Արևաքաղ

ՀԵՔԻԱԹ ՍՈՎԱԾ ՓԻՍՈՅԻ ՄԱՍԻՆ

Լինում է, չի լինում մի սոված, անանուն փոքրիկ կատու է լինում: Իրականումª լավ պայմաններում նրան դեռեւս կատվի ձագ կհամարեին: Իր կյանքից նա ոչ մի լավ բան չի հիշում, բացի տաքուկ մորից եւ նրանից հոսող տաք կաթիկից: Բայց փոքրիկը կորցրել է մայրիկին, ու նրան կերակրող չկա: Մի օր էլ սոված ու մրսած, պոչը վայր գցած նա աջ ու ձախ է նայում ու, չտեսնելով ոչ մի ուտելիք, անմտածմունք սկսում է առաջ գնալ: Գնում -գնում, հասնում է մի բացատի, որի մեջտեղում փոքրիկ տուն է տեսնում: Տան բաց պատուհանից ախորժալի հոտեր էին գալիս, եւ փիսոն սկսում է խեղճ-խեղճ մլավել: Ներսից մեկը կերած-խմած ձայնով բղավում է. -«Կորի, քոսոտ կատվի ձագ»: Խեղճ փիսիկը թուքը կուլ է տալիս ու ճարահատյալ սկսում է լպստել տան պատը: Այ քեզ բան: Պատը շատ քաղցր ու համեղ էր, շոկոլադի նման: Փոքրիկ կատուն սկսում է ավելի արագ լպստել ու անգամ երբեմն կրծոտել պատը: Առաջանում է մի խոռոչ: Փիսոն դեռ շարունակում էր ուտել, երբ տնից դուրս է թռչում մի գեր նապաստակ ու հարձակվում կատվի վրա, թե «Անառակ ու անհասկացող կենդանի, դու այդ ուր ես իմ տան պատը ուտում»: Փիսոն շփոթված արդարանում է, թե սա պատ չէ, այլ շոկոլադ եւ ոչ թե քար կամ փայտ: «Պարոն նապաստակ, ես ինչ մեղավոր եմ, որ դուք ձեր տան պատերը շոկոլադով եք զարդարում, իսկ ես էլ սաստիկ սոված էի ու, կներեք, մի փոքր կերա նրանից»,- ասում է փոքրիկը ու նապաստակի փնթփնթոցի տակ հեռանում բացատից: Գնում է, գնում, տեսնում է մի փայտագույն տուն, փայտագույն ծխնելույզով: Ուրախանում է: «Գուցե իրեն տեղ կտան քնելու»: Արդեն մութ էր ու ցուրտ: Մոտենում է դռանը ու, համեստորեն մլավելով, թակում է այն: Ներսից հավերի կչկչոցի ձայներ են լսվում: Ինչ-որ մեկը բարձրաձայն ճղվղում է. Էս ինչ անտեր կատվի ձագ է մեր տան դուռը թակում: Իրենք իրենց ուտելիքները կերել-վերջացրել են, հիմի էլ պատվավոր ընտանիքների դռներն են թակում: Շուտ կորի այստեղից»: Փիսոն հասկանում է, որ իրեն տեղ չեն տալու: Նա տխուր-տրտում կծկվում է տան պատի տակ ու քնում: Արթնանում է վաղ առավոտյան ցրտից ու սովից: Հիշելով նապաստակի շոկոլադե պատը, լպստում է աքլորի պատը եւ, օ, հրաշք: Պատը կարկանդակի համ ուներ: Նա, կրծոտելով, սկսում է արագ-արագ ուտել այն ու մռռալ հաճույքից: Ուտումուտում է, մինչեւ պատի մեջ մի անցք է բացվում: Հենց այդ ժամանակ անցքից դուրս է ցցվում մի աքլորի գլուխ, կտցում փիսիկի դունչը ու ճղճղոցով բղավում. - Դու քանի գլխանի ես, որ մեր տան պատն ես ուտում: Փիսոն, թե, «Ես ոչ թե պատ եմ ուտում, այլ կարկանդակ»: Ասում է ու փախչում այդ տնից հեռու, հասկանալով, որ կյանքում շատ անհասկանալի բաներ են կատարվում: Գնում է, գնում, տեսնում է մի մեծ, շատ մեծ տուն: Տան ներսից լսվում են երաժշտության ձայներ, աղմուկ, մլավոցներ, քրքիջ: - Այս կատուները երեւի կուշտ ու երջանիկ են,- մտածում է փիսոն,- նրանք անպայման ինձ քնելու տեղ կտան, գուցե անգամ որեւէ մեկն ինձ սիրի ու պահի իր տանը:

