարդկային հարա երությունների ոչ նյութական ոլորտներում: Հետաքրքիր է, որ ոգու նման դրսնորման նշույլներ նկատվում են նան որոշ ընտանի կենդանիների վարքագծում (շան, ձիու, կատվի ն այլն) ՝ հավանա ար ծնվելու պահից սկսած, ազմաթիվ սերունդների ընթացքում մարդու հետ մշտական հարա երվելու պատճառով: Վայրի կենդանու մոտ նման նշույլներ հազվադեպ է հանդիպում (գայլի ձագը մարդկանց մոտ մեծանալիս միշտ հակված է ացահայտելու իր վայրի նույթը, չնայած կրկեսներում հատուկ մեթոդներով հաջողվում է որոշ չափով դա զսպել):

- Մարդու մեջ ոգին դրսնորվում է գաղափարական, արարման, զգացմունքային, անհատի ու տեսակի պահպանության պայքարի ոլորտներում, համապատասխան նույթներով. ընդորում, ըստ գերակայության՝ նշված հերթականությամ : Այսինքն, գաղափարական նույթը կարող է գերակայել մնացածներին, արարմանը՝ հաջորդ երեքին, զգացմունքայինը՝ մյուս երկուսին ն այլն: Չնայած, կախված մարդու անականության մակարդակից, այդ հերթականությունը կարող է ն խախտվել: Բնական արարածների մոտ, նականա ար, ոգու գաղափարական նույթը ացակայում է, զգացմունքային նույթը հիմնականում կապված է գոյատնման ու սերնդատվության հետ (կենդանին սովից կարող է դառնալ անվախ, իր ձագերին պաշտպանող մայրն ի հայտ է երում մեծ խիզախություն, զուգավորման շրջանում արուները կատաղի կռվում են իրար հետ՝ մոռանալով այլ վտանգների մասին ն այլն), արարման նույթը հանդես է գալիս հազվադեպ (ասենք որսի, ինքնապաշտպանության ժամանակ) ն այլն: Այդ պատճառով նական արարածների մոտ ոգու ինքնապաշտպանական կամ սերնդատվության հետ կապված նույթն առաջնային է ն գերակայող, զգացմունքայինը հաջորդում է նրան, իսկ արարմանը հանդես է գալիս ացառիկ դեպքերում: Որոշ ընտանի կենդանիների մոտ, տար եր հանգամանքների պատճառով, զգացմունքայինը (ասենք հավատարմությունը տիրոջ նկատմամ ) կարող է ամ ողջովին գերակայել: Նախամարդու «եսը» նորոշ է կենդանական մակարդակին, այդ պատճառով նրա ոգին էլ դրսնորվում է նական արարածներին հատուկ նույթներով, այսինքն գաղափարականի ացակայություն, զգացմունքային ն արարման նույթների ստորադասում ինքնապաշտպանականի (այսինքն «եսի» պաշտպանության) նկատմամ : - Ինչքան մարդը հեռանում է կենդանուց, այնքան ավելի հստակ է ացահայտվում նրա ոգու մարդկային նույթին հատուկ գերակայության ձնը: Նրա մեջ ոգու գիտակցական նույթը կարող է նսեմացնել կյանքի պաշտպանության ն սերնդատվության նազդը (հանուն գաղափարի մահապարտները գնում են ինքնազոհա երման, հանուն հավատի՝ կուսակրոնները հրաժարվում են ամուսնությունից ինքնասպանության երնույթը ն այլն): Այլ խոսքով, ոգու գաղափարական նույթը կարող է զանցառել ցանկացած ինքնապաշտպանական նական օրենք: Նման ան կարող է կատարվել նան զգացմունքային նույթի հետ՝ ասենք մարդը կարող է հանուն սիրո զոհել իր կյանքը ն այլն: Այդ պատճառով որոշ փիլիսոփաներ գտնում են, որ

Ա.·.

Ո գու

μնույթն ու կառավարեÉիությու նը

- Մարդն ապրում է իր նմանների շրջապատում, հասարակական հարա երությունների միջավայրում ու հետնա ար, նան՝ տար եր մարդկային ոգիների փոխհարա երությունների ն փոխազդեցությունների ոլորտում: Այդ տեսակետից ընդունված են անձի ոգի, հանրային (ազգի, ժողովրդի, հասարակության, ընտանիքի, մարդկային խմ ի ն այլն) ոգի, ժամանակի ոգի, պատմության ոգի, առարկայացված (ստեղծագործության, աշխատանքային ն այլն) ոգի ն այլ հասկացություններ: Անձի ոգին, որը վերա երում է կոնկրետ անհատին, ինքնա ացահայտվում է նրա՝ իր ուժի նկատմամ վստահության, հնարավորությունների ն հետնա ար հաջողության հասնելու, իր ցանկությունների, կարծիքի, արդարացիության, գաղափարախոսության, համոզմունքի, ինքնության պաշտպանության, իր նպատակներին հասնելու վճռականության ն այլ դրսնորումներում: Այն կարող է հանդես գալ գիտակցորեն, խթանվելով անձի կողմից՝ կամքի, համառության, ինքնաներշնչման, հոգե անական վարժությունների (օրինակ, յոգերի մոտ) միջոցով: Այն կարող է հանդես գալ նան ինքնաերա ար, առանց գիտակցության «միջամտության», նազդորեն՝ անկախ մարդու կամքից ու մտադրություններից, անմիջականորեն ենթագիտակցությունից: Եր ալպինիստը համառորեն ձգտում է արձրանալ լեռան կատարը ն, ի վերջո, չընկճվելով դժվարություններից ու վտանգներից, հասնում է իր նպատակին, դա գիտակցությամ դրսնորվող ոգու գործունեությունն է, այց եր հետապնդվող մարդը ցատկում է լայն անդունդի վրայով՝ գերազանցելով մարդկային ոլոր հնարավորությունները, դա արդեն ոգու անգիտակցորեն դրսնորման ձն է: Ոգու անգիտակցորեն դրսնորումները հաճախ հանդիպում են նան ստեղծագործական գործունեության, արարման ժամանակ, եր մարդ ներշնչանք է ապրում, ստեղծագործելու անհաղթահարելի պահանջ: Ոգին անգիտակցորեն դրսնորող մարդը կարող է լինել սովորական, ուրիշներից ոչնչով չտար երվող, նույնիսկ նավորությամ կամ ֆիզիկապես թույլ: Նրա ոգին կարող է հանդես գալ արտակարգ իրավիճակներում, անկանխատեսելի հանգամանքների ժամանակ: - Սովորական պայմաններում, մարդու առօրյա գործունեության

ժամանակ, նորմալ մարդու ոգին գտնվում է որոշակի արգելակող գործոններով կասեցված վիճակում ն քիչ է ազդում նրա գործելակերպի վրա: Բնականա ար, դա անրաժեշտ է այլոց հետ սովորական, հավասարակշռված փոխհարա երություններ ապահովելու համար, այսինքն, եր ղեկավարվելով միայն իր գիտակցությամ , իր առկա մտավոր կամ ֆիզիկական հնարավորություններով անձը կարողանում է լուծել առաջացած հիմնահարցերը: Այդ կասեցնող, արգելակող գործոնները կարող են լինել տարեր նույթների ն հիմնականում կախված են անձի հոգեկան ու արոյական առանձնահատկություններից: Նման գործոններ կարող են լինել տատանումները, ուժերը հաշվարկելու միտումը, ինչպես նան նավորության այնպիսի առանձնահատկությունները, ինչպիսիք են՝ զգուշավորությունը, խոհեմությունը, հեռատեսությունը ն այլն: Բայց ուժեղ ոգու առկայության դեպքում նման գործոնների ազդեցությունը չքանում է՝ ոգու անհրաժեշտա ար դրսնորման պահից, իսկ նման մտածելակերպը հաճախ հնարավորություն է տալիս ավելի հաշվենկատ ղեկավարել ոգու գործունեությունը: Թույլ կամ անկառավարելի ոգու պատճառով տեղի է ունենում ֆիզիկական, արոյական կամ հոգեկան հավասառակշռության խաթարում, որի հետնանքով առաջանում է ինքնատիրապետման կորուստ, սարսափ, սթրես ն այլն: Ուժեղ ոգի ունեցող անձը եր եք չի կորցնում ինքնատիրապետումը ն կարողանում է սառնասրտորեն ուղղություն տալ ոգու նպատակային գործունեությանը: - Ոգու դրսնորման, նրան ամ ողջությամ ինքնա ացահայտվելու հնարավորություն տալու ն գործելու նպատակով անհրաժեշտ են պայմաններ, որոնք չեզոքացնում են արգելակող գործոնների ազդեցությունը: Այդ նպատակի համար օգտագործվում են ինչպես նյութական, այնպես էլ ոչ նյութական միջոցներ: Մարտից առաջ հաճախ զինվորներին տալիս էին ոգելից խմիչքներ, մարզիկներին տալիս են արհեստական խթանիչներ, եր եմն օգտագործում են զանազան դեղամիջոցներ (թմրադեղեր): Նման միջոցները ոչ թե ուժեղացնում են ոգին, այլ հիմնականում վերացնում են նրա դրսնորմանը արգելակող գործոնները, հնարավորություն են տալիս ոգուն՝ ինքնա ացահայտվել ամ ողջությամ : Նման միջոցները թույլ ոգուն ուժեղացնել չեն կարող (հար ած նապաստակը առյուծ է դառնում նապաստակների շրջապատում): Պետք է նկատել, որ արհեստական խթանիչների հաճախակի օգտագործումը ոչ միայն թուլացնում է մարդու ֆիզիկական հնարավորությունները (էներգիան միշտ վերցնելով ապագայից), այլն ազդելով հոգե անության վրա, նման խթանիչների նկատմամ

առաջացնում է մշտական պահանջ, որին գիտակցությունն անգամ ի զորու չի դիմադրել: Մարդու գոյապահպանության ամ ողջ նազդը կենտրոնանում է այդ խթանիչների վրա, ն ոգին անընդհատ գործում է այդ պահանջը ավարարելու համար միջոցներ գտնելու ուղղությամ : Արգելակող գործոնները մշտապես ճնշվելով, ի վերջո վերանում են, ն մարդը դառնում է անկառավարելի, փաստորեն հոգեկան հիվանդ (թմրամոլ, հար եցող ն այլն): - Ոգու արհեստական դրսնորման ոչ-նյութական, ոգեղեն միջոցներից կարելի է նշել ներշնչանքը, ինքնաներշնչումը, հիպնոսը, աղոթքը, համոզելը ն այլն, որոնք ամ ողջ ուշադրությունը կենտրոնացնելով, այն ուղղում են ոգուն արգելակող գործոնների ազդեցության թուլացմանը ն նրա գործունեության ազատականացմանը: Արտաքին, ոչ-նյութական ազդող միջոցներից ամենաակնառուն թերնս հիպնոսն է: Հիպնոսացնողը խոսքերով ներշնչելով կամ շարժումների միջոցով ամ ողջությամ իրեն է ենթարկում անձի ոգին ն դրա շնորհիվ լրիվ կառավարելի է դարձնում իրեն՝ անձին: Այստեղ ակնառու ացահայտվում է ոչ միայն անձի ոգու դերը նրա կենսագործունեության մեջ, այլն այդ ոգու կառավարելիության հետնանքները: Հիպնոսացված մարդու մոտ լրիվ ացակայում է սեփական կամքը, դադարում է գործել գիտակցությունը, նա կորցնում է ինքնությունը ն կատարում է հիպնոսացնողի ոլոր հրամանները: Մասնագետների պնդումով հիպնոսացված վիճակում իր արոյական սկզ ունքներին հակասող հրամանները անձը չի կատարում: Հիպնոսված անձը հրամանները կատարում է հիպնոսային քնի վիճակում, այսինքն նրա գործողությունները կառավարվում են դրսից ենթագիտակցությանը թելադրված ազդանշաններով: Որ դա ոգու գործունեությունն է՝ երնում է նան այն հանգամանքից, որ հիպնոսացված վիճակում մարդը կատարում է գործողություններ, որոնք սովորական վիճակում ֆիզիկապես չէր կարող կատարել (օրինակ, հորիզոնական քարացած վիճակում մեծ ծանրություններ պահելու հայտնի փորձը ն այլն): Մյուս կողմից, դա ապացուցում է, որ ոգին անմիջականորեն կապված է ենթագիտակցության հետ, ն նրա հիմ-

Ա.¹.

Ø արդկային

ոգու առանÓնահատկություն ները

Արարումը կամ ստեղծագործելու գործընթացը մարդու մտածված, նպատակաուղղված ն միաժամանակ ոգեղեն գործունեություն է՝ ոգու անմիջական մասնակցությամ : Արարումը հատուկ է հիմնականում մարդուն: Բնական արարածներից ոչ մեկը ընդունակ չէ նորաստեղծության: Եր նության մեջ կենդանին, թռչունը, միջատը ույն են շինում, կամ թռչունները դայլայլում են ն այլն, դա արարում չէ: Նրանք նույն անը հազարավոր տարիներով կրկնում են նազդորեն, առանց նորույթ մտցնելու (թերնս նորույթը մարդու ստեղծած արհեստական նյութերի մնացորդների օգտագործումն է՝ դարձյալ՝ առանց գիտակցելու): Արարման ոգեղեն գործունեությունը նախ ն առաջ պահանջում է վերացական մտածողություն, եր ստեղծվելիքը իր աղադրիչներով կամ անմիջական տեսքով գոյություն ունի արդեն գիտակցության մեջ ն մնում է այն իրականացնել, կամ ենթագիտակցական մեջ լինելով, ի հայտ է գալիս արարման ընթացքում: Շատ արդագույն հիմնախնդիրներ հաճախ լուծվում են անսպասելիորեն, երազում, որնէ անկապ իրադրության մեջ ն այլն: Հաճախ ոգեղեն գործունեությունը կարծես տեղի է ունենում անձից անկախ, անսպասելիորեն, ոգու ռնկումների տեսքով, որոնք հանդիպում են հատկապես հանճարների մոտ: Նրանց համար ոգին ոչ միայն անձնական ներքին էներգիայի դրսնորում է, այլն պարունակում է Արարչական ներուժ. այսինքն, նրանք դրսից ստանում են նան լրացուցիչ էներգիա, որի շնորհիվ նրանց արարումները ստանում են համամարդկային նշանակություն ն փաստորեն ուղենիշներ են հանդիսանում ամ ողջ մարդկության գիտակցական ու արոյական առաջընթացի գործում: - Սեփական ոգու գիտակցական մեթոդներով (ինքնաներշնչման, ինքնահամոզման) կառավարման շնորհիվ վերացնելով ոգու դրսնորման արգելքները, անձը կարծես հաղորդակցության մեջ է մտնում սեփական ոգու հետ, խթանում է նրա գործունեությունը ն, եթե այդ նրան հաջողվում է, նա ձեռք է երում ինքնավստահություն, հոգեկան հավասարակշռվածություն, մտքի պայծառության, կամքի ամրապնդում ն այլն: Փաստորեն անձը, ոգու գործունեությունը նշված մեթոդներով նպատակաուղղելով որոշակի ուղղությամ , հզորացնում է իր մտավոր ն ֆիզիկական գործունեության արդյունավե-

տությունը: Պետք է նկատել նան, որ այդ մեթոդներով, ոգու միջոցով կարելի է կառավարել ոչ միայն զգացմունքները, այլն զգայարաններից եկող ազդանշանների նկատմամ անձնական վերա երմունքը (ասենք արձրությունից կամ մթությունից առաջացած վախը, որնէ հոտի կամ համի նկատմամ զզվանքը ն այլն): - Գոյություն ունի տեսակետ, թե ոգին ինքը ժառանգական երնույթ է, այսինքն ուժեղ ոգի ունեցող ծնողներից ծնվում են ուժեղ ոգի ունեցող ժառանգներ: Եթե դա ճիշտ է, ապա հավանական է՝ ունի կենսա անական կամ գենետիկ հիմք, այց առավել հավանականը ուժեղ ոգով ծնողի հետ մշտական շփումն է: Մյուս կողմից, ընդհակառակը, կյանքում հաճախ է պատահում, որ ուժեղ ոգի ունեցող ծնողների զավակները ոգով թույլ են լինում: Հետնա ար, այստեղ կարնոր դեր են կատարում դաստիարակությունը, կյանքի պայմանները: Սովորա ար արեկեցիկ կյանքը, պահանջները հեշտությամ ավարարելու հնարավորությունը, մշտական խնամակալությունը, եր ոգու դրսնորման համար անհրաժեշտություն չի զգացվում, այն կարծես թմրում է: Միայն ծայրահեղ վիճակները, վատ պայմանները, դժվարին կացությունները ստիպում են ոգուն հաճախակի ինքնադրսնորման: Հաճախակի ինքնադրսնորումները կարծես մարզում, ուժեղացնում են ոգին: Ուժեղ ոգի ունեցող ծնողների զավակները, եթե չեն ժառանգում նրանց ուժեղ ոգին, հավանա ար ժառանգում են նման ոգի ունենալու նախապայմանները ն դրանք փոխանցում են իրենց ժառանգներին: Համենայնդեպս ուժեղ ոգու ժառանգման կամ սերունդներին փոխանցման գործընթացի վրա չեն ազդում նավորության այնպիսի գծերը, այնպիսի սովորությունները, ինչպես ասենք հղփացածությունը, ծուլությունը ն այլն, այլ միայն տվյալ ժառանգի մոտ ուժեղացնում են կամ ամրացնում ոգու դրսնորմանն արգելակող պատնեշները: Ոգու ժառանգման հասկացությունը կարելի է տարածել ոչ միայն տվյալ անձի սերունդների, այլն նրա արարման արդյունքների, ստեղծած արժեքների նկատմամ : Որոշ իմաստով, հատկապես արվեստագետների պարագայում, ստեղծագործությունը մարդու ոգեղեն զավակն է, ժառանգը: Այսինքն, արարման վերջում դրա արդյունքի մեջ մնում է նրանց ոգու մասնիկը, ն ինչքան հզոր ու կայուն է այդ մասնիկը, այնքան արձր է այդ արարման արժեքը ն մնայուն՝ արարման հետ միասին: Ուրեմն, կարելի է ընդունել, որ մարդու մահից հետո նրա ոգին չի անհետանում կամ հոգու հետ չի անցնում այնկողմնային ոլորտ, այլ կարծես ներծծվում է նրա թողած գործերի մեջ (վերնում նշված լիցքի նման): Այստեղ, թերնս, տեղին է հետնյալ նկատառումը. հայտնի է, որ

արվեստագետները որքան շատ են ստեղծագործում, այնքան վարպետանում են, ն արձրանում է նրանց ստեղծագործությունների արժեքը, ոգեղենությունը: Հետնա ար, ինչքան շատ է ներդրվում ստեղծագործության մեջ ոգին, այնքան հզորանում է սեփական ոգին (ջրհոր փորելու նման՝ ինչքան շատ է հատակից հանվում հողը, այնքան նա խորանում է): Մյուս կողմից, ինչպես նկատեցինք վերնում, ինչքան քիչ առիթ է լինում ոգու դրսնորման համար, այնքան նա թմրում է: Դա ոգու ամենակարնոր ու նշանակալից առանձնահատկություններից է: - Կյանքի նոր տեսակների առաջացման ն հների կործանման պատճառներին նվիրված ուսումնասիրություններում ենթադրվում է նան, թե տվյալ տեսակի մեջ ուժեղ ոգին ազդելով ն ճնշելով, թուլացնում է ամ ողջ տեսակը՝ ի վերջո այն հասցնելով կործանման: Որոշ տեսակները մեռնում են, որովհետն գոյության կռվում տեսակի մեջ եղած ուժեղ անհատները ոչնչացնելով թույլերին, հնարավորություն չեն տալիս իրենց սերունդներին խաչաձնելու նրանց սերունդների հետ, որը ոգուն տալով միակողմանի նույթ, թուլացնում է ամողջ տեսակի դիմադրողականությունը արտաքին տարա նույթ ն անսպասելի երնույթների դեմ: Ուժեղները ուժի վրա հենվելով փորձում են կյանքի պայմանները հարմարեցնել իրենց, իսկ թույլերն իրենք են հարմարվում կյանքի պայմաններին. այսինքն գոյության կռվում որդեգրում են ճկուն վարվելակերպ: Մյուս կողմից ուժեղները չհանդիպելով դիմադրության, նրանց ոգին դրսնորվելու կարիք չի զգում ն կարծես թմրում է, թմրեցնելով ամ ողջ տեսակի ոգին: Եվ ստացվում է, որ եթե արտաքին հանգամանքները դասավորվում են այնպես, որ ուժեղների ուժը չի ավարարում դրանք հաղթահարելու, իսկ նրանց ոգին հաճախակի չդրսնորվելու պատճառով աստիճանա ար թուլացել է, նրանք պարտվում են ն ոչնչանում, իսկ թույլերը, հարմարվելով նոր պայմաններին, գոյատնում են: Դրանով է ացատրվում հազարավոր տարիներ առաջ ապրած թրատամ վագրի, քարանձավային առյուծի ն այլ հզոր գազանների տեսակների անհետացումը: Դա նության օրենք է, որը գործում է ամ ողջ օրգանական աշխարհում, նույն թվում նան մարդկային հասարակության մեջ (թերնս դրան է առնչվում նան ազնվականության դասի կամ հռոմեական ազգի վերացումը): Իհարկե այս հարցը քննարկելու կարիք ունի այն առումով, որ չի ացառվում, որ երկու ուժեղ ոգիների ժառանգը կամ թույլ ոգիների ժառանգը ունենա ուժեղ ոգի: Տեսակի ներսում ուժեղների ն թույլերի խաչաձնումը եր եմն

ծնունդ է տալիս նան անհատների, որոնք ուժեղ ծնողներից ժառանգում են ուժեղ ոգի, իսկ թույլ ծնողներից՝ վարվելակերպի ճկունություն, ն այդ անհատներն են տեսակի պահպանման ու զարգացման հիմնական գործոնները: Ազգի մաքրության, առանձին անհատների կամ ցեղերի արյան մաքրության ռասիսիտական հայացքները, փաստորեն ավելի շատ վտանգում են տվյալ ազգի, ցեղի հարատնման հեռանկարները:

Ա.ե.

Ա ագային ոգին

- Ազգի ոգին այն հիմնական գործոնն է, որը ազգին հնարավորություն է տալիս գոյատնելու ն հարատնելու: Ազգի ոգին հիմնված է նրա լեզվի, նօրրանի, ավանդույթների, սովորույթների, հոգեկան կերտվածքի, նավորության, արոյական կերպարի միագումարի վրա: Ազգային ոգու ժառանգումը պայմանավորված է ոչ միայն առանձին անհատների կողմից իրենց նախնիների ոգիների կամ այդ ոգիների դրսնորումների նախապայմանների ժառանգումով, այլ ամ ողջ ազգի՝ յուրաքանչյուր անհատի գործունեության շնորհիվ ազգի ոգու ուժեղացման կամ թուլացման, յուրաքանչյուր դարաշրջանում նոր ոգեղեն արժեքներ ստեղծելու կամ նախնիների ստեղծածը կորցնելու պատճառով փոփոխված ոգու ժառանգումով: Ինչքան ուժեղ է նախնիների կողմից ժառանգություն թողած ազգի ոգին, ինչքան շատ արժեքներ են ստեղծել հաջորդ սերունդները ն դրանով ուժեղացրել այն, այնքան ուժեղ է տվյալ պահին ազգային ինքնագիտակցության, ինքնավստահության վրա հիմնված ազգային ոգին: Պատահական չէ, որ զավթիչները կամ նվաճողները աշխատում են ոչնչացնել նվաճվածի ոգեղեն արժեքները՝ պատմական հուշարձանները, գրական ժառանգությունը ն այլն. այսինքն՝ պակասեցնել հետագայում տվյալ ազգի մեջ ուժեղ ոգի առաջանալու հնարավորությունը: Ազգի ոգեղեն արժեքները ազգային ոգու պահեստարանն են: Ազգի ոգին ազգի ճակատագրական, ծայրահեղ վիճակների ժամանակ, այնտեղից է էներգիա ստանում, ուժեղանում, ինչը ինքնա ացահայտման, հզորանալու ն իր ազգային խնդիրները լուծելու հնա-

րավորություն է տալիս: Այդ տեսակետից ազգային ոգին, ինչպես առանձին անձի ոգին, իրեն դրսնորում է արտակարգ հանգամանքների ժամանակ ն հնարավորություն է տալիս հաղթելու՝ անկախ ազգի թվաքանակից ու վիճակից՝ ի զարմանս ն ի սարսափ հզորների: Նման պարագաներում ազգի ոգին դրսնորվում է միաժամանակ ոլոր ոլորտներում ամ ողջ հնարավորություններով՝ ն գաղափարական, ն զգացմունքային, ն արարման, ն ինքնապաշտպանական: - Անհատի ոգու ազդեցությունը ինչպես ազգի, այնպես էլ հանրույթի ոգու վրա կախված է ոչ միայն նրա ոգու ուժից, անձի գրաված դիրքից ու հեղինակությունից, այլն նրա հանդես գալու ժամանակից ու պայմաններից: Ուժեղ ոգով առաջնորդը հզորացնում է ազգը, նախամարդու մեթոդներով ղեկավար դիրք գրաված թույլ ոգով անձը թուլացնում է ազգի ոգին ն վտանգում նրա նորմալ կենսակերպը, նրա զարգացումը, նույնիսկ՝ ապագան: Նման ղեկավարները ի հայտ են գալիս կամ ազգի ոգեղեն ցնցումների ժամանակ, եր մարդկանց մեջ ավելի շատ գործում է զգացմունքային ոգին, քան առողջ դատողությունը, ն նրանք հեշտությամ խաղալով մարդկային զգացմունքների վրա, տար եր մեքենայություններով կարողանում են գրավել առաջատար դեր, կամ ազգի արգավաճման ու հզորության գագաթնակետին, եր ամ ողջ ազգի ոգին, չունենալով դրսնորման անհրաժեշտություն, թմրած է, ն ազգը քիչ է հոգում իր ճակատագրի համար: - Ազգի գոյատնման ամ ողջ ընթացքում նրա ոգին պահպանվում է իր այն հատկանիշների, այն որակների մեջ, որոնցով տվյալ ազգը տար երվում է մյուսներից: Իր պատմության ընթացքում ազգն ստեղծում է առասպելներ, հեքիաթներ, էպոսներ, որոնց մեջ արտահայտում է իր պատկերացումները արու ու չարի, լավի ու վատի նկատմամ , դրանց միջոցով խոսում Արարչի նկատմամ իր վերաերմունքի մասին՝ պատմական կամ հեքիաթային հերոսներին օժտելով իր պատկերացումներով դրական ու լավագույն հատկանիշներով: Եվ որքան այդ հերոսների ոգին մոտ է արիական

Ա.½.

