Արշիպելագը կրակի մեջ - Ժյուլ Վեռն

Tony So

WPENYELUML 4PULK ITER

yaary

alnyuu hpuyanguly [m]jník Tapılarul 1986

---

ԳՄԴ 84.4 ֆր. Վ 466

Տպագրվում է ըստ «Հայպետհրատի» հրատարակած 10–հատոր- յակի 6 և 8-րդ հատորների (1964 թ.) տեքստերի

Ժյուլ Վեռն

Վ 466 Արշիպելագը կրակի մեջ,

Բեգումի հինգ հարյուր

Աշխարհի շուրջը 80 օրում,

միլիոնը: Վեպեր (թարգմ. Ս.

Այունց, Ս. Տիրատուրյան) Եր.: Լույս, 1985. 536 էջ:

վ

Жюль Верн

АРХИПЕЛАГ В ОГНЕ

ВОКРУГ СВЕТА В 80 ДНЕЙ

Пятьсот МИЛЛИОНОВ БЕГУМЫ

(на армянском языке)

Издательство «Луйс» EpeBaH - 1985

© «ԼՈՒՅՍ» ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ, ԿԱԶՄԵԼՈՒ ԵՎ ՁԵՎԱՎՈՐԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ, 1985

---

i

---

Ա Ռ Ա Ջ Ի Ն ԳԼՈՒԽ

ՆԱՎԸ ԲԱՑ ԾՈՎՈՒՄ

1827 թվականի հոկտեմբերի տասնութին, երեկոյան ժամը հինգին մոտ, լևանտական ոչ մեծ մի նավ, շարժվելով քամուն դեմ հանդիման, ձգտում էր մինչև մութն ընկնելը հասնել Իթիլոն նավահանգիստը, որ տարածված էր Կորոնեական ծովածոցի մուտքի մոտ:

Այս նավահանգիստը, որ Հոմերոսն Էթիլոս է անվանել, գտնվում է Իոնական և Էգեյան ծովերով առաջացած երեք խոր կտրվածքներից մեկ վրա. կտրվածքներ, որոնց շնորհիվ հարավային Հունաստանն իր ուրվա- գծով սոսենու տերև է հիշեցնում: Հենց այդ տերևանման կտրտված հա- վածի վրա էր փռված հինավուրց Պելոպոնեսը՝ այժմյան Մորեան: Այդ կտրվածքներից առաջինը՝ Կորոնեական ծովածոցը ներփակված է Մես սենայի ու Մանիի միջև: Երկրորդը՝ Մարաթոնյան ծովածոցը, լայն կիսա- շրջանով մխրճվում է խստաշունչ Լակոնիայի ափերի մեջ: Երրորդը՝ Նավ- պլլիոնի ծովածոցը, Լակոնիան բաժանում է Արգոլիսից:

Սրանցից ամենահարավային՝ Կորոնեական ծովածոցին է վերաբե-

---

րում Իթիլոն նավահանգիստը: Սա թաքնված է Մանի երկրամասի Թայ գեթ լեռնաշղթայի լեռնաճյուղերի ժայռերի մեջ, որոնք եզրապատում են ունկանոն ձև ունեցող ծովախորշի արևելյան ափը: Հուսալի նավակայան- ները, հարմար նավուղին, Իթիլոնը պաշտպանող բարձունքները, նավա- հանգիստը դարձնում են այդ ծովափի, ուր մշտապես մոլեանում են Միջ- երկրական ծովի հողմերը, լավագույն ապաստաններից մեկը:

մո

Իթիլոնյան նավակայաններից նայելով, չէր կարելի ճանաչել տեցող նավը, որ շարժվում էր կտրուկ բեյդեվինդով բավական զորեղ նորդ-նորդ~վեստի հանդիման:. նավը ափից դեռևս վեց-յոթ մղոն հեռու էր: Չնայած եղանակը շատ պարզ էր, բայց ամենաբարձր առագաստների գագաթներն անբամ հազիվ էին գծագրվում` լուսավորված հորիզոնում:

Բայց եթե ներքևից նավը ոչ ոք չէր կարող նշմարել, ապա նա լավ երևում էր վերևից, գյուղի վրա իշխող ժայռերի կատարներից: Իթիլոնը ամֆիթատրոնի ձևով` տարածված է բարձրում՝ գահավեժ զառիթափերի վրա՝ հնադարյան Կիլաֆոսի անառիկ ակրոպոլիսի ստորոտում: Գյուղի վերևում երևում են մի քանի աշտարակներ, որ հին ավերակներ են, բայց ոչ այնքան հնադարյան, որքան Սերապիս տաճարի այն ուշագրավ ավերակները, որոնց իոնական սյուներն ու սյունագլուխները մինչև հի- մա զարդարում են Իթիլոնի եկեղեցին: Այդ աշտարակներից քիչ հեռու գտնվում են երկու-երեք մոռացված մատուռ, ուր եկեղեցական արարո- ղությունները կատարում են հասարակ վանականները:

Տեղին է բացատրել, թե ինչպես պիտի հասկանալ «եկեղեցական արարողություն» բառերը, ինչպես նաև այն, թե ինչ մարդիկ էին «կա լուգեր» կոչվող մեսսանական վանականները: Ի դեպ, նրանցից մեկը հենց նոր դուրս եկավ մատուռից և կարելի է նկարագրել ինչպես որ կա։ Այն ժամանակ կրոնը Հունաստանում` դեռևս մնում` էր իբրև հեթ- նոսական լեգենդների ու քրիստոնեական ղոգմաների յուրօրինակ մի խառնուրդ Հաճախ հավատացյալները անտիկ աստվածներին երկրպա- պում` էին իբրև նոր կրոնի սրբերի: Նույնիսկ հիմա, ինչպես նշում` է պա- րոն Անրի Բեյլը, նրանք «նույնացնում են կիսաաստվածներին ու առաք- յալներին, հովիտների ոգիներին ու դրախտի հրեշտակներին և տարբե րություն չեն դնում ծովահարսերի, չար ոգիների ու աստվածամոր միջև»: Այստեղից էլ սկիզբ են առնում` որոշ տարօրինակ ծիսիը ու անհեթեթ սո- վորույթներ, իսկ հոգևորականությունը հաճախ հավատացյալներին մի այն խանգարում է գլուխ հանել կիսահեթանոսական, կիսաքրիստոնեա- կան հայացքների քաոսից:

XIX դարի առաջին քառորդում (մեր վեպի գործողություններն սկըս-

---

վում են սրանից հիսուն տարի առաջ) հելլենական թերակղզու քահա նաները շատ տգետ էին, իսկ վանականները՝ ծույլ, սահմանափակ ու հաճոյակատար և, հասկանալի է, չէին կարող բարերար ազդեցություն ունենալ սնահավատ բնակչության վրա, որի հետ իրենց պահում էին ինչպես հավասարը հավասարի հետ:

Գոնե միայն տգետ լինեին այդ կալուգերները... Բայց Հունաստանի որոշ շրջաններում, հատկապես Մանիի խուլ վայրերում, ստորին խավեր րից ելած այդ վանականները իրենց բնավորությամբ ու գոյավիճակով անհրաժեշտության թելադրանքով չափազանց պնդերես մուրացիկներ էին, փափկասիրտ ճանապարհորդներից դրախմներ կորզելու վարպետներ, պորտաբույծներ, որոնց րան ու գործն այն էր, որ համբուրելու համար ուխտավորներին դեմ էին անում որևէ հալից ընկած սրբապատկեր, ո մեկ էլ որմնախորշերում վառ պահում սրբապատկերների առաջ վառ- վող կանթեղների կրակը. տասանորդից, խոստովանանքից, թաղումից ու կնունքից ստացած խղճուկ եկամուտներից հուսահատության հասած, նրանք չէին խորշում դիտակալների պարտականություններ կատարել և `այն էլ ինչպիսի՜ դիտակալների. ծովափնյա բնակիչներից վարձատրու- թյուն ստացող սպասավորի:

Ահա թե ինչու Իթիլոնի նավաստիները, որ սովորականի պես ծույլ ծույլ պարկել էին ծովափին, նման այն լացարոնիներին,՛որոնք մի րոպն աշխատում են, մի ժամ՝ հանգստանում, իսկույն վեր թռան տեղներից երբ տեսան, որ իրենց մտերիմ կալուգերը, հուզված, ձեռքերը թափահա- րելով, արագ-արագ իջնում է գյուղ:

Սա հիսուն-հիսունհինգ տարեկան մարդ էր, շատ գեր, ավելի շուտ պարարտ, ինչպես բոլոր անբանները: Նրա խորամանկ կերպարանքը ոչ մի վստահություն չէր ներշնչում:

Էհե՜յ, տեր հայր, էդ ի՞նչ է եկել գլխիդ,— գոչեց նավաստինե րից մեկը, մոտ վազելով վանականին:

Իթիլոնցին խիստ ղնդղնդացնում էր (ըստ երևույթին նա յուրովի էր երկրպագում Վեներային, ոչ պակաս եռանդով, քան սիրո երգիչ Օվիդիոս Նազոնը): Նա խոսում էր Մանիի բարբառով. սա հունարեն, թուրքերեն, իտալերեն ու ալբաներեն լեզուների այնպիսի մի խառնուրդ էր, ռր կա րող էր ստեղծվել միայն բաբելոնյան աշտարակաշինության ժամանակ: Իբրահիմի զորքերը Թայգեթի բարձունքները գրավել են, ի՞նչ է,— հարցրեց մյուս նավաստին, խոսելիս այնպիսի մի անփույթ շարժոմ անե- լով, որ վկայում էր նրա միանգամայն չափավոր հայրենասիրությունը:

---

Միայն թե ֆրանսիացիները չլինեն, դրանցից օգուտ չկա,— վրա բերեց առաջին իթիլոնցին: -

Մեկը մյուսին արժեն,— միջամտեց երրորդը:

Այդ խոսքը ցույց էր տալիս, որ ազատագրական պայքարը, նույնիսկ ամենածանր շրջանում, այնքան էլ չէր զբաղեցնում ծայրագույն Պելոպո- նեսի բնակչության մտքերը, որոնք այնքա՜ն նման չէին հայրենիքի ան- կախության համար քաջաբար մարտնչող հյուսիսային Մանիի բնակիչնե րին:

Բայց կալուգերը չէր կարողանում պատասխանել: Շնչահեղձ էր -եղել դարավանդից իջնելիս: Նրան խեղդում էր շնչարգելությունը: Իզուր էր ջանում բերանը բանալ: Ճիշտ է, նրա նախնիներից մեկը, մարաթոնցի մի ռազմիկ, մահից մի րոպե առաջ իր մեջ ուժ էր գտել հայտնելու Միլ թիդեսի հաղթանակը: Ասենք, խոսքն այստեղ ո՛չ Միլթիադեսի, ո՛չ էլ հույն-պարսկական պատերազմի մասին էր: - Հազիվ թե ծայրագույն Մանիի վերջավորության այդ վայրագ բնակիչներին կարելի լիներ առև հասարակ Հելլադայի զավակներ համ արել:

Հը՜, տեր-հայր, հերիք ծամծմես, մի բան ասա՝ տեսնե՛նք,— բղավեց Հոձո անունով մի ծերուկ, որն առանձնապես անհամբեր էր, կարծես հոտառությամբ զգում էր, թե ինչ լուր է բերել վանականը:

Հաստլիկի շունչը վերջապես տեղն ընկավ։ Ձեռքը հորիզոնի կողմը պարզելով, նա խռխռացրեց.

Նավ է երևում...

Սա լսելուն պես անբանները թռան ոտքի կանգնեցին, ծափ տվին ու սլացան նավահանգստի վրա իշխող քարափի կողմը: Այնտեղից լավ երեխ վում էին անեզր ծովի հեռաստանները:

Կողմնակի մարդը նրանց աղմկալի հրճվանքը` կբացատրեր այն բնա- կան հետաքրքրությամբ, որ հորիզոնում` երևացող ամեն մի նավ ծնում է ծովի հետ կապված ամենայն ինչ մոլեռանդորեն սիրող ծովափնյա բնա կիչների մեջ: Բայց այս դեպքում բանն այդ չէր. ավելի ճիշտ, տեղացիներ ` րի աշխուժությունը բացատրվում էր մի առանձնահատուկ շահագրգռու- թյամբ:

Նույնիսկ այս պատմությունը գրելու օրերին, (չխոսելով արդեն այն ժամանակների մասին, երբ դա տեղի է ունեցել) Հունաստանի գավառա -ների մեջ Մանին բացառիկ տեղ էր գրավում, որ 1829 թվականին Անդ րիանապոլսի համաձայնագիրն ․ ստորագրող` եվրոպական` տերություննե րի կամքով դարձել էր անկախ թագավորություն: Մանիցիները, կամ նրանք, ովքեր այդ անվան տակ բնակություն են հաստատել ծովածոցե

---

րի շնորհիվ առաջացած երկրի այդ սրածայր շերտերում, առաջվա պես մնում են կիսաբարբարոսներ և առավել բարձր են գնահատում անձնա- կան ազատությունը, քան հայրենիքն անկասությունը: Ահա . թե ինչու ստորին Մորեայի առափնյա ցասքալեզվակը հնազանդեցնելու բոլոր ժամանակներում արված փորձերը ոչ մի արդյունքի չեն հասցրել: Դա չի հաջողվել ո՛չ թուրք ենիչերիներին, ո՛չ հույն ոստիկաններին: Կռվարար, վրեժխնդիր, կորսիկացիների նման տոհմական թշնամությունը սերնդից սրունդ՝ մինչև վրեժն արյամբ մարելը փոխանցող այդ դաժան լեռնա- կանները, բնածին կսղոպտիչները, որոնք, սակայն, սրբությամբ հարգում են հյուրընկալության օրենքները, պատրաստ են սպանել, եթե առանց ազանության չի կարելի գողանալ. այսուհանդերձ, իրենց համարում են ես արտացիների անմիջական ժառանգորդները. ամուր հաստատվելով Թայգեթի լեռնաճյուղերում, ուր հարյուրների են հասնում «պիրգոսները»՝ փոքրիկ։ գրեթե անառիկ բերդերը, նրանք շատ սիրով խաղում են միջ- նադարյան ճամփամերձ ամրոցների տերերի երկիմաստ դերը, որոնց ֆեոդալական իրավունքները պահպանվել են դաշույնի ու հրացանի օգ նությամբ:

Նվ այսպես, եթն սանիցները չռ մինչև հիմա էլ գրեթե վայրենի- ներ են, ապա դյուրին է հասկանալ, թե ինչ էին ներկայացնում իրենցից կես դար առաջ: Մինչև այն ժամանակները, քանի դեռ շոգենավային կար նոնավոր հաղորդակցության հաստատումը վճռական հարված չէր հասցը- րել ծովահենությանը, XIX դարի առաջին տասնամյակներում մանիցիները ` ամենահանդուգն ծովահեններն էին՝ Լևանտի ափերի առևտրական նա- վերին ահն ու սարսափը:

Պելոպոնեսի ծայրամասում գրավող իր դիրքով, ծովահենների կող~ մից այնքան սիրված Ջերիգոտո կղզու մոտերքում՝ երկու ծովերի մուտս քի մոտ գտնվելու շնորհիվ, Իթիլոն նավահանգիստն ավելի քան հարմ ար էր Արշիպելագի ջրերում և նրա հարևան Միջերկրական ծովի ափերին տեր ու տնօրինություն անող ծովային ավազակների համար: Հատկապես բարձր էին գնահատում Մատապան հրվանդանի ցամաքալեզվակը, որով վերջանում էր Մանիի ամենաբնակեցված մասը և այն․ժամանակ Կակու վոնյան երկիր էր կոչվում: Նրանք բուն էին դրել այդ հրվանդանում և կամ հարձակվում էին նավերի վրա հենց ուղղակի ծովում, կամ էլ կեղծ ազդանշաններով դեպի ափն էին հրապուրում նրանց: Իսկ հետո իրենց զոհերին կողոպտում էին ու այրում: Նավի անձնակազմը, անկախ նրա նից, թե ովքեր են մտնում դրա մեջ՝ թուրքեր, մալթացիներ, եգիպտա- ցիներ և նույնիսկ հույներ, ծովահենները անգթորեն սպանում էին կամ

---

իբրև ստրուկներ վաճառում Աֆրիկայի ափերին: Իսկ երբ տվազակներն ակամա անգործության էին մատնվում, եթե առափնյա նավերը հազիվ էին երևում Կորոնեական և Մարաթոնյան ծոցերում., կամ Զերիգո կղզու և Գալլո հրվանդանի մոտ, բաց ծովում, ապա թիլոնցիները, մեծից մինչև փոքրը, աստծուց փոթորիկ էին աղերսում, որ մակընթացության հետ քշի բերի նշանակալից տարողությամբ ու հարուստ բեռով որևէ նավ: Եվ կա լուզերները գործին օգնելու համար հավատացյալներին երբեք չէին մեր ժում նման մաղթանքներ կատարել:

Ահա արդեն քանի շաբաթ էր, ինչ իթիլոնցիների համար հարստա- նալու առիթ չէր ներկայացել: Այդ ամբողջ ժամանակամիջոցում ոչ մի նավ չէր մոտեցել Մանիի ափերին: Պարզ է, որ շնչարգելության երկու նոսայի արանքում վանականի հաղորդած նորությունը բուռն հրճվանքի պոռթկում առաջ բերեց:

Անմիջապես հնչեց մետաղյա լեզվակով փայտե զանգակի՝ սիմանդ- րայի խուլ հարվածների ձայնը (այդպիսի զանգակները գործի էին դնում Հունաստանի այն գավառներում, ուր թուրք զավթիչներն արգելել էին ահազանգ հնչեցնել): Բայց այդ խուլ թնդյունն անգամ բավական էր, որ- պեսզի ափ վազեն տղամարդիկ, կանայք, բոլոր նրանք, ում որ ավարի ծարավը մղում էր կողոպուտի ու սպանության: Այստեղ էին սուրում ան- գամ երեխաներն ու կատաղի շները:

Մինչև այդ բարձր ժայռի վրա, նավաստիները կատաղորեն և աղմ ը- կալի վիճում էին: Նրանք ջանում էին կռահել, թե ինչ նավ է մոտենում ափին:

Քշվելով մեղմ նորդ-նորդ~վեստով, որ գնալով ցրտում էր մութն ընկնելու հետ, նավը արագ առաջ էր գնում ձախ հալսով: . Կարելի էր սպասել, թե նա կթեքվի դեպի Մատապան հրվանդանը: Ամեն ինչից երևում էր, որ նա գալիս է Կրետեից: Նավի իրանը, որն ակոսում էր ջրերն ու փրփրալի հետք թողնում հետևից, արդեն սկսել էր ուրվագծվել, բայց րոլոր առագաստները դեռևս ձուլվում էին միմյանց և անուոշ մի բիծ դառնում: Ուստի և դժվար էր որոշել, թե ինչ տեսակ նավ է և ամեն րոպե ամենակասական ենթադրություններ էին ծագում:

Սա շեբեկա է,— հավատացնում էր նավաստիներից մեկը:— Այ երևացին առաջակայմի առագաստները:

Դե, չէ՜,— առարկում էր մյուսը,— պինկա է: Մի նայիր դրա ցցված նավախելին ու կորացած քթին:

Շեբի՜կա, պի՜նկա: Կարծես Էսքան հեռավորության վրա կջոկես, էլի, դրանց տեսակը,— առարկեց երրորդը:

---

Ուղղաձիգ առագաստներով պոլակրան էլ կարող է գնալ, նկա- տեց ինչ-որ նավաստի, որ կիսախուփ բռունցքները հեռադիտակի նման մոտեցրել էր աչքերին:

Տա` աստված,— արձագանքեց ծերունի Հոձոն:— Ե՛վ պոլակրան, և՛ շեբեկան, և՛ պինկան, երեքն էլ եռակայմ նավեր են և բոլորն էլ գի- տեն, որ երեք կայմը երկուսից լավ է, եթե խոսքը քանդիական գինիների կամ զմյուռնական կտորեղենի ընտիր բեռ ձեռք գցելու մասին է:

Այդ իմաստուն նկատողությունը հարկադրեց առավել ուշադիր նա- յել հեռուն: Իսկ նավը ավելի ու ավելի էր մոտենում և կամաց-կամաց մեծանում նա դեմ հանդիման էր գնում քամուն, և նավը դժվար էր զննել առափնյա բարձունքից, ուստի և ոչ ոք չէր կարող ասել, թե քանի կայմ կա նրա վրա՝ երկու թե երեք և, հետևաբար, ինչ հույեր է խոստա- նում նրա արարողությունը:

Մի գործի մեջ որ սատանայի մատը խառը լինի, էլ լավ բան մի՛ սպասի. վնթփնթաց Հոձոն, իր խոսքը համեմելով տարբնը ժողո- վուրդներից փոխ առած հայհոյանքներով: Եղած-չեղածը մի ֆելյուգա է... Դրանից էլ վատն է. սպերոնարա է,— րացականչեց կալուգերը, որ հուսախաբվել էր ոչ պակաս, քան նրա հովված հոտը:

Հարկ չկա ասելու, որ այդ երկու դիտողություններն էլ ամբոխը դի- մավորեց հիասթափության բացականչություններով: Բայց մոտեցող նա- վը ինչ տեսակ էլ որ լիներ, նրա ջրատարողությունը հարյուր-հարյուր քսան տոննայից ավելի չէր: Սակայն կարևորը բեռի արժեքն էր և ոչ թե քաշը: Հաճախ հասարակ ֆելյուգաները, կամ նույնիսկ սպերոնարաները ծառայում են իբրև թանկարժեք գինիների, անուշահոտ յուղերի ու թան- կագին կտորեղենի փոխադրման միջոց: Այդ դեպքում հարձակումն ար դարացնում է իրեն. չարչարանքը քիչ է, իսկ շահը՝ մեծ: Ուրեմն, դեռ վաղ էր վհատվել: Բացի այդ, հրոսախմբի ղեկավարները, որոնք հմուտ էին ծովային գործում, գտնում էին, որ նավի ընթացքը աչքի էր ընկնում ճկունությամբ, իսկ դա լավ նշան էր:

Մինչ այս, մինչ այն, արևմուտքում արեն արդեն ծածկվում էր պ րիզոնի հետևը: Բայց Իոնական ծովում հոկտեմբերի մթնշաղը մի ամ- բողջ ժամ է տևում, դա բավականին մեծ ժամանակ էր, որպեսզի մինչև թանձր մութն ընկնելը զննվեր նավը: Սակայն, պատրաստվելով մտնե ծովածոց, նա շրջանցեց Մատապան հրվանդանը, երկու րումբի շրջա- դարձ կատարեց և հայտնվեց դիտորդների աչքերի առաջ՝ ամենանպաս- տավոր դիրքով:

Եվ իսկույն ծերունի Հոձոյի բերանից դուրս թռավ, սակոլովա:

---

— Սակոլևա՜,— վրա բերին բոլորը խմբով ու անեծքի կարկուտ տեղացին:

Ոչ ոք, սակայն, չվիճեց, որովհետև սխալ լինել չէր կարող: Կորոնեա- կան ծովածոցի մուտքի մոտ մանևրող նավը իսկապես որ սակոլևա էր: Բայց Իթիլոնի բնակիչներն իզուր էին տրտնջում անհաջողությունից. այղ- պիսի նավերի վրա արժեքավոր բեռը իսկի էլ հազվագյուտ բան չէր:

Մերձավոր արևելքում սակոլևա են կոչում միջին տոննայի նավը, որի տախտակամածը նավախելի մոտ բարձրանում է և ինչ-որ չափով ավե լացնում է նրա գոգավորությունը: Այդպիսի նավի սարքը կազմված է թեք և ուղղաձիգ առագաստներ ունեցող երեք կայմից: Կենտրոնում կանդ- նած միջնակայմը խիստ առաջ է թեքված: Սա կրում է մի լատինական առագաստ: Ֆոկը, թեթևաշարժ րոմրրամսելով ֆոր-մարսելը, երկու կլի- վերը նավաքթին և տարբեր բարձրության երկու կայմերի վրա ամրացած երկու սրածայր առագաստները՝ նավախելին. սրանք են սկոլևայի առա- գաստները, որոնք մի յուրօրինակ տեսք են տալիս նրան: Նամիրանի վառ գունավորումը, առաջացռուկի հպարտ ճկվածքը, ռանդոուտի բազմազա նությունը և առագաստների արտառոց հատումը՝ այս բոլորը սակոլևան դարձնում են գեղատես նավերի ամենահետաքրքրական նմուշներից մե- կը, որոնք հարյուրներով խուսանավում են Արշիպելագի նեղլիկ նեղուցը: ներում: Ինչը կարող է ավելի գեղատես լինել այդ դյուրաթեք նավից, որը փրփրաբաշ ալիքների ճնշման տակ, թռչում է վեր, ընկնում վար և առանց ճիգի մի ալիքի կատարից մյուսի կատարն է անցնում, նման մի հսկայական թռչունի, որի թևերը հազիվ են դիպչում մայր մտնող առնի ճառագայթներից բռնկված ծովի մակերևույթին:

uni-

Թեև քամին գնալով սառն էր դառնում, իսկ երկինքը ծածկվում էր չարագուշակ ամպերով (Մերձավոր Արևելքում այդ քամուն պտուտա- հողմ են ասում), սակոյևան առաջվա պես ընթանում էր բոլոր գաստները պարզած: Չէր հավաքված նույնիսկ թեթևաշարժ բրամառա- գաստը, որ անհապաղ կաներ ամեն մի ոչ այնքան խիզախ նավաստի: Ըստ երևույթին նավապետն շտապում էր ափ հասնել և ամենևին միտք չուներ գիշերը անցկացնել բաց ծովում, ուր արդեն սկսվում է ալեկո- ծումը և կարող էր փոթորիկ պայթել.

Բայց եթե իթիլոնցիները համոզվել էին, որ սակոլևան դեպի ծով ծոց է ուղղվում, նրանք դեռևս վստահ չէին, թե նա կմտնի իրենց նա- վահանգիստը:

Է՜խ,— մորմոքում էր նրանցից մեկը։— Կարելի ` է կարծել, որ նրան ոչ թե ծովախորշ է պետք, այլ համընթաց քամի:

---

Գոնե սատանան դրան բուքսիրի վերցներ,— փնթփնթաց մեկ -ուրիշը։— Հո միտք չունի՞ նորից դեպի ծովը դառնալու:

Սա հո Կորոնի չի՞ գնում:

Կամ թե՝ Կալոմա:

Այս երկու ենթադրություններն էլ կարող էին ճիշտ դուրս գալ: Լևանտական առևտրական նավերը հաճախ էին մտնում Հարավա յին Հունաստանից ձիթապտղի յուղի արտահանման գլխավոր կայան և Մանիի ծովափնյա նավահանգիստ Կորոնի: Իսկ Կալամա քաղաքը, որ գտնվում էր ծովածոցի խորքում, հռչակված էր իր շուկաներով, ուր Արև- մըտյան Եվրոպայի բոլոր ծայրերից զանազան ապրանքներ էին բերում՝ գործվածքներ ու բրուտագործական իրեր: Հնարավոր էր, որ սակոլևան ուղևորվում էր դեպի նավահանգիստներից մեկն ու մեկը, և այն ժամա նակ կորած էին հեշտ վաստակ փնտրող իթիլոնցիների բոլոր հույսերը

Մինչդեռ ակոլևան ազատ հայացքների ուղեկցությամբ արագ առաջ էր սլանում: Ահա նա հավասարվեց Իթիլոնին: Վրա հասավ վճռական րո- -պեն: Եթե նավը առաջվա նման շարունակեր շարժվել դեպի ծովածոցի խորքը, ապա Հոձոն ու նրա մեղսակիցները պետք է հրաժարվեին նավին տիրելու ամեն մի հույսից: Իսկապես որ, նույնիսկ ամենաարագընթա նավակները չէին կարող հասնել նավին, որը թեթևորեն կրելով հսկայա- կան առագաստները, վիթխարի արագությամբ էր ընթանում:

ա.

Նավը թեքվում է այս կո՛ղմ,— հանկարծ գոչեց ծեր նավաստին ձ իր կեռ մատներով ձեռքը, նավը ճանկող կարթաձողի պես, երկարեց նա վի կողմը: Հոձոն չէր սխալվում: Ղեկին հնազանդ սակոլևան ուղիղ ղեպի թիլոն էր սլանում: Այդ ժամանակ նավի վրա իջեցրին թեթևաշարժ բր- մառագաստը և նավի առաջակայմի եռանկյունի թեք առագաստը, իսկ հետո գիտովի միջոցով հավաքեցին նաև մարսելը: Առագաստներից մա- սամբ թեթևացած նավի շարժումը այժմ արդեն գլխավորապես կախված էր ղեկավարից:

Մութն ընկնում էր: Մնում էր ճիշտ այնքան ժամանակ, որպեսզի մինչև գիշեր նավը մտնի Իթիլոն նավահանգստի նավուղին: Այստեղ տեղ- տեղ պատահում են ստորջրյա խութեր, որոնք սպառնում են կործանել նավերը: Սակայն փոքրիկ նավը լոցմանական դրոշը չբարձրացրեց` միջ- նակայմի վրա: Ըստ երևույթին, խիզախ նավապետը ամենայն մանրա մասնությամբ գիտեր այդ իիստ վտանգավոր տեղերը, եթև ուղեցույցի կարիք չէր զգում: Ավելի ճիշտ, նա ամենայն իրավամբ չէր վստահում չա- փազանց փորձված իթիլոնցիներին, որոնք չէին քաշվի նավը որևէ խութի քաշելուց, ինչպես արել և կործանել էին շատ ուրիշ նավեր:

---

Ի դեպ, այն ժամանակ ոչ մի փարոս չէր լուսավորում մանիական ափերի այդ մասը: Միայն նավահանգստի հասարակ լապտերն էր նավեր րին ցույց տալիս ճանապարհը նեղ նավուղիում:

Մինչ այդ սակոլևան մոտենում էր: Մի փոքր ևս, ու նա կլինի Իթի՝ լոսից կես մղոն հեռու միայն: Նավը վստահորեն մոտենում էր ավրին: Զգացվում էր, որ նրան կարող ձեռք էր վարում:

Իթիլոնցի մարդասպանները դժգոհ էին: Նրանք ուզում էին, որ բաղ ձալի նավը մի ժայռի դիպչի ու ջախջախվի: Ստորջրյա քարերը, մեղսա- կիցների պես միշտ պատրաստ էին նրանց ծառայել: Նրանք սկսում էին գործը, իսկ ծովահեններին մնում էր միայն ավարտել: Սկզբում նավաս բեկություն, ապա կողոպուտ՝ սովորաբար այսպես էին գործում նրանք: Դա ավազակներին ազատում էր զինված ընդհարումից, բացահայտ հար- ձակումից, որի ժամանակ կարող էին կորուստներ ունենալ: Քիչ չէր պա տահել, երբ անվեհեր նավաստիները կատաղի դիմադրություն էին ցույց, տվել:

Բայց ահա չարագործները Հոձոյի ղեկավարությամբ թողեցին դի տակետը և առանց րոպե կորցնելու, նորից իջան ծովափ: Նրանք մտ- դիր էին դիմել խորամանկության, որ ծանոթ էր Արևելքի և Արևմուտքի ծովային բոլոր կողոպտիչներին:

Ոչ մի դժվարություն չկար՝ դեռևս ոչ թանձր, բայց նավի շարժումն արդեն դժվարացնող մթության մեջ, ծովածոցի նեղ : նավուղիում ցույց տալ կեղծ ճանապարհ և սակոլևան նստեցնել ծանծաղուտին:

Դեպի լապտե՜րը,— կարճ հրաման տվեց Հոձոն, որին առանց առարկության սովորել էր ենթարկվել ամբողջ ավազակախումբը:

Տարեց ծովայինի հրամանը իսկույն հասկացվեց: Մի րոպե անց ազ դանշանային լույսը՝ սովորական մի լապտեր, որ վառվում էր ոչ բարձր պատնեշի վրա ցցած ձողի ծայրին, հանկարծակի հանդավ:

Եվ իսկույն նրա փոխարեն վառվեց մեկ ուրիշը: Բայց եթե առաջինը՝ անջարժ ջահը, ծովագնացներն անփոփոխ կերպով ճիշտ ուղին էր ցույց տալիս, ապա երկրորդը, որ անընդհատ փոխում էր իր տեղը, ուրիշ նկատակ էր հետապնդում. ստիպել նավին կորցնել ճանապարհը զարնվել որևէ ստորջրյա ժայռի:

Դա ճիշտ նույնպիսի մի լապտեր էր, միայն թե ծովահենները դա կապել էին այծի պոզերից ու կենդանուն դանդաղ տանում սերում էին ծովափի ստորին լանջին:

Կրակը կենդանու հետ տեղից տեղ փոխադրվելով նավի համար իբրև կեղծ փարոս պետք է ծառայեր:

---

Տեղացիները, իհարկե, շատ էին խաղացել նման խաղեր: Եվ այդ հանցագործ արարքները գրեթե միշտ ցանկալի արդյունքի էին հասցրել:

Սակոլևան, այնուամենայնիվ, մտավ նավուղի: Նա արդեն իջեցրել էր միջնակայմի մեծ առագաստը և պարզած էր պահում միայն կլիվերը և նավախելի լատինական առագաստները: Ավելին պետք էլ չէր, որպեսզի նա մոտենար ափին ու խարիսխ նետեր:

Ի մեծ զարմանս իթիլոնցիների, որոնք հետևում էին փոքրիկ նավին, նա անըմբռնելի վստահությամբ ընթանում էր ոլոր-մոլոր նեղուցով: Թվում էր, թե սակոլևան իսկի գործ չուներ այծի եղջյուրներին կապված տեղից տեղ փոխվող լապտեր հետ: Նույնիսկ ցերեկվա լույսով չէր կա- րելի ավելի ստույգ խուսանավել: Ըստ երևույթին նավապետը մի անգամ չէ, որ հաղթահարել էր Իթիլոնին մոտենալու արգելքները և այնքան լավ գիտեր, որ դրանք չէին վախեցնում անգամ ուշ գիշերին:

Ափից արղեն կարելի էր զննել նավաքթին կանգնած խիզախ ծովա- յինին: Այժմ նրա ուրվագիծը պարզորոշ երևում էր խավարի մեջ: Նավա- պետը ոտից գլուխ ծածկված էր «աբայով»՝ լայն ծալքեր ու կնգուղ ունե- ցող բրդյա թիկնոցով: Ճշմարիտն ասած, այդ մարդու մեջ ոչ մի բան չէր հիշեցնում առափնյա համեստ մի նավատիրոջ, որը ժայռերի միջո առաջ տանելով իր նավը, աղոթքը շուրթերին քաշում էր համրիչի խոշոր հատիկները. առանց դրան յոլա չի գնում Արշիպելագի ջրերում լողացող ոչ մի նավորդ: Իսկ սա նույնիսկ առանց ձայնը բարձրացնելու, անվրդով հրամաններ էր տալիս ղեկակալին: Ափի թափառող լույսը հանկարծ հանգավ: Սակայն դա չխանգարեց սակոլևային անվարան շարունակել իր Ճանապարհը: Բայց ահա նավը մի կտրուկ շրջադարձ կատարեց և մի պահ թվաց, թե անթափանց խավարում նա կդիպչի նավահանգստի մուտ- քից մեկ կաբելտով հեռու ջրից դուրս ցցված ժայռին: Ղեկի հազիվ նշմա- րելի մի շարժում և նավը, փոխելով ուղղությունը, շրջանցեց խութը, հա- զիվ խուսափելով նրան դիպչելուց:

Նույնպիսի ճարպկությամբ ղեկավարը շրջանցեց մյուս ստորջրյա քարը ևս, որ փակում էր նավուղին, թողնելով այնտեղ մի նեղ անցում. այստեղ, բաղձալի նավակայանի մոտ, ջախջախվել էին շատ ու շատ նավեր, անկախ նրանից՝ նավատարը պայմանավորված է եղել իթիլոն- ցիների հետ, թե՞ ոչ:

Ել այսպես, ծովահեններն այլևս չէին կարող հուսալ, թե նավաբե կությունը իրենց ձեռքը կտա անպաշտպան սակոլևան: Եվս մի քանի րո-

---

պե և նավը խարիսխ կգցի նավահանզստում: Նավին տիրելու համար հարկավոր էր անպայման աբորդաժ! անել. ․

Խորհրդակցելով իրար հետ, այդ սրիկաները վճռցին գործի անցնել: Թանձրացող խավարը ավելի քան նպաստում էր նրանց ծրագրին: Դեպի նավակնե՞րը,— հրաման տվեց ծերունի Հոձոն, որի կար գադրությունները ոչ մի առարկության չէին հանդիպում, մանավանդ երբ նա կողոպուտի էր կոչում:

Երեսուն հաղթանդամ ավազակներ, ատրճանակներով, դաշույնն րով ու տապարներով զինված, թռան կառանատեղին կապված մակույկա ների մեջ ու սուրացին դեպի նավը. ծովահենները թվով անվիճելիորեն գերազանցում էին նավի անձնակազմին։

Նույն վայրկյանին սակոլևայի վրա կարճ ու կտրուկ հրաման լսվեց: Նավը, անցնելով անցուղու մոտով, հայտնվեց նավահանգստի կենտրո- նոմ: Թուլացրին ճոպանը, խարիսխ գցեցին ու խարիսխի անկումից մի պահ ցնցված նավը քարացավ անշարժության մեջ:

Մակույկներն այժմ սակոլևայից մի քանի սաժեն էին միայն հեռու: - Ամենաանհոգ անձնակազմն անգամ, իմանալով իթիլոնցիների վատ համբավը, իսկույն զենքի կդիմեր և կպատրաստվեր դիմադրության:

Սակայն նավի վրա ամեն ինչ մնում էր առաջվա նման: Հենց նոր էր նա խարիսխ գցել, երբ նավապետը նավաքթից անցավ նավախելը, իսկ նավաստիները ուշադրության չարժանացնելով մոտեցող մակույկները, հանգիստ սկսեցին հավաքել առագաստները, շտապելով մաքրել տախ- տակամածը:

Սակայն, որքան կաբելի էր նկատել, նրանք հիմնովին չէին հավա- քել առագաստները, այնպես որ, բավական էր ձզել ճոպանները, որպես- զի նավը իսկույն կարողանար բացել դրանք:

Առաջին մակույկը սակոլևային մոտեցավ ձախ կողմից: Հետո մյուսներն էլ ամեն կողմից վրա տվին: Եվ քանի որ նավի վերին տախ տակամածի կողը բարձր չէր, ապա հարձակվողները առանց դժվարու- թյան ոտք դրին այնտեղ ու ահարկու մունչյունով ցրվեցին տախտակա-

մածում:

Ամենակատաղիները նետվեցին դեպի նավախելը: Նրանցից “ մեկը հափշտակեց լապտերը և ուղղեց նավապետի վրա:

1 աջորդած — նավաճանկում

---

Վերջինս մի կտրուկ շարժումով գլխից նետեց կնգուղը և նրա վառ լուսավորված դեմքը երևաց խավարում:

Էս դո՜ւք, իթիլոնցինե՜ր,— կշտամբանքով արտասանեց նա։— Արդեն չե՞ք ճանաչում ձեր հայրենակից Նիկոլաոս Ստարքոսին:

Եվ նա թևերը հանգիստ խաչեց կրծքին: Մի րոպե էլ չէր անցել, երբ մակույկները հապճեպ հեռացան նավից և ուղղվեցին դեպի ափ:

ԳԼՈՒ

Ե Ր Կ Ր Ո Ր Դ ԳԼՈՒԽ

ԵՐԵՍ ԱՌ ԵՐԵՍ

Տասը րոպե անց թիակավոր թեթև նավակը՝ «գիչկան», հեռացավ սակոլևայից և շուտով ծովապատնեշի մոտ ափ դուրս եկավ առանց որևէ ուղեկցողի անզեն մի նավաստի, որ փախուստի էր մատնել իթիլոնցինե- րին:

Դա «Կարիստայի» (այդպես էր կոչվում այն առագաստանավը, որ քիչ առաջ խարիսխ էր գցել նավահանգստում) նավապետն էր:

Նիկոլաոս Ստարքոսը` միջահասակ էր, հզոր կրծքով, մկանուտ թևեր րով ու ոտքերով: Նա գլխին ուներ ծովայինի անթափանց գլխարկ, որը չէր ծածկում նրա լայն, համառություն արտահայտող ճակատը, նրա սև մազերը օղակ-օղակ թափված էին ուսերին: Սրատես աչքերը նայում էին խստությամբ: Նա չէր ոլորում իր խիտ ու ծայրերում փարթամացող ըն- չացքը, ինչպես կլեֆտներն էին անում: Նավապետ Ստարքոսին կարելի էր երեսունհինգ տարեկանից մի քիչ ավելի տալ: Բայց հողմածեծ մաշկը, դեմքի կոպիտ արտահայտությունը, ճակատի խոր կնճիռը, մի մռայլ ակոս, որ վկայում էր հոռի հակումների մասին, խիստ ծերացնում էին նրան:

Նա չէր հագնում ո՛չ կուրտկա, ո՛չ բաճկոն, ո՛չ էլ ֆուստանելլի՝ պա- լիկարի ավանդական զգեստը: Նրա կնգուղավոր, մուգ գույնի երիզով զարդարված դարչնագույն կապան, ճտքավոր կոշիկների մեջ խրած լայն, կանաչավուն շալվարը, ավելի շուտ բերբերյան ծովափի նավաստու զգեստ էին հիշեցնում:

Մինչդեռ Նիկոլաոս Ստարքոսը զտարյուն հույն էր և բնիկ իթիլոնցի: Այստեղ էր անցկացրել նա իր մանկությունը: Այս ժայռերի մեջ էր սկըզ-

1 կլոֆտներ — լեռները փախած և թուրք զավթիչների դեմ զինված կռիվ մղող հույներ

2 Ժյուլ Վկոն

---

բում պատանի, ապա երիտասարդ հասակում սովորել ծովի կյանքը: Այդ ափերի մոտ էր լողացել, հանձնվելով հոսանքներին ու քամիներին: Շըր ջակայքում չկար մի ծովախորշ, ուր չափած չլիներ ջրի խորությունն ու ափերի թեքությունը, չկար մի խութ, քարքարոտ հատակի մի տեղ կամ ստորջրյա ժայռ, որի տեղը հայտնի չլիներ նրան: Ոլոր-մոլոր նավուղում չէր գտնվի մի ոլորան, որտեղ առանց կողմնացույցի, առանց նավատարի օդնությանը դիմելու, չանցկացներ ուզած նավը: Եվ զարմանալի ոչինչ : չկա, եթե հայրենակիցների կեղծ ազդանշանները չխանգարեցին նրան վստահորեն վարել սակոլևայի ընթացքը: Ասենք, նա շատ լավ գիտեր, որ իթիլոնցիներն անվստահելի ժողովուրդ են. առիթ ունեցել էր նրանց տեսնել գործի մեջ: Ըստ էության նրանք բնածին գիշատիչներ էին, բայց Օտարքոսը չէր մեղադրում նրանց. չէ՞ որ իրեն ձեռք չէին տալիս:

Բայց եթե Ստարքոսը ճանաչում էր իթիլոնցիներին, ապա իթիլոնա ցիներն էլ Ստարքոսին էին ճանաչում: Այն բանից հետո, երբ նրա հայրը, հազարավոր հայրենասերների նման, զոհ դարձավ թուրքերի դաժանու֊ թյուններին, վրեժխնդրության ծարավով փոթորկվող Նիկոլաոսի մայրը սպասում էր հարմար առիթի, որպեսզի նետվի առաջին իսկ ապստամ- բության մեջ՝ ընդդեմ օսմանյան լծի: Ինքը՝ Նիկոլաոսը, հազիվ տասնութ տարին լրացած, հեռացել էր Մանիից և առաջին թափառումները ծովի վրա, առավելապես Արշիսյելագի ջրերում, նրա համար դարձել էին ոչ մի- այն ծովազնացության արվեստի, այլև ծովահենական արհեստի դպրոց։ Թե ինչ նավերի վրա էր ծառայել նա իր կյանքի այդ շրջանում, հռչակա- վոր ֆլիբուստյերներից ու կորսարներից ովքեր էին եղել նրա ղեկավար ները, ինչ դրոշի տակ էր առաջին անգամ կռվել, ում արյունն էր թափել՝ Հունաստանի թշնամիների , թե՞ իր հայրենակիցների, այս բոլոր հարցե- րին ոչ ոք, բացի իրենից՝ Ստարքոսից, չէր կարող պատասխանել: Նրան քանիցս տեսել էին Կորոնեական ծովածոցի տարբեր նավահանգստնե- րում: Թերևս Ստարքոսի հայրենակիցներից ոմանք կարողանային որոշ բաներ պատմել նրա ավազակային սխրանքների մասին՝ կատարված ու առանց իրենց մասնակցության, զավթած, ծովի հատակն իջեցված առև տրանավերի և ձեռքերն ընկած հարուստ ավարի մասին: Սակայն ինչ-որ մի գաղտնիք էր պարուրում Նիկոլաս Ստարքոսի անունը: Եվ, այնուա մենայնիվ, նա այնպիսի մեծ համբավ ուներ, որ ողջ Մանին խոնարհվում էր նրա առաջ։

Ահա թե ինչով էր բացատրվում Իթիլոնի բնակիչների կողմից այդ

1 ֆլիբուստյերներ, կորսարներ-ծովահեններ

---

մարդուն ցույց տված ընդունելությունը, ահա թե ինչու, Ստարքոսին տեսնելով, այնպես վախեցան նրանք, որ սակոլևան կողոպտելու ամեն ցանկություն կորավ, հենց որ պարզվեց, թե ով է նավը ղեկավարում:

Հաղիվ էր «Կարիստայի» նավապետը մոտեցել ափին, ծովապատ- նեշից քիչ այն կողմ, երբ այնտեղ վազեցին բազմաթիվ տղամարդիկ ու ՙկանայք և հարգալից շարվեցին նրա Ճանապարհին: Երբ նավից իջավ նավահանգիստ ու մտավ ամբոխի մեջ, ոչ մի ձայն դուրս չեկավ: Կար- ծես թե Ստարքոսը մոգական ուժ ուներ. նրա հայտնվելուն պես շուրջը ամեն ինչ լրում էր: Իթիլոնցիները սպասում էին նրա խոսքին, բայց, նա, ըստ իր սովորության, լուռ էր մնում և ոչ ոք չէր հանդգնում առաջինը խոսել նրա հետ:

Նիկոլաոս Ստարքոսը նավաստիներին հրամայեց նավ վերադառնալ, իսկ ինքը ուղղվեց նավամատույցի խորքը, այնտեղ ուր շրջադարձն էր: Քսան քայլ անելուց հետո կանգ առավ: Նրա հետևից, կարծես հրամանի սպասելով, հետևում էր ծեր նավաստին, և նավապետը, ճանաչելով նրան, ասաց.

Հոձո, ես պետք է նավիս անձնակազմը լրացնեմ մի տասը ամա րակազմ կտրիճներով:

Հոձոն:

Դու կստանաս ուզածդ, Նիկոլաոս Ստարքոս,— պատասխանեց

Եթե «Կարիստայի» նավապետը հարյուր մարդու պետք ունենա, այդ ծովափնյա գյուղում հարյուրն էլ կգտներ՝ իր իսկ ընտրությամբ: Եվ բոլորը, առանց հարցնելու, թե ուր է տանում նա իրենց, ինչ գործի է նշանակում, ում հաշվին պիտի նավեն, ում շահերի համար մարտնչեն, կհետևեին իրենց հայրենակցին՝ պատրաստ բաժանելու նրա ճակատա- դիրը, քանի որ քաջ գիտեին, որ ինչ էլ լինի, իրենք վնաս չեն կրի: Մի ժամ հետո մարդիկ պետք է «Կարիստայի» տախտակամա Ժին լինեն:

Կլինեն այնտեղ,— հավաստիացրեց Հոձոն:

Նշան անելով, որ ուղեկցողի կարիք չունի, Նիկոլաոս Ստարքոսը շա- րունակեց իր ճանապարհը նավահանգստով դեպի վեր, որն ավարտվում էր պատնեշի վերջում, և շուտով խորացավ նավահանգստի նեղ փողոց ներից մեկում:

Ծերունի Հոձոն, նավապետի կամքին հլու, վերադարձավ յուրային- ների մոտ և առանց հապաղելու զբաղվեց սակոլևայի համար նավաս- տիներ ընտրելով:

Մինչ այդ, Նիկոլաոս Ստարքոսը դանդաղ բարձրանում էր ուղղաձիգ

I

i

---

ափի լանջով, ուր փռված էր Իթիլոն ավանը: Այստեղ՝ վերևում, հասնում է միայն դոգերի նման լայնամռութ ու հրեշավոր երախներ ունևցող կա- տղի շների հաչոցը. այդ անտանելի շներից, որոնց հետ վարվելու հնար չկար, ճամփորդներն զգուշանում էին ոչ պակաս, քան չախկալներից ու գայլերից: Երկու-երեք ճայ, լայն թևերը թափահարելով, արագ ստվում էին օդում, որ իջնեն առափնյա ժայռերի մեջ՝ իրենց բները:

Շուտով Իթիլոնի վերջին տները մնացին հետևում: Նիկոլաոս` Ստար քոսը դուրս եկավ Կելաֆոսի միջնաբերդի շուրջը ոլորվող զառիթափ արա- հետը: Հետևում թողնելով ավերակներն այն բերդի, որ կանգնեցրել է Վիլլ- Արդուենը, դեռևս այն հեռավոր դարաշրջանում, երբ խաչակիրները Պե լոպոնեսում մի քանի բնակավայրեր էին գրավել, նա շրջանցեց հինա- վուրց աշտարակների փլատակները, որոնցով դեռևս պատած է ափը: Այս- տեղ նա կանգ առավ ու շուրջը նայեց:

Մոտենում էր այն ժամը, երբ լուսնի մանգաղը, երկնակամարով իջ- նում, Գալլո հրվանդանի հետևն է անցնում՝ Իոնական ջրերում մարելրու համար: Գիշերային ցուրտ քամուց քշված ամպերի նեղլիկ ճեղքերից առկայծում էին հատուկենտ աստղեր: Երբ քամին հանդարտվում էր, միջ- նաբերդի շուրջը մեռելային լռություն էր տիրում: Հազիվ նշմարվող երկու- երեք փոքր առագաստ ակոսում էին ծովածոցի հարթ մակերևույթը, ճեղ- քելով նրա ջրերը՝ Կորոնիի ուղղությամբ, կամ բարձրանալով դեպի Կալա- մա: Եթե չլինեին կայմերի լապտերների տատանվող լույսերը, դրանք, թերևս, կձուլվեին գիշերային խավարին: Ներքևում, ծովեզրին, մերթ այսօ տեղ, մերթ այնտեղ, առկայծում էին յոթ-ութ լապտեր արտացոլվելով ջրի մեջ, նրանք թրթռում ու զույգ էին երևում. Ձկնորսների նավակնե՞րն էին դրանք, թե ծովեզրյա տների լուսամուտներից թափանցող կրակը. ո՞վ գիտե:

Նիկոլաոս Ստարքոսը մթությանը սովոր հայացքով չափեց անծայ րածիր հարթությունը: Նավորդը արտակարգ սուր տեսողություն է ունե- նում. նա տեսնում է այն, ինչ անմատչելի է ուրիշներին: ` Բայց այդ րո- պեին շրջապատն ասես գոյություն չուներ «Կարիստայի» նավապետ համար, անկասկած նրա առաջ ծագում էին այլ պատկերներ: Այո՛, նա ամբողջովին ամփոփվել էր ինքն իր մեջ։ Նա բնազդորեն վայելում էր հարազատ օդը՝ հայրենիքի շունչը: Ձեռքերը կրծքին խաչած, մտասույզ, երկար կանգնել էր անշարժ և նրա գլուխը, որից ընկել էր կնգուղը, թվում էր քարակերտ `

և

Այսպես անցավ մի քառորդ ժամ: Նիկոլաոս Ստարքոսը անընդհատ նայում` էր արևմուտք, այնտեղ, ուր հեռու հորիզոնում երկինքը ձուլվում

---

էր ծովին: Հետո մի քանի քայլ արեց մի կողմ և սկսեց շեղակի բարձրա- նալ զառիթափ քարափն ի վեր: Արահետից նա թեքվեց ոչ պատահաբար։ Մի թաքուն միտք առաջնորդում էր նրան. բայց նա, կարծես, չէր հան- դըգնում նայել այն բանին, հանուն ինչի բարձրացել էր Իթիլոնի քարափ- ները:

Ի միջի այլոց, դժվար է գտնել ավելի ամայի մի վայր, քան Մատա- պան հրվանդանի ծովափը՝ մինչև ծովածոցի վերջին ծովախորշը: Այստեղ չկան ո՛չ նարնջի, ո՛չ էլ կիտրոնի անտառներ, այնտեղ չեն աճում ո՛չ մաս- րոնին, ո՛չ դափնեվարդենին, ո՛չ էլ արգոլիսյան հասմիկը, այնտեղ չես հանդիպի ո՛չ արջախաղողի, ո՛չ թզենու, ո՛չ թթենիների. մի խոսքով այն շքեղ բուսականությունը, որն այնպիսի հմայք է տալիս Հունաստա- նի որոշ շրջաններին: Ոչ մի տեղ չես տեսնի ո՛չ անթառամ ծաղիկ, ո՛չ սոսի, ոչ էլ նռնենի՝ նոճիների ու մայրի ծառերի մութ ֆոնի վրա: Ամե- նուրեք հրաբխային ծագում ունեցող ժայռեր են՝ պպտոաստ ստորերկրյտ առաջին իսկ ցնցումից գահավիժելու ծովածոցի ջրերի մեջ: Ամենուրեք անմատչելի ու ժլատ է իր զավակներին կիսաքաղց սնող Մանիի այդ յուր րատեսակ` հողը: Միայն մի քանի բարձր ու մերկ սոճիներ՝ տարօրինակ ձևով ծռմռված ու սմքած (դրանցից քամել էին ամբողջ խեժը) ցույց էին տալիս իրենց բների խոր վերքերը: Այս ու այնտեղ ծակծկող տատասկա- փշի նման, ցցված են վտիտ կակտուսները, որոնք զարմանալի նման են կիսով չափ փշերը թափած փոքրիկ ոզնիների: Ցանցառ մացառուտները և գրեթե լերկ հողը, որի մեջ ավելի շատ ավազ քան բուսահող կա, ի վի- ճակի չեն կերակրել նույնիսկ այնքան սակավապետ այծերին:

Անցնելով մի տասը քայլ ևս, Նիկոլաս Ստարքոսը նորից կանգ առավ: Հետո երեսը շուռ տվեց դիպի հյուսիս-արևելք, դեպի այն կողմ, ուր երկնակամարի առավել լուսավոր ֆոնի վրա երևում էր Թայդեթի հեռավոր կատարների ուրվագիծը: Այդ ժամին ծագող երկու-երեք աստ- ղնրը դեռ կախված էին հորիզոնի վրա՝ հսկայական լուսատտիկների նը- մ ան:

Նիկոլաոս Ստարքոսը քարացավ տեղում: Նա աչքը չէր կտրում մի հիսուն քայլ այն. կողմ ժայռին կպած փայտաշեն տնակից: Զառիթափ արահետները տանում էին դեպի փոքրիկ ագարակը, որը ծվարած էր գյուղից վեր՝ բարձունքին: Այդ դաստակերտը որբի պես կանգնած էր դալար փշաթփով շրջապատված հողամասում, գրեթե տերևազուրկ: ծա- ռերի մեջ: Ամեն ինչից երևում էր, որ այս բնակատեղին վաղուց ի վեր Լքված է: Ցանկապատը քանդվել էր, տեղ-տեղ ծածկվել բուսականու թյամբ, տեղ-տեղ էլ նոսրացել այնպես, որ այլևս չէր կարող ծառայել

---

որպես հուսալի ցանկապատ: Մերթընդմերթ այստեղ հայտնվող անտեր - շներն ու չախկալները քանիցս ավերել էին մանիական երկրի վայրի դարձած այս անկյունը: Մոլախոտ ու ցածրիկ թփուտներ՝ ահա այն ամե- նը, ինչ բնությունը պարգևել էր այս պարապուտին, այն ժամանակից ի վեր, ինչ մարդկային ձեռքը չէր դիսլել սրան:

Բայց ինչո՞ւ է դաստակերտն այսպես ավերված: Որովհետև այս ագարակի տերը վաղուց արդեն կենդանի չէ: Որովհետև նրա այրին՝ Անդրոնիկե Ստարքոսը, հեռացել է հայրենի վայրերից ու մտել անկախու թյան համար քաջաբար մարտնչող փառապանծ կանանց շարքերը: Որով- հետև նրա որդին հեռացել է հայրական տնից ու այլևս չի վերադարձել:

Մինչդեռ հենց այս հարկի տակ է ծնվել Նիկոլաոս Ստարքոսը: Այս- տեղ է անցկացրել իր վաղ մանկությունը։ Երկար տարիների նավարկու- թյունից հետո նրա հայրը, մի ազնիվ նավաստի, հանգրվան էր գտել այստեղ, բայց հեռու էր մնում իթիլոնցիներից, որոնց ծովահենական բարքերը զզվեցնում էին նրան: Բացի այդ, իթիլոնցիներից տարբերվելով խելքով և ունեցվածքով, նա կարողացել էր իր, կնոջ ու որդու համար ստեղծել ինչ-որ ուրիշ, առանձնահատուկ մի կյանք: Այսպես անց էր կացնում նա իր օրերը, բոլորից մոռացված, խորին ու խաղաղ մի առանձ- նության մեջ, մինչև այն ժամը, երբ պոռթկաց ցասումը նրա և նա հա մարձակություն ունեցավ ընդվզել ճնշման դեմ և կյանքով հատուցել այդ խիզախության համար: Պորտայի կամակատարներից դժվար էր թաքնը վել նույնիսկ թերակղզու ամենահեռավոր ծայրում:

Հոր մահից հետո Նիկոլաոսը մնաց առանց հսկողության. մոր ուժից վեր էր սանձել որդուն: Նա փախավ տնից և սկսեց թափառել ծովից ծով, բնածին նավաստու իր զարմանալի ընդունակությունները ի սպաս դնե լով ավազակներին ու կողոպուտին:

և

Եվ այսպես, արդեն տասը տարի էր անցել այն օրից, ինչ որդին լքել էր հարազաա տունը և վեց տարի, ինչ այդ տունը լքել էր մայրը: Մա- կայն Իթիլոնում ասում էին, թե մի քանի անգամ Անդրոնիկեին տեսել են գյուղի մոտերքում: Այնումենայնիվ, եթե հավատալու լինենք լուրերին, նա մեծ ընդմիջումներով ու կարճ ժամանակով էր հայտնվում այստեղ, բայց իթիլոնցիներից ոչ մեկի հետ գնալ-գալ չուներ:

Իսկ Նիկոլաոս Ստարքոսը, որին թափառումները երբեմն բերում էին Մանի, մինչև այդ օրը միտք չէր ունեցել տեսնելու դիք ժայռին ծվարած իր համեստ կացարանը: Նա երբեք չէր հարցրել, կանգո՞ւն է արդյոք լքված տունը: Նա երբեք չէր փորձել, թեկուզ կողմնակի ճանապարհով, իմանալ՝ այցելո՞ւմ է արդյոք մայրը այդ թափուր բույնը: Բայց, թերևս,

---

Հունաստանը արյամբ ողողած ահեղ իրադարձությունների միջով նրան հասնում էր Անղրոնիկեի անունը՝ միակ անունը, որ կարող էր խիղճ արթ- նացնել նրա մեջ, եթե կար նրա հոգում:

-Այս անգամ, սակայն, Նիկոլաոս Ստարքոսը Իթիլոնի նավահան- գիստն էր մտել ոչ միայն իր անձնակազմը տասը նավաստիով համա- լրելու նպատակով: Ցանկությունը, նույնիսկ ավելին քան ցանկությունը՝ ներքին տիրական ձգտումը, որին նա գուցե լավ վերահասու էլ չէր, մղում էր Ստարքոսին դեպի այդ տունը: Մի անհաղթահարելի պահանջ էր զգում նորից տեսնելու, անկասկած մի վերջին անգամ, հայրենի տու- նը, նորից ոտք դնելու այն տունը, նորից ոտք դնելու այն հողը, ուր սո- վորել էր քայլել, շնչել օդը այն տան, ուր լսվել էր նրա առաջին ճիչն ու հնչել մանկական առաջին թոթովանքը: Այո: Ահա թե ինչն ստիպեց նը- րան դարիվեր արահետներով բարձրանալ դեպի ծանոթ լեռը, ահա թե ինչու այդ ուշ ժամին նա կանգնել էր փոքրիկ ագարակի խարխուլ ցանկա- պատի մոտ:

Սովորական անխռով վիճակը, այտեղ, կարծես, դավաճանեց նրան: Կգտնվի՞ արդյոք այնքա՜ն անզգա մի սիրտ, որ չթրթռա մանկության հորդացող հիշողություններից: Չկա աշխարհում մարդ, որ անտարբեր մնա նայելով այն տանը, որտեղ ծնվել է ինքը, ուր նրան օրոր է ասել մայրը: Մարդու հոգին չի կարող այնքան կոջտանալ, որ դրա գեթ մ լարը արձագանք չտա անցյալի ձայնին:

Այս բոլորն իր անձի վրա զգաց Նիկոլաոս Ստարքոսը, որ կանգ էր առել լքված ագարակի առաջ՝ այնքան մռայլ ու լուռ, ասես բոլորովին բնաջինջ էր եղել թե՛ դրսից, թե՛ ներսից:

- Մտնե՞մ... Հաւ Մտնեմ:

Երկար լռությունից հետո այդ առաջին բառերը Նիկոլաոս Ս.ար- քոսը արտասանեց շշուկով, կարծես երկյուղ ուներ, որ իրեն կլսեն, որ իր առջև կհառնի անցյալի որևէ ուրվական:

Ներս մտնելը թվում էր այնքան հեշտ ու հասարակ բան: Ցանկա- պատը կիսով չափ փլված էր, ցցերը՝ գետնին ցանուցիր: Հարկ չկատ նույնիսկ բացել դռնակն ու ետ քաշել սողնակը:

Նիկոլաոս Ստարքոսը ներս մտավ ու կանգնեց հենց տան դիմաց, որի տանիքը, որ խարխլվել էր անձրևներից, հազիվհազ պահվում էր կո- տըրտված, ժանգոտված կեռիկներով միայն:

Նույն պահին հենց դռան մոտ աճած մաստիկինու ճյուղից չարագու շակ կռնչյունով թռավ մի բուծ

Ստարքոսը կրկին տատանվեց: Նա հաստատապես վճռել էր տեսնել

---

ամեն ինչ, մինչև վերջին խցիկը։ Բայց այն, ինչ կատարվում էր հոգու խորքում: արթնացող և խլրտացող ղղջումը, մի խուլ չարություն էր ծնում: նրա մեջ: Նա հուզված էր և միևնույն ժամանակ նյարդայնացած։ Նրան թվում էր, թե հայրենի տունը ետ է վանում նրան, ամենազարհուրելի անեծքներ տեղում նրա գլխին:

Այդ պատճառով էլ, մինչև ներս մտնելը, նա վճռեց դրսից պտույտ գալ տան շուրջը: Մթին գիշեր էր: Անտես շրջում էր նա այնպիսի խավա րում, երբ ինքդ քեզ էլ չես տեսնում: Բայց ախր ցերեկը, հավանաբար, նա չէր էլ դա այստեղ: Մթության մեջ հեշտ է հեռու վանել հիշողու թյունները:

Եվ ահա` չարագործի նման, որը հնար է փնտրում, թե ինչպես ավելի հեշտ կլինի թափանցել տուն՝ կողոպտելու համար, գողեգող` շարժվում է Նիկոլաոս Ստարքոսը ճաքճքած պատերի երկայնքով, շրջանցում թանձր մամուռով պատած, ավերված անկյունները, շոշափում խարխլված քա- րերը, ասես կամենալով համոզվել, թե կյանքի նշաններ կա՞ն արդյոք այդ կացարանի դիակի մեջ, ջանում որսալ նրա սրտի թեկուզ և թույ բաբախյունը: Տան ետնաբակը ամբողջովին մնում էր խավարում թաղ ված: Նորալուսինն արդեն ծածկվելու վրա էր և նրա շեզ ճառագայթներն այստեղ չէին հասնում:

Նիկոլաոսը դանդաղ պտտվեց ագարակի շուրջը: Այդ մութ շինու- թյունը պարուրված էր ինչ-որ տագնապալի լռությամբ. ասես այնտեղ ոգիներ կամ ուրվականներ էին թաքնվել: Նա կրկին հայտնվեց տան արև- մուտք նայող ճակատի առաջ և մոտեցավ դռանը, պատրաստվելով ուժ գին մի հարվածով բացել, եթե փակված էր միայն մղլակով, կամ ջաո- դել, եթե կողպեք կար վրան:

Հանկարծ արյունը գլուխը խփեց: Ինչպես ասում են: «տաքություն տվեց վրան». ներսից լույս երևաց: Այժմ արդեն նա սիրտ չէր անում մտնել հարազատ հարկի տակ, ուր այնքան ուզում էր գեթ մի անգամ էլ լինել: Նրան թվում էր, թե հայրն ու մայրը հիմա կերևան տան շեմքին և, դուռը ցույց տալով, կնզովեն նրան՝ որդիական ու քաղաքացիական պարտքը մոռացած մարդուն, ընսանիքի ու հայրենիքի դավաճանին:

Այդ պահին դուռը դանդաղ բացեց: Տան շեմքին հայտնվեց մի կին: Մանիցի կնոջ սովորական տարազ կար հագին՝ կարմիր, նեղ երիզով չթե սև շրջազգևստ, զոտկատեղում սեղմած մուգ գույնի անթև վերնաշա~ պիկ, իսկ գլխին՝ դարչնագույն գդակ, որի վրա չալմայի նման փաթաթ վսծ էր հունական դրոշի գույնի մետաքսե թաշկինակը:

- Ծովափնյա ձկնորս կանանց նման, քամուց կոշտացած նրա թուի

---

դեմքը զարմացնում էր ներքին ուժով, նրա խոշոր, սև աչքերը այրվում էին մի քիչ մոայլ, բայց զորեղ կրակով: Այդ բարձրահասակ, բարեկազմ․ կնոջը նայելիս, ոչ ոք չէր հավատա, որ նրա վաթսունն անց է: . -

Անդրոնիկե Ստարքոսն էր: Երկար տարիների անջատումից ուF:- մյանց օտարանալուց հետո մայր ու որդի հանդիպեցին երես առ երես: Նիկոլաոս Ստարքոսը չէր սպասում, թե կհանդիպի մորը... Նրա հայտնվելը ցնցեց որդուն:

Անդրոնիկեն տիրական շարժումով փակեց որդու ճանապարհը և նրա արտասանած մի քանի ժլատ բառերը հնչեցին միսյն նրան հատուկ ահեղ ուժով.

Նիկոլաոս Ստարքոսը երբեք ներս չի մտնի հայրական տան շեմ-

քից... Երբե՛ք:

Եվ որդին, այդ արգելքի ծանրության տակ կքած, քայլ առ քայլ նահանջեց: Նա, ով մի ժամանակ կրել էր նրան իր արգանդում, այժմ արտաքսում էր նրան, ինչպես դավաճանին են արտաքսում: Ո՛չ, նա այ- - նուամենայնիվ կմոտենա մորը... Ավելի վճռական շարժումը և համր նզովքը կանգնեցրին նրան:

Նիկոլաոս: Եստարքոսը ընկրկեց: Հետո դուոս վաղեց ցանկապատիր ու, առանց շուռ գալու, խոշոր քայլերով ժայռից ցած իջավ արահետով, ասես ինչ-որ մի անտես ձեռք հրում էր նրան թիկունքից:

Անդրոնիկեն անշարժ կանզնել էր շեմքին ու նայում էր հետևից, մինչև որ նա անհետացավ գիշերվա խավարում:

Մի քանի րոպե անց Նիկոլաոս Ստարքոսի խելքը գլուխն կկավ ապ րած հուզմունքից, և նա տիրապետեց իրեն. հասնելով նավահանգիստ նա գիչկա կանչեց ու նավեց դեպի սակոլևան: Հոձոյի հավաքագրած տասը նավաստին արդեն սպասում էին նրան:

Ստարքոսը լուռ բարձրացավ «Կարիստայի» տախտակամածն ու խա- . իխը բարձրացնելու նշան արեց:

Հրամանն ի կատար ածվեց կայծակնային արագությամբ: Մնում էր միայն արագ պարզել շարժվելու պատրաստ նավի առագաստները: Առափ- նյա քամին հեշտացնում էր նավահանգստից դուրս գալը:

. Հինգ րոպե էլ չէր անցել, երբ «Կարիստան» կատարյալ լռության մեջ վստահորեն հաղթահարեց ոլորապտույտ նավուղին. նավի անձնա- կաղմն ու Իթիլոնի բնակչությունը հրաժեշտի ոչ մի բառ չփոխանակեցին: Սակոլևան դեռ մի մղոն էլ չէր անցել, երբ կրակի վառ բոցերը լուր սավորեցին ժայռի կատարը:

Այրվում էր վերից վար կրակով բռնկված Անդրոնիկե Ստարքոսի

---

տունը: Մոր ձեռքը կրակի մատնեց դաստակերտը: Նա ուզում էր անհետ ոչնչացնել այն տունը, ուր ծնվել էր իր որդին:

Արդեն երեք մղոն տարածություն էր բաժանում Մանիի հողը «կաս րիստայից», բայց նավապետը աչքը չէր կարողանում կտրել հրացոլքից. նա հետևեց դրան այնքան ժամանակ, մինչև որ մշուշի մեջ մարեց հըր- դեհի վերջին բռնկումները:

Անդրոնիկեն ասաց.

Նիկոլաոս Ստարքոսը երբեք ներս չի մտնի հայրական տան

ջեմքից... Երբե՛ք:

Ե Ր ՐՈՐԴ ԳԼՈՒԽ

ՀՈՒՅՆԵՐՆ ԸՆԴԴԵՄ ԹՈՒՐՔԵՐԻ

Նախապատմական դարաշրջանում, երբ նեպտունյան կամ պլուտոն». յան ներքին ուժերի ներգործությամբ երկրագունդը ծածկվեց ամուր կեղն վով, հզոր կատակլիզմը ջրի մակերևույթ դուրս մղեց մի հողակտոր, որ այժմ Հունաստան է կոչվում և նույն այդ կատակլիզմը կուլ տվեց Արշի- պելագի մի մասը, որի բարձունքները դարձան կղզիներ: Հունաստանն իսկապես ընկած է Կիպրոսից Տոսկանա գնացող հրաբխային շերտի վրա:

Ըստ երևույթին իրենց հայրենի հողի անկայունությունից են հելլեն- ները ժառանգել ֆիզիկական ու բարոյական այն բնատուր դյուրագրգռու- թյունը, որը նրանց անսահման հերոսության ընդունակ է դարձնում: Սա նույնքան ճիշտ է, որքան այն, որ իրենց միմիայն բնածին արժանիքնե րի՝ անզուսպ խիզախության, խոր հայրենասիրության ու ազատասիրու- թյան շնորհիվ, նրանց հաջողվեց մի անկախ պետության մեջ համախըմ- բել տարբեր գավառներ, որոնք դարեր շարունակ եղել են թուրքերի տի- րապետության տակ:

1 կատակլիզմ— Շանկարծաշրջում

2. Սկսած այն ժամանակներից, երբ ծավալվում են այս պատմության գործողու- թյունները, Սանտորինի կղզին մի քանի անգամ զոհ է դարձել ստորերկրյա ուժերի: 1661 թվականին Վոստեցն ու Թեբեն, իսկ այնուհետև Սեն-Մորը քանդվել են երկրաշարժերից : (Մ. Հ.):

---

Անհիշելի ժամանակներում Հունաստանում բնակություն են հաս- տատում ասիական ցեղերը՝ պելասգները. գրեթե դիցաբանական շրջա- նում` Արդոնավորդների, Հերակլիդների, Տրոյական պատերաղմի դարա- ջրջանում, XVI-ից XIV դարերը մեր` թվարկությունից առաջ, հելլենների հայտնվելու հետ երկիրը դառնում է հելլենական, ըստ որում ցեղերից մեկին՝ գրաի ցեղին վիճակված էր հետագայում նրան տալ իր անունը. այնուհետև կիսալեգենդար Լիկուրգոսից, Միլթիադեսից, Թեմիստոկլեսից: Արիստիդեսից, Լեոնիդասից, Էսքիլոսից, Սոֆոկլեսից, Արիստոֆանեսից, Հերոդոտոսից, Թուկիդիդեսից, Պիթագորասից, Սոկրատեսից, Պղատոնից, Արիստոտելից, Հիպոկրատոսից, Ֆիդիասից, Պերիկլեսից, Ալկիվիադե- սից, Պելոպիդասից, Էպամինոնդասից, Դեմոսթենեսից հետո կամաց- կամաց երկիրը դարձրին համատարած հունական պետություն. ավելի ուշ Փիլիպոսն ու Ալեքսանդրը այդ պետությունը դարձրին մակեդոնական և, վերջ ի վերջո, քրիստոնեական դարաշրջանն սկսվելուց հարյուր քառա- սունվեց տարի առաջ, Հունաստանը Աքեա անվամբ դարձավ Հռոմի դա- վառը և մնաց այդպիսին չորս հարյուրամյակ:

Այն ժամանակներից ի վեր հաջորդաբար այդ երկիրն են խուժել վեստգոթերը, վանդալները, օստգոթերը, ` բուլղարները, սլավոնները, արաբները, նորմանները, սիցիլիացիները. տասներեքերորդ դարի սկըզ- բին այդ երկիրը գրավել են խաչակիրները, իսկ տասնհինգերորդ հարօ յուրամյակում՝ անտիկ դարաշրջանում և միջին դարերում այդքան փոր- ձություններ տեսնելուց հետո, բազմաթիվ ֆեոդալական տիրապետու թյունների մասնատված երկիրը վերջ ի վերջո, ընկավ թուրքերի ձեռքը Նրա վրա իր ողջ ծանրությամբ դրվեց մուսուլմանական լուծը:

Կարելի է ասել, որ գրեթե երկու դար Հունաստանի քաղաքական կյանքը բոլորովին դադարեց: Երկիրը կառավարող օսմանյան տիրա կալների դեսպոտիզմը սահման չուներ: Իրենց դրությամբ հույները հա- վասար չէին ո՛չ միացված, ոչ նվաճված և ո՛չ էլ նույնիսկ պարտված ժողովուրդներին: Նրանք դարձել էին ստրուկներ, որոնց մաձակի տակ էր պահում փաշան իմամի՝ կրոնական գլխավորի հետ, որը նրա ջ ձեռքն էր, և ջելա4ի՝ դահճի հետ, որը նրա ձախ ձեռքն էր:

Բայց կյանքը դեռ բոլորովին չէր լքել այդ մեռնող երկիրը ուր ցu:- վը կյանքի էր կոչում նրան: Սկզբում չերնոգորցիները Էպիրոսում՝ 1766 թվականին, և մանիցիները 1769 թվականին, իսկ հետո ալբանական և սուլիոտիսները ապստամբեցին և իրենց անկախ հայտարարեցին, բայց 1804 թվականին խռովության այդ փորձը վերջնականապես ճնշվեց Յա նինի փաշա՝ Ալի Թեփելենցու կողմից:

---

Այդ ժամանակ հասավ եվրոպական տերությունների իրադարձու

թյուններին միջամտելու ժամը, եթե միայն նրանք չէին կամենում Հու նաստանի լիակատար ոչնչացման վկաները դառնալ: Իր բախտին թող նըված, նա կարող էր միայն մեռնել, ապարդյուն պայքար մղելով իր անկասության համար:

1321 թվականին Ալի Թեփելենցին իր հերթին ապստամբեց սուլթան Մահմուդի դեմ և օգնության կանչեց հույներին՝ փոխարենը ազատություն խոստանալով: Նրանք ոտքի ելան մի մարդու պես: Եվրոպայի բոլոր ծայրերից հույներին օգնության էին գնում՝ հունասերները: Իտալացիներ, լեհեր, գերմանացիներ և գլխավորապես ֆրանսիացիներ միանում էին հարստահարողների դեմ մարտնչողներին: Գի դը Սենտ-Էջեն, Գայար, Շ. վասեն, կապիտաններ Բալիստ և Ժուրդեն, գնդապետ Ֆայն, հեծելազորի հրամանատար Ռենյո դը Սեն-Ժանդ՚Անժելի, գեներալ Մեզոն, ` ինչպես նաև երեք անգլիացի՝ լորդ Կոկրեն, Լորդ Բայրոն և գնդապետ Հաստինգս. նրանք անմար հիշողություն թողեցի այն երկրում, ուր եկել էին մարտ տընչելու և մեռնելու:

Այդ մարդկանց սխրագործությանը, ճնշվածների ազատագրման գործին նրանց անձնուրաց նվիրվածությանը, Հունաստանը պատասխ խանեց հանդես բերելով ազգային հերոսներին՝ հնագույն տոհմերի ներ- կայացուցիչներ երեք հիդրացիների՝ Տոմբազիսին, Ցամադոսին, Միւսու- լիսին, այնուհետև Կոլոկոտրոնիսին, Մարկոս Բոցարիսին, Մավրոկոր- դատոսին, Մավրոմիխալիսին, Կոնստանդին Կանարիսին, Նեգրիսին, Կոնսա տանդին և Դիմիտրի Իպսիլանտներին, Ոդիսևսին և շատ ուրիշներին: Հենց սկզբից խռովությունը վերածվեց կենաց և մահու պատերազմի. նրա նշանաբանն էր ակն ընդ ական, ատամ ընդ ատաման. և դա հանգեցրեց երկկողմանի զարհուրելի դաժանությունների:

1821 թվականին ապստամբեցին սուլիոտիսներն ու մանիցիները: Պատրասի եպիսկոպոս Հերմանոսը խաչը ձեռքին - առաջինը սլայքարի կոչ արեց: Մորեան, Մոլդավիան, Աոշիպելագը կանգնեցին անկախության ղրոշի ներքո: Ծովային հաղթանակներում հմտացած հույներին հաջող։ վեց գրավել Տրիպոլիցան: Հույների առաջին հաջողություններին թուր- քերը պատասխանեցին այդ ժամանակ Կոստանդնուպոլսում գտնվող նրանց հայրենակիցներին կոտորելով:

-1828 թվականին Ցանիի պաշարված բերդում Ալի Թեփելենցին դաս վաճանաբար սպանվում է թուրքական գեներալ Խուրշիդի կողմից առա ջարկված բանակցությունների ժամանակ: Դրանից անմիջապես հետո Մավրոկորդատոսը և հունասերնելրը պարտություն են կրում Արտիոս

---

մոտ բռնկած ճակատամարտում, բայց և ստիպում են` Օմեր Վրիոնին, նրա համար ոչ քիչ կորուստներով, վերացնել Միսսոլոնգիի առաջին պա- շարումը:

1823 թվականին օտարերկրյա տերությունները ավելի են ուժեղացա նում իրենց միջամտությունը Հունաստանի գործերին: Նրանք իրենց միջ~ նորդությունն են առաջարկում սուլթանին: Սա մերժում է այդ առաջարկը և իր մերժումն ամրապնդում տասը հազար ասիացի զինվոր ափ հանե- լով Էվբեոսում: Այնուհետև թուրքական բանակի գլխավոր հրամանա- տար է նշանակում իր վասսալին՝ եգիպտական փաշա Մուհամեդ-Ալիին: Այդ տարվա ճակատամարտերից մեկում ընկավ հայրենասեր Մարկոս Բոցարիսը, որի մասին կարելի է ասել. նա ապրեց Արիստիդեսի նման, և մեռավ, ինչպես Լեոնիդես:

1824 թվականին, որ շատ անհաջողություններ էր բերել անկախու թյան համար մարտնչողներին, հունվարի 24-ին Միսսոլոնգի ժամանեց անգլիացի մեծ բանաստեղծ Բայրոնը, իսկ զատկի օրը մեռավ Լեպան տոյի մոտ, այնպես էլ չտեսնելով իր հույսերի իրականացումը: Պսարցի- ներին կոտորեցին թուրքերը, իսկ Կրետե կղզու Կանդիա քաղաքը բաց արեց դարպասները Մուհամեդ Ալիի զինվորների առաջ: Ծովային հաղ- թանակները միայն կարող էին փոքր-ինչ մխիթարել հույներին այդ ծանր աղետի ժամանակ:

1825 թվականին Մուհամեդ Ալիի որդի Իբրահիմ փաշան, տասնը. մեկհազարանոց զորքով ափ է իջնում Մորեայում, Մոդոնի մոտ: Նա գրավում է Նավարինը և Տրիպոլիցայում պարտության մատնում Կոլոա: կորանիսին: Եվ այդ ժամանակ հունական կառավարությունը կանոնա- վոր զորաբանակի հրամանատարությունը հանձնեց երկու ֆրանսիացու՝ Ֆավյեին և Ռենյո դը Սեն-Ժան-դ՝ Անժելիին. բայց մինչ նրանք այդ զոր- քերի մարտական պատրաստությամբ էին զբաղված, Իբրահիմը ավերեց Մեսսինան ու Մանին: Եվ եթե նա ընդհատեց իր ասպատակությունները, ապա այն պատճառով միայն, որ ցանկացավ մասնակցել Միսսոլոնգիի երկրորդ պաշարմանը, միանալով գեներալ Քիուտագիին, որին ոչ մի կերպ չէր հաջողվում դրավել այդ քաղաքը, չնայած որ սուլթանը նրան ասել էր. «Միսսոլոնգին, կամ քո գլուխը»։

1826 թվականի հունվարի հինգին Իբրահիմը, հրի մատնելով Պիր- գոսը, մոտեցավ Միսսոլոնգիին: Երեք օրվա մեջ՝ հունվարի 25-ից 28-ը, նա քաղաքի վրա թափեց ութ հազար արկ ու ռումբ, երեք անգամ փորձեց գրոհով վերցնել քաղաքը ու չկարողացավ ներս մտնել, չնայած քաղաքը պաշտպանում էին ընդամենը երկուսևկես հազար քաղցից ուժասպառ

---

զինվորներ: Սակայն գերակշռությունը թուրքերի կողմն էր, հատկապես այն բանից հետո, երբ նրանց հաջողվեց ետ շպրտել Միաուլիսի նավա- խումբը, որը օգնություն էր բերում պաշարվածներին: Եվ միայն ապրիլի 23-ին, համառ պաշարումից հետո, որ հազար ինը հարյուր հույնի կյանք էր խլել, Իբրահիմը գրավեց Միսսոլոնգին և քաղաքը հոշոտելու տվեց իր զինվորներին, որոնք առանց խտրության սպանում էին տղամարդկանց, կանանց ու երեխաներին, քաղաքի ինը հազար բնակչից կենդանի մնա ցած բոլոր մարդկանց: Նույն թվականին, Քիւոագիի գլխավորությամբ ամայացնելով Ֆոկիդան ու Բեովտիան, թուրքերը մոտեցան Թեբեին, հու- լիսի 10-ին ներխուժեցին Ատտիկա, շրջապատեցին Աթենքը և, հաստատ- վելով այնտեղ, պաշարեցին Ակրոպոլիսը, որի կայազորը բաղկացած էր հազար հինգ հարյուր մարդուց: Նոր կառավարությունը այդ ամրոցին, որ Հունաստանի բանալին էր, օգնության ուղարկեց Միսսոլոնգիի հերոս Կա- րայսկակիսին․ և գնդապետ Ֆավյեին իր կանոնավոր զորաբնակով: Սրանք թուրքերին ճակատամարտ տվին Հայդարիի մոտ և տանուլ տվին, որից հետո Քիուտագին վերադարձավ Ակրոպոլիսի պաշարմանը: Նույն այդ ժամանակ Կարայսկակիսը ճեղքեց անցավ Պառնասի կիրճերը, դեկ- տեմբերի 5-ին Արախովի մոտ ջախջախեց թուրքերին ` և թշնամու երեք հարյուր գլուխներից մի բլուր կանգնեցրեց ռազմի դաշտում: Հյուսիսա- յին Հունաստանը, գրեթե ամբողջությամբ, կրկին ազատագրվեց:

Դժբախտաբար, այդ կռիվը Արշիպելագ թափանցելու հնարավո րություն ստեղծեց ամենասարսափելի ծովահենների համար, որոնք երբևէ ավերածություններ էին արել նրա ժովերում: Եվ դրանց թվում հիշում էին ամենաարյունախում, և, թերևս, ամենահանդուգն ծովահենին՝ Սակրա- տիֆին, որի անունը միայն սարսափ էր տարածում Լևանտի բոլոր ափե` րին:

Մինչ այդ, մեր պատմությունն սկսելուց մի յոթ ամիս առաջ, թուր- քերն ստիպված էին պատսպարվել Հյուսիսային Հունաստանի որոշ ամ- սացված վայրերում: 1827 թվականի փետրվարին հույները նվաճեցին իրենց անկախությունը Ամբրակիա ծովածոցից մինչև Ատտիկա փռված վայրերում։ Թուրքական դրոշակը այժմ ծածանվում էր միայն Միսսոլոն- գիում, Վոնիցում և Լեպանտոյում: Մարտի 31-ին լորդ Կոկրենի ազդեցու- թյամբ Հյուսիսային Հունաստանն ու Պելոպոնեսը վերջ տվեցին ներքին պատերազմներին, և Տրեզենում կայացած ազգային ժողովում ընտրված ժողովրդի ներկայացուցիչները վճռեցին գերագույն իշխանությունը կենտրոնացնել մի ձեռքում: Երկրի պրեզիդենտ ընտրվեց հույն, ծագու- մով Կորֆու կղզուց, ռոաական դիվանագետ Կապոդիստրիան:

---

Սթենքը, սակայն, դեռևս թուրքերի իշխանության տակ էր: Հունիսի 5-ին Ակրոպոլիսը հանձնվեց: Հյուսիսային Հունաստանն ստիպված էր կրկին հպատակվել Թուրքիային: Ճիշտ է, հունիսի 6-ին, Ֆրանսիան, Անգլիան, Ռուսաստանն ու Ավստրան, ստորագրեցին մի համաձայնա- գիր, որը ճանաչելով Պորտայի գերիշխանությունը, հռչակեց հունական ազգության գոյությունը: Բացի այդ համաձայնագիրն ստորագրող տե րությունները գաղտնի հոդվածում պատրաստվում էին միավորվել ընդ- դեմ սուլթանի, եթե նա հրաժարվեր հունական հարցի խաղաղ լուծում ից:

Սրանք են այդ արյունահեղ պատերազմի գլխավոր հանգույցները, որ ընթերցողը պետք է հիշի, որովհետև սրանք անմիջաբար կապված են այն բանի հետ, ինչ պետք է շարադրվի հետագայում:

Այժմ պատմական դեպքերից անցնենք դրանց հետ կապված դոր- ծող անձանց և՛ նրանց, որ արդեն հանդես են եկել, և՛ նրանց, որ դեռ հանդես կգան դրամատիզմով լի մեր պատմության էջերում:

: Ամենից առաջ հիշատակենք Անդրոնիկեին՝ հայրենասեր Ստարքոսի այրուն:

Հունաստանի անկախության համար մղվող պայքարը ծնեց` ոչ միա այն հերոսներ, այլև հերոսուհիներ, որոնց պանծալի անունները հյուս- ված են այն օրերի վառ դեպքերի հետ:

Ահա մեր առաջ է Նավպլիոնի ծովածոցի մուտքի մոտ գտնվող փոքրիկ մի կղզու բնիկ՝ Բոբոլինան: 1812 թվականին նրա ամուսինը բռնվել տարվել էր Կոստանդնուպոլիս և այնտեղ սուլթանի հրամանով ցից հանվել: Հնչեց թուրքական լծի դեմ պայքարի ելնելու առաջին կոչը: 1821 թվականին Բոբոլինան իր միջոցներով սարքավորեց երեք նավ և, ինչպես պ-ն Անրի Բեյլն է ասում ըստ մի ծեր կլեֆտի պատմածի, նրանց վրա բարձրացնելով «կամ վահանով, կամ վահանին» սպարտացի կա- նանց կոչը կրող մի դրոշ, ուղևորվում է Փոքր Ասիայի ափերը և այնտեղ, Ցամադոսին կամ Կանարիսին վայել խիզախությամբ, գրավում ու հրի է մատնում թուրքական նավերը. այնուհետև իր նավերը . վեհանձնարար նվիրում է նոր կառավարությանը, մասնակցում Տրիպոլիցայի պաշար- մանը, պաշարում է Նավպլիան, որը տևում է տասնչորս ամիս, և վերջ ի վերջո ստիպում, որ բերդը հանձնվի: Եվ այդ կնոջը, որի կյանքը լեգենդ է հիշեցնում, վիճակված էր մեռնել եղբոր ձեռքով, որ զայրագնած դպ շունահար է արել նրան ընտանեկան մի սովորական վեճի ժամանակ:

Հունաստանի մյուս դստեր վեհապանծ կերպարը արժանի է դրվելու քաջակորով հիդրացի կնոջ կողքին: Նման պատճառները ծնում են հա-

---

մանման հետևանքներ: Սուլթանի հրամանով Կոստանդնուպոլսում խեղ. դում են Մոդենա Մավրոեինիսի հորը: Մոդենայի գեղեցկությունը զու գակցվում էր ազնվական` ծագման հետ: Մոդինան անհապաղ նետվում է ապստամբության կրակի մեջ, խռովության կոչ է անում Միքոնոսի ժողո- վըրդին, նավեր է սարքավորում և ինքն էլ նավում նրանցով, նախապատ- րաստում ու ղեկավարում է պարտիզանական հարձակումները, կանգ- նեցնում Սելիմ փաշայի զորքերը Պելիոնի նեղ կիրճերում, և քաջաբար կռվում մինչև պատերազմի վերջը, հանգիստ չտալով թուրքերին Փտիո- դիսի լեռների կապաններում:

որ

Պետք է հիշատակել նաև Կայդոսին, որ պայթեցրեց Վիլիսի պա րիսպները և անվեհեր խիզախությամբ մարտնչում էր սուրբ Վեներանդի մենաստանում. Մոսկոսին, նրա մորը, որ կռվում էր ամուսնու հետ կողք կողքի՝ թաղելով թուրքերին ժայռերի բեկորների տակ: Դեսպոյին, չկամենալով ընկնել մուսուլմանների ձեռքը, իրեն պայթեցրել է իր ալ- ջիկների, հարսների ու թոռների հետ միասին: Հապա Սուլիոտիսի կա նայք, ապա Սալամինում հիմնավորված նոր կառավարությունը պաշտ- պանող կանայք, որոնք հանձն էին առել նավատոոմի հրամանատարու թյունը, հապա Կոնստանցիա Զաքարիասը, որը Լակոնիայի դաշտավայ- րերում ապստամբության կոչ անելով, հինգ հարյուր գյուղացիների գլուխ անցած հարձակվում է Լեոնդարի վրա։ Բոլոր նրանք, ինչպես և այդ պատերազմին մասնակից շատ ուրիշ հույն կանայք, արյամբ ապա- ցուցեցին, թե ինչի են ընդունակ Հելլադայի ազնվազարմ դուստրերը:

Նրանց նման վարվեց նաև Ստարքոսի այրին: Հրաժարվելով որդու արատավորված իր ազգանունից, Անդրոնիկեն վրեժի անհաղթահարելի ծարավից և ազատության սիրուց մղված, ամբողջովին նվիրվեց անկա- խության պայքարի գործին: Նա չէր կարող իր հաշվին նավեո սարքավո- րել ու ջոկատներ զինել, ինչպես անում էին նահատակ հայրենասերի այ- րի Բոբոլինան, Մոդենան կամ Կոնստանցիա Զաքարիասը. նա կարող էր միայն զոհարերել իրեն, մասնակից` լինելով այդ ապստամբության մեծ ղրամային: -

1821 թվականին` Անդրոնիկեն միացավ այն մանիցիներին, որոնց իր դրոշի ներքո համախմբվելու կոչ էր անում թուրքերի կողմից մահվան դատապարտված Կոլոկոտրոնիսը, որ թաքնվում էր իոնական կղզինե- րում և ափ էր իջել Սկարդամուլում հունվարի 18-ին: Անդրոնիկեն մաս- նակցում է առաջին մեծ ճակատամարտին՝ Թեսալիայում, ուր Կոլոկոտ- րոնիսը հարձակվել էր Ֆանարի ու Կարիտինեի բնակիչների վրա, որոնք միացել էին թուրքերին Հռուֆիի ափերին: Մայիսի 17-ին `Վալտեզիոյում

---

նա Մուստաֆա Բեյի բանակը ջախջախող ռազմիկների շարքերում էր: Նա հատկապես աչքի է ընկնում Տրիպոլիցայի պաշարման ժամանակ, ուր սպարտացիները թսւրքերին «ստոր պարսիկներն էին կոչում, իսկ նրանք հույներին՝ «Լակոնիայի վախկոտ նապաստակներ»: Բայց այս անգամ նապաստակները հաղթող դուրս եկան: Հոկտեմբերի 5-ին Պելոպոնեսի մայրաքաղաքը անվերապահ անձնատուր եղավ, որովհետև թուրքական նավատորմը չկարողացավ ճեղքել պաշարման օղակը: Հակառակ հա- մաձայնագրի, Տրիպոլիցան երեք օրվա մեջ հրի ու սրի մատնվեց, որը երկու սեռի ու տարբեր տարիքի տասը հազար թուրքերի կյանք արժեցավ՝ քաղաքի պատերի ներսում և այդ պատերից դուրս:

Հաջորդ տարվա մարտի չորսին Անդրոնիկեն գտնվում է ծովակայ Միաուլիսի հրամանատարության տակ եղած նավերից մեկում և տեսնում է, թե ինչպես ինգժամյա ճակատամարտից հետո թուրքերի նավերը փախուստի են դիմում, ապաստան որոնելով Զանտե նավահանգստում: ․ Բայց անձին թշնամական նավերից մեկի նավատարի նա ճանաչում է իր որդուն, որ օսմանյան նավատորմը անց էր կացնում Պատրասի ծո- վածոցով... Այդ օրը ամոթահար Անդրոնիկեն մահ էր փնտրում ամենա- վտանգավոր մարտերում... Մահը խնայեց նրան:

Մինչդեռ Նիկոլաոս Ստարքոսին վիճակված էր ավելի հեռուն գնալ հանցագործության ուղիով: Մի քանի շաբաթ անց նա միացավ Կարա- Ալիին, որ հրետանու կրակի մատնեց Թիոս քաղաքը, նույն անունը կրող կղզու վրա: Նա մասնակցում էր այն զարհուրելի կոտորածին, որի ժա- մանակ կործանվեցին քսաներեք հազար քրիստոնյա, չհաշված Զմյուռ- նիայի ստրկավաճառական շուկաներում վաճառված քառասունյոթ հազար մարդուն: Հենց նա էր այդ դժբախտներին բերբերյան ափերը տանող նավերից մեկի հրամանատարը: Նա, ծագումով հույն, Անդրոնիկեի որ դին, ստրկության էր վաճառում իր եղբայրակիցներին:

Հետ տագայում, երբ հելլենները ստիպված էին մարտնչել թուրքերի ու Ագիպտացիների միացյալ բանակի դեմ, Անդրոնիկեն չդադարեց հետևել ընթերցողներին արդեն հայտնի հերոսուհիների օրինակին:

Վրա հասան ծանր ժամանակներ, հատկապես Մորեայի համար: Հենց նոր էր Իբրահիմը այնտեղ նետել թուրքերից էլ ավելի կատաղի իր արյունախում արաբներին, երբ Կոլոկոտրոնիսը պելոպոնեսյան զորքերի գլխավոր հրամանատարի կոչումը ստանալով, իր շուրջը հավաքեց նա: դամենը չորս հազար ռազմիկների. նրանց թվում էր և Անդրոնիկեն: Տասնմեկ հազարանոց դեսանտ իջեցնելով Մեսսինայի ափ, Իբրահիմն ամենից առաջ զբաղվեց Կորոնի և Պատրասի պաշարումը վերացնելով,

3— Ժյուլ Վեռն

---

հետո միայն գրավեց Նավարինը, որի բերդը թուրքերի համար պետք է ծառայեր իբրև հիմնական բազա, իսկ նավահանգիստը՝ ապահով ապաստ տան տար նրանց նավատորմին: Հետո Իբրահիմը հրի մատնեց Արգոսը և հույներից խլեց Տրիպոլիցան, որը նրան հնարավորություն տվեց մինչև ձմեռ ավերել և ասպատակություններ կատարել հարևան նահանգներում: Այդ վայրագ արշավանքից ամենից շատ տուժեց Մեսսինան: Ահա թե ին- շու, արաբների ձեռքը չընկնելու համար, Անդրոնիկեն հաճախ ստիպված էր թաքնվել Մանիի խորքերում: Սակայն նա չէր էլ մտածում հանգստի մասին: Մի՞թե հնարավոր է հանգիստ ապրել, երբ հայրենի երկիրը լծի տակ է: Անդրոնիկեին հանդիպում են 1825 և 1826 թվականների արշա- վանքների ժամանակ նա կռվում է Վերիայի կիրճերում, մասնակցում այն ճակատամարտին, որից հետո Իբրահիմը նահանջեց դեպի Պոյիարա- վոս, որտեղից Հյուսիսային Մանիի բնակիչներին հաջողվեց ավելի հեռուն շպրտել նրան: Այնուհետև միանալով գնդապետ Ֆավյեի կանոնավոր բանակին, Անդրոնիկեն 1826 թվականի հուլիսին մասնակցում է Հայդա- րիի ճակատամարտին: Այստեղ, ծանր վիրավոր վիճակում, Քիուտագի անողորմ զորականների ձեռքից նրան խլում է երիտասարդ անձնազոհ մի ֆրանսիացի, որ կռվում էր հունասերների դրոշի ներքո:

Մի քանի ամիս Անդրոնիկեի կյանքը մազից էր կախված: Ամուր կազմվածքը փրկեց նրան, բայց 1826 թվականը վաղուց էր անցել, իսկ նա դեռևս չէր կարողանում վերադառնալ պայքարի:

Ահա թե ինչ պարագաներում, 1827 թվականի օգոստոսին, Անդրոնի- կեն վերադարձավ Մանի: Նա ուզում էր կրկին տեսնել իր օջախը Իթիլո- նում: Տարօրինակ պատահականությունը հենց նույն օրը այնտեղ էր բես րել նրա որդուն... Մենք արդեն գիտենք, թե ինչով վերջացավ Անդրոնի կեի և Նիկոլաոս Ստարքոսի հանդիպումը, թե ինչ սոսկալի նզովք թափեց նրա գլխին մայրը իր տան շեմից:

Եվ այժմ, երբ այլևս ոչինչ չէր պահում նրան իր հայրենիքում, Անդր րոնիկեն վճռեց շարունակել պայքարը մինչև այն ժամը, երբ Հունաս- տանը նորից անկախություն ձեռք կբերի:

Այսպես էր դրությունը, երբ 1827 թվականի աշնանը, Ստարքոսի այ- րին նորից բռնեց Մանիի ճանապարհները, միանալու համար Պելոպոնե- սի բնակիչներին, որոնք քայլ առ քայլ ետ էին նվաճում իրենց հողը Իբ- րահիմ ի հրոսակներից:

---

ՉՈՐՐՈՐԴ ԳԼՈՒԽ

ՄԵԾԱՀԱՐՈՒՍՏԻ ՄՌԱՅԼ ՏՈՒՆԸ

Մինչ Կարիստան» շարժվում էր հյուսիս, դեպի նշանակված վայ~ րը, որ միայն նրա նավապետին էր հայտնի, Կորֆույում կատարված մի բացառիկ դեպք ընդհանուրի ուշադրությունը գամեց մեր պատմության գլխավոր հելաների վրա:

Հարկավոր էր հիշեցնել, որ 1815 թվականի դաշնագրի համաձայն, մինչև 1814 թվականը Ֆրանսիայի պրոտեկտորատի տակ գտնվող իոնա- կան մի խումբ կղղիներ անցան Անգլիայի տիրապետությանը:

Խոսքը վերաբհրում է Չերիգո, Զանտե, Իթակե, Կեֆալինիա, Լևկաս, Փաքսոս և Կորֆու կղզիներին, ըստ որում ամենից հյուսիսայինը և ամե- նից կարևորը Կորֆուն է , որ հնում Կորկիրա էր կոչվում: Այս կղզին, ուր իշխում էր Ալքինոս արքան, Յասոնին ու Մեդեային սիրալիր հյուրընկա- լողը, Տրոյական պատերազմից հետո հնարամիտ Ոդիսևսին ապաստան տվողը, իսկապես նշանակալից դեր է խաղացել անտիկ պատմության մեջ: Դիմանալով ֆրանկների, բուլղարների, սարակինոսների, նեապոլի տացիների հետ ունեցած մարտերին, XVI դարում կողոպտվելով Բարբա- րոսայի կողմից, XVIII դարում գտնվելով կոմս ֆոն Շուլենբուրգի հո- վանավորության տակ, իսկ առաջին կայսրության վերջում գեներալ Դոն- զելոյի պաշտպանության ներքո, Կորֆու կղզին վերջ ի վերջո դարձավ անգլիական կոմիսարի աթոռանիստը:

Այն ժամանակ իոնական կղզիների գլխավոր կոմիսարն ու նահան- գապետը սըր Ֆրեդերիկ Ադամն էր: Քանի որ հույների պայքարն ընդդեմ թուրքերի ուղեկցվում էր ամեն տեսակի անակնկալներով, նա մշտապես իր տրամադրության տակ ուներ մի քանի ֆրեգատ, նախատեսված Աոշի- պելագի ջրերում ոստիկանական ծառայության համար: Միայն գծանա- վերն էին, որ կարողանում էին կարգ ու կանոն պահպանել այդ ջրերում: որոնք բաց էին հունական ու թուրքական նավատորմի և կապերանավի վկայական ունեցողների համար, չխոսելով արդեն ծովահենների մասին, որոնք իրենց պարտքն ու իրավունքն էին համարում անխտիր կողոպտել բոլոր նավերը:

Այդ ժամանակ Կորֆու կղզում քիչ չէին օտարերկրացիները. նրանց

1 Իրնական կղզիները, որ վերականգնել էին իրենց անկախությունն երեք օկրուգի, 1864 թ. միացվեցին Հելլենական թագավորությանը (Մ. Հ.):

ու բաժանվել

---

այդ կղզին էր բերում, հատկապես վերջին երեք-չորս տարին, ազատա- գրական պատերազմի շրջադարձերը: Ոմանք այստեղից ուղևորվում էին ղեպի պատերազմական գործողությունների թատերաբեմ: Ոմանք էլ գա- լիս էին այստեղ ռազմական թոհուբոհից հանգիստ առնելու:

Իր ուժերը վերականգնելու համար Կորֆու էր եկել նաև մի երիտա սարդ ֆրանսիացի: Վսեմ նպատակներով հրապուրված, նա հինգ տարի շարունակ արիաբար ու անձնազոհությամբ մասնակցել էր հունական ողջ թերակղզին ընդգրկած պայքարի գլխավոր անցուդարձերին:

Անրի դԱլբարեն՝ Ֆրանսիայի արքայական նավատորմի ամենաերի տասարդ լեյտենանտներից մեկը, այդ ժամանակ անժամկետ արձակուր~ դի մեջ էր: Երբ Հունաստանը ապստամբեց, նա թողեց հայրենիքը և կանգ նեց հունասերների դրոշի ներքո: Միջահասակ, ամրակազմ, նա ասես ստեղծված էր ծովային կյանքի դժվարությունների համար. լավ դաս- տիարակված այդ երեսնամյա սպայի սիրալիր վարվեցողությունը, գրա- վիչ արտաքինը, խելացի, բաց հայացքը և, ի լրումն այդ բոլորի, հիա- նալի կապերը հասարակության մեջ, առաջին իսկ ծանոթությունից հա- մակրանք էին արթնացնում նրա հանդեպ, որ գնալով խորանում էր նրան մտերմանալու հետ միասին:

Անրի դ’Ալբարեն փարիզյան հարուստ ընտանիքից էր: Նա մորը գրեթե չէր հիշում, իսկ հորը կորցրել էր հազիվ չափահաս դարձած՝ ծո- վային ուսումնարանն ավարտելուց երկու տարի անց: Բավական խոշոր կարողություն ժառանգելով, Անրին չմտածեց անգամ հրաժարվել իր մասնագիտությունից: Ընդհակառակը: Նա չդավաճանեց իր կոչմանը՝ աշխարհի ամենասքանչելի կոչմանը, և արդեն ծովային նավատորմի լեյտենանտ էր, երբ Հյուսիսային Հունաստանն ու Պելոպոնեսը, հունա- կան դրոշի ներքո, ոտքի ելան ընդդեմ թուրքական կիսալուսնի:

Անրի դ’Ալբարեն տատանումներ չունեցավ: Ազատագրական պայա քարի մեջ անվարան նետվող քաջարի երիտասարդների մեծամասնու թյան նման, նա ևս միացավ կամավորներին, որոնք սպաների գլխավո- րությամբ ուղևորվում էին Արևելյան Եվրոպայի սահմանները, և դարձավ Հունաստանի անկախության համար իրենց արյունը թափող առաջին հու- նասերներից մեկը: 1822 թվականին նա մասնակցում է Արտոսի նշանա- վոր ճակատամարտին և Մավրոկորդատոյի պարտված հերոսների թվում էր, իսկ Միսսոլոնգիի առաջին պաշարման ժամանակ՝ հաղթողների: Կովի դաշտում էր հաջորդ տարին ևս, երբ սպանվեց Մարկոս Բոցարիսը: 1824 թվականին նա մի քանի անգամ աչքի ընկավ ծովային մարտերում, ուր հույները փոխհատուցեցին թուրքերին Մուհամմեղ Ալիի հաղթանակ-

---

ների դիմաց: 1825 թվականին, Տրիպոլիցան գրավելուց հետո, Անրի դ’Ալբարեն ջոկատի հրամանատար էր այն կանոնավոր բանակում, որի պարագլուխն էր գնդապետ Ֆավյեն: 1826 թվականի հուլիսին Հայդարիի արյունահեղ ճակատամարտում, ուր հունասերները անդառնալի կորուստ- ներ ունեցան, նա փրկեց Անդրոնիկի Ստարքոսի կյանքը. քիչ էր մնացել սյղ կնոջը ոտնակոխ աներ Քիուտագիի հեծելազորը:

Անրի դ’Ալբարեն հավատարիմ մնաց իր հրամանատարին և շուտով կրկին միացավ նրան Մեթանայում:

Այդ ժամանակ Աթենքի Ակրոպոլիսը պաշտպանում էր մեկևկես հա- զարանոց կայազորի գլուխ կանգնած բերդակալ Հուրասը: Բերդում ապաստանել էին հինգ հարյուր կին ու երեխա, որոնք չէին կարողացել սիախչել, քանի դեռ թուրքերը քաղաքը չէին գրավել: Հուոասը ուներ մթերքի մեկ տարվա պաշար, տասնչորս թնդանոթ, երեք հաուբից, բայց բավարար քանակությամբ ռազմամթերք չուներ:

Ֆավյեն վճռեց ռազմամթերք մատակարարել Ակրոպոլիս: Նա դիմեց իր զինվորներին կոչ անելով՝ օգնել իրեն այդ հանդուգն մտահղացումն իրագործելու: Այդ կոչին արձագանքեցին հինգ հարյուր երեսուն կամա- վոր, որոնց թվում քառասուն հունասերներ՝ Անրի դ’Ալբարեի գլխավորու- թյամբ: Ֆավյեի հրամանատարությամբ, անվեհեր զինվորներից յուրա- քանչյուրը մի պարկ վառոդ շալակած, նավ բարձրացավ Մեթանայում:

Դեկտեմբերի տասներեքին ջոկատը ափ դուրս եկավ գրեթե Ակրոպոլիս սի պատերի տակ: Լուսնի լույսո! ողողված գիշերը մատնեց նոանց: Թուր- քերը խիզախներին դիմավոոեցին հրացանային համազարկով: Ֆավյեն հրաման տվեց. «Առա՜ջ»: Եվ ոչ մի մարդ չգցեց վառոդով լի պարկը, ու, վառոդի հետ միասին օդ թռչելու վաանգին ենթարկելով իրեն, ջոկատը անցավ խանդակի վրայով ուներս մտավ իր համար բացված բերդի դար- պասներից: Պաշարվածները հաղթականորեն քշեցին թուրքերին: Բայց Ֆավյեն վիրավորված էր, նրա օգնականն՝ սպանված, Անրի դ՝ Ալբարեն ևս վիրավորվել էր: Աթենացիները իրենց խիզախ փրկարարներին չթողին հեռանալ, և ջոկատը իրենց հրամանատարներով մնաց բերդում:

Երիտասարդ սպան տառապելով բարեբախտաբար ոչ վտանգավոր վերքից, ստիպված էր բոլոր զրկանքներն ու թշվառությունները կրել պաշարվածների հետ, որոնք օրվա մեջ միմիայն մի քանի բուռ գարի էին ստանում: Անցավ կես տարի, մինչև որ Ակրոպոլիսի · անձնատուր լինելը վերադարձրեց նրա ազատությունը: Միայն 1827 թվականի հու-

---

նիսի 5-ին Ֆավյեն, նրա կամավորներն ու պաշարվածները, Քիուտագիի հետ համաձայնության գալով, կարողացան թողնել` աթենական ամրոցը և նստել նավերը, որոնցով տեղափոխվեցին Սալամին:

Դեռևս շատ թույլ զգալով իրեն, Անրի դ’Ալբարեն չուզեց մնալ այդ քաղաքում և գնաց Կորֆու: Այստեղ նա ապրեց երկու ամիս, հանգստա ցավ, ապաքինվեց և արդեն ուզում էր վերադառնալ առաջավոր դիրքե- րը, երբ անսպասելի հանգամանքները շուռ տվին նրա ամբողջ կյանքը, որը մինչ այդ լոկ զինվորի կյանք էր եղել:

Կորֆույում, Ստրադա Ռեալե փողոցի ամենածայրին մի հին, ան- շուք, ոչ այն է հունական, ոչ այն է իտալական ճարտարապետության ոճով շինված մի տուն կար: Այնտեղ ապրում էր մի մարդ, որին չերն էին տեսել, բայց որի մասին շատ էին խոսում: Այն մարդը բանկիր Էլի- զունդոն էր: Ոչ ոք չէր կարող ասել, թե նա քանի տարեկան էր՝ վաթ- սուն, թե՞ յոթանասուն: Արդեն քսան տարի էր, ինչ նա ապրում էր իր մռայլ կացարանում, որտեղից գրեթե դուրս չէր գալիս: Բայց եթե նա ոչ մի տեղ չէր լինում, ապա նրա մոտ՝ գրասենյակ էին գալիս բաղմաթիվ հաճախորդներ, տարբեր ազգության ու դասի մարդիկ՝ նրա մշտական վանդատուները: Ըստ երևույթին, բանկիրը, որ անբասիր համբավ ուներ, բավական խոշոր գործարքներ էր կնքում: Ի միջի այլոց, լուրեր էին պտտվում, թե նա շատ հարուստ է: Ոչ մի դրամատուն ոչ միայն Իո- նական կղզիներում, այլ նույնիսկ նրա դալմաթական պաշտոնակիցների մեջ՝ Զարայում և Հռագուզայում, վարկունակությամբ չէր կարող մրցել նրա հետ: Էլիզունդոյի զեղջած մուրհակները ոսկու գին ունեին: Իհարկե, ծերունին ամեն մարդու չէր վստահում: Նա խիստ շրջահայաց էր թվում գործի մեջ և պահանջում էր անբասիր հանձնարարականներ ու լիակա տար երաշխիքներ: Բայց երբ նրա դրամարկղը բացվում էր, թվում էր անհատնում: Պետք է ասել նաև, որ իր բոլոր գործերը, սակավ բացա ռությամբ, վարում էր ինքը՝ Էլիզունդոն և միայն գրագրությունները, այն էլ ամենից անկարևորները, հանձնարարում էր տնեցիներից մեկին, որոնց մասին կխոսվի առաջիկայում: Ծերունին ինքը և՛ իր գանձապահն էր, և՛ հաշվետարը: Ցուրաքանչյուր մուրհակ ստորագրում էր անձամբ, անձամբ էր գրում նամակները: Ուստի և նրա գրասենյակը կողմնակի ծառայողներ չուներ: Եվ զարմանալի չէ, որ Էլիզունդոյի գործարքները բոլորի համար գաղտնիք էին մնում:

Որտեղացի՞ էր այդ բանկիրը: Ոմանք ասում էին Իլիրիայից է, ուրիշները՝ Դալմաթայից, բայց հաստատ ոչ ոք չգիտեր: Ինքը՝ Էլիզունդոն ոչ մի բառ չէր ասում ո՛չ իր անցյալի, ո՛չ էլ ներկայի մասին. իրեն մի

---

տնսակ հեռու էր պահում քաղաքային հասարակությունից: Երբ Իոնա- կան մի խումբ կղզիներ Անգլիայի պրոտեկտորատի տակ անցան, ծեր բանկիրի կյանքը մնաց նույնը, ինչպես ֆրանսիական տիրապետու- թյան ժամանակ էր: Անկասկած, հարյուրավոր միլիոնների հասնող նրա հարսսության լուրերը խիստ չափազանցված էին, բայց և այնպես նա պետք է ունենար և, իհարկե, ուներ մեծ գումարներ, թեև միանգամայն համեստ կյանք էր վարում:

Էլիզոնդոն կնոջը կորցրել էր դեռևս քսան տարի առաջ, նախքան Կորֆու գալը, ուր հաստատվել էր երկու տարեկան դստեր հետ: Այժմ Հաջինան, այդպես էր աղջկա անունը, արդեն քսաներկու տարեկան էր և տան լիիրավ տանտիրուհին:

Նույնիսկ այստեղ, արևելքում, ուր կանայք այնքան սիրուն են, Հա- ջինան աչքի էր ընկնում հազվագյուտ գեղեցկությամբ. այդ գեղեցկու թյունը չէր ստվերում դեմքի մի քիչ խիստ և թախծոտ արտահայտությու նը: Եվ մի՞թե կարող էր աղջկա վրա չանդրադառնալ որբի մանկությունը, կյանքը առանց գթասիրտ մոր դաստիարակի, առանց առաջին աղջկային խոհերի վստահելի ընկերուհու: Հաջինան միջահասակ էր և աչքի էր ընկ նում արտակարգ նրբագեղությամբ: Մոր կողմից ծագումով հույն, նա պատկանում էր Լակոնիայի երիտասարդ կանանց այն տիպին, որոնց արտաքինը համարվում է գեղեցկության տիպար ողջ Պելոպոնեսում:

Հոր և դստեր միջև չկար և չէր կարող լինել իսկական մտերմություն: Լռակյաց, ինքնամփոփ բանկիրը ապրում էր մարդկանցից հեռու, ամեն ինչից երեսը շուռ տված, ոչ մի բանի չնայելով, որպես մի մարդ, որի աչքերը ծակում է պայծառ լույսը: Ե՛վ անձնական, և՛ գործնական հա- րաբերությունների մեջ անմարդամոտ, նա խստաբարո ու չոր էր նույ- նիսկ իր մշտական այցելուների հետ: Ինչպե՞ս ուրախանար Հաջինան, որ փակված էր չորսպատերի մեջ և ոչ մի կերպ չէր կարողանում գտնել դեպի հոր սիրտը տանող բանալին:

Բարեբախտաբար, նա ուներ մի հիանալի, նվիրված, սիրող բարկա կամ, որ պատրաստ էր զոհել իրեն հանուն երիտասարդ տիրուհու, բա- րեկամ, որ տրտմում էր, երբ տխրում էր տիրուհին և ուրախանում նրա ամեն մի ժպիտի համար: Նա ապրում էր միայն Հաջինայով: Այս նկա րագրությունից ընթերցողը կարող է կարծել, թե խոսքը բարի ու հավաս տարիմ շան մասին է, սրանցից մեկի մասին, որին Միշլեն անվանում է «գրեթե մարդ», իսկ Լամարթինը «հլու բարեկամ»: Ո՛չ, նա ընդամենը մարդ էր, բայց շունը նրանից ավելի անձնազոհ չէր կարող լինել։ Հաջի- նան ծնվել էր նրա աչքի առաջ, նա երբեք չէր բաժանվել աղջկանից, դա-

---

յակություն էր արել, երբ աղջիկը դեռ երեխա էր, ծառայել նրան՝ երբ

մեծացել էր:

Նա հույն էր՝ անունը Քսարիս, Հաջինայի մոր կաթնեղբայրը, որ վերջինիս հետ գնացել էր Կորֆու, նրա ամուսնու տունը: Քսարսը գրե- թե քառորդ դար ապրել էր Էլիզունդոյի տանը, նա ավելին էր համար- վում, քան հասարակ սպասավորը և նույնիսկ բանկիրի համար արտա- գրում էր որոշ թղթեր:

Բարձրահասակ, թիկնեղ, դյուցազնական ուժով օժտված, Քսարիսը լակոնացու կլասիկ տիպն էր մարմնացնում: Գեղեցիկ դեմք, սքանչեյի աչքեր, բաց հայացք, սապատավոր երկար քիթ, փառահեղ սև ընչացքով երիզված բերան... Գլխին դնում էր մուգ գույնի բրդյա գդակ, կոնքերին փաթաթում աղգային նրբահյուս ֆուստանելլան:

Երբ Հաջինա Էլիզունդոն երբեմն տնից դուրս էր գալիս գնումների կամ սուրբ Սպիրիդիոնի կաթոլիկական եկեղեցին գնալու, կամ էլ ծովի մաքուր օդ շնչելու, որը չէր հասնում Ստրադա Ռեալե փողոցում գտնվող նրանց տանը, Քսարիսը նրա մշտական ուղեկիցն էր: Երիտասարդ կոր ուցիները քանիցս տեսել էին նրան Քսարիսի հետ էսպլանադում, կամ Կաստրադես ծովախորշի երկարությամբ ձգվող նույն անունը կրող արժ վարձանի փողոցներում զբոսնելիս: Նրանցից շատերն էին աշխատում թափանցել նրա հոր տունը: Ո՞ւմ չէր գայթակղի աղջկա գեղեցկությունը • զամ բանկիր Էլիզունդոյի միլիոնները: Բայց Հաջինան միշտ խափանում էր նմ ան փորձերը, իսկ հայրը չէր աշխատում ազդել նրա վճռի վրա։ սարիսն էլ իր ջահել տիրուհու երջանկության սիրույն, առանց տատան վելու կհրաժարվեր երկնային երջանկությունից, երջանկություն, որի իրավունքը նրան տվել էր անսահման նվիրվածությունը:

Այսպիսին էր հինավուրց Կերկիրայի մայրաքաղաքի ծայրամասում միայնակ կանգնած այս տխուր ու մռայլ տունը. այսպիսին էր նրա բնա- . կիչների ընտանեկան նեղ շրջանը, ուր պատահականության բերումով մուտք զործեց Անրի դ’Ալբարեն:

Սկզբում բանկիրի և երիտասարդ սպայի հարաբերությունները միանա դամայն գործնական բնույթ ունեին: Փարիզից դուրս . գալիս երիտասարդ Էլիզունդոյի գրասենյակի անունով մեծագումար չեկեր էր վերցրել իր հետ: Դրանցով դրամ ստանալու համար նա գալիս էր Կորֆու: Հունասեր- ների արշավանքների ժամանակ նա այստեղից էր վերցնում իրեն հար կավոր բոլոր միջոցները: Մի քանի անգամ առիթ էր եղել լինել կղզում, և այցելություններից մեկի ժամանակ ծանոթացել էր Հաջինա Էլիզուն դոյի հետ: Աղջկա գեղեցկությունը ցնցել էր նրան: Նրա պատկերը եր

---

տապնդում էր սպային նույնիսկ Մորեայի ու Ատտիկայի ռազմադաշտե րում:

Ակրոպոլիսի հանձնվելուց հետո Անրի դ Ալբարին գտավ, որ ավելի լավ է վերադառնա Կորֆու: Վերքը դեռևս զգացնել էր տալիս: Պաշար ման ծանր ամիսները թուլացրել էին նրա ուժերը: Հաստատվելով կղզում, նա օրվա`մի քանի ժամը անց էր կացնում բանկիրի տանը, ուր վայելում էր այնպիսի հյուրընկալություն, որին մինչև այժմ չէր կարողացել հաս նել ոչ մի կողմնակի մարդ:

Այսպես տնցավ մոտ երեք ամիս: Ֆրանսիացի սպայի այցելություն- ները Էլիզունդոյին, սկզբում խիստ գործնական, օրըստօրե դառնում էին ավելի ու ավելի մտերմական: Հաջինան ուժեղ տպավորություն էր թողել Անրի դ Ալբարեի վրա: Հաջինան չէր կարող չզգալ, որ նա սիրահարված է, տեսնելով թե երիտասարդ ֆրանսիացին ինչպիսի հիացմունքով է նա- յում ու լսում իրեն: Եվ աղջիկն առանց վարանելու իր վրա վերցրեց նրա քայքայված առողջությունը վերականգնելու հոգսը: Նրա տարած խնամքը օգտակար եղավ երիտասարդի համար:

Քսարիսն էլ իր հերթին, առանց թաքցնելու, բարեհաճ վերաբեր մունք էր ցույց տալիս Անրի դե Ալբարեին, որի պարզ, բարեհոգի բնավո- րությունը ավելի ու ավելի էր գրավում նրան:

Դու ճիշտ ես վարվում, Հաջինա,— քանիցս ասել էր նա։— Հու- նաստանը մեր հայրենիքն է և մենք պետք է միշտ հիշենք, թե ինչեր է կրել այս սսլան նրա համար կռվելիս:

Նա սիրում է ինձ,— մի անգամ ասաց աղջիկը Քսարիսին: Ջահել աղջկա այս խոստովանությունը հնչեց շատ պարզ ու հասա րակ, ինչպես այն ամենը, ինչ անում և ասում էր նա:

Ի՞նչ կա որ. ընդունիր այդ սերը,— պատասխանեց Քսարիսը:-- Հայրդ ծերանում է, Հաջինա՛: Ես էլ հավիտենական չեմ... Որտեղի՞ց կգտնես ավելի հուսալի պաշտպան, քան Անրի դ՚ Ալբարեն է:

Հաջինան լռեց: Նա ուզում էր պատասխանել, որ ինքն էլ անտաը- բեր չէ Անրիի հանդեպ. բայց միանգամայն հասկանալի զսպվածությու նը թույլ չտվեց այդ խոստովանել նույնիսկ Քսարիսին:

Մինչդեռ, իսկապես, Հաջինան ու Անրին սիրում էին միմյանց: Եվ հասարակության մեջ էլ նրանց փոխադարձ համակրանքը գաղտնիք չէր: Դեռևս ոչինչ հայտարարված չէր, բայց նրանց հարսանիքի մասին քա- ղաքում խոսում էին այնպես, ինչպես արդեն վճռված գործի մասին:

Պետք է ասել, որ բանկիրը բարեհաճ վերաբերմունք ուներ երիտա- սարդի մտադրությունների նկատմամը: Ինչպես Քսարիսն էր ասում,

---

ծերունին նկատում էր, որ արագ զառամում է: Որքան էլ կարծրացած լիներ հոգին, նրան չէր կարող չանհանգստացնել այն միտքը, թե ինչ կլի նի Հաջինայի վիճակը, երբ հսկայական հարստություն ժառանգելուց հետո, նա մենակ մնա աշխարհում: Ի դեպ, գործի դրամական կողմն ամենևին չէր հետաքրքրում Անրի դ՚ Ալբարեին: Նա ոչ մի պահ չէր մտածել՝ հարուստ է բանկիրի աղջիկը, թե՞ ոչ: Հաջինայի նկատմամբ ունեցած նրա զգացմունքը ծնվել էր սրտի անհաղթահարելի մղումից և ոչ թե ետին հաշիվներից: Նա տանջվում էր տեսնելով, թե որքա՞ն անու- րախ է Հաջինայի կյանքը հայրական տան մեջ: Անրին գերված էր նրա հոգու գեղեցկությամբ ոչ պակաս, քան սքանչելի արտաքինով: Նա սիր րում էր աղջկան նրա ազնիվ մտքերի, լայն և ազատ հայացքների, ուժեղ րնավորության և ամեն տեսակ զոհողության ընդունակ, եթե պահանջի վում են հանգամանքները, անձնուրաց հոգու համար:

Դրանում համոզվելը դժվար չէր: Բավական էր լսել, թե ինչպիսի եռանդով էր Հաջինան խոսում կեղեքված Հունաստանի և հայրենիքի ազատությունը վերադարձնելու ձգտող նրա որդիների գերմարդկային ճիգերի մասին: Անրին ամեն ինչում համաձայն էր դեռատի օրիորդի հետ:

Քանի՜-քանի ժամեր էին անցկացրել նրանք ջերմ զրույցների մեջ, Հաջինայի մայրենի լեզվով, որին Անրին արդեն տիրապետում էր կաս տարելապես: Ի՜նչ խոր հրճվանք էին ապրում նրանք, երբ ծովում տաս րած հաղթանակները հատուցում էին հույներին Մորեայում ու Ատտիկաս յում կրած պարտությունների փոխարեն: Հարկ էր լինում, որ Անրի դ Ալբարին առանց որևէ բան բաց թողնելու նկարագրի այն անմոռանալի ճակատամարտերը, որոնց մասնակցել էր ինքը. նա պետք է անընդհատ կրկներ արյունահեղ մարտերում աչքի ընկած հույների և օտարերկրացի ների անունները, բոլոր կանանց անունները, որոնց ճակատագիրը Հա- ջինան հաճույքով կբաժաներ, եթե նրա կամքին թողնված լիներ այդ նորից ու նորից պատմում էր Բոբոլինայի, Մոդենայի, Զաքարիասի, Կայդոսի և քաջարի Անդրոնիկեի մասին, որին փրկել էր Հայդարիի սպան- դի ժամանակ:

և

Մի անգամ Անրի դ՚ Ալբարեն այդ կնոջ անունը հիշեց Էլիղունդոյի ներկայությամբ և բանկիրի ակամա շարժումը զարմացրեց նրա դստերը: Ի՞նչ պատահեց, հա՛յր,— հարցրեց նա:

– Ոչինչ,— պատասխանեց բանկիրը:

Այնուհետև, անտարբեր ձևանալով, նա դիմեց սպային:

— Դուք ճանաչո՞ւմ էիք այդ Անդրոնիկեին,— հարցրեց նա: ․

Այո, պարո՛ն:

---

Եվ ձեզ հայտնի՞ է, թե ինչ պատահեց նրան:

Ո՛չ,— պատասխանեց Անրի դ’Ալբարեն։— Ըստ իս, Հայդարիի ճակատամարտերից հետո նա վերադարձավ հայրենիք՝ Մանի: Բայց ես հուսով եմ, որ վաղ թե ուշ նրան կրկին կհանդիպեմ մարտի դաշտում,.. Այնտեղ, ուր բոլորս պիտի լինենք,— վրա բերեց Հաջինան:

Ինչո՞ւ էր Էլիզունդոն հարցուփորձ անում Անդրոնիկեի մասին: Ոչ սք այդպիսի հարց չտվեց նրան: Նա ինքն էլ կխուսափեր պատասխանել: Հաջինան երկար չմտմտաց այդ պարագայի վրա, նա չգիտեր, թե ինչ ծանոթություններ ուներ ծեր բանկիրը: Եվ ի՞նչը կարող էր կապել նրա հորը `Անդրոնիկեի հետ, ով ինքն այնպես հիանում էր: Պետք է ասել, որ Էլիզունդոն երբեք մի բառ իսկ չէր ասել` որ վերաբերեր ազատագրա- կան պայքարին: Թե ում հետ էր նա՝ ճնշողների, թե ճնշվողների, ոչ ոք այդ րանր չգիտեր. ասենք, դժվար թե այդպիսի մարդը պաշտպաներ որևէ մեկին, կամ որևէ բան: Հաստատապես հայտնի էր մի բան. բան- կիրը նույնքան նամակներ էր ստանում Թուրքիայից, որքան և Հունաս- տանից:

Պետք է ասել, որ չնայած երիտասարդ սպան բոլորանվեր ծառա- յում էր հելլենների գործին, Էլիզունդոն սրտաբաց ընղունելություն էր ցույց տալիս նրան:

Սակայն Անրի դ՚ Ալբարեն այլևս չէր կարող մնալ Կորֆույում: Վերքն ապաքինվելուց հետո նա վճռեց մինչև վերջ հասցնել այն, ինչ իր պարտքն էր համարում: Նա հաճախ էր իր ծրագրերին հաղորդակից դարձնում երիտասարդ աղջկան:

Դուք իրավացի եք, Անրի, ամենից առաջ պարտքը,— համաձա նում էր Հաջինան: Չնայած ինձ համար շատ ծանր կլինի առանց ձեզ, բայց ես հասկանում եմ, որ դուք պետք է վերադառնաք ձեր զինակիցնե- րի մոտ: Այո՛: Քանի դեռ Հունաստանը չի ազատագրվել, պետք է պայ քարել նրա համար:

Հաջինա՛, մի քանի օրից մեկնում եմ ես,— ասաց մի անգամ Ան- րին։— Հանդստացրեք ինձ, ասացեք հրաժեշտից առաջ, որ ես թանկ եմ ձեզ համար այնպես, ինչպես դուք ինձ համար...

Անրի՜,— ընդհատեց նրան Հաջինան,— հարկ չկա իմ զգաց- մունքները թաքցնել ձեզնից: Ես երեխա չեմ և բավական լուրջ եմ նայում ՙապագային: Ես հավատում եմ ձեզ,--- ավելացրեց աղջիկը ձեռքը երկա- րելով նրան,— դուք էլ ինձ հավատացեք: Վերադարձին դուք իմ սիրտը անդավաճան կգտնեք:

---

Անրի դ’Ալբարեն սեղմեց Հաջինայի ձեռքը, որ աղջիկը մեկնել էր նրան իբրև սիրո գրավական:

Շնորհակալ եմ ձեզնից ամբողջ հոգով, — պատասխանեց նա։— Այո՛, մենք... արդեն պատկանում ենք միմյանց: Ու թեպետ անջատումը այժմ ավելի ծանր կլինի, այնուամենայնիվ, ես գիտեմ, որ դուք սիրում եք ինձ... Բայց մեկնելուց առաջ ես ուզում եմ խոսել ձեր հոր հետ, Հա- ջինա՛,, Ուզում եմ համոզվել, որ նա կօրհնի մեր սերը և չի ընդդիմանա... Ես համաձայն եմ, Անրի՛,— պատասխանեց աղջիկը:— Նրա հաս տատ խոսքն առեք, ինչպես իմն առաք:

Անրի դ’Ալբարեն և ոչ մի օր հապաղել չէր կարող, քանի որ վաղօ րոք վճռել էր կրկին միանալ գնդապետ Ֆավյեի զորախմբին:

Անկախության համար պայքարող մարտիկների գործերը գնալով վատանում էին: Լոնդոնի համաձայնագիրը դեռևս ոչ մի շոշափելի օգուտ չէր բերել նրանց, և ակամա միտք էր ծագում, որ եվրոպական տերու թյունները սուլթանի աչքի առաջ չեն համարձակվի բարի և միանգամայն պլատոնական ցանկություններից դենն անցնել:

Րացի այդ, իրենց հաղթանակներով արբաց թուրքերը, կարծես զի- ջումների հտկված չէին: Չնայած այն բանին, որ Էգեյան ծովում այդ Jw- մանակ երկու նավախումբ կար, մեկը անգլիական՝ ծովակալ Կոդրինգ- տոնի գլխավորությամբ, մյուսը՝ ֆրանսիական, ծովակալ դը Ռինյիի հրամանատարությամբ, իսկ հունական կառավարությունը մնում էր Էգի- նա կղզում, ուր լիակատար ապահովության մեջ անընդհատ խորհրդակ ցում էր, թուրքերը շարունակում էին համառել, որի մեջ, իսկապես, ինչ- որ սպառնալի բան կար:

Ասենք ամեն ինչ պարզվեց սեպտեմբերի 7-ին, երբ Թուրքիայի, Եգիպտոսի և Թունիսի իննսուներկու նավից բաղկացած մի ամբողջ ար մադա մտավ Նավարինի ընդարձակ խարսխակայանը: Այդ նավատորմը հսկայական պաշար էր տանում, անհրաժեշտ ամեն ինչ այն արշավա խմբի համար, որ Իբրահիմը պատրաստում էր հիդրացիների դեմ:

Եվ այսպես, Անրի դ’Ալբարեն վճռել էր կամավորների զորաբանա կին միանալ հենց Հիդրայում: Այդ կղզին, որ գտնվում է Արգոլիսի ամե- նածայրամասի մոտ, Արշիպելագի ամենահարուստ կղղիներից մեկն է: Մեծ զոհողություններ անելով և՛ արյամբ, և՛ դրամով՝ անուն հելլեննե- րի ընդհանուր գործի, ասպարեզ հանելով թուոքերին ահ ու սարսափ բե- րող այնպիսի քաջակորով ծովային ռաղմիկների, ինչպիսին Տոմբազիսը,

1 արմադա — ռազմական մեծ նավատորմ իղ

---

Միաուլիսը, Ցամադոսն էին, Հիդրայի բնակիչները, ի վերջո, կանգնեցին սոսկալի հատուցման սպառնալիքի առաջ:

Ահա թե ինչու Անրի դ’Ալբարեն այլևս չէր կարող մնալ Կորֆույում, եթե ուզում էր Իբրահիմի զինվորներից առաջ ընկնել Հիդրա: Եվ նա իր մեկնելու օրը վերջնականապես նշանակեց հոկտեմբերի 21-ը:

Դրանից մի քանի օր առաջ երիտասարդ սպան, ինչպես վճռված էր, ներկայացավ Էլիզունդոյին ու խնդրեց նրա դստեր ձեռքը: Նա չթաքցրեց ծերունուց, որ ինքն արդեն բացատրվել է Հաջինայի հետ և մնում է մի- այն նրա համաձայնությունն ստանալ։ Հաջինան երջանիկ կլինի, եթե հայրը հավանություն տա նրա ընտրությանը, ավելացրեց Անրին, հար- սանիքը կանեն վերադառնալուց հետո: Պիտի հուսալ, որ անջատումը երկարատև չի լինի:

Բանկիրը գիտեր, թե ինչ կարողություն ունի Անրի դԱլբարեն, ինչ- պես է նրա գործերի վիճակը և ինչ օրինավոր ընտանիքի զավակ է նա: Այս` հարցերի շուրջը ոչ մի բացատրություն չէր պահանջվում: Ծերունին իր հերթին համարվում էր անբասիր վարքի տեր և երբեք վատ համբավը չէր դիպել նրա տանը: Քանի որ սպան չսոսեց օժիտի մասին, բանկիրը նույնպես չմտաբերեց այդ: Ինչ վերաբերում է առաջարկին, ապա Էլի- զունդոն պատասսանեց համաձայնությամբ: Նա ուրախ է այդ ամուս- նության համար, դա անկասկած կերջանկացնի նրա դստերը:

Այդ բոլորն ասվեց շատ սառը ձևով, բայց այսպես թե այնպես աս- վից: Էլիզունյոն Անրի դ’Ալբարեին խոստացավ Հաջինայի ձեռքը և ընդու- նեց աղջկա շնորհակալությունը իրեն հատուկ զսպվածությամբ:

Թվում էր, թե ամեն ինչ ընթանում էր այնպես, ինչպես կարող էին երազել երիտասարդները և, պատք է ավելացնել, ինչպես կցանկանար Քսարիսը: Լսելով այդ ամենը, բարեսիրտ մարդը երեխայի պես լաց եղավ և հաճույքով կսեղմեր սպային իր կրծքին:

Մինչդեռ Անրի դ’Ալբարեն քիչ ժամանակ ուներ հարսնացուի հետ անցկացնելու: Նա վճռել էր ճանապարհ ընկնել լևանտական երկկայմ առագաստանավով, որը հոկտեմբերի 21-ին Կորֆուից մեկնում էր դեպի Հիդրա:

Թե Անրին ու Հաջինան ինչպես անցկացրին վերջին օրերը Ստրադա Ռեալե փողոցում գտնվող տանը, հեշտ է գուշակել: Սպան ու աղջիկը չբաժանվոցին և ոչ մի ժամ: Երկար զրույց էին անում մռայլ կացարանի առաջին հարկի ցածրիկ հյուրասենյակում: Սիրո վսեմ զգացմունքը այդ անուրախ ղրույցներին տալիս էր մի հուզիչ հրապույր, մի լուսավոր երանգ էր մտցնում դրանց մեջ: Նշանածները իրենց մխիթարում էին

---

նրանով, որ եթե ներկան առայժմ խույս էր տալիս իրենցից, ապա գալիքն իրենց ձեռքերում է: Իսկ ներկայի մասին աշխատում էին մտածել հան- գիստ: Առույգ, հոգու ողջ կորովով, նրանք ծանրութեթև էին անում այն ամեն լավն ու վատը, որ կարող էր պատահել նրանց: Եվ առաջվա պես ջերմորեն խոսում այն ազնիվ նպատակի մասին, որ կրկին ռազմի դաշտ էր կոչում Անրի դ՚Ալբարեին:

Վրա հասավ հոկտեմբերի 20-ի երեկոն, փեսան և հարսը վերջին անգամ իրար ասացին այն, ինչ արդեն ասվել էր բազմիցս, բայց հուզ- վում էին թերևս ավելի, քան երբևէ: Չէ՞ որ դա Անրիի մեկնելու նախօր յակն էր:

Հանկարծ հյուրասենյակ մտավ Քսարիսը: Նա ոչ մի բառ չէր կարո ղանում ասել: Նա շնչահեղձ էր լինում: Ըստ երևույթին վազել էր, և ինչ պե՜ս էր վազել: Մի քանի րոպեում նրա ուժեղ ոտքերը ամրոցից նրան հասցրել էին Ստրադա Ռեալե՝ քաղաքի մյուս ծայրը:

Ի՞նչ է պատահել... Ի՞նչ եղավ քեզ... Քսա՛րիս... Ի՞նչն է այդ պես հուզել քեզ...— նրա կողմը նետվեց Հաջինան:

Հենց նոր... իմացա: Նորությո՜ւն... կարևոր... անչա՛փ կարևոր նորություն:

Ասացեք... Ասացեք, Քսա՜րիս,— գոչեց իր հերթին դ՝Ալբարեն,

չիմանալով ուրախանալ, թե՞ անհանգստանալ:

Չեմ կարող... Չեմ կարող...— պատասխանեց Քսարիսը, տառա- ցիորեն շնչահեղձ լինելով հուզմունքից:

ձձռքը:

i

Որևէ ռազմական լո՞ւր է,— հարցրեց Հաջինան բռնելով նրա

— U₁grí′ ….. Uh zní´…….

Դե ասա՛, շո՛ւտ ասա, սիրելի Քսարիս,— խնդրեց նա:— Ի՞նչ կ պատահել:

Թուրքերը... այսօր ջախջախվել են... Նավարինում:

Ահա թե ինչպես իմացան Անրին ու Հաջինան հոկտեմբերի 20-ի ծոր վային մարտի մասին:

Քսարիսի աղմկալի մուտքը հյուրասենյակ բերեց նաև բանկիրին: Լսելով նորությունը, նա ո՛չ գոհունակություն և ո՛չ էլ վրդովմունքի նշան ցույց տվեց, միայն ակամա սեղմեց շրթունքներն ու կնճռոտեց ճակատը Իսկ երիտասարդները ամբողջ հոգով բուռն ցնծություն էին ապրում:

Նավարինի ճակատամարտի լուրը հենց նոր էր հասել Կորֆու Բայց, դեռ չէր հասցրել տարածվել քաղաքում, երբ Ալբանիայից օդային հե ռագրով հաղորդեցին ծովային մարտի մանրամասները: Անգլիական,

---

ֆրանսիական ու նրանց միացած ռուսական նավախումբը քսանյոթ նա վով, ընդամենը հազար երկու հարյուր յոթանասուն վեց հրանոթ, փակել էին Նավարինի իւարսխակայանի մուտքը և գոհել էին օսմանյան նավա~ տորմի վրա: Թուրքերը, չնայած թվական գերակշռությանը (նրանք ունեին տարբեր չափերի վաթաուն նավ՝ զինված հազար ինը հարյուր` իննսունչորս հրանոթով) ջախջախվեցին: Նրանց նավերից շատերը խորտակվեցին, մյուսները իրենց անձնակազմերի հետ միասին օդ թռան։ Այժմ Հիդրայի վրա արշավելիս Իբրահիմը չէր կարող հույսը դնել սուլթանի օգնությանը ծովի կողմից:

Դա շատ կարևոր իրադարձություն էր: Նավարինի ճակատամարտը Հունաստանի պատմության մեջ սկիղբ դրեց նոր ժամանակաշրջանի: Երեք դաշնակից տերությունները նախօոոք պարտավորվել էին Պորտայի ջախջախումից հետո տերիտորյալ ոչ մի շահագրգռություն չունենալ և պետք էր սպասել, որ նրանց համատեղ գործողությունները վերջ ի վերջո կազատեն հելլեններին թուրքական լծից և մի որոշ ժամանակ անց հու- նական թագավորության անկախությունը կդառնա հաստատուն:

Այս կարծիքն ունեին բանկիր Էլիզունդոյի տանը: Հաջինան, Անրին ու Քսարիսը ցնծում էին: Նրանց հետ միասին հրճվում էին բոլոր կորֆու- ցիները: Նավարինի հրանոթների թնդյունը ազատություն ավետեց Հու- նաստանի զավակներին:

Դաշնակից տերությունների հաղթանակը, ավելի լավ է ասենք, թուր- քական նավատորմի պարտությունը, հիմնիվեր փոխում էր Անրի դ’Ալ- բարեի ծրագրերը: Հիմա արդեն Իբրահիմն ստիպված էր հրաժարվել Հիդրայի վրա արշավելու մտքից: Դրա մասին այլևս խոսք անգամ չէր կարող լինել:

Ուրեմն և Անրի դԱլբարեն կարող էր այլ կերպ տնօրինել իր գործե րը: Վերանում էր հիդրացիներին օգնության շտապող կամավորներին միանալու անհրաժեշտությունը: Ուստի և նա որոշեց մնալ Կոոֆույում և այստեղ սպասել դեպքերի բնական զարգացմանը:

Ինչ էլ լիներ, Հունաստանի ճակատագիրն այլևս չէր կարող անորոշ մնալ. Եվրոպան թույլ չի տա, որ նրան ճզմեն: Շուտով հելլենական ողջ թերակղցու վրա անկախության դրոշը դուրս կմղի կիսալուսինը: Իբրաա հիմն այդ ժամանակ իր ձեռքում էր պահում միայն կենտրոնը և Պելո պոնեսի առափնյա քաղաքները. վաղ թե ուշ նա ստիպված կլիներ այդ վերջին հենակետերն էլ մաքրել:

Թերակղզու որ մասում էր այժմ զգացվում Անրի դ’Ալբարեի ծա ռայությունների պահանջը: Գնղապետ Ֆավյեն, ըստ երևույթին, մտադիր

---

էր լքել Միթիլինը՝ Քիոս կղզում նստած թուրքերի դեմ հարձակման անց. նելու համար, բայց արշավանքի նախապատրաստությունները դեռևս չէին ավարտվել և դրանց համար ժամանակ էր պահանջվում: Ուստի և շտապելու հարկ չկար:

Այսպես էր կարծում Անրի դ’Ալբարեն: Հասկանալի է, որ Հաջինան լիովին համաձայնում է նրան: Նրանք վճռեցին չհետաձգել հարսանիքը: Ասենք Էլիզունդոն էլ դեմ չէր դրան: Պսակադրությունը նշանակեցին տասն օր հետո, այսինքն հոկտեմբերի վերջին:

- Դժվար է նկարագրել, թե ինչ ապրումներ ունեին սիրահարները “ամուսնության նախօրեին: Այժմ արդեն խոսք անգամ չէր կարող լինել ռազմաճակատ մեկնելու մասին, ուր Անրին կարող էր զրկվել կյանքից: Դադարեցին զրույցները տանջալից անջատման մասին, երբ Հաջինան ստրպված պիտի լիներ հաշվել օրերն ու ժամերը: Բայց տան մեջ ամե նաերջանիկը, եթե որևէ մեկը կարող է ավելի երջանիկ լինել, քան հարսն ու փեսան, Քսարիսն էր: Նա այնպես էր ուրախանում, ասես իր տմուսա նության պատրաստությունն էր տեսնում: Մի խոսքով, բոլորը գոհ էին նույնիսկ բանկիրը, որի դեմքը, հակառակ սովորական սառնության, ակնհայտ գոհունակություն էր արտահայտում: Դստեր ապագան հուսայի ձեռքերում էր:

Վճռեցին պսակադրությունը որքան կարելի է համեստ անցկացնել ավելորդ համարեցին ամբողջ քաղաքը հրավիրել այդ արարողությանը: *Հաջինայի ու Անրիի երջանկությունը բազմաթիվ վկաների կարիք չուներ: Այնուամենայնիվ, այդ հանդեսը պահանջում էր ինչ-որ պատրաստու թյուններ, որով և սկսեցին զբաղվել առանց ավելորդ շուքի:

Վրա հասավ հոկտեմբերի 23-ը: Հարսանեկան արարողությանը մնում էր մի շաբաթ միայն: Թվում էր, թե ժամանակն էր արդեն հրաժեշտ տալ բոլոր երկյուղներին ու տարակուսանքներին: Մինչդեռ տեղի ունեցավ մի դեպք, որը խիստ կանհանգստացներ Հաջինային ու Անրիին, եթե նրանք իմ անային:

Այդ օրը, առավոտյան փոստով եկած առաքումների մեջ, Էլիզունդոն գտավ մի նամակ, որն անսպասելի հարված հասցրեց նրան: Բանկիրը ճմռեց, պատառոտեց և, նույնիսկ այրեց նամակը, արարք, որ բոլոր դեպ- քերում իր զսպվածությունը չկորցնող մարդու ծայրահեղ շփոթությունն

էր վկայում:

Այդ անելիս ծերունին շշնջաց հազիվ լսելի ձայնով.

Ինչո՞ւ մի շաբաթ ուշ չեկավ սա: Թող նզովյալ լինի նա, ով գրել

է այս նամ ակը:

---

Հ Ի Ն Գ Ե Ր Ո Ր Դ Գ Լ Ո Ւ Խ

ՄԵՍՍԵՆԱԿԱՆ ԱՓ

Իթիլոնի նավահանգստից դուրս գալով, «Կարիստան» ամբողջ գի- ջեր շարժվում էր դեպի հարավ-արևմուտք՝ կտրել անցնելով Կորնեական ծովածոցը: Նիկոլաոս Ստարքոսը իջավ իր նավախուցը և այնտեղ մնաց մինչև առավոտ:

Բարենպաստ քամի էր փչում. մեկը հարավ-արևելյան այն ուժեղ քամիներից, որոնք այդ ծովերում գերակշռում են մեծ մասամբ ամռան վերջին ու գարնան սկզբին, երբ Միջերկրականի գոլորշիները անձրև են դառնում ու թափվում են հորդառատ:

Արշալույսին «Կարիստա» նավը շրջանցեց Մեսսենայի վերջավորու թյունը՝ Գալլո հրվանդանը, և շուտով իրար հաջորդող զառիթափ լեռ- նանցքներն ու Թայգեթի վերջին գագաթները սուզվեցին վաղորդյան մշուշի մեջ:

Երբ հրվանդանի ցամաքալեզվակը մնաց հետևում, Նիկոլաոս Ստար քոսը կրկին երևաց տախտակամածի վրա: Ամենից առաջ նա հայացքն ուղղեց դեպի արևելք:

Մանիի հողն այլևս չէր երևում: Այժմ նրա փոխարեն, հրվանդանից քիչ դենը, վեր էր խոյանում Ագիոս-Դիմիտրիոս հզոր լեռնապարը:

Նավապետը պարզեց ձեռքը Մանիի կողմը: Սպառնալի՞ք էր արդ- յոք, թե՞ նա ընդմիշտ հրաժեշտ էր տալիս հայրենի երկրին. ո՞վ գիտե: Նիկոլաոս Ստարքոսի հայացքը սակայն, այդ պահին ոչ մի լավ բան չէր գուշակում:

Սակոլևան ուղղաձիգ ու լատինական առագաստները պարզած սլա- նում էր և աջակողմ յան հալսով շարժվում դեպի հյուսիս-արևմուտք: Քա- մին փչում էր ափից, այնպես, որ ծովը նպաստում էր նավարկությանը, և կավը հարսճուն արագությամբ էր առաջ գնում:

«Կարիստան» ձախ կողմում թողեց Էնոսը, Կաբրերուն, Սապիենցան և Վենետիկսը, ճեղքեց անցավ Սապիենցայի ու մայր ցամաքի միջև ձրգ- վող նեղուցը և դուրս եկավ Մոդենայի մոտ:

Այժմ «Կարիստայի» առջև փռվել էին Մեսսենայի ափերը՝ ակներև հրաբխային ծագում ունեցող լեռների հիասքանչ համայնապատկերը: Ավելի ուշ, թագավորության կազմավորումից հետո, Մեսսենան ` մտավ այժմյան Հունաստանը կազմող երկսուն նոմերի կամ նահանգների կազ մի մեջ, սրանց մեջ հաշվելով նաև Իոնական կղզիները: Բայց նկարա-

4- Ժյուլ Վեռն

---

գրվող ժամանակաշրջանում, Մեսսենան պատերազմի քմահաճույքով անցնում էր մերթ Իբրահիմի, մերթ հույների ձեռքը և ռազմ'ան գործո- ղությունների այն բազմաթիվ թատերաբեմերից մեկն էր, ինչպես մ ժամանակ այն երեք պատերազմների, որոնք մղում էր Սպարտայի դեմ, երբ հռչակվեցին Արիստոմանեսի և Էպամինոնդասի անունները:

Կողմնացույցով որոշելով նավի ուղղությունը և համոզվելով, որ եղանակի փոփոխության ոչ մի նշան չկա, Նիկոլաոս - Ստարքոսը լուռ նստեց սակոլևայի նավախելին:

Նույն այդ ժամանակ, կիսաձայն զրուցելով, նավաքթին հավաքվել էր «Կարիստայի» ողջ անձնակազմը, որ նախօրեին հավաքազրաֆ տասը իթիլոնցիների հետ մոտավորապես քսան հոգուց էր բաղկացած: Սրանց, Ստարքոսի գլխավորությամբ, ղեկավարում էր հասարակ բոցմանը: Նա- վապետի օգնականն այս անգամ մնացել էր ափին:

Ասում-խոսում էին այն մասին, թե ուր է գնում փոքրիկ նավը և ինչ նպատակով է շարժվում Հունաստանի` ափերի երկայնքով: Ինքնին հասկանալի է, որ հարցուփորձ էին անում նորեկները, պատասխանում էին վետերանները:

– Էնքան էլ շատախոս չի ձեր նավապետ Ստարքոսը:

Հա, նա խոսքը քամուն տվող չի, բայց որ սկսեց խոսել՝ դիմա- ցիր, թե տղամարդ ես:

– Իսկ ո՞ւր է գնում «Կարիստան»:

Դա երբեք ոչ ոք չի իմանում:

Է՛հ, ինչ կա որ: Մենք վարձվել ենք առանց պայմանի և պատ- րաստ ենք թեկուզ գրողի ծոցը նավելու:

Ինչ որ ճիշտ է, ճիշտ. ուր նավապետը՝ էնտեղ էլ մենք:

Բայց ինչպե՞ս կարող է «Կարիստան», նավաքթին ունեցած եր կու փոքր հրանոթով հարձակվել Արշիպելագի առևտրական նավերի վրա: Դե նա չի էլ համարձակվո՞ւմ: Ծովային որսի համար նավապետ Ստարքոսն ուրիշ նավեր ունի ու նրանց վրա կա այն բոլորը, ինչ հար կավոր է՝ և՛ զենքեր, և՛ նավաստիներ: «Կարիստան» մի տեսակ, բա սանավ է, էլի: Դրա համար էլ սրա տեսքը կասկած չի առաջացնում: սրանով հևշտ է խաբել ֆրանսիական, անգլիական, հունական ու թուր քական հածանավերը:

Իսկ ավա՞րը...

Ավարն ստանում է նա, ով վերցնում է: Ձեզ էլ չեն մոռանու արշավանքի վերջում: Մի վախեցեք, աշխատանք կճարվի բոլորիդ հա- մար, իսկ ուր կա վտանգ, կա և եկամուտ:

---

նի:

Դուրս է գալիս, որ քանի Արշիպելագի ջրերում ենք, դործ չի՞ լի-

Չի լինի... Այնպես, ինչպես Ադրիատիկի ջրերում, եթե նավա պետի խելքին փչի այն կողմերը տանել մեզ: Այսպես, մինչև նոր հրա- մանը մենք ազնիվ նավաստիներ ենք, ազնիվ սակոլևայի վրա, ամենա- ազնիվ ձևով նավում ենք Իոնական ծովում: Բայց այսպես չի մնա:

Եվ ինչքան շուտ, այնքան լավ:

Եվ այսպես, «Կարիստայի» նոր նավաստիները շատ սազական էին հներին. նրանք էլ ոչ մի բանի առաջ կանգ չէին առնում: Զղջումը, կա- րեկցանքը, նույնիսկ հասարակ նախապաշարումները նեղություն չէին տալիս Ստորին Մանիի այդ ծովափնյա բնակիչներին. ճիշտն ասած, նրանք արժանի էին իրենց մեծավորին, իսկ սա էլ վստահ էր իր ենթա- կաների վրա:

Բայց եթե իթիլոնցիները լավ գիտեին նավապետ Ստարքոսին, ապա նրանք ամենևին չգիտեին հոգով ու մարմնով Ստարքոսին նվիրված նրա օդնակտնին, , որ և՛ նավաստի էր, և՛ գործամոլ: Նրա անունը Սկոպելո էր, ծագումով Չերիգոտտոյից, որ վատահամբավ փոքրիկ կղզի էր Արշիե- լագի հարավային սահմանի վրա՝ Չերիգոյի ու Կրետե կղզիների միջև: Նո- րեկներից մեկը, դիմելով «Կարիստայի» բոցմանին հարցրեց.

Իսկ որտե՞ղ է նավապետի օգնականը:

Նավի վրա չի նա,— պատասխանեց բոցմանը:

Այդպես էլ չե՞նք տեսնի նրան:

Կտեսնենք:

. Ե՞ ր ը:

Երբ որ պետքը գա: Որտե՞ղ է նա:

Այնտեղ, ուր պետք է:

Ստիպված էին բավարարվել այդ խուսափողական պատասխանով: Ասենք, հենց նույն րոպեին բոցմանի սուլիչը վերև կանչեց անձնակազ- մին՝ առագաստների պարանները հավաքելու: Հետաքրքրասեր նավաս տին ստիպված էր անմիջապես վերջ տալ հարցուփորձին:

Բանն այն է, որ հարկավոր էր քամուն ուղիղ դեմ հանդիման նա- վել, որպեսզի մեսսենական ափի երկայնքով գնալիս մեկ մղոն հեռու մնան: Կեսօրվա մոտ «Կարիստան» անցավ Մոդոնի մոտով: Սակայն նա այստեղ չէր ուղևորվում: Նավը կանգ չառավ փոքրիկ քաղաքի մոտ, որ կառուցված էր հինավուրց Մեթանոսի ավերակների վրա, հրվանդանի ծայրին, որի ժայռեղեն վերջավորությունը ձգվում է գրեթե մինչև Սապի

---

ենցա կղզին։ Շուտով նավահանգստի մուտքի մոտ դրված փարոսն տն- հետացավ առափնյա ժայռերի հետևում:

Այդ ժամանակ սակոլևան ազդանշան տվեց: Մեծ առագաստակայի ծայրին ծածանվեց կարմիր կիսալուսնով մի սև նավադրոշ: Բայց ցա- մաքից պատասխան չտվեցին: Եվ «Կարիստան» շարունակեց իր ճանա- պարհը դեպի հյուսիս:

Երեկոյան դեմ նավը մտավ Նավարինի խարսխակայանը, որը յու- րատեսակ ծովային լիճ է, բարձր լեռներով եզրապատված: Մի պահ հսկայական ժայռի հետևում երևաց քաղաքը, ուր անորոշ հսկա զանգ- վածի նման վեր էր խոյանում միջնաբերդը: Այստեղ վերջանում էր բնական բլրաշարը, սա զսպում էր հյուսիս-արևմտյան քամիների մոլե գին թափը, որ Ադրիատիկը, ասես պարկից, թափում էր Իոնական ծովի վրա:

Մայր մտնող արևի վերջին շողերը դեռ լուսավորում էին արևելքից լեռնագագաթները, բայց լայնարձակ խարսխակայանն արդեն ընկղմվում էր խավարի մեջ:

Այս անգամ «Կարիստայի անձնակազմը կարող էր կարծել, թե նախ վր Նավարին մտնելու միտք ունի: Իսկապես որ սակոլևան ուղղվում էր գրեթե չորս հազար մետր երկարությամբ ձգվող Սֆակտերիա նեղլիկ կղզուց հարավ ընկած ՄեգալոՖուրո նեղուցը: Կղզու վրա արդեն ըարձա րանում էին երկու շիրմաքար, որ կանգնեցվել էին պատերազմի երկու ազնվագույն զոհերի գերեզմանների վրա. ֆրանսիացի կապիտան Մայ- լեի, որ զոհվել էր 1825 թվականին, և անձավի խորքում, նախկին մի- նիստր իտալացի հելլենասեր կոմս դե Սանտա-Ռոզի՝ զոհված նույն թվին և հանուն նույն գործի:

Երբ սա կոլևան քաղաքից արդեն տասը կաբելտով հեռավորության վրա էր, կլիվերը քամուն պարզած անշարժացավ: Այժմ նրա մեծ առա- գաստակալի վրա կրակ երևաց. այս անգամ ազդանշանը սև չէր, այլ կարմիր: Բայց ափից դարձյալ պատասխան չեղավ:

Հարկ չկար այլևս մնալու խարսխակայանում, ուր այդ ժամանակ կանգնած էին բազմաթիվ թուրքական նավեր: Ճարպկորեն խուսանավե լով, նա շրջանցեց ծովածոցի գրեթե կենտրոնում գտնվող փոքրիկ սպի- տակավուն Կուլոնեսկի կղզյակը: Այնուհետև բոցմանի կարգադրության համաձայն, թոկասարքերը թեթևակի թուլացրին, ղեկը աջ շրջվեց, և նավը ուղղվեց դրպի Սֆակտերիայի ափերը:

Կուլոնեսկի կղզյակում, պատերազմի սկզբին, 1821 թվականին, հույս ները սովամահության մատնեցին մի քանի հարյուր թուրքի, չնայած որ

---

նրանք չորի էին հանձնվել այն հավաստիացումից հետո, որ իրենց կտե- լափոխեն հայրենիք:

Ավելի ուշ, 1825 թվականին, ՍՖակտերիա կղզու պաշարման ժա- մանակ, որ պաշտպանում էր ինքը՝ Մավրոկորդատոն, Իբրահիմի զորքը ի հատուցումն՝ սրի քաշեց ութ հարյուր հույնի:

Այժմ սակոլևան ուղղվում էր դեպի երկու հարյուր մետո լայնք ունե- ցող Սիկիոն անցուղին, որ սեղմվել էր Կուլոնեսկի կղզու հյուսիսային ափի և Կորիֆազիոն հրվանդանի միջև: Միայն նա, ով լավ էր ճանաչոմ դրա նավուղին, որ գրեթե անմատչելի էր խորանիստ նավերի համար, կարող էր սիրտ անել մտնել այնտեղ: Բայց Նիկոլաոս Ստարքոսը հա- մարձակ կերպով, փորձված նավատարի ճարպկությամբ, անցավ կղզու առափնյա ժայռոտ գահավանդները ու շրջանցեց Կորիֆազիոն հրվան- դանը: Այնուհետև բաց ծովում տեսնելով խարիսխ նետած ֆրանսիական, անդլիական, ռուսական մոտ երեսուն նավերից կազմված օտարերկրյա նավախումբը, նա զգուշությամբ անցավ դրանց մոտով և գիշերվա մութ քողի տակ կրկին լողաց մեսսենական ափի երկարությամբ, աննկատ սահելով մայր ցամաքի ու Պրոդան կղզու միջև ընկած ջրերով. լուսադեմին «Կարիստան», հարավ-արևելյան ուժեղ քամուց քշվելով, անցավ Արկա- դական խաղաղ ծովածոցի կեռումեռ ափերի երկարությամբ:

Արևն արդեն բարձրանում էր Իթոմ լեռան թիկունքից, որտեղից աչ- քիդ առաջ փռվում է հնագույն Մեսսինայի տերիտորիան, ինչպես նաև Կորոնեական և մի այլ ծովածոցի անծայրածիր հարթությունը. վերջինս կոչվում է Արկադիական, նրա ափին կառուցված Արկադիա քաղաքի անունով: Այգաբացի ճաճանչափայլ լույսից ծովի վրա երկար ցոլքեր էին ընկնում, որոնք կայծկլտում էին ամեն անգամ, երբ վաղորդյան զեփյուռը ջրի վրա մանրիկ կոհակներ էր սահեցնում:

Լուսաբացից Նիկոլաոս Ստարքոսն արդեն մանևրում էր, ջանալով որքան հնարավոր է ի տես քաղաքի անցնել, որ գտնվում էր ծովափի խորշերից մեկում: Այս ափը գոգավորվելով մի ընդարձակ, բաց խարըս խակայան էր առաջացնում:

Առավոտյան ժամը տասին սակոլևայի նավախելին հայտնվեց բոց- մանը և անշարժացավ նավապետի առաջ՝ սպասելով կարգադրության:

Այդ ժամանակ արևելքում բացվում էր Արկադիական լեռների հըս- կայական կծիկը: Զառիկող բլուրներին գտնվող գյուղերը թաղված էին այգիների մեջ, ծածկվելով ձիթենու և նշենու անտառների բարձր ստվերի ակ. առվակները խոխոջում էին մրտենիների ու դափնեվարդի թփեր մեջ, ճամփա բացելով դեպի գետը. կորնթական հռչակված խաղողի այ

---

գիները, կառչելով ամեն մի թմբից, տարածվում էին չորս կողմը և նրանց անթիվ-անհամար որթատունկերը ծածկում էին լանջերը, ազատ չթողնե- լով և ոչ մի թիզ հող. իսկ ավելի ցածում, հենց ծովի մոտ, նոճիների մուզ կանաչ ֆոնի վրա, վառ կետերի նման շողում էին քաղաքի կար միր տները. այսպես էր երևում Պելոպոնեսի ամենագեղատեսիլ անկյուն- ներից մեկի հիասքանչ համայնապատկերը:

Բայց որքան մոտենում էին Արկադիային՝ հնադարյան Կիպարիսիա յին, որը Էպամինոնդասի ժամանակ Մեսսենայի գլիավոր նավահան- գիստն էր, իսկ խաչակրաց արշավանքներից հետո՝ ֆրանսիացի Վիլլ- Արդուենի ֆեողոլական կալվածքը, չափազանց տխուր տեսարան էր բացվում ամեն մեկի առաջ, ով սրբությամբ հարգում էր անցյալի հուշե- րը, ու նրա սրտում դառն ափսոսանք առաջ բերում:

Երկու տարի առաջ Իբրահիմը ավերել էր քաղաքը, կոտորել երեխ խաներին, կանանց ու ծերերին: Ավերակ էր դարձել հինավուրց ամրոցը, որ կանգնեցվել էր անառիկ Ակրոպոլիսի տեղը, ավերակ էր մոլեռանդ- մուսուլմանների կողմից կողոպտված սբ. Գևորգ եկեղեցին. ավերակ էին բնակելի տներն ու հասարակական շենքերը:

Իսկույն երևում է, որ մեր բարեկամ եգիպտացիները եղել են այստեղ,— մրթմրթաց Նիկոլաոս Ստարքոսը, որի սիրտը չճմլվեց ան- գամ այդ ավերակները տեսնելիս:

Իսկ հիմա թուրքերն են տեր ու տնօրենն այստեղ,— արձագան քց րոցմանը:

Այո... Երկա՜ր ժամանակով... պիտի հուսալ՝ ընդմիշտ,— ավե լացրեց նավապետը:

Կանգ առնենք այստեղ, թե՞ շարունակենք շարժվել առաջ: Նիկոլաոս Ստարքոսը ուշադիր նայեց նավահանգստի կողմը, որից նավը մի քանի կաբելտով էր հեռու: Այնուհետև հայացքը գցեց քաղաքի վրա, որ փռված էր մի մղոն Հեռու՝ Պսիխրո լեռան ստորոտում: Արկա դիային մոտենալիս նավապետն, ըստ երևույթին, դեռ չէր վճռել անելի քը. մոտենալ ծովապատնեշին, թե՞ կրկին բաց ծով դուրս գալ:

Բոցմանն առաջվա պես պատասխանի էր սպասում:

Ազդանշա՛ն տալ,— կարգադրեց վերջապես Նիկոլաոս Ստարքոսը: Արծաթափայլ կիսալուսնով կարմիր դրոշը բացվեց մեծ առագաս տակալի ծայրին և փողփողաց օդում:

Մի քանի րոպե անց, ծովապատնեշին դրված կայմի վրա ծածան վեց նույնպիսի մի դրոշ:

Ղեկը դեպի ա՜ջ,— կարգադրեց նավապետը:

---

Ղեկի թեթևակի պտույտ, և սակոլևան շուռ եկավ թյամբ: Հենց որ նավահանգստի մուտքը բացվեց, նավը ազատ կերպով քամու ուղղու- ներս մտավ: Հավաքեցին առագաստները, սկզբում առաջակայմի ներքևի առագաստը, այնուհետև միջնակայմի մեծ առագաստը և «Կարիստան» կլիվեր և լիսել առագաստները պարզած, շարժվեց առաջ: Ոչ մեծ արա- զությամբ ընթանալով, նա հասավ նավահանգստի կենտրոնը: Այստեղ նավը խարիսխ գցեց և նավաստիներն անցան աշխատանքի՝ կապված նավահանգիստ մտնելու հետ:

Իսկույն նավապետի համար` նավակ իջեցրին ջուրը, երկու զույգ թիակների հարվածով հեռանալով սակոլևայից, շուտով նա մոտեցավ մի փոքրիկ սանդուղքի, որ փորված էր ափի քարեղեն զանգվածի վրա: Այնտեղ կանգնած սպասում էր մի մարդ, որ ողջույնի փոխարեն ար- - տասանեց.

տա՜կ է...

Սկոպելոն ամբողջապես Նիկոլաոս Ստարքոսի տրամադրության

Նավապետը պատասխանեց բարեկամական ժեստով: Նա առաջինը բարձրացավ սանդուղքով և ուղղվեց դեպի մոտակա տները՝ քաղաքի նա- խադուռը: Հետևում թողնելով ավերակները, վերջին պաշարման հետքե- րը, և անցնելով թուրք և արաբ զինվորներով լցված փողոցներով, նա կանգ առավ անվնաս մնացած «Միներվա» ցուցանակով գինետան առաջ և ներս մտավ իր ուղեկցի հետ միասին:

Մի րոպե անց Ստարքոսն ու Սկոպելոն արդեն նստած էին առանձին սենյակում, մի սեղանի մոտ, որի վրա դրված էր երկու բաժակ և մի շիշ «րակիի»՝ անթառամից ստացած ամենաթունդ սպիրտը: Խոսակիցները փաթաթեցին ու վառեցին Միսսոլոնգիի ոսկեգույն ծխախոտի անուշա- հոտ գլանակները: Այնուհետև նրանց միջև սկսվեց զրույց, ընդ որում նրանցից մեկը սիրահոժար կերպով իրեն պահում էր մյուսին հլու ծա- ռայի նման:

Վանող կերպարանք ուներ այդ Սկոպելոն՝ ստոր ու նենգամիտ, բայց և դրա հետ միասին՝ ուշիմ: Նա երևի հիսուն տարեկան էր, բայց ավելի տարիքով էր երևում: Պատկերացրեք վաշխառուի դեմք, խորա- մանկ, արագաշարժ աչքեր, կարճ խուզած մազեր, կեռ քիթ, ծուռ մատ- ներ և այնպիսի հսկայական ոտնաթաթեր, որոնց մասին Ալբանիայում ասում են. «Կրունկը դեռ Բեովտիայում՝ մեծ մատն արդեն Մակեդոնիա- յում է»: Ի լրումն այս ամենի, այդ ցածրահասակ, թուլակազմ մարդն ուներ մեծ, ճաղատ գլուխ ու կլոր դեմք՝ սպիտակող մորուքով, բեղեր չէր պահում: Արտաքինով արաբական հրեա, ծնունդով՝ քրիստոնեա Սկոպն-

---

լոն Հագնված էր շատ հասարակ, լևանտական նավաստու բաճկոն ու անդրավարտիկ և լայն ճանապարհորդական թիկնոց:

Սկոպելոն հենց այնպիսի գործամոլ էր, ինչպիսին իրենց համար ցանկանալ կարող էին Արշիպելագի ծովահենները. ոչ ոք նրանից ավելի լավ չէր վաճառում կողոպտածը` ոչ ոք ավելի էժան չէր գնում ստրուկ- ներին թուրքական շուկաներում ու մեծ շահույթով վերավաճառում բեր- բերյան ծովափին:

Դժվար չէր կռահել, թե ինչի մասին էին խոսում Ստարքոսն ու Սկո- պելոն, ինչ հարցեր էին քննում, ինչպես էին գնահատում այն ժամա- նակ մոլեգնող պատերազմը և դրանից ինչ շահույթ էին ենթադրում ստանալ:

պետը:

— է Ի՞նչ է կատարվում այժմ Հունաստանում,— հարցրեց նավախ

Ձեր գնալուց հետո գրեթե ոչինչ չի փոխվել,— պատասխանեց Ակոպելոն։— Երևում է, որ ամսից քիչ պակաս ժամանակամիջոցում, ինչ «Կարիստան» նավել է Տրիպոլիտանիայի ափերին, դուք ոչ մի լուր չե՞ք առել:

— Իսկապես՝ ոչ մի լուր:

Ահա, ես հաղորդում եմ ձեզ, նավապետ, որ թուրքական նավե րը միանգամայն պատրաստ են Իբրահիմի զորքերը Հիդրա տեղափոխե-

լու

Դա

ես գիտեմ,— պատասխանեց Ստարքոսը:— Երեկ տեսա դրանց Նավարինի խարսխակայանում:

տոյ.

Դուք ոչ մի տեղ կանգ չե՞ք առել Տրիպոլիից դուրս գալուց հարցրեց Սկոպելոն:

5b-

Կանգ եմ առել... մի անգամ: Ընդամենը մի քանի ժամ՝ Իթիլո- նում... «Կարիստայի» անձնակազմը լրացնելու համար: Բայց նրանից հետո, երբ իմ տեսադաշտից կորան Մանիի ափերը, մինչև Արկադիա, իմ ազդանշաններին ոչ մի տեղ չեն պատասխանել:

Երևի հաղորդելու բան չեն ունեցել,— նկատեց Սկոպելոն:

— Մի ասա ինձ, ի՞նչ են անում հիմա Միաուլիսն ու Կանարիսը: Նրանց գործողությունները, նավապետ, սահմանափակվում են հանկարծակի հարձակումներով, որոնք կարող են մասնակի հաջողու- թյուն բերել միայն, բայց ոչ կատարյալ հաղթանակ: Եվ մինչ նրանք հե- տապնդում են թուրքական նավերը, ծովահեններն իրենց ազատ զգում Արշիպելագի ջրերում:

– Եվ ի՞նչ, առաջվա պես խոսում են...

ին

---

Սակրատիֆի մասի՞ն,— ընդհատեց Սկոպելոն, մի փոքր իջոցա Նելով ձայնը։— Այո՛... Ամենուրե՛ք... Ամեն տեղ, Նիկոլաո՛ս Ստար- քս, և միայն նրանից է կախված, որ խոսեն ավելի շատ,

Ու կխոսե՞ն:

Նիկոլաոս Ստարքոսը մի շնչով դատարկեց բաժակը, որը Սկոպելոն անմիջապես կրկին լցրեց, ու վեր կացավ: Նա մի քանի անգամ ետ ու առաջ արեց սենյակում, հետո մոտեցավ լուսամուտին և ձեռքերը խաչե- լով, երկար ժամանակ ականջ դրեց հեռվից լսվող թուրք զինվորների կո պիտ երգին:

Վերջապես, վերադառնալով սեղանի մոտ, նա նորից նստեց Սկո- պելոյի դիմաց և, շեշտակի փոխելով խոսակցությունը, հարցրեց.

Ես քո ազդանշանից հասկացա, որ այստեղ գերիներ ես հավաքել: Այո, Նիկոլաս Ստարքոս, և այնքան, որ նրանցով կարելի է բառ- նալ չորս հարյուր տոննա ջրատարողությամբ մի նավ: Այստեղ այն բոլորն են, ինչ մնացել են պարտված Կրեմիդեի կոտորածից հետո: Թուրքերն այս անգամ չափից դուրս եռանդով են գործել: Նրանց որ մնար, մի գերի էլ չէին թողնի կենդանի:

Այստեղ և տղամարդիկ կան, և կանա՞յք:

— Այո՛, և՛ երեխաներ... մի խոսքով, բոլորից՝ քիչ-քիչ:

Որտե՞ղ են:

– Արկադիայի բերդում:

– Թա՞նկ ես վճարել դրանց համար:

Հը՜մ: Փաշան այնքան էլ հեշտ զիջողներից չէր,— պատասխա- նեց Սկոպելոն:— Նա գտնում է, որ անկախության համար մղվող պա- տերազմը մոտենում է իր վախճանին... դժբախտաբա՜ր: Պատերազմը որ վերջանա, կվերջանան ճակատամարտերը: Ինչպես Բերբերիում ին ասում, չկա պատերազմ՝ չկան ասպատակություններ. չկան ասպատա- կություններ, չկան կենդանի և այլ ապրանքներ: Բայց եթե գերիները քիչ են, նրանց գները բարձրանում են: Մեկը մյուսին ծածկում է, նա• վապետ: Ես հավաստի աղբյուրից գիտեմ, որ հիմա Աֆրիկայի շուկա- ներում ստրուկների խիստ պահանջ կա և մեծ շահով կվաճառենք մե րոնց:

Լավ,— պատասխանեց Նիկոլաոս Ստարքոսը։— Իսկ քեզ մոտ ամեն ինչ պատրա՞ստ է: Դու կարող ես հենց հիմա ինձ հետ մեկնել «Կարիստայով»:

այստեղ:

Այո, ամեն ինչ պատրաստ է, և ոչինչ այլևս ինձ չի պահում

---

- Լավ, Սկո՛պելո: Մի շաբաթ, ամենաշատը տասն օր հետո, Սկար- պանտոյից ուղարկված նավը կվերցնի մեր ապրանքը: Անարգել բաց կթողնե՞ն:

Անարգել: Ես հաստատ եմ բռնել գործը,— հավաստիացրեց նրան Սկոպելոն։— Հենց որ վճարենք փողը: Ուրեմն հարկավոր է վաղօկ րոք կապվել բանկիր Էլիզունդոյի հետ, որպեսզի նա հաշվի առնի մեր մուրհակները: Նրա ստորագրությունը շատ բան է նշանակում. փաշան դա կընդունի իբրև զրնգուն դրամ:

Ես իսկույն կգրեմ Էլիզունդոյին, որ շուտով գնալու եմ Կորֆու ու վերջացնեմ այդ գործը...`

Եվ սա, և մյուսը, ոչ պակաս կարևոր, այնպես չէ՞, Ստարքո՜ս, ավելացրեց Սկոպելոն:

Գուցե թե՜...— պատասխանեց նավապետը:

Ճիշտն ասած, այդ է պահանջում արդարությունը: Էլիզունդոն հարուստ է... անչափ հարուստ, ըստ լուրերի, Իսկ ո՞վ է հարստացրել նրան, եթե ոչ մենք՝ մեր առևտրով... Այո, բոցմանի մի սուլոցով կայ- մից կախվելու հնարավոր վտանգին ենթարկվելով: Է՛խ, մեր ժամանակ ներում շատ շահեկան է լինել Արշիպելագի ծովահենների բանկիրը: Եվ այսպես, կրկնում եմ, Նիկոլաոս Ստարքոս, այդ է պահանջում արդա- րությունը:

Ի՞նչ է պահանջում արդարությունը,— հարցրեց Ստարքոսը, սևե ռուն հայացքով նայելով իր օգնականի աչքերի մեջ:

Է՜, կարծես ինքներդ չգիտեք,— պատասխանեց Սկոպելն:-- ոստովանեցեք, նավապե՛տ, ձեռքդ սրտիդ դնելով, որ դուք ուզում եք հարյուրերորդ անգամ լսել նույն բանը:

- Հնարավոր է:

- Այսպես ուրեմն, բանկիր Էլիղունդոյի աղջիկը...

Ինչ արդար է, կկատարվի...— ընդհատեց նրան Ստարքոսը, վեր կենալով տեղից:

Հետո նա դուրս եկավ գինետնից և Սկոպելոյի ուղեկցությամբ քայ լեց դեպի նավակայան, ուր նրան արդեն սպասում էր նավակը:

Նստիր,— ասաց նա Սկոպելոյին:— Կորֆու որ գնանք, մենք կխոսենք Էլիզունդոյի հետ մուրհակների մասին: Իսկ երբ այդ գործը գլու, գա, դու կվերադառնաս Արկադիա ու կփրկագնես բեռը:

– Լսում եմ,— արձագանքեց Սկոպելոն:

Մի ժամ անց «Կարիստան» արդեն դուրս էր գալիս ծովածոցից: Ու

---

դեռևս մայրամուտից էլ առաջ, Նիկոլաոս Ստարքոսի ականջին հասան ամպրոպի հեռավոր ճայթյունները: Դրանք լսվում էին հարավից: Դաշնակից նավատորմերի թնդանոթներն էին որոտում Նավարինի խարսխակայանում:

ՎԵՑԵՐՈՐ Գ Լ Ո Ւ Խ

ՀԵՏԱՊՆԴԵ՛Լ ԱՐՇԻՊԵԼԱԳԻ ԾՈՎԱՀԵՆՆԵՐԻՆ

Անշեղորեն շարժվելով դեպի նորդ-նորդ-վեստ սակոլևան նավում էր իրար հաջորդող իոնական գեղատեսիլ կղզիների մոտով:

«Կարիստայի» բախտից, լևանտական նավի օրինավոր տեսքը, որ ոչ այն է զբոսանավ էր, ոչ այն է՝ առևտրանավ, ոչնչով չէր մատնում իր իսկական բնույթը: Այլապես նավապետի կողմից անմիտ հանդգնություն կլիներ բրիտանական ամրությունների հրանոթային կրակի տակ դնել իրեն, կամ հանձնվել միացյալ թագավորության ֆրեգատների կամքին:

Ընդամենը մի տասնհինգ ծովային լյո էր բաժանում Արկադիան Զան- տե կղզուց՝ «Լևանտի ծաղկից» ինչպես բանաստեղծորեն կոչում են նրան իտալացիները: Հեռվում, ծովածոցից այն կողմ, որով սլանում էր «Կա- րիստան», երևում էին Սքոպոս լեռան կանաչին տվող գագաթները. նրա լանջերն ի վեր փռվում են ձիթենու և նարնջի թավ անտառները, որոնք և եկել էին փոխարինելու այն դարավոր անտառներին, որ մի ժամանակ ղովերգել էին Հոմերոսն ու Վիրգիլիոսը:

Ափից՝ հարավ-արևելքից, փչում էր համաչափ համընթաց քամի և սակոլնան լիսելները պարզած, կտրում էր Զանտե կղզին շրջապատող այդ ժամին լճի պես խաղաղ ծովի ջրերը:

Իրիկնադեմին «Կարիստան» անցավ կղզու մայրաքաղաքի մոտով, որ կրում էր կղզու անունը: Սա իտալական մի գեղեցիկ քաղաք էր, որ փթթում էր տրոյացի Դարդանոսի որդի՝ Զակինթոսի երկրում: Նավի տա տակամածից երևում էին միայն քաղաքի լույսերը, որոնք ձգվում էին ամբողջ կես լյո՝ կլոր ծովախորշի ափով: Տարբեր բարձրությունների վրա՝ նավահանգստի ծովափից մինչև ծովի մակերևույթից երեք հարյուր ոտ- նաչափ բարձրության վրա կանգնեցրած վենետիկյան ամրոցի տանիքին վառվող այդ լույսերը, ասես մի հսկայական համաստեղություն էին կազ- մում, ըստ որում ամենավառ լուսատուները ցույց էին տալիս գլխավոր փողոցի վրա գտնվող Վերածննղի դարաշրջանի պալատները, և սուրբ Դիոնիսիոս Զակինթացու տաճարը:

---

Զանտեի բնակչությունը խոր փոփոխություններ էր կրել վենետիկ- ցիների, ֆրանսիացիների, անգլիացիների և ռուսների հետ ունեցած շփումներից. նրանք, հակառակ Պելոպոնեսում հաստատված թուրքերի, գերավաճառությամբ չէին զբաղվում Նիկոլաոս Ստարքոսի հետ:

թե ինչու, նա կարիք չուներ ազդանշաններ ուղարկել նավահանգստի դի տորդներին, հարկ չկար նաև կանգ առնել կղզում՝ երկու հռչակավոր պո եոների՝ իտալացի Ուգո Ֆոսկոլոյի, որ սկսել է գրել XVIII դարի վերջին, և ժամանակակից Հունաստանի փառքի՝ Սալամոսի հայրենիքում:

«Կարիստան» կտրեց անցավ Զանտեն Աքայայից ու Էլդայից բա ժանող ծովային նեղ բազուկը: Անկասկած սակոլևայի վրա ոմանց բոլ րովին դուր չեկան այն երգերը, որ բերում էր քամին, ինչպես նան բար- կարոլաները, որոնք երգում էին Լիդոյում: Բայց ստիպված էին հաշտվել դրա հետ: Հաջորդ օրը, դուրս գալով իտալական մեղեդիների գերությու նից, նավն արդեն լողում էր Պատրասի ծովածոցի մոտով, որ խոր մխրճված էր մայրցամաքի մեջ. նրա շարունակությունն է Լևանտական ծովածոցը, որը ձգվում է մինչև Կորնթական պարանոցը:

Նիկոլաոս Ստարքոսը «Կարիստայի» նավաքթին կանգնած հայաց քը հառել է ծովածոցից դեպի հյուսիս ընկած Ակարնանիայի ափերին: Այստեղ է թաքնված ակունքն այն մեծ ու անմար հիշողությունների, որոնք կհուզեին Հունաստանի ամեն մի զավակի սիրտը, բայց ոչ ուրա- ցողի, որ վաղուց ծախել էր մայր հայրենիքը:

Միսսոլո՛նգի,— արտասանեց Սկոպելոն, ցույց տալով հյուսիս- արևելք: — Գարշելի ժողովուրդ է: Գերադասում են բնաջինջ լինել, քան

հանձնվել թշնամուն:

Երկու տարի առաջ այստեղ նրա բախտը չէր բերել գերիների ծախի մեջ: Տասնամսյա պայքարից հետո Միսսոլոնգիի հոգնատանջ ու քաղցից ուժասպառ պաշտպանները, չկամենալով անձնատուր լինել Իր- բրահիմին, պայթեցրին քաղաքն ու բերդը: Տղամարդիկ, կանայք, երե խաներ՝ բոլորը մեռան. հաղթողներն էլ իրկություն չգտան:

Իսկ դրանից մի տարի առաջ այս վայրերը, ուր վաղուց չէ, ինչ թաղ վել էր Մարկոս Բոցարիսը, եկավ անկախության համար մղվող պատե րազմի հերոս՝ վհատ, հիասթափված ու մերձիմահ բանաստեղծ Բայրոնը, որի աճյունը այժմ հանգչում է Վեստմինստերում: Միայն նրա սիրտն է մնացել իր սիրած Հունաստանում, որ ազատագրվեց պոետի մահից հե

տո միայն:

Նիկոլաոս Ստարքոսը կտրուկ մի շարժումով արձագանքեց Սկոպեն

---

լոյի խոսքին: Մինչդեռ սակոլևան, կտրելով Պատրասի ծովածոցը, շարժ- վում էր դեպի Կեթալինիա:

Համընթաց քամու դեպքում մի քանի ժամը բավական է Զանտե կըղ- զուց Կեթալինիա հասնելու համար: Սակայն «Կարիստան» չմտավ Լրա մայրաքաղաք Արզոստոլիոն՝ մի հիանալի նավահանգիստ, ճիշտ է, մի այն միջին տոննանոց նավերի համար, մեծերի համար նա մի քիչ փոքր է: Վստահորեն անցնելով նեղ նավուղին «Կարիստան» արևելքից շրջան- ցեց կղզին և երեկոյան վեցին արդեն մոտենում էր Բիակիի՝ հինավուրց Իթակեի սրածայր կարկառին:

Այս կղզին, որ ութ լյո երկարություն և մեկուկես լյո - լայնք ունի չափազանց քարքարոտ է և հիասքանչ՝ իր նախնադարյան վայրի տես- քով: Կղզին շատ հարուստ է յուղով ու գինիով, և մոտ տասը հազար բնա- կիչ ունի: Ոչ մի դեր չխաղալով պատմության մեջ, Իթակե կղզին, այնու- ամենայնիվ, մեծ հռչակ է վայելել անտիկ աշխարհում: Սա Ոդիսևսի ու Պ ենելոպեի հայրենիքն էր. նրանց մասին հյուսված ավանդությունները դեռևս ապրում են Անոգիի բարձունքներում, սուրբ Ստեփանոս լեռան խորունկ կիրճերում, Էթոս լեռան բեկորների մեջ, Էվմեոսի դաշտերում, Ագռավասարի ստորոտում, ուր, ըստ բանաստեղծական առասպելի բխում է Արետուզայի աղբյուրը:

Գիշերը վրա հասնելու հետ Լայերտի որդու երկիրը մի տասնհինգ լյո նահանջելով, կամաց-կամաց կորավ խավարի մեջ, Կեթալոսի վերջին հրվանդանի հետևում: Գիշերը «Կարիստան», փոքր-ինչ խորանալով դե պի բաց ծովը, Իթակեի հյուսիսային ծայրամասի և Սեն-Մոր կղզու հա- րավային ելուստի միջև եղած վտանզավոր անցուղուց խուսափելու հա- մար, անցավ այդ կղզու արևելյան ափերից երկու մղոն հեռավորու թ յամ ::

Լուսնի լույսով կարելի էր աղոտ կերպով նշմարել ծովի վրա կախ- ված հարյուր ութսուն ոտնաչափ բարձրությամբ ինչ-որ մի գահավեժ զառիթափ. դա սպիտակին տվող Լևկադա ժայռն էր, որ գովեր- գել են Սաֆոն ու Արտեմիսան: Բայց կղզին, որը ձնում ևս եկա- դա անունն էր ստացել, լուսաբացին արդեն անհետ կորավ հարավում, և սակոլևան բոլոր առագաստները պարզած սուրաց դեպի Կորֆու, հեռա- նալով ալբանական ափերից:

Այդ օրը նավը պետք է կտրեր մոտ քսան լյո ևս, որովհետն Նիկոլաոս Ստարքոսն ուզում էր մինչև մութն ընկնելը մտնել կղզու մայրաքաղաքի նավահանգիստը:

Այդ տարածությունն արագ կտրել-անցնելու համար, «Կարիստայի»

---

անձնակազմը վստահորեն բացել էր բոլոր առագաստները, այնպես, որ սակոլևայի պլանշիրը գրեթե սահում էր ջրերի վրայով: Քամին նկատելի կերպով պաղել էր: Ղեկակալը պետք է աչքերը չորս աներ, որպեսզի նավը շուռ չգար բացված` առագաստների առատությունից: Բարեբախտաբար կայմերը շատ ամուր էին, նավասարքերը գրեթե նոր ու դիմացկուն: Ո՛չ մի ռիֆ չէր վերցվել, ո՛չ մի լիսել չէր հավաքվել:

Սակոլևան սուրում էր այնպես, ասես մասնակցում էր միջազդային մրցումների:

Այս արագությամբ նա սլացավ Փաքսոս կղզյակի մոտով: Հյուսիսում արդեն ուրվագծվում էին Կորֆուի առաջին բարձունքները: Աջ կողմից, հորիզոնում, ալբանական ափի կողմից, վեր էր խոյանում Ակրոկորոնիի լեռնային ատամնավոր ուրվագիծը: Իոնական ծովի այս խիստ աշխույժ մասում սակոլևային մի քանի անգամ հանդիպեցին ռազմական նավեր՝ անգլիական կամ թուրքական դրոշի ներքո: «Կարիստան» խույս չէր տա- լիս ո՛չ մեկից, ո՛չ մյուսից: «Անշարժ` կանգնելու» առաջին իսկ ազդա- նշանի դեպքում, նա առանց տատանվելու կհնազանդվեր այդ պահան- ջին. չէ՞ որ նավի վրա ո՛չ բեռ կար, ո՛չ էլ թղթեր, որոնք կարող էին մատ- նել նրան:

Կեսօրվա ժամը չորսին սակոլևան սկսեց դեմ հանդիման ընթանալ քամուն, պատրաստվելով մտնել Կորֆուն մայր ցամաքից անջատող նե- ղուցը: Շկոտները հավաքեցին և ղեկավարը ղեկը` պտտեց մի րումը, կըղ զու հարավային ծայրը՝ Բիանքո հրվանդանը շրջանցելու համար:

Նեղուցի հյուսիսային կողմում ընկած նավուղին այնքան էլ գրավիչ չէ: Բայց հարավից նա շոյում է հայացքդ և մի երջանիկ հակադրություն կազմում ալբանական ափի համեմատությամբ, որն այն ժամանակ ան- մշակ էր ու կիսավայրի: Մի քանի մղոն այն կողմ՝ նեղուցն ընդլայնվում է ու կազմում մի ծովախորշիկ, որ պայտաձև խրվում էր կղզու ափի մեջ: Սակոլևան ավելի արագ սուրաց ու կտրեց ծովախորշը: Իր խիստ բեկ- բեկուն գծագրության շնորհիվ Կորֆու կղզին ունի վաթսունհինգ լյո պատ րաղիծ, այն դեպքում երբ նրա երկարությունը հազիվ հասնում է քան լյոի, իսկ լայնությունը՝ վեցից ոչ ավելի:

Ժամը հինգին մոտ «Կարիստան» անցավ Ուլիս կղզյակի մոտով, Կալիկիոպուլո լիճը (հինավուրց իլլայական նավահանգիստը) ծովի հետ կապող վտակով: Այնուհետև նավն ընթացավ հիասքանչ «կանյոնի»՝ մի նեղ հովտի ափով, ուր հալվեի ու ագավայի թփուտների միջև քաղաքա- ցիներն արդեն զբոսնում էին կառքերով ու արշավում ձիերով: Սովորա բար նրանք հավաքվում էին այստեղ՝ քաղաքից մի լյո հարավ, ծովի

---

թարմ օդ շնչելու և հիանալու այն սքանչելի հեռաստանով, որը նեղուցի մյուս կողմում շրջափակվում է ալբանական լեռներով: . «Կարիստան» սահեց Կարդակիո ծովախորշի ու նրա ափերը պսակող ավերակների մո- տով, զերագույն լորդ-կոմիսարի ամառային պալատի մոտով, ձախ կող- մում թողնելով Կաստրադոս ծովախորշը՝ որ կիսաշրջանաձև բոլորա- պատված էր նույնանուն արվարձանով, Ստրադա Մարինան, որ ավելի շուտ լայն ծառուղու է նման, քան փողոցի, այնուհետև՝ բանտը, հինա- վուրց Սալվադոր ամրոցը և կղզու մայրաքաղաքի առաջին տները։ Նա հետևում թողեց Սիդերո հրվանդանը, ուր խոյանում է մի ամրոց, յուրա տեսակ զինվորական քաղաք. այնքան ընդարձակ, որ այնտեղ տեղավոր վում են պարետատունը, սպաների բնակարանները, հոսպիտալը և նախ- կին հունադավան եկեղեոին, որ անգլիացիները բողոքական էին դարձ- րել: Վերջապես, ուղիղ դեպի արևմուտք շարժվելով, նավապետ Ստար- քոսը շրջանցեց Սան-նիկոլոյի ծայրամասը և, նավելով քաղաքի հյուր սիսային ափի երկայնքով, խարիսխ գցեց ծովապատնեշից կես կաբելտով

Shane

Նավակը ջուրն իջեցրին, Նիկոլաոս Ստրաքոսն ու Սկոպելոն նստեցին նրա մեջ, ըստ որում նավապետը չմոռացավ գոտու տակ խոթել կարճ, լայնաբերան դանակը՝ զենք, որը տարածված էր Մեսսենայի տարբեր նահանգներում: Ափ իջնելով, նրանք ուղղվեցին դեպի կարանտինի բյու- րոն, ուր ներկայացրին իրենց նավային փաստաթղթերը, որոնք միան գամայն կարգին վիճակում էին: Այժմ նրանցից յուրաքանչյուրը կարող էր գնալ ուր կամենար. և նրանք բաժանվեցին, պայմանավորվելով հան- դիպել գիշերվա տասնմեկին, միասին նավ վերադառնալու համար:

Սկոպելոն, ինչպես միշտ, «Կարիստայի» գործերով զբաղված, խո- րացավ ․ քաղաքի առևորական թաղամասի մեջ, որ իտալական անուն- ներ կրող իր ծուռումուռ փողոցներով, կամարակապ կրպակներով ու հրմշտոցով Նեապոլի թաղամաս էր հիշեցնում:

Նիկոլաոս Ստարքոսն այդ երեկո վճռեց, ինչպես ասում են, «ականջա ները սրել»: Այդ նպատկով նա ուղևորվեց դեպի էսպլանադա՝ Կորֆուի մայրաքաղաքի ամենից արիստոկրատական թաղամասը:

Էսսլլանադան հիասքանչ ծառերով եզրապատված հանդիսանքի հրապարակ էր, որ գտնվում էր քաղաքի ու ամրոցի միջև, որից անջատ- վում էր լայն - խանդակով: Օրը տոնական չէր, բայց էսպլանադայում երկու անվերջանալի հանդիպակաց գետերի նման հոսում էր տեղացինե- րի և օտարերկրացիների ամբոսը: Սուրբ Գևորգի և սուրբ Միքայելի դար- պասներից, որոնք բացվում` էին հրապարակի վրա գեներալ Մեթլանդի՝

---

հրապարակի հյուսիսային կողմում կառուցած պալատի ճերմակաքար ֆասադի երկու կողմը, անդադար ներսուդուրս էին անում սուրհանդակ ները: Այսպիսով, անընդմեջ կապ էր պահպանվում նահանգապետի պալատի և ամրոցի միջև. ֆելդմարշալ Շուլենբուրգի արձանի դիմաց շարժական կամուրջը մշտապես իջեցված էր:

Նիկոլաոս Ստարքոսը խառնվեց ամբոխին, որ արտասովոր հուզա- խռով վիճակում էր: Ստարքոսը նրանցից չէր, որ հարցուփորձ են անում, նա գերադասում էր լսել: Նրան զարմացնում էր, թե այստեղ որքան հա- ճախ էր կրկնվում Սակրատիֆ անունը՝ ուղեկցվելով ամենատհաճ ածա- կաննելով:

Առաջին պահ Ստարքոսի հետաքրքրասիրությունը կարծես մի քիչ վիրավորվեց, բայց հետո, ուսերը թեթևակի թոթվելով, նա էսպլանա. դայով սկսեց իջնել դեպի ծովը դուրս ցցված դարավանդը:

Պարապ-սարապ մարդկանց մի խումբ խռնվել էր փոքրիկ կլոր մաս տուռի մոտ, որ վերջերս կառուցել էին սըր Թոմաս Մեթլանդի հիշատա- կին։ Հենց այնտեղ էլ մի քանի տարի անց, նրա հաջորդներից մեկի՝ սրո Հովարդ Դուգլասի պատվին մի հուշասյուն կանգնեցրին այն ժամանակ վա լորդ-կոմիսար Ֆրեդերիկ Ադամի արձանի կողքին, որ աչքի էր ընկնում նահանգապետի պալատի առաջ: Հավանաբար, եթե անգլիա- կան պրոտեկտորատը դեռ մի որոշ ժամանակ էլ շարունակվեր և Իոնա- կան կղզիները չմտնեին Հելլենական թագավորության կազմի մեջ, Կոր- ֆուի բոլոր փողոցները լցված կլինեին այդ կղզիների նահանգապետնե- րի անդրիներով: Բայց և այնպես կորֆուցիներից ոչ մեկի մտքով չէր անցնում դժզոհել բրոնզե ու մարմարե հուշարձանների առատությու- նից, և, զուցե այժմ, երբ հին վարչակարգը անցյալի գիրկն է անցել, մո- նումենտներով հրապուրվելը նույնքան ջերմությամբ են հիշում, որքան միավորված թագավորության պաշտոնեության այլևայլ ձեռնարկումները:

Բայց եթե կարծիքները այդ, ինչպևս և շատ առիթներով, բաժանվում էին, որովհետև հինավուրց Կերկիրայի յոթանասուն հազարանոց բնակ չության կազմի մեջ (որից քսան հազարը բնակվում էր մայրաքաղաքում ) մտնում էին և՛ կաթոլիկներ, և՛ ուղղափտոներ, և՛ մեծ թվով հրեաներ, որոնք այդ ժամանակաշրջանում, ապրում էին առանձնացած, մի տեսակ գետտոյում՝ առանձին թաղամասերում, եթե տարբեր ազգերի ու տար- մեր դավանանքների ներկայացուցիչներին հատուկ տարբեր հետաքրքրու- թյունները արտահայտվում էին դժվար համատեղելի գաղափարների պայքարի մեջ, ապա այդ երեկո թվում էր, թե բոլոր տարաձայնություն- ները մղվել էին հետին պլան մի ընդհանուր մտքի առաջ, լուծվել միաս-

---

նական մի նզովքի մեջ՝ հասցեագրված մի մարդու, որի անունը հոլով- վում էր բոլոր ձևերով,

«Սակրա՛տիֆ: Սակրատիֆ: Մահ ծովահեն Սակրատիֆին»:

Եվ ինչ լեզվով էլ արտասանվեր այդ զազրելի անունը, անգլերեն, ֆրանսերեն թե հունարեն, նողկանքի նույն զգացումով էր նզովվում դաւ

Նիկոլաոս Ստարքոսն առաջվա պես լսում ու լռում էր: Դարավանդի բարձունքից նա կարող էր լավ զննել ճիշտ և ճիշտ ծովածոցի նման ան շարժ փռված գրեթե ողջ նեղուցը, որ ձգվում էր Կորֆուից մինչև նեղուցը շրջափակող ալբանական լեռների շղթան, որի կատարներն արդեն ոսկե- չօծվել էին մայր մտնող արևի ճառագայթներով:

Այնուհետև, երբ նավապետը շուռ եկավ նավահանգստի կողմը, նրա ուշադրությունը գրավեց այնտեղ տիրող աշխուժությունը: Բազմաթիվ նավաններ շարժվում էին դեպի նավակայանում կանգնած ռազման վերը: Պատասխան ազդանշանները շարունակ բռնկում էին նավերի կայ- մերին և ամրոցի դրոշաձողին, ամրոցի մարտկոցներն ու կազեմատները ծածկված էին հսկա հալվեների պատի հետևը:

Ամեն ինչից երևում էր, իսկ փորձված ծովագնացի աչքից չէր վրի- պի, որ մեկ, գուցե և մի քանի նավեր Կորֆուից հեռանալու պատրաս տության մեջ էին և, պետք է խոստովանել, կորֆուցիները արտակարգ հետաքրություն էին ցուցաբերում դրա նկատմամբ:

Բայց ահա արևն արդեն թաքնվեց կղզու լեռնագագաթների հետե- վում, և այդ լայնությունների կարճատև մթնշաղին շուտով պիտի հա- . ալեր գիշերը:

Նիկոլաոս Ստարքոսը մտածեց, որ ժամանակն է հեռանալու: Դարա- թատին թողնելով հետաքրքրասերների ամբոխը, նա նորից վերադառ- ձեվ էսպլանադա: Այնուհետև անշտապ քայլերով ուղղվեց դեպի հրապա- րակի արևմտյան կողմում ձգվող կամարակապ շենքերը:

Այստեղ ո՛չ պայծառ լուսավորված սրճարանների պակաս կար, ո՛չ էլ սեղանների, որոնք շարված էին հենց մայթին ու զբաղեցված բազմա- թիվ «սպառողներով»: Եվ պետք է նկատել, որ բոլորն էլ ավելի շատ խոսում էին, քան «սպառում», եթե այսքան ժամանակակից թառը կա րելի է գործածել Կորֆուի կես դար առաջ ապրող բնակիչների նկատ մամբ:

Նիկոլաոս Ստարքոսը նստեց այդ սեղաններից մեկի մոտ, հարևան սեղանների շուրջը լսվող խոսակցությունից ոչ մի բառ բաց չթողնելու հաստատ որոշումով:

Իսկապես, վտանգավոր է դարձել առևտուր անելը,— տրտնջում

Ժյուլ Վեռն

---

էր Ստրադա Մարինայի մի նավատեր:— Շուտով ոչ ոք չի համարձակվի մեծարժեք բեռով նավեր ուղարկել Լևանտի ափերի մոտւ

Շուտով, — վրա բերեց խոսակիցը, մեկը այն մարմնեղ անգլիա- ցիներից, որոնք միշտ թվում են բազմած բրդյա հակի վրա, ինչպես նրանց համայնքների պալատի սպիկերը,— շուտով ոչ մի նավաստի չի ճարվի, որ համաձայնի ծառայել Արշիպելագի ջրերում լողացող նավերի վրա... Ա՜խ, այդ Մակրատիֆը, այդ Սակրատիֆը...— կրկնում էին ամենուրեք խորին ատելությամբ:

- Սքանչելի՜ անուն Է,— ինքն իրեն հրճվում էր սրճարանի տերը, կոկորդ է չորացնում ու միշտ ուզում ես խմել:

Ժամը քանիսի՞ն է մեկնում «Սիֆանտան»,— հարցրեց վաճա սականը:-

Ժամը ութին,— պատասխանեց կորֆուցիներից մեկը:— Բայց,— ավելացրեց նա կասկածանքով,— մեկնելը քիչ է, հարկավոր է հասնել նպատակին:

Է՜, կհասնեն,— բացականչեց մի ուրիշ կորֆուցի:— Եվ ոչ ոք չի հանդգնի պնդել, թե ինչ-որ մի ծովահեն արգելք է դարձել բրիտանական նավատորմի գործողություններին..

Ե՛վ հունական, և՛ ֆրանսիական, և՛ իտալական նավատորմի,–– անխռով թվեց մոտիկ նստած անգլիացի սպան, կարծես ուզենալով, որ բոլոր պետությունները ստանան իրենց բաժին անախորժությունն այդ գործում:

Սակայն,— շարունակեց վաճառականը վեր կենալով տեղից,— ժամանակն անցնում է, և եթե մենք ուզում ենք ճանապարհ դնել «Սի ֆանտաս նավը, ապա ժամանակն է, որ գնանք էսպլանադա:

Ո՛չ,— առարկեց նրա խոսակիցը,— կարիք չկա շտապելու: Չէ՞ որ թնդանոթի կրակոցը կազդարարի, որ նավը ճանապարհվում է:

Եվ նրանք նորից միացան Սակրատիֆի գլխին անեծքներ թափող ձայների խմբին:

Վճռելով, որ խոսակցության մեջ մտնելու ճիշտ ժամանակն է, Նիկո լաոս Ստարքոսը դիմեց սեղանակից հարևաններին. ըստ որում նրա խոսվածքի մեջ ոչ մի րան չէր մատնում Հարավային Հունաստանի բնակ չին:

— Պարոնա՛յք, թույլ տվեք հարցնել, թե դա ի՞նչ «Սիֆանտա» է, որի մասին շարունակ խոսում են այսօր:

Գա կորվետ է, պարո՛ն, պատասխանեցին նրան։— Դա իրեն հաջվին ձերք է ըերել, սարքավորել ու զինել անգլիական, ֆրանսիական

---

ու հունական վաճառականական ընկերությունը: «Սիֆանտայի» անձնա- կազմը ևս հավաքված է նույն ազգություններից. իսկ նավը վարում է խիզախ նավապետ Ստրադինան: Թերևս կորվետին հաջողվի անել այն, *նչ մինչև օրս չի հաջողվել անել՝ ո՛չ անգլիական, ո՛չ ֆրանսիական սական նավերին:

Ահա թե ի՜նչ,— արտասանեց Նիկոլաոս Ստարքոսը,— նավը ճանապարհ է ընկնում.. Իսկ դեպի ո՞ւր, թույլ տվեք տեղեկանալ: Այնտեղ, ուր կկարողանա հայտնաբերել, բռնել ու կախաղան հանել բոլորին հայտնի Սակրատիֆին։

Այդ դեպքում, ասացեք խնդրեմ, ո՞վ է այդ բոլորին հայտնի Սակ- րատիֆը:

Դուք հարցնում եք ով է Սակրատի՞ֆը,— շփոթված գոչեց կորֆու ցին, որին միացավ անգլիացին, իր զարմանքն արտահայտելով միայն «՜» բացականչությամբ:

Չէր կարելի չզարմանալ, որ Կորթուում գտնվել էր մի մարդ, որը ոչինչ չէր լսել Սակրատիֆի մասին, երբ շուրջը բոլորը միայն նրա մա- սին էին խոսում:

«Կարիստայի» նավապետն իսկույն նկատեց, թե ինչ տպավորուհ թյուն թողեց իր անտեղյակությունը` Դրա համար էլ շտապեց ավելաց նել.

Ես եկվոր եմ, պարոնա՛յք: Հենց նոր եմ ժամանել Զարայից, այս- պես ասած Ադրիատիկի հենց սրտից և գաղափար չունեմ, թե հիմա ինչ է կատարվում Իոնական կղզիներում ...

Ավելի լավ է ասեք, ի՜նչ է կատարվում ողջ Արշիպելագում,— բացականչեց կորֆուցին,— որովհետև Սակրատիֆը իսկապես որ Ար շիպելագը դարձրել է իր կոզոպուտի գոտին:

Հայ արտասանեց Նիկոլառս Ստարքոսը,— նշանակում է խոս քը ծովահենի՞ մասին է:

Ծովահենի, ավազակի, ծովային ելուզակի մասին,— արձագան- քեց գեր անգլիացին:— Այո՛, Սակրատիֆն արժանացել է այդ և ավելի զարհուրելի անունների: Ոչ մի բառով չես արտահայտի նրա չարագործու թյունները:

i

Վրա տալով այս բոլորը, անգլիացին մի րոպեի չափ հևաց, Քետո, շունչ առնելով, շարունակեց.

Ինձ զարմացնում է, պարո՛ն, որ դեռևս կա մի եվրոպացի, որ չի լսել Սակրատիֆի անունը:

Չեմ ժխտի, ողորմա՛ծ պարոն,— ապտասխանեց Նիկոլաոս

---

T

Ստարքոսը,— այդ անունը ծանոթ է ինձ, բայց ես չգիտեի, որ հենց դա է այսօր այդպես վրդովել ողջ քաղաքը: Մի՞թե ծովահենը մտադիր է ափ իջնել Կորֆուում:

Թող միայն համարձակվի՜,— գոչեց վաճառականը։— Նա երբեք չի հանդզնի ոտք դնել մեր կղզին:

պետը:

Իսկապե՞ս,— կասկածանքով հարցրեց «Կարիստայի» նավաս

և

Իհարկե, պարո՛ն, իսկ եթե նա հանդգնի այդ անել, ապա կաս խաղաններ, լսո՛ւմ եք, կախաղաննե՛ր կբուսնեն նրա ճանապարհ{ն և օղակը նրա վիզը կընկնի որևէ խաչմերուկում:

M

Դե՜, եթե այդպես է, էլ ինչի՞ համար է այս իրարանցումը, հարցրեց Նիկոլաոս Ստարքոսը:— Արդեն մի ժամ է այստեղ եմ ու չեմ հասկանում, թե ինչն` է այս ընդհանուր տագնապի պատճառը..

Ես իսկույն կբացատրեմ ձեզ,— պատասխանեց անգլիացին։— Մոտ մի ամիս առաջ Սակրատիֆը գրավել է հրկու առևորանավ. «Three Brothers» և «Carnatic». ավելի՜ն, նա Տրիպոլիտանիայի շուր կաներում վաճառել է ճակատամարտից հետո կենդանի մնացած երկու անձնակազմի նավաստիների՞ն:

— 0՜,— գոչեց Նիկոլաոս Ստարքոսը։-- Ա՛յ քեզ սև գործ. և Սակ- րատիֆը երբևէ կզղջա դրա համար:

Եվ այդ ժամանակ,— շարունակեց կորֆուցին,— մի քանի խոշոր վաճառական միացան և ընդհանուր ուժերով սարքավորեցին մի հիանալի, խիստ արագընթաց ռազմական կորվեր, ընտիր անձնակազմով՝ քաջա- րի նավապետ Ստրադենի հրամանատարությամբ, որ կսկսի հետապնղել Սակրատիֆին, և այժմ արդեն կարելի է հուսալ, որ ծովահենը չի կարող խույս տալ արժանի պատժից և, վերջապես, տակնուվրա չի անի Արշի պելագի առևտուրը:

Դե, նրան բռնելն այնքան էլ հեշտ չէ,— քրթմնջաց նիկոլաոս

Ստարքոսը։

Ամբողջ քաղաքը ալեկոծված է, նորից խոսեց անգլիացի վա- ճառականը,— բոլոր բնակիչները հավաքվել են էսպլանադայում, որպեսզի խանդավառ աղաղակներով ճանապարհ դնեն «Սիֆանտան», երբ նա կոր ֆուական նեղուցով ցած գնա:

Նիկոլաոս Ստարքոսը դուրս կորզեց այն ամենը, ինչ ուզում էր: Նա շնորհակալություն հայտնեց իր զրուցակիցներին, հետո վեր կենալով սեղանից, նորից խառնվեց էսպլանադան ողողած ամբոխին:

---

Անգլիացին ու կորֆուցիները ամենևին չէին չափազանցնում: Նրանք զուտ ճշմարտությունն էին ասում: Արդեն քանի տարի էր, ինչ Սակրա- տիֆի ավազակային գործողությունները ավելի ու ավելի հանդուգն էին դառնում: Տարբեր դրոշների ներքո նավող շատ առևտրանավեր ընկել էին այդ հանդուգն ու արյունռուշտ ծովահենի ձեռքը: Որտեղի՞ց էր հայտնվել նա, ո՞վ էր ծագումով: Արդյոք բերբերյան ափերից եկած ծովահենների՞ց էր: Դժվար էր ասել: Նրան ոչ ոք չէր ճանաչում: Նրան ոչ ոք չէր տեսել: Նրա թնդանոթների կրակի տակ ընկնողները չէին վերադառնում, նրանց կամ սպանում էին, կամ վաճառում իբրև ստրուկներ։ Ինչպե՞ս կարելի էր ճանաչել նրա նավը: Սակրատիֆն ամեն անգամ փոխում էր նավը. նա ամեն անգամ հարձակվում էր սև դրոշակի ներքո, մերթ արագընթաց լևանտական `բրիգով, մերթ էլ այն թեթև կորվետներից մեկով, որն արա- սությամբ իր նմանը չունի: Եթե ահեղ թշնամու՝ ռազմանավի հետ հան. դիպման ժամանակ ուժը նրա կողմը չէր լինում, նա փրկություն էր որ ում փախուստի մեջ ու հանկարծակի անհետանում: Ո՞ր գաղտնի ապաս- տարանում, Արշիպելագի ո՞ր անհայտ անկյունում պետք էր փնտրել նրան: Նա գիտեր ամենագաղտնի անցուղիները՝ այն ժամանակ դեռևս լավ շուումնասիրված ծովեզրին, որի ջրագրությունը դեռ կարոտ էր մշակ

ե ան:

Սակրատիֆի մեջ զուգակցվում էին գերազանց ծովագնացի և անո- ղորմ ավազակի գծերը: Նա ղեկավարում էր իրեն նվիրված մի անձնա- կազմ, , որ պատրաստ էր ամեն ինչի, որովհետև մարտից հետո նա միշտ ստանում էր իր «սատանայի բաժինը»՝ մի քանի ժամվա կոտորած ու կողոպուտ: Այդ պատճառով էլ նրա մեղսակիցները գնում էին նրա հետե- վից, ուր էլ որ տաներ: Կատարում էին նրա ամեն մի հրամանը: Պատ- րաստ էին մեռնել նրա համար: Ո՛չ մի սպառնալիք, ո՛չ մի տանջանք չէր կարող ստիպել ծովահեններին մատնել իրենց պարագլխին, որ նրանց վրա իսկապես զարմանահրաշ իշխանություն ուներ: Հազվագյուտ նավ կարող էր դիմանալ աբորդաժի նետվող այդ ավազակների ճնշմանը. հատկասլես անօգնական էին թույլ զինված առևտրանավերը:

Պետք է ասել, որ, եթե Սակրատիֆին, հակառակ նրա ճարպկության, որևէ ռազմանավ հասներ էլ, ապա ծովահենն ավելի շուտ կպայթեցներ իր նավը, քան կհանձնվեր: Պատմում էին նույնիսկ, որ մի անզամ, երբ մարտի թեժ պահին արկերը չէին բավարարել, նա իրր թե հրանոթը լը9- րսլ է հենց այդտեղ՝ տախտակամածին ընկած դիակների գլուխներով։ Ահա թե ինչպիսին էր այն մարդը, որի ատելի անունը այնքան կըր-

---

քեր էր բորբոքել Կորֆու քաղաքում, այն ահեղ ծովահենը, որին Հետ պընդելու էր նետվում «Սիֆանտան»:

Շուտով թնդաց կրակոցը: Մի պայծառ բռնկում, և ամրոցի հողա պատնեշի վերևում ծխի քուլաներ բարձրացան: Դա նավի մեկնելու ազ- դանշանն էր: «Սիֆանտան» խարսխից հանվեց և մտավ Կորֆու նեղուցը, ուղղություն վերցնելով դեպի իոնական ծովի հարավը:

Բազմությունը շարժվեց դեպի էսպլանադայի եզրը, դեպի դարաս իը, որ զարդարված էր սըր Մեթլանդի արձանվ:

տ ա-

Ստարքոսը մի ավելի ուժեղ, տիրական զգացումից, քան սովորա կան հետաքրքրությունից դրդված, շուտով հայտնվեց հանդիսականների առաջին շարքում:

Կորվետը տարբերիչ լույսերը վառած դանդաղ լողում էր լուսնի շո- ղերի տակ: Նավն ընթանում էր քամու դեմ հանդիման, ուղղություն վերց- նելով դեպի կղզու հարավային ծայրամասը՝ Բիանքոյի հրվանդանը: Ս- րոցից լսվեց երկրորդ կրակոցը, ապա երրորդը, «Սիֆանտան» պաստա խանեց նույնպիսի համազարկերով՝ լուսավորելով թնդանոթների կող անցքերը։ Թնդանոթների դղրդյունին արձագանքեց հազարաձայն «ուռան», որի վերջին արձագանքները կորվետին հասան այն պահին, երբ նա ար- դեն շրջանցում էր Կարդակիո նավախորշը:

Հետս նորից ամեն ինչ ընկղմվեց լռության մեջ: Բազմությունը կա- մաց-կամաց նոսրանում էր, ցրվելով Կոստրադես արվարձանի փողոց- ներում, այժմ այստեղ երևում էին հատուկենտ անցորդներ, որոնց էս- պլանադայում ուշացրել էին գործերը կամ զվարճությունները:

Մի ամբողջ ժամ Նիկոլաոս Ստարքոսը մտասույզ կանգնեց ընդար- ձակ ու գրեթե ամայի հրապարակում: Բայց ոչ գլխում, ո՛չ էլ հոգում անդորր չէր տիրում: Աչքերում կրակ էր վառվում, որ նա չէր կարող թաքցնել ցած կախած կոպերի տակ: Նրա հայացքն ակամա դառնում էր դեպի կորվետը, որը հենց նոր էր անհետացել մոտակա կղզու վիթխարի զանգվածի հետևում:

Երբ սուրբ Սպիրիդիոն եկեղեցում զարկեց տասնմեկը, Նիկոլաոս Ստարքոսը հիշեց, որ այդ ժամին պայմանավորվել է կարանտինի բյուրո» յի մոտ հանդիպել Սկոպելոյին: Նա բարձրացավ փողոցով, որը տանում էր դեպի նոր ամրոցը և շուտով ծովափնյա փողոց դուրս եկավ

Սկոպելոն արդեն սպասում էր նրան: Մոտենալով նրան նավապետն ասաց, Կորվետ «Սիֆանտան» հենց նոր մեկնեց:

::~ Ա՜յ-ա նետեց Սկոպելոն

---

J

Ար . ակրատիֆին տանդելու

Նա թե մեկ ուրիշը, միևնույն չէ... կարճ պատասխանեց Սկո, պելն ու ցույց տվեց գիչկան, որ օրորվում էր ներքևումդ աստիճանների մոս, ալեբախության վերջին ալիքների վրա:

Մի քանի րոպե անց նավակը մոտերով «Կարիստային» և Նիկոլաու Ստարքոսը տախտակամած բարձրացավ այս իոսքով,

F

Մինչև վաղը, Էլիզոնդայ մռան

Յ. Թ Թ Ե Ր Ո Ր Դ

Գ Լ Ո Ւ Խ

ԱՆԱԿՆԿԱ

Հաջորդ առավոտյան, ժամը տասին մոտ, Նիկոլաս Ստարքոսը ափ իջավ ծովապատնեշի մոտ և քայլերն ուղղեց դեպի բանկիրի տունըւ, Առաջին անգամ չէր, որ նա հայտնվում էր այստեղ, ուր նրան միշտ ըն դունում էին իբրև մի այցելուի, որի գործերը չեն արհամարհում:

Էլիզունդոն լավ էր ճանաչում` Ստարքոսին: Թերևս նա շատ բան կաս րողանաը պատմել Ստարքոսի կյանքից: Բանկիրին հայտնի էր նույնիսկ այն, որ նա Անրի դԱլբարեի փրկած հայրենասնը հերոսուհու որդին էր: Բայց քաղաքում այլևս ոչ մեկին հայտնի չէր, և չէր էլ կարող հայտնի լինել, թե իսկապես ով է «Կարիստայի» նավապետը:

Ըստ երևույթին, Ստարքոսին սպասում էին: Նրան ներս հրավիրեցին մտնելուն պես: Չէ՞ որ երկու օր առաջ էլիլունդոյի ստացած նամակը նա էր ուղարկել: Մտարքոսին իսկույն տարան բանկիրի առանձնասենյակը, որի դուռը սա շրջահայացորեն փակեց բանալիով: Այժմ Էլիզունդոն Ստարքոսը հայտնվեցին երես առ երես: Ոչ ոք նրանց խանգարել չէր կա րող. ոչ ոք չէր կարող ականջ դնել, թե ինչ էին խոսում:

ML

Բարի օր, Էլիզո՛ւնդո,— ասաց «Կարիստայի» նավապետը, ան բռնազբոս շարժումով նստելով բազկաթոռին, այնպիսի մարդու տեսքով, որն իրեն զգում է, ինչպես սեփական հարկի տակ:- Շուտոփ կեա տարի կլինի, ինչ չենք տեսնվել. ճիշտ է, դուք հաճախ էիք լուր առնուի` ինձնից: Դրա համար էլ Կորֆուից այսքան մոտ անցնելիս, չհամբերեցի, որպեսզի չմոնեմ այստեղ. շատ էի ուզում ձեր ձեռքը սեղմ ել

Ինձ հետ տեսնվելու և սիրալիրություններ շռայլելու համար չէ, որ եկել եք այստեղը. Նիկոլաոս Ատարքոս,— առարկեց բանկիրը խուլ ձայնով:— Ի՞նչ եք ուզում ինձանից

---

Է՜հ,— բացականչեց նավապետը,— ճանաչում եմ հին բարեկա- միս՝ Էլիզունդոյին: Ավելի քիչ զգացմունք, ավելի շատ՝ գործ: Երևում է, որ դուք շատ վաղուց ձեր սիրտը թաքցրել եք ձեր դրամարկղի ամենա- ծածուկ տեղում, իսկ բանալին կորցրել եք:

— Ասացեք, ի՞նչն է ձեզ այստեղ բերել և ինչո՞վ եք ինձ գրել,— հարց- րեց Էլիզունդոն

Իսկապես, դուք իրավացի եք, Էլիզո՛ւնդու: Կատակը մի կողմ: Լիս նենք լուրջ: Այսօր մենք պետք է խոսենք կարևոր և անհետաձգելի գոր- ծերի մասին:

Ձեր նամակում խոսվում է երկու գործի մասին,— շարունակեց բանկիրը,— դրանցից մեկը վերաբերում է մեր սովորական գործարքնե րին, մյուսը՝ անձնապես ձեզ:

Միանգամայն ճիշտ է, Էլիզոնդու

Դե՛, ասացեք, Նիկոլաոս Ստարքոս, ես անհամբեր ուզում եմ իմանալ, թե ինչի մասին է խոսքը:

Բանկիրն արտահայտվում էր շատ որոշակի: Ինչպես երևում է, ուզում էր ստիպել իր այցելուին բացատրվել անկեղծորեն, առանց այս ու այն կողմ ընկնելու: Բայց նրա խուլ ձայնը մի տեսակ չէր բռնում նրա տված որոշակի հարցերին: Ուժեղ կողմը այս մենամարտում ակներևորեն բանկիրը չէր: Ուստի և «Կարիստայի» նավապետը չէր կարողանում զըս- պել իր հեգնական ժպիտը, բայց Էլիզունդոն, որ չէր բարձրացնում հա- յացքը, չէր նկատում այդ:

Ո՞ր գործը քննենք առաջին հերթին,— հարցրեց Ստարքոսը: Այն, որ վերաբերում է անձնապես ձեզ,— շտապ պատասխանեց բանկիրը:

պետը:

Ես գերադասում եմ սկսել մյուսից,— կտրուկ առարկեց նավախ

— Բարեհաճեցեք, խոսե՛ք:

Այսպես ուրեմն, մենք ուզում ենք Արկադիայում գերիներ ետ գնել. երկու խումբ՝ 187 մարդ, տղամարդիկ, կանայք ու երեխաներ: Նրանց նախ կտանեն Սկարպանտո կղզին, որտեղից բերբերյան ափերն ուղարկելն իմ գործն է... Ես և դուք առաջին անգամ չէ, որ այսպիսի զործարքներ ենք կնքում, և դուք, Էլիզո՛ւնդո, գիտեք, որ թուրքերն իրենց ապրանքը զիջում են կամ կանխիկ դրամով, կամ էլ այնպիսի մուրհակով, որ երաշխավորված է վստահելի մարդու ստորագրությամբ: Դրա համար եմ եկել ձեզ մոտ և հուսով եմ, որ երբ Սկոպելոն մուրհակները ձեռքին -

---

ձեզ մոտ դա, ղուք չ.ք մերժի ձեր ստորագրությունը: Դա դժվար չի լինի ձեզ համար, անսլես չէ՞,

Բանկիրը լռում է, բայց նրա լռությունը կարող էր միայն համա ձայնություն նշանակել: Նման գործարքներ շատ էին արվել և դա պարս սավորեցնում էր Էլիղունդոյին:

Պետք է ավելացնեմ, անփույթ տոնով շարունակեց Ստարքոսը,— որ գործարքը միանգամայն ձեռնտու է: Իրադարձությունները Հունաս- տանում վատ ընթացք են ընդունում՝ Պորտայի համար: Նավարինի ճա- կատամարտը և եվրոպական տերությունների միջամտությունը կործա- նարար ձևով է անդրադառնում օսմանյան կայսրության վրա: Եթե թուր- քերն ստիպված լինեն դադարեցնել պատերազմը, գերիներ այլևս չեն լի նի, ուրեմն և չեն լինի ո՛չ ստրկավաճառություն, ո՛չ շահույթ: Ահա թե ինչու այս վերջին խմբերը, որ մեզ զիջում են դեռևս բավական ձեռնո պայմաններով, մենք կվաճառենք Աֆրիկայում բարձր գնով: Մենք վնաս չենք կրի, ուրեմն չեք վնասվի նաև դուք: Այսպես ուրեմն, կարո՞ղ եմ հույս ունենալ ձեր ստորադրության վրա:

Ես կզեղչեմ ձեր մուրհակները,— պատսախանեց բանկիրը,— այնպես որ իմ ստորագրությունը ձեզ պետք չի գա:

Ինչպես կհաճեք, Էլիզո՛ւնդո,— համաձայնեց նավապետը,— բայց մենք ձեր երաշխավորությամբ էլ կբավարարվենք: Մի ժամանակ դուք առանց վարանելու անում էիք այդ:

Շատ բան էր լինում մի ժամանակ, այսօր ես դրան ուրիշ կերպ Կմ նայում,— կտրեց Էլիզունդոն

Ախ, այդպե՜ս,— բացականչեց նավապետը։— Ասենք, կամ քը

ձերն է: Լսել եմ, որ ուզում եք հեռանալ գործից, ճի՞շտ է:

Այո, ուզում եմ,— պատասխանեց բանկիրը ավելի վճռական:

Ինչ վերաբերում է ձեզ, Նիկոլաոս Ստարքոս, ապա սա վերջին գործարքն է, որ մենք կատարում ենք ձեզ հետ միասին.. եթե դուք այդքան պնդում

եք, որ ես անեմ այդ...

Այո՛, Էլիզունդո, վճռականորեն պնդում եմ,— չոր-չոր պատմա խանեց նայապետը

Հետո նա վեր կացավ ու մի քանի անգամ ետ ու առաջ արեց առանձ- նասենյակում, Իրբեմն-երբեմն բնավ էլ ոչ սիրալիր հայացք նետելով բանկիրի կողմը: Վերջապես, կանգ առնելով նրա առաջ, Ստարքոսը խո-

սեց ծաղրանքով.

Ուրեմն, ամենահարգելի` Էլիզո՛ւնդո, դուք շատ հարուստ եք, եթե

վճռել եք գործից հեռու քաշվել:

---

Բանկիրը լռում էր:

Ի՞նչ կանեք ձեր դիզած միլիոնները,— հարցրեց նավապետը,— ձեզ հետ այն աշխարհը հո չե՞ք տանի: Այդպիսի բեռը չափից դուրս ծախ նըր է վերջին ճանապարհորդության համար: Ո՞ւմ կմնան դրանք ձեր մա հից հետո:

Էլիզունդոն շարունակում էր համառորեն լռել:

Դրանք կմնան ձեր դստերը,— շարունակեց Նիկոլաս Ստարքոսը, գեղեցկուհի Հաջինա Էլիզունդոյին: Նա կժառանգի հայրակա՜ն հա ըստությունը: Միանգամայն արդար է դա: Բայց նա ի՞նչ կանի այդ հարստությունը: Մեն-մենակ աշխարհիս երեսին, ինչպե՞ս գլուխ կհանե այդ միլիոններից:

Բանկիրը շտկվեց տեղում և, ուժ գործադրելով իր վրա, ինչպես անում է ծանր խոստովանության պատրաստվող մարդը, դժվարությամբ արա տասանեց.

Իմ աղջիկը մենակ չի մնա:

Դուք նրան ամուսնացնում եք,— հարցրեց նավապետը:— Իսկ ո՞ւմ հետ, թույլ տվեք հարցնել: Ո՞վ կուզենա ամուսնանալ Հաջինա Էլի զունդոյի հետ, երբ հայտնի դառնա, թե ինչպես է դիզել նրա հայրը իր կարողության առյուծի բաժինը: Եվ կավելացնեմ. իմանալով ճշմարտու թյունը, նա, ինքը ո՞ւմ կհանդգնի տալ իր ձեռքը:

Իսկ նա ինչպե՞ս կիմանա որ,— առարկեց բանկիրը։— Հաջիս նան մինչև օրս անտեղյակ է դրանից, ո՞վ կբացի նրա աչքերը:

Եւ, եթե բանն այդտեղ հասնի:

Դո՞ւք:

Այո, ի՛ս,— հանդուգն պատասխանեց «Կարիստայի» նավապետը։ Լսեք, Էլիզո՛ւնդո, և ուշադիր եղեք իմ խոսքին, որովհետև ես այլևս չեմ վերադառնա այն բանին, ինչ մտադիր եմ հիմա ասել ձեզ: Դուք հսկայական կարողություն եք. դիզել գլխավորապես իմ, մեր համատեղ գործարքների շնորհիվ, ըստ որում վտանգի տակ դրվում էր ի՛մ կյանքը: Ձեռք բերելով կողոպտված բարիքը, ստրուկներ վաճառելով, մինչև Հու- նաստանը ձգտում էր անկախության, դուք ձեր գրպաններն էիք լցում: Չէ՞ որ ձեր շահույթը միլիոնների է հասնում: Դե՜, ինչ կլինի սր, եթե այդ միլիոնները փոխանցվեն ինձ. միմիայն արդարացի բան կլինի: Դուք գի- տեք, որ Ստարքոսը նախապաշարումներ չունի: Եվ նա չի հարցնի, թե որտեղից է այդ հարստությունը: Պատերազմը վերջանալուց հետո ես էլ կթողնեմ գործերը: Բայց ինձ չի հրապուրում միայնակ կյանքը և ես պար

---

հանջո՛ւմ եմ, հասկանում եք, պահանջո՜ւմ եմ, որ Հաջինա Էլիզունդոն բառա Նիկոլաոս Ստարքոսի կինը:

Բանկիրը ես ընկավ բազկաթոռի թիկունքին: Նա իրեն զգում էր ծու վոհենի, իր վաղեմի մեղսակցի ճանկերում: Նա գիտեր, որ «Կարիսսա - յի» նավապետը իր ուզածին հասնելու համար կանգ չի առնի ոչնչի urաջ: Ծերունին չէր կասկածում, որ նպատակին հասնելու համար Նիկո- լաոս }տարքոսը պատրաստ է բացել բանկային տան գաղտնիքը:

Որքան էլ Էլիզունդոն վախենում էր, որ մերժումը կզայրացնի Ստար- քոսին, նա այլ հնար չուներ ծովահենի պահանջը մերժելու և, տատան- վելով, ասաց.

Իմ աղջիկը չի կարող ձեր կինը դառնալ, Ստարքոս: Նա ամուս- նանում է ուրիշի հետ:

Ուրիշի հետ,— գոչեց Նիկոլաոս Ստարքոսը։— Իսկապես որ ճիշտ ժամանակին եմ եկել: Ահա թե ինչ: Ուրեմն, ձեր դուստրը, բանկիր Էլիզունդո, ամուսնանո՞ւմ է...

- Այո, հինգ օրից...

Իսկ ո՞վ է փեսացուն...— կատաղությունից դողացող ձայնով հարցրեց նավապետը:

Ֆրանսիացի պատ

Ֆրանսիացի սպա: Անկասկած, Հունաստանը փրկող այդ հելլե- նասերներից մե՞կը:

Այո՛:

Նրա անո՛ւնը...

Կապիտան Անրի դ’Ալբարե:

Այսպես ուրեմն, մեծարգո Էլիզոնդո,— ասաց Նիկոլաոս Ստար- քոսը, ընդհուպ մոտենալով բանկիրին և սևեռուն հայացքը գամելով նրան,— ես նորից եմ կրկնում. երբ կապիտան Անրի դ’Ալբարեն իմանա, թե ով եք դուք: նա ինքը չի կամենա ամուսնանալ ձեր դստեր հետ, իսկ երբ Հաջինան իմ անա, թե որն է եղել հայրական հարստության աղբյուս րը, նա մտածել անգամ չի հանդոնի կապիտան դ'Ալբարեի մասին: Եվ այսպես, եթե դուք այսօր ևեթ չհրաժարվեք այդ ամուսնության մտքից, վաղը նա ինքը կխափանվի, որովհետև վաղը ևեթ փեսացուին ու հարս- նացուին հայտնի կդառնան ամեն ինչ… Այո՛, Այո… Երդվում եմ սա- տանայով, նրանք ամեն ինչ կիմանան:

Բանկիրը ոտքի կանզնեց: Նա սևեռուն հայացքով նայեց «Կարիս- տայի» նավասյետին և հուսահատ վճռականությամբ արտասանեց.

Այդ դեսլքում, Ես ինքնասպան կլինեմ, Նիկոլաս Ստարքոս,

որպեսզի իմ աղջիկը չամաչի հոր համար:

---

Դե, ո՞չ,— առարկեց նավապետը,— դուք կմնաք նրա մշտական խայտառակությունը: Ձեր մահը մարդկանց մտքից չի ջնջի այն, որ դուք եղել եք Արշիպելագի ծովահենների բանկիրը:

Առարկելու ուժ չունենալով, Էլիզունդոն ուժասպառ փռվեց թիկնա

թոռին:

Ահա թե ինչու Հաջինա Էլիզունդոն չի կարող դառնալ Անրի դ’Ալ- բարեի կինը և, կամա թե ակամա, ստիպված կլինի ամուսնանալ Նիկո լաոս Ստարքոսի հետ,— ավելացրեց «Կարիստայի» նավապետը:

Եվս կես ժամ շարունակվեց զրույցը, որի ընթացքում մեկը աղա- չում, մյուսը՝ սպառնում էր: Ծովահենը համառորեն պնդում էր իրենը՝ ամենևին էլ ոչ դեպի աղջիկն ունեցած սիբուց: Նա ուզում էր տիրել Էլի- զունդոյի միլիոններին և ոչինչ չէր կարող ստիպել նրան հրաժարվել դրանից:

Հաջինան ոչինչ չգիտեր «Կարիստայի» նավապետի գալուստը հայտ- նալ նամակի մասին, բայց վերջին օրերը հայրը թվում էր սովորականից ավելի տխուր ու մռայլ, ասես ինչ-որ թաքուն մի տագնապ կրծում էր նրա սիրտը: Այդ պատճառով էլ, երբ Ստարքոսը հայտնվեց բանկիրի տանը, աղջկան տիրեց մի անսովոր տագնապ: Ճիշտ է, նա պատերազմի ժամա- նակ Սարքոսին մի քանի անգամ տեսել էր գրասենյակում և նրա դեմ- քը ծանոթ էր աղջկան: Նիկոլաոս Ստարքոսը միշտ էլ մի անբացատրելի զզվանք էր ներշնչում նրան: Երբ նա երբեմն նայում էր աղջկան, վերջինս Ստարքոսի աչքերից հասկանում էր, որ դուր է գալիս նրան, բայց աղջկա հետ խոսում էր միայն դատարկ բաների մասին, ինչպես բան- կային տան մշտական հաճախորդները: Սակայն աղջիկը չէր կարող չնկատել, որ «Կարիստայի» նավապետի յուրաքանչյուր այցելությունից հետո հայրը որոշ ժամանակ ընկնում էր վախի հետ խառն ինչ-որ ծայր րահեղ ընկճված դրության մեջ: Այստեղից էլ մինչև հիմա ոչնչով չհիմ- նավորված անբարյացակամ վերաբերմունքը Ստարքոսի նկատմամբ:

նա

Հաջինան ոչ մի անգամ չէր խոսել նրա մասին: Անրի դ’Ալբարեի հետ: Ստարքոսի հարաբերությունները բանկիրի տան հետ կարող էին լոկ գործնական լիներ: Իսկ Էլիզունդոյի գործերը, որոնց բնույթի մասին նա, ի միջի այլոց, ոչինչ չգիտեր, երբ չէին դարձել սիրահարների խոսակցու- թյան առարկան: Այսպիսով, Հայդարիի ճակատամարտում քաջարի Անդ- րոնիկեի կյանքը փրկող երիտասարդ սպայի համար մնում էին գաղտնի և այդ կնոջը «Կարիստայի» նավապետի հետ կապող արյունակցական կապերը, և՛ Ստարքոսի մեղսակցությունը բանկիրի հետ:

Քսարիսը, ինչպես և Հաջինան, քանիցս տեսել էր Նիկոլաոս Ստար-

---

քոսին Ստրադա Ռեալեի գրասենյակում: Եվ սա էլ նրա մեջ ինչ-որ վատ նող բան էր տեսնում: Միայն թե Քսարիսի, ուժեղ ու վճռական մարդու, անբարյացակամությունն այլ կերպ էր արտահայտվում: Եթե Հաջինան ամեն մի առիթով խուսափում էր նավապետին հանդիպելուց, ապա Քսա- րիսը երբեք դեմ չէր լինի ընդհարվել նրա հետ ու «կողերը ջարդել», ինչ- պես ինքն էր ասում:

«Իհարկե, առայժմ ես դրա առիթը չունեմ,— մտածում էր Քսարի սը,— բայց գուցե թե առիթը ներկայանա»:

Միանգամայն հասկանալի է, որ «Կարիստայի» նավապետի նոր այս ցելությունը Էլիզունդոյին՝ չուրախացրեց նրա տնեցիներին: Ընդհակա- ռակը: Նրանք թեթևացած շունչ քաշեցին, երբ խորհրդավոր զրույցն ավարտվեց և Նիկոլաոս Ստարքոսը դուրս եկավ գրասենյակից ու զնաց դեզի նավահանգիստ:

Նրա գնալուց հետո մի ամբողջ ժամ Էլիլունդոն փակված մնաց առանձնասենյակում: Այստեղից ոչ մի ձայն չէր լսվում: Բայց ծերունին մեկընդմիշտ արգելել էր իր սենյակը մտնել առանց կանչի: Հայինան ու Քսարիոը շատ էին անհանգստացած երկարաձգվող տեսակցությունից:

Հանկարծ լսվեց զանգակի ձայնը, որ հնչում էր այնքան թույլ, կար. ծիս, ղանզահարողի ձեռքը դողում էր:

Կանչին հլու Քսարիսը հրեց դուռը, որն արդեն բացված էր, և մտավ բանկիրի առանձնասենյակը:

i ..

Էլիզունդոն նստել էր թիկնաթոռին կորացած, ինչպես ներքին տագ- նապալի պայքար ապրած մարդը: Նա բարձրացրեց գլուխը, նայեց Քսա- րիսին, ասես դժվարությամբ ճանաչելով նրան և, ձեռքով ճակատը` շփեա լով, սեղդված ձայնով հարցրեց.

Ո՞ւր է Հաջինան:

Քսարիը դլխով արեց ու դուրս եկավ: Մի րոպե անց աղջիկն արդեն կանգնած էր հոր առաջ: Առանց երկար նախաբանի, հայացքը չբարձ- րացնելով, խռովքից փոխված ձայնով, հայրը ասաց նրան.

տան Անրի դԱլբարեի հետ ամուսնանալուց:

Հաջինա՜... դու ստիպված ես... ստիպված ես հրաժարվել կապի-

- Ի՞նչ եք ասում, հա՛յր...— բացականչեց աղջիկը, որի սիրտի խոս

ցեց անսպասելի հարվածը:

Այդպես է հարկավոր, Հաջինա՛ — պնդեց Էլիզունդոն:

Լ

- Ասացեք ինձ, հա՛յր, ինչո՞ւ եք ետ վերցնում ձեր խոսքը,— հարց- րեց աղջիկը: Դուք գիտեք, ես սովորել եմ ամեն ինչում հնազանդվել

---

ձեզ, ես հիմա էլ չեմ առարկի... Բայց մի՞թե ինձ չեք ասի, թե ինչո՞ւ պիտի հրաժարվեմ Անրիի հետ ամուսնանալուց:

Որովհետև այդպես է ․պետք, Հաջինտ՛... Դու պետք է ամուսնած- նաս ուրիշի հետ,— անհասկանալի շշնջաց Էլիզունդոն

Բայց աղջիկը լսեց նրա խոսքը:

— Ուրիշի հե՞տ,— արտասանեց նա խոցված առաջինից ոչ պակաս դավան երկրորդ հարվածից:— Բայց ո՞վ է նա...

Նսվապետ Ստարքոսը:

Նրա հե՜տ... Այդ քարդու հետ...— ակամա պոկվեց Հաջինայի շրթունքներից, և նա բռնեց սեզանի ծայրից, որպեսզի վայր չընկնի: Հա, այդ դաժան վճռի դեմ իբրև բողոքի մի վերջին պոռթկում, նա

Հայր, այդ հրամանի մեջ, որ դուք տալիս եք թերևս սեփական կամքին հակառակ, ինձ համար ինչ-որ անհասկանալի բան կա: Դրա մեջ կա մի հանելուկ, որը դուք սիրտ չեք անում ասել ինձ:

Մի հարցնի ոչինչ,— գոչեց Էլիզուն դտն,— լսո՞ւմ ես, ոչինչ: Ոչի՞նչ... Լավ, հայրի՛կ... Հնազանդվելով ձեղ, ես կհրաժարվեմ Անրի դ’Ալբարեից, եթե նույնիսկ դա իմ կյանքը արժենա, բայց չեմ դառնա Նիկոլաոս Ստարքոսի կինը... Դուք չպե՛տք է հարկադրեք ին անել այդ

Այդպես է հարկավոր, Հաջինա՛,— կրկնեց Էլիզունդոն:

* — Բայց չէ՞ որ խոսքը իմ երջանկության մասին է,— դուրս թռավ աղջկա բերանից:

Եվ իմ պատվի:

. Կարո՞ղ է Էլիզունդոյի պատիվը բացի իրենից կախված լինի մեկ ։ ուտիջից,— հարցրեց Հաջինան։

- Այո, կարող է... Եվ այդ ուրիշը՝ Նիկոլաոս Ստարքոսն է:

Բանկիրը վեր կացավ բազկաթոռից, նրա սարսափահար հայացքը . հածում էր չորս կողմը, ղամքը ջղաձզորեն ցնցվում, կարծես նրան սպա՞ նում էր ինչ-որ մի հարված։

Տեսնելով հորը այդպիսի հուսահատության մեջ, Հաջինան տիրասլկ- տել իրեն և, իր բոլոր ուժերը հավաքելով, բացականչեց

— Լավ, հայրիկ... Ես կկատարեմ ձեր կամքը: Ասաց Հաջինան և իսկույն դուրս եկավ սենյակից:

Աղջկա կյանքը հավիտյան փշրված էր. բայց նա հասկացավ, որ մի ñսկալի դաղտնիք կա հոր և «Կարիստայի» նավապետի հարաբերու թյունների մեջ: Նա հասկացավ, որ բանկիրը գտնվում է այդ սրիկայի,

---

i

ձեռքերում... Նա հնազանդվեց, զոհեց իրեն... Այդ զոհողությունը պա հանջում էր ընտանիքի պատիվը:

Գրեթե ուշակորույս աղջիկն ընկավ Քարիսի ձեռքերի վրա: Սա Հա- ջենային տարավ իր սենյակը: Այնտեղ աղջիկը նրան պատւեց այն ամե- նց, ինչ կատարվել էր և ինչին որ ստիպված էր եղել համաձայնել, ծվ Քսարիսի ատելությունը Նիկոլաոս Ստարքոսի նկատմամբ կրկնապատկ- վեց:

Մի ժամ հետո Անրի դ’Ալբարեն, սովորականի նման, եկավ բանկիրի տուն: Աղախիններից մեկը, որին նա խնդրել էր հայտնել իր այցելության մասին, պատասխանեց, որ Հաջինան տանը չէ: Նա խնդրեց առաջնորդել իրեն բանկիրի մոտ... Բանկիրը չի կարող ընդունել նրան: Նա կամեցավ տեսնել Քսարիսին... Քսարիսն ինչ-որ տեղ է գնացել:

Անրի դ’Ալբարեն խիստ անհանգստացած վերադարձավ հյուրաս նոց: Երբեք նրա հետ այսպիսի բան չէր պատահել Էլիզունդոյի տանը: Նա վճռեց մի անգամ էլ գնալ այնտեղ և տանջալի անհանգստությամբ սպա սեց մինչև երեկո:

Ժամը վեցին նամակ բերեցին նրան: Ծրարի վրա նա ճանաչեց Էլի- ղունդոյի ձեռագիրը: Նամակում ընդամենը մի քանի տող էր գրված:

«Խնդրվում է պարոն Անրի դ’Ալբարեին իր նշանադրությունը բան- կիր Էլիզունդոյի դստեր հետ համարել չեղյալ: Նրա հետ առնչություն չունեցող պատճառներով, այդ ամուսնությունը չի կարող կայանալ, և պարոն Անրի դ’Ալբարեն, պետք է հուսալ, կբարեհաճի այլևս չայցելել բանկիրի տուն:

Էլիզունդ»»։

Մի պահ երիտասարդը ոչինչ չհասկացավ: Նա նորից կարդաց նա- մակը... Դա ապշեցրեց նրան: Ի՞նչ է կատաովել Էլիզունդոյի տանը: Ի՞նչն է այդպիսի անսպասելի փոփոխության պատճառը: Նախորդ օրը, երբ նրանց տանն էր, այնտեղ հարսանիքի պատրաստություն էին տեսնում: Բանկիրը վարվում էր նրա հետ սովորականի նման, իսկ հարսնացուն նրանից սառչելու ոչ մի նշան ցույց չէր տալիս:

«Բայց չէ՞ որ նամակը ստորագրել է բանկիրը և ոչ թե Հաջինան,-- կրկնում էր նա ինքնիրեն։ Նամակն ուղարկել է Էլիզունդոն: Ո՛չ, դուստ- րը չի իմացել և չի իմանում հոր վճռի մասին... Նա առանց աղջկա դի տության է ետ վերցրել իր խոսքը... Ինչո՞ւ... Ես ոչ մի առիթ չեմ տվել... 0՜, ես կպարզեմ, թե ինչ արգելքներ են կանգնել իմ և Հաջինայի միջև»: Եվ քանի որ այսուհետև բանկիրի տան դռները փակ էին նրա առաջ, Անրին լրեց Էլիզունդոյին, որ ինքն իրավասու է համարում իմանալ մերժե

---

ման պատճառը, որ հայտարարվել էր դրեթե հարսանիքի նախօրյակին: Նամակը մնաց անպատասխան: Նա ուղարկեց րկրորդ, երրորդ նս մակը, Համառ լռությունը շարունակվում էր:

Այղ ժամանակ Անրին գրեց Հաջինային. Նա աղաչում ` էր աղջկան հանուն իրենց սիրո լուր տալ իր մասին, եթե նույնիսկ նա չի ուզում այլևս իրեն տեսնել... Ոչ մի պատասխան:

Հնարսվոր է, որ նամակը չէր հասել ըստ պատկանելուն: Համե նայն դեպս, այդպես էր մտածում Անրի դ’Ալբարեն: Լավ ուսումնասիրած լինելով Հաջինայի բնավորությունը, նա չէր կարող կարծել, թե աղջիկը իր նամակին չէր պատասխանի:

Հուսահատված սպան առիթ էր փնտրում Քսարիսին հանդիպելու: Նա գիշեր-ցերեկ անցկացնում էր Ստրադա Ռեալեում: Ժամերով թափա- ռում էր բանկիրի տան շուրջը. ապարդյուն: Ենթարկվելով տիրոջ հրա- մանին, գուցե և զիջելով Հաջինայի խնդրանքին, Քսարիսը չէր երևում փողոցում:

Այսպես, ապարդյուն ջանքերով անցավ երկու օր՝ հոկտեմբերի 24-ը և 25-ը: Անասելի շտով համակված Անրիին թվում էր, թե ինքը հասել է մարդկային տառապանքի վերջին սահմանին:

Նա սխալվում էր:

Հոկտեմբերի 26–ին քաղաքում տարածվեց մի լուր, որն ստիպեց նրան ավելի մեծ տառապանք ապրել:

Քիչ է, որ խափանվել էր իր հարսանիքը, սրի մասին արդեն գիտեր ողջ քաղաքը, պարզվեց, որ Հաջինա Էլիզունդոն այնուամենայնիվ ամուս- նանում է:

Անրին ոչնչացված էր: Հաջինան ուրիշի կինը պիտի դառնար:

Ես կպարզեմ, թե ո՛վ է նա,— գոչեց Անրին:— Եվ ով էլ որ լինի, չի՛ կարող խույս տալ ինձանից... Ես նրան ցույց կտամ... Ես կխոսե՛մ նրա հետ... Եվ նա ստիպված կլինի պատասխան տալ ինձ:

Սպան չհապաղեց իմանալ, թե ով է իր հակառակորդը: Անրին դա- րանակալեց նրան Հաջինայի տան մուտքի մոտ. սպասեց մինչև նրա դուրս գալը. հետևեց նրան մինչև նավահանգիստ, ուր պատնեշի մոտ նրան սպասում էր նավակը. տեսավ, թե ինչպես նավակը կանգնեց սակոլևայի մոտ, որը խարիսխ էր գցել կես կասելտով ափից հեռու:

Դա Նիկոլաոս Ստարքոսն էր, «Կարիստայի» նավապետը:

Այդ բոլորը տեղի էր ունենում հոկտեմբերի 27-ին: Ամենաճշգրիտ տեղեկություններ հավաքելով, Անրի դ’Ալբարեն իմացավ, որ Հաջինայի և

---

Նիկոլաոս Ստարքոսի հարսանիքը տեղի է ունենալու ամենամոտիկ օրե րին, որովհետև դրան նախապատրաստվում էին շատ փութով: Պսակա դոությունը տեղի էր ունենալու սուրբ Սպիրիդիոնի եկեղևցում, հոկտեմ բերի 30-ին, այսինքն այն օրը, որ սկզբում նշանակված էր իր՝ Անրի հարսանիքի համար: Միայն թե փեսացուն ինքը չի լինի: Պսակադրու թյան կդնա այդ նավապետը, որը աստված գիտե, թե որտեղից է եկել սնհայտ է, թե ուր է ուղևորվում:

Կատաղությունից գլուխը կորցրած, Անրի դ’Ալբարին վճռեց, ին դնով էլ լինի հանդիպել իր հակառակորդին, թեկուզ և զոհասեղանի մոտ, և մենամարտի հրավիրել նրան: Նրանց կդատի մահը, և եթե իրեն վիր ճակված է ընկնել Ստարքոսի ձեռքից, ոչի՜նչ, գոնե վերջ կտրվի այս ան տանելի դրությանը:

Իզուր նա կրկնում էր ինքն իրեն, որ այդ ամուսնությունը տեղի է ունենում Էլիզունդոյի կամքով: Զուր էր ներշնչում իրեն, որ հայրը իրա- վունք ունի տնօրինել Հաջինայի բախտը:

«Այո,

, բայց նա աղջկան բռնի է ամուսնացնում...-- առարկում էր նա ինքն իրեն։— Հաջինան պսակվում է հակառակ իր կամքի՛: Նա զո- հաբերո՞ւմ է իրեն»:

Հոկտեմբերի 28-ի ամբողջ օրը Անրի դԱլբարին Նիկոլաոս Ստար- քոսի հետ հանդիպելու հնարավորություն էր փնտրում: Սպասեց նրան նավահանգստի մոտ, գրասենյակի մուտքի մոտ: Իզուր: Եվս երկու օր, և տեղի կունենա այդ ատելի ամուսնությունը: Եվ սպան, առանց րոսլի կոլրցնելու, անում էր ամեն ինչ, որպեսզի մուտք գործի Հաջինայի մոտ, կամ երես առ երես հանդիպի Նիկոլաոս Ստարքոսին:

Բայց ամսի 29-ին, երեկոյան ժամը վեցին մոտ, կատարվեց միան- գամայն անակնկալ դեպք, որ ագաացրեց գործի լուծումը:

Կեսօրից հետո քաղաքում լուր տարածվեց, թե բանկիրը կաթված է ստացել:

Եվ իսկապես, երկու ժամ անց Էլիզունդոն վախճանվեց:

Ո Ւ Թ Ե Ր Ո Ր Դ Գ Լ Ո Ւ Խ

ՔՍԱՆ ՄԻԼԻՈՆ ԳՈՒՄԱՐ

Ոչ ոք չէր կարող կանխագուշակել, թե ինչ հետևանքներ կունենա բանկիրի մահը: Միանգամայն բնական է, որ իմանալով այդ, Անրի դ’Ալ- բարեն գոտեպնդվեց:- Համենայն դեպս, Հաջինայի հարսանիքը հետա

6. Ժյուլ Վեռն

---

ձըգվում էր: Համոզված, որ հոր մահը խոր վիշտ կպատճառի աղջկան, սպան անմիջապս ուղևորվեց: Ստրադա Ռեալի փողոցի վրա գտնվող տունը, բայց չկարողացավ տեսնել ո՛չ Հաջինային, ո՛չ Քսարիսին: Նրան ոչինչ չէր մնում անել, քան համբերությամբ սպասել,

«Եթե համաձայնելով ամուսնանալ Ստարքոսի հետ, Հաջինան հպա տակվել էր հոր կամբին, ապա այժմ, երբ սա չկա, այդ հարսանիքը տե ղի չի ունենա»:

Այդ դատողությունը զուրկ չէր բանականությունից: Իսկ սրան հա տևում էր մի եզրակացություն, եթե Անրի դԱլբարեի երաշխիքներն ավեր լանում էին, ապա Նիկոլաոս Ստարքոսինը՝ պակասում էին:

Եվ զարմանալի չէ, որ հենց հաջորդ օրը, Սկոպելոն «Կարիստայի» նավապետին կանչեց անկեղծ զրույցի այդ կարևոր իրադարձության ռիթով:

Էլիզունդոյի մահվան լուրը, որ ասեկոսների փոթորիկ էր բարձրաց րել քաղաքում, Ստարքոսին հասցրեց նրա օգնականը, որ հայտնվեց սակոլայի վրա, ինչպես միշտ, առավոտյան իննին:

Կարելի էր սպասել, որ առաջին իսկ բառերը լսելով Ստարքոսը կկատաղի. ամենևի՛ն: Նավապետը գիտեր զսպել իրեն և չէր սիրում վի ճել ակնհայտ բանի հետ:

Հա՜, ուրեմն Էլիզունդն մեռա՞վ,— կրկնեց: նա իր հարցը: Այո, մեռա

Ավելի շուտ ինքնասպան եղավ,— ավելացրեց Ստարքոսը կիսա- ձայն, կարծես ինքն իը: հետ առսելով

— Ո՛չ,— պատասխանեց․ Սկոպելոն որսալով նավապետի խոսքը,— ո՛ը Բժիշկները հաստատել են, որ մահը կաթվածից է...

- Հանկարծամահ:

- Գրեթե: Նա իսկույն կորցրել է գիտակցությունը և մինչև վերջին րոպեն չի ասել ոչ մի բառ:

Լավ է, որ այդպես եղավ, Սկոպե՛ լու

Այն էլ ինչպե՞ս, նավապետ, իսկ գլխավորը, Արկադիայի գործը

կարգի՞ն է, կարծեմ...

Միանգամայն,— պատասխանեց Ստարքոսը։— Մուրհակները նա զեղչել է և այժմ գերիների փողը մեր ձեռքում է:

Այո, գրողը տանի, ամեն ինչ ժամանակին գլուխ բերինք,— գո չեց Սկոպելոն:-։ Ուրեմն, նավապե՛տ, մի գործը կարգավորված է, իսկ մ յո՞սը...

- Մյո՞ւսը, - անվրդով հարցրեց նավապետը։— Ի՜նչ կա որ, դա էլ

---

կվերջանա, ինչպես որ պետք է: Ես չեմ ենթադրում ոչ մի բարդություն: Հաջինա լիզունդոն կկատարի մեռած հոր կամքը, այնպես ինչպես կկա տարեր կենդանության օրոք, նույն այդ պատճառներով:

րից:

Ուրեմն, նավապետ, դուք մտադիր չե՞ք ետ կանգնել ձեր խոս-

Ետ կանգնե՞լ,— բացականչեց Ստարքոսը,-ամեն տեսակի խոչըն- դոտ հաղթահարելու անսասան վճռականություն արտահայտող տոնով: Ասա, Սկոպելո, մի՞թե դու կարծում ես, թե կգտնվի աշխարհի երեսին մի մարդ, որ կհամաձայնի ձեռքը ետ քաշել այն պահին, երբ այդ ձեռքի մեջ պիտի լցվի քսա՜ն միլիոն:

Քսա՜ն միլիոն,— ժպտալով ու գլխով անելով, կրկնում էր Սկո- պելոն:— Այո, ես հենց այդքան էլ գնահատում էի մեր վաղեմի բարե- կամ Էլիզունդոյի կարողությունը:

Պատկառելի կապիտալ, հուսալի արժեթղթերով,— շարունա- կեց Նիկոլաոս Ստարքոսը,— ուզում ես հենց հիմա շրջանառության մեջ դիր...

Այն րոպեից, երբ դա կդառնա ձերը, նավապետ,— ընդհատեց, նրան Սկոպելոն,— առայժմ դրան տիրում է սիրունիկ Հաջինան...

Իսկ նա կդառնա իմը, վստահ եղիր, Սկոպելու Միայն իմ մի - «ոսքը, և հանգուցյալ բանկիրի անունը կխայտառակվի, իսկ նրա աղջը- կա մար հոր պատիվը հիմա էլ, թանկ է փողից: Բայց ես ոչինչ չեմ բացի, ստիպված չեմ լինի ոչինչ հրապարակել: Ես իմ կամքը թելադրեցի Էլիզունդոյին և այսուհետև կթելադրեմ Հաջինային: Նա ուրախությամբ իրրև օժիտ կբերի իր քսան միլիոնը Նիկոլաոս Ստարքոսին, իսկ եթե կասկածում ես, Սկոպելո, ուրեմն դու վատ ես ճանաչում «Կարիստայի» նավապետին:

Նիկոլաոս Ստարքոսը խոսում էր այնքան վստահ, որ նրա ոչ այն- քան` դյուրահավատ օգնականը հակվեց կարծելու, թե չնախատեսված իրադարձությունը չի խափանի, այլ միայն կհետաձգի նախատեսված

հարսանիքը:

Որքան կերկարեր ձգձգումը. ահա թե ինչն էր զբաղեցնում Սկոպե- լոյին, ասենք հենց իրեն՝ Ստարքոսին ևս, չնայած նա ոչ մեկին չէր խոս- տովանի այդ մասին: Հաջորդ օրը նա չհապաղեց գնալ մեծահարուստ բանկիրի թաղմանը, որը այնքան էլ շքեղ չէր ու ոչ էլ մարդաշատ: Այն- տեղ նա հանդիպեց Անրի դԱլբարեին: Երկուսն էլ մի քանի անգամ հաս յացքներ փոխանակեցին և այդքանը միայն:

Բանկիրի մահից հետո հինգ օր շարունակ «Կարիստայի» նավապես

---

տը ապարդյուն ջանքեր էր թափում Էլիզունդոյի տուն թափանցելու: Դրա- սենյակի դռները փակ էին բոլորի համար: Թվում էր, թե տանտիրոջ մտհվան հետ ամայացել էր ողջ տունը:

Ասենք, Անրի դ’Ալբարեի բախտն ավելի շռայլ չէր, քան նրա հակակ ռակորդինը: Նրան չէր հաջողվում պատասխան ստանալ Հաջինայից ոչ բանավոր, ո՛չ էլ գրավոր: Քանիցս նա հարց էր տվել իրեն, թև արդյոք աղջիկը չէ՞ր մեկնել Կորֆուից իր հավատարիմ պաշտպան Քսարիսի հետ, որը նույնպես ոչ մի տեղ չէր երևում:

Մինչդեռ «Կարիստայի» նավապետը ամենևին էլ միտք չուներ հրա ժարվել իր ծրագրից և ամենուրեք հաճույքով կրկնում էր, որ դրա իրա~ կանացումը հետաձգվում է միայն ժամանակավորապես: Շնորհիվ նրա հավաստիացումների ու Սկոպելոյի խորամանկությունների, շնորհիվ նը- րանց տարածած լուրերի, ոչ ոք չէր կասկածում, թե Հաջինայի ու Նիկո- լաոս Ստարքոսի ամուսնությունը տեղի չի ունենա: Միայն հարկավոր էր սպասել, որ անցնեն սգի օրերը, գուցե և, կարգի բերվեն բանկային տան դրամական զործերը:

Բոլորը գիտեին, որ Էլիզունդոն անսահման հարստություն ուներ: Ամբողջ թաղամասի ասեկոսեների ու քաղաքի բամբասանքների համա ձայն դա, իհարկե, հինգ անգամ մեծացել էր: Այո՛, պնդում էին, թե իբր բանկիրը թողել է ոչ պակաս, քան հարյուր միլիոն: Որքա՜ն հարուստ է մատաղահաս Հաջինան և ի՜նչ բախտավոր նրա նշանածը Նիկոլաոս Ստարքոսը: Կորֆուում, նրա երկու արվարձանում և նույնիսկ կղզու ամենահեռավոր գյուղերում, հենց միայն այդ մասին էին խոսում: Ստրա- դա Ռեալե փողոցը հրապուրում էր քաղաքի բոլոր ավարաներին: Ավելի հարմար բան չզտնելով, նրանք բավարարվում էին մտիկ տալով հռչա~ կավոր տանը, ուր լցվել ու կուտակվել էր այդքան փողը. չէ՞ որ այդ փողից այնքան քիչ էին ծախսում:

Հարստությունն, իսկապես որ հսկայական էր: Դա հասնում էր քսան միլիոնի և ամփոփվում էր, ինչպես Նիկոլաոս Ստարքոսն էր ասել իր օգնականին, ոչ թե հողային սեփականության, այլ հեշտ իրացվող արժեքների մեջ:

Այս բոլորը Քսարիսը, իսկ նրանից հետո նաև Հաջինան, իմացան Էլիզունդոյի մահից հետո՝ առաջին իսկ օրերին: Բայց աղջիկն իմացավ նաև այն, թե հայրը ինչ ճանասլարհով է դիզել իր հարստությունը: Քսա- րիսը, որ ինչ–որ չափով հասկանում էր բանկային գործարքներից, հան- գուցյալի թղթերն ու հաշվեգրքերը քրքրելիս հասկացել էր, թե ինչի վրա էր խարսխված Էլիզունդոյի ֆիրմայի ծաղկումը: Ծերունին, անկասկած, : 84 J

---

մտադրվել էր հետագայում ոչնչացնել այդ փաստաթղթերը, բայց մահը յա էր հասել անսպասելի: Ապացույցներն անհերքելի էին: Սրանք իրենք էին հոսում իրենց մասին:

Այժմ Հաջինան ու Քսարիսը շատ լավ էին հասկանում, թե բանկիրն ինչպես է ձեռք բերել այդ միլիոնները: Դրանց հետև կանգնած էր ստրկա- վաճառության ու հազարավոր խորտակված կյանքերի անարգանքը: Ահա թե ինչու էր Նիկոլաոս Ստարքոսը իր ձեռքում պահում Էլի- զունդոյին: Ծերունին նրա մեղսակիցն էր: «Կարիստայի» նավապետը կա- րող էր մ: հատիկ բառով պատվազրկել նրան, իսկ ինքը կորչել անհետ Ել լոության գնով նա հորից գնել էր աղջկան:

Սրիկա՜... Սրիկա՛...— գոչում էր Քսարիսը:

— Լսի՛ր,— կասեցնում էր նրան Հաջինան:

Եվ նա լռում էր, զգալով, որ իր խոսքը կարող է վերաբերել ոչ մի այն Նիկոլաոս Ստարքոսին:

Այսպես թե այնպես իրադրությունները Հաջինային ստիպում էին անհապաղ վճիռ կայացնել: Ընդհանուր շահի համար հարկավոր էր արա- գացնել գործի լուծումը:

Եվ ահա, Էլիզունդոյի մահից հետո, վեցերորդ օրը, երեկոյան յո- թին, Նիկոլաոս Ստարքոսը հանդիպեց Քսարիսին, որ սպասում էր նրան նավակայանում, սանդուղքի մոտ: Քսարիսը նավապետին առաջարկեց . անմիջապես հետևել իրեն դեպի բանկիրի տունը:

Չի կարելի ասել, թե հրավերը շատ սիրալիր էր հնչում: Քսարիսի հրավերն աչքի չէր ընկնում ո՛չ սիրալիրությամբ, ո՛չ էլ բարյացակա- մությամբ: Բայց Ստարքոսը նրանցից չէր, որոնց շփոթեցնում է այդ- պիսի չնչին մի բան, և նա շարժվեց Քսարիսի հետևից:

Հարևանները, տեսնելով, թե ինչպես Ստարքոսը մտնում է բանկիրի տուն, ուր մինչև այժմ համառորեն ոչ ոքի չէին ընդունում, վերջնականա- պես վճռեցին, որ հաջողությունը նրա կողմն է:

Նիկոլաոս Ստարքոսին տարան Էլիզունդոյի առանձնասենյակը, ուր նա տեսավ Հաջինային: Աղջիկը նստել էր բազմաթիվ թղթերով ու հաշ- վեգրքերով ծանրաբեռնված սեղանի հետևը։ Նավապետը հասկացավ, որ աղջիկն արդեն տեղյակ է հանգուցյալ հոր գործերին, և չսխալվեց: Բայց աղջիկը գիտե՞ր արդյոք բանկիրի և Արշիպելագի ծովահենների կապի - մասին՝ ահա թե ինչ հարց էր տալիս ինքն իրեն Ստարքոնը:

Ստարքոսի մտնելուն պես Հաջինան ոտքի կանգնեց, որ ազատում էր նրան Ստարքոսին նստելու առաջարկ անելու անհրաժեշտությունից, և Զսարիսին նշան արեց հեռանալ: Նա սգազգեստով էր: Չնայած տանջող

---

ՙանքնությունն իր հետքն էր թողել աղջկա խիստ դեմքին, բայց նրա հոգ- նած աչքերում կամք ու վճռականություն էր կարդացվում: Զգացվում էր, նա կարող է կատարելապես տիրապետել իրեն այդ խոսակցության ընթացքում, որ այնքան կարևոր էր բոլոր նրանց ճակատագրի համար ում վերաբերում էր:

Պատրաստ եմ ծառայել ձեզ, Հաջինա Էլիզունդո, — սկսեց նա։ վապետը։ Ինչո՞ւ եք կանչել ինձ:

Երկու պատճսռով, Նիկոլաս Ստարքոս,-- պատասխանեց աղջի կը։— Նախ և առաջ, ես ուզում եմ հայտարարել ձեզ, որ հրաժարվում եմ ամուսնությունից, որ, ինչպես գիտեք, հայրս էր փաթաթել իմ վչին: Իսկ ես,— սառնությամբ առարկեց Նիկոլաոս Ստարքոսը,–— կա րեմ մի րան միայն. հավանորեն Հաջինա Էլիզունդոն չի մտածել իր մերժ ման հետևանքների մասին:

րքոս,

Մտածել եմ,— պատտսխանեց աղջիկը,-- և դուք, կհասկանաք, թե որքան անսասան է իմ վճիռը, եթե ասեմ, որ ինձ հայտնի է, թե ինչ հարաբերություններ էին կապում Էլիղունդոյի գրասենյակը ձեղ և ձեզ նմանների հետ:

Աղջկա այս խոսքերից «Կարիստայի» նավասյետը մռայլվեց: Նա, իհարկե, սպասում էր, որ Հաջինան քաղաքավարի ձևով ետ կվերցնի իր խոսքը, բայց հույս ուներ կոտրել այդ դիմադրությունը բացելով ճշմարա տությունը նրա հոր՝ ծովահենների մեղսակցի մասին: Բայց պարզվում էր, որ Հաջինան ամ են ինչ գիտեր: Աղջիկը իլել էր նրանից ամենավը տահելի զենքը: Այնուամենայնիվ նա շարունակեց պայքարը:

Եվ այսպես,— ասաց նա հեգնանքով,— ձեզ հայտնի է Էլիզուն դոյի բանկային տան գաղտնիոը, և, դիտենալով այդ, դուք, այնուամե:- նայնիվ, համարձակվում եք ինձ հետ այդսլե՞ս խոսել:

Այո, համարձակվում եմ, դա իմ պարտքն է, և ես երբեք ձեղ հետ ուրիշ կերպ չեմ խոսի:

Այդ դեպքում պե՞տք է կարծել, արդյոք, որ Անրի դ’Ալբարեն... — Մի՛ խառնեք այս գործին Անրի ղ’Ալբարեի անունը,— բորրոքված ընդհատեց նրան Հաջինան:

Այնուհետև տիրապետելով իրեն և կամենալով վերջ դնել նման բնույ թի ամեն խոսակցության, ավելացրեց.

Դուք շատ լավ գիտեք, որ կապիտան դ՝ Ալբարեն երբեք չի գա- մաձայնի ամուսնանալ բանկիր Էլիզունդոյի աղջկա հետ

Որպիսի բծախնդրությո՞ւն:

Ո՛չ, օրինավորություն:

---

— Ի՞նչ եք ուզում ասել:

Այն, որ կարգին մարդը իր բախտը չի կապի ծովահենների բան կիրի դստեր հետ: Ո՛չ, նա կհրաժարվի անազնիվ ձևով ձեռք բերված հարստությունից:

Ինձ թվում է, թե մենք շեղվեցինք այն խնդրից, որ հարկավոր էր վճռել,— նկատեց Նիկոլաոս Ստարքոսը:

Ամեն ինչ վճռված է արդեն:

Թույլ տվեք նկատել, որ Հաջինա Էլիզունդոն պետք է ամուսնա- նար նավապետ Ստարքոսի և ոչ թե կապիտան դԱլբարհի հետ: Հոր մա- հը չպետք է փոխեր նրա մտադրությունը, ինչպես չի փոխել և իմը: Ես հնազանդվում էի հորս,- պաասսխանեց Հաջինան,— չիմա նալով, թե հանուն ինչի եմ զոհում ինձ Այժմ ես հասկացա, որ նա- զանդվելով նրան, ես փրկել եմ նրա պատիվը:

Իսկ եթե այդպես է...— սկսեց Ստարքոսը:

Ես գիտեմ,— Հաջինան չթողեց որ նա ավարտի խոսքը,— ես գի- տեմ, այդ ամենն սկսվել է ձեզնից, դուք եք հորս քաշել այդ նողկալի գործերի մեջ, ձեր օգնությամբ են կեղտոտ միլիոնները թափանցել նրա մինչև այդ անբիծ բանկային տունը: Ես գիտեմ, որ դուք նրան սպառնա- ցել եք հասարակական անարգանքով, եթե աղջկան չամուսնացնի ձեզ հետ: Մի՞թե, Նիկոլաոս Ստարքոս, դուք իսկապես կարող էիք մտածել, որ էս համաձայն եմ ձեր կինը դառնալ մեկ ուրիշ պատճառով, քան հորս կամքին ենթարկվելն էր:

Ենթադրենք, Հաջինա՛ Էլիզունդո, որ ես բան չունեմ ավելացնելու այն ամենին, ինչ արդեն հայտնի է ձեզ: Բայց եթե ձեր հոր կենդանու-- թյան օրոք դուք գնահատել եք նրա ազնիվ անունը, ապա այդ անունը հավանաբար ձեզ համար թանկ է մահից հետո ևս. իսկ եթե դուք վըճ- ռել եք խախտել ձեր խոսքը, որ տվել եք ինձ, այդ դեպքում ...

Այդ դեպքում դուք կբացեք ամեն ինչ...— բացականչեց աղջիկը այնպիսի արհամարհանքով ու ղզվանքով, որ կարմրության նման բան երևաց սրիկայի ճակատին:

Այո... ամե՛ն ինչ,— հաստատեց նա:

- Դուք այդ չեք անի, Նիկոլաո՛ս Ստարքոս:

Ինչո՞ւ համար:

– Դրանով դուք կմատնեք ինքներդ ձեզ:

Ի՜նձ: Միթե դուք կարծում եք, որ գործարքները տեղի են ունեցել իմ անունով: Չե՞ք կարծում, արդյոք, Հաջինա Էլիզունգո, որ Նիկոլաոս Ստարքոսը ավազակություն է անում Արշիպելագում և իբրև ստրուկներ

---

վաճառում ռազմագերիներին: Ո՞չ: Ես ամենևին ինձ չեմ վարկաբեկի ձոր հորը մերկացնելով, իսկ ես անպայման կմերկացնեմ նրան, եթե ինձ հարկադրեք:

Աղջիկը նայում էր ուղիղ ծովահենի դեմքին: Որքան էլ սարսափելի էր Ստարքոսի հայացքը, Հաջինան չխոնարհեց իր հպարտ ու ազնիվ աչքերը նրա առաջ:

Նիկոլա՜ոս Ստարքոս,— կրկին խոսեց նա,— ես կարող էի ձեզ զինաթափել մի խոսքով, որովհետև ո՛չ սերը, ո՛չ էլ համակրանքն են դըր~ դում ձեզ ինձ հետ ամուսնանալու: Դուք ուզում եք տիրելի իմ հոր հարստու- թյանը: Այո՛, ես կարող էի ասել՝ ձեզ հարկավոր են միայն իմ միլիոն- ները։ Ահա՛. Վերցրե՛ք և հեռացեք այստեղից, որպեսզի ես այլևս չտես- նեմ ձեզ.. Բայց ես այդպես չեմ ասի, Նիկոլաոս Ստարքոս... Իմ ժառան- գած հարստությունը ստահակի ձեռքը չի ընկնի... Ես դա կպահեմ ինձ մոտ... Եվ կտնօրինեմ ըստ իմ հայեցողության... Դուք երբեք չե՛ք տեսնի այդ հարստությունը... Իսկ այժմ դո՛ւրս այս սենյակից... Դո՛ւրս իմ տնից... Դո՛ւրս,,,

Գլուխը բարձր պահած, ձռքն առաջ պարզած, Հաջինան, կարծես, նղովում էր նավապետին, ինչպես մի քանի շաբաթ առաջ հայրական տան շեմքին նզովել էր նրան Անդրոնիկեն: Բայց եթե այն օրը Ստարքոսն ընկրկել էր մոր ահեղ ժեստի առաջ, տպա այս անգամ նա վճռականո- րեն քայլեց դեպի աղջիկը:

- Հաջինա՛ Էլիզունդո,— ցածրաձայն արտասանեց նա,— ինձ հարս կավո՛ր են այդ միլիոնները... Դրանք ինձ պետք են և ես կստանամ... ի՞նչ գնով էլ լինի:

Ո՛չ... Ավելի շուտ ես դրանք կոչնչացնեմ, ծո՜վը կնետեմ,— պա տասխանեց Հաջինան:

– Իսկ ես ասում եմ, որ կստանամ դրանք... Ես այդպե՛ս եմ ուզում: Նիկոլաոս Ստարքոսը հափշտակեց Հաջինայի ձեռքը: Նա կատաղու թյունից կորցրել էր իրեն: Աչքերը մթնել էին: Նա պատրաստ էր սպաս նել աղջկան:

Հաջինան մի ակնթարթում հասկացավ, թե ինչ է սպառնում իրեն. մեռնել: Ախ, մի՞թե դա միևնույն չէ այժմ: Մահը նրան ամենևին չէր վախեցնում: Բայց ուժեղ բնավորությունը հրամայում էր նրան այլ կերպ տնօրինել իր բախտը... Հաջինան կյանքի էր կոչում իրեն:

Քսա՜րիս,— ճչաց նա:

Դուռը բացվեց: Շեմքին հայտնվեց Քսարիսը: s Վռնդի՛ր այս մարդուն:

---

Ստարքոսը չհասցրեց ուշքի գալ, երբ հայտնվեց երկաթե ձեռքերում Նա խեղդվում էր. նա ջանում էր ինչ-որ բան ասել, գոռալ... Բայց դա նույնքան անհնար էր, որքան մամլակից ազատվելը: Եվ ահա ճմրթված, կիսախեղդ, նույնիսկ վիրավորանքից ոռնալու ուժ չունեցող ծովահենին դուրս շպրտեցին դռնից:

Քսարիսը նրան ողջերթ մաղթեց այսպես.

Ես կսպանեի քեզ, եթե նրա կամքը լիներ: Ես դա կանեմ, հենց որ Հաջինան հրամայի:

․ Եվ փակեց դուռը:

Փողոցն այդ ժամին արդեն ամայացել էր: Ոչ ոք չտեսավ, թե ինչ- պես Նիկոլաոս Ստարքոսին դուրս արին բանկիր Էլիզունդոյի տնից: Բայց փոխարենը բոլորը տեսան, որ նա մտավ այնտեղ. և դա միանգամայն բավական էր: Երբ Անրի դ’Ալբարեին հասավ այն լուրը, թե նրա ախոյա նին ընդունել են այնտեղ, ուր ինքը մուտք չուներ, սպան, ինչպես և բո- լորը, մտածեց, որ «Կարիստայի» նավապետը փեսացուի իրավունքով Երես առ երես տեսնվել է Հաջինայի հետ:

Ինչպիսի՜ հարված նրա համար... Ստարքոսին ընդունել են այն տա- նը, որ խստագույնս փակված էր նրա առաջ: Առաջին րոպեին նա քիչ էր մնում նզովի Հաջինային, և ո՛վ լիներ նրա տեղը, որ այլ կերպ վարվեր Բայց նրան հաջողվեց զսպել իր զայրույթը և չնայած ամեն ինչ, ըստ երևույթին, խոսում էր աղջկա դեմ, սերը հաղթեց զայրույթին:

Ո՛չ, ո՛չ...— բացականչեց նա:-- Անձնա՛ր է... Նա՜... և այդ մա՜րդը: Չի՛ կարող պատահել... Աներևակայելի՛ է:

Մինչդեռ Ստարքոսը, հակառակ իր սպառնալիքների, լավ խորհելով, վճռեց լռել: Նա մտածեց, որ դեռևս չարժե բացել հանգուցյալ բանկիրի գաղտնիքը: Դրանով նա իր ձեռքում կպահեր Հաջինային. չէ՞ որ նա միշտ էլ կհասցնի սևացնել Էլիզունդոյի հիշատակը, եթե այդ պահանջեն հան- գամանքները:

Այսպես վճռեցին նա և Սկոպելոն: Ստարքոսն առանց թաքցնելու պատմեց իր օգնականին, թե ինչով ավարտվեց Հաջինային արված իր այ ցելությունը: Սկոպելոն համաձայնեց նավապետի հետ և նկատեց, որ քանի որ գործերը վատ ընթացք են ընդունել, ապա ամենաճիշտը սպա սելն է, առանց որևէ բան հրապարակելու: Մեղսակիցներին ամենից շատ շփոթեցնում էր այն, որ աղջիկը չէր փորձել փողով գնել նրանց լռու թյունը: Ինչո՞վ բացատրել այդ: Անհասկանալի էր:

Մի քանի օր, մինչև նոյեմբերի 12-ը, Նիկոլաոս Ստարքոսը չհեռա- ցավ սակոլևայից: Նա մտմտում էր, միջոցներ հորինում, որ հասցներ

---

նրան` իր նպատակին: Ըստ որում նա հույսը գլխավորապես դնում էր հաջողության վրա, որը երբեք չէր դավաճանել Ստարքոսին նրա նող կալի ճանապարհին... Բայց այժմ նա իզուր էր հույս դնում դրա վրա:

Անրի դ’Ալբարեն ևս մեկուսացել էր: Իր երբեմնի հարսնացուին հանդիպելու փորձեր չէր անում այլևս, մտածելով որ դա ոչ մի արդյուն~ քի չի հասցնի: Եվ, այնուամենայնիվ, հույսը չէր կորցնում:

Նոյեմբերի տասներկուսի երեկոյան ` սպան մի նամակ ստացավ: Սիրտն ասում էր, որ դա Հաջինայից է: Նամակը բացելուն պես` նա` իս կույն նայեց ստորագրությանը, նախաղգացումը չէր խաբել նրան: Աղջկա ձեռքով գրված մի քանի տողն ասում էր.

«Անրի.

Հորս մահը վերադարձրեց ինձ իմ ազատությունը և, այնումենայ նիվ, դուք պետք է հրաժարվեք ինձնից: Բանկիր Էլիզունդոյի աղջիկը ար ժանի չէ ձեզ: Ես երբեք չեմ ամուսնանա սրիկա Նիկոլաոս Ստարքոսի հետ, բայց և չեմ կարող ձեր կինը լինել, ազնիվ մարդու կինը դառնալ: Ներեցեք ու մնացեք բարով:

Հաջինա Էլիզունդը»։ Նամակը կարդալուն պես, Անրի դ Ալբարեն առանց մտածնլու, նետվևց դեպի Ստրադա Ռեալե փողոցը...

Տունը փակված էր, լքված ու դատարկ, կարծես Հաջինան ու նրա հավատարիմ Քսարիսը ընղմիշտ հեռացել էին այդ տնից:

Է Ն Ն Ե Ր Ո Ր Դ ԳԼՈՒԽ

ԱՐՇԻՊԵԼԱԳԸ ԿՐԱԿԻ ՄԵՋ

Սքիո կղզին կամ, ինչպես որոշ ժամանակից ի վեր ասում են Քիռսը, գտնվում է Էգեյան ծովածոցից արևմուտք, Փոքր Ասիայի ափի մոտ: Հյուսիսից՝ Լեսբոս և հարավից՝ Սամոս կղզիների հետ նա մտնում է Ար- շիպելագի արևելյան մասում գտնվող Սպորադական կղզիների խմբի մեջ: Նրա պարագիծը չի անցնում հարյուր լյոից: Քիոս կղզու վրա բարձրանում է Պիլլինեյա (այժմ Էլիաս) լեռը, որ ծովի մակերևույթից բարձր է եր-

կու հազար հինգ հարյուր ոտնաչափ:

Կղզու կարևորագույն քաղաքներն են Վոլիսոսը, Պիտիսը, Դելփինիո- նը, Լևկոնիան, Կավկասան, բայց դրանց մեջ ամենախոշորը կղզու մայր րաքաղաքն է՝ Քիռսը: Այստեղ 1827 թվականի հոկտեմբերի 30-ին դըն-

---

դապես Ֆավյեի գլխավորությամբ ափ իջավ ոչ մեծ մի արշտվային զոս րաբանակ, որ ուներ կանոնավոր զորքի յոթ հարյուր զինվոր և երկու հարյուր հեծյալ, ինչպես նաև բնակիչների տված ռոճիկով ծառայող հա- ղար հինգ հարյուր զինվոր: Զորաբանակին տրված էր տասը հաուբից ե տասը թնդանոթ:

Նավարինի ճակատամարտից հետո եվրոսլական տերություններ: միջամ տությունը հունական հարցը դեռևս վերջնական լուծման չէր հաս ցըրել:- Իրականում Անգլիան, Ֆրանսիան և Ռուսաստանը ձգտում էին նոր թագավորությունը սահմանափակել այն վայրերով, ուր ծավալվել էր ասլստամբությունը: Հունական կառավարությունը, սակայն, չէր կարող համաձայնել դրան: Մայրցամաքային Հունաստանից բացի նա պահան- ջում էր նաև Կրետե և Քիոս կղզիները, որոնք անհրաժեշտ էին երկրի անկախությունն ապահովելու համար: Այդ պատճառով էլ, այն ժամանակ երբ Միսուլիսը կռվում էր Կրետեում, իսկ Դյուկան՝ մայր ցամաքում, Ֆավյեն մեր նշած օրը ափ իջավ Մավրոլիմենում՝ Քիոս կղզու վրա:

Դժվար չէ հասկանալ, թե ինչու էին հույներն այնպես ձգտում թուր քերից խլել այդ սքանչելի կղզին, Սպորադի մարգարիտը: Կղզու հիաս- քանչ կլիման՝ պարգևը լազուր երկնքի, որի հետ անզոր է մրցել Փոքր Ասիայի ամբողջ երկնակամարը, չգիտե ո՛չ կիզող տոթ, ո՛չ էլ խստաշունչ ցրտեր: Ծովային զեփյուռը Քիոսին զով է բերում, դարձնելով նրան Ար- շիպելագի կղղիներից ամենաբարեբերը: Այն հիմնի մեջ, որ վերագրում են Հոմերոսին, իսկ Քիոսը նրան համարում է իր որդիներից մեկը, պոէ տը կղզին կոչում է «հույժ արգավանդ»: Նրա տրևմտյան մասը հռչակա ված է ամենաընտիր գինիներով, որոնք կարող են մրցել հին աշխարհի լավագույն խմիչքների հետ, և մեղրով, որ չի զիջում Հիմեթի մեղրին: Ար:ելքում հասնում են նարինջ ու կիտրոն, որոնք բարձր են գնահատվում Արևմտյան Եվրոպայում: Հարավում աճում են մաստիքայի ծառի տար- բեր տեսակներ, որոնք երկրին տալիս են նրա մեծագույն հարստությու- նը՝ թանկարժեք խեժ, մաստիքա, որն այնքան լայնորեն օգտագործվում է արվեստի ասպարեզում և նույնիսկ բժշկության մեջ: Վերջապես, աստվածներից օրհնված այդ երկրում աճում են արմավենիներ, թզենի- ներ, նշի, նռան ու ձիթապտղի ծառեր, պտղատու ծառերի հիասքանչ տեսակներ, որոնք հանդիպում են Եվրոպայի հարավային շրջաններում:

Եվ այսպես, կառավարությունը ձգտում էր այդ կղզին ներգրավել նոր թագավորության կազմի մեջ: Ահա թե ինչու քաջարի Ֆավյեն, անտեսե- լով բոլոր տհաճությունները, որ պատճառում էին նույնիսկ նրանք, ում

---

Համար նա թափում էր իր արյունը, իր վրա վերցրեց կղզին նվաճելու նդիրը:

ML

Մինչդեռ այդ թվականի վերջին ամիսներին թուրքերը կողոպտում զազանություններ էին անում ամբողջ հելլենական թերակղզում և դա կատարվում էր Կապոդիստրիասի Նավպլիոն ժամանելուց քիչ առաջ: Այդ քաղաքական գործչի գալուստը վերջ պիտի դներ հույների մշտա- կան գժտություններին և իշխանությունը կենտրոնացներ մի ձեռքում: Կես տարի անց Ռուսաստանին վիճակվելու էր պատերազմ հայտարա.. րել սուլթանին, դրանով իսկ օժանդակելով նոր թագավորության կազմը վելուն, բայց առայժմ Իբրահիմը դեռ իր ձեռքում էր պահում Պելոպոնե սի միջին մասը և առափնյա քաղաքները: Ութ ամիս անց, 1828 թվակա նի հուլիսի վեցին, նա ստիպված էր իր զորքերը դուրս հանել ավերված երկրից, և նույն թվին, մինչև սեպտեմբեր ամիսը հունական հողում չէր մնացել այլևս ոչ մի եգիպտացի. բայց առայժմ նրանց վայրի հորդաները դեռևս ավերում էին Մորեան:

Քանի որ թուրքերն ու նրանց դաշնակիցները տիրում էին Պելոպո նեսի ու Կրետեի ծովափնյա մի քանի քաղաքները, զարմանտլի չէր, որ հարևան ծովերում վխտում էին ծովահենները: Եվ երբ նրանք ձախ հարձակվում էին այն առևտրանավերի վրա, որ գնում-գալիս էին կղզի- ների միջև, ապա այդ տեղի էր ունենում ոչ այն պատճառով, որ նրանց դադարել էին հետապնդել հունական նավատորմիղի հրամանատարներ՝ Միաուլիսը, Կանարիսը, և Ցամադոսը, պարզապես ծովահենները բադ- մաթիվ էին ու անդադրում, և այդ ափերի մոտ նավելը դարձել էր չա- փազանց վտանգավոր: Ամբողջ Արշիպելագը՝ Կրետեից մինչև Միթելի նա և Հռոդոսից մինչև Նեգրեսպոնտես՝ բռնված էր կրակով:

Բոլոր ազգերի թափթփուկներից կազմված ծովահենների հրոսա- խմբերը մանևրում էին նաև Քիոս կղզու շուրջը, օգնություն ցույց տա- լով փաշային, որ փակված էր բերդում, և որի պաշարումը, ամենասնա նպաստ պայմաններում, մտադիր էր սկսել գնդապետ Ֆավյեն:

Ընթերցողը հիշում է, որ Իոնական կղզիների խոշոր վաճառական- ները, Լևանտի ամբողջ ծովափի համար ստեղծված ընդհանուր դրությու- նից վախեցած, միավորվել ու սարքավորել էին մի կորվետ, որ նախար տեսված էր ծովահեններին հետապնդելու համար: Ահա թե ինչու հինգ շաբաթ առաջ «Սիֆանտա» նավը դուրս եկավ Կորֆուից Արշիսլելագի ջրերն ակոսելու համար: Երկու-երեք շահած ճակատամարտը, մի քանի կասկածելի նավերի գրավումը ամրապնդեցին համառ կերպով նպատա- կին հասնելու վճռականությունը, որ ուներ նավի անձնակազմը: Կորվե-

---

տը շատ անգամ էր հայտնվել Իպսարիի, Սքիրոսի, Քեոսի, Լիմնոսի, Փար րոսի, Սանտորինեի ափերին և նրա հրամանատար Ստրադենան կատարում, էր իր միսիան նույնքան խիզախորեն, որքան և հաջողակ: Նրան, սակայն, դեռևս չէր հաջողվել հանդիպել անորսալի Սակրատիֆին, որի հայտնվե- լը մշտապես ուղեկցվում էր ամենաարյունալի դատաստանով: Նրա մա- սին միշտ խոսում էին, բայց ոչ ոք նրան չէր տեսել:

Եվ այսպես, ոչ ավելի քան երկու շաբաթ առաջ, նոյեմբերի 13-ին «Սիֆանտան» երևաց Քիոսի մոտերքում: Այդ օրը նավահանգիստ էր բերվել «Սիֆանտայի» գրաված ծովահենական մի նավ և Ֆավյեն հապ- ճեպ դատ էր տեսնում նրա ավազակային անձնակազմի հետ:

- Բայց այդ ժամանակից ի վեր, կորվետից այլևս ոչ մի լուր չէր եղել: Ոչ ոք չէր կարող ասել, թե հիմա ո՞ր ափերի մոտ է հետապնդում ծովա- հեններին: Նույնիսկ հիմքեր կային անհանգստանալու: Իսկապես որ, մինչև այժմ իրարից մոտիկ այդ ծովերում, որ լեցուն էր կղզիներով և, հետևաբար՝ խարսխակայաններով, հազվադեպ էր եղել, որ մի որևէ նավ կորչեր աչքից:

Այսպիսի իրադրության մեջ, նոյեմբերի 27-ին, Կորֆուից մեկնելուց մի շաբաթ անց, Անրի դ’Ալբարեն ժամանեց Քիոս: Նա պատրաստվում էր միանալ իր նախկին հրամանատարին, որպեսզի շարունակի մարտըն- չել թուրքերի դեմ:

Հաջինա Էլիզունդոյի անհետանալը կայծակի պես շանթեց երի տասարդ սպային: Աղջիկը մերժեց Ստարքոսին իբրև չնչին ու իրեն ան- արժան մարդու, բայց նա հրաժարվեց նաև իր ընտրյալից, իրեն անար- ժան համարելով նրան: Ի՞նչ գաղտնիք է թաքնված այս բոլորի տակ: Որտե՞ղ փնտրել լուծումը: Արդյոք Հաջինայի կյանքի մե՞ջ, որ մինչև այժմ եղել էր այնպես պարզ ու մաքուր: Ոչ, իհարկե: Գուցն նրա հոր կյանքի մեջ: Բայց ի՞նչ ընդհանուր բան կար բանկիր Էլիզունդոյի և նա. վապետ Ստարքոսի միջև:

Ո՞վ կարող էր պատասխան տալ այս հարցերին: Բանկիրի տունը դատարկվել էր: Ըստ երևույթին Քսարիսը լքել էր այդ տունը աղջկա հետ միասին: Ոչ ոք ի վիճակի չէր օդնել Անրի դ’Ալրարեին Էլիզունդոյի ըն- տանիքի գաղտնիքի մեջ թափանցելու համար: Նա ստիպված էր հույսը դնել միայն իր վրա:

Եվ այն ժամանակ նրա գլխում մի միտք ծագեց. որոնել նրան Կորֆու քաղաքում, իսկ հետո նաև ամբողջ կղզում: Գուցե Հաջինան ապաստան է գտել մի որևէ մեկուսացած անկյունո՞ւմ: Իրոք որ, Կորֆուն լի է բազ- մաթիվ գյուղերով, ուր հեշտությամբ կարելի է հուսալի ապաստան

---

գտներ .Բեննիցա, Սանտա Դեկկա, Լևկիմմի և երկու տասնյակ ուրիշ գյուղեր, իբրև հուսալի պատսսլարան կծառայեն նրա համար, ով ուզե- նա թաքնվել մարդկանցից և ստիպել, որ մոռանան իրեն: Անրի գ’Ալբա- րեն դեսուդեն էր ընկնում բոլոր ճանապարհներին, ջանում էր նույնիսկ ամենափոքր գյուղերում գտնել աղջկա հետքը: Նա ոչինչ չհայտնաբերեց:

Ասենք, որոշ տվյալներ թույլ էին տալիս նրան կարծելու, որ Հաջ- նա Էլիզունդոն լքել է Կորֆուն: Կղզու հյուսիս-արևմտյան ծայրամաս Ալիպա ոչ մեծ նավահանգստում նրան հայտնեցին, որ վերջին ժամա- նակներս ծով էր գուրս եկել մի թեթև սպերոնարա, որը վերցրել է երկու ուղևոր. սրանց միջոցներով էլ գաղտնի վարձվել էր:

Բայց առայժմ դրանք շատ տարտամ լուրեր էին: Սակայն, որոշ փաստերի ու ամսաթվերի համընկնելը նոր երկյուղի առիթ տվին երի տասարդին:

Կորֆու վերադառնալով, նա իմացավ, որ սակոլևան և հեռացել է նավահանգստից: Եվ ամենատհաճ բանն այն էր, որ նավը ծով էր դուրս եկել այն օրը, երբ անհետացել էր Հաջինա Էլիղունդոն: Արդյոք կարելի էր կասլ տեսնել այս երկու իրադարձությունների մեջ: Երիտասարդ աղ- ջիկն ու Քսարիսը չե՞ն քաշվել արդյոք ինչ-որ թակարդի մեջ և բռնու- թյամբ տեղափոխվել: «Կարիստայի» նավապետի իշխանության տակ չէ՞ր արդյոք Հաջինան այժմ:

Այդ միտքը տանջում էր Անրի դ Ալբարեին: Բայց ի՞նչ ձեռնարկել: որտե՞ղ փնտրել Ստարքոսին, Ո՞վ է նա, այգ բախտախնդիրը: Հայտնի չէ որտեղից հայտնված և հայտնի չէ ուր մեկնած «Կարիստան» արդարև կարող էր կասկածելի նավերի կարզը դասվել: Սակայն, հենց որ երիա: տասարդ սպան տիրապետում էր ինքն իրեն, վճռականորեն հեռու էր վանում այդ միտքը: Քանի որ Հաջինա Էլիգունդոն իրեն . անարժան էր համարել Անրիին, քանի որ չէր կամեցել այլևս տեսնվել Անրիի ես, ամենաբնականը կլիներ ենթադրել, որ նա հեռացել է կամովին, Քսարի-. սի պաշտպանության նՖոքու

Բայց եթե բանն այդպես լիներ, ապա նա կարող էր գտնե՛լ աղջկան: Հնարավոր է, որ հայրենասիրական զգացումները դրդել էին Հաջինային մասնակցել այն պայքարին, տրը վճռում էր նրա հայրենիքի բախսը: Գու- ցե և կամեցել է անկախության համար մղվող պատերազմի գործին զո- հել այն հսկայական հարստությունը, որը տնօրինելու իրավունքն ուներ նաւ Ինչո՞ւ նա չպետք է հետևեր Բոբոլինայի, Մոգենայի, Անդրոնիկեի և ջատ ուրիշ հերոս կանանց օրինակին, որոնք անսահման հիացմունք էին պատճառում աղջկան:

i

---

Վերջնականապես համոզվելով, որ Հաջինա Էլիզունդոն այլևս Կոր- ֆուում չի, Անրի դ’Ալբարեն վճռեց նորից իր տեղը բռնել հունասերների բանակում: Գնդապետ Ֆավյեն իր զինվորների հետ գտնվում էր Քիոսում: Անրին վճռեց նրան միանալ: Լքելով հունական կղզիները, նա կտրեց անցավ Հյուսիսային Հունաստանը, Պատրասի և Լեպանտական ծովա- ծոցերը: Էգեյան ծոցում նավ ելավ և, դժվարությամբ խույս տալով Կիկ- լադների շրջակա ծովը ակոսող բազմաթիվ ծովահեններից, շուտով հա- սավ Քիոս:

Ֆավյեն երիտասարդ սպային ընդունեց այնպես սրտաբաց, որ վկա յում էր, թե որքան բարձր է գնահատում նրան: Քաջարի ռազմիկը նրա մեջ տեսնում էր ոչ միայն անձնվեր զինակից ընկերոջ, այլև հուսալի բա- րեկամի, որին կարող էր պատմել իր դառնությունները. իսկ դրանք ջիչ չէին: Արշավային զորաբանակի զգալի մասը կազմող վարձու զինվորների վրա կարգապահությունը, ցածր աշխատավարձը, որը նրանց անկանոն էին վճարում, իրենց՝ Քիոսի բնակիչների ստեղծած դժվարությունները... այս բոլորը բարդացնում ու դանդաղեցնում էին նրա ռազմական գոր ծողությունները:

Այնուամենայնիվ, Քիոսի բերդի պաշարումն սկսված էր: Անրի դ’Ալ- բարեն ժամանել էր ճիշտ ժամանակին, որպեսզի մասնակցի դրան: Դաշ- նակից տերությունները գնդապետ Ֆավյեին երկու անգամ կարգադրել էին դադարեցնել պաշարման նախապատրաստությունները, բայց, օգտվե լով հունական կառավարության բացարձակ օժանդակությունից, նա ան- տես էր առել այդ հրահանգները և անխռով շարունակում էր իր գործըւ

Շուտով պաշարումը փոխվեց բլոկադայի նման մի բանի, որը սա- կայն այնքան վատ էր կազմակեըպված, որ պաշարվածները միշտ հնա- րավորություն ունեին որևէ ձևով պարեն և ռազմամթերք ստանալ: Հնա- րավոր է, որ Ֆավյեն կարողանար տիրել բերդին, եթե նրա զորքը, որ օր օրի թուլանում էր քաղցից, ցրիվ չգար կղզում և չզբաղվեր կողոպուտով: Հենց այղ ժամանակ էր, որ հինգ նավից բաղկացած օսմանյան նավա- տորմիղին հաջողվեց ճեղքել-մտնել Քիոս նավահանգիստը, և օգնություն հասցնել թուրքերին՝ թվով երկու հազար հինգ հարյուր մարդ Ճիշտ է, ժամանակ անց, զնդապետ Ֆավյեին օգնելու համար ժամանեց Միաուլիսն իր նավախմբով, բայց արդեն շատ ուշ էր, և Ֆավյեն ստիպօ ված էր նահանջել:

որոշ

Հույն ծովակալին ուղեկցում էին մի քանի նավեր, որոնցով կամա վորներ էին եկել Քիոսի այդ որաբանակը համալրելու համար

Դրանց մեջ կար մի կին:

Թա

---

Անդրոնիկեն, որ մինչև վերջին ժամը մարտնչել էր Իբրահիմի զին- վորների դեմ Պելոպոնեսում, գտնվում էր ապստամբների շարքում պա տերազմի առաջին իսկ օրերից և կամենում էր մասնակցել դրան մինչև վերջ: Ահա թե ինչու էր նա եկել Քիոս, լի զոհվելու վճռականությամբ, եթե պահանջվեր զոհվելու այն կղզում, որ հույները ջանում էին միաց- նել իրենց նոր թադավորությանը: Նրան թվում էր, թե այդպիսով ինքը կփոխահատուցի այն չարիքի գիմաց, որ նրա որդին պատճառել էր երկ- րին 1822 թվականի զարհուրելի կոտորածի ժամանակ:

Դա կատարվել էր այն օրերին, երբ սուլթանը Քիոս կղզու նկատա մամբ արձակել էր մի սոսկալի դատավճիռ. կրակ, սուր և ստրկություն: Այդ դատավճռի իրագործումը հանձնարարվել էր կապուդան-փաշա Կա- րա-Ալիին: Նա արեց իր գործը: Նրա արյունախում հրոսակները խուժեա ցին կղզին: Բոլոր տասներկու տարեկանից վեր տղամարդկանց և քառա- սունից վեր կանանց անողորմ կերպով կոտորեցին: Կենդանի մնացած- ներին ստրկացրին և պետք է Զմյուռնիական ու բերբերյան շուկաներն ուղարկեին: Այսպես, երեսուն հազար թուրքի ձեռքով ամբողջ կղղին էրի մատնվեց և ողողվեց արյամբ. Քիոսա բնակիչներից քսաներեք հազարը սպանվեց, քառասունյոթ հազարը՝ գերեվարվեց:

Հենց այդ ժամանակ էր, որ Նիկոլաոս Ստարքոսը խառնվեց գործին: Նա ս նրա մեղսակիցները հրճվելով սպանություններով ու կողոպուտով, դարձան այդ խայտառակ սպանդի գլխավոր միջնորդները, որ մի ամբողջ կղզու բնակչությամբ պետք է հազեցներ թուրքերի անհագ քաղցը: Այ դավաճանի նավերը ծառայում էին բազմահազար դժբտխտների՝ Փոքր Ա- սիայի ու Աֆրիկայի ափերը փոխադրելու համար: Հենց այդ նողկալի գոր ծառնությունների ընթացքում էլ Նիկոլաոս Ստարքոսը կապեր ստեղծեց բանկիր Էլիզունդոյի հետ: Այստեղից էր հոսում այն հսկայական շահույ- թը, որի առյուծի բաժինն ընկնում էր Հաջինայի հոր ձեռքը:

Անդրոնիկեն շատ լավ գիտեր, թե ինչ մասնակցություն էր ունեցել Նիկոլաոս Ստարքոսը Քիոսի կոտորածին, թե նա ինչ դեո էր խաղացել այդ սոսկալի ողբերգության մեջ: Ահա թե ինչու նա այդպիսի հրամա- յական պահանջ էր զգում գալ այստեղ, ուր ամենադաժան նզովքը կթա- փեին գլխին, եթե իմանային, որ նա այդ սրիկայի մայրն է: Նրան թվում էր, որ կռվելով այս կղզում, թափելով իր արյունը Քիրսի բնակիչների համար, նա կարծես քավելու էր իր որդու մեղքերը:

Գալով Քիոս, մի գեղեցիկ օր Անդրոնիկեն անխուսափելիորեն պիտի հանդիպեր Անրի դ’Ալբարեին: Եվ իսկապես, զալուց մի քանի օր

Shinny

---

հունվարի 15-ին, նա հանկարծ հանդիպեց երիտասարդ սպային, որ փըր- կել էր նրա կյանքը Հայդարիի ճակատամարտում:

Կինը գրկաբաց նրա կողմը նետվեց և գոչեց.

Անրի դ’Ալբարե՛:

Անդրո՛նիկե, այդ դո՞ւք եք,— բացականչեց երիտասարդ սպան:— Դո՞ւք էլ եք այստեղ:

- Այո,— պատասխանեց նա:— Մի՞թե իմ տեղն այնտեղ չէ, ուր դն ջարունակվում է պայքարը կեղեքիչների դեմ:

Անդրոնիկե,— շարունակեց Անրի դ՚ Ալբարեն,— դուք կարող եք սլարտանալ ձեր երկրով: Դուք կարող եք հպարտանալ ձեզ հետ միա- սին Հունաստանը պաշտպանող նրա դուստրերով ու որդիներով: Եվս մի քիչ, և հունական հողի վրա չի մնա և ոչ մի թուրք զինվոր:

Ես ապավինել եմ դրան, Անրի՛ դ'Ալբարե, և աղոթում եմ աստա ծուն, որ կյանք տա՝ ապրեմ մինչև այդ օրը:

Եվ Անդրոնիկեն պատմեց իր կյանքը սկսած այն օրից, երբ Հայդա- րիի ճակատամարտից հետո նրանք բաժանվել էին, իր ճանապարհոր դության մասին դեպի հայրենի վայրերը՝ Մանի, որ նա կամեցել էր տեսնել վերջին անգամ, այնուհետև իր վերադարձի մասին այն բանակը, որ կռվում էր Պելոպոնեսում, և, վերջապես, Քիոս գալու մասին:

Անրի դ’Ալբարեն էլ իր հերթին հաղորդեց, թե ինչ պայմաններում է ինքը վերադարձել Կորֆու, պատմեց իր և բանկիր Էլիզունդոյի հարա- բերությունների մասին, իր խափանված հարսանիքի, Հաջինայի անհե- տանալու և այն մասին, որ դեռ հույս ունի գտնել նրան:

Անրի՛ դ’Ալբարե,— ասաց Անդրոնիկեն,— եթե դուք դեռևս չգի- տեք էլ, թե ինչ գաղտնիք է պարուրում այդ աղջկա կյանքը, հավատաս ցե՛ք, Հաջինան արժանի է ձեղ, այո՛: Դուք կհանդիպեք նրան և կլինեք երջանիկ, որին երկուսդ էլ արժանի եք:

Ասացեք ինձ, Անդրոնիկե,— հարցրեց Անրի դ’Ալբարեն,— դուք ծանոթ չե՞ք եղել, արդյոք, բանկիր Էլիզունդոյին:

Ո՛չ,— պատասխանեց Անդրոնիկեն:— Որտեղի՞ց պիտի ճանա- չնի նրան և ինչո՞ւ եք տալիս ինձ այդ հարցը:

Որովհետև հաճախ է պատահել, որ նրա ներկայությամբ տվել, եմ ձեր անունը,— պատասխանեց երիտասարդ սպան,— և դա տարօրի- նակ կերալով գրավել է նրա ուշադրությունը: Մի անգամ նա հարցրեց: ինձ, թե չգիտե՞մ, արդյոք, ինչ է պատահել ձեզ մեր անջատումից հետո: Ես ծանոթ չեմ նրան, Անրի դ’Ալբարե, ես երբեք չեմ էլ լսել բան- կիր Էլիզոնդոյի անունը:

7— Ժյուլ Վեռն

---

Այդ բոլորի մեջ կա մի գաղտնիք, որ ես չեմ․ կռահում և որն, ըստ երևույթին, չեմ էլ կռահի, որովհետև Էլիզունդոն `կենդանի չէ:

Անրի դ’Ալբարեն լռեց: Կորֆուի հիշողությունները հորձանք տվին րա մեջ: Նա նորից սկսեց միտք անել, թե ինչքա՜ն է տանջվել ---ու դեռ -ինչքա՜ն պիտի տանջվի․ առանց Հաջինայի:

Հետո նա դիմեց Անդրոնիկեին:

Ի՞նչ եք մտադիր անել պատերազմից հետո,— հարցրեց նա:

Այն ժամանակ, ատտծո ողորմածությամբ, ես հրաժեշտ կտա՝ք

այս աշխարհին, ուր տառապում եմ խղճի խայթից, քանի ղեռ ապրում

եմ,— պատասխանեց Անդրոնիկեն:

Խղճի խա՞յթ, դո՞ւք, Անդրոնիկե: Այո:

Նիկոլաոս Ստարքոսի մայրն ուզում `էր ասել, որ հենց իր կյանքը եղել է հանցագործություն, քանի որ ինքն աշխարհ է բերել այդպիսի որ դի:

Բայց հեռու վանելով այդ միտքը, նա շարունակեց.

Ինչ վերաբերում է ձեզ, Անրի դԱլբարե, ապա դուք երիտասարդ եք և աստված երկար կյանք կպարգևի ձեզ: Աշխատեցեք գտնել նրան, ում կորցրել եք, նրան, ով սիրում է ձեզ:

Այո, Անդրոնիկե, ես կփնտրեմ նրան ամենուրեք, ինչպես և այն ատելի ախոյանին, որ հայտնվեց, որպեսզի կանգնի մեր միջև:

Ո՞վ է այդ մարդը,— հարցրեց Անդրոնիկեն:

Ինչ-որ կասկածելի մի նավի նավապետ,— պատասխանեց Ան- րի դ՝Ալբարեն,— որը մեկնեց Կորֆուից Հաջինայի անհետանալուց ան~. . միջապես հետո:

Ի՞նչ է նրա անունը:

Նիկոլաոս Ստարքոս:

Նա՜...

Եվս մի բառ, և Անդրոնիկեի բերանից դուրս կթռչեր իր գաղտնիքը, կխոստովաներ, որ Նիկոլաոս Ստարքոսն իր որդին է:

Անրի դ’Ալբարեի անսպասելիորեն ասած այդ անունը սարսափ էր աղդում նրան: Որքան էլ որ ուժեղ էր Անդրոնիկեն, բայց նա սոսկալի դու- նատվեց: Եվ այդպես, չարիքը, որ հասցված էր երիտասարդ սպային, նրան, ով փրկել էր Անդրոնիկեին՝ վտանգի տակ դնելով սեփական կյան- քը, այդ չարիքը գալիս էր Նիկոլաոս Ստարքոսից:

Սակայն Անրի դ’Ալրարեի աչքից չվրիպեց այն տպավորությունը

---

սր. Անդրոնիկեի վրա գործեց Ստարքոսի անունը: Հասկանալի է, որ նա ցանկացավ իմանալ կնոջ հուզմունքի պատճառը:

Ի՞նչ պատահեց... Ի՞նչ եղավ ձեզ,— գոչեց նա:— Ինչո՞ւ այդպես շփոթվեցիք «Կարիստայի» նավապետի անունը լսելիս: Խոսեցե՛ք... Դե, խոսեցե՜ք: Ճանաչո՞ւմ եք այդ անունը կրող մարդուն:

Ո՛չ... Անրի դ’Ալբարե, ո՛չ,— պատասխանեց Անդրոնիկեն կերա կերուն ձայնով:

0՜, ես տեսնում եմ... Դուք ճանաչում եք նրան... Անդրո՛նիկե, աղաչում եմ ձեզ, ասացեք.. ո՞վ է այդ մարդը... ինչո՞վ է զբաղվում… որտե՞ղ է այժմ... որտե՞ղ կարող եմ հանդիպել նրան,

Չգիտե՛մ::

Ո՛չ, գիտեք.. նա ձեզ ծանոթ է, Անդրոնիկե, և դուք չեք ուղում խոստովանել... և այն էլ ո՞ւմ... ինձ: Գուցե մի հատիկ բառով դուք կկա րողանայիք օգնել ինձ գտնելու նրա հետքը... Գուցե.և. Հաջինայի հետքը... դուք հրաժարվում եք ասել:

և

Անրի՛ դԱլբարե,— վճռական ձայնով, պատասխանեց: Անդրոնի կեն.— ես ոչինչ չգիտեմ.... Ինձ հայտնի չէ, թե որտեղ է, այդ նավապե տը... Ես չևմ ճանաչում Նիկոլաոս Ստարքոսին:

Այս ասելով նա հեռացավ,, խորին հուզմունքի. մեջ թողնելով երի տասարդ։ սպային: Բայց այդ օրվանից` Անդրոնիկեին. հանդիպելու նրա բոլոր փորձերն անցնում էին ապարդյուն: Անկասկած, նա լքել էր Քիոսն ու վերադարձել մայր ցամաք: Անրի դ’Ալբարեն. ստիպված էր մի կողմ դնել նրան գտնելու բոլոր հույսերը

նում էր իր վախճանին առանց որևէ արդյունքի:

Մինչդեռ, գնդապետ Ֆավյեի նախաձեռնած ռազմարշավը մոտե-

ПL

Բանն այն` էր,, որ արշավային զորաբանակում. շուտով դասալքու- թյուն սկսվեց: Չնայած սպաների հորդորներին, ղինվորները, դասալիք էին դառնում և նավ նստելով, հեռանում կղզուց: Հրետանավորները, որոնց նվիրվածությանը վստահ էր Ֆավյեն, թողնում էին հրանոթներն հեռանում: Կարգապահության, այսպիսի անկման պայմաններում, որ համակել էր նույնիսկ լալագույն մարդկանց, նա թևաթափ էր լինում: Ստիպված եղան վերացնել, պաշարումն ու վերադառնալ Սիրա, որ- տեղից սկսել էին այդ չարաբաստիկ ռազմարշավը: Այստեղ, իբրև նրա հերոսական պայքարի պարգև, Ֆավյեին սպասում էին հանդիմանու թյուններ և անլուր ապերախտություն:

ից իր հրամանայրարի հետ միասին: Բայց Արշիպելագի ո՞ր մասերում Ինչ վերաբերում է Անրի դ'Ալբարեին, ապա նա վճռեց հեռանալ Քիոա

---

էր շարունակելու իր որոնումները: Առայժմ նա չգիտեր այդ. . երբ հան- կարծ անակնկալ մի իրադարձություն վերջ դրեց նրա տատանումներին: Հունաստան մեկնելու նախօրեին փոստը նրան մի նամակ հանձնեց: Կորնթոսի շտամպը կրող այդ նամակը, հասցեագրված Անրի դ’Ալ բարեին միայն հետևյալ լուրն էր պարունակում.

«Կորֆու նավահանգստին պատկանող «Սիֆանտա» կորվետի հրա- մանատարությունը ունի թափուր տեղ: Հաճո չէ՞ արդյոք, կապիտան Անրի դ’Ալբարեին զբաղեցնել այդ տեղը և շարունակել ռազմարշավը Մակրատիֆի և Արշիպելագի ծովահենների դեմ:

Մարտի սկզբին «Սիֆանտան» կմոտենա Անապոմերոն հրվանդա- նին, կղզու հյուսիսային մասում, և կորվետի մակույկը մշտապես կգտնը- վի Օրա ծովախորշում՝ հրվանդանի մոտ:

Թող կապիտան Անրի դ’Ալբարեն վարվի այնպես, ինչպես կթելադրի նրան պարտքի զգացումը»:

Ստորագրություն չկար: Ձեռագիրն անծանոթ էր: Ոչինչ չէր կարող գլխսը գցել երիտասարդ սպային, թե ումից էր այդ նամակը:

Համենայն դեպս, այդ նամակում լուր կար կորվետի մասին, որի մասին վաղուց ոչինչ չէր լսվել: Անրի դ’Ալբարեի համար առիթ էր ներ կայանում վերադառնալ ծովայինի իր մասնագիտությանը: Նա հնարա վորություն էր ստանում հետապնդել Սակրատիֆին, և եթե հաջողվի, ազատել Արշիպելագը նրանից, դրա հետ միասին հույս էր ծագում, և, դա իր ազդեցությունն էր թողնում նրա վճռի վրա, որ այդ ծովերում նա կհանդիպի Նիկոլաոս Ստարքոսին ու նրա սակոլևային:

Անրի դ’Ալբարեն անհապաղ վճռեց ընդունել հանելուկային նամակի, մեջ արված առաջարկը: Նա հրաժեշտ տվեց գնդապետ Ֆավյեին, որ մեկ նում էր Սիրա, ապա, վարձելով մի թեթև նավ, ուղևորվեց կղղու հյուս սիսային ծայրամասը:

Նավարկությունը երկար տևել չէր կարող, մանավանդ ցամաքից փչող հարավ-արևմտյան քամու առկայությամբ: Նավը թողեց անցավ Աննո- սոնի կղզու և Պամպակա հրվանդանի միջև ընկած Կոլոկինտոս նավ- հանգիստը: Անցնելով Պամպակա հրվանդանը, նավն ուղղվեց դեպի Օրա հրվանդանը և շարժվեց ափի երկարությամբ, նույնանուն ծովախորշը մտնելու մտադրությամբ:

Մարտի մեկին, կեսօրից հետո, Անրի դ’Ալբարեն ափ իջավ այդ ծր վախորշում:

Ժայռի ստորոտում նրան էր սպասում խարիսխ գցած նավակը: Բայ ծովում անշարժ կանգնած էր կորվետը:

---

Ես կապիտան Անրի դ’Ալբարեն եմ,— ասաց երիտասարդ սպան նավակը ղեկավարող նավաստուն:

Հաճելի կլինի՞ կապիտան դ’Ալբարեին մեկնել դեպի կորվետը: Անհապաղ:

Նավակը ափից հեռացավ: Երեք զույգ թիակներով շարժվող նավակը արագ կտրեց անցավ կորվետից նրան անջատող մեկ մղոն տարածու» թյունը:

Հազիվ էր Անրի դ’Ալբարեն «Սիֆանտային տախտակամած բարձ- րացել, լսվեց շչակի երկարաձիգ սուլոցը, հետո մեկը մյուսի հետևից դղրդացին թնդանոթի երեք համազարկ: Այն պահին, երբ երիտա- սարդ սպան ոտք դրեց տախտակամած, ամբողջ անձնակազմը, որ ջար- վել էր ինչպես զորահանդեսի ժամանակ, պատիվ տվեց նրան, իսկ բրի. զանկայի գաֆելի վրա փողփողաց Կորֆուի դրոշակը:

«Սիֆանտայի» հրամանատարի օգնականը առաջ եկավ և լռության մեջ պարզորոշ հնչող զիլ ձայնով ասաց.

«Սիֆանտայի» սպաներն ու նավաստիները երջանիկ են կորվետի վրա ողջունելու իրենց հրամանատար Անրի դ’Ալգարեին:

Տ Ա Ս Ն Ե Ր Ո Ր Դ Գ Լ Ո Ւ Խ

ՌԱԶՄԱՐՇԱՎ ԱՐՇԻՊԵԼԱԳՈՒՄ

Երկրորդ կարգի կորվետ «Սիֆանտան» իր մարտկոցում ուներ քսան- երկու քսանչորսֆունտանոց թնդանոթ, իսկ տախտակամածի վրա, այն ժամանակվա այդպիսի նավերի համար արտասովոր, վեց տասներկու- ֆունտանոց, կարոնագ: Հպարտորեն առաջ պարզված առաջացռուկն ու դեղեցիկ նավախելը, նավի իրանի բարձր, ջրի մակերևույթից վեր մնա- ցող մասը հնարավորություն էին տալիս նրան մրցելու ժամանակի լա- վագույն նավերի հետ: Առանց դժվարության, ամենամեծ արագությունը զարգացնելով, ունենալով սահուն նավեղրային ճոճումներ, ինչպես և Բոլոր լավ առագաստանավերը, «Սիֆանտան» հիանալի մանևրում էր կտրուկ բեյդևինդով և ուժեղ քամու ժամանակ կարող էր ընթանալ բո-- լոր առագաստները, մինչև իսկ բոմբրամսելները պարզած: Եթե կորվետի հրամանատարը խիզախ ծովագնաց լիներ, նա կարող էր նավի առա-

---

գաստայնությունից օգտվել առանց որևէ ռիսկի: «Սիֆանտան» պակաս կայունություն չուներ, քան ֆրեգատը: Նա ավելի շուտ կզրկվեր իր ռանա դոուտից, քան շուռ կգար բաց առագաստների պատճառով: Դա հնարա- վորություն էր տալիս նույնիսկ փոթորկի ժամանակ հասնել ամենամեծ արագության, որ տալիս էր հաջողության լուրջ հավանականություն Աո- շիպելագի ծովահենների այն վտանգավոր հետապնդման մեջ, որի հատ մար նախատեսել էին նավի տերերը:

Չնայած կորվետը ռազմական նավ չէր համարվում, որովհետև նս պետությանը չէր պատկանում, այլ մասնավոր անձանց, բայց նավը գտնվում էր ռազմական հրամանատարության ներքո: Նրա սպաներն ոս նավաստիները պատիվ կբերեին ֆրանսիական կամ միացյալ թագավո- րության լավագույն կորվետին: Սա ուներ մանևրելու նույն `մտությունը, նույն կարգապահությունը, ինչպես ծովում, այնպես էլ նավակայաննե րում: նսվի վրա չէր նկատվում անհնազանդություն, որ բնորոշ էր հայ- ճեպ սպառազինված նավերին, որոնց մեջ քաջությամբ աչքի ընկնող անձնակազմը միշտ չէ, որ համապատասխանում էր ռազմական տորմիղի նավի պահանջներին:

Կորվետի անձնակազմը բաղկացած էր երկու հարյուր հիսուն ոա. գուց. նրանց ուղիղ կեսը ֆրանսիացիներ էին՝ բրետոնցիներ և պրովան- սացիներ. ինչ վերաբերում է մնացածներին, ապա դրանք առավելապես անգլիացիներ էին, հույներ ու կորֆուցիներ: Նրանք բոլորը ծովային գործում փորձված և կռվում հուսալի մարդիկ էին, մի խոսքով մինչև ուղնուծուծը ծովայիններ, որոնց վրա կարելի էր լիակատար հույս դնել. նոր չէ, որ նրանք պիտի վարժվեին փորձություններին: Բնակարանապե տերը, բոցմանմատերն ու բոցմանները լավ էին ծառայում և հմուտ միջ- նորդներ էին սպաների ու նավաստիների միջև: Կորվետի հրամանատա- րական կազմի մեջ էին մտնում՝ ավագ սպան, չորս լեյտենանտ և ութ միչման, դարձյալ կորֆուցիներ, անգլիացիներ ու ֆրանսիացիներ: Փորձված նավաստի ավագ սպա կապիտան Թոդրոսը ամենայն մանրա- մասնով ուսումնասիրել էր Արշիպելագի ծովերը, որոնք կորվետը պետք է հետախուզեր մինչև ամենահեռավոր վայրերը: Դժվար թե գտնվեր մի կղզի, որ հայտնի չլիներ նրան իր բոլոր ծովախորշերով, ծոցերով ու ափի կտրվածքներով: Դժվար գտնվեր մի կղզյակ, որ հայտնաբերած չլի ներ նա իր նախորդ արշավանքների ժամանակ: Դժվար լինեին նավուղի- ներ, որոնց խորությունը դրոշմված չլիներ նրա հիշողության մեջ նույնի քան ստույգ, ինչպես քարտեզների վրա:

---

Այդ հիսնամյա սպան, ծագումով Հիդրա կղզու հույն, որ նախկի նում ծառայել էր Կանարիսի և Թոմազիսի ղեկավարությամբ, պետք է դառնար «Սիֆանտայի» հրամանատարի անգնահատելի օգնականը:

Իր արշավանքի առաջին մասը՝ Արշիպելագի ծովերում, կորվեո կատարել էր կապիտան Ստրադենի հրամանատարությամբ: Ինչպես աս- վել է, սկզբում նավարկությունն` ընթանում էր բավական հաջող: Խոր- տակված նավեր և գերառված ծովահեններ. այսպիսին էր հաջողակ սկիզ- բը: Բայց գործը գլուխ չեկավ առանց հրամանատարական և սպայական կազմի զգալի կորուստների: Եվ եթե երկար ժամանակ «Սիֆանտայից» ոչ մի լուր չկար, ապա պատճառն այն էր, որ փետրվարի 27-ին Լիմնոս կղզու դիմաց կորվետն ստիպված էր ճակատամարտ տալ ծովահենների ամբողջ նավատորմի դեմ:

Այդ ճակատամարտում «Սիֆանտան» կորցրեց ոչ միայն քառասուն սպանված ու վիրավոր, այլև իր հրամանատար Ստրադենին, որին արկը մահացու վիրավորել էր յուտի վրա գտնված պահին

Այդ ժամանակ կորվետի հրամանատարությունն ստանձնեց կապի տան Թոդրոսը. հաղթանակ տանելով այդ ճակատամարտում, նա «Ս{i- ֆանտան» տարավ Էգինայի նավահանգիստը նավիրանի ու ռանգոուտի անհետաձգսլի վերանորոգման համար:

Այստեղ, «Սիֆանտայի» ժամանելուց մի քանի օր հետո, ի զարմանս բոլորի, պարզվեց, որ կորվետը շատ բարձր գնով ձեռք է բերել Հռագու- զայի ինչ֊որ բանկիր, որի հավատարմատարը ներկայացավ Էգինա նա վային փաստաթղթերը ձևակերպելու: Այս բոլորը տեղի ունեցավ այն- քան անարգել, որ ոչ մի վեճի առիթ չտվեց. բոլոր ձևակերպությունները պահպանվելով հաստատվեց նաև, որ կորվետն այլևս չի պատկանում իր նախկին տերերին՝ կորֆուցի նավատերերին, որոնք նավի վաճառքից, բավական շահույթ ունեցան:

Եվ չնայած որ «Սիֆանտան» փոխեց նախկին տիրոջը, նպատակը, մնաց նույնը: Արշիպելազի ջրերը մաքրել այնտեղ վխտացող ավազակ ներից, ըստ հնարավորին հայրենիք վերադարձնել այն գերիներին, որոնց կհաջողվի ազատել, զենքը վար չդնել, քանի դեռ չէր ոչնչացվել ծովային ավազակներից ամենաղարհուրելին՝ ծովահեն Սակրատիֆը. առաջվա նման սա էր այն խնդիրը, որ առաջադրված էր «Սիֆանտային»: Վերանորոգման աշխատանքները ավարտելուց հետո հրամանատարի օգնականը` հրաման ստացավ ուղևորվել Քիրսի հյուսիսային ծովափը.

---

այնտեղ պետք է գտնվեր նոր նավապետը, որը կորվետի վրա պետք է դառնար «առաջինը աստծուց հետո»:

Հենց այդ ժամանակ Անրի դ’Ալբարեն ստացավ այն հակիրճ ուղեր- ձը, որով նրան հաղորդում էին, թե «Սիֆանտա» կորվետի հրամանա- տարական կազմում թափուր տեղ կա:

Ընթերցողին արդեն հայտնի է, որ նա ընդունեց առաջարկը, առանց կասկածելու, որ դեռևս չզբաղեցված այդ տեղը հրամանատարի պաշ տոնն էր: Սակայն, նա հենց նոր էր ոտք դրել տախտակամած, որ սպաս ներն ու նավաստիները նրա տնօրինությանը` հանձնեցին իրենց, իսկ թնդանոթի համազարկը ազդարարեց Կորֆուի դրոշակի բարձրացումը:

Բոլոր տեղեկությունները կորվետի մասին Անրի դ’Ալբարեն ստա- ցավ նավապետ Թոդրոսից: Այն փաստաթուղթը, ըստ որի նա կորվետի հրամանատարական կազմի մեջ էր մտնում, միանգամայն կարգին վի ճակում էր: Այսպիսով, երիտասարդ սպայի նշանակումը ոչ ոքի համար չէր կարող առարկելի լինել. ասենք, դա չէր էլ առարկվում: Կորվետի շատ սպաներ արդեն ճանաչում էին իրենց հրամանատարին: Նրանց` հայտնի էր, որ ունենալով նավապետ-լեյտենանտի կոչում, նա ամենա- երիտասարդ և միևնույն ժամանակ այդ կարգի ամենաաչքի ընկնող սպա ներից մեկն էր ֆրանսիական նավատորմում: Անկախության համար մղվող պայքարում ունեցած նրա մասնակցությունը արժանի համբավ էր բերել նրան: Ուստի և «Սիֆանտայի» վրա կատարված առաջին իսկ հանդիսավոր ստուգատեսից հետո, նրա անունը ամբողջ անձնակազմի շուրթերին էր:

Սպաներ և նավաստինե՛ր, — պարզ ու հասարակ ասաց Անրի դ'Ալբարեն,— ես զիտեմ, թե ինչ հանձնարարություն է վստահված «Սի ֆանտային»: Մենք կկատարենք դա մինչև վերջ, եթե հաճո լինի աստ ծուն: Հավերժ փա՜ռք իր դիրքում պատվով ընկած ձեր նախկին հրա- տանատարին: Վստահեցեք ինձ այնպես, ինչպես ես եմ վստահում ձեղ: Ազա՜ տ:

Հաջորդ օրը, մարտի երկուսին, բոլոր առագաստները բացած կոր վետը տեսադաշտից կորցրեց Քիոսի ափերը, ապա և կղղու վրա վեր խո- յացող Էլիսս լեռան գագաթը և ուղղություն վերցրեց դեսլի Արշիպելագի հյուսիսը:

Ծովայինի համար բավական է մի թռուցիկ հայացք և մի քանի ժամ- վա նավարկություն, որպեսզի գնահատի իր նավի առավելությունները: Փչում էր հյուսիս-արևմտյան ուժեղ քամի և հարկ չէր լինում հավաքել

---

առագաստները: Դրա շնորհիվ Անրի դ’Ալբարեն կարողացավ առաջին իսկ օրը ծանոթանալ կորվետի ծովագնաց հիասքանչ հատկանիշներին:

Նա կարող էր իր բրամառագաստը զիջել ուզածդ նավին, կարող է և քամու հանդիման պարզած գնալ, եթե հարկ լինի ներքևի առագաստ- ներից երկուսը հավաքել,— ասաց նրան. կապիտան Թոդրոսը:

Քաջարի ծովագնացի լեզվով այդ նշանակում է երկու բան. նախ և առաջ, որ ուրիշ ոչ մի առագաստանավ չէր կարող մրցել «Սիֆանտայի» հետ, այնուհետև, որ նրա ամուր ռանգոուտն ու դիմացկունությունը Ըն- րավորություն էին տալիս առագաստները պարզել այնպիսի մի եղանակի, որը ամեն մի ուրիշ նավի կստիպեր հավաքել՝ շուռ գալու վախից:

Ձախակողմյան հալսի բեյդեվինդով առաջ մղվելով, «Սիֆանտան» սլանում էր դեպի հյուսիս, արևելյան կողմում թողնելով Միթիլենեն, կամ Լեսբոսը՝ Արշիպելագի ամենամեծ կղզիներից մեկը:

Հաջորդ օրը կորվետն անցավ այդ կղզու դիմացով, ուր անկախու թյան համար մղվող պատերազմի հենց սկղբին, 1821 թվականին, հույս ները մեծ գերակշռություն էին ձեռք բերել թուրքերի նավատորմի համեր մատությամբ:

Ես այնտեղ էի մայիսին,— ասաց կապիտան Թոդրոսը. հրամա- նատար դ’Ալբարեին: Մեր յոթանասուն բրիգները հետապնդում էին թուրքական հինգ նավի, չորս ֆրեգատի և չորս կորվետի, որոնք թաքնը վել էին Միթիլենեի նավահանգստում: Դրանցից մեկը, որ ուներ յոթա նասունչորս թնդանոթ, լողում էր դեպի Կոստանդնուպոլիս օգնություն բերելու, բայց մեր ձեռքից չազատվեց. օդ ցնդեցրինք այդ նավը, հետն էլ ինը հարյուր հիսուն նավաստի: Հը՜մ։ Ես այնտեղ էի... Ես իմ ձեռքով կպցրի ծծումբով ու կուպրով թաթախված այն վերնաշապիկները, որ հագցրինք նավի իրանին: Լա՜վ, տա՜ք վերնաշապիկներ էին, նավապետ: Խորհուրդ կտայի ձեզ, հարմար առիթի դեպքում... մի խոսքով պարո- նայք ծովահենների համար:

Արժեր լսել կապիտան Թոդրոսին, երբ նա մեղմ հումորով նավաս- տիներին պատմում էր իր արկածները: Բայց «Սիֆանտայի» հրամանա- `տարի օգնականը պատմում էր զուտ ճշմարտությունը. նա իսկապես արել էր այն, ինչ որ պատմում էր, և այն էլ՝ փառավոր կերպով:

Կորվետի հրամանատարությունն ստանձնելով, Անրի դ’Այբարեն առանց պատճառի չէ, որ ուղղություն վերցրեց դեպի հյուսիս Քիոսից մեկնելուց մի քանի օր առաջ Լիմնոսի և Սամոթրակիայի մոտերքում կասկածելի նավեր էին երևացել, Լևանտական մի քանի առափնյա նա- վեր դրավվել և կողոպտվել էին հենց Եվրոպական Թուրքիայի ափերի մոտ:

---

Հնարավոր է, որ «Սիֆանտայից» համառորեն հետապնդվող ծովահեն- ները վճռել էին ժամանակավորապես թաքնվել Արշիպելագի հյուսիսա յին ջրերում: Նրանց կողմից դա միայն խոհեմություն էր:

Միթիլենեի ափերի մոտ չհաջողվեց ոչինչ հայտնաբերել: Այնտեղ կային մի քանի առևտրանավեր միայն, որոնք ազդանշաններ փոխանա 1 կեցին կորվետի հետ, որի հայտնվելը չէր կարող, չոգևորել նրանց անձ- նակազմերը:

Երկու շաբաթ շարունակ, մաքառելով խստաշունչ. եղանակի դեմ, որն այստեղ սկսվում է, օրահավասարի ժամանակ, «Սիֆանտան» բա րեսղճությամբ կատարում էր իր։ առաջադրանքը: Երբ ուժեղ փոթորիկը իրար հետևից հարձակվելով . նավի վրա. Անրի դ'Ալբարեին ստիպեց նվազեցնել առագաստները,․ նա. հնարավորություն ունեցավ, դատելու ինչպես կորվետի որակի,, այնպես էլ անձնակազմի հմտության մասին: Բայց ինքն էլ. իր հերթին կարողացավ. դրսևորել իրեն, արդարացնելով մանևրելու մեջ շատ հմուտ ճանաչվող; ֆրանսիական նավատորմի սպաս յության անունը: Ծովային մարտի տակտիկայի նրա փայլուն հասկա ցողությունը երևան եկավ ավելի ուշ: Ինչ վերաբերում էր նավապետի անձնական խիզախությանը, ապա այդ, ոչ ոքի մեջ կասկած չէր հարու ցում:

Այդ բարդ իրադրության մեջ երիտասարդ սպան երևաց. իբրև ան զուգական: մի հրամանատար: Նա ուներ կայուն բնավորություն,, հոգու մեծ ուժ, անդավաճան սառնասրտություն և կարողանում էր ոչ միայն կանխատեսել, իրադարձությունները, այլև ճիշտ վճիռ ընդունել: Կարճ ասած, նա իսկական ծովային էր, և սրանով ասված է ամեն ինչ:

Մաբտի երկրորդ կեսին կորվետը, հետազոտում էր Լիմնոս կղզու ափերը: Էգեյան ծովի այդ հատվածի ամենամեծ կղզին ունի. տասնհինգ լյո երկարություն և հինգ-վեց լյու լայնություն: Ինչպես և հարևան Իմ բ-- րոս կղզին, նա բոլորովին չէր տուժել անկախության համար մղվող պա- տերազմից, բայց ծովահենները քանիցս հասել էին մինչև նավակայա- նը և գրավել առևտրական նավերը: Պաշարները լրացնելու համար. կոր. վետը խարիսխ գցեց Լիմնոսի նավահանգստում, ուր այդ պահին շատ նա- վեր էին խմբվել: Այն ժամանակ Լիմնոսում քիչ նավեր չէին կառուցվում, և եթե նոր նավերի կառուցումն անավարտ էին թողնում ծովահենների երկյուղից, ապա ավարտված նավերը նույն այդ պաոճառով չէին հեռա- նում նավահանգստից: Այդ պատճառով էլ նավերը խռնվել էին այստեղ: Այստեղ հրամանատար, դ’Ալբարեին հասած տեղեկությունները կա- րող էին ամրապնդել միայն դեպի Արշիպելագի հյուսիսային մասը նաչ

---

վելու մտադրությունը: Հրամանատարը և նրա սպաները շատ էին լսել Սակրատիֆի անունը:

Է՜հ,— գոչեց կապիտան Թոդրոսը:— Էլ համբերություն չմնաց երես առ երես հանդիպելու այդ սրիկային, որ գրեթե առասպելական է` թվում: Գոնե կհամոզվեմ, որ նա գոյություն ունի:

– Միթե կասկածո՞ւմ եք,— իսկույն հարցրեց ։Անրի դԱլբարեն: Խղճով ասած, հրամանատար,— պատասխանեց Թոդրասը,— եթե ուզեք իմ կարծիքն իմանալ, ես համարյա չեմ հավատում է մկրա տիֆի գոյությանը: Ո՞վ կարող է պարծենալ, որ տեսել է նրան։ Հնարա- վոր է, որ դա միայն մարտական մականուն է, որ հերթով ստանում են ծովահենների գլխավորները: Գիտե՞ք ինչ, ես կարծում եմ, որ այդ անունը կրողներից շատերն արդեն կախվել են ֆոկ-կայմի առագաստա- ձողից: Ասենք, - դա կարևոր չէ: Ամենից կարևորն այն անդամներին կա- խելն է, և այդ արվել է:

Թերևս, իրռք այդպես է, կապիտան - Թոդոս։— նկատեց Անրի դԱլբարեն:— Դա կարող է բացատրել ամենուրեք գտնվելու այն հանգա- մանքը, որ վերագրում են Սակրատիֆին:

Դուք իրավացի եք, հրամանատա՛ր — ավելացրեց ֆրանսիացի սպաներից մեկը:— Եթե, ինչպես ասում են, Սակրատիֆին միևնույն ժա- մանակ տեսել են տարբեր տեղերւմ, ուրեմն այդ անվան տակ, միաժ ժամանակ գործում են ծովահենների պարագլուխներից մի քանիսը:

Եվ այդպես են անում, որ հետքերից ավելի հիմնավոր շեղեն իրենց հետապնդող կարգին մարդկանց,— վրա բերեց կապիտան : Թոդոսը: Բայց ես`նորից եմ կրկնում, մի միջոց կա միայն, որպեսզի այդ անունը վերանա՝ բռնել և կախել նրանց, ովքեր կրում են այդ անունը․․․ և նուր նիսկ նրանց, ովքեր ուրիշ անուն են կրում: Այդ ժամանակ իսկական Սակրատիֆն էլ, եթե նա գոյություն ունի, չի ազատվի այն պարանից, որը վարուց նրա կարոտն է քաշում...

i

Իհարկե, կապիտան Թոդրոսն իրավացի էր. բայց գլխտվոր դժվար րությունը այդ անորսալի չարագործներին հայտնաբերելն էր:

Կապիտան Թոդրոս,— հարցրեց այնուհետև Անրի դ’Ալբարին, -- «Սիֆանտայի» նավարկության առաջին ամիսներին, կամ ձեր նախկին արշավանքների ժամանակ, չի հանդիպել արդյոք «Կարիստա» անու- նով հարյուր տոննա ջրածավալով սակոլևա:

- Ոչ մի անգամ,— պատասխանեց նա: ․

— Իսկ ձե՞զ, պարոնա՛յք,— ավելացրեց հրամանատտրը, դիմելով սպաներին:

---

Ոչ ոք չէր լսել սակոլևայի մասին, չնայած գրեթե բոլորը անկախու- թյան համար մղվող պատերազմի հենց սկզբից նավել էին Արշիպելագի ծովերում:

Չի՞ պատահել, որ լսեք «Կարիստայի» նավապետի՝ Ստարքոսի անունը,— համառորեն շարունակում էր հարցուփորձը Անրի դ’Ալբարին:

Այդ անունը բոլորովին անծանոթ էր կորվետի սպաներին: Սակայն, այստեղ զարմանալի ոչինչ չկար, քանի որ խոսքը վերաբերում էր ընդա- մենը մի սովորական առևտրական նավատիրոջ, որի նմանները Լևանտի նավահանգստներում հարյուրներով են պատահում:

Բայց Թոդրոսը աղոտ կերպով հիշում էր, որ ինքը կարծես թե Ստարի քոսի անունը լսել է Մեսսենայում, Արկադիա նավահանգստի կայաննե- րից մեկում: Այդ անունը պատկանում էր մաքսանենգությամբ ղբաղվող նավերից մեկի տիրոջը. նավեր, որոնք բերբերյան ափերն էին տեղա- փոխում թուրքական իշխանությունների վաճառած գերիներին:

Ասենք, դա երևի ուրիշ Ստարքոս էր,— ավելացրեց նա:— Նա. ինչպես ասում եք, սակոլևա ունի, իսկ սակոլևան - պիտանի չէ նման առևտրի համար:

զրույցը:

Իսկապես որ,— համաձայնեց Անրի դ’Ալբարեն և ընդհատեց

Բայց նա չէր կարող չմտածել Ստարքոսի մասին, քանի որ նրա մտքերը մշտապես վերադառնում էին երկու կանանց՝ Հաջինա Էլիզունդո- յի և Անդրոնիկեի անհասկանալի անհետացմանը: Այժմ այդ երկու անու նը միմյանցից անբաժան էին նրա հիշողության մեջ:

Մարտի քսանհինգին «Սիֆանտան» գտնվում էր Սամոթրակիա կղզու մոտ, Քիոսից վաթսուն լյո դեպի հյուսիս: Եթե հաշվի առնենք, թե որքան ժամանակ էր ծախսվել անցած ճանապարհի վրա, ապա պարզ կլինի, որ այդ կողմերում նա պետք է տնտղեր ամեն մի անկյունը: Եվ իսկապես, այնտեղ, ուր ծանծաղության պատճառով չէր` կարողանում անցնել կորվետը, հետախուզությունը նրա նավակներն էին անում: Բայց առայժմ բոլոր որոնումներն անցնում էին ապարդյուն:

Սամոթրակիա կղզին պատերազմի ժամանակ դաժան ավերածու- թյան էր ենթարկվել, և թուրքերը դեռևս իրենց ճնշման տակ էին պահում կղզին: Կարելի է ենթադրել, որ հարմար նավահանգստի բացակայության պատճառով ծովահենները հուսալի ապաստան էին գտել նյա բազմաթիվ ծովախորշերում: Կղզու վրա վեր է խոյանում ինգ-վեց հազար ոտնա- չափ բարձրության հասնող Սաոս լեռը. այդպիսի բարձրությունից. դի- տորդների համար դժվար չէր նկատել ամեն մի նավ, և իմաց տալ, եթե

I

---

նավը կասկածելի թվար: Այսպիսով վաղօրոք նախազգուշացված ծովա- ճենները հազար հնարավորություն ունեին թաքնվելու ավելի վաղ, քան նրանց ճանապարհը կփակվեր: Հավանաբար, հենց այդպես էր, որով- հետև այդ գրեթե ամայի ջրերում «Սիֆանտան» այդպես էլ չհանդիպեց ոչ մի նավի:

Դրանից հետո Անրի դ’Ալբարեն ուղղություն վերցրեց դեպի հյուսիս- արևմուտք, որպեսզի անցնի Թասոս կղզու մոտով, որ Սամոթրակիայից քսան լյո հեռավորության վրա էր: Կորվետն ստիպված էր խուսանավել՝ կռվելով հանդիպակաց ուժեղ քամու դեմ, բայց շուտով նա հայտնվեց ափամերձ վայրում, ուր ծովն ավելի հանդարտ էր և նավելու պայման- ներն ավելի բարենպաստ:

Որքա՜ն էին զանազանվում Արշիպելագի տարբեր կղզիների ճակա տագրերը: Այն ժամանակ, երբ Քիոսն ու Սամոթրակիան այնքան տա- ռապանք էին կրել թուրքերից, Թասոսը, Լիմնոսի և Իմբրոսի նման, տեղ- յակ էլ չէր, թե ինչ բան են ռազմական ընդհարումները: Թասոսի ամբողջ բնակչությունը կազմում են հույները, որ պահպանում են նահապետա կան բարքերը. տղամարդիկ ու կանայք արդուզարդի, հագուստի ու սած նըրվածքի մեջ մինչև այժմ պահպանել են անտիկ արվեստի ողջ նրբու թյունը: Թուրքական իշխանությունները, որոնց այդ կղզին ենթարկված է եղել դեռևս տասնհինգերորդ դարից, կարող էին ամենափոքր դիմադ րության իսկ չհանդիպելով, անարգել կողոպտել այն: Սակայն, ինչ-որ անբացատրելի արտոնության ուժով, և չնայած այն բանին, որ կղզու բնակիչների հարստությունն ինքնըստինքյան կարող էր գրգռել այդ ան պատկառ բարբարոսների` բուռն տենչանքը, Թասոս կղզին մինչև այդ մնացել էր անձեռնմխելի:

Եվ այնուամենայնիվ, եթե «Սիֆանտան» չգնար այնտեղ, կղզին, հավանաբար, ստիպված կլիներ զգալ թալանչիական հարձակման բոլոր սարսափները:

Բանն այն է, որ ապրիլի 2-ին Թասոսի հյուսիսում գտնվող նավա« հանգստին, որ մեր օրերում կոչվում է Պիրգոս, սպառնում էր ծովահեն. ների ներխուժումը: Կղզուն էին մոտեցել միստիկայի ու ժերմայի տիր պի ծովահենական հինգ-վեց նավ, որոնց ուղեկցում էր երկվեցյակ թըն- դանոթով սպառազինված բրիգանոինան: Ավազակների ափ իջնելը անա կասկած կհանգեցներ աղետի, որովհետև նրա բնակչությունը չունի կվի փորձ և դիմադրելու բավարար կարողություն:

Բայց հենց որ կորվետը հայտնվեց խարսխակայանում բրիգանտի- նայի մեծ առադաստակայմի վրա փողփողաց դրոշակը և ծովահենների

---

բոլոր նավերը շսրվեցին մարտական կարգով, որ արտասովոր հանգրգա նություն էր նրանց կողմից:

Չլինի՞ թե մտադիր են գրոհել մեզ վրա,— բացականչեց կապիս տան: Թոդոսը, որ կանգնած էր հրամանատարի կողքին՝ յուտի վրա: } — Գրոհե՞լ, թե պաշտպանվել,— նկատեց` Անրի դ՚ Ալբարեն, բա- վական զարմացած ծովահենների այդ վարքագծից:

Գրողը տանի: Ես սպասում էի, որ այդ ` սրիկաները` կփախչեն) բոլոր առագաստները պարզած::

Ընդհակառա՜կը, կապիտան, Թոդրոս, թող ընդդիմանան: Թող նույնիսկ, գրոհեն: Եթե փախուստի դիմեին, նրանցից մի քանիսին ան- կասկած կհաջողվեր դուրս պրծնել մեր ձեռքից: Կարգադրեցեք: ռաղմաս կան տագնապ հայտարարել:

Հրամանատարի կարգադրությունն անհապաղ` ի կատար

ածվեց: Թնդանոթները լցվեցին,. արկերը դրվեցին հրետանային սպասյակի` մոտ տախտակամածի հրանոթները մարտականորեն պատրաստ վիճակի դրվեցին,. նավաստիները ստացան զենք՝ հրացաններ; ատրճանակներ, աբորդային. կացիններ: Կայմահարթակի նավաստիները: պատրաստ« վեցին մանևրելու՝ ինչպես տեղում` ճակատամարտ տալու պարագայում, այնպես էլ փախստականներին: հետապնդելու դեպքում: Այդ` բոլորն ար-- վում էր այնպիսի արագությամբ ու ճջտությամբ․ ինչպես լինում է ռազ մանավի վրա:

Մինչ այդ կորվետը մոտենում էր. նավատորմին՝ հավասարապես պատրաստ. և հարձակման և հակահարվածի: Հրամանատարը մտադիր էր կրակ։ բացել բրիգանտինայի վրա և հյուրասիրել նրան մի համ աղար-- կով, որ կարողանար նավը հանել շարքից, իսկ: հետո` ընդհուպ մոտես.. նալով նրա մարդկանց աբորդաժի նետել:

I

փաս

Բայց. մբանգամ այն հավանական էր, որ ծովահենները, ձևանալով, թե մարտի են պատրաստվում, իրականում մտմտում են միայն խուստի մասին: Նրանց չհաջողվեց ավելի շուտ իրագործել այդ, որով հետև կորվետի հայտնվելը նրանց հանկարծակիի էր բերել և հիմա աը* դեն փակել էր նրանց նլքը դեպի բաց ծով: Միակ բանը, որ մնացել էր: դա խորամանկությամբ անցուղուց դուրս պրծնելու փորձն էր:

Առաջինը կրակ բացեց բրիգանտինան: Նրա հրանոթների` նշանա ռությունն այնպիսին էր, որ վնասեր կորվետի ռանգոուտը և զրկեր նրան գոնե մի կայմից: Եթե այդ նրան հաջողվեր, բրիգանտինայի համար: տո շատ ավելի հեշտ կլիներ փախուստ տալ իր հակառակորդից: Ռումբերը շաչեցին «Սիֆանտայի» տախտակամածին յոթ-ութ ոտ

---

նաչափ բարձր, տեղ-տեղ կտրեցին թոկերը, վնասեցին կառանները, ջար*լ . դուփշուր արին մեծ առագաստի և ներքին կայմերի միջև ընկած փայտե տախտակամածը և թեթևակի վիրավորեցին `երեք-չորս նավաստու: Մի խոսքով, լուրջ վնասներ չհասցրին:

Անրի դԱլբարեն ․ պատասխանեց ոչ անմիջապես: Նա հրամայեց ուղիղ նշանառությամբ կոակել բրիզանտինայի վրա, բայց աջ նավեզ– րից համազարկ տվեց այն ժամանակ միայն, երբ ցրվեց առաջին կրա- կոցների ծուխը:

Բրիդանտինայի երջանկությունն էր, որ նրա նավապետը, օգտվեր հ լով քամու ուղղությունից, կարողացավ սուսանավել և ընդամենը մի քա- նի արկ դիպան նավիրանին՝ ջրագծից վեր: Չնայած րրիդանտինայի վրա մի քանի մարդ սպանվեցին, այնուամենայնիվ, նա շարքից դուրս չեկավ: Սակայն, կորվետի արկերը, որոնք չէին վնասել բրիգանտինան, վուր չէին կորել: Գրեթե բոլոր արկերը մխրճվել էին միստիկայի ձախ նս վակողը, և նավն իսկույն սկսել էր լցվել ջրով:

Դիպա՜ն: Բրիգանտինային չհասան, բայց նրա ուղեկցին, այդ հին կալոշին դիպա՛ն,— գոչեցին «Սիֆանտայի» բաքի վրա կանգնած նավաստիները:

Գրազ եմ գալիս իմ բաժին գինով, որ հինգ րոպե հետո միստի~ կան կսուզվի:

Երե՛ք րոպեից:

Համաձա՛յն եմ: Թող քո գինին այնպես լցվի իմ կոկորդը, ինչպես ջուրն է լցվում ավազակային նավի ճեղքերը:

Սուզվո՜ւմ է. Սուզվո՜ւմ է:

- Մի տեսե՜ք: Արդեն կիսով չափ թաղվել է... Ջուրը ուր որ է կույ կտա դրան:

Ու բոլոր սատանայի ծնունդներին, որ ջուրն են նետվում ու փրկվում սղալով:

Է՛հ, ինչ արած, եթե նրանք գերադասում են թոկը ջրից, մենք չենք խանգարի:

Իսկապես որ միստիկան կամաց-կամաց ընկղմվում էր: Դրա հա մար էլ, քանի դեռ ջուրը չէր հասել նրա ֆալշբորտին, անձնակազմը նետվեց ջուրը, իրենց տորմիղի որևէ նավի հասնելու համ

uma

Սակայն ծովահենների նավերը միստիկայի փրկված մարդկանց հավաքելու ժամանակ չունեին: Այժմ նրանց միակ մտադրությունը փա-- խուստ տալն էր: Ահա թե ինչու այդ բոլոր դժբախտները . խեղղվեցին,

---

այնպես էլ չսպասելով, որ գոնե պարան նետեն նրանց, նավ բարձրաց- նելու համար:

Մինչ այդ «Սիֆանտան» տվեց երկրորդ համազարկը, որ շարքից հանեց ժերմա տիպի նավերից մեկը, որն անզգուշաբար նավեզրը դեմ էր արել կորվետին: Դա բավական էր նրան ոչնչացնելու համար: Շուտով ժերման աներևույթ դարձավ կրակի թանձր պատի հետևում, որ բռնկել էր նրա տախտակամածի վրա պայթած մի վեցյակ շիկացած արկերից:

Տեսնելով, թե ինչ բախտ վիճակվեց ժերմային, մյուս երկու փոքր նավերի վրա հասկացան, որ կորվետի թնդանոթներից փրկություն չեն գտնելու: Պարզ էր նաև, որ, փախուստի դիմելով, նրանք չեն կարող ճո ղոպրել արագընթաց նավից:

Դրա համար էլ բրիգանտինայի նավապետը իր մարդկանց փրկելու - Ըսմար ընդունեց միակ ճիշտ վճիռը: Նա բոլորին մեկտեղ Բավաքվելու ազդանշան տվեց: Մի քանի րոպե անց ծովահեններն արդեն բրիգանա տինայի վրա էին՝ շուտափույթ լքելով միստիկան ու ժերման, որոնք ի կույն ևն ալայթեցին:

Շնորհիվ այդ բանի բրիգանտինայի անձնակազմը, մի հարյուր մար- դուց բաղկացած համալրում ստանալով, ավելի նպաստավոր պայմաննե րի մեջ ընկավ աբորդաժային մարտն ընդունելու համար, եթե նրան չհա- ջողվեր հեռանալ:

Բայց, թեպետև նավի անձնակազմը թվով հավասարվել էր կորե տի անձնակազմին, նրա լավագույն ելքը մնում էր փախուստը: Ուստի և օրիգանտինայի նավապետն առանց տատանվելու վճռեց օգտվել նավի արագավարժությունից, թուրքական ափում պատսպարվելու համար Այնտեղ նա կարող էր վարպետորեն թաքնվել առափնյա ժայռերի մեջ, և դժվար թե կորվետին հաջողվեր հայտնաբերել ու հասնել նրան:

Քամին զգալիորեն ուժեղանում էր: Սակայն բրիգանտինան պարզել էր իր բոլոր առագաստները, մինչև իսկ տրյումսելը, և ռանգոուտը ջար- դելու վտանգին ենթարկելով, սկսեց հեռանալ «Սիֆանտայից»:

Դե, լա՜վ,— գոչեց կապիտան Թոդրոսը:— iս շատ կզարմանամ, եթե նա նույնպիսի երկար ոտքեր ունենա, ինչպես մեր կորովետը: Եվ նա շուռ եկավ հրամանատարի կողմը՝ սպասելով կարգադրու- թյան:

Սակայն այդ րոպեին Անոի դ'Ալբարնի ուշադրությունը բոլորովին այլ կողմ էր ուղղված: Նա այլևս չէր նայում բրիգանտինային: Հեռադի- տակը դեպի Թասոս դարձրած, նա հետևում էր` մի թեթև նավի, որը պեր- զում էր առագաստները, ջանալով հեռանալ նավահանգստից:

---

Դա սակոլևա էր։ Առաջ մղվելով բավական ուժեղ-նորդվեստի օգ նությամբ, որ նրան հնարավորություն էր տալիս բոլոր առագաստները պարզել, սակոլևան շարժվում էր դեպի նավահանգստի հարավային ել քը, որից նա հեջտությամբ. կանցներ շնորհիվ իր փոքր ջրածավալի: Ուշի-ուշով զննելով նավը, Անրի դ՝ Ալբարին հանկարծ իջեցրեց հե- ռադիտակը:

«Կարի՛ստան» է,— բացականչեց նա:

Ինչպե՜ս, նույն այն սակոլևան, որի մասին դուք մեզ ասե՞լ եք,- հարցրեց կապիտան Թոդրոսը:

Այո, նա՛ է. ես կհասնեմ ու կբռնեմ դրան․․․

Անրի դ՚ Ալբարեն չավարտեց խոսքը: Պարտքի զգացումը թույլ չէր տալիս նրան ընտրություն անել բազմաթիվ ծովահեններով լի բրիգան- տինայի ու «արիստայի» միջև, չնայած կասկածից վեր էր, որ նավը վարում էր Նիկոլաոս Ստարքոսը: Հրաժարվելով բրիգանտինային հետա- աընդելու մտքtց և շարժվելով ամենամեծ արագությամբ, նա անկաս կած կարող էր կտրել սակոլևայի ճանապարհը, կարող էր հասնել և գրա- վել նավը: Բայց այդ կնաշանակեր ընդհանուր շահը զոհել սեփական շա- հին: Նա չուներ այդ իրավունքը: Պարտքի զդացումը թելադրում էր նրան՝ առանց վայրկյան կորցնելու նետվել բրիգանտինայի հետևից, անել ամեն ինչ, գրավելու և ոչնչացնելու նրան. այդպես էլ վարվեց: Նա մի վերջին հայացք գցեց «Կարիստային», որը աներևակայելի արագությամբ հե- ռանում էր ազատ անցուղիով, և հրաման տվեց հետապնդել ծովահեն- ների նավը, որ շարժվում էր հակառակ ուղղությամբ:

Շուտով «Սիֆանտան» բոլոր առագաստները պարզած արագորեն սլացավ բրիգանտինայի հետևից: Նույն այդ ժամանակ նավաքթի թըն- դանոթները նշանառություն վերցրին դեպի ծովահենների նավը, և, ջա- նի որ երկու նավերն իրարից հեռու էին ոչ ավելի, քան կես մղոն, կորվե-

1.ը որոտաց:

Նրա խոսքն, ըստ երևույթին, բրիգանտինայի ճաշակով չէր: Դրա համար էլ քամու ուղղությամբ երկու րումբ թեքվելով, նա ճիգ էր անում խույս տալ հակառակորդից:

Բայց դրանից բան դուրս չեկավ:

«Սիֆանտայի» ղեկավարը մի քիչ շուռ տվեց ղեկը, և կորվետն իր հերթին շարժվեց ավելի շեշտակի:

Հետապնդումը շարունակվեց մի ժամի չափ: Կորվետը նկատելիո- րեն մոտեցել էր ծովահեններին, և կասկած չէր մնում, որ կհասնի նրանց

8 Ժյուլ Վեռն

---

մինչև գիշերը վրա հասնելը: Բայց երկու նավերի մենամարտին վիճակ ված էր այլ կերպ վերջանալ:

Սիֆանտայի» արկերից մեկը տապալեց բրիգանտինտի աջա կամը: հնավը իսկույն անշարժացավ տեղում և կորվեոին մնում էր մի տյն ընթանալ նախկին ուղղությամբ, որպեսզի քառորդ ժամ հետո հայտ- նըվեր րրիգանտինայի կողքին:

Եվ այդ ժամանակ լսվեց մի սարսափելի դղրդյուն: Մոտենալով մինչև կես կպբելտով, «Սիֆանտան» կրակ բացեց աջ նավակողի բոլոր հրանոթներից: Թվաց, թե շիկացած մետաղի այդ հսկայական հեղեղը վեր նետեց բրիգանտինան, համազարկը, սակայն, վնասել էր միայն նա- վի վերջրյա մասը, և նա չէր սուզվել:

ՙԲայց և այնպես, նավապետը, որի անձնակազմը խիստ նոսրացել էր այդ համազարկից հետո, հասկացավ, որ այլևս դիմադրել չի կարող, և դրոշը, իջեցրեց:

Մի ակնթարթում կորվետի նավակները մոտեցան բրիգանտինային ու վերցրին փոքրաթիվ փրկվածներին: Հրդեհված նավը այրվեց այնքան ժամանակ, մինչև կրակը հասավ նրա ջրագծին: Դրանից հետո նավը սուզվեց հորձանուտի մեջ:

«Սիֆանտան» բարի և օգտակար գործ արեց: Ով էր ղեկավարում ծովհենական նավատորմը, ինչպես էր անունը, որտեղ էր ծնվել, ով- քեր էին նրա նախնիները... այդպես էլ չհաջողվեց իմանալ, որովհետև ավաղակապետը կտրականապես հրաժարվեց պատասխանել իրեն տրված հարցերին: Ընկերներն էլ էին լռում: Միանգամայն հնարավոր էր, որ նրանք իսկապես ոչինչ չգիտեին իրենց պարագլխի անցյալի մասին, ինչ- լես հաճախ էր պատահում ծովահենների մեջ: Բայց որ նրանք ծովա- Բեններ էին, դա բնավ կասկած չէր հարուցում և նրանց հետ արագ դա տ «սև սնuեսան:

։ Մինչդեռ սակոչևայի հանկարծակի հայտնվելն ու անհայտանալը Անրի դ’Ալբարեին խորին մտահոգություն էր պատճառել: Այն իրադրու թյունը, որի ընթացքում նավը հեռացել` էր Թասոսից, ակամա կասկածի առիթ էր տալիս: Արդյո՞ք ուզում էր օգուտ քաղել կորվետի նախաձեռնած մարտից, որպեսզի ավելի ապահով թաքնվի, թե՞ վախենում էր երես առ եոես հանդիպել «Սիֆանտային», որը գուցե և ճանաչել էր իրեն: Օրինա- վոր առևտրանավը հանգիստ կկանգներ նավահանսստում, քանի որ ծո- վահենները այլ բան չէին ուզում, քան հեռանալ այնտեղից: Դրա փոխա- րեն «Կարիստան» շտապեց բարձրացնել խարիսխն ու ծով դուրս գալ ծո- վահենների ձեռըն ընկնելու վտանդին ենթարկվելով: Ոչինչ ավելի կասր

бы

---

կածելի չէր կարող լինել, քան այդ վարքագիծը, և հարց էր ծագում, դա ծովահենների գործակիցը չէ՞ր արդյոք:. - Ճիշտն ասած, հրամանս տաը դ'Ալբարեն ․ ամենևին չէր զարմանա,, իմանալով, որ Նիկոլաոս Ստարքոսը ծովահենների թվին է պատկանում: Դժբախտաբար, այժմ միայն պաս տահականությունը կարող էր կորվետին օգնել, որ գտնի սակոլևայի հետ քը: Վրա հասավ զիշերը, և «Սիֆանտան», սահելով դեպի հարավ: ոչ մի երաշիք չունւո, «Կարիստային» հանդիպելոււ: Այնպես որ, չնայած մեծ ափսոսանքին, որն զգում էր Անրի դ: Ալբարեն Նիկոլաս Ստարքոսին բռնելու: առիթը ձեռքից փախցնելու համար նա ստիպված էր հաշտվել այդ բանի հետ.. բայց դրա փոխարեն նա կատարել էր իր պարտքը: Թա- սոսի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտի արդյունքն էր ծովահենական հինգ ոչնչացված նավ այն դեպքում, երբ կորվետի անձնակազմը գրեթե կորուստ չէր ունեցել: Այդ մարտից, հետո Արշիպելագի հարավային ծո- վերում որոշ ժամանակ պետք է սաղաղություն տիրեր:

Տ Ա Ս Ն Մ Ե Կ Ե Ր Ո Ր Դ ԳԼՈՒԽ

ԱՆՊԱՏԱՍԽԱՆ ԱԶԴԱՆՇԱՆՆԵՐ

Թասոսի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտից, ութ օր անց, հետա- խուզելով. թուրքական ծովափի բոլոր ծոցերը Կավալայից մինչև Օրֆանո, «Սիֆանտան» կտրեց. անցավ: Կոնտեսսինյան ծովս ծոցը, այնուհետև Դեպրանոն հրվանդանից մինչև Պալիուրի հրվանդանը նա կտրեց անցալ Մոնտե Սանտո և Կասանդրա ծովածոցերը և, վերջապես, ապրիլի 15-ին սկսեց․ տեսադաշտից կորցնել Աթոս լեռան բարձունքները, որի ամենա- բարձր գագաթը ծովի մակերևույթից բարձր է գրեթե երկուհազար մետր:

Այդ վայրերում կորվետը չհանդիպեց ոչ մի կասկածելի նավի: Մի Քանի անգամ երևացին` թուրքական նավախմբեր, սակայն Կորֆուի` դրոշի ներքո լողացող «Սիֆանտան» հարկ` չհամարեց պատասխանել այդ նա- վերի ագդանշաններին, նավեր, որոնց «Սիֆանտայի» հրամանատարը ավելի հաճույքով թնդանոթի համազարկով կդիմավորեր, քան քաղաքա- վարի ողջույնով: Այլ կերպ էր վերաբերվում նա հունական առափնյա նավերին,․ որ հաղորդում էին շատ արժեքավոր տեղեկություններ:

i

Նման պարագաներում՝ ապրիլի 28-ին` հրամանատար` դ Ալբարեն տեղեկացավ մեծ կարևորություն ունեցող մի իրադարձության մասին, .Դաշնակից տերությունները վճիռ էին կայացրել գրավել ծովային ճանա-

---

պարհով Իբրահիմի զորքերին ուղարկվող բոլոր օժանդակ ուժերը։ Ավե լին, Ռուսաստանը պաշտոնապես պատերազմ էր հայտարարել սուլթա նին: Այսպիսով, Հունաստանի դրությունը գնալով բարելավվում էր և; չնայած դեռևս սպասվող բոլոր դժվարություններին, Հունաստանը `վստա- հորեն գնում էր դեպի իր անկախության հռչակումը:

Ապրիլի երեսունին կորվետը խորացավ Սալոնիկի ծովածոցում, հասնելով նրա ամենահեռավոր ափերին՝ իր երթուղու ծայրագույն կեր տին՝ Արշիպելագի հյուսիս-արևմտյան մասում: Առիթ եղավ հետապըն- դել ևս մի քանի ծովահենական նավերի՝ շեբեկաների, շնյավների ու պո- լակրաների, որոնց հաջողվեց հետապնդումից փրկություն գտնել միայն ափ նետվելով: Թեպետ նրանց անձնակազմերը մինչև վերջին մարդը չո չընչացվեցին, համենայն դեպս նավերը շարքից հանվեցին:

Այնուհետև «Սիֆանտան» նորից ուղղություն վերցրեց դեպի հարավ- արևելք, որպեսզի մանրազնին հետազոտի Սալոնիկի ծովածոցի հարա- վային ափերը: Բայց, ինչպես երևում է, ծովահեններն արդեն տագնապ էին բարձրացրել, որովհետև կորվետին չհանդիպեց ոչ մի ավազակային նավ, որի հետ պետք էր դատաստան տեսնել:

Հենց այդ ժամանակ նավի վրա տեղի ունեցավ տարօրինակ, ան-- բացատրելի մի դեպք:

Մայիսի 10-ի երեկոյան ժամը յոթին մոտ, մտնելով ընդհանուր նա- վասենյակը, որ զբաղեցնում էր «Սիֆանտայի» ամբողջ նավախելը, Անրի դ’Ալբարեն սեղանի վրա տեսավ ինչ-որ նամակ: Նա վերցրեց նա- մակը և, մոտեցնելով առաստաղի տակ ճոճվող լամպին, կարդաց նամա կի վրայի մակագրությունը:

Այդ մակագրությունն ասում էր.

«Բաց ծովում նավող «Սիֆանտա» կորվետի հրամանատար նավա- պետ Անրի դ’Ալբարեին»։

Ձեռագիրը ծանոթ թվաց երիտասարդ սպային: Դա հիշեցրեց Քիո- սում ստացած այն նամակը, որ հաղորդում էր, թե կորվետի անձնա կազմում թափուր տեղ կա:

Ահա թե ինչ էր բովանդակում այդ նամակը, որ այս անգամ հայ նըվել էր այնքան արտասովոր ձևով, առանց փոստի օգնության:

«Եթե հրամանատար դ Ալբարեն կհաճի Արշիպելագում իր ռազմա- շավի ծրագիրը մշակել այնպես, որ սեպտեմբերի առաջին շաբաթում հասնի Սկարպանտոյի ափերին, նա կվարվի հօզուտ ընդհանուրի բարե- րության, ինչպես և հօգուս վստահված գործի»:

---

Ո՛չ ամսաթիվ, ո՞չ ստորագրություն, ինչպես Քիոսում ստացված նամակն էր: Համեմատելով երկու նամակները, Անրի դ Ալրարեն հա- մողվեց, որ դրանք գրված են նույն ձեռքով:

Ինչպե՞ս բացատրել սա: Առաջին նամակը բերել էր փոստը: Ինչ վերաբերում էր երկրորդին, ապա դա սեղանին կարող էր դնել միայն նավում գտնվող մեկը: Ըստ երևույթին, այդ մարդը նամակը պահել էր իր մոտ նավարկության Aենց սկզբից, կամ թե ստացել էր «Սիֆան- տայի» վերջին կանգառներից մեկի ժամանակ: Ավելին, նամակի մասին խոսք անգամ չկար մի ժամ առաջ, երբ հրամանատարը դուրս եկավ ընդհանուր նավասենյակից և գնաց դեպի տախտակամածը՝ գիշերվա համար կարգադրություններ անելու: Այսպիսով, կասկած չկար, որ նա- մակը դրել էին սեղանին հազիվ մեկ ժամ առաջ:

Անրի դ’Ալբարեն զանգահարեց:

Ներս մտավ հերթապահը:

Որևէ մեկը մտե՞լ է այստեղ, մինչ ես տախտակամածի վրա էի, հարցրեց հրամանատարը:

– Ո՞չ, պարոն նավապետ,— պատասխանեց նավաստին:

Ո՞չ, Իսկ կարո՞ղ էր որևէ մեկը այստեղ մտնել այնպես, որ դու չնկատեիր:

Ո՛չ, պարոն նավապետ, ես ոչ մի վայրկյան չեմ հեռացել դռնից: - Լա՛վ:

Պատվի առնելով, նավաստին հեռացավ:

«Իսկապես որ անհավանական է թվում,— ասաց ինքնիրեն Անրի դ'Ալբարեն, — որ մեկնումեկը կարող էր այս դռնից աննկատ ներս մտնել: Բայց մի՞թե չէր կարելի մթնշաղի մեջ թափանցել դրսի սրահը և ներս մտնել ընդհանուր նավասենյակի լուսամուտներից մեկով»:

Անրի դ Ալբարեն ստուգեց տախտակամածի վրա բացվող լուսան- ցիկները: Սակայն, այստեղ ևս, ինչպես և իր նավասենյակում, դրանք փակվում էին ներսից և այդ անցքերից մեկով դրսից ներս թափանցելն անհնարին բան էր:

Այս բոլորն, ընդհանրապես, չէին կարող մազաչափ իսկ անհան- դըտացնել Անրի դ'Ալբարեին. նրան տիրել էր լոկ զարմանքի և բա վարարված հետաքրքրության այն զգացումը, որ ունենում են առեղծվա- ծի հանդիպելիս: Պարզ էր մի բան միայն, այսպես թե այնպես, անստո- րագիր նամակը եկել էր ստույգ հասցեով և հասցեատերն էր ոչ այլ որ, քան ինքը՝ «Սիֆանտայի» հրամանատարը:

Լավ խորհելով, Անրի դ՝Ալբարեն վճռեց կատարվածի մասին չասել

---

ոչ ոքի, նույնիսկ իր ավագ սպային: Դրանից ի՞նչ օգուտ Նրա խոր- հըրդավոր նամակագիրը, ով էլ որ լիներ, անկասկած, չէր բացահայտի իրեն:`

Բայց նավապետն ընդունե՞ց արդյոք նամակով հղված խորհուրդը: «Անտարակույս,— ասաց ինքն իրեն:— Նա, ով գրել էր ինձ առաջին անգամ, չէր խաբել ինձ, վստահեցնելով, որ «Սիֆանտայում» թափուր տեղ կա: Ինչո՞ւ պիտի խաբի երկրորդ նամակում, հրավիրելով Սկար պանտո կղզին սեպտեմբերի առաջին շաբաթը: Այո՛, ես կփոխեմ ռազմ. արշավի ծրագիրը և ճիշտ ժամկետին կլինեմ այնտեղ, որ ցույց է տրված:

Անրի դ՝Ալբարեն խնամքով ծալեց այդ նոր հրահանգը պարունակող նամակը, ապա հանելով քարտեզները, սկսեց վերանայել արշավանքի պլանը այն հաշվով, թե ինչպես ըստ հնարավորին լավ օգտագործի այն չորս ամիսը, որ մնում էր մինչև օգոստոսի վերջը:

-Սկարպանտո կղզին գտնվում էր հարավ-արևելքում, Արշիպեյագի հակառակ ծայրամասում, այսինքն ուղիղ գծով մոտավորապես հարյուր լյո հեռավորության վրա կորվետի այն ժամանակ գտնվելու վայրից: Այսպես, Անրի դ’Ալբարեի տրամադրության տակ կար բավական ժամա- նակ, հետախուզելու Մորեայի ափերը, ուր հաջողվում էր այնպես հեշ- տությամբ թաքնվել ծովահեններին, ինչպես և Կիկլադների կղզախում բը, որ յրված էր Էգեյան ծովածոցի մուտքից մինչև Կրետե կղզին:

Պետք է ասել, որ նշված ժամկետին Սկարպանտո ժամանելու անա հրաժեշտությունն աննշան չափով էր փոխում հրամանատար դ’Ալբարեի մշակած մարշրուտը: Նա կարող էր իրագործել այն ամենն, ինչ որ առաջ մտադրվել էր, ամենևին չկրճատելով իր ծրագիրը: Ուստի և, մայիսի 20-ին հետազոտելով Նեդրեպոնտեսից հյուսիս ընկած Պելերիս, Պեպես րի, Սարաքինոն և Սկանցուրա փոքր կղզիները, «Սիֆանտան» ուղևոր վեց հետախուզելու Սքիրոսի ափերը:

Սքիրոսը ամենանշանավորն է ինը կղզիներից կազմված այն խըմ- բի մեջ, որը հնադարյան մարդիկ ամենայն իրավամբ կարող էին դարձ. նել ինը մուսաների օթևանը: Նրա լավ պաշտպանված ընդարձակ, հիա- նալի խարսխակայաններով: Սբ. Գևորգ ` նավահանգստում կորվետի անձնակազմը կարող էր առանց դժվարության թարմ պարենի, ոչխարի մսի, ցորենի, գարու պաշար տեսնել, ինչպես նաև գնել մեծ քանակու .թյամբ գինի, որն այդ երկրի գլխավոր հարստություններից էր: Այդ կղզին, որ սերտորեն կապված էր Լիկոմեդեսի, Ոդիսևսի, Աքիլլեսի անուններով փառաբանված Տրոյական պատերազմի կիսառասպելական

---

իրադարձությունների հետ. շուտով մտնելու էր հունական նոր թագա- վորության կազմի՝ Էվբեյան թեմի մեջ:

Սքիրոսի ափերը մասնատված են բազմաթիվ ծոցերով ու խորշեա րով, ուր հեշտությամբ կարող էին ապաստան գտնել ծովահենները: Եվ Անրի ղ Ալբարեն կարգադրեց հետազոտել դրանք ամենայն մանրա- ղ մասնությամբ: Մինչ կորվետը` կղզուց մի քանի հանգույց հեռու ան շարժ կանդնած էր, նրա նավակները զննում էին ափերը, մինչև ամե- նավերջին անկյունները:.

Հետախուզությունը ոչ մի արդյունք չտվեց: Մեկուսացած այդ բ- լոր վայրերը դատարկ էին: Միակ տեղեկությունըջ որ հրամանատար դ Ալգարեին հաջողվեց ստանալ կղզու իշխանություններից, հետևյալն էր. մեկ ամիս առաջ ծովահենական դրոշի ներքո լողացող մի նավ այդ ափերում ` գրավել է, կողոպտել ու ոչնչացրել մի քանի առևտրանավ Այդ ավազակաբարո արարքը վերագրում էին տխրահռչակ Սակրատի-- ֆին: Սակայն ոչ ոք չէր կարող ասել,. թե ինչ հիմք ունեն այդ լուրերը, որովհետև լիակար անորոշություն էր տիրում` այն ամենում, ինչ վեր րաբերում էր այդ ծովահենին, ընդհուպ մինչև նրա գոյության փաստը: Տասնհինգ օր հետո կորվետը լքեց Սքիրոսի ջրերը։ Մայիսի վերջին նա մոտեցավ Էվբեա մեծ կղզուն, որ կոչվում է նաև Նեգրիպոնտես, և ավելի քան քառասուն լյո: երկայնքով ուշադիր զննեց կղզու բոլոր մաս ույցները։

Հայտնի է, որ այդ կղզին առաջին ապստամբներից մեկն էր` պա տերազմի հենց սկզբին՝ 1821 թվականին. բայց թուրքերը, - որ երկար ժամանակ նստել էին նեգրեպոնտոսի միջնարերդում և միաժամանակ ամրացել Քարիստոս բերդում, համառ դիմադրություն էին ցույց տա- լիս: Ապա Յուսուֆ, փաշայի զորքերի հաշվին` օգնություն ստանալով, նրանք ցրվեցին կղզում և սկսեցին իրենց` սովորական գազանություն- ները, մինչև որ հունական առաջնորդներից մեկը՝ Դիամանտիսը, 1823 թվականի սեպտեմբերին. առավ. դրա առաջը: Անսպասելի գրոհելով թուրք զինվորների վրա, մեծ մասին ոչնչացրեց, իսկ կենդանի մնացած- ները ստիպված եղան կտրել նեղուցն ու թաքնվել Թեսայիալում:

Բայց վերջին հաշվով գերազանցությունը մնաց թվական գերա-։ կշռություն ունեցող թուրքերի կողմը: Թուրքերին ջախջախելու այն ապարդյուն փորձերից հետո, որ 1826 թվականին ձեռնարկել էին գըն դապետ Ֆավյեն և հեծելավաշտի հրամանատար Ռենյո դե Սեն-Ժան- դ՝ Անժելին, թուրքերը վերջնականապես դարձան կղզու տերերը:

: Երբ «Սիֆանտան» անցնում էր Նեգրիպոնտեսի ափերի մոտով,

---

կղզին դեռևս նրանց տիրապետության տակ էր: Տախտակամածից Անրի դ` Ալբարեն կարող էր կրկին տեսնել թատերաբեմը այն արյունահեղ մարտերի, որոնց ինքը մասնակից էր եղել: Այժմ մարտերն այնտեղ դա- դարել էին և նոր թագավորության հռչակումից հետո Էվբեա կղզին, վաթսուն հազար բնակչությամբ, պետք է դառնար Հունաստանի նա- հանգներից մեկը:

Որքան էլ վտանգավոր էր հսկել այդ ջրերում՝ թուրքական առափ նյա մարտկոցներից գրեթե քթի տակ, կորվետը շարունակեց իր ընթաց քը և ոչնչացրեց ևս մոտ քսան ծովահենական նավ, որ պտտվում էին Էվբեայի շուրջը:

Այս ռազմարշավը զբաղեցրեց գրեթե ամբողջ հունիսը: Այնուհետև «Սիֆանտան» ուղևորվեց հարավ-արևելք: Այդ ամսի վերջին օրերին նա արդեն գտնվում էր Կիկլադյան կղզիներից առաջինի՝ Անդրոսի մոտ, որ Էվբեայի ծայրամասի մոտերքում էր. այդ հայրենասեր կղզու բնակիչ . ները թուրքական տիրապետության դեմ ապստամբել էին Իպսարոսի բնակչության հետ միաժամանակ:

Այստեղ հրամանատար դ'Ալբարեն անհրաժեշտ համարեց փոխել կորվետի ուղղությունը և ջուռ եկավ ուղիղ հարավ-արևմուտք, որպեսզի ոտենա Պելոպոնեսի ափերին: Հուլիսի 2-ին երևաց Զեյա, երբեմնի Քոս կամ Քոս կղզին, որի վրա բարձրանում է Էլի լեռան վեհաշուն գագաթը:

Մի քանի օր կորվետը խարիսխ գցած կանգնած էր Զեյա նավա- հանգստում, որ այդ ափերի լավագույն նավահանգիստներից մեկն էր: Անրի դ’Ալբարին և նրա սպաները այստեղ հանդիպեցին շատ քաջակո րով ղեացիների, որոնք կռվի առաջին տարիներին նրանց զինակից ըն- կերներն էին եղել: Ահա թե ինչու կորվետն այնքա՜ն գրկաբաց ընդունե- լություն գտավ: Բայց քանի որ ոչ մի ծովահենի մտքով չէր անցնի թաքնվել այդ կղզու ծովախորշերում, ուստի «Սիֆանտան» շուտով վերա սկսեց իր նավարկությունը և հուլիսի 5-ին շրջանցեց Ատտիկայի հարավ արևելյան վերջավորության վրա գտնվող Կոլոն հրվանդանը:

Շաբաթվա վերջին, հունական հողը՝ ընդհուպ մինչև Կորնթական պարանոցը մխրճվող Էգեյան ծոցը մտնելիս, կորվետի ընթացքը դան- դաղեցրեց քամու բացակայության պատճառով: Ստիպված էին հերթա պահել առանձնահատուկ ճշտապահությամբ: Սկսվեցին կատարյալ ան- հողմ օրեր, և «Սիֆանտան» անշարժ կանգնեց, թուլացած, կախ ընկած առագաստներով: Եթե այդ ամայի ջրերում կորվետին մոտենային ի հարյուր. նավակ, նրա բանը վատ կլիներ: Այդ պատճառով էլ «Սիֆն

---

տայի» անձնակազմը մշտապես պատրաստ էր հակահարվածի, և դա միանգամայն ճիշտ դիրքորոջում էր:

Եվ իսկապես, մի քանի անգամ կորվետին մոտեցան նավակներ, որոնց մարտական տրամադրությունները կասկածից վեր էին, սակայն նրանք սիրտ չէին անում ավելի մոտիկ տարածությունից մարտակոչ նետել նավի թնդանոթներին ու հրացաններին:

Հուլիսի տասին նորից փչեց հյուսիսային քամին, որ ճիշտ ժամա նակին էր, և «Սիֆանտան», անցնելով Դամալա քաղաքի մոտով, արագ ջրջանցեց Սքիլի հրվանդանը՝ Նավպլիոն ծովածոցի ելքի մոm:

Տասնմեկին նավը հայտնվեց Հիդրա կղզու, իսկ մեկ օր անց՝ Սահ ցիա կղզու մոտ: Հարկ չկա հիշեցնելու, թե անկախության համար մղվող պայքարում ինչ մասնակցություն էին ունեցել այս երկու կղզիների բնակիչները: Պատերազմի սկզբում Հիդրայի, Սպեցիայի և Իպսարոսի բնակիչներն ունեին երեք հարյուրից ավելի առևտրանավեր: Դրանք ռազմական նավեր դարձնելով, նրանք հաջողությամբ նետեցին թուր- քական նավատորմի դեմ: Այդ կղզիները օրրան են եղել Կոնդուրիոտիսի, Տոմբազիսի, Միաուլիսի, Օրլանդոսի և ազնվական ծագում ունեցող այլ մարդկանց, որ հայրենիքին իրենց պարտքը հատուցել են նախ հարըս- տությամբ, ապա և սեփական արյամբ: Այստեղից էին դուրս գալիս այն սոսկալի բրանդերները, որ շատ չանցած դարձան թուրքերի սարսափը: Ուստի և, չնայած ներքին գժտություններին, այս կղզիները երբեք չընօ կան կեղեքիչների կրնկի տակ:

Այն ժամանակ, երբ Անրի դ’Ալբարեն այցելեց այդ կղզիները, սրանք կամաց-կամաց դուրս էին գալիս պայքարից, որը հանդարտվում էր թե՛ մեկ, թե՛ մյուս կողմից: Մոտ էր այն ժամանակը, երբ նրանց վի- ճակվելու էր մտնել նոր թագավորության մեջ, կազմելով երկու թեմ՝ Կորնթոսի և Արգոլիսի նահանգներում:

Հուլիսի 20-ին կորվետը խարիսխ նետեց Սիրա կղզու Հերմոպոլիս նավահանգստում. կղզի, որ հայրենիքն էր հավատարիմ Էվմեոսի, որին այնքա՜ն բանաստեղծորեն գովերդել է Հոմերոսը: Այդ ժամանակները կղզին դեռևս ապաստան էր ծառայում բոլոր նրանց համար, ում թուր- քերը վտարում էին մայր ցամաքից: Սիրան, որի կաթոլիկ եպիսկոպոսը մշտապես գտնվում էր Ֆրանսիայի հովանավորության տակ, Անրի դ’Ալ- բարեի տնօրինությանը հանձնեց իր միջոցները: Իր հայրենիքի և ոչ մի

1 բրանդեր հրաձիգ նավ

---

նավահանգստում երիտասարդ հրամանատարը չէր հանդիպի ավելի

սրտագին ընդունելության:

Մի հանգամանք միայն մթագնեց այն ուրախությունը, որ նա ապրեց այդ ջրերում գտած ընդունելությունից. այն, որ նա երեք օր առաջ չէր ժամանել այստեղ։

Ֆրանսիական հյուպատոսի հետ ունեցած զրույցից պարզվեց, որ վաթսուն ժամ առաջ սակոլևա «Կարիստան», որ նավում էր. հունական դրոշի ներքո, դուրս էր եկել նավահանգստից: Դա թույլ էր տալիս են թադրել, որ ճողոպրելով Թասոս կղզու նավահանգստից այն ժամանակ, երբ կորվետը կռվում էր ծովահենների դեմ, նավը շարժվել էր դեպի Արա շիպելագի հարավային ափերը:

Բայց գուցե հայտնի՞ է, թե ուր է մեկնել նա,— իսկույն հարցա րեց Անրի դԱլբարևն

Դատելով` ըստ ինձ հասած լուրերի սակոլան, ըստ երևույթին, ուղևորվել է դեպի հարավ-արևելյան կղզիները, եթե ոչ Կրետեի մի որևէ նավահանգիստ։։

Դուք չե՞ք հանդիպել նրա նավապետին,

Ո՛չ հրամանատար:

տեղեկացավ սպան:

Իսկ չե՞ք լսել, թե ինչ է նրա անունը, Նիկոլաոս Ստարքո՞ս:- Չգիտեմ:

Որևէ հիմք կա՞ կասկածելու, որ սակոլան պատկանում ․ է Ար- շիպելագի այս մասում վխտացող ծովահենների նավատորմին:

ն բայց եթե դա այդպես լիներ,— պատասխանեց հյուպատոս սը,— ապա զարմանալի ոչինչ չկա, եթե նա ուղևորվել է Կրետեի կող մը, ուր շատ նավահանգիստներ դեռևս բաց են այդ սրիկաների համար:

դալ

Այդ նորությունը չէր կարող չհուզել «Սիֆանտայի» հրամանատա րին, ինչպես այն ամենը, ինչ ուղղակի կամ անուղղակի վերաբերում է Հաջինա Էլիզունդոյի անհետացմանը: Ի՜նչ անհաջողություն. այստեղ սակոլևայի մեկնելուց այնքան քիչ ժամանակ անց: Սակայն, եթե նա ուղևորվել է հարավ, գուցե թե կորվետին, որը նույնպես պիտի շարժվեր նույն ուղղությամբ, կհաջողվեր հասնել նրան: Այդ իսկ պատ- ճառով Անրի դ’Ալբարին, որն այնպես մոլեդնորեն ուզում էր երես առ երես հանդիպել Նիկոլաոս Ստարքոսին, հենց նույն երեկոյան, հուլիսի 21-ին դուրս եկավ Սիրայից: «Սիֆանտան» բարձրացրեց խարիսխը

---

թույլ քամու պայմաններում, որը ըստ ծանրաչափի ցուցմունքի, պետք է շուտով ուժեղանար:

Պետք է խոստովանել, որ երկու շաբաթ շարունակ կասլիտան դ'Ալբարին փնտրում էր սակոլևան ոչ պակաս եռանդով, քան ծովա- հեններին: Նրա պատկերացմամբ «Կարիստան» վճռականորեն արժանի էր նույն վերաբերմունքին, ինչ որ ծովահենները, և նույն պատճառներով: Եթե նրան ժպտար հաջողությունը, նա գիտեր թե ինչպե՞ս կվարվեր:

Սակայն, չնայած բոլոր որոնումներին, կորվետին չհաջողվեց գտնել սակոլևայի հետքը: Նաքսոսում, որի բոլոր նավահանգիստները մտավ «Սիֆանտն», «Կարիստան» կանգ չէր առել: Այդ կղզին շրջապատող կղզյակների ու ժայռերի մեջ կորվետի բախտն ավելի չբերեց, քան առաջ: Բացի այդ էլ, այստեղ ամենևին չհանդիպեցին ծովահենական նավեր, չնայած սովորաբար նրանք սիրով այցելում էին այս վայրերը: Չէ՞ որ կիկլադյան հարուստ կղզիների միջև աշխույժ առևտուր էր կատարվում, և շահելու հնարավորությունը, թվում է՝ պետք է առանձնապես–գրավեր ծովային ավազակներին:

Նույնպիսի անհաջողություն էր սպասում կորվետին Փարոս կղզու մոտ. սա Նաքսոսից բաժանվում էր յոթ մղոն լայնք ունեցող մի սով: - րական նեղուցով: Պարկիոս, Նավսոս, Սուրբ Մարիա, Ագուլա, Դիքո նավահանգիստները չէին արժանացել Նիկոլաոս Ստարքոսի այցելու- թյանը: Անկասկած Սիրայի հյուպատոսն իրավացի էր. սակոլևան ուղևորվել էր Կրետեի ափերի կայաններից մեկը:

Օգոստոսի իննին «Սիֆանտան» խարիսխ գցեց Միլոսի նավահան- գըստում: Այս կղզին, որ ծաղկում էր մինչև XVIII դարի կեսերը, աղ- քատացել էր հրաբխային ժայթքումների հետևանքով. այժմ նրա բուսա կան և կենդանական աշխարհը թունավորում են վնասակար գոլորշի~ ները, և Միլոսի բնակչությունը շարունակում էր կրճատվել:

Այստեղ ևս որոնումներն ապարդյուն անցան «Կարիստան չէր երևում, ավելին, չհաջողվեց հայտնաբերել ծովահենական նավերից մեկն անգամ, որոնք սովորաբար ակոսում էին Կիկլադների շրջակա ծովի ջրերը: Ակամա կասկած էր առաջանում, որ, ժամանակին նկատելով «Սիֆանտայի» հայտնվելը, նրանք հասցրել էին թաքնվել: Կորվետը քիչ վնաս չէր պատճառել ծովահեններին Արշիպելագի հյուսիսում, և պարզ բան էր, որ հարավում նրանք աշխատում էին խուսափել նրան հանդի- պելուց: Այսպես թե այնպես, այդ ափերում երբեք նման անդորր չէր. - տիրել: Թվում էր, թե այսուհետև առևտրական նավերը կարող են լո-

---

զալ այստեղ լիակատար անվտանգության մեջ: Կորվետին հանդիպած առափնյա խոշոր նավերից մի քանիսին, որ շեբեկաներ, շնյավներ, պոլակրաներ, տարտաններ, ֆելյուգաներ ու կարավելլաներ էին, հար- ցուփորձ արեցին, բայց նրանց տերերի ու նավապետների պատասխան ներից հրամանատար դ'Ալբարին ոչինչ չքաղեց, որ օգներ իրերի դրու թյունը պարզելուն:

Մինչդեռ արդեն օգոստոսի 14-ն էր: Սեպտեմբերի առաջին օրերին Սկարպանտո հասնելու համար մնում էր երկու շաբաթ միայն: Թողնես լով Կիկլադյան կղզիները «Սիֆանտան» պետք է անցներ յոթանասուն- ութսուն լյո դեպի հարավ: Ինչպես հայտնի է, Էգեյան ծովը հարավում շրջափակում է երկարաձիգ Կրետե կղզին. և ահա հորիզոնում արդեն երևացին այդ կղզու հավերժական ձյունով ծածկված ամենաբարձր լռ ները։

Հրամանատար դ’Ալբարեն վճռեց շարժվել այդ ուղղությամբ: Հայտնվելով Կրետեի դիմաց, Սկարպանտո հասնելու համար նա պետք է միայն թեքվեր դեպի արևելք:

Հեռանալով Միլոսից «Սիֆանտան» շարժվեց դեպի հարավ-արևելք, մինչև Սանտորինի կղզին, և հետախուզեց նրա ժայռոտ ափերի բոլոր մռայլ անկյունները: Նավարկությունն այս ջրերում հղի է վտանգներով: որովհետև ամեն րոպե, հրաբխային կրակի ճնշման տակ, այստեղ կա- րող է մի նոր խութ առաջանալ: Ապա, ուղեցույց ընտրելով հինավուրց Իդա, այժմյան Պսիլանտի լեռը, որ Կրետեի վրա վեր է խոյանում ավե լի քան յոթ հազար ոտնաչափ բարձրությամբ, կորվետը սլացավ դեպի իր նպատակը, քշվելով վեստ-նորդվեստ ուժեղ քամուց, որը բոլոր առագաստները պարզելու հնարավորություն էր տալիս:

Հաջորդ օրը, օգոստոսի 15-ին, պայծառ հորիզոնում երևացին Կրևտեի գեղատեսիլ ափերը՝ Սպադա հրվանդանից մինչև Ստավրոս: Ափերի կտրուկ ոլորքը կորվետից դեռևս թաքցնում էր այն կտրվածքը, որի խորքում գտնվում է Կանիան, Աոշիպելագի այդ ամենամեծ կղզու մայրաքաղաքը:

Մտադիր չե՞ք, արդյոք, իմ հրամանատար,— հարցրեց կապի տան Բոդրոսը,— խարիսխ նետել այստեղի նավահանգիստներից մե

կում:

Կրետեն առաջվա նման թուրքերի ձեռքին է,— պատասխանեց Անրի դ'Ալբարեն,— և ես կարծում եմ, որ մենք այնտեղ անելու բան չուղ նենք: Եթե հավատալու լինենք այն տեղեկություններին, որ ես ստացա Սիրայում, Մուստաֆայի զինվորները, գրավելով Ռետիմնոնը, ղար

---

ձել են ամբողջ կղզու տեր ու տնօրենը, չնայած սֆակիացիների խիզա խությանը:

Քաջարի լեռնականներ են այդ սֆակիացիները,— պատասխա նեց կապիտան Թոդրոսը,— և իրենց խիզախությամբ հռչակվել են դեռ պատհրազմի սկղբից...

Այո, խիզախությամբ... և ագահությամբ, Թո՛դրոս, — պատաս- խանեց Անրի դ՝Ալբարեն: Ընդամենը երկու ամիս առաջ Կրետեի ճա- կատագիրն ամբողջովին նրանց ձեռքում էր: Մուստաֆան ու նրա ղո- րաբանակը, անսպասելիորեն ծուղակն ընկնելով, քիչ էր մնում կոր- ծանվեին, բայց նրա հրամանով թուրք զինվորները դեսուդեն գցեցին թանկարժեք իրեր, զարդեր, արժեքավոր զենքեր, այն ամենը ինչ ունեին թանկագին, և երբ սֆակիացիները նետվում են հավաքելու այդ իրերը, թուրքերին հաջողվում է դուրս պրծնել կիրճից, ուր նրանք մահ պիտի գտնեին:

Դա շատ ցավալի է, բայց, վերջ ի վերջո, ի՛մ հրամանատար, Կրետեի բնակիչներն իսկական հույներ չեն:

Չպիտի զարմանալ, լսելով այս խոսքը «Սիֆանտայի» ծագումով հելլեն ավադ սպայի շրթունքներից: Կրետեի բնակիչները, չնայած իրենց ամբողջ հայրենասիրությանը, հույներ չէին ոչ միայն կապիտան Թոդ րոսի աչքում, նրանք հույներ չդարձան նույնիսկ նոր թագավորության վերջնական կազմավորումից հետո: Այնպես, ինչպես և Սամոսը, Կրես տեն թուրքական տիրապետության տակ մնաց համենայն դեպս մինչև 1832 թվականը, երբ սուլթանն ստիպված էր այդ կղզու վրա ունեցած իր իրավունքները զիջել Մուհամեդ-Ալիին:

Եվ այսպես, իրերի այսպիսի դրության պայմաններում: Անրի ղ՝Ալբարեն հարկ չէր համարում մտնել Կրետե այս կամ այն նավա հանգիստը: Կանիան դարձել էր եգիսլտացիների` գլխավոր զինանոցը և փաշան հենց այստեղից էր Հունաստանի վրա նետում իր գազազած աս- յարներին: Ինչ վերարերում է Կանիային, ապա օսմանյան իշխանու-- թյունների թելադրանքով նրա բնակչությունը կարող էր և վատ ընդունե- լություն ցույց տալ «Սիֆանտայի» վրա փողփողացող ` կորֆուական դրոշին: Մի խոսքով, ոչ մի տեղ, ո՛չ Իերապետրայում, ո՛չ Սուդայում, ո՛չ Քիսամոսում Անրի դ’Ալբարեն չէր ստանա տեղեկություններ, որ օգ- ներ նրան իր ռազմարշավը պսակել որևէ խոշոր ծովահենական նավի

գրավումով:

Ո՛չ,— ասաց նա կապիտան Թոդրոսին,— ըստ իս միտք չունի հետախուղել հյուսիսային ափը. բայց մենք կարող էինք անցնել կղզու

---

հյուսիս-արևմուտքով, շրջանցել Սպադա հրվանդանը և մեկ կամ երկու օր նավել Գրաբուզայի մոտերքում,

Նման վճիռն, ըստ երևույթին, լավագույնն էր. Գրաբուզայի վատաս համբավ ջրերում, հնարավոր էր, որ «Սիֆանտան» առիթ ունենար մի քանի համազարկ տալ ծովահենների վրա, որոնց չէր հանդիպել արդեն ամսից ավելի:

-.. Բացի այդ, քանի որ սակոլևան, ամենայն հավանականությամբ, ուղևորվել էր դեպի Կրետե, բացառված չէր, որ նա կանգ է առել Գրա- բուզայում: Դա ավելի ամրապնդեց` Անրի դԱլբարեի մտադրությունը՝ զննել այդ նավահանգստի մատույցները:

Այն ժամանակ Գրաբուզան ծովահենների իսկական բույն էր Յոթ ամիս առաջ ավազակաբույնը մաքրելու համար այստեղ էր եկել անգլո- ֆրանսիական մի ամբողջ նավախումբ և հունական կանոնավոր զորքի մի ջոկատ՝ Մավրոկորդատոյի հրամանատարությամբ: Եվ, որ ամենազար մանալին էր․ Կրետեի իշխանությունները հրաժարվեցին, .. անգլիական նավախմբի հրամանատարի ձեռքը տալ: մի: երկվեցյակ։ հանցագործնե . րի,․ որոնց, հանձնումը պահանջում էր․ հրամանատարու Իր նպատակին հասնելու համար նա ստիպված էր կրակ բացել, ամրոցի վրա, այրել մի քանի նավ և աի հանել իր նավաստիներին:

t:

Եվ, այսալիս, բնական էր, որ դաշնակից։ նավախմբի հեռանալուց. հետո ծովահենները հաճույքով. պիտի թաքնվեին հրաբուզայում, ուր նրանք. ձեռք էին բերել, անսպասելի դաշնակիցներ: Ուստի և Անրի դ’Այ-- բարեն․ վճռեց դեպի Սկարպանտո շարժվել: Կրետեի հարավային ափով, Դրաբուզայի մոտով անցնելու համար: Նա համապատասխան կարգա- դրություններ արեց, իսկ` կապիտան Թոդրոսն շտապեց ի կատար ածել Սքանչելի եղանակ էր: Ի միջի այլոց, այդ բարեբեր վայրերում ձմե ռըն սկսվում է.դեկտեմբերին և վերջանում. հունվարին: Օրհնվա՜ծ Կրետե կղզի, հայրենիք Մինոս արքայի և հին դարերի առաջին ինժեներ Դեդա- լոսի: Հիպոկրատն իր մոտ բուժվող հարուստ հիվանդներին այստեղ էր ուղարկում Հունաստանից, ուր նա ճամփորդում էր՝ ուսուցանելով բուժ- ման արվեստը:

այլոց,,այդ

Քամու դեմ հանդիման նավելով, «Սիֆանտան» խուսանավում էր շրջանցելու համար Ասլադա հրվանդանը, որ դուրս է ցցվում Կանիայի և Քիսամու ծովախորշերի միջև ձգվող ցամաքալեզվակի ծայրամասում: Երեկոյսն անցան հրվանդանը: Գիշերը, Արևելքի թափանցիկ գիշերը, կորվետը շրջանցեց կղզու վերջավորության կարկառը: Բավական էր, որ նա ընթանար մյուս հալսով, որպեսզի նորից ուղղություն վերցներ դն–

---

պի հարավ և առավոտյան, փոքր առագաստները պարզած, կորվետը արդեն խուսանավում էր Գրաբուզայի մուտքի մոտ:

Վեց օր հրամանատար դ’Ալբարեն չդադարեց հետախուզել Գրաբուս - զայի և Քիսամորի միջև ընկած կղզու արևմտյան ափերը: Նավահան- գըստից դուրս էին գալիս բազմաթիվ առևտրանավեր՝ ֆելյուգաներ և շեբեկաներ: Նրանցից մի քանիսին «Սիֆանտան» «հարցաքննեց», հիմք չունենալով կասկածի տակ դնել նրանց պատասխանները: Սա- .կայն, բոլոր այն հարցերին, որ վերաբերում էր ծովահեններին, որոնք, հավանաբար, ապաստան էին գտել Պրաբուզայում, նրանք շատ զուսպ պատասխան էին տալիս: Զգացվում էր, որ վախենում էին ավելին ասել: Անրի դ'Ալբարեին չհաջողվեց նույնիսկ պարզել, թե սակոլևա «Կարիս- աան» գտնվո՞ւմ էր արդյոք նավահանդստում:

Այդ ժամանակ կորվետն ընդլայնեց իր հետազոտությունների շըր- ջանը: Նա շարժվեց Գրաբուզայի և Կրիոս հրվանդանի միջև ձգվող ափի - երկարությամբ: Ապա 22-ին, ուժեղ քամու ուղեկցությամբ, որը սաստ- լանում էր ցերեկը և հանդարտվում գիշերը, `կորվետը շրջանցեց այդ հրվանդանը և սկսեց շարժվել հնարավորին չափ մոտ: Լիվիական ծո- շափին, որն ավելի քիչ էր մասնատված, համեմատաբար հարթ էր և այնքան հարուստ չէր հրվանդաններով ու կարկառներով, որքան Կոետե ծովի ափերը: Հյուսիսային հորիզոնում ձգվում էր Ասպրովուն լեռնա-դ շղթան, արևելյան կողմում վեր խոյացող Իդա լեռան բանաստեղծական գագաթով, որի հավերժական ձյունը համառորեն դիմադրում էր Արշի- պելագի թեժ արևին:

Առանց այդ ծովափի փոքր նավահանգիստներից որևէ մեկը մտնե- լու, կորվետը քանիցս կանգ առավ Ռումելիսից, Անոպոլիսից և Սֆա, - կիայից կես մղոն հեռու, բայց հերթակալները`այդ ջրերում հայտնապ բերեցին ոչ մի ծովահենական նավ:

Օգոստոսի քսանյոթին, հետախուզելով Մեսարաս մեծ ծովածոցը, «Սիֆանտան» շրջանցեց Մաթալա - հրվանդանը՝ Կրետեի ամենահարա- վային ծայրակետը, որի լայնությունն այնտեղ տաս-տասնմեկ լյոյից լի անցնում: Դժվար էր հուսալ, թե այդ հետախուզությունն արշավախմբի համար օգտակար ինչ-որ հետևանք կունենա: Եվ իրոք, այդ լայնության տակ քիչ նավեր են կտրում Լիվիական ծովը: Սովորաբար նրանք շարժա վում են կամ ավելի հյուսիս, Արշիպելագի միջով, կամ էլ ավելի հս- րավ՝ մոտենալով Եգիպտոսի ափերին: Ահա թե ինչու կորվետը հանդի պում էր ժայռերի մոտ խարիսխ գցած ձկնորսական նավերի միայն, և -ժամանակ տռ ժամանակ երկարավուն բարկասների՝ բարձված ծովա

---

յին խխունջներով, կակղամորթների այդ բավական հազվագյուտ տես կով, որ Կրետեն մեծ քանակությամբ ուղարկում էր Արշիպելագի մյուս կղզիները:

Ոչ ոքի չհանդիպելով ծովափի այդ հատվածում, որ վերջանում էր Մաթալա հրվանդանով, ուր բազմաթիվ կղզյակների մեջ կարող են թաք- նըվել մեծ քանակությամբ փոքր նավեր, «Սիֆանտան» հաջողության քիչ երաշխիքներ ուներ Կրետեի հարավային ափի մյուս հատվածի եր- կարությամբ նավելու դեպքում ևս: Ուստի և Անրի դ՚Ալբարեն վճռեց մեկնել ուղիղ դեպի Սկարպանտո, չխուսափելով խորհրդավոր նամա- կում նշված ժամկետից շուտ այնտեղ հայտնվելուց: Սակայն օգոստոսի 29-ի երեկոյան նրա մտադրությունը հանկարծակի փոխվեց:

Ժամը վեցն էր: Յուտի վրա հավաքված հրամանատարը, ավաղ սպան և սպաներից մի քանիսը, զննում էին Մաթալա հրվանդանը: Այ ժամանակ հնչեց սալինգի վրա հերթակալող մարսայինի ձայնը:

Առջևում նա՛վ, ձախ նավեզրի կողմից:

Բոլոր հեռադիտակներն իսկույն ևեթ դարձան դեպի նշված կետը, որ կորվետից մի քանի մղոն այն կողմ էր:

Իսկապես,— ասաց Անրի դԱլբարին,— ահա՛, նավը շարժվում է հենց ափեզրով:

Երևի լավ է ճանաչում այս երկիրը, որ այդքան մոտիկ է նա- վում, — ավելացրեց կապիտան Թոդրոսը:

Բարձրացրե՞ց դրոշը:

– Ո՛չ, իմ հրամանատար,— պատասխանեց սպաներից մեկը: Հարցրեք հերթակալներին, արդյոք չի՞ կարելի իմանալ այդ նավի ազդային պատկանելությունը:

Հրամանն ի կատար ածվեց: Մի քանի վայրկյան անց ստացված պատասխանն ասում էր, որ ոչ նավի գաֆելի, ոչ էլ կայմերի վրա չի երևում ոչ մի դրոշ:

Սակայն դեռևս այնքան լույս էր, որ կարելի էր նավի եթե ոչ ազ- գային պատկանելությունը, ապա գոնե ջրատարողությունն ու տեսակը որոշել:

Դա մի բրիգ էր, որի միջակայմը շատ ետ էր թեքված: Խիստ ձըգ- ված, ձևով շատ գեղեցիկ, արտակարգ բարձր կայմերով ու լայն առ- գաստներով սարքավորված այդ նավը, որքան հնարավոր էր դատել նման հեռավորությունից, յոթ հարյուրից ութ հարյուր տոննա ջրատա- րողություն ուներ և, ըստ երևույթին, աչքի էր ընկնում բացառիկ արա- գընթացությամբ: Բայց զինվա՞ծ էր արդյոք: Տախտակամածում կա-

---

յի՞ն հրանոթներ: Նրա ֆալշրորտը ունե՞ր արդյոք թնդանոթների ` անց- քեր, որ այդ ժամանակ փակված լինեին շարժական վահաններով: Դա կորվոտից չէր կարելի նկատել նույնիսկ ամենալավ հեռադիտակով:

Չէ՞ որ բրիգը «Սիֆանտայից» բաժանում էր ամենաքիչը չորս մղոն արածություն: Բացի այդ, հազիվ էր արևը թաքնվել Ասպրովունայի բարձունքների հետևը, երբ վրա հասավ մթնշաղը և թանձր խավարը պարուրեց առափնյա ժայռերի ստորոտները:

Տարօրինակ նավ է,— նկատեց կապիտան Թոդրոսը:

Կարելի է կարծել, թե նա աշխատում է աննկատելի անցնել Պլատան կոզու և ափի արանքով,— ավելացրեց սպաներից մեկը։

Այո: Կարծես վախենում է նկատվելուց և կամենում է թաքնը- վիլ,. պլատասխանեց օգնականը:

Անրի` դ’Ալբարեն չպատասխանեց, բայց նա, ինչպես երևում է, բաժանում էր իր սպաների կարծիքը: Բրիդի խուսանավումը այդ րոպեին նրան էլ կասկածելի թվաց:

Կապիտան Թոդրոս,— խոսեց նա վերջապես,— անհրաժեշտ է, որ մենք գիշերը չկորցնենք այդ նավի հետքը: Պետք է գործենք այնպես, որ մինչև լուսաբաց ընթանանք նրա հետևից: Բայց նա չպետք է տեսնե մեզ. ուրեմն կարգադրեցեք մարել կորվետի բոլոր լույսերը:

Ավագ սպան հարկ եղած կարգադրություններն արևց: Բրիգին շա- րունակեցին զննել այնքան ժամանակ, քանի դեռ հնարավոր էր նկատել նավը հեռվում երևացող ժայռերի ֆոնի վրա: Երբ գիշերը վրա հասավ, նավը բոլորովին կորավ տեսադաշտից. ոչ մի լույս չէր մատնում նրա գոյությունը:

Հաջորդ օրը, արշալույսի առաջին ճառագայթների հետ, Անրի դ’Ալ- բարեն արդեն «Սիֆանտայի» նավաքթի վրա սպասում էր, որ ծովի մա կերևույթի մշուշը ցրվի:

Ժամը յոթին մոտ մշուշը փարատվեց և բոլոր հեռադիտակներն ուղղվեցին դեպի արևելք:

Բրիգը դարձյալ ընթանում էր ափի երկարությամբ. այժմ նա գոնվում էր Ալիկապորիտ հրվանդանի դիմաց, «Սիֆանտայից» մոտ վեց մղոն հեռու: Գիշերը նա ավելի էր առաջ գնացել, թե առագաստներ Հեր ավելացրել նախորդ օրվա եղածների՝ ֆոկ, ֆոր և գրոտ մարսելների և ֆոր-բրամսելի վրա, այն դեպքում, երբ գրոտը և շեղ գրոտը հավաք- ված էին:

Սա բոլորովին նման չէ այնպիսի նավի վարքագծի, որ աշխ- տում է թաքնվել,— նկատեց օգնականը։

Ձ Ժլուլ Վկոն

---

Դա կարևոր չէ,— պատասխանեց հրամանատարը:— Փորձենք մոտիկից զննել: Կապիտան Թռ՛ դրոս, հրամայեցեք հետևել բրիգին: Բոցմանի սուլոցով վերին առագաստներն անհապաղ բացվեցին և կորվետի արագությունը նկատելիորեն մեծացավ:

Բայց բրիգը, անկասկած, ձգտում էր պահպանել նախկին տարա- ծությունը, որովհետև նա էլ իր հերթին պարզեց: շեղ գրոտն ուր մեծ բրամսելը, և այդքանը միայն: Ու թեև բրիգը չէր ուզում մոտ թողնել «Սիֆանտային», բայց չէր էլ աշխատում շուտ պոկվել. նրանից: Նա առաջվա նման մոտ էր մնում ցամաքից և ըստ հնարավորին սեղմվում այդ ափին:

Առավոտյան ժամը տասին մոտ, այն պատճառով արդյոք, որ քա մին նպաստավոր էր կորվետի համար, թե` այն, որ անհայտ նավը վճռեց թույլ տալ կորվետին մի քիչ մոտենալ իրեն նավերի մեջ ընկած տա- րածությունը կրճատվեց չորս մղոնով:

Այժմ բրիգը կարելի էր զննել: Նա զինված էր քսան հրանոթով և, ըստ երևույթին, ուներ միջտախտակամածային տարածություն, թեև խորը նստած էր ջրի մեջ:

Բարձրացնե՛լ դրոշը,— կարգադրեց Անրի դ’Ալբարեն:

Թնդաց հրանոթը, և դրոշակը փողփողաց գաֆելի վրա: Այդ նշանա- կում էր, որ կորվետն ուզում է իմանալ նկատած նավի աղգային պատ- կանելությունը: Բայց ազդանշանը մնաց անպատասխան: Բրիգը չփոշ խեց ո՛չ ուլությունը, ո՛չ էլ արագությունը և միայն կարճ ժամանակով մի րումբ խոտորվեց Կերատոն ծովախորշը շրջանցելու համար:

Կտրիճը շատ էլ քաղաքավարի չի,— գոչեցին նավաստիները: Բայց երևում է, որ իր բանը լավ գիտի, — պչատասխանեց ծե մարսայինը:— Իր թեքված գրոտ կայմով նա այնպիսի տեսք ունի, կար- ծես գլխարկը թեք է դրել, ու չի բարեհաճում հանել, որ բարև տաք

Կորվետի երկրորդ համաղարկը ևս նպատակին չհասավ: Բրիդը կանգ. չառավ, անվրդով շարունակում էր իր ճանապարհը, կորվետի պահանջներին չդարձնելով ավելի ուշադրություն, քան թե դա միրաժ

լիներ:

Երկու նավերի մեջ սկսվեց արագության կատարյալ մրցություն: «Սիֆանտայի» վրա բացվեցին բոլոր առագաստները՝ լիսելները, որյում, սելները, բոմբրամսելները, բոլորը, մինչև իսկ բլինդը: Բայց բրիդն էլ իր հերթին ավելացրեց առագաստները և անփոփոխ պահեց իր և կոր- վետի միջև եղած տարածությունը:

---

Երևի դրա ներսում` սատանաներ են նստած,— բացականչեց. ծեր մարսայինը:

Ճիշտն ասած, սկսել էին վրդովվել կորվետի ոչ միայն նավաստի- ները, այլև սպաները, իսկ ամենից շատ՝ անհամբեր կապիտան Թոդ- րոսը: Արդարամի՜տ աստված: Նա հոժարությամբ կզիջեր ավարի որ բաժինը, միայն թե գրավեին այդ նավը, ինչ ազգության էլ պատկաներ: Սիֆանտայի» նավաքթին դրված էր հեռահար հրանոթ, որ կա րող էր երեսուն ֆունտանոց մի ռումբ ուղարկել գրեթե երկու մղոն հե- ռավորության վրա։

Հրամանատար դ'Ալբարեն, պահպանելով սառնասրտությունը գոս նե արտաքնապես, կրակ բացելու հրաման տվեց:

Թնդաց կրակոցը, բայց ռումբը դիպչելով ալիքներին, ընկավ բրի գից մոտ քսան սաժեն հեռավորության վրա:

Պատասխանի փոխարեն բրիգը սահմանափակվեց նրանով, որ պարզեց լիսելները, և շուտով կորվետից նյսան բաժանող տարածու թյունը կրկին մեծացավ:

Մի՞թե հնարավոր չէր նրան հասնել առանց առագաստները ավե լացնելու կամ առանց գնդակոծման: Դա նվաստացուցիչ էր այնպիսի արագընթաց նավի համար, ինչպիսին «Սիֆանտան» էր:

Մինչդեռ մութն ընկնում էր, և կորվետն այժմ հեռու չէր Պերիստե- րա հրվանդանից: Քամին ուժեղացավ այնքան զգալիորեն, որ հարկ եղավ հավաքել լիսելները և գիշերվան ավելի հարմար առագաստները թողնել:

«Սիֆանտայի» հրամանատարը ենթադրում էր, որ առավոտյան ինքն այլևս չի տեսնի բրիգը, չի տեսնի նույնիսկ նրա կայմերի կատար ները, որոնք կարող են անհետանալ կամ արևելքում՝ հորիզոնի գծից այն կողմ, կամ էլ ափի կարկառի հետևում:

Նա սխալվեց:

Արևածագին բրիգը դեռևս երևում էր, շարժվելով նախկին ընթաց- քով և պահպանելով նույն հեռավորությունը: Կարելի էր կարծել, որ նա իր արագությունը հարմարեցրել է կորվետի արագությանը:

Այսպես որ գնա, կթվա թե նա մեզ բուքսիրի է վերցրել,— խոս սում էին բաքի վրա:

Ինչ որ ճիշտ էր, ճիշտ էր:

Այդ ժամանակ, մտնելով Կուֆոնիսի նեղուցը, որն ընկած էր նույ նանուն կղզու և Կրետեի միջև, բրիգը շրջանցեց Կակիալիթի հրվանդա- նը, Կրետեի արևելյան մասին հասնելու համար:

i

---

Մտադիր չէ՞ր արդյոք թաքնվել որևէ նավահանգստում կամ ան հետանալ ծովափի փոքր նեղուցներից մեկում:

Նման բան չկատարվեց:

Առավոտյան ժամը յոթին մոտ բրիգը վճռականորեն թեքվեց հյուս սիս-արևելք և դարձավ դեպի բաց ծով:

Մի՞թե Սկարպանտո է գնում,— ոչ առանց զարմանքի հարցրեց ինքն իրեն Անրի դ՝ Ալբարեն:

Եվ մշտապես ուժգնացող քամու ուղեկցությամբ, ռանգոուտի մի մասը ջարդելու վտանգի տակ դնելով, նա շարունակեց այդ անվերջա նալի հետապնդումը, որը դադարեցնել թույլ չէր տալիս ո՛չ նրա մի-, սիան, ո՛չ էլ նավի պատիվը:

Այստեղ, Արշիպելագի այս մասում, որ լայնորեն բաց էր բոլոր կողմերի վրա, ծովի անեզր հեռաստանում, որ այլևս չէր պարփակվում Կրետեի բարձունքներով, «Սիֆանտան» կարողացավ որոշ առավելու- թյուն ձեռք բերել բրիգի համեմատությամբ: Կեսօրվա ժամը մեկին եր կու նավերի միջև ընկած տարածությունը կրճատվեց ամենաքիչը երեք մղոնով: Կորվետից մի քանի արկ էլ թռան, բայց չհասան նպատակին և փոփոխություն չառաջացրին բրիգի ընթացքի մեջ:

Հորիզոնում արդեն նշմարվեցին Սկարպանտոյի բարձունքները, որ երևում էին Քասոս փոքր կղզու հետևից: Սա գտնվում է Սկարպանտս կղզու վերջավորության մոտ, ինչպես Սիցիլիան՝ Իտալիայի վերջավո- րության:

Հրամանատար դ՝Ալբարևն, նրա սպաներն ու անձնակազմը այժմ կարող էին հուսալ, որ վերջապես կծանոթանան այդ խորհրդավոր նա- վի հետ. իսկ սա այնքան անքաղաքավարի էր, որ չէր պատասխանում ո՛չ ազդանշաններին, ո՛չ էլ արկերին:

Բայց երեկոյան ժամը հինգին մոտ, երբ քամին հանդարտվեց, բրիդը կրկին առաջ ընկավ:

- Ա՛խ, սրիկա՜... սրան ինքը սատանան է պաշտպանում... Դուրս է պրծնելու ձեռներիցս...— գոչեց կապիտան Թոդրոսը:

Եվ այդ ժամանակ գործի դրվեց այն ամենը, ինչ կարող է անել փորձված նավորդը, որ ձգտում է մեծացնել իր նավի արագությունը: թրջեցին առագաստները, որպեսզի քաթանն ավելի լավ ձդվի, կախեցին ճոճացանցերը,´որոնց օրորվելը կարող էր բարենպաստ ազդեցություն ունենալ` կորվետի ընթացքի վրա, այս հասցրին: Իսկապես, ժամը յոթին մոտ, մայրամուտից քիչ անց, իսկու բոլորը ինչ-որ հաջողության նավերն իրարից բաժանված էին ոչ ավելի, քան երկու մղոնով:

---

. Բայց այդ լայնություններում գիշերը շուտ է վրա հասնում: Մթնշա- ղը շատ չի երկարում: Մինչև մութն ընկնելը բրիգին հասնելու համար `անհրաժեշտ էր ավելացնել կորվետի արագությունը:

Այդ ժամանակ բրիգը անցնում էր Կասո-Պուլո և Քասոս կղզյակներ րի արանքով: Շուտով նա անհետացավ մի բարակ նեղուցի խորքում, որ այդ կղզին բաժանում էր Սկարպանտոյից:

Կես ժամ անց «Սիֆանտան» նույն տեղը եկավ: Քամու հոսանքի մեջ մնալու համար նավն ընթանում էր ափեզրով: Դեռևս բավականին լույս էր, որպեսզի մի քանի մղոնի վրա նկատվեին նույնիսկ փոքր չա- փի նավերը:

Բրիզն անհետացել էր:

Տ Ա Ս Ն Ե Ր Կ Ո Ւ Ե Ր Ո Ր Դ ԳԼՈՒԽ`

ԱՃՈՒՐԴ ՍԿԱՐՊԱՆՏՈՅՈՒՄ

Եթե Կրետեն, ինչպես առասպելն է պատմում, եղել է աստվածների օրրանը, ապա հնադարյան Կարպատոսը, այժմյան Սկարպանտոն, տիտանների օրրան է եղել՝ աստվածների ամենաքաջարի հակառա- կորդների օրրանը: Ժամանակակից ծովահենները հարձակվում են լոկ հասարակ մահկանացուների վրա, բայց դրանով նրանք չեն դառնում: Օլիմպիոսը գրոհելու հանդգնությունն ունեցած` առասպելական չարա- զործների պակաս արժանի հետնորդները: Այն ժամանակ, որին վերա- բերում է մեր պատմությունը, ամեն տեսակի ծովահեններ, կարծես իրենց շտաբ-բնակարանը շինել էին այդ կղզում, ուր ծնվել են Հաբեթի . Հորս որդիները, Տիտանի ու` Երկրի թոռները:

Եվ իրոք, Սկարպանտո կղզին շատ լավ հարմարեցված է այն ման- յովրների համար, որ պահանջում է ծովահենական արհեստը: Նա գրի- թե մեկուսացած է Արշիպելագի հարավ` արևելյան մասում, Հռոդոս կըղ- զուց ավելի քան քառասուն մղոն Հեռու Սկարպանտոյի լեռնադագաթ. ները երևում են հեռվից: Նրա ափերը քսան լյո երկարությամբ կտըրտ- ված է, բզկտված, լափված, քառթ-քառթ եղած, որոնք պաշտպանվում են անթիվ, անհամար խութերով: Հինավուրց նավորդների համար կըղ- գին ավելի սարսափելի էր, քան ժամանակակիցների, և այդ պատճա- ռով էլ կղզու ափերը ողողող ջրերը կոչվել են դրա անունով: Հնում, ինչ- պես և հիմա, վտանգավոր է համարվել նավել Կարատյան ծովում,

---

առանց նրա բոլոր առանձնահատկությունների մանրազնին ուսումնա սիրության:

Եվ, այնուամենայնիվ, այդ կղզում, որը Սպորադի երկար շղթայի վերջին օղակն է, քիչ չեն լավ խարսխակայանները: Սկսած Սիդրոս և Պերնիս հրվանդաններից մինչև Բոնանդրես և Անդրեմոս հրվանդաններ րը, նրա հյուսիսային ափին կարելի է հանդիպել մի քանի նավահաԼ- գիստներ։ Դրանցից չորսը՝ Ագաթան, Պորտո դի Տրիստանոն, Պորտս Գրատոն և Պորտո Մալո Նատոն, հնում առանձնապես շատ էին այցե- լում Լևանտի առափնյա նավերը, մինչև որ նրանց ստվերի մեջ թողեց Հռոդոսը, զրկելով նրանց առևտրական որևէ նշանակությունից: Իսկ այժմ քիչ կգտնվեն նավեր, որ խարիսխ գցեն այս վայրերում:

Սկարպանտոն հունական կղզի է, համենայն դեպս, բնակեցված է հույներով, բայց պատկանում է Օսմանյան կայսրությանը։ Հունական թագավորության վերջնական կազմավորումից հետո կղզուն վիճակվեց մնալ Թուրքիայի իշխանության տակ, և այն կառավարում էր ղադին, որն ապրում էր Արկասսա քաղաքից վեր գտնվող լավ ամրացված միջնա- բերդում:

Այն ժամանակ այստեղ կարելի էր հանդիպել շատ թուրքերի և կղզու բնակչությունը, որ չէր մասնակցում անկախության համար մղ վող սլատերազմին, պետք է ասել, միանգամայն բարյացակամ վերա- բերմունք ուներ նրանց հանդեպ: Դառնալով ամենահանցավոր առև տրական գործարքների կենտրոն, Սկարպանտոն միևնույն պատրաս- տակամությամբ էր ընդունում ինչպես թուրքական, այնպես էլ ծովա- հևնական նավերը, որոնք գերիների խմբեր էին բերում կղզի: Այստեղի շահաբեր շուկայում վաճառվում էր կենդանի ապրանք, խռնվում էին Փոքր Ասիայի ու բերբերյան ծովափի միջնորդները: Այստեղ էին կա- տարվում աճուրդները, այստեղ էին սահմանվում ստրուկների գները, որ փոխվում էր ըստ պահանջի ու առաջարկի: Եվ, պետք է խոստովանել, ղադին պակաս չէր շահագրգռված այդ գործարքներով, որ տեղի էին ունենում նրա ներկայությամբ, քանի որ միջնորդները իրենց պարտքն էին համարում շահույթի որոշակի բաժինը տալ նրան:

Ինչ վերաբերում է այդ դժբախտներին Զմյուռնիայի կամ Աֆրի կայի շուկաները տեղափոխելուն, ապա այդ կատարվում էր այն նա- վերով, որոնք սովորաբար իրենց բեռը `վերցնում էին Արկասսայի նա- վահանգստում՝ կղզու արևմտյան ծովափին: Իսկ երբ նրանք չէին տես ղավորում բոլոր գերիներին, սուրհանդակ էին ուղարկում հանդիպա

---

կաց ափ, և ծովահենները իրենց նավերը սիրահոժար տրամադրում էին այդ խայտառակ առևտրի համար

Այն ժամանակ կղզու արևելյան ափին, աննկատոլի ծովախորշերի խորքերում, թաքնված էին քսանի չափ մեծ ու փոքր նավեր, որոնց անձնակազմերը միասին հաշված հազար երկու հարյուր, հազար երեք հարյուր մարդուց էր բաղկացած: Այդ նավատորմն սպասում էր միայն իր առաջնորդի ժամանելուն՝ մի նոր հանցավոր արկածի մեջ նետվելու համար:

Սեպտեմբերի 2-ի երեկոյան «Սիֆանտա» նավը խարիսխ գցեց Ար- կասսայի նավահանգստում, ծովապատնեշից մեկ կաբելտով հեռավո- րությամբ, տասը սաժեն խորության վրա: Ափ դուրս գալով, Անրի դ'Ալբարևն կասկած չուներ, որ իր ռազմարշավի ոլոր-մոլոր ուղիները նրան հասցրել են գերիների վաճառքի իսկական կենտրոնը:

Երկա՞ր ենք մնալու Արկասսայում, հրամանատա՛ր,— հարցրեց կապիտան Թոդրոսը, երբ «Սիֆանտան» խարիսխ գցեց:

Չզիտեմ,— պատասխանեց Անրի դ'Ալբարեն:— Որոշ հանդա- մանքներ կարող են ստիպել մեզ շուտափույթ դուրս գալ այս նավահան- գըստից, բայց 4անգամանքներ էլ կան, որ կարող են պահել մեզ այս- տեղ:

Նավաստիներն ափ պիտի իջնե՞ն:

Այո, բայց միայն խմբերով: Անհրաժեշտ է, որ անձնակազմի կե- սը մշտապես մնա «Սիֆանտայի» վրա:

Իհարկե, հրամանատար,— պատասխանեց կապիտան Թոդրո~ սը:— Մենք գտնվում ենք ավելի շուտ թուրքական, քան հունական հոգ ղում, և խելամիտ է աչալուրջ լինել:

Ընթերցողը հիշում է, որ Անրի դԱլբարեն իր օգնականին ու սպա- ներին ոչինչ չէր պատմել ոչ այն շարժառիթների մասին, որոնց պատ- ճառով ինքը եկել էր Սկարպանտո, ոչ էլ այն մասին, թե անհայտ ձևով նավ ընկած նամակում նրան տեսակցություն է նշանակվել այս կղզում՝ սեպտեմբերի առաջին օրերին: Սակայն նա հույս ուներ այստեղ որևէ նոր լուր ստանալու, որը նրան գլխի կգցեր, թե ինչ էր սպասում խոր հըրդավոր նամակագիրը կորվհտից, երբ նա Կարպատյան ծովում լինի:

Երիտասարդ սպան չէր դադարում մտածել բրիգի հանելուկային անհետացման մասին: Բրիզը անսպասելի կերպով անհետացել էր Քա- նեղուցից դուրս գալիս, երբ «Սիֆանտայում» րոլորը համոզված էին, որ արդեն հասնում են նավին:

Անրի դ’Ալբարեն, սակայն, իրեն պարտված չէր համարում: Մո-

---

i

տենալով ափին այնքան, որքան թույլ էր տալիս նավի նստվածքը` ջրում, նա կարգադրեց ուշադիր զննել ծովափի բոլոր ոլորանները: Բայց բրի- զի նման նավը առանց դժվարության կարող էր թաքնվել կղզու մաս տույցները պաշտպանող անհամար խութերի մեջ, կամ էլ ժայռոտ զա րափների միջև ընկած բարձր անցուղիներում: Այդ վայրերին ծանոթ նավապետի համար դժվար չէր հետքից շեղել հետապնդողներին և ծըլկա վել ստորջրյա քարերի պատնեշի հետևը, որին «Սիֆանտան»` չէր հաս մարձակվի մոտենալ ջախջախվելու երկյուղից: Եթե բրիգը թաքնվել էր այդ գաղտնի խորշերից մեկում, նրա գտնելը կլիներ նույնքան դժվար, որքան ծովահենական ուրիշ նավեր հայտնաբերելը, որոնք ապաստան Լին զտել կղզու ծածուկ կայաններում:

-Կորվետի ձեռնարկած որոնումները` տևեցին երկու օր, բայց հաջո- ղություն չունեցան: Կարելի էր կարծել, թե Քասոսն անցնելիս բրիզը սուզվել է ջրի հորձանուտի մեջ՝ այնքան որ անհետ էր չքացել: Որքան էլ դառն էր հրամանատար դ’Ալբարեի համար, նա ստիպված էր հրա- ժեշտ տալ նավը գտնելու բոլոր հույսերին: Հենց այդ ժամանակ էլ նա վճռեց խարիսխ գցել Արկասսայում: Այժմ նրան մնում էր մի բան ի- այն. սպասել:

Հաջորդ օրը երեկոյան ժամը 8-ի և 5-ի միջև Արկասսա քաղաք պի- տի հավաքվեր կղզու գրեթե ամբողջ բնակչությունը, չխոսելով արդեն, օտարերկրացիների, եվրոպացիների ու ասիացիների մասին, որոնք սպասել չէին տալիս նման դեպքերում: Բանն այն է, որ դա մեծ առևտրի օր էր բոլոր տարիքի ու դիրքի այն դժբախտների համար, որոնց վերա ջերս էին գերի վերցրել թուրքերը:

Այն ժամանակ Արկասսայում գոյություն ուներ «բատիստան» կոչ- վող մի հատուկ շուկա նախատեսված այդ տիպի առևտրի համար, գե րավաճառության շուկա, նման այն շուկաներին, որ հանդիպում են բերբերյան ծովափի որոշ քաղաքներում: Այս անգամ բատիստանում մստ հարյուր գերի կար՝ տղամարդիկ, կանայք, երեխաներ, որոնց դե- րավարել էին թուրքերը Պելոպոնեսում կատարած վերջին ասպատակու- թյունների ժամանակ: Նրանք անկանոն խռնվել էին բակում, կիզող արևի ճառազայթների տակ, և պատառոտված շորերը, վշտահար կեց- վածքը, հուսահատ դեմքերը խոսում էին նրանց` կրած տառապանքնե - րից: Այս թշվառները, որոնք քաղցը հագեցնում էին ողորմելի ու վա- թարաննլով, իսկ ` ծարավը՝ կեղտոտ ջրով, հավաքվել էին ընտանիք առ ընտանիք, բայց մինչև այն ժամանակ, քանի դեռ գնորդի քմահաճույ քը անգթորեն չէր անջատել կնոջը՝ ամուսնուց, երեխաներին՝ ծնողներից:

---

Նրանք ամենախոր կարեկցանք կարող էին հարուցել բոլորի մեջ, բացի իրենց պահակներից, դաժան «բաշի»-ներից, որոնք չգիտեն, ինչ բան է խիղճը: Բայց ի՜նչ էին այդ տառապանքները նրա համեմատությամբ, ինչ սպասում էր նրանց Ալժիրի, Թունիսի, Տրիպոլիի բազմաթիվ տա-: ժանավայրերում, ուր մահն այնպես արագ է հնձում գերիների շարքե- րը, որ հարկադրված էին մշտապես համալրել դրանք: Եվ, այնուամե նայնիվ, ազատագրվելու հույսը չէր լքում գերյալներին: Եթե, առնելով նրանց, գունդը ձեռնտու գործարք էր կատարում, ապա պակաս ձեռն- տու չէր փրկագնով վերադարձնել հատկապես նրանց ազատությունը, որոնց բարձր գինը սահմանվում էր հայրենիքում ունեցած նրա հասա-- րակական գիրքով: Քչերը չէին այդ ձևով դուրս կորզվել ` ստրկական շղթաներից, կամ պաշտոնական ձևով, երբ գերիներին փրկագնում էր պետությունը, քանի դեռ օտարություն չէին ուղարկել նրանց, կամ-երբ տերերը անմիջաբար համաձայնության էին գալիս գերիների ընտանիք- ների հետ կամ էլ, վերջապես, երբ ամբողջ Եվրոպայում անցկացվող հանգանակությունից հարստացած Գթասրտության ուխտի վանական ները, գալիս էին բերբերյան խոշոր քաղաքները նրանց ետ դնելու: Պա-- պահում էր նաև, որ մասնավոր անձինք, ոգեշնչված գթասրտության գաղափարներով այդ ազնիվ նպատակին էին զոհում իրենց հարստու- թյան մի մասը: Վերջին ժամանակները գերիների ետգնման համար ան- : հայտ աղբյուրից սկսել էին ստացվել խոշոր գումարներ, որոնք, սակայն, նախատեսված էին բացառապես բնիկ հույն ստրուկների ազատագրման : համար, որոնց պատերազմի անակնկալները վերջին վեց տարում նետել էին Աֆրիկայի և Փոքր Ասիայի միջնորդների ձեռքը:

Արկասսայի շուկայում հրապարակային աճուրդներ էին տեղի ունե- նում: Դրան կարող էին մասնակցել բոլորը՝ և՛ տեղի բնակիչները, օտարերկրացիները: Բայց քանի որ այդ օրը միջնորդները ստրուկներ էին գնել միայն բերբերյան գերեվաճառական շուկաների համար, ուս- տի վաճառվում էր գերիների մի խումբ միայն: Եվ նայած այն հանգա~ մանքին, թե միջնորդներից ո՞ւմ ձեռքը կընկնեին, գերյալներին վիճակ- ված էր ուղևորվել Ալժիր, Տրիպոլի կամ Թունիս:

Այնուամենայնիվ, կային գերիների երկու խումբ Մի խումբը, որ մեծն էր բերվել էր Պելոպոնեսից: Մյուս խմբի գերիներին վաղուց չէ, ինչ հափշտակել էին հունական մի նավից, որ Թունիսից նրանց տանում էր Սկարպանտո, այստեղից նրանք հայրենիք պիտի վերադառնային: Բոլոր այդ տարարախտների, որոնց այնքան աղետներ էին սպասում, ճակատագիրը վմռում էր գնի վերջին հավելումը, իսկ գինն ավելացնել

---

կարելի էր մինչև ժամը հինգը: Արկասսայի ամրոցի թնդանոթի կրակո ցը, որ ազդարարում էր նավահանգստի փակվելը, միևնույն ժամանակ դադարեցնում էր և աճուրդը: և

Եվ այսպես, այդ օրը, սեպտեմբերի 3-ին, բատիստանի շուրջը խռնվել էին միջնորդները: Այստեղ կային Զմյուռնիայից և Փոքր Ասիա- յից այլևայլ մոտակա քաղաքներից եկած բազմաթիվ միջնորդներ և բոլորը, ինչպես արդեն ասվել է, ներկայացնում էին բերբերյան պե- տութ յան շահերը:

Այս ամբողջ իրարանցումը ավելի քան պարզ մի բացատրություն ուներ: Դա այն էր, որ վերջին իրադարձությունները կանխորոշում էին անկախության պատերազմի ավարտը: Իբրահիմը ճզմվել էր Պելոպոնե սում, իսկ Մորեայում հենց նորերս ափ էր իջել մարշալ Մեզոնը՝ երկու հազար ֆրանսիացիներից կազմված ռազմարշավային կորպուսով: Այս- պիսով, գերիների արտահանումը մոտ ապագայում պետք է անհամ մատ կրճատվեր, իսկ վաճառքի գինը, ի մեծ ուրախություն ղադիի, բարձրանում էր

Ամբողջ առավոտ միջնորդները տեղեկություններ էին հավաքու բատիստանում և արդեն պատկերացում էին կազմել գերիների թվի ու որակի, ինչպես և այն մասին, որ նրանք անկասկած կվաճառվեն շատ բարձր գնով:

Երդվում եմ Մահմեդով, — պնդում էր Զմյուռնիայի գործակա լը, ճամարտակելով իր արհեստակիցների շրջանում :--— - Անցան շահա- վետ գործարքների ժամանակները: Հիշո՞ւմ եք այն ժամանակները, երբ նվերն այստեղ բերում էին ոչ թե հարյուրավոր, այլ հազարավոր գի- րիների:

Հա՜: Ինչպես Քիոսի կոտորածից հետո,— վրա բերեց մի ուրիշ միջնորդ — Մի հարվածով՝ քառասուն հազարից ավելի: Բոլոր նավամա բարները լեփ-լեցուն էին:

Անկասկած,— սկսեց մի երրորդը, որ ճարպիկ գործսմոջի տպա- վորություն էր թողնում: Բայց գերիների առատությունը ստեղծում է առաջարկի առատություն, իսկ առաջարկի առատությունը՝ իջեցնում է գները: Դե՜, լավ է քիչ բերել, բայց ավելի ձեռնտու վաճառել: Ծախսերն ինչքան էլ ավելանան, հարկերը չեն պակասի:

Հենց այդպես է, որ կա: Հատկապես Բերբերիում... Ամբողջ շա- հույթի տասներկու տոկոսը գնում է փաշայի, ղադիի կամ թե չէ կառա վարչի օգտին: Դեռ չհաշված ծովապատնեշի և առափնյա մարտկոցների պահպանման համար գանձվող մեկ տոկոսը:

---

Դեռ մի տոկոս էլ մեր գրպանից քոչում է մարաբուտների գըր– պանները:

Իսկաաես որ, կատարելապես սնանկանում են թե՛ ծովահեններ րը, թե՛ միջնորդները:

Այսպես զրուցում էին գործակալները. և նրանց մտքով չէր էլ անց- նում իրենց առևտրի բովանդակ ստորությունը: Նրանք մշտապես գան- դատվում էին անարդարությունից: Եվ, անկասկած, դեռ կշարունակնին գանգատվել, եթե դրանց վերջ չդներ շուկայի բացումն, ազդարարող զանա դի հարվածը:

Ինքնին հասկանալի է, որ աճուրդին ներկա էր ղանդին: Այդ ստի պում էր ոչ միայն թուրքական իշխանության ներկայացուցչի պարտքը,. այլև անձնական շահը: Տեղ բռնելով` բարձրադիր տախտակամածին, ոլի վրա ծածանվում է մահիկա կիր մի կարմիր դրոշ, նա կատարյալ արևելյան ծուլությամբ ընկողմանել էր մեծ բարձին:

Նրա մոտ նստել էր աճուրդախոսը, որն իր պարտականությունները կատարելիս այնքան էլ կոկորդ չէր պատռում, ամենևի՛ն: Աճուրդի այդ ժամին միջնորդները չէին շտապում. գին ավելացնել։ Սովորաբար վերջ- նական գնի շուրջը պայքարում էին միայն վերջին քառորդ ժամին:

Առաջին գումարը՝ հազար թուրքական լիրայի սահմանում, առա– ջարկեց Զմյուռնիայի միջնորդներից մեկը:

Հազա՛ր թուրքական լիրա,— կրկնեց աճուրդախոսը ու փակեց աչքերը, կարծես մինչև հաջորդ հավելումը ննջելու. մտադրությամբ:

Առաջին մի ժամում գինը բարձրացավ ընդամենը հազարից մինչև երկու հազար թուրքական լիրա, այսինքն մոտավորապես մինչև ա ռասունյոթ հազար ֆրանկ՝ ֆրանսիական դրամով: Միջնորդները հետե- վում էին իրար, ծանոթանում, զրուցում կողմնակի բաների մասին: Ամեն մեկը վաղօրոք գիտեր, թե ինչ գումար է մեջտեղ հանելու և իրենց ամենաբարձր գինն առաջարկելու քայլին կդիմեին միմիայն վերջին րոպեներին, թնդանոթի եզրափակիչ կրակոցից առաջ.

Սակայն նոր մրցորդի հայտնվելը շուտով փոխեց նրանց: ծյագրի.. րը, և աճուրդն անսպասելիորեն մոլեգին ընթացք.ստացավ:

Ժամը չորսին մոտ Արկասսայի ջուկայում հայտնվեցին երկու մարդ: Որտեղի՞ց եկան: Անկասկած, կղզու արևելյան կողմից, ուր երևաց, մի սայլ, որը նրանց բերեց հասցրեց ուղիղ բատիստանի դարպասի մուռ- Նրանց հայտնվելը զարմանք ու անհանգստություն առաջացրեց:

1 աբաբուդ մուսուլմ ան հոգևորական:

---

Ըստ երևույթին, միջնորդները չէին սպասում, թե կերևա մեկը, որի հետ ստիպված լինեն մրցել:

Ալլահը վկա,— գոչեց նրանցից մեկը։— Դա ինքը Նիկոլաոս Ստարքոսն է։

Ու իր նզովյալ Սկոպելոն,— պատասխանեց մյուսը:— Մենք էլ կարծում էինք, թե արդեն դժոխքի բաժին են դառել:

Եկողներին լավ էին ճանաչում Արկասսայի շուկայում: Արդեն քա- նիցս նրանք խոշոր գործարքներ էին կնքել այստեղ, գերիներ ընելով աֆրիկական ստրկավաճառների համար: Դրամի պակաս չունեին, թեև ոչ ոք լգիտեր, թե որտեղից է այդ դրամը: Բայց դա նրանց դործն էր: Ինչ վերաբերում է ղադիին, ապա նա կարող էր միայն գոհ լինել միջ- նորդների համար այդպիսի վտանգավոր մրցորդների հայտնվելով։

Իր ամոթալի արհեստի գիտքկ Սկոպելոյին գերիների խմբի իսկա- կան գինը որոշելու համար բավական էր մի հայացք: Նա սահմանա- փակվեց այն բանով, որ մի քանի բառ ասաց Ստարքոսի ականջին, իսկ սա, ի պատասխան, գլխով հաստատական նշան արեց:

Որքան էլ դիտող աչք ուներ «Կարիստայի» նավապետի օգնականը, չնկատեց այն սարսափը, որ Նիկոլաոս Ստարքոսի հայտնվելուց հետս պատեց գերի կանանցից մեկին:

Դա բարձրահասակ, տարեց մի կին էր, որ նստել էր բատիստանի հեռավոր անկյունում: Նա հանկարծ վեր կացավ տեղից. կարծես ան- հաղթահարելի մի ուժ մեջքից հրեց նրան. մի քանի քայլ արեց և թիչ էր մնում ճիչ դուրս թռչեր նրա շուրթերից... Սակայն նա ուժ ունեցավ իրեն զսպելու: Ապա, դանդաղ նահանջելով, նա ոտից գլուխ փաթաթ- վեց խղճուկ թիկնոցի մեջ ու նորից գրավեց իր տեղը գերիների խմրի հետևում, ջանալով աննկատ մնալ: Ըստ երևույթին, այդ կնոջ համ ար քիչ էր դեմքը թաքցնելը, նա ջանում էր ամբողջովին քողարկել իրեն Նիկոլաս Ստարքոսի հայացքից:

Մինչդեռ, չխոսելով հանդերձ «Կարիստայի» նավապետի հետ, միջնորդները աչք չէին կտրում նրանից: Իսկ սա, թվում էր, ամենևին ուշադրություն չէր դարձնում այդ մարդկանց վրա: Արդյոք եկել էր նրանցից խլելո՞ւ գերիների այդ խումբը: Իմանալով բերբերյան տերու- թյունների փաշաների ու բեյերի հետ ունեցած Ստարքոսի կապերի մաս սին, միջնորդները լիակատար հիմքեր ունեին նրանից երկյուղ կրելու: Այդ միտքը շուտով համակեց բոլորին: Մինչդեռ, աճուրդախոսը վեր լացավ և բարձր ձայնով կրկնեց վերջին հավելումը.

- Երկու հազար լիրա

---

Երկու հազար հինգ հարյուր,- ասաց Սկոպելոն, որը դեպբում գործում էր իր նավապետի անունից:

որը նման

Եվ կրկին միմյանց աչալուրջ հետևող միջնորդների առանձին խըմօ բերում սկսվեցին աշխույժ խոսակցություններ:

Անցավ քառորդ ժամ: Սկոպելոյից հետո ոչ ոք նոր հավելում չառած ջարկեց: Անվրդով, ամբարտավան՝ Ստարքոսը ետուառաջ էր անում բատիստանի շուրջը: Ոչ ոք կասկած չուներ այլևս, որ գերիների խումբը վերջ ի վերջո մնալու է նրան, նույնիսկ առանց լուրջ պայքարի:

Այդ ժամանակ Զմյուռնիայի միջնորդը, վաղօրոք խորհրդակցելով իր երկու-երեք ընկերուհիների հետ, առաջարկեց նոր հավելում՝ մինչև երկու հազար յոթ հարյուր լիրա:

Երկու հազար յոթ հարյուր լիրա,— կրկնեց աճուրդախոսը: Երե՛ք հազար:

Այս անգամ ձայնը իրեն՝ Նիկոլաոս Ստարքոսինն էր:

Ի՞նչ պատահեց: Ինչո՞ւ անձամբ մտավ պայքարի մեջ: Ինչո՞ւ նրա մշտապես անտարբեր ձայնը հնչեց այնպես հուզախռով, որ զարմացա րեց նույնիսկ Սկոպելոյին: Ընթերցողն այդ շուտով կիմանա:

Մի քանի րոպե դրանից առաջ, մտնելով բատիստանի ցանկապատ տից ներս, Ստարքոսը գնում գալիս էր գերիների խմբերի մեջ: Ծե կինը, նկատելով, որ նա մոտենում է, ավելի ամուր փաթաթվեց թիկնո- ցի մեջ: Ստարքոսն այդպես էլ չկարողացավ զննել նրան:

“ Հանկարծ Ստարքոսի ուշադրությունը գրավեցին մյուսներից հե- ռու նստած երկու գերի: Նա կանգ առավ տեղում, կարծես ոտքերը գետ- նին գամվեցին:

Նրա առաջ, հաղթանդամ տղամարդու մոտ, հենց գետնին պառկած էր հոգնատանջ մի աղջիկ:

Նկատելով Նիկոլաոս Ստարքոսին, տղամարդը կտրուկ շարժումով ուղղվեց տեղում: Աղջիկն անմիջապես բաց արեց աչքերը: Սակայն, տեսնելով «Կարիստայի» նավապետին, ետ ընկրկեց.

Հաջինա՛,— բացականչեց Սարքոսը:

Հաջինա Էլիզունդոն էր, որին գրկել էր Քսարխսը, ասես վտանգից պաշտպանելու համար:

Նա է,— կրկնեց Ստարքոսը:

Հաջինան ազատվեց Քսարիսի գրկից և շեշտակի նայեց իր հոր նախկին գործակցի դեմքին:

Հենց այդ պահին էր, որ չփորձելով անգամ իմանալ, թե ինչպես է բանկիր Էլիզոնդոյի ժառանգը հայտնվել Արկասսայի շուկայի գերի

---

ների մեջ, Նիկոլաոս Ստարքոսը, հուզմունքից փոխված ձայնով, առ ջարկեց նոր գին՝ երեք հազար լիրա:

Երեք հազար լիրա,— կրկնեց աճուրդախոսը:

Ժամը չորսևկեսից մի քիչ անց էր: Քսանհինգ րոպեից հետո կթնդա թնդանոթների զարկը, և ստրուկների խումբը կընկնի նրա ձեռքը,ով կվճա րի ավելի թանկ:

Խորհրդակցելով իրար հևտ, միջնորդներն արդեն ուզում էին հ հանալ շուկայից, հաստատապես վճռելով չառաջարկել ավելի բարձր գին: Կասկածից վեր էր թվում, որ մրցորդների բացակայության պատ- ճառով «Կարիստայի» նավապետը կտանի հաղթանակը, երբ հանկարծ Զմյուռնացի գործակալը ուզեց վերջին անգամ մտնել պայքարի մեջ: — Երեք հազար հի՛նգ հարյուր լիրա,— գոչեց`նա:

— Չորս հազար, իսկույն վրա բերեց Նիկոլաոս Ստարքոսը:

Սկոպելոն, որ չէր նկատել Հաջինային, չէր իմանում ինչով բա- նտրել իր տիրոջ անսահման եռանդը: Նրա կարծիքով չորս հազար լիրա գումարը արդեն շատ ավելին էր, քան խմբի արժեքը: Նա մնացել էր ապշած, թե ինչը կարող էր Նիկոլաոս Ստարքոսին դրդել այդքան անիո հեմ մի քայլ:

Մինչդեռ աճուրդաոսի վերջին կանչից հետո տիրեց երկարատև լռու- թյուն: Նույնիսկ զմյուռնացի միջնորդը, իր գործակիցների նշանի համա ձայն, դուրս եկավ խաղից: Այն բանը, որ վերջին խոսքը լինելու էր Ստարքոսինը, որին իր հաղթանակն ամրապնդելու համար մնում էր` մի քանի րոպե միայն, այլևս կասկած չէր հարուցում:

Քսմրիսց հասկացավ այդ: Նա ավելի ամուր սեղմեց Հաջինային իր գրկում: Աղջկան կխլեն իրենից իր կյանքի գնով միայն:

Այդ պահին խորին լռության մեջ հնչեց մի հուզախռով ձայն, որ աճուրդախոսին ուղղեց երեք բառ:

- Հի՛նդ հալար լիրա:

Ստարքոսը շուռ եկավ:

Հենց նոր բատիստանի դարպասներին էր մոտեցել նավորդների մի ոում ը: Նրանց առջևում կանգնած էր մի սպա:

Անրի դ՝Ալբարեն,— գոչեց Նիկոլաս

բարեն... Այստե՞ղ: Սկարպանտոյո՜ւմ:

Ստարքոսը:— Անրի դ’Ալ

Êացարձակ պատահականությունն էր «Սիֆանտայի» հրամանա- սային բերել շուկայի հրապարակը: Նա չգիտեր էլ, որ այդ օրը, այսինքն Սկարպանտո ժամանելուց մեկ օր հետո, կղզու մայրաքաղաքում պետք է գերիներ վաճառեին։ Նավահանգստում նա չէր տեսել սակոլևան և Ար-

THE

---

կասսայում հանդիպելով Ստարքոսին, զարմացած էր հակառակորդից ոչ պակտ:

Նիկոլաոս Ստարքոսն էլ իր հերթին չգիտեր, որ «Սիֆանտալի» հրա- մանատարը Անրի դ’Ալբարեն է, թեև նրան հայտնի էր, որ կորվետը խարիսխ է գցել Արկասսայում:

Ընթերցողին ենք թողնում դատել այն զգացմունքների մասին, տիրեց հակառակորդներին, երբ նրանք հայտնվեցին երես առ երես:

Անրի դԱլբարեն անսպասելի հայտարարեց․ նոր հավելում, որով- հետև հենց նոր բատիստանի գերիների մեջ նկատել էր Հաջինային ու Քսարիսին. Հաջինայի՜ն, որ ուր որ է կարող էր ընկնել Նիկոլաոս Ստար- քոսի իշխանության տակ: Հաջինան ևս լսել էր նրա ձայնը, ճանաչել նրան և պատրաստ էր նետվելու դեպի սպան, եթե նրան պահնորդը չկանգնեցներ:

Ձեռքի մի հատիկ շարժումով Անրի դ’Ալբարեն հանգստացրեց` աղ- ջըկան և վստահություն ներշնչեց: Չնայած այն զայրույթին, որ համա- կել էր դ’Ալբարեին արգահատելի հակառակորդի հանդես, նա չկորցրեց արիությունը: Պետք է կարողանա Նիկոլաոս Ստարքոսի ձեռքից կորզել Արկասսայի շուկայում խռնված այդ գերիներին, և դրանց հետ միասին նաև նրան, որին որոնել էր այնքան երկար և հույս չուներ գտնելու: Այո՛, նա կանի. այդ և, եթե հարկ լինի, նույնիսկ իր ողջ ունեցվածքի զնով:

Բոլոր դեպքերում, սպասվում էր կատաղի պայքար: Թեպետ Նիկոս լաոս Ստարքոսը չէր կարող հասկանալ, թե ինչպես է Հաջինս Էլիզուն դոն հայտնվել զերիների մեջ այնուամենայնիվ, աղջիկը առաջվա նման նրա աչքում մնում էր Կորֆուի բանկիրի Հարուստ ժառանգը: Դե՜, հո չէի՞ն կորչելու աղջկա միլիոնները նրա հետ միասին: Այդ միլիոններն իսկույն մեջտեղ կզան, երբ հարկ լինի աղջկան ետ գնելու նրանից, ով նրա տերը կդառնա:

Այսպիսով, գինը բարձրացնելով, նա վտանգի տակ ոչինչ չէր դնում: Եվ Նիկոլաոս Ստարքոսը վճռեց շարունակել աճուրդը ավելի մոլեգնո րեն, որովհետև նա ստիպված էր պայքարել իր հակառակորդի դեմ, ավելին, երջանիկ հակառակորդի դեմ:

Վեց հազար լիրա,— գոռաց նա:

Ցո՛թ հազար,— պատասխանեց «Սիֆանտայի» հրամանատախ րը, նույնիսկ չդառնալով Ստարքոսի կողմը:

Ղադին կարող էր միայն ողջունել գործի նման ընթացքը: Նա չէր էլ ջանում երկու մրցորդներից թաքցնել գոհունակությունը, որ մատնում էր նրա ամբողջ արևելյան փքուն կերպարանքը:

---

Աչքածակ պաշտոնյան արդեն հաշիվ էր անում, թե ինչ գումար է կազմելու իր բաժինը: Մինչդեռ Սկոպելոն սկսում էր կորցնել ինքնա- տիրապետումը: Նա ճտնաչել էր Անրի դ՝ Ալրարեին, ապա և Հսջինա Էլիզունդոյին: Եթե ատելությամբ լցված Նիկոլաոս Ստարքոսը համա- ռեր, ասլա գործարքը, որ սկզբում դեռ ինչ-որ շահ էր խոստանում, կդառնար միանգամայն կորստաբեր, մանավանդ եթե աղջիկը զրկվել էր իր հարստությունից այնպես, ինչպես զրկվել էր ազատությունից, իսկ դա միանգամայն հավանական էր:

Այդ պատճառով էլ, մի կողմ կանչելով Նիկոլաս Ստարքոսին, նա ստրկահաճությամբ փորձեց մի քանի ողջամիտ խորհուրդ տալ նրան: Բայց Սկոպելոյի խորհուրդներն ընդունվեցին այնպես, որ նա այլևս չհանդգնեց խոսքը շարունակել: Այժմ «Կարիստայի» նավասլետն ինքն էր աճուրդախոսին ասում իր գումարը՝ այդ անելով իր հակառակորդ համար վիրավորական տոնով:

Հասկանալի է, որ միջնորդները, տեսնելով, թե ինչպես է բորբոքա վում պայքարը, պետք է մնային՝ նրա ընթացքին հետևելու համար: Հետաքրքրասերների ամբոխը, որ հետևում էր այդ մենամարտին, ուր հարվածները չափվում էին հազարավոր լիրաներով, իր հետաքրքրու- թյունն արտահայտում էր բարձրաձայն աղաղակներով: Եթե ներկա- ների մեծամասնությունը ճանաչում էր սակոլևայի նավապետին, ապա «Սիֆանտայի» հրամանատարին չգիտեր ոչ ոք: Չգիտեին նաև, թե ինչ նպատակով է Սկարպանտոյի ափերն եկել կորֆուական դրոշի ներքո նավող այդ կորվետը: Սակայն պատերազմի ժամանակ գերիների տե- ղափոխությամբ ազգային տարբեր պատկանելության այնքան նավեր էին զբաղվում, որ դժվար չէր կասկածի տակ առնել նաև «Սիֆանտան»։ Ուստի և բոլորը կարծում էին, որ ում էլ հասնեն գերիները Անրի դ’Ալ- բարեին, թե Ստարքոսին, միևնույն է. թշվառներին սպասում էր ստրու- կի ճակատագիրը:

Այսպե: թե այնպես, հինգ րոպե անց հարցը պիտի վճռվեր դառնալիորեն:

ան

Աճուրդախոսի ազդարարած վերջին հավելմանը Ստարքոսը պա տասխանեց.

Ութ հազար լիրա:

Ի՛նը հաղար,— հնչեց Անրի դ’Ալբարեի ձայնը:

Տիրեց խորին լռություն: ` «Սիֆանտայի» հրամանատալը, առաջվա նման պահպանելով սառնասրտությունը, հայացքով հետևում էր Նիլո- լաոս Ստարքոսին, որ կատաղած ետ ու առաջ էր անում, ամենևին ուշադ-

---

րություն չդարձնելով վախեցած Սկոպելոյին: Ասենք, այլևս ոչ մի փաս.. տարկ չէր կարող չափավորել մոլեգնող կրքերը:

Տա՛սը հազար լիրա,— ճչաց Ստարքոսը:

Տասնմե՛կ հազար,— պատասխանեց Անրի դԱլբարեն:

Տասներկո՛ւ հազար,— նետեց Ստարքոսը առանց մտածելու: Հրամանատար դ’Ալբարեն պատասխանեց հապաղումով: Ոչ թե տատանվեց, այլ նկատեց, որ Սկոպելոն նետվեց Նիկոլաոս Ստարքոսի կողմը, ըստ երևույթին ջանալով համոզել նրան դադարեցնել այդ խե- լագար աճուրդը, և դա մի պահ շեղեց «Կարիստայի» նավապետի ուշադ- րությունը:

Նույն պահին այն կինը, որ մինչ այդ համառորեն թաքցնում էր դեմքը, կանգնեց տեղում, կարծես ուզենալով երևալ Ստարքոսին...

Այդ վայրկյանին Արկասսայի ամրոցի վրա բռնկեց սպիտակ ծի քուլաներով պարուրված բոցը, բայց մինչ կրակոցի ձայնը տեղ կհաս- ներ, հնչեց մի ձայն: Նոր գումար առաջարկեց:

Տասներե՛ք հազար լիրա:

Ապա լսվեց կրակոցի ձայնը, որին հետևեց երկար ժամանակ լող ծուռա՜» բացականչությունները:

Ստարքոսը այնպիսի ուժով հրեց Սկոպելոյին, որ սա թավալվեց դետնին... Բայց արդեն շատ ուշ էր: Ստարքոսն այլևս սակարկելու իրա- վունք չուներ: Հաջինա Էլիզունդոն թռել էր նրա ձեռքից և, ըստ երևույ– թվին, ընդմիշտ:

— Գնա՛նք,— խուլ ձայնով շպրտեց Սկոպելոյին:

Եվ կարելի էր լսել, թե ինչզես քրթմնջաց. «Դա ավելի հուսալի և էժան կլինի»:

Երկուսով նստեցին սայլը և անհետացան կղզու խորքը տանող ճա- նապարհի շրջադարձում:

Եվ ահա Հաջինա Էլիզունդոն Քսարիսի օգնությամբ դուրս եկավ բատիստանի ցանկապատից: Նա նետվեց Անրի դ’Ալբարեի գիրկը, որը կրծքին սեղմելով նրան ասում էր.

Հաջինա՜, Հաջինա՜, ես կտայի իմ ամբողջ հարստությունը, մի-

այն թե փրկագնեի ձեզ...

Ինչպես ես տվեցի՝ իմ բարի անունը . փրկագնելու համար, պատասխանեց Հաջինան:— Այո՛, Անրի՜... Հաջինս Էլիզունդոն - այժմ աղքատ է, բայց դրա փոխարեն, արժանի է ձլ:

10— Ժյուլ Վեռն

---

Տ Ա Ս Ն Ե Ր Ե Ք Ե Ր Ո Ր Դ ԳԼՈՒԽ

«ՍԻՖԱՆՏԱՅԻ» ՎՐԱ

Հաջորդ օրը առավոտյան ժամը տասին, համընթաց քամու ուղեկա ցությամբ, խարիսխը հանելով, «Սիֆանտան» փոքր առագաստները պարզած ուղղվեց դեպի Սկարպանտոյի նավահանգստի ելքը:

Անրի դ’Ալբարեի փրկագնած գերիների մի մասը տեղավորվել էր տվինդեկի, մյուս մասը՝ մարտկոցի տախտակամածի վրա: Թեպետ Ար- շիպելագով. անցնելը միայն մի քանի օր պիտի տևեր, սպաներն նա վաստիները ջանում էին որքան կարելի է, հարմար տեղավորել տանջա-, հար մարդկանց:

Հրսմանատար դ’Ալբարեն դեռ նախորդ օրվանից պատրաստ էր բաց ծով դուրս գալու: Ինչ վերաբերում է տասներեք հազար լիրային, ապա նա ղադիին այնպիսի երաշխիքներ տվեց, որը միանգամայն բա- վարարեց նրան: Մարդկանց, որ դեռ վերջերս գերի էին, կորվետում տե ղավորեցին առանց դժվարությունների, և երեք ժամ անց այդ դժբախտ- ներին,. որոնք դեռ վերջերս դատապարտված էին բերբերյան տաժանա- կրության սարսափներին,, վիճարկվելու էր ափ իջնել Հյուսիսային Հու նաստանի նավահանգիստներից մեկում, ուր նրանք այլևս երկյուղ չէին կրի իրենց ազատության համար:

t

Եվ այդ ազատության համար նրանք` ամբողջովին պարտական էրն այն մարդուն, ով նրանց դուրս կորզեց Նիկոլաոս Ստարքոսի ձեռքից։ Դրա համար էլ, կորվետ բարձրանալուն պես, նրանք ամենահուզիչ ձևով արտահայտեցին իրենց երախտագիտությունը:

Գերիների մեջ էր լեոնդարցի մի ծեր քահանա: Իր բախտակիցնե- րից մի քանիսի հետ նա մոտեցավ: յուտին, ուր մի քանի սպաների ըն- կերակցությամբ նստած էին. Հաջինա Էլիզունդոն և Անրի դ’Ալբարեն: Ապա ամենքը միասին, քահանայի գլխավորությամբ, ծունկի եկան և, ձեռքերը երկարելով հրամանատարի կողմը, ծերունին ասաց.

Անրի՛ դ'Ալբարե, բոլոր նրանք, ում դուք վերադարձրիք ազած տությունը, օրհնում են ձեզ:

ސ

Բարեկամնե՛րս, ես միայն իմ պարտքն եմ կատարել — պա- տասխանեց «Սիֆանտայի» հրամանատարը խորապես հուզված:

Այո՜, Բոլորն օրհնում են ձեզ... Բոլորը.,, Ես ևս, Անրի, ) ավելացրեց Հաջինան, իր հերթին ծնկի գալով:

Անրի դ’Ալբարեն ընդոստ մի շարժումով բարձրացրեց նրան, և այդ

---

ժամանակ յուտից մինչև տաքը, մարտկոցից մինչև ներքևի առագաս տաձողերը, ուր մագլցել էին բարձրաձայն «ուռա՜» աղաղակող նավա տիները, թնդացին. «Կեցցե՜ Անրի դ՝Ալբարեն: Կեցցե՜ Հաջինա Էլիզուն դոն»¬բացականչությունները:

Գերի կանանցից մեկը միայն՝ նա, որ նախորդ օրը համառորեն թաքնվում էր բատիստանում, չէր մասնակցում այդ արարողությանը: Նավ ելնելիս նրա միակ մտահոսությունն էր ուշադրություն չգրավել: Այդ բանը հաջողվեց նրան, և այն իսկ րոպեից, երբ նա կուչ եկավ միջին տախ- տակամածի ամենամութ անկյունում, նրան ոչ ոք չմտաբերեց: Ըստ երե- վույթին, նա հույս ուներ աննկատելի մնալ մինչև նավարկության վերջը: Բայց նրա ինչի՞ն էին պետք նախազգուշական միջոցները: Ճանաչո՞ւմ էր նրան սպաներից կամ նավաստիներից որևէ մեկը: Այսպես թե այնպես, միայն ծանրակշիռ պատճառները կարող էին ստիպել նրան այդպիսի հա- մառությամբ խուսափել մարդկանցից Արշիպելագով անցնելու այդ երեք - չորս օրը:

Սակայն, եթե Անրի դԱլբարեն արժանի էր կորվետի ուղևորների երախադիտությանը, հապա ինչպիսի՞ շնորհակալության էր արժանի Հաջինա Էլիզունդոն Կորֆուից բացակայելու ընթացքում կատարած գոր- ծերի համար:

Անրի՛,— ասել էր աղջիկը նախորդ օրը,— Հաջինա Էլիզունդոն այժմ աղքատ է, բայց դրա փոխարեն արժանի է ձեզ:

Իրոք որ աղքատ էր նա: Բայց արժանի՞ է արդյոք երիտասարդ սպա- յին... Թող դատի ինքը՝ ընթերցողը:

Եվ եթե Անրի դԱլբարեն սիրում էր Հաջինային, չնայած նրանց բա- ժանող ծանր հանգամանքներին, ապա որքա՜ն պիտի խորանար այդ սերը, երբ նա իմացավ, թե ինչով է հագեցած եղել աղջկա կյանքը մի տարվա երկարատև անջատման ընթացքում:

Հենց որ Հաջինա Էլիզունդոյի համար հայտնի դարձան Հոր թողած հարստության աղբյուրները, նա վճռեց դա ամբողջովին գործադրել այն գերիների փրկագնման վրա, որոնց վաճառքից էլ գոյացել էր այդ հա- րըստության մեծ մասը: Նա չէր կամենում այդպիսի խայտառակ ճար նապարհով դիզած քսան միլիոնից ոչ մի գրոշ իսկ պահել իրեն: Իր ծրագրին նա` հաղորդակից էր դարձնում միայն Քսարիսին: Վերջինս հա- վանություն տվեց դրան, և շուտով Էլիզունդոյի բանկի բոլոր թղթերն իրացվեցին:

Անրի դ’Ալբարեն ստացավ մի նամակ, ուր աղջիկը ետ էր վերցնում նրան տված իր խոսքը և հրաժեշտ տտլիս սիրեցյալին: «Հետո ազնիվ ու

---

նվիրված Քսարիսի հետ նա լքեց Կորֆուն, որպեսզի մեկնի Պելոպոնես:

Այդ ժամանակ Իբրահիմի զինվորները դեռևս անողոք դատաստան էին տեսնում Կենտրոնական Մորեայի բնակչության հետ, որն այնքան` ծանր փորձություններ էր կրել: Տարաբախտներին, որոնց հաջողվել էր խուսափել կործանումից, ուղարկում էին Մեսսինայի, Պատրասի կամ Նավարինի խոշոր նավահանգիստները: Այստեղից թուրքական կառա վարության կողմից վարձված, կամ Արշիպելագի ծովահենների տրա- մադրած նավերը հազարներով նրանց տեղափոխում էին Սկարպանտո կամ Զմյուռնիա, ուր անընդմեջ գործում էին գերեվաճառ շուկաները:

Կորֆուից մեկնելուն հաջորդող երկու ամսվա ընթացքում, Հաջինա Էլիզունդոյին ու Քսարիսին, որոնց երբեք չէր կասեցնում գինը, հաջող վել էր փրկագնել բազում հարյուրներով գերիների, որոնց դեռևս չէր հաջողվել ուղարկել Մեսսինայից: Նրանք արել էին ամենայն հնարավո- րը այդ մարդկանց ապահով վայրերում տեղավորելու համար. մի մա սին՝ Իոնական կղզիներում, մյուսներին՝ Հյուսիսային Հունաստանի ազատագրված շրջաններում:

Այս անելուց հետո նրանք ուղևորվեցին Փոքր Ասիա՝ Զմյուռնիա, ուր առանձնապես լայն չափերի էր հասնում ստրկավաճառությունը: Նավերի ամբողջ քարավաններ այստեղ էին բերում բազմաթիվ հույն գերիների, որոնց ազատությանը հատկապես հետամուտ էր Հաջինան: Նա առա- ջարկում էր գներ, որ այնքան բարձր էին բերբերյան ու փոքր ասիական ափերի միջնորդների առաջարկածից, որ թուրքական իշխանությունները հաճույքով գործարքի մեջ էին մտնում նրա հետ, վերին աստիճանի շա- հաբեր համարելով դա: Հասկանալի է, թե այդ բոլոր առևտրականները: ինչպես էին չարաշահում նրա ազնիվ ոգևորությունը, բայց փոխարենը հազարավոր գերիներ խուսափում էին Աֆրիկայի բեյերի մոտ տաժա նակրության գնալու ճակատագրից:

Եվ, այնուամենայնիվ, դեռևս շատ բան էր մնում անելու. հենց այդ ժամանակ Հաջինան միտք հղացավ իր նպատակին հասնել երկու տար- բեր ճանապարհով:

Իսկապես, քիչ էր հրապարակային աճուրդավաճառի հանված գերի- ների փրկագնումը, կամ թե ոսկու ուժով տաժանակրությունից ազատե- լը: Հարկավոր էր նաև ոչնչացնել ծովահեններին, որոնք գրավում էին Արշիպելագի բոլոր ծովերում լողացող նավերը,

Հաջինա Էլիզունդոն Զմյուռնիայում էր, երբ լուր հասավ նավար- կության երկու ամիսներից հետո «Սիֆանտային» հասած աղետի` մա- սին: Նրա համար գաղտնի չէր ո՛չ այն, որ այդ կորվետը կառուցվել ու

---

զինվել է Կորֆուի նավատերերի միջոցներով, ոչ էլ այն, թե ինչի համար էր նախատեսվել: Հաջինան գիտեր, որ ռազմարշավի սկիզբը եղել է հաջող: Բայց հետո լուր հասավ, որ ծովահենների նավատորմի հետ ունեցած ճակատամարտում, որն, ինչպես ասում էին, ղեկավարում էր ինքը Սակրատիֆը, «Սիֆանտան» կորցրել էր իր հրամանատարին, -շաս սպաննը և անձնակազմի մի մասը:

Հաջինս Էլիզունղոն անհապաղ բանակցությունների մեջ մտավ Կորֆու կղզում «Սիֆանտայի» տերերի շահերը ներկայացնող հավա- տարմատարի հետ: Նրա միջոցով Հաջինան այնպիսի գին առաջարկեց նավատերերին, որ վերջիններս որոշեցին վաճառել նավը: Չնայած կորս վոտը գնվում էր Ռագուղայի ինչ-որ բանկիրի անունով, բայց իրակա- նում դա պատկանում էր Էլիզունդոյի ժառանգին, որը գնում էր Բոբո- լինայի, Մոդենայի, Զաքարիասի և ուրիշ հայրենասեր կանանց հետքե- րով. կանայք, որոնց միջոցներով` անկախության համար մղվող պատե- րազմի սկզբում սարքավորված նավերը այնքա՜ն վնասներ էին պատ- ճառել թուրքական նավատորմին:

Հաջինան այդպես վարվեց «Սիֆանտայի» հրամանատարությունը Արի դ’Ալբարեին առաջարկելու նպատակով: Աղջկան նվիրված մի ա.ձնավորություն, Քսարիսի քեռորդին՝ նավաստի և ծագումով հույն, ինչպես և քեռին, գաղտնի հետևում էր երիտասարդ սպային և՛ Կորֆու- ում, որ նա ապարդյուն որոնում էր աղջկան, և՛ Քիոսում, ուր նա մեկնել էր գնդապետ Ֆավյնի զորքին միանալու:

Հաջինայի հրամանով այդ մարդը իբրև նավաստի` ընդունվեց կոր- վետի վրա, երբ նավի անձնակազմը համալրվում էր Լիմնոսի ճակա- տամարտից հետո: Հենց նա էր Անրի դԱլբարեին հասցրել Քսարիսի ձեռքով գրված երկու նամակները. առաջինը, այն տեղեկությամբ, որ «Սիֆանտայի» անձնակազմում կա թափուր տեղ, նա Քիոս էր ուղարկել փոստով, երկրորդը, որի մեջ սեպտեմբերի առաջին օրերին` կորվետին տեսակցություն էր նշանակվում Սկարպանտոյի ափին, դրել էր ընդհա- նուր նավասենյակի սեղանին, երբ ժամապահության էր կանգնած նրա

մոտ:

Հենց այստեղ, Սկարպանտոյում, հույս ուներ այդ օրերին լինել նաև Հաջինա Էլիզունդոն, մեծահոգության մեծահոգության ու գթասրտության իր պարտ- Քը կատարելուց հետո: Աղջիկը կամենում էր, որ «Սիֆանտան» հայրե նիք տեղափոխի գերիների վերջին խումբը, որ նա փրկագնել էր ունեց- վածքի մնացորդներով:

---

Բայց դեռ որքա՜ն դժվարություններ էին սպասում նրան, ինչպիսի՜ վտանգներ՝ դրան հաջորդող վեց ամսվա ընթացքում:

Իր միսիան կատարելու համար անվեհեր, աղջիկը, առանց տատան- վելու, Քսարիսի ուղեկցությամբ մեկնեց Բերբերիայի բուն կենտրոնը, ծովահեններով վխտացող նրա նավահանզիստները, աֆրիկյան ծովա- փի խորքերը, ուր մինչև Ֆրանսիայի կողմից Ալժիրը նվաճելը տնօրինու թյուն էին անում ամենահայտնի ավազակները: Հաջինան վտանգի տակ էր դնում իր ազատությունը, կյանքը. բայց նա արհամարհեց բոլոր վտանգները, որոնց հարուցողը նրա նաև երիտասարդությունն էր ու գե- ղեցկությունը:

Ոչ մի բան չկասեցրեց նրան: Աղջիկը ճանապարհ ընկավ: Գթասրտության ուխտի միանձնուհու զգեստներ հագած նրան կա- րելի էր հանդիպել Տրիպոլիում, Ալժիրում, Թունիսում, բերբերյան ծո- վափի ամենափոքր շուկաներում: Ամենուրեք, ուր միայն վաճառվում էին հույն գերիներ, Հաջինան. փրկագնում էր նրանց՝ տերերին մեծ շու- հույթ բերելով: Պատրաստի դրամը ձեռքին. նա հայտնվում էր ամենու– րեք, ուր ստրկավաճառները,, մուրճի հարվածով, անասունների նման, մարդկանց բազմություններ են. վաճառում: Ահա թե երբ վիճակվեց նրան. ականատես լինել: ստրկության բոլոր սարսափներին: մի երկրում, ուր կրքերը չեն զսպվում ոչ մի սանձով:

Ալժիրն այն ժամանակ գտնվում էր ռազմական ջոկատների իշխա- նության տակ. այդ ջոկատները կազմված էին. մուսուլմաններից և ուրա- ցողներից՝ Միջերկրական ծովափերը կազմող երեք մայր ցամաքի մարդ- կային տականքներից. սրանք ապրում էին բացառապես ստրկավաճա- ուության- հաշվին, գնելով գերիներին ծովահեններից. և վերավաճառելով քրիստոնյաներին: Արդեն տասնյոթերորդ դարում երկսեռ ստրուկների թիվը աֆրիկյան հողում հասնում էր քառասուն. հազարի՝ ֆրանսիացի- ներ, հույներ, հունգարներ, գերմանացիներ, լեհեր, իսպանացիներ, որոնց գերեվարել էին Եվրոպայի տարբեր ծովերում:

տաժա

Ալժիրում, Ալի Մամի, Կուլուգիս և Սիդի-Հասան բեյերի նակրության բանտերում, Թունիսում՝ Յուսուիֆ-Դեյի, Գտլերե-Պատրո- նեի և Չիկալիի զնդաններում, Տրիպոլիի տաժանավայրում. Հաջինա Էլի- զունդոն մի առանձին եռանդով որոնում էր նրանց, ովքեր Հելլադայի ան- - կախության համար մղվող պատերազմի ժամանակ, էին ստրկացել: Ասես ինչ-որ թալիսմանի հովանավորությամբ նա անվնաս անցնում էր վտանգների միջով, թեթևացնելով գերիների տառապանքները: Ինչ-որ?

---

հրաշքով նա խույս էր տալիս սպառնացող բոլոր փորձանքներից: Վեց ամսվա ընթացքում, առափնյա նավերով նա այցելում էր ծովափի ամե- նահեռավոր վայրերը՝ Տրիպոլիից մինչև Մարոկկոյի ամենահեռավոր սահմանները, մինչև Տետուան, որ մի ժամանակ ծովահենների լավ կազմակերպված տերությունն էր, մինչև Թանգեր, որի ծովախորշը ավազակների ձմեռելու վայրն էր, մինչև Աֆրիկայի արևմտյան ափին գտնվող Սալեն, ուր տարաբախտ գերիները ողջ-ողջ փտում էին տասներ կու-տասներեք ոտնաչափ խորություն ունեցող զնդաններում:

Վերջապես, երբ նրա միսիան ավարտվեց և այլևս հոր միլիոններից չմնաց և ոչ մի լիրա, Հաջինս Էլիզունդոն վճռեց Քսարիսի հետ միասին վերադառնալ Եվրոպա: Նա նստեց հունական մի նավ, որն ընդունեց աղջկա փրկագնած և Սկարպանտո մեկնող գերիների վերջին խումբը։ Սկարպանտոյում Հաջինան հույս ուներ հանդիպել Անրի դ՚Ալբարեին: Այդտեղից նա մտադիր էր «Սիֆանտայով» վերադառնալ Հունաստան: Բայց Թունիսից դուրս գալուց երեք օր հետո նավը գրավեցին թուրքերը և Հաջինային տարան Արկասսա, որպեսզի ստրկության վաճառեն նրանց հետ միասին, ում նա հենց նոր էր ազատել...

Այսպես, Հաջինա Էլիզունդոյի ջանքերով հազարավոր գերիներ փրկագնվեցին մի ժամանակ նրանց իսկ վաճառքից ստացված փողով: Իր հարստությունից հրաժարված աղջիկը, թեթևացրեց, որքան այդ հնա- րավոր էր, այն չարիքը, որ գործել էր հայրը:

Ահա թե ինչ իմացավ Անրի դ’Ալբարեն: Այո՛, ընչազուրկ Հաջինան այժմ արժանի` էր նրան, և, Նիկոլաոս Ստարքոսի ձեռքից փրկելու հա- մար, դ’Ալբարեն դարձավ նույնպիսի մի աղքատ:

էր

Մինչդեռ հաջորդ օրվա լուսաբացին «Սիֆանտան» մոտենում Կրետեի ափերին: Կորվետն այժմ ուղղություն էր վերցրել դեպի Արշի-՝ պելագի հյուսիս-արևմտյան կողմը: Հրամանատար դ’Ալբարեն մտադիր էր` նավել Հունաստանի արևելյան ափեզրով, Էվբեա կղզու մոտով։ Այն- տեղ, Նեգրեպոնտոսում, կամ Էգինայում, կարելի էր ուղևորներին ափ հանել մի հուսալի վայրում, որ ազատ լիներ մինչ այդ Պելոպոնեսի խորքերը շպրտված թուրքերից: Ասենք, այն ժամանակ հելլենական թե- րակղզում արդեն չէր մնացել Իբրահիմի և ոչ մի զինվոր:

Դժբախտ գերիները, որոնց հետ «Սիֆանտայի» վրա ավելի քան լավ էին վարվում, կամաց-կամաց ուշքի էին գալիս ապրած սոսկալի տառապանքներից: Ցերեկը նրանք խմբերով տեղ էին գտնում տախ- տակամածին, վայելելով Արշիպելագից եկող զովությունը: Այստեղ կա- յին մայրեր՝ երեխաներով, կանայք ամուսինների հետ, որոնք քիչ էր

---

մնացել անջատվեին ընդմիշտ, բայց այժմ միացել էին, որպեսզի այլ ևս չրաժանվեն: Նրանք գիտեին, թե ինչ սխրանքներ է գործել Հաջինա Էլիզունդոն, և երբ Անրի դ’Ալբարեի թևին հենված, նա անցնում էր տա- տակամածով՝ ամեն կողմից նրան էին դառնում երախտագիտության ամենահուզիչ հայացքներ:

Մի քանի ժամ անց «Սիֆանտային տեսադաշտից, անհետացան .Կրետեի բարձունքները, բայց քանի որ քամին սկսում էր մեղմ անալ, նավն այդ օրը շատ քիչ տարածություն անցավ, թեև ընթանում էր բո- լոր առագաստները պարզած: Բայց ի՞նչ նշանակություն կարող էր ունե- նալ մեկ կամ նույնիսկ երկու օրվա ուշացումը: Արժե՞ր անհանգստանալ դրա համար: Ծովի մակերևույթը ցոլցլում էր, երկնքում ամպի կտոր չկար: Ոչ մի բան եղանակի մոտալուտ փոփոխություն չէր գուշակում: Մնում էր «հանձնվել ալիքների կամքին», ինչպես ասում են ծովային ները, և ճամփորդությունը կհասնի ավարտին, երբ հաճո լինի աստծուն: Խաղաղ նավարկությունը զրույցի էր տրամադրում: Ջէ՞ որ նավի վրա գրեթե անելու բան չկար: Հերթափոխի սպաներն ու նավաստիները բաքի վրա սովորական հերթապահությունն էին անում, որպեսզի հայտա նեն ցամաքի կամ նավերի երևալը:

Հաջինան ու Անրի դ՚Ալբարին յուտի վրա տեղ էին ընտրել, հատկա պես նրանց համար առանձնացված նստարանին: Այստեղ նրանք un վորաբար խոսում էին ոչ թե անցյալի, այլ ապագայի մասին, որը, թվում էր՝ այժմ արդեն լիուլի նրանց էր պատկանում: Նրանք ծրագրեր էին կազմում ամենամոտ ժամանակների համար, չմոռանալով այդ ամենին հաղորդակից անել Քսարիսին, որ նրանց ընտանիքի անդամն էր դարձել Հարանիքը պիտի կատարվեր Հունաստան հասնելուն պես: Դա վճռված էր: Հաջոնա Էլիզունդոյի վիճակն այժմ բարդությունների ու ձգձգման տեղիք չէր տալիս: Բարեդործության վրա կորցրած մի հատիկ տարին հեշտացրել էր ամեն ինչ: Հարսանիքից հետո Անրի դ’Ալբարեն կորվետի հրամանատարությունը կհանձնի կապիտան Թորոսին և երիս տասարդ կնոջը կտանի Ֆրանսիա, ռրատեղից հետագայում մտադիր էր նրա հետ վերադառնալ նրա հայրենիքը:

Այդ երեկո նրանք հենց այս ծրագրերից էին խոսում: Թեթև ռեփ- յուռը հազիվ էր ուռեցնում կրվետի վերին առաըաստները: Մայր մը- նող արևը -լուսավորում էր հորիղոնը և որպեզօծ ճառագայթները դեռևս շողում էին երկնակամարի վրա, որն արևմուտքոմ արոտված էր թե- թևակի ծխով: Արևելքում արդեն փայլփլեցին առաջին աստղերը: Ծով պսպղում էր ֆոսֆորաշող փայլով: Գիշերը խոստանում էր լինել չքնաղ

---

Անրի դ’Ալբարեն և Հաջինան սքանչանում էին դյութիչ երեկոյի մայքով: Նրանք նայում էին նավախելի հետևին փրփուրի թեթև սպի տակ ժանյակից հազիվ նշմարվող ջրի շիթին, որ թողնում էր կորվետն ջը հետևից: Լռությունը խախտում էր միայն կոնտր-բիզանի շրմփոցը, որի ծալքերը թեթևակի խշխշում էին: Երիտասարդները խորասուզվել էին իրենց մտքերի մեջ, շուրջը ոչ ոքի չնկատելով: Եվ միայն Անրի դ’Ալ- բարեին կանչող համառ ձայնը հանեց նրանց հաճելի անրջանքից: Նրանց առաջ կանգնած էր Քսարիսը.

Հրամանատա՜ր...— կրկնեց նա արդեն երրորդ անգամ:

Ի՞նչ կկամենայիք, բարեկա՛մս,— հարցրեց Անրի դ Ալբարեն, որին թվաց, թե Քսարիսը չի համարձակվում խոսել։

Ի՞նչ ես ուզում, իմ բարի Քսարիս,— ավելացրեց Հաջինան: Ես պետք է ինչ-որ բան հայտնեմ, հրամանատար:

Ի՞նչ:

Բանն այն է, որ կորվետի ուղևորները... այդ սքանչելի մարդիկ, որոնց դուք տանում եք հայրենիք, մի միտք են հղացել և հանձնարա- րել են հաղորդել ձեզ:

- Ինչ կա որ, ես ձեզ լսում եմ, Քսարի՛ս:

Ահա թե ինչ, հրամանատար: Նրանց հայտնի է, որ դուք պետք է մուսնանաք Հաջինայի հետ...

Իհարկե,— ժպտալով պատասխանեց Անրի դԱլբարեն։— Դա ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ:

Դե՜, այդ սքանչելի մարդիկ շատ երջանիկ կլինեին ներկա լինել ձեր հարսանիքին:

Եվ նրանք ներկա կլինեն, Քսարի՛ս, անպայման կլինեն: Եթե հնարավոր լիներ Հաջինայի շուրջը հավաքել բոլոր նրանց, ում նա ազա- տել է ստրկության շղթաներից, նա մի այնպիսի շքախումբ կունենար, ինչպիսին չի ունեցել աշխարհում և ոչ մի հարսնացու:

Անրի՜...— բացականչեց Հաջինան կշտամբանքով:

Հրամանատարն իրավացի է,- պատասխանեց Քսարիսը:— Այս- պես թե այնպես, կորվետի ուղևորները կլինեն այնտեղ և...

Հենց որ ոտք դնենք հունական հողը,— սկսեց Անրի դ’Ալրարեն, բոլորին կհրավիրեմ հարսանիքի:

Հիանալի՜ է,— պատասխսնեց Քսարիսը:— Բայց առաջին միտ քը այդ սքանչելի մարդկանց մոտ մի ուրիշ միտք էլ հղացրեց: Նույնքան լավ միտք:

Ավելի լավը: Նրանք ձեզ խնդրում են, որ հարսանիքը կատարվի

---

«Սիֆանտայի» վրա: Մի՞թե մեզ Հունաստան տանող այս սքանչելի կորս վետը նրանց հարազատ հողի մի մասնիկը չէ:

Թող այդպես լինի, Քսարիս,— պատասխանեց Անրի դ’Ալբա րեն: Համաձա՞յն եք դրան, սիրելի Հաջինա:

Պատասխանի փոխարեն Հաջինան նրան երկարեց ձեռքը:

Հիասքա՜նչ պատասխան,– նկատեց Քսարիսը:

Դուք կարող եք հայտնել «Սիֆանտայի» ուղևորներին,— ավե լացրեց Անրի դ’Ալբարեն,— որ նրանց ցանկությունը կկատարվի: Վճռված է, հրամանատա՛ր: Բայց,— ավելացրեց Քսարիսը քիչ շփոթված,— այդ դեռ ոլորը չէ:

Դե խոսիր, Քսարի՛ս,— ասաց աղջիկը:

Ահա թե ինչ: Այդ սքանչելի մարդիկ, հղանալով մի լավ միտք, ապա երկրորդը՝ ավելի լավը, հղացել են նաև մի երրորդը, որը նրանք հիասքանչ են համարում:

Մի տեսեք, է՜, դեռ երրորդ միտքն էլ կա,— ասաց Անրի դ’Ալ- բարեն։— Եվ ո՞րն է այդ ևրրորդ միտքը:

Որ հարսանիքը պիտի կատարվի ոչ միայն կորվետի վրա, այլև բաց ծովում, վաղն ևեթ: Մեր մեջ մի ծեր քահանա կա...

Հանկարծ Քսարիսի խոսքը կտրեց ֆորսալինգի վրա հերթակայու- թյան կանգնած մորսայինի ճիչը.

- Նավե՜ր քամու կողմից:

Անրի դ’Ալբարեն իսկույն ելավ տեղից և մոտեցավ կապիտան Թոդ- րոսին, որն արդեն նայում էին նշված ուղղությամբ:

Վեց մղոնից էլ պակաս տարածության վրա, արևելյան ուղղությամբ երևաց մի տորմիղ, որ բաղկացած էր տարբեր ջրածավալի շուրջ մի երկ- վեցյակ նավերից: Բայց մինչ «Սիֆանտան» անհողմության մեջ գրեթե անշարժացել էր, նավատորմը, մղվելով քամու վերջին թափից, որ չէր հասնում կորվետին, անշեղորեն մոտենում էր նրան:

Վերցնելով հեռադիտակը, Անրի դ’Ալբարեն ուշադիր հետևում էր նավերի շարունը:

Կապիտան Թո՛դրոս,— դիմեց նա իր օգնականին,— այս տոր- միղը դեռևս շատ հեռու է, որպեսզի կարելի լինի որոշել նրա դիտավո-

րությունները և սպառազինությունը:

Իրոք այդպես է, հրամանատար, — պատասխանեց ավագ սպան,

և այս անլուսին գիշերը, որ գնալով ավելի ու ավելի խավար է դա, նում, մենք ոչինչ չենք կարող պարզել: Ստիպված ենք սպասել մինչև

առավոտ:

---

Այո, ստիպված ենք,— կրկնեց Անրի դ’Ալբարեն:

Բայց քանի որ այս ջրերն անվտանգ չեն, հրաման տվեք հերթա կալությունն անցկացնել առավել ուշադիր: Ինչպես նաև թող նախազգու- շական բոլոր միջոցները ձեռնարկվեն, եթե հանկարծ նավերը մոտենան «Սիֆանտային»:

Կապիտան Թոդրոսը արձակեց համապատասխան հրամաններ, որոնք անհապաղ կատարվեցին: Կորվետի վրա սահմանված աչալուրջ հսկողությունը պետք է շարունակվեր մինչև լուսաբաց:

Ինքնին հասկանալի է, որ հնարավոր պատահականությունների ստիպումով Քսարիսի ասած հարսանիքի հանգամանքների քննարկումը հետաձգվեց: Անրի դ Ալբարեի խնդրանքով Հաջինան մտավ իր նավա- խուցը:

Ամբողջ գիշեր կորվետի վրա գրեթե չքնեցին: Ծովում նկատված տորմիղի մերձեցումը կարող էր տագնապի կոչել: Ըստ հնարավորին, կորվետի մարդիկ հետևում էին նրա մանյովրներին: Բայց իննին մոտ բավական թանձր մառախուղ պատեց, և տորմիղը չքվեց տեսադաշտից:

Առավոտյան, արևածագին, հորիզոնն արևելքում դեռևս պատած էր թեթև մեգով: Բացարձակ անհողմության պատճառով դա կարող էր ցրվել առավոտյան տասից ոչ շուտ: Սակայն, երբ մշուշը ցրվեց, ամ- բողջ նավատորմը երևաց կորվետից չորս մղոնից էլ սլակաս հեռավորու- թյան վրա: Գիշերվա ընթացքում նա մոտեցել էր երկու մղոն և կարող էր հավանաբար, ավելի մոտենալ, եթե չլիներ նրա մանյովրներին խան- գարող մշուշը: Տորմիղը բաղկացած էր տասներկու նավից, որոնք հա- մերաշխ ընթացքով շարժվում էին երկար թիակների օգնությամբ. պետք է ասել, որ նման թիակները ծանր կորվետի համար օգտակար լինել չէին կարող: «Սիֆանտան» առաջվա պես կանգնած էր անշարժ: Նրան մնում էր միայն սպասել

Այնուամենայնիվ, այլևս անհնար էր չկռահել տորմիղի դիտավոր

րությունները:

Ա՛յ քեզ կասկածելի նավերի խաժամուժ,— փնթփնթաց կապի տան Թոդրոսը:

Ավելի քան կասկածելի,— հաստատեց Անրի դ՝Ալբարեն,— որովհետև նրանց մեջ տեսնում եմ այն բրիգը, որին մենք ապարդյուն հետապնդում էինք Կրետեի ափերի մոտ:

«Սիֆանտայի» հրամանատարը չէր սխալվում, Բրիգը, որն այնպես խորհրդավոր անհետացավ Սկարպանտրյին մոտենալիս, շարժվում էր

---

նավատորմի գլուխն անցած: Նա մանևրում էր այնպես, որ իրեն հետևող նավերից առաջ չընկնի:

էր

Այդ ժամանակ թեթև քամի փչեց արևելքից: Դա նպաստում տորմիղի շարժմանը, բայց այդ քամու պոռթկումները, որ թեթևակի ալեկոծում էին ծովի մակերևույթը, հանդարտվում էին կորվետից մեկ- երկու կաբելտով հեռավորության վրա:

Հանկարծ Անրի դ՚Ալբարեն իջեցրեց հեռադիտակը, որն ամբողջ ժա- մանակ չէր հեռացնում աչքից:

Հնչեցնել մարտական տագնա՜պ,— գոչեց նա:

«Սիֆանտային հրամանատարը նոր միայն նկատեց, թե ինչպես բրիգի նավաքթի մոտ սպիտակ ծխի ամպ գոյացավ, և նույն ակնթարթին, երբ հրանոթի թնդյունը հասավ կորվետին, բրիգի գաֆելի վրա դրոշ երևաց: Նրա սև քաթանի վրա փայլում էր հրակարմիր «Ս» տառը: Դա ծովահեն Սակրատիֆի դրոշն էր:

Տ Ա Ս Ն Չ Ո Ր Ս Ե Ր Ո Ր Դ Գ Լ Ո Ւ Խ

ՍԱԿՐԱՏԻՖ

Բայց

Տասներկու նավից բաղկացած տորմիղը նախորդ օրվա երեկոյան լքել էր Սկարպանտոյի մոտ գտնվող ծովահենական որջը: Նա մտադիր էր անհավասար կռվի մեջ մտնել կորվետի հետ, ճակատից գրոհելով կամ չորս կողմից շրջապատելով: Դա միանգամայն պարզ էր: քամու բացակայության պատճառով ստիպված պիտի լինեին ընդունել այդ ճակատամարտը: Ասենք, եթե Անրի դ’Ալբարեն այս ճակատամար- տից խույս տալու միջոց անգամ ունենար նա չէր օգտվի դրանից. `կա- նարգվեր «Սիֆանտայի» դրոշը, եթե փախչեր ծովահենական տորմիղից:

Տասներկու նավերից չորսը բրիդ էին, սպառազինված տասնվեց- տասնութ թնդանոթով: Մնացած ութը ավելի փոքր տարողության նավեր էին, բայց դարձյալ` սպառազինված թեթև հրետանիով. դրանք երկկայ- մանի մեծ սաիկիներ էին, ուղիղ կայմերով շնյավներ, ֆելյուդաներ ու սակոլևաներ՝ մարտականորեն սպառազինված: Որքան կարող էին դա տել «Սիֆանտայի» սպաները, այդ նավերի վրա կար հարյուրից ավելի հրանոթ, որոնց համազարկին կորվետը կարող էր պատասխանել միայն քսաներկու թնդանոթով և վեց կարոնադով: Ցոթ կամ ութ հարյուր ծովա- հենների դեմ կանգնած էր ընդամենը երկու հարյուր հիսուն նավաստի

---

Հարկ չկա ասելու, որ անհավասար կռիվ էր սպասվում: Եվ, այնուամե- նայնիվ, «Սիֆանտայի» հրետանու որակական գերազանցությունը հա- ջողության որոշ հեռանկար էր խոստանում այն դեպքում միայն, եթե նա թշնամուն թույլ չտար շատ մոտենալ իրեն: Անհրաժեշտ էր տորմիղը պահել որոշակի տարածության վրա, դիպուկ համազարկերով հետզհետե շարքից հանելով նրա նավերը: Մի խոսքով, հարկավոր էր ամեն գնով խուսափել աբորդաժից, այսինքն՝ ձեռնամարտից: Չէ՞ որ այդ դեպքում թվական գերակշռությունը անխուսափելիորեն կորոշեր կռվի ելքը, քա- նի որ այդ հանգամանքն ավելի մեծ նշանակություն ունի ծովի վրա, .քան ցամաքի. նահանջի անհնարինությունը հանգեցնում է մի դիլեմա . յի՝ պայթեցնել նավը կամ հանձնվել:

Մշուշը ցրվելուց մի ժամ հետո, տորմիղը նկատելիորեն մոտեցել էր կորվեոին, որն այնքան անշարժ էր, կարծես խարիսխ էր նետել նա- վահանգտում:

Մինչդեռ Անրի դ’Ալբարեն շարունակում էր ակնդետ հետևել ծովա հենների ընթացքին ու մանյովրներին: Կորվետի վրա շուտափույթ պատ րաստվում էին մարտի: Սպաներն ու նավաստիներն զբաղեցրել էին իրենց մարտական դիրքերը: Կռվելու ընդունակ ուղևորները ցանկացան միանալ անձնակազմին, և նրանց զենք տվին: Մարտկոցում ու տախ- տակամածի վրա լիակատար լռություն էր տիրում: Այդ լռությունը խախ տում էին միայն մի քանի բառեր, որ փոխանակում էր հրամանատարը կապիտան Թոդրոսի հետ:

Մենք թույլ չենք տա աբորդաժի վերցնել մեզ,— ասաց հրամա- նատարը:— Էսպասենք,` մինչև առաջին նավերը մոտենան թնդանոթի ղարկի տարածության և կրակ կբացենք աջ նավակողի թնդանոթներիցս Պետք է աշխատենք խորտակե՞լ նավերը, թե՞ վնասել նրանց ռան-

գոուտը:

Խորտակել,— պատասխանեց Անրի դ՝Ալբարեն:

Դա լավագույն միջոցն էր դիմադրելու աբորդաժի մեջ այնքան կա- տաղի ծովահեններին և մասնավորապես Սակրատիֆին, որ լկտիաբա պարզել էր իր սև դրոշը: Եթե նա արել էր այդ, ուրեմն համոզված էր, որ կորվետի վրա կենդանի չէր մնալու և ոչ մի մարդ, որը հետո կարողանար պարծենալ, թե տեսել է իրեն՝ Սակրատիֆին:

Կեսօրվա ժամը մեկին մոտ տորմիղը գտնվում էր կորվետից ոչ ավել, քան մեկ մղոն հեռու փչող քամու ուղղությամբ Թիերի օգնու-- թյամբ նա ավելի ու ավելի էր մոտենում: «Սիֆանտան», նավաքիթը հյուր սիս-արևմուտք դարձած, դժվարությամբ էր մնում այդ դիրքում: Ծովա-

---

A

ճենները շարժվում էին մարտական գծով՝ երկու բրիգ մեջտեղում, և մե կական՝ երկու թևերում: Նրանք շարժվում էին՝ առջևից ու հետևից կոր- վետը շրջանցելու ակնհայտ մտադրությամբ, որպեսզի նրան առնեն օղա- կի մեջ, որը հետագայում պետք է կամաց-կամաց սեղմվեր: Նրանք ըստ երևույթին, նպատակ ունեին նախ խաչաձև կրակի տակ ջախջախել կորվետը, ապա վերցնել աբղրդաժի:

Անրի դ’Ալբարեն իսկույն կռահեց այդ վտանգավոր մանյովրը, բայց կանխել չէր կարող, որովհետև «Սիֆանոան» դատապարտված էր ան- շարժության: Բայց նա հույս ուներ թնդանոթի կրակով ճեղքել թշնամու դիրքը՝ մինչ նա կկարողանար կորվետը բոլոր կողմերից շրջապատել Սպաներն արդեն տարակուսում էին, թե ինչու իրենց հրամանատարը իր վստահ ու հանգիստ ձայնով հրաման չէր տալիս. «Կրա՜կ»:

Բայց ոչ: Անրի դ’Ալբարին վճռել էր հարվածել անվրեպ, ահա թե ինչու նա ուզում էր որքան կարելի է մոտ թողնել ծովահեններին:

Անցավ ևս տասը րոպե: Բոլորը քարացել էին լարված սպասումի մեջ. նշանառուները հպվել էին իրենց հրանոթներին, մարտկոցի սպա ները պատրաստ էին կրկնել դ'Ալբարեի հրամանը, տախտակամածի նա~ վաստիները լարված ուշադրությամբ նայում էին ֆալշբորտի վրայով: Արդյոք թշնամին առաջինը կրակ չէ՞ր բացի հենց հիմա, երբ տարածու թյունը նրան տալիս էր այդ հնարավորությունը:

Անրի դԱլբարեն շարունակում էր լռություն պահպանել։ Նա ուշա- դիր նայում էր ծովահենական նավերին, որ սկսել էին շրջապատել կոր վետը: Կենտրոնում` շարժվող բրիգները, որոնցից մեկի վրա ծածանվում էր Սակրատիֆի դրոշը, մեկ մղոնից էլ պակաս հեռավորության վրա էին: Սակայն եթե «Սիֆանտայի» հրամանատարը չէր շտապում կրակ բանալ, ապա, թվում էր, թե նավատորմի առաջնորդը ևս շտապում էր ոչ ավելի: Երևի նույնիսկ հույս ուներ ընդհուպ մոտենալ կորվետին, թնդանոթի ոչ մի համազարկ չտալով, և անմիջապես հարյուրավոր ծո- վահենների նետել աբորդսժի:

Վերջապես, Անրի դ’Ալբարեն վճռեց, որ այլևս հապաղել չի կարելի: Քամու վերջին պոռթկումը, որ հասել էր կորվհտին, հնարավորություն էր տվել նրան շրջվել մի րում րի չափով: «Սիֆանտային» տալով այնպիսի դիրք, որ երկու բրիգը հայտնվեն նրա մոտ, կորվետից կես մղոնի վրա, հրամանատարը գոչեց.

– Տախտակամած և մարտկոց, ուշադրություն:

Կորվետի վրա թեթևակի աղմուկ բարձրացավ, ապա քար լռություն

տիրեց:

i

---

Կրա՛կ,— հրամայեց Անրի դԱլբարեն:

Սպաներն իսկույն կրկնեցին հրամանը, մարտկոցի նշանառուները խնամքով նշան բռնեցին երկու բրիդների` նավիրաններին, իսկ տախ տակամածից նշան էին բռնում նրանց ռանդուտին:

Կրա՛կ,- բացականչեց հրամանատար դ Ալբարեն:.

i

ML

Համազարկը թնդաց կորվետի աջ նավեզրից: Մարտկոցից տախտակամածից կրակող տասնմեկ թնդանոթ ու չորս կարոնաղ, շպրտեցին արկերը, այդ թվում մի քանի զույգ շղթայակապ արկեր, հար- մարեցված այնպես, որ միջին հեռավորության վրա ատեն կայմերը:

Երբ հորիզոնը մաքրվեց վառոդի ծխից, կարելի եղավ նկատել այդ համազարկի արդյունքը: Բոլոր արկերը չէ, որ հասել էին նպատակին, այնուամենայնիվ արդյունքն զգալի էր:

Կենտրոնում` լողացող բրիգներից մեկը վնասվածք էր ստացել ջրա- գծից վեր: Բացի այդ կտրատվել էին շատ վանտեր ու բաքշտագներ, իսկ տախտակամածից մի քանի ոտնաչափ վերև ծակված ներքևի կայմը, տա- պալվել էր առաջ և կոտրել մեծ առագաստակայմի գագաթը: Այսպիսով բրիգն ստիպված էր ոլոշ ժամանակ կորցնել վնասվածքները կարգի բև րելու, բայց նա դեռ ի վիճակի. էր` գրոհել: Ճակատամարտի այսպիսի սկիզբը չէր նվազեցրել «Սիֆանտայի» շրջապատման վտանգը:

Իսկապես որ, մյուս երկու բրիգները,․ որոնք գտնվում էին աջ և ձախ թևերում․ այժմ հավասարվել էին կորվետին: Հետո նրանք սկսեցին շուռ գալ, չմոռանալով այդ անելիս «Սիֆանտային» հյուրասիրել հեռահար կրակի համազարկով, որից` կորվետն ի վիճակի չէր պատսպարվել: Այս համազարկն առանձնապես զգալի էր, դա կտրեց, կորվետի բի- զան-կայմը բարձակների բարձրությամբ: Կախ ընկան նավախելի բոլոր առագաստները, բարեբոխտաբար` իրենց հետ չքաշելով մեծ առագաստ- տակայմի ճոպանասարքը: Բացի այդ,, փշրվել էին լաստանավերն ու մի մակույկ, բայց ամենից ցավալին տեղնուտեղը սպանված՝ սպայի և եր- կու նավաստիների մահն էր, չհաշված երեք–չորս ծանր վիրավորների, որոնց անմիջապես տեղափոխեցին վարի տախտակամածը:

i

Անրի դ’Ալգարեն հրամայեց, անհապաղ մաքրել։ յուտը: Կախ ընկած առագաստները, ճոպանասարքը, առագաստակալների․ կտորտանքը՝ ամեն ինչ հավաքվեց մի քանի րոպեում: Տախտակամածը նախկին տեսքն ընդունեց: Չէր կարելի վայրկյան իսկ կորցնել. Հրետանային մենամար- տը պետք է անմիջապես վերսկսվեր նոր ուժով: Զույգ կրակի միջև մնա-: ցած կորվետը ստիպված էր ետ մղել գրոհը երկու նավակողից:

Այդ վայրկյանին թնդաց «Սիֆանտայի» նոր համազարկը, այս անօ

---

գամ այնպիսի ճշգրիտ նշանառությամբ, որ նավատորմի երկու նա վերը, շնյավան ու սաիկան, որոնց նավիրանին էին դիպել արկերը ջրա. գծից ցած, մի քանի րոպե անց, սուզվեցին: Սրանց անձնակազմերը հա զիվ հասցրին նստել նավակներն ու լողալ դեպի կենտրոնում գտնվող բրիգները, որոնք նավ վերցրին նրանց:

— Ուռա՜. Ուռա՜

Այդ կորվետի նավաստիներն էին գոչում հաջողակ կրակի հարվա- ծից հետո, որ պատիվ էր բերում հրանոթային - անձնակազմի հրամա- նատարին:

Երկուսով պակա՜ս,— ասաց կապիտան Թոդրոսը:

Այո՛,— պատասխանեց Անրի դ’Ալբարեն,— բայց նրանց վրա գտնվող սրիկաները հասցրին բարձրանալ բրիգի վրա և ես միշտ երկ- յուղ ունեմ աբորդաժից. այդ դեպքում թվական առավելությունը նրանց կողմը կլինի:

Փոխաղարձ գնդակոծությունը շարունակվեց ևս քառորդ ժամ թե՛ մեկ, թե՛ մյուս կողմից: Կորվետն ու ծովահենական նավերը շարունակ քողարկվում էին վառոդի սպիտակ ծխի մշուշով և նավերին հասած վնա- սը պարզելու համար ստիպված էին սպասել մշուշը ցրվելուն: Դժբախ տաբար, «Սիֆանտայի» վնասվածքները խիստ էական էին: Քիչ չէր զոհս ված նավաստիների թիվը, ավելի շատ էին ծանր վիրավորները: Բեկորը դիպավ մի ֆրանսիացի սպայի ուղիղ կրծքին հենց այն պահին, երբ հրամանատարը նրան հրաման էր տալիս:

Սպանվածներին և վիրավորներին անմիջապես փոխադրում էին ներքևի տախտակամածը: Վիրաբույժն ու օգնականը չէին հասցնում վիրահատել ու վիրակապել տախտակամածի վրա կամ մարտկոցում արկերից կամ փայտի կտորներից վիրավորվածներին: Թեև թնդանոթի զարկի կես հեռավորության վրա գտնվող նավերի միջև դեռ փոխհրա ձգությունը չէր սկսվել, և բժիշկները դեռևս ստիպված չէին գնդակներ հանել, վերքերն, այնուամենայնիվ, շատ լուրջ ու վտանգավոր էին:

Պետք է ասել, որ կանայք, որոնք մարտի սկզբում թաքնվել էին նավամբարում, չմոռացան իրենց պարտքը: -Հաջինա Էլիզունդոն օրի- նակ տվեց նրանց: Բոլորն շտապում էին ուժերը ներածին չափ օգնու- թյուն ցույց տալ տուժածներին, սրտապնդել ու սփոփել նրանց:

Հենց այդ ժամանակ տարեց գերուհին դուրս եկավ իր թաքստոցից Արյունը ամենևին չէր վախեցնում նրան. երևում էր, որ բախտի անա- կընկալները արդեն քանիցս կռվի դաշտ էին տարել նրան: Լապտերների աղոտ լույսի տակ նա հակվում էր մահճակալներին, որոնց վրա պառկած

---

էին վիրավորները, օգնում ամենածանր վիրահատությունների ժամա- նակ, և երբ հերթական համազարկը ցնցում էր կորվետը մինչև կիլսոն ները, նրա դեմքով վախի ստվեր անգամ չէր անցնում:

Մինչդեռ մոտենում էր այն պահը, երբ «Սիֆանտայի» անձնակազ

մին սպասում էր ձեռնամարտը: Ծովահենական նավերի, օղակը սեղմա վել էր և շարունակում էր սեղմվել: Կորվետի վրա կրակի հեղեղ էր թափվում:

Սակայն «Սիֆանտան» ըստ արժանվույն պահպանում էր պատիվն իր դրոշի, որ դեռևս փողփողում էր գաֆելի վրա: Կորվետի հրետանին սարսափելի ավերածություն էր գործում տորմիղի նավերի վրա: Ջա- ջախվեցին ևս երկու նավ՝ սաիկան և ֆելյուգան: Դրանցից մեկը սուղ- վեց, մյուսը շիկացած արկեր ց մաղ դ րձած, շուտով կորավ բոցերի մեջ:

Եվ, այնուամենայնիվ, աբորտաժն անխուսափելի էր: «Սիֆանտանս կարող էր խուսափել դրանից միայն ճեղքելով իրեն սեղմող թշնամական օղակը: Քամու բացակայությունը զրկում էր նրան այդ հնարավորու– թյունից, իսկ ծովահենները, շարժվելով թիերով, այդ ժամանակ ավելի ու ավելի էին մոտենում:

Երբ սև դրոշակակիր բրիգը կորվեոից ընդամենը ատրճանակի ձի- գի. հեռավորության վրա էր, նա հարվածեց կորվետին իր բոլոր թնդա- նոթներից: Արկերից մեկն ընկավ «Սիֆանտայի» ախտերշտեվենի վրա և և նրա ղեկը ջարդուփշուր արեց:

Անրի դ’Ալբարեն մտադիր էր ընդունել ծովահենների գրոհը և հրա- մայեց բարձրացնել աբորդաժային ցանցերը: Այժմ երկու կողմից ար- դեն թնդում էին հրացանազարկերը: Կարաբիններն ու մուշկետոնները, հրացաններն ու ատրճանակները ղնդակների կարկուտ էին տեղում «Սի- ֆանտայի» տախտակամածի վրա: Դարձյալ շատերը խփվեցին և գրեթե բոլորը՝ մահացու: Անրի դ’Ալբարհի շուրջը սուլում էին գնդակները, Բայց նա կանգնած էր յուտում՝ անշարժ ու հանգիստ, հրամաններ տա- լով այնպես սառնասրտորեն, կարծես հրետանային սալյուտի հրաման էր տալիս էսկադրայի ստուգատեսի ժամանակ:

Այդ ժամանակ ծխի քողի մեջ բացված ճեղքերից հակառակորդները հնարավորություն ունեցան զննելու իրար: Անրի դԱլբարեն աշխատում էր սև դրոշի ներքո լողացող բրիգի վրա նշմարել Սակրատիֆին, որի անունը սարսափ էր տարածել ողջ Արշիպելագում:

Մինչդեռ երկու բրիգ՝ մեկը կենտրոնից, մյուսը՝ թևից, մի փոքր ետ պահված նավերի ուղեկցությամբ այնքան մոտեցան կորվետի աջ և ձախ

11— Ժյուլ Վեռն

---

կողերին, որ նրա փայտակերտվածքը ճռճռաց: Նույն պահին նետված կեռերը ճանկեցին նավասարքերը և երեք նավերը միացրին: Թնդանոթ. ներն ստիպված եղան լռել, բայց քանի որ «Սիֆանտային հրանոթային կողանցերը կարող էին սողանցք ծառայել ծովահենների համար, հրե- տանային սպասակազմը մնաց իր տեղում, որպեսզի պաշտպանի դրանք տապարներով, ատրճանակներով ու տեգերով: Դա էր հրամանատարի կարգադրությունը, որ նա տվել էր մարտկոցին, երբ երկու բրիգը մոտե- նում էին կորվետին:

Հանկարծ բոլոր կողմերից ճիչեր լսվեցին այնպիսի ուժգնությամբ, որ ինչ-որ ժամանակ խլացրին հրացանաձգության ճարճատյունը: — Աբորդաժի՜, աբորդաժի՞:

Սկսվեց արյունահեղ ձեռնամարտը, ո՛չ կարաբինների, մուշկետոն- ների ու հրացանների կրակոցները, ո՛չ տապարների ու տեգերի հար- վածները չէին կարող խանգարել գազազած, կատաղությունից հարբած, արյան ծարավի ծովահենների ներխուժմանը: Իրենց նավերի մարսերից նրանք նռնակների անձրև էին տեղում կորվետի վրա, որը հնարավո- րություն չէր տալիս պաշտպանել «Սիֆանտայի» տախտակամածը. կորս վետի նավաստիները իրենց մարսերից նույն ձևով էին պատասխանում ոսոխին: Անրի դ’Ալբարեն տեսավ, որ շրջապատված է չորս կողմից: Կորվետի նավեզրային կափարիչները, թեպետ ավելի բարձր, քան բրիգ- ներինը՝ ցրիվ տրվեցին գրոհողների ճնշման տակ: Ավազակները շարժ- վում էին առագաստակալից առագաստակալ, և կտրատելով աբորտա- ժային ցանցերը, թռչում էին տախտակամած: Ի՜նչ նշանակություն կար րող էր ունենալ այն, որ նրանցից ոմանց սպանում էին մինչև տախ տակամած հասնելը: Ծովահեններն այնքան շատ էին, որ դա գրեթե նշանակություն չուներ:

Կորվետի անձնակազմը, որն այդ ժամանակ երկու հարյուր հոգում. ավելի չէր, ստիպված էր կռվել վեց հարյուր ծովահենի դեմ:

Երկու բրիգը շարունակում էին իբրև կամուրջ ծառայել նոր հար- ձակվողների համար, որոնց բերում էին տորմիղի մակույկները: Նրանք այնքան շատ էին, որ գրեթե անհնար էր դիմադրել: Արյունն առվի նման հոսում էր «Սիֆանտայի» տախտակամածը: Հոգեվարքի մեջ ջղաձգվող վիրավորները վերջին ուժերը հավաքելով, վեր էին կենում տեղից, որ- պեսզի վերջին անգամ կրակեն ատրճանակից, կամ դաշույնով հարվա- ծեն թշնամուն: Ամեն ինչ խառնվել էր վառոդի ծխի մեջ: Բայց Կորֆուի դրոշը չի իջնի այնքան ժամանակ, քանի դեռ կա գեթ մի մարդ նրա պաշտպանության համար:

---

Այդ զարհուրելի կծիկի ամենախիտ մասում առյուծի նման կռվում էր Քսարիսը: Նա չէր հեռանում յուտից: Մի քսան անգամ տապար, որ նա սեղմել էր իր հզոր ձեռքում, իջել էր ծովահեններից մեկն ու մեկի գլխին և մահից փրկել Անրի դ’Ալբարեին:

«Սիֆանտայի» հրամանատարը, որ անզոր էր թվական գերազան ցության առաջ, այդ իրարանցման մեջ պահպանում էր սովորական ինք նատիրապետումը: Ինչի՞ մասին էր մտածում նա, հանձնվելո՞ւ, ո՛չ, Ֆրանսիացի սպան չի հանձնվում ծովահեններին: Բայց ի՞նչ պիտի նա- խաձեռնի նա այդ դեպքում: Չի՞ հետևի արդյոք Բիսսոնի հերոսական օրինակին, որ տասը ամիս առաջ նման վիճակում պայթեցրեց նավը թուրքերի ձեռքը չընկնելու համար: Կորվետի հետ միասին կոչնչացնի՞ արդյոք այն երկու բրիգը, որ կառչել էին նրա նավակողերից: Բայց դա նշանակում էր մահվան դատապարտել վիրավոր նավաստիներին, Նի- կոլաոս Ստարքոսից կորզած գերիներին, կանանց, երեխաներին... · Այդ կնշանակեր զոհաբերել Հաջինային... Եվ այս անգամ ինչպե՞ս կխուսա- փեին ստրկության սարսափներից նրանք, ովքեր ողջ կմնան պայթե ցումից հետո, եթե նույնիսկ Սակրատիֆը խնայեր նրանց կյանքը:

Զգուշացե՛ք, հրամանատար,— ճչաց Քսարիսը նետվելով առաջ

Եվս մի վայրկյան, և Անրի դԱլբարեն սպանված կլիներ: Քսարիսը երկու ձեռքով ճանկեց ծովահենին, որ քիչ էր մնում հարվածեր «Սիֆան- տայի» նավապետին ու նետեց ծովը: Երեք անգամ ուրիշ ավազակներ փորձեցին հասնել Անրի դ’Ալբարհին, բայց ամեն անգամ Քսարիսը տա- պալում էր նրանց մեկը մյուսի հետևից:-

Այդ ժամանակ հարձակվողների ամբոխը լցվեց կորվետի տախտա- կամածը: Այլևս կրակոցներ գրեթե չէին լսվում: Կռվում էին մեծ մասամբ սառը զենքով, և կովողների ճիչերը խլացնում էին հրացանաձգության ձայնը:

Ծովահենները, որ գրավել էին բաքը, այնուհետև նվաճեցին մինչև միջակայմն ընկած տարածությունը: Կամաց-կամաց կորվետի անձնա- կազմին դեպի յուտը սեղմեցին: Նրանք ամենաքիչը տասն էին ընդդեմ մեկի: Ի՞նչ խոսք կարող էր լինել դիմադրության մասին: Եթե հրամա- նատար դ’Ալբարեն հիմա ուզենար էլ նավը պայթեցնել, չէր կարող այլ- ևս: Գրոհողները գրավել էին նավի ներսը տանող լյուկերի մուտքերը: Նրանք թափանցել էին մարտկոց և վարի տախտակամածը, ուր կռիվը շարունակվում էր նույն կատաղությամբ: Ուրեմն և մտածել իսկ չէր կա րելի կրյույթ-կամերային հասնելու մասին:

է կրյույթ կամերա պայթուցիկ նյութերի պահեստ նավում

---

Պետք է ասել, հարձակվողները ամենուրեք` առավելության էն հասել թվական գերազանցության շնորհիվ. վիրավոր ու սպանված ծո վահեններից առաջացած պատնեշն էր միայն, որ նրանց դեռևս բաժա- նում էր «Սիֆանտայի» նավախելից: Հետևից եկողների կողմից հրվող առաջին շարքերը հաղթահարեցին այդ պատնեշը, նախօրոք նոր դիակ- ներ կիտելով նրա վրա: Ապա, արնաշաղախ ոտքերով տրորելով դիակ- ները, նրանք գրոհի նետվեցին յուտի կողմը:

Այնտեղ հավաքվել էին մի հիսուն նավաստի ու հինգ-վեց սպա, կա պիտան Թոդրոսի հետ: Նրանք շրջապատել էին նավի հրամանատարին՝ մինչև վերջ մարտնչելու վճռականությամբ լի:

Այդ նեղ տարածության վրա գոտեմարտն ավելի կատաղի էր: Դրո- շը, որ ընկել էր գաֆելից գետին տապալված` բիզան-կայմի հետ միա- սին, նորից բարձրացավ դրոշաձողի վրա: Դա վերջին պատվարն էր, և սլատվի գործ էր դրոշը մինչև վերջին մարդը պաշտպանելը:

Բայց, որքան էլ այդ փոքրիկ ջոկատը վճռական ու անվեհեր լիներ, ի՞նչ կարող էր անել հինզ հարյուր, վեց հարյուր ծովահենի դեմ, որ ար- դեն գրավել էին բաքը, տախտակամածի կենտրոնը, մարսերը, որտեղից նռնակների կարկուտ էր տեղում: Տորմիղի անձնակազմերը առաջվա նման համալրում էին ուղարկում հարձակվողներին: Ավազակներն այն քան շատ էին, որ կռիվը չէր հանդարտվում, մինչդեռ յուտի պաշտպան ների թիվը ամեն րոպե պակասում էր:

Եվ, այնուամենայնիվ, յուտն ամրոցի էր նման: Ծովահեններն ստիպված եղան մի քանի անգամ գրոհել նրա վրա: Դժվար է ասել, թե որքան արյուն թափվեց դրա համար: Եվ ահա, վերջապես, այդ էլ գրավ- վեց: Հարձակվողների ճնշման տակ «Սիֆանտայի» մարդիկ ստիպված եղան նահանջել մինչև գակաբորտը: Այնտեղ նրանք խմբվեցին դրոշի շուրջը, իրենց մարմ իններով պաշտպանելով դա: Խմբի կենտրոնում՝ Անրի դ’Ալբարեն, մի ձեռքում դաշույն, մ յուսում՝ ատրճանակ, խփում ու ետ էր մղում վերջին հարվածները:

Ո՛չ. կորվետի հրամանատարը չհանձնվեց: Նրան խեղդեց թվային առավելությունը: Եվ այդ ժամանակ նա վճռեց մեռնել... Բայց ապար- դյուն.,, Թվում էր, հարձակվողներին տրված էր գաղտնի հրաման, ինչ էլ լինի կենդանի վերցնել նրան. հրաման, որ արժեցավ քսան ամենա- հանդուգն ավազակների կյանքը, որոնք ընկան Քսարիսի ձեռքով:

Վերջ ի վերջո, Անրի դ’Ալրարեին գերեցին նրա մոտ մի քանի կենդա- նի մնացած սպաների հետ միասին: Քսարիսին և մյուս նավաստիներին

---

զինաթափեցին․․ «Սիֆանտայի» դրոշն այլևս չէր ծածանվում նավասելի վրա:

Այդ ժամանակ ամեն կողմից լսվեցին վայրենի ճիչեր ու կանչեր՝ «ուռա՜» գոռում էին հաղթողները բարձրաձայն ողջունելով իրենց առաջ- նորդին:

Սակրատի՜ֆ... Սակրատի՜ֆ...

Ավազակների գլխավորը երևաց կորվետի վրա: Ամբոխը ցրվեց, որ ճանապարհ տա նրան: Նա դանդաղ քայլերով շարժվում էր դեպի նա- վախելը, անտարբերությամբ ոտնակոխ անելով իր մեղսակիցների դիակ- ները: Ապա բարձրանալով յուտի արնաշաղախ նավասանդուղքով, դար- ձավ դեպի Անրի դ'Ալբարեն:

«Սիֆանտայի» հրամանատարը, վերջապես հնարավորություն ունի- ցավ տեսնելու խորհրդավոր Սակրատիֆին, որին ծովահենների հրոսա- կախումբը ողջունում էր:

Դա Նիկոլաոս Ստարքոսն էր:

Տ Ա Ս Ն Հ Ի Ն Գ Ե Ր Ո Ր Դ Գ Լ Ո Ւ Խ

ՀԱՆԳՈՒՅՑԻ ԼՈՒԾՈՒՄԸ

Նավատորմի և կորվետի միջև ճակատամարտը տևեց երկուսևկես ժամ: Հարձակվողները կորցրին ամենաքիչը հարյուր հիսուն մարդ՝ սպան- ված և` վիրավոր, գրեթե նույնքան կորուստ ունեցավ նաև «Սիֆանտայի» անձնակազմը, որն սկզբում երկու հարյուր հիսուն նավաստի ուներ: Այս թվերը վկայում են, թե ինչպիսի անողոքությամբ էին կռվում երկու կողմերն էլ Բայց վերջնահաշվում խիզախությունն ստիպված եղավ տե- ղի տալ ուժի առաջ: Հաղթանակ տարան ծովահենները, բայց ոչ ար- դարացի: Անրի դ’Ալբարին, սպաները, նավաստիներն ու կորվետի ուղե- վորները այժմ գտնվում էին անողորմ Սակրատիֆի ձեռքում:

Իսկապես, Սակրատիֆն ու Ստարքոսը`միույն մարդն էր: Մինչև այժմ ոչ ոք չգիտեր, որ այդ մականվան տակ թաքնվում է մի հույն, Մա- նիի բնակիչ, կ ղեքիչների կողմն անցած մի դավաճան: Այո, այդ տոր- միղը, որի` անլուր դաժանությունները սարսափ էր տարածել այստեղի ծովերում, վարում էր Նիկոլաոս Ստարքոսը: Նա ծովահենի նողկալի ար- հեստը զուգակցել էր առավել նողկալի զբաղմունքի՝ ստրկավաճառու

---

թյան հետ: Բարբարոսների։ն, անհավատներին էր վաճառում թուրքական կոտորածից ազատված իր հայրենակիցներին: Նա՝ Սակրատի՞ֆը: Այդ ռազմական, ավելի ճիշտ ծովահենական մականունը պատկանում էր Անդրոնիկի Ստարքոսի որդուն:

Սակրատիֆը, այժմ մենք ստիպված պիտի լինենք այդպես կոչել նրան, շատ տարիներ առաջ իր շահատակությունների կենտրոնն էր դարձրել Սկարպանտո կղզին: Այնտեղ, արևելյան ափի գաղտնի ծովա- խորշերում, գտնվում էին նրա տորմիղի գլխավոր կայանները: Այնտեղ, նրա մեղսակիցները, պատվից ու խղճից զուրկ մարդիկ, որ կուրորեն հպատակվում էին նրան, պատրաստ նրա հրամանով ամեն տեսակի բռնության և ամենահանդուգն արկածախնդրության, կազմել էին երկու տասնյակ` նավի անձնակազմերը, որոնց հրամանատարությունը ոչ ոք չէր վիճարկում Սակրատիֆի հետ:

«Կարիստա» նավով դուրս գալով Կորֆուից, Սակրատիֆն ուղևոր վեց դեպի Սկարպանտո: Նա մտադիր էր վերսկսել իր ասպատակու- թյունները Արշիպելագի ծովերում, հույս ունենալով այնտեղ հանդիպել կորվետին, որ նրա աչքի առաջ էր խարիսխը հանել ու ճանապարհ ընկել: Սակայն, հետևելով «Սիֆանտային» նա չհրաժարվեց Հաջինա Էլիզուն- դոյին փնտրելու և նրա միլիոններին տիրելու, ինչպես նաև Անրի դ’Ալ- բարեից վրեժ լուծելու մտքից:

Ծովահենական տորմիղը նետվեց «Սիֆանտան» որոնելու: Թեև Սակրատիֆին հաճախ էին լուրեր հասնում կորվետի և այն պատժիչ մի- ջոցների մասին, որ նա գործադրում էր Արշիպելագի հյուսիսային մասի ծովահենների նկատմամբ, նրան չէր հաջողվում նավի հետքը գտնել: Հակառակ լուրերի, Սակրատիֆը ծովահեններին չէր ղեկավարել Լիմնոսի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում, ուր ղոհվել էր Ստրադենան. բայց հենց նա էր, որ օգտվելով կղզու մոտ կորվետի սկսած ճակատա- մարտից, Թասոսի նավահանգստից ճողոպրեց սակոլևայով: Միայն թե այն ժամանակ նրան դեռ հայտնի չէր, որ կորվետի հրամանատարն Ան- րի դ’ Ալբարեն է. ծովահենն իմացավ այդ, երբ երիտասարդ սսլային տեսավ Սկարպանտոյի շուկայում:

Թասոսից դուրս զալուց հետո Սակրատիֆը կանգ առավ Սիրա կըղ- զում, որը նա լքեց կորվետի ժամանումից ընդամենը երկու օր առաջ Ենթադրությունը, թե սակոլևան ուղղություն է վերցրել դեպի Կրետե, ճիշտ դուրս եկավ: Այնտեղ՝ Գրաբուզայում, նրան սպասում էր բրիդը, որը Սակրատիֆին պետք է հասցներ `Սկարպանտո նոր ասպատակու- թյան պատրաստվելու համար: Շուտով, Գրասուզայի նավահանգստից

---

դուրս գալուց հետո, որվետը նկատեց այդ բրիգը, բայց, սկսելով հե- - տապնդումը, չկարողացավ հասնել նրան, որովհետև ծովահենական նա- վը շատ արագընթաց էր:

Սակրատիֆը հիանալի կերպով ճանաչեց «Սիֆանտան»: Նրա ալ- ջին միտքը եղավ գրոհել նավի վրա, փորձել աբորդաժի վերցնել նրան ու սուզել նավը, հագուրդ տալով իր ատելությանը: Բայց, վերստին միտք անելով, նա այսպես վճռեց. ավելի լավ է թողնել, որ կորվետը հետևի իրեն Կրետեի ափի` երկայնությամբ, հրապուրել, տանել հեռու «Սիֆան- տան» և հասցնել Սկարպանտոյի ափերը, իսկ հետո անհետանալ թա- քըստոցներից մեկում, որ հայտնի էր միմիայն իրեն:

Այդպես էլ արեց: Այնուհետև ավազակապետը զբաղվեց կորվետի վրա հարձակվելու իր տորմիղի նախապատրաստությամբ, բայց հանե գամանքներն արագացրին դրամայի լուծումը:

Ընթերցողն արդնն գիտե, թե հետո ինչ կատարվեց, ինչու Սակրա տիֆը գնաց Արկասսայի շուկան, ինչպես, գերիների մեջ սկզբում նկար տելով Հաջինա Էլիզունդոյին, այնուհետև երես առ երես հանդիպեց «Սի- ֆանտային հրամանատար Անրի դ’Ալբարեին:

Կարծելով, թե Հաջինա Էլիզունդոն դեռ շարունակում է մնալ Կոր- ֆուի բանկիրի հարուստ ժառանգորդը, նա ջանում էր ինչ գնով էլ լինի ձեռք գցել նրա միլիոնները... Անրի դԱլբարեի միջամտությունը Միա փանեց նրա ծրագրերը:

Ավելի քան երբևէ հաստատորեն վճռելով տիրանալ Հաջինս Էլի զունդոյին, իր մրցակցից վրեժխնդիր լինել և կորվետը խորտակել, Սակա րատիֆը իր հետ տարավ Սկոպելոին և վերադարձավ կղզու արևելյան ափը: Կասկած չէր կարող լինել, որ Անրի դԱլբարեն անհապաղ կմեկներ Սկարպանտոյից, որպեսզի հայրենիք տանի երբեմնի գերիներին: Ծովա- հենական տորմիղը գրեթե լրիվ կազմով, հաջորդ օրն իսկ, ծով դուրս եկավ: Հանգամանքները նպաստում էին նրա առաջխաղացմանը, և «Սի- ֆանտան» ընկավ ծովահենների տիրապետության տակ:

Սակրատիֆը կորվետի տախտակամած ոտք դրեց կեսօրվա ժամը երեքին: Քամին ուժեղացել էր, և դա տորմիղի մնացած նավերին հնա- րավորություն էր տալիս գրավել այնպիսի դիրք, որտեղից կարող էին «Սիֆանտան» թնդանոթների կրակի տակ պահել: Ինչ վերարերում է եր կու բրիգին, որոնք կանգնած էին կորվետի նավակողերի մոտ պա նրանք ստիպված էին սպասել, մինչև իրենց առաջնորդը բարեհաճեր բալձրանալ նրանցից մեկնումեկը:

---

Սակայն, նա դեռևս հեռու էր այն մտքից. և նրա հետ միասին կոր- վետի վրա մնացել էին մոտ հարյուր ծովահեններ:

Սակրատիֆը դեռ ոչինչ չէր ասել հրամանատար դ’Ալրարեին. բ- վարարվել էր նրանով, որ մի քանի խոսք էր փոխանակել Սկոպելոյի հետ, հրամայելով ցած տանել դերիներին, սպաներին ու նավաստիներին Այնտեղ նրանց խառնեցին այն մարդկանց, ում բռնել էին մարտկոցում և ներքևի տախտակամածին: Ապա բոլորին ստիպեցին իջնել նավամբա- րը և լյուկերը շրխկոցով փակվեցին նրանց հետևից: Ի՞նչ էր սպասում նրանց «Սիֆանտայի» հետ միասին:

Այժմ յուտի վրա մնացել էին միայն Անրի դ'Ալբարեն և կապիտան Թոդրոսը՝ զինաթափված, կապկպված, պահակախմբի հսկողության տակ:

Սակրատիֆը, շրջապատված մի տասնյակ ամենակատաղի ծովս հեններով, քայլեց նրանց կողմը:

Ես չէի կռահում,— ասաց նա, որ Անրի դ’Ալբարեն է «Սի- ֆանտայի» հրամանատարը: Գիտենայի այդ, ես կշտապեի ճակատա- մարտ տալ Կրետեի ջրերում և նրան չէր վիճակվի գթասրտության ուխ- տի հայրերին նմանվելով, ներկայանալ Սկարպանտոյի շուկայում:

Եթե Ստարքոսը բարեհաճեր մեզ սպասել Կրետեի մոտ,— պատ տասխանեց հրամանատար դԱլբարեն,— նա վաղուց արդեն կճոճվեր «Սիֆանտայի » առաջակայմի առագաստակալի վրա:

Իսկապե՞ս,— հարցրեց Սակրատիֆը: Ինչպիսի վճռական և հապճեպ դատաստան:

- Այո, ավազակապետի՛ն արժանի դատաստան:

Զգուշացե՛ք, Անրի դԱլբարե, — բացականչեց Սակրատիֆը, — զգուշացեք: Ձեր առաջակայմի առագաստակալը դեռ անվնաս է և բա- վական է ես մի նշան անե՜մ,

Ինչ կա որ, արե՛ք:

Սպային չե՛ն կախում,— գոչեց կապիտան Թոդրոսը։— Նրան գնդակահարում է.: Դս նվաստաց ուցիչ մահապատիժ է:

Ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին կարող է հորինել ստոր մարդը,- նկատեց Անրի դ’Ալբարեն:

Այդ խոսքի վրա: Սակրատիֆը մի շարժում արեց, որի նշանակու թյունը լավ հայտնի էր ծովահեններին:

Դա մահվան դատավճիռ էր:

Հինգ թե վեց մարդ հարձակվեցին Անրի դ’Ալբարեի վրա, այն ժամ

---

մանակ, երբ ուրիշները պահում էին կապիտան Թոդրոսին, որ փորձում էր կտրատել իր կապանքները:

Ծովահենների նողկալի աղաղակների ուղեկցությամբ «Սիֆանտայի» հրամանատարին քարշ տվեցին դեպի նավաքիթը: Առագաստակալի նոկից արդեն իջեցրել էին ճոպանասարքը: Եվս մի քանի վայրկյան՝ և ֆրանսիական սսլայի անարգ դատաստանն ի կապար կածվեր: Բայց այդ պահին տախտակամածին հայտնվեց Հաջինա Էլիզունդոն:

Երիտասարդ աղջկան բերում էին Սակրատիֆի հրամանով: Նրան հայտնի էր, որ ծովահենների պարագլուխը Նիկոլաոս Ստարքոսն է: Բայց. ո՛չ հանդարտությունը, ո՛չ հպարտությունը չէին դավաճանել նրան:

Հայացքով նա փնտրում էր Անրի դԱլբարեին: Նա չգիտեր՝ հրա- մանատարը կենդանի՞ է, թե զոհվել է «Սիֆանտայի» մյուս պաշտպանա ների հետ միասին: Եվ ահա Հաջինան տեսավ նրան: Նա կենդանի՞ էր... կենդանի, բայց պատրաստ ընդունելու վերջին տառապանքը:

Հաջինա Էլիզունդոն նետվեց դեպի նա ճչալով.

— Անրի՜... Անրի՜...

Ծովահեններն արդեն ուղում էին անջատել նրանց, բայց այդ րո ալեին դեպի նավաքիթն ուղղվող Սակրատիֆը կանգ առավ Հաջինայի ու Անրի դ’Ալբարևից մի քանի քայլ հեռու: Սակրատիֆը նրանց էր նայում դաժան ծաղրանքով:

Ահա և Հաջինա Էլիզունդոն ընկավ Նիկոլաոս Ստարքոսի ձեռքը, — ասաց նա, ձեռքերը խաչելով կրծքին:--- Այսպիսով, Կորֆուի հա- րուստ բանկիրի ժառանգը իմ իշխանության տակ է:

ջինան:

Ժառանգը, բայց ոչ ժառանգությունը, սառնորեն առարկեց Հա-

Այդ պատասխանի իմաստը Սակրատիֆը ըմբռնել չկարողացավ: Այդ պատճառով էլ շարունակեց.

Ես կարծում եմ, որ Ստարքոսի հարսնացուն չի մերժի նրան իր ձեռքը, հանդիպելով նրան Սակրատիֆ անվան տակ:

Ե՞ս,— ճչաց Հաջինան:

Դուք,— պատասխանեց` Սակրատիֆը ավելի հեգնանքով:--- Դուք շնորհակալ եք «Սիֆանտայի» մեծահոգի հրամանատարից, որը ձեղ փրկագնեց և դա գովելի է: Բայց ես էլ էի աշխատում նույնն անել: Միմիայն ձեզ համար, և ոչ այս գերիների, որոնց հետ, ճիշտն ասած, գործ չունեմ, միայն և միայն ձե՛զ համար ես պատրաստ էի զոհել ամ-- բողջ ունեցվածքս: Եվս մի ակնթարթ, գեղանի՜ Հաջինա, և ես կդառնայի ձեր տերը... ավելի ճիշտ ձեր ստրուկը:

---

Ասելով այդ, Սակրատիֆը մի քայլ արեց առաջ: Աղջիկն ավելի ամուր հպվեց Անրի դ’Ալբարեին:

Թշվառական,— բացականչեց նա:

— 0՜, այո: Իսկապես թշվառական, Հաջինա — պատասխանեց Սակրատիֆը։ Եվ թշվառական լինելու համար ինձ հարկավոր են ձեր միլիոնները:

Այս խոսքի վրա աղջիկը մոտեցավ Սակրատիֆին:

Ստա՜րքոս,— ասաց նա հանգիստ,— Հաջինա Էլիզունդոյին այլ ևս ոչինչ չի մնացել այն հարստությունից, որ դուք տենչում եք ձեռք բեր րել: Հաջինան վատնել է բոլորը, որպեսզի թեթևացնի այն չարիքը, որ պատճառել էր նրա հայրը՝ այդ փողերը դիզելիս:` Նիկոլաոս Ստարքոս, Հաջինա Էլիզունդոն այժմ ավելի աղքատ է, քան որևէ մեկն այն դըժ բախտներից, որոնց «Սիֆանտան» հայրենիք էր տանում:

Այդ անսպասելի նորությունը կերպարանափոխեց Սակրատիֆին: Նրա վարքագիծը միանգամից փոխվեց: Նրա աչքերում կատաղություն բռնկվեց: Այո՛, նա դեռ հույս ուներ ստանալ այն միլիոնները, որ Հաջի- նա Էլիզունդոն կտար Անրի դ’Ալբարեի կյանքն ազատելու համար: Եվ ահա, պարզվում է, որ այդ միլիոններից (նա հենց նոր ասաց` այդ այն- քան անկեղծ, որ կասկածանքի նշույլ իսկ չէր մնում) նրան ոչինչ չի հասնելու:

Սակրատիֆը հայացքը Հաջինա Էլիզունդոյից դարձրեց Անրի դ’Ալ բարձին: Նրան հետևող Սկոպելոն բավականաչափ լավ էր ճանաչում նրան, որպեսզի նախատեսեր դրամայի հանգույցի լուծումը: Ասենք, կորվետը պայթեցնելու հրամանը արդեն տրված էր նրան, և Սկոպելոն միայն նշանի էր սպասում, որպեսզի ի կատար ածի այդ

Սակրատիֆը շուռ եկավ նրա կողմը:

Գնա՜, Սկոպելո,— խոսեց նա:

Ծովահեններից մի քանիսի ուղեկցությամբ Սկոպելոն իջավ մարսա կոց տանող նավասանդուղքով, և գնաց դեպի վառոդանկուղը, որ գտնը- վում էր «Սիֆանտայի» նավախելային մասում:

Այդ ժամանակ Սակրատիֆը` ծովահեններին հրամայեց վերադառ նալ բրիգները, որոնք դեռևս շղթայակցված էին կորվետի նավակողե- րից:

Անրի դ’Ալբարեն հասկացավ, իր վրեժխնդրությանը` հագուրդ լու համար Սակրատիֆի համար քիչ էր միայն իր մահը: Հարյուրավոր դժբախտներ դատապարտված էին մահվան իր հետ միասին, որպեսղի լիովին հագեցնեն այդ հրեշի ատելությունը:

---

Երկու բրիգն արդեն հանել էին իրենց աբորդաժային կեռերը և սկսել էին հեռանալ թիակներին օգնության դնելով մի քանի առագաստ: Կոր- վետի վրա մնացել էին քսանից ոչ ավելի ծովահեններ: «Սիֆանտայի» մոտ կանգնած էին նավակները և սպասում էին, մինչև Սակրատիֆը ծովահեններին կհրամայեր իր հետ միասին նստել և հեռանալ:

Այդ պահին տախտակամածի վրա կրկին հայտնվեցին Սկոպելոն և Նրա մարդիկ:

Դեպի նավակնե՛րը,— ասաց Սկոպելոն:

Դեպի նավակնե՛րը,— զարհուրելի ձայնով կրկնեց Սակրատիֆը: Մի քանի րոպե հետո այս նզովյալ նավից ոչինչ չի մնա: Ա՜խ, դու չէիր ուզում նվաստացուցիչ մահ, Անրի դ’Ալբան: Թող լինի քո ուզածը: Պայթյունը չի խնայի ո՛չ գերիներին, ո՛չ անձնակազմը, ոչ էլ «Սիֆան- տայի» սպաներին: Գոհ եղիր, որ քեզ մահվան եմ հանձնում այսպիսի փառահեղ խմբով:

Այո, Անրի՛, գոհ եղիր,— գոչեց Հաջինան,— համենայն դեպս, մենք միասին կմեռնենք:

Դո՞ւ մեռնես, Հաջինա,— առարկեց Սակրատիֆը:— Ո՛չ, դու կապրես և կդառնաս իմ ստրուկը... իմ ստրուկը, լսո՞ւմ ես:

Սրիկա՛,— բացականչեց Անրի դ'Ալբարեն:

Աղջիկն ավելի սեղմվեց նրան: Մի՞թե նա ծովահենի ստրկուհին կդառնա:

Վերցնել սրան,— հրամսյեց Սակրատիֆը:

Եվ դեպի նավակները,— ավելացրեց Սկոպելոն:— Ճիշտ ժա

մանակն է:

Երկու ծովահեն ճանկեցին Հաջինային և քարշ տվին դեպի արտա- քին նավասանդուղքը:

Իսկ այժմ,— գոռաց Սակրատիֆը,— թող «Սիֆանտայի» հետ միասին կործանվեն բոլորը, բոլորը..

Այո՛,,, Բոլո՜րը... և քո մայրն էլ նրանց հետ միասին:

Այն տարեց գերուհին էր, որ քիչ առաջ հայտնվել էր տախտակամա ծի վրա, այս անգամ բաց դեմքով.

Իմ մա՜յրը... Այս նավի վրա՜,— բացականչեց Սակրատիֆը: — Քո մայրը, Ստարքոս,— պատասխանեց Անդրոնիկեն։— Եվ կմեռնեմ ես քո ձեռքով:

Տարե՛ք նրան... Տարե՛ք նրան...— մռնչաց Սակրատիֆը: Նրա մեղսակիցներից մի քանիսը շտապեցին Անդրոնիկեի մոտ: Բայց այդ պահին տախտակամած լցվեցին «Սիֆանտայի» կենդա-

---

նի մնացած նավորդները և ուղևորները: Նրանց հաջողվել էր կոտրե լյուկերի կափարիչներն այն նավամբարի, ուր փակված էին նրանք, և Ճեղքել անցնել բաքը:

Օգնեցե՜ք ինձ... Օգնեցե՜ք,— ճչաց Սակրատիֆը:

Տախտակամածի վրա մնացած ծովահենները Սկոպելոյի հետ միաս սին փորձեցին օգնության հասնել նրան: Բայց կացիններով ու դաշույն. ներով զինված նավաստիները կոտորեցին նրանց մինչև վերջին մարդը:

Սակրատիֆը հասկացավ, որ ինքը փրկություն չունի: Համենայն դեպս, բոլոր նրանց, ում ատում էր ինքը, վիճակված էր կործանվել իր հետ միասին: -

ցնդիր:

Դե, պայթի՛ր, անիծյալ կորվետ,— գոչեց նա:— Դե շո՛ւտ, հօդս

Հօդս ցնդի՞... Մեր «Սիֆանտա՞ն»... Երբե՛ք:

Այդ Քսարիսն էր, որ հայտնվեց վառոդանկուղի տակառից հանած այրող պատրույգը ձեռքին: Ապա, ցատկելով դեպի Սակրատիֆը, կաց- նի հարվածով տապալեց նրան:

Անդրոնիկեն հուսահատ ճիչ արձակեց: Մայրական զգացմունքի վերջին կայծերը, որ դեռ մնացել էին նրա հոգում, չնայած որդու բոլոր հանցանքներին, բռնկվեցին նրա մեջ: Նա չէր ուզում հավատալ Սակրա տիֆին տապալող հարվածի իրական լինելուն...

Բոլորի աչքի առաջ նա մոտեցավ Նիկոլաոս Ստարքոսի մարմնին, ծնկի իջավ, կարծես նրա համար, որպեսզի հավերժական անջատումից առաջ մայրական թողություն պարգևեր նրան.. Հետո նա էլ ընկավ Անրի դ’Ալբարեն նետվեց նրա կողմը...

Մեռած է,— բացականչեց նա,— թող աստված ների որդուն՝ հանուն մոր հանդեպ տածած ողորմածության:

Մինչ այդ նավակներում գտնվող մի քանի ծովահենների հաջողվեց հասնել բրիգներից մեկին: Սակրատիֆի մահվան լուրը անմիջապես տարածվեց տորմիղում:

Պետք էր վրեժ լուծել նրա համար, և ծովահենական նավեր: նորից կրակ բաց արին «Սիֆանտայի» վրա:

Բայց այս անգամ դա ապարդյուն ջանք էր: Անրի դ’Ալբարեն նորից ստանձնեց կորվետի հրամանատարությունը: Բոլոր նրանք, որ կենդանի էին մնացել, հարյուրին մոտ ծովայիններ, նետվեցին դեպի թնդանոթ- ներն ու տախտակամածի հրանոթները և հաջողությամբ պատասխանե-

ցին ծովահենների համազարկերին:

Շուտով բրիգներից մեկը, այն, որի վրա Սակրատիֆը պարզել էր

---

u

իր սև դրոշը, ճեղքվածք ստացավ ջրագծի վրա և ջրի հատակն իջավ նավում եղած ծովահենների սոսկալի նզովքների ուղեկցությամբ:

Համարձակ, բարեկամներս, համարձակ,— գոչում էր Անրի դ'Ալբարեն։— Փրկենք մեր «Սիֆանտանն:

Մարտը վերսկսվեց, բայց այլևս չկար անսանձելի Սակրատիֆը, որ ընդունակ էր իր հետևից տանելու ծովահեններին, և նրանք չհան- դըգնեցին նոր աբորդա ժ սկսել:

Շուտով ամբողջ տորմիղից հինգ նավ մնաց: «Սիֆանտայի» թըն- դանոթները կարող էին ջրասույզ անել դրանք՝ կրակելով որոշ տարա- ծությունից: Դրա համար էլ, օգտվելով բավական ուժեղ քամուց, ծովա- հենները փախուստի դիմեցին:

Կեցցե՜ Հունաստանը,— գոչեց դԱլբարեն, երբ «Սիֆան- տայի» դրոշը բարձրացավ միջակայմի ծայրին:

Կեցցե՜ Ֆրանսիան,— պատասխանեց ողջ անձնակազմը, միաց նելով երկու երկրները, որոնք այնպե՜ս սերտորեն կապվել էին Հելլա- դայի անկախության համար մղվող պատերազմի տարիներին:

Երեկոյան ժամը հինգն էր: Չնայած հոգնածությանը, ոչ ոք չէր ուզում հանգստանալ, մինչև որ կորվետը ծովագնացության վիճակի չբերվեր: Բարձրացրին պահեստային առագաստները, հենարաններ դրե- ցին կայմերի մոտ, ժամանակավոր կայմ դրին բիզան կայմի փոխա րեն. նոր ճոպաններ ամրացրին ու ձգեցին կայմապարանները, կարգի բերեցին ղեկը, և նույն երեկոյան «Սիֆանտան» շարունակեց նավարկու թյունը, ուղղություն վերցնելով դեպի հյուսիս-արևմուտք:

Անդրոնիկե Ստարքոսի մարմինը, որ հանգչում էր նավախելին, պահպանվում էր նրա վսեմ հայրենասիրությանը վայել պատվով: Անրի դ՚ Ալբարեն կամենում էր այդ խիզախ կնոջ աճյունը հողին հանձնել նրա հայրենիքում:

է

Ինչ վերաբերում է Ստարքոսի դիակին, ապա արկը ոտքերին կա պած նա անհետացավ ջրերում այն նույն Արշիպելագի,` որին ծովահեն Սակրատիֆն այնքան չարիք էր պատճառել իր անարգ հանցագործու թյուններով:

Մեկ օր հետո, սեպտեմբերի 7-ին, երեկոյան ժամը վեցի մոտ «Սի- ֆանտան» մոտեցավ Էգինա կղզուն և խարիսխ գցեց նավահանգստում, ավարտելով այն ռազմարշավը, որ տևել էր մեկ տարի և Հունաստանի ծովերին անդորր պարգևել

Այստեղ «Սիֆանտայի» ուղևորները օդը թնդացրին հուժկու «ուռա»- ներով: Հետո Անրի դ’Ալբարեն հրաժեշտ տվեց իր նավի սպաներին ու

L

---

նավաստիներին և կորվետի հրամանատարությունը հանձնեց կապիտան Թոդրոսին, կորվետը Հաջինա Էլիզունդոն նվիրաբերել էր նոր կառավա րությանը:

Մի քանի որ հետո, հոծ բազմության, սպաների, նավաստիների և «Սիֆանտայի» միջոցով հայրենիք բերված երբեմնի գերիների ներկա յությամբ կատարվեց Հաջինա Էլիզունդոյի և Անրի դ Ալբարեի հարսա նիքը: Հաջորդ առավոտյան նորապսակները մեկնեցին Ֆրանսիա Քսա րիսի ուղեկցությամբ, որը նրանցից անբաժան էր,` բայց նրանք հույս ունեին վերադառնալ Հունաստան, հենց որ թույլ` տային հանգամանք- ները:

Մինչ այդ Արշիպելագի ծովերում կամաց-կամաց վերականգնվում էր երկար սպասված խաղաղությունը: Վերջին ծովահեններն անհետա- ցել էին, և «Սիֆանտան», որ այժմ նավում էր կապիտան Թոդրոսի ղե կավարությամբ, այլևս ոչ մի տեղ չէր հանդիպում սև դրոշի, որ կարծես չքվել էր Սակրատիֆի հետ միասին:

Կրակով բռնկված Արշիպելագը իր տեղը` այլևս զիջել էր այն Արշի պելագին, ուր մարել էին կրակի վերջին բռնկումները, այն Արշիպելա գին, որ կրկին բաց էր Արևելքի հետ առևտուր անելու համար:

Հունական թագավորությունը, որ իր ստեղծմամբ պարտական էր իր զավակների հերոսությանը, շուտով արժանավայել տեղ բռնեց Եվրո պայի անկախ պետությունների մեջ: 1829 թվականի մարտի 22-ին սուլ թանը դաշնակից երկրների հետ` ստորագրեց համաձայնագիրը: Սեպտեմ- բերի 22-ին Պե՛տրոսի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտը ամրա- անդեց հույների հաղթանակը: 1832 թվականին Լոնդոնյան համաձայ- նագրով հունական թագը տրվեց արքայազն Օտտոն Բավարացուն: Հու- նական թագավորությունը հաստատվեց վերջնականապես:

Այդ ժամանակ Անրի և Հաջինա դ Ալբարեները Հունաստան վերա- դարձան այնտեղ ընդմիշտ հաստատվելու համար: Ճիշտ է, այժմ նրանք շատ համեստ միջոցների տեր էին, բայց այլևս ինչ էր պետք նրանց եր- ջանկության համար եթե երջանկությունը հենց իրենց մեջ էր:

1884 թ.