Այդ մեծ տան առջեւ մի արտակարգ գեղեցկության ծաղկազարդ պարտեզ կար. պարտեզումª մի փոքրիկ ավազանª սպիտակ-սպիտակ ջրով, եւ մեջը լողում էին տարբեր մեծության սագեր, կարապներ: Փիսոն դանդաղորեմ մոտենում է ավազանին եւ համեստորեն մի փոքր խմում նրա ջրից: «Վայ, սա ինչ է, իսկըª կաթ»: Այնուհետեւ արագ-արագ լակում ու խմում է ավազանի ողջ կաթը: Թռչունները մնալով առանց «ջրի» սոսկալի աղմուկ-աղաղակ են բարձրացնում: Տան կողմից եկող ձայները լռում են, եւ շեմին հայտնվում է մի գեղեցիկ-փափլիկ կատու-տիկինª զարդարված ժապավեններով: Այդ տանտիրուհին էր: «Սա ինչ անկարգություն է, ով է ներս թողել այս անտուն, թափառական կատվի ձագին: Ով է նրա մայրը»: Մայր բառը լսելուն պես փիսոն նետվում է դեպի տանտիրուհի կատուն եւ ճչումª «Մայրիկ-մայրիկ»: Կատուն շփոթվում է: Նրան վաղուց ոչ ոք մայր չէր անվանել: Նա մոտենում է փիսիկին ու լեզվով լիզում նրան: Փիսոյի հոտը զարմանալիորեն նրան դուր է գալիս, եւ նա շարունակում է լպստել փոքրիկին ոտքից գլուխ ու տանում իր հետ տուն: Այնուհետեւ նա շտապ հրաժեշտ է տալիս իր հյուրերին, իսկ փիսիկինª տանելով մի տաք-հարմարավետ անկյուն, օրորոցային մլավոցներով քնեցնում է: Նրանք դառնում են մայր ու աղջիկ ու ապրում են երկար ու երջանիկ:

ԱՌԱՎՈՏ

Բացվում է գույնը երկնքիª կապույտ էր, դառնում է լազուր ու ոսկի: Ամպերը բարակում, բարակում են ու կամաց-կամաց անհետանում: Թռչունները բաց են անում քաղցրալեզու կտուցները, ընպում խոտերի ու տերեւների ցողերը ու դայլայլում: Շնիկները, անգամ նրանք, որ ամբողջ գիշեր համարյա չէին քնել, նայում են բացվող օրվան, թափ տալիս մարմինները, աշխուժանում են ու սկսում վազվզել: Կատուները թաթախում են փափլիկ թաթիկները ջրափոսերում ու խնամքով լվանում դնչիկները, բեղիկները: Ծաղիկները բացում են չքնաղ աչիկները ու սկսում բույրեր արձակել: Ծաղկիցծաղիկ հրճվանքով, դզդզոցով սկսում են սավառնել բզեզները, մեղուները, թիթեռները: Հայտնվում է ոսկեթագիկ արեգակը: Օրը բացվել է: Բացում է աչքերը նաեւ մանկիկը, կարծես ցանկանում է լաց լինել, բայց տեսնում է արեւի ուրախ, խարտյաշ շողը, լսում թռչունների դայլայլը եւ ժպտում է. - Մայրիկ, մայրիկ, ես արթնացել եմ:

ԿԱՏՈՒՆ ՈՒ ՇՈՒՆԸ

Երբ կեսօրին Մուրկան հերթական քնից արթնացավ ու աչքերը լրիվ բացեց, նա զարմանքից քարացավ. իր կողքին պառկած էր մի առնական քոթոթª ոտից գլուխ գորշ, միայն կուրծքն էր սպիտակ: Քոթոթը գլուխը հենել էր առջեւի թաթերին ու անթարթ նայում էր իրենª Մուրկային: Մուրկան զայրացավ. քոթոթը փռվել էր իրª Մուրկայի անկյունում: Այս ինչ է: Մուրկան փնչաց: Քոթոթը գլուխը շուռ տվեց ու հանգիստ պատուհանից դուրս նայեց:Դա արդեն սանձարձակություն էր: Մուրկան թափով վեր ելավ ու վազեց դեպի սենյակի մյուս անկյունը ետեւի ոտքերով քսվելով քոթոթին: Եվ դարձյալ ոչ մի արձագանք: Ներս մտավ Տարոնըª այդպես էր Մուրկայի տիրոջ անունը: -Մուրկա, սա քեզ համար եմ բերել.,- Մի պնակ ապուր դնելով հատակինª ասաց նա,- Ինչ է, դժգոհ ես: Սա էլ քո ընկեր Բիզոնն է: Շատ ազնիվ շնիկ է: Արդեն հասցրեցիք ծանոթանալ: «Այդ էր պակաս, որ ինձանից էլ ազնիվ լինի», - մտածեց կատուն ու մի արհամարհական հայացք նետեց շան վրա: Բայց քոթոթը այլեւս այն անտարբեր շնիկը չէր, նա աշխուժացել էր, ցատկոտում էր Մուրկայի տիրոջ վրա, կանգնում առջեւի թաթերին, իսկ Տարոնը ամենեւին էլ չէր բարկանում: Մուրկան շարունակում էր շտապ-շտապ լակել իր ապուրը եւ զգուշորեն աջ ու ձախ էր խեթում, թե արդյոք այդ քոթոթը իրեն չի խանգարելու: Ապուրի ամանը կիսով չափ դատարկվել էր, երբ Մուրկան համարյա դադարեցրեց ուտելը: Նա տարօրինակ խղճի խայթ զգացª ինքն ուտում է, իսկ շունը: Ինչ է մտածում տերը: Նույնիսկ անհարմար է մենակ լակել: -Այդ ինչու չես ուտում, փիսո ջան, չհավանեցիր ապուրը, - հարցրեց Տարոնը, բայց տեսնելով կատվի մեղավոր ու միաժամանակ նեղացած կեցվածքը, կարծես գլխի ընկնելով, սենյակից շտապ դուրս եկավ ու ապա ներս մտավ մի կտոր ոսկոր ձեռքին: Բիզոնը ոսկրի տեսքից սկսեց ուժգին

տարուբերել իր պոչը: Տիրանալով ոսկրինª նա գործի անցավ: Մուրկան էլ հանգիստ, շատ գոհ տեսքով մինչեւ վերջ կերավ իր ապուրը եւ լեզվով մաքուրմաքուր սրբեց ափսեն: -Ինչ խելոք է իմ տերը,- աչքի տակով նայելով բարձրահասակ ու պարթեւ Տարոնին, - մտածեց Մուրկան: Իսկ երբ Տարոնը նրան բարձրացրեց գետնից ու դրեց իր ծնկներին, Մուրկան երջանկությունից սկսեց մռռալ: Տիրոջ մատների շոյանքից նրա մարմինը սկսեց ճառագայթել ու ճթճթյունով հալվել-հալվել: Իհարկե տերն իրեն բոլորից լավ էր հասկանում ու սիրում, իսկ որ շուն էր տուն բերել, դե, դա ոչինչ, ով չունի տարօրինականություններ: Բայց ահա օրը վերջանում է: Ստվերներն սկսեցին երկարել ու մտքերն էլ դարձան ավելի տխուր: Տեսնես որտեղ է քնելու Բիզոնը: Դա էլ մի անհանգստություն էր: Ինքըª Մուրկան ուներ իր սովորությունները: Նա գիշերները տեղավորվում էր Տարոնի մահճակալի ծայրին ու մուշ-մուշ քնում: Իսկ այժմ: Տեսնես ինչ իրավունքներ ունի այդ անհասկացող շունը: Մուրկան անհանգստությունից դադարեց խաղալ: Նա սկսեց քայլել սենյակի պատի տակովª հետ-առաջ: Ահա եւ վառվեցին երկու մոմերը: Տարոնը Բիզոնին կանչեց, եւ նրանք միասին դուրս եկան տնից: «Գնացին զբոսնելու» որոշեց Մուրկան: Երբ քիչ անց Տարոնը վերադարձավ մենակ, Մուրկան սկզբում կասկածանքով նայեց նրան, բայց շուտով հասկացավ, որ շունը սենյակում չի քնելու, եւ լիովին փոխվեց նրա տրամադրությունը, նա նորից առաջվա չարաճճի եւ խելացի փիսոն էր: Ճրագը մարեցին: Տարոնը պառկեց: Մուրկան էլ խաղաղված հոգով տեղավորվեց տիրոջ ոտքերի մոտ մահճակալին ու կիսով չափ ընկղմվեց քնի մեջ: Բայց նրա մի ականջը արթուն էր: Թե ականջով, թե մարմնով նա լսում էր, թե ինչպես է խշրտացնում մկնիկը մի անկյունում, լսում նաեւ երբեմն-երբեմն բակի կողմից եկող շան գրմռոցները: «Բիզոնն է» ենթագիտակցաբար մտածում էր փիսոն: Լուսադեմին Մուրկան կարծես երազում զգաց, որ տերը արագ-արագ հագնվում է ու տանից դուրս գալիս: Շան գրմռոցները սկսեցին լսվել ավելի ու ավելի հեռվից: «Բիզոնին տարավ իր հետ»,- շարունակելով քնել. մտածեց Մուրկան: Դրսի հետ կապված գործերը նրան այնքան էլ չէին հուզումª «Թող դրանցով զբաղվեն շները»: Այդպես Մուրկան ու Բիզոնը բաժանեցին իրենց պարտականությունները: Մի օր, երբ Մուրկան անկյունում նիրհում էր, իսկ Տարոնը մարդկային իր գործերով գնացել էր կողքի շենք քեռու հետ հանդիպելու, փիսիկը վեր թռավ թմբիրից ահարկու ոռնոցից, արագությամբ թռավ պատուհանի գոգը եւ ինչ տեսնի: Թվով հինգ-վեց շներ շրջապատել էին Բիզոնին ու հաչոցով վրա էին տալիս, ձգտելով կծել նրա պարանոցը: Իսկ Բիզոնը վեհ կեցվածքով, բայց աչալուրջ հետեւում էր նրանց յուրաքանչյուր շարժումին ու ժամանակին խույս տալիս նրանցից: Կատուն անհանգիստª մեկ Բիզոնին էր նայում, մեկ շներին: Նա կարծես սառել ու քարացել էր տեղում: Սակայն երբ Բիզոնի սպիտակ պարանոցին հայտնվեցին արյան կարմիր հետքեր, Մուրկան անսպասելի արագությամբ թռավ ներքեւ բաց պատուհանից ու սարսափելի փնչացնելով նետվեց դեպի շների օղակը: Շները խուճապահար հետ-հետ գնացին, ու

նրանց շրջանից դուրս պրծավ Բիզոնