Արտակարգ իրավիճակների և քաղպաշտպանության հիմնահարցեր

Ս. Հ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ

ԵՎ

ՔԱՂՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ

Ուսումնական ձեռնարկ

Երնան Տնտեսագետ

ՀՏԴ

(07)

351.354

խորհրդիորոշմամբ Վզիտական

Հ 422

Մասնագիտականխմբագիո՝ Մ.Ն. ննզօոյան ՀՏՀ առաջինբուժօգնությանն ամբիռնիդոցենտ քաղպաշտպանության Գրախոս` Ռ.Վ. Մարգարյան ԵՊՀ

Հ422

Հարությունյան

քաղպաշտպանության ամբիոնիվարիչ

Ս. Հ.

Արտակարգիրավիճակների ն քաղպաշտպանության հիմնահարցեր: Ուսումնական ձեռնարկ.-Եր.: Տնտեսազնւր, 2009. 204 էջ: -

Ուսումնական ձեռնարկում արծարծվում են բնական, էկոլոզիական, փտեխնածին աղեւրների.ինչպես նան զանգվածայինոչնչացմանզենքերի կիրառման դեպքում առաջացածայն երնույթները. որոնք մարդկանցկյանքի ու կենսազործուննության նորմալ պայմաններիխախտման.զոհերի, նյութական ն մմշակութային կորուստների պատճառ են դառնում: Հիմնականումքննարկվում են բնակչության վարվելակերպի.աղետների կանխարգելման ն պայքարի միջոգառումներինառնչվող հարցեր: Նախատեսվածէ Հայաստանի պետական տնտեսագիտականհամալսարանիուսանողներին նշված հարցերով զբաղվողների համար:

ԳՄԴ

67.99(2)| ց7

ԼՏՅԽԱ 978-9994|-51-99-8 Օ

2009 թ. «Տնտփեսազեւր» հրատարակչություն,

ՆԱԽԱԲԱՆ

Գիտության ն տեխնիկայիվիթխարիաճը, զարգացած երկրներում ստեղծված արտադրականարդյունաբերությունը, ձեռնարկությունների ամենօրյա առաջընթացը,մարդու թափանցումըւրիեզերք շատ հաճախ հանգեցնում են ոչ միայն տեխնածինվթարների, այլն շրջակա միջավայրի աղտոտվածության:Գումարած այդ ամենին՝բնական աղետները, համաճարակներն ու հակառակռրդի կողմից հանկարծակիհարձակման սպառնալիքներըստեղծում են արտակարգիրավիճակներ: 1986 թ. Չեռնոբիլյան ողբերգալիիրադարձություններից,Սպիտակի կործանարար երկրաշարժիցն այդօրինակ դեպքերից հետո պարզ մշակութային ն նյութական կորուստներ կադարձավ, որ մարդկային, են լինել միայն պատերազմներիժամանակ, այլն ցանկացած ոչ րող են հաիրավիճակներում: Ա յդ պայմաններում անհրաժեշտ արտակարգ հնամապատասխանգիտելիքներ, փորձ ու պատրաստականություն՝ րավորինս կանխելու դրանք, դիմակայելու արհավիրքները,սրրացավ վերաբերմունքցուցաբերելու բնության կողմից մարդկությանըտրված օդ ու ջրի, քար ու հողի, հանքային հարստությունների, հարստության՝ բուսածածկույթի նկատմամբ: 1996 թ. ՀՀ կառավարության որոշմամբ հանրապետությանբոլոր բուհերին, այդ թվում նան Երնանի պետականտնտեսագիտական ինստիտուտին հրահանգվեց նախկին «Քաղպաշտպանություն» դասընթացների փոխարեն դասավանդել «Արտակարգ իրավիճակների ն քաղպաշտպանությանհիմնահարցեր»առարկան: Եվ մինչն այժմ չունեինք համակողմանիմի դասագիրք, որը օգտակար լիներ ն՛ դասավանդողին,ն՛ ուսանողությանը: Խնդրո հարցերն են արծարծված ու վերլուծվածսույն ուսումնական ձեռնարկում, որտեղ մանրամասնորեննկարագրել ենք արտակարզ իրավիճակներիժամանակ բնակչության պաշտպանության,նրա գործելակերպի,վարվելակերպիկանոնները, ն վստան ենք, որ այն հնարավորություն կտա ձեռք բերել գիտելիքներ՝ պայքարի միջոցներ կիրառելուարտակարգիրավիճակներում: Ուսումնական ձեռնարկըբաղկացածէ 5 մասից. Առաջին մասում տրված են արտակարգիրավիճակների ղասակարզումը,բնութագրումնու կանխարգելման միջոցառումները,ինչպես նան. բնական,էկոլոգիական,տեխնածին աղետներից, հիվանղույթյուններից (համաճարակներից)պաշտպանվելումիջոցառումները,որոնք առաջացնում են մարդկայինկյանթին. կննսազործունեության նորմալ խախտում,նյութական արժեքներիհսկայականԼրորուստպայմանների ննը: Ընթերցողի ուշադրությունը բնեռած է հատկապեսայն աղնտների ու պատահարներիվրա, որոնք բնորոշ են մնր հանրաւվետության

ճիշտ

ու տարածքին:Ջգալի տեղ ենք հատկացրելդրանց կանխարգելման խնդիրներին: կ ազմակերպման պայքարիմիջոցառումների Երկրորդ մասում շարադրվածեն զանգվածայինոչնչացմանզենքերի, ժամանակակիցզենքերիտեսակների,դրանցկիրառման,թողած հեխեղիրները: տնանքների,պայքարիու կանխարգելիչմիջոցառումների Երրորդ մասում քննարկվում են բնակչության պաշտպանության միջոցները արտակարգիրավիճակներումն պատերազմիժամանակ, ինչպես նան անհատականպաշտպանությանն կոլեկտիվ պաշտպանական կառույցներին վերաբերող բազմաբնույթ հարցեր: Նկարագրված են ապաստարանների,հակաճառագայթայինթաքստոցների դրանցից օգտվելու ձներն ու պայմանները,ինչպես կառուցվածքները, նան քաղաքացիներիպահվածքիու վարքագծի կանոնները «Օդային տագնապ»ազդանշանիդեպքում: Նկարագրվածեն տարահանմանու կազմակերպմանմանրամասները,որոնք խիստ ապակենտրոնացման համար, ն արդիական են ն անհրաժեշտյուրաքանչյուր քաղաքացու ամեն ոք պարտավորէ իմանալ ու հարկ եղած դեպքում կազմակերպել պաշտպանական աշխատանքները: Չորրորդմասում արծարծված է ռիսկի գործոնի,ճգնաժամայինկառավարմանմի շարք հարցերի գաղափարը. ամենինչ պետք է կազմակերպվիհստակ,առանց շտապողականությանու տագնապի,այլապես Ընդիրավիճակը կարող է վերածվելանկառավարելիմի համակարգի: գրկված են այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են՝ օբյեկտի կայունությունը, աշխատանքներին ապահովագրականգործընթացի փրկարարական կազմակերպումը, ռիսկի-գործոնըարտակարգիրավիճակներում,ճգնաժամային կառավարմանհիմունքները, պլանավորման դերը ն նյութատեխնիկականմատակարարումըարտակարգիրավիճակներումն այլն: Ուսումնականձեռնարկընախատեսվածէ Հայաստանիպետական հատնտեսագիտականհամալսարանի ուսանողներին դասախոսների մար: Ձեռնարկըկազմելիս խորհրդակցելենք մի շարք կազմակերպությունների՝ճ̀գնաժամային կառավարմանինստիտուտի, արտակարգ իրավիճակներիվարչության, բուհերի համապատասխանամբիոնների մասնագետներիհետ, ինչպես նան օգտվել ենք բազմաթիվ աղբյուրներից, ճգնաժամայինկառավարմանինստիտուտումկազմակերպված դասախոսություններից, ինտերնետային կապի միջոցով ստացված տարբեր տեղեկատվություններից,հեռուսրատեսային հաղորդումներից ն այլն: Ձեռնարկըվերահրատարակվումէ, զգալի փոփոխություններ են կատարված բոլոր բաժիններում, հատկապեստնտեսագիտականթեքում ունեցող թեմաներում: Մեր խորինշնորհակալություննենք հայտնում բոլոր նրանց, ովքեր աջակիցեղան ն օգնեցին, որպեսզի մասնագիտական այս ձեռնարկը

վերահրատարակվի:

ՄԱՍՆ

ԿԵՌԱՋԻՆ

ԲՆԱԿԱՆ, ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԵՎ ՏԵԽՆԱԾԻՆ

ԱՂԵՏՆԵՐ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄԸ,

ԿԱՆԽԱՐԳԵԼՄԱՆ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐ.

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԵՎ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Արտակարգ իրավիճակները որոշակի տարածքումկամ օբյեկտում խոշոր վթարի,վրանգավոր բնական երնույթի, տեխնոլոգիական, բնապահպանական(էկոլոգիական) աղետի, համաճարակի, անասնահամաճարակի(էպիզուրիա), բույսերի ն գյուղատնտեսական մշակաբույսերի լայնորեն տարածվածվարակիչ հիվանդուժամանակակիցզենքերի կիրառման հեթյունների (էԷպիֆտորիա), տնանքով ստեղծված իրավիճակներնեն, որոնք հանգեցնում կամ կարող են հանգեցնել մարդկային զոհերի, նյութական խոշոր կորուստներին մարդկանցկենսագործունեությանբնականոնպայմաններիխախտման: Արտակարգիրավիճակէ առաջանում,երբ տվյալ վնասված օջախում տուժածների թիվը հասնում է 10-15, իսկ զոհվածների թիվը՝ 2-4 մարդու, վրանգավոր վարակիչ հիվանդություններով վարակվածների թիվը՝ 50, անհայր պատճառներով հիվանդացածների թիվը՝20 ն չպարզաբանվածպատճառներովջերմողներիթիվը՝ 15 մարդու: Ինչպես նան, երբ տվյալ տարածաշրջանումբնակչության հիվանդության ցուցանիշները գերազանցում են միջին վիճակագրականտվյալները3 ն ավելի անգամ: Արտակարգ իրավիճակներըազգի համար կարող են դառնալ ճակատագրական: Դրանքիրենց դրսնորմանչափով կարող են ընդգրկել համաշխարհայինծավալներ: Վերջին 20 տարում բնական 800 մլն-ից մինչն աղետներիցերկրագնդումզոհվելէ3 մլն, վնասվել՝ 1 մլրդ մարդ, նյութական վնասը կազմել է մռրավորապես40 մլրդ դոլար:

Հայաստանի29,8 հազ.կմշտարածքինսպառնում են գրեթե բոլոր բնականաղետները: Արտակարգիրավիճակներնունեն հատուկ չափանիշեր,որոնք հիմք են տալիս այդ վիճակնանվանել արտակարգ: Դրանքեն. » հանկարծակիությունը » արագ զարգացմանընթացքը » մարդկայինզոհերիքանակը » կենդանիների անկումը(սոցիալ-րնտեսական) » սոցիալ-հոգեբանականգործոնները (հոգեկան ցնցումներ, անկումայինտրամադրություններ, վախ,ահ ու սարսափ)

գործոնները(ընդհարումներ,ներքասոցիալ-քաղաքական

ղաքականպայքար ն այլն) տնտեսականհամակարգերիկառավարմանանճշտություն ոչ ճիշտ գնահատում) ներ (իրավիճակների » բնորոշ չափանիշներ(կոնկրետաղետիհամար): Բնական աղետներիցառավելապեստուժում են աղքատ ն. թույլ զարգացած երկրները, որտեղ մարդկային զոհերն ու նյութական ավելի շատ են լինում: կորուստներըհամեմատաբար Սովորաբար որքան փոքր է երկրի տարածքը, այնքան քիչ է լինում արտակարգիրավիճակներիտեսականին:Ցավոք, այս հարցում Հայաստանըբացառություն է կազմում: Պատճառը թերնս բնակլիմայականբարդ պայմաններն են ն շատ վտանգավոր օբյեկտների առկայությունը: Ժննի միջազգային կենտրոնի տվյալներով անցած հարյուրամյակի 70-ական թվականներին 60-ականների համեմատությամբաղետների քանակն ավելացել է 2556-ով, իսկ 80-ականներին70-ականներիհամեմատությամբ` 50952-ով: աճի պատճառները ԵՇրտակարգ իրավիճակների հետնյալն են. 1. Մարդու աճող ներգործությունըշրջակամիջավայրիվրա: 2. Բնակչությանաճը քաղաքներում: 3. Վտանգավորտեխնոլոգիաների ընդլայնումը: 4. Աճող արագությունը (րրանսպորտ,տեխնոլոգիա): 5. Սարքավորումների մաշվածությունը (ամորտիզացիա): 6. Անձնակազմի(շահագործող) ցածր պատրաստվածությունն ու անպատասխանատվությունը: 7. Մարդկանց ցածր բարոյահոգեբանականպատասխանատվությունը: աղետների ժամանակԱնաղետԲնակչության դիմակայությունն ներից հետո պահանջումէ՝ ». պետականմտածողություն, » քաղաքացիական պարտավորվածություն, ». հասարակական ակտիվություն, » որոշակիմասնագիտական պատրաստվածություն: Նշանակություն ունեն նան մի շարք այլ գործոններ՝ լավատեսությունը, կամքի դրսնորումը,սեռը,տարիքըն այլն: »

յալ

Արտակարգիրավիճակներիդասակարգումը Արտակարգիրավիճակներըկարելի է դասակարգել ըստ հեւրնցուցանիշների. ա) ըստ փնողության (ակնթարթային,կարճատն,միջին տնողության, երկարատն)

բ) ըսր կանխատեսման հնարավորության (կանխատեսելի, ն ոչ կանխատեսելի) մասնակիկանխատեսելի ազգային,գլոբալ) գ) ըստ ծավալի(տեղային,տարածքային, դ) ըստ կանխարգելման հնարավորության (կանխարգելելի, ոչ կանխարգելելի) մասնակիկանխարգելելի, ե) ըստ ծագմանառաջնայնության(առաջնայինն երկրորղային) Այժմ ներկայացնենք հնարավոր արտակարգ իրավիճակներ ղասակարգվածըստ նրանց առաջացմանհիմքում ընկած երնույթների կամ հետնանքներիբնույթի. 1. Բնական բնույթի արտակարգիրավիճակներ 2. Տեխնածինբնույթի արտակարգիրավիճակներ 3. Բնապահպանական (էկոլոգզիական)բնույթի արտակարգ իրավիճակներ 4. կապվածզանգվածայինվարակիչ հիվանդություններին գյուղատնտեսականվնասատուների հետ

Արտակարգ իրավիճակներ՝

բնույթի արրակարգ իրավիճակներ Բնական

Բնականբնույթի արտակարգիրավիճակներըլինում են՝ » երկրաֆիզիկական(երկրաշարժ,հրաբուխ) » երկրաբանական վտանգավոր երնույթներ (սողանքներ, փլուզումներ, սելավներ,ջրհեղեղներ, լանջայինլվացումներ, գրունտնհրի զանգվածային նստեցումներ, ողողամաշվածություններ,գետերի,լճերի աբրոզիվլվացումներ) » օդերնութաբանականն ագրոօդերնութաբանական վտանգավոր երնույթներ (փոթորիկ, մրրիկ, մրրկասյուն, ամպրոպ, ավերիչ քամի, խոշոր կարկուտ,տեղատարափ անձրն, ուժեղ ձնաբուք, սառնամանիք, շոգ, մառախուղ, երաշտ, ցրտահարությունն այլն) Բնական բնույթի արտակարգ իրավիճակներըբնության այնպիսի երնույթներ են, որոնք երբեմն հնարավորչէ կանխատեսելն բնորոշվում են բնակչության նշանակալից խմբերի նորմալ կենսամարդկանցկյանքին սպառնացող գործունեության խախտումներով, վտանգով, նյութական արժեքների քայքայումով, ջրածածկումով կամոչնչացումով: են մուր 350 (տեն տարերային աղետներ Հաշվվում գծպ. 1):՝ բնորոշ են մոտ 110 տեսակի տարածքի բնական ՛վրանգավորերնույթներ, որոնցից միայն 10-ը վերջին հարյուրամյակիվիճակագրականտվյալներովառավել հաճախակի

տեսակ համար Հայաստանի,

տեղի ունեցողներ ն բնակչության կյանքի ու առողջության համ վտանգավորերնույթներ են: Դրանց թվին են դասվում երկրաշա ժերը, ջրհեղեղները, սողանքները,փլուզումները, սելավները, կս ծակները, բնահողինստելը,անտառայինհրդեհները ն այլն:

լլ լ22մ լ

ԾԵրաշտ

ԶԱլ տարերային աղետներ

Ա Ջրհեղեղ

ՕԵրկրաշարժեր Ք Տրոպիկական ցիկլոններ, փոթորիկներ

Գծապատկեր1. Աշխարյում նդի

ունիցած զասլրեր փեսանի փարերային աղետների փիսակարուր կշի»ը (լաւկոսը`

ընդիամոույվ):

ափ

Բացի վերը թվարկված բնական վտանգավոր երնույթներից,

ղնպքերումաղետներնառաջանումեն արդի տեխնոլոզիական գործընթացների հետ տարերային երնույթների համազործողության հեւոնանքով, որոնք հանգեցնում են մարդու բնակության միջավայրիորակականփոփոխությունների: Այդպիսիերնույթները կոչվում են մասորնթա աղեղներ, որոնք առավել բնորոշ էին նածին

շատ

հարյուրամյակիհատկապեսերկրորդ կեսին: Հայաստանիտարածքի համար որպես օրինակ կարող են ծառայել հիդրոտեխն ճեղքումը, կական կառույցների աղետները (ջրամբարտակների ճեղքումը որոնքավելիքան 90-ն են), մնացորդապահեստարանների (որտեղ պահվում են լեռնահանքայինարդյունաբերությանթափոնբնականջրանցքները), դաշտերիոռոգմանհամար նախատեսված ների պատերի քանդվելը, ինչպես նան. վտանգավոր արտադրությունների (ՀԱԷԿ, ՋԷԿ, քիմիական արտադրությունն. այլն) վրա տարերային աղետների ազդեցության հետնանքով առաջացող վնասները(տես գծպ. 2):

20:

Ջ Բ

Բշ

5, Յ

այչ.

ԿՀ«Հ«-Հ`-Հ.

Տարիներ

Գծապատկեր2. Ընդհանուր մահացությունը Պայասատանում (1985-1996 թթ. 100000 բնակչության հաշվով):

Տարերային ն տեխնոլոգիականաղետներնամեն տարի մեծ վնաս են հասցնում երկրի տնտեսությանը,հաղորդակցուղիներին, արդյունաբերական ձեռնարկություններին, գյուղատնտեսական ն կապի հանդակներին,բնակավայրերին,էլեկրրահաղորդման

գծերին: ՃՃ

դարում բնական աղետներիմակարդակըմարդկայինմեծաթիվ զոհերով ն աղետներիքանակի առումով եղել է տեխնոլոգիական աղետների մակարդակիցամենաբարձրը (բացի պատերազմներից): Եվ ծավալով, ն՛ դրսնորմանհաճախականությամբ առավելծանր տարերայինաղետներիցմեկըերկրաշարժնէ:

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺ

Մարդկությանըհայտնի են բազմաթիվաղետալիերկրաշարժեր: դարում աշխարհում հաշվում է 19 ավերիչ երկրաշարժ, որից մեկը Սպիտակիննէր ամենասոսկալիներից նկ. ազար Երկրաշարժը հաճախակի է Հայասկրկնվող երնույթ տան բնաշխարհում:Այն երկրի երեսից ջնջել է ամբողջ բնակավայրեր, ավերել մայրաքաղաքներ Աշխարհում տարեկանտեղի են ունենում հարյուր հազարավոր շատ թույլ, մի քանի հազար զգալի ուժգնության ն տասնյակ ուժեղ ու աղետալիերկրաշարժեր: Աղետալիեն եղել 1755-ի Լիսաբոնի, 1867-ի Վեռնիի (Ալմա-Աթա), 1906-ի Սան Ֆրանցիսկոյի, 1948-ի՝ԱշխաՆկար 1 1963-ի՝ բադի, 1949-ի՝Խաիթի, Լոս Անջելեսի երկրաշարժերը:Խոշոր երկրաշարՄկոպլեի, 1971-ի՝ Ժերից են Չինաստանիերկրաշարժը(1556 թ.), որը խլեց 830 հազ. երկրաշարժիզոհ դարձան մարդկայինկյանք: 1920 թ. Մեքսիկայում 18000 մարդիկ: Հայկականլեռնաշխարհըերկրագնդիառավել երկրաշարժային գոտիներիցէ: Երկրաշարժերհաճախ են կրկնվել Երզնկայի, Բասենի, Էրզրումի, Մշո, Արարատյան,Շիրակի դաշտավայրերի,Կարսի սարահարթի, Ախալքալաքիբարձրավանղակի,Սյունիքի, ԱրճեշԽլաթի տարածքներում:1011-1784 թթ. ընթացքում երկրաշարժերը տասն անգամ ավերել են Երզնկան: 1939-ի դեկտեմբերի25-27-ի ուժգին ցնցումներից Երզնկայում քանդվել է մուտ30 հազ. տուն ն զոհվել 20-30 հազ. մարդ: ՃՄԱԼՃՃ ղդ. կործանիչ երկրաշարժեր են տեղի ունեցել Էրզն րումի Բասենի դաշտերում: 1859-ի հզոր ցնցումներիցկործանվել է 3000 ն վնասվել 1200 տուն, իսկ 1924-ին`ավերվել 60 գյուղ: Երկրաշարժերըբազմիցսավերել են Անին (հատկապես1045-ի, 1132-ի ն 1319-ին), ամբողջովինկործանվել է Դվինը (893), զոհվել են հազարավոր մարդիկ: 1679-ին ավերվել է Գառնիի հեթանոսական

ւ:

(րես 1):

անձեռակերտտաճարը: 1840-ի երկրաշարժի ժամանակ Արարատ լեռից պոկվել է մի հսկայական լեռնազանգվածն փլվել Ակոռի գյուղի վրա: Ցնցումներնզգացվել են ողջ Փոքր Կովկասում: 735-ին Վայոց ձորում տեղի ունեցած երկրաշարժերըուղեկցվել են մեծ ավերածություններովու ռելիեֆի փոփոխություններով, կործանվելէ Մոզ քաղաքը, զոհվել՝10000 մարդ: Մեծ վնասներ են պատճառել Ջանգեզուրում 1308 թ., 1931-ին (քանդվելէ Տաթնի վանքը)ն 1968-ին(լեռնաշղթայիկենտրոնական մասում առաջացելեն փլուզումներ ն մեծ ճեղքեր, քանդվել ու վնասվել ամբողջականշինություններ) տեղի ունեցածերկրաշարժերը: ԽԱՃԿԱ դդ. կործանիչ երկրաշարժերեն տեղի ունեցել Մշո ն Վանա դաշտում որտեղ 1441-1442 թթ. Նեմրութ լճի շրջակայքում, են լեռանվրա տեղի ունեցել հրաբխայինժայթքումներ: Վերջին տարիներիառավել ավերիչ երկրաշարժերիցէր Սպիտակինը(1988 թ.), որի ժամանականօթնան մնացին մոտ 500000, զոհվեցին ավելի քան 25000, վիրավորվեցինու խեղվեցին ավելի քան 80000 մարդիկ(տեն գծպ.3):

Սպիտակ

Լենինական

Ստեփա- Կիրո- Գյուղական նավան վական շրջաններ

Գծապավվկեր3. Սախրակի երկրաշարժի ժամանում զոհերի թիվը ոսոխ բնակավոայիի(1000 մարդու հաշվով):

Երկրաշարժերի ժամանակ,որպես կանոն, դիտվումեն նան մի քանի այլ տեսակներիաղետներ,օրինակ՝ սողանքներ, ամբարտակների ճեղքում, վթարներքիմիականարդյունաբերական օբյեկտներում, սելավներ, հրդեհներ ն այլն:

Սպիտակիերկրաշարժիժամանակաղետի գոտում նշագրվեց ն. վերածվեցհրդեհի մոտ 170 օջախ: Որոնողականաշխատանքների միջոցով բացահայտվեցին ու գույքագրվեցին մի քանի տասնյակ սողանքային օջախներ, որոնց դըսնորումները շարունակվում են նան երկրաշարժինհաջորդող տարիներին: Երկրագունդնունի դինամիկ բնույթ. այն ապրող ն զարգացող օրգանիզմ է: Երկրակեղնը անընդհատ շարժման ու զարգացման մեջ է: Այդ շարժումները լինում են ուղղաձիգ ն հորիզոնական, որոնք առաջացնումեն ահռելիլարումներ: Կեղնը որոշ տեղերում ունի ճեղքվածքներ,որոնք հասնում են մանթիայի սահմաններին:Այդ ճեղքերը կոչվում են տեկտոնական: Հիմնականումկան այդպիսի 6 սալեր. խաղաղօվկիանոսյան եվրոպական աֆրիկյան ամերիկյան հնդկական անտարկտիդյան .

Երկրագունդըբաժանվումէ 3 սեյսմիկ գոտիների. խաղաղօվկիանոսյան(բաժինէ ընկնում երկրակեղնի80242-ը) միջերկրածովային ն տրանսասիական(Ջիբրալթարի նեղուցից մինչն Կորեականթերակղզին՝1592 մնացած գոփիներԱ̀նտարկտիդա՝ -

Երկրաշարժերըըստ ծագմանլինում են փլվածքային հրաբխային տեկտոնական

տեսակի.

Փլվածքային երկրաշարժերը տեղի են ունենում ստորերկրյա դատարկություններիփլուզումների ժամանակ:Սրանք հազվադեպ են. տնում են մի քանի վայրկյան,սակայնհաճախցնցումները որոշ ընդմիջումներով շարունակվում են օրեր, ամիսներ, երբեմն`տարիներ: Հրաբխային երկրաշարժերը տեղի են ունենում հրաբխային գործողությանշրջանում՝ կապվածմազմայի շարժման ն հրաբխային գազերի պայթյունների հետ: Սրանք թույլ են ն քիչ են ւրարածվում: Տեկտոնական երկրաշարժերի առաջացման շարժառիթը բացատրող գիտական 10 տեսակետներկան: Առավել տարածվածը

Սալերի տեկտոնական տեսությունն է, ըստ որի՝ երկրակեղնը սալերից, որոնք գտնվում են կազմված է առանձին կտորներից` անընդհատշարժմանմեջ: Սալերի շարժման ընթացքում նրանց առճակատմանմասում կուտակվումեն հսկայականլարումներ: Երբեմն երկու սալերի միջն եղած դիմադրության ուժերը մեծ են լինում, քան տեղաշարժվող ուժերը: Ադ դեպքում սալերը որոշ ժամանակ մնում են մեկը մյուսի նկատմաբանշարժ, մինչդեռ նրանց փոխազդեցությանսահմանագլխինավելի ու ավելի են կուտակվումտեղաշարժվողլարումները: Գալիս է մի պահ, երբ այդ անընդհատկուտակվողուժերը դառնում են ավելի հզոր, քան երկու սալերը կապակցողուժերը: Հենց այդ պահինէլ տեղի է ունենում մեկ սալի կտրուկտեղաշարժմյուսի նկատմամբ:Կուտակվածլարումները լիցքաթափվումեն՝ առաջացնելով երկրակեղնիհզոր տատանումներ՝ երկրաշարժեր: է Այնտեղ, որտեղ առաջանում խզում, կոչվում է երկրաշարժի օջախ կամ հիպոկենտրոն,իսկ ամենամուր կետը երկրագնդիվրա՝ էպիկենտրոն, տարածությունը հիպոկենտրոնի ն էպիկենտրոնի միջն կոչվումէ օջախիխորություն (րես գծպ.4):

Գծապատկեր4

Երկրաշարժերիուժգնությունը չափվում է բալերով, մագնիտուդներով: Գոյություն ունի երկու սանդղակ՝ ռիխտերի(0-10 բալ) ռուսական(0-12 բալ) Այսօր աշխարհիշատ երկրներում, այդ թվում նան Հայաստանում, օգտվում են «ԽԼՏԽ-64» (Մեդվեղն, Սպոներ, Կառնիկ) 12 բալանոց ուժգնության սանդղակից,որի հիմքում դրված է մակերնույթի ավերվածության չափը: Երկրաշարժերըստույգ կանխագուշակել հնարավորչէ, կանխատեսել նույնպես հնարավորչէ: Եթե կանխատեսումը հնարավորլիներ,կվփրկվեր տասնյակ հազարավոր մարդկանցկյանք:Մխալ կանխատեսումըպատճառ կղառնա հսկայական միջոցների անտեղի -

վատնման:Կանխատեսումներըլինում են երկարաժամկետն կարժամանակը ն ճաժամկետ:Կարճաժամկետ,երբճշտվում է վայրը, ուժզնությունը: Կանխատեսումները հիմնականում պայմանավորված են հե-

տնյալով՝

Ձկների ն վերգետնյակենդանիներիանսովորվարքով. երկրաշարժիցառաջ ջրավազաններումհայտնվում են ձկների բոլորովին նոր ն անհետանում են հայտնի որոշ տեսակներ, բ/ նկատվում է տնային կենդանիների վարքագծի փոփոխություն (անհանգստություն,տագնապ): 2. Երկրաշարժիցառաջ ստորերկրյաջրերի, ջրհորների մակարդակի կտրուկ բարձրացումով կամ իջեցումով, նան. ջրերի պղտորում, համի փոխում, աղիացում, ջերմաստիճանի բարձրացում, սառը աղբյուրներիանհետացումկամ տաքացում: 3. Հորատանցքերում ն հանքային ջրերում ռադոն գազի խտացման փոփոխությամբ ն ռադիոակտիվության դաշտի բարձրացմամբ: 4. Երկրի մագնիսականդաշտի ժամանակավոր փոփոխությամբ: 5. Երկրակեղնի սեյսմիկ ակտիվությանբարձրացմամբ.հաճախակիանումեն թույլ ցնցումային պարսերը: 6. Վերնակենտրոնայինտարածքի ջերմաստիճանի բարձրացմամբ,իսկ ձմռան ամիսներին՝անգամ բուսականությանաճ: Ունենալով բոլոր կանխատեսումներինախադրյալները՝ 10062-ով երաշխավորել երկրաշարժիտեղը, Ժամանակնու ուժը այնուհանդերձհնարավորչէ: Հետաքրքիր վիճակագրական օրինաչափություն են նկատել վրացի գիտնականները.ուսումնասիրելով գրեթե 900 տարվա ընթացքում տեղի ունեցած բնության տարբեր երնույթների պատմականհիշատակությունները՝ նրանք պարզել են, որ Անդրկովկասի ամենաուժեղն ավերիչերկրաշարժերըկապվածեն լիալուսնիհետ: Եթե այդպես է, ուրեմն առկա է ն ձգողականության ուժի ազդեեն ցությունը: Այս պարագայում գիտնականները կարող նախապես ասել, թե որտեղ ն ինչ ուժի երկրաշարժերկարող են տեղի ունենալ: Սակայն դարձյալ չլուծված է մնում ամենակարնորհարցը. ինչպե՛ս կանխատեսել,թե երկրագնդիո՛ր շրջանում ն ե՛րբ տեղիկունենա ուժեղ, ավերիչերկրաշարժ:Ահա այս դեպքումմիայն կարելիէ ասել, նս մի տարերքիդեմ: Պարզվել է, որ հաղթանակտարվեցբնության որ երկրաշարժիցառաջ փոխվումէ երկրակեղնիղանղաղշարժում1.

ա/

ների բնույթը, ուսրի ստեղծվել են սարքեր`ձնափոխադիր ու շեղաչափ,որոնք նշմարումեն հողի աննշանտեղաշարժնանգամ: ԳիտնականՋիմբերգի տվյալներովաշխարհում յուրաքանչյուր 1 երկրաշարժ:Բայց թե ե՛րբ է սպաս52 րոպեում տեղի է ունենում ն ուժ կունենա,այդ մասին մեզ նախավում հաջորդը, որտե՛ղ ի՛նչ պես հայտնիչի լինի հավանաբարերբեք: Երկրաշարժերեն լինում նան ծովերի ու օվկիանոսներիհատակում: Սրանց պատճառովհաճախ առաջանում են ուժեղ ու հսկա

ալիքներ՝ ցունամի:

Ցունամին (ճապոներեն՝ բարճր ալիք ծովում) վիթխարի ալիք է, ստորջրյա ուժեղ հրահայտնվում է օվկիանոսի մակերնույթին՝ ջրի մակարբուխներին սողանքների,երկրաշարժերի ժամանակ՝ դակի տեղային փովտխության հետնանքով: Դրանց տարածման արագությունը հավասար է գերձայնայինինքնաթիռների արագությանը՝400-1000 կմ/ժ, ալիքների բարձրությունը առաջացմանտեղում՝35-50 մ: Այդ ալիքները երբեմնանցնելով 10-45 հազ. կմ ճանապարհ, շրջում են նավեր, ավերում առափնյաշինություններ: Օրինակ` Չիլիի երկրաշարժիցառաջացածցունամին հասավ Հեռավոր Արնելք ն մեծ վնաս հասցրեց նավերին, ափամերձշրջաններին: Եղան նան մարդկայինզոհեր: 1968-ինՀավայանկղզիներումալիքը գահավիժեցափամերձարմավենիների գագաթներիվրայով (70 մ): Ցունամիի ալիքները շատ արագ են տարածվում ն կարող են երբեմն կես օրում շրջանցել երկրագունդը: 1983-ին Կրակատաու հրաբուխիժայթքման հետնանքով առաջացածցունամիննկատվել էր օջախից 18 հազարկմ հեռավորությանվրա: 1904 թ. հունվարին ցունամին անգլիական«էվենգեր» բեռնատար նավը նետեց Մեքսիկականծոցի կղզիներիցմեկի ափը, որը ցամաքում «կանգնած»մնաց 12 տարի: 1916 թ. հուլիսին մի այլ ցունամի նավը ետ ծով տեղափոխեց: Հետագայումոչ մեծ վերանորոգումիցհետո«էվենգերը»շարունակեցնավարկությունը: Ցունամիի ինտենսիվությունըկախվածէ ալիքի բարձրությունից, երկարությունիցն շարժմանարագությունից: Ցունամիի խոցողգործոններնեն՝ ա) հարվածողալիքը բ) լվացումը գ) ջրածածկումը 1947-1983 թթ. ընթացքում ցունամիի զոհեր են դարձել ավելի է արժանի 1896 թ. հունիսի քանն 13,6հազ. մարդ: Հիշատակման 15-ինՃապոնիայիափերից240 կմ հեռավորությանվրատեղի ունեցած երկրաշարժի հետնանքովառաջացած ցունամին,որի Ժամաոր

նակ 30 մետր բարձրության ալիքները փշրվեցին Հոնյուա կղզու վրա ն ավերեցին այն ամենը, ինչը հանդիպում էր ճանապարհին: Զոհվեց 27.122 մարդ: Երկրաշարժիհետնանքներըբնութագրվումեն հետնյալ հիմնա-

պարամետերերով. կան ավերածություններով -

զոհերով վիրավորներով նյութականկորուստներով մակերնութապապկերի(ռելիեֆի) փոփոխություններով երկրորդայինհերնանքների առաջացումով

Ճ2Ճ ԴԱՐԻ

192)"

յ99

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԵՐԻ

Երկիրը

Թիվ| Տարե-

թիվը

ԽՈՇՈՐ

ՑՈՒՑԱԿԸ

Աղյուսակ

ՄագնիտուդըԶոհերի

ԱՍՆ

8.3

7.5

142800

83000

7.0

32000

8.5 8.2

200000

8.3

41000

7.6

70000

7.5

60000

7.8

30000

8.0 7.3

թվաքանակը |

143000

32700 110000

8.7

26000

7.8

67000

7.9

23000

7.6

600000

7.7

25000

7.3

25000

8.2

30000

7.0

25000

7.0

50000

7.0

27000

Ինչպեստեսնումենք վերը շարադրվածից,երկրաշարժըհամարաղետներիցմեկը, այղ իսկ վում է առավելվտանգավորտարերային պատճառովարհավիրքինհնարավորէ դիմակայելմիմիայնճշգրիտ պատրասփտվածությամըբ: Ի՞ՆՉ

ԱՆԵԼ

ՍՊԱՍՎՈՂ

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԻՑ

ԱՌԱՋ

Բնակարաններումչկատարել շենքի սեյսմակայունությունը խաթարող ձնռափոխություններ(հիմքը թուլացնող վերակառուցումներ, կրող պատերում որմնախորշերիբացում, տանիքներում ջրի բաքերիտեղադրում ն այլն): ու 2. Շենքերի մուտքերը, ասրիճանահարթակներն միջանցքները ազատել մեծածավալ առարկաներից, ստորին հարկերի պատուհաններիմետաղյա անշարժճաղաշարերըդարձնել շարժական, երկաթյա դռները փոխարինել փայտյա դռներով, պահեստային ելքերը պահելազատ: 3. Ծանր սարքավորումներն ու կահույքը ամրացնել հատակին կամ պատերին, դյուրավառ սարքերը, վրանգավոր նյութերով լի անոթներըտեղակայելպահարաններիստորին դարակներումկամ հուսալիորենամրակցելհատակին: Մահճակալներըտեղադրել պատուհաններից հեռու, կրող պատերիմոտ ն վերնում ծանըառարկաներչկախել: 4. Նախապեսորոշել տանկամ աշխատատեղիամենաանվտանգ տեղերը (շենքի միջին մասի հիմնական կրող պատերը, պատերի անկյունները, դռան բացվածքները,հենասյուներըն այլն), որտեղ կարելի է պատսպարվելմինչն ցնցումների ավարտը: Ձեռքիտակ ունենալպայուսակ՝ առաջինբուժօգնության դեղարկղիկով,մի քանի սննդի պաշարով, գրպանի լապտերով, տաք հագուստով ն 1.

օրվա այլն: 5.

Տանը մշտապես ունենալ խմելու ջրի, սննդի պահածոյացված այնպիսի քանակություն, որը բավարարիինքնուրույն մի քանի օրվա սնվելու համար: Օրական 3-4 լիրր ջուրը բավական է մեկ մարդուկենսունակությունը պահպանելուհամաը(նկ. 2): 6. Ձեռքի տակ մշտապես ունենալ գրպանի լապտերիկ ն թարմ մարտկոցներ:Լապտերիկըպահել մահճակալիմոր: 7. Հարմարն բոլորին մատչելի տեղում կամ մի կրակմարիչ:

մեկ պահել

քանի

Նկար

Տ. Ջանալ, որպեսզի ընտանքի բոլոր անդամները, համաաշն այլ անձինքիմանան,թե ինչ պետք է անել երկրախամտակիցները շարժի ժամանակու դրանիցհետո: 9. Մանկահասակերեխաներինպետք է խորհուրդ տալ, թե ինչ պետք է անել երկրաշարժիժամանակտանը, դրսում, նան դպրոցում: 10. Ձեռքի տակունենալ պայուսակ՝ առաջինանհրաժհշտոլթյան իրերով ն տաք հագուստով: 11. Ընտանիքիանդամներիհետ անհրաժեշտէ նախապեսորոշել ն պայմանավորվել,թե որտեղ պետք է հանդիպելտարահանման (էվակուացիայի)դեպքում: 12. Պահպանել երկրաշարժին ն. մյուս աղետներիննախապատրաստվելուհասարակականծրագրերը,զորավիգլինել շինարարական նորմերի բարելավմանը, պահպանել տեղային կանոնները, որոնցով որոշվում է սեյսմաակտիվխզվածքներին մոտ շինարարության համարմշակվածկառուցներիբնույթը: 13. Հետնել երկրաշարժերի կանխատեսումների ուղղությամբ ու ինժեներների գիտնականների ցուցումներին,հատկապեսնրանց, ովքեր աշխատումեն ՀայաստանիՀանրապետության կառավարությանն առընթեր սեյսմիկ պաշտպանությանազգային ծառայությունում: 14 Ակտիվորենմասնակցելն աջակցելՀայաստանի տության Կառավարությանն առընթեր արտակարզիրավիճակների վարչության կողմից կազմակերպվողծրազրերին ն ուսումնավարժանքներին:

Հանրապ

Մշտապեսհարստացնելկամավորառաջինօգնություն ցույց տալուն նպաստողգիտելիքները:Ուսումնասիրել ն ձեռք բերել արհմտություններ: տակարգիրավիճակներումզոյապահպանման 15.

Ի՛ՂՉ

ԱՆԵԼ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԻ

Խուճապի չմատնվել, շենքի ստորին հարկերում գտնվելիս անհապաղ դուրս գալ ն հեռանալ բաց տարածություն: Վերին հարկերում գտնվելիս ն ստորին հարկերիցդուրս չգալու դեպքում պատսպարվելապահով տեղերում՝հեռու մնալով արտաքին պատերից ու պահարաններից:Ընկնող բեկորներից կարելի է պաշտպանվել մտնելով սեղանների,մահճակալներիտակ(նկ. 3ա): 2. Փողոցում գտնվելիս՝ հեռանալ շենքերից ու էլեկրրահաղորղալարերից դեպի բաց տարածություն, իսկ տրանսպորտում գտնվելիս՝ կանգնեցնելայն բարձրահարկերիցհեռու ն մնալ տեղում մինչն ցեցումներիավարտը(տես նկ. 3բ): 2. Ստորգետնյա ցնցումներից արթնանալիսօ̀գտվել միայն գրպանի լապտերից (հնարավոր հրդեհներից խուսափելու համարչօգտագոծելհրահան կամ լուցկի), հագնվելունավելորդ ժամանակ չկորցնելով՝վերցնել անհրաժեշտիրերով պայուսակը, փաստաթղթերըն գործել իրավիճակինհամապատասխան: լ.

Նկար

4. Ավելի՛լավ է փրկությունորոնել այնտեղ, որտեղ գտնվում եք, սպասել երկրաշարժիավարտին,այնուհեւրն հանգիստդուրս գալ շենքից, եթե դա անհրաժեշտէ: '

Եթե բարձրահարկշենքում եք, մի նետվեքդեպի աստիճանները կամ վերելակը. ելքերը խցանված կլինեն բնակիչներով,իսկ վերելակները,որպես կանոն, չեն գործի: 6. Չմոլորվել, եթե անջատվում է էլեկտրրականությունը,կամ լսվում են րագնապ ազդարարող սարքավորումներիահազանգերը: ճեղքվածքների, վայր Չշփոթվել զրնգացող ամանեղենի, պատերի ընկնողառարկաներիաղմուկըլսելիս: 7. Եթե ոչ սեյսմիկ աղյուսե տանն եք կամ մեկ այլ ոչ շինությունում, ապա հստակ որոշեք ձեր անելիքը՝դուրս գա՛լ շենքից, թե՞մնալ ներսում: 8. Եթե փողոցում եք կամ անցնում եք բարձրահարկշենքի մոտով, ապա ճիշտ կլինի կանգնել դռների որմնանցքում, որպեսզի պաշտպանվեքվայր ընկնողբեկորներիցու առարկաներից: 9. Եթե ավտոմեքենայովեք, ապա հարկ է հանգիստարգելակել հնարավորինչափ հեռու բարձրահարկշենքերից, ուղետարներիցու կամուրջներից, մնալ մեքենայի մեջ մինչն տատանումներիդադարելը: 10. Չզարմանալ, եթե կզգացվեննոր ցնցումներ: Առաջին ուժեղ ցնցումից հետո կարող է տիրել դադար, այնուհետն կհետնի նոր ցնցում. երնույթը (աֆտերշոկ) նույն այդ երկրաշարժիտարատեսակ սեյսմիկ ալիքների գործողություններից են, որոնք հաջորդումեն գլխավոր ցնցումին: Դրանք կարող են տեղի ունենալ մի քանի րռպեի, մի քանի ժամվա, նույնիսկ մի քանի ամսվա ու տարվա ընէ իմանալ, որ հիմնաթացքում: Աֆտերշոկերիցբացի անհրաժեշտր կանցնցումիցառաջ կարող են լինել ցնցումներ(ֆորշոկներ), որոնք են: ուժեղ երկրաշարժերինախաահազանգերն Աֆտերշոկներըերբեմնկարող են առաջացնելարդեն գլխավոր ցնցումից ուժեղ վնասվածկառույցներինոր վնասում կամփլուզում: 11. Երկրաշարժիժամանակ,եթե շենքում եք ն զգում եք փոշեհամ (որն անխուսափելիէ), թաշկինակովկամ լաթով փակեքքիթբերանը,այդ նույնը խորհուրդտվեքմյուսներին: 12. Ուշադիր եղեք երեխաների, ծերերի ու հաշմանդամների նկատմամբ,աղետի Ժամանակնրանք առավել են բարոյական ու ֆիզիկականօգնության կարիքզգում: 13. Օգնություն՝թույլերին ն, անօգնականներին. խուճապիչմատնվել, ճիշտ ն արագ գնահատելստեղծվածիրավիճակը, շտապ որոշում ընդունել, շտապ կատարելընդունվածորոշումը, շրապ գտնելհուսալիապաստարան: 5.

անվտան

ԻՍԿ

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԻՑ

ՊԵՏՈ...

Փլատակներումգտնվելիս մի հուսահատվեք,եթե՞ի վիճակի եք՝ պատսպարվեքանվտանգտեղում: Ջանացեք կապ հաստատել 1.

(գոռալով, հարվածով հնչող առարկաներին)հարնան փլատակներում ն դրսում գտնվողներիհետ: Փորձեք սողանք բացելով՝ դուրս գալ փլատակից՝ խուսափելովիրար վրա կուտակված մեծ բեկորներից(տես նկ. 4ա): 2. Փլատակումգտնվելուառաջինօրերին չհայտնաբերվելուդեպքում պետք չէ խուճապի մատնվել.անհրաժեշտ է խնայել ուժերը, ավելորդշարժումներչանել, ունեցած սնունդնօգտագործելխնայողաբար:

Պետք է հուսալ, որ ձեզ որոնում են ու կփրկեն: Եթե ձեր կացարանըքիչ է տուժել ն հնարավորէ ապրել այնտեղ, ապա առաջին հերթին պեւրք է ստուգել՝չե՞ն վնասվել արդյոք էլեկտրահաղորդալարերը, վառարաններիծխնելույզները,կոյուղին, գազի արտահոսք, չե՛ն թափվել վտանգավոր հեղուկները ն 3.

քոր այլն:

Նկար 4 5. Համաճարակներից ն հրդեհներից խուսափելուհամար անն հակահրաժեշտ է խստորենպահպանելսանիտարահիգիենիկ հրդեհայինկանոնները: 6. Յուրաքանչյուր փրկվածպարտավորէ գիտակցի նան, որ ինքը ոչ թե սոսկ դիտորդ է, այլ շրջապատի տուժած մարդկանց օգնություն ցույց տվող. :

ա) ազատելփլատակների տակ գտնվողներին,

բ) օգնել նրանցտեղափոխմանաշխատանքներին: Ստուգել չկա՛ն, արդյոք, վնասվածքներ գազաջրամատակարարման գծերում ու սարքերում: Գազի արտահոսքի փոքր իսկ նշանի դեպքում անջատել ծորակները,արտահոսքնստուգել ըստ հոտի ն ոչ թե լուցկու կամ մոմի օգնությամբ, էլեկտրականությունը, վնասվածությանկասկածկա: Համապատասեթե հաղորդալարերի խան ծառայություններինտեղեկացնելվնասվածքների մասին ն հետնել նրանցցուցումներին: 8. Չզբաղեցնել հեռախոսը (եթե չի խափանվել).այն պետք է ծառայի շտապօգնությանկանչի, լուրջ վտանգի (վնասվածքներ, հրդեհներ, հանցագործություններ)մասին հաղորդումների համար, կամ էլ կարնոր գործեր կատարելու նպատակով:Հեռախոսագծի գերծանրաբեռնումըկխանգարի փրկարարական ծառայությունների աշխատանքին: 9. Լսել երկրաշարժի,դրա դեմ պայքարիու հետնանքների վերացման համար անհրաժեշտմիջոցառումներիմասին ռադիոտե(րե նկ. 4բ): ղեկատվությունները 7.

Աղյուսակ 2

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԵՐԻ

ՈՒԺԳՆՈՒԹՅԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ՍԱՆԴՂԱԿ

Ուժգնությունը, |

բալը

Արար

Աննշմարելի

Խիստ թույլ

Թույլ.

ՊԱՐԶԵՑՐԱԾ

(ՄՍԿ-64) Համառոտբնութագիրը

Ընկալվում են միայն սեյսմաչափական

գործիքներով:

ն Աու Զգում

բացարձակհանգիստվիճակումգտնվող

է միայն բնակչության

փոքրամասնությունը:

Տնային իրերը, ամանեղենը ն պատուհանների

Չափավոր

ապակիները թույլ ցնցվումեն ու զնգզնգում: Բավական |Շենքիընդհանուրցնցում,կահույքիճոճում, ուժեղ ճեղքերպատերիմեջ ն պատուհաններիվրա: Զգում են բոլորը: Պատերիցընկնում են Ուժեղ նկարները,թափվումեն ծեփեր, ն շենքը թեթն

վնասվում է: Խիստ ուժեղ |Քարեշենքերիպատերին առաջանում են ճաքեր:

Քայքայիչ

Զառիթափլանջերինն գետնիվրա առաջանումեն ծալքեր:Հուշարձաններըտապալվում են:

լ0

|Փլվումկամ վնասվում են քարետները: Գետնի վրա առաջանումեն ճեղքեր: Փլվում են .»Կործանարար տները: Երկաթգծերը ծռմռվում են: բոլորքարե Գետնիվրա առաջանումեն լայն ճեղքեր, թեք Աղետալի ն փլուզումներ: լանջերին՝ սողանքներ են Գետերըփոխում հոսանքիուղղությունը, Ավերիչ

Խիս

առաջանում ջրվեժներ արգելակափակման աղետ լի լճեր: Ոչ մի կառույց չի պահպանվում: են

Երկրաշարժի դեմ պայքարի միջոցառումներիցեն. 1. 2.

3. 4.

5. 6. 7.

Մեյսմոկայուն շինարարությանիրականացում: Սեյսմիկ կառույցներիճիշտշահագործում: Բնակչության նախապատրաստումը ճիշտ գործողությունների: Սեյսմիկ շրջանավորում (գրունտային շերտերի քարտեզագրում): Միկրոշրջանավորում(փոքր չափերի գրունտայինշերտերի քարտեզագրում՝ շենքեր կառուցելու համար): Մոնիւտորինգ՝ դիտարկում,չափումներ ն. այլն, որի համար ունենալհամապատասխան համակարգ: Երկրաշարժերիռիսկի քարտեզներիմշակում:

ՍՈՂԱՆՔՆԵՐ

Սողանքներ են կոչվում ծանրության ուժի ազդեցության տակ բնահողային զանգվածներիշարժումը լեռնալանջերով,շատ դեպքերում՝կապվածտրորերկրյան. մակերնույթայինջրերի գործունեության հետ: Սողանքները,դասվելովլանջերի վրա տիեզերական ձգողության գործընթացների շարքին, լայնորեն տարածված են ինչպես լեռնային,այնպեսէլ հարթավայրային տեղանքներում:Դրանքշատ բազմազանեն: Սողանքներիառաջացման պատճառները Լվացման հետնանքովլանջի տակիզառիթափությանմեծացոլմը, հողմնահարմանկամ մթնոլորտայինտեղումներիցն ստորերկրյա ջրերից գերխոնավության հետնանքովապարների ամրության նվազեցումը,ստորերկրյացնցումները,մարդու տնտեսական

գործունեությունըերկրաբանականպայմաններիանտեսմանդեպ(րեն նկ. 5): քում՝երկրաշարժերը Ավելի հաճախ սողանքները գոյանում. են հերթափոխվող ջրամերձ ն ջրատար ապարներիցկազմվածլանջին: Սողանքների զարգացմանը նպաստում է նան շերտերի տեղադրվածությունը լանջի թեքության ուղղությամբ, կամ նույն ուղղությամբ ապարներիհատվելը ճեղքերով: Սողանքներ, առաջանում են լանջի հավասարակշռության խախտմանպայմաններում:Լանջի բարձրությունը, թեքությունը ն ձնը խիստ ազդեցություն ունեն նրա հավասարակշռությանվրա: Վտանգավոր թեքությունն ու բարձրությունը որոշելու համար կիրառվումեն կայուն մեթոդներ: ուռուԱմենակայունը գոգավոր լանջերն են, ավելի անկայունը՝ մեծ ցիկները: Լանջի կայունության վրա ազդեցություն ունի նրա երկրաբանականկառուցվածքը, ձենը ն տարբեր լիտոլոգիական կողմ ունեցողշերտերիտարածմանպայմանները: Յուրաքանչյուրսողանքիզարգացմանմեջ տարբերումեն 3 փուլ. 1. սողանքի նախապատրաստում, այսինքն`լեռնային ապարներիկայունությանաստիճանականփոքրացում, 2. սողանքի փաստացիձնավորում, այսինքն՝ լեռնային ապարների կայունության համեմատաբար արագ կամ կտրուկ կորուստ, 3. սողանքիկայունացում(ստաբիլացում).լեռնային ապարների զանգվածներիկայունության վերականգնում: Փուլերի տնողությունը՝կախված շրջակա միջավայրիպայմաններից,կարողէ լինել տարբեր: Սողանքներիառաջացմանպատճառներըլինում են բնական ն անթրոպոգեն: Դրանք կարելի է բաժանել3 խմբերի՝ 1. Գործընթացներ,որոնք փոխում են հոսքի արտաքինձնն ու բարձրությունը. ա) ալիքներին հոսողջրերիքայքայիչ աշխաւրանք, բ) լանջերիկրրատումարհեստականհանվածքներով:

Լանջի սահքը . երկարատն տեղումների պատճառով:

Կոյուղու, ոռոգման |..՝. ն խմելուջրերի անընդհատու անկանոնհոսքը: .

Անտառահատում լանջերիվրա:

Լանջի հիմքի հատում:

Նկար 5. Գործընթացներ, որոնք բերում են կառուցվածքիփովախության ն լանջը կազմավորողապարներիֆիզիկամեխանիկական հատկություններիվատացման,հողմնահարման,նրանց խոնավացմանըստորերկրյա հալոցքային ն տնտեսական ջրերով. ա) տեղաշարժն. բ) լուծվող աղերի լվացազերծում, հոսող ջրերի դուրս2.

անձրնաջրերով,

ջրում

ե բերում:

ճնշում են ստեղծումջ̀րի Գործընթաներ, որոնք լրացուցիչ զտում դեպի լանջը, ջրի հիդրոստատիկ ճնշում ապարի ճաքերում ն անցքերում: Լանջերի վրա արհեստականկայուն ն շարժընթաց ծանրաբեռնում,սեյսմիկ հարվածներ(րես նկ. 6):

Նկար 6. Սողանքների առաջացումն:

լինում Սողանքները .. Կրկեսաձն. սրանց ճակատային երկարությունը հավասար են`

տարածմանլայնությանը: մոտավորապես Բակատային.սրանց ճակատայիներկարությունը զգալիորեն մեծ է տարածմանլայնությունից: 3. Եզակիկամխմբակային: 4. Ճանապարհային փլվածքներ(սողանքներ): 5. Պտտվողսողանքներ: . Լինում են նան միջանկյալտիպի անցումային ձնով, ուրվագծով բարդ սողանքներն այլն: 2.

Սողանքային օբյեկտների գնահատումը Սողանքայիներնույթներիգնահատումըկարող է լինել` որակականն քանակական: Որակականգնահատումըկատարվումէ թեքությունների,նրանց բարձրությունների,դիմացկունության,ռելիեֆի առանձնահատկությունների, ֆիզիկականվիճակի ն հատկությունների,նկարագրության, ուսումնասիրությանն վերլուծությանհիմանվրա: -

Քանակականգնահատումըկատարվումէ առաջացածսողանչափերիհիման վրա: քային օբյեկտների,օջախների,տարածքային Սողանքներըշատ տարածվածեն նախկինԽՍՀՄ տարածքում. հայտնի են Դնեպրի, Կարպատների,Օդեսայի, Ղրիմի, Կովկասի (Սն ծովի ափերը, Վրաստան, Ադրբեջան,Հայաստան), ՌուսաստանիՀեռավորԱրնելքի ն Հյուսիս-արնելքիսողանքները: ՀՀ-ում այդպիսի սողանքներ կան Դիլիջանում, Գառնիում (Ողջաբերդ), Սովետաշենում,Պտղնիում, Զանգեզուրումն այլուր: Սողանքները հսկայականվնաս են հասցնում տնտեսությանը,ն դրանցդեմ պայքարը մեծ ծախսերեն պահանջում: 1994 թ. օգոստոսի24-ին Կապան քաղաքիհողատարածքներից մեկում տեղի ունեցավ զանգվածիփլուզում. սողանքի արդյունքում հողի մի մեծ շերտ սահեց ցած՝տապալելով մի քանի քառակուսի մետր անտառայինտարածք, քանդելով լանջին գտնվող գոմեր ն. տնակներ: Նյութական վնասները գնահատվեցին83,9 մլն դրամ: Եղան մարդկային զոհեր. եռօրյա փրկարարականաշխատանքներից հնարավորեղավ հողի տակից դուրս բերել միայն երեք մարդկային դիակներ: 1994 -1995 թթ. առաջինեռամսյակումհարկ եղավ 71.6 մլն դրամի հողային աշխատանք.տեղափոխվեց115 մ՛ հազ. հող: Այդ աշխատանքներըիրականացվելեն հետնյալ կերպ. Սարալանջի ստորոտով է անցնում Կապան քաղաքիերկաթգիծը. մի քանի գնացքների միջոցով ստեղծել են «պարիսպ», որպեսզի հողը շատ չշարժվի ն հնարավոր լինի տեղափոխել: 1996 թ. փետրվարի23-ին տեղի ունեցավ երկրորդ փլուզումը. բարեբախտաբար առանց մարդկային զոհերի: Հողի տեղափոխմանաշխաշարունակվեցին1999-2000 թթ. (րեղափոխվեց220 հազ. տանքները մ: հող): Այս երկու սողանքները բավականին մեծ նյութական վնասներ պատճառեցին: Սողանքների պատճառ էր դարձել ստորգետնյա ջրերի մեծ քանակությունը, ինչպես նան ռմբակոծություններից առաջացածցնցումները: 1985 թ. Կոլումբիայի Անդերի շրջանի Ռուխ հրաբխիամենաթույլ ժայթքումից առաջացել է սողանք, որը ամբողջովին ավերել է Արմերու քաղաքը՝խլելով ավելիքան 20 հազ. մարդկայինկյանք:

կատարել

Պայքարը սողանքների դեմ Սողանքների մեծ մասի առաջացման պատճառներիբազմազանությունըդժվարացնումէ պայքարը դրանց դեմ: Այնուհանդերձ, պահանջվում են համալիր միջոցառումներ,միայն այդ կարելիէ կանխելլանջերիցապարներիշարժը:

դեպք

Պետք է տարբերելապարներիշարժի պատճառները,ն հակավերացսողանքայինմիջոցառումներնուղղել հենց պատճառների

մանը:

Սողանքայինգործողություններիշարժընթացը բնութագրվում է ժամանակիընթացքում դրանց զարգացմանորոշակի օրինաչափություններով: Առաջինհերթին պետք է տարբերել նախկինն Ժամանակակից սողանքները: Եթե բնական պայմաններըստեղծել են այնպիսի իրավիճակ,երբ խախտվել է լեռնային ապարներիզանգվածների հավասարակշռությունը, բնականաբարտեղի են ունենալու տարբեր երնույթներ. լեռնային ապարների հողմնահարության ամրության նվազեցում, լանջի թեքության փոփոխություն, պլաստիկձնախեղումներ նայլն: Եթե հնարավոր է լինում գիրականորեն կանխատեսել արհավիրքը, ուրեմն` 1. Այնտեղ, որտեղ հատվում են երկաթզծերն ու ավտոմոբիլային ճանապարհը, նպատակահարմար է ստեղծել|լ աստիճանաձն կտրվածքներ,որոնք կարող են պահել վերնից թափվող խոշոր քարերն ու գրունտայինզանգվածները: 2. Թափվող քարերի հոսքը կանխելու համար խորհուրդ է տրվում ստեղծել բեռնատար«կառույցներ» կամ օգտագործել մետաղյա ցանցեր: 3. Սողանքայինթեքությունների ջրահեռացմանհամար արդյունավետ է հորիզոնականդրենաժների ստեղծումը խողովակների միջոցով: 4. Երկաթգծերիսողանքայինհատվածներումերբեմն անցկացվում են պարիսպներ:Սողանքներից պատսպարվելուհամար անհրաժեշտ է կատարելհամալիր միջոցառումներ.ծառատունկ էրոզիայի ընդունակ լեռնային թեքություններում հորիզոնական շերտերով, օգտագործելդրենաժներն այլ միջոցներ: Սողանքները ջրհեղեղների ու երկրաշարժերի համար նպաստավոր պայմաններեն ստեղծում: Լեռնային ապարներիփլվածքները հղի են աղետալիհերնանքներով, գետերում կամ նեղուցներում առաջացնում են հզոր ալիքներ, որոնք վտանգ են սպառնում նավերի ու ափամերձբնակավայրերիհամար: Ճանապարհայինփլվածքները խոչընդոտում են տրանսպորտային միջոցներիաշխատանքները:Նեղ ճանապարհներնու արահետներըկարող են վթարվելայնպես,որ դառնանանանցանելի: Վտանգավոր են հատկապեսպտտվող սողանքները: Թեքություններով. գլորվելովն̀երքին գրունտայինզանգվածը կարող է կանզնել ե. առաջացնելջրայինհոսքեր:

շրջակայՍողանքներ քիչ չեն հանդիպումնան. բնակավայրերի են կողայինէրոզիաներ զետերի առաջացնում քում. դրանք երբեմն ն. ընդհատումմարդկանց գործունեությունը:Կվեբեկի Ս. Լավրենորոշ շրջաններումհանտիոս գետի հուներում ն Սկանդինավիայի ղիպում են բնույթով այլ տիպիսողանքներ.կավայինշերտերըգերխոնավությունիցդառնում են շարժունակ ն երկրաշարժերիու շարժմանժամանակհոսում են, լցվում գեւրահուներն տեկտոնական ու լճերը:

ՍԵԼԱՎՆԵՐ

Սելավները լեռնային գետերի հուներում հանկարծակիառահոսքեր են (սելավ. արաբերեն՝ ջացած ցեխային ն ցգեխաքարային բուռն հոսք): Ջրի մակարդակըկտրուկ բարձրանումէ, ն. «սայլ» ջրում կոշտ նյութերի պարունակությունըմեծանում է 10-7546-ով: Սելավներն առաջանումեն ինտենսիվ,երկարատն,տեղատարափ անձրնների, սառցադաշտերիու ձյունածածկույթի արագ հալքի ն այլն: հետնանքով, ջրամբարներիճեղքումից, սառցաբեկորներից Բնորոշ են լեռնային երկրներինԿ̀ովկաս, Միջին Ասիա, Ղրիմ, Կարպավներ ն այլն: Ըստ սելավային զանգվածիկազմությանսելավները լինում են՝ ցեխային, ցեխաքարային, ջրաքարայիի: Ըստ ֆիզիկականփին կապակցված: պերի՝չկապակցված Սելավները պայմանավորվածեն մի կողմից՝ջրահոսքի պարամետրերով, մյուս կողմիցլ̀անջի թեքությամբ, ինչպես նան մակերնույթի փխրունությամբ: Սելավները շարժվում են մինչն 10 մ/վրկ ն ավելի արագությամբ: ծավալը հասնում է հարյուրհազարավոր, երբեմն մլն մ՛-ի, տեղափոխվողբեկորներիտրամագիծը՝ մինչն 3-4 մ-ի: Սելավներըմեծ վնաս են հասցնումտնտեսությանը: ՀայաստանիՀանրապետության տարածքում սելավներըսովորաբար գոյանում են գարնան վերջին ն ամռան սկզբին`հորդ անձրններին ձնահալքիհետնանքով:Ոչ պակաս կարնոր է տարվա չոր ժամանակաշրջանը,երբ ապարները ավելի մեծ չափով են ենթարկվումֆիզիկականհողմահարման,բեկորատվումեն, տեղատարման համար «նախապատրաստելով» սելավի բաղկացուցիչ մասը կազմող կարծր նյութերը: Այս առումով սելավներիձնավորման համար կարնոր է ապառներիհողմահարմանտիպը ն ինտենսիվությունը, ելնելով նրանց լիթոլոգիական հատկություններից: -

Բերվածքների

Վերջիններս որոշում են սելավի բնույթը: Այսպես, կրաքարային, ներծին ն հրաբխածինապարների տարածմանշրջանում սովոառաջանում են այնպիսի սելավներ, որոնց կարծր հոսքը րաբար կազմված է խոշոր ն միջին քարաբեկորներից: Նման սելավները, որոնք կոչվում են ջրաքարային, տարածված են Զանգեզուրում՝ Ողջի, Մեղրի, Մալն ն այլ գետերիավազաններում: Կավային ն ավազաքարայինապառների տարածման շրջաններում սելավի կարծրհոսքը հիմնականումներկայացնումեն կավն ու ավազը, առաջացնելով,այսպես կոչված՝ցեխային ու ցեխաքարային տիպի սելավներ: Ցեխային սելավները գոյանում են Արարատյան դաշտումհ̀յուսիս-արնելքից պարփակող լեռների լանջերին: Այստեղ հատկապեսաչքի են ընկնում այն սելավները, որոնք ընթանում են այնպիսի խոշոր «չոր» հուներով, ինչպիսիք են Չորասու-սելավը (Չաթման), Կոտուց-սելավը, Չոր-սելավը, Շաղափ-սելավը: Դրանց մեջ առավել ակտիվ է Չորասու-սելավը, որի օջախները գտնվում են Երանոսի լեռնաշղթայի հարավային ու լանարնելյան լանջերինն. Երասխ (Բոսբուռուն) լեռան արնմրտյան ջերին, որոնք ծածկվածեն խճով ու ավազով,իսկ նրանցմասնատող ձորակներիհատակը՝ ավազովու կավով: Բավականէ մի կարճատն ն հորդ անձրն, այդ փխրուն նյութը կտեղատարվի՝ առաջացնելով ցեխային սելավ: Ականատեսներըպատմում են, որ նման մի սելավ 1948 թվականին ընթացել է Չորասու-սելավով 340 մ 3վ ծախսովն Անաստնել է ընդամենըկես ժամ, բայց այդ ժամանակամիջոցում մ տասավանգյուղի մոտ առաջացրելէ 15-20 խորությամբ ձորակ, իսկ այգիներիմի մասըծածկվել է ցեխով ու տիղմով: Երնանի բնակիչներիմիջին ն ավագ սերնդի հիշողություննե դեռ չի ջնջվել 1946 թ. մայիսի 25-ի Գետառիհունով անցած սելավը՝ 200 մ/վ որը մի քանի ժամվա ընթացքում տեղափոխել է 415000 մ: կարծրնյութ, այդ թվում` հսկա (1-3 մ տրամագծով)քարաբեկորներ: Այդ սելավից բավականինտուժեց Երնան քաղաքը, զոհվեց 200 մարդ: Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաներիշրջանում առավել սելավաբերէ Փամբակ ու Դեբեդգետերիվտակներիզգալի մասը,որը մեծ վնաս է հասցնում ինչպես գյուղատրնտեսությանը, այնպես էլ տրանսպորտային միջոցներին: Նման սելավների պատճառով հաճախ են տուժվել Երնան-Թբիլիսիերկաթուղին,Ալավերղիքաղաքը: Հանրապետության սելավաբեր շրջաններից են նան Սնանի ավազանիհյուսիսարնմրյան լեռնալանջերը:Այստեղ առավել աչքի են ընկնում Դրախտիկ,Փամբակ, Բաբաջան, Ավսաթաղք, Սատա-

ծախսով,

նախաչգետերիհուները, որոնցովհաճախակիընթացողսելավները ու ցանքատարածուզգալի վնաս են հասցնում ճանապարհներին անցած սելավը թ. թյուններին: Օրինակ, Դրախտիկիհունով ն քանդել է Սնան-Շորժախճուղու կամուրջը, կամրջիցցած հունը խորացրելմի քանի մետրով:Արեգունիլեռնաշղթայիլանջին առաջացած փոքր ձորակները,որոնց երկարությունըհազիվ մի քանի հարյուր մետրի է հասնում, թվում է, թե անվնաս են, բայց նույնիսկ պատնրանցով հոսող սելավները կարող են ավերածությունների ճառ դառնալ: Ըստ երնույթին այս հանգամանքըհաշվի չեն առել այստեղ կառուցված երկաթուղու շինարարները,որոնք ջրի ու սելավի անցման համար երկաթգծի տակ այդ ձորակների դիմաց խողովակներ: թաղել են 1-1,5 մ տրամագիծունեցող ցեմենտբետոնե ժամանակ, որը տնելէ 1 Բայց թվականինմիայն մեկ սելավի ամբողժամ, կարծր նյութերով (տարբեր չափսի քարակփտորներ) ու են Ա ջությամբփակվել այդ անցքերը արգելակելջրհոսքի սելավներիհետագաճանապարհը:Բնական է, որ ճանապարհչունենալով՝ դրանքպետքէ քանդեիներկաթուղին: Արփա գետի ավազանինպատկանողգետերից առավելապես սելավաբեր է Ելփինի հունը: Այստեղով հաճախ են անցել քարացեխայինտիպիսելավներ, իրենց հետ տանելովհսկա՝մինչն 1,5-2 մ տրամագիծունեցող քարաբեկորներ:Այդ սելավային հոսքերը քանդել են ճանապարհներ,ծածկել ցանքատարածություններ ն. այլն: Սելավաբեր են նան Եղեգիս, Հեր-Հեր, Գլաձոր գետերի հուները: ՋանգեզուրըՀայաստանիառավելսելավաբերշրջաններից է: Այստեղ հատկապեսաչքի են ընկնում Ողջի գետի ավազանը ն Մեղրու լեռնաշղթայիհարավայինլանջերի զարգացածգետահուները: Ողջի գերի ավազանին բնորոշ են ռելիեֆի բարձր լեռնային ն խիստ մասնատվածէրոզիոն ձնասառցադաշտային -յենուղյաւցիոն տիպերը: Գետիվտակ Գեղիի հունով 1947 ն 1951 թթ. 3-5 ժամ տնողությամբ անցած ուժեղ սելավները քանդել են բավականին տներ, քշել անասուններ,ողողել ցանքատարածություններ: Նույն տիպիավերիչ սելավներ են անցել Մեղրի, Մալն, Մասրիկ, Շվանիձորգետերիհուներով: Սելավները առաջացնում են նան ռելիեֆի փոփոխություն,որի հետնանքով լեռնալանջերինանհամեմատ արագ են խորանում ու ձորակները,իսկ ալյուվիալ պրոլյուվիալ՝ նստվածքների ՝

Ջրաբերուկ, հոսող ջրերի առաջացրածնստվածքներ՝կազմվածգլաքարերից. ավազից.կավից նայլն:

ձորակներ: շրջանում առաջացնումեն փոքրը Վերը նշված օրինակներըցույց են տալիս, թե սելավներըորքան մեծ վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը,մարդկանց: Այդ պատճառովմեծ աշխատանքներեն տարվում այդ երնույթների դեմ պայքարելուհամար: Պայքար սելավի դեմ Բազմազան են սելավների ղեմ պայքարի միջոցները. հիդրոֆիտոմելիորափիվ,ագրոմելիորատիվն այլն: տեխնիկական, Հակասելավայինաշխատանքներըճիշտ կազմակերպելուառաջին նախապայմանըյուրաքանչյուր սելավաբեր ավազանում կամ հունում յուրատիպ միջոցառումներիմշակումն է, քանի որ սելավաբեր ավազանները իրարից տարբերվում են ն՛ բնույթով, ն՛ սելավների ինտենսիվությամբ: Սելավները սովորաբար սկսվում են լանջերի մակերեսային լվացումով՝հողի էրոզիայով, ուստի շատ կարնոր է դրանց ամրացումը ոչ միայն անրառապատմամբ,այլն թփուտներով ու խոտերով, հատկապեսչոր կլիմայի պայմաններում,որտեղնրանքավելի խիտեն աճում: Անհրաժեշտ է նան լեռնալանջերիամրացումը քարե ն երկաթբետոնե պատերով,սելավների հուներով ամբարտակներիկառուցում, գետահուների ուղղում, մաքրում, ջրահավաքավազանիանտառապատումու կանաչապատում:

ու

Սելավավտանգ տարածքների բնակչության խնդիրներն գործողությունները անհրաժեշա սելավից Սպասվող կապիտալ շինարարություն ձեռնարկել միմիայն պետական է՝

առաջ

լիազորվածմարմիններիթույլտվությամբ, սելավային գետերի հուներում չրեղավորել ժամանակավոր կացարաններ, նախատեսել մթերքի, հագուստի, դեղորայքի ն փրկարարականմիջոցներիպահուստ: Սելավի Ժամանակհարկավոր է՝ հետնել ազդարարմանազդանշաններին, -

ո"Լատ. թխ

21-լվացում

(փխրուննստվածքներ):

ճանապարհիվտանգավորհատվածներովխուսափելտրանսպորտայինմիջոցներովերթնեկելուց, հետնել կառավարմանմարմինների կողմից արված տեղեկատվությանը, նելավի սպառնալիքիդեպքում տարահանումըիրականացնել նախօրոք նշված երթուղիներով դեպի ապաստարաններ՝ վերցնելովանհրաժեշտիրերը, երթուղինչպետքէ անցնի սելավայինգետերիհունով, սելավի սպառնալիքիհատկանիշներիառկայությանդեպքում (դղրդոց, ջրի պղտորում) անմիջապեսբարձրանալլանջով վեր, անվրանգտարածք, դեպքում զանգահարել անհրաժեշտության

փրկարարա

1-18: ծառայություն՝

Սելավից հետո` ալիքն անցնելուց անմիջապես հետո չի կարելի իջնել սելավի հունը.կարողեն հաջորդելայլ ալիքներնս, չանցնել սելավի հունով, բացառիկդեպքումհատել շարժվելիս այն` խուսափելով առաջացած կտրվածքներից,ցեխի կուտակումներից:

ՋՐՀԵՂԵՂՆԵՐ

Ջրհեղեղները դասվում են հիդրոլոգիական վտանգավոր երնույթների շարքին: Դրանք տեղանքի զանգվածային ժամանակավոր ջրածածկում են, են գետերի, | որոնք առաջանում լճերի, ծովերի մակարդակի բարձրացմանկամ երկրի մակերնույթի իջեցման հետնանքով (տե՛սնկ. 7):

)

Ջրոճհլելների :

հեղեղումների առաջացման

ար արճաշները

հեղեղումներկարող Ջրհեղեղներ ճյան սառույցներիհալոցքից ն

են

առաջանալ.

քանակությամբտեղումներից գետերիսառցակալումից խոշոր լճերի վրա քամիներիցառաջացած ջրի կուտակումներից բնականն արհեստականջրամբարներիճեղքումներից ցունամիներիհետնանքով

մեծ

Ջրհեղեղները ըստ տնողության լինում են երկարատն (Ռ-2 ամիս) ն կարճատն (մի քանի ժամ): Ըստ հաճախականության՝ փոքր (20-25 տարի), բարձըր(5-10 տարի), նշանավոր (50-100 տարի) ն աղետալի(100-200 տարի): Ջրհեղեղների աղետալի հետնանքներ են սպառնում ցամաքի մակերնույթի 3/4-ին: Սրանք սովորաբարլինում են Եվրոպայիմեծ մասում, Ասիայում, Ամերիկայում, անգամ՝սակավաջուրԱֆրիկայում: Ջրհեղեղները, պատճառածնյութական վնասների առումով, հաջորդն են երկրաշարժիցհետո, իսկ մարդկայինզոհերի առումով առաջին`բոլոր բնական աղետների շարքում: Օրինակ, վերջին հարյուրամյակում երկրագնդում ջրհեղեղներիցզոհվել են 9 մլն մարդ, մինչդեռ երկրաշարժերից՝ 1 մլն, իսկ հողմերից, ցիկլոններից ու վերցրած թայֆուններից՝ միասին 1 մլն մարդ: բաՀամաշխարհայինաղետներիհասցրածվնասի 9092-40965-ը ժին է ընկնում ջրհեղեղներին,2092-ը՝ արնադարձայինցիկլոններին,

1556-ըե̀րկրաշարժերին՝ երաշտներին: 1592-ը՝

Մարդկային պատմությունըհարուստ է կործանիչ ջրհեղեղներով: Ք.ա. Չինականմեծ հարթավայրումտեղի է ունեցել մի ջրհեղեղ, որի ժամանակիրար են միահյուսվել Խուանխե ն Յանցզի գետերը.ողջ Չինականհարթավայրըմինչն 6 մ խորությամբընկղմված է եղել ջրի տակ: 1887 թ. Խուանխե գետի ջրերը կործանելեն Կայֆին քաղաքիմոտակայքիպատնեշներըն ոչնչացրել 3000 գյուղ՝ 7 մլն բնակչությամբ,իսկ 1931 թ. նույն գետի ջրհեղեղիհերնանքով զոհվել է 1 մլն մարղ: Խոշոր ջրհեղեղներեն գրանցվել 1988 թ. օգոստոսի4-5-ը Մուդանում: Նախադեպըչունեցող ջրհեղեղներ տեղի ունեցան 20002001 թթ. աշնան-գարնանամիսներին:

են պահպանԱվերիչ ջրհեղեղներիմասին հիշատակություններ վել աշխարհի շատ ժողովուրդներիպատմությանմեջ: ՄիջագետԱմերիԿենտրոնական քում՝աքքադների,շումերների,չինացիների, կայում՝մայանների ն այլն: Առասպելներումդրա մասին առաջին է՝ գրված գրավոր հիշատակությունը Գիլ-Գամեշի պատմությունն է Նոյի վերածվել կողմից,հետագայում սալիկի վրա աքքադների է Աստվածաշնչի անունով մտել ջիփմղեղ ջրհեղեղի: Այն համայն մեջ: Երկրաբաններըգտնում են, ռր 5 հազ. տարի առաջ Տիգրիս ն Եփրատ գետերի ավազաններում տեղի է ունեցել ջրհեղեղ, որի . մասին կան հիշատակություններ: Այն ընդգրկել է Պարսից ծոցից 630 կմ երկարությամբն 160 կմ լայնությամբ տարածք: 1908 թ. մեծ ջրհեղեղ է եղել Մոսկվայում. Մոսկվա գետը բարձրացել է գրեթե 10 մետրովն ողողել քաղաքի 1/5 մասը: Էլ ավելի սարսափելիեն ջրհեղեղները արնադարձայիներկրներում: Մենք՝ երկրի բարեխառնգոտու բնակիչներս,պատկերացնել անգամ չենք կարող, թե որքան ջրառատ են արնադարձայինտեղատարափանձրնները: Այդպիսիմի անձրնի ժամանակայնքան ջուր է թափվում,որքան մեզ մոտ՝միքանի տարում միասին վերցրած: Հարթավայրայինգետերըվարարում են սռվորաբարգարնանը: Այն օրերին, երբ ձյունն արագորենհալվում է ու վրակներով հոսում դեպի գետերը. սրանք դուրս են հորդումափերից,ն շուրջն ամեն ինչ հեղեղվում է: Գետային ջրհեղեղները հսկայականվնասներ են պատճառում ինչպես ուղղակի, այնպես էլ անուղղակիճանապարհով,երբ ճահճացնում են տարածքը:Գետային ջրհեղեղներըլինում են կարճ ն երկարատն: Եվրոպայում ահռելի վարարմամբաչքի էին ընկում Դանուբն ու Վոլգան (մինչն էլեկտրակայաններիու ամբարտակն կառուցումը), Դիասան (Ռումինիա), Պոն, Դնեստրը, Ասիայում՝ Խուանխեն, Յանցզին, Մեկոնգը, Ամուրը, Ինդոսը, Գանգեսը, Ամերիկայում՝ Միսսիսիպին,Միսսուրին, Օհայոն, Ամազոնընայլն: Գետային առափնյաշրջաններըվտանգավորեն հեղեղումների տեսակետից, թեն նպաստավորեն բնակվելու, այգեգործության համար: Այժմ աշխարհի բնակչության զգալի մասը բնակվում է հեղեղումներիենթակա շրջաններում: Հարթավայրայինշրջաններում գետերնունեն աննշանթեքություն, ն. նստվածքներիկուտակվելու պատճառով դրանց հունը շրջակա տարածքինկատմամբ բարձրանում է, որի հետնանքով այն ողողատից բաժանվում է թումբերով,որոնք հեղեղումներիժամանակպատռվումեն, ն ջուրը ծածկումէ հսկայականտարածքներ:

Ջրհեղեղները մեծ վնաս են հասցնում տնտեսությանը,ավերում բնակավայրեր,հուշարձաններ,մարդկային զոհերի պատճառ դառնում: Հնդկաստանում, Բանգլադեշում, Հարավային Պակիստանում, համազգային բնույթ են կրում: հաճախ ջրհեղեղները Ասիայում ն են Յանցզի գետերը, որոնց ընկնում Խուանխե Հատկապեսաչքի ժամանակհսկայականտարածքներ հաճախակիվարարարումների են ավերվում,միլիոնավորմարդիկեն զոհվում ու մնում անօթնան: Նման դեպքեր լինում են նան Ամուրի ավազանում, որտեղ ամեն տարիկորչում է բերքիգրեթե 267--ը: Մուսոնների հնետնանքովպարբերաբարվարարում են նան Հնդկաստանիգետերը: Մեծ վնաս է պատճառում Ինդոսը`Պակիստանում,Գանգեսը՝Բանգլադեշում: ն Պակիստանումտեղի ունեցավմարդ1973 թ. Հնդկաստանում կության պատմությանմեջ ամենամեծ ջրհեղեղը. երկարատնհորդառատ անձրններիցհետո գետերըդռւրս եկան հուներից ն ջրան հազարավոր բնակավայրեր, որի ծածկ արեցին 22 քաղաք մլն մարդ մնաց անօթնան,խեղդվեցավելի քան հետնանքովշուրջ 1000 մարդ: Աշխարհիամենաանձրնոտվայրերից մեկը գտնվում է Հնդկաստանի հյուսիս-արնելքում գտնվող Չերապունջի բնակավայրում: Եթե մեկ տարվաընթացքում այստեղ թափվածամբողջ ջուրը մնար հողի մակերեսին,ապա կծածկերքառահարկ շենքը: Ծովամերձ գոտիներում,երբ ծովից փոթորկաբերուժեղ քամի է փչում, պատահումէ, որ գետերիհոսքը դանդաղումէ, իսկ երբեմն էլ հոսում է հակառակ ուղղությամբ: Գետը չի կարողանումհաղթահարել ծովի ալիքների ճնշումը. ջուրը բարձրանում է ն դուրս հորդում ափերից:Այդպիսին են, օրինակ, Լադոգա լիճը Բալթիկ ծովին միացնողՆնա գետի՝ վարարումները: հաճախակի Հարթավայրային գետերը,ինչպես նշեցինք, սովորաբարվարարում են գարնանը,երբ ձյունը արագորենհալվում է, ն ջուրը հոսում է դեպի գետերը,վերջիններսդուրս են հորդում ափերից,ն շուրջն ամեն ինչ հեղեղվումէ: Իսկ բարձր լեռներից սկիզբ առնողգետերը հեղեղվում են ամռանը,երբ շատ արագ հալվում է լեռների ձյունը, ինչպեսմեզ մոր` Հայաստանում: Ընթացիկ տարվա վաղ գարնանից Ռուսաստանի մի քանի երկրամասերում,օգոստոսիկեսերից՝ գրեթե ողջ Եվրոպայում(Գերմանիա, Հունգարիա,Չեխոսլովակիա,Իտալիա (մասնավորապես՝ Վենետիկ քաղաքում)) անընդհատտեղացածանձըրնների պատճառով հեղեղվեցինգետերնու զետակները,լճերն ու լճակները,ահռելի

տարածքներ մնացինջրի տակ: Սպառնալիքիտակ էին մշակութային արժեքները,հազարավորմարդիկ մնացել էին անօթնան: Արտակարգայս իրավիճակներումփրկարարականհսկայական աշխատանքներծավալվեցին,այնուհանդերձեղան մարդկայինզոհեր, նյութական արժեքների կորուստները միլիարդավոր դոլարների հասան:

Այդպիսիջրհեղեղներեն եղել ՀՀ-ում 1923, 1924, 1950 թթ.: Ջրհեղեղներիբոլոր տեսակներըգրեթե կանխատեսելիեն. Հայաստանում,օրինակ, գործումեն ջրհեղեղներիկանխատեսմանկակայաններ, որոնք վերահսկվում են հիդրոօդերնութաբանական յաններիկողմից: Գետերի ջրհեղեղների դեմ պայքարիմիջոցառումները կարելի է բաժանել երկու խմբի` ա) օպերատիվ(բնակչությաննախապեսզգուշացում,մարդկանց ու արժեքներիտարահանում), բ) տեխնիկական(միջոցառումները կատարվումեն ինժեներական կառույցներիմիջոցով. ամբարտակների,ջրամբարների կառուցում, հունի խորացումն այլն):

Ցրիմլլելների ն հելելղլումների ենթակա, տարածքներում բնակվող մարդկանց խեղդի րներնու գործոյությունները մինչն ջյմմաղեղը 1. 2.

3. 4. `

Կապիտալշինարարությունձեռնարկելմիայն համապատասխան պետականմարմիններիթույլտվությամբ: Վտանգալիցվայրերում չկառուցել ժամանակավոր իջնաններ ու կացարաններ: ու փրկարաՆախատեսելսննդի, հագուստի,դեղամիջոցների րական միջոցներիպահուստներ: Հետնել հիդրոօդերնութաբանական ազդարարմաննշաններին: Ջրհեղեղի սպառնալիքիդեպքում բնակարաններումանջատել գազը, էլեկրրականությունը, արժեքավորիրերը տեղափոխելանվտանգտեղ: կամ հետիորն տեղափոխվել.բարձրադիր

Արամ մով այրեր:

մարՉանտեսել տեղեկատվությունը ն հետնելկառավարող ն պատսպարման մինների ցուցումներին տարահանման

վերաբերյալ:

ժառնանակ` ճմեղեղների Մնալ պատսպարմանտեղում մինչն կառավարողմարմին.

3. 4.

հրահանգումները: ների համապատասխան Մի փորձեքկտրել-անցնելջրային հոսքը. 15 սմ խորությամբ ջրի արագ հոսքը վտանգավոր է կյանքի համար, իսկ 50 սմ անանցանելիէ սովորականմեքենաներիհամար: Եթե օգնության կարիքունեք, ապա տվեք աղետիազդանշան: Անհրաժեշտության դեպքում զանգահարել փրկարարական 1-18: ծառայություն՝

հեու` Ջրհեղեղից Ուշադիր հետազոտեքձեր կացարանը,

դրա

թյունը, պատերի,պատուհաններին հատակիվիճակը, գազին էլեկտրականհաղորդակցությունները, թունավորսողուններիհնարավորառկայությունը, էլեկտրական ու գազի վնասված հաղորդակցությունների միացումըվստահեքմիայն մասնագետներին, վտանգավորէ մնալ տանը, եթե ամրությունը վստահություն չի ներշնչում, ն եռացրեքխմեստուգեքսննդամթերքիպիտանելիությունը

ւ.

հիմքի ամբողջու-

լուջուրը,

նյութականմեծ վնասներիդեպքում դիմեք տեղականկառավարող մարմիններիօգնությանը:

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱՂԵՏՆԵՐ

Էկոլոգիականգիտությունըբուռն զարգացում ապրեց հատկապես 2.27: դարում: Դարի երկրորդ կեսում կենսոլորտիվրա մարդու անբարենպաստ ազդեցությանուժեղացման հետնանքովառաջացավ լայն ծավալի բնապահպանական անհրաժեշմիջոցառումների տություն: Իրական դարձավ«էկոլոգիականճզնաժամի» վտանգը, որը ն նպաստեց տվյալ գիտության գործնական նշանակության բարձրացմանը:

"Նկար 8. Ամայացում:

Այսօր մեր կյանքի բոլոր բնագավառներումհնարավորչէ որնէ խնդրին անդրադառնալու. հարց լուծել՝առանց բնապահպանական չ՞ որ միջավայրի անաղարտությանհամար պայքարը պայքար է հանուն կյանքի գոյության: Այն պահանջում է ճշգրտությամբ պարզաբանելոչ միայն էկոլոգիականկապերնու դրանցշարժիչ ուժերը, այլ նան հմտորեն կանխորոշելապագան,բնական յուրաքանչյուր երնույթի գլոբալ նշանակությունն ու մարդու՝ոչ խելամիտգործունեության անխուսափելիհետնանքները: Այս իմաստով էկոլոգիական գիտությունը կապված է ոչ միայն կենսաբանության,քիմիայի, ֆիզիկայի, այլն ռազմագիտության, անգամ՝կրոնների ու միջազգային հարաբերություններիհետ: Գիտության զարգացմանարդի անաստիճանըմեզ հնարավորություն չի տալիս կանխագուշակել գամէկոլոգիականբնույթի գլոբալ աղետները,որոնքվերջին շրջանում բավականին հաճախակիեն դարձել: են դարձել Էկոլոգիական միջավայրիհամարել ավելիաղետալի պատերազմները,որոնք թեկուզ ն փոբրաթիվ,սակայն ծավալվելու Գիտուվտանգեն սպառնում. դրանքավերիչ են ու ամայացնող: թյանու տեխնիկայիժամանակակից նվաճումների պայմաններո միանգամայնպարզ է, թե բնապահպանական միջավայրիհամար ինչպիսիաղետաբերկարողեն լինել պատերազմները:

արդյունք է այն բանի, որ Էկոլոգիական աղետը՝հիմնականում հետ մեկտեղ ընդարձակվում են մարդկությանթվի ավելացման սահմանները, կառուցվում են հսկա քաղաքներ, բնակավայրերի հարյուրհազարավոր քառակուսի այսպես կոչված՝մեգապոլիսներ՝ կմ գրավող տարածքովն միլիոններիհասնող բնակչությամբ: Նման բնակավայրերը բնությունից հսկայական տարածություններ կորզելուց բացի վերածվում են շրջակա միջավայրը աղտոտող ահռելի կենտրոնների,որոնց տարածքներում գործում են տասնյակ հազարավորմանրըու խոշոր արդյունաբերականձեռնարկություններ, միլիռնավոր տեխնիկա ու սարքավորումներ, ավտոմեքենաներ: Կոմունալ-կենցաղայինթափոններն այնպիսի ծավալների են հասնելու, որ ջրային շնչերակներն ի վիճակի չեն լինելու իրականացմաքրմանգործը. կոչնչանանբազմանելու դրանց կենսաբանական թիվ բուսատեսակներ,որոնք բնական լանդշաֆտներից դուրս գոյություն ունենալ չեն կարող:

Օդային ավազանի անզլոսվոգեն

ալվուվոււմ

Մթնոլորտային աղտոտում ասելով հասկանում ենք (արդյունաբերության, տրանսպորտի,գյուղատնտեսության, ռազմական ն այլնի առկայության պայտեխնիկայի,հրթիռային տեխնիկայի մաններում) զանազան գազերի, կարծը կամ հեղուկ նյութերի, գոլորշիների ներթափանցումը մթնոլորտ, որոնք մեծացնում են նյութերի խտության բնականոնֆոնը ն անբարենպաստ,հաճախ

171:

Նկար

Մյշնոլորի

ղմ.

«"շ

ՀԻ

են այսր

մցն

ՈԿ

ԱԱն

Ցու:

հազարավոր անեզոււմ

Թունչավուլ: նյութեր:

ԱԱ

փոննաներով

աղետալի ազդեցություն թողնում կենդանիօրգանիզմներիվրա, վատթարացնումնրանց կյանքի պայմանները:Մթնոլորտի աղտոտումը լինում է տեղականն գլոբալ: կապվածէ քաղաքներին Տեղականաղտովումը գլխավորապես առկայությանհետ: ձեռնարկությունների խոշոր արդյունաբերական Գլոբալ աղփոտման առանձնահատկություննէլ այն է, որ տարածվում է աղտոտմանաղբյուրից շատ հեռու ն ընդգրկում լայն մթնոլորրի աղտոտմանհիմնական տարածքներ:Ըստ Ժ.Դորստի՝ ու կենցաղային գործընթացաղբյուրներըբնական, արտադրական ներն են: Այս տեսակետիցէլ աղտոտմանուղիները ստորաբաժանվում են հետնյալ 5 խմբերի. ա) բնականծագում ունեցող (հանքային, բուսական,կենդանական, միկրոկենսաբանական), արտանետվածքներից բ) որն առաջ է գալիս արդյունաբերական ու թափոններից, գ) որն առաջանումէ այրվող վառելիքից ն տրանսպորտիարտանետումներից, դ) որը պայմանավորվածէ կենցաղային ու արդյունաբերական մնացորդներիայրումովու վերամշակումով, ե) պարարտանյութերիու զանազան թունաքիմիկատներիօգտագործումից: Ինչպես նկատում ենք` մթնոլորրային աղտոտման հիմնական աղբյուրներնեն՝ արդյունաբերականձեռնարկությունները,տրանսպորտը, գյուղարնտեսականարտադրությանորոշ միջոցառումներ (թունաքիմիկատներիօգտագործում,հումքի վերամշակում), ինչպես նան ջեռուցման համար օգտագործվողվառելիքի՝ զանազան ձնեէ րով այրումը: Օդը մշտապեսպարունակում զգալիքանակությամբ նյութեր, որոնք մթնոլորտ են արտանետվումբնական ճանապարհով. օրինակ`փոշին, որն առաջանում է հողմային էրոզիայի հետնանքով,գազեր, որ առաջանումէ հրաբխայինգործունեության հետնանքով,բուսականծագում ունեցող նյութեր (մանը պտուղներ, ծաղկափոշի,տիեզերականփոշի, կաթիլահեղուկայինմուր, մառախուղ), օվկիանոսային ջրից անջատված աղային մասնիկներ, անտառայինու տափաստանային հրդեհներիհերտնանքով առաջան ցած գազեր, մրի մասնիկներ այլն: Մթնոլորտի աղտոտմանգործում ծանրակշիռդեր ունեն րրանսպորտայինմիջոցները: 12 միլիոնի հասնողՏոկիոյիբնակիչներըգիտեն,որ իրենքշնչում են հողագնդի ամենակեղտոտ օդը: Քաղաքի տարածքում գործող ՛75000 գործարանայինծխնելույզներիցարտածվող ծուխը ն մուա42

ապա-

վորապես4 միլիոն ավտոմեքենաներիարտանետածգազերը 1 կմշ կանում են մայրաքաղաքիօդը. յուրաքանչյուր ամիս քաղաքի է տոննա, իսկ Նյու-Յորքում՝ տոննա տարածքիվրա նստում մուր:

օդ արտանետվողվնասակար գազերի մեջ Ավտոմեքենաներից գերակշռում են ՇՕ-ն, ազոտի օքսիդները,հատկապեսքաղցկեղածին նյութեր, ծծմբայինգազը ն այլն: Ներկայումս մթնոլորտային օդը խիստ աղտոտում են ջերմաէլեկտրակայանները, արդյունաբերական,մետաղաձուլական, քիմիական, նավթավերամշակման,շինանյութերի արտադրության ն այլ ձեռնարկությունները,որոնք հանքայինվառելանյութի (ածուխ, նավթ, գազ) այրման ժամանակմթնոլորտ են արտանետումհսկայական քանակությամբ ՇՕչ, ԷՏ, ՏՕշ, ինչպես նան թերայրված նյութեր: Հրաբխային ժայթքումների ժամանակ մթնոլորրը խիստ աղտոտվում է ՏՕշ-ով: Մակայն առավել մտահոգիչէ արդյունաբերական ձեռնարկություններիկողմիցօդ արտանետվող ՏՕշ-ի քանակը, որը մի քանիանգամգերազանցումէ նախորդին: Բնության ն մարդ արարածիհամար մեծ չարիք է դարձել հանրահայտ սմոգը, որն այնտեղ, որտեղ կան մեծ քանակությամբ արդյունաբերականձեռնարկություններ,տրանսպորտայինմիջոցներ: Ֆոտոքիմիականսմոգը բնորոշ է նան Երնանին (նպաստումէ նրայուրատիպռելիեֆը): Ժամանակակիցմեթոդներովստացվողցեմենտիհումքի մորավորապես 1/5-ը արտանետվումէ մթնոլորտ: Միայն Հրազդանի գործարանըօրական օդ է արտամղում 120 տոննա ցեմենտ:Փոշին նստելով բուսականությանվրա, ծածկում է լույսի համար անթափանց շերտով, նվազեցնում ֆոտոսինթեզը, այդ պատճառով էլ բույսերը շաւր հաճախոչնչանում են: շատացելէ քլորի քաԽոշոր նակը. 1 մ:-ում՝ 0,5-1,0 մգ-ի, երբ 1 մ5-ում 1,0 մգ-ի առկայությունն է կենդանիօրգանիզմներիհամար: արդենխիստվտանգավոր Մթնոլորտ արտանետվողՇՕշ-ի ամբողջ քանակի 1/3-րդ մասն ունի բնականծագում.բնականերնույթների արդյունք է, մնացածը (մոտավորապես 330 մլն տոննան) մարդու տնտեսականգործունեության, ներքինայրմանշարժիչներիաշխատանքի,վառելիքների այրման, արհեստականգազի ստացման, քարածխի հանույթի ն վերամշակման, մետաղաձուլականարդյունաբերական արտանետումների արդյունք է, որի միայն 8092-ըբաժին է ընկնում ավտոտրանսպորտին:

արդյունաբերական քաղաքներում

Կենսոլորրի համար խիստ վտանգավորէ մթնոլորտի գլոբալ աղտոտումը. այս դեպքում նվազում են օդի թափանցելիությունը արեգակնայինէներգիայի ուժը, ճառագայթումը, լուսավորվածուշրջակայքումարեթյունը: Հատկապեսցեմենտի գործարանների մինչն 2.0 կմ ո ւժի կորուստը գակնայինգումարայինճառագայթման հասնում է 2924, իսկ ուլրրամանուշակագու բարձրությանվրա 6694: ճառագայթմանը՝

Օդի շարժմանհետնանքովմթնոլորտիաղտը ընդգրկումէ հսկայական տարածքներ: նկատվումէ համամոլորակային Վերջին տասնամյակներում համաշաղտոտում: Այսպես, օրինակ՝ մթնոլորտի ընդանում ն մեջ տարեՇՕ-ի քանակըօդի Շ Օշ-ի խարհայինչափանիշներով Դա խոր է 0,222-ի չափով: քանակի նրա ընդհանուր կանավելանում ազդեցություն է թողնում մեր մոլորակի քիմիական հավասարակշռության վրա: Հաշվված է, որ երկրագնդիարդյունաբերական ձեռնարկություններնու տրանսպորտըօդ են արտամղումտարեկան6 միլիարդտոննաածխածին:

ալե Պամաշխարհայխին Միջուկային պայթեցումները, ատոմակայաններիվթարները, ռադիոակտիվփոշու արտահոսքը,ուրանի հանքանյութի հանույթը ն. ռեակտորների շահագործումըհանգեցնում են մթնոլորտիավելի ահարկու աղտոտմանը: Չեռնոբիլյան աղետի հետնանքները դեռ չեն վերացել:Մթնոլորր արտանետվածռադիոակտիվմասնիկները վարակելովհողը, տեղումներիհետ հասնում են երկրի մակերնույթ՝ ջրավազանները:Այդ նյութերը (նան թափոննեբուսականությունը, րը,տեխնիկականջրերը ն այլն) հսկայականվտանգեն սպառնում մարդու ն բնության համար: Եթե մարդնի վիճակի լիներ վերարտադրելուայդ թափոններըն. դարձյալ արդյունաբերության մեջ ներդնելու հնարավորություն ունենար, ապա էկոլոգիական աղետի վտանգը չէր լինի: Այնուամենայնիվ,այն կարելի է կանխել:Դրա համարանհրաժեշտէ լավ ճանաչել բնությունը, նրա օրինաչափությունները,բացահայտել անթափոն արտադրության գաղտնիքները: Ճիշտ է, արդյունագործընթացըներկայումս կազմակերպվածէ ավելի լավ, բերական քան թափոնների օգտագործումը(լավագույն դեպքում կոշտ թափոնները վերածվում են գազայինի), սակայն դանդաղ է լուծվում հումքիօգտագործման՝ երկրորդական ուտիլիզացիայիխնդիրը:

Երկար ժամանակէ՝ միջուկային զենքի փորձարկումների (մասմթնոլորտային) Ժամանակռադիոակտիվնյութեր են նավորապես՝ մեր մոլորակի կենսոարտանետվումօդ՝ մեծ վնաս պատճառելով լորտին: Անհրաժեշտէ հաշվի առնել պայթյունի ժամանակգոյացող կախված ռումբի տրամագծից: Ռադիոնյութերի քանակությունը` որոշվում է նյութի միջուկի ակտիվ վարակումը գլխավորապես որոնք կազմում են ռումբի լիցքը: «մասնիկների»տփրոհումով, Ժամանակակից ջրածնային ռումբերի մեջ, որոնք գործում են տրոհում-միջուկայինմիացում-տրոհում սխեմայով, անջատվում են մեծ քանակությամբ մասնիկներ, որոնց մի մասն առաջանում է ատոմային դերտոնատորիպայթյունի ժամանակ, իսկ մեծ մասը՝ ուրանային թաղանթի քայքայման ժամանակ: Մեծ քանակությամբ ռադիոկտիվնյութեր են ընկնում վերերկրյա պայթյունի Ժամանակ, հատկապեսպայթյունիշրջանում: Ռադիոակտիվնյութերի տարածման գործում մեծ դեր են խաղում նան օդերնութականպայմանները: Չինաստանըժամանակինկատարումէր վերերկրյա ն մթնոլորտային,միջուկայինփորձարկումներնախկինԽՍՀՄ-ի սահմանի մոտ այն պահին, երբ քամին ուղղված էր դեպի ԽՍՀՄ: Այսպիսով, ռադիոակտիվ փոշու ամպը քամին տանում էր դեպի ԽՍՀՄ-ի խորքերը, ն նրանիցթափվողփոշիննստում էր երկրի վրա: Ռադիոակտիվնյութերից առավել վտանզավոր է 5ո-80-ը, որի կենսունակությունը25 տարի է, ներթափանցելովմարդկանց կամ կենդանիների օրգանիզմները՝ քայքայում է ոսկրային հյուսվածքները, հետագայումառաջացնելովտարբերտիպիայտուցներ: Այս առումով դժվար է գնահատելմիջուկային զենքի փորձարկումների (երկրի վրա, ջրում, օդում) արգելման մասին պայմանագիրը, որը ստորագրվելէ միջուկային զենք ունեցող երկրների միջն: Երբ Ֆրանսիան Խաղաղ օվկիանոսում ավարտեցիր փորձարկումները, բոլոր 5 հզոր տերություններըհայտարարեցինդադարեցնել փորձարկումները: Ջրնրի աղլտփոարումը

Բնակչությանաճը, արդյունաբերության ն տրանսպորտիբուռն զարգացումը մեծացնումեն ջրի սպառումը, միաժամանակառաջ բերում ջրերի խիստ աղտուրում, որն այսօր զգալի չափերիէ հասել ոջ միայն գետերումու լճերում, այլ նան ծովերում,օվկիանոսներում: Հետնաբար,այսօր մարդկությանըսպառնում է ոչ թե ջրի սակավությունը, այլ մաքուր ջրերի պակասը: Կենդանականաշխարհի

համար մեծագույն վտանգներից մեկն այսօր տարածությունների է: անտրոպոգենաղտոտումն Ջրերի աղտոտմանհիմնական պատճառըարդյունաբերական ձեռնարկություններնեն, կենցաղայինհոսքաջրերը,հեղուկանավերի լվացումներըն այլն: Առաջին հերթին աղտոտվումեն այն ջրաշատ կեղտային տարածությունները,որտեղ արդյունաբերական ջրեր են թափվում ն որոնք ավելի խիտ են բնակեցված:ԱՄՆ-ում մակերեսային ջրերի աղտոտվածությունը1900 թ. համեմատու10-ն անթյամբ դարավերջին արդեն մեծացել էր մոլտղավորապես ամեն հսկայական տարի գամ: Եվ դա այն դեպքում, երբ երկրում միջոցներ են ծախսվումարդյունաբերականկեղտաջրերըմաքրելու նպատակով: Ջրերի աղտոտմանը նպաստում են նան անտառամշակման գործարաններիթափոնների(թեփը, կեղնը) վերամշակմանընթացքում օգրագործվող զանազաննյութերը, ջերմաէլեկտրակայանների ջերմաստիճանըսովորական ջրերի համեմատաք ջրերը, տությամբ 8-10 -ից բարձր է: Օրգանականմիացություններսինթեզող ձեռնարկությունները,որոնք արտադրումեն տարբեր ներկեր, պայթուցիկ նյութեր, հեշտ լուծվող միացություններ, իրենց հոսքաջրերի հետ գետերն ու լճերն են տեղափոխումայնպիսի նյութեր, որոնք նախկինումբնության մեջ գոյություն իսկ չեն ունեցել: Այնուամենայնիվ, ջրերի աղտոտման ամենավտանգավորաղբյուրը ռադիոակտիվնյութերն ու թափոններն են, որոնք առաջանում են ջերմամիջուկային փորձարկումների,ուրանիհանքանյութի ն այլ ճանամաքրման ժամանակ,ատոմայինէլեկտրոկայաններից պարհներով: Հոսքաջրերիհանքային աղտոտումըառաջանում է մետաղաձուլական ու մեքենաշինական, լեռնաքիմիական կոմբինատներից, նավթահանման ու նավթավերամշակմանձեռնարկություններից դուրս եկող հոսքաջրերից,որոնք պարունակումեն հանքանյութերի պարփակումներ,լուծելի հանքայինաղեր, զանազանթթուներ, հիմքեր ն այլ միացություններ: Հոսքաջրերիօրգանականաղտոտումը առաջանումէ բաղնիքներից,կաշվի վերամշակման,թղթի, գարեջրի արտադրամասերիթափոններից, որոնք պարունակում են բուսական ու կենդանականծագում ունեցող զանազան վնասակարմիացություններ: Կենցաղայինհոսքաջրերումաղտոտումներիշուրջ 4292-ը հանքային նյութեր են, 5894-ը՝օրգանական:Հոենոս գետը,որին հաճախ անվանում են «Եվրոպայի կեղտաջրերիառու», ապագայում էլ

որոնց

ավելի կաղտուտվի.նման եզրակացությանեն հանգել հոլանդացի

փորձագետները:

Միչիգան լճի ափին հարյուրավոր խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններկան. դրանք լիճն են թափում հարյուրհազարավոր տոննա զանազանքիմիականնյութեր ու նավթամթերք:Դրա հետնանքով լիճն աստիճանաբարկորցնում է թթվածինը, որն իր հերթին հանգեցնում է կենդանական աշխարհի ոչնչացմանը: Արդյունաբերությանն գյուղատնտեսությանբուռն զարգացմանհետնանքով խիստ աղտոտվելեն նան մեր հանրապետության գետերը, հատկապեսԴեբեդը, նրա վտակ Փամբակը, Ողջին, Հրազդանը,մյուսները: Վերջին տարիներին արդյունաբերական մի շարք ձեռնարկությունների փակմանհետնանքով գետերի աղտոտումը զգալիորեն նվազել է: Գետերն ու ծովերը թափվող նավթի ու նավթամթերքների, զանազան քիմիականնյութերի, արդյունաբերականձեռնարկությունների կեղտաջրերիքանակիանընդհատաճի հետնանքով համաշխարհայինօվկիանոսըահռելիչափերովէ աղտոտվում: Առանձնանում են ծովային ջրերի աղտոտման3 տիպ` 7ճայիուատիվ, վարակիչ ն քիմիան: Համաշխարհայինօվկիանոսիռադիոակտիվաղտոտումն սկսվել է Երկրորդհամաշխարհային անմիջապեսհետո, երբ պատերագմից ամերիկացիներնու ռուսներըսկսեցինմիջուկայինպայթեցումներ կաւրարել:Հարկ է նշել, որ ջրերի ռադիոակտիվաղտոտումըվտանգավոր է երկրագնդի բոլոր ժողովուրդների համար, քանի որ համաշխարհային օվկիանոսը ներկայումս մարդկությանը կերակրող հիմնական միջավայրերիցմեկն է, որի տեսակարարկշիռը գնալով մեծանում

է:

Վարակիչ աղփոտումներըդիտվում են հատկապես խոշոր քաղաքների շրջակայքում, որտեղ կեղտաջրերը թափվում են ծով, որոնք ժամանակինկենսաբանականմաքրման չենթարկվելով՝ մի շարք վարակիչհիվանդություններիտարածմանպատճառեն դառնում: Առավելապեսվտանգավորէ քիմիականաղտոտվածությունը: Մի շարք երկրներիրենց տերիտորիան չաղտոտելունպատակով մեծ քանակությամբվտանգավորթափոններեն նեւտումօվկիանոսի խորքերը:Այսպես,օրինակ,1970 թ. ԱՄՆ-ը Ատլանտյանօվկիանոս նետեց բազմաթիվբետոնե կոնտեյներներ,որոնք նյարղային համակարգիվրա ազղող գազ էին պարունակում:Սակայն հաշվարկները ցույց են տվել, որ որոշ Ժամանականց կռետեյներներըծովի

ջրի ազդեցությանտակ քայքայվելու են ն, մահացու թույնը վաջրերը: րակելու է Ատլանտյան օվկիանոսի օվկիանոսըամենիցշատ աղտոտվում Սակայնհամաշխարհային է նավթից. հեղուկանավերիլիցքավորմանժամանակզգալի քանակության նավթ է թափվումջուրը: Աղետներնու վթարներընույնպես ապականումեն ջրերը: Նավթը օվկիանոսիու ծովի ջրերն է հոսում արդյունաբերությանհոսնավթահանմանու նավթավերամշակման քային ջրերով, անսարք նավերից, բեռնանավերիլվացման ն դատարկմանժամանակ: Բնական աղտոտումը,մարդու արտադրականգործունեությունից անկախ,տնել է միլիոնավորտարիներ:Միլիոնավորտարիներ բնությունը եղել է մի հսկայականարհեստանոց.ինքը փորձարկել է, հայտնագործել, արտադրել ու կուտակել թափոնները, փտող ծառերի, մեռած մարմինների,ոսկորների, արրաթորանքներիբազմամիլիարդ տոննաները:Ռրքան ժամանակ գոյություն ունի կյանքը, այնքան էլ հրաբուխներնու ավազախառնփոթորիկներըհագեցրել են մթնոլորտըգազերովու փոշիներով: Անձրնը մաքրել է օդը, լվացել ժայռերն ու սարալանջերը:Թափոնները բնական կոյուղու՝առվակների ու գետերի միջոցով լցվել են վիթխարիմաքրող ավազանի՝ օվկիանոսիմեջ: Տեխնիկայի զարգացմանհետ մեկտեղ հայտնվել են այնպիսի վնասակարթափոններ, որոնք բնության մեջ երբնէ չեն եղելը: Օրինակ՝պլաստիկզանգվածները,լվացքի փոշիները, սինթետիկ բազմապտեսակ նյութերը, որոնք խորթ են բնությանը ն չեն քայքայվում մանրէներիկողմից, կուտակվելովհսկայականչափերով՝ աղտոտում են բնությունը:

ԱՂԵՏՆԵՐ

ՏԵԽՆԱԾԻՆ

Տեխնածինեն համարվումայն աղետները,որոնք առաջանումեն մարդու արտադրականկամ տնտեսականգործունեության ընթացքում: Հասարակության զարգացմանըզուգընթաց կամա թե ակամա մարդը ստեղծում է տեխնածին աղետների նախապայմաններ: Վերջին տարիներինարտակարգ իրավիճակներիշարքում նկատելիորեն շատացել է տեխնածինաղետներիթիվը (մորավորապես758026): Աշխարհի տարբեր անկյուններումյուրաքնչյուր րոպե տեղի են ունենում տեխնածինբնույթի արտակարգիրավիճակներ (պայ48

թյուններ, հրդեհներ, տրանսպորտայինպատահարներ ն այլն), որոնք դառնում են բազմաթիվ մարդկանց մահվան ու խեղման պատճառ:

Նկար 10

Տեխնածին աղետներըստորաբաժանվումեն հետնյալ հիմնա-

տեսակների. կան կառույցներում վթարներհիդրոտեխնիկական

(պատվարների,ջրամբարներիժայթքում, ճեղքում) օբյեկտներում վթարներ ջրահրղեհապայթունավտանզ հրղեհներ ու պայթյուններշենքերում, արղյունաբերական օբյեկտներում,րրանսպորտումն կոմունիկացիաներում վթարներռադիոակտիվվտանզավորօբյեկտներում ուժեղ ներազղողթունավորնյութերի արտանետումներ կենսաբանականվտանգավորնյութերի արտանետումներ շենքերի,կառույցներիհանկարծակիփլուզումներ վթարներ էլեկտրաէներգիայի ցանցերում կենսապահովման,կոմունալ համակարգի,ջրմուղ-կոյուղու զազատարի,տաք ջրի ցանցիվթարներ Այս աղետներըառաջ են բերում աշխատանքիընդհատում,խաթարում են մարդկանց առողջությունը, ավերում արտադրական շենքերու կառույցներ, տրանսպորտայինմիջոցներ,սարքավորումներ, ոչնչաւյնում է հումքը, թունավորում մթնոլորտը: Հնարավորեն նան պայթյուններու հրդեհներ: Հայաստանումկան մուր 30 օբյեկտներ, որրեղ արտադրվումեն ուժեղ ներազղողթունավոր նյութեր (քլոր, ամոնյակ), ինչպես նան հրդեհավտանգու պայթյունավտանգ ձեռնարարղյունաբերական -.

կություններ:

Գիտության ու տեխնիկայի հաջողությունները, զարգացած երկրներում ստեղծված արդյունաբերությունը,տեխնոլոգիական գործընթացներիբարձրացումը հանգեցրել են նրան, որ հայտնվել ենք տարատեսակքիմիայի անծայրածիր աշխարհում: Ուստի ն անհրաժեշտություն է առաջանում ըստ ամենայնի խոսել ուժեղ ներազդող թունավոր նյութերի մասին: Ներկայումս աշխարհում հաշվում է 6 մլն-ից ավելի քիմիական նյութեր (9026 օրգանական, մնացածը՝անօրգանական): Արտադրականրերմինաբանությունում հայտնի է վնասակար նյութեր հասկացությունը, այսինքն`նյութեր, որոնց անվտանգության պահանջներըչպահպանվելուդեպքում կարող են առաջ գալ արտադրականվնասվածքներ, մասնագիտական հիվանդություններ, առողջությանշեղումներ: Այդ նյութերի արտահոսքըդեպի մթնոլորտ, որպես կանոն, տեղի է ունենում արտադրության, երկաթգծի, խողովակաշարի ն այլ վթարների հետնանքով: Բայց արտակարգիրավիճակներիժամանակ քաղաքացիական պաշտպանությունում ՈւՆԹՆ-ի (ուժեղ ներազդող թունավոր նյութեր) խմբում առանձնացվածեն վնասակար ոչ բոլոր նյութերը, այլ միայն այնպիսիները, որոնք վարակում են օդը. վրանգավոր կոնցենտրացիաներովն կարող:են մարդկանց, կենդանիներիու բույսերի զանգվածային պատճառ

ախտահարմա

դառնալ: ՈՒՆԹՆ Բ

Հ.

օբյեկտների շարքին են դասվում արտադրող քիմիականարղդյունաբերության, նավնավթավերամշակման, թաքիմիական նե արդյունաբերական այլ ճյուղերի կությունները

ձեռնար-

սառնարանային սարքեր ունեցող ձեռնարկությունները (սննդի, մսի, կաթի, սառցարաններն պարենիայլ բազաներ) ջրմուղ ն մաքրմանկառուցվածքները ՈւՆԹՆ ով բեռնվածշարժակազմի կանգառիուղիներ ունեցող երկաթուղայինկայարանները թունաքիմիկատներիպաշարների պահպանմանպահեստնեըըն ու բազաները: Տեխնածինաղետներիհիմնականմասն են կազմումտրանսպորտային ն այլ վթարները: Քիմիապես վտանգավորհամարվում այն օբյեկտները (ՔՎՕ), որոնցում վթարներիկամ ավերածությունների դեպքում կարող են տեղի ունենալ մարդկանց,կենդանիներին բույսերի զանգվածային ախտահարումներ:Վթարների ընդհանուր առանձնահապկությունն է ՈւՆԹՆ-ի ամպի կազմավորումն ու ախտահարույց նյութերի արագ ներգործությունը, որը պահանջում է մարդկանցպաշտպանությունը ն վարակի աղբյուրի տեղայնացմաննուղղված անհապաղ միջոցներիձեռնարկումը: Տարողության վնասվելու պահին գոյացած ՈւՆԹՆ-ի՝ գազի ամպը կոչվում է աա վածօդի աշաջնայխն ամպ, որը սփռվում է մեծ տարածությունների վրա: Գոլորշիները (գազերը) ընկնում են մթնոլորտ՝առաջացնելովվարակվածօդի երկրորդային ամպ, որը սփռվումէ ավելի փոքրը տարածքիվրա: Թունավոր նյութերից գոյացածօդի ամպը մասամբ լցվում է հոցածրադիրտարածքները,բնակելիշենքերի նկուղները ն -

միտները, այլն:

Երկրորդայինամպի ներգործությանտնողությունը որոշվում է վարակի աղբյուրի գոլորշիացման ն քամու՝ կայուն ուղղության. պահպանմանփտնողությամբ: Քիմիական ախտահարմանօջախներ կարող են առաջանալ ՔՎՕ-ներում տեղի ունեցածվթարների ու հրղեհների պատճառով: Այդպիսիդեպքերումառավել մեծ վտանգեն ներկայացնումխոշոր պահեստներումբռնկված հրդեհները:ՔՎՕ-ներում տեղի ունեցած վթարներիժամանակհիմնականումմթնոլորտիմերձգետնյաշերտի քիմիականվարակումնէ, որն իր հերթին առաջացնումէ ՈՒՆԹՆ-ի ազդեցության գոտում գտնվող մարդկանցախտահարում:Հիմնական ախտահարիչգործոնիցբացի հնարավորեն նան աղբյուրների, սննղամթերքի,հողի քիմիականվարակում,ինչպեսնան. պայթյուններ ու հրդեհներ: Քիմիական վարակվածությունըորոշվում է վարակված օղի ն քիմիականվարակվածության ամպի պարամետրերով զոտու չաՏ1

սլարամետըը վարակվածության հիմնական

Ան ունն ՈԱՐԹԵ՞ երով:

միական

կամ մլգ/լ-ով: է, որը չափվումէ գ/մ: մեծ վտանգ է սպառնում Մարդկանց կյանքի համար առավել

ՈւՆԹՆ-ի անմիջական արտանետմանմակերեսը: Հայաստանում ՈւՆԹՆ-ի առավել տարածվածտեսակներիշարքին կարելի է դասել

ՒՒՇ-ըն. Շ- -ը:

ամոնՕղում ՍԹԿ (սահմանային թույլատրելիկոնցենտրացիա) յակի համար բնակելիվայրերում օրեկանմիջին նորման կազմում է 0,02 մգ/լ, մահացու կոնցենտրա0,0002 մլգ/լ, բանվորական գոտում՝ 7 մգ/լ: Օդում այն որոշվում է 5Ղ՝ -2 ն այլ ցիան 30 րոպե հատվածում՝ սարքերիօգնությամբ: սոԿՒՆ-ը կիրառվումէ ազոտականթթվի, պարարտանյութերի, ն. արտադրուդայի, ներկերի, դեղանյութերի պայթուցիկ նյութերի թյունում: Կարող է առաջ բերել շնչահեղձություն, հազ, փսխում, ցնցումներ: Պաշտոլաւնությունը`Ճ ն ԽԼտիպի արտադրականհակագազների օգնությամբ, բարձր կոնցենտրացիաներիդեպքում`մեկուսացնողհակագազերին պաշտպանականհազուսփիմիջոցով: Քլորը. թույլատրելի սահմանային կոնցենտրացիանբանվորական գոտում 0,001 մգ/լ է, հերնաբար եթե սուր հոտ է զգացվում, աշխատելըառանց պաշտպանականմիջոցներիվնասակարէ: Վնասող կոնցենտրացիան1 ժամ տնողության պայմաններում կազմում է 0.01 մգ/լ, մահացուն՝ 0,1-0,2 մգ/լ: Օդում թլորը որոշվում է 1-2 8Ա2ՃՔ-Ը կամ ինդիկատորայինխողովակով: Պաշտպանուսարքի թյունը`արտադրականն քաղաքացիականհակագազերով:Շատ բարձր կոնցենտրացիաներիժամանակ (8,6 մգ/լ-ից ավելի) կիրառում են մեկուսացնողհակագազեր: Բարձր կոնցենտրացիաների ժամանակ 1-2 ներշնչումը մահաբեր է, իսկ ցածրի դեպքումնկատվումէ դժվարաշնչառություն: Շպագազայնացումըկատարվում է արտադրության հիմնային թափոններով,հիպոսուլֆիտիջրային լուծույթներով, հանգածկրով: Տեխնածին աղետների կանխարգելակման ն միեն. ջոցառումներից

ա) հսկողություն սահմանել կանոնների պահպանմանը,

պայքարի տեխնիկայի անվտանգու

խստիվ

բ) հին. մաշված սարքերից ազատվել ն պահպանելհակահրդեհայինկանոնները, գ) բարձրացնել մասնագետների,աշխատողներիպատասխանատվությունը ն ուսուցման տարբեր դասընթացների

բարձրացնել մասնազիտական մակարդակը: նրանց

միջոցո

ՄԱՍՆ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԶԵՆՔԵՐ:

ԶԱՆԳՎԱԾԱՅԻՆ

ՈՉՆՉԱՑՄԱՆ

ԶԵՆՔԵՐ

ՀԱՐՁԱԿՄԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՎՆԱՍՄԱՆ

ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՕՋԱԽՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳՐԵՐԸ

ժամանակակիցմարտականգործողությունները բնութագրվում գիտականվերլուծությամբ, բարձը շարժունակությամբ,արագությամբ, միջավայրին նրա ընթացքիարագ փոփոխություններով: Այս բոլորից ելնելով`ժամանակակիցմարտականգործողությունները պահանջում են հիմնական կազմի, առանձին ստորաբաժանումների գերազանցպատրասփվածություն,տեխնիկայիճիշտ կիրառում, մարտական-բարոյական բարձր որակ, կազմակերպվածություն, կարգապահություն,ֆիզիկականպատրասպտվածություն: ժամանակակիցպատերազմումօգտագործվումեն մեծ քանակությամբ տանկեր, մարտականայլնայլ մեքենաներ,հակաօդային պաշտպանությանմիջոցներ՝ ինքնաթիռներ,ուղղաթիռներ, մարտական տեխնիկա,ոազմականայլ միջոցներ: Անխուսափելիեն նան միջուկային,քիմիական ն կենսաբանական զենքերի կիրառումը,որոնք զանգվածային ոչնչացման միջոցներ են: Բացի վերը նշվածներից, օգտագործվելուեն նան տարբեր տեսակի հրթիռներ (բալիստիկ), ռմբակոծիչներ(օդային), աւրոմային սուզանավերն այլն: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմումԽՍՀՄ տերիտորիայում ավերվեցին 1710 քաղաքներ, 70.000-ից ավելի զյուղեր, 31.850 արդյունաբերականխոշոր օբյեկտներ,65.000 կմ երկաթգիծ, 25 մլն բնակիչներ մնացին անօթնան, ժողտնտեսության կորուստը կազմեց 679 մլրդ ոուբլի: 221 դարի պատերազմներըլինելու են ամենասահմռկեցուցիչը պատմության մեջ, քանի որ կիրառվելու են միջուկա-հրթիռային հզոր միջոցներ: Ահա դրանց բնորոշումները. Հրթիռ. թռչող ապարատ է, տարածությանմեջ տեղաշարժվումէ սեփականզանգվածիհրթիռային մասի արտանետմանժամանակ առաջացած ռեակտիվ քարշուժի շնորհիվ: Օգտագործվում է ռազմական բնագավառում(հրթիռային զենք), գիտականհետազոտությունների ն տիեզերականապարատների արձակման համար: Հրթիռները լինում են. չկառավարվողն կառավարվող: Կառավարվող հրթիռներն ունեն սարքավորումներիհամալիր, որի օգնությամբ թռիչքի ընթացքում կարող են հարկադրաբար փոխելշարժմանբնութագիրն ու ուղղությունը: են

Հրթիռային զենք. համակարգ է, որտեղ ոչնչացմանմիջոցները նպատակակետինեն հասցվում կառավարվող ն չկառավարվող հրթիռներով: Հրթիռայինզենքի հիմնականհատկություններն են՝ ա) թռիչքի մեծ հեռավորություննու արագությունը բ) ահռելի մեծ ուժ ունեցող լիցքը նպատակակետինհասցնելու կարողությունը .

գ) մեծ դիպուկությունը դ) մաններայնությունը ե) նվազ խոցելիությունը

Հրթիռային զենքի նախատիպերըեղել են Հնդկաստանում,Չինաստանում (ՀՃ-241 դդ.), հետագայում գնալով կատարելագործվել են:

1950-1960-ական թվականներինԽՍՀՄ-ը, ԱՄԿ-ը, Մեծ Բրիտա-

նիան, Ֆրանսիան ստեղծեցին ն զինվեցին զանազան նշանակություն ունեցող հրթիռներով: Հրթիռային զենք ստացան նան ՆԱՏՕ-ն ն Վարշավայիպայմանագրիերկրները: Կախված մեկնարկի ե նպատակակետի տեղերիցհ̀րթիռները բաժանվումեն հետնյալ դասերի՝«Երկիր-երկիր» «Երկիր-օդ» «Օդերկիր» «Օդ-օղ»: Դրանք կարող են կրել միջուկայինկամ սովորական լիցքեր: Հրթիռային զենքը ըստ նշանակության ընդունված է բաժանելհետնյալ դասերի. » ստրատեգիական ». օպերատիվ տակտիկական » տակտիկական Ստրատեգիական հրթիռային զենքերը ռազմաօդային ուժերն են, ռազմածովայիննավատորմը: Այն նախատեսվումէ հակառակորդի կարնոր ստրատեգիական օբյեկտները, վարչաքաղաքական ն ռազմաարղյունաբերականկենտրոնները,զորքերի խոշոր միավորումները ոչնչացնելուհամար: Մտրատեգիականհրթիռները կարող են արձակվել ստորերկրյա հորաններից, ինքնաթիռներից, ստորջրյա ն վերջրյա ռագմանավերից: Օպերատիվ-տակտիկականհրթիռային զենքովզինվում են ցամաքայինզորքերը, ռազմաօդայինուժերը ն ռազմածովայիննավատորմը: Այն նախատեսվումէ հակառակորդիմիջուկային հարձակման միջոցները, երկաթուղայինհանզույցները, օդանավակայանները, տվյալ օբյեկտում զտնվող մարտականկայանները ոչնչացնելու համար: Տակտիկական հրթիռային զենքով են զինվում զանազանզորատեսակներ,արձակմանինքնագնացտեղակայանքներ,հակատանկային կառավարվող ,ն չկառավարվողհրթիռներ ն այլն: Ցամա55

հրթիռայինզենքերը նախատեսված քային զորքերի տակտիկական են հակառակորդի տակտիկականգոտում գտնվող օբյեկտները ոչնչացնելու համար: Արձակմանբազմալիցք ինքնագնաց տեղակայանքները գտնվումեն անմիջականորենմարտականդիրքերում ու սրորաբաժանումների ն աջակցումեն ընդհանուրզորամասերի վարած մարտին: Ջենիթային կառավարվողհրթիռները, որոնք հակաօդային պաշտպանությանզորքերի հիմնական զենքն են, զինվածեն բոլոր զորատեսակները: Ժամանակակիցզենքիտեսակներիցեն՝ լ. «Մինեթմեն-2» ստրատեգիական 2. «Տիտան 2» միջուկային 3. «Պոլարիս Ա 3» ջերմամիջուկային 4. «Պոսեյդոն» միջուկային 5. «Պերշինգ» տակտիկական 6. «Սերժանտ» -Ղրակտիկական 7. «Լանս» սովորական 8. «Օնեստ-Ջոն» -միջուկային 9. «Տոմագավկ» .-ստր., տակտ.,միջուկային 10. ստր., տակտ.,միջուկային «Սթելզ» -

Միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռը «Երկիր-երկիր» դասին պատկանողմարտական,կառավարվողհրթիռ է: Թռիչքի հեռավորությունը՝ավելի քան 10.000 կմ: Նախատեսվածէ մեծ հեռավորությունների վրա կամ հեռավոր մայր ցամաքներում գտնվող օբյեկտներիոչնչացմանհամար: Միջմայրցամաքայինբալիստիկհրթիռները բազմաստիճանեն. մեկնարկային զանզվածը՝100-150 ւմ, օգտակար բեռը՝ 3.2 տ: ԱՄնԿ-ում դրանք օգտագործվել են որպես հրթիռներ՝ տիեզերական ԱՄՆ-ի «Ատօբյեկտներըուղեծիր դուրս բերելու համար: Օրինակ՝ լաս» ն «Տիտան»միջմայրցամաքային բալիստիկհրթիռներիօգնությամբ «Մերկուրի» ն «Ջերմինի» տիեզերանավերը դուրս են բերվել

ուղեծիր:

Հակաինքնաթիռայինհրթիռներ: Պաշտպանության այս միջոցները զենիթայինհրթիռային համալիրներ են. զենիթային հրետանին, կործանիչ ավիացիան,ռադիոէլեկտրոնայինպաշտպանությունը, ռադիոտեխնիկականմիջոցները, որոնք կարող են կասեցնել ինքնաթիռի,անօդաչուապարատների,թնավոր հրթիռներիարձակումը: Հակահրթիռային պաշտպանության միջոցներն են` որսացող Շ-200, Շ-300, Միգ-29 ն այլն, որոնց նպատակնէ որսալ ոչնչացնող՝ ..

ՈՐ

ԲԱՆ"

հակառակորդի բալիստիկհրթիռներն իրենց թռիչքի հետագծիվրա ն ոչնչացնել:

17-160 ստրատեգիական բալիստիկ հրթիռ. ունի 275 տ կշիռ, կմ/ժ արագություն. բարձր ձայնային հրթիռէ, ունի 2 ստորաբաժին, յուրաքանչյուրը6̀ թն, այսինքն՝12 թն, ն յուրաքանչյուր թնը՝ 2 մաս, ընդամենը՝24 հրթիռ: Ամեն մի հրթիոը կարող է թռնել 3000 կմ հեռավորություն: Ինքնաթիռ-հրթիռը կառավարում է 4 մարդ: ՃԵ-141-ը շար կատարելագործվածէ, ունի ուղղահայաց ուղղվածություն: Անօդաչու ինքնաթիռները հեռակառավարվող ապարատներեն: Ղեկավարվում են ոադիոօպերատորներով,հատուկ կրող ինքնաթիռից կամ երկրից: Նպատակնէ` հայտնաբերել տանկային Ա մեխանիզացված շարասյուներ, հրթիռներ ն ոչնչացնել լազերային ճառագայթներով: Անօդաչու ինքնաթիռըավելի դժվար է հայտնաբերել ռադիոլոկացիոն ցանցերի միջոցով. դրանք ենթակա չեն հոգեբանական սթրեսներին կիրառվումեն ցանկացածօդերնութաբանականպայմաններում,հատուկօդանավակայանների կարիքչունեն: Հեռակառավարմանքիմիական հետախուզմանմիջոցները ավելի լայն տարածում գտան 70-ական թվականներին (գազաձայնարկիչներ,ինդիկացիոնսարքեր), որոնց միջոցով իրականացվում է օղային տարածության վիճակի մշտական հսկողություն, հնարավորություն է տալիս նախօրոք զզուշացնել անձնակազմին՝ որոշելու վարակմանկոորդինատները,կանխատեսելուքիմիական իրավիճակիպարամետրերը,խորությունը, լայնությունը, բարձրությունը, խտությունը, շարժման ուղղությունն ու արագությունը: Սարքը բաղկացածէ օպտիկականմեխանիկականբլոկից ն հայելու անդրադարձնողմասից: Այժմ կիրառվում են օպտիկականքվանտայինգեներատորներ(լազերներ): Կասետային ավիառումբերը պարունակում են 250 ռումբ: Կիրառվում է մարրական տեխնիկայի վնասման, կենդանի ուժի ոչնչացմանհամար: Բարձր ճշգրտությանզենքերից է ինքնաթիռԹ-1-ը, որի մեջ կան հաշվիչ մեքենաներ, որոնք կատարում են. բոլոր հաշվումները՝ հակառակորդի տեխնիկանոչնչացնելունպատակով: Վակուումային ռումբեր (ծավալուն պայթման ռումբ): Այս ռազմամթերքը լեցունվում է հեղուկ մածուկանմաննյութերով: Կազմված է երկու բաղաղրատարրերից, որոնք գտնվում են առանձինառանձին կոնտեյներիմեջ. երը խառնվում են, գոյանում է զազա2000

օդային խառնուրդ, որը 2-3 մ բարձրությունիցշաղ է տրվում 15 մ հրկիզվում է ու պայթում: Էթիլեն օքսիդ, շառավղով,գոյացած ամպը մեթիլացետիլեն,պրոպադիենիաէրոզոլի խառնուրդի ժամանակ ստեղծվում է հարաբերականդատարկություն(վակուում) ն բարձր հավելյալ ճնշում ունեցող գերձայնայինհարվածողալիք: Ոչ պակաս վտանգ են ներկայացնումզենքի սովորական տեսակները, երբ նրանցում օգտագործվումեն որակապեսնոր տարրեր ն որոնք շատ դեպքերում իրենց մարտականարդյունավետությամբ մոտենում են փոքր հզորության միջուկայինզենքին: Վերջին տարիներինոչ միայն զգալի զարգացել են նախկինումհայտնի սովորական խոցման միջոցները, այլ նան ի հայտ են եկել սկզբունքորեն նոր, բարձրմարտականհատկություններովնմուշներ: Սովորականսպառազինմանարդյունավետություննաճել է նրա գլխավոր պայմաններիխ̀ոցման ն ավերման ուժերի, խոցման ճշգրտության, հեռավորության, խոցման մակերեսի մեծացման, զարգացմանհաշվին: Մասնավորապեսկառավարմանհամակարգի կիրառումըապահովում է հատվածիայնպիսի դիպուկությունը, որը նախկինումանհասանելի էին: Այնտեղ,որտեղ օբյեկտի ոչնչացման համար պահանջվումէր հարյուրավոր տեսակի ռազմամթերք,ներկայումս բավական են մի քանի ղեկավարվող հրթիռ, արկ կամ ռումբ: Հարձակմանմիջոցների սովորական ռազմամթերքի ներգործությունները լինում են` բեկորային, հարվածային,ֆոկուսային, հրկիզող, լուսավորման,ազդանշանայինն այլն:

ՌՄԲԱԿՈԾԻՉ

ԱՎԻԱՑԻԱ

ԵՎ ՊԱՐՁԱԿՄԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐ

ԱՅԼ

Չնայած ռեակտիվզենքի բուռն զարգացմանը՝ ոմրուսկոծի: ուվիացիոանշարունակում է մնալ հարձակմանհիմնականմիջոցներից մեկը: Ընդունված է շմբակոծի: ինքնաթիռները բաժանել ժանրերի, միջինների ու թեթնների: Բացի այղ, որպես թեթն ռմբակոծիչներ կարող են ծառայել կործանիչները (կործանիչ ռմբակոծիչները):Հսնը շմջումոծիչնները նախատեսվումեն բազաներից մեծ հեռավորության վրա գտնվող օբյեկտներիռմբահարության համար: Նրանց քաշը 180-200 տոննա է, առավելագույն արագությունը՝ 5000մինչն 11000 կմ/ժ, գործողության շառավիղը՝

6000կմ:

ՏՏ

Սագոն գիական

ունեն առավելամիջին մլոսկոծիչներն 15-20 կմ, քաշը՝ կմ/ժ, առաստաղը` գույն ն «Հասփլեր» են՝ Վ-47 70-100 մր: ԱՄՆ-ում դրանք «Ստրատոջետ» Վ-58 ինքնաթիռները,Անգլիայում՝ «Վուլկան» Վ-1, «Վիկտոր» Վ-1. ն «Վալիանտ» Վ-1: «Հաստլեր»Վ-58-ը առաջին գերձայնայինռմբաէ Վ-47 տիպիինքնաթիռներինփոխակոծիչն է, որը նախատեսված 4 շարժիչ ն օդում համար: Այն ունի տուրբոռեակտիվ րինելու սարքավորում: վառելիք լցնելու 1000-2000 արագություն`

Ավիացիոնռումբի բնութագրերը

ԲՆՈՒԹԱԳՐԱԿԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ՏՐԱՄԱՉԱՓ

Ստանդարտմթնոլորտային պայմաններում 2000 մ բարձրությամբ, 144 կմ/ժամ արագությամբհորիզոնական ուղղությամբ թռչող ապարատիցնետված ռումբի անկմանժամանակը

Ռումբի նոմինալզանգվածը, որի համար սահմանվածեն որոշակի երկրաչափականչափեր արտահայտված

սարով: լոգրան կիլոգրամներով:

ՀԷ

ԼԻՑՔԱՎՈՐՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԲՆՈՒԹԱԳՐԵՐ

ԳՈՐԾԱԿԻՑ

Լիցքի զանգվածիհարաբերությունը ռումբիլրիվ

Ռազմականկիրառման պայմաններիշրջանակներնու գործողությունները

զանգվածին

Ավիացիոնռումբերի խմբերը

ԱՎԻԱՑԻՈՆ

Հիմնական

նշանակաթյան

ՌՈՒՄԲԵՐ

Հատուկ

նշանակաթյան

Օժանդակ նշանակաթյան

Գծապատկեր 5

Հարձակմանայլ միջոցներնեն

չո:րձունքային ավ/ղլաւցոլ տումաւրիկ աերդարատրները, որոնք 1955 թ. փորձարկեցինամերիկացիները,1955 թ. ԽՍՀՄ օդային տարածությանմեջ արձակվել է մեծ քանակությամբ այդպիսի աերոստատներ:Դրանք վեր են սլանում մեծ բարձրության վրա, լողում օդի հոսանքներումն. կարող են կրել զգալիքանակությամբմարտականբեռ: Տիեզերական մարտական կառուցվածքները ԱՄՆ-ում դեռ նոր են մշակվում կամ փորձարկվում:Դրանք նույնպես դիտվումեն հարձակմանն հետազոտմանհնարավորմիջոցներ: Ավիացիոն ռումբերի են կոչվում խոցմանայն միջոցները,որոնք են թռչող ապարատներից նախատեսված նետելու համար: Կախված նպատակիցն գործողության բնույթից`ավիացիո( ռումբերը բաժանվում են հետնյալ երեք խմբերի`հիմնական հատուկ եւ օժունդաւլ նշանակության:

ՃԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ

ՎԱՐԱԿՄԱՆ

ՕՋԱԽՆԵՐ

Ռադիոակփտիվությունը քիմիականորոշ տարրերի (ուրան, թ ն անտեսանե րիում, ռադիում ն այն) ինքնակամ տփտրոհվելու է: արձակելու ընդունակությունն Այդպիսիտարրե ճառագայթներ կոչվում են շուղիոակվով: Ռադիոակտիվ նյութերը տրոհվում են խիստ որոշակի ար գությամբ, որը չափվում է կիսատրոհմանպարբերականությա: այսինքն`այն ժամանակով, որի ընթացքում տրոհվում է բո ատոմներիկեսը: Ռադիռակտիվտրոհումը հնարավորչէ որնէ ձն դադարեցնելկամարագացնել: ճ0

Եթե: ռադիումըտեղավորենք փոքր ճեղք ունեցող կապարե տուփի մեջ, ապա սարքերի օգնությամբ կարելի է որոշել այդ ճեղքից դուրս եկող ճառագայթներիայն խուրձը, որը մագնիսական ղաշտում բաժանվումէ: Դեպի բացասականբնեոը շեղվող ճառագայթները պայմանականորենանվանել են ալֆա-ճառագայթներ, դեպի դրական բնեռը շեղվողները՝բերա-ճառագայթներ: Ճառագայթների փնջի մյուս մասի՝գամմա-ճառագայթների վրա (դրանք էլեկտրականլիցք չունեն) մագնիսականդաշտը չի ազդում: Ալֆա-ճառագայթները դրականլիցքավորվածմասնիկների(հելիումի ատոմներիմիջուկի) հոսքն է, որոնք շարժվում են մոտ 20000 կմ/վրկ արագությամբ, այսինքն՝35000 անգամ ավելի արագ, քան ժամանակակիցինքնաթիռները: Բետա-ճառագայթները բացասականլիցքավորվածմասնիկների (էլեկտրոնների) հոսքն է: Դրանց արագությունը (200000250000 կմ/վրկ) մոտենումէ լույսի արագությանը: Գամմա-ճառագայթները կարճալիք էլեկրրամագնիսական ճաագայթներն են: Իրենց հատկություններով դրանք նման են ռենտգենյան ճառագայթներին, բայց օժտված են բավականաչափմեծ էներգիայով: Գամմա-ճառագայթներըտարածվում են լույսի արագությամբ: Ալֆա-մասնիկների թափանցող ընդունակությունը մեծ չէ. օդում դրանք անցնում են ընդամենը 8 -10 սմ, կենդանի հյուսվածքներում՝ 100 միկրոն: Այդպիսի ճառագայթներըլրիվ կլանվում են հագուստի, անգամ սովորականթղթի թերթի կողմից: Բետա-մասնիկներիվազքի երկարությունը օդում կարող է հասնել 20 մ-ի: Սակայն հագուստը զգալիորեն թուլացնում է այդ ճառագայթումը. Մի թանի միլիմերր հաստության տարբեր նյութեր (ապակի,թիթեղ, մետաղաթաղանթն. մետաղ) լրիվ կլանում են այդ ճառագայթները: Ամենամեծ թափանցման ընդունակություն ունեն գամմա-ճառագայթները,դրանք օդում տարածվումեն հարյուրավորմետրեր ն թափանցում տարբեր նյութերի`բավականաչափհաստ շերտերի միջով: Ռրքան նյութը խիտ է ն շերտը՝հաստ, այնքան այն ավելի շատ է թուլացնում գամմա-ճառագայթումը:Անցնելով այս կամ այն միջավայրի (օրինակ, օրգանիզմի կենդանի հյուսվածքի) միջով, ռադիոակտիվճառագայթումըիոնացնում է դրանք, որը ն հանգեցնում է օրգանիզմիտարբեր կենսականգործընթացներիխանզարմանը:

Ռադիոակտիվ ճառագայթներիիոնացնող ընդունակությունըն դրանց վնասակարազդեցությունը չափվումեն ռենտգեններով(ռ): Ռենտգենը գամմա-ճառագայթմանայնպիսի չափ է (դոզա), որի ժամանակ մեկ խորանարդսանտիմեփը չոր օդում (0. Շ) ն մթնոլորտայիննորմալ ճնշման դեպքում (760 մմ սնդիկի սյան) գոյանում են 2,08 միլիարդ զույգ դրական ու բացասականլիցքավորվածիոնչափմանավելի փոքր միաներ: Կան նան գամմա-ճառագայթման միլի ռենտգեն/մռ/, որը հավասար վորներ՝ է 1/1000 ռ /մկռ/,որը հավասար է 1/1000000 ռ: Տեղանքի վարակմանաստիճանըգնահատվումէ ճառագայթումներիինտենսիվությամբ(դոզայի հզորությամբ) կամ, ինչպես ընդունված է անվանել, ճառագայթման (ռադիացիայի) մակարդակներով:Դրանց չափման միավոր է ծառայում ռենտգեն ժամը (ռ/ժ) կամ միլիռենտգենժամը (մռ/ժ): Մարդու օրգանիզմի վարակման աստիճանը որոշվում է ճառագայթման դոզաներով (Ռ)՝ արտահայտվածռենտգեններով:Այդ վարակմանաստիճանըհավասար է ճառագայթմանմակարդակին ԾՀՔէ (Ս արտադրյալին՝ ճառագայթմանժամանակամիջոցի Այս բանաձնը ճիշտ է այն պայմանների համար, երբ ճառազայթման մակարդակը ըստ ժամանակիքիչ է փոխվում. օրինակ, վարակվածտեղանքում միջուկային պայթյունից հետո՝մեկ օրից ոչ պակասժամանակամիջոցում: Ռադիոակտիվ տարրերի ակտիվությունը բնութագրվում է նրանց ատոմներիքայքայման արագությամբ: Մեկ միավոր ժամանակամիջոցում ինչքան շատ ատոմներ են քայքայվում, այնքան բարձր է տվյալ տարրի ռադիոակփիվությունը:Որպես ռադիոակտիվությանչափմանմիավորընդունված է 1 Բ (Կյուրի): Մեկ կյուրվմ։ համապատասխանում է3,7»:10'5կամ 37 մլրդ քայքայում 1 վայրկյանում: Հաճախ օգտվում ենք կյուրիի ածանցված միավորներից միլիկյուրի ն միկրոկյուրի: Գրեյը իոնիզացնող ճառագայթահարման էներգիայիքանակն է՝ կլանված որնէ ֆիզիկական մարմնի (օրգանիզմի) միավոր զանգվածի կողմից: Մեկ գրեյը Հ1 ջոուլ/կգ է: ճաշագայթանարման ֆիզիկական դոզան այն դոզան է, որը կլանվում է մեկ միավորմիջավայրիկողմից: ճառագայթահարման դոզան ժամանակիմիավորում է դոզայիհզորություն ն նշանակվումէ ռենտզեն/ժամով (օ/ժ): Ռադիոակտիվճառագայթմանառկայությունըն դոզայի որոշումը կոչվում է սի ումի վ ճաշագայթման դոզիմեկկվաս:

միկրոռեն ռադիոակ

կոչվում

Ռադիոակտիվճառագայթմանազդեցությանհետեանքով վնասվածք ստացածները տառապում են ճառագայթային հիվանդությամբ: Օրգանիզմի ստացած ճառագայթման դոզայից կախված՝ թեթն, միջին, ծանը ն ծանրագույն: այն բաժանում են 4 աստիճանի՝ Մարդու համարմահացու դոզան 500-600 Ռ-ն է: Կենդանի օրգանիզմների գգայնությունը տարբեր է: Այսպես, շների համար մահացու դոզան՝ 350 ռենտգենն է, ճագարների համար` 800-ը, գորտերի համար` 7000-ը, ամեռբայի համար՝ 100000-ը, ինֆուզորիայի համար՝350000 ռենտգենը: Կոփված ն ֆիզիկապես ամուր մարդու վրա ռադիոակտիվճառագայթումն ավելի քիչ է ազդում, քան թուլակազմի վրա: Ավելի ուժեղ է ազղում պարբերաբարալկոհոլ օգտագործողն ծխող մարդկանց վրա:

ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ

ԶԵՆՔ

Զանգվածայինոչնչացման զենքերի թվին են դասվում միջուկային, քիմիականն կենսաբանականզենքերը: Միջուկային զենքի ստեղծման աշխատանքներըսկսվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Գերմանիայում: Սակայն մինչն պատերազմիավարտըգերմանացիգիտնականները չհասցրեցին ավարտինհասցնել: Հետագայումնրանք տեղափոխվեցին ԱՄՆ, որտեղ ն ավարտեցինմիջուկային զենքի ստեղծման աշխատանքները: Միջուկային զենքը առաջին անգամ կիրառել է ԱՄԿ-ը՝1945 թ. օգոստոսինգցելով Ճապոնիայի Հիրոսիման Նագասակի քաղաքների վրա: Այնուհետն ԽՍՀՄ-ը ստեղծեց ատոմայինգենք, որի աշխատանքներըղեկավարում էր ակադեմիկոսԿուրչատովը: Հաջորդ ատոմայինտերությունները եղան Անգլիան, Ֆրանսիան ն Չինաստանը,որոնք, փաստորեն,դարձան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմիցհետո ստեղծված Միացյալ ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) անվտանզությանխորհրդիանդամներ: Հետագայումատոմայինզենք ստեղծեցին Հնդկաստանը,Պակիստանը, Իսրայելը ն Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը ՀԱՀ):

Միջուկային զենքը զանգվածայինոչնչացմանզենք է, որի խոցելու զործողությունը հիմնված է միջուկային (ջերմամիջուկային) պայթյունիվրա:

են Միջուկային զենքը նշանակետինհասցնելու միջոցներն բալիստիկն թնավոր հրթիռները,միջուկայինհարվածներիհիմնական արկերը, ավիացիոնռումբերը, հրետանային միջոցները՝ այլն: ականները,կառավարվողականառումբերը ն Միջուկային զենքի գործողությունըհիմնված է արագ նեյտրոնծանր տարրերի միջուկների ճեղքման ների ներգործությամբ շղթայական ռեակցիաներիվրա: Միջուկային ռազմամթերքիհզորությունը (տրամաչափը)չափում է հիմնական պայթուցիկ նյութերից մեկի՝տրոտիլի ճրրինիտրոտոլուոլի) նկատմամբունեցած նրա համարժեքով(կտ, մգտ): Տրոտիլային համարժեք ասելով հասկանում ենք տրոտիլային լիցքի այն զանգվածը, որի պայթման ժամանակ անջատվում է տվյալ միջուկայինռազմամթերքիպայթման էներգիայի քանակին հավասար էներզիա: 1945 թ. Հիրոսիմայի ն Նազասակիի վրա գցված ամերիկյան ատոմային ռումբերի տրոտիլայինհամարժեքը կազմում էր 20000 կտ: 1964 թ. ամերիկացներիփորձարկածջերմամիջուկայինռումբն ուներ մոտ 15 մլն տոննա (մեգատոն) տրոտիլի համարժեք: Ըստ իրենց հզորության լինում են. |

ա) փոքր1̀-1.5 կր

բ) միջին՝20-50 կտ գ) մեծ՝ 100-200 կտրհզորության Չնայած ատոմային, ջերմամիջուկային ն ուրանաջրածնային ռազմամթերքների պայթունային ռեակցիաների մեխանիզմների դրանց հարվածող գործողության էությունը նույնն ւտրարբերոթյանը, է, ն այդ տեսակիբոլոր զենքերը կոչվում են ճիջուն ային զենքն: Միջուկային զենքի առանձնահապկությունները Միջուկային զենքերը իրենց մարտական հատկություններով զգալիորեն տարբերվում են սովորական զենքերից. միջուկային պայթյունը (ՄՊ) բազմահազարանգամ ավելի հզոր է, քան ամենախոշորավիացիոնականառումբիպայթյունը: ՄՊ-ի հետնանքով առաջանում են մի շարք երնույթներ: ՄՊ-ն ուղեկցվում է լուսային ճառագայթների հզոր հոսքով ն անտեսանելիճառագայթմամբ,որը կոչվում է ներթափանցող ռադիացիա: Լուսային ճառագայթներնառաջացնում են այրվածքներ, բռնկվում են դյուրավառնյութերը, իսկ ներթափանցողռադիացիան մարդու օրգանիզմի վրա ունենում է կենսաբանականվնասակար ազդեցություն:

տարբերվում է նան նրանով, որ պայթյունի շրջանում ն. ռադիոակտիվամպիշարժման ճանապարհինհնարավոր է տեղանչգտնվող մարդկանց քի, ջրի, տեխնիկայի, ապաստարաններում ռադիոակտիվախտահարում,որը տեղի է ունենում ՄՊ-ի ժամանակ տարրերիմիջոցով: դուրս նետված ռադիոակփիվ Այսպիսով,ՄՊ-ի ազդող գործոններնեն. ա) հարվածողալիք բ) լուսային ճառագայթում գ) ներթափանցողռադիացիա դ) տեղանքիռադիոակտիվվարակում ե) էլեկտրամագնիսական իմպուլս զ) սեյսմիկ ալիք ՄՊ-ն

Միջուկային պայթյունի տեսակները կարող է իրագործվելօդում՝որոշակի բարձրության վրա, երկրի (ջրի) մակերնույթին մոր ն գետնի (ջրի) տակ: Սրանց դրանքլինում են՝ օդային,վերգետնյա(վերջրյա) համապատասխան ն ստորգետնյա(ստորջրյա): ՄՊ-ի կարնոր առանձնահատկություններիցմեկը տեղանքի աստիճաննէ: ռադիոակտիվախտահարման 1. Օդային պայթյունի ժամանակռադիոակտիվախտահարումը վտանգավոր է ոչ մեծ տարածքի վրա, որը գտնվում է պայթման անմիջապես ներքնում, ընդ որում` որքան մոտիկ է տարածքի կենտրոնին, այնքան վտանգը մեծ է: Տեղանքի այն գոտին, որի վրայով անցել է օդային պայթման պատճառովառաջացածամպը, ախտահարման վտանգչի ներկայացնում(նկ. 12): ՄՊ-ն

Նկ.

Վերգետնյա ու ստորգետնյապայթյունի ժամանակ առաջանում է տեղանքիզգալի ախտահարումինչպես ՄՊ-ի շրջանում, այնպեսէլ ռադիոակտիվամպերիշարժմանճանապարհին(նկ. 13): 3. Վերջըյա ն ստորջրյա Պայթյունի ժամանակ ուժեղ ախտահարմանեն ենթարկվումպայթյունի մոտակայքումգտնվողնավերն ու մյուս օբյեկտները(նկ. 14): 4. Եթե պայթյունը տեղի է ունեցել ափից ոչ հեռու, ապա հնարավոր է ն առափնյատարածքիուժեղ ախտահարում(նկ. 15): 2.

Միջուկային պայթյունի արտաքինտեսքը Օղային պայթյունի պահին օղում առաջանում է կուրացնող բոցավառում, նույնիսկ պարզկա, արնուր եղանակինայն առավել պայծառությամբ է լուսավորում տեղանքի ու երկինքի տասնյակ կիլոմետրեր: Օդային պայթյունի ժամանակ բոցավառմանըհետնում է լուսավորող մասը` գնդի տեսքով (վերգետնյայիդեպքում` կիսագունդ):Նախնականփուլում հրե գնդի պայծառությունը զգալիորեն գերազանցումէ արնի պայծառությանը:Անպաշտպանաչքերով հրագունդըդիտել հնարավորչէ. այն աստիճանաբարմեծանում է ն բարձրանում վեր, ընդ որում՝ջերմաստիճաննու դրանից կախված պայծառությունը գնալով փոքրանում են: Առաջանալուց մի քանի վայրկյան հետո հրագունդը վերածվում է ոլորվող ամպի, միաժամանակգետնիցվեր է բարձրանում փոշու ն ծխի սյուն, ինչի հետնանքովամպը ընդունումէ սնկի ձե: ՄՊ-ի ամպը հասնում է մի քանի կիլոմետրը բարձրության: Բարձրանալով վեր՝ այն աստիճանաբար ընդարձակվում է ու ցրվում: Գետնից բարձրացածփոշին ՄՊ-ի շրջանում պահպանվում է 10-30 րոպե: Ստորջրյա ու ստորգետնյաՄՊ-ի ժամանակ,որպես կանոն, բոցավառումնու հրագունդըչեն երնում:

Ստորջրյա պայթյունի ժամանակօդ է բարձրանումջրի ահռելի սյուն, որի վերնում առաջանում է ամպ: Ջրի սյան փլուզման հետնանքով առաջանում է, այսպես կոչված՝բազիսային ալիք (Պ-ի ռադիոակտիվտարրեր ընդգրկող ջրի մանը կաթիլների ամբողջություն): Տարածվելովբ̀ազիսային ալիքը վերածվում է շերտավոր կուտակ ամպերի, որոնցից տեղում է ռադիոակտիվ անձրն: Պայթյունի ժամանակ ջրի մակերեսինձնավորվում են 20-30 մետր բարճրության ալիքներ, որոնք կենտրոնից հեռանալով, արազ փոքրանում

են:

Ստորգետնյա Պ-ի ժամանակ մեծ հեռավորության վրա է շպրտվում ահռելի չափով ռադիռակտիվտարրերովհարուստ հող. առաջանում է հողի մեծ սյուն, որը փլվելով՝վերածվում է անթափանց ամպի: Տեղում առաջանումէ մեծ ձագարափոս.իսկ պայթյունի շրջանում ու ամպերի շարժման ուղղությամբ թափվում է մեծ քանակությամբ ռադիոակտիվփոշի: Հաիվածող ալիքը կտրուկ ճակատովսեղմսահմանափակված ված օդի գոտիէ, որը պայթման կենտրոնից գերձայնային արագությամբ տարածվում է բոլոր կողմերը: Հարվածող ալիքի վրա ծախսվումէ միջուկայինպայթմանամբողջ էներգիայի5072-ը Օդի սեղման առաջնային սահմանը կոչվում է հարվածային ալիքի ճակատ. այն խոցում է զգալի հեռավորության վրա գտնվող մարդկանց,ավերում օբյեկտներ, վնասում տեխնիկան այլն: Խոցումը, ավերումը, վնասումը առաջանում են ոչ միայն ալիքի ուղղակի ազդեցությամբ,այլն մթնոլորտում առաջացածբարձր ճնշման ն դրա նետողական հատկության շնորհիվ (ավելցուկային ճնշում):: ժամանակհարվածայինալիք է առաջանում Վերջրյա ն՛ օդում, ն՛ ջրում: Հարվածայինալիքից մարդկանցխոցվելու աստիճանըկախված է պայթյունի տեսակից ն հզորությունից, կենտրոնից ունեցած հեռավորությունից, ալիքի հարվածի պահին մարդու ղիրքից, տեղանքի բնույթից, թաքստոցիամրությունից: Հարվածայինալիքի ազդեցությունն առաջացնումէ միջին ծանրության վնասվածքներ՝զիտակցության կորուստ. լսողության քթից ու ականջներիցարյունահոսություն: 60 օրգանների ԿՊԱ-ից (0,6 կգ/սմ՛)բարձր ավելցուկային ճնշման ղեպքում օրզանիզմում առաջանում են ծանր ցնցումեր, ներքին օրգանների վնասվածքներ,100 ԿՊԱ-ից բարձր ավելցուկայինճնշման դեպքում՝ ծայրաստիճանվնասվածքներ,հաճախ՝մահ:

պայթյունի

վնասում,

Հարվածող ալիքը տարածվումէ մեծ արագությամբ,առաջին երկու վայրկյանումայն անցնում է 1 կմ, 5 վայրկյանում2 կմ, 8 վայրկյանում3 կմ: 20000 տրոտիլայինհամարժեքովմիջուկային ռումբի պայթման ժամանակալիքը առաջին երկու կմ հեռավորուէպիկենտրոնից թյունն անցնում է 5, 19 կմ՝ 50 վրկ-ում: 2.8 կմ հեռավորությանվրա՝1 կգ ճնշում 1 սմ՛ մակերեսիդեպքում, լրիվ քանդվումեն վերգետնյաբոլոր կառույցները: Ստորջրյա պայթյունի Ժամանակ պայթման էներգիայիզզալի մասը ծախսվում է ձագարը կազմելու, հողը ն ապարներըշպրտելու վրա: Հարվածող ալիքի տարածման վրա ազդում են տեղանքի ռելիեֆը Ա օդերնութաբանականպայմանները: Նրա հիմնական ցուցանիշը ավելցուկային ճնշումն է, ճակատի առավելագույն ճնշման ն նորմալ մթնոլորտայինճնշման Հավելյալ ճնշմանմիավորըպասկալն է կամ 1 սմ՛-ի վրա կգ ուժը (կգ/սմ),որը չափվում է նյուտոնը բաժանած քառակուսի մետրի (ե/մ): Ճնշման այդ միավորը կոչվում է պասկալ (պա): 1ն/մշ»1պա 20-40 կպ ավելցուկայինճնշման դեպքում 001 կգ/սմ", (1 կպա) չպաշտպանվածմարդիկկարող են ստանալթեթն վնասվածքներ: Հարվածող ալիքի ազդեցությունը մարդու վրա բնորոշվում է թեթն, միջին, ծանր ն գերծանր վնասվածքներով:Հարվածող ալիքից պաշտպանության ապաստարան կարող են ծառայել տեղանքիծալքերը,պատսպարաններըն այլ ամուր կառույցները: Ըստ Հիրոսիմայում ե Նագասակիում կատարված ավերածությունների՝20000 տ տրոտիլինհամարժեք,այսպես կոչված՝նոմինալ ատոմային ռումբի պայթման հետնանքով բնակելի տները լրիվ ավերվել էին մինչն 2300 մ շառավիղով տարածքումհ̀արվածող ալիքի՝0.21 կգ/սմ՛ ավելցուկային ճնշման դեպքում: Միջին ավերածություններ նկատվել են մինչն 2600 մ հեռավորության վրա: Մոտ 2750 մ հեռավորության վրա, որտեղ ավելցուկային ճնշումը 0.14 կգ/սմճ էր, նկատվելէին միայնշենքերի տանիքների, պատերի, պանելներին ներքինմիջնապատերիվնասվածքներ:

Պայթյունի

տարբերությունը:

Լուսային ճառագայթում: Որպես ազդող գործոն՝ լուսային ճառագայթման աղբյուր է միջուկային պայթման հրագունղը:Այս գործոնի վրա ծախսվում է միջուկային պայթման ամրողջ էներգիայի 35 24-ը: Պայթյունից անմիջապեսհետո այդ գունդը արագ մեծանում Է՝ տրամազիծըհասնելովմի քանի կմ-ի: Վերերկրյամիջուկային պայթյունի ժամանակայդ զանգվածըշատ մեծ արազությամը բարձրա|

վեր (երբեմն 30 կմ-ից էլ բարձը)ստեղծելով օդի հզոր վերընորն իր հետ երկրի մակերնույթից բարձրացնում է թաց հոսանք,. տասնյակհազարավորտոննահող: Մոտավորապես10-12 վրկ անց ռադիոակտիվամպը հասնում է առավելագույն բարձրության,կայունանում է ն սկսում տարածվել հորիզոնականուղղությամբ: օդային հոսանքներիշարժման՝ Լուսային ազդակի հետնանքով, կախված նրա մեծությունից, տեղի են ունենում այրում, նյութերի ածխացում ն հրդեհ, որոնք առաջացնումեն մարդկանցու կենդանիներիտարբերծանրության այրվածքներ: Լուսային ազդակի (իմպուլսի) մեծությունը կախվածէ միջուկային զինամթերքի տրամաչափից,պայթյունի բնույթից, պայթման կենւրրոնի: (էպիկենտրոնի)հեռավորությունից, մթնոլորտի վիճակից: է լույսի արագությամբ, Լուսային ճառագայթումը տարածվում այսինքն3̀00000 կմ/ վրկ: Անցնելով օդի միջով՝ այն թուլանում է: Լուսային ճառագայթումը, կախված պայթյունի հզորությունից, տարածվումէ ակնթարթորենն տնում է 20 վրկ: Նրա վրա մեծ ազդեցություն ունի մթնոլորրի վիճակը. այն հատկապես խիստ թուլանում է մառախուղից ն ծխից: Ամպամած, անձրնային կամ ձյունոր օրերին միջուկային պայթման լուսային ճառագայթման ազղեցությունը խիստիջնում է: Հիրոսիմայիվրա աւրոմայինռումբի պայթման ժամանակ էպիկենտրոնիցմինչն 3000 մ հեռավորությանվրա նկատվել է փայւրե սյուների նե ծառերի ածխացում. այդ պահին լուսային իմպուլսը կազմելէ մոտ 20 կալ/սմշ: Լուսային ճառագայթումը մարդկանց մաշկի բաց մասերում առաջացնում է այրվածք, ժամանակավորկամ լրիվ կուրություն: Ճանապարհինհանդիպածցանկացածպինդ,անթափանցառարկա (օրինակ`պատ կամ ծառ) պաշտպանում է լուսային ճառազայթումից: Բաց զույնի նյութերը անդրադարձնումեն լուսային ճառազայթումը, իսկ սն զույնի նյութերը զգալիչափովկլանում են այն: նում է

Ռադիոակտիվ ճառագայթումը (ներթափանցող ռաղիացիա) պատկանում| միջուկային պայթման վնասող գործոնների թվին. նրա առաջացմանվրա ծախսվում է միջուկային պայթման ընդհաճառանուր էներգիայի42-ը: Միջուկայինպայթմանռաղիոակփտիվ է զայթումը կազմված զամմա-ճառազայթներից, նեյտրոններիհոսն ու թից բետա ալֆա մասնիկներից:

Ճառազայթահարումիցմարդը լիովին պաշտպանվումէ ապաստարաններումն հակաճառագայթայինթաքստոցներում:Գամմա ճառագայթներիինտենսիվությունը 2 անգամ նվազեցնում է 2 սմ հաստություն ունեցող կապարը,2.8 սմ երկաթը, 10 սմ բետոնը, 14սմ՝ գրանիտը,30 սմ փայտը: ու նեյտրոնԱռավել վտանգավոր են գամմա-ճառազայթներն են նան ճառագայթներ, ելնելով թափանցող ները: Դրանք կոչվում դրանց՝տարբեր առարկաներիխորքը թափանցելուհատկության ուժից: Խիտ միջավայրից անցնելիսթ̀ափանցող ճառագայթների ազդեցությունը թուլանում է. ապաստարաններըապահով միջազերծ մնալու համար: վայը են այդ ճառագայթմանախտահարումից Գամմա-ճառագայթներին նեյտրոններիհիմնականաղբյուր են ճեղքվող միջուկային նյութերը, որոնք առաջանում են միջուկային զենքի պայթման ժամանակ: Գամմա-ճառազայթմանվնասող գործողությունը շարունակվում է մուր 15 վրկ, իսկ նեյտրոններինը՝ վայրկյանիհազարերորդականմասերիընթացքում: Գամմա-ճառագայթներով ճառագայթահարմանչափաբաժինը որոշվում է միավորներով,որոնք կոչվում են ռենտգեններ,նեյտրոններով ճառագայթման չափաբաժինը՝ կենսաբանական՛ռենտգենհամարժեքով(կհռ): 1 կհռ ղոզայով կենսաբանականազդեցությունը օրգանիզմիվրա համապատասխանումէ գամմա-ճառագայթման 1 չափաբաժնիազդեցությանը: Կենղանի օրգանիզմ թափանցած ճառագայթմանվնասող. գործողությունը արտահայտվումէ հյուսվածքների ն օրգանների՝ կենդանի բջիջների վրա իոնիզացնող ազդեցությամբ,որի հերնանքով որոշակի չափաբաժիններիդեպքում մարդիկ ն կենդանիներըկարող են ախտահարվելճառագայթայինհիվանդությամբ՝ կախված ռադիոակտիվճառագայթմանինտենսիվությունից, տեողությունից, տեղային ն ընդհանուրազդեցությունից: Միջուկային պայթմանժամանակռադիոակտիվ չափարաժինըպայմանավորվածէ միջուկայինպայթման տեսակից, հզորությունից ն պայթման կենտրոնի(էպիկենտրոնի)հեռավորությունից: Անվանական (նոմինալ) ատոմային ռումբի (20000 տ փրոտիլ) օղային պայթման ժամանակմինչն 800 մ շառավղով ռաղիոակտիվ ճառագայթման չափաբաժինը կազմում է մինչն 5000 ռ, դեպքում`100 ռ ն մինչն 2.4 կմ մինչն 1.6 կմ

ճառազայթ

դեպքում5̀

ռ:

շառավղի

է վարակում առաջանում միջուկային

Տեղանքի ռադիոակտիվ զենքի վերերկրյակամ ստորջրյա

ժամանակ:Այսգործոպայթյունի

70'

նի վրա ծախսվում է 1092-ը:

պայթման միջուկային ամբողջ էներգիա

խոցմանվտանգիաստիճա մարդկանց վարակման է

Կախված

նից՝ճառազայթայինվարակվածտարածքը բաժանվում 4 գոտիների՝չափավորվարակման(Ա գոտի), ուժեղ վարակման(Բ գոտի),

վտանզավոր վավտանգավորվարակման(Գ գոտի), արտակարգ րակման(Դ գուրի) (գծպ. 6): Ամենամանը մասնիկներըերկար ժամանակ մնում են օդում:ն կարող են տարածվել երկրագնդիշուրջը`առաջացնելով,այսպես կոչված՝գլոբալ նստվածքներ:Առավել մեծ մասնիկներնընկնում են տեղանքիվրա՝սկսած պայթման կենտրոնից,գերիշխողքամիների ուղղությամբ: Տեղանքի ռադիոակտիվաղտոտմանընդհանուր մակերեսն ունի ձզված ձվաձն տեսք ն. կախվածէ միջուկայինպայթման բնույթից ու հզորությունից, քամու արագությունից ն ուղղությունից, օդերնութաբանական պայմաններից,տեղանքի ռելիեֆից ն այլն: Քամու

«Փ.Ճ«.-

ուղդություն

ոնԱր Հն ն 2 ն ի ԳԱՂԱ ն 8ԳՈՎ Աաաա ու Ն Վ մե հոն տն

ԳԱՆ ԱՆՆԱՆ) ՄԱԼ

մն ա ա ՍԵԱՆ ԱՄն Սան

ՀԱՄ7ԵԵԵԱ

ԼԱէն Ա 2 Մ որ 71 ԼԳ Ե

Հ ԱՆ ք

դ.ո/ժ

Բօ 800

22222772,

Գ գոտի Քօ 240

ո/ժ » Ճաշ00 դ

)

Արգ

Ճ»4000ռ

2:լ:22.

գոտի

գոտի օո

Բ դ/ժ

Ճ»4ննռ

՞.

ՀՀ

ԳԱԱՎՈՆ ե

Ա.2

կկ

ՆԱՆՎ

ՇԵ

գոտիԱ

թօ ոյժ Ճ»40ռ

Գծապատկեր6. Տեղանքի ռւյիուակղւիվ վարոոկումը

Վարակվածշերտի մեջ ընկած մարդիկ ն կենդանիները ենթարկվում են ուլրրաճառագայթման, բայց վտանզը սպառնում է նան. այլ կողմից: Երկրի մակերնույթի վրա թափվող 5-89 ն Տո-90, ցեզիում-137-ր, Ց-127 ն Ց-137-ը, ինչպես նան ուրիշ ռադիոակտիվ իզոտոպներմտնում են նյութերի ընդհանուր շրջանառությանմեջ ն թափանցումկենդանիօրգանիզմները:

-131-ը, ինչպես նան Առանձնապես վտանզավոր են Տց0, պլուտոնիումըն Ս-ը, որոնք ընդունակեն կուտակվելուօրզանիզմի տարբեր մասերում: Գիտնականներըհայտնաբերել են, որ Տո-89 ն Տ--90-ը հիմնականումկուտակվումեն ոսկրահյուսվածքներում,7-ն՝ վահանագեղձում,ՔԼ-ը ն Ս-ը՝ լյարդում ն այլն: ԱմերիկայիՄիացյալ Նահանգները1954թ. մարտինԲիկինի կղզում կատարեցինջերմամիջուկայինռումբի փորձարկում:Ճապոնական«Երջանիկ վիշապ» նավը, որը գտնվում էր պայթյունի կենտրոնից 160 կմ հեռավորության վրա, ընկավ ռադիոակտիվամպի հետքի մեջ. ռադիոակտիվ նյութերը սպիտակփոշու ձնով նավի վրա տեղացին 5-6 ժամ շարունակ: Դրանց խտությունը այնքան մեծ էր, ռր շրջապատիառարկաները իրարիցչէին տարբերվում:Փոշին ծածկեց նավի տախտակամածը, լցվեց բոլոր ճեղքերը,թափանցեցձկնորսների հագուստների ծալքերը, ներծծվեց թոքերի, աչքերի, մազերի մեջ: 22 ձկնորսներ ստացան արտաքին ուժեղ ճառագայթահարում` մոտավորապես 200-300 ռ-ն: Ռրոշ ժամանակնրանք թուլություն զգացին, սկսվեց սրտխառնուքու փսխում, իսկ 10-12 օր հետո վրա հասավ ճառագայթային հիվանդությունը: Չնայած ձեռնարկվածբոլոր միջոցներին նավի ռադիստը7 ամիս հետոմահացավ: Այսպիսին են

ԱԱ» ար» ԱՑ -՛ ամպի

ՀԱՅՑ: 7» Հ «2

ՊՀՀ

ԶՀ

լե

ոէՏոն 2-ի, բ

ոլունոն:

Գար նությունՀան է-

1/2.

Օդ

ալ ինա», միս Հաջյաբույսմշ քանդած մրգերշտփար

աոա`

նո,

Հոբազգինե, չարտոծ

ԱՆՀ»

պարաոներ

ծրշչիՀ պանիր

Ռադիոակտիվնյութերի (ռն) Գծապատկեր ներթափանցմը հիմնական ուղիները մարդու օրգանիզմ 7.

ան

Ընդունված է տեղանքը համարել վարակված 0,1 ռ/ժ ճառագայթման դեպքում, վրանգավոր վարակված՝5 ռ/ժի դեպքում, 50 ն ավելի ռ/ժ-ի դեպքում: խիստվտանգավորվարակված՝ Տեղանքի վարակվածությանաստփճանըկարող է որոշվել նան լիցքավորմանխտությամբ, որը չափվում է ռաղիոակտիվնյութերի ատոմներիմիջուկներիքայքայման քանակով(1 սմշ/րոպեում): Նստվածքների ընկնելու արագությունը կախված է տարբեր պայմաններից.քամու 25 կմ/ժ միջին արագության դեպքում ռադիոակտիվմասնիկներիընկնելըպայթմանէպիկենտրոնից300 մ հեռավորության վրա սկսվում է մոր 12 ժամ հետո: Դա անհրաժեշտ է իմանալ` ժամանակին պաշտպանական միջոցներ ձեռնարկելու համար: Տեղանքի աղտոտումը կատարվում է ոչ հավասարաչափ: Ճառագայթման ամենամեծ մակարդակ նկատվում է պայթման տեղի շրջագծում ն ռադիոակտիվամպի հետքի առանցքում, որը ինչքան հեռանում, այնքան թուլանում է: Միջուկային պայթյունից առաջացած ռադիոակտիվ նյութերի զգալի մասը կարճ ապրող ռադիռակտիվտարրեր են, այդ պատճառովժամանակիընթացքում ճառագայթմանմակարդակըկտրուկ իջնում է. պայթման պահից սկսած ժամանակըյոթ անզգամմեծանալիս ռադիռակտիվաղտոտված տեղանքում ճառագայթման մակարդակը գործնականում իջնում է տասն անգամ: Օրինակ, եթե ռադիոակտիվմասնիկներիընկնելուց մեկ ժամ հետո ճառագայթման մակարդակը եղել է 50 ռ/ժ, ապա 7 ժամ հետո այն փոքրանումէ 10 անգամ, այսինքն՝ մինչն 5 ռ/ժ, իսկ 49 ժամ հետո՝100 անգամ (0,5 ռ/ժ): Ռադիոակտիվաղտոտված տեղանքը հիմնականում վտանգավոր է առաջիներկու օրը: Վարակման ամենաբարձրը աստիճանը նկատվում է հետքի մոտակա տեղամասերում:Պայթյունի կենտրոնից հետքի առանցքի երկարությամբ հեռանալուն զուզընթաց վարակման աստիճանը նվազում է: են պայթյունի ամպից ռադիոննձրնե ու ձյունը՝ արագացնում ակտիվ նյութերի թափանցմանզործընթացը: Դրա համար էլ տեղումների ժամանակտեղանքիվարակմանաստիճանըկարող է 2-3 անգամ բարձր լինել, քան չոր եղանակին: Հորդառատանձրնի ժամանակռաղիոակտիվ նյութերը մասամբ լուծվում են ջրի մեջ ն թափանցում հողի խորքերը: Դրա հետնանքով ճառագայթմանինտենսիվությունընվազում է: Սակայն ձորակներում նե հովիտներում վարակման կարող է բարձրանալ:

աատիճանը

Ռադիռակտիվ վարակման բնորոշ առանձնահատկությունը պայթյունից հետո առաջին ժամերին ճառագայթմանմակարդակի է նրանով, որ պայթյունի ժաարագ նվազումն է: Դա բացատրվում մանակ առաջացած բազմաթիվ ռադիոակտիվնյութերի մեջ շար պարբերությունունեցող իզոտոպներ: կանփոքր կիսատրոհման

Էլեկրրամագնիսական իմպուլս: Այս զործոնի վրա ծախս-

վում է պայթման էներգիայիչնչին քանակը(196-ը): Օդում առաջանում են իոններ, որոնց մեծ քանակը ստեղծում են հզոր մագնիսականն էլեկտրականդաշտեր:Դրանք շարքից հանում են էլեկտգծերի,տիեզերական րոնային համակարգերի,էլեկտրահաղորդման կապող, միացնող մուտսարքավորումների կապի կառավարման ն էլեկտրակաեն ու կապի ելքերը, որի հեւրնանքովխզվում քերն նության հաղորդումները: ազդակը մարդու վրա վնասակարազԷլեկտրամագնիսական ղեցություն գրեթե չի թողնում:

ԿԻՐԱՌՄԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ

ՋԵՆՔԻ

ՈՉՆՉԱՑՄԱՆ

ՕՋԱԽՆԵՐ

ՋԱՆԳՎԱԾԱՅԻՆ

ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ

ԱՌԱՋԱՑԱԾ

Միջուկային ախտահարմանօջախ է համարվումայն տեղանքը (շենքեր, տարբեր կառույցներմ̀արդկանց ն կենդանիների հետ միասին), որը ենթարկվել է միջուկային պայթյունի անմիջական ոչնչացնողներգործությանը: Որքան մեծ են օջախի չափերը, այնքան ավելի հզոր է միջուկային պայթյունը: Օջախումավերումներիբնույթը կախված է նան շենքերի ու կառույցներիկոնստրուկցիաների ամրությունից,դրանց հրակայունությունից,կառուցապատմանամրությունից: Մխջումաւէ համավում յին իաւցելիության, օջախի արտաքին աման է տեղանքիայն պայմանականգիծը, որն անց կացված պայթյունի էպիկենտրոնից այնպիսի հեռավորության վրա, որտեղ հարվածային ալիքի ավելցուկայինճնշման չափը հավասար է 10 ԿՊ-ի: Քանդման, փրկարարաշխատանքիպայմաններին ծավալի բնույթը որոշելու համար օջախըբաժանվումէ չորս գոտու (տե՛սգծպ. 8): Լրիվ ավերվածության գուրուն բնորոշ է 50 կ/պա-ից(0,5 կգ/սմ») ավելի օղայինհարվածողալիքի ճնշումը: Այդ դեպքում ամբողջովին քանդվում են շենքերը, տարբեր կառույցները, ապաստարանները, ստորերկրյակոմունալէներգացանցերը, առաջանում են ընդհանուր փլատակներ:Գոտու արտաքինսահմաններումապաստարանների մեծ մասը պահպանվումէ:

| 28 ԷԲ 6.Բ ,

5-5

ՅԳ

2Տ|

ԷԷ

Աաաա

ՅՊ | ՏՏ| Եռ

Միջին

ավերվածության ոի

Ե»-

Շ-

ՅԷ ՅՅ ՇԲ

Գծապատկեր 8. Միջուկային զենքի ախպոսիարմուն օջավաներ

գուրուն

Ուժեղ ավերվածության բնորոշ է օդային հարվածող ալիքի 50-30 ԿՊ (0,5-0.3 կգ/սմ») ավելցուկային ճնշումը: Այդ դեպքում տեղի են ունենում շննքերի ու կառույցների մեծ ավերածություններ, վնասվում են ստորերկրյա կոմունալ-էներգացանցերը, ծազում են ընդհանուր հրդեհներ, տեղի են ունենում բազմաթիվ տեղային փլուզումներ: Այդ գուրու սահմաններում ապաստարաններիմեծ մասըղարձյալ պահպանվումէ: ավերվածության գոտուն բնորոշ են 30-20 կ/պա (0,3ավելցուկային ճնշումը հարվածող ալիքի ճակատում: 0,2 կգ/սմ-) Շենքերն ու կառույցները քանղվումեն միջին չափով, ապաստարաններն ու նկուղայինտիպիծածկատեղերը՝ պահպանվում:Լինում

Միջին

առանձին փլուզումներ ու հրդեհներ: Այդ զուրուն բնորոշ են պաշտպանվածբնակչության զանգվածայինսանիտարականկորուստներ: Թույլ ավերվածության գուրունբնորոշ է օդային հարվածող ավելցուկայինճնշում: Այդ դեպալիքի 20-10 կ/պա(0,2-0,1 կգ/սմ») քում որոշ չափով քանդվում են շենքերն ու կառույցները, առաջանում են առանձին հրդեհներ: Այդ գոտու սահմաններում ապասմեծ մասը պահպանվումէ: տարաններնու թաքստարանների Բաց տեղերում գտնվող մարդիկկարող են ստանալայրվածքներ ն տարբերծանրության վնասվածքներ՝ շենքերի, կառույցներիփլուգտնվելուհետնանքով: կամ մոտակայքում դրանց տակ զումների, զենքի կիրաշրջանում միջուկային Քաղաքային բնակչության են լինել բավառումից առաջացող կորուստներիչափերը կարող ն. կանին շատ կախված կլինեն պայթյունի բնույթից (օդային, վերերկրյա), միջուկային զենքի հզորությունից, քաղաքի կենտրոնի նկատմամբպայթման էպիկենտրոնից,տեղանքի ռելիեֆից, կառուցապատումից,բնակչության խտությունից, պաշտպանվածության աստիճանից,օդերնութաբանական ն մի քանի այլ պայմաններից: Ընդհանուր կորուսրը ընդունված է ստորաբաժանել անդարձ (սպանվածներն անհայտ կորածներ) ն սանիտարական(վիրավորվածներ ն հիվանդացածներ)կորուստների:Անդարձ ն սանիտարական կորուստներիհարաբերությունը կարող է տարբեր լինել՝կախված միջուկային զենքի տրամաչափից,հարձակմանանակնկալությունից, ապաստարաններովն թաքստարաններովբնակչության ապահովվածությանաստիճանից ն մի շարք այլ պայմաններից: Հիրոսիմայում նե Նագասակիում սանիտարական կորուստները կազմելեն բնակչությանընդհանուր կորսւրիմոտ 5092-ըն ըստ ծանրության բաժանվելեն հետնյալ կերպ՝տուժածների4092-ն ունեցել է թեթն վնասվածք,60942-ը՝ միջին ծանրության ն ծանր վնասվածքներ: Ուսումնասիրողների մեծ մասը ենթադրում է, որ սանիտարական կորստի ընդհանուր քանակի 20-2596»-ըթեթն, իսկ 75-8092ը՝ միջին ն ծանր վնասվածքունեցողներեն: Ախտահարմանմիջուկային օջախում կարող են լինել նան բուժաշխատողներիկորուստներ:Հիրոսիմայումն Նագասակիում կարողացել են օգնություն ցույց տալ տուժած բժշկականանձնակազմի միայն2546-ին.պահպանվելէ բուժական հիմնարկներիմուտ2092-ը: Միջուկային ախտահարմանօջախում բժշկական օզնություն կազմակերպելիսկարնորէ իմանալ,թե ախտահարմանինչ տեսակների կարելի է հանդիպել:Հիրոսիմային. Նազասակիի փորձր ցույց են

է տալիս, որ հնարավոր են վնասվածքային, ջերմային, ճառագայթային ն կոմբինացվածախտահարումներ:Դրանք կարող են առաջանալ հարվածող ալիքի անմիջական ազդեցությամբ այն մարդկանց վրա, ովքեր պայթման պահին գտնվել են բաց տեղում, 0,3 կգ/սմ՛(30 կպա) ն ավելի ավելցուկային ճնշման գոտում: Այդ դեպքում կարող են լինել արյունահոսություն կամ պայթում ներքին օրգաններում, թմբկաթաղանթիվնասում ն տարբեր ծանրության ցնցումներ: Հարվածողալիքի ոչ միայն 0,3 կգ/սմշ, այլն 0,1 կգ/սմշ-ից ցածր ավելցուկային ճնշման գոտիներում վնասվածքայինախտահարման մեծ մասի պատճառը պետք է համարել երկրորդական«արկերը», այսինքն՝ապակիներիկտորներ, փայտային, քարայինկոնստրուկցիաների տաշեղներ,ծեփի կտորտանքն այլն: Դրանք առաջանում են հարվածող ալիքի քանդող ազդեցությամբ՝ տարբերկառույցներից ն առարկաներից:Այսպես, Հիրոսիմայում տուժածների մոտ 60-7076-ը վիրավորվել էր ապակու կտորտանքից: Այդ «արկերը» կամ կոտրվածքների,տարբեր ծանրուկարող են պատռվածքների թյան վնասվածքների, այդ թվում՝ ներքին օրգանների, դրանցում արյունազեղմանն. ոսկորներիջարդվածքներիպատճառդառնալ: Ջերմային վնասվածքները(այրվածքներ)միջուկային պայթման պայմաններումնշանակալիցտեղ են զբաղեցնում: Հիրոսիմայումն Նագասակիումդրանք եղել են հիմնականը: Ամերիկյան ն ճապոնական հետազոտողներիվիճակագրականտվյալներով այրվածքներից տուժածներիթիվը կազմել է ախտահարվածների թվի 8074-ը: Մահացու դեպքերի 5022-իցավելին գրանցվել են այրվածքներից տուժվելու հետնանքով: Այրվածքներառաջանում են լուսային ճառագայթներից, հրդեհներից: Ճապոնիայում պայթյունների տվյալներով այրվածքների տեղայնացումըկազմել է գլխինը՝1192, վեր8092, դեմքինն ու վզինը՝954: ջավորություններինը՝ Ճառագայթմանազդեցությամբմարդիկ ն կենդանիներըհիվանդանում են ճառագայթայինհիվանդությամբ, որը զարգանում է առավելապես թափանցողճառազայթմանարտաքինազդեցությամբ: Հիրոսիմայումն Նագասակիում ճառագայթայինախտահարումեն ունեցել ատոմայինպայթյունից տուժածներիմոտավորապես3092ը, իսկ 10-1522-ըհիվանդացելէ մաքուր ճառազայթայինհիվանդությամբ, մնացածը՝ կորրվածքայինվնասվածքներիհետնանքով: Մեծ հզորությամբ միջուկային պայթման ժամանակհարվածող ալիքջի ն լուսային ճառազայթման ոչնչացնող ներգործությունը զգալիորենզերազանցումէ թափանցողճառագայթմանոչնչացնող

ներգործության շառավղին: Ճառագայթային ախտահարումներ նյութերովաղտոտված հիմնականումառաջանումեն ռադիոակտիվ պետք է հաշվի վիճակը Այդ հետնանքով: տեղանքում գտնվելու ժամանակ: ցույց տալու օգնություն առնել բնակչությանըբժշկական

ԻՐԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՃԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

Իոնիզացնող ճառագայթմաննեն պատկանումէլեկտրամագնիառավելապեսփոքր ալիքի երկասական ճառագայթումը տարբեր՝ րությամբ, բարձր էներգիայով (գամմա-ճառագայթներ),առանձին միջուկային մասնիկներիճառագայթումը (ալֆա, բետա ն նեյտրոններ): Դրանք ունեն թափանցողհատկություն ն օրգանիզմիվրա վնասակարազդեցությունեն թողնում: Իոնիզացնող ճառագայթմանազդեցությունից անմիջապեսհետո ծագում է օրգանիզմիկենսաքիմիականհամակարգի կենսաբանականվերագոյացումներին ռեակցիաներիբարդ շղթա: Ճառագայթման կենսաբանականազդեցության մեջ գլխավորընրա վնասակար ազդեցությունն է օրգանների ն հյուսվածքների ֆիզիոլոզիականվերականգնմանզործընթացների վրա: Բացի միջուկային զենքի առաջացրածռադիոակփիվությունից,բնության մեջ զոյություն ունի ճառագայթման որոշ հաստատունմակարդակ(տիեզերականճառագայթում,հողում բնականռադիոակտիվհանքեր), որի ներազդման մակարդակըվնասակար չէ երկրի կենդանական ու բուսական աշխարհիհամար: Բնության մեջ ն մարդուն շրջապատող միջավայրում ճառագայթման մակարդակի արհեստական բարձրացումըկարող են փոխել մարդու ֆիզիոլոգիականռեակցիաները, ն դրա չափաբաժնիբարձրացումը հանգեցնում է հիվանդագին երնույթների: Կան ճառագայթման մակարդակներ,որոնք ակնհայտ կերպով խախտումեն մարդու օրգանիզմի կենսագործունեությունը, առաջացնումճառագայթայինհիվանդություն: Այդ դեպքումկատարվում է այդ իրավիճակներիգնահատում,տեղյակ է պահվում բնակչությանը, որպեսզի համապատասխան պաշտպանական միջոցներ ձեռնարկվենհետագա ռադիոակտիվճառագայթումից պաշտպանվեվլու համար: Ճառագայթայինիրադրությունկարող է ստեղծվել՝ 1. Ռազմական գործողություններումհ̀ակառակորդի կողմից միջուկայինզենքօգտազործելուդեպքում:

2. Խաղաղ ժամանակաշրջանում՝ տարերայինաղետների, ատոմային արդյունաբերության օբյեկտներիավերումներիկամ վթարների ժամանակ: Ճառազայթային իրավիճակներիզնահատման համար որոշում

են`

Ռադիոակտիվ ճառագայթման ախտահարման բնույթը ն աստիճանը (կախված կլանած ճառագայթման էներգիայի քանակից): 2. Ռադիոակտիվ ճառագայթման առկայությունը ն չափաբաժինը: 3. Որոշում են ռաղիոակտիվ ճառագայթման հզորությունը ռենտգեններով՝ ժամանակիմիավորում: Գնահատման ժամանականհրաժեշտ է ունենալ ռադիոմետրեր, դոզիմետրեր,ռենտգենոմետրերն ինդիկատորներ:Հարկ է կատարել ջրի, սննդամթերքի, արյան, մեզի ն մյուս արտաթորանքների լաբորատոր քննություններ: Ռադիոմեւտրերովորոշում են ռադիոակտիվքայքայման թիվը՝ որոշակիմակերեսիվրա: Դոզիմետրերը ռադիռակտիվ ճառագայթման չափաբաժինը որոշելու համար են: Ռենտգենոմետրերովորոշում են ճառագայթման չափաբաժնի հզորությունըժամանակիմիավորում: Ինղիկատորներըսարքերեն, որոնցով որոշում են ռադիոակտիվ ճառագայթմանառկայությանմոտավորչափը:

ԴՈՋԱՉԱՓՄԱՆ

ՍԱՐՔԵՐ

Շրջապատող միջավայրի ճառագայթահարմանդոզաների ն մակարդակներիմասինանհնար է իմանալառանց հատուկչափումների. ըստ այդմ՝ հնարավոր չէ ճիշտ գնահատել ճառագայթման իրադրությունը,որոշել վարակվածտարածքումմարդկանցգտնվելու թույլատրելի ժամանակը, ճշտել տուժածներին ցույց տրվող բժշկականօգնությանծավալը,բնույթը ն այլն: Գամմա-ճառագայթմանդոզաների հզորությունը չափելու համար նախատեսվածդոզաչափականսարքերի հիմնականտարրեր են ընկալող ն գրանցող սարքերը, էլեկտրականսխեման, սնման աղբյուրները,արման փոխակերպման բլոկը:

Որպես ընկալող սարքեր օգտագործվումեն իոնացման խցիկներն ու գազապարպմանհաշվիչները: Սրանք ցանկացած դոզաչափականսարքի կարնորագույնտարրերնեն: Իոնացման խցիկը օդով լցված մի փակ անոթ է, որի մեջ տեղադրվածեն երկու էլեկտրոդներ:Խցիկի էլեկտրոդներինկատմամբ կիրառվածէ հաստատունհոսանքի աղբյուրի /Մ/ լարում: Ռադիոակտիվճառագայթմանբացակայությանդեպքում խցիկի շղթայում հոսանքը բացակայում է, քանի որ օդը մեկուսիչ է: Ռադիոակտիվ ճառագայթմանազդեցության դեպքում խցիկում օդի մոլեկուլները իոնացվումեն, էլեկտրականդաշտում դրականլիցքավորվածմասնիկները շարժվում են դեպի կատոդը (3), իսկ բացասականլիցքավորվածները՝ դեպի անոդը (Հ): Խցիկի շղթայում առաջ է գալիս իոնացմանհոսանքը,որը ն գրանցվումէ միկրոամպերմեփտրով: ՃՈ-23 անհատականդոզաչափերի համալիրը նախատեսվածէ ռադիոակտիվնյութերով վարակվածտեղանքում մարդկանց ճառագայթահարմանչափաբաժինը որոշելու համար: Այն բաղկացածէ լիցքաչափիչսարքից ն անհատականդոզաչափերից.ՃՇ-50 տիպի՝

Նկար 16. 477-23 անհւորական զոզաչաիերի

րճքապլեկր:

ՃՇ-50 ն խզՃԱ-50 դոզաչափերըչափում են 0-ից մինչն 50 ռ սահմաններում0̀,5-ից մինչն 200 ռ/ժամ գամմա-ճառագայթման մակարդակներիդեպքում: ՃՇ-50 դոզաչափերովգրանցվածչափաբաժիններիհաշվարկը կատարվումէ լիցքաչափիչսարքի՝միկրոամիսկ /ՃՃՀԼ1-50-ով՝ անմիջականորենդոզապերմետրի՛ ցուցնակով, չափի ցուցնակով: ՃՇ-50 դոզաչափերիինքնալիցքաթափումըօրական չի անցնում ցուցնակի 3725սահմանից:Երկու տիպի դոզաչափն էլ իրենց ձնով ն չափերովնման են սովորականինքնահոսին ունեն հագուստիգրպաններումամրացնելուսեղմակներ: Լիցքաչափիչ սարքը նախատեսվածէ ՃՇ-50 ն ՃԵ1-50 դոզաչափերի լիցքավորման, ինչպես ն ՃՇ-50 դոզաչափերի գամմաճառագայթմանդոզաներըչափելու համար: Լիցքավորմանսարքը իր մեջ ընդգրկում է լիցքավորմանբույնը, իսկ չափիչ փոխարկիչը,վոլտմետըըն լարման բաժանիչջը, լարման սարքը՝ չափիչ բույնը, նե հաստատունհոսանքի էլեկտրական ուժեղացուցիչը, որի ելքում կա միկրոամպերմետը:Լիցքաչափիչ սարքը սնվում է 1,6 ԻՂԱ1-7-8 տիպի չորս մարտկոցներից,որոնք 50 ժամ ապահովումեն նրաանխափանաշխատանքը: Բացի ՃՊ11-23ն Ճ11-21 անհատականդոզաչափերիհամալիրից, կան նան փոքրըքանակությամբ դոզաչափերպարունակող համալիրներ: Այսպես, օրինակ, ՃԼ1Լ-228-ն բաղկացած է ընդամենը 50. Ճ11-24-ը՝5 դոզաչափից:

Չափաբաժնի հզորության չափիչ ՃԱԼ-Տ8 ռենտգենոմետըը հայտնաբերում ն չափում է գամմա-ճառագայթումը:Կաու նան է (նկ. 17):

(ԴՊ-5Վ) րող

չափել բետա-ճառագա յթումը հայտնաբարելո

Նկար

17.

/447-58

Հզորությունը չափվում է ռ/ժ կամ մռ/ժ-երով: Մարքի չափման ձայնածավալը(դիապազոնը)0,05մռ/ժ-200ռ/ժ է. ունի սանդղակիերկու բաժանմունք.մեկը՝5-200թ/ժ, մյուսը՝ 0,05-5000մռ/ժ: Փոխաղրիչը ունի 8 դրություն (0-անջատված է, Ճ- ռեժիմի ստուգում, 200-չափում է 5-200ռ/ժ, մնացած հինգ ենթադիապազոններըչափվում են մռ/ժ-երով): խոնաՍարքը կարող է աշխատել -50-- (Է 50՛Շ),հարաբերական 65:1596 վությունը՝ պայմաններում: Այն չունի միկրոամպերմետրի հետադարձքայլ. դա կատարվումէ հատուկսեղմակիօգնությամբ: Սարքը սնվում է երկու չռր մարտկոցներից,որոնք ապահովում են 55 ժամ աշխատանք:Քաշը 3,2 կգ է, իսկ համալիրիքաշը`8,2 կգ: Մեկ մարտկոցըծառայումէ ցուցանակըլուսավորելուհամար: Բաղկացած է` 1. Սարք-պատյանիցն ուսափոկերից.ունի չափման վահանակ: Լարով միացված է դետեկտորային բլոկը, որի վրա կա պտտվող երեք ԹՀ-ստուգում դրություններով՝ (կոնտրոլ), Ճ-գամման էկրան՝ Ճ-բետտա: Պտտվող էկրանի վրա կա ստուզողականռադիոակտիվ աղբյուր (ստրոնցի -90-Տ՝ սարքի պիտանելիությունըորոշելու համար: 2. Երկարացնողձող (բռնակ): 3. Լարման բաժանող՝ մարտկոցներինմիացնելու համար (12 ն

2447): 4.

ՀեռախոսՂԼ-75/

(ՏԳ-7Մ):

Արկղ՝փաստաթղթերով:

Մլաքի ցույց տված նիշը բազմապատկումենք դրված թվին: 2. Անհատական դոզիմետրերի համալիրներից են ՊՃՈ-24, ՃԱ-228, ԻԴ-Լ, ԻԴ-11 ն այլն, որոնք ծառայում են չափելու մարդկանց ստացած դոզաները, երբ նրանք գտնվել են ռադիոակտիվ վարակվածտեղանքում: ՃԱ-24 3 կգ է, ՃՈ-228՝ 5 կգ: Բաղկացածեն՝ 30-5 (ԶԴ -5) ա) լիցքավորողհարմարանքից՝ բ) անհատականդոզիմետրերից՝ ՃՔՃ11Լ-50-Ճ Դոզիմետըըդյուրալյումինից միխողովակէ, որի երկարությունը 130 մմ է, 18մմ, փրամագիծը՝քաշը՝ 40գ, ունի խոշորացույց, ներսում՝ ցուցանակ՝սլաքով, յուրաքանչյուր բաժանմունքիարժեքը՝2ռ (25 բաժանմումք»), դ) փաստաթղթերով արկղ: Լիցքավորումը: Բացել ներքնի կափարիչըն դոզիմետրը տեղադրել լիցքավորողհարմարանքիմեջ: Նայելով ներս, ձախ ձեռքով -

կգ ուժով սեղմել ղոզիմետրը, աջ ճեռքով պտտել պոտենցիոմետրի բռնակը ն պաքը համատեղել 0 նիշի հետ. նշանակում է դոզիմետրն ստացավ համապատասխանլարում (180-25073: Լիցքավորումը կատարում է կազմավորմանհրամանատարը: Ստացվածչափաբաժիններըգրանցվումեն հատուկ մատյանում: 1-1 սարքը նույնպես անհատականդոզիմետրերի համալիր է ն, համեմատածՊ11Է24-իհետ, ունի առավելություն. լիցքավորումը կատարվումէ առանցմարտկոցների,այսինքն՝ցերեկվա լույսի կամ էլեկտրականլույսի օգնությամբ: Բացի դրանից՝նրա 10 անհատական դոզիմետրերը չափում են 1-500 ռենտգեն(ռադ): Ռադիոակտիվվարակվածությանճշգրիտ տվյալներն ստանում են միայն դոզաչափիչսարքավորումներիմիջոցով, երբ ռադիռակտիվ սռեար դեռնս նստած է տեղանքիվրա (տնում է մի քանի ժամ): Հետնաբարքաղպաշտպանությանշտաբը պարտավորէ կատարել տեղանքի վարակվածության նախնական կանխորոշում՝ հիմք ընդունելով միջուկային զենքի հզորությունը, պայթման բնույթն ու օդերնութաբանականտվյալները, որպեսզի ռադիոակտիվամպից պաշփպանիազգաբնակչությանը,ոչ ռազմականացվածկազմավո3-4

րումներին:

Դրա համար անհրաժեշտ է՝ տեղեկություններ հաղորդել ռաղիռակտիվ վարակի մասին, ձեռնարկություններին նախապատրաստել հատուկ ռեժիմի աշխատանքի անցնելու համար, նախապատրաստել ճառագայթային թաքստոցների ու անհատական պաշտպանական միջոցների, ինչպես նան կազմակերպել ջրի, սննդամթերքի,անասնակերիպաշտպանությունը:

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՎԱՐԱԿՎԱԾՏԱՐԱԾՔՈՒՄ

լ. Այդ մասին ռադիոյով, հեռախոսով, հեռուստացույցով, գործարանի 2շչակներով, մեքենաների ազդանշաններովտեղյակ է պահվում բնակչությանը: 2. Ռադիոակտիվվարակիվտանգիմասին նախազգուշացվումէ մի քանի ժամ առաջ, բնակչությանը հնարավորություն է տրվում ապաստարաններն. թաքստոցներմտնելուց առաջ փակել պատուհանները,օղանցքները,դռները,ծխնելույզները: 3. Ստուգել՝բավարարչափո՛վեն վերցված ջրի, սննդամթերքի պաշարները,ապա մանրակրկիտստուգել նկուղների. մառանների ն պաշտպանական այլ թաքստոցներիհերմետիկությունը:

Գյուղական վայրերի բնակիչները պետք է հոգ տանեն կենդանիներիպաշտպանության,նրանց խմելու ջրի մասին: 5. «Ռադիոակտիվվարակ» ազդանշանիդեպքում անմիջապես վերցնելով անհրաժեշտ մտնել ապաստարաններու թաքստոցներ՝ քանակիջուր ն սնունդ (2-3 օրվա պաշար): 6. Ապաստարաններում գտնվելիմ, պահպանել սահմանված կարզուկանոն: 7. Ապաստարաններումչի թույլատրվում ծխել, աղմկել, մոմ վառել: Բնակչությունը պետք է այնքան մնա այնտեղ, քանի դեռ համապատասխան թույլտվություն չի եղել: 8. Ապաստարանմտնելուց առաջ անհրաժեշտէ մաքրել հագուստը, կոշիկները ե շնչառության օրգանների պաշտպանության միջոցները: 9. Կտրրականապես արգելվում է ռադիոակտիվնստվածքների թափմանժամանակդուրս գալ ապաստարանից: 10. Դուրս գալուց հետո մի քանի օր բաց տեղանքումմարդկանց մնալը թույլատրելի է օրական 3-4 ժամվա սահմաններում,քանի որ վարակման գոտու բաց տեղանքում ճառագայթման չափաբաժինը մահացուէ. վարակմանվտանգըպահպանվումէ երկարժամանակ: Այս աշխատանքներնիրենց հերթին բաժանվումեն 2 փուլի. ա) պաշտպանականշինություններում գտնվելիս, բ) դուրս գալուց հետո: Բաց տեղերում, համեմատածսովորականշենքերի ու կառույցների, վարակմանչափաբաժինըմեծ է: Այսպես, օրինակ,փայտաշեն տանը այդ դոզան նվազում է 2-3 անգամ, փայտաշենտան նկուղում՝ 6-8 անգամ, քարե տանը՝8-10 անգամ, քարե տան նկուղում՝20-25 անգամ, 60 սմ հողաշերտի ծածկույթով ապաստարաններում` անգամ ն այլն: Նախապեսդժվար է բնակչության վարվելակերպինորմաները. ամեն ինչկախված կլինի հրահանգները.ճշգրիտ րելուց, դրանք են՝ 1. Չվարակվածշրջաններ են տարահանվածները ենթարկվում են սանմշակման,կատարում հագուստիվարակազերծում: 2. Այն ձեռնարկությունները,որոնք գտնվում են ռադիոակտիվ ամպի հետքի շրջանում, կազմակերպումեն հերթափոխություն այնպես, որպեսզի աշխատանքի ընթացքում բացառվենմարդկանց՝ չափիցավելի ճառազայթահարումը: 3. Ռադիոակտիվվարակիդեպքում կենդանիներին տեղափոխում են անասնապահական շինություններ 4.

որոշել

կատա

վայրերում գյուղական

որտեղորոշ չափովնվազեցվում են կենդանիներիարտաքինճառագայթահարումնու վարակմանվտանգը: 4. Ջրի պետք է պահել հերմետիկ շշերում կամ պաշարները ամաններում: 5. Մթերքները պահելապակյակամ թիթեղյա տարաներում: Բնակչության հակաճառագայթային պաշտպանության ընդհաեն նուր համակարգում կարնոր դեր խաղում մարդկանց, կենդանիների, օբյեկտների, ջրի ն. սննդամթերքի՝ ժամանակինանցկացրած սանիտարական մշակմանմիջոցառումները: Ռադիռակփտիվ նյութերովվարակմանվտանգը զգալիորենկնվազի, եթե ղրանք ժամանակինվարակազերծվենայն առարկաներից, որոնց հետ մարդը պետք է շփվի: Մշակման որակը ստուգվում է սարքերով, ռադիամետրերովԱն ռենտդոզաչափական գենոմետրերով:

ռադիոմետը-

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

(բակտերիոլոգիական) ՋԵՆՔ

Կենսաբանականզենքը հիմնված է միկրոօրգանիզմների(մանրէների, սնկերի), ինչպես նան որոշ մանրէների արտադրած տոքսինների հիվանդածին հատկություններիօգտազործմանվրա, որոնք մարդկանց,կենդանիներիոչնչացմանպատճառեն ղառնում: Ժննի 1925 թ. միջազգային պայմանազիրըհաստատում է, որ կենսաբանականզենքի օգտազործումն արզելվածմիջոց է: Չնայած դրան՝այդ զենքի օգտագործման փորձեր են արվել 1966-1968 թթ. (ամերիկյան զորքերն օգտագործեցինՀարավայինՎիետնամում): 1972 թ. ապրիլի 10-ին Մոսկվայում տեղի ունեցած համաժողովում ստորազրվածհամաձայնագրովկտրականապես արգելվեցկենսաբանական զենքի կիրառումը ե հաստատվեց եղած պաշարների նախկին ԽՍՀՄ-ի, Մեծ Բրիտանիայի ն ոչնչացման ԱՄՆ-ի միջն:

պայմանագիր

Կենսաբանականզենքի առանձնահապկությունները 1. Հարուցիչըօժտված է բարձր ախտահարույցկարողությամը. ղրա նվազազույն քանակը առաջացնում է ծանր հիվանղություն կամթունավորում: 2. Էժան է, հեշտությամբ է աճում սննդային միջավայրում, արտաքինմիջավայրումղժվարէ հայտնարերվում:

4. 5.

Հարուցիչըառաջացնումէ ծանր հիվանդություն,որի գաղտնի (ինկուբացիոն) շրջանը շատ կարճ է, մահաբերությունը՝ բարձր:

Առաջացնումէ այնպիսիհիվանդություն,որի դեմ ախտականխիչ ն բուժմանհայտնիմիջոցներչկան: Կենսաբանականզենքը հեշտ է պահպանվում,մանրէները իրենց ակտիվությունըուշ են կորցնում: Սրանք հեշտությամբ թափանցումեն ոչ հերմետիկկառույցներ ն վարակումայնտեղ գտնվող մարդկանցու կենդանիներին: Վարակված բոլոր օբյեկտներնու իրերը վարակմանօջախ են նան մարդկանցու կենդանիների համար: Արտաքին միջավայրում երկար ժամանակ պահպանումեն հատկությունները: կենսունակությունն ու կենսաբանական

Կիրառման միջոցները 1. Արկերի, հրթիռների, ավիացոնռումբերի, աէրոզոլայինփոշեցրիչների, հատուկ սարքավորումների միջոցով վարակիչ մանրէներն ու դրանց տոքսինները ցրում են օդի մեջ՝ առաջացնելով զանգվածայինվարակում: 2. Օդուժի միջոցով թշնամին տարածում է հիվանդությունների մանրէներ, որոնցով վարակվում են կրծողներն ու միջատները, զանազան առարկաները,որոնք էլ իրենց հերթին դառնում են վարակակիրն բնականաբար՝վտանգավոր շրջապաւրիհամար: 3. Կենսաբանական զենքը կիրառվում է նան դիվերսիոնճանապարհով. հատուկ հանձնարարականներով նշանակված մարդիկ վարակում են սննդի օբյեկտները, պահեստները,խմելու ջրի ամբարտակները, երկաթուղային ու ավտոմոբիլային կայանները, ն այլն: օդանավակայանները Կենսաբանականզենքի օգտագործումըկարող է որոշվել լաբորատոր հետազոտությունների օզնությամբ: Կենսաբանականզենքը կիրառվումէ փոշի, հեղուկ ու գազային (զոլորշի) վիճակում: Վտանգավորէ հատկապեսփոշի ն հեղուկ վիճակում գործադրվող զենքը. վարակվում են մեծ տարածություններ. վարակակիր են դառնում մեծաթիվ մարղիկ,օբյեկտներու կենդանիներ(գծպ. 9): Որպես կենսաբանականզենք կարող են օգտագործվել զանազան վարակիչ հիվանդությունների` ժանտախտի, սիբիրախտի, տուլարեմիայի,խոլերայի,ղեղին ն այլատեսակտենդի,ցանային ն

բծավոր տիֆերի, բնական ծաղկի ն այլ հիվանդություններիհարուցիչները: Բացի այդ կարող է կիրառվել բոտուլիզմի տոքսինը, որն առաջացնումէ ծանրթունավորումներ: Ժանտախտի հարուցիչը: Սառը ն խոնավ միջավայրում իր կենսունակությունըկարող է պահպանել բավականին ժամանակ. օրինակ,հողում՝2 ամիս,ջրում՝| ամիս, սննդի մեջ՝միքանիշաբաթ: Անկայուն են ջերմաստիճանի նկատմամբ5̀07 Շ-ի դեպքում ոչնչանում է 1 ժամվաընթացքում: Հիմնականումհիվանդանումեն կրծողները, իսկ վարակը տարածողները դրանց վրա գտնվող միջատներն են (լվերը): Հիվանդանումեն նան ընտանիկենդանիներիորոշ տեսակներ: Թշնամու կողմից այս զենքի կիրառելը հավանականէ պատերազմականպայմաններում,որովհետե հիվանդությանթաքնված շրջանը կարճ է, ընթանումէ ծանր ու արազ, մահացության տոկոսը շատ բարձր է:

Բուուլիզմ: Մանրէներնարտադրումեն չափազանցուժեղ տոռքն. քիմիական սին, ռրը դժվար է քայքայվումբարձրջերմաստիճանի ախտահանիչնյութերի ազդեցությունից:Պատերազմականպայմաններումթշնամին կարող է օգտազործելբոտուլիզմիմանրէները՝ դրանցարտադրած օդի, ջրի, սննդամթերքիմիջոցով: տոքսինները Սիբիրախտիհարուցիչըցուպիկնէ, որն արտաքինմիջավայրում սպորավորվումէ, իսկ ընկնելովօրզանիզմ՝ առաջացնումէ հիվան87

ղություն: Տարածողներն են արյունածուծ միջատներն ու վայրի կենդանիները: Մարդկանցու կենդանիներիվարակումտեղի է ունենում ախտահարված օդը շնչելու, լորձաթաղանթիու վնասված մաշկի վրա ընկնելու, վարակվածմթերքների ու ջրի օգտագործման,միջատների հետ շփվելու միջոցով, ինչպես նան լիցքավորվածզինամթերքի բեկորից վիրավորվելու, հիվանդ մարդկանց (կենդանիների)հետ անմիջականշփման հետնանքով:Հիվանդություններն արագորեն են փոխանցվումառողջներինն առաջացնումհամաճարակ:

խոցելիության Կենսաբանական

օջախ են համարվում այն բնակավայրերն օբյեկտները, որոնք ենթարկվել են վարակիչհիմանրէամիջոցներիանմիջականազդեվանդություններ տարածող ցությանը: Դրա սահմաններըորոշվում են կենսաբանական հետազորության տվյալների,շրջակա միջավայրի օբյեկտներինմուշների ուսումնասիրությունների ն. առաջացած վարակիչ հիլաբորատոր վանդությունների տարածման ուղիների հայտնաբերման հիման վրա: Օջախի տարածքըհսկվում է պահակախմրիկողմից, որն արգելում է մոււրքն ու ելքը, ինչպես նան ունեցվածքիարտահանումը: ու

Պայքարի միջոցները: Բնակչությանը կենսաբանական` զենքից պաշտպանելուհիմնականմիջոցներից են պատվաստաշիճուկային ղեղորայքները,հակաբիոտիկները,սուլֆանիլամիդային ն այլ դեղորայքային նյութերը, որոնք օգտագործվումեն վարակիչ հիվանղությունների հատուկ ն շտապ կանխարգելման համար, անհատականու կոլեկտիվպաշտպանության միջոցները: Կենսաբանական զենքի նշանների բացահայտման դեպքում անմիջապեսհագնում.են հակագազեր (ռեսպիրատորներ,ղդիմակներ, ինչպես նան մաշկի պաշտպանմանմիջոցներ) ն հայտարարում վարակիմասին: .:

Օջուխմում (աար վուլլմիջոցաշումների (լի մուր կում Կ կաղոսնւր իու)

Օբսերվացիա (դիտարկում ն զննում): Տուժած բնակչության բուժականուսումնասիրությունն է կենսաբանականխոցելիության օջախում, որը ներառում է մի շարք միջոցառումներ՝ ուղղված Ժա-

ու. մանակինհիվանդացածների հայտնաբերմանն մեկուսացմանը

կանխարգելման հականպատակով: համաճարակի Միաժամանակ

բիոտիկների օգնությամբ անց են կացվում հնարավոր հիվանդությունների շրապ կանխարգելում,կատարվումանհրաժեշտներարկումներ, անց են կացվում անձնական ու հասարակականհիգիենայի կանոններիխիստ իրականացում,հատկապեսսննդային կաու հասարակականվայրերում: Պահեստառույցահատվածներում ու մթերքն ջուրը օգտագործում են միմիայն հուսալի ախտահանումից հետո: Դիտարկումների ժամկետը որոշվում է տվյալ հիվանդության համար առավել ինկուբացիոն շրջանի տնողությամբ ն հաշվարկվում վերջին հիվանդի մեկուսացման ու խոցելիության օջախի ախտահարմանԺամկետիավարփտումից սկսած: Վտանգավոր վարակներիժ̀անտախտի, խոլերայի, բնական է հատուկ ծաղիկիհարուցիչներիկիրառմանդեպքում կարանպտին:

հաստատվու

ավելի խիստ մեկուսացնող-սահմանափակող միԿարանփտինն ջոցառումների համակարգ է, որն անց է կացվում խոցելիության օջախիցվաբակիչհիվանդություններիտարածմանկանխարգելման ն բուն օջախիվերացմաննպատակով: Օջախում անց է կացվում նան. սանիտարականմշակում՝լրիվ ն մասնակի: Լրիվ սանմշակում: Ախտահարվածբնակչությունը յուրաքանչյուրն իր տանը ենթարկվում է սանմշակման՝ օգտագործելովլվացող միջոցներ, ախտահարիչնյութեր, իսկ սպիտակեղենըեռացվում է: Լոզարան չունեցող քաղաքացիներըբուժաշխատողներիհսկողությամբ սանմշակումըկազմակերպվումեն մոտակաբաղնիքներում:

Մասնակի սանմշակում: Այս դեպքում մարմնի բաց մասերը լվացվում են մաքուր ջրով, օճառով (292 քլորամինով), բերանի խոռոչն ու քիթը ողողել մաքուր ջրով կամ սոդայով: Խիստ հսկողություն է սահմանվում խմելու ջրի ու սննդամթերքի վրա, ն մինչն սանէպիդկայանիեզրակացությունը չլինի, չի թույլատրվում դրանց օգտագործումը: Կենսաբանական զենքի օջախում բուժանձնակազմիհետ միասին աշխատումեն նան քաղպաշտպանությանմյուս ծառայությունները: Բոլոր աշխատանքներիպատասխանատվությունը ղրվում է քաղպաշտպանությանշտարիվրա:

ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ՋԵՆՔ

Քիմիական զենք են համարվում այն նյութերը, դրանց կիրառմանմիջոցները,որոնց խոցելիությանգործողությունըկատարն որոնք կիրառվում վում է թունավորող նյութերի օգտագործմամբ, են մարդկանց,կենդանիներին, ինչպես նան. բուսականու կենդա(ֆոտոտոքսիկատներ): նականաշխարհըոչնչացնելունպատակով ք

ժ)` էլ ՇՏ Տօ6ւԼ8

Պ12

ննա

Տ/ՇՕՃ ն

ար ի,

|լ ւ

Վո

Գծապատկեր

ֆանվին:

10.

Քիչոակոն

զենքի րարածման սւվիռռումբներ

Մարտական նպատակներով քիմիական միջոցների օգտագործմանառանձինվտրձեր են եղել դեռնս խոր հնադարում: Բայց Քիմիականզենք ստեղծվեց ն լայնորեն մարտականկիրառմանմեջ դրվեց միայն 242. դարի սկզբին, երբ քիմիական արդյունաբերությունը հասավ անհրաժեշտմակարդակի: Առաջին անգամ թունավոր նյութերը (քլոր, ֆոսգեն, իպրիտ ն այլն) մեծ ծավալովկիրառվել են առաջինհամաշխարհայինպատերազմի ժամանակ: Արտասահմանյանմամուլի տվյալներով՝ քիմիական զենքով ախտահարվածների գրանցվածընդհանուրթիվը կազմում էր մոտ 1300000 մարդ: 1936 թ. ֆաշիստականԻտալիանՀաբեշստանիդեմ պաւրերազմում իպրիտկիրառեց: 1937-1943 թթ. Ճապոնիանքիմիականզենք օգտագործեցՉինաստրանի դեմ պատերազմում: Քիմիական զենքի կիրառումը արգելվել է Ժննյան պայմանագրով (1925 թ.), որին միացել են մի շարք պետություններ,այղ թվում նան նախկինԽՍՀՄ-ը:

Վերջին տարիներին ռազմավարող մի շարք երկրներ շարունակում են մեծ ուշադրություն դարձնելքիմիականզենքի զարգացմանն ու կատարելազործմանը:Նյարդալուծանքային ազդեցություն ունեցող թունաքիմիկատներիարտադրության հետ մեկտեղ մեծ աշխատանքներեն տարվում հոգեբանաքիմիականայնպիսի թունաքիմիկատներիսինթեզմանն ու ուսումնասիրմանը,որոնք առաջացնում են հոգեկանիխիստ փոփոխությունն դրա հերնաքնով` աշխատունակության ն մարտունակության կորուստ: Դրանից բացի, քիմիական զենք օգտագործելու համար կատարվում են բուսական ու կենդանականծագում ունեցող բարձր թունավորությամբ բնական նյութերի հետազոպտություններ, ինչպես ն դրանց համանման նյութերի սինթեզներ: Թունավոր նյութերի օրգանիզմ ընկնելու ուղիները. ա) շնչառական օրգաններիմիջոցով (ինհալացիոն) բ) մաշկի ն լորձաթաղանթիմիջոցով(ռեզորբցիա) գ) ստամոքս-աղիքայինուղու միջոցով (ախտահարվածմթերքների, ջրի) Քիմիական զենքի մարտական հատկությունները. ա) բարձր թունավորողհատկությունորոքսիկականություն) բ) ոչ հերմետիկ շենքերի, շինությունների ն տեխնիկայի մեջ ներթափանցելուհատկություն գ) ներգործելուերկարատնություն դ) անմիջապեսհայտնաբերելուդժվարություն Թունավոր նյութերի առանձնահատկությունները 1. Կարճ ժամանակամիջոցում մարդկանցմեջ առաջացնում են զանգվածայինախտահարում՝սուր թունավորմանձնով: 2. Թունավորումներիցմահացությանտոկոսըշատ բարձր է: 3. Թույները թափանցում են ոչ հերմետիկ շենքերը, թունավորում շրջակա օդը ն ախտահարումայնտեղ գտնվող մարղկանց: 4. Երկար են պահում իրենց քիմիական հատկությունները արտաքինմիջավայրում: 5. Գտնվելով օդում կամ տեղանքում` երկար ժամանակ պահպանում են իրենց ախտահարող հատկությունները: ԹՆ-երը կարող են տարածվելքիմիական ռումբերի, աէրոզոլային գեներատորների, հրթիռների,հրետանայինն ռեակտիվային արկերի միջոցով:

ԹՆ-ի ազղեցության արդյունավետությունը կախված է օրգանիզմ մտնող թույնի հատկություններից,ինչպեսնան այնտեղ ընկ91

պայմաններից ն, վերջանելու ուղիներից. օդերնութաբրանական պես, օրգանիզմիվիճակից: Կոնցենրրացիան թունավոր նյութի այն քանակն է, որը ն է գտնվում է մեկ միավոր արտահայտվում 0.08 միավորներով (մգ/լ, մգ/մ",գ/մ"):Օրինակ՝ մգ/լ,այսինքն՝ օդում գտնվումէ 0.08 մզ. թունավոր նյութ: Սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիան(ՍԹԿ) թունավոր այն քանակն է, որի դեպքում մարդիկ ն. կենդանիներըչեն ախտահարվում: Մարտական կոնցենտրացիան թունավոր նյութի այն կոնցենտրացիան է, որը մարղկանց ն կենդանիների օրզանիզմում առաջացնում է թունավորմանէֆեկտ: Բացարձակ մահացու կոնցետրացիաննյութի այն նվազազույն քանակն է, որի ազղեցությունը որոշակի ժամանակահատվածում կենդանիօրգանիզմների10022-ովմահ է առաջացնում: Վարակման խտությունը թունավոր նյութի այն կսմմ կամ մշ է, որը զտնվում է տեղանքի ամ որնէ կա օբյեկտի մակերեսիվրա: Օրինակ. 16 գ/մ՛ նշանակում է 1մշ մակերեսի վրա 16 զ թունավոը նյութ: Թունավոր նյութերը դասակարգվում են ըստ հետնյալ չափանիշների՝ լ. ըստ մարդու օրգանիզմիվրա ունեցածազդեցության, 2. ըստ մարտականնպատակաուղղվածության, 3. ըստ տեղանքումթույների ունեցածկայունության: ԹՆ-երն ըստ մարդկանց վրա ունեցած ազդեցության բաժանվում են. 1. Նյարդա-լուծանքային(ֆոսֆոր-օրգանական)Ճ: (վի-իքս), զարին, զոման, տաբուն առաջացնում են նյարդային համակարզի գործունեությանխանգարում: 2. Մաշկա-թարախահարույց ազդեցության՝ իպրիտ,ազոտական իպրիտ, լուիզիտ. խոցում են մաշկայինծածկը՝առաջացնելով թարախապալարներ,խոցեր: Խոցում են նան տեսողական, շնչառականն ներքին օրզանները: 3. Հեղձուցիջ քլոր. ֆոսգեն, ղիֆոսեն. խոցում են թոքերը. բերում շնչառության խանգարմանկամ լրիվ ընդհատման: 4. Ընդհանուր թունավոր ազդեցությամբնյութեր՝կապտաթթու, քլորոցիան շմոլ գազ: ն 5. Գրզռող թունավոր նյութեր՝ դիֆենիլքլորարսին. նարսին ն ադամսիտ:

ծավալում

Ա1

նյութի

քանակությո

Աթ

Արցունքաբեր թունավոր նյութեր`քլորացետոֆենոն, բրոմբենզիլցիանիդ,քլորպիկրին,ՄԻ-ԷՄ: 7. Հոգեխանգարիչթունավոր նյութեր (պսիխոմիմետիկ)՝ (82) ԲԻ-ԶԵՏ դիէթիլամիղլիզերգինայինթթուներ: Ըստ մարտական նշանակության ԹՆ-երը բաժանվում են հետնյալ խմբերի. լ. Մահացու թունավորող նյութեր, որոնք նախատեսված են հակառակորդիկենդանի ուժը ոչնչացնելու համար (նյարդալուծանքային, մաշկա-թարախահարույց,ընդհանուր թունավոր, հեղձուցիչնյութեր): են 2. Նյութեր, որոնք ժամանակավորապեսշարքից հանում հակառակորդիկենդանիուժը (քիմիահոգեբանական): Ըստ տեղանքում ունեցած կայունության` ԹՆ-երը ստորաբաժանվում են հետնյալ խմբերի` լ. այուն, որոնք իրենց խոցելու հատկությունը պահպանում են մի շաբաթ մի քանի ժամից մինչն մի քանի օր, (ձմռանը): Դրանց թվին են պատկանում140 Շ-ից բարձր եռման ջերմաստիճանունեցող նյութերը (հպրիփ, լուիզիտ, Մշ. ն 6.

երբեմն՝

այլն):

Անկայուն, որոնք գազեր են կամ արագ գոլորշիացող հեղուկներ. խոցելու հատկությունը պահպանումեն մի քանի տասնյակ րոպե (ֆոսգեն, քլորոցիան): Գոյություն ունեն նան ա) ծխաստեղծԹՆ-եր, որոնք կիրառվում են աէրոզոլի տեսքով (ադամսիտ, ՇՏ ն այլն), հիմնականում համարվում են ոջ կայուն, սակայն որոշ տեսակներկարող են կիրառվել տեղանքի երկարատնվարակմանհամար (քլորացետոֆենոն), բ) բինարային թունավոր նյութեր (կրկնակի գործողություն): Առանձինտարողություններով երկու անվնասգազեր են (ջիստացբի ն վի-էքս), որոնց պայթմանժամանակխառեվելով՝ վում է ուժեղ նյարդալուծանքայինթունավոր գազ: Ներկայումս արցունքաբեր ն գրգռող ԹՆ-երը կիրառվում են ցույցերը ցրելու համար: Բայց բացառվածչէ ղրանց օզտազործումը Ր նան մարտականնպատակներով: Թունավոր նյութերի կայունությունը կախված է օդերնութաբանականպայմաններից,տեղանքի ռելիեֆից, օդի ջերմաստիճան ֆիզիկական հատկություններից: նից, այն նյութերիքիմիական 2.

Քիմիական խոցման օջախի բնոււթազիլմ: Քիմիականխոցմանօջախէ անվանվումայն տարածքը(այնտեւ գտնվող մարդկանց, կենդանիներին տարբեր կառույցների հեվ միասին), որը ենթարկվելէ քիմիականզենքի ազդեցությանը,կաւ վարակվածօդ որի վրա տարածվելեն խոցող կոնցենտրացիայով (Գծպ. 11): ամպեր, առաջացնելովզանգվածայինախտահարումներ

ուղղությունը. ԳԾապատկեր 11. Քիմիակուն խուցմուն օջախ:

Կախվածքիմիականզենքի օգտագործմանբնույթից՝վարակման զորում կարող են լինել մեկ կամ մի քանի քիմիական խոցման օջախներ: Վարակմանօջախի չափերն ու բնույթը կախված են քիմիականզենքի ծավալից,կիրառմանեղանակից, դրա տեսակից, օդերնութաբանականպայմաններից ն տեղանքի ռելիեֆից: Նրա մակերեսըկարող է ընդգրկել հարյուրավորթառակուսիկիլոմետը: ԹՆ-ով ախտահարումըկարող է տեղի ունենալ ոչ միայն կիրառման տեղում քամու ուղղությամբ, այլ նրա սահմաններիցդուրս (երբ թափանցում է ԹՆ-ի գոլորշին): ԹՆ-ի տեսակը որոշվում է քիմիական հետախուզությանսարքերով: Փաստացիտվյալների բացակայության դեպքում հնարավորտեսակը որոշում են՝ հիմնվելով դրանց կիրառմանմիջոցներին եղանակներիվրա: Հարվածող զենքի կիրառման ղեպքում պետք է ենթադրել զարինի, ավիացիոնդուրս թափվողսարքերիժամանակ՝ Մ-ի, ծխացող 82 կամՇՏ-ի առկայություն: ավիացիոնկասետներիժամանակ՝ Քիմիական զինամթերքներիաէրոզոլային կամ գոլորշագազային ամպերըկոչվումեն փուղոակամրած օղի աշաջնային ամպեր: Վարակվածտեղանքում ԹՆ-ի գոլորշիացմանհետնանքովառաջացած ամպերը կոչվում են վարակված օղի երկրորդային

մորերւ:

Վազոակված օյի ամալերի փուրածման իռսրություն ասելով հասկանումենք քիմիականզենքի կիրառմանտեղանքի՝ հողմակողմ սահմանից հեռավորությունը, որտեղ առանց պաշտպանական միջոցներիմարղիկկարող են խոցվել: Առաջնային ն երկրորդային ամպերի տարածումը կախված է քամու առկայությունիցու արագությունից,ինչպեսնան մթնոլորտի երկրամերճշերտիվիճակից: Իպրիտի ն զարինի կիրառման ժամանականմիջականորենվարակված տեղանքում, ինչպես նան վարակված օդի ամպերի տարածման ճանապարհինանհոսք ջրի վարակումը պահպանվումէ մի քանի ժամից մինչն մի քանի օր, Մ-ի դեպքում՝մի քանի շաբաթ: Իսկ հոսող ջրի վարակվածությունը արագ փոքրանումէ, ն 1 ժամ անց քիմիական զենքի կիրառմանշրջանում այն չի գերազանցում թույլատրելի սահմանը (ափաբաժինը): Իզոթերմիկ պայմաններում նախնական ամպի տարածման դեպքում բաց աղբյուրները զարինով կարող.են վարակվել մոտավորապես12 կմ, իսկ Մ.-ով՝ 5 կմ տարածությանվրա: Փրկարար աշխատանքներկատարելիս քաղպաշտպանության անձնակազմըպետք է օգտագործիշնչառական օրգանների պահպանման անհատական միջոցներհ̀ակագազ, իսկ ֆոսֆոր-օրգանական ԹՆ-ի հնարավորօգտագործմանդեպքում՝հատուկ պաշտպանականհազուստ: Բնակչության ընդհանուր ն սանիտարականկորստի քանակը, դրանց կառուցվածքըշատ մեծ չափովտատանվումէ նե կախվածէ ԹՆ-ի տեսակիցու կիրառմանեղանակից,բնակչությանանհատական ն կոլեկտիվպաշտպանությանմիջոցներով ապահովվածլինելուց, տեղանքի ռելիեֆից, կանխարզելման բնույթից, օդերնութաբանական պայմաններից, ցույց տրված օգնությունից, առաջին բժշկական օզնությունը բնակչության կողմից յուրացված լինելու աստիճանից,քաղպաշտպանությանկազմավորումներիպափրաստականությունից: 1972 թ. Միացիալ ազգերի կազմակերպությանպայմանագրով արգելվում է քիմիական ն կենսաբանականզենքերի արտադրությունը, պաշարներիկուտակումը:Որոշում է ընդունվել նան դրանց ոչնչացմանվերաբերյալ: «Քիմիական զենքի օջախում» բնակչությունը պարտավորէ. լ. Լվանալ աչքերը ն հազնել պաշտպանականմիջոցներ (հակազազ,պաշտպանողական հազուստ ն այլն): 2. Մաշկի վրայից հեռացնել բոլոր թունավոր նյութերի կաթիլները:

ցուցաբերել օգնություն, Գիտակցությունը կռորցրածներին է հետագամուտքը օրգաԹՆ-ի հազցնել հակազազ, որը կանխում ներարկել անդիտոտ (հակաթույն): նիզմ: Ախտահարվածներին անտիդուտպետքէ տալ հաբերով: Թեթն ախտահարվածներին 4. Վարակվածօջախից ախտահարվածներին հնարավորէ ։տա(եթե վնասված չեն ճարահանել ավտոմոբիլայինտրանսպորտով նապարհներն ու ավտոխճուղին) այն տեղից, որտեղ նրանք հայտնաբերվել են ն որտեղ նրանց ցույց է տրվել առաջին բուժօգնությունը: 5. Հնարավորության կադեպքում թաքնվել համապատասխան տարածքից: հեռանալ վարակված կամ ցարաններում 6. Վարակված տարածքիցհեռանալուց հետո կատարելսանիտարականմշակումք̀լորակիրի (ՀՒ/ոՕ.)-ի, սոդայի, բորաթթվի ն. այլ լուծույթներով: 7. Կատարել դեգազացիա: Վարակված տեղանքից ն տարբեր առարկաներից,այդ թվում՝հագուստից ն կոշիկներից ԹՆ-երն հեռացնելու ն վնասազերծելու միջոցառումներըկոչվում են գազազերծում (դեգազացիա): Գազազերծմանեղանակներնեն. մեխանիկական ֆիզիկական քիմիական ն Մեխանիկական եղանակ: Վարակված շերտը, ճյունը, ծեփը այլն հեռացնել,փոքրարժեքվարակվածառարկաները՝ ոչնչացնել: Ֆիզիկական եղանակ: ԹՆ-երը լուծույթներով (կերոսին,բենզին ն այլն) հեռացնել կամ վարակված իրերն ու առարկաներըմշակել հատուկ խցիկներում տաք օդով, գոլորշիով: -Քիմիական եղանակ: Օգտագործվումեն որոշ քիմիական թեր՝ԹՆ-երի վրա ազդելու, դրանքանվնաս դարձնելունպատակով: Այդպիսինյութերը կոչվում են դեգազատորներ: Տեղանքի գազազերծմանհամար կիրառումեն հատուկ սարքեր. ԾԽՈՂ, ԲՇՒԼՇ՝պայուսակային գազազերծման նայլն: 1. Բնակչության կոլեկտիվ պաշտպանմանմիջոցների կազմակերպումը: 2. Բնակչության տեդափոխում խոշոր քաղաքներից մերձքաղաքային տարածք. հատկապես ԹՆ-երով ախտահարվածներին (նյարդա-լուծանքայինազդեցությամբ): 3. Քիմիական թունավորումների ժամանակօգտագործվումեն անհատական,հակաքիմիականփաթեթ (ԵԱԼՈԱ-8),որն օգտագործ3.

նյու-

վում է մաշկի, հագուստի ն կոշիկների՝հեղուկ-կաթիլային թունավոր նյութից վարակազերծելուհամար: 4. «Քիմիական տագնապ»ազդանշանըտրվում է թունավորումների հայտնաբերմանկամ վտանգիդեպքում (կապի, հեռուստան զանազանայլ միջոցներով): տեսության, բարձրախոսների

ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ԻՐԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԳՆԱՊԱՏՈՒՄԸ

Քիմիական իրադրություն կարող է ստեղծվել. 1. Խոշոր արտադրականվթարներիժամանակ,որի պատճառով կարող'են տեղիունենալ ուժեղ ներազդողթունավոր նյութերի արտանետումներ: 2. Հակառակորդի կողմիցքիմիականզենք օգտագործելուդեպքում: Այն քիմիական թունավոր նյութերը, որոնք նախատեսվածեն արտադրատնտեսական նպատակներովն օժտված են թունավորելու հատկությամբ՝ առաջ բերելով մարդկանց ու կենդանիների զանգվածայինվնասում, ընդունվածէ անվանել ուժեղ ներազդող թունավոր նյութեր (ՈՒՆԹՆ): Այդ նյութերի արտահոսքը,որպես կանոն, տեղի է ունենում արտադրության,երկաթգծի, խողովակաշարի ն այլ վթարների հետնանքով: ՈւԹՆ-եր ունեցող օբյեկտներիավերման ժամանակ քիմիական իրավիճակիգնահատումըպետքէ իրականացվիինչպես ժամանակին` դրանցից պաշտպանվելու պլանների մշակման ժամանակ, այնպես էլ վթարի առաջացմանշրջանում: Պլանի մշակման ժամանակ քիմիական իրավիճակի գնահատման հիմքում պետք է դրվեն տվյալներ՝ օբյեկտում առկա ՈւՆԹՆ-ի ամբողջ պաշարների՝ դեպի մթոնոլորր արտանետումներիվերաբերյալ (բավարարօդերնութաբանական պայմաններիդեպքում): իրավիճակիգնահատումըներառումէ. «Քիմիական ախտահարվածօջախներիսահմաններիչափերի ն ընդգրկմանգոտիներիմակերեսիորոշումը: 2. ԱրտանետվածԹՆ-ի իրականքանակը: 3. Վարակվածօդը մինչն որոշակիսահմանիմոտենալուԺամանակի ն ՈւՆԹՆ-ի ազդեցությանժամանակիորոշումը: 4. Օդերնութաբանական պայմանները: 5. ԹՆ-ի կոնցենտրացիան, տեսակնու քանակը: 6. Օդի ուղղահայաց հոսքը (ինվերսիա, իզոթերմիա, կոնվեկցիա):

Քիմիական .

Բանվորների,ծառայողների,բնակչության,ինչպես նան կազաստիճանը: մավորումներիպաշտպանության 8. Հնարավորկորուստներիչափը: Քիմիական իրավիճակիգնահատմանհիմանվրա տեղեկացվում է բնակչությանը, արվում են եզրակացություններ արտադրական ինչպես նան կազմավորումանձնակազմի, աշխատավորության, մարդկանց ների վիճակի վերաբերյալ ն միջոցներ ձեռնարկվում` հեպաշտպանության, ինչպես նան քիմիական տնանքներըվերացնելուառնչությամբ: 7.

ախտահարմ

ՃԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆ

(5ոշէբ, ՔՃԶՄ)

ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ՍԱՐՔԵՐ

քիմիականհետախուզությանզորայինսարք: քիմիականհետախուզությանսարք: 1114Ք կիսաավտոմատքիմիական հետախուզության սարք. է՝ նպատակն հայտնաբերելն որոշել քիմիականթունավոր նյութերը տեղանքում,տեխնիկայիվրա, սննղամթերքումն այլն: Աշխատանքի սկզբունքը ինդիկատորային խողովակներիգույնը փոխելն է, երբ նրանցվրա ազդում են քիմիականթունավոր նյութերը: 81124Ք824.

Նկար ՔՀՋՍ-ն 1.

18.

(ՑԼՇՀՔ)

Քիմիականհետախուզություն սարք: -

է 2,3 կգ: Բաղկացած կշռում Է՝

Ձնավոր մետաղյաիրանից:

Ներծծող գլանային պոմպից. ունի անցք՝ ինդիկատորա խողովակները տեղադրելու համար, մյուս ծայրումե̀րկու անցք՝ ասեղներով,ներքինսրվակներըբացելու համար: 3. Գլխադիրից.օգտագործվումէ ծխի, փոշու ժամանակն հոսուն նյութերում թունավորնյութերը որոշելու համար: 4. Քիմիական ջեռակից՝ ռեակտիվ որն օգտաէ իպրիտիորոշելու ժամանակԻ15: Ը--ից ցածր, մյուսների | համար՝0Շ-ից ցածրպայմաններում: 5. Պոլիէթիլենային կափարիչներից` անցքերով, նմուշը տեղահամար: դրելու 6. Հակածխային-հակափոշային զտիչներից: 7. Ինդիկատորային խողովակներիհամալիրներից: 8.Էլեկրրալապտերից: 9. Բահիկից,նմուշը վերցնելուհամար: 2.

փամփուշտներով,

գործվում

Աշխաարանքը Զարին, գոման ն Մ, գազերը որոշելու համար վերցնում ենք

մեկ ինդիկատորայինխողովակ կարմիր գծով ն կետով, փակում ծայրերը: Բացում ենք վերին սրվակը, թափահարում ն տեղադրում պոմպի մեջ, որից հետո տարուբերում ենք 5-6 անզամ, բացում ներքին սրվակը ն կրկնում նույն գործողությունը: Եթե կարմրումէ, նշանակում է կա գարին,զոման կամ Մ», գազեր: 2. Իպրիտի առկայությունըորոշելու համար վերցնում ենք մեկ ինդիկատորայինխողովակ՝դեղին գծով, կտրում ծայրերը, տեղադրում պոմպիմեջ ն տարուբերում 50-60 անգամ,որից հետո համեմատում ենք էտալոնի հետ. եթե կարմրում է, նշանակում է կա իպրիտկամլուիզիտ: 3. Կապտաթթուն որոշելու համար վերցնում ենք մեկ ինդիկափորայինխողովակերեք կանաչ գծով, փակում ծայրերը, թացացնում սրվակը,տեղադրումպոմպիմեջ ն տարուբերում 10-15 անգամ, որից հետո համեմատումենք էտալոնիհետ, եթե կարմրում է՝ կա քլորցիան կամ կապտաթթու,եթե կապտումէ՝ ֆոսգեն կամ դիֆոսգեն:

ՍՄուբքթերի խնամքի Դոզիմետրականսարքերըպահվումեն սենյակներում, որտեղ ջերմաստիճանըպեւրք էլինի 10-25:Ը, հարաբերականխո50-6596: Դրանք տեղավորվումեն պահարաններում: նավությունը՝ 10 օրից ավելի պահելու դեպքում աղբյուրը հանվում է ն սնման պահվումառանձինմութ տեղում չ 5: Շ:

գիափուկ

Չի կարելի սարքերը երկար ժամանակպահել արնի, ձյան կամ անձրնի տակ, պետք է դրանք պաշտպանել ցեխից, փոշուց, հարվածներից:Մեքենաներովտեղափոխելուժամանակչի կարելի դնել թափքիհատակին:Չի կարելիբացել ռադիոակտիվ աղբյուրը ն է ձեռք տալ: Ներս բերելիս անմիջապեսհարկավոր դրանք մաքուր լաթովսրբել ն դնելիրենց հատկացվածտեղը:

ՄԱՍՆ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԵՐՐՈՐԴ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԵՎ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

Արտակարգիրավիճակներումբնակչությանպաշտպանության միջոցառումներըբաժանվում են երկու խմբի՝կանխարգելիչն հիմնական: Բնակչության պաշտպանությանհամակարզում ընդգրկվում են մարպետականկառավարմանն տեղական ինքնակառավարման մինները,ձեռնարկությունները,կազմակերպությունները:

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Կանխարգելիչ միջոցառումներն են՝

ա) բնակավայրերի,գործառնականայլ տարածքների գլխավոր հատակագծերումն մանրամասն հատակագծման նախագծերում՝

վտանգներկայացնողձեռնարկություններիու արտադրությունների նպատակահարմարտեղաբաշխումը` բնակչության պաշտպանության տեսանկյունից, բ) շենքերի, շինությունների, ինժեներական ցանցերի, հիդրոտեխնիկականկառույցների, րրանսպորտային հաղորդակցության ուղիների ն մայրուղիների շինարարությունը՝ անվտանգության ն հուսալիությանանհրաժեշտմակարդակներով, գ) վտանգավոր օբյեկտների անվթար գործունեության ապահովումը, դ) շրջակա բնական միջավայրի, տարածքների ն. օբյեկտների ճառագայթային քիմիական ու մանրէաբանականվարակվածության դիտարկմանն հսկողությանկազմակերպումը, ե) գյուղարնտեսական գործունեության կայունության ապահովումը: 2.

Հիմնական միջոցառումները

Արտակարզ իրավիճակներում բնակչության պաշտպանության հիմնական միջոցառումներնեն՝ ա) արտակարգիրավիճակներիսպառնալիքիկամ առաջացման մասինպետականմարմիններինն բնակչությանն իրազեկումը, բ) աղետի գոտում բնակչությանպատսպարման,տարահանման ն անհատականպաշտպանությանմիջոցներովապահովմանկազմակերպումնու իրականացումը,

գ) շրջակա բնական միջավայրի,ջրի, սննդամթերքի վիճակի ն վարակվածությանդիտարկումը,զննումն ու հսկողությունը, դ) ճառագայթային, քիմիականու մանրէաբանականնյութերից բնակչությանպաշտպանությունը, ե) աղետի գոտում փրկարարականն այլ անհետաձգելիվթարային վերականգնողական աշխանքներիկատարումը, զ) աղետի գուրում հասարակական կարգի, ինչպես նան պաշտպանականնշանակության, բնակչության կենսագործունեությունն ապահովող ն այլ կարնորագույնօբյեկտներիպահպանությանուժեղացումը, է) աղետի գոտում բնակչության կենսաապահովման միջոցառումներիիրականացումը, ը) աղետի գոտում քաղաքացիների,տրանսպորտայինմիջոցների տեղաշարժման,բեռների ներմուծման ն. արտահանմանկանոնակարգումը, թ) պետական մարմինների գույքի, նյութատեխնիկականպաշարների, տրանսպորտայինն այլ միջոցների նպատակայինհավաքումնու օգտագործումը, Ժժ)անհրաժեշտության դեպքում աղետի գոտում ոչ պետական սեփականություն համարվող գույքի տիրապետումըն օգտագործումը հերագա համարժեքփոխհատուցմամբ, ժա) փրկարարական աշխատանքներիկազմակերպմանն իրականացման համար կապի հանրապետական,գերատեսչականու տեղականցանցերիառաջնահերթօզտագործումը, ժբ) աղետի գոտում կարանտինայինն. այլ սանիտարահակամիջոցառումներիիրականացումը, համաճարակային ժգ) գյուղատնտեսականմշակաբույսերի,կենդանիներիպաշտպանությունը, ժդ) աղետի գոտում արտակարգիրավիճակներիհետնանքով պատճառվածվնասիգնահատումը, ժե) բնակչությանբժշկականսպասարկմանիրականացումը, ապահովման աշխատանքժզ) բնակչությանպաշտպանության ների կատարման նպատակով աշխատունակքաղաքացիների (նրանց համաձայնությամբ)ներգրավումնարտակարզիրավիճակըսփ մասնագիների հեւտնանքներըվերացնելու գործընթացին` տականն. անհատականհատկանիշների: Սույն հոդվածով նախատեսվածմիջոցառումներիրականացդեպքում,ՀայաստանիՀաննելու նպատակով,անհրաժեշտության աղետիգոտում կարող է ստեղրապետությանԿառավարությունն մարմիններ: հափտուկ ծել կառավարման

Բնակչության

պաշտպանության սկզբունքներն

ու

ձները ԲնակչուԲնակչության պաշտպանության է հանրապետությանամթյան պաշտպանություննիրականացվում ու իրականացվումէ տարբողջ տարածքում:Այն կազմակերպվում ըստ տարիքային,բնատարածքային,ռազմավարական, բերակված՝ ՀայաստանիՀանրապետնտեսականառանձնահատկությունների՝ տությանօրենսդրությամբսահմանվածկարգով: Բնակչության պաշտպանությանսկզբունքներն են՝ ա) մարդկանց կյանքի ն առողջության զերա. կայությունը, բ) արտակարգիրավիճակներում բնակչության թյան հարցերի հրապարակայնությունը, գ) արտակարգ իրավիճակների հետնանքների նվազեցմանը, ինչպես նան այդ հետնանքներիցբնակչության պաշտպանության համակարգիբոլոր մակարդակների բնականոն գործունեության ապահովմանկազմակերպմանը համալիրմոտեցում ցուցաբերելը, դ) տեխնածինվթարների, աղետների առաջացումը բացառելու նպատակովմիայն ստուգված ն տեխնիկականանվտանգությունն ապահովողփորձարկվածմիջոցառումներիիրականացումը: Բնակչության պաշտպանության ձննրն են` տարահանումը, պատսպարումըն անհատականպաշտպանությունը:

սկզբունքները:

ապահովման պաշտպա

Բնակչության ալսախասխումմը: Վտանգավոր տարածքից է Հայաստանի բնակչության տարահանման կարգը սահմանում

Հանրապետության Կառավարությունը:

Ելնելով անհրաժեշտությունից՝ բնակչությունըվտանգավորտարածքից կարող է տարահանվելհետիոտն՝կազմակերպված շարասյուներով: Տարահանումըն տարահանվողբնակչությանընդունումն ու տեղաբաշխումնիրականացնումեն պետականկառավարման քային ն տեղականինքնակառավարման մարմինները: Բնակչության տրաոովարոււմն իրականացվումէ վերգետնյա, ստորգետնյա հատուկ շինություններում (ապաստարաններ,թաքըստոցներ,մետրոպոլիտեն)ն բնակելիֆոնղի տարածքներում: Պատսպարումնիրականացվումէ՝ պաշտպանությանմասին տեղեկացման համապատասխան ազդանշաններով:Ժամանակամիջոցը որոշում է Հայաստանի Հանրապետության Կառավարության լիազորածմարմինը (այսուհետն՝լիազորված իրականացմարմին), նում են պետականկառավարմանն, տեղական ինքնակառավար:

տարա

մարմինները,ձեռնարկությունները,հիմնարկները,կազմակերպությունները: Ճանխազական պաշվավամաւթյունը մարդԲնակչության կանց շնչառականօրզանները ն մաշկը պաշտպանում է թունավոր գոլորշիների կաթիլներից, աերոզոլներիներգործությունից, ճառագայթային փոշիներից, ախտահարույց մանրէներից ն թունավոր նյութերի ազդեցությունից: Անհատականպաշտպանությանմիջոցներովապահովումնիրականացնում են պետականկառավարմանն տեղական ինքնակառավարման մարմինները, ձեռնարկությունները,հիմնարկները, ման

կազմակերպությունները:

Բնակչություն գրարահանման, սրավուպարման ն անհաալվան պաշվովանոււթյան կազմակերպումն իրականացնում են պետական կառավարման ն տեղական ինքնակառավարման ձեռոնարկությունները, հիմնարկները,կազմակերպումարմինները, սահթյունները՝Հայաստանի մանած կարգով:

Կառավարությ Իանրապետության

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ

ԱՐՄԱՆ

ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ,

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ,

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՊԻՄՆԱՐԿՆԵՐԻ,

ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ

ՀայաստանիՀանրապետության Կառավարության իրավասությունը

Կառավարությունը՝ Հայաստանի Հանրապեւրության

ա) ղեկավարումէ բնակչությանպաշտպանություննարտակարգ

իրավիճակներում,

բ) հաստատում է արտակարգիրավիճակներիհետնանքների նվազեցման ու վերացման, բնակչության պաշտպանության ծրագրերը ն վերահսկումղրանց կատարումը, գ) սահմանում է արտակարգիրավիճակներիառաջացմանհնարավոր պատճառհամարվող.օբյեկտների, առարկաներիու զործընթացների, նախագծերին լուծումների փորձաքննություն:իրականացնելուկարգը, ու դ) ապահովում է բնակչությանն տեղեկատվությունն արտակարգիրավիճակներում,

պետական

ազղարարումն

ղրա տարածքը, ինչպես նան կազմակերպումէ այղ տարածքին առավելագույնօզնություն ն նյութականպաշարներտրամադրելուաշխատանքները, զ) հաստատումէ արտակարգիրավիճակներիհետնանքովբնակչությանը պատճառվածվնասի գնահատմանն փոխհատուցման կարգը՝ վեցամյաժամկետում, է) իրականացնում է բնակչության պաշտպանության բնագավառի վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանվածայլ լիազորություններ:

ե) հայտարարում է աղետի գոտի ն սահմանում

Լիազորված մարմնի իրավասությունը Լիազորվածմարմինը՝ ա) մշակում է արտակարգիրավիճակներիհետնանքներիկանխման, դրանց հնարավոր հետնանքների նվազեցման ն. վերացման, բնակչության պաշտպանության ծրագրեր ն տպահովում դրանց կատարումը, բ) ստեղծում ն կուտակում է արտակարգ իրավիճակներում տուժածներինօգնություն ցուցաբերելու նպատակովֆինանսական, պարենային, բժշկական ն նյութական այլ պաշարներ,ֆոնդեր ն ապահովումդրանց նպատակային օգտագործումը, գ) կազմակերպումէ արտակարգիրավիճակների առաջացման հնարավոր պատճառ համարվող օբյեկտների,առարկաների,զործընթացների, նախագծերին. լուծումների պետականփորձաքննությունը, դ) կազմակերպումէ փրկարարներիատեստավորմանաշխատանքները ն բնակչության ուսուցումը`արտակարգ իրավիճակներում նրանց պաշտպանությանհիմնահարցերով, ե) համակարգումն վերահսկում է հանրապետական գործադիր, պետական կառավարման,տարածքային ն տեղականինքնակառավարման մարմինների, ձեռնարկությունների, հիմնարկների, կազմակերպություններիգործունեությունը բնակչության պաշտպանությանբնագավառում, զ) կազմակերպում է արտակարգ իրավիճակներումբնակչությանն ազդարարումնու տեղեկատվությունը, է) իրականացնում է բնակչության պաշտպանության ընագավառի վերաբերյալ Հայաստանի օրենսդրուՀանրապետության թյամբ սահմանված այլ լիազորություններ:

Հանրապեվաական գործաղիր մարմինների Հանրապետական գործաղիրմարմինները՝

իրավասությու

կազմակերպում են իրենց համակարգի աշխատողների պաշտպանություննարտակարգիրավիճակներում, բ) կազմակերպումեն ենթակա ձեռնարկությունների, հիմնարկների ն կազմակերպությունների գործունեությունն արտակարգ իրավիճակներում, գ) իրենց լիազորությունների սահմաններում ապահովում են բնակչության պաշտպանությունը, դ) իրականացնումեն բնակչության պաշտպանությանբնագավառի վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբ սահմանվածայլ լիազորություններ: ա)

Պետական կառավարմանփարածքայինմարմինների իրավասությունը Պետական կառավարմանտարածքային մարմինները՝ ա) կազմակերպում:են մարզի բնակչությանպաշտպանությունն արտակարգիրավիճակներում, բ) կազմակերպում են մարզի տարածքում արտակարգ իրավիճակների կանխման, դրանց հնարավոր հետնանքների նվազեցման ու վերացմանծրագրերի մշակումը ն համակարգում այդ ծրագրերովնախատեսվածաշխատանքները, զ) մասնակցում են պետական համապատասխանծրագրերով նախատեսված արտակարգ իրավիճակների կանխման, դրանց հնարավոր հետնանքների նվազեցման ն վերացման, ինչպես նան օպերատիվբնույթի միջոցառումներիիրականացմանը, դ) տեղական ինքնակառավարմանմարմիններին ն բնակչությանը ներգրավում են արտակարգ իրավիճակների կանխման, դրանց հնարավոր հետնանքների նվազեցման ն վերացման աշխատանքներին, եչ ներքին գործերի ն ազզային բնազավառների հանրապետականզործաղիր մարմիններիտարածքայինծառայություններին տալիս են հանձնարարություններբնակչության ն կարանտինային հապաշտպանության,հակահամաճարակային վերաբերյալ, տուկ միջոցառումներիկազմակերպման զ) հանրապետական գործաղիր մարմինների տարածքային արտակարգ ծառայություններին տալիս են հանձնարարականներ՝ իրավիճակներիկանխման,ղրանց հնարավորհետնանքների նվազեցմանն վերացման,բնակչությանպաշտպանությանվերաբերյալ, է) պատասխանատուեն մարզի տարածքում բնակչության պաշտպանություննապահովելուհամար,

անվտանգությա

բնագաը) իրականացնումեն բնակչության պաշտպանության վառի վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության թյամբ սահմանվածայլ լիազորություններ:

օրենսդր

մարմինների Տեղական ինքնակառավարման իրավասությունը մարմինները՝ Տեղականինքնակառավարման ա) կազմակերպումեն համայնքի բնակչության պաշտպանությունն արտակարգիրավիճակներում, միջոբ) իրականացնումեն վթարային ն. վերականգնողական ցառումներ՝ արտակարգիրավիճակներումհամայնքային ենթակայության կենսաապահովման օբյեկտներիանխափան ապահովելուհամար, գ) կազմակերպում են փրկարարական աշխատանքներ համայնքի տարածքում, դ) իրականացնումեն արտակարգիրավիճակներիկանխմանն հնարավոր հետնանքներինվազեցմանմիջոցառումներ համայնքի տարածքում, ե) իրականացնումեն համայնքի բնակչության արտակարգիրավիճակներում, զ) իրականացնումեն բնակչության բնագավառի վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբ սահմանվածայլ լիազորություններ:

աշխատան

ազդար

պաշտպանությա

Ձեռնարկությունների, հիմնարկների ն կազմակերպություններիիրավասությունը Ձեռնարկությունները,հիմնարկներըն կազմակերպություններն արտակարգիրավիճակներում՝ իրականացնում են իրենց աշխատողների պաշտպանու-

թյունը,

աշխաղրա

ն անհետաձգելի բ) աջակցում են փրկարարական

ների իրականացմանըԱ ստեղծում անհրաժեշտուժեր` համապատասխանաշխատանքներ կատարելուհամար:

ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐԻ

ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ՈՒ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

ՀայաստանիՀանրապետությանքաղաքացիների պարփտականությունները Հայաստանի Հանրապետության յուրաքանչյուր քաղաքացի պարտավորէ մասնակցելարտակարգիրավիճակներիհետնանքներից բնակչության պաշտպանությանմիջոցառումներիիրականացմանը՝ՀայաստանիՀանրապետությանօրենսդրությամբ սահմանված կարգով:

Հայասրանի Հանրապետությանքաղաքացիների

իրավունքները ՀայաստանիՀանրապեպությանյուրաքանչյուր քաղաքացի,Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությամբսահմանվածկարգով, իրավունք ունի սրանալ արտակարգիրավիճակներիհետնանքով իր կրած վնասների փոխհատուցում, ինչպես նան ճշգրիտ տեղեկություն արտակարգ իրավիճակների, դրանց առաջացման աստիճանիմասին: վտանգին իր պաշտպանվածության Արտակարգիրավիճակներումքադաքացիներիսեփականության տիրապետումըն ժամանակավորօգտագործումը հասարակության ն պետության կարիքներիհամար կարող է կատարվել հերագա համարժեքփոխհատուցմամբ(միայն կյանքի փրկության ն. առողջության հեր կապված փրկարարականաշխատանքներինպատակահարմար իրականացմանհամար)Հ̀այաստանիՀանրապետության Կառավարությանսահմանած կարգով:

ՔՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՆՅՈՒԹԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ԱՊԱՊՈՎՈՒՄԸ

Նյութատեխնիկականապահովման ն ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրները Հանրապետականգործադիր, պետական կառավարման տարածքայինն տեղականինքնակառավարմանմարմիններըձեռնարկությունների, հիմնարկների, կազմակերպությունների, բնակչության պաշտպանությանմիջոցառումներիիրականացմաննյութատեխնիկական ապահովումըն. ֆինանսավորումնիրականացնում հաեն Հայաստանի Հանրապետությանպետական բյուջեի ու մայնքների բյուջեներիմիջոցների հաշվին:

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ԺԱՄԱՆԱԿ

Բնակչության պաշտպանությունըպատերազմիժամանակ ընպաշտպանություն: դունվածէ անվանելքաղաքացիական Քաղաքացիական պաշտպանություն` միջոցառումներիհամակարզ՝ուղղված բնակչության ն նյութական արժեքների պաշտպաՀայասնությանը կամ պաշտպանության նախապատրաստմանը տանիՀանրապետությանվրա զինվածհարձակման,դրա անմիջական վտանգի առկայության կամ ՀայաստանիՀանրապետության Ազգայինժողովի կողմից պատերազմհայտարարվելուդեպքում: Քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումները բաժանն հիմնականմիջոցառումների: վում են նախապատրաստական Քաղաքացիական պաշտպանությաննախապատրաստական միջոցառումները ա) քաղաքացիական պաշտպանության ուժերի ստեղծումը, պատրաստումըն մշրական պատրաստվածության ապահովումը, բ) քաղաքացիականպաշտպանության տեսանկյունիցբ̀նակավայրերի, գործառնական այլ տարածքներիգլխավոր հատակագծերում ն մանրամասն հատակագծմաննախազծերում հատուկ, կարնորագույն նշանակության օբյեկտներիգործունեության կայունության ապահովումըն նպատակահարմար տեղաբաշխումը, գ) շենքերի, շինությունների, ինժեներական ցանցերի, հիդրոտեխնիկականկառույցների, տրանսպորտայինհաղորդակցության ուղիների ն մայրուղիների շինարարության անվտանգության ու հուսալիության ապւսհովումը.վտանգավորօբյեկտներիանվտանգ գործունեության ապահովումը, դ) կառավարման,կապի ու համակարգերիհիմնումը ն դրանցբնականոնգործունեության ապահովումը, ե) պետական, պետականկառավարմանն. տեղական ՛ինքնակառավարման մարմինների (այսուհետնկ̀առավարման մարմիններ) ու կազմակերպություններիպատրաստումըն բնակչության ուսուցումը, զ) ճառագայթային,քիմիականու մանրէաբանականիրավիճակի մշտականհսկողությանհամակարգիստեղծումնն գործունեության

ազդարարման

ապահովումը, ն բնակչության է) կառավարման մարմինների իրազեկման ապահովմանհամակարգիհիմնումը.

ը պաշտպանական

ր ումը,

կառույցների շինարարությունը ն պահպա-

թ) անհատականպաշտպանության միջոցների ու քաղաքացիական պաշտպանության նպատակով այլ գույքի անհրաժեշտ պաշարներիկուտակումը ն պահպանումը, ժ) սննդամթերքի, բժշկական ու նյութատեխնիկականանհրաժեշտպաշարներիստեղծումն ու պահպանումը, ժա) քաղաքացիականպաշտպանությանպլաններիմշակումը: Նշված միջոցառումներն իրականացվում են Հայաստանի Կառավարությանսահմանած կարգով: Հանրապետության

Քադաքացիականպաշտպանության հիմնական միջոցառումները ա) կառավարմանմարմիններին բնակչությանազդարարումը, ն տեղաբաշխումը, բ) տարահանումը գ) պատսպարումը, դ) անհատական պաշտպանությանմիջոցներով բնակչության ապահովումը ե) քողարկումը, աշխատանքներիիրականացումը, զ) փրկարարական է) բժշկականապահովումը, ը) հակահրդեհայինապահովումը, թ) վրանգավոր տարածքներիբացահայտումը,վնասազերծումն ու վարակազերծումըճառագայթային, քիմիական ն մանրէաբանականմիջոցներից, ապահովումը, ժ) բնակչությանկենսագործունեության ժա) զոհվածներիհաշվառումըն հուղարկավորումը, ժբ) շրջակամիջավայրի,ջրի, սննդամթերքիվիճակի ու վարակվածության դիտարկմանն հսկողությանմշտականիրականացման ուժեղացումը, ժգ) կառավարմանմարմինների ն բնակչության իրազեկման ապահովումը, ապահոժդ) քիմիական, ճառագայթայինն մանրէաբանական վումը, աշխատանքների ժե) անհետաձգելիվթարավերականգնողական կատարումը, ժզ) հասարակականկարգիապահովումը,ինչպես նան հատուկ, ուժեղակարնորագույննշանակությանօբյեկտներիպահպանման ցումը, `

Ժէ) նյութատեխնիկականպաշարների,տրանսպորտայինն այլ ապահովումը, միջոցների նպատակայինօգտագործման կազմակերպմանու իրաաշխատանքների ժը) փրկարարական գերատեսչականն կանացման համար կապի հանրապետական, օգտագործումը: տեղականցանցերիառաջնահերթ Նշված միջոցառումներնիրականացվումեն ՀայաստանիՀանրապետությանԿառավարությանսահմանած կարգով:

Քաղաքացիական պաշտպանությանղեկավար կազմը Հայաստանի Հանրապետությանվարչապերը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիականպաշտպանությանպետն է: Քաղաքացիականպաշտպանությանբնագավառում Հայաստանի ՀանրապետությանԿառավարությանլիազորածմարմնի ղեկավարը ՀայաստանիՀանրապետության քաղաքացիականպաշտպաէ: նության պետիտեղակալն ՀայաստանիՀանրապետությաննախարարները(գերատեսչությունների ղեկավարները), մարզպետները (Երնանի քաղաքապետը), համայնքների ն կազմակերպություններիղեկավարներըհամապատասխանաբարնախարարությունների(գերատեսչությունների), մարզերի (Երնան քաղաքի), համայնքների ն կազմակերպություններիքաղաքացիականպաշտպանությանպետերնեն: : Լիազորվածմարմնիտարածքայինստորաբաժանումներիղեկա-. վարները մարզերի (Երնան քաղաքի) քաղաքացիականպաշտպանության պետերիտեղակալներնեն: Քաղաքացիական պաշտպանության պետերն իրենց իրավասության սահմաններում՝ են կրում քաղաքացիականպաշտա) պատասխանատվություն պանության պատրաստականության համար, բ) կազմակերպումն ղեկավարում են քաղաքացիականպաշտ- : պանության միջոցառումների իրականացումը, գ) հաստատումն զործողության մեջ են դնում քաղաքացիական . պաշտպանությանպլանները, դ) արձակում են քաղաքացիական պաշտպանությանը վերաբերող որոշումներ, հրամաններ, հրահանգներ, ե) վերահսկում են քաղաքացիական պաշտպանությանմիջոցառումներիկատարումը, . են զ) իրականացնում Հանրապետության օրենսսահմանվածայլ լիազորություններ: դրությամբ

Հայաստանի

ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՈՒԺԵՐԸ

ա) քաղաքացիական պաշտպանությանզորքերը, բ) փրկարարուժերը, գ) քաղաքացիականպաշտպանության

կազմավորումներ

Քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումներինկարող են ներգրավվել նան Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժեն րի այլ զորքերի ստորաբաժանումներ: Քաղաքացիական պաշտպանության ծառայությունները պետական կառավարմանն տեղական ինքնակառավարմանմարմիններում,կազմակերպություններումիրենց իրավասությանսահմաններում քաղաքացիականպաշտպանության միջոցառումների իրականացումնապահովելուհամար ստեղծվածծառայություններ են,

Քաղաքացիական ապաշվփապանության կազմավոլրւմները՝ համայնքներում, կազմակերպություններումստեղծվող կազմավորումներ, որոնք հանդերձավորվածեն փրկարարականն անհետաձգելի վթարավերականգնդռղական աշխատանքներիհամար նախատեսվածտեխնիկայով,հանդերձանքով,գույքով ու նախատեսված են իրականացնելուքաղաքացիականպաշտպանության միջոցառումներ ն չեն մտնում ՀայաստանիՀանրապետության զինված ուժերի ն այլ զորքերիկազմի մեջ, աւնհեղաձգելի վթարավերակաւնգնւղվական աշխատանքեն ուղղված մարդկանցկյանները առաջնահերթաշխատանքներ՝ ն գործոնների ազղեսպառնացող այնպիսի քին առողջությանն ցության վտանզի վերացմանը, որոնք խոչընդոտումեն մարդկանց որոնելուն ն. փրկելուն, ինչպես նան շենքերի, շինությունների ամրացմանը կամ փլմանը, հեղուկ վառելիքի, գազի, էլեկտրաէներգիայի ն ջրի աղբյուրներիվթարայինանջատմանը,բնակչությանու փրկարարների կենսաապահովմանառաջնահերթ օբյեկտները ժամանակավորսխեմաներովվերականգնմանը,վերանորոզմանըն մաքրմանը: տարածքիսանիտարական

Քաղաքացիական պաշտպանությանզորքերը Քաղաքացիականպաշտպանությանզորքերն ընդգրկվում են լիազորված մարմնի կազմում, համարվում են մշտական պատն նախատեսված րաստության զինվորականստորաբաժանումներ են քաղաքացիականպաշտպանության միջոցառումներիիրականացմանհամար:

զորքերի համալրման, նաՔաղաքացիականպաշտպանության մարտականկիրառման կարգը ն իրավասուխապատրաստրման, են թյունը սահմանվում օրենքով: Փրկարար ուժերը Քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումներիիրակակատարման նացման ժամանակփրկարարականաշխատանքների ն բնակչությանըմասնագիւրացվածօգնություն ցույց տալու նպատակով ստեղծվում են փրկարար ուժեր, որոնք մշտական պատրաստության վիճակում են ն. գործում են կենրրռնացված կառավարմանսկզբունքով: կազմավորումները Քաղաքացիական պաշտպանության Քաղաքացիական պաշտպանությանկազմավորումներընախաաշխատեսված են փրկարարականն վթարավերականգնողական տանքներիկատարմանհամար: Քաղաքացիականպաշտպանության կազմավորումներըբաժանվում են մարզային, համայնքայինն կազմակերպությունների կազմավորումների: Կազմակերպություններիկազմավորումներնստեղծվում են կազմակերպություններում(անկախկազմակերպաիրավական ձնից): Համայնքիքաղաքացիականպաշտպանությանպետի որոշմամբ կազմակերպությունների կազմավորումները, (բացի հատուկ, կարնորագույն նշանակության օբյեկտներից)կարող են միավորվել համայնքայինկազմավորումներում: Մարզի (Երնան քաղաքի) քաղաքացիականպաշտպանության պետիորոշմամբքաղաքացիականպաշտպանությանհամայնքային կազմավորումներըկարող են միավորվելմարզայինկազմավորումներում: Քաղաքացիականպաշտպանությանծառայություններիկազմավորումները նախատեսվածեն հանրապետական, մարզային, հան մայնքային կազմակերպությանմակարդակներում՝ քաղաքացիական պաշտպանությանմիջոցառումներնապահովելունպատակով:

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻ

ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԱՐՁԱԿՄԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ՍՊԱՌՆԱԼԻՔԻ

Հակառակորդի հարձակմանսպառնալիքիմասին բնակչությանը զգուշացվումէ քաղաքացիական շտաբիկողմից: Ժողովրդական տնտեսության օբյեկտները, ուսումնականհաստատություններըն. բնակելիտները զանգվածայինոչնչացմանզենքից պաշտպանելու նախապատրաստությունըսռվորաբար անցկացնում են վաղօրոք, դեռ խաղաղ ժամանակ, բայց հարձակման սպառնալիքիպայմաններում այս աշխատանքըպետք է կատարվի առանձնակիակտիվությամբ: Քաղաքացիների, ձեռնարկությունների, ուսումնական հաստատությունների ն տնային կառավարչությունների ղեկավարների պարտականություններնայս պայմաններումներկայացվումեն տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիպարտադիրորոշումներով: Այդ որոշումները հայտարարվում են ի գիտություն բնակչությանը ռաղիոբարձրախոսներին բանուկ վայրերում փակցված ազդագրերիմիջոցով: Հակառակորդի հարձակման սպառնալիքի պահից րբնակչությունն ունի որոշակի պարտականություններ: Դրանք են. 1. Բոլոր քաղաքացիներըպարտավորեն հստակ իմանալ քաղաքացիականպաշտպանությանազդանշանները ն անվարան ու արազ գործեն դրանցով:Քաղաքացիականպաշտպանությանշտաբի կարգադրություններնու ազդանշաններըօրվա բոլոր ժամերին լսելի լինելու համարանհրաժեշտէ ստուգել ռադիոբարձրախոսների ցանցի աշխատանքը. դրանք միշտ պետք է պահել միացածվիճակում: 2. Բոլոր քաղաքացիներըպետք է լավ իմանանբնակարաններին կամ աշխատանքի վայրին մոր գտնվող ապաստարանների, թաքստոցների,բժշկականն սանիտարականկայաններիտեղերը, հարձակմանժամանակկարողանանճիշտ որպեսզիհակառակորդի ն ժամանակինօգտվել դրանցից: 3. Ապաստարանների դեպքում բնակչությունը բացակայության է պատրաստմանը: թաքստոցների մասնակցի ակտիվորենպետք է րնտրել ն պարտավոր Գյուղական շրջանների բնակչությունը մառան) (նկուղ. առավելհարմարթաքստոցներ նախապատրաստել գետնաւրանտիպիթաքստույներ: կամ կառուցելզետնաճեղքի,

Բնակչությունը պետք է իրեն ապահովի պաշտպանության անհատականանհրաժեշտ միջոցներով ն դրանք միշտ պահի իր մոտ: Դրանք են հակագազը,վիրակապականն. անհատականհակաքիմիականծրարները: Հակագազ չլինելու դեպքում օգտագործում են շնչազտիջներն շնչառական օրգանների պաշտպանման գործվածքիցպատրաստվածհակափոշապարզագույն միջոցներ՝ բերանակապեր:Մաշյին դիմակներկամ բամբակյա-թանզիվային կի պաշտպանմանհամար կարելի է ունենալ պատրաստիծածկոցներ, թիկնոցներ,ռետինեկոշիկ ն ձեռնոցներ: 5. Յուրաքանչյուր քաղաքացի նախապատրաստումէ իր բնակարանը այնպես, որ միջուկայինպայթյունի ժամանակ նվազեցվի հրդեհների առաջացմանն ռադիոակտիվնյութերով վարակվելու հնարավորությունը: Դրա համար բոլոր շենքերում անցկացնումեն հակահրդեհայինմիջոցառումներ,ազատում են դյուրավառ առարկաներից, իսկ ձեղնահարկերնու սանդուղքները՝ ճանապարհները փակող իրերից: Բնակարաններում հագուստը, վարագույրները, սպասքեղենը, այլ պիտույքները, որոնց անհրաժեշտությունը չի զգացվում, պահում են պահարաններին արկղերի մեջ: Փափուկ կահույքը տեղափոխումեն պատերի տակ կամ անկյուններում ն ծածկում գործվածքներով: 6. Խնամքով ստուգում են էլեկրրալարերը, վառարանները ն ծխնելույզները, նախապատրաստում ջրի, ավազի ն հակահրղեհային այլ միջոցներիպաշարներ: 7. Ամեն ոք պետք է հաստատիմանա հրշեջ սանդուղքների ն միջոցների տեղերը (կրակմարիչներ, ծորակներ,ավազ, գործիքներ ն առարկաներ)ն կարողանաօգտագործելդրանք: 8. Ռադիոակտիվ ն. թունավոր նյութերով, ինչպես նան մանրէա ն ջրի վարակումըկանխելու համար ումիջոցներովսննդամթերքի տելիքը փաթաթում են թղթով, մոմլաթով, տեղավորում ամանների կամ արկղերի մեջ ն ամուր փակում կափարիչները:Խմելու ջուրը լցնում են նախատեսած տարաների,թերմոսների,կավե ն ապակյա այլ անոթների ն նույնպեսփակումկափարիչներով: մեջ 9. Շենքերի ռադիոակտիվ նյութերով վարակման դեպքում դրանց ապաակտիվացման համար անհրաժեշտէ նախապատրաստել ջրի պաշար տակառներով, ղույլերով, տաշտերով, այլ անոթներով ու դրանք ծածկելմոմլաթե,բրեզենտեն այլ խիտ ծածկոցներով: 10. Գյուղական շրջաններում, բացի վերոհիշյալ հակահրդեհ յին, սննդամթերքների,ջրի ու անասնակերի պաշտպանությանմի4.

անջրաթափա

ջոցառումներանցկացնելուց,կազմակերպումեն աղբյուրների, կենդանիներին ջրելու ն արածացնելու տեղերի մշտական հսկողություն: 11. Բնակչությունը պետք է ակտիվորեն մասնակցի հակահամաճարակայինմիջոցառումներին, որոնք լայն ծավալով անցկացվում են խաղաղժամանակ՝ կանխելու վարակիչհիվանդությունների զանզվածային ծագումը, հատկապես հակառակորդի կողմից կենսաբանական զենք կիրառելուդեպքում: 12. Հակառակորդիհարձակման սպառնալիքիծազման պահից մեծ քաղաքներիբնակչության մի մասը կարող է ապակենտրոնացվել քաղաքամերձգոտում կամ տարաբնակեցվել:Քաղաքից արագ ն կազմակերպվածդուրս գալու համար բոլորը պետք է պահպանեն քաղաքացիականպաշտպանության օրգաններիկողմից սահմանված կարգը: Յուրաքանչյուր քաղաքացի ճանապարհվելիսիր հետ պետք է վերցնի փաստաթղթերը,շուտ չփչացող սննդամթերքիոչ մեծ պաշար՝ 2-3 օրվա համար, ինչպես նան առաջինանհրաժեշտության առարկաներ: 13. Մտանալով տեղափոխվելումասին ծանուցումը, քաղաքացիները նշված ժամին ներկայանում են հավաքատեղի, սպասում փոխադրամիջոցի,որով մեկնելու են նշանակվածվայրը: Ճանապարհինքաղաքացիներըպարտավորեն խստորեն կատարել տեղափոխման հանձնաժողովի ներկայացուցիչների ցուցումները, պահպանելկարգապահություն,խուճապիչմատնվել: Կազմավորումներումընղգրկվածսովորողներըմեկնում են նշանակված հավաքակայաններըն ներկայանալումասին զեկուցում իրենց հրամանատարին: Քաղաքացիական պաշտպանությանազղանշաններիդեպքում զանգվածայինոչնչացմանզենքից պաշտպանվելուհաջողությունը հարվածի օջախներում ն վարակված տարածքում մեծ մասամբ կախված է քադաքացիների,այդ թվում ն սովորողների վարքագծից.հարձակմանսպառնալիքիպայմաններումնրանց հմուտ ն արագ զործողություններից: Հակառակորդիկողմից զանգվածայինոչնչացմանզենք կիրառելու դեպքում կորուստներից խուսափելուկամ դրանք նվազեցնելու համարսովորողները, ամբողջբնակչությանհետ միասին,պետք է ակտիվորեն մասնակցենանցկացվող քաղաքացիականպաշտպանության նախապատրաստականմիջոցառումներին, ինչպես նան հակառակորղիհարձակմանպայմաններումպետք է կարողանան իրենց պահել ճիշտ, վնասվելու դեպքում ցույց տալ ինքնօգնություն ն փոխօգնություն:

ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ

ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԱԶԴԱՆՇԱՆՆԵՐԻ

ՎԱՐՔԻ

Հակառակորդիհարձակմանանմիջականվտանգի ն զանգվածային ոչնչացման զենքի օգտագործմանմասին բնակչությանը պաշտպազգուշացնելու համար սահմանված են քաղաքացիական նության հետնյալ հիմնականազդանշանները. :

Օդային տագնապ(ՕՏ): Փակել պաշրպանականշինությունները (ՓՊՇ): 3. Օդային տագնապիավարտը(ՕՏԱ): 4. Ռադիոակտիվվարակմանսպառնալիք(ՌՎՄ): 5. Ռադիոակտիվ վարակում(ՌՎ): 6. Քիմիականհարձակում(ՔԳ): 7. Կենսաբանականվարակում (ԱՎ): 1. «Օդային տագնապ» ազդանշանըբնակչությանը ազդարահանկարծակիհարձակմանժամանակ: րում է հակառակորդի ՕՏ ազդանշանովբոլոր քաղաքացիներըհագնում են պաշտպանե շտապում դեպի ապաստարաններնու նական թիկնոցները իրենց հետ վերցնելով «պատրաստ» թաքստոցները՝ դրության բերված հակագազեր: Եթե մոտակայքում ապաստարաններ ու թաքատրոցներչկան, պաշտպանությանհամար օգտագործում են առուները, զառիվայրերը ն տեղանքի պաշտպանականայլ հնարավորությունները: Նույն գործընթացնէ կատարվումնան ուսումնականհաստատություններում: Ապաստարան կամ թաքստոց շտապելիս պետք է պահպանել հանգիստ վիճակ, սահմանված կարգը, չմատնվել խուճապի:Անպայմանհարկավոր է հոգատարություն ցուցաբերել երեխաների, ծերերի ն հիվանդների նկատմամբ: 2. «Փակել անական շինությունները» ազդանշանը պաշտա է փրվում միջուկայինզենքի կիրառմանդեպքում, երբ մինչն պայթյունը վայրկյաններ են մնում: Այդ ազդանշանովդեպի ապաստարաններ ելքն ու մուրքը դադարեցվումէ. պարետներըհերթապահ-. ներին հրահանգումեն փակելհիմնականու պահեստայինդռները, ինչպես նան վթարային սողանցքների վահանները:Զտիչ-օդափոմիացվում ն բերվում են աշխատանքային ագրեգատները ռե1.

Թաքստոցներում գտնվող քաղաքացիներն այդ ազդանշանի դեպքում պետք է հագնեն անհատական պաշտպանականմիջոց-

ները:

«Օդային փազնասկի ավարտ» ազդանշանը տրվում է այն ժամանակ, երբ հարձակմանսպառնալիքը վերացել է: Այդ ազդանշանով ապաստարաններիպարետները,դրանց.մուակայքում հետախուզություն կատարելուցհետո, պատսպարվածներինթույլափրում են դուրս գալ ապաստարաններից: 4. տիվ վարակման ասպանալիք» ազդանշանը «Ռպալխոաա տրվում է այն քաղաքներում ու բնակավայրերում,որոնց ուղղությամբ շարժվում է ռադիոակտիվամպը:Ագդանշանըհայտարարում են ռադիոհեռարձակման ցանցով ն ռադիոհաղորդիչկայաններով: են Ընդ որում, հաղորդվում տվյալներ ռադիոակտիվամպի շարժման ուղղության, արագության ն պաշտպանական անհրաժեշտմիջոցառումներիմասին: Պայթյունի կենտրոնինմոր գտնվողշրջաններումապրող բնակչությունը (մի քանի տասնյակկիլոմետրհեռավորությանվրա), տեսնելով միջուկային պայթյունի բռնկումը, կարող է նկատել նան ռադիոակտիվամպի գռյացումն ու շարժման ընթացքը քամու ուղղությամբ: Ըստ այդմ էլ այդ շրջաններիբնակչությունըկզգավերահաս վտանգը: Իսկ մեծ հեռավորություններում գտնվողները այդ մասին կիմանան քաղաքացիականպաշտպանության կազմավորումների միջոցով: «Ռադիոակտիվվարակմանսպառնալիք» ազդանշանով բոլոր քաղաքացիներըշտապ միջոցներ են ձեռք առնում ռադիոակտիվ վարակումից պաշտպանվելուհամար: Դրա հետ միասինհաշվի է առնվում ունեցած ժամանակը, մինչն ռադիռակտիվամպի մոտեեն պաշտպանության նալը: Առաջին հերթին նախապատրաստում անհատականմիջոցները,ավարտումռադիոակտիվփոշուց պաշտպանող շենքերի ու թաքստոցներիկահավորումն ու հերմետիկացումը. փակում են անցքերն ու ճեղքվածքները, կարգավորում դռները՝վերացնելով արանքները, ամրացնումմիջադիրներ,սվաղում են լուսամուտները: Սննդամթերքն ու ջուրը պաշտպանումեն ուտելիքի պաշար, որր իրենց վարակումից, նախապատրաստում հետ տանում են ապաստարան: Տ. «Ռուիսսկտիվ վարակում» ազդանշանըհաղորղվում է հեռարձակմանցանցով, երբ հայտնաբերվում է տեղանքի ռադիոակտիվ վարակվածություն, միաժամանակելնելով ռաղիացիայի մակարդակներից` գործողություններիկոնկրետ խորհուրդներ են 3.

տրվում: «ՌՎ» ազդանշանովբոլորը պատսպարվումեն ապաստարաններում ն թաքստոցներում,իսկ մնացածներն անհապաղ . հագնում են պաշտպանականանհատականմիջոցները: Ապասկախվածէ տարաններումն թաքստոցներումմնալու տփնողությունը դ րանցպաշտպանական ա ստիճանից, տեղանքիվարակվածության հատկություններից:Չափավոր վարակմանգոտում, այսինքն՝այն շրջաններում,որտեղ ռադիոակտիվվարակումըաննշան է, բնակչությունը, որպես կանոն, պատսպարվումէ մի քանի ժամ ն, քաղաքացիականպաշտպանությանշտաբի թույլրվությամբ, դուրս է գալիս ու անցնում աշխատանքայինսովորական գործունեության կամ մասնակցում միջուկային հարձակմանենթարկված այլ բնակավայրերիմարդկանցօգնություն ցույց տալու աշխատանքներին: Ուժեղ վարակման գոտում, որտեղ բարձր է ռադիացիայիմակարդակը,մարդիկ ապաստարաններումպետք է գտնվենմի քանի օր. դուրս գալ այնտեղիցմիայն անհրաժեշտության դեպքում,այն էլ` շատ կարճ ժամանակով: Մեկ-երեք օրից հետո նրանք կարող են վերադառնալիրենց տները, սակայն բաց տեղանքումամբողջ օրվա ընթացքում պեւրք է գտնվեն 3-4 ժամից ոչ ավելի: Վտանգավոր վարակմանգոտում, որտեղ ռադիացիայիմակարդակը չափազանցբարձր է, ճառագայթմանմակարդակիչափաբաժինը թույլատրելի նորմային հնարավոր է հասցնել ապաստարաններում երկարատնմնալու ն անվտանգությանմիջոցառումները խստորեն պահպանելու դեպքում: Այս ժամանակաշրջանում առաջինն երկրորդ,անգամ երրորդօրը թաքստոցներիցմարդկանց դուրս գալը բացառվում է: Թույլատրվում է դուրս գալ հաջորդ օրը միայն՝15-30 րոպեից ոչ ավելի: 3-5-րդ օրը մարդիկ կարող են տեղափոխվելիրենց բնակատեղերը:Բաց տեղանքում մնալու նրանց թույլատրելի ժամանակը՝ օրական3-4 ժամից ոչ ավելի: Բանվորների,ծառայողներին բնակչության մյուս զանգվածի վարքի կանոններն ու պաշտպանության. միջոցառումներըսահմանվում են օբյեկրի քաղաքացիականպաշտպանության շտաբի կողմից`ելնելով գուրուց, թիվ 12 աղյուսակի ցուցանիշներին հա:

մապատասխան:

Վարակմանամբողջ ժամանակաշրջանումպետք է պահպանվեն հետ առնչվելու կանոնները,սննդամթերքի ու

առարկաների

ջրի

նախազգուշական միջոցառումները: օգտագործման

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ

Աղյուսակ

ՎԱՐԱԿՄԱՆ

ՌԵԺԻՄՆԵՐ

Թաքստոցներում մնալ. Շենքերում մնալ թաքստոցներում պատաս. հեւրո Պաշտպանությանանհատական միջոցների կիրառումը թաքստոցներից ն շենքերից դուրս մնալու պայմաններում վարակման սկզբից/

ՌԵԺԻՄՆԵՐԸ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՏԻՆԵՐՈՒՄ

Ռեժիմի պահպանմանժամանակը(օր) վարակվածգոտիներում Չափավորված | Ուժեղ| ՎՎմրանգավոր 1-3 3-5 Պարտադիր չէ 1ժամ

լ4

4-15

1-3

3-10

10-20 Ն

Որոշ դեպքերումկարող է ձեռնարկվել բնակչության տեղահանումը ռադիացիայիբարձր մակարդակունեցող շրջաններից: Թույլ վարակված շրջաններում, որտեղ խիստ ռեժիմի պահպանումը երկարժամանակովկապված է մեծ դժվարություններին զրկանքների հետ, տեղահանումը կարող է կատարվել տեղանքիվարակումից 2-3 օր հետո: Այդ ժամանակամիջոցումռադիացիայիմակարդակը զզալի չափով կիջնի, որը հնարավորություն կտա կանխել մարդկանց ճառագայթումը տրանսպորտով տեղափոխվելու ն երթնեկության ժամանակ: 6. «Քիմիական հարձավում» ազդանշանըտրվում է քիմիական զենքի կիրառմանն վարակման օջախ առաջանալուդեպքում: Այդ ժամանակ հայտարարվում են վարակմանզոտու սահմանները ն, ելնելով հակառակորդիկողմից կիրառված թունավոր նյութիտենրա գորսակից, կոնկրետ խորհուրդներտրվում բնակչությանը՝ ծողություններիհամար: Հակաքիմիականնկատառումովկահավորված ապաստարաններում զտնվող մարդիկ գործում են պարետի ն ապաստարանը սպասարկողհերթապահներիցուցումներով,իսկ «ՔՀ» ազդանշանը մնացած մարդիկ դուրս տրվելու պահին ապաստարաններից անհատականմիջոցները ն աշխահագնում են պաշտպանական տում արազ դուրս զալ վարակմանօջախից: Ավտոմեքենաներին տրանսպորտիայլ միջոցների մեջ գտնվոդ մարդիկ հագնում են միջոցները: հակազազերըն մաշկի պաշտպանության .

«նենսաբանական վոաւոակում»ազդանշանըհաղորդվում է կապի միջոցներով նե տեղական ոադիոհեռարձակմանցանցով: Մարդիկ նորից հագնում են հակագազեր, այնուհետրնգործում շտաբիցուցումներով: քաղաքացիական պաշտպանության Մանրէամիջոցներովտեղանքիվարակմանդեպքում կարող են մրցվել կարանտինկամ կազմակերպվելզննում: Կարանտինըմտցվում է, եթե հայտնաբերվածէ հիվանդության հարուցիչը: Վարակվածշրջանից մարդկանցդուրս գալը, կենդանիների կամ գույքի դուրսբերումը խստորեն արգելվում է: Եթե պարզվի,որ նման հարուցիչներչեն հայտնաբերվել,ապա կարանտինը փոխարինումեն դիտարկումով(օբսերվացիա).այս դեպքում քաղաքացիներիելքը վարակմանշրջանիցչի արգելվում,այլ սահմանափակվումէ: Վարակման շրջանից դուրս եկածներին պատվասպումեն այն հիվանդությանդեմ, ռրի հարուցիչներըառկաեն, ն անց են կացնում հագուստի, սպիտակեղենի ու ուրնամանների սանիտարականմշակում: Բոլոր դեպքերում բնակչություն, պարտավոր է պահպանել բժշկականաշխատողների ցուցումները: 7.

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐ

Անհատականպաշտպանականմիջոցները նախաւրեսված են յուրաքանչյուր մարդու պաշտպանության համար: Դրանք բաժանվում են՝ 1. Շնչառական օրգանների պաշտպանական միջոցների. հակագազեր (զտող ն մեկուսացնող), շնչադիմակներ(ռեսպիրատորներ), գործվածքային դիմակներ ն բամբակյա-թանզիվային հանգույցակապեր: 2. Մաշկի ապաշտպանության միջոցներ, անհատական պաշտպանական հագուստ, հատուկ հարմարեցված կամ ձեռքի տակեղածմիջոցներ: Անհատականպաշտպանականհագուստըըստ պաշտպանական հատկություններիբաժանվումԷ՝ "ա) հատուկ պաշտպանականհագուստ (կոմբինեզոններ,կոսփյումներ, գուլպաներ,թիկնոցներ, ձեռնոցներ, գոգնոց, նականխալաթ, պաշտպանականզտող հազուսփ), բ) ձեռքի տակ եղածմիջոցներ՝ ռետինե գործվածքներ,պլաստիկ զանգվածայինթիկնոցներ ն ձեռնոցներ,մոմլաթեթիկնոցներ,բամ-

պաշտպա

բակե բաճկոններ, վարտիքներ, սովորական ռետինեկոշիկներ այլն: 3. Աշաւջին բուժօգնության միջոցների անհատականդեղատուփ, անհատականհակաքիմիականծրար, անհատականվիրակապականփաթեթ:

Մեկուսացնող (թթվածնային (ՃԱՌ հակագազերը մարդու շնչառական օրգանները լրիվ մեկուսացնում են վարակված օդից: Շնչառությունը կատարվում է հակագազիբալոնում եղած սեղմված վիճակում զտնվող թթվածնի պաշարների հաշվին, որը տեղի է ունենում հատուկ կապիչումՇՕ2շ-իմոլեկուլի ն ջրային գոլորշիների քիմիական կլանման ճանապարհով:Սրանք հուսալի հակագազեր 2-3 ժամ տնողությամբ: են, սակայնաշխատումեն կարճաժամկետ՝ են՝ ԿԻՊ-5, ԿԻՊ-7, ԿԻՊ-8, ԻՊ-4, ԻՊ-45, ԻՊԱյդ հակագազերն 46, ԻՊ-46Մ, ԻՊ-6Մ:

Նկար

19.

Մոկրուսուցնուլ հակագազ:

Ջտող հակագազերը նախատեսավածեն շնչառական օրգանմիջոցնեները, դեմքը, աչքերը թունավորումից,մանրէաբանական ն պաշտազդեցությունից ա խտոտող րից ռադիոակտիվնյութերի՝ պանելու համար: ԳՊ-ՏԻ մեմբրանե տուփիկով զտող Դրանցից են` ԳՊ-4Ու. հակագազերը:

Նկար

20. Զտող

(ֆիրրրուղ) հակագազեր:

ՊԴՖ-7,

ՊԴՖ-Դ,ՊԴֆե,

Մանկական հակագազերից են` ն ՊԴՖ-2Շ այլն: ՊԴՖ-Շ, ՊԴՖ-27, համար կիրառվո պաշտպանության Ներկայումս բնակչության ԳՊ-7 են (ԳՊ-7վ, ԳՊ-5, քաղաքացիականհակագազերից

ԳՊ-7ՎՄ):

Որպեսզի ուժեղ ներազդող թունավոր նյութերի դեպքումավեեն լրացուցիչ լացվի կլանող հատկությունը, սրանց մեջ դրվում կոթառներ(ԴՊԳ-1 ն ԴՊՀԳ-3): համար:0գՄինչն 1,5 տարեկաներեխաներիպաշտպանության են որոնք գտնվող (ԿԶԴ-4), օդում տազործվում հատուկ խցիկներ են օրգանշնչառական դեմքը, վնասակարնյութերիցպաշտպանում է նախատեսվում համար ները, աչքերը: 1,5-2 տարեկաներեխաների Դ Պ, իսկ 12-14 համար՝ ԴՊ-6Մ տիպի հակագազ, տարեկանների բարձր դասարանիերեխաներիհամար՝ԴՊՖՇ տիպի: պայգործողությունը Այդպիսիհակագազերիպաշտպանական օղը մանավորվածէ զտման սկզբունքով: Ներշնչելիս վարակված ն է անցնելով աստիճանաբար մեջ մտնում տուփի հատակիանցքով զտիչի ու կլանիջիմիջով, մաքրվում է: Հակագազը հակաածխային միջոց է միայն այն ղեպքում, եթե ըստ չափսի լավ պաշտպանական ն ճիշտ է ընտրված սարքինէ: ԳՊ-5 լ

հակագազիդիմակիչափսերը մինչն 63

սմ

63.5-65.5 սմ 65-68 սմ 68.5-70.5 71սմ ն

սմ

ավելի

Աղյուսակ

Հակագազի համար սաղավարտ-դիմակներըընտրվում են ըստ որոնք որոշվում են երկու չափումներով:Այդ չափումներից ափսի, լեկըորոշվումէ փակ զծով՝զլխի գագաթով,այտերով ն կզակով: ԳՊ-5 հակագազի դիմային մասը բաղկացած է ռետինից, ունի ափույրային տուփ, ներշնչման ե արտաշնչման կափույրներով ւրուփը անմիջապեսմիանում է Հակագազային աղավարտադիմակ: ծալքավորխողովակի: ափույրայինտուփին առանց թողարկվումէ 5 չափսի՝0, 1, 2, 3, 4: Սաղավարտադիմակը

Նկար

ԳՊ-4Ու հակագազի համար դիմակ ընտրելիս անհրաժեշտ է ոփել դեմքի բարձրությունը /քթարմատիխորության ն կզակի ոջն. եղած հեռավորությունըմմ-ով/: Այդ նպատակովկարելի է քանոնը սովորականմիլիմետրական գտազործել աշակերտական գոլակը: պ ատրաստված ֆաներայից կամ ստվարաթղթից

ԳՊ-4Ու

հակագազիդիմակի չափսերը

Ծղյուսակ

99 -109

109-119

հակագազըկազմված է պայուսակից,դիմակից ն տուփից: Ներշնչվածօդը ԹՆ-ից, ՌՆ-ից, թունավոր ծխից ու մանրէաբանական տարրերից հատուկ կլանիչների ն զտիչի միջոցով մաքրվում է հակագազի տուփում, որի հատակի անցքով ներս է մտնում շնչառության համար անհրաժեշտ օդը, կափարիչիվրա է բկանցքը, որը դիմային մասը միացնելու համար ունի պտուտակավոր վերջավորություն: Հակագազիդիմային մասը կազմված է ռետինե դիմակից,որն ունի ակնոց, քուղակապեր ն ծոծրակակալ, տուփի կապույր, միացնող խողովակ: Կափույրային տուփում բաժանվում են ներշնչված ն. արտաշնչվածօդի հոսքերը. նրանում կա մեկ ներշնչման ն երկու արտաշնչմանկափույր. ներշնչման կափույրը բացվում է ներշնչվելիս ն փակվում արտաշնչելիս՝ կանխելով վարակվածօդի թափանցումըդիմակիտակ: Հակագազի դիմային մասը տուփին է միանում գործվածքով պատվածխողովակով,որն ունի լայնակի ծալքեր (գոֆրեներ): Ներքնի ծայրում՝վերադիր մանեկ (գայկա), որը հագցվում է տուփի բկանցքին: Դիմակը զլխի վրա ամրացվում է ճարմանդներով, ԳՊ-4Ու

քուղակապերով:

Հակագազայինպայուսակընախատեսվածէ հակագազըպահեհամար,որն ունի երկու բաժին՝տուփիհամարն դիմակիհամար: Դիմակի չափսը գրվում է ծնոտատակին::Կախված օդի վարակվածության աստիճանից` զտող հակագազերը աշխատումեն մո4-5 ժամ տավորապես տնողությամբ: Մանկականհակազազիդիմակիչափսը որոշվում է դեմքի բարձրությամբ ու լայնությամբ (այտոսկրերի միջն եղած հեռավորությունը): Ճիշտ ընտրվածսաղավարտ-դիմակըպետք է ամուր հպվի դեմքին ն թույլ չրա, որ արտաքին օդը ներթափանցիշնչառական լու

օրգանները:

Հակագազի սարքինությունը ստուգելու համար հազնում են դիմային մասը, պայուսակիցհանում տուփը, փակում նրա հատակի

խոր ներշնչում կատարում: Եթե օդ է թափանցում, ապա արտաքինզննությամբ պետք է գտնել անսարքությունը, վերացնել այն կամ փոխել հակագազը: Նոր հակազազի սաղավարտ-դիմակիններսից տալկ է քսված, ուստի հագնելուց առաջ այն ներսից ու դրսից պետք է լավ մաքրել խոնավ շորով կամ բամբակով: Օգտագործվածդիմակը (սաղավարտ-դիմակը) պարտադիր ախտահանվում է օդեկոլոնով, բնափոխվածսպիրտովկամֆորմալինի երկուտոկոսանոցլուծույթով: Ակնոցի ապակիներըքրտնելուց պաշտպանելուհամար օգտագործում են չքրտնուլղթաղանթներ կամ հատուկ «մատիտ»,անհրաօճառ: ժեշտության ղդեպքում՝սովորական Շնչադիմակները (ռեսպիրատոր) թողարկվում են արղյունաբերության կողմից ն խաղաղ ժամանակօգտագործվումեն տարբեր փոշուց պաշտպանվելու համար: Ավելի ձեռնարկություններում` ընդունելի են գործարանայինմակնիշի ՇԴ-1, ՇԴ-2 ն մի քանի այլ շնչադիմակները:Դրանք սովորաբարկազմված են լինում կափույզտիչից,դիմակից ն կիսադիմակից: րային տուփից,հակաածխային ՇԴ-1 տիպի շնչադիմակնէ, որը լավ պաշտԱմենատարածվածը պանիչ է ռադիոակտիվնյութերից: Այն մի զտող կիսադիմակ է (1), ն (3) քթի (2) արտաշնչման կափույր մեկ որն ունի երկու ներշնչման ն 23): (նկ. (5) (6) չձզվող կապիչներ սեղմիչ (4) առաձգական Ներշնչելիս օդն անցնում է ծակոտկեն գործվածքիամբողջ արտաքին մակերնույթով ն զտիչի միջով մաքրվում է ռադիոակտիվ փոշուց ու ներշնչման կափույրի միջոցով մտնում շնչառության օրգաններ: Արտաշնչջելիսօդը դուրս է գալիս ապահովիչէկրան ունեցող կափույրի միջով: անցքը

Ըստ չափսի ընտրվածշնչաղիմակըպետք է փորձել ն ստուգել, թե ինչպես է նրա կիպությունը դեմքին: Դրա համար ձեռքի ափով կիպ փակում են ապահովիչէկրանի անցքերը ն թեթնակի արտաչնչում կատարում.եթե օդը դուրս չի գալիս, այլ փոքր-ինչուռցնում է կիսադիմակը, նշանակում է՝ շեչադիմակըհերմետիկ է: Այսպիսի ստուզումը պետք է կատարել պարբերաբարնան. շնչադիմակ օգտագործելիս: Վարակված շրջանից ղուրս գալուց հետո շնչադիմակըհանում են, ախտահանումն տեղավորումծրարի մեջ: Այն պետք է պաշտպանել մեխանիկականներգործություններից,ջրից, օրգանական լուծույթներից ու յուղերից: Բամբակյա-թանզիվային դիմակները ն հակափոշային գործվածքե դիմակները, որպես կանոն, պատրաստումեն իրենք՝բնակիչները: Ռադիոակտիվնյութերից պաշտպանվելուլավ արղյունք են տալիս վերջիններս(ՊՏՄ-1), որոնք կարող է պատրաստելյուրաքանչյուր ոք: Անհրաժեշտության դեպքում ռադիոակտիվփոշուց պաշտպանվելու համար կարճ ժամանակով կարելի է օգտագործել նան ձեռքի տակ գտնվող պաշտպանական միջոցները (թաշկինակ, երեսսրբիչ, գործվածքեփաթաթան ն այլն): միջոցները նախատեսված Մաշկի պաշտպանմանանհատական են մաշկային ծածկույթներն ու հագուստըռադիռակփիվ,թունավոր, ինչպես նան մանրէական նյութերից պաշտպանելու համար,երբ կազմավորումներիանձնակազմն ու բնակչությունըտնական ժամանակ գտնվում են վարակված տեղանքում ն վարակազերծման աշխատանքներեն կատարում: Անհրաժեշտէ հաշվի առնել, որ այդ միջոցներըլրիվ չեն պաշտպանում գազային ն գոլորշային վիճակում գտնվող նյութերից: Բամբակյա-թանզիվայինկապերը կարող են պատրաստելիրենք՝ բնակիչները, մի քանի շերտ (8-12) թանզիվիցկամ երկու շերտից՝ նրանց միջն դնելով 1-2 սմ հաստության բամբակ: Բամբակյաթանզիվայինկապերըդեմքին ամրացնում են քուղերով: Անհատականպաշտպանությանմիջոցների մեջ է մտնում նան «ֆենիքսը»: Սա, ի տարբերություն հակագազերի,կշռում է 80 գն նրավեցշերրանի պաշտպանական ֆիլտրը պահպանում է ոչ միայն ծխից, այլն 40 տեսակի թունավոր նյութերից (20 րոպեի ընթացքում): Վիճակագրական տվյալներով այդ ժամանակահատվածը բավականէ կողմնորոշվելուսեփականանձիփրկությանհամար: .

Թափանցիկ պոլիմերային թաղանթը աչքերը ն դեմքը պաշտպանում է պատահականկայծից ն դիմանում է 350: Շ ջերմությանը: դիմակըհարմարէ անգամակնոց դնող մարդկանց: Քանի որ «ֆենիքսը» ունի հարմարանքբերանի համար, բացակայում է արտաշնչած օդի դիմադրությանհարցը,դիմակըկրում են անգամ գեր ն հիվանդ մարդիկ,որոնք ունեն շնչառականխնդիրներ: Այն հեշտությամբ տեղավորվում է գրպանում ն ձեռքի փոքր պայուսակներում: Մաշկը պաշտպանելու միջոցները պատրաստում են զտող գործվածքներից,որոնք ծծված են հատուկ խառնուրդներովկամ մեկուսացնողնյութերով: Մեկուսացնողմիջոցներըմաշկը պաշտպանումեն ոչ միայն գազային, այլ կաթիլահեղուկայինթունավոր նյութերից, ռադիոակտիվ նյութերից ն մանրէամիջոցներից: Սակայն մեկուսացնող հագուստները խանգարում են մարդու ջերմափոխանակությանը.օրգանիզըավելի է տաքանում, ե նրա համար ստեղծվում են ծայրահեղ անբարենպաստ պայմաններ: Այդպիսի հագուստով մնալու ժամանակահատվածըհատկապես ամառվաամիսներին,սահմանափակէ:

Մաշկը պաշտպանելու զտող միջոցները թեթն են, ջերմափոխանակությունըչեն խախտում, սակայն մարդու մաշկը չեն պահպանում կաթիլահեղուկթունավոր նյութերից: Պաշտպանական կոմբինեզոնները կարվում են ռետինացված կտորից ն ավելի լավ են պաշտպանումմաշկային ծածկույթը կաթիլահեղուկային թունավոր նյութերից ու մանրէամիջոցներից: Մարմնիտաքացումըկարգավորելուհամարարտահագուստիվրայից հագնում են բամբակյա կտորից կարված էկրանացնող կոմբինեզոն (պաշտպանական հագուստ), որն անընդհատ թրջելով՝ կարելի է թողնել մինչն 4 ժամ, անգամամռանը: Մաշկը պաշտպանելուհամարհագուստը ներարկվում է քիմիական հատուկբաղադրություն պարունակողնյութերով: Պաշտպանական զտող հագուստ (ՊԶՋՀ) Թունավոր նյութերի գոլորշիներն անցնելով այդ հագուստի միջով՝մաքրվում են` փոխազդելովքիմիականայն նյութերի հետ, որոնցով ներծծված է գործվածքը:Այդպիսիհագուստըապահովում է տնական պաշտպանություն,բացի հեղուկ թունավորնյութերից: Պաշտպանականխալաթը, գոգնոցը, գուլպաները(ռետինացված կամ պլաստիկ զանգվածից), պաշտպանականձեռնոցներն ու ճտքակոշիկներըպատրաստվածեն ռետինից. դրանք լինում են. տարբերչափսերին պաշտպանումեն վարակմանդեպքում (նկ. 24): Հատուկ պաշտպանականհագուստ չլինելու դեպքում կարելի է օգտագործելձեռքի տակ եղած միջոցները (ռետինացված գործվածքներ, պլաստիկ զանգվածիցթիկնոցներ, բամբակյա բաճկոններ ու վարտիքներ, կաշվե թննոցներ ու ձեռնոցներ, մոմլաթ, սովորականռետինեկոշիկներ ն այլն): Պաշտպանականհագուստըպահվում է 12-16:Շ ջերմաստիճանում ն 65-7022 հարաբերականխոնավությանպայմաններում, թույլ չտալով, որ նրավրա ընկնենարնի ճառագայթներ: նՇնհատականդեղատուփ. նախատեսվածէ առաջինբուժօգնություն ցույց տալու, թունավոր, ռադիոակտիվնյութերով, մանրըէամիջոցներով, ինչպես նան ծանր վնասվածքներ ու այրվածքներ ունեցողներին ցավազրկելու,շոկըկանխելու նպատակով: է՝ Դեղատուփըպարունակում 1. Ներարկիչ-պարկուճ, որը պարունակում է հակաթույն (անտիդոտ) նյարդալուծանքայինթույների դեմ: Որպես հակաթույն կարող են օգտագործվել աֆին կամ` 0,190 ծծմբաթթվային ատրոպին: Այն շատ շտապ, հարկ եղած դեպքում` անգամ հագուստի վրայից ներարկում են միջմկանային, ազդրիշրջանում թունավորումիցանմիջապեսհետո: `

Ներարկիչ-պարկուճը կազմված է կապրոնե սրվակից, երկ-

2. 3.

ծայրանի ասեղից (իր իսկ կցորդիչով) ն ասեղի կափարիչից: Օգտագործումից առաջ մի ձեռթով բռնել ասեղի հիմքի կոդային մասից, մյուս ձեռքով՝ներարկիչըն ասեղի կոդային մասը պտտեցնել ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ: Ասեղի պոչը իջնում է ցած, ծակում է ներարկիչիգլխային մասը Ա հնարավորություն է ստեղծվում հեղուկը ազատ ներարկելու համար: Ներարկիջչ-պարկուճը կարող է պարունակել նան ցավազրկող ղեղանյութ՝պրոմեդոլ: Ներարկում են ենթամաշկային՝ծանը վնասվածքներին այրվածքների ժամանակ, ցավազրկելու,շոկը կանխելունպատակով: Տարեն (սպիտակգույնի) հակաթույն՝հաբերի ձնով: Ցիստամին՝ հաբերով(կարմիր գույնի, 2 տուփ): Սա հակառադիացիոն պրեպարատէ. ընդունում են 6 հաբ միանգամից՝ սուր ճառագայթայինհիվանդությունը կանխելունպատակով: Օգտագործումեն հատկապեսայն դեպքերում,երը սրիպված են մնալու կամ աշխատելու ռադիոակտիվնյութերով ախտահարված տարածքում: Ցիստամինըիր ազդեցությունը պահպանում է 4 ժամ: Անհրաժեշտությանդեպքում 4-5 ժամ հետո ընդունում են երկրորդտուփի հաբերը: Ցիստամինըկարելի է ընդունել նան նախապես,մինչն ճառագայթահարվելը,որպես կանխարգելիչմիջոց: Տետրացիկլինայինխմբի անտիբիոտիկ(սպիտակ գույնի, 2 տուփ), որն օգտագործումեն 5 հաբ միանգամից,հատկապես մանրէածինզենքով ախտահարվածները: Էտապերազին(կապույտ գույնի տուփ). փսխումներըկանխող հաբեր են, օգտագործումեն մեկականհաբ, հատկապեսսուր ժամանակ: ճառագայթայինախտահարումների -

Անհատականհակաքիմիականփաթեթ: Նախատեսված է թունավոր նյութերով ախտահարվելուց հետո մասնակի սանիտարականմշակումներկատարելուհամար:Սա պոլիէթիլենայինպարկ է, որի մեջ կան սրվակ(դեգազացիոնհեղուկով) ն թանզիվից պատրաստված4 անձեռոցիկներ:Կան ն այլ տեսակի հակաքիմիական փաթեթներ: Մաշկի ն հագուստի վրա ընկած թույնը չեզոքացնելու համար բացում են ապակյասրվակը, անձեռոցիկըթրջում սրվակի հեղուկով ն մշակում մաշկի բաց մասերը`դեմքր. պարանոցը, ձեռքերը,նան օձիքը,հակագազիդիմակիարտաքինմասը: Պետքէ զգուշանալ.դեզազացիոնհեղուկը աչքերիհամար վտանգավորէ:

Անհատական վիրակապական փաթեթ: Բաղկացած է վիրակապիցն 2 բամբակե-թանզիլայինբարձիկից:Այս ամենըգտնվումէ հերմետիկ ռետինե գործվածքից պատրաստվածպատյանի մեջ: Պատյանի վրա նշված են փաթեթից օգտվելու կանոնները: Օգտվում են հատկապեսկրծքի վանդակիվնասվածքներին արյունահոսություններիժամանակ:

ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ

ՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌՈՒՅՑՆԵՐԸ

(Կոլեկտիվ պաշտպանությանմիջոցներ) Կոլեկտիվ պաշտպանությանմիջոցներիցեն ապաստարանները, թաքստոցները,հակաճառագայթայինթաքստոցները, ապաստարանաճեղքերը,գետնահյուղերը: երկաթբետոնեհերմետիկ կառույցներ են, ԱՇպաստարանները որոնք պաշտպանումեն ոչ միայն թափանցողճառագայթումից ն ռադիռակտիվվարակումից,այլ նան հարվածողալիքից, լուսային ճառագայթումից,թունավոր նյութերից ն մանրէամիջոցներից:Որոշ ապաստարաններումպաշտպանություն է նախատեսվում նան բոցավառվողն արդյունաբերականնյութերից: Ապաստարաններըսովորաբար կառուցվում են մեծ քաղաքներում, արդյունաբերականկենտրոններինմոտ: Ապաստարաններնըստ տեղադրմանվայրիլինում են ներկա(տես նկ. 25): ռուցվածն առանձինկառուցված

Նկար25

132.-

Առանձին կառուցված ապաստարաններըշենքերից դուրս են, են երկաթբետոնե կոնսփտրուկցիաներից կամ աղյուպատրաստված սից՝ երկաթբետոնեծածկույթով, լրիվ կամ, որպես բացառություն, մասամբհողի մեջ թաղված, ելնելով նրա տեղադրմանվայրից: Ըստ տարողության ապաստարանները լինում են. ա) փոքրը(100 150 մարդու համար) բ) միջին (150 450 մարդուհամար) գ) մեծ (450 ն ավելի մարդու համար) Ըստ զտող-օդափոխիչ սխեմայի՝ ա) արդյունաբերական զտող-օդափոխիչ սարքավորումներով, բ) պարզեցված զտող-օդափոխիչսարքավորումներովկամ օդի մշտականծավալով(առանց զտիչ օդափոխության): Ըստ պաշտպանականհատկությունների(ամրության) ապասդասակարգվումեն. ա)1 մակերեսիվրա- 5 կգ քաշ սմ բ)1 մակերեսիվրա՝ 3 կգ քաշ 2 կգ քաշ գ)1 մակերեսիվրա՝ սմ դ)1 մակերեսիվրա՝ 1 կգ քաշ ե) 1 սմշ մակերեսիվրա՝ 0.5 կգ քաշ Ապաստարաններումշինությունները լինում են հիմնական ն օժանդակ՝իրենց մուտք ու համար նորմա է Մեկ ընդունվածհատակը՝0.5 մշ, ներքին ծավալը՝1.5 մ. բարձրությունը՝ ոջ պակաս2.2 մ: Ապաստարանիջերմաստիճանըպետք է լինի 23-31"Շ, ածխա1-3 92. 5595-ի թթվի պարունակությունը՝ դեպքում առաջանում է թու70-8094: նավորում, հարաբերականխոնավությունը՝ Զտիչ-օդափոխությանխցիկը(ՋՕԽ), որպես կանոն, ամրացված է ապաստարանիարտաքին պատին՝մուտքի կամ վթարային ելքի մոտ: արտաքին Ապաստարանիղռները կառուցվում են երկուական՝ (պաշտպանականհերմետիկ) ն ներքին (հերմետիկ) պողպատից, երկաթրետոնից:Արտաքինդռները ներքին դռներիցպետք է ավելի ամուր լինեն, որովհետնպաշտպանումեն հարվածայինալիքից:Չի թույլատրվում վերակառուցել,քանդել կոնստրուկցիաները,պատերի մեջ անցքերբացել: Ապաստարանըպետք է ունենա սանհանգույցներ.ջրամատակարարում,կոյուղի. էլեկրրահոսանք,սենյակներում պետք է լինեն չկա, Եթե ջրամատակարարում նստարաններ,տախտակամածներ: ոչ համար պակաս մ արդու ապա պետք է ունենալ ջրի պաշար՝ ամեն -

տարանները

սմշ սմշ

իլքով: թաքնվողի,

պահանջներիհա- . օրական 6 լիտրի հաշվով, 4 լիտր՝տեխնիկական 4.5 համար: Իսկ էներգիայիբացամար, լիտր՝հրդեհներըշիջանելու կայության դեպքում օգտվել մոմերից, լապտերներից,մարտկոցներից ն այլն: Անհրաժեշտ քանակությամբթթվածնի, ածխաթթու գազի, ինչպես նան օդի նորմալջերմաստիճանիպահպանումնապահովվումէ զտիչ-օդափոխիչհամակարգիմիջոցով. դա պաշտպանական շինության համար շատ կարնոր է: Ապաստարանից օգտվելիս միշտ սարքավորմանտեխնիկական վիպետք է հետնել զտիչ-օդափոխիչ ճակին. դրա համար կանոնավորկերպով անց է կացվում տեխնիկական ստուգում`ժամանակին հայտնաբերելու ն վերացնելու վնասվածքները:Ապաստարանիմուտքերիթիվը պայմանավորված է նրա տարողությունից (բայց 2-ից ոչ պակաս): 300 մարդ տարողության դեպքում թույլատրվում է կառուցել մեկ մուտք ն. վթարային հերմետիկդռներով: մեկ ելք: Մուտքերն ունենում են նախամումք՝ Շենքերի ն կառույցների հնարավոր քանդման ն. փլուզման գոունեն վթարային ելք, տու սահմաններումբոլոր ապաստարաններն որը ապաստարանիհետ է միանում ստորգետնյավերնամասով: Ելքը դեպի վերնասրահփակվում է պաշտպանահերմետիկն հերմետիկ փեղկերով, որոնք տեղադրված.են պատի ներսում՝ կողմից: Ապաստարանիօդափոխության համակարգիաշխատանքը խատեսված է մաքուր օդափոխության ն զտող-օդափոխության ռեժիմի համար՝ախտահարմանմիջոցների ազդեցությունիցհետո: նպաստարանինտրվող արտաքինօդի քանակըմեկ մարդու ժամում 7-20մ-, կազմում է (մաքուր օդափոխության ժամում 2մ:: զտվողօդափոխությանժամանակ Արտաքին օդը թունավորող նյութերից ն կենսաբանականաղտոտող միջոցներիցմաքրվում է հասարակզտող-կլանիչներով:Միջուկային զենքի օջախում զտող-օդափոխիչհամակարգըաշխատում է երկու օր, իսկ քիմիականԱ կենսաբանական զենքի օջախում՝ մեկ օր: ապաստարան պետք է ունենա Յուրաքանչյուր կապ, քաղպաշտպանության ղեկավարմանկետի հետ ն քաղաքային ու տեղականռադիոհաղորդումների ցանցերինմիացվածբարձ189245 սմ չափսի,հակահրդեհային րախոս,երկհարկնստարաններ՝ միջոցներ, վթարային աշխատանքներիհամարգործիքներ,. անհատական դեղատուփ, հետախուզմանսարքեր, ջերմաչափեր,ջրի տարողություն, ախտահանմանմիջոցներն այլն:

դրսի

նա-

ժամանակ)

համա

հեռախոսա

Ապաստարաններըսպասարկողանձնակազմընախատեսվումէ չորս հոգի (օղակի հրամանատար-պարետ, սանտեխնիկ,էլեկտրիկ, օդափոխությանհարցերովփականագործ): Խաղաղ ժամանակ ապաստարաններըկարելի է օզտագործել որպես ուսումնական պահեստներ,վարժանքակետպեր նայլն: Թաքսվպվտցները ոչ հերմետիկ շինություններ են, որոնք պաշտպանում են մարդկանցհարվածողալիքից: Թաքստոցներ կարելի է դարձնել լրիվ կամ մասմարբր հողի մեջ թաղված,տնտեսական,արտադրականկամ այլ նպատակներիհամար նախատեսված շինությունները, նկուղները, լեռնահանքահռրերը, ստորերկրյաանցուղիները, մետրոպոլիտենիկայարանները ն այլն: Բացի այդ, թաքստոցներ են կառուցվում նան ապաստարանաճեղքերին գետնահյուղերիձնով:

Հակաճառագայթայինթաքստոցները այնպիսի շինություններ

են, որոնք մարդկանց պաշտպանումեն ռադիռակտիվճառագայթ-

ներից, լուսային ճառագայթումից, մասամբ՝քիմիական ու կենսաթաքստոցբանականզենքի ծխից ու ամպից: Հակաճառագայթային ները բաժանվումեն երեք խմբի՝ ա) ճառագայթումըփոքրացնումեն 200 ն ավելի անզամ, բ) ճառագայթումըփոքրացնումեն 50-200 անգամ, գ) ճառագայթումըփոքրացնումեն 20-50 անգամ: Թաքստոցի բարձրությունը պետք է լինի 2մ-ից ոչ պակաս,

ամրությունը՝0.2 կգ/սմ:

Նկար 26

Հակաճառագայթայինթաքստոցներըպետք է ունենան՝ սանիտարականհանգույց խցիկ օդափոխության կեղտոտվածարտաքինշորերը պահելու տեղ 250 մարդու համար 1 մուտք

ջեռուցում կոյուղի ջրամատակարարում, լուսավորություն ապահովվումէ դրսի կամ ներսի ջրմուղի Ջրամատակարարումն ցանցից: Մեկ մարդու համար ջրի օգտագործմաննորման պետք է ընդունել օրական25լ: Ջրմուղի բացակայությանդեպքում թաքըստոցներում անհրաժեշտ է նախատեսել բերովի խմելու ջուր՝ մեկ մարդու համար օրական 3 լ հաշվով: Շենքերի վերգետնյահարկերում որպես հակաճառազայթայինթաքստարանսովորաբարօզտագործվումեն ներքին քարե հիմնարարպատերով,ինչպես նան այնպիսի սենյակներ, որոնց դրսի պատերը գոյություն ունեցող ն նախազծվողքարե շենքերի կողմն են (սրանք թուլացնում են ՛/ '

ճառագայթումը):

Հակաճառագայթայինթաքստոցներըպետք է ունենան երկրորդ աստիճանիհրակայունություն, որպեսզի պաշտպանվեն թափանցող ՛/ ճառագայթներիազդեցությունից: Հարկ եղած դեպքում որ-. պես հակաճառագայթայինթաքստարան կարելի է օգտագործել նան մետրոպոլիտենը, տրանսպորտային,հետիուրն թունելները, ստորգետնյաանցումներըն այլն: քաԷլեկրրամատակարարումըկատարվում է ձեռնարկության, ղաքի, ավանի ընդհանուրէլեկրրացանցից: Սահմանվում են լուսավորության նվազագույն նորմաներ: Չլինելու դեպքում օգտագործվում են մարտկոցներ,գրպանիլապտերներ ն այլն: Մարդկանց մուտքը կատարվում է արազ ն կազմակերպված: Սնունդ ն ջուր բերելիս չի կարելի բացել դռներն ու օդափոխիչները: է հայտարարել Վարակված տեղից դուրս գալու դեպքում պետք անհատականպաշտպանությանդադար: Հակաճառագայթային թաքստոցների պաշտպանության հատկությունները որոշվում են ճառագայթմանչափաբաժնիթուլացման է գործակիցով. որքան. մեծ է այդ գործակիցը, հուսալի

այնքան

թաքստոցը:

Հակաճառազայթային թաքստոցների

կառուցման՝ ժամանակ է շենքերը, նկուղները,մառաններըթաքստոցներիվերածելիս պեւտրք հաշվի առնել թուլացման գործակիցը, որը կախվածէ ոչ միայն նյութի խտությունից. այլն գամմա-ճառագայթման էներգիայից:Տարբեր նյութերի կողմից գամմա-ճառագայթման թուլացումը բնութագրելու համար օգտագործումեն կիսաթուլացմանշերտիմեծությունը: Դա նյութի այն շերտն է, որը գամմաթուլացնում է երկու անզամ: '՝

ճառազայթման ինտենսիվութ

Նյութիհաստությունը կիսաթուլացմաներկու չափով մեծացնելիս գամմա-ճառագայթման հռսքը նվազում է 4 անգամ, երեք ն շերտի ղեպքում՝8 անգամ այլն: Թափանցող ճառագայթմանհամար կիսաթուլացմանշերտերը որոշում են հետնյալ բանաձնով՝

սմ, Թ

Հնիս Հ

որտեղ՝ձլրս-նկիսաթուլացմանշերտն է, 23-ը՝ջրի կիսաթուլացման

շերտը, թ-ն՝նյութի խտությունը(գ/սմ»): Ենթադրենք թաքստոցը կառուցվածէ փայտից (ք 0.7 գ/սմ): Նրա կիսաթուլացման շերտը որոշելու համար հայտնի մեծությունները կտեղադրենք բանաձնիմեջ ն կգտնենք՝ »

Գկիս

223.

սմ: նղյուսակ

Որոշ նյութերի թափանցող ճառագայթման ն գամմա-ճառագայթման կիսաթուլացման շերտերի մեծությունը

Նյութի Նյո յութը

Ջուր Փայտանյութ

խտու-

Կիսաթուլացման շերտը (սմ)

թյունը Անան (գ/սմ)

Գամմա-ճառագայթումը ռադիոակտիվ ամպիհետքի վրա :

1,0

0,7

Լիցքահող

0.9 1,6

Բետոն

1,6 2.3

8,4 8,4 5.6 1,8

0,4 1,8 1,6 1,2 2.5 ,4

8.2

8,4 9,2 5.4

Պոլիէթիլեն Աղյուսե շարված

Պողպատ

Կապար Ձյուն

Ծղոտ Կավ

Հոնի ծառ

Երկաթբեւտոն

Ապակի

7,8

Անհրաժեշտ է նշել, որ 1 մ հաստությամբբնահողի ծածկույթը ռադիոակտիվճառազայթումը թուլացնում է ավելի քան 1000 անգամ: Այլ կերպ ասած, եթե մարղը 1000 ռ/ժամ ճառագայթմանմակարդակովտեղանքում կես ժամում ստանում է մահացու չափաբաժին, ապա 1 մ բնահողիշերտի ծածկույթիդեպքում նա չի տուժվում (ճառագայթմանչափաբաժինըմեկ ժամում կազմումէ 1 ռենտգեն): Գործնականում միշտ հնարավոր է պատրաստելայնպիսի թաքստոցներ, որոնք ոչ լրիվ, բայց զգալի չափով կրճատում են արտաքինճառագայթմանն ռադիոակտիվվարակմանվտանգը: Օզտագործելովվերը բերվածհաշվարկմանմեթոդիկան,կարելի է մուրավորապես որոշել լրիվ հողի մեջ թաղված թաքստոցի պաշրպանականհատկությունները: Արագ կառուցվող պաշտպանականկառույցներ: Սրանք կառուցվում են ամենակարճժամկետում, առկա, հավաքովի կոնստրուկցիաների ն նյութերի, պարզեցվածսարքավորմանառավելա50-150 մարղ): գույն օգտագործմամբ(տարողությունը՝ Պարզագույն թաքստոցներ: Որպես պարզագույն թաքստարաններ կարելի է օգտագործել բաց ն փակ ճեղքերը: Բաց. ճեղքերում թաքստարաններիխոցման հավանականությունըհարվածային ալիքով, լուսային ճառագայթումով կնվազի 1,5-2 անգամ, ծածկված ճեղքում հարվածայինալիքից՝2,5-3 անգամ: Ծածկված ճեղքը մարդկանցկպաշտպանինան ռադիոակտիվ նյութերի՝մաշկի ն հագուստիվրա անմիջականընկնելուց, կառույցներիբեկորներից վնասվելուց(նկ. 273:

ցանկաց

Ծածկված ճեղք Նոսր

Լավագույն պաշտպանականհատկություններունեն հողի մեջ թաղված թաքստոցները (ապաստարանաճեղքերը,գետնահյուղերը ն այլն). ռադիոակտիվճառագայթումըայնտեղ կարող է թափանցել հիմնականումծածկույթների միջով: Ապաստարանաճեղքերը կառուցվում են երկու ծայրերից ելք ունեցող նեղ խրամատներիձնով: Մանսագետ-հրահանգիչների ղեէ կավարությամբ բոլորը պետք կարողանանապաստարանաճեղք պատրաստել:Սննդամթերքի, ջրի պաշարները ն մանր իրերը պահվում են որմնախորշերում: Գետնահյուղերն ավելի հիմնավոր են ավելի սարքվում, քանի որ դրանք նախատեսվածեն մարղկանց՝ երկար մնալու համար: Վերնածածկը ն պատերըարվում են զերաններից, կոճափայտից,աղյուսից ն. շինարարականայլ նյութերից: Ձմռանը գետնահյուղերը տաքացվում են: Թաքստոցը կարող է պատրաստվելնան երկաթբետոնեպարզ կոնստրուկցիաներից: Նոր կառուցվող ն հարմարեցված հասարակ թաքստոցների պաշտպանական հատկությունները ավելացնելու համար բոլոր ճեղքերն ու անցքերըխնամքովփակվում են ու ամրացվում: ու թաքստոցները պետք է նախօրոքսարքաԱպաստարաններն վորել: Խաղաղ ժամանակներումդրանց մի մասը կարող է օգտագործվել ուսումնական, կենցաղայինն տնտեսականտարբեր կարիքների համար: Ազատ ապաստարաններըպարբերաբարպետք է օդափոխելու կարգիբերել: Հարձակմանվտաեգիդեպքում բոլոր այն շինությունները,որոնք խաղաղ ժամանակօգտագործվելեն կենցաղայինն տնտեսական են մաիդկանց նպատակներով,ազատվումն նախապատրաստվում համար: ապաստանելու է համար պատասխանատու Շինությունների պաշտպանության պարետը, որը նշանակվում է համապատասխանձեռնարկության, հրամաղեկավար-տնօրենի հիմնարկությանն կազմակերպության նով: Պարետի տնօրինության տակ առանձնացվումեն անհրաժեշտ Դրանց հետ միասին թվով մարդիկ՝հատուկ կազմավորումներից: նա ստուգում է զտիչ-օղափոխիչ սարքավորմանվիճակը, հետնում մաքրությանը: Պատերազմիժամանակպարետըկազմակերպումէ պահակակետեր, որոնք շինությունները բնակեցնելիս կարգ ու ն սպսարկում զտիչ-օդափոխիչկայանքին: կանոն են սահմանում հետնելու համար Մարդկանց ներս թողնելու ն կարզուկանոնին պետք է լինի յուրաքանչյուր մուտքի մու դրսի կողմից կարգված հերթապահություն:

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՏԱՐԱՀԱՆՈՒՄԸ

ՎՏԱՆԳԱՎՈՐԳՈՏԻՆԵՐԻՑ

ն շատ են Խոշոր քաղաքներում,որտեղ խիտ է բնակչությունը, վարչական կենտրոնները,արդյունաբերականն. մշակութայինօբուսումնական հաստատությունյեկտները, գիտահետազոտական, ն ավերէներգետիկհանգույցները,որոնց ները, տրանսպորտային ման ու ոչնչացմանվտանգնավելի մեծ է միջուկային ն այլ զենքերի օգտագործմանպարագայում,ինչպես նան. մնացած բոլոր արտակարգ իրավիճակների ժամանակ, անհրաժեշտ է բնակչությանը վտանզավորգստուց դուրս բերելխոշոր քաղաքներից,տարահանել դեպի հեռավոր գյուղեր ու ավաններ՝արդյունաբերության որոշ օբյեկտներ գործարկելով այդ վայրերում ն շարունակելովաշխատանքը: Մի շարք ձեռնարկություներ ն արդյունաբերական օբյեկտներ,որոնց աշխատանքըխիստ անհրաժեշտէ, թեկուզ այդ պայմաններումմնում ն շարունակում են աշխատել,բայց սահմանվում է աշխատանքայինհատուկ ռեժիմ, ստեղծվում են հանգստի հատուկպայմաններ: Տարահանում: Բնակչության տեղափոխումն է կամ դուրսբերումը քաղաքներից քաղաքամերձզոտի: Ի տարբերություն ապակենտրոնացվածների,տարահանվածներըմշտական ապրում են քաղաքամերձգոտումմինչն հատուկ կարգադրությունը: նԱպակենտրոնացում: Պատերազմիժամանակաշխատանքըշարունակողարտադրականձեռնարկությունների՝ բանվորներիԱ ծաէ ոայողների կազմակերպվածդուրսբերումն քաղաքներից դեպի քաղաքամերճգոտիներ:Ապակենտրոնացվողխմբինէ պատկանում նան այն անձնակազմը,որն ապահովումէ քաղաքի կենսագործունեությունը (օրինակ, կոմունալ տնտեսության աշխատողները): համաձայնձեռնարկությանարտադրաճԱպակենտրոնացվածները, փուլի, պարբերաբարգալիս են քաղաք՝աշխատելու, որից հետո նորից վերադառնումտարահանմանվայրը: Քաղաքամերձգոտին տարածքէ, որը գտնվում է հակառակորդի միջուկայինհարվածների,հնարավորավերածությունների գոտուց

դուրս:

լայնորեն օգտագործվելէ Տարահանումն ապակենտրոնացում Հայրենականմեծ պատերազմիժամանակ: Սակայն այդ միջոցառումները չեն համապատասխանում այսօրվա՝ժամանակակիցմիջուկային պատերազմիպայմաններին:Մեծ Հայրենականիժամանակ ազգաբնակչության տարահանումը կատարվել է առանձին

շրջաններով, հակառակորդիհարձակման ուղղությամբ: Ներկայումս նախատեսում է նրանց դուրսբերումըբոլոր տեսակիօբյեկտներից դեպի անվտանգ գոտիներ՝ քաղաքների բոլոր ուղղություններով: Ապակենտրոնացումն ու տարահանումըմի քանի անգամ նվազեցնում են քաղաքների բնակչությանխտությունը, հետնաբար ն նրանց կորուստըմի քանի անգամկարող է պակասել: Ապակենտրոնացվողբանվորներն ու ծառայողներըտարաբնակեցվում են երկաթուղայինկայարաններինն ավտոմայրուղիներին մոտ (դրանցից 5 կմ-ից ոչ հեռու): Տարահանվող բնակչությունը, տրանսպորտային հնարավորություննեից ն բնակավայրերի խտությունից կախված,կարող է տարաբնակեցվելերկաթուղային կայարաննիցն ավտոճանապարհներիցավելի հեռու շրջաններում, որպես կանոն, իր ն, միայն եզակի դեպքերում,հարնան մարզերի տարածքներում: Ապակենփտրոնացվող բանվորներիու ծառայողների,ինչպես նան տարահանվողբնակչության տարաբնակեցմանհամար նախատեսվում են օգտագործել տեղական բնակչության տները, իսկ բժշկական, առնտրական ն այլ հաստատությունների տեղակայմանհամար` զբոսաշրջիկության ն սպորտային բազաները, դպրոցները, ակումբները,հանգստյանտները, առողջարաններըն պանսիոնատները, որոնք տեղավորվածեն քաղաքամերձգոտում: Տարահանման ն ապակենտրոնացմանավարտից հետո քաղաքում պարտադիրպետք է մնան միայն ձեռնարկությանբանվորների ու ծառայողներիաշխատողհերթափոխըն քաղաքիկենսագործունեությունն ապահովողանձնակազմը: Հաշվարկներըցույց են տալիս,որ հրթիռամիջուկայինհարվածի դեպքում բնակչության կորուստները չպաշտպանված խոշոր քաղաքներում կարող է կազմել նրա թվաքանակի մոտ 9076-ը, իսկ միջոցառումբնակչության տարահանմանն ապակենտրոնացման ների ժամանակին իրականացմանդեպքում՝բնակչության ընդհանուր թվաքանակիմի քանիտոկոսը: Որպեսզի այս միջոցառումներն իրականացվելավելի համակողմանին սեղմ ժամկետներում,դրանց անցկացմանը պետք է պատրաստվելնախօրոք, ղեռնս խաղաղ ժամանակ:

ՏԱՐԱՀԱՆՄԱՆ

ԵՎ ԱՊԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՄԱՆ

ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Տարահանումն ու ապակենտրոնացումըկազմակերպվումեն քաղպաշտպանության պետերի, թաղապետերի ն տարահանման հանձնաժողովներիկողմից, որոնք ստեղծվում են քաղաքներում, քաղաքամերձհամայնքներում: Ձեռնարկությունների, հիմնարկների ն ուսումնական հաստատությունների հեր կապ չունեցող բնակչության տարահանումը կատարվումէ տարածքային սկզբունքով՝ մեկ քաղաքայինշրջանի բնակչությունը տարաբնակեցվումէ մեկ-երկու գյուղական շրջաններում (կախված տարահանվողբնակչության քանակից, տարաբնակեցման համար պիտանի բնակելի տարածքով գյուղական շրջանի խտությունից): Նպակենտրոնացումըկատարվումէ արտադրատարածքային սկզբունքով. բանվորների, ծառայողներին նրանց ընտանիքների անդամներիտարաբնակեցմանհամար ձեռնարկությունը ստանում է մեկ կամ մի քանի՝իրար մուր տեղավորվածբնակավայրեր՝ կախված տարաբնակեցվողների թվից, այդ նպատակիհամար բնակտարածության առկայությունից: Այդ սկզբունքով չի խախտվում ձեռնարկության ամբողջականությունը. միննույն ձեռնարկության բանվորներն ու ծառայողները ն նրանց ընտանիքի անդամները տեղավորվումեն համախումբձնով, որը հեշտացնումէ հավաքումն ու ուղարկումը քաղաք՝աշխատանքի,ինչպես նան նրանց ապահովումը սննդով, բժշկական սպասարկումովն այլ ծառայություններով: Տարահանմանն ապակենտրոնացմանհամար նախօրոք անց են կացվումնախապատրաստական աշխատանքներ. 1. Որոշում են տարահանմանն ապակենտոնացման շրջանների վայրը: 2. Այդ վայրերը բաժանում են քաղաքի շրջանների ձեռնարկությունների, հիմնարկների ն այլ կազմակերպությունների միջն: 3. Հաշվառվումեն տրանսպորտայինմիջոցները ն դրանք բաշխումն ըստ օբյեկտների: 4. Մշակվում են տարահանմանն ապակենտրոնացման նյութական, տեխնիկականն այլ տեսակներիմիջոցառումների ապահովմանխնդիրներ:

Մշակվում է փաստաթղթերիբազմացման ու պահպանման կարգը: 6. Որոշվում է տարահանմանն ապակենտրոնացման ժամանակամիջոցը: 7. Ստեղծվում է օբյեկտի քաղպաշտպանությանկողմից տարահանման հանձնաժողով: Օբյեկտի տարահանման հանձնաժողովի աշխատանքըներառում է՝ 1. Տարահանմանն ապակենտրոնացման ենթակա բանվորների, ծառայողների ն նրանց ընտանիքներիանդամներիթվի հաշվառումը: 2. Տարածքային տարահանման հանձնաժողովին հավաքման տարահանմանկետերի հետ կապերին փոխգործունեությանկազմակերպումը: 3. Տարահանման հանձնաժողովի ն. օբյեկտի ՔՊ շտաբի հետ 5.

փոխգործունեությունը: 4. Տարահանումն ու ապակենտրոնացումն անցկացվումեն տա(ՏՀԿ) միջոցով, որոնք ստեղծվում են րահանման հավաքակետերի Քաղաքային (տարածքային) տարահանման հանձնաժողովի կողմից: 5. Տարահանման հավաքակետերինտրվում է մշտականհամար. նրանց հանձնարարվում է տարահանվող ն ապակենտրոնացվող բնակչության տեղեկացումը, հավաքումը, գրանցումն ու տարահանման նախապատրաստումը: 6. Իրավիճակի ն տարահանվողների ու ապակենտրոնացվողների տեղավորմանմասին բնակչության տեղեկատվությունը: 7. Մարդկանց պատսպարմանկազմակերպումըտարահանման հավաքակետում՝ «Օղային տագնապ»ազդանշանով: 8. Տարահանմանհավաքակետեր են բացվում հասարակական շենքերում (դպրոցներ,ակումբներ ն այլն) տրանսպորտիուղնորման վայրերին մոտ: ՏՀԿ-ի բացման վայրերը նշվում են տարահանման հանձնաժողովիկողմից: 9. ՏՀԿ-ի պետերը հաստատվումեն շրջանային տարահանման ձեռնարկությունների, հանձնաժողովի նախազահիներկայացմամբ՝ ղեկավարողկազմի թվից: հիմնարկներին կազմակերպությունների ՏՀԿ-ի պետի օզնականներնընտրվում են նույնպես ղեկավարող կազմից, իսկ մնացած կազմը`նույն ձեռնարկությունների,հիմաշխատավորներիցու ծառանարկների ն հաստատփտությունների յողներից, որոնց հիմքիվրա էլ կազմավորվումեն դրանք:

10.

ՏՀԿ-ի պերն աշխատանքայինփաստաթղթերովթղթապա-

նակ է ունենում, որը պահվումէ ձեռնարկությունում:Այդ թղթապանակի մեջ պահվում են ՏՀԿ կազմի հրահանգները,ՏՀԿ-ի սխեման՝

նրա բոլոր տարրերի թվարկումով ն դասավորմանմատնանշումով, տարահանմանն ապակենտրոնացման ենթակա անձանց ցուցակը, նրանց տեղեկացմանսխեման, հաշվարկը Ա այլ կարնոր փաստաթղթեր: 11. Ամեն մի տարահանման հավաքակետին ամրագրվում է տարահանմանու ապակենտրոնացմանենթակա բնակչության որոշակի քանակություն, առանձնացվումեն տեղեր՝քաղաքամերձգոտում այդ բնակչության տարաբնակեցմանհամար, տրանսպորտային միջոցներ՝ նրանց փոխադրմանհամար,նախապատրաստում մարդկանց ուղնորման ն. ընդունմանվայրերը, նշվում են տրանսպորտի շարժման երթուղիները, տարահանման հավաքակետից՝ ընղունման վայրեր: 12. Որպես կանոն, ՏՀԿ-ի աշխատանքը պլանավորվում է այնն ապակենտրոնացվողների պես, որ միախումբտարահանվողների ուղարկումն ապահովվի տրանսպորտի մեկ ձնով` կամ ավտոմոբիլային, կա՛մերկաթուղային, կա՛մջրային: 13. Գյուղաբնակների ն գյուղական համայնքների ուժերով ստեղծվում են «Ապակենտրոնացվողաշխատավորներիու ծառայողների ն տարահանվողբնակչության ընդունման ու տեղավորման հանձնաժողովներ»: 14. Հանձնաժողովներըկատարում են ապակենտրոնացվող աշխատավորներիու ծառայողներին տարահանվողբնակչության, կազմակերպությունների, հիմնարկների ընդունման ու տեղավորման նախապատրաստում, կազմակերպվումէ նրանց ընդունումը, դիմավորումը, հաշվառումն ու տարաբնակեցումը,ինչպես նան ապահովումը պարենով, առաջին անհրաժեշտության ապրանքներով, բժշկականն այլ ծառայություններով: Տարահանվողների ն ապակենտրոնացվողներիանմիջական ընդունման համար տարահանվողներիընդունմանն տեղավորման շրջանային հանձնաժողովներըստեղծում են ընդունող տարահանող պունկտեր /ԸՏՊ/, որոնք տեղավորվումեն բեռնաթափմանկայարաններին մու: Դրանցհամարտեղերնընտրվումեն տրարահանվողների ընդունման ն տեղավորման շրջանային հանձնաժողովի կողմից, տեղականինքնակառավարման մարմիննեիհրահանգով: `

ՏԱՐԱՀԱՆՎԱԾՆԵՐԻ

ՀԱՎԱՔԸ

ԴՈՒՐՍԲԵՐՈՒՄԸ

ԵՎ

Բանվորներն ու ծառայողները տարահանման կետեր են ներկայանում նշանակվածժամին:Որպես կանոն, նրանք իրենց ընտանիքներիհետ միասինեն տեղավորվումքաղաքամերձգոտում: Ապակենտրոնացվածներնու տարահանվածներըիրենց հետ վերցնում են փաստաթղթեր,դրամ, անհրաժեշտ իրեր ն մթերք՝ երկու-երեքօրվա համար: Տարահանման հավաքման կետում մարդիկ գրանցվում են ն ստանում հատուկ կտրոն, որում նշվում են ավտոշարասյանկամ գնացքի համարը, տեղն ու նշանավայրը: Գրանցումից ն կտրոնը նտանալուց հետո մարդկանցխմբավորումեն ըստ վագոններիկամ ավտոշարասյան մեքենաների՝ավտոշարասյանկամ գնացքաշարի պետի ն տարահանման հավաքման կետի պետի տեղակալների ղեկավարությաններքո: Նստեցումը կատարում են վագոնների ու ավտոմեքենաներիավագները: Տարահանվածներիննստեցումից հետո, այնուհերն ընթացքում խստիվ արգելվում է դուրս գալ առանցավագներիթույլտվության: տրանսպորտից՝ Տեղ հասնելուն պես՝նորից գրանցում է կատարվում,ն մարդիկ բաշխվում են ըստ բնակավայրերի:Երեխաները, ծերերը, հաշմանդամները իրերով տեղափոխվումեն տեղական փոխադրամիջոցներով: Դեռ խաղաղպայմաններումպետքէ անցկացվենքաղպաշտպանական դասընթացներ, ունկնդիրներին հարկ է բացատրել տարահանմանբոլոր կանոնները: Տարահանվող հետիոտնշարասյուները կազմավորվումեն տամոտ: Շարասյաներթը բարեհաջող րահանմանհավաքակայանների կազմակերպելու նպատակովայն բաժանվում է ըստ արտադրաիսկ նրանց մասերի ն այլ արտադրականստորաբաժանումների, 20-30 հոգի յուրաքանչյուրում: Շարասյան ներսումը̀ստ խմբերի՝ են ղեկավար նշանակվումհեդինակավորմարդիկ: Բնակչության դուրսրերումըհետիոտնկարգով իրագործվումէ այն ճանապարհներով,որոնք զբաղված չեն զորքերի ն. տարակողմից,ինչպեսնան ավտոտրանսպորտի հանող-բեռնափոխաղրող դուրս նշանակված երթուղիներով ն. շարասյուճանապարհներից նային ուղիներով: Շարասյուներիշարժման համար քաղաքի սահմաններիցդուրս նշանակվումեն ելման կետեր:Շարժմանժամկետ`

ները պահպանելու նպատակովշարասյաներթուղու վրա նշանակվումեն կարգավորմանկետեր: Հետիոտնշարասյան երթը սովորաբարծրագրվում է մեկ շուրջնպատակունենալով դուրս օրյա անցնելիքհեռավորության չափով՝ Երթ կատարողներիհամար զալ հնարավոր փլուզումների գոտուց: են երթադադարներ՝ նախատեսվում 10-15 փոքր՝ րոպե տնողությամբ, յուրաքանչյուր մեկ,

մեկուկես

ժամ

հետո, երթից մեծ՝ 1-2

ժամ, երթի երկրորդ կեսի սկզբին, որպես կանոն, հնարավորուժեղ փլուզումներիգոտու սահմաններիցդուրս: Եթե հետիոտն կարգով տարահանվողազգաբնակչությանհամար տեղավորմանշրջաններընշանակվածեն մեծ հեռավորության վրա, կարող են կազմակերպվելմիջանկյալ տարահանմանկետեր: Այդպիսիկետերընտրվումեն հնարավոր փլուզումներիգոտիներից դուրս գտնվող բնակավայրերում, որոնք տեղակայված են տարահանման երթուղիների երկարությամբ ն ճանապարհներիմուր, որպեսզի թեթնացնեն այդ կետերից մարդկանց տեղափոխումը տրանսպորտային միջոցներով: Հիվանդներինօգնություն ցույց տալու համար հետիուրն շարասյուների երթուղիներում կազմակերպվում են բժշկական կետեր: Տարվա ցուրր եղանակներին երթադադարիշրջաններում ն միջանկյալկետերումստեղծվումեն ջեռուցմանկետեր: -

ՄԱՍՆ

ՉՈՐՐՈՐԴ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԳՈՐԾՈՆԸ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

ՌԻՍԿԻ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԴԵՊՔՈՒՄ

ՃԳ-ՆԱԺԱՄԵՐԻ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԳՈՐԾՈՆԸ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

ՌԻՍԿԻ

Արտակարգիրավիճակներըհամարձակությունեն պահանջում: Դրանք այն իրադարձություններնեն, որոնք վրանգ են սպառնում մարդկանց կյանքին ու շահերին: Այդպիսի իրադրություններում նպատակասլացգործունեություն ձեռնարկել՝ նշանակում է խիզախել, ռիսկիդիմել, վտանգիենթարկվել:Ռիսկի կարող են դիմել այն մարդիկ, որոնք ունեն կամային բարձրագույն գծեր՝համարձակություն, խիզախություն, ինքնուրույնություն, վճռականություն ն տոկունություն: Ռիսկ հասկացությունը տվյալ օբյեկրի նկատմամբ վտանգից սպասվողկորուստներնեն՝ ժամանակիորոշ հատվածում: Կախված հետնանքների բնույթից`ռիսկերը բաժանվում են 2 խմբի՝մաքուր ն սպեկուլյատիվ: Մաքուր են համարվում այն ռիսկերը, որոնց դըսնորման հետնանքով հնարավոր են միայն բացասական զրոյա"կան.արդյունքներ: ռիսկերիհետնանքով,. նշվածներից, Սպեկուլյատիվ հնարավորեն նան դրականելքեր: Առաջին խմբի մեջ են մտնում բնական, շրջակա միջավայրի, քաղաքական,հասարակական,տրանսպորտայինռիսկերը,ինչպես նան առնտրայինռիսկերիմի մասը: Բնականիմեջ են մտնում այն ռիսկերը, որոնք պայմանավորված են երկրաշարժերով, մրրիկներով, ջրհեղեղներով, հրդեհներով, ն այլն: հիվանդություններով,համաճարակներով Շրջակա միջավայրի ռիսկերը պայմանավորված են օդի աղտոտվածությանաստիճանով: Տրանսպորտային ռիսկերը կապված են բեռների տեղափոխման գործընթացի ձախողմանհետ: Քաղաքական ռիսկերը տեղի են ունենում պետության վարած քաղաքականության կուրսի կտրուկ փոփոխությունների հեւրնանքով: Առնտրային ռիսկերը պայմանավորված են արտադրաֆինանսականգործունեության իրականացմամբ: -

կամ

բացի

Նռանձնահատուկ ռիսկ տերմինն օգտագործվումէ ցանկացած տեսակիռիսկի կամ կորստի դեպքում, երբ համեմատվումեն ընդհանուր ռիսկի հետ: Օրինակ՝10 տարվա ընթացքում «բնակչության 1076-ըմահացել է բնականաղետներիհետնանքով»: Կամ՝

«Շենքերի 5076-ըխիստ կվնասվի մոտակա25 տարվա ընթացքում»: Նռանձնահատուկ ռիսկր կիրառվում է նան սեփականության ֆինանսականկորուստներըորոշելու համար: Ռիսկերը լինում են նան՝ Իրադրական, վերիրադրականն խմբային: Իրադրական ռիսկն այն է, երբ անձըհաջողությանդեպքումմեծ շահույթ է ակնկալում: Շահույթի մեծությունը գերազանցում է այն կորստի մեծությանը, որը մարդը կարող է կրել անհաջողության մատնվելիս: Վերիրադրականռիսկ: Մարդիկ ի վիճակի են իրենց առջն.դնելու այնպիսի նպատակներ,որոնք կարող են գերազանցելիրադրության պահանջները: Կան մարդիկ, որոնք ձգտում են աշխատել վտանգավոր պայմաններում: Այդ հանգամանքըբացահայտվումէ ռիսկոմետր կոչվող սարքի միջոցով: մմնգլիայի բանտերում իրենց մեղթը քավող հանցագործներիգրեթե 3/4-ը վերիրադրական(էքստրավերտ)խառնվածքիտեր մարդիկ են: Խմբային ռիսկ: Մարդը որնէ խնղիր կարող է լուծել միայնակ կամ խմբի կազմում: Խմբի կազմում կատարվումէ համարձակության տեղաշարժ,ն ողջ խումբն է պատասխանատու դառնումվճիռեերի ու ձնավորվող գործողությունների համար, ուստի առաջարկվում ու ընդունվումեն համարձակն օգտաշատ լուծումները: Լինում են նան կամավոր ն ստիպողական ռիսկեր: Բազմաթիվ մարզաձներ ն ակտիվ հանզստի ձներ ընդգրկվում են կամավոր ռիսկի խմբում: Իրոք, վախն ու ռիսկը հանգստիվայելքն են: Կամավոր ռիսկի շահը գերակշռում է վախից, այդ պատճառով ռիսկի ընկալումընվազում է, ուստի ե կամավորռիսկի մակարդակըկարող է լինել տիպողականից բարձր: Ռիսկի մակարղակի իմացուհամեմատմանընկալումըկողմնոթյունն ու նրա տարատեսակների րոշում է մեր վերաբերմունքըռիսկինվազեցմաննկատմամբ: Հիվանդություններիհամաճարակիռիսկի նվազեցումը վերջին մեկուկես հարյուրամյակինվաճումներիցէ: 1841 թ. եվրոպացու կյանքի միջին տնողությունը 35 տարի էր, այժմ այղ ցուցանիշը զարգացած երկրներումկազմում է 70 տարուց ավելի. իսկ աղքատ

50-ից ավելի: Դա ձեռք է բերվել հիմնականում համաերկրներում՝

ճարակներիցմահացությանմակարդակինվազեցմանշնորհիվ: Եվ, այնուամենայնիվ,տեխնիկայի զարգացմանորոշ տեսակներ ավելացնում են ռիսկի մակարդակը:Էներգակիրներին արդյունաբերության զարգացումը առաջացնում են նորանոր վտանգներ: Ջարգացած տեխնիկայի օգուտը թերնս գերակշռում է ռիսկը, ն մենք՝հասարակությանանդամներս,ներողամիտենք նման ռիսկերի նկատմամբ հենց այդ պատճառով: Տան ն աշխատավայրիանվտանգությանանհրաժեշփտությունը օր օրի է մեծանում: Այսպիսով, ո՛ր ռիսկն է ավելի հաճախ հանդիպում, ն ինչպե՛սէ այն համեմատվումռիսկի այլ տեսակների հետ: Անվտանգության ո՛ր մակարդակըկհամարվիլրիվ անվտանգ: Ինչ խոսք, րնտեսապեսավելի շահավետ է կանխելաղետը, քան դրանիցհետո վերականգնողականծախսերկատարել:Ինչպե՛սկարելի է գնահատել ն բնորոշել ռիսկը, ն ինչպես ձեռնարկել պաշտպանականմիջոցներ: Այդ մոդուլը ուսումնասիրումէ ռիսկի համակարգը՝ռիսկը բնականաղետների դեմ այլ ռիսկերի համատեքստում: Ռիսկի նվազեցմանգլխավորգործոնը խոցելիությանգնահատումն է: Ռիսկի որոշումը Ռիսկի որոշման համար առանձնացվումեն հետնյալ հիմնական որոնցից յուրաքանչյուրը պետք է գնահատել բաղադրիչները, առանձին, ա) վտանգի հավանականությունը որնէ տարածքում՝(օրինակ՝ ջրամբարը,ԱԷԿ-ը նայլն), բ) ռիսկի ենթակատարրերիխումբը, որոշել մարդկանցքանակը, շենքերի քանակը (տարածքումապրող), վտանգի գոտում գտնվող տարրերի խոցելիության աստի-

չ անը,

դ) աղետի մասշտաբը.վտանգի ենթարկված որոշակի քանակությամբ մարդկանց թվի հարաբերությունն է այդ տարածքում վտանգիենթակամարդկանցընդհանուրթվին:

Ռիսկի մակարդակի գնահատումը

Ռիսկի մակարդակիգնահատմանհամար ընդունված սանդղակներ չկան, կան տարբեր առաջարկություններ: Օրինակ՝տարածքը բաժանումեն 3 գուրիների՝ ա) անվտանգզոտի , բ) միջին ռիսկի գոտի

գ) առավելագույնռիսկի գորի Սակայն երբեմն անհրաժեշտ է լինում դիմել ավելի մանրակրկիտ սանդղակի: Այդ պատճառով էլ ՀՀ արտակարգ իրավիճակների վարչությունն ընդունել է 11 աստիճանանոցսանդղակ (անվտանգ գոտի,միջին, չափավոր,թույլատրելին այլն): ՀՀ 44 բնակավայրերում հետազոտվելեն սեյսմիկ ռիսկայնությունը, արձանագրվելէ, որ 10 քաղաք, այդ թվում նան Երնանը, երկրաշարժիդեպքում ենթակա է մեծ ավերածությունների: Ահա թե ինչու է անհրաժեշտբարձրացնելաղետներիդեմ պայքարը ն ոչ թե աղետից հետո վերականգնելհասցրած վնասն ու կորուստը: Այս նպատակովՀՀ-ում 1991 թ. ստեղծվեց ՀՀ կառավարությանըկից սեյսմիկ պաշտպանությանազգային ծառայություն, դրի հիմնական խնդիրն է ՀՀ տարածքում իջեցնել սեյսմիկ ռիսկը, որը իրականացնում են՝ տալով ընթացիկ սեյսմիկ վտանգի գնահատականը -ն աղետիմասին վաղօրոքհաղորդագրությունը: Հաշվի առնելով աղետների բազմազանությունը, առաջարկում գումարային ռիսկի գնահատում, որի համար անենք աղետների հրաժեշտէ՝ 1. կազմելհավանականաղետներիցանկը, 2. օբյեկտների ցանկը կազմելիս հաշվի առնել հավանական աղետի հնարավորվտանգավորությունը, 3. կազմել տարերայինաղետ ծնող վտանգավոր զործոնների բնութագրերը, 4. հաշվարկել վտանգի ենթակա տարածքի բնակչության ընդհանուրքանակնու կազմը, 5. հաշվարկելտարահանման ենթակաբնակչության քանակը, 6. կատարելտարահանման միջոցանհրաժեշտփոխադրական ների ցանկը, 7. մշակել նորմեր բնակչությանտարահանման վայրի ն տեղում ստեղծման (ջուր, սնունդ կենսապահապան պայմանների բնակավայր)համար 8. սննդամթերքի ն առաջին անհրաժեշտության առարկաների նվազազույննորմերիմշակում, 9. ԱԻ առաջացմանն. զարգացմանսցենարներիմշակում: հետո ստեղծվում են տարերայինաղետԱյս աշխատանքներից ճշգրտությանն հավասներիտվյալներիբանկ,ԱԻ կանխատեսման համակարգ, որը հնարավորությունէ տիության փորձազիտական տալիս կանխարգելողմիջոցառումներիմշակմանը,բնակչության

անվտանգությանապահովմանհաջորդականությանկազմակերպմանը ն այլն: են որոնք Այս բոլորը կիրառելու համար են իրականացվում. վարժանքներիմիջոցով, հղկվում են գործողու-. թյունների հերթականությունըն առաջարկումգործնականհմփտություններ (օրինակա̀ռաջինբուժօգնություն):

պլաններ, մշակվում

Ռիսկի ընկալումը Բնակչության տարբեր խավերիուսումնասիրությունները ցույց տեխնոլոգիատալիս, որ փորձառություննու կրթվածությունը՝ կան ծանոթությունն ու սոցիալական պատկանելիությունը,կարող են առավել ն ընտրողաբարազդել ռիսկի ընկալման վրա: Ռիսկի ընկալմանհոգեբանականուսումնասիրություններ դեռնս չեն կատարվել բնակչության այն խմբերում, որոնք հնարավորություն չունեն առնչվելու ԶԼՄ-ներին, կամ այն խմբերին, որոնք ավելի են հակվածբնականաղետներիենթարկվելու:Մակայն ԶԼՄ-ների հետ առնչություն չունեցողների խմբի ուսումնասիրությունները, տեղեկատվությունը ռիսկի մեծագույն հավանականությամբ, ցույց տվեցին,.որ նրանք ավելի են ենթակա ռիսկի, քան նրանց սեփական ռիսկի ընկալումը: Գյուղականշրջանները, ավելիպակաս կրթությամբ, կարող են ավելի քիչ տեղեկատվությունունենալ որոշումներ կայացնելուհամար:Նրանց ռիսկի ընկալումնավելի շատ հիմնված է անձնականփորձի, տեղականնշանակության իրադարձությունների ն կենցաղային զրույցների քան ԶԼՄ-ներից տեղեկատվությամբզինվածները: Միտիգացիայիծրագրերի տարրը բնակչության լայն իմացությունն է աղետների մասին գիտելիքների ավելացման նպատակով: Դա արվում է ոչ միայն ռիսկի ընկալման մակարդակիբարձրացմանհամար, այլն սովորեցնելմարդկանց,որ աղետները կարելի է կանխել ն շահագրգռել նրանց`պատրաստ լինելու ինքնապաշտպանության: Որոշ ռիսկեր հանդիպում են ամեն օր ն կողմից ընկալվում են որպեսթույլատրելի: Սակայն դրանք վտանգավորեն, ն մենք պետքէ անենք ամեն ինչ՝խուսափելուդրանցից: Ռիսկի նվազեցման ծրագրի հաջողությանհիմքը ռիսկի ընկալումն է, այսինքնա̀յն վտանգիկարնորության որի բախվում է հասարակությունը: են. Ռիսկի վերաբերյալորոշումներ ընդունելուն են

վրա, թե

շերտերի

ընդունված

բնակչության

հետ ըմբռնումը, մասնակցում

ա) բնակչությունը

բ) քաղաքականգործիչները գ) փորձագետները,մենեջերները,կապավորները Սկզբունքորեն փորձագետներըտեղեկատվություն են կուտակում ն քաղաքագետներին տալիս տեխնիկական խորհուրդներ: Վերջիններս դրանք տեղայնացնում են ն. կառավարումընդհանուր բնակչությանհամաձայնությամբ:Սակայն գործնականումմիշտ չէ, որ նման ձնով է կատարվում: Ընդունվող որոշումներն ու ձեռնարկեն ռիսկի ընկալմանը.չէ՞ որ այն վող քայլերը համապատասխանում հոգեբանականհետազոտությունների կարնոր բնագավառէ: Ռիսկի ընկալման ուսումնասիրությունների կարնոր հայտնագործությունն այն է, որ վերացական ռիսկը ավելի դյուրին է ընկալվում, քան անհատականացվածը(անձնավորվածը): «Ինձ հետ այդպիսի բան երբեք չի պատահի»,- առավել հաճախ հանդիպող զրույց է ռիսկի մասինթե՛ հարուստ (ուննոր) ն թե՛ աղքատ (չուննոր) մարդկանցմիջն: Ռիսկին Լ անձնականվնասվածքներիհավանականությանը վերաբերող հարցերը հոգեբանորեն մերժվում են (վանվում են): Մարդկանցխմբի կամ խմբի որնէ անդամիվախճանը կամ վնասվածքըավելի արագ է ընկալվում,քան առանձինանհատի ռիսկը: Ծանոթ, հաճախ կրկնվող ռիսկը, ինչպիսին, ասենք, մեքենան լեռնային գոտում վարելն է, կարող է նվազեցնել ռիսկի ընկալումը: Իսկ անխուսափելի ռիսկը կարող է բացարձակապեսանտեսվել: Ռիսկի ընկալման ուսումնասիրություններըցույց են ւրալիս, որ մարդիկ զնահատում են ռիսկը բազմակողմանիչափման սուբյեկտիվ համակարգերին. հավատի միջոցով: Ռիսկի որակականկողմը հաճախ պակաս է կարնորվում` համեմատած քանակականիհեւ. կոնկրետռիսկի պատկերը ն կապը նրա հետ: Ռիսկի ընկալման մեջ կարնոր են 4 գործոններ՝ 1) արտահայտում.ռիսկի որակականմակարդակ, անձ2) ծանոթություն. վտանգավորերնույթների նական փորձը, 3) կանխելիություն. վտանգի՝որպես կառավարվողի,իսկ նրա որպեսկանխելիիընկալմանմակարդակ, հետնանքների՝ 4) վախ. վտանգի համակարգը, որը վտանգի սարսուռն է, դրա հետնանքներիսանղղակը: Պարզ է, որ ադետներն ունեն վախի բարձր գործոն. հաճախ ընկալվում են որպես անկանխելի:Կրակի, հոսող արյան պատկերները ծնում են վախի ավելի մեծ զործոններ, քան խեղղվելն ու

նկատմամբ

153.

խորտակվելը: Բազմաթիվ մահվան պատճառդարձող աղետներն ավելի մեծ վախ են առաջացնում, քան ցածր մահաբերությամբ աղետները: Ռիսկի ընկալումը սերտորենկապված է մահվան գործոնի հեր ն սոսկ ընդհանուր գծերով են զուգորդվում արտահայտմանմակարդակիկամ անձնականփորձիհետ: Ռիսկի ըմբռնումը ն համեմարման աստիճանըտնտեսագետներն ու այլ մասնագետներփորձում են չափել: Այն կատարվումէ տեղեկատվության հավաքումով ն վիճակագրականվերլուծությամբ, որի ճշտությունը մասամբ կախված է տրվածտեղեկատվության քանակից,որակիցն հուսալիությունից: Աղետների վերաբերյալ տեղեկատվությանհավաքումը բավականին դժվար գործ է, քանի որ աղետներիպարբերաբարուսումնասիրումը համեմատաբար երիտասարդ գիտություն է: Հետնաբար, դրանց վերաբերյալ կուտակված տեղեկություններն ավելի ցածր որակի են, քան բժշկականկամ ինժեներականռիսկի դեպքում առկա տեղեկատվությանորակը: գործողուՎնասի մանրամասնուսումնասիրումը, միտիգացիոն՝ թյունների պլանավորումը,վիճակագրականվերլուծությունը հնարավորություն կընձեռեն որոշելու ռիսկի մակարդակը, աղետի կրկնմանհնարավորությունը: ՄԱԿ-ը առաջիններիցմեկն է, որ իր գործակալություններիմիջոցով սկսել է ուսումնասիրել ու տեղեկատվություն տարածել աղետների վերաբերյալ: Աղետների հետնանքների ուսումնասիրումը հնարավորությունկրա կապհաստապելվտանգին. խոցելիության միջն: Ռիսկի ըմբռնման համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն հետնանքները, այլն հետազոտել այն մարդկանց,որոնք չեն տուժվել աղետերից: Ռիսկը կարելի է նկարագրելն ներկայացնելտարբերձներով: Գոյություն ունի մեկ ընդունված մեթոդ. մարդկանցընդհանուր թվաքանակիհաշվարկը, որ ենթարկված է որոշակի ռիսկի ազդեցությանը, ն այդ քանակիբաժանումըայն մարդկանցքանակիվրա, որոնք անմիջականորենապրել են որոշակի վտանգ՝ժամանակի առանձինվերցրած միավորի հաշվով: Օրինակ, եթե յուրաքանչյուր տարի գնացքով երթնեկող 10 մլն մարդկանցից 10-ն է զոհվում երկաթուղայինաղետներիհետնանքով,ապա նրատարեկանռիսկը կկազմի 1/1000000: Մակայն ի՛նչ աստիճանի է ռիսկը տարածվում այդ 10 մլն-ի միջն, ի՛նչն է այն 10-ի մահվան պատճառը, ո՛ր երթնեկություններն են ավելի վտանգավոր՝ կա՛րճ,թե՞երկար: ՛

Միտիգացիա ռիսկի նվազեցման գործընթաց: -

Քիմիական վթարի դեպքում ռիսկը հաշվարկվում է տուժած մարդկանց ն ռիսկի ենթարկված բնակչության ամբողջ քանակի արտադրյալով: Սակայն ինչպե՞սհաշվարկելբնակչությանքանակը ն ազդման ի՛նչ տրամագծով: Այս թվի անորոշությունն ազդում է ռիսկի զնահատմանվրա: Այնուհանդերձ,այն որոշվում է հետնյալ կերպ.ռիսկի ընդհանուր մակարդակըն զոհերի քանակը բաժանում ենք բնակչության միջին թվի վրա ն ստանում մորավոր պատկերը. ինչպես է աղետների ռիսկը հարաբերակցում այլ ռիսկերի հետ, ն այն ինչպես կարող է փոփոխվելկ̀ախվածռիսկիտեղից:

ՃԳՆԱԺԱՄԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

Ճգնաժամերինպատրաստա լինելը տվյալ պահին համապատասխան համակարգիառկայությունն է. կազմակերպությանընդունակությունը, սեփական նախաձեռնությամբ օգնություն կազմակերպելը, ինչպես նան օգտակար լինելը նրանց, ովքեր տուժվել նն ճգնաժամի ընթացքում: Այդ նպատակովէլ լուրջ նախապատրաստական աշխատանք է տարվում, որպեսզի արտակարգ իրավիճակներում նվազագույնի հասցվեն կորուստները,Ժամանակինու տեղին ապահովվի փոխազդեցությունը: Այս սահմանումը ներառում է բավական լայն շրջանակներ, ն մենք անհրաժեշտ ենք համարում ավելի մանրամասն ուսումնասիրել այս սահմանման որոշ կողմեր: Ռիսկի կրճատումըճզնաժամի ժամանակ ուղղված է այն բանին,որպեսզի նվազազույնի հասցվեն զոյություն ունեցող վտանգի բացասական ազդեցությունները միայն համապատասխանխոցելիության օջախների վերացման ճանապարհով,որոնք առաջինն են ընկնումհարվածիտակ,ինչպես նան բուն վտանգի կրճատման,որպեսզիայն չընդունի ճգնաժամի չափեր: Գոյություն ունի նան տեսակետ, համաձայն որի՝բնակչության որոշ խմբեր կմնան խոցելի, ն որ «նախապատրաստական աշխատանքներ» արտահայտությունը արդիական կհնչի նան ճգնաժամիցհետո ընկած ժամանակաշրջանում: ճգնաժամին պետք է ուսումնաՆախապատրասպտվածությունը ն Իհարկեպեւիյչ շարունակականգործընթաց: սիրվիորպեսակտիվ ն՛ ն՛ է մշակվեն նան պլաններ,ստրատեգիաներ, վերջիններս. բայց է է նախորղներըպետք լինեն ճկուն. դրանք պետք ստուգվեն ն փոփոխվենհամաձայնիրավիճակի:

Կառավարությանամենադժվարհայեցակետերիցմեկը արտակարգ իրավիճակներումժամանակի ճշգրիտ հաշվումն է: Ճգնափուլում Ժամանակի ճշգրիտ հաշժամին նախապատրաստվելու վումը նույնպես կարնոր է: Ժամանակիարագություննու հաշվումը հաճախ ուսումնասիրվում են որպես հոմանիշներ, ինչը ճիշտ չէ, քանի որ խառնվումեն երկու տարբեր հասկացությունները:Որոշումները, որոնք վերաբերում են ժամանակիտվյալ պահին,պետք է հաշվի առնեն, օրինակ, մարդասիրականօգնության կազմակերպման սկզբնականպահի ն առաջին արդյունքներիհարաբերակցությունը: Պատահումէ, ռր ճգնաժամերիորոշ տեսակներիժամանակ, օրինակ, ջրհեղեղների, առաջին անհրաժեշտությանորոշ առարկաներ (ապաստարան,հագուստ) անհետաձգելիորենանհրաժեշտ են: Արագությունն այդ դեպքում վճռականդեր է խաղում տուժածների դրությունը բարելավելու համար: Մակայն գոյություն ունեն մարդասիրական օգնության նան այլ ձներ, որոնք սահմանված պայմաններումտնտեսությանվրա կարող են պայթուցիկ ազդեցություն ունենալ: Օրինակ կարող է ծառայել նյութականօգնությունը: Հայտնիէ, որ չափազանցմեծաքանակապրանքի հապճեպմափտակարարումը, առանց տեղական շուկայի ն գյուղատնտեսության հնարավորություններիհետ հաշվի նստելու, կարոդ են խաթարել տեղականտնտեսությունը ն անցանկալի ու անթույլատրելի կախվածության մեջ դնել: Ժամանակին գործողության կազմակերպումը ն ոչ թե կատարման արագությունը պետք է ընկնի պատրաստականության հիմքում: Ճիշտ նույն կերպ մանրակրկիտ ուսումնասիրություններ է պահանջում տեղին ցուցաբերածօգնության հարցը, որը շոշափում է շատ կարնոր ն բնական կապ ճգնաժամին պատրաստ լինելուն տնտեսության վերականգնմանմիջն: Վերջին հաշվով, տուժածներին փրկելու, օժանդակելու համար օգնություն լինելու է. տվյալ ճգնաժամի՞ժամանակ,թե՞ մի քիչ ավելի ուշ միննույն է: Պատրաստականությունը միաժամանակպեւրք է ճանապարհբացի քայքայված տնտեսությանվերականգնմանհամար: Պարբերաբար պլանավորումը, բաշխումը,ճշգրիտ ընդգծված պարտականությունները,այդ ամենը շատ կարնոր են: Մակայն չափազանցհաճախարտակարգիրավիճակներըստեղծում են նան քառսային իրավիճակ:Ճշգրիտպլաններըկարող են շրջանցել այդ քառսը, բայց վերացնելչեն կարող:Ինչքանովոր հնարավոր է՝ պատրաստականության վերաբերյալ պլանները պետք է կանխատեսեն քաոսի սկզբնաղբյուրները, հիմքերը հարկավորէ նախապես վեր156

լուծել, թե ինչ քայլեր են անհրաժեշտ, եթե պլաններըփոխվեն: Արդյունավետությանսկզբունքըդառնում է առավելկարնոր, երբ խոսք է լինում բաշխման մասին: Այստեղ անհրաժեշտէ օգնությանմատակարարումը համեմատաբար ավելի շատ խոցելի խմբերին: Հաճախ է պատահում, որ մարդասիրականօգնությունը (սննդամթերք, առաջին անհրաժեշտությանառարկաներ) ուղարկվում են ճգնաժամիվայր, որտեղչկա մի այնպիսիհամակարգ,որը երաշխավորեր դրանց բաշխումն ըստ անհրաժեշտության:Նպատակը թերնս կարիքավորմարդկանցօգնություն ցուցաբերելնէ: Ճգնաժամերիդեպքում անհրաժեշտէ կառավարում, կառավարմանհամար՝ ա) կատարելապեսճանաչել անձնակազմին, բ) ղեկավարիցբարձր բարոյականհատկանիշ են ակնկալվում. մասնավորապես՝ քաղաքացիականքաջություն, որնառավելապես դրսնորվում է ռազմականգործունեությամբ, գ) քաջատեղյակլինել այն պայմաններին, որոնք առնչվում են ու ծառայողներին,խնդիրը ներդաշնակ լուծեկազմակերպությանն նա է լու նպատակով՝ ղեկավարը երկակի դեր կատարում. պետք է ունենա ու իմանա ընդհանուր վիճակը, պարտքի պատասխանատվության զգացում ն նրբանկատություն,լինի արդարամիտու եռանդուն, դ) դրականօրինակ ծառայել իր ենթակաների համար, ցուցաբերել ճշտապահություն, նվիրվածությունն ակտիվություն, ե) մշտապես անցկացնել խորհրդակցություններ,տեղեկանալ աշխատակիցներիկարծիքին, ճշտել, թե ինչպես են ընկալել իր կարգադրությունները,ն. ինչպես են կատարվել դրանք: Այս կերպ ղեկավարընան հնարավորությունէ ունենում լավագույնսճանաչե իր ենթականերին, զ) ղեկավարըպեւրք է կատարիաշխատանքիբաժանում, ե) ղեկավարմանմիասնականություն, է) անձնակազմիկայունություն, նախաձեռնությունն այլն: Կառավարմանհաջողությունն ու գործնականությունըմեծապես կախված են յուրաքանչյուր աշխատողի անձնական պատասխանատվության հատուկ սահմանումիցն. ընդունված կառավարչական որոշումներիկատարմանվերահսկողությունից:

իսկ

Խոցելիության գնահատումը ճգնաժամի ժամանակ Կառավարմանհայեցակետիհիմքը տեղեկատվությունն է: Ար-

տակարգիրավիճակներումկառավարիչըպետք է իմանա, որ

այս

տարածքինկամ համայնքինսպառնում կամ այն աշխարհագրական է հանկարծակիկամ դանդաղմուրեցողվտանգ:Եթե պարբերաբար ստացվածտեղեկատվությունիցն դրա գնահատմանմասին համապատասխանորոշում չի կայացված,ապա այդ ղեկավարըձախողման եզրին է: Խոցելիության գնահատականտալը, համապատասխան նյութերի, փաստերիհիման վրա որոշում կայացնելը արտակարգիրավիճակներումհաջողությանգրավականներիցէ: ն հերնանքների Ճգնաժամերիդեպքում,դրանց կանխարգելման նվազեցման մեխանիզմների,այդ ուղղությամբ կառավարմանմարվեմիններիգործողություններին բնակչության վարքականոնների ճանաչողական, խորհրդատվականն րաբերյալ տեղեկատվական, ուսուցողականդաշտիստեղծումը կապահովիիմանալումարդկանց իրավունքը, թե ինչ վտանգներ են իրենց սպառնում, իրենք ինչ պետք է անեն ն ինչ է անում պետությունը իրենց պաշտպանելու համար: Ճգնաժամերիդեպքում անհրաժեշտեն՝ Տելեկարվայկան համակարգեր Նախապատրաստված միջոցառումներիպլանը պետք է ունենա տեղեկատվական համակարգ:Դանդաղմոտեցող ճգնաժամերիհահնամար այն կգումարվիլրատվությանհավաքմանգործընթացին` ն ճգնաժամի րավոր սկզբի ժամանակիունեցած տեղեկատվության թարմացմանհամար: Ռիխսուրսներ

Պարզ է, որ ճգնաժամայինիրավիճակներիկարիքներըկախված վտանգներիտիպից:Առաջնայինկարիքներիծավալըշատ մեծ է, ուստի մենք ներկայացնումենք նրանցից կարնորագույնները՝ ընտ-

են

րողաբար.

բնակարան դեղորայք սննդամթերք լրացուցիչ սննդամթերք կապի միջոցներ տրանսպորտն մատակարարման կազմակերպում շտապ բուժօգնության միջոցներ սարքավորումն. հիգիենայիայլ պարագաներ

Նախազգուշացման համակարգեր Նախազգուշացման համակարգըհանկարծահասճգնաժամերից կարող է փրկել տասնյակու տասնյակմարդկանց կյանք: Ժամանակին տեղեկանալով սպասվող ճգնաժամերի մասին՝ բնակչությունը կարող է կա՛մ խուսափել դրանցից, կա՛մ միջոցներ ձեռնարկել վտանգի փոքրացմանհամար: Միաժամանականհրաժեշտ է ունենալ կապի այնպիսի միջոցներ, ինչպիսիք են հեռախոսը կամ հեռուստացույցը,քննարկել,թե սարքավորումների ի՞նչտիպեր են անհրաժեշտ լինելու ն որո՞նք կարող են ավելի լավ դիմանալ ճգնաժամային պայմաններին` լարերի ն սարքերի շարքից դուրս գալու դեպքում: Պատրաստականությանպլանները պետք է կանխատեսեն դեպի ոստիկանության, բանակի ն կառավարության ցանց՝կապի այլընտրանքայինհամակարգերմուտք գործելու հնարավորությունը: Կանխատեսումն ունի կարնոր նշանակություն նան դանդաղ մոտեցող ճգնաժամիդեպքում ն բնակչության տեղաշարժիժամանակ: Այդ դեպքում այն անվանում են վաղ նախազգուշացում: Այտագանքի մեխանիզմները Պլանի համար որպես վերջին փորձաքարարձագանքիարդյուն բռնկված ճգնաժամերի նավետությունն է նախազգուշացումների վերաբերյալ: Նախազգուշացման գործընթացի որոշակի փուլում անհրաժեշտ կլինի ի մի բերել արձագանքի տեսակները: Դրանց պլանի բաժանումըփուլերի անհրաժեշտ է պատրաստականության համար: իրականացման

Բինակչությւանուաուցանումըբ պլանը պետք է հնարավորինս Աղետին նախապատրասվպվելու է կանխազուշակվի,թե կոնկրետինչ անհրաժեշտլինելու գործողուարձագանքելուհամար,ռրպեսթյունների կամ նախազգուշացմանը միջոցառումներ: զի ձեռնարկվենհամապատասխան Սրանք շատ կարնոր խնդիրներեն, որոնք պետք է արծարծվեն պլանում:Բացի այդ պլանումպետք է նշված պատրաստվածության նան այն ուղիները, որոնք կարող են ապահովել պահանջլինեն վելիքը: Սակայն զործընթացն ավելի արդյունավետ կլինի, եթե դրանք, որոնց համար այդ զործողություններըձեռնարկվում են, ինչ անել աղետի ժամանակ ն ինչ է ակնկալվումաղետից: իմանան՝ պլանիհիմնականմասը կազմում է այն մարդկանց Այդ պատճառով ուսուցումը, որոնց վտանզէ սպառնում: Կան ուսուցման այսպիսիձներ.

1. Ուսուցումը դպրոցումերեխաներին երիտասարդների համար. շեշտը դնել այն բանի վրա, թե ինչ գործողություններպետք է ձեռնարկել աղետի դեպքում (ասենք ստորգետնյաթափահարումների

ժամանակ): 2. Հատուկուսուցման կուրսեր՝ նախատեսվածմեծահասակների համար. որպես ինքնուրույն կուրսեր կամ ըստ գոյություն ունեցող ծրագրերի,ինչպես, օրինակ, «հիվանդությունների.ախտորոշումը» կամ «մոր ու մանկանառողջությունը»: 3. Գյուղականբնակչությանուսուցման ծրագրեր՝ նախատեսված տեղում հրահանգավորման, նրանց անհրաժեշտտեղեկություն հահաղորդելու ւենախապատրաստվելու այնպիսի առաջադրանքների ժաիրենց վրա կվերցնենարտակարգիրավիճակների

մար: Ք անակ:

Բնակչությանը տեղեկություններ հաղորդելը զանգվածային լրատվականմիջոցներով՝ հեռուսրատեսություն,ռադիոկամ տպագիր օրգան, որոնք ներգործության ուժով չեն կարող համեմատվել հրահանգողիանմիջականշփման հետ: Սակայն վերջիններսնույնպես կարող են օգտակարլինել ուսուցման ժամանակ: Ինչպիսի պայմաններ էլ լինեն, ինչպիսի իրադրություն էլ տիրի, միննույն է, մարդկանց ուսուցումն ու վարժեցումը պեւտքէ տեղի ունենա: Փորձերըկօգնենոչ միայնհամադրելուտարբեր ծրագրերը, այլն կստուգեն ողջ համակարգը ն կբացահայտենառկա թերությունները: 4.

Պար լուարվածոււթյանը զանդաղ մոփեցուղլ Կ հանկարծակի առաջացող աւղեւրներվմւ Դանդաղ մոտեցող աղետներիժամանակպատրաստվածության համար կատարվող գործողությունները հաճախ տարբերվում են են հանկարծահաս այն գործողություններից, որոնք ձեռնարկվում աղետների ժամանակ: Դանդաղի դեպքում կարող են պահանջել պլաններ կազմողիակտիվմիջամտությունը,հարկապեսսովի, պան քաղաքացիականպայքարիժամանակ:Արձագանքումը տերազմի այդ վտանգներին, որոնց մասին ժամանակինզգուշացվել են մարէ դիկ, կարելի դիտելորպես պատրաստվածության փուլիշարու-

նակություն: է գուՆախապափտրասումը աղեպտներին՝ հանկարծակի ներառում ն են շակում զգուշացում,որոնք եղել ճգնաժամիմոտակա օրերինու ժամերին: Արտակարգ իրավիճակը կարող է հասունանալ շատ արագ,

այս

են դեպքում ղժվարություններ

առաջանում չափումնե

160.

ընթացակարգի ն ռեսուրսների համախմբման գործում, ինչը չի կարողմտահոգելդանդաղ մոտեցողաղետներիդեպքում:

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ

ՈՒ

ՈՒՂԻՆԵՐՆ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

ԵՎ ԺԱՄԱՆԱԿ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

Օրերի կայունություն ասելով հասկանում ենք ձեռնարկության ու ինժեներատեխնիկական համալիրի(շենքերի,կառույցների, տեխնիկական սարքավորումների, էներգետիկ համակարգի, առատրանսպորտի)ընդունակությունը, դիմադրողականությունը ջին հերթին միջուկայինզենքի ավերիչ ազդեցության նկատմամբ: ընագավառի կայունոււթյում ասելով Այդունաաերության հասկանում ենք բնագավառի ընդունակությունը օբյեկտների մի մասի հնարավոր ավերածություններիպայմաններում, հիմնական արտադրանքն արտադրելուռ̀ազմականժամանակաշրջանիպահանջներիչափինհամապատասխան:

Երկրի տնտփնասթյան ընդհանուր կայունությունը ապահովման հնարավորությունն է ռազմական ժամանակաշրջանում արտադրանք, էներգե(արդյունաբերականն գյուղատնտեսական տիկ աշխատանք,տրանսպորտ, կապ), որն անհրաժեշտէ հաջողությամբ պատերազմվարելու ն պետությանկենսագործունեությունը պահպանելուհամար:

Օրյեկտների զործուննություն կայունոււթյաւ վրոս ազդող գործոններն են. ուժերիտեղաբաշխմանապակենտրոնացումը արտադրողական օրյեկրի տեղադրությունը հնարավոր ավերման գոտիների նկատմամբ առանձին վերցրած յուրաքանչյուր օբյեկրի կայունության աստիճանը երկաթուղային ն խճուղային ճանապարհների,ինչպես նան. տրանսպորտիբոլոր ձների լայն ցանցիառկայությունը ն միջօբյեկտայինկապերի զարգացման միջբրնագավառային համակարգը

Ուղիներն են. Խոշոր քաղաքների հետագա աճի սահմանափակումըն արերկրի տարածքում: ուժերի ապակենտրոնացումը տադրողական Օբյեկտներիկառուցումըավելի անվտաեգտեղերում: Փոխարինող ձեռնարկությունների,դրանց մասնաճյուղերիկառուցում: Նավթագազայինարդյունահանմանն դրանց պահեստարանների ստեղծում: Պետական ն նյութագիտականպաշարներիստեղծում: Օբյեկտի կայունության բարձրացմանաշխատանքներըսկսվում է ԱԻ-ի պլանի մշակումից, որը օբյեկրի քաղաքացիականպաշտպանությանշտաբիհիմնականխնդիրներիցմեկն է: Պլանով որոշվում են ուժերի գործողության բնույթը, աշխատանքի բովանդակություննու ծավալը, կատարմանժամկետները, միջոցառումների կատարման հերթականությունը թշնամու հարձակմանվտանգի դեպքում ն արտակարգ իրավիճակում, դրա հեհաշվի առնելովյուրաքանչյուր ձեռնարկուտնանքներիվերացումը՝ թյան առանձնահապկությունները,տնտեսական ն այլ հնարա-

վորությունները:

Արտակարգ իրավիճակների պլանը նախատեսվում է պատերազմի ժամանակն ԱԻ-ում բանվորների, ծառայողներիկորուստների առավելագույն նվազեցմանմիջոցների ու ձների որոնման, ինչպես նան տնտեսության ձեռնարկությունների կայուն աշխատանքիապահովմանխնդիրներըլուծելու համար: Բոլոր արդյունաբերականօբյեկտները,անկախ իրենց կոնկրետ բնույթից, ունեն շատ ընդհանուր գծեր: Ցանկացած արդյունաբերական օբյեկտ իր տարածքումընդգրկում է հիմնական ն օժանդակ արտադրության շենքեր ու կառույցներ, պահեստային շինություններ ն վարչակենցաղայիննշանակությանշենքեր: Շենքերն ու կառույցները իրար հեր միացված են ներքին տրանսպորտային կապի ն կառավարման ցանցով, էներգակիրների, համակարգերիցանցով: Մա հիմք է տալիս հավաստելու, որ բոլոր արդյունաբերականօբյեկտների համար, անկախ արտադրության բնույթից, դերից, բնորոշ են այնպիսի ընդհանուր գծեր, որոնք ազդում են օբյեկտի կայունության ն արտակարգիրավիճակների պայմաններումաշխատելունրա պատրաստությանվրա:

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸԵՎ

ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄԸ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ

Տնտեսությունն ապակայունացնող հնարավոր գործոնների հետնանքով տնտեսությանգոյապահպանմանկառույցներըկարող են հայտնվել արտակարգ իրավիճակում, որոնք կարող են բերել տնտեսության գործունեության արդյունավետության զզալի իջեցմանը, ընդհուպ մինչն դրանց գոյության դադարեցմանը:Այդ իսկ պատճառով արփակարգ իրավիճակներում տնտեսության գոյապահպանմանկառույցների կայունության ն այդպիսի իրավիճակներին տնտեսությունը նախապատրաստելու հարցերը պետք է լինենպետությանուշադրության կենտրոնում: Արտակարգիրավիճակներումօբյեկտների կայունության բարձրացման, տնտեսության պատրաստվածությանն դրանց բնութագրող ցուցանիշներիցեն. ա) բնակչությանպաշտպանությաննուղղված միջոցառումներ, բ) տնտեսական հետնանքների նվազեցման միջոցառումներ՝ կապված տնտեսականօբյեկտների գործունեության կայունության բարձրացմանհետ. գ) արրակարգ իրավիճակներիցառաջացած տնտեսականհետնանքներիվերացմանմիջոցառումներ: Նռաջին համալիր միջոցառումներից են պաշտպանիչշինությունների բնութագրերը, անհատական պաշտպանությանմիջոցներով ապահովվածությունը, տեղեկատվական համակարգերի զարգացման ն աջակցմանցուցանիշները, բնակչության պատրաստվածությունը պաշտպանության ձներին ն վնասվածքների ժամանակ առաջին բուժօգնություն ցուցաբերելու գործում՝աղետի գոտուց բնակչությանտեղափոխման պատրաստվածությունը: Երկրորդ համալիր միջոցառումներիցեն արտադրականուժերի ռացիոնալ տեղակայմանն զարգացմանցուցանիշները. բնակելի, արտադրականն ոչ արտադրականնշանակությանօբյեկտներիֆիզիկականկայունության բնութագրերը, կրկնակիհարվածի(վնասի) գործոններիցպաշտպանվածությանհետ կապվածցուցանիշները, նյութատեխնիկականմատակարարմանհամակարգիպատրաստվածությունը, ժամանակակից տեխնոլոգիաներովարտադրանքի արարտադրությանհամարփաստաթղթերիապահովվածությունը, ապանշանակության պաշարենրի տադրականն ոչ արտադրական հովվածությունը, վառելիքի տեղական.ոչ ավանդականպեսակնե163

գյուղատնտեսակա րով փոխարինմանպատրաստականությունը, ապրանքներիարտադրությանմեծացումը, ահրաժեշտ ղեկավա որ կադրերի,մասնագետներին այլ անձնակազմիառկայությունը, պետք է կազմակերպիբոլոր աշխս արտակարգիրավիճակներում տանքները, ինչպես նան տնտեսությանգործունեության կազմս կերպման ռազմավարությանն մարտավարությանմշակման հս կառույցներով ապարու մար անհրաժեշտ գիտահետազոտական վածությունը: Երրորդ համալիր միջոցառումների թվին են դասվում կապի կառավարմանհամակարզերի,բնակչությանբժշկական ծառայո հսկողության՝ ցան թյան համակարգի, զննման ն լաբորատոր փրկարար ն այլ վթարային պատրասփտվածությունը, մ նողական աշխատանքներիանցկացման համար անհրաժեշտ ջոցներով ապահովվածությունը,փրկարար ն արագ ու ձեղ ման ջոկատների, շինարարականկազմակերպությունների նարկություննեի,տրանսպորտին օբյեկտների բս զաներիպատրաստականությունը: տնտեսության նախա Արտակարգիրավիճակների ժամանակ պատրաստումը թույլ է տալիս անհրաժեշտությանդեպքում,օպե րատիվ ն. կազմակերպվածկերպով ձեռնամուխ լինել այդ իրավի ճակում հայտնված տնտեսականհետնանքների վերացմանը:''Մա կայն փլուզումներին կորուստներիանկանխատեսելիչափերի ելա: մաններում ընդունված ռրոշումները բավականաչափ հիմնավորում ներ չեն տրամադրումբարենպաստ իրականցնելուայնպիսինավնա պատրաստականմիջոցառումներ,որոնք կարող են ամբողջությա լուծել արտակարգ իրավիճակիբոլոր խնդիրները: Այդ իսկ պակ ճառով յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում, բնակչության կենսա ապահովմանհարցերի առաջնահերթ լուծման հետ զուգահեռ,ան հրաժեշւրէ առավելագույնսճշզրիտ որոշել կորուստներիչափերի վերականգեվողօբյեկտներիառաջնահերթությունը: Քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունը իր աշխարհագը: կան դիրքով ենթակա է հարյուրից ավելի արտակարգիրավիճա ների ազդեցությանը,ավելի շատ բնական աղետներից՝ զիկական վտանգներին ն, ըստ ճշտվածսեյսմիլ (երկրաշարժերին) քարտեզի,Հայաստանըգտնվում է ակտիվսեյսմիկ գոտում: որտեւ հնարավոր է 8 բալից ավելի ուժգնության երկրաշարժեր,այդ իսլ պատճառովտնտեսությանյուրաքանչյուրօբյեկտիհամարպետք մշակվեն նախազգուշացնող այնպիսի համալիր միջոցառումմե

Վեա արձագա

վերանորոգմ

երկրա

որոնք

Ն աղեւրիհերնանքով կապահովեն վնասների առաջացած`

վերացում:Նշված միջոցակրճատում, լորուստների հետնանքների է ումները պետք մշակվեն՝հիմք ընդունելով երկրաշարժիհեւրնան-

տվ օբյեկրի վիճակի հնարավոր կանխագուշակումը: Այդ նպաէ հետազոտելնրա կայունությունը այդպիսի անհրաժեշտ րակով այսինքն՝ որոշել, թե երկրաշարժը ինչ վնաս կարող սզդեցությունից, օբյեկտի բոլոր հատվածներին:Երկրաշարժիսեյսմիկ հասցնել օբյեկտի կայունության հետազոտումըկատարսզդեցությունից լում է առանց հաշվի առնելու հնարավոր երկրաշարժիտեղն ու ամանակը,պարբերականությունը,կրկնվելու հավանականություէ կապվիկոնկրետսեյսմիկ դրսնորմանհետ: ը, այսինքն՝չպեւտք պետք է անցկացվեն այնպիսի ուղղուՀերտազոտությունները որպեսզի ապահովված լինեն բանվորների ու ծառայուններով, ողներիպաշտպանվածությունը,շենքերի ու շինությունների կայուությունը, սարքավորումներիպաշտպանվածությունը,էներգաման տրանսպորտայինհամակարգերի հուսալիություՂակարարման ը, նյութատեխնիկականմատակարարումը ն տեխնոլոգիական տրծընթացները: Օբյեկտին հասցվածվնասի չափը արտահայտվումէ այն դրաաչափով,որքանանհրաժեշտէ դրա վերականգնմանկամ վերանոտոկոոգման համար կամ նրա սկզբնականարժեքի նկատմամբ՝ ային հարաբերությունով: Այդ նպատակով այն գույքագրվում է, յյսինքն՝հեւրազոտվում է օբյեկտի տեխնիկականվիճակը, կազմում է բնութագրավկայականը: Կանխագուշակումովվնասի չափի որոշման դեպքում անհրաեշտ է հատուկ ուշադրություն դարձնել երկրորդականգործոննեից հասցվածվնասի վրա: Երկրաշարժըկարող է ղառնալ հրդեհերի բռնկման,զազերի պայթյունի, կառույցներիքանդմանպատառ: Պետք է հաշվի առնել նան տեղայինինժեներաերկրաբանաան պայմանները,որոնք կարող են ազդել երկրաշարժի հետնանքն ստվածքներ): երի վրա(փլուզումներ, սողանքներ, Երկրաշարժիհետեանքովառաջացածերկրորդականզործոներիցհասցվածվնասիչափըհաշվարկվումէ՝ "

(յո

5,.Շյոյ, թ

րտեղ՝Շյ, ապրանքներին. այլ նյութականմիջոցներիարժեքն է, առաջացած որոնք վնասվել են երկրաշարժիհետնանքով երկրորդական գործոններիազդեցությունիցա̀վելացրած -

ղրանցոչնչացնելուծախսերը, քանակնէ: ոյ ն վնասհասցվածօբյեկտների -

Վերը նշված բոլոր հաշվարկներիարդյունքներըամփոփվումեն օբյեկտիբնութագրավկայականումառանձինաղյուսակով:Երկրաշարժի հասցրած վնասը՝վերականգնողական-վերանորոզման աշխատանքներիծախսերը,շենքերի ն. շինությունների տարբեր աստիճանի վնասների դեպքում, որպես կանոն, ընդունվում է նրանց սկզբնական արժեքների համեմատ տոկոսներով` հետնյալ կերպ. 1094, առաջին աստիճանի դեպքում՝502», երկրորդ աստիճանում՝` 10094: երրորդում2̀592, չորրորդում՝7596, հինգերորդաստիճանում՝ Այս եղանակըչի ընդգրկում արտակարգիրավիճակումտնտեսությանպատրաստվածության բոլոր կողմերը,սակայնայն իր մեջ ներառում է ուսումնասիրվող գործընթացի հիմնականհարցերը: Այս եղանակըօգտագործվումէ արտակարգիրավիճակումբնակչության կենսաապահովմանգնահատմանմոդելների համակարգի կազմում: Արտադրական ն առնտրական օբյեկտների կայունության գնահատման նպատակն է` հայտնաբերելարտադրության շինանյութերի, կառույցների,տեխնոլոգիականսարքավորումներին հաառավել խոցելիտեղերըն առաջարկություններ ղորդակցաշենքերի պատրաստելամբողջօբյեկտիկայունությանվերաբերյալ: Օբյեկտի կայունության գնահատումըկատարվումէ 2 փուլով՝ 1 փուլում կանխատեսման հիման վրա որոշում են այն հավանական իրադրությունը, որ կարող է ստեղծվել արտակարգիրավիճակառաջանալուդեպքում:Այսպես ա/ տեղանքիռելիեֆի բնութագիրը,օբյեկտիվնասվելու ն ավերման ասփիճանի ռելիեֆից, բնույթը՝ կախված բ/ հարվածայինալիքի ներգործության նկատմամբշենքերի, կառույցների պահեստարանների,տեխնիկայի նե տեխնոլոգիական սարքերի,ինժեներականհաղորդակցումներիվիճակագրական կայունության գնահատումը, գ/ հնարավոր հրդեհավտանգիրադրության դ/ ճառագայթմանիրադրության գնահատումը, ե/ արտադրությանօբյեկտի վրա երկրորդայինվնասող ներգործության գնահատումը, զ/ այն շենքերի ու կառուցվածքների գնահատումը,որոնք կարող օգտագործվել մարդկանց համար, են պաշտպանելու է/ նյութականարժեքների, արտադրանքի, հումքի, կիսաֆաբրիկատների'ն. պարենի պաշտպանության միջոցներովդրանց ապահովվածությունը,

գնահատումը

ը/ կապի, ազդարարման համակարգիարտադրության կառավարմանկետի վիճակիգնահատումը: ՀետազոտություններիԱ փուլում մշակում են օբյեկտի աշխատանքի կայունության բարձրացմանն ուղղված միջոցառումների պլան, որը կատարում են առօրյա արտադրականգործունեության ընթացքում ն արտակարգիրավիճակներիժամանակաշրջանում: Օբյեկտի աշխատանքիկայունության բարձրացմաննուղղված բոլոր միջոցառումներըերկարաժամկետեն: Ուստի այդ միջոցառումների մի մասը ընդգրկում են տարեկան տնտեսական պլանի, մյուս մասը՝օբյեկտի զարգացման հեռանկարայինպլանի մեջ: Այդ միջոցառումների կատարումըգտնվում է օբյեկտի քաղպաշտպանության պետիհսկողությանտակ:

ՓՐԿԱՐԱՐԱԿԱՆ

ՊՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐԵՎ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

Նպատակը մարդկանց փրկելն ու տուժածներին օգնություն ցույց տալն է, վթարների վերացումը, մեկուսացումը,փլուզումների

վերականգնումը, որոնք դժվարացնում են փրկարարականաշխատանքները,ինչպես նան. պայմաններեն ստեղծում օբյեկտներում աշխատանքներկահետագա անցկացվելիք վերականգնողական տարելուհամար: ՓԱԱ-ին ներկայացվողպահանջներըկազմում են մի ամբողջուՀաճախդրանք կատարվումեն թյուն ն տարվում են միաժամանակ: արտակարգ բարդ իրադրությունում, երբ ժամանակը սահմանափակ է, վտանգ կա աղետիկրկնության, իսկ տուժվածներինպետք է օգնություն ցույց րալ ամենակարճժամկետում: ընդգրկումեն՝ Փրկարարականաշխատանքներն ն ա) շարժման երթուղիների օբյեկտներում տարվելիք աշխատանքներիհետախուզությունը, բ) հրդեհների մեկուսացումն ու մարումը շարժման երթուղիներում ն օբյեկտներում, գ) տուժվածներիհայտնաբերումնու փլվածքներիտակից դուրս բերումը, կառույցներիբացումը ն այնտեղ դ) փլուզված պաշտպանական գտնվող մարդկանցփրկելը,

Նկար

Լին

28.

ժամանել աղետի վայր: Փրկարարների ջոկատը է

բժշկական օգնություն ցույց տալը ն տուժվածների տարահանումըդեպի բուժհիմնարկներ, զ) բնակչության տարահանումը գոտիներիցդեպի վտանգավոր անվտանգշրջաններ, է) տուժվածների սանմշակումը ն նրանց հագուստի վարակազերծումը: ե)

ՓԱԱ

ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ

Է՝

Ուժերի միջոցների արագ ծավալում՝չսպասելով հետախուզությանլրիվ ավարտին: 2. ՓԱԱ-ի կատարումըամենակարճժամկետներում: Օջախ ժամանած փրկարարներըլրիվ ծանրաբեռնվածությամբ պեւրք է անցնեն աշխատանքի,օր ու գիշեր, անգամ անբարենպաստպայմանն այլն): Առաջին ներում (հրղեհների մարում, ավերվածություններ 12-14 ժամում անհրաժեշտ է բժշկական. օգնություն ցույց տալ տուժածներիհիմնականզանգվածներին: 3. Կատարել շարասյունային ուղիների, անցումների բացում դժվարանցտեղամասերում: ավերվածությունների 4. Կատարել վթարների մեկուսացումգազային,էներգետիկ, ջրմուղ-կոյուղու ն տեխնոլոգիականցանցերի շրջանում: 5. Ուժերի ն միջոցներիհիմնական մասն օգտագործել այն տեղամասերում,որտեղ տուժածներիմեծ զանգվածներկան: 6. Աշխատանքներըկատարելմեքենայացվածտեխնիկայի Օգտագործումով(կատարել փլուզման վտանգ ներկայացնողկոնստ1.

րուկցիաների ամրացում, որոնք խանգարում են շարժմանն ու փրկարարականաշխատանքներին): 7. Փրկարարներինհանձնարարականներ տալ ըստ նրանց մասնագիտության(ցանկալի է ունենալ տարբեր մասնագիտությամբ մարդիկ,որոնք կկարողանանօգտվել տարբերմեքենաներից): 8. Կատարել վնասված կապի ն կոմունալ-էներգետիկցանցերի վերանորոգումու վերականգնում: 9.ՓԱ աշխատանքները կատարել անընդհատ, առանց ընդմիջման, 2 ն ավելի հերթափոխով: 10. Պահպանել անվտանգության տեխնիկայիկանոնները: 11. հերթին օգնություն ցույց տալ կյանքի նշաններ ցույց ռաջին տվող տուժածներին: 12. Կատարել վերականգնողական աշխատանքներ առանց կոնկրետ նախազծի. օգտվել տիպային նախագծերից, տեղում ընդունելով ավելի նպատակահարմարլուծումներ: ՈՒԺԵՐՆ

ՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

ՓԱՍԱ-իԱՆՑԿԱՑՄԱՆ

Հակառակորդիհանկարծակիհարձակման դեպքում ՔՊ պետի որոշումով ՓԱԱ-ի մեջ ընդգրկվում են ընդհանուր նշանակության ն այլ օբյեկտների ծառայությունների կազմավորումները, որոնք գտնվում են արրտաքաղաքային գոտում: 1. Օբյեկտների ՔՊ ուժերի հիմքը կազմում են ընդհանուր նշանակման կազմավորումները, որոնք համալրված են ավելի մարտունակն պատրաստվածանձնակազմով: 2. Զանգվածայինոչնչացմանզենքի վնասման օջախում ն արտակարգ իրավիճակում փրկարարական աշխատանքներ.կատարելու համար օզտազործվում են տնտեսության մեջ զտնվող բոլոր տիպերի ու մակնիշների կառուցողական, ճանապարհակառուցողական մեքենաներն ու սարքավորումները,այդ թվում`քաղաքի կոմունալ տնտեսությանտեխնիկան: 3. Արտաքաղաքայինգոտում գտնվող ՔՊ ուժերը պետք է ն ապահովեն ուժերի արագ տեղամշտապես պատրաստ լինեն շարժը դեպի վնասմանօջախ՝կարճ ժամկետում կատարելուփրկարարականաշխատանքներ: 4. Պաշտպանության կազմավորումները արտաքաղաքային գոտի են տարվումհատուկհրահանգիհամաձայն: շարժվում են հետնյալ հերթաՕբյեկտի ՔՊ. կազմավորումները կանությամբ. ա) առջնից ընթանումէ օբյեկտիհերախուզական խումբը,

բ) տեղափոխումըապահովողջոկատը, գ) փրկարարականկազմավորումների առաջին հերթափոխը, հետո երկրորդը, դ) ռեզերվը (որը նախատեսվածէ առաջին շարասյան ուժեղացմանհամար): ՓԱԱ-ն

ԿԱՏԱՐՎՈՒՄ

Է ՀԵՏԵՎՅԱԼ

Խոցման (վնասման) շրջանի բնակավայրի ճանապարհայինցանցի ուսումանսիրում քարտեզով կամ նկարագրությամբ: 2. Խոցված օբյեկտներիօդանկարահանում: 3. Այն օբյեկտների տեղազննություն, որտեղ պետք է կատարվեն ՓԱԱ-ները: 4. Ինժեներական հետազոտող խմբով օբյեկտի մանրազնինուսումնասիրում ն վերականգնողականաշխատանքների համար պարզեցված փաստաթղթերիկազմում: 5. Օբյեկտի մաքրում փլվածքներից ն այլ արգելքներից: 6. Օբեկտը շրապ շահագործման հանձնելուհամարվնասվածկառուցածքներիրի առաջնահե վերականգ ջ րթ երականգ-

ՀԵՐԹԱԿԱՆՈՒԹՅԱՄԲ

մանք

Նկար 29. Դժվարին վերելք:

ՓԱԱ-ները իրենց կազմի ն կատարման եղանակների տեսակետից ունեն մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք հաճախկրում են ինժեներական Դրանք են` 1. Խոցման շրջանի ինժեներականհետախուզություն: 2. Հրդեհների մարում ն մարդկանցփրկում վնասված, գազավարակված,այրվողշենքերից: 3. Տուժածների որոնում ինժեներականտեխնիկայի միջոցների ն այրօգնությամբ, նրանց դուրսբերում փլատակներից, վնասված վող շենքերից, ջրածածկված գազավարակված շինություններից:

բնույթ:

կառուցվածքներից

4. Ջրհեղեղների, ջրածածկման, սելավի ժամանակ խեղդվողների որոնում ու փրկում: 5. Փլված նկուղների ն այլ շինությունների բացում ն այնտեղ գտնվողմարդկանցփրկում(մրրիկ, հրդեհ ն այլն): 6. Տուժածների ապահովում ջրով, պարենով, վրաններով, ժամանակավորկացարաններով: 7. Ողջերի որոնում, փրկում, նյութական արժեքներիհավաքում, կարնոր օբյեկտներիպահպանում: 8. Սահմանված կարգով զոհվածների ճանաչում, հաշվառում ն հուղարկավորում:

ԱՆՀԵՏԱՁԳԵԼԻ

ԱՅԼ

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐ

Փրկարարների առաջընթացըաղետի շրջան ապահովելուհա-

մարավտոմոբիլային ն երկաթուղային ճանապարհների,կամուրջ-

ների կարճաժամկետվերականգնում-վերանորոգում: 2. Փլվածքներումսյունային ուղիների վերականգնումթունավոր նյութերով ուժեղ ներզործող տեղամասերում: 3. Արտադրականվթարների ժամանակ գազային, էներգետիկ, ն տեխնոլոգիականցանցերի հսկողության ջրամատակարարման սահմանում:

1աշխւարանքնեյլրշուն Նկար 30. Փոկադոսքումըոաւն

ակվումեն:

ապահովմաննապատակով Փրկարարականաշխատանքների լուսավորման համար) տարածքների (օրինակգ̀իշերը վնասված ն գ էլեկտրահաղորդման ծերի կարճաժամկետ վնասված կապի վերանորոզում: 4.

5. Փլման ենթակա անկայուն կոնստրուկցիաներիամրացում կամպայթեցում: 6. Աղբյուրներիժամանակավորվերականգնում: 7. Վնասվածորոշ շենքերի պահպանում:

ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ Է՝

ՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ուսումնասիրել աղեւտրի օջախի սահմաններն ու տարածման ուղղությունը: 2. Այն օբյեկտներն ու բնակավայրերը,որոնց անմիջականորեն սպառնումէ վտանզը: 3. Մարդկանց հավաքատեղերը,աշխատանքիճակատինտեխնիկայիմուրեցմանուղիները: 4. Վնասված շենքերի, կառույցներիվիճակը, տուժածներիառկայությունը, որոնց անհրաժեշտէ օգնություն ցուցաբերելառաջին հերթին: 5. Կոմունալ ցանցերում վթարների տեղերն ու վնասվածքների չափերը: Հետախուզությունըլինում է՝ ա) ընդհանուրնրեղազննություն), բ) հատուկ (ինժեներական,հրշեջ, քիմիական,ճառագայթայինն բժշկական):

ԱՂԵՏԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՂԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

բաժանվումեն 3

խմբի` 1. Սարճաժամկեւր կամ, որոշ ղեպքերում՝ հապճեպ,անհետաճանաձգելի վերականզնում:Նապապտակն աղետի տեղայնացում, է՝ պարհի թեթնացում: Կարելի է դիտել որպես ժամանակավորիտարատեսակ՝ ավելի ցածր մակարդակի, մասնավոր վերականգնողական բնույթի: Որպես կանոն, օգտագործվում են ձեռքի տակ եղած նյութերը, հավաքովիկոնստրուկցիաները: Կատարման շահագործում՝ ժամկետը՝ ժամեր, միքանի օր: 2. Ժամանակավոր վերանորոգումը կատարվում է վնասված կառույցների մասնակի վերականգնմանմիջոցովկ̀ոնստրուկցիաներով ն տեղական նյութերով: Տնողությունը՝օրեր, օբյեկտի ժամկետըմ̀ի քանիշաբաթ: 3. Կապսի վերանորոգում: Օբյեկտի լրիվ շահազործումը ապահովելու համար մանրակրկիտկատարվումեն աշխատանքները:

վերականգնված

Բոլոր

Նկար

31.

ՊԱՐԵԿԱՅԻՆ

Կարճաժամկետ: վերավրանգնում:

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Աղետի գոտին արտակարգիրավիճակներիցտուժած տարածքն

է կամ տարածքի մի մասը: Աղետից հետո այստեղ ստեղծվում է պարեկայինծառայություն, որի խնդիրներնեն՝

կողմնակի մարդկանցմուտքի արգելումը աղետի գոտի, հաստատվածերթուղիներով փրկարարների,տեխնիկայի առաջշարժման,բնակչությանտարահանմանկարգավորումը, հասարակականկարգիպահպյանումը.թույլ չտալ, որ ստեղծվի խուճապայինիրավիճակ.բնակչությանհամարսահմանվածկարգի՝ ռեժիմային, կարանտին,միջոցառումներիհսկում, պարեկային ծառայության կազմակերպմանհամար ներգրավվում են տնտեսությանօբյեկտներիպահպանությանուժերը, կամավորական ջոկատները,ոստիկանականմարմիններիստորաբաժանումները, որոնք ստեղծում են հսկիչ անձնագրայինկետեր, պարեկային կետեր: -

ՓԱԱ-ի ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՎ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ

ԿՈՄԲԻՆԱՑՎԱԾ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏ-

ՎՆԱՍՄԱՆ

ՕՋԱԽՈՒՄ

Ախտահարմանկոմբինացվածօջախներնառաջանում են միջուկային, քիմիական ն կենսաբանականզենքերի կամհետնողականորենկիրառմանդեպքում: բնութագրվումեն` Փրկարարականաշխատանքները

միաժամանա

ա) կազմավորումներիանձնակազմիկողմից շնչառական օրգանների նե մաշկի պաշտպանության միջոցների օգտագործման անհրաժեշտությամբ, բ) կարանտինիսահմանումով ն ռեժիմային միջոցառումների համալիրի անցկացումով, որոնք ուղղված են վնասման օջախի մեկուսացմանըմիջավայրից,շրջակայքից, գ) հրարապ ախտականխության(պրոֆիլակտիկայի)անցկացում տուժածներիանձնակազմիշրջանում՝ օգտագործելովհատուկ դեղանյութեր (հակաբիոտիկներ,անտիդոտներ,հակառադիացիոն պրեպարատներ ն այլն), դ) սանմշակման կազմակերպում` հաշվի առնելով մարդկանց ախտահարմանբնույթը (ռադիոակտիվ, թունավոր նյութեր, բակմիջոցներ), ե) դեզակտիվացիային ախտահանմանմիաժամանակյաանցկացումով` անցուղիներում,տարահանմանն ապակենտրոնացման ճանապարհներում, պաշտպանական կառույցների,տրանսպորտի, տեխնիկայիառանձինտեղամասերում, զ) տուժվածներին ողջ բնակչության շրապ տարահանումճառագայթային ն քիմվարակմանօջախներից դեպի վարակազերծ տեղանք,կարանտինիգոտու սահմաններում, է) օբյեկտիՔՊ պետը, հետախուզությանտվյալներիհիման վրա, որոշում է ընդունումն̀ախատեսելովուժերի անհրաժեշտհատուկ հագեցումըմարդկանցփրկելուհամար, ը) ստորաբաժանումներըստուգում են անձնակազմի ռադիոակտիվ ճառագայթման,թունավոր նյութերով վարակվածության աստիճանը՝ անցկացնելով տեղանքի,շենքերի, կիսակառույցների, տեխնիկայի,գույքի վարակազերծում, թ) սկզբում անց է կացվում դեգազացիան,ախտահանումը,հետո՝ ապաակտիվացումը, ժա) առաջին բուժօգնությունը ցույց է տրվում անմիջապես վնասման օջախում՝ պահպանելով վերքերի վարակման կանխարգելակիչ բոլոր միջոցառումները, ժբ) հատուկ ուշադրություն է դարձվում ախտահարվածների բժշկականտեսակավորմանը, ժգ) ՓԱԱ-ի կազմակերպումն ու անցկացումը ախտահարման կոմբինացվածօջախումչափազանցբարդ է, քանի որ վնասվածքները բազմազան են (կուդրրվածքներ, այրվածքներ, ճառագայթում, քիմիական վարակում), որոնք լրացուցիչ դժվարություններ են ստեղծում կազմավորումներիաշխատանքում,իսկ կենսաբանական

վարակումը առհասարակ սահմանափակումէ նրանց գործողու-

թյունները:

ժդ) ՓԱ-ի անցկացման համար պահանջվում են լրացուցիչ միՔՊ ջոցներ, բարձր կազմակերպվածություն, բոլոր ծառայությունների ճշգրիտ աշխատանքն. հմտություն՝կոմբինացվածօջախում լիարժեք գործելու համար:

ՓԱԱ-ի ԲԱՐՈՅԱՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ

ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ

Նպատակն է բնակչությանը ն փրկարարներինհամախմբել՝ ՓԱԱ-ին օգնելու համար: Այն ընդգրկում է հետնյալ կազմակերպչականաշխատանքները՝ 1. Փրկարարների բարձր կազմակերպվածություն առաջադրված խնդիրներըժամանակինկատարելուհամար: 2. Միջոցառումներ աղետի շրջան կազմակերպվածառաջանալու կարգապահությունը պահպանելու համար: Փրկարարների ուժերի պահպանման,ժամանակիննրանց կերակրման,հանգստի, սահմանված անվտանգության աշխատանքային ռեժիմի ն տեխնիկայիպահպանմանհամար հոգատարության ցուցաբերում: 3. Զգոնության բարձրացում, խուճապիկանխում: 4. ՓԱԱ-ներ կատարելիս՝ ջոկատներիանդամներիխրախուսում: Փրկարարները օժտված պետք է լինեն բարոյահոգեբանական բարձր հատկանիշներով, նան քաջությամբ, անձնազոհությամբ, հատկություններով` բարեխիզախությամբ,սոցիալ-հոզեբանական կամություն, ընկերություն, միմյանց սատարում, ն. մտավոր` մտքի ճկունություն, հնարամտությունու ըմբռնում:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՄԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ

Արտակարգիրավիճակները կապված են ռիսկի գործոնի հետ, հետնաբար յուրաքանչյուր վտանգների ն կորուստների առավել ապահովման պատասխանատվությունըպետք է արտահայտի ռիսկ-մենեջերիմոտեցումները,որոնք կվերաբերենայն խնդրին,թե ինչ ծավալի ապահովագրական հատուցում պեւրք է նախատեսված լինի առանձին ռիսկերի համար, եթե առաջանանառավել արտակարգ իրավիճակներ:Դրա առավելագույնչափընպատակահարմար է որոշել վնասի առավել ընդունելի չափի մակարդակով, որը որոշվում է ռիսկիվերլուծման գործընթացում: ԱԻ ժամանակվնասի հատուցմանգործընթացն իրականացվում է նախապեսապահովագրական ընկերությանն կոնկրետֆիզիկական կամ իրավաբանական անձանցմիջն կնքված ապահովագրական պայմանագրով ամրագրված պայմանների շրջանակներում: Ըստ այդմ՝հատուցմանվճարման կարգըսահմանվում է ապահովագրական. ընկերության կողմից`ելնելով այդ պայմանագրի պայմաններից ն փոխհատուցվումէ պետությանկողմից: Զարգացած երկրներում ապահովագրվում են գործունեության գրեթե բոլոր բնագավառները՝ բժշկական ապահովագրություն, կյանքի ապահովագրություն, գույքի, բեռնափոխադրումների,շահույթի, սնանկության, քաղաքացիական պատասխանապվության տարբեր ձների ապահովագրություն ն այլն: Չկա մի ոլորտ, որտեղ չիրականացվիապահովագրություն: Ներկայիս ապահովագրականհարաբերություններիծավալների մասին կարելի է դատել ներքոհիշյալ թվերից. աշխարհիայնպիսի երկրներում,ինչպիսիքեն ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան,Գերմանիան,ամենամյա ապահովագրմանմեծության չափըկազմում է ՀՆԱ-ի 7-954-ը: Ապահավոգրության էությունն այն է, որ ապահովազրվողի ռիսկը փոխանցվումէ ընկերությանը: Իրավաբանականտեսակետից ռիսկի փոխանցում նշանակում է ապահովագրողը իր վրա է վերցնում պատահականդեպքերիկամ ԱԻ-ում կրած վնասներիդիմաց դրամականփոխհատուցումէ կատարումապահովագրվողին: խիստ պահանջներ են Ապահավոգրականընկերությունները ներկայացնում այն ռիսկերի նկատմամբ, որոնց համար կարող պայմանագրերեն կնքել: Ըստ որում՝ներկայացապահովագրական ված ռիսկերի ցանկից նրանք ընտրում են միայն այն մասը, որը բավարարումէ հետնյալչափանիշներին. 176.

պատահականն անկանխատեսելի պատահարի բնույթը ռիսկիչափելիությունը կորուստներիսահմանափակությունը

ապահովագրվողդեպքի առաջացման համեմատաբարոչ մեծ հավանականությունը Պատահարի պատահականությանն անկանխատեսելիության պահանջը բխում է հենց ռիսկի բնույթից: Հաճախակին համեմատաբար միատեսակ պատահարները, որոնք հանգեցնում են կորուստների ն որոնք կանխատեսելիեն տարվա ընթացքում, հարմարչեն ապահովագրման օբյեկտհանդիսանալուհամար: Որպես կանոն՝ապահովագրման յուրաքանչյուր տեսակիհամար գոյություն ունի ռիսկերի խումբ, որոնք հուսալի ու նպատակահարմարեն ապահովագրմանհամար: Էկոլոգիականռիսկերիգնահատումըբարդ խնդիր է: Այն ունի իր պատճառները: Առաջինը` տեխնոգեն ներգործությունը շրջակա միջավայրի վրա շոշափում է միանգամից բազմաթիվ օբյեկտներ՝ ներառյալ ջրային ռեսուրսները, կենսա- ն մարդկային ոլորտը, որոնց վրա ազդում է բազմազանձներով: Երկրորդը` տեխնոգեն գործոնների ներգործության մեխանիզմներըկենսոլորտիօբյեկտների վրա դեռնս լավ ուսումնասիրված չեն: Աղտոտված շրջակա միջավայրիհեւտնանքներըմեծ մասամբ դրսնորվում են տարիների ընթացքում, այսինքնդ̀րանց կարելի է համարել երկարաձգվող (հեռակա): Այս բոլոր գործոններըէկոլոգիականռիսկի գնահատմանգործընթացը առանձին դեպքում դարձնում են ինքնուրույն, ւտոեխնիկապեսբարդ ն արժեքավորհետազոտություն: Էկոլոգիականռիսկ ասելով պեւրք է հասկանալ քաղաքացիական այն գործոնը, որն ի հայտ է գալիս շրջակա պատասխանապվության միջավայրի,ինչպես նան երրորդ անձանցվնասպատճառելուց:Էյն կարող է առաջանալշինարարությանիրականացման,արտադրական օբյեկտներիշահագործմանժամանակ.այն արդյունաբերական ռիսկիմի մասն է: «Շրջակա միջավայրին, ինչպես նան երրորդ անձանց վնաս պատճառել»արտահայտությունասելով պետք է հասկանալ արտաղրական զործունեության արդյունքում վնասակար նյութերի ազդեցությունը շրջապատող բնակչության վրա, որի պատճառով ն. շատանումեն մահացության առաջանումեն հիվանդություններ, դեպքերը: -

: : "

Ամենատարածված հավանականպատահարներից,որի դեպքում կարող է հայտնվել քաղաքացիականպատասխանատվություն վթարներն են ն վնասակար նյութերի արտանետումներըարտադառկա է շրջապատող րականօբյեկտներում,որոնց ազդեցությունն տարածքում: Տվյալ դեպքում վտանգներիհետնանքներըկարելի է բաժանել մոտականերին հեռակաների: Մոտակաների դեպքում անմիջականվնասներ են կրում շենքերն ու շինությունները. փլուու զումներ, րարածքների աղտոտում, բնակիչներիվնասվածքների են ն դեպքեր: հայտնվում ջ րի այլ Հեռականերում ընդերքի, մահվան ռեսուրսներիերկարաժամկետաղտոտմանդեպքեր,որոնք բնական ժամանակի ընթացքում ազդում են մարդկանցառողջությանվրա: Դրանք արտահայտվումեն տարբեր հիվանդություններիտեսքով, որոնք հնարավոր է ի հայր գան անգամ վթարից մի քանի տարի հետո: Հեռականերիախտանշաններիցեն կյանքիընդհանուրորակի անկումը, մահվան դեպքերի բարձրացումը, քրոնիկ հիվանհաճախականությանավելացումը,մանկականմահադությունների ն. արատավործնվածերեխաներիթվաքանակի ցությանդեպքերի .

աճընայլն: ն հեռակա Մոտակա վնասներիներգործմանհետնանքներիվառ է 1986 օրինակ

տեղի ունեցած Չերնոբիլյան ատոմակայանի աշխատանքների վթարը:Կատարված վթարային-փրկարարական արդյունքում, այսպես կոչված՝ապազերծողների մի մեծ խումբ ենթարկվել է մեծ չափաբաժիններիճառագայթման:Հսկայականտարածքի աղտորման պատճառովտուժել է խաղաղբնակչության մի ահռելի զանգված:Ուղղակի կորուստներըտվյալ դեպքում արտահայտվում են ճառագայթայինհիվանդությանն մարդկանցմահվան դեպքերով,ինչպես նան. գյուղատնտեսականբարիքներիկորստով, վարակվածտարածքներից մարդկանցտեղափոխմանծախսերով: Հեռակահետնանքներնամենից առաջ արտահայտվեցինբնակխմբերի ընդհանուր առողջության չության մեջ ճառագայթված վատթարացմամբ:Հայտնիէ, որ նրանք,ովքեր հայտնվում են ռադիոակտրիվ ճառագայթմանշրջանում,սովորաբար բարձրանումէ գրիպի կամ սուր ռեսպիրատոր ինֆեկցիաների ընկալման հաարտաՀեռակահետնանքները վանականությունը: հիմնականում մոտ հ իվանհետո՝ օ նկոլոգիական տարի հայտվեցին վթարից մասնավորապես գեղձի զ արգացմամբ: քաղցկեղի դությունների Այսպիսով, չի կարելի թերագնահատել արդյունաբերական օբյեկտներում վթարիհեռակա հետնանքներիհնարավորությունը, հատկապես եթե հետագայում դրանք արտահայտվումեն բնակթ.

չության հիվանդություններին մահվան դեպքերի աճի տեսքով: Միջազգային ապահովագրական պրակտիկայումհայտնի են դեպքեր, երբ հայցերը վրանգավորարտադրությանհեռակահետնանքների առումով բերել են դրանց փոխհատուցման,ռրոնց չափը մի քանիանգամգերազանցելէ ուղղակի վնասներիչափերը: 1997 թ. ընդունված ՌԴ օրենքը «Վտանգավորարտադրական օբյեկտների արդյունաբերականանվտանգության»մասին նախատեսում է բարձր վտանգավորությանաղբյուրը՝ձեռնարկությունը, պարտավոր է ապահովելմիջոցառումներ՝ բնակչությանըն շրջակա միջավայրը վնասակար ազդեցությունից պաշտպանելու համար: Օրենքը պահանջում է նան վրանգավոր արտադրություններիլիցենզավորում, հարկ եղած դեպքում դրա ետկանչումն գործունեության դադարեցում այն դեպքում, երբ կազմակերպությունըչի կատարի իր պարտավորությունները ն չի պահպանիարդյունաբերական անվտանգությաննորմերը: Այդ օրենքում խոսքը վտանգավոր արտադրականօբյեկտի շահագործման ժամանակ պատճառված վնասներիպարտադիրապահովագրման մասին է, ինչպես նան այն, որ գործադիրիշխանության պաշտոնյա անձինք՝ հատուկ լիազորված արդյունաբերական անվտանգության ոլորտում, իրավունք ունեն սահմանված կարգով դատարանումհանդես գալ վնասների փոխհատուցման հայցով՝պատճառվածկյանքին, առողջությանն ու անձանց ունեցվածքին՝ արդյունաբերականանվտանգության պահանջներիխախտմանդեպքում: Ռուսաստանում առաջինանգամվերոհիշյալօրենքովընդունվեց շրջակա միջավայրիպահպանությանպարտադիրապահովագրության դրույթը: Այս հանգամանքն ընդգծում է ապահովազրության որպես էկոլոգիականռիսկերի օգտագործմանանհրաժեշփտությունը՝ կառավարմանմեխանիզմ: Վտանգաները,որոնց դեպքում պետք է կատարվի ապահովագրությունը, կախված են ռիսկի բնույթից: Արտադրականմասով այղպիսիռիսկեր են համարվումհրդեհը,պայթյունը, մեքենաներին մեխանիզմներիվնասվածքները,աղետներըն թունավոր նյութերի արտանետումները: Տեխնիկականմասով ռիսկերն ուղեկցվում են նոր օրյեկտների կառուցմանն դրանց հետագաշահագործմանժամանակ:Դրանցից ու շահագործականը: Շինմոնառանձնացնումեն շինմոնտաժայինն են ռիսկերը. տաժայինինվերաբերում հետնյալ շինանյութերին. սարքավորումներիկորուստը կամ վնասվածքները՝անբարենպաստհանզամանքներիպատճառով -`

(տարերայինաղետներ,պայթյուն, հրդեհ, չարամիտզործողություններ ն այլն), ն մոնօբյեկտի գործունեության խախտում տաժմանսխալներիպատճառով, օբյեկտիշինարարությամբզբաղվող աշխատակազմիֆիզիկականվնասիպատճառում, ռիսկերիընդհանուրցանկից,որոնք ենթակաեն ապահովագրության, օգտակարէ առանձնացնելայնպիսիները,որոնք պարտադիր են ապահովագրման օրենքով սահմանված կարգով կամ պայմանագրային պարտավորություններից ելնելով: Օրենքով սահմանվածպարտադիրապահովագրությանհամար գոյություն ունեն կնքվող պայմանագրերիպայմաններիտարբեր սահմանափակումներ: Որքան մեծ է ապահովագրականօբյեկտներիքանակը,այնքան փոքր է ապահովագրականվճարումներից խուսափելու հավանականությունը որոշակիժամանակահատվածում կորուստներիմիջին սպառելի մեծությունից: Կորուստների միջին մեծությունից մեծ շեղումներըվտանգավորեն նրանով,որ ապահովագրողը չի կարող նա անվճարունակ կատարելիր պարտավորությունները,այսինքն՝ է: Սպառվող կորուստների վճարումներիփոխհատուցումիցխուսափելու դեպքերը նվազեցնելուհամար միակ ապահովագրության գործարքայինծավալիմեծացումնէ: ճիշտ պլանավորվածվերաապահովագրումըբազմիցս մեծացնում է ապահովագրմանհնարավորությունը խոշոր ռիսկերի ընդունման ժամանակն փոքրացնում կորուստները՝ խոշոր ապահովագրականվճարներիԺամանակ:: են Ապահովագրականռիսկի համար

նախագծման

միջոցը

գնահատման անհրաժե հետեյալ ձեռնարկության հակիրճ նկարագրում, տեգործունեության տվյալները՝

սակը, կառուցվածքը,տեղաբաշխումը, օբյեկտներիցանկը,որոնք ենթակա են ապահովագրության, ն հատուկ բարդ մեխանիզմների,էներգիայի աղբյուրների առավել վտանգավոր հակիրճ նկարագրությունը, ապահովագրությանենթակա աշխատակազմի քանակը,

գործընթացն տեխնոլոգիական

օբյեկտների արժեքը,

էապահովագր ցանկը, ենթակա ռիսկերի որը

180"

-՝

ձեռնարկությունում վերջին 5-10 տարվա ընթացքում տեղի ունեցած միջադեպերին դրանց պատճառով կրած վնասների հակիրճ նկարագրումը, հատուցման ժամկետների: նկարագրու-

ապահովագրության ը, ՆՍ"

Խոշոր ռիսկերի ապահովագրմանհամար ավելի գերաղասելիէ ապահովագրականպոլիսների օգտագործումը, որը հնարավորություն է տալիս ռիսկի ապահովագրմանհամար ներգրավելտարբեր ձեռնարկությունների համընդհանուր կապիտալը ն դրանով իսկ՝ վճարունակության էականպաշարիապահովումը, երբ անհրաժեշտություն կլինի ծածկելու որնէ մասնակցի ապահովագրական պաշտպանվածությունը:Ապահովագրականծրագրի վերանայման հիմք կարող են ծառայել տարվա ընթացքում կրած վնասների արդյունքումկուրակված փորձը ն տեղեկատվությունը: Այսպիսով, ապահովագրականմիասնականծրագրի ստեղծումը ձեռնարկություններում վերլուծության ն ապահովագրությանհնարավորությանօգտագործմանանհրաժեշտն եզրափակողփուլ է սեփական ռիսկերի ծածկման համար: Ծրագիրը մշակվում է ռիսկ մենեջերիկամ ռիսկի կառավարմանբաժնի կողմից ն վերանայվում յուրաքանչյուր 3-4 տարինմեկ անգամ: շուկայի ներուժը ՀՀ-ում բավակաԱյսօրվա ապահովագրական նին թույլ է, հատկապեսարտակարգիրավիճակներիժամանակ:Եվ համակարգի հեայս առումով կարնեորվումէ ապահովագրական տագա կայունացումն ու զարգացումը, այդ գործընթացներումպետական աջակցությանհատուկ մեխանիզմներիմշակումը ն դրանց ներդրման հիմնախնդիրները:Դրա համար անհրաժեշտ է ստեղծել տնտեսության զարգացմանտեմպերինհամահունչ ապահովագրական գործունեություն, քանի որ մեր հանրապետությունըզտեվում է տարածքում,որը մշտապեսենթակաէ այնպիսիաշխարհագրական ն՛ բնական,ն՛ տարաբնույթարտակարգիրավիճակների: -

ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ

ՆՅՈՒԹԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

Արտակարգ իրավիճակներումնյութատեխնիկականապահովումը մեծ մասամբ կապվածէ ապրանքներին. սարքավորումների առաքման, աղետներից ն դժբախտ պատահարների տուժած մարղկանց.ինչպես նան օզնություն իրականացնողաշխատակից181

ների տեղափոխմանհետ: Դա օգնության ապահովման ամենադժվար ու ծախսատարհամակարգնէ, առավելապես,երբ ծագում են առանձին դժվարություններ: ԱԻ ժամանակ նյութատեխնիկական ապահովմանուշացումներն ու թերացումները հանգեցնում են աշխատանքիընդհատման,խառնաշփոթությանն այլն: մեծ մասը պահանՔանի որ արձագանքմանգործողությունների ջում է մարդասիրական օգնություն,անձնակազմին սարքավորումների տեղափոխումաղետի գոտի, ուստի այդ ամենի արդյունավետ պլանավորումն ու կազմակերպումըդառնում է ընդհանուր հաջողության հիմնականգործոններիցմեկը: Պլանավորմանժամանականհրաժեշտէ քննարկելն լուծել նյութատեխնիկական ապահովմանն ու տեղափոխմանըվերաբերող հետնյալ խնդիրները՝ 1. Ռրոշել դեպի աղետի հիմնական գոտի ն տուժած բնակչությանը օգնություն ապահովելու կանոնավոր երթուղիները, 2. որոշել այն ծովային նավահանգիստներնու օդանավակաէ օգտվել, յանները,որոնցիցպեւտրք 3. որոշել առկա տարողությունները՝ միջոցներիպահպանությանն պահեստավորմանհամար, 4. համագործակցել ավտոճանապարհներում,նավահանգիստրներում ն օդանավակայաններումապրանքների մաքսավորման համար պատասխանատուկառավարականգերատեսչությունների կամնախարարություններիհեր, 5. համաձայնություն ձեռք բերել կառավարական համապատասխան մարմինների հետ` արգելքների վերացման ն մարդասիրականօգնության ներմուծմանպայմաններստեղծելու համար: ՆԻ-ներում մատակարարումը փոխադարձ գործողությունների համակարգ է, որը միավորում է տարբեր մասնագետների:Համակարգի նպատակնէ տուժածներինօգնություն տրամադրելու նպաապահովվածմատակարարման գծետակովփոխադրամիջոցներով րի ստեղծումը: Մատակարարմանլավ կազմակերպված համակարգերում իրականացվումէ պահանջներինհամապատասխանառաքում դեպի նշանակման վայր, նան մարդկանց անվտանգ տեղափո խում դեպինշանակման վայր: մի շղթա'է, որիյուրաքանչյու Մատակարարումը առաքումների է օղակը պահեստ կամ սկզբնամասիցմինչն առաքմանվերջնակետ ընկածհատվածը:

նյութատեխնիկա

Նյութատեխնիկականապահովման բաղադրամասերը Մատակարարմանհամակարգըկարելի է բաժանել 5 բաղադրամասերի. ա/ փոխադրամիջոցներ բ/ հատուկ օժանդակ շինություններ (պահեստներ, տանիքով տարածք) գ/ հատուկ սպասարկման կենտրոններ (լցակայաններ, փաթեթավորմանարտադրամասերն այլն) դ/ հատուկպահեստներ(մասնավորապես դեղորայքի) եհ հաղորդակցական գծեր Մատակարարման համակարգիաշխատանքին վերահսկման համար անհրաժեշտ է աշխատակազմ(առաքումներիհամակարգ, հաշվապահականգրքերի ստացում, պահեստի աշխատակիցների ու վարչակազմիղեկավարում ն վերահսկում): Նյութատեխնիկական մատակարարման միջոցառումների ամբողջ միասնությունը կարելիէ բաժանել3 հաջորդականփուլերի. նյութերի պատվիրումն առաքում նյութերի առաքումբաշխմանկետ բաշխում ՀայաստանիՀանրապետությանպայմաններում օգնության միջոցների տեղափոխումըն. տուժածներիտարահանումըհիմնականում իրականացվում են բեռնատարների ն ուղղաթիռներիմիջոցով: է Անհրաժեշտ ձեռնարկել բոլոր միջոցները՝ օգնության պարագաների առաքման ն բաշխման միջն ընկած ժամանակահատվածը կրճատելուհամար: Մարդասիրականօգնություն ցուցաբերելու գործողություններն ու ծրագրերը սովորաբար պահանջում են կենտրոնացված կամ տեղական պահեստներիստեղծում: Երբեմն նան տարածաշրջանային նոր պահեստներստեղծելու պահանջ է առաջանում:Կենտպահեստներնօգտագործվումեն րոնացված ն տարածաշրջանային միջին ն երկարաժամկետպամեծաքանակապրանքատեսակների մարդասիրականօգհեստավորման, իսկ տեղականպահեստները՝ նության սահմանափակքանակության կարճաժամկեւրտեղավորման ն. բաշխման համար: օզնուԱնհրաժեշտէ ամեն ինչ անել. որպեսզիմարդասիրական թյան պահանջներըհամընկնեն Ազզային ընկերության երկարահետ: ժամկեւընպատակների Սովորաբար կենտրոնականն տեղականպահեստներըտրամադրվումեն պետությանկամ ՄԱԿ-ի ն նրա գործակալությունների

կողմից (ՄԱԿ-ի կազմակերպություններն. այլն) կամ վարձակալվում են: Կախված ապրանքի քանակից նե պահեստավորման կարող են օգտագործելնան առնտրային(կոմերցիոն) ժամկետից՝ պահեստներ,անգամ մասնավորշինություններ: Համապատասխան պահեստներիբացակայության դեպքում հարկավոր է դիտարկել շինությունների`որպես ժամանակավորկամ մշտականպահեստ օգտագործելուհնարավորությունը: ԱԻ-ներում կամ համապատասխանշինությունների դեպքում ապրանքը կարճ ժամանակովպահեստավորելիսստեղծել հարմարեցված պահեստներ՝ բեռնատար կոնտեյներներ կամ վրաններ: Քաղաքներում կամ խոշոր.ավաններում կամ առնտրային պահեստներըտեղակայվածեն հիմնականումավտոմոբիլային ճանապարհներից կամ երկաթուղայինգծերից ոչ հեռու: Այդ շինությունները տեղական պահեստ օգտագործելիս հիմնական ուշադրությունը պետք է սնեռված լինի անվտանգության խնդիրներին: Նյութատեխնիկական օգնության ուղին կարող է անցնել մի ն քանի պահեստով, ապրանքը ժամանակկարող է գտնվել երկար այլ պահեստներում: ու Պահեստային տարածքների մատակարարման գործողություններիղեկավարումըվերլուծելիս պետքէ հաշվի առնել, որ հիմնականկորուստներըլինում են հետնյալպատճառներով. »: ապրանքի անբավարար (վատ դեպքում), » անվտանգությանն հսկողությանանբավարար » սննդամթերքի ն. դեղորայքի պահպանմանժամկետներըգերազանցողերկարաժամկետ պահեստավորման նայլն:

օզտագործելով պետական

նախազծերն

եղանակ պաշտպանություն մակարդա

ՊԼԱՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒՄԸ

ՔԱՂՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

է, որն պլանըմիասնականփաստաթուղթ Քաղպաշտպանության ընդգրկումէ ՔՊ անցկացվելիքմիջոցառումների.ծավալը, հաջորժամանակ, դականությունը, ժամկետները ինչպես պատերազմի այնպես էլ խաղաղպայմաններում:Գլխավորխնդիրըբնակչության, տնտեսության,օբյեկտների,պաշտպանական շրջակա,միջավայրի, է զանգվակառույցների, այլ շինությունների ծայինխոցման `

պաշտպանությո գինամամագներից:

այդ նպատակով անհրաժեշտ է.

հերո Թյոնն բ) կազմակերպելտարահանումն

ա)

րով,

ու ապահովել ապաստարաններով

թաքստոց-

պատսպարումը, գ) բնակչությանն ապահովել մաշկի, շնչառական օրգանների անձնականպաշտպանությանմիջոցներով: Կարնոր է տնտեսությանկայունության ամրապնդումը.արտադրության անցումը խաղաղից`պատերազմականի:Պատերազմի հետնանքներիվերացմանհամարանհրաժեշտէ ՔՊ ուժերի նախապատրաստում, խոցված օջախումփ̀րկարարական-վերականգնողական անհետաձզելիաշխատանքների իրականացում,խոցվածների հայտնաբերում, բժշկական օգնություն, (կոշիկների, հագուստի,տեղանքի): ԱԻ ողջ Պլանի գլխավորնպատակը կարգի առջն ծառացած խնդիրների անշեղ կատարումն է, որի գլխավոր պայմանը բնակչության պատրաստվածությանրարձրացումն է: Պլանը կազմվում է գիտականհիմքերից բխող որոշումների հիման վրա: Որոշվում են կատարվելիքաշխատանքներիծավալը, ժամկետները,միջոցառումներիհերթականությունը՝ յուրաքանչյուր դեպքում հաշվի առնելով օբյեկտի ելակետայինտվյալներն ու առանձնահատպկությունները, ինչպես նան բնակլիմայականպայմանները: ու

վարակազե հանրապետության համա-

ՔՊ

օրինակելի պլանը

նախապատրաստական աշխատանքներըկազմակերպվում օրենքների, օրենսդրականակտերի,ցուցումների, կարզադրությունների:ՔՊ պլանը համաձայնեցվումէ համայնքապետի հետ: Պլանի երթուղիները նշվում են օբյեկտի հատակազծում,որը ն. ռախարարություններում: քննարկվում է համայնքապետարանում է Պլանի լիարժեքությունը որոշվում ուսումնական վարժանքների ժամանակ: ԱԻ-ների ժամանակպլանավորումըպետք է նախատեսիգործի դրվածծառայություններիարագ ն արդյունավետմիջոցառումների մշակում: Պլանավորմանգործընթացնիրականացվումէ անորոշումինչն փաստացիաղետիկամ ԱԻ ծագումը՝խնդիրթյան վիճակում՝ ների նախանշմանորոշակի գործողություններիկազմակերպման, տեխնիկականհարցերիորոշման ն օգնություն ցույց տալու նպատակով: ՔՊ

են ըստ ՀՀ

պլանաՆվազ հնարավորություններովկազմակերպությունները վորման համար կարող են ընտրել դրա առանձինտարրեր, ինչպես նան իրենց համապատասխանորոշել պահանջներիաստիճանը: «ԱԻ 7եպթում միջոցառումների գործընթացի հաջորդականություննայսպիսինէ՝ ». վաղ նախազգուշացումն. վրանգի բացահայտում » ԱԻ դեպքում միջոցառումների կարիքների գնահատում » օպերատիվպլանավորում ». արձագանքման համակարգիպլանավորում » երկարաժամկետորոշումներ ԱԻ դեպքում միջոցառումՀամաձայնայս հաջորդականության՝ ների պլանավորումը սկսվում է, երբ ակնառու է վտանգը,ն ստացվել է վաղ նախազգուշացում:Օրինակ՝տարեցտարիկրկնվող հեղեղումները հաշվի առնելով օդերնութաբանական կայանը կարող է ավելի վաղ նախազգուշացմանհամապատասխանցուցում տալ ն տեղիվերաբերյալ: աղետիժամանակաշրջանի Ամռան վերջին ն աշնան սկզբինգյուղատնտեսական ընդհանուր վիճակի վերաբերյալ. կազմվող հաշվետվությունները մոտեցող ձմռանը պարենայինճգնաժամի ն բնակչության խոցելի շերտերի. պարենային անբավարարության վաղ նախազգուշացման հիմք կարող են հանդիսանալ: Թեպետ երկրաշարժիվաղ նախազգուշացումը, ինչպես նշել ենք, գործնականորենանհար է, այնուամենայնիվ, նախկին փորձը ն.սեյսմիկ հետազոտություններըհնարավորություն են տալիս գնահատելուհավանականերկրաշարժերիուժը, տեղերը: Այնուինչպես նան որոշելու դրանցծագմանհավանական հանդերձ,անհրաժեշտէ հստակ պլանավորում, որպեսզի աղետի դեպքում արձագանքմանգործողություններումընդգրկվածկազմակերպություններըպատրաստ լինեն գործելու`ըստ տվյալ պլանի: «ԱԻ դեպքում միջոցառումներիպլանավորումը»շատ կարնոր է համար: Թեն"արձագանքման գործողությունների կառավարողների ԱԻ ժապլանավորումնավելի հստակեցվում է անմիջականորեն մանակ, այնուամենայնիվ,պետք է հաշվի առնել, որ իրավիճակը շատ արագ կարող է անվերահսկելիդառնալ, եթե նախապեսորնէ Մինչն ԱԻ ծապաւրրաստություն կամպլանավորումչկատարվի: գումը գործողությունների պլանավորումնառավելդժվար է, քան ԱԻ ժամանակ: Դժվարությունները կարող են պայմանավորվածլինել.

հնարավորություններին

պլանավորման» .

պլանավորում,

քաղաքական գործոններով,ն ռրոշումներ կայացնողանձինք հավանականէ, որ վրիպումներթույլ տան: ԱԻ ծագման դեպքում միջոցառումներիպլանավորումը գործընթաց է: Նպատակներին նախապատրաստական զործողությունների որոշումը պետք է ունենա մեկնարկայինկետ: Պլանավորման գործընթացը հնարավոր է շահագրգիռ կողմերի համատեղ աշխատանքի՝ նույն նպատակներին համապատասխան գործողությունների դեպքում: Եվ միայն այդպիսով տեղերում կարելի է հասնել ԱԻ իրական նախապատրաստմանը: Փորձը ցույց է տալիս, որ պլաններն անհնար է իրականացնել, են անտեղյակմարդու, զործակաեթե դրանք նախապատրաստված լության կամ միայն մեկ մարդու կողմից: Դրա համարէլ պլանավորման գործում նրանցից մեկին պետք է տրվի առաջնային,մյուսին՝ օժանդակդեր: Օրինակ՝հրշեջ ծառայություններըն ՔՊ ծառայությունը որոնողափրկարարական գործողությունների համար կրում են հիմնական պատասխանապվությունը, իսկ Կարմիր խաչի ընկերությունը օժանդակդեր ունի: ԱԻ պլանավորումը ներառում է կազմակերպությունների ն նրանց գործառնական պարտականություններիցուցակը: Այդ կազմակերպություններնեն՝ ԱԻ ն .ՔՊ մարմինները,հրշեջ ծառայությունը, բժշկական ծառայությունը, հասարակական կարգի պահպանությանծառայությունը, Կարմիր խաչիընկերությունը: ԱԻ ժամանակ պլանավորմանձներից մեկը կարիքների հեռանկարային զրաֆիկի կազմումն է: Եթե առկա են լուրջ անհամապատասխանություններ,ապա պլանավորողներիպարտականությունների մեջ է մտնում նան դրանց վերացման ուղիների որոշումը: Առաջնային է այն պաշարներիառաքումը,որոնց համալրումից է կախվածմարդկայինկյանքի փրկությունը: Պլանավորումըպետք է նախատեսինան երկրորդայինպաշարներով ապահովվածության խնդիրը: մշակել ծանուցմանն ու գործոԱնհրաժեշտ է մանրամասնորեն ղություններին կազմակերպություններիընդգրկման համակարգերը: Պետք է նան որոշվի,թե ինչ ձնով կարող են ներառվելկամաոչ աշխատանքայինժամերին: վորներն ու աշխատակիցները ԱԻ ծագելու ղեպքում սեփական պյան կազմելու համար յուրաքանչյուր կազմակերպությունպետք է որոշի այն զործողությունների շրջանակը, ինչպես նան. մասնակցության աստիճանը,որի է կրելու: Կազմակերպուհամար ինքը պատասխանատվություն կամ մարմինը թյունը պետք է որոշի, թե որ գործակալությունը նան

կարնոր

կարող է պատասխանատվությունկրել ստանձնած գործառույթներիցյուրաքանչյուրն ապահովելուհամար: Կըրկնություններիդեպքում պետք է համակարգել գործունեության տարբեր ոլորտներն ու պարտականությունները:Օրինակ, Կարմիր խաչի.ընկերությունը, տեղականկրոնականկենտրոնըն միջազգայինոչ կառավարական կարողեն կազմակերպությունները առաջինօգնություն ցույց տալ, պարեն,ապաստարանապահովել ն այլն: Մասնակից յուրաքանչյուր կազմակերպության,ինչպես նան գործունեությանյուրաքանչյուր հիմնական տեսակիհամարպեփք է անձ: նշանակելմեկականպատասխանատու Բնակչության նախազգուշացմանհամակարգերը

Պլանըպետք է ներառինան բնակչության վաղ նախազգուշաց-

ման

ն ծանուցման միջոցառումներըԱԻ մասին: Պետք է որոշվեն

միջոցները:Եթե տվյալ կազմակերպություտեղեկատվության ն ծանուցման գործումերկրորնը բնակչության նախազգուշացման դային կամ օժանդակ դեր ունի, ապա պլանում հստակորեն ու պետք է արտացոլվենտվյալ հիմնարկության կամ մանրամասնորեն ու գործողությունները: անձի պետք է որոշեն, թե ո՛վ պեւրքէ տեղեԿազմակերպությունները կություններ տրամադրիԶԼՄ-ներին: Ցանկալի է, որ տվյալ անձն ունենա համապատասխան կամ տեղեկատպարտավորվածություն վական կապեր: է դարձնել նան Պլանավորման ժամանակուշադրություն պետք ՆԻ ն ենթակավայրերի ջրամատակարարման սանիտարական պայմանների խնդիրներին, քանի որ վերջիններիս անբավարար վիճակը կարողէ լուրջ սպառնալիքներստեղծելմարդկանցհամար: Խմելու ջուրը արտակարգիրավիճակներում առաջնային խնդիրներից է: Սանիտարականվիճակի համար պատասխանատվու թյունը ներառում է մաքուրջրով ապահովումը,դրա մաքրումը, միջատների,սննդի մշակման աղբից, հսկողությունը կրծողների, պայմանների,կոյուղուանցկացման նկատմամբն այլն: Այս բոլոր նան

պարտականություններն

պետք է արտացոլվենպլանում: Հիմնվելով գործողությունները. նախապեսսահմանված պլանի, վրա` պագործողությունների

րենային ապահովման պատասխանատու կազմակերպություններն ու "պետք է ձզտեն նախօրոք որոշել ն տարբեր`ուժգնության ն ներգործության հաշվարկել աստիճան ն առաջացողկարիքները: Դրա աղետների ԱԻ ժամանակ ունեցող

գործակալությունները,

է նախապատրաստական համարանհրաժեշտ փուլումպարզել,թե՝

մարդկանց

ա) ռրքա՞նէ տարերայինաղետի ենթարկված հավանականթիվն այդ տարածքում, բ) ով է պատասխանատուպարենային կարիքների գնահատման, առաքման ն ԱԻ արձագանքման՝այդ ուղղության համակարգման համար, գ) ի՛նչ պարենայինպաշարներեն հասանելիտվյալ երկրում: Քանի որ արձագանքմանգործողությունների մեծ մասը պահանջում է մարդասիրականօգնություն, անձնակազմին սարքավորումների տեղափոխում աղետի գոտի, ուստի արձագանքման գործողություններում նյութատեխնիկականապահովման ն տեղափոխման արդյունավետ պլանավորումը դառնում է նպատակային գործունեության երաշխիքներիցմեկը: Պլանավորմանընթացքումանհրաժեշտէ հաշվի առնել ոջ միայն տնտեսական ու հիգիենայի պահպանության, այլն տարբեր հիվանդությունների կանխմանհամար անհրաժեշտառարկաներովու դեղորայքով (օճառ, ամանեղեն, ջրի համար տարողություններ ն այլն) ապահովելու խնդիրները: Այդ նպատակով հարկ է կազմել ցուցակներ, քանի որ արտակարգիրավիճակներն ամեն անգամ կարող են տարբեր լինել: է նան մեծ ուշադրություն Պլանավորման ժամանակ դարձնել բժշկականօգնությանն առնչվող հարցերին, մասնավորա-

տարածք

պեւրք

պես՝

զոհվածներին,

ա) որտե՞ղպեւրք է տեղավորել բ) ո՛վ պետքէ ցույց տա առաջինօգնությունը, գ) ով է պարասխանատուառաջին օգնության անհրաժեշտու-

թյունը որոշելու, հոսպիտալացման նե տարահանման հարցերը լուծելու համար: Պլանավորման ժամանակ հարկ է հաշվի առնել այն տուժածներին կացարան տրամադրելու խնդիրը, որոնց բնակարանները փլվել կամ ապրելու համար ոչ պիտանիեն դարձել: Այդ դեպքում կարող է առաջանալ շտապ վերանորոգմանաշխատանքներկատարելու, վրաններով ապահովելու, ժամանակավորկացարաններ պատրաստելուկամ անօթնան մարդկանցհասարակականշենքեբում (օրինակ, դպրոցներում,հասարակականայլ վայրերում) տեղավորելու անհրաժեշտություն:Այս ամենով հանդերձ ԱԻ ժամանակ սոցիալականապահովությանառաջնայինխնդիրներիցմեկը կորածների առավել արագ որոնումն ու ընտանիքի անդամներին այդ մասինտեղյակպահելնէ:

Բնակչության կարիքներին արձագանքմանգործողությունների կագմակերպությունների իրականացմանհամար պատասխանատու միջն համաձայնեցվածգործունեությունը հաջողության անհրաժեշտ պայմանն է: Արձագանքմանգործողություններիանցկացման համար պատասխանատուկազմակերպություններըպետք է բնակչությանը տեղեկացնենտվյալ բնագավառումնախատեսվողգործունեության նե նախապատրաստական միջոցառումների,ինչպես նան այն մասին, թե ինչ միջոցառումներկարող են ձեռնարկվել հնարավոր ԱԻ ներգործության նվազեցմանհամար: Բոլոր պլանները,ինչպիսինէլ դրանք լինեն, վաղ թե ուշ հնանում են` կապված սոցիալական, տնտեսական, կազմակերպչականն բնական փոփոխություններիհետ: Ուստի պլանում պետք է սահմանվեննդրա ճշգրրման հաճախականությունը (յուրաքանչյուր ամիս, տարի), տվյալների:նորացման համար պատասխանատու, ինչպեսնան. այդ գործընթացինմասնակցողանձինք ու կազմակերպությունները:

ՄԱՐԴԱՍԻՐԱԿԱՆ

ՕԳՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

Միավորված ազգերի կազմակերպությունը(ՄԱԿ) հսկայական գործունեություն է ծավալումաշխարհումմարդկանցկյանքինառնչվող գրեթե բոլոր բնագավառներում:ՄԱԿ-ը ն նրա գործակալությունների անդամներըիրենց մարդկայինու նյութական միջոցների մեծ մասը տրամադրումեն սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումների հավասարակշռվածու կայուն գործընթացին, որը նրա կանոնամասն է: դրության հիմնարարու պարտադիր

Մասնավորապես՝ ու անվտանգության ապահովում խաղաղության

ա)

բ) միջազգայինիրավունքներիստեղծում գ) մարդու զարգացում իրավունքների դ) շրջակա միջավայրիպահպանում ե) միջուկային զենքի տարածման կանխում զ) մարդասիրական օգնություն տուժածներին է) բնականաղետներիհետնանքների մեղմացում ը) պայքար թմրանյութերիչարաշահման դեմ ն այլն:

Միացյալ ազգերի մանկական հիմնադրամը(ՅՈՒՆԻՍԵՖ) հաստավել է 1946 թ.: Այն խթանում է երեխաներիիրավունքների պայմանագրի համընդհանուրվավերացմաննու կիրառմանը:ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը 138 երկրներում իրականացնում է համագզործակցության ծրագրեր առողջապահության, սննդի, կրթության, ջրի ու սանիտարական պայմանների, շրջակա միջավայրի, արտակարգիրավիճակներում օգնության ու վերականզնման,առողջապահության ու ծննդաբերությանհարցերում, կանանց զարգացմանն ուսուցման ոլորտներում: 1965 թ. ՅՈՒՆԻՄԵՖ-ին շնորհվեց Նոբելյան մրցանակ: ՀայաստանումՅՈՒՆԻՍԵԳՖ-ն ուներ 2 ծրագիր՝«Առողջ գյուղ» ն «Կյանքի հմտություններ»: «Առողջ գյուղի» հիմնականխնդիրն էր առողջապահության, կրթության, ջրի, սանիտարականպայմանների ն հիգիենայի ինտեգրացվածփաթեթ ապահովելը(ծրագիրն ավարտվելէ): «Կյանքի հմտություններ» ծրագրի նպատակը երեխաներին ու նրանց ընտանիքներինօգնելն է: Այստեղկարնորվումէ գործնական հմտությունների ն գոյարնման հեռանկարների մշակումը, որը ներառվելու է տարրականդպրոցի ծրագրերում: Իր ծրագրերն իրակնացնելու գործում ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը համագործակցում է ՄԱԿ-ի բոլոր գործակալությունների ն ռչ կառավարական կազմակերպությունների հետ: Այդ համագործակցությունն ավելի կարնոր է, քանզի հսկայական գործունեություն է այսօր ծավալվում խաղաղության ն անվտանգությանհաստատման,հասարակականու տնտեսականառաջընթացին մարդկայինզարգացման գործում: 1992 թ. Հայաստանումգործում է ՄԱԿ-ի զրասենյակը:Մինչն 1997 թ. մարդասիրականօգնությունը հիմնականումպարենայինն բնույթի էր (դրամական, պարենային,վառելիսոցիալ-տնտեսական աղետի գոտու բնակչության նյութատնտեսաքային, հատկապես 1997 թ. այն վերանվանվեց համար): կան վիճակը բարելավելու Համաշխարհային «Տնտեսականզարգացմանօգնության», այսինքն՝ բանկի ն այլ երկրների տնտեսականաջակցությանմիջոցով զարգանալու է Հայաստանիտնտեսությունը: Նախատեսվումեն զարգացման պլաններ կառավարական, տնտեսական ոլորտներում, կլուծվեն աշխատատեղերի(զործազրկության), արդյունաբերության աշխուժացման շնորհիվ`տնտեսական մի շարք հարցեր, կբարձրանաբնակչությանկենսամակարդակը:

Մարդասիրական օգնության ստացումը ն բաշխումը Արտակարգիրավիճակներումղեկավարող ՄԱԿ-ի խումբը այն մշտական մարմինն է, որն իր վրա է վերցնում գործի պաայդ տասխանապվությունը:

փծ

ԻՇ

քօքօԼհսոճուն/

Խիստ ճգնաժամային պայմաններում մարդասիրականօգնության գծով մշտական կռորդինատորըպետք է կատարի մի շարք պարտականություններ.ՄԱԿ-ի գլխավորքարտուղարը 1991թ.դեկտեմբերի19-ի ՄԱԿ-ի գերագույնասամբլեայիորոշմանհամաձայն, նրավրա է դրել արտակարգօգնությանկոորդինացումը: է` ՄԱԿ-ը, որպեսմշտականկոորդինատոր, պարտավոր 1. Ապահովել, որպեսզիՄԱԿ-ի կազմակերպություններնու ձեռնարկությունները արագ գործեն այն երկրներում, որտեղ ճգնաժամեր են, լինել «կոլեկտիվ պատրաստվածության» վիճակում, ու նյութականօգնություն: ցուցաբերել տեխնիկական 2. Ապահովել,որպեսզի այդ ձեռնարկությունները,հաշվի առնելով իրենց զարգացմաներկարաժամկետծրագրերումհնարավոր ճգնաժամի հետ կապված ռիսկը, համաձայնեցված օգնություն ցուցաբերեն՝միտիգացիոնմիջոցառումներ անցկացնելու համար, իրենց գործողություններըկոորդինացնենազգային կոմիտեների հետ: Մի քանի «սեկտոր» շոշափող ճգնաժամի դեպքում մշտական պարտավորէ՝ կոորդինատորը 1. ԸնդհանրացնելՄԱԿ-ի զանազան ձեռնարկումները ն ապահովել արագ, արդյունավետ ու համաձայնեցված բազմակողմանի օգնություն ու կոնսուլտացիաներիանցկացում: 2. Կապ պահպանելկառավարողմարմնիհետ: 3. Պարբերաբար ն միտեղեկացնել իրավիճակի զարգացման ջազգային անհրաժեշտ օգնության մասին: Կազմել հստակ հաշվետվություն՝թվարկելով այն սեկտորները,որտեղ առաջին հերթին

է պահանջվումմիջազգայինօգնություն ն այդ զեկուցագիրնուղար-

կել համապատասխանկազմակերպություններին, որը կտարածի միջազգայինայլ կազմակերպություններում (այդ փեղեկատվությունը հարկ է հաղորդել նան միջազգային ընկերության տեղական ներկայացուցիչներին): Անընդհատ նորացնել տեղեկատվությունը, այն ճշգրիտ արտացոլի գործերի դրությունը տվյալ պա-

ԻԱՊԻ

Արտակարզիրավիճակներիժամանակ, երբ վնասման օջախներն ընդգրկում են մեծ տարածքներ ու բնակչության մեծ խմբեր, զզալի թիվ են կազմում տուժածները, ավերվում են բնակավայրեր, անապաստանմնում հազարավորմարդիկ, ոչնչանում՝հսկայական նյութական արժեքներ: Աղետը տարածքային է, թե համազգային, միննույն է, այդ պայմաններումանհնարինէ տուժած երկրի ուժերով փրկարարականանհրաժեշտ աշխատանքներկատարել ն բժշկական օգնություն կամ նյութական աջակցություն ցույց տալ տուժածներին, պաւրսպարելնրանց: Օգնություն ստանալու նպատակովերկիրը դիմում է համաշխարհային հանրությանը, տնտեսապես զարգացածերկրներին, միջազզային կազմակերպություններին,մոտիկ ն հեռու բարեկամպետություններին՝հնարավորության սահմաններումաջակցել աղետյալներին: Օգնության բոլոր տեսակներըկրում են զուր մարդասիրական բնույթ, որովհետե անգամ ամենազարգացած երկրները, ինչպես ցույց է տալիս միջազգային փորձը, իր սեփական ուժերով միայն ի վիճակի չէ դիմակայել աղետին, վերացնելնրա հետնանքները: Վերջին տասնամյակներիցնցումներն ապացուցում են, որ ժամանակին ցույց տված մարդասիրականօգնությունը նվազեցնում է մարդկային կորուստների քանակը, նրանց մեջ հույս ու նկատվստահություն ներշնչում միջազգայինհասարակայնության: մամբ: 1980-ականթվականներիվերջերին ն մինչն օրս եղած խոշոր ու մանր իրավիճակներիԺամանակպետություններիմեծ մասը (մասհարուստ ու զարզացածերկրները) միջագզային մի նավորապես՝ շարք կազմակերպություններ(«Կարմիր խաչ», «Կարմիր մահիկ», «Կապույտ ասպետներ»,«Բժիշկներ՝առանց սահմանի») անօզ վիճակում չեն թողնում տուժած երկրներին.մարդասիրականօզնություն ու աջակցություն են ցուցարերում նրանցհ̀աշվի չառնելով ու ղավանանքը: ազգության պատկանելությունն ու են 37 մլն փախստականներ հաշվվում աշխարհում Այսօր տեղահանվածներ: Միջազգային «Կարմիր խաչ» ընկերության

տվյալներով 2000 թ. 50 մլն մարդ հարկադրաբարթողել է իր բնօրրանը: Ամեն տարի բնական ադետները դառնում են 150000 մարդու մահվան ն 129 մլն խեղմանպատճառ:Միջազգայինկազմակերպությունն ամեն տարիտրամադրումէ 250 մլն շվեյցարական ֆրանկ՝բնական աղետներիցտուժածմարդկանցօգնելուհամար: Աղետյալ երկրի կառավարությանորոշմամբստեղծվում է մարղասիրական օգնության ստացման ու բաշխման կենտրոն, նան հանձնաժողովներ,որոնց մեջ կաիող են ընգրկվել օգնություն ցույց տվող պետությունների կամ կազմակերպություններիներկայացուցիչներ: Գործնականում աղետյալ երկիրը հայտարարում է. աղետի ընդգրկածծավալների ն տուժած բնակչությանմոտավորքանակության մասին, ներկայացնումառաջինանհրաժեշտությանայն պարագաներին արժեքներիցանկը, որոնք անհրաժեշտեն աղետյալնյութեր, դեղորայք, ներին: Դրանք կարող են լինել վիրակապական սննդամթերք, առաջին անհրաժեշտությանիրեր, սանիտարահիգիենիկ պարագաներ,ժամանակավորկացարաններիհամար սարքավորումներ,մեխանիզմներ,մեքենաներն այլն: Մարդասիրական օգնությունը հաճախկազմակերպվումէ հետնյալ կերպ.ուղարկվում են փրկարարականխմբեր,մասնագետներ,իսկ դրամականմիջոցները մի դեպքում տրվում են պետությունների կամ միջազգային կազմակերպությունների ֆինանսական հիմնադրամների կողմից, մի այլ դեպքում`հանգանակություններից կամ բարեգործական տարբերմիջոցառումներից:Որոշ երկրներ, առավելապեսհարնան, տրամադրում են իրենց բուժական ն առողջարանային հիմնարկները տուժածներին Ժամանակավորապեստեղավորելու համար, կամ իրենք են մասնակցում փրկարարական աշխատանքներին, վթարավերականգնողական աշխատանքներ կատարելու համար ուղարկում են մասնագիտացվածշինարարական բրիգադներ ու խմբեր: Առաջնայիննշանակությունէ ստանումծնոդազուրկ,վիրավոր ու հաշմանդամդարձածերեխաներինօգնելու, նրանցապագանինչ-որ չափով ապահովելու համար նպատակայինավանդներներդնելու խնդիրը: Ստացված ֆինանսական միջոցները կուտակվում են, հարկ եղածդեպքումօգտագործվում անհրաժեշտ ապրանքառարկաներ, ներ, պարագաներգնելու, մնացածը՝աղետիգոտինվերականգնելու համար: Շատ լուրջ հսկոդություն պետք է սահմանել մարդասիրական օզնության նպատակայինբաշխմաննու օզտագործմանը,այն

բացառապեսպետք է օգտագործվի կարիքավորների,այսինքն՝ աղետիցտուժվածներիհոգսը հոգալու համար: Մարդասիրականօգնությունը բաշխելու ժամանակպետք է ղեկավարվել արդարության, նպատակայնության,կարիքավորության աստիճանից:Հայաստանիքաղաքացիներըերբեք չեն մոռանա հարավսլավիացիայն քաջարի 4 օդաչուներին, որոնք շտապում էին մարդասիրականօգնություն հասցնել Հայաստան. ցավոք, վթարի ենթարկվեցին ու զոհվեցին: Երախրապարտհայ ժողովուրդը միշտ արժանապապվորենէ հիշելու նրանցանունները: Համամարդկայինհամերաշխության արտահայտությունը վեր է ամեն ինչից. այդպիսինէ մարդասիրականօգնության խորհուրդը: Ոչ ոք ապահովագրվածչէ աղետներից.ինչ էլ լինի, բոլոր աղետյալներին օգնություն է անհրաժեշտ: Այդ քայլը կարող են անել միայն նրանք, ովքեր օժտված են մարդկային մեծ զգացմունքներով: Մարդասիրականօգնությունը համամարդկայինգործ է:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

2. 3. ձ.

ՀայաստանիՀանրապետությանՕրենքը արտակարգիրավիճակներում բնակչության պաշտպանությանմասին, 2-ը դեկտեմբերի

1998:

ՀայաստանիՀանրապետության Օրենքը քաղաքացիականպաշտպանությանմասին, 5-ը մարտի 2002: Աշխարհագրական հանրագիտական բառարան,Մ., 1973: Ալավերդյան Ռ., ՀայաստանիՀանրապետությունումհնարավոր արտակարգիրավիճակները:ՀՀ արտակարգիրավիճակներիվարչություն, կադրերի վերապատրաստմանինստիտուտ,Մեթոդական մշակումներ, Եր., 1998:

Ասրյան Հ., Մամիկոնյան Յու, Մաթնոսյան Հ., Սարաֆյան Կ., Ձեռնարկ ռազմական Ա արտակարգ իրավիճակներում վարվելակերպի կանոններիմասին, Եր., 2001:

Բժշկական կոմպլեկտներ,անհատականբուժօգնության միջոցներ, սանիտարի ն սանհրահանգչի բժշկական ունեցվածքը՝ բժշկային ն. ձեռսանիտարականդաշտայինտեխնիկան,Ուսումնամեթոդական

նարկ, 1998: 7.

Գաբրիելյան Ա.Ա., Սարկիսյան Հ.Ա., Սիմոնյան Գ.Պ., Հայաստանի սեյսմոտեկտոնիկան,ԵՊ,

1981:

Գորբաչն Ա., Ընդհանուր երկրաբանություն, Մ.,

Դանիելյան

Կ.Ա,

Մարտիրոսյան

պաշտպանությանմիջոցները, Եր., 10.

Հ.Վ,

1973:

Երկրաշարժերը

1999:

Ժամանակավոր կացարանի տրամադրում աղետների ժամանակ (Կարմիր խաջին. Կարմիրմահիկիշրջաբերական):

11.

Խաչատրյան Ս.Ա., Մանուչարյան Ս.Ք., Երկրաշարժերըն դրանցից

պաշտպանվելումիջոցները, Եր., 1998: 12.

Կապանի կոմունալ տնտեսության պետական ձեռնարկության

տվյալներ,2001: 13.

Կոտայքի մարզի մարզպետարանիտվյալներ(ՔՎՕ-ի վերաբերյալ), 2002:

196.

14.

Կարապետյան Բ.Կ., Տեր-Պետրոսյան Պ.Հ., Երկրաշարժ. ինչպես պատրասվ

15.

լինել դրան, Եր., «Նաիրի». 1998:

Կարմիր խաչի ընկերություն (ՀԿԽԸ) տանքների նախապատրաստության

ն նե

ԿԽՄՖ

կողմից աշխա-

արձագանքման ծրագիր,

Օգնություն, «Նյութատեխնիկական ապահովում»ամսագիր: 16. 17.

18. 19. 20.

Հայկականսովետական հանրագիտարան,հ. 3 Եր., 1977: Հայկականսովետական հանրագիտարան,հ. 5, 9, Եր., 1983: Հայկականսովետական հանրագիտարան,հ. 6, Եր., 1980: Հայկականսովետականհանրագիտարան,հ. 10, Եր., 1984: Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-րնտեսական (1999

թ.

վիճակը

հունվար-դեկտեմբեր), Տեղեկատվական վերլուծական

ամ-

սականզեկույց, Եր., 2000: 21. 22.

Հարությունյան Վ.Լ., Ընդհանուր էկոլոգիա, Եր.,

1997:

Ձեռնարկ փրկարարական ջոկատների համար`արտակարգ իրավիճակներում փրկարարական գործողություններ կատարելու

իրականացնելուհամար, Մ., 1997: 23.

Մաթնոսյան Հ., Ավիացիոն ռումբեր, ՀՀ կառավարությաննառընթեր արտակարգ իրավիճակի վարչության

վարմանինստիտուտ, Եր., 24.

2001:

ճգնաժամայի կառա-

Մայկով Ս.Ի., Քաղպաշտպանությունը համաժողովրդական գործ է, Եր., 1980:

25.

Մինասյան Մ., Շատվորյան Է., Ինչպես պաշտպանվելբակտերիոլոգիական զենքից, Եր., «Հայաստան»,1986:

26. 27.

Մկրտչյան Կ., Խաչիկյան Է., Սպիտակիերկրաշարժը,Եր., 1995: ՄԱԿ-ի համընդհանուրհարցերի ն տարածաշրջանայինխնդիրների տեղեկագիր(Միացյալ ազգերի տեսություն), հոկտեմբեր, 1994:

28. Միացյալ 29. Միացյալ

ազգերիտեսություն, ՀՏԲ. «Հայաստան»,օգոստոս. 1995: ազգերի տեսություն, ՀՏԲ, «Հայաստան», դեկտեմբեր, ՝

1995:

իրավունքներըն. մարդկային զարգացումը». (Գործողություն հանուն մարդկայինառաջընթացի), «Հայաստան»,2002: 31. Մովսիսյան Մ.Ա., Ռադիոբիոլոգիա, Եր.. 1959: ն 32.Նազարով Ա.Գ., Երկրաշարժերը պաշտպանությունը նրանցից. 30. «Մարդու

ՀՍՍՀ

ԳԱ

Եր.. հրատարակչություն,

1981:

33.

Պյեռ-Ռուսսո, Երկրաշարժեր,Եր., 1969:

34.

Սաֆոնով Ա.Գ., Ուսումնական ձեռնարկ(բուժքույրերի պատրաստման

35. 36.

համար), «Լույս» հրատ., Եր.,

1984:

Սուդակով Ա.Կ. Բնակչության պաշտպանությունըռադիոակտիվ հրատ.,Եր., 1973: նստվածքներից»,«Հայաստան» Ստեփանյան Վ.Ա., ԵրկրաշարժերըՀայկականլեռնաշխարհում ն նրա մերձակայքում, Եր.,

1964:

37.Օհանյան Վ. Մարգարյան Ս., Վարդանյան Ա., Ղազարյան Լ., Ալավերդյան Ռ., Մաթնոսյան Հ., Հարությունյան Ն., Ռազմագիտության դասագիրք, «Աստղիկ» գրատուն, Եր., 200: 38. /ՃՃ6ՃԸՇԸՑ ԷԼՃ.,

ՇՆ

88ռճժլա1

ոքոքօրճ:

ոքօտա8րճոլւտ,

38ԼԱԽՐՐԵԼ. Խ/., 1988. 5ֆՓՓճոո»րաթուօՇԼԻ5

39. ՃՇՅՅ

1.,

ԽՃ. Ի121Ը7Ճ8 1.

ԱՇՑԾՕՇԼ

Յ6ոԼՂ6 ՐքՎԸ6 էո.

14127. ոք թում

40.Ճք:Յ1ԱՇՃԵՇՒՈԼ Ճ.Ք.,

օր

Ի16Օք

ռք.

ռքօրւօ38

Ի1., ՒԼՇրքձ, 1984.

Լուն.

ԽոառրօքքաՕճՕՐԱԿՇՇԽՕԲ օքտշորժ

3Ճտ1Յ

116ՐՕ, Խ/., 1971.

41.7Ն110808

Մքօրտ ՎՇքոօճԻլ ա: Քճճոձաոյն,

8.1,

25131ԼԵ,

3ՃՕքՕՑԵՇ,

Խո68, 1989.

42.ՃԵՌՇքԸօԼ

Ճ6ԱՇՐՑ:1

Ւ/., 43.

ԽԼԻ.

7Ճոճոճն:

ՇՆՉՎԵՀՎՕՇԸՆՆ

ԽՅճօ1քօու

ոքաքօրւաթ

էճ

ՏԲԵր0Օրիւ

ՃՕՅՆՇԵԸԼՇ

ՕՂՅՇՂՅԵՐԼ

ք8381118,

1990.

Ճքտ աօ քոտու

ԷԼՑ.,

ՕԾԵՏԻՆՅ:,

հռ

ՍԱՂՄԸ

86ԼԱ6ԸՂ88,

44. Ե65ՎՅՇԼԵ0Տ

ԽԼՑ.,

ԽԼ11., ԼոօՇ1484

46. Եօքօտուտտ էՕ.Բ.. 86քՕՏ-10Ր0

47. ԵյօԸ Է...,

ՇճմՇխՎՇԸՇՑՔ6

ՒԼ, 241Ե14

ՀԱՐՄՅԱԱ,

Է., 1996.

1989.

Խ/Լ, 1977.

3Բ0ճՕՐԱՎ,

ՔԲ.Փ., ԽճողշքաՕոօՕՐՔՎՇՇԻՕԸ օքյշճտժ

Լռոաօռ

դքօրատքաո:մ

ձոճ-

11քոռոքճշարճատթ Յոճքատ

8.ԽԼ,

381818

Օօ1

11650,

հ/Լ, 1990.

ՄԸճ088141 ՅՅաՅՑ-ՅՅԵՏՑ,1ՇաճոՇշք, 1948-

1955.

48. 80Ճո05

աՅձքօր,

ԱոՇքճոծճոՕ10851

Շօոօճօտ

ոքտ

Վր088ՐՐԵ16 ՇաաօճճաՇրՑւՕԼԱԱ6

աոմճւօարու

ոքօտ380Ը1882Հ.

ՅԱՔՎՇՇՃՈՒ

45. Եո»ուօ

Օպճոդոն ՃԱՒԱՋՎՇԸԵՕՍ օճօյՅոօտատ

Օ.ԽԼ,

Լ1քօճռճուու ԾՇՅՕոճԸոօշտ

ԽԼ, 1990.

ոք

Վաքճյորւվմ ԱՆ`:

49. Լ 7168ԾՇքթ 5., Քուճք

Խ., ՇՏ

ՇխաՎԻԾՇՐԵ 36խյղ,

Ա6ք,

8քր.,

Շ.

Խ(., 1948. 50. Է քՅշԲիՅՄ ԲՄԼ օծօքօտճ ոօղր

ԽԼ., "'ԹՕ6Յ:ՅոՅՆ",

ԷՒ,

51. Րքուրմ

Խ/(., "ԹԵԼԸ

ոճճօ6օքօոտ ոօր Ց

ոո«Օոձ"

3.1.

55.

Ճղո-

քոռձողոճն

ՒԷՒԼԱ. Օդօոջցւաոումւն

088.

Ի՛., 1975.

ԱԽ,

ճոճճու

Լ.

Ք...

7Ճճոծտւմ

ՆԼՆԼ,

Լքոշթրձոոմն

օծօքօոճ,

ԱՐտոօտ

քՔճշոոճաՇաՅտ

2, ԽԼ, 1968.

օ6օքՕ118,13.

Տ4.Երօքօ»

4.1

մքուու

1979.

9Ք., ՕՇո0ՕՑԵւԼ Յ:0"Օոտա, 52.ՃՅշաԽօ

53.Բոօքօ5

ԻՏոռքճոճ

քճր.

1982.

11,

ԼԱտաօ»

2, ԽԼ,

օ6օքօՕ,

13ո.

ԼօԸչքօ»

Ճ.Խ.

Լքաշրորշոճը

1970.

ԽԼ,

"11լքօՇԹճւղ6ուտթ",

1991.

56.ԽՕԴՕԾՅԵ0Տ,

Լքօտեւ

67քռ,

ԼճոաւՕ-1ՇՕքօՂՈՎՇՇԻՅՑՑ

116ք8-

Ղ7քճ, Խ(., 1949. 57. ԽԱՅ

Լքմշժնձ ԻՇԻճճ

ՇԱՐԱՆԸ,

58. ԽԱՕոԵԱոաօԲ 13յ.

3/0ՇՐԱ.

59. ԽԼՏԸ:Ծօ5Յ

8.Լ.,

8.1.,

1ՅղճՇօտ

ԿԱՅԵՆ Վճքօյտել

1993.

381118,

Ե638ՈՅՇ

Է ՕՇՂԵ

2:13Է16:ԻՇ876ԲՊՃԵ-

ը ճքյշՇԾԵլ ոճքօճ08,

ՔՕՇ. 186քողուծ

8.8.,

Խոճօշտֆաշճատ

Է.,

ճաճոթօ

4.,

ոօ»

Յճալտոձ

ԱՕքճշոճէում,

ԽԱՃՇՇՕ80Ր0

օքշաղտ

ԽԼ, 1997.

ՇոքոտօՎզուու,Խ/., 1984. 60. ԷՈ

«օՈ0Թ

ոքօրուօ3

61.ԷՀ0ՃՅ868

ո14ԸԸՕԲՕՐՕ

62. 10827408

63.

913ճ. '"ՒԼՇոքճ",Ի1., 1982.

Օ-աօտու

/.11.,

Յա

1884Շ6ճ68տտ

"Թուաճգ

Խութ,

ոՕքմշոճուտ,

Ի.Ճ., ՕՇոօ8Ել

օծճաա6 3:0"օ0Ր171

օքյշումք

օր

որ«օոճ", 1988.

օքճքեւ

ոքճքօրել,

1979.

Օրու

64. Օմ 65.

7Ճ.Ճ.. ՅՇԵՃԸՂՆՔՇՇՇՈՂՎ 11քօա1706, Շօ8քծու6880015,

"11քօօ86168116", ԻԼ,

Է. Ք., Թոօոօրով,

)Օ., ՕՇոՕտել

Օրու Օ.,

"Օօ",

66.ՕոՄո

1Օ., Թ:օոօրոգ,

67.Օտրոզ

քրշրճ

ՉԾՎ`Ե6

ՄԼ, 1975.

5ոօոօոմա,

"ՕՇուօթել

1968.

13.

ԽԼ, "ԽԱաւք",

1975.

Ի1Լ., 1986.

Մաքճտոճքուօ

2-6 Ա10ՇՂՔ,

ոՅՂ8ԸՐքօՓ,1994.

ԱՅոմո6,

11քօրքմխաճ

68.

Օ63օք

ՀուքմՅոճէԱւ6

11քթօոքճի

աօ

1994.

ատ,

օ6օքօՕգել,

70. ԹոչուՓֆօ Ք., ՕՇոօՑու

ՔԱՂԱ:4Ճ., 1964.

օ6ոլօտ

Թորա

72.ԸՅՑՅքճոՇատտԷ.Փ.,

տՃճմտաաօԽԼԱԼ,

ՇՏՈՄՅԱԾՏ.

74.ՇՂաաաելԸ

Օոօտճայճէ

ԼՕ

ՇճՃՇԸՊՑԱԸ, ԱՅՄՎՇՒԱԼՑ

ԸձքճոԸ»,

Շաօտ

1979.

ԽԼ,

ԷԼԹոԼ6ւ.,

Շ.

ՇԹքՇ1ՕՊՕՐԵԼ

ԽԼ, 1955.

Շտուլնճեւ

ուք.

Ոճք.

ՃճՂՇՂԵՒՕՇՆԵ,

Ճ. ԸԸՅՑՒՒւ ոօ

քաշա

"Խ/Ուք",Խ/.,

36Օոօրոք,

քՃաատքօշ /Ճ.1Լ, Ծոճածւել

2 13ռ.,

ՇԲԱՇԽՕԽՆՇՂքԱ:,

73.

ՇԻԼՎՐՎ6-

Ի1., 1980.

մօա»,

8ԵՐՕխ

18218171

38607245.

Շաճիք

2,6,9,

ՎՃԸՇՆԵ

23ռճոտ6,

ՎաւճքըօԽ Ճշռ.3., ՕԱՅ:ԱՑ

Է.Շ.,

ԷԱՑՕԴԱԾԷԱՆ տ

էՈՀ1

2-6

Մողքճտճթէ Վքայրելգճմ մեր:ՇՔՂՄՅ-

ՏԵՐՎՇԷԱԾ

69. 16:2Ու-Ք07367

71.

ՎՇքՇՅՑԵԼՐՎՅՈՒԼԵռւ

ՀԵղՅԱ:յու,

օոՕՑՏՇԱ6ԲԵՈ

Վճքճտուվութու

Օօ

ճճնութոճ

ԷՀՇՇճոճումզ

1996.

Ծօքեճալ, հ,

ԱԲՂՕռմ

1978. "/Ղքօրբք6ճԸ«", 75.

ՇոքմտՕՎԻԼԱ ՃԻոօ

օքմաճ

ԻՐԲՕճՕՐԱՎՇԸԽՕԼԼ

Շքճճւլ,

ոքօֆփ.

քճրձաղու

1ՕիԼ 1996. 1, ՔՕՇՆՕՑ էճ Պո, 8011:Շ8ՈՎՅ, Ը 1963. Լ., Ց7ճւճ Ի1., էալ,Աճք. Փքուու., 8.4., Օքոճւատմայյ Ճճքաւօտդ08 8.Ճ., 1020::08

1.8.

76. 18368 77.

ՒԷԵՇ:

քճծօր

78. Ճճքուօաօտ 8.Ճ..

Խրո

ոԸճճճԵ.ԽԼ,

80186,

Խ/Լ., 1968

81.ԼԱՅ

616ք "

Ճ.,

ՓոտտվոշճաճԸ

Աճճքճ", ԻԼ, Ճ.Ի.,

՛1ԶՕ.

քճռճոոօ-տռճքոօն

ՅճԽՈՇՆքՑՇԲՒՅ16

հճրմծճքզ 1988

11քօոեանճԷ010Շ15, ՇՆքօա1ՇՄԵՇ

ՄքձՃքաճաււ. Էք.,

քարա

23ռ.

ՇոտոճաԸ«ՕՇ

Պքմարճճաք.

84601081

«տոտ

ԷՄ

ո.

ԷԼՑ.,

ՐՕնձ:

82.3ոօ8

Լքոշորձոշթճմ օճօքօոտւ

Ւ.1.,

80. 166

85քօջորււօօ1աօմ ՕԱճԷՍ6

ԷՎ 6, 1986.

11քօԵԼԱՃՏԷՅՕօՏՇ

ՇՐքօ116:ԵՇ180, 79. ՎուօԹ

ՅԲԽՈԲԻՔՅԸՏ:ՆՆ

Հապլօքծձօւ

ՕՃԶՃՅՇԵՕԻՕԾ

80ՇՇՂՅ8088116/թ-

ԸրքօտաՅոր, Ի/1., 1986.

36Խ:6ՈքՑԸ6ԲՒԱԼԼ.

դօՕՇճճ

ԻՎ 2, 1989. ոքաքօրուտու

ՅՇոՇԵՆԵԼ

ԲՅՂձՇւքօֆ,

1981.

Ճոմճքոա,Ե ոճՇտքօու

ՔօՕՇՇՃ:, ԽԼ., 1994.

200.'-

ՇԱ

ԱԱՒԹ

Շճխշրտաճ

Բովանդակություն ՆԱԽԱԲԱՆ

ՄԱՍՆ

ԱՌԱՋԻՆ

ԲՆԱԿԱՆ,

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԵՎ ՏԵԽՆԱԾԻՆ

ԱՂԵՏՆԵՐ Արտակարգ իրավիճակներ.բնութագրումը, դասակարգումըն կանխար6 գելման միջոցառումները̀... Երկրաշարժ ա աաանան ւո.

եե

Մողանքճեր Լ.

աաաաաա

Լաաաաաաաաաաաանմ

աակ,

ւ...

աաա

Լ...

աաա

աակակաամաա

մա

աաա

Սելավներ Ջրհեղեղներ Էկոլոգիականաղետներ...

աաա ը30

անամպ

ուա

Լ.Լ...

ան

աաա

աաասաամակաաակ

անական

աան

աաւաաամ

աանա

նջա

Տեխնածինաղետներ...

նակական

ՍԱՍՆ

աաա

ԵՐԿՐՈՐԴ.

ԶԱՆԳՎԱԾԱՅԻՆ

ԶԵՆՔԵՐ:

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՈՁՆՉԱՑՄԱՆ

ԶԵՆՔԵՐ

Հակառակորդիհարձակման ժամանակակից միջոցներիվնասման օջախների բնութագիրը աաաա մակաաան Ճառագայթային վարակմանօջախներ... Միջուկային զենք... ւււ ակակապաայատա Ճառագայթային իրադրություններիգնահատման մեթողները ԴոզաչամփմանԱարքեր.ւն.ենեւն ամակ Բնակչությանպաշտւվանությանկազմակերպումըվարակված տարածքում Աաաաակա ամաաաակաանաա մաման Կենսաբանական(բակտերիոլոգիական)զենք. Քիմիական զենք. եւեւ

աաա

անասնա

ւււ...

սաաապաաաաապացաաա

ւու

ւ...

ՄԱՍՆ

աակաակ

աակ

անամպ

ակամա

ԵՐՐՈՐԴ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ԵՎ

ԺԱՍԱ

ՆԱԿ

Բնակչությանպաշտպանությանկազմակերպումը արտակարգ իրավիճակներում Բնակչության պաշտպանուբյամկազմակերպումըպատերազմի աաա

Լոու

ժամանակ

եա

աաա

աաամաասաանակաաակակաաակ

ակ

ակա

աաա

ավակ

անապա

աաաաաաաաաանաաա

հակառակորդիհարձակման Բնակչության պւաարտականությունները սպառնալիքիժամանակ մակա աաա115 միջոցներ պաշտպանության Անհատական պաշտպանականկառույցները.......... է32 պաշտպանության Քաղաքացիական Է40 վտանգավորգոտինելդից Բնակչության տարւսհանումը ուա

անա

ւական

աաա

ոո

աաա

աա.

ՄԱՍՆ

ՉՈՐՐՈՐԴ ՌԻՍԿԻ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

եւս

ԳՈՐԾՈՆԸ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ:

ՃԳՆԱԺԱՄԻ

ԴԵՊՔՈՒՄ

Ռիսկիգործոնըարտակարգիրավիճակներում................................................Ւ48 ՛Ճգնաժամային կառավարումըարտակարգիրավիճակներում...................... 155 Արտադրականօբյեկտների գործունեությանկայունության ապահովման ն պատերազմի ուղիներնու գործոններըարտակարգիրավիճակներում ժամամակ կական Լ61 Տնտեսականհետնանքներըն օբյեկտներիկայունությանբարձրացումը արտակարգիրավիճակների ժամաճակ-.... Փրկարարականաշխատանքներիկազմակերպումըարտակարգ իրավիճակներումն պատերազմիժամամմմկ Ապահովագրմանխնդիրներըարտակարգիրավիճակների ժամամմակ անակ ուան Նյութատեխնիկական ապահովումըարտակարգիրավիճակների ժամամմակկանական կամա, կաա Քաղպաշտպանությանպլաններիկազմումը....................................................184 Մարդասիրականօգնությանկազմակերպումըարտակարգ իրավիճակներում... Լ.Լ Լ...

ապակաաւակաաաաաակա

Լ.Լ...

Լ.Վ...

եեւ

Լ.Ն...

անական

նակ

անկա

աաա

Լւ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՎԱԼ

նամա

ւււ

աաա

Լա

նանան

Լաո

աաաաակաաակակաաաաա

անական

աան յաման

ՀարությունյանՍիրանուշ Հարությունի

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ

ԵՎ

ՔԱՂՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ

Ուսումնական ձեռնարկ

Հրատ.խմբագիրՌ̀. Երվանդյան ն

Համակարգչային շարվածքը

ձնավորումը՝Ռ. Պետրոսյանի

Պատվեր393: Չափսը՝60»:84'/16: Հեղ. 11.45 մամուլ, հրատ. 11,5 մամով, տպ. 12.75 մամուլ, րպ. պայմ. 11,9 մամուլ: Տպաքանակ՝200:

«Տնտեսազետ» հրատարակչություն

ՏպագրվածԼ «Տետեսագնտ» հրատարակչության տփտպազրական արտադրամասում Երեան, Նալբանեղյան128