Ê մμային

ոգու կառավարումը

- Եր նախնադարյան մարդիկ որսից առաջ կատարում էին հատուկ ծիսակարգ՝ պարերով ներկայացնելով որսի տեսարանները, դա դիտվում էր որպես որսի հաջողությանը նպաստելու կախարդության, հմայության մի ձն: Իրականում դա որսորդների խմ ի ոգու արձրացման միջոց էր, հատկապես խոշոր կենդանիների որսի ժամանակ: Այսինքն, նրանք զգում էին խմ ային ոգու իրողությունն ու միջոցներ էին ձեռնարկում այն հզորացնելու համար: Առանձին անձի ոգին, անձի արձր գիտակցության պայմաններում, այս կամ այն չափով գտնվում է նրա հսկողության տակ ն դրսից դժվար է կանխատեսել նրա ոգու առանձին դրսնորումները, այց մարդկային խմ ի մոտ այն դառնում է կանխատեսելի ն հեշտ կառավարելի: Խմ ային ոգին ոչ թե առանձին ոգիների պարզ, թվա անական գումար է, այլ դրանից առանձին, ազմապատիկ անգամ հզոր մի երնույթ: Այն թույլ դիմադրողականություն ունի հոգե անական վարակի նկատմամ , ն վարակված ոգով մարդիկ խմ ում հաճախ մոռանում են սեփական անձը, դադարում են մտածել ու կողմնորոշվել այն աստիճան, որ անգամ կարող են գործել ի վնաս սեփական անձի, սեփական շահերի, հօգուտ իրենց վարակողների: Այլ խոսքով, խմ ային ոգին ընդունակ է ճնշել ն իրեն ենթարկել խմ ի մեջ մտնող առանձին անհատների ոգիները ն նրանց գործունեությունն ուղղել ցանկալի հունով: Մարդ արարածը, գիտենալով հանդերձ, որ անկարգությունների ժամանակ կարող են լինել ընդհարումներ, նույնիսկ զոհեր, առանց մտածելու խառնվում է ամ ոխին, կամովի ենթարկվելով խմ ային ոգուն ն նրան ենթարկելով իր անձնական ոգին: Եվ եր տար եր միջոցներով հաջողվում է ցրել ամ ոխին, այսինքն ճնշել նրա խմ ային ոգին, նրա հետ ճնշվում են նան առանձին անձաց ոգիները: Ամ ոխի առանձին, նույնիսկ ուժեղ ոգի ունեցող անհատները, տեսնելով ամ ոխի խուճապահար փախուստը, իրենք էլ հետնում են ուրիշներին: Տվյալ դեպքում սովորա ար առաջին փախչողները հանդես են գալիս որպես նոր հոգե անական վարակի աղ յուրներ: - Äամանակակից քաղաքական ն հոգե անական գիտությունների զարգացման պայմաններում հնարավոր է դարձել տեղեկատվական կեղծիքի, քարոզչության ու գովազդի մեթոդներով, ըստ ցան-

կության, ձնավորել հասարակական գիտակցությունը, մարդկանց մտածելակերպը, դատողության ուղղվածությունը: Նման դեպքերում գիտակցությանը պատվաստվում է այնպիսի արտակարգ, ծայրահեղ իրավիճակային իրադրություններ կամ պատկերացումներ, որոնք առաջ են երում հանրույթի ոգու ընդհանուր ար եցում կամ տագնապ, հոգե անական ընդհանուր ռնկում ն հնարավորություն են ընձեռում մարդկային հոծ խմ երին վերածել ամ ոխի ն դրդել ծրագրված հետնանքներով գործողությունների: Նման մեթոդներն օգտագործվում են հեղափոխությունների, զանգվածային ցույցերի, անկարգությունների, ինչպես ասենք, ժողովրդավարական համարվող երկրներում ընտրությունների ժամանակ՝ անձաց կամ գաղափարների գովազդի ձներով: Ներկայումս նման մեթոդները մշակվում են հատուկ, այդ նպատակների համար կազմակերպված ն արհեստավարժ մասնագետներով համալրված ազմաթիվ գիտական կենտրոններում (իհարկե զարգացած երկրներում): Այդ մեթոդները կիրառում են հռետորները, առաջնորդ դառնալու հավակնորդները կամ նրանց աջակցող անհատները: Ամ ոխի ոգու ղեկավարման ձներից են հատուկ, ամ ոխի լսելիքի համար հաճելի, մշակված ելույթները կամ կարգախոսները: Խմ ային ոգու ռնկումներ են առաջանում զանգվածային միջոցառումների՝ համերգների, մարզական ն այլ մրցումների, ցուցադրական ելույթների ժամանակ, եր հանդիսատեսները վարակվում են արտիստների, մարզիկների, հռետորների ուժեղ արտահայտված ոգով (նույն երնույթին կարելի է դասել նույնիսկ նորաձնության տարածումը): - Ոգու ուժեղացումը կարնորվում է հատկապես զինվորական գործում: Այդ տեսակետից անակում հրամանատարներ նշանակում են ոչ միայն գերազանց մարտական գիտելիքների, այլն ուժեղ ոգու տեր անձաց, որոնց գործողությունները լինում են վստահ, հրամանները՝ որոշակի, կտրուկ ն անառարկելի՝ պարունակելով ուժեղ ոգի ն դրանով խթանելով զինվորների ոգու ակտիվացմանը: Պատերազմում հաղթելու համար ոգին կատարում է հսկայական դեր: Պատմությունից հայտնի են դեպքեր, եր փոքրաքանակ, սակայն հզոր ոգու տեր անակը հաղթել է թվաքանակով ու զինվածությամ իրեն շատ անգամ գերազանցող թշնամուն: Հզոր ոգի ունեցող անակը միշտ հաղթական է: Զինվորի ոգին հատկապես հեշտ է արձրացնել, եր նա ներքուստ համոզված է իր կռվի արդարացիության, նպատակի ճշմարտացիության, նան սեփական հզորության մեջ: Սակայն նշված առաջին երկու պայմանները նորոշ են հիմնա-

կանում արձր գիտակցություն ն ոգեղենություն ունեցող ազգերի անակներին: Իսկ վերջին պայմանը հավասարապես նորոշ է ոլոր անակների համար: Սեփական հզորության մասին վստահությունը գալիս է զորքի ուժեղ զինվածության, մեծ թվաքանակի ն արձր մակարդակով ղեկավարման գիտակցումից, իսկ թերզարգացած ազգերի մոտ՝ նան անպատժելիության ն թալանի ակնկալիքից: Բանակի ոգու արձրացման համար մեծ նշանակություն ունի առաջին հաղթական մարտը, սակայն այն նան վտանգավոր է, եր առաջանում է ար եցում հաջողությունից (էյֆորիա), ոգու կառավարելիության թուլացում, որն իր հետնից երում է զգոնության թացման ն ուժերի գերագնահատման վտանգ: - Ոգու դրսնորման վրա հետաքրքիր ազդեցություն է թողնում հատկապես երաժշտությունը. զինվորական գործում՝ մարտական քայլերգը, ժողովրդի շրջանում հայրենասիրական երգերը, կրոնում՝ սաղմոսներն ու ժամասացությունը ն այլն: Երաժշտությունն ինքը լինելով ոգեղեն երնույթ, հնչելիս, ռեզոնանսի մեջ է մտնում ն ուժեղացնում անձի ոգին՝ տալով նրան նոր լիցք ու թափ: - Նախորդ աժիններում հիշատակված ոգեղեն ցնցումների 500ամյա պար երականությունը միաժամանակ նշում է ժամանակի ոգու՝ իր արձրագույն աստիճանի հասնելու պահերը: Ոգեղեն ցնցումների ժամանակ առաջ են գալիս նոր կրոններ, գաղափարներ, աշխարհայացքներ, ծնվում են արձրագույն գեղարվեստական ստեղծագործություններ, կատարվում են գիտական խոշոր հայտնագործություններ՝ հաճախ միաժամանակ ն իրարից անկախ: Նման պահերին, կարծես ամ ողջ մարդկության, տար եր ազգերի հանճարների միտքը, ոգին դուրս են գալիս իրենց սահմաններից, ստանդարտներից, փշրում են նական ու արհեստական պատնեշներն ու ինքնադրսնորվելով նոր թափ են հաղորդում ընդհանուր առաջընթացին: Ոգին հակադրվելով նյութականին, ընդունակ է այն վնասելու գնով առաջացնել հետագայում նյութականն առավել արձր մակարդակի հասցնելու պայմաններ: 500-ամյա պար երականությամ համամարդկային մասշտա ով ոգու արձրակետերին հաջորդում են հանգիստ, համեմատա ար համաչափ զարգացումները՝ ոգու դրսնորման ժամանակ առաջացած մտավոր ձեռք երումների հիման վրա: Այդ ժամանակ աստիճանա ար տեղի է ունենում նյութականի աճ՝ ի վնաս ոգու: Ոգին կարծես մղվում է հետին պլան, ն

Ա.¿.

Ո գու

աայրահեղությունները

- Մարդկային ոգու դրսնորումների ժամանակ հատկապես վտանգավոր են նրա ծայրահեղությունները՝ ոլոր մակարդակներում: Մարդու ոգու կառավարելիության վերը նշված մեթոդներով հեշտ է նրան մղել ծայրահեղությունների՝ կանխատեսելի կամ անկանխատեսելի հետնանքներով: Ոգին իր արձրագույն վերելքին է հասնում խմ ային ոգու մակարդակում ն կարող է մարդկային խմին վերածել վճռական գործողությունների հակված ամ ոխի: Կուսակցական գաղափարների, կրոնների դեպքերում այն կարող է մարդուն հասցնել մոլեռանդության, անհանդուրժողականության, այլախոհների նկատմամ ատելության՝ իր ացասական դրսնորումներով: Սարսափը, վախը կարող է սրել թույլ ոգիների մոտ ինքնապաշտպանության նազդը, կաշկանդել ոգու գաղափարական, արարչագործական նույթները, անձին ստիպել կորցնել ինքնակառավարումը, ամ ոխին դարձնել խելահեղ անհատների խում , որոնք կուրացած՝ ի զորու չեն ոչինչ ըմ ռնել: Առանց տար երակելու ամ ոխը կարող է ոչնչացնել ամեն մի լավ ու առաջադիմական գործ, նախաձեռնություն, հալածել առանձին այլախոհներին, հանճարներին, նույնիսկ գնալ ինքնաոչնչացման (որը եր եմն օգտագործում է նախամարդկային եսը): Վերնում նշված գլխապտույտը հաջողության պատճառով, արեցումը ոգու ծայրահեղ ռնկումն է, որը հաճախ կարող է ի չիք դարձնել արդյունքները՝ հետին պլան մղելով անականությանը: - Հաճախ է օգտագործվում չար ոգի արտահայտությունը: Ինչպես վերնում նշվեց, ոգին էներգիայի ձն է, հետնա ար այն չար կամ արի լինել չի կարող: Նույն էներգիայի տեսակով կարելի է ն՛ կառուցել, ն՛ ոչնցանել: Մարդու նավորության մեջ կան ն դրական, ն ացասական գծեր, ն մարդու չար կամ արի լինելը կախված է այդ գծերից որնէ մեկի գերակայությունից, ինչն էլ արտահայտվում է նրա ոգու դրսնորումներում: Ընդորում, այն կարող է դրսնորվել ն գիտակցորեն, ն անգիտակցորեն: Գիտակցորեն դրսնորումները արտահայտվում են անեծքի, հայհոյանքի, վիրավորանքի ն այլ ացասական արտա երումների ժամանակ, ատելության պոռթկումների ձնով: Որպես ոգու անգիտակցական ացասական դրսնորում կարելի է

համարել, ասենք, աչքով տալը: Այստեղ անգիտակցական նույթը կայանում է նրանում, որ չի տար երակում իր ազդեցության օ յեկտը, ն մարդը կարող է աչքով տալ նույնիսկ իր սիրելիներին, ինքն իրեն: Դա տեղի է ունենում անձի կողմից իր ոգուն կառավարել չկարողանալու կամ այն ինքնահոսի թողնելու դեպքում: Աչքով տալու երնույթի մասին կարելի է շատ օրինակներ երել ն դատողություններ անել, որոնց վերա երյալ խոսակցությունները սովորա ար հեգնախառն երանգներ են ունենում (հավանա ար վախենալով ծիծաղելի երնալուց): Հետաքրքիր է, որ լրջախոհ մարդիկ, այն համարելով սնահավատություն, հաճախ իրենք էլ լռելյայն փորձում է խուսափել դրանից: Իսկ ընդհանրապես այդ երնույթը հաճախ է հանդիպում կյանքում: Դիցուք որնէ առարկա մարդուն շատ է հիացնում ն այն անսպասելի դեպքի պատճառով վնասվում է, կամ մարդը չափազանց վստահ է լինում որնէ գործի հաջողության մեջ ն անսպասելիորեն անհաջողության է հանդիպում ն այլն: Դրանք, փաստորեն, վերնում նշված ոգու ծայրահեղացման հետնանքներ են: Եթե փորձենք դա ացատրել, ելնելով ոգու՝ էներգիայի տեսակ լինելու ենթադրությունից, ապա այն կարելի է համեմատել էլեկտրական լիցքի կուտակման հետ (չխորանալով վերջինիս ֆիզիկական նույթի մեջ): Եր տեղի է ունենում լիցքի գերկուտակում, ի վերջո հետնում է պարպումը, ասենք, կայծի կամ կայծակի տեսքով՝ իր հետնանքներով հանդերձ: ճիշտ է կատակով, այց աչքով տալուց խուսափելու համար մարդիկ հաճախ թքում են ձախ ուսի վրայով, կսմթում մարմնի համապատասխան մասերը, կրում են հմայիլներ, երեխայի շորերին, աչքի ընկնող տեղում ամրացնում են կապույտ ուլունք, կամ խոսակցության ժամանակ հիշատակում աչքով չտալու անհրաժեշտությունը ն այլն: Իրականում նման գործողություններով, անկախ դրանց ձնից, մարդիկ փորձում են կառավարել ոգուն, կանխել նրան ծայրահեղանալուց: Ոգու՝ ացասական կողմերով դրսնորվելու ընդունակություններն օգտագործում են զանազան գրավոր ու անավոր կախարդություններ, հմայություններ կատարելու ն այլ նպատակներով: Նման գործողություններով նախամարդը, փաստորեն փորձում է իրականացնել իր կամքը, ցանկությունները, նպատակները մեկ ուրիշի ոգին իրեն ենթարկելու, կառավարելի դարձնելու այսինքն նրան ստրկացնելու միջոցով: Դա ուրիշի կամքի, ճակատագրի վրա ազդելու ձգտում է, որը ոչ միայն ան արոյական է, այլ հակամարդկային ու հակաարարչական: Այդպիսի մեթոդներից օգտվել փորձողները

Բ.

- Մարդը զգալով ճակատագրի իրողությունը ն այս կամ այն չափով իր կախվածությունը դրանից, իրեն առնչվող որոշ կարնոր դեպքերի, հանգամանքների, երնույթների անկախությունն իր կամքից, «թվացյալ» պատահականությունների հնարավորությունները ն այլն, ձգտում է ինչ-որ ձնով պատկերացում կազմել իր ապագայի, իրեն սպասվելիքի, գործողությունների հաջող կամ անհաջող ելքի, գալիք անհաջողություններից խուսափելու հնարավորությունների մասին՝ այն ակնկալիքով, որ գիտենալով դրանց մասին, հնարավորություն կունենա նան ազդել դեպքերի ընթացքի, այլ կերպ ասած՝ ճակատագրի վրա: Այսինքն, մարդը ցանկանում է իր ձեռքով կարգավորել իր ճակատագիրը, առանց մտածելու, որ եթե նման հնարավորություններ ունենան ոլորը, ապա կյանքը կվերածվի պայքարի՝ ոլորը ոլորի դեմ (ցանկացած մարդ մտածում է իր եսի մասին, գտնելով, որ ինքը յուրահատուկ է): Սովորա ար, հեռանկարային ծրագրեր կազմելիս, անձը փորձում է նախատեսել այդ ծրագրերի իրագործման ճանապարհին հանդիպելիք խոչընդոտները, արգելքները շրջանցելու միջոցները, սպասվելիք աջակցող կամ խանգարող երնույթները, հանգամանքները ն այլն: Բայց վճռական պատահականությունը, որը չի նպաստում կամ հաճախ ի չիք է դարձնում այդ ծրագրերը, կամ ընդհակառակը, անսպասելիորեն աջակցում է այդ ծրագրերին, մարդը նախատեսել չի կարող: Այդ իրողությունն զգալով մարդն իր կենսագործունեության ընթացքում ն համոզվելով ապագան իմանալու իր անկարողության մեջ ու կարծելով, թե այդ հնարավոր է միայն այնկողմնային ուժերի միջոցով, դիմել է գուշակներին, կախարդներին, որոնք կարողացել են նրան համոզել կամ ապացուցել՝ իրենց նման ընդունակություն ունենալու մասին: Մարդկային քաղաքակրթության արշալույսից սկսած առ այսօր, տար եր դարաշրջաններում հանդես եկած գուշակները, կախարդները, պայծառատեսները մեծ ազդեցություն են

ունեցել հատկապես կառավարողների, իշխողների վրա: Դժ ախտա ար նրանք մեծ մասամ եղել են խա ե աներ, այց հանդիպել են նան իրոք մարգարեներ, որոնց գուշակությունները կատարվել են ապշեցուցիչ ճշտությամ : - Հին Հունաստանում մեծ հաջողություն ունեին դելփյան պատգամախոսները: Հին Հայաստանում քրմերը գուշակում էին սոսիների տերնների սոսափյունով, միջնադարում Նոստրադամուսի գուշակությունների ճշգրտությունն առ այսօր զարմացնում է մարդկանց: Նույնը կարելի է ասել նան մեր ժամանակներում Վանգայի գուշակությունների վերա երյալ ն ներկայումս լրջությամ ընդունվող աստղագուշակների մասին ն այլն: Գոյություն ունեն նույնիսկ գուշակությունների առանձին, հատուկ դպրոցներ՝ դրուիդների, չինական, հնդկական, աֆրիկյան: Գուշակությունները կատարվում են համակարգիչների կիրառմամ , տար եր աստղագիտական տեղեկատուների, աղյուսակների միջոցով: Քրիստոնեական եկեղեցին խստորեն արգելում է գուշակությամ զ աղվել՝ դա համարելով ճակատագիրը, այսինքն Արարչի կամքը փոփոխելու փորձ: Իրականում դա հնարավոր էլ չէ անել, քանզի մարդը, նախ անկախ իր կամքից, այդ ծրագրի կատարողն է, ացարձակապես չգիտենալով այդ ծրագրի նպատակաուղղվածության մասին, ն հետո ացառված չէ, որ իր ճակատագրի այս կամ այն երնույթի, այս կամ այն պահի մասին ճիշտ գուշակության միջոցով տեղեկացնելը նս մտնում է այդ ծրագրի իրագործման մեթոդների մեջ: Այսինքն, մարդը տեղյակ է պահվում մի երնույթի մասին, որի կատարումը մտնում կամ չի մտնում այդ ծրագրի մեջ, հակասում կամ աջակցում է դրան, ն նրան նախօրոք տրվում է հնարավորություն, թելադրվում է կամ պարտադրվում խուսափել դրանից կամ ընդհակառակը: - Եթե հաշվի չառնվեն նախամարդկային խա ե այությունները, որոնք այս ասպարեզում մեծ ծավալ են կազմում, ապա կարելի է ենթադրել, որ ճիշտ գուշակությունները գերազանցապես հիմնված են կանխազգացումների վրա, որոնք լինելով ոգու դրսնորումների ձներից, գործում են ենթագիտակցական մակարդակում: Դժվար է ասել, թե կոնկրետ տվյալ պահի կամ հարցի մասին գուշակելիս որն է այստեղ կարնոր դեր կատարում, գուշակի, թե՞ նրան դիմողի կանխազգացումը, քանի որ սովորա ար վարպետ գուշակները, վարժված լինելով հաջողությամ հաղորդակցության մեջ մտնել դիմողի ենթագիտակցության հետ, ճշտորեն կարդում ն նկարագրում են նրա մտքերը, կանխազգացումները՝ օգտվելով հոգե անական այն տարրական իրողությունից, որ մարդը սովորա ար գուշակին դիմե-

լիս իր ուշադրությունը կենտրոնացնում է իրեն հետաքրքրող խնդրի վրա (հիշենք վերնում նշված ոգու կառավարելիության երնույթը, ասենք հիպնոսի միջոցով): Ընդհանրապես նման գուշակները լավ հոգե աններ են, ն ուշադիր հետնելով մարդու դեմքի արտահայտություններին, ակամա, աննկատելի շարժումներին, հեշտությամ կարող են հետնել մտքերի ընթացքին ն դրանք վերապատմել: Կան մտքերը հաջողությամ կարդալու ունակությամ օժտված, այց ոչ որպես գուշակ ձնացող անձինք (հաճախ նրանք հանդես են գալիս կրկեսներում), որոնք գիտակցական թե ենթագիտակցական մակարդակում կարդում են դիմացինի մտքերն ու վերարտադրում: Գուշակները, հաճախ նկարագրելով դիմացինին հայտնի ճիշտ փաստերը, կարողանում են գուշակել նան ցանկացածը ն մեծ մասամ տալիս են հաճելի պատասխան: Որոշ գուշակներ մտքերի ուժեղ կենտրոնացման են հասնում որնէ առարկայի, նյութի վրա ուշադրությունը կենտրոնացնելու միջոցով (ջրին, արճճին, հալված մոմին, սուրճի աժակին ն այլն): Եթե ուշադրություն դարձնենք, սովորա ար ճիշտ են ստացվում արդեն անցած կամ ընթացքի մեջ գտնվող երնույթների ու դեպքերի վերա երյալ գուշակությունները, որոնց քաջ հայտնի է դիմողը ն որոնք օգտագործվում են գուշակի խոսքերի նկատմամ հավատ ներշնչելու համար: Հնում (չի ացառվում նան հիմա) սովորա ար գուշակները տալիս էին երկիմաստ պատասխաններ ն դիմողին թողնում պատասխանի ընտրությունը՝ ըստ իր ցանկացածի, ն հետնանքների պատասխանատվությունը (հիշենք Դելֆյան տաճարի Պյութիա գուշակուհու երկիմաստ պատասխանը Կրեսոս թագավորին): Պետք է նկատել, որ շատ գուշակներ, եթե նկատում են դիմողի թերահավատ վերա երմունքը, կասկածանքը կամ չեն կարողանում կարդալ նրա մտքերը, հրաժարվում են գուշակել, պատճառա անելով այնկողմնային ուժերի մերժումով: Գուշակությունները մեծ մասամ կատարվում են որոշակի վարձատրությամ կամ նվիրատվությամ (անվարձ գուշակումներ հազվադեպ են): Այսինքն գուշակները, իրենց այդ կարողությունը օգտագործում են շահ ստանալու նպատակով: Բայց հետաքրքիրն այն է, որ դեռնս չի լսվել որնէ գուշակի մասին, որը կարողացել է խոշոր շահում ստանալ, ասենք, վիճակախաղից, կամ այլ խաղերից, ն դա նրանք պատճառա անում են անկողմնային ուժերի դրած արգելքով (արժե մտածել): - ճշգրիտ գուշակությունները ճակատագրի ընթացքի պահպանման գործում լուրջ գործոններ են, ն թե որն է այդ գործոնների դերը

ն դրանց հայտնվելու նպատակը, ոչ մի գուշակություն հուշել չի կարող, քանզի դա կնշանակեր գուշակել ճակատագիրը: Իսկ հատկապես մեծամասշտա իրադարձությունների, ցնցումների նական կամ այլ երնույթների զարմանալի գուշակությունները կատարվում են ավելի հաճախ, հավանա ար այն պատճառով, որ որնէ առանձին անհատ, որը կատարել էր այդ գուշակությունը կամ որին հաղորդվել էր այդ մասին, կամ ի զորու չէ փոխել այդ երնույթը (այսինքն ճակատագրով նախատեսվածը) ն հանդիսանում է սոսկ ակամա մասնակից, կամ ինչ-որ պատճառով կանխազգացման համար ավելի ուժեղ համապատասխան ազդանշաններ է ստացել: Գուշակության տարածված ձներից մեկը մարդու ճակատագրի որոշումն է ձեռքի ափում գտնվող «գծագրերի» միջոցով: Այդ ուղղությամ նույնիսկ կան հատուկ ախտացույցներ ն տեղեկատուներ: Այս դեպքում գուշակության ճշտությունը կախված է գուշակողի երնակայության մակարդակից: Հետաքրքիր է, որ ձեռքով օժտված մյուս կենդանի արարածներից (օրինակ, կապիկներից) միայն մարդու ափի մեջ կան նման «գծագրեր», ն դրանք հիմք են ընդունվում որպես «մարդ» արարածի համար նախատեսված ճակատագրի առկայության ն այն գուշակելու հնարավորության ապացույց: Աստղագուշակությունը գալիս է շատ հնուց ն մեծ ազդեցություն է թողել զորավարների, թագավորների այս կամ այն որոշումը ընդունելու ն ժողովուրդների ճակատագրերի վրա: Նույնիսկ Հիտլերն ուներ իր անձնական աստղագուշակը, ն թե ինչ դեր կատարեցին նրա գուշակությունները ն որքանով էին դրանք ճիշտ՝ ցույց տվեցին հետագա դեպքերը: Աստղագուշակությունը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ տիեզերքը միասնական է ն նրանում կատարվող ցանկացած երնույթ (այսինքն՝ աստղերի, մոլորակների տեղաշարժերը) այս կամ այն չափով հուշում կամ ազդում են մարդկանց ճակատագրերի վրա: Այստեղ հիմնախնդիրն այն է, թե աստղագուշակը ինչքանո՞վ ճիշտ է կարողանում ըմ ռնել ու ացահայտել այդ կապը: - Կանխազգացումները, որոնցից վարպետորեն օգտվում են գուշակները, մարդու մոտ հաճախ են պատահում, այց մեծ մասամ դրանց վրա ուշադրություն չի դարձվում կամ դրանց նշանակություն չի տրվում: Դրանք ավելի շատ պայմանավորված են մարդու հոգու գործունեությամ («հոգին վկայում է»): Հաճախ է պատահում, որ այդ կանխազգացման պահը համընկնում է մարդու մարմնի այս կամ այն մասում տեղի ունեցող մկանային երնույթների հետ: Եր մարդը

համոզված է (կամ իրեն ներշնչում է), որ այդ կապը պատահական չէ, այսինքն մկանային այդ երնույթը կանխազգացման ձն է, ապա դա այդպես էլ լինում է (աչքը խաղում է, ափի մեջ քոր է գալիս ն այլն): Այդ կապը ազմիցս կրկնվելով, ամրապնդվում է ն եր եմն դառնում է ճիշտ կանխագուշակման միջոց: Այսինքն, հոգին իր ազդանշանները տալիս է այդ մկանային խաղերի միջոցով, ն մարդը սովորում է դրանք ընկալել: Գերզգայուն մարդկանց մոտ համեմատա ար ուժեղ է հոգու ն գիտակցության կապը: Նրանք հաճախ նշաններ են տեսնում կամ զգում ն ուշադրություն դարձնում դրանց վրա: Նման մարդկանց հաճախ անվանում են նախապաշարվածներ: Բայց նման նշաններն իրոք գոյություն ունեն, ն մարդը պետք է կարողանա ընկալել դրանք: Այդ նշաններով հոգին, գտնվելով ենթագիտակցության մեջ, ազդանշաններ է ուղարկում գիտակցությանը: Իսկ վերջինս դրանք ընկալելու համար պետք է ունենա համապատասխան մակարդակ, փորձ ն ուշադրություն: Այդ երնույթը ոլորովին կապ չունի փորձառության հետ, չնայած նույն հետնանքին է հանգեցնում: Եր մարդը ճանապարհին տեսնում է ծառի կախ ընկած ճյուղը ն մտածում է, որ այն մթության մեջ կարող է մեկի աչքը մտնել, դա փորձառություն է: Բայց եր ինչոր շենքի պատի տակից ամեն անգամ անցնելիս մարդու մտքով անցնում է հեռանալ այդ պատից, կարծես այն վանում է մարդուն, ն որոշ ժամանակ հետո այդ պատի տակ, հենց իր կողքին վերնի հարկից ընկնում է պատուհանին դրված ծաղկամանը, որն իր գլխին ընկնելիս կարող էր սպանել, դա արդեն կանխազգացում է (նման դեպքեր կյանքում պատահում են): Իհարկե ամեն քայլափոխում նշաններ փնտրելը ն դրանցով կառավարվելը, որ նկատվում է որոշ մարդկանց մոտ, ծայրահեղություն է, ավելի շուտ հոգեկան խանգարում: Բախտորոշ նշանները լինում են հազվադեպ ն կարծես անկապ: Պետք է միայն զգալ ն ուշադրություն դարձնել դրանց վրա՝ չարհամարհել կանխազգացումը: - Հարկ է նշել, որ կանխազգացման երնույթը գոյություն ունի նան նության մեջ համարյա ոլոր օրգանական ձների մոտ: Դա նկատվել է ն ույսերի, ն ձկների, ն միջատների, ն հատկապես արձրակարգ կենդանիների մոտ, որը, հավանական է, կյանքի պաշտպանության օրենքի դրսնորումներից է: Արնադարձային երկրներում ուժեղ փոթորկից առաջ մրջյունները լքում են իրենց ները, երկրաշարժից առաջ ակվարիումի ձկներն իրենց անհանգիստ են պահում, առնետները փախչում են խորտակվելիք նավից, որոշ ույսերի ծաղկելու ձնից կամ տերնների տեսքից գիտակները

գուշակում են սպասելիք եղանակը ն այլն: Այդ երնույթի նկատմամ առավել զգայուն են արձրակարգ կենդանիները, որոնց մոտ այն անվանում են նազդ (նշենք, որ դա կենդանու կողմից ժառանգա ար ստացվող՝ ներ կառուցելու ն այլ գործողություններ կատարելու նազդին չի վերա երում): Եթե նական աղետների դեպքում այդ արարածների նման վարքը փորձում են ացատրել շրջապատում կատարվող՝ մարդուն անհասկանալի փոփոխությունների պատճառով, ապա արձրակարգ արարածների մոտ կանխազգացման երնույթները՝ կապված ճակատագրի հետ, նման պատճառներով ացատրել հնարավոր չէ: Շները տիրոջ կամ այլ մոտիկ մարդկանց մահվանից առաջ սկսում են ոռնալ, չնայած այն կարող է լինել զուտ պատահականությունից (թեն կրկնվող պատահականություններն արդեն իսկ օրինաչափություն են): Հնում ձիերով ճամփորդելիս հաճախ նկատվում էր, որ նրանք հրաժարվում էին գնալ այն ճանապարհով, որտեղ վտանգ էր սպառնում, ու դա հաշվի էր առնվում ն այլն: Բացառված չէ, որ նման նազդ եղել է նան նախնադարյան մարդու մոտ ն ներկայումս էլ շարունակում է մնալ մարդկանց ենթագիտակցության մեջ: - Քնած ժամանակ, եր մարդու գիտակցությունը, արտաքին զգայարանները չեն գործում, միայն արթուն է ենթագիտակցությունը, որն ինչ-որ չափով պահպանում է արտաքին աշխարհի հետ կապը (մարդը շուռումուռ գալիս ն մահճակալից չի ընկնում, տակը չի թրջում ն այլն): Արթուն ժամանակ ստացած տպավորությունների, ինչպես նան քնած ժամանակ չգիտակցվող արտաքին ազդանշանների ազդեցության տակ մարդը երազներ է տեսնում, որոնք ենթագիտակցության մեջ կանխազգացումների հետ դրանց միախառնվելու արդյունք են, քանի որ մարդու վերա երմունքն արդեն արգելակիչ դեր չի կատարում, դրանց դրսնորմանը չի խանգարում: Իր ճակատագրի ընթացքին մարդու մասնակցության գործում երազները մեծ դեր կարող են կատարել: Շատ մարգարեական երազներ այս կամ այն գործը կատարելու կամ չկատարելու պատճառ են դարձել, շատ կանխազգացումներ, որոնք հայտնվել են երազի տեսքով, մարդուն հետ են պահել փորձանքներից, տհաճ վիճակներից կամ խթանել գործողությունները (թեկուզ Կեսարի երազը՝ Ռու իկոնն անցնելուց առաջ): Հետաքրքիր է, որ քրիստոնեությունը, արգելելով գուշակությունները, ընդունում է մարգարեական երազներով առաջնորդվելու անհրաժեշտությունը, ն Աստվածաշնչում հաճախ Աստվածը երազի միջոցով է կապի մեջ մտնում իր ընտրյալների հետ: - Երազների կապակցությամ հարկ է ուշադրություն դարձնել

եր եմն հանդիպող մի երնույթի վրա, որն ուշադրության չի արժանացել հոգե անների կողմից: Պատահում է, որ ուժեղ աղմուկից, ասենք պայթյունից, մարդը վեր է թռչում քնից ն անմիջապես հիշում, որ երազ է տեսել, որը վերջացել է այդ պայթյունով, չնայած հաճախ երազի ովանդակությունը ոլորովին կապ չունի պայթյունի իրական պատճառի հետ: Կապը միայն պայթյունի ձայնով է դրսնորվում: Նման նորոշ երազներից է օրինակ հետնյալը. երազում կրակում են իր վրա. նա վեր է թռչում, ն պարզվում է, որ տան մեջ ապակի կամ որնէ իր է կոտրվել, կամ աղմուկով ընկել: Վերլուծենք երազի ընթացքը. ենթադրենք անձը կանխազգացել է այդ դեպքի մասին ն տեսել է մի երազ, որը վերջացել է կրակոցով, ինչը ն համընկել է այդ աղմուկի հետ: Նման ենթադրությունը հավանական չէ, որովհետն աղմուկի պատճառն իր նույթով այնքան էլ լուրջ չէ, որպեսզի մարդն այդ մասին կանխազգացում ունենար ն երազ տեսներ: Այն նրա ճակատագրում լուրջ դեր չէր կարող խաղալ տվյալ դեպքում: Մնում է ենթադրել, որ այն մի քանի տասնորդական վայրկյաններում, որ անհրաժեշտ էր այն ուղեղին հաղորդվելու ն ուղեղի կողմից տագնապ առաջացնելով, արթնանալու ընթացքում նա տեսել է մի երազ, որը տպավորվել է հիշողության մեջ: Փաստորեն դեպքերի իրական հերթականությունը գնացել է աղմուկից մինչն արթնանալը, իսկ հիշողության մեջ տպավորվել է երազի տեսքով՝ երազում տեսած ինչ-որ դեպքերից մինչն աղմուկը: Այսինքն, երազում հետնանքն ու պատճառը իրենց տեղերը փոխել են, ն դեպքերն ընթացել են հակառակ ուղղությամ ՝ հետնանքից դեպի պատճառը: Ընդհանրապես երազատեսությունը սովորա ար սկսվում է արտաքին գրգռիչների ազդեցությունից, ն նույն նշված դեպքի ձնով, երազը կառուցվում է փաստորեն գրգռիչի ստացված ազդանշանի ընդունման պահից, անկախ նրանից՝ մարդն արթնանո՞ւմ է, թե ոչ: Սկսվելով այդ ազդանշանից, երազում դեպքերը ընթանում են այնպես, որ դրանց վերջա անը հանգեցնում է այդ ազդանշանին՝ այս կամ այն ձնով համապատասխանելով նրան: Այսինքն, կարելի է ենթադրել, որ առհասարակ երազները կառուցվում են հակառակ ուղղությամ , այց մարդու հիշողության մեջ տպավորվում են սովորական, նյութական իրականությանը համընկնող հերթականությամ : Այդ երնույթը համընկնում է այն իրողության հետ, որ սովորաար մարդը երազները տեսնում ն հիշում է արթնանալու պահին մոտենալիս կամ անհանգիստ քնելու ժամանակ, այսինքն, եր գի-

Գ. Այնկողմնային, ոչ նյութական ոլորտի մասին դատողություններն առ այսօր համարվում են կրոնների ն կրոնափիլիսոփայության մենաշնորհը ն գերազանցապես հիմնված են հավատի, սուր գրքերի, մարգարեների կամ առաքյալների քարոզների վրա, որոնք իմաստա անությունների, մարգարեությունների միջոցով փորձում են այդ մասին տալ որոշ նկարագրություններ, պատկերացումներ ն այլն: Նման իմաստա անությունների հիմնական նպատակը սեփական կրոնական ուսմունքի, կրոնական դոգմաների, ինչպես նան կրոնավորների նկատմամ հավատ կամ վախ ներշնչելն է, այսինքն ըստ իրենց գաղափարախոսությունների մարդկային ոգու կառավարումը: Բոլոր կրոններում հիմնական ուշադրությունը դարձվում է մարդու արոյականության զարգացման վրա՝ ի վնաս գիտակցության, այսինքն փորձեր են արվում հավասարակշռություն ստեղծել գիտակցության ն արոյականության աճի արագությունների մեջ՝ գիտակցության աճը սահմանափակելու միջոցով: Դա էլ հանդիսանում է կրոնների Արարչական առաքելությունը: Եվ ինչպես նշվել էր սկզ նական աժիններում, կրոնների պառակտումները հիմնականում առաջանում էին առանձին ազգերի, ժողովուրդների առանձնահատկություններից, քարոզիչների ինքնությունների, գաղափարախոսությունների տար երություններից ն այլն: - Շատ կրոններում այս կամ այն ձնափոխություններով այնկողմնային ոլորտը աժանվում է հիմնականում դրախտ, դժոխք, ինչպես նան քավարան տիրույթների, որտեղ անցնում են մարդկային հոգիները՝ տեսակավորված ըստ նյութական աշխարհում ապրած կյանքում որդեգրած վարքի ու արոյականության: Ընդորում, եթե քավարանում դրանք պետք է անցնեին որոշակի փորձաշրջան՝ ինչ-որ կերպ քավելով իրենց կատարած մեղքերը, ապա դրախտում կամ դժոխքում հայտնվելը վերջնական է, ն տեղափոխվելու ենթակա չէ (եթե իհարկե ժամանակակից դրախտում մեղք գործելու առիթներ չկան, որոնք կային Ադամի ն Եվայի ժամանակաշրջանում: Մյուս կողմից նշենք, որ որոշ հավատալիքներում դա ոչ թե մեղք է այլ

դրախտային պարգն): Ինչպես վերնում նշվեց, մարդը գտնվում է նյութական ն ոչ նյութական ոլորտների սահմանային տիրույթում ն ոչ նյութական ոլորտից ներթափանցող որոշ երնույթների, ոգիների, ճակատագրի, կանխազգացումների հաճախակի ազդեցության տակ: Առհասարակ կյանքը փաստորեն նյութական ն ոչ նյութական ոլորտներից ներթափանցած երնույթների համագործակցության արդյունք է: Հետնա ար, ոչ նյութական ոլորտի մասին որոշ պատկերացումներ կարելի է կազմել դրան նորոշ երնույթների դիտարկումների միջոցով: Սակայն այդ երնույթների մասին առայժմ եղած նյութերը կրում են սոսկ նկարագրական - հայեցողական նույթ ն նրանց ազդեցությունների հետնանքների մասին, թեկուզ ինտուիտիվ, որնէ միարժեք, լուրջ կարծիքներ գոյություն չունեն ( ացառությամ որոշ կրոնական ուսումնասիրությունների ն ինչու չէ, նան ժողովրդական ավանդույթների): Իսկ ինչ վերա երում է երազներին, հոգեանները դրանց առաջացումն ու ովանդակությունը կապում են զուտ նյութական ազդեցությունների հետ, խուսափելով որոշ երազների մարգարեական նույթը քննարկելուց: - Վերնում նշված վերլուծությունների կապակցությամ թերնս կարելի է որոշ եզրահանգումներ կատարել՝ չմոռանալով, որ այդ վերլուծությունները նս հիմնված են ինտուիտիվ ենթադրությունների ու տրամա անության համադրման փորձի վրա: Նշվեց, որ ոգին ինքը, լինելով հզոր, զգայուն է ու կառավարելի, ն կարելի է համարել էներգիայի ձն: Բայց նյութական աշխարհում ցանկացած էներգիան ծախսելիս պակասում է, իսկ ոգիների դեպքում, ինչպես նկատվել է, ծախսվելիս այդ էներգիան աճում է. ոգին ինչքան շատ է դրսնորվում, այնքան ուժեղանում է, արվեստագետը ինչքան շատ ոգի է ներդնում սեփական ստեղծագործության մեջ, այնքան սեփական ստեղծագործական ոգին ցայտունանում է ն այլն: Նման երնույթ կարելի է նկատել նան «գիտակցություն» երնույթի առնչությամ : Ինչքան մարդը օգտվում է իր գիտակցությունից, ինչքան շատ է աշխատեցնում իր միտքը, այնքան այն ուժեղանում է: Եվ նույնիսկ ինչքան շատ է հաղորդում իր մտքերը ուրիշներին, ինչքան շատ է սովորեցնում, այնքան ինքը շատ է խորանում (իզուր չէ, որ ոլոր նշանավոր, գիտնականները աշխատում են միաժամանակ զ աղվել դասախոսությամ , իմաստունները միշտ ձգտում էին ունենալ աշակերտներ, ունկնդիրներ ն այլն, ոչ միայն հետնորդներ ունենալու, այլն սեփական դատողությունները հիմնավորելու նպատակով: Հաղորդելիս ձնավորվում ն հստակեցվում են նան սեփական մտքերը, որը հնարավորություն է ընձեռում

դրանց հետագա խորացման համար): Այստեղից կարելի է գալ մի եզրակացության, որ ոչ նյութական աշխարհում, որքան շատ է ծախսվում, այնքան ավելանում է (ճիշտ հայտնի հեքիաթի նման): Դա համապատասխանում է կրոններում լայնորեն ընդունված այն տեսակետին, որ մարդը ինչքան շատ է արիք գործում, այնքան շատ է ստանում: Սա հանդիսանում է նյութական ն ոչ նյութական ոլորտների հիմնական տար երություններից մեկը: Այստեղ այս եզրակացությունը կարելի է կասկածելի համարել ընդունողի կապակցությամ : Ստացվում է, որ այն ինչքան շատ ոգի է ստանում, այնքան գումարային ոգին թուլանում է: Բայց իրոք դա այդպես է, որովհետն ցանկացած ստեղծագործություն, որի ստեղծմանը մասնակցել են մի քանի անհատներ, այսինքն տար եր ոգիներ ունեցողներ, իր նշանակալիությամ ավելի ցածր է, քան մի անհատի կողմից ստեղծածը: Կամ, առանձին, հավասարապես ուժեղ ոգիներով օժտված անհատներից կազմված խմ ի խմ ային ոգին ավելի թույլ է, քան համեմատա ար թույլ ոգիներով օժտված ն մեկ ուժեղ ոգի ունեցող անհատի կողմից ղեկավարվող խմ ի խմ ային ոգին (կարծես տար եր ոգիներն իրար խանգարում են: Տվյալ դեպքում խումը հաջողության կարող է հասնել միայն առանձին անհատների կողմից սեփական ոգիների դրսնորումները գիտակցա ար կասեցնելու, այսինքն ենթարկվելու միջոցով): Իսկ ինչ վերա երում է խմ ական ստեղծագործության դեպքերին, որի մասնակիցները նրա տար եր մասերը ստեղծագործելիս մեկը մյուսին լրացնում են, այդ դեպքում հանդես է գալիս խմ ային ոգին, որը գործում է, ինչպես նշվել է վերնում, որպես մի միասնական ամ ողջություն: Գիտակցության պարագայում, քանի որ այն իր կիրառական իմաստով ավելի շատ է կապված նյութականի հետ, այստեղ, ինչպես նյութական երնույթների ժամանակ, տեղի է ունենում ստացողի մոտ գիտակցության կուտակում, որովհետն ստանալը ոգեղեն երնույթ չէ, ոգեղեն երնույթը հաղորդումն է: Վերջինս այդ պահին հնարավորություն է տալիս նան հաղորդողի գիտակցության աճին: Դրանով կարելի է ացատրել ամ ողջ մարդկության գիտակցության համընդհանուր աճը, ինչը չի կարելի ասել ոգեղեն ստեղծագործությունների վերա երյալ, թեկուզ ն այն հիմնավորմամ , որ ներկա ն անտիկ արվեստի արդյունքները համեմատելիս, ոչ ոք չի կարող համարձակվել նախապատվությունը տալ ներկայիս արվեստին, այսինքն պնդել ոգու աճը (նույնը նան՝ հին ու նոր հերոսների հերոսության աստիճանի մասին): Այսինքն գիտակցության աճը ակնառու է, իսկ ոգու ուժեղացումը՝ խիստ կասկածելի: Մյուս կողմից, երազները քննարկելու ժամանակ նկատվեց, որ

դրանք կատարվում են հակառակ ուղղությամ ՝ վերջից դեպի սկիզը, այց դրանք նյութականանում, այսինքն հիշողության մեջ ամրագրվում են սովորական ձնի՝ սկզ ից դեպի վերջը: Այսինքն ոչ նյութական աշխարհում ժամանակն ընթանում է հակառակ ուղղությամ , խախտվում է երնույթների պատճառա-հետնանքային կապը. հետնանքը նախորդում է պատճառին: Սրանով կարելի է թերնս ացատրել ոչ նյութական աշխարհից նյութական աշխարհ ներթափանցած երնույթները՝ կանխանզգացումների, մարգարեական երազների, ճշգրիտ գուշակությունների մեխանիզմների սկզ ունքները: Նույն կերպ էլ կարելի է ացատրել ճակատագրի իրագործման անխուսափելիությունը: Թերնս այս երնույթի արձագանքն է ոլոր կրոններում ընդունված այն դոգման, որ այնկողմնային աշխարհում մարդիկ պետք է պատասխան տան նյութական աշխարհում կատարած գործերի, այսինքն անցյալի համար: Այսինքն, ոչ նյութական ոլորտ տեղափոխվելով, հոգին անցնում է մարդու կատարած գործողությունների այն ոլոր փուլերը, որոնք նա անցել է նյութական աշխարհում, այց հակառակ հերթականությամ : Մյուս կողմից, սակայն, նյութական ն ոչ նյութական ոլորտներում երնույթների հակառակ ուղղվածության պատճառով, մարդու հոգին ոչ նյութական աշխարհում արժանանում է նույն վերա երմունքին ուրիշների կողմից, ինչպես մարդն է վերա երվել նրանց նյութական աշխարհում (դա երնի ամենամեծ պարգնատրումը կլիներ արդարների ն ամենամեծ պատիժը անարդարների համար. ավելին, քան դրախտում կամ դժոխքում գտնվելը): - Քանի որ նյութական ն ոչ նյութական երնույթների փոխներթափանցումը տեղի է ունենում սահմանային տիրույթում, ապա նական է ենթադրել, որ նույն ձնով տեղի է ունենում նան նյութական երնույթների ներթափանցում ոչ նյութական ոլորտ: Այստեղ, թերնս, նման ներթափանցումը հնարավոր է գիտակցության միջոցով՝ նյութական հասկացությունների, պատկերացումների ն այլ միջոցներով ոչ նյութական երնույթները ացատրելու ձներով: Բայց առավել նորոշ է նյութական ոլորտի որոշ, անհասկանալի երնույթներ ացատրելի դարձնելու համար ոչ նյութական ոլորտ թափանցելու, նրա սկզ ունքներն օգտագործելու փորձերը: Եվ իրոք ֆիզիկայում ընդունված կվարկների տեսության համաձայն մեծ զանգված ունեցող մեկից ավելի կվարկների միանալու միջոցով առաջանում են ավելի փոքր զանգված ունեցող տարրական մասնիկներ: Ընդորում, սահմանված է, որ զանգվածների տար երությունը վերածվում է էներգիայի: Բայց հենց իր՝ էներգիայի հասկացության նորոշումը,

ինչպես նան ֆիզիկական շատ հիմնարար երնույթների նորոշումը, նյութական ոլորտում առայժմ դեռ չի տրված (թեն օգտագործվում է): Մյուս կողմից ապացուցված է, որ նյութի շարժման արագությունը, լույսի արագությանը մոտենալիս, ժամանակը դանդաղում է, իսկ նրան հասնելիս ժամանակը կդառնա զրո: Ապացուցված է նան, որ լույսի արագությունից ավելի մեծ արագության հասնել հնարավոր չէ: Աստղագիտության մեջ ապացուցված է չափազանց խիտ աստղերի՝ «սն անցքերի» գոյությունը, որոնց մոտենալիս ժամանակը դանդաղում է՝ ձգտելով զրոյի: Ասել է, թե նրա մակերնույթի վրա այն պետք է զրո լինի: Այդ դեպքում հարց է առաջանում, թե ինչպիսի՞ն կլինի ժամանակը նրա ներսում, այսինքն, մակերեսից դեպի նրա խորքը շարժվելու ժամանակ: Բնական է, որ եթե մակերեսին ժամանակը զրո է, իսկ լույսի արագությունը հնարավոր չէ գերազանցել, մնում է ենթադրել, որ նրանց ներսում մակերեսից դեպի կենտրոնը շարժվելիս մեր պատկերացումների նկատմամ ժամանակը պետք է գնա հակառակ ուղղությամ (իհարկե այստեղ հարգելի ֆիզիկոսները կզարմանան երված դատողությունների պարզունակության վրա, այց արդյո՞ք ժամանակակից ֆիզիկայի հիմքը կազմող շատ երնույթների, ասենք ժամանակի, տարածության, էներգիայի ն այլնի համոզիչ սահմանումների ացակայությունն առ այսօր, ն տալու հնարավորության անհայտությունը ապագայում, չի հուշում առհասարակ ընդունված նյութական պատկերացումներով դրանց ացատրելու անհնարինության մասին): Նույն ենթադրությունը կարելի է կատարել նան չորրորդ չափման վերա երյալ, առանց որի հասկացության ժամանակակից ֆիզիկական շատ երնույթներ հնարավոր չէ ացատրել, այց որը մարդկային ուղեղը ոչ մի կերպ չի կարողանում պատկերացնել: Փաստորեն, կարծես ժամանակակից գիտության մաթեմատիկայի ն ֆիզիկայի նագավառներում մարդն իր նվաճումներով հասել է ոլորտների սահմանային տիրույթի ոչ նյութական մասերին շփվող մարզերին ն արդեն ստիպված է օգտագործել հասկացություններ, որոնք մատչելի չեն նրա զգայարաններին, պատկերացումներին (այսինքն՝ նյութական աշխարհին), ն փաստորեն առնչվում են ոչ նյութական (ան ացատրելի հասկացությունների, ինչպես Արարիչը, ոգին ն այլն) աշխարհին: Եվ շատ հավանական է, որ հետագա զարգացման ընթացքում գիտության մյուս ճյուղերում նս կկատարվի նույն երնույթը: Թե ինչ կլինի հետագայում, կարելի է անել հետնյալ ենթադրությունը. կամ մարդու արոյականությունը այնքան կաճի, որ կվերա-

Մ.

ØԱՐ¸Ը ԵՎ

ÐԱՆՐՈՒՅԹԸ

Ա. Ա.³.

Ð իշողության եր-ույթը

Մարդու գիտակցությունը հիմնականում, եթե ոչ ամ ողջապես, հիմնված է յուրօրինակ, միայն նրան հատուկ հիշողության վրա: Հոգե անության մեջ ընդունված է, որ հիշողությունը հատուկ է մարդուն ու արձրակարգ արարածներին ն նորոշվում է նրանց՝ որոշակի պայմաններում ձեռք երած տեղեկատվությունը պահպանելու ու որոշ ժամանակ անց այն վերարտադրելու ընդունակությամ : Չենթարկվելով այն մանրամասն քննարկելու գայթակղությանը, արժե այդ առթիվ կատարել որոշ խորհրդածություններ: - Ծննդյան օրվանից արձրակարգ կենդանու մոտ հիշողության երնույթը արտահայտվում է շրջապատի այս կամ այն երնույթի նկատմամ , իր կենսագործունեությունն ապահովելու համար համապատասխան վերա երմունք իրականացնելիս՝ ծնողներից ժառանգա ար (այսինքն՝ գենետիկ հիշողությամ ) ստացած կամ սովորեցրած, կամ նախկինում ձեռք երած փորձն ու տեղեկատվությունը օգտագործելու միջոցով: Նրա գործելակերպում հիշողությունը մասնակցում է կարիքի դեպքում, այս կամ այն հիմնախնդիրը լուծելիս որնէ առիթ ի հայտ գալուց, նախկին կամ նման պայմանների կրկնվելու, այլ խոսքով՝ անհրաժեշտության պատճառով: Աղվեսը մկան հոտն առնելիս, հիշում է նրա ույնը քանդելու, այլ ոչ թե նապաստակին դարանելու մասին, շունը ոսկոր կրծելիս իր ամ ողջ ուշադրությունը կենտրոնացնում է այդ հաճելի զ աղմունքի վրա, այլ ոչ թե հիշում է նախորդ օրվա կերածը: Այդ տեսակետից, փաստորեն, պայմանական, թե անպայման ռեֆլեքսներն էլ հիշողության տար երակներ են:

- Մարդու մոտ, վերացական մտածողության շնորհիվ, հիշողության երնույթը շատ ավելի արդ է, որի երնան գալու դրդապատճառները դժվար ացատրելի են: Բացի արձրակարգ արարածներին նորոշ անհրաժեշտությունից, մարդու մոտ հիշողությունը կարող է առաջանալ ոլորովին տար եր, նույնիսկ վերջնական արդյունքի հետ չկապված դեպքերի շնորհիվ: Օրինակ, պատահականորեն լսած «ծով» առը նրան հիշեցնում է իր ծովային ճանապարհորդությունը, նավի վրա, դիցուք, չուկչայի հետ ծանոթանալը, նրա պատմածը գայլերի ոհմակների մասին: Գայլերի մասին հիշողությունը, նրան դրդում է վերհիշել իր որսորդ ընկերոջը, որ պառկած է հիվանդանոցում ն այլն, ն այլն: Ասել է թե՝ հիշողությունը արձրակարգ կենդանիների մոտ առաջանում է կոնկրետ առիթներով, իսկ մարդու մոտ, տպավորված լինելով ուղեղի ծալքերում, ի հայտ է գալիս որնէ՝ տվյալ (վերջնական արդյունքին) չառնչվող պատճառով: Եթե առհասարակ, ի հայտ գալու որնէ պատճառ կամ առիթ չկա, կախված անհատից, այն կարող է երկար կամ կարճ ժամանակով մնալ կամ անհետանալ: - Ընդհանրապես, հիշողություն հասկացությունն ավելի համապարփակ ն ընդգրկուն իմաստ ունի: Օրինակ, հիշողության մի տարատեսակ է, եր որնէ գոյաձն, որը որնէ պայմանի մշտական ազդեցության տակ փոխում է իր վիճակը, այց այդ պայմանը վերանալիս վերականգնում է իր նախկին վիճակը, կամ նրանում առաջանում են ուժեր, որոնք դիմադրում են այդ պայմանին ն ձգտում են վերացնել այն: Ասենք առաձգականության երնույթը, եր ձողը ուժի ազդեցության տակ ճկվում է, նրանում առաջանում են լարումներ, որոնք հավասարակշռում են այդ ուժին ն ուժը հեռացնելիս վերականգնում են նրա նախկին վիճակը, կամ ճոճանակի տատանումը՝ ձգողության ուժի ն նրա շարժման իներցիայի պատճառով ն առհասարակ, ոլոր տեսակի տատանումները: Իսկ եր ճյուղը ճկելիս կոտրվում է կամ նախկին վիճակը չի վերականգնում, դա փաստորեն հիշողության կորուստ է: Թերնս այս երնույթով կարելի է ացատրել նույնիսկ հիշողության ուն մեխանիզմի աշխատանքը մարդկային ուղեղում՝ նեյրոնների մակարդակով: Մի խոսքով, հիշողությունը, որպես երնույթ, համապարփակ է, նորոշ է նական ոլոր գոյաձների համար, ունի տիեզերական ովանդակություն ն պարտադիր չէ, որ կապված լինի կյանքի կամ գիտակցության հետ: - Հիշողությունը մարդկային մտածելակերպի ամենակարնոր աղադրիչն է, նրա ինքնության, գործելակերպի ն առհասարակ, էության հիմնական հատկանիշը: Մարդու դաստիարակության ու զարգացման

ամ ողջ գործընթացը հիմնված է հիշողության վրա: Կարելի է ընդունել, որ ոչ միայն մարդու գիտակցությունը, այլն ամ ողջ նությունը, կենդանական ու ուսական աշխարհը, ամ ողջ կյանքը, զարգացումը՝ հիշողության արգասիք են: Յուրաքանչյուր օրգանական գոյաձնի սկզ նավորման ու կազմավորման, գոյատնման ու սերնդատվության հիմքը գենետիկական հիշողությունն է, որը ծրագրավորված լինելով առանձին գեների, քրոմոսոմների մեջ ապահովում է տվյալ անհատի, տեսակի գոյության ու զարգացման առանձնահատկությունները: Եր միա ջիջ կենդանին կիսվելով դառնում է երկուս, ապա այդ մեկի մեջ եղած զարգացման ն ազմացման գենետիկական հիշողության կոդը նս կիսվում է, ն յուրաքանչյուրի զարգացման փուլի ընթացքում այն նույնպես զարգանում է, ուժեղանում ն դառնում է ենթակա՝ նոր ջիջի հետ միասին ինքը նս կիսվելու: Իսկ թե ինչպե՞ս է մտել նախասկզ նական ջիջի մեջ նախասկզ նական հիշողության գենետիկական կոդը, որն ընդունակ է իր մեջ կրել միայն տվյալ ջիջին հատուկ տեղեկատվությունը, դա արդեն առնչվում է ծագումնա անության ան ացատրելի երնույթներին: Համենայն դեպս, ինչպես նշվեց վերնում, կյանքի ստեղծման համար անհավանական է, թեկուզ միլիարդավոր տար երակներով, նյութերի հանդիպումն ու կյանքով օժտված օրգանական գոյաձնի առաջացումը, առավել նս անհավանական է այդ գոյաձնի օժտումը գենետիկական, այսինքն՝ անվերջ ազմանալու գործընթացն ապահովող հիշողությամ : - Յուրաքանչյուր կենդանի օրգանիզմ աղկացած է իրարից տար երվող ջիջներից, որոնց ազմացումն ու քայքայումը ապահովում է տվյալ օրգանիզմի կյանքն ու զարգացումը: Այսինքն՝ յուրաքանչյուր կենդանի օրգանիզմի ազմամիլիոն տար եր ջիջներում կոդավորված են ազմացման ազմամիլիոն հիշողության կոդեր: Սերնդատվության ընթացքում, որը հիմնականում կատարվում է սերմերի միջոցով, այդ ազմամիլիոն կոդերը փաստորեն սկիզ են առնում սերմի մեջ եղած կոդերից, ն դժվար է ենթադրել ամ ողջ օրգանիզմի ոլոր ջիջիների զարգացման կոդերի համակարգված տեղավորումը մի սերմի մեջ: Հետնա ար սերմի մեջ տեղավորված է նման կոդերի ստեղծման կոդերը: Այլ կերպ ասած՝ սերմի մեջ տեղավորված անհատի առանձին ջիջների կյանքի ծրագրերի ծրագրերը: Իհարկե, նման հիշողությունը գործում է անհատից անկախ: Անհատը, ասենք մարդը, կարող է զանազան ֆիզիկական կամ այլ միջոցներով նականից ավելի ուժեղ զարգացնել իր այս կամ այն օրգանը՝ ձեռքը, ոտքը, ուղեղը, այց ընդհանուր տեսքը այն փոխել առայժմ ի զորու չէ (չի կարող քթի փոխարեն կնճիթ աճեցնել): Բայց այդ գենետիկ հիշողությունը, որ կարելի է պայմանականորեն

անվանել առաջին կարգի հիշողություն, նս անփոփոխ չէ: Այն նս զարգանում է հետագայում ն իր զարգացումով պայմանավորում է տվյալ տեսակի զարգացումը: Դա հիմնականում կատարվում է անհատից դուրս գտնվող գործոնների՝ կյանքի պայմանների, միջավայրի փոփոխության ն այլ պատճառներով: Բջիջների մեջ կոդավորված հիշողության փոփոխումը հանգեցրել է նրան, որ (ինչպես պնդում են հնագետները) ձկան լողաթնը վերածվել է կենդանու ոտքի կամ թռչնի թնի: Բայց այդ կատարվել է հարյուր հազարավոր, միլիոնավոր տարիների ընթացքում: Այստեղ նս դժվար է միանշանակորեն պնդել՝ այդ փոփոխությունը տեղի է ունեցել աստիճանա ար, նպատակաուղղվա՞ծ, թե՞ թռիչքներով, առանձին անհատների հիշողության գեների հանկարծակի փոփոխությունների ձներով (մուտացիաներով): - Երկրորդ կարգի հիշողությունը կապված է կենդանական աշխարհի կենսագործունեության հետ: Դժվար է ենթադրել՝ ուսական աշխարհում կենսագործունեության համար հիշողություն գոյություն ունի՞, թե՞ ոչ, համենայն դեպս, հիշողության այս ձնը, հավանական է, կապված է ակտիվ կյանք վարելու, այս պարագայում՝ մի տեղից մյուսը տեղափոխվելու կարողության հետ: Յուրաքանչյուր արձրակարգ արարած, որի սովորությունները ձեռք երովի են, (մինչն հասունանալը գտնվում է ծնողների պաշտպանության տակ), դաստիարակվում է հիշողության միջոցով: Կենսագործունեության ընթացքում էլ կենդանին հիշում է, ասենք, իր որսի, արոտատեղի սահմանների մասին: Այդ հիշողությունը կապված է ուղեղի գործունեության հետ, որը ղեկավարում է կենդանու ամ ողջ վարքը: Սակայն, ինչպես նշվել է վերնում, նական արարածը ն հետնա ար նախնադարյան մարդը, ինքն իր մասին, իր վիճակի մասին առհասարակ չի մտածում, նա մտածում է (եթե նրա նպատակաուղղված գործողությունները դիտենք որպես մտքի արդյունք) տվյալ պահին իր եսին առնչվող երնույթի, դեպքի, գոյաձնի հետ իր հարա երվելու մասին, ն նրա վարմունքը պայմանավորված է իր

Ա.

.

´ նաադի

եր-ույթը

Այստեղ թերնս հետաքրքիր է մակերեսորեն քննարկել նազդի երնույթը: Մատերիալիստական տեսակետից՝ նույն դեպքը կամ երնույթը ն դրա նկատմամ համապատասխան վերա երմունքը, անընդհատ, ազմահազար սերունդների մոտ կրկնվելիս, հիշողու-

թյան մեջ ամրապնդվելով, կայունանում է ն ՝անցնում գենետիկ հիշողության ոլորտը՝ նազդի ձնով: Սակայն ցանկացած ընտանի կենդանու նույն ազմահազար սերունդները ապրել են մարդու մոտ, այց նման ապրելաձնի պայմաններից, գենետիկ հիշողություն ձեռք չեն երել: Այլ ան է, որ ընտանի կենդանու ֆիզիկական կամ այլ հատկանիշները մարդու կողմից փոխվել են, այց եթե որնէ ընտանի կենդանու ձագը թողնվի ազատ, նության մեջ ինքնուրույն ապրելու, նա չի հիշի մարդու կողմից իր նախնիներին սովորեցրածը (շատ դժվար է առաջին անգամ ձիուն սանձելը): Ֆիզիկական հատկանիշները փոխելուց ացի, մարդը նրանց մեջ թուլացնում կամ ոչնչացնում է նան նազդային հիշողությունը: Ցանկացած հասուն ընտանի կենդանի կամ թռչուն, ազատ թողնվելիս, վաղ թե ուշ կոչնչանա սովից, ցրտից, կամ կդառնա գիշատիչներին կեր. որովհետն նրա նազդից ջնջվել են գոյության պայքարում դիմանալու համար անհրաժեշտ սովորույթները: Այսպիսով, մարդը, վերացնելով նության կողմից տրված նազդը, նրանց մոտ իր ցանկացածին համապատասխան, գենետիկ հիշողություն կամ նազդ չի կարողացել ձնավորել: Նույն ձնի մարդկային հարա երությունները, սովորույթները, թեկուզ հազարավոր տարիներ կրկնվելով, նազդ չեն դարձել: Երեխան, որը ապրել է գայլերի միջավայրում (նման դեպքեր պատահել են Հնդկաստանում), մեծացել է գայլային սովորույթներով ( այց ոչ նազդով), կորցրել է մարդկային հատկանիշները, այսինքն՝ նրա մոտ մարդուն հատուկ մարդկային սովորույթները նազդի չեն վերածվել: Նախնադարյան մարդն ապրում էր քարանձավներում կամ որջ էր փորում՝ ոչ թե գիտակցելով, այլ նազդով՝ մյուս արարածների նման:

Ա.·.

Ø արդկային

հիշողությունը

Մարդու հիշողությունը դասվում է հիշողության երրորդ՝ արձրագույն կարգին: Մարդը կարող է իր հետագա գործողությունները ծրագրավորել հիշողության մեջ եղած տվյալներն օգտագործելու միջոցով, այսինքն՝ մտավոր կապ հաստատել անցյալի, ներկայի ն ապագայի միջն: Կենդանին նման հատկություն չունի, նա իր հիշողությունն օգտագործում է տվյալ պահի թելադրանքով: Մարդու ինքնու-

թյունը, մտածելակերպը, ամ ողջովին հիմնված են հիշողության վրա: Որոշ հիվանդությունների կամ ֆիզիկական ու հոգեկան ցնցումների ժամանակ, եր մարդը կորցնում է հիշողությունը, կարծես դառնում է ուրիշ մարդ: Ընդ որում, նման կորստի դեպքում, մարդը իր մարդկային կերպարը, ասենք մարդկային վարքը, ուրիշ անձաց հետ հարա երությունների չափանիշները հիմնականում չի կորցնում: Այսինքն, նման հիվանդություններն ազդում են մարդու երրորդ աստիճանի հիշողության վրա (թերնս նման հիվանդություններից պետք է համարել նան այն, որ որոշ մարդիկ հարստանալիս կամ պաշտոն ստանալիս մոռանում են կամ փորձում են մոռանալ անցյալը: Նման հիվանդությունից ուժելը հեշտ է. պարզապես պետք է վերացնել հարուցիչը): Երրորդ կարգի հիշողությունը մարդկության լավ զարգացած ուղեղի արգասիքն է, որը ուսումնասիրվում է հոգե անների, ֆիզիոլոգների ն այլոց կողմից: Ընդհանրապես, տար երակվում են մարդկային հիշողության մի քանի որակներ՝ խոսքային-տրամա անական, հուզական, տեսողական, լսողական, շարժողական, հոտառական ն այլն: Գոյություն ունեն նան ժառանգական, կարճատն ն մշտական հիշողության երնույթներ: Այս որակներից մարդու համար հիմնական նորոշիչը խոսքային-տրամա անականն է: Մյուս որակները գոյություն ունեն նան կենդանական աշխարհում, նույնիսկ միջատների մոտ, ն այդ տեսակետից դրանք երկրորդ կարգի

Ա.¹.

Ð ասարակական հիշողությունը

Որպես չորրորդ կարգի հիշողություն կարելի է համարել հասարակական հիշողությունը, որը տվյալ ժողովրդի, տվյալ ազգի, մարդկային խմ ի հավաքական հիշողությունն է: Այն իր նույթով կարող է լինել խոսքային-տրամա անական՝ պատումների, հեքիաթների, էպոսների ձներով, լսողական՝ երգերի, երաժշտության ձներով, տեսողական՝ պատմական հուշարձանների, գեղարվեստական ու ճարտարապետական ստեղծագործությունների ձներով, արոյա-հոգե անական՝ սովորույթների, նիստուկացի, կրոնական պատկերացումների ձներով ն այլն: Ազգային հիշողության շնորհիվ դարերով սերնդից-սերունդ են փոխանցվում ավանդույթները, սովորույթները, ժողովրդական անահյուսությունը, ազգային այլնայլ արժեքները: Միաժամանակ փոխանցվում են նան տվյալ

ազգի պատմության ընթացքում տեղի ունեցած, նրա ճակատագրի վրա ազդեցություն թողած դեպքերը, նական ու հասարակական երնույթները: Եր եմն որնէ ազգի հեքիաթի, ավանդույթի վերլուծության միջոցով հնարավոր է լինում ացահայտել, ճշգրտել պատմական իրողությունները, դեպքերը: Այդ ոլորը միասին պատկերացում են տալիս տվյալ ազգի ազգային նավորության, մենտալիտետի, լավի ու վատի, արու ու չարի, Արարչի նկատմամ ունեցած վերա երմունքի մասին ն փաստորեն հանդիսանում են նրա ազգային գաղափարախոսության, նավորության հենքը: Վերջինս փոխանցման ընթացքում անընդհատ լրացվում է, հղկվում, ներառում տվյալ ազգի գաղափարական, գեղարվեստական, արոյա-հոգե անական նվաճումները, արժեքները, մարդկության առաջադիմության գործում կատարած ներդրումները: Ազգային մտածողության ն ոգու ձնավորման գործում կարնոր դեր է կատարում հատկապես պատմական անցուդարձերի մասին հիշողությունը՝ պատմական հիշողությունը: Անցյալում ձեռք երած հաջողությունների, նվաճումների մասին հիշողությունը ոգեղեն լիցք է հաղորդում ազգի հետագա արարման, զարգացման համար: Սակայն վտանգավոր է պատմական նվաճումների ացարձականացումն ու ծայրահեղացումը: Նախ ոչ մի ազգին, ինչքան էլ արձր ազգային արժեքներ ունենա ն մեծ ավանդներ ներդրած լինի մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գործում, քաղաքականության մեջ առանձնաշնորհություն չի տրվում: Հույները մեծ ավանդներ են ներդրել մարդկության զարգացման գործում, իսկ թուրքերը ոչ միայն չեն ներդրել, այլն մեծ չափով վնասել են: Հիշենք թեկուզ հունական հիասքանչ մարմարյա արձանների ոչնչացումը՝ դրանցից թուրքական շինությունների համար շինանյութ ստանալու պատրվակով: Սակայն ներկայիս քաղաքականության մեջ շատ ավելի մեծ դեր է կատարում թուրքերի ռազմական ուժը, քան հույների անցյալի ու ներկայիս արձր քաղաքակրթությունը, անցյալում ներդրած արժեքները (թեկուզ Կիպրոսի օրինակով): Մյուս կողմից, անցյալի դափնիների վրա ննջելն ազգին ոչ մի օգուտ չի կարող տալ: Յուրաքանչյուր ժողովուրդ, յուրաքանչյուր ազգ գնահատվում է պատմական տվյալ պահին իր ունեցած վիճակով, իր ուժով ն վարած քաղաքականությամ : Ուժեղները միշտ դժգոհում են պատմական հիշողության հիշատակումից, անցածի գործելակերպի արդարացիության գնահատումից՝ դրանք համարելով ոտնձգություն իրենց ուժեղության օրինականության հիմքերի հանդեպ, քանզի միշտ չէ, որ նրանց հզորությունը հիմնված է մարդկային արոյականության ն օրինականության վրա, ն միշտ չէ, որ նրանց պատմական խիղճը մաքուր է: Անցյալի կա-

տարած անօրինականությունների մասին ոչ ոք չի սիրում հիշել անձամ կամ չի ուզում թույլ տալ հիշելու ուրիշներին (Մորգանների նախապապը եղել է ծովահեն): Այլ խոսքով, պատմական հիշողությունն անհրաժեշտ է տվյալ ազգի համար իր հնարավորությունները, ներուժը, ունակությունները գիտակցելու, նրան ինքնավստահություն հաղորդելու ն հետագա որոշումները ճիշտ ձնով իրականացնելու համար: Ցանկացած ազգային դրական հերոս տվյալ ազգության ներկայացուցչին հպարտություն է ներշնչում, արթնացնում է նրան նմանվելու ցանկություն, նրա հերոսության մի մասնիկն իր ոգու մեջ ունենալու

Ա.ե.

Ð իշողության աարգացումը

Ներկայումս մարդկային հիշողությունը զարգացնելու ն հզորացնելու համար ազմաթիվ մեթոդներ են մշակված ն կիրառվում: Ամենահինը երնի կրկնությունն է, որ կիրառվում է կրթության ոլորտում: Կան նան այլ տեխնիկական կամ հոգե անական մեթոդներ: Մշակվում են խորհուրդներ, հանձնարարականներ: Հիշողության դերի, կիրառման մասին կատարվում են ազմատեսակ ուսումնասիրություններ: Բնականա ար, ազգային ավանդույթները, անահյուսությունը, հարյուրավոր, հազարավոր տարիներով ազգային հիշողության մեջ են մնացել, անընդհատ պատմվելով ու վերապատմվելով, կրկնվելով, մի սերնդից մյուսին փոխանցվելով, ն յուրաքանչյուր սերունդ դրանք հարմարեցրել է իր ժամանակաշրջանի պատկերացումներին, լրացրել նոր դրվագներով (օրինակ՝ «Սասունցի Դավիթ» էպոսը): Բայց ուշադիր քննարկելիս դժվար չէ նկատել, որ հիմնական առանցքը, հիմքը մնում է, չնայած պաճուճանքներին: Իհարկե, այստեղ ամենակարնորը ազգային պատմիչների անգնահատելի դերն է, պատմագրությունը, որոնց գործերում այդ ոլորը համեմատա ար անխաթար են մնացել: Համեմատա ար, որովհետն իրենք էլ եր եմն իրենց անձնական, անհատական մոտեցումներն են միահյուսել իրենց գործերին, փորձելով նույնիսկ փաստերը համապատասխանեցնել իրենց մտածելակերպին: Այս իրողությունը նկատելի է ոլոր պատմագիրների մոտ, սկսած Հերոդոտից, նույն թվում նան հայ պատմիչների աշխատություններում, որոնք լինելով քրիստոնեու-

թյան մոլեռանդ ջատագովներ, փորձել են հայկական ազգային այս կամ այն երնույթը կապել քրիստոնեական ավանդույթների հետ ն ակամայից վնասելով արիական նախնիների մասին հիշողությունը: Արիական շատ ավանդույթներ նրանց կողմից չեն գրանցվել այլնայլ պատճառներով (թեկուզ կրոնական կամ քաղաքական նկատառումներով), կամ գրանցվածները կորել են ու ոչնչացվել դարերի ընթացքում: Բայց այն քիչը, որ համարձակվել են գրի առնել (հատկապես Մովսես Խորենացու թողած ժառանգությունում), շատ կարնոր եզրահանգումների տեղիք են տալիս: Բայց, նախքան պատմիչների կողմից գրի առնվելը, կամ նրանց կողմից գրի չառնված շատ ավանդույթներ հազարավոր տարիների ընթացքում մնացել են ժողովրդի հիշողության մեջ: Այստեղ ժողովուրդը հնարել է հիշողության պահեստարանի պահպանման մի շատ պարզ ու հանճարեղ մեթոդ: Այն է. եր որնէ ավանդույթ, դեպք, պատմական երնույթ կապել է նության մնայուն գոյաձների հետ, ասենք լեռան, գետի, լճի, նական այս կամ այն հուշարձանի: Հայկական արձրավանդակը հարուստ է գետերով, նական հուշարձաններով ն առավել նս այնպիսի լեռներով, որոնց, իրենց տեսքի շնորհիվ, մի փոքր երնակայության առկայության դեպքում, հեշտ է կապել այս կամ այն ավանդույթի հետ: Արա Գեղեցիկի մասին ավանդույթը կապվել է Արայի լեռան հետ, որն հիշեցնում է մեջքի վրա պառկած մեռած մարդու, Հայկի մասին առասպելի տար եր դրվագները այս կամ այն տարածքի, լեռան հետ: Նման դեպքերը շատ-շատ են: Այստեղ հետաքրքիր մտորումների տեղիք է տալիս մի զուգադիպություն: Արարատից արնմուտք կա մի լեռ, որի վերնի մասը վաղ առավոտյան կամ երեկոյան, եր ստորոտը ծածկված է լինում շարժվող մշուշով, հիշեցնում է ծովի ալիքների վրա շարժվող նավ: Ինչպես սկզ ում նշվել է, Նոյի տապանի պատմության նախատիպը եղել է շումերական Զիասուդրայի առասպելը: Կարելի է ենթադրել, որ այդ լեռան տեսքը ու նրա հարնանությամ Արարատի գոյությունը, արիներին դրդել են ջրհեղեղի պատմությունը կապել այդ տեսարանի հետ ն այդ ձնով հազարավոր տարիներ պահել իրենց սերունդների հիշողության մեջ: Բնական է, նրանց արշավանքները սկզ ում եղել են դեպի հարավի՝ տաք ու արե եր տարածքները, որով հիմք են դրել աշխարհի առաջին՝ շումերական քաղաքակրթությանը: Հիշողությունը մեծ չափով ուժեղացնելու այդ մեթոդը հավանական է գերազանց արդյունքներ է տալիս հատկապես այն պատճառով, որ խոսքային հիշողությունը զուգորդվում է տեսողական հիշողության հետ, ն վերացականը դառնում է պատկերավոր ու շոշափե-

լի: Նշենք, որ նման մեթոդը կիրառում է նան ժամանակակից մարդը՝ լեզուներ սովորելու կամ նույնիսկ այնպիսի պարզունակ ն թվում է զվարճալի տեսքով, եր ինչ-որ ան հիշելու համար որնէ տեսանելի պայմանական նշան է արվում, ասենք մատների, այս կամ այն առարկայի վրա: Ներկայումս արնմտյան որոշ հոգե աններ մարդկային հոգե անության կատարելագործման ն դրա միջոցով հաջողության հասնելու համար խորհուրդ են տալիս մարդկանց ձեռք երել հոգեկան հավասարակշռություն ն հանգստություն՝ անցյալը մոռանալու ն ապագայի մասին չանհանգստանալու միջոցով: Նրանց առաջարկը՝ կենտրոնացնել ամ ողջ ուշադրությունը ներկայի վրա ն գործել պահի թելադրանքով, անհրաժեշտությունից ելնելով, փաստորեն նշանակում է նահանջ մարդու էությունից՝ հիշողության դերի սահմանափակման ն միակողմանի մտածելակերպի արմատավորման միջոցով: Սակայն, չնայած նման խորհուրդներին, Արնմուտքում գործում են ազմաթիվ վերլուծական ն հետազոտական կենտրոններ, որ-

Բ.

- Յուրաքանչյուր մարդ իր մտածելակերպում, վարվելակերպում, գործելակերպում ղեկավարվում է այլոց հետ ունեցած հարա երություններում իր որդեգրած դերից, իր շահերից ու ցանկություններից խող սկզ ունքներից, ինքնությունից ու անհատականությունից, մոտեցումներից ն այլ չափանիշներից ելնելով: Այլ խոսքով, յուրաքանչյուր մարդու վարքը հասարակության մեջ պայմանավորվում է իր սեփական գաղափարախոսությամ : Այն մեծ չափով կախված է ինչպես նավորության, հոգե անության՝ ժառանգականությամ ստացած

գենետիկական առանձնահատկություններից, այնպես էլ ազգային նավորությունից, շրջապատից, ընտանեկան ու հասարակական միջավայրից, ընդհանուր դաստիարակությունից: Իր նախնիներից ժառանգած ն դաստիարակությամ ձնավորված կյանքի տվյալ ժամանակի ու հասարակության պահանջներին հարմարեցված գաղափարախոսությունը փաստորեն կազմում է մարդու գործելակերպի հիմքը ն ձնավորում է նրա վերա երմունքն ու պատկերացումները այն ամենի նկատմամ , ինչը գտնվում է իրենից դուրս ն ազդում իր եսի շահի կամ ինքնադրսնորման վրա: Ինչքան էլ մարդը խուսափի կամ չհամաձայնվի այդ մտքին, անձնական գաղափարախոսությունը ամրագրված է նրա գիտակցության ն ենթագիտակցության մեջ, իրենով նորոշելով նրա անհատականությունը, ինքնությունը (գաղափարախոսության մերժումը նս գաղափարախոսություն է): Եր մարդու գաղափարախոսությունը թելադրում է հանձին ուրիշի տեսնելու իր նմանին ն նրա նկատմամ վերա երվել այնպես, «ինչպես նա կցանկանար, որ վերա երվեին իր նկատմամ », ընդունի որպես իր տեսակին պատկանող, իր նման ու հավասար մի անհատականության, որի վրա, ինչպես իր վրա, դրված է մարդկային տեսակի պահպանություն ն զարգացման Արարչական նպատակը, նա մարդուն կդիտի որպես գործընկերոջ այդ գործում, որի հետ պետք է համագործակցել, կիսել դժվարություններն ու հաջողությունները՝ իր շահի ապահովումը տեսնելով մյուսների շահերի ապահովման հետ միաժամանակ: Իսկ եթե նրա գաղափարախոսությունը ձնավորված է ամեն ինչին իր եսի շահերից մոտենալու, ամեն ինչից անձնական օգուտ պոկելու, այլ կերպ՝ իր եսը գերադասելու ոլոր այլ եսերից, ինչպես նան այլ՝ նախամարդկային չափանիշներով, նա յուրաքանչյուր մարդու մեջ կտեսնի թաքնված հակառակորդի: Նման անձը գաղտնի, զգաստ, միշտ պատրաստ պահելով անհրաժեշտ զենքերը, կասկածելով ոլորին ն յուրաքանչյուրին՝ իր եսի դեմ ուղղված մտադրությունների մեջ, մյուս կողմից առիթը աց չի թողնի այլոց եսերի շահերի հաշվին ավարարելու իր եսի շահերը, առանց մտածելու, թե ինչպիսի՞ն կլիներ ամ ողջ մարդկության, հասարակության ն նույն իր եսի վիճակը, եթե ոլոր մարդիկ լինեին իր նման եսակենտրոն նախամարդ: - Յուրաքանչյուր հանրույթում, յուրաքանչյուր համայնքում, ի վերջո առանձին անհատների միության մեջ գերակայող գաղափարախոսությունը առանձին անհատների գաղափարախոսությունների համաձուլվածքն է: Հանրույթի, համայնքի գաղափարախոսությունը նույնքանով է իրական ու համախմ ող, ն այդ տեսակետից այն այնքանով է միասնական ու կայուն, որքանով ընդգրկում է այդ անհատների գաղափարախոսությունների ընդհանուր տարրերը, այ-

սինքն, որքանով շատ են այդ գաղափարախոսությունների շփման եզրերը: Այն անհատը, որի գաղափարախոսությունը առավել ընդհանուր տարրեր ունի այդ հավաքական գաղափարախոսության հետ, նա ավելի շատ է կապված ու նվիրված հանրույթին կամ համայնքին ն ավելի շատ է աշխատում մասնակցել համայնքի կամ հանրույթի զարգացմանն ու առաջադիմությանը՝ դրանում տեսնելով նան իր եսի շահի ապահովման կայուն երաշխիքը: Եվ ընդհակառակը, ինչքան քիչ ընդհանուր տարրեր ունի համայնքի գաղափարախոսության հետ, այնքան նա քիչ է կապված համայնքի ընդհանուր շահերի հետ: Նրա շահը խորթ լինելով ընդհանուրի շահերին, ինքն էլ իր էությամ օտար է համայնքին փոխադարձա ար ն իր եսի շահերի ապահովումը ձգտում է իրականացնել հանրույթի շահերի հաշվին՝ առանց մտածելու, որ թույլ հանրույթը իր եսի շահերի ապահովման երաշխիք լինել չի կարող: - Նախամարդկային եսերի գաղափարախոսություններից կազմված հանրույթի գաղափարախոսությունը նախամարդկային է այլ հանրույթների կամ համայնքների նկատմամ : Այստեղ պետք է ընդունել, որ հանրույթի գաղափարախոսության վրա էական ազդեցություն է գործում լիդերների (առաջնորդների), ղեկավարների գաղափարախոսությունը: Բայց ոլոր դեպքերում նրանք այդ դիրքին են հասնում այն դեպքերում, եր նրանց գաղափարախոսությունը տվյալ պահին համահունչ է հանրույթի գաղափարախոսության հիմնական դրույթներին կամ կարողանում է համոզել հանրույթի մեծամասնությանն ու նույնիսկ ապացուցել, որ ինքը հանրույթի շահերը գերադասում է իր շահերից: Ավազակախմ ի ղեկավարը միշտ էլ ավազակ է ոչ միայն այլոց, այլն իր ենթակաների նկատմամ (եր գրականության մեջ կատաղի ավազակախմ ի առաջնորդը ներկայացվում է որպես վեհանձն ու արեկիրթ անձնավորություն, դա հիմնականում հեղինակի երնակայության արդյունքն է կամ նրա գաղափարախոսության արգասիքը: Մյուս կողմից ընթերցողները շատ են սիրում, եր ուժեղը արի է, ն ստեղծագործությունն էլ վերջանում է արու հաղթանակով): Իսկ ազգերի, պետությունների մասշտա ով, անառարկելի է՝ «ամեն մի ժողովուրդ արժանի է իր կառավարությանը» արտահայտությունը: - Բնական արարածների մոտ այսպես ասած «գաղափարախոսությունը», այսինքն՝ նրանց ամ ողջ վարքի ղեկավարման սկզ ունքները համընկնում են նրանց անհատականության կամ տեսակի անհատականության հետ: Բայց սովորա ար յուրաքանչյուր տեսակի անհատների համար կյանքի պայմանները հիմնականում լինելով միատեսակ ն գոյության կռիվը ոլորի համար ընթանալով

միննույն կերպ, նրանց անհատականություններն էլ իրարից շատ քիչ են տար երվում: Մարդկային անհատների գաղափարախոսությունների տար երությունները պայմանավորված են նրանց յուրաքանչյուրի գիտակցության, ամ իցիաների, լավի ու վատի, արու ու չարի ն այլ պատկերացումների տար երությամ (այսինքն՝ ինքնությունների տար երությամ ): - Գաղափարներն իրենց ոգեղեն նույթով առավել ընդգրկուն են, վարակիչ ն ընդունակ ազդելու, փոփոխելու ինչպես յուրաքանչյուր անհատի, այնպես էլ ամ ողջ հանրույթների գաղափարախոսությունները: Փոխելով հասարակարգերը, գաղափարները փոխում են նան մարդկային պատկերացումները («գաղափարներն են կերտում պատմությունը»): Այն, ինչն ընդունելի է մի հասարակարգում կամ ժամանակաշրջանում, կարող է հանցագործություն համարվել այլ հասարակարգում կամ ժամանակաշրջանում. ընդ որում, հենց նույն ազգության կամ ժողովրդի մոտ: Եր որոշ ազգերի մոտ նախկինում ամուսնու մահվան դեպքում զոհա երում էին կնոջը, դա համարվում էր նական սովորույթ, իսկ ներկայումս նույն ժողովրդի համար դա համարվում է մարդասպանություն: Նույն ազգի մոտ համայնավարության տիրապետության դեպքում անձնական հարստացման ձգտումը համարվում է հանցանք, հասարակարգը շուկայականազատականի վերափոխվելիս այն համարվում է իզնեսի ձն: - Գաղափարները հայտնվում են ժամանակի, պատմական պահի թելադրանքից, անհրաժեշտությունից ելնելով, միաժամանակ ազդելով պատմության ընթացքի վրա: Սակայն ոչ մի գաղափար, որպես կանոն, նորություն չէ ն նրա հայտնվելը տվյալ պահին ոլորովին էլ նոր ծնվել չի նշանակում՝ «ամեն մի նոր՝ դա լավ մոռացված հինն է»: Ցանկացած գաղափար, ցանկացած փիլիսոփայական աշխարհայացք կամ սկզ ունք իր արմատներն ունի հազարամյակների խորքերում, ն եթե նրանցից որնէ մեկի մասին հայտնի է դառնում որնէ սեպագիր մագաղաթյա արձանագրությունից, դա դեռ չի նշանակում, որ այն ծնվել է գրանցվելու պահին ն սերնդից սերունդ՝ անավոր, պատումների կամ առասպելների ձնով չի փոխանցվել՝ մինչն գրի առնվելը: Գրի առնելը միայն հնարավորություն է տվել դրանք փրկելու մոռացումից: Դա վերա երում է ն Նոյան տապանի կամ Զիուսուդրայի պատմությանը, ն մյուս ազմաթիվ տար եր այլ առասպելներին: Առհասարակ, գաղափարի ճշմարտացիությունն ապացուցվում է հետագայում՝ դրա կիրառման հետնանքներով, հարատնությամ : Գաղափարը, մյուս կողմից, պարտադիր չէ, որ լինի փիլիսոփայորեն, տրամա անորեն հիմնավորված ն ապացուցված: Այն իր արտացոլումը կարող է գտնել

որնէ գեղարվեստական երկում, էպոսում, հեքիաթում: Այդ իմաստով հաճախ, համամարդկային նշանակություն ունեցող շատ գաղափարներ, ծնվելով տար եր ժամանակներում տար եր ժողովրդների մոտ, այց ովանդակությամ լինելով մարդկային, ոլորն էլ Արարչական են: Տար եր ժողովրդներին տալով այս կամ այն գաղափարը տար եր կերպարանքներով, այց ըստ էության նույն արոյական ուղղվածությամ , կարծես Արարիչն ուղղություն է տալիս ն համակարգում ամ ողջ մարդկության զարգացումը ն առաջընթացը: Այլ խոսքով՝ գաղափարները, լինեն դրանք կրոնական, փիլիսոփայական ն այլն, սերտորեն առնչվում են մարդու գիտակցության, նախնադարյան մարդուն մարդ դարձնելու արիական առաքելության հետ: Եվ պատահական չէ, որ իրարից ոլորովին հեռու, եվրասիական համարյա ոլոր ժողովուրդների մոտ արու ն չարի (սատանայի), արդարության կամ ճշմարտության մասին գաղափարները մոտավորապես նույնն են, ի տար երություն, ինչպես նշվեց վերնում՝ Ամերիկյան նիկների գաղափարների, որոնք չեն առնչվել արիների հետ: - Գաղափարներն իրենց մարմնավորումն ստանում են ի հայտ գալուց ավական ժամանակ անցնելուց, նույնիսկ հարյուրամյակներից հետո: Այդ ընթացքում դրանք խմորվում, համակարգվում, աստիճանա ար անցնում են ընդհանուրի գիտակցության մեջ ն ստանում կիրառելի ձն: Սովորա ար տվյալ ժամանակի, տվյալ պատմական պահի թելադրանքով մարդկային գիտակցության պահեստարանում գտնվող ազմաթիվ գաղափարներից մի քանիսը պատմական շրջադարձային պահերին փորձ է արվում կիրառել հասարակական կյանքի այս կամ այն խնդիրները լուծելիս: Եր դրանցից որնէ մեկը համընկնում է, կամ թվում է, թե համընկնում է տվյալ պահի զարգացման միտումների հետ, այն գործածության է դրվում: Եթե այդ համընկնումը իրական է, գաղափարը ղեկավար դեր է կատարում հասարակարգերի փոխման, ժողովուրդների ճակատագրերի ձնավորման գործում, իսկ եթե երնութական է, չհիմնավորված, որոշ ժամանակ կիրառելով ն հակասության մեջ մտնելով զարգացման միտումների հետ, վերանում է կամ վերադառնում պատմության պահեստարանը: 18-րդ դարի վերջում ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ հանրապետության գաղափարը Ֆրանսիայում իրեն չարդարացրեց ն մի քանի տարուց հետո Նապոլեոնի կողմից հանրապետությունը վերափոխվեց կայսրության: Այդ գաղափարն այնտեղ իրեն արդարացրեց միայն 19-րդ դարի երկրորդ կեսին: Ռուսաստանում ցարին տապալելուց ի հայտ եկան ազմաթիվ գաղափարներ՝ ն ժողովրդավարական, ն անիշխանական, ն միապետական-սահմանադրական,

այց ի վերջո հաղթեց համայնավարականը: Սակայն համընկնելով արդարության, հավասարության ն ազատության մասին տվյալ պահի մարդկային պատկերացումներին, այն չհամընկավ մարդկության ընդհանուր զարգացման միտումներին, այդ պատճառով, չնայած վերնախավի ճիգերին, պետական կառավարման ռնակալական մեթոդներին, ի վերջո այն նս հեղինակազրկվեց ն զիջեց իր դիրքերը: Պատմությունից նման օրինակներ շատ կարելի է երել: - Գաղափարներն իրենց խմորման ընթացքում, պահպանելով նախնական հիմնադրույթները, իրենց վրա կրում են նան տար եր տեսա անների, անհատականությունների, այսինքն՝ գաղափարակիրների անձնական գաղափարախոսությունների կնիքը: Միշտ որնէ գաղափար ձնավորվում ն հղկվում է ազմաթիվ տեսա անների, իմաստունների, հեղինակների կողմից ն փաստորեն հանդիսանում է խմ ական աշխատանքի արդյունք: Արդարություն, հավասարություն ն նման այլ համամարդկային գաղափարները, արտացոլվելով տար եր փիլիսոփայական, կրոնական ն այլ հայացքներում ն իրենց արտահայտությունը գտնելով ընկերավարական, համայնավարական գաղափարներում, իրենց էությամ արիական են: Նույնը վերա երում է նան ժողովրդավարության ն այլ համամարդկային սկզ ունքներին: Սակայն գաղափարներն իրենց էությամ լինելով ոգեղեն ն նպատակաուղղված լինելով մարդկային առաջադիմության, առանձին անհատների կատարելագործման ն ինքնա ացահայտման, արդարության մասին պատկերացումների իրագործմանը, իրականում եր եք չեն հասնում իրենց ամ ողջական իրականացմանը: Այստեղ գոյություն ունեն տար եր պատճառներ: Նախ, ոլոր գաղափարներն իդեալական պայմանների համար են, ընդհանրական ն հաշվի չեն առնում (ն չեն էլ կարող հաշվի առնել) հասարակության զարգացման ոլոր նր երանգներն ու ոլորապտույտները: Ընդհանրապես, գաղափար ն այլընտրանք հասկացություններն անհամատեղելի են: Յուրաքանչյուր գաղափարի գաղափարակիր այն համարում է միակ ճիշտն ու անհերքելին, ն դա հանդիսանում է մարդկության պառակտման պատճառներից մեկը: Առհասարակ, մեծ դեր է կատարում ոչ թե գաղափարակիր ղեկավարի արձր մարդկային կերպարը, գաղափարի խորը իմացությունն ու նվիրվածությունը, այլ նրա ամ իցիաները ն անձնական գաղափարախոսությունը: - Սովորա ար ցանկացած թվացյալ նոր գաղափար ավելի հեշտ է ընկալվում ն կիրառվում պատմական շրջադարձերի, հեղափոխական իրադրության ն այլ պահերին: Նման պայմաններում հատ-

կապես մեծ հաջողության է հասնում ծայրահեղականությունը, ն սովորա ար գաղափարակիրների դերում հանդես են գալիս ծայրահեղականները: Սրանց մեջ առանձնանում են իսկական ծայրահեղականները՝ գաղափարի մոլեռանդները ն պատեհապաշտները: Վերջիններս մեծ հաջողությամ են օգտագործում մոդայիկ ծայրահեղ կարգախոսները, որոնք հեշտությամ ընդունելություն են գտնում գրգռված ամ ոխի մոտ: Ծայրահեղությունը ցանկացած լավագույն գաղափարի կործանման ամենահաստատ ձնն է: 18-րդ դարի ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ ազատության, հավասարության, եղ այրության կարգախոսներով իշխանությունը գրավեցին յակո ինյանները ն կարճ ժամանակամիջոցում իրենց արյունահեղություններով արագորեն հեղինակազրկելով այդ սկզ ունքները, իրենք էլ կործանվեցին: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիայում արիական գաղափարների կարգախոսներով իշխանություն նվաճեցին ծայրահեղականները՝ ֆաշիստները: Այդ ծայրահեղականությունը նրանց կտրեց արիական համամարդկային, Արարչական ովանդակությունից, նրանց մոտ գերիշխողը դարձավ զուտ արտաքին ձնը, որը նրանք օգտագործեցին իրենց ազգային եսամոլությունը քողարկելու համար ն որը առիթ դարձավ ընդհանրապես հեղինակազրկելու արիական սկզ ունքները: Ուտոպիստ-սոցիալիստների գաղափարների հիման վրա կազմավորված համայնավարության ծայրահեղական գաղափարակիրները հաղթեցին Ռուսաստանում ն նորից իրենք էլ հեղինակազրկվելով՝ հեղինակազրկեցին այդ գաղափարները: Ներկայումս առավել համամարդկային ն ընդունելի են համարվում ազատական ժողովրդավարական գաղափարները, սկզ ունքները: Բայց այդ գաղափարները հիմնվելով մեկ այլ ծայրահեղության՝ շահի, իզնեսի գերակայման սկզ ունքի վրա, ի վերջո հանգեցնում են մարդկային արոյականության, ոգեղեն էության խաթարմանը ն իրենց մեջ կրում հեղինակազրկման տարրերը՝ ան արոյականության, ընտանիքի քայքայման, կազմակերպված հանցագործության ն այլ տար եր այլանդակությունների տեսքերով, այսինքն, այստեղ էլ ուրվագծվում է նույն վախճանը: Որպես կանոն, ծայրահեղականությունը մեծ հաջողության է հասնում սկզ ում, այց ի վերջո սպառում է ինքնիրեն ն պատմությունը գնում է Արարչի սահմանած ուղիով: Գաղափարների դերի ուժեղացումը նականա ար հետնանք է մարդկային գիտակցության զարգացման ն տեղեկատվական դաշտի ընդարձակման: Յուրաքանչյուր ազգի, պետության համար

Գ. - Կրոմանյոնյան մարդը քաղաքակիրթ մարդ դառնալու հենց նախաշեմից սկսեց ենթագիտակցա ար վերլուծել, համեմատել ցեղի, հանրույթի առանձին անհատների ն իր անձի փոխհարա երությունները, այլ անձաց միջն եղած փոխհարա երությունները ն դրանց ազդեցությունն իր վիճակի վրա: Իրեն զգալով մարդկային հասարակության անդամ, նա սկսեց իր մտավոր մակարդակով ացահայտել ուրիշների վերա երմունքն իր նկատմամ ն համապատասխան վերա երմունք որդեգրել ուրիշների նկատմամ : Այլ խոսքով, ելնելով իր շահերից ու հնարավորություններից, նա փորձեց որոշակիացնել իր դիրքն ու վիճակը հանրույթի մեջ: Մտնելով հասարակական հարա երությունների մեջ, ստանալով որոշակի իրավունքներ ն ստանձնելով պարտավորություններ, մարդկային եսը դարձավ նախանձախնդիր իր իրավունքների պաշտպանության գործում, դրսից եկող վերա երմունքի մեջ գնահատելով ուրիշների ն իր պարտականությունների համամասնության աստիճանը: Նա սկսեց մտածել ն կատարել իր ու այլոց վիճակների համեմատությունը, ինչպես տվյալ պահի, այնպես էլ անցյալի ու ապագայի կտրվածքով, ընդ որում, շահի սկզ ունքներից ելնելով ն նախապատվություն տալով իր վիճակին՝ ձգտելով այն ավելի արելավել կամ ծայրահեղ դեպքում հավասարեցնել իրենից լավ վիճակ ունեցողների հետ, դրանում տեսնելով արդարություն հասկացության նախապայմաններից մեկը: Բնության ցանկացած արարած իր գոյապահպանությունը տեսնում է տվյալ պահին կուշտ ն պաշտպանված լինելու մեջ, առանց հետաքրքրվելու իր տեսակի ուրիշ անհատների մասին ( ացառությամ իհարկե, իր ձագերի, որը առնչվում է սերնդատվությանը): Նախնադարյան մարդն սկսեց այդ համեմատությունը կատարել համայնքում մարդկանց հետ համատեղ աշխատելիս կամ որս անելիս ն հատկապես արդյունքները աժանելիս, ոլոր դեպքերում նականա ար նախապատվությունը տալով իր եսին ն արդարության իմաստը տեսնելով դրանում: - Յուրաքանչյուրն իր եսի արդարությունը պատկերացնում է իր

ձնով ն համոզված է դրա ճշմարտության մեջ: Հանցագործության պահին ոչ մի հանցագործ չի մտածում, թե ինքը հանցանք է կատարում: Տվյալ պահին իր վարմունքը նա գտնում է արդարացի՝ ելնելով իր եսի շահերից: Հետագայում, հնարավոր է, տեսնելով հանցանքի հետնանքները կամ զգալով պատիժը, նա հետին թվով կընդունի իր անարդար լինելը, այց նույնիսկ այդ դեպքում էլ նա գիտակցության կամ ենթագիտակցության մեջ փնտրում է իրենից, իր եսից դուրս ն իրենից անկախ պատճառներ՝ սեփական եսն արդարացնելու համար, թեկուզ՝ ինքն իր առջն: - Ազատության ն հավասարության հասկացությունները սերտորեն առնչվում են արդարություն հասկացության հետ: Եր մարդը զգում է, որ իր ազատությունը ավելի սահմանափակ է կամ իր ն ուրիշների կեցությունների միջն գոյություն ունի անհավասարություն, այսինքն՝ իր եսի շահերը ավելի քիչ են ապահովված, քան այլոց եսերի շահերը, նա դրանում տեսնում է արդարության ոտնահարում ն իրեն, որպես հանրույթի լիիրավ անդամ, զգում է անիրավված: Քաղաքակրթված հասարակության մեջ արդարություն համարվում է հասարակության ոլոր անդամների իրավունքների հավասարությունը (անկախ յուրաքանչյուրի անձից ու ցանկություններից) ՝ ներդրած աշխատանքի կամ միջոցների ն ստացած արդյունքի համարժեքությունը, հանցանքի ու պատժի համապատասխանությունը: Բոլոր օրենքները, իրավական նորմերը ելնում են արդարության ապահովության սկզ ունքներից կամ ձգտում են դրան, կամ քարոզվում են ի րն այդպիսիք: Արդարության սկզ ունքներից ելնելու միտումը միշտ հայտարարվում է ամրագրված օրենքների հիմքում: - Ոչ մի օրենք իրեն անարդար չի համարում, ն այն խախտելը հանցանք համարվելով՝ պատժվում է: Այդ նպատակով, սկսած նախնադարից, գոյություն ունեն դատական կամ իրավապահ ինստիտուտները, որոնց դերն այդ օրենքների ստեղծումը, պաշտպանությունն ու խախտողներին պատժելն է: Սակայն, քանի որ արդարության նկատմամ եղած պատկերացումները տար եր անձանց ն տար եր հասարակական շերտերի շրջանում տար եր է, այդ օրենքների նկատմամ առանձին անձանց վերա երմունքը նս տար եր է: Բոլոր դեպքերում օրենքները ստեղծվում ն պաշտպանվում են նրանց կողմից, ում ձեռքում են իշխանության լծակները՝ իրենց շահերը պաշտպանելու համար: Այլ խոսքով, օրենքով համարվում է հանցագործություն ն պատժվում է նրանց շահերի դեմ կատարված ոտնձգությունը: Բայց քանի որ շահն իր նույթով աճի սահման չի ճանաչում ն կանգ է առնում այնտեղ, որտեղ հավասարակշռվում է

ուրիշի շահի դիմադրությամ , ապա օրենքներն էլ, ապահովելով իշխող խավի շահերը, իրենց սահմաններն ընդարձակում են այնքան, մինչն որ հավասարակշռվում են մնացած խավերի շահերի դիմադրությամ : Ստրկատիրական հասարակարգում ստրկատերերի կողմից հաստատված օրենքները, կարգավորելով իրենց միջն եղած հարա երությունները, ստրուկների նկատմամ փաստորեն սահման չէին ճանաչում, այսինքն՝ ստրուկի անձի, կյանքի նկատմամ ամեն ոտնձգություն համարվում էր արդար: Իսկ ստրկատերերը, միմյանց միջն եղած հարա երություններում, ձգտում էին օրենքներով պաշտպանել ազատությունների հավասարությունը: Ֆեոդալական հասարակարգում ֆեոդալների, թագավորների կողմից հաստատված օրենքները պաշտպանելով նրանց շահերը ն կարգավորելով միմյանց միջն եղած հարա երությունները, արդեն որոշ չափով սահմանափակում էին նրանց իրավունքները մյուս խավերի նկատմամ , ազատական (կապիտալիստական) հասարակարգում իշխողը տնտեսապես հզոր խավն է (գործարարները), նականա ար՝ իր շահերի համար գրված օրենքներով: Սակայն այս վերջին դեպքում կա մի հիմնական առանձնահատկություն, այն է՝ ժողովրդավարական մոտեցումը: Այդ մոտեցմամ արգելք չի դրվում մյուսներին անցնելու իշխողների դասը՝ հարստանալու միջոցով: Այստեղ կարծես օրենքների միջոցով որոշակի արգելքներ են դրվում շահի անօրինական աճի նկատմամ : Իսկ այստեղ շահի աճի ավարարումը տեղի է ունենում նան այդ օրենքները շրջանցելու ճանապարհով: Այսինքն՝ իշխողների ու այլ խավերի հարա երությունները կարգավորող օրենքները կարող են շրջանցվել տնտեսապես հզորների կողմից, այց դա դժվար է այլոց համար: Ասենք, եթե հարուստը ն ոչ-հարուստը կատարում են միննույն հանցանքը, ապա հարուստը, եթե չկարողանա արդարանալ կաշառքի կամ այլ մեթոդների շնորհիվ, նա կարող է վարձել արձրակարգ փաստա ան ն արդարացվել (քանի որ չկան անթերի օրենքներ), որը չի կարող ոչ-հարուստը: - Կեցության ոլորտում ոլորին հավասար վիճակ ապահովելու համայնավարների գաղափարախոսությունը, որը ելնում է ացարձակ արդարության սկզ ունքից, իր էությամ լինելով իդեալական ու ծայրահեղ, ի վերջո հերքվեց կյանքի կողմից այն պատճառով, որ ացարձակ արդարությունը հնարավոր չէ, որովհետն հնարավոր չէ ացարձակ հավասարությունը: Բնության մեջ չկա ացարձակ հավասարություն: Ոչ մի ույս, կենդանի արարած իրենց ֆիզիկական տվյալներով, աճման առանձնահատկություններով, նույնիսկ նույն տեսակի մեջ, հավասար լինել չեն կարող: Այնտեղ գոյություն ունի մր-

ցակցություն՝ սեփական շահի ապահովման նպատակով, որի դեպքում ուժեղները հնարավորություն ունեն ավելի արգավաճել թույլերի համեմատ: Նույնն է մարդկային հասարկության մեջ: Չկա հնարավորությունների, ունակությունների, պայմանների ացարձակ հավասարություն, ն այն արհեստականորեն ստեղծելը պարզապես կվերացնի կատարելագործման ձգտումը, մրցակցությունը, այսինքն՝ զարգացումը: Մարդկային հասարակության մեջ արդարությունը ենթադրում է անձնական կարողությունների կիրառման հավասար հնարավորություն ն դրան համարժեք արդյունքի ստացում: Տվյալ պարագայում նախամարդու նպատակը հնարավորին չափով քիչ տալ ն շատ ստանալն է, չ ացառելով մրցակցության մեջ անարդար մեթոդների կիրառումը: Դրանում է մարդու ն նախամարդու արդարացիության նկատմամ մոտեցումների տար երությունը: Այսինքն, եթե մարդու համար իդեալականը հավասար հնարավորություններ ապահովող օրենքների ստեղծումն ու խստիվ կիրառումն է, ապա նախամարդու համար իր եսի շահին ծառայեցնող օրենքի ստեղծումն է կամ արդարացի օրենքի շրջանցումը: - Բոլոր ժամանակներում ընդվզումները, ապստամ ությունները կամ հեղափոխությունները եղել են տվյալ ժամանակի պատկերացումներով ընդունված արդարություն հաստատելու փորձեր: Այդ ցնցումները տեղի են ունենում, եր արդարության որնէ տեսակ նսեմացվում է մեծ քանակությամ մարդկանց համար: Այդ դեպքում նրանք համախմ վում ն պայքարում են այդ արդարութունը վերականգնելու համար: Նման արդարության տեսակներին են վերա երում ն սոցիալական արդարությանը, ն իրավունքների հավասարության համար արդարությունը, ն ազգային արդարությունը: Սոցիալական ն իրավական արդարությունը հաստատելուն նպատակաուղղված օրենքները, որոնք ընդունվում են որնէ հասարակարգի նորով փոխարինվելու հետնանքով, մարդկության զարգացման ընթացքում աստիճանա ար դառնում են արգելակող, այսինքն՝ վերածվում են անարդարության: Արդարության մասին այդ պատկերացումները մարդկության արոյականության զարգացման հետ միասին դառնում են ավելի մարդկային ու խստապահանջ: Ստեղծված օրենքները հակասության մեջ են մտնում այդ պատկերացումների հետ ն վերանում են արեփոխումների կամ հասարակարգի փոփոխության միջոցով: Հաջորդ նոր օրենքները որոշ ժամանակի ընթացքում ենթակա են նույն ճակատագրին: Ինչ վերա երում է ազգային արդարությանը, այն ավելի զգայուն է ու ծախնդիր ն ոգեղեն նույթ ունի: Նրա նկատմամ պահանջը

մնում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ ազգը չի հասնում իր ազգային խնդիրների լրիվ ավարարմանը: Բարեփոխումները, կիսատ-պռատ զիջումները, լինելով արդարության ժամանակավոր, տվյալ պահի համար հանգստացնող միջոցառումներ, ժամանակի ընթացքում դադարում են ավարարել ազգային արդարության նկատմամ առաջադրվող պահանջները: - Սովորա ար արդարության համար պայքարում նախամարդը ու մարդը միշտ գտնվում են արիկադի հակառակ կողմերում: Բայց պայքարը վերջանալուց հետո արեփոխումներից կամ նոր հարա երություններ հաստատելուց հետո, նախամարդը հեշտությամ հար-

¸. - Հանրույթի ներսում մարդկային «եսը» այլոց «եսերի» հետ մշտական հարա երվելիս, իր շահերն ապահովելու ն միաժամանակ ախումներից խուսափելու համար, ակամայից կիրառում է մարդկային հարա երությունների «քաղաքականություն» կոչվող ձնը: Մարդն սկսեց քաղաքականություն վարել իր գիտակցության սկզ նավորման արշալույսից: Եր Ադամն ու Եվան իրենց ամոթը ծածկում էին թզենու տերնով, դա արդեն նրանց կողմից միմյանց ն Արարչի նկատմամ քաղաքականություն վարում էր (ամաչելը զգացմունք է, իսկ այն ցուցադրելը՝ քաղաքականության ձն): Այսինքն, նրանք ճաշակելով իմաստնության պտուղը, առաջին հերթին հասկացան իրենց վարվելակերպում քաղաքականություն կիրառելու անհրաժեշտությունը: Եթե ուշադրություն դարձնենք, Աստվածաշնչում նշվում է դրախտում գտնված միայն երեք ծառերի անվանումները՝ իմաստնության, կեցության ն թզենու (այսինքն՝ քաղաքականության): Մարդը ծնված օրվանից արագ է յուրացնում քաղաքականություն վարելու անհրաժեշտությունը ն այն դարձնելով իր նմանների հետ հարա երվելու ձն, դրանով է ղեկավարվում ամ ողջ կյանքում, յուրաքանչյուր քայլափոխում՝ անկախ այդ հասկացութ-

յան նկատմամ իր մոտեցումներից, պատկերացումներից, կիրառման ցանկությունից: Այլ կերպ ասած՝ քաղաքականությունը մարդկային գործելակերպի հիմնական մեթոդներից է: - Ծնողն իր զավակի ծնված օրվանից փորձում է կռահել նրա ցանկություններն ու ըստ հնարավորության կամ անհրաժեշտության ավարարել դրանք կամ մերժել այնպես, որ նա չլացի: Այլ խոսքով՝ կիրառելով քաղաքականություն, դրանով նան նրան է սովորեցնում քաղաքականություն, ն հետագայում զավակն էլ զգալով, որ ծնողը իր ոչ ոլոր ցանկություններն է կատարում, ինքն էլ իր հերթին ենթագիտակցությամ փորձում է իր ցանկություններին հասնել քաղաքականություն կիրառելու միջոցով: Եր նա լացով պահանջում է, որ իրեն անընդհատ գրկեն, նա իր ձնով քաղաքականություն է վարում՝ դրանով փորձելով հասնել իր ցանկության ավարարմանը: Եր մարդը մեկ ուրիշի հետ հարա երվելիս իրեն հարկադրում է ժպտալ՝ խեղդելով հայհոյելու ցանկությունը, անշուշտ, նա նույնպես քաղաքականություն է վարում: Այլ խոսքով, քաղաքականություն վարելու առաջին պայմանը իրական ցանկությունները թաքցնելն է: Կա մի թնավոր արտահայտություն՝ դիվանագիտությունը (այսինքն՝ քաղաքականության միջոցով իր նպատակներն իրականացնելը) այն է՝ «եր մարդը մտածում է մի ան, ասում է մի այլ ան ն անում է ուրիշ ան»: Առհասարակ, քաղաքականությունից խուսափող, չպատկերացնող կամ արհամարհող անձն անքաղաքավարի, կոպիտ կամ միամիտ ու հիմար մարդու վարկանիշ է ձեռք երում իր շրջապատում (քաղաքավարությունը փաստորեն նշանակում է քաղաքականության վարում): Այլ խոսքով, սովորական արեկիրթ կամ քաղաքակիրթ համարվող մարդը ուրիշների հետ եղած հարա երություններում իր գործելակերպը, իր դերն ու տեղը, իր շահերն ու ցանկությունները ստիպված է իրականացնել քաղաքականության միջոցով՝ մշտապես հաշվի առնելով շրջապատի արձագանքն ու կարծիքը: - Քաղաքականությունը մարդկային հասարակությանը նորոշ երնույթ է: Այն գոյություն չունի նական արարածների մոտ: Այնտեղ կա ցանկություն, իր շահերը ավարարելու ացահայտ, անթաքույց ձգտում, որն իրագործվում է անմիջական գործողությունների միջոցով՝ առանց հաշվի առնելու մյուսների կարծիքը (եթե ուժերը ավարարում են): Առհասարակ, կարծիք հասկացությունը ն այն հաշվի առնելու անհրաժեշտությունը նության մեջ գոյություն չունի: Եր շան ձագն անընդհատ վնգստում է, նա հասկացնում է իր ծնողին, որ սոված է ն կաթն ուտելով հանգստանում է: Կամ, եր կատվի ձագը խաղում է մոր պոչի հետ ն մայրը ձանձրանալով, քաշում է իր պոչը,

ձագը չի մլավում ն պահանջում, որ թողնի խաղալ, հաստատ գիտենալով, որ մայրը դրան ուշադրություն չի դարձնի: Մարդն ապրելով մարդկային հասարակության մեջ, ակամայից ստիպված է հաշվի առնել հասարակական կարծիքը՝ վարելով համապատասխան քաղաքականություն: Ամ ողջ կյանքում իր փորձի, դաստիարակության, կյանքի ու այլոց հետ եղած վերա երմունքի իր պատկերացումներին համապատասխան, մարդը մշտապես կատարելագործում է սեփական քաղաքականության կիրառման մեթոդները ն ինչքան դրանք համապատասխանում են տվյալ հասարակության մեջ փոխհարա երությունների համար ընդունված կանոններին, ն ինչքան նա կարողանում է իր վարվելակերպն ու գործելակերպը, զգացմունքների ացահայտումը համապատասխանեցնել դրանց, այնքան նա արեհաճ է ընդունվում: Սխալ քաղաքականությունը, կամ առհասարակ՝ քաղաքականության ացակայությունը կարող է ի չիք դարձնել նրա գիտակցական մակարդակի, կարողությունների, այլ մարդկային լավագույն հատկանիշների առկայության շնորհիվ սպասվելիք վերա երմունքը: Քաղաքականության ճշտությունը որոշվում է հետնանքներից, շահի ապահովման համար ստացված արդյունքներից: - Արիական սկզ ունքներով քաղաքականություն վարել՝ նշանակում է յուրաքանչյուր եսի շահերի ապահովում ու միաժամանակ մրցակցության պայմաններում այլ եսերի շահերի հաշվառում ու ընդունում: Այդ տեսակետից նախամարդկային եսը չճանաչելով այլ եսերի շահերը ն անընդունելի համարելով իր եսի շահերը նսեմացնելու ամեն մի փորձ, հանուն այլոց եսերի չընդունելով իր եսի շահերի որնէ զիջում, չի ընդունում նան քաղաքականության մեջ կիրառվող մեթոդների արդարացի կամ անարդարացի, արոյական կամ ան արոյական, մարդկային կամ անմարդկային ն այլ հասկացությունների գոյության իրավունքը: Եվ այստեղ նման քաղաքականության էությունը «նպատակն արդարացնում է միջոցները» ձնակերպումն է: Հանրույթները, համայնքները հանդիսանալով ընդհանուր շահ ստեղծելու միջոցով եսերի շահերի միավորման հետնանք, ինչպես իր առանձին անդամների, այնպես էլ այլ հանրույթների ն անձաց հետ հարա երվելու ժամանակ կիրառում են քաղաքականություն ն նրա նույն մեթոդները: Որտեղ կա մարդկային հարա երություն, այնտեղ կա քաղաքականություն, այսինքն՝ «մարդը քաղաքական կենդանի է»: - Քաղաքականություն վարելու մեթոդներն ու միջոցները զարգա-

նում են մարդկային գիտակցության զարգացման հետ միաժամանակ: Ներկայումս առավել զարգացած երկրներում այդ հարցին նվիրում են հսկայական միջոցներ ն ուշադրություն: Կազմակերպվում են հարյուրավոր գիտահետազոտական ն վերլուծական կենտրոններ, որոնք ն պետությունների ներքին ու արտաքին քաղաքականության, ն առանձին կազմակերպությունների, անհատների փոխհարա երությունների ժամանակ այս կամ այն նպատակն իրագործելու համար վարվելիք քաղաքականության համար առաջարկում են մեթոդներ, դեղատոմսեր: Այլ խոսքով քաղաքականությունը գիտություն է՝ իր կիրառական ու տեսական նույթներով: - Քաղաքականության ան արոյական էությունը տար եր, զարտուղի ճանապարհներով կամ խարդախ մեթոդներով խա ելու, համոզելու, գովազդի ն այլ միջոցներով այլոց ստիպելն է՝ վարվելու դրանք կիրառողի ցանկությամ , նրա շահի համար ձեռնտու գործելակերպով: Քաղաքականություն վարելու այնպիսի միջոցները, ինչպիսիք են ստախոսությունը, կեղծիքը կամ խորամանկությունը, որոնք հատուկ են թերզարգացած մարդկային հասարակություններին, ներկայիս պայմաններում, ներկայիս զարգացած գիտակցությամ մարդու համար պարզունակ են ն անընդունելի: - Պետությունների միջն քաղաքականություն վարելու ամենահիմնական ելակետը նպատակի ն դրան հասնելու մարտավարական ն ռազմավարական քայլերի գաղտնիությունն է: Այլ խոսքով, քաղաքականության մեջ մարդն իրեն զգում է՝ ինչպես պատերազմի դաշտում: Հակառակորդի նպատակների ն քայլերի ճիշտ գուշակումը հաղթանակի կեսն է: Մյուս կեսը ունեցած հնարավորություններն են ն դրանց կիրառման ճշգրտությունը: Սակայն, եթե պատերազմն ունի միայն մի նպատակ՝ հակառակորդին հաղթելը, ապա քաղաքականությունը, ավելի ճիշտ՝ արձրագույն քաղաքականությունը միշտ ունի մի քանի նպատակներ: Ընդ որում, մշակված լավագույն տար երակներում հիմնական նպատակը նույնիսկ հակառակորդին հաղթելն ու ոչնչացնելը կարող է չլինել: Անհրաժեշտության դեպքում նախատեսվում է նան հաշտվելը, դաշնակից դարձնելը, նրան իր շահերի համար օգտագործելը: Եր քաղաքական որնէ քայլ հետապնդում է ընդամենը մեկ նպատակ, դա պարզունակ քաղաքականություն է (նպատակի ացահայտումը ի չիք է դարձնում այն): Բարձրագույն քաղաքականությունը միշտ հետապնդում է մի քանի նպատակներ, որոնցից մեկը կամ մի մասը ացահայտվելու կամ չկատարվելու դեպքում մյուսների իրականացումը կարող է չեզոքացնել կամ նվազեցնել վնասը: Այսինքն՝ կիրառվող քաղաքականության մարտավարությունը մշակվում է այնպես, որ հանգեցնում է միմիայն հաղթանակի կամ ծայրա-

հեղ դեպքում՝ ելակետային վիճակին վերադարձի: Քաղաքականության կարնոր մեթոդներից մեկը հակառակորդին ապակողմնորոշելն է, ասենք սեփական թերությունները, որպես առավելություն ն առավելությունները որպես թերություն նրա պատկերացման մեջ ամրագրելը: Դրանով այն կիրառողը հակառակորդին ստիպում է իր դեմ պայքարել այն ոլորտում, որտեղ ինքն ուժեղ է: Մեկ այլ մեթոդ է հակառակորդին ստիպելը՝ հավատալու իր նպատակներին հակադիր նպատակների մեջ, ձնանալ արեկամ՝ ունենալով թշնամական նպատակներ, ցուցադրել խաղադասեր մտադրություններ, նախապատրաստվելով պատերազմի: Այլ կերպ ասած՝ զոհին ներկայացնել որպես զավթիչի ն զավթիչին՝ զոհի, արդարին որպես անարդարի, պարտված հակառակորդին ոչնչացնելը կամ ստրկացնելը ներկայացնել որպես անհրաժեշտություն կամ արեգործություն, իր կատարած ան արոյական քայլերը վերագրել նրան: Սրանք միջազգային ան արոյական նախամարդկային քաղաքականության այ ու ենն են: Վերջապես, նման արձրագույն քաղաքականության ձներից մեկն է՝ ստիպել հակառակորդին, որպեսզի վերջինս խնդրի վերցնելու այն, ինչը ինքը նպատակադրվել էր խլել, ն ստանալով, դա ներկայացնել որպես նրա հանդեպ արեգործություն: Քաղաքականության մեջ (նան փաստա անության) կիրառվում է հակառակորդի մոտեցումները, սկզ ունքները ծայրահեղացնելու մեթոդը: Նման դեպքերում ի ր համաձայնվելով երված փաստարկներին, մտքերին, պատճառա անություններին, ձնանալով համախոհ, դրանք լրացվում են նորանոր, ավելի ու ավելի ծայրահեղ մտքերով ու եզրակացություններով, ի վերջո ամ ողջ ներկայացվածի իմաստը հասցնելով անհեթեթության, որից հետո արդեն այն դժվար չէ ջախջախել: - Միջազգային հարա երություններում պետության շահը դասվում է ամենա արձրը: Նույնիսկ այն աստիճանի արձր, որ կարող է հակադրվել համամարդկային, մարդ տեսակի՝ մարդկանց, ազգերի, ժողովուրդների գոյատնմանը: Պետական քաղաքականության մեջ արեկամություն, ժողովրդավարություն, արդարություն, երախտագիտություն, մարդկային համերաշխություն արտահայտություններն օգտագործվում են միայն քաղաքական նպատակները թաքցնելու, ապակողմնորոշելու, սեփական շահն ապահովելու համար: Ընդունված է ասել, որ պատերազմը դիվանագիտության, այսինքն՝ սեփական շահն ապահովելու նպատակին ուղղված քաղաքականության շարունակությունն է: Եթե տվյալ պետությունը քաղաքական մեքենայությունների միջոցով չի կարող ապահովել իր շահերը, ապա իրեն ավականաչափ հզոր զգալու դեպքում պատրաստ է

պատերազմի՝ չընկրկելով հազարավոր մարդկային զոհերի հեռանկարների առջն թե իր ն թե հակառակորդի կողմից: Այսինքն՝ ացարձակապես անտեսվում է կյանքի պահպանության Արարչական սկզ ունքը: Բնական է, այս ոլորը նորոշ են ուժեղներին: - Եր եմն դիվանագիտության մեջ կամ միջազգային իրավական պրակտիկայում այս կամ այն անիրավացի նպատակին հասնելու համար գործողությունների արդարացիության պատրանք է ստեղծվում փաստերը անտեսելու, ընդունված սկզ ունքներն արհեստականորեն խճճելու, դիվանագիտական թակարդներ, քաղաքական կամ իրավա անական թնջուկներ ստեղծելու միջոցով, այդ կերպ միջազգային հասարակական կարծիքին համոզելով հարցի քաղաքական միջոցներով լուծելու անհնարինության մեջ: Սովորա ար նման թնջուկներն ստեղծվում են հատկապես այն դեպքերում, եր որնիցե մեկի նպատակն իր ովանդակությամ , թեկուզ արդարացի ն մարդկային, հակասության մեջ է մտնում համընդհանուր ճանաչում գտած, քարոզչության կամ այլ միջոցներով ընդունելի դարձրած, հզորների՝ սեփական առաջադեմ ու մարդասեր կերպարի, կամ մարդկության ճակատագրի համար մտահոգության վերա երյալ տարափողվող գործելակերպի հետ: Նման թնջուկների միջուկը կազմում է որնէ հարցի վերա երյալ միջազգայնորեն ընդունված, նական իրավունքի, մարդկային փորձի ն տվյալ մակարդակին համապատասխանող արոյական նորմերի ու այլ իրավական ակտերի միջն արհեստական, սոփեստությունների միջոցով առաջացրած հակասությունները: Նման միջուկի շուրջը աստիճանա ար ստեղծվում են հանգույցներ՝ ի վերջո անհնարին դարձնելով հարցի քաղաքակիրթ լուծումը, մարդկությանը կանգնեցնելով անլուծելի գորդյան հանգույցի առջն, որի լուծման միակ ելքը Ալեքսանդր Մակեդոնացու սուրն է: Այլ խոսքով, եր քաղաքականության ուժին փոխարինում է ուժի քաղաքականությունը: - Ընդհանրապես, քաղաքականության համար ազմաթիվ մեթոդներ ու ձներ գոյություն ունեն, այց այդ ոլորը հասցնում են իրենց վերջնական նպատակին, եթե թիկունքում կա ուժ: Հզորության ն ճիշտ քաղաքականության համատեղումը հաջողության գրավական է: Շահի առկայության դեպքում մարդկանց ճակատագրի նկատմամ մտահոգությունը շատ քիչ դեր է կատարում, իսկ զգացմունքներից, գաղափարական սկզ ունքներից խող քաղաքականություն կիրառվում է, եթե այն չի հակասում սեփական շահերին: Դիվանագիտությունը հիմնված է արձրագույն քաղաքականութ-

յան վրա, որը որպես գիտության մի ընդարձակ ճյուղ, ունի ազում մեթոդներ ու միջոցներ: Մյուս կողմից՝ կախված պայմաններից, հանգամանքներից, ստեղծվում ն կիրառվում են նոր մեթոդներ: Äամանակակից քաղաքականության մեջ առավել արդյունավետ ու արեկիրթ մեթոդ է համարվում, օրինակ, մանր հարցերում հակառակոր-

Ե. Ազգերի ծագումը հետաքրքիր ձնով ացատրվում է Աստվածաշնչում՝ «Բա ելոնյան աշտարակաշինություն» կոչված պատմության մեջ: - Մարդիկ զարգանալով ու մեծամտանալով, որոշեցին հասնել երկինք՝ այդ նպատակով կառուցելով հսկա աշտարակ: Նրանց այդ մտադրությունը զայրացրեց Աստծոն, ն նա մարդկանց լեզուները խառնեց այնպես, որ չկարողանան իրար հասկանալ ն այդ պատճառով ստիպված լինեն դադարեցնել աշտարակաշինությունը: Այդ մարդիկ, ցրվելով աշխարհով մեկ, դարձան տար եր ազգերի նախահայրերը: Ադամի ու Եվայի ն Նոյան տապանի պատմություններից հետո սա երրորդ դեպքն է, եր Արարիչը խառնվում է մարդկանց գործերին՝ ուղղություն տալով մարդկության արոյական զարգացմանը (չհաշված առանձին մասնավոր դեպքերը, ասենք Սոդոմի ն Գոմորի կործանումը): - Հետնենք դեպքերի հաջորդականությանը. Ադամն ու Եվան գտնվում էին դրախտում, ապրում հավերժական, անհոգ կյանքով, այսինքն՝ ոգեղեն ոլորտում: ճաշակելով իմաստնության ծառի պտուղը, նրանք աքսորվեցին դրախտից երկիր՝ իրենք ն իրենց սերունդները դառնալով մահկանացու: Այստեղ առաջանում են հարցեր. եթե ոչ նրանք, ապա ով իրավունք ուներ այդ ծառի պտուղը ճաշակել՝ ինքն Արարի՞չը, թե՞ ոգեղեն այլ արարածներ, որոնց դրախտում գտնվելու մասին ոչինչ չի ասվում: Իսկ եթե ոգեղեն արարածներ չկային, ապա ինչո՞ւ պետք է այդ իմաստնության ծառը գտնվեր այնտեղ ն արգելված լիներ նրա պտուղներից ճաշակելը: Մնում է ենթադրել, որ դա

հենց այդ նպատակով էլ դրված էր: Այսինքն, մարդուն ստեղծելու Արարչական մտադրությունների մեջ մտնում էր նան նրան իմաստնություն շնորհելը, ն Ադամն ու Եվան ոչ թե աքսորվեցին, այլ ուղարկվեցին երկիր՝ այն մարդկանցով նակեցնելու, Արարչական մտադրությունների հետագա իրականացման համար: (մանավանդ, որ այս պահը շեշտվում է նույն Աստվածաշնչում, ինչպես նան Ղուրանում): Այստեղ կարնոր է նան մեկ այլ հանգամանք. դրախտում, ացի իմաստնության ծառից, կար նան կեցության ծառը, որի պտուղը ճաշակելու դեպքում մարդը դառնում էր անմահ, իսկ դա տվյալ պահին Արարչի ծրագրերի մեջ չէր մտնում: Նույնիսկ այդ ծառն անհասանելի դարձնելու համար Արարիչը քերով եներից կազմված հատուկ պահակախում դրեց: - Ըստ Աստվածաշնչի՝ իմաստնության ն կեցության ծառերի պտուղների միաժամանակյա ճաշակման պարագայում մարդը կհավասարվեր աստվածներին: Այդ դեպքում նորից է հարց է առաջանում. ուրեմն ինչո՞ւ էր դրված նան կեցության ծառը: Հավանական է, այն դնելով դրախտում ն այդ մասին տեղյակ պահելով մարդուն, Արարիչը մարդու զարգացման համար դրել է կարնոր խթանիչ՝ անմահության ձգտում: Եվ իրոք, անմահության ձգտման մտասնեռումը միշտ ուղեկցել է մարդուն՝ սկսած նրա գիտակցության ձնավորման պահից: Աշխարհի ոլոր ժամանակների մեծամեծները, իմաստունները միշտ տառապել են այն մտքից, որ իրենք մահկանացու են: Կեցության ծառը դրախտում դնելով, Արարիչը մատնանշում է կարծես, որ անմահությունը հնարավոր է ձեռք երել, եթե մարդը կարողանա հաղթահարել քերով եներին, այսինքն՝ իր զարգացման ընթացքում հասնի այն մակարդակին, որ կարողանա հաղթահարել ոգեղեն արգելքները: Իսկ այդ արգելքների նույթի ն հաղթահարման հնարավորության մասին ենթադրությունը արվել է վերնում: Մյուս կողմից, չի ացառվում նան մարդու ոգեղեն անմահության, այսինքն՝ արարման արդյունքների միջոցով անմահության հասնելու գաղափարը: Մարդուն զրկելով ֆիզիկական անմահությունից, Արարիչը, մյուս կողմից, կարծես նշել է նան մարդ տեսակի զարգացման միակ հնարավոր ուղին՝ միայն սերնդափոխության միջոցով: Այսինքն՝ յուրաքանչյուր սերունդ նախորդից, ժառանգականության կամ դաստիարակության շնորհիվ ստանալով իմաստնությունը, նրան ավելացնում է նան իր ձեռք երումները ն փոխանցում հաջորդ սերունդներին՝ իր տեղը զիջելով նրանց: Այդ սերնդի մնալը պարզապես կխանգարեր հաջորդ սերունդների զարգացմանը: Այլ խոսքով, մարդկության զարգացումը շարունակվում է սերունդների կողմից: Յուրաքանչյուր ան-

հատ գեների միջոցով իր սերունդներին է փոխանցում զարգացման գործընթացում իր ձեռք երած արդյունքները՝ շատ, թե քիչ, լավ, թե վատ՝ դա արդեն կախված է տվյալ անհատից: - Մարդկային զարգացումը ճիշտ ուղու վրա երելու Արարչի մյուս քայլը տրված է Նոյան տապանի պատմության մեջ: Այդ պատմությունից հետնում է (ինչպես նշվել է նախորդ գլուխներում), որ նախքան ջրհեղեղը մարդը զարգացել է միակողմանի՝ միայն գիտակցությամ , անտեսելով արոյականությունը: Փրկելով ջրհեղեղից Նոյին ու իր զավակներին, Արարիչը նրանց սերունդների մեջ փորձեց համատեղել գիտակցությունն ու արոյականությունը, ն այդ հատկանիշները նրանց հեռավոր սերունդների՝ արիների միջոցով տարածել նախնադարյան մարդկանց կրոմանյոնյան ցեղերի մեջ, որոնք իրենց զարգացման մակարդակով չէին տար երվում նության մյուս արարածներից: - Բա ելական աշտարակաշինության պատմության մեջ Արարիչն իր հաջորդ քայլում մարդկանց նկատմամ ավելի ներողամիտ վերա երմունք է դրսնորում: Այսինքն, գտնում է, որ այդ ժամանակի մարդիկ իրենց արոյականությամ ավելի արձր են նախորդներից՝ ջրհեղեղի պատճառով ոչնչացվածներից, սակայն նրանք ունեն մի կարնոր թերություն՝ մեծամտություն, որը կարգելակեր նրանց հետագա առաջադիմությանը: Մեծամտությունն առաջանում է սեփական ուժերի, հնարավորությունների գերագնահատումից ծագող ավելորդ ինքնավստահությունից: Մարդիկ, ովքեր հավաքվել ու կառուցում էին Բա ելոնի աշտարակը՝ Աստծուն հասնելու համար փաստորեն իրենցից ներկայացնում էին մեծամիտների ամ ոխ: Մարդկային հավաքական մեծամտությունը նրանց կդրդեր ոչ միայն անմիտ ու անհեռանկար քայլերի, այլն նրանց մոտ կառաջացներ արհամարհանք նոր գիտելիքների, հետագա կատարելագործման համար: Փաստորեն աշտարակաշինությունը ցույց էր տալիս մարդկանց համոզմունքը, որ իրենք հասել են գիտության գագաթնակետին ն հնարավոր էին համարում իրենց հավաքական հզորությամ հասնել երկինք: Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե այս պատմության մեջ Արարիչը հուշում է զարգացման ամենակարճ ուղին, այն է, եթե մարդիկ ոլորը միավորվեն, խոսեն մի լեզվով, այլ խոսքով՝ դառնան մի ազգ, իրենց գիտելիքները համատեղելով՝ արագորեն կառաջադիմեն: Այսինքն՝ այն, ինչին ձգտել են ն միշտ էլ ձգտում են աշխարհի հզորները, փորձելով տար եր մեթոդներով վերացնել ավելի փոքր ազգերին ն դրանով ացառել, իրենց կարծիքով, առաջադիմությանը խանգարող ազգային գործոնը: Նախ, հենց այդ ձգտումը մեծամ-

տության առաջին արտահայտություններից մեկն է, այն պարզ պատճառով, որ լինել հզոր, դեռ չի նշանակում լինել իմաստուն: Մարդկության պատմության մեջ հազվադեպ են եղել հզորները, որոնք իրենց մեջ Սողոմոն Իմաստունի նման համատեղել են նան իմաստնությունը: Եվ հետո միատեսակ մտածելակերպով, միատեսակ մոտեցումներով ընդհանուր զարգացումը կգնա միակողմանի ուղղությամ , իսկ իմաստնությունը միակողմանի չի լինում: Մյուս կողմից՝ այդ մոտեցումը հակասում է գոյաձների ն նրանց հարա երությունների ազմազանության Արարչական սկզ ունքին: Այն երում է համընդհանուր համասեռության, որը կնշանակի զարգացման կասեցում, կյանքի ճահճացում: Հետնա ար առանց ժողովուրդների ու ազգերի ազմազանության պահպանման, նրանց միջն մրցակցության, հաղորդակցման ու փոխազդեցության, համընդհանուր մարդկային զարգացում հնարավոր չէ: Ամ ողջ աշխարհում մի ժողովուրդ ստեղծելու միտումը, որը հնարավոր է թվում հաղորդակցման ու տեղեկատվության միջոցների անընդհատ զարգացման պայմաններում, առաջ կ երի միակողմանի զարգացում: Ազգերի ազմազանությունը նշանակում է նան ավանդույթների, արժեքների, հասարակական այս կամ այն երնույթների նկատմամ մոտեցումների ազմազանություն, դրանց աղդատման ու համեմատությունների միջոցով լավագույն տար երակների ընտրության հնարավորություն, ազմաձն մտածողություն ու ազմակարծություն, որոնց առկայությունը միայն հնարավորություն կտա մարդկության առավել ճիշտ առաջընթացին: Եվ վերջապես, նման մոտեցումն ընձեռում է նան մարդկային համասեռ զանգվածի հեշտ կառավարելիության հնարավորություն, որը հղի է մի կողմից այն մեծամիտ պատկերացմամ ձնավորված մտածելակերպով, թե հնարավոր է ամ ողջ մարդկության առաջադիմությունը ղեկավարել Արարչի փոխարեն (Բա ելոնյան աշտարակաշինության մի տար երակ), մյուս կողմից՝ կառավարման հեշտությունը կկասեցնի հենց իրենց՝ կառավարողների զարգացումը, քանի որ հեշտ ճանապարհը եր եք գիտակցության զարգացմանը չի խթանում: Եվ, որ ամենագլխավորն է, մարդկության ընդհանուր զարգացման մեջ արոյականության զարգացման հետ մնալը գիտակցության զարգացումից՝ միակողմանի զարգացածության ն հեշտ կառավարելիության պայմաններում, դժվար չէ գուշակել, թե ինչ աղետալի հետնանքների կարող է հասցնել: Այս միտումը լավ զգացվում է նույնիսկ ներկա պայմաններում: Ում հայտնի չէ, որ ինչքան զարգացած ու հզոր է որնէ ազգ, այնքան նրա առանձին անհատները մեծամտորեն ու արհամարհանքով են վերաերվում առավել փոքր ազգերի անհատներին: Մեծ ազգերն ու պետու-

թյունները միշտ փորձում են իրենց իմացածով ու պատկերացումներով ղեկավարել փոքր ազգերին՝ նրանց զարգացումը ուղղորդելով ըստ իրենց մոտեցումների: Աշտարակաշինության պատմությունը ցույց է տալիս Արարչի անհանդուրժողականությունը ոչ թե ընդհանրապես մարդկանց զարգացման նկատմամ , այլ նրանց զարգացման միակողմանիության նկատմամ : - Ներկայումս «ազգ» հասկացության համար չկա միարժեք, համընդհանուր ճանաչում գտած ձնակերպում, թեկուզ այն պատճառով, որ միջազգային քաղաքականության թատերա եմում կիրառելիս նրա նկատմամ մոտեցումները առնչվում են հզորների պետական շահերին: Համենայն դեպս, պարտադիր պայմաններից են համարվում սովորույթները, լեզուն, գրաված միասնական տարածքը, մենտալիտետը, ավանդույթները ն այլն: Սովորույթները, ընդհանուր լինելով ամ ողջ ազգի համար, հաճախ իրենց առանձին դրսնորումներում նույն ազգի ներքին տարածքային առանձին միավորներում, ասենք տար եր գավառներում, շրջաններում իրարից հաճախ են տար երվում: Նույնը վերաերում է լեզվի ար առներին, որոնք (օրինակ՝ հայերի մոտ) իրարից եր եմն տար երվում են այնքան, որ նույն ազգի մարդիկ իրար դժվարությամ են հասկանում: Հայերի մոտ այդ երնույթը, հավանա ար, գալիս է դեռ այն ժամանակներից, եր Նոյի սերունդներն աստիճանա ար ցրվեցին Հայկական արձրավանդակում, որտեղ նակության համար պիտանի հողերը իրարից կտրված էին լեռներով ու ձորերով ն դժվար էր փոխադարձ մշտական հաղորդակցությունը: Մյուս կողմից, հավանական է՝ դա եղավ նան այն պատճառներից մեկը, որ ցրվելով ամ ողջ Եվրասիայով ն ձուլվելով տեղա նակների հետ, արիները նրանց հաղորդեցին իրենց այդ տար եր

Զ. - «Äողովրդավարություն» արտահայտությունը, որը հունարեն «դեմոկրատիա» առի թարգմանությունն է, ըստ էության ենթադրում է տվյալ հանրույթում հարա երությունների, գործող օրենքների ն ղեկավարման այնպիսի կառուցվածք ն վարվելակերպ, որտեղ հավասարապես պաշտպանվում են հասարակության այն անդամների շահերն ու իրավունքները, որոնք ընդունում ն իրենց գործելակերպում ղեկավարվում են այդ կառուցվածքով սահմանված նորմերով: Այսինքն, այդ անդամներն ունեն ինքնա ացահայտման ն իրենց ինքնության պաշտպանության հավասար հնարավորություններ, հավասար իրավունքներ ու պարտականություններ, գործողությունների ազատությունների նույնական սահմաններ: Äողովրդավարության պայմաններում առանց ացառության յուրաքանչյուր անհատ, ժողովուրդ կոչվող մարդկային միություն, գոյության ն կայունության ապահովման համար, պարտավոր է ենթարկվել ոլորի համար ընդունված համընդհանուր նորմերին, իսկ այդ միությունն էլ պարտավորվում է ապահովել իր առանձին անդամների շահերի պաշտպանությունը հավասարապես, առանց խտրականության, նույն թվում՝ յուրաքանչյուրին տալով հնարավորություն՝ մասնակցելու ոլորի հետ միասին, ամ ողջ միության կառավարմանը: - Որոշ քաղաքագետներ «դեմոկրատիա» հայերեն «ժողովրդավարություն» թարգմանությունը համարում են սխալ ն առավել ճիշտ են համարում առացի թարգմանված «Äողովրդաիշխանություն» առը (ելնելով հունարեն դեյմոս-ժողովուրդ ն կրատիա-իշխանություն առակապակցությունից): Սակայն իմաստային տեսակետից հայերենի «ժողովրդավարություն» առը ավելի ճիշտ է, քան հենց հունարեն «դեմոկրատիա» առը, քանի որ «ժողովրդավարություն» նշանակում է ոչ միայն ժողովրդի կողմից ղեկավարել, այլն փոխադարձ հարա երությունների մեջ կիրառել այնպիսի գործելակերպ, վերա երմունք, որը կհամապատասխանի ն ընդհանուրի, ն յուրաքանչյուրի ցանկություններին ու շահերին, իրավունքների պաշտպանությանը՝ տվյալ ժողովրդի կողմից ընդունված պատկերացումներին: Այդ տեսակետից «ժողովրդաիշխանություն» (դեմոկրատիա) առը անհաջող է այն պատճառով, որ ի վերջո ոչ թե ժողովուրդն է անմիջականորեն իշխում կամ ղեկավարում, այլ նրա կող-

մից առաջադրվող ընտրյալները. այսինքն, ժողովուրդը չի իշխում ինքն իր վրա, այլ ընտրյալներն են իշխում, պաշտպանելով նրա իրավունքներն ու պահպանելով շահերը (ըստ իրենց ներկայացման), իսկ ժողովուրդը մասնակցում է իշխանությանը միջնորդավորված ձնով: Մյուս կողմից, եթե գոյություն ունի ժողովուրդ, որն իրագործում է իշխանություն, ապա պետք է գոյություն ունենար նան մարդկանց մի խավ, որը չի մտնում այդ պատկերացման մեջ ն որի նկատմամ իրագործվում է այդ իշխանությունը ժողովրդի կողմից: - Բնորոշ է, որ հունական դեմոկրատիան իրագործվել է, ոչ թե ամողջ ժողովրդի համար, այլ միայն մեկ՝ իշխող արտոնյալ խավի (հիմնականում որոշակի ունեցվածք ունեցողների) համար, իսկ ոչիշխող խավը եղել են ստրուկները, ունեզուրկները ն այլն: Հունարեն «դեյմոս» առը վերա երվել է միայն արտոնյալ խավին, ի հակադրություն հայերեն ժողովուրդ առի, որ վերա երում է ոլոր մարդկանց: Այստեղ տեղին է նշել, որ ներկայիս «դեմոկրատիա» հասկացության մեջ նս գոյություն ունի անիրավահավասարության միտում, նույնիսկ ամրագրված օրենքներով: Ասենք իրենց ժողովրդավարական համարող երկրներում առանց որոշակի գումար ունենալու անիմաստ է ընտրություններին որպես թեկնածու առաջադրվելու փորձը: Փաստորեն նորից ամրագրվում է կամ օրինականացվում արտոնյալ խավին իշխելու իրավունք ապահովելու սկզ ունքը, որը կամ իր համապատասխան գումար ունեցող անդամների միջոցով է իրագործում նման «դեմոկրատիան» կամ փորձում է այլոց օգնությամ , նականա ար, համապատասխան փոխհատուցում ստանալու ակնկալիքով: «Դեմոկրատիայի» (ժողովրդաիշխանության) կիրառման ժամանակ, օրենքով «ոչ-ժողովուրդ» խավ, այսինքն, որի նկատմամ իրագործվում է իշխանությունը, ներկայացվում են հանցագործները, օրինախախտները ն այլք, այց միաժամանակ, փաստորեն իշխանությունից հեռու են պահվում սակավ ապահովված խավերը (թեկուզ ընտրական ցենզի միջոցով), չնայած օրինականության ն արոյականության առումով, նրանք կարող են շատ ավելի արձր լինել, ն նույնիսկ իրենց օրինախախտումներով շատ ավելի քիչ վնաս պատճառել, քան օրինական իշխանավորները: - Հետաքրքիր արդյունքներ է ստացվում «դեմոկրատիա» առի վերլուծության ժամանակ: «Դեյմոսը» նույն արիական ծագումով հայերեն «դեմ» առն է, (հիշենք յ-ի սղումը այր, Այրարատ առերում), որի հոգնակին՝ «դեմքը» հետագայում նմանօրինակ շատ առերի (ձեռք, ոտք, միտք ն այլն) նման դարձել է եզակի: Այլ խոսքով՝ նախնական իմաստով «դեմ» առը եղել է ոչ թե տեղի պարագա, ինչպես ներկայիս հայերենում է, այլ գոյական ն ունեցել է ներկայիս «դեմք» ի-

մաստը («դեմ» ՝ հավանա ար նկատի են ունեցել դիմացը կանգնած անձ. նշենք, որ ներկայումս հաճախ, խոսակցական լեզվում, նույն իմաստով էլ օգտագործվում է): Հետնա ար իր նախնական իմաստով «դեմքը» նշանակել է «դեմերի» (անձանց) ամ ողջություն: Այն հայերենում եզակիացվել է, իսկ հունարենում «ք»-ի սղմամ վերածվել է «դեյմոսի» ՝ «ժողովուրդ» իմաստով (նույն «դեմ» արմատն է նան դեմորկացիա, դեմոնստրացիա ն այլ միջազգային տերմիններում): Ազգերի փոխհարա երությունների, փոխազդեցությունների, տեղեկատվության փոխանակման ն նման այլ գործընթացներում նական է մեկը մյուսից գաղափարների, մոտեցումների, սկզ ունքների ն այլ փոխառումներն, ու դրանք իրենց միջավայրում, իրենց պայմաններին համապատասխանեցնելով, օգտագործումը: Սովորա ար նման նորույթը կիրառվում է իր նախնական արտահայտչական ձնով, այց ձնափոխվելով փոխառող ազգին նորոշ պատկերացումներով: Այդ տեղի է ունենում այն դեպքերում, եր տվյալ լեզվում համապատասխան առն ու հետնա ար դրա իմաստային պատկերացումը ացակայում է: Դա վերա երում է նան գոյաձներին, երնույթներին: Օրինակ, միջազգայնորեն ընդունված են ն ոլոր ազգերի կողմից օգտագործվում են «սոցիալ», «մատերիալիզմ, «իդեալիզմ» առերը, «ավտո» արմատը ն այլն (նման առերը հայերենում որոշ գերազգասեր լեզվա աններ փորձում են թարգմանել, չնայած ոչ միշտ հաջող. «լեզվա անական ծայրահեղություն»): Նախորդ գլուխներում նշվեց հունական միջավայրի վրա արիական ազդեցության առկայությունը: «Դեմոկրատիա» արտահայտության մեջ «դեմ» արմատի օգտագործումը մատնանշում է գաղափարի արիական ծագումը: Այսինքն, ինչպես արիական շատ գիտելիքներ, ժողովրդավարության գաղափարը նս լինելով մարդու կերպարի կազմավորման չափանիշներից մեկը, տարածվել է արիացիների կողմից իրենց արշավանքների ընթացքում: Սակայն այդ գաղափարի հիման վրա հույներն ստեղծել են կառավարման մի ձն, որտեղ իրավունքների հավասարությունը, որը ժողովրդավարության հիմնական հատկանիշներից մեկն է, տարածել են միայն ընտրյալների խավի վրա: Äողովրդավարությունը հանդիսանալով իշխանության ն հանրույթի փոխհարա երությունների արդարացիության արտահայտություն, պատմության ընթացքում քայլ առ քայլ, փուլ առ փուլ դարձել է ավելի ընդգրկուն՝ ավելի ամրապնդվելով մարդկային գիտակցության մեջ: Մարդկության զարգացման ընթացքում ավելի է ացահայտվում նրա սերտ կապը մարդկային արոյականության

հասկացության հետ: Բոլոր հասարակական ցնցումների, հեղափոխությունների հիմնական պատճառը դեմոկրատիա հասկացության սահմանափակումն է որնէ խմ ի ծավալով՝ այդ խմ ի ներսում հարա երությունների կարգավորման համար, ելնելով խմ ային շահերը ապահովելու անհրաժեշտությունից: Եվ իրոք, ացի հունականից, եղել է նան հռոմեական ստրկատիրական դեմոկրատիա՝ սենատի, կոնսուլների ընտրություն՝ օրենքների ն այլ ձներով. այսինքն՝ դեմոկրատիա՝ միայն Հռոմի քաղաքացիների ն ստրկատերերի համար: Միջնադարյան ֆեոդալական հասարակարգում դեմոկրատիայի որոշ տարրերը գոյություն են ունեցել միայն ազնվականության միջավայրում՝ իրավունքների ն այլ նագավառներում, միապետների ն ազնվականների որոշ հարա երություններում, ինչպես նան միջնադարյան քաղաք-պետությունների կառավարման համակարգերում: 20-րդ դարում հեղափոխությունների ն պատերազմների արդյունքում հանդես եկան դեմոկրատիայի սկզ ունքների 2 նեռացումներ՝ կապիտալիստական (ազատական) ն համայնավարական: Ընդ որում, մյուս սկզ ունքները (սոցիալ-դեմոկրատական ն այլն), դրանց տար երակներն են՝ ձնավորված երկու սկզ ունքների տարրերը տար եր համամասնությամ համատեղելու միջոցով: - Համայնավարական դեմոկրատիան հռչակելով իր ռնապետական էությունը՝ պրոլետարիատի դիկտատուրայի միջոցով ն գտնելով համապարփակ դեմոկրատիայի հասկացության անհնարինությունը, ելքը գտնում էր մեծամասնություն կազմող ստորին խավերի համար կիրառվող ն իշխանության ռնի ուժով իրականացվող դեմոկրատիայի, այլ խոսքով՝ մեծամասնության դեմոկրատիայի մեջ: Նման մոտեցումը, չնայած իր ազնիվ միտումներին, լինելով զուտ տեսական ն հիմնված մարդկային գիտակցության զարգացման ն արոյականության աճի վրա, իրեն սպառեց այն պարզ պատճառով, որ (ինչպես նշվեց վերնում) այդ երկու մարդկային հատկանիշների աճը հավասարաչափ չէ, իսկ արհեստականորեն էլ հնարավոր չէր հասնել դրան՝ աշխարհի մնացած մեծ մասում՝ արոյականության աճի հետ մնալու միտումը գիտակցության աճից պահպանվելու պարագայում: Այս վերջին երնույթի ազդեցության պատճառով դեմոկրատիայի սկզ ունքներն աստիճանա ար նեղացվեցին ն իրենց նույթով դարձան ձնական՝ ծառայելով նոր իշխող խավի՝ կուսակցական ազնվականության համար որպես իրենց դասային արտոնությունների արդարացման միջոց: Եվ ռնապետական գործելակերպը, որը նախատեսված էր համայնավարական՝ ժողովրդավարական սկզ ունքը մարդկանց գիտակցության մեջ ներդնելու համար,

իրականում կիրառվեց այդ խավի շահերի համար: Այլ խոսքով, առաջացավ խզում՝ գաղափարի հիմքում դրված համայնավարական ժողովրդավարության սկզ ունքների ն այդ սկզ ունքներն իրագործելու նպատակ հայտարարած, այց իրականում այլ նպատակներ հետապնդող գործելակերպի միջն, որն ի վերջո հեղինակազրկելով համայնավարական ժողովրդավարության գաղափարը, պատճառ դարձավ համայնավարական գաղափարների իրականացման նպատակով հիմնված հասարակարգի քայքայմանը: - Ազատական (կապիտալիստական) ժողովրդավարության սկզունքները լայնորեն քարոզվում ն տնտեսական ու քաղաքական մեթոդներով տար եր երկրներում ներդրվում են այն պատճառա անությամ , թե այն առավել արենպաստ պայմաններ է ապահովում մրցակցության միջոցով տնտեսության զարգացման ն իզնեսի աճի համար: Եթե չլիներ նման երնույթը, այն պարզապես չէր ներդրվի: Իրոք, նույնիսկ 20-րդ դարի վերջում գոյություն ունեն ացարձակ միապետություններ՝ միջնադարյան միապետությունների տիպի, այց ազատական ժողովրդավարական երկրները, իրենց համարելով առհասարակ ժողովրդավարության ջատագովներ, չեն էլ ձգտում իրենց սկզ ունքները ներդնել նրանց մոտ, ն իզնեսի շահերից ելնելով, նույնիսկ համագործակցում ն պաշտպանում է նրանց: Այսինքն, եթե լիներ մարդկային հարա երությունների այլ ձն, որն ավելի նպաստեր իզնեսի աճին, նա կհրաժարվեր իր ժողովրդավարական կերպարից: Բիզնեսը ոգեղեն գաղափարախոսություն չունի, չի հետնում արոյական որնէ սկզ ունքի, ն նրա միակ նպատակը սեփական աճի ապահովումն է: Համայնավարական ժողովրդավարության նկատմամ իզնեսի հակակրանքի ու վախի պատճառը համայնավարության գաղափարախոսության կողմից առհասարակ իզնեսի ժխտումն է (չնայած դրա փոխարեն կիրառվող՝ համընդհանուր պլանավորման մեթոդի ն պետական մենաշնորհի ամողջ անիրատեսությանն ու զարգացմանը խանգարելու ացահայտ նույթին): - Այսպիսով, ժողովրդավարության սկզ ունքը յուրաքանչյուր հասարակարգում, հենվելով իր ժամանակաշրջանի համար ընդունված գաղափարախոսության վրա, կիրառվում է՝ ելնելով տիրապետող խավի շահերից, մոտեցումներից, հայացքներից. ստրկատիրական հասարակարգում գոյություն ուներ ստրկատիրական դեմոկրատիա, ֆեոդալականի ժամանակ՝ ֆեոդալական ներազնվականական, ոչ հեռու անցյալում՝ համայնավարական, որը կարճ ապրեց ն ազատական, նպատակաուղղված՝ հիմնականում իզնեսի աճի ապահովմանը:

- Äողովրդավարական սկզ ունքների մյուս կարնոր հատկանիշը նրա ազգային երանգավորումն է: Յուրաքանչյուր ազգ ունենալով մարդկային արժեքների, արոյական կերպարի իր չափանիշները, լավի ու վատի, արու ն չարի իր պատկերացումները, ժողովրդավարության սկզ ունքների նկատմամ ունի իր մոտեցումները: Եվ նույնիսկ ացառված չէ տար եր ազգերի այդ մոտեցումների հակասականությունը (որոշ եվրոպական ազգերում նույնիսկ ժողովրդավարություն են համարում արվամոլության ազատությունը, արնելյան ազգերի համար դա պարզապես հայհոյանք է): Այլ խոսքով, ժողովրդավարության սկզ ունքների նկատմամ նս գործում են ազմազանության Արարչական մոտեցումները: Ընդհանրապես, ինչպես ցանկացած գաղափար կամ սկզ ունք, ոլոր ազգերի համար գոյություն ունի նան ժողովրդավարության սկզ ունքների կիրառման երեք հիմնական «տիրույթ»՝ ընտանիքի ներսում եղած հարա երություններ, հասարակության անդամների միջն եղած հարա երություններ ն տար եր ազգերի միջն եղած հարա երություններ, ն այդ տեսակետից ժողովրդավարական սկզունքների միատեսակ, միանշանակ կիրառումը տար եր՝ հատկապես արնելյան ու արնմտյան ազգերի համար, ոչ միայն անհնար է, այլն դրա փորձը վնասակար է՝ այդ սկզ ունքների վարկա եկման տեսակետից: Եթե այդ սկզ ունքները ընդունելի են ն կիրառելի Արնմտյան ազգերի համար ընտանիքի մակարդակով (նկատի ունենալով, որ արնմուտքում ավելի ու ավելի մեծ տարածում ունի մի քանի անգամ ամուսնանալ- աժանվելը, արտաամուսնական երեխաների ծնունդը, պայմանագրային ամուսնությունները ն այլն), ապա ժողովրդավարությունն այնտեղ մարդկային զարգացումը տանում է ընտանիքի աստիճանա ար քայքայման ն ձնական դառնալու ուղղությամ : Արնելքում ընտանիքը հանդիսանում է հասարակության կայուն հիմքը, ն ժողովրդավարական սկզ ունքները նպաստում են ընտանիքի ներսում իրավահավասարությանը, ռնակալական մոտեցումների մեղմացմանը: Հասարակական հարա երություններում Արնելքում ն Արնմուտքում ժողովրդավարության սկզունքները աստիճանա ար միտում ունեն միակերպության՝ հատկապես իզնեսի գերակայության պայմաններում: Սակայն պետությունների ն ազգերի հարա երություններում թե՝ Արնմուտքում, թե՝ Արնելքում ժողովրդավարության սկզ ունքներն առհասարակ չեն կիրառվում, ն դա է հանդիսանում համամարդկային արոյականության աճի դանդաղեցման հիմնական պատճառներից մեկը: - Äողովրդավարության սկզ ունքների շրջանակները նեղացնելու, դրանք այս կամ այն գաղափարի կամ աշխարհայացքի համար

է. - Հայերենում «արիություն» արտահայտությունը հոմանիշ է «քաջություն», «խիզախություն» ն մի շարք այլ արտահայտությունների: Սակայն դրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր ներքին ովանդակային երանգները, որոնք օգտագործվելիս, ոչ միշտ են կարող փոխարինել մեկը մյուսին: «Արիություն» արտահայտությունն իր ներքին ովանդակությամ ներառելով վերը նշվածների երանգները, միաժամանակ իր մեջ համատեղում է նան տոկունությունը, հաստատակամությունը, վճռականությունը. այսինքն, մարդկային նավորության այն հատկանիշները, որոնք ապահովում են անսասան պաշտպանություն, կայունություն, համառություն, հաղթանակի վստահություն, վտանգի դեպքում՝ սառնասրտություն: Այդ տեսակետից հայերենում «արիություն» արտահայտության արմատում «արի» առի օգտագործումը պատահական չէ. նշված ոլոր հատկանիշները ընդգրկված են «արի» արմատի մեջ, որն օգտագործվում է դրանց հավաքականությունը արտահայտելու համար: - Քաջությունը, խիզախությունը, կարծես գոյություն ունեն նան կենդանական աշխարհում: Սակայն, եր քարայծը թռչում է անդունդի վրայից կամ կապիկը ցատկում է մի ծառից մյուսը, դրանք նրանց կենսագործունեության մի մասն են կազմում: Այդ գործողությունները կատարելիս նրանք նազդի կամ փորձի վրա հիմնվելով, աչքաչափով կատարում են հաշվարկ ն վստահ են լինում իրենց այդ գործելակերպի հաջողությանը: Եր մարդն է կատարում նման գործողություն, դա արդեն քաջություն է, քանի որ ժամանակակից մարդու սովորական կենսագործունեության մեջ նման արարք «նախատեսված» չէ ն նրա մարմինն էլ իր ֆիզիկական հատկանիշներով հարմարեցված չէ դրանց: Նման վարմունքը թելադրված է լինում կամ հազվադեպ անհրաժեշտությամ կամ ինքնահաստատման նպատակով: Կենդանու մոտ հազվադեպ իրադրություն կարող է ծագել միայն կյանքին սպառնացող վտանգի կամ իր ձագերին պաշտպանելու անհրաժեշտության ն դրա հետնանքով առաջացած տագնապի դեպքում, ինչը նրան կդրդի հանդուգն քաջության (սովորա ար գազանները խուսափում են ձագերին պաշտպանող մոր հետ ընդհարվելուց) ն ացառվում է, որ

նույնը կատարվի ինքնահաստատման պատճառով: - Արիությունը, ովանդակելով վերը նշվածը, սերտորեն կապված է գիտակցության հետ, իմա՝ այն նորոշ է միայն մարդուն: Մարդն արիություն է ցուցա երում հասարակության, այսինքն՝ այլ անձաց հետ հարա երվելու ժամանակ ծագած անհրաժեշտությունից, իրենց մեծությամ ազմակի անգամ գերազանցող նության ուժերը կամ երնույթները հաղթահարելիս, իր ինքնահաստատման համար (իհարկե, խոսքը չի վերա երում տեխնիկական կամ այլ միջոցներով գերազանցություն ձեռք երելուն ն դրանց օգտագործմանը: Եր մարդը մերկ ձեռքերով կամ ծայրահեղ դեպքում սառը զենքով մարտի մեջ է մտնում արջի հետ, դա արիություն է, իսկ եր նա հեռվից կրակոցով սպանում է նրան, դա սովորական որս է): - Եր որնէ մարդու մասին ասում են, թե նա անվախ է, ապա դա զուտ պայմանական, համեմատական նորոշում է: Առհասարակ, նության մեջ ացարձակորեն անվախ արարած չի լինում (թերնս միայն միջատների կամ ձկների մեջ, որոնց «գիտակցության» մակարդակը շատ ցածր է կաթնասուների կամ թռչունների «գիտակցությունից». ճանճին ինչքան քշում ես, նորից վերադառնում է նույն տեղը): Նույնիսկ փիղն է վախենում, այն էլ՝ մկներից, որոնք մտնում են ոտքերի մատների արանքն ու կրծում: Կյանքի պահպանության օրենքը, որ դրված է յուրաքանչյուր արարածի կենսագործունեության հիմքում, նրան դրդում է մշտական զգուշության կամ ներշնչում վախ՝ հանդիպած վտանգների, նույնիսկ անսովոր կամ անծանոթ իրադրությունների, երնույթների կամ գոյաձների նկատմամ : Մարդկային հասարակության մեջ ացարձակ անվախ կարող է լինել միայն հոգեկան հիվանդը: Վախը մարդկանց մոտ լինում է տար եր չափի կամ խորության, միաժամանակ նան տար եր երնույթների նկատմամ : Տար եր հանգամանքներում իրեն քաջ դրսնորող մարդը կարող է վախենալ ասենք արձրությունից, ջրից, հասարակության առաջ ելույթ ունենալուց ն այլն: Վախը փաստորեն մարդուն ազդանշան է տալիս կյանքին կամ վարկանիշին սպառնացող վտանգի մասին ն, կախված անձի հոգեկան հատկանիշներից, անձը կարող է տար եր կերպ արձագանքել դրան: Ուժեղ ոգի, ինքնատիրապետում ունեցող կամ արիասիրտ մարդը, նման դեպքերում սառնասրտությունը չի կորցնում, կարողանում է վտանգի դեմ համապատասխան ճշգրիտ միջոցներ կիրառելով, հաղթահարել վախը: Թույլ ոգու տեր կամ վախկոտ մարդը մատնվում է տագնապի ն, որ ավելի վտանգավոր է՝ սարսափի, որը, հաճախ, ազմակի անգամ ուժեղացնում է վտանգը: Եր ամ ոխը վտանգից սարսափելով փախչում է, շատ ավելի

զոհեր են լինում՝ փախչողների ոտքերի տակ տրորվելուց, քան վտանգից: Այդ տեսակետից վախը նան վարակիչ է: - Եր եմն անձը դիմում է մի գործողության, որի հաջողության մեջ ինքը վստահություն չունի, կամ դրա հավանականությունը փոքր է (ասենք անհրաժեշտությունից կամ անելանելի վիճակի պատճառով մարդը ցատկում է արձրությունից կամ նավակով դուրս է գալիս փոթորկուն ծով): Նման դեպքերում, գիտակցելով հնարավոր գալիք վտանգը, նա նախընտրում է դրանից խուսափել մեկ ուրիշ, թեկուզ չնչին չափով, հաջողության հույս ընծայող այլ վտանգին ընդառաջ գնալով, քան հուսահատվել ն անձնատուր լինել: Սա նս գիտակցությամ պայմանավորված արիություն է, որը դրդում է պայքարել մինչն վերջ ն չհուսահատվել: Այսպիսով, արիությունը մարդկային այնպիսի հատկություն է, որը դրսնորվում է որոշակի գործելակերպի ժամանակ՝ վախը գիտակցա ար հաղթահարելու ձնով: Այդ տեսակետից արիությունը մարդուն հնարավորություն է տալիս նույնիսկ հաղթահարել նության հիմնական օրենքներից մեկը՝ կյանքի պահպանության օրենքը՝ հօգուտ ավելի արձրագույն արժեքների: Եր որնէ նպատակի, գաղափարի համար մարդը գիտակցա ար կատարում է իր կյանքին ացահայտ վտանգ սպառնացող գործողություն, ասենք, հացադուլ, ինքնակիզում ն այլն, դա արդեն ոչ մի կերպ չի կարելի անվանել քաջություն, խիզախություն, անվախություն. դա միայն արիություն է: Նույն արիությունն է, ասենք, եր մարդը գնում է անձնազոհության՝ հանուն, դիցուք իր նմանների կյանքի, հայրենիքի, մերձավորների պաշտպանության, թշնամու դեմ հաղթանակի ն այլն: Ինչպես մարդու համար նորոշ մյուս հատկանիշները, արիությունը նս ացահայտվում է մարդու էության ու կենսագործունեության տար եր մակարդակներում: - Մտքի արիությունը նախ ն առաջ ընդունված ն համընդհանուր ճանաչում գտած կարծիքներից վեր կանգնելու ն, անհրաժեշտության դեպքում, հակառակ ձնով դատելու, այսինքն՝ ոչ ստանդարտ, ոչ կանոնակարգված համարձակ մտածելու կարողությունն է: Նման մտածելակերպը հատուկ է միայն արձր մտավոր զարգացում ունեցող անհատներին ն հանդիսանում է անձի առաջադիմության ու դրանով ամ ողջ մարդկային հասարակության զարգացման նախապայմանը (հռչակավոր գիտնականների մոտ տարածված է՝ «արդյո՞ք վարկածը այնքան խելահեղ է, որ ճշմարիտ լինի» արտահայտությունը): Ոչ ստանդարտ մտածելակերպը Արարչական ազմազանության սկզ ունքի անդրադարձն է մարդու գիտակցութ-

յան մեջ: Նույնիսկ տիեզերական օրենքները՝ կախված ժամանակից, իրադրությունից, միջավայրից, տար եր են: Եթե տարածությունն ն ժամանակի միավորները հաստատուն են սովորական միջավայրում, ապա նրանք փոփոխական են գերխիտ աստղերի շրջապատում: Ընդունված է, որ տիեզերքում, անկախ միջավայրից, լույսը տարածվում է ուղղագիծ, այց աստղերի մոտից անցնելիս, ձգողության պատճառով այն դառնում է կորագիծ: Մտքի արիության, այսինքն՝ համընդհանուր ճանաչում գտած կարծիքների, օրենքների, փաստերի անվերապահ ճշմարտությանը կասկածելու ն դրանց հակասականության մեջ այլ ճշմարտություն որոնելու շնորհիվ ծնվել են ազմաթիվ գյուտեր, հոյակապ ստեղծագործություններ, մարդկային մտքի մեծագույն այլ արժեքներ: Այլ խոսքով մտքի արիությունը նորաստեղության կարնոր պայմաններից մեկն է: Բայց մյուս կողմից՝ մտքի արիության կարնոր դրսնորումներից է նան սեփական սխալների գիտակցումն ու ընդունումը: Անսխալական մարդ չկա, անսխալականը միայն Արարիչն է, որովհետն մահկանացու արարածը հասու չէ նրա նպատակներին ու գործելակերպին, հետնա ար նան՝ Նրա սխալները տեսնելուն: Սեփական սխալի գիտակցումը հնարավորություն է տալիս խուսափել այն կրկնելուց: Դա մտքի, անձի ինքնադաստիարակման հիմնական միջոցն է: Մարդը դրսից եկած ազդանշանները, տեղեկատվությունը, խորհուրդները ստանալով, ինքն է իրեն դաստիարակում, կատարելագործում: Ուսուցչի ասածը ընկալելով, համոզվելով դրա ճշմարտության մեջ, աշակերտն այն անցկացնում է իր ուղեղի մտավոր ունակության, հնարավորությունների պրիզմայով: Այդ պատճառով նույն անը լսելիս, տար եր աշակերտներ տար եր կերպ են այն ընկալում, յուրովի: Դրսից ստացած յուրաքանչյուր միտք, տեղեկություն լիարժեքորեն ընկալվում ն դառնում է սեփական, եթե այն անցնելով անձի ընկալունակության պրիզմայի միջով, տեղավորվել է ուղեղի համապատասխան ծալքերում: Կախված այդ պրիզմայի հատկություններից, այն տեղավորվում է տար եր խորությամ ն ծավալով: Մտքի արիության արգասիք ն արտահայտություն է նան, որ մարդը հասկանում է իր այդ պրիզմայի թերությունները ն ընդունում սխալվելու հնարավորությունը: - Մարդկային սովորական հարա երությունների ժամանակ գործելակերպի արիությունը սեփական արժանապատվության, ինքնության պահպանման կարողությունն է՝ անկախ հանգամանքներից: Արժանապատվության պահպանման հատկանիշը նան սե-

փական սխալի ընդունումն է արժանապատվորեն: Դա նշանակում է, հանուն ճշմարտության ն արդարացիության՝ սեփական եսի, սեփական շահի նկրտումների հաղթահարում: Առհասարակ, հարգանք է վայելում այն անձը, ով ոչ թե փորձում է տար եր փաստարկներով համառորեն պնդել իր սխալը՝ այն թաքցնելու կամ պատասխանատվությունից խուսափելու նպատակով, այլ այն անձը, որն ընդունում է իր սխալը, դրանով հաստատելով ոչ միայն իր մտքի արիությունը, այլն այն, որ նա գիտի իր գիտակցական մակարդակի ն հեղինակության չափն ու վստահ է, որ նման սխալի ընդունումը չի նվազեցնի իր արժանապատվությունը: Ուրիշի կողմից իր սխալի մատնանշելը հիվանդագին է ընդունում այն անձը, որը կասկածում է իր կարողությունների չափի ն արժանապատվության կայունության վրա (մարմնի հիվանդ տեղին դիպչելը ցավ է առաջացնում): Մարդկանց հետ ունեցած հարա երություններում արիության դրսնորում է նան ուրիշների մտքի, արժանիքների գերազանցության առկայության դեպքում դրանց ընդունումը, որը ավական դժվար է հատկապես ուժեղների համար: Ուժեղն իր ուժի մեջ տեսնում է իր ճշմարտության ապացույցը, ն դա խանգարելով իր սխալի գիտակցմանը, փաստորեն խանգարում է նրան նան մտքի արիության դրսնորմանը: Ի վերջո կարելի է ընդունել, որ արիությունը մարդկային արոյականության դրսնորման ձներից մեկն է: - Զարմանալի զուգադիպություններ են նկատվում հայերենում՝ կապված «ար» արմատի կիրառման հետ: Ինչպես արդեն նշվել էր վերնում, «արով» սկսվող անվանումները հիմնականում տրվում են առանձնահատուկ գերակայությամ օժտված գոյաձներին, լավագույն հատկանիշներին, կարնորություն ունեցող երնույթներին: «Ար» արմատը կարծես նորոշում է իրենով սկսվող առերի առանձնահատուկ նշանակությունը. եթե «արիություն» ն «արարել» առերը համեմատենք, ապա կտեսնենք, որ, եթե արիությունը քաջության, անվախության նկատմամ առավել ովանդակալից հասկացություն է, «արարել» առը փաստորեն ստեղծագործելու, նորաստեղծելու, հնարելու ն այլ հասկացությունների առավել ովանդակալից, ընդհանրական ձնն է ն ընդգրկում է նան նրանց առանձին իմաստային երանգները (այս առից է խում նան «Արա-

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԽՈՍՔԸ

I. ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ա. Արիների մասին Ա. ա. Նոյան տապանի խորհուրդը Ա. . Իմաստնության ժառանգումը Ա. գ. Նախնադարյան մարդը Ա. դ. Արիների արշավանքները Ա. ե. Քաղաքակրթության հիմքերը Ա. զ. Իմաստնության տարածումը Ա. է. Եդեմի տեղադրավայրը

Բ. Արիների նօրանի մասին Բ. ա. Հայկական արձրավանդակը Բ. . Արարատը Բ. գ. Առաքելության հետնանքները

Գ. Արիների հետնորդների մասին

II. ԱՐԱՐԻՉԸ ԵՎ ԿՐՈՆՆԵՐԸ

Ա. Աստվածների մասին Ա. ա. Նախնադարյան մարդու պատկերացումները Ա. . Բազմաստվածություն Ա. գ. Միաստվածություն Ա. դ. Արարչի մասին պատկերացումները

Բ. Արարչի նկատմամ մոտեցումները Բ. ա. Արարչի էությունն ըստ կրոնների Բ. . Արարչի կերպարը Բ. գ. Ամենագոյություն Բ. դ. Կրոնների հետագա ճակատագրերի մասին Բ. ե. Ոգեղեն ցնցումները Գ. Արիական մոտեցումների մասին

III. ՄԱՐԴՈՒ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ա. Մարդու գոյության իմաստի մասին Բ. Կյանքը նության մեջ Գ. Մարդու ընտրության մասին Դ. Մարդու մտավոր ունակությունների մասին Ե. Համաշխարհային աղետի մասին Զ. Մտորումներ Արարչի նպատակների մասին է. Նյութական ն ոչ նյութական ոլորտների մասին

IՄ. ՈԳԻՆ ԵՎ ՈԳԵՂԵՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐԸ

Ա. Ոգու մասին Ա. ա. Ոգու վերա երյալ պատկերացումները Ա. . Ոգու դրսնորումները Ա. գ. Ոգու նույթն ու կառավարելիությունը Ա. դ. Մարդկային ոգու առանձնահատկությունները Ա. ե. Ազգային ոգին Ա. զ. Խմ ային ոգու կառավարումը Ա. է. Ոգու ծայրահեղությունները Բ. Գուշակությունների, կանխազգացումների, երազների մասին Գ. Խոհեր այնկողմնային ոլորտի մասին

Մ. ՄԱՐԴԸ ԵՎ ՀԱՆՐՈՒՅԹԸ

Ա. Հիշողության ն նազդի մասին Ա. ա. Հիշողության երնույթը Ա. . Բնազդի երնույթը Ա. գ. Մարդկային հիշողությունը Ա. դ. Հասարակական հիշողությունը Ա. ե. Հիշողության զարգացումը Բ. Գաղափարախոսությունների ն գաղափարների մասին Գ. Արդարության ն արդարացիության մասին Դ. Քաղաքականության մասին Ե. Ազգերի ծագման մասին Զ. Äողովրդավարության մասիին է. Արիության ն արարման մասին

ԴՀՏՀ 941 (479.25) ԳՄԴ 63.3 (2Հ) Խ 988

Խուրշուդյան էդմոն Խ 988

«Արիական իմաստնություն» գիրք Ա - Եր: «Արաց գործակալություն» 1999թ. 152 էջ

Գրքում համառոտակի քննարկվում է արիների ակունքները Հայկական նաշխարհից սկիզ առնելու իրողությունը ն ամ ողջ Եվրասիայով արիների արշավանքների նշանակությունը՝ ներկայիս մարդկային քաղաքակրթության հիմքերը կազմավորվելու ն առհասարակ նախնադարյան մարդուն քաղաքակիրթ մարդ դարձնելու գործընթացում: Փորձ է արվել պարզա անել նության, կյանքի, մարդու առաջացման ու տիեզերքում նրան վերապահված դերի Արարչական նպատակները, մարդկության զարգացման ընթացքում ճիշտ ուղուց շեղվելիս Նրա միջամտության կերպն ու հետնանքները՝ ելնելով միա ջիջ արարածից մինչն մարդու առաջացման ամ ողջ գործընթացի ուղղորդված ու ծրագրավորված նույթից: Հիմնվելով արիների տարածման ընթացքում նրանց որդեգրած գործելակերպի ն մարդկության զարգացման վրա թողած հետնանքների փաստերին, ենթադրություն է արվում Արարչի նպատակների իրագործման գործընթացում արիների կատարած առաքելության մասին, ինչպես նան հիմնավորվում է արիական սկզ ունքների համամարդկային նույթը, դրանք ճիշտ ընկալելու անհրաժեշտությունը ն դրանց միտումնավոր խեղաթյուրումների ու ծայրա-

Խ

0503020913 0050 (01) - 99

ԳՄԴ 63.3 (2Հ)

¡ «Արաց գործակալություն» 1999թ.

ÊàôðÞàô¸ÚԱÜ է¸ØàÜ

Արիական իմաստնություն ԳԻՐՔ

Ա

ԵðԵìԱÜ 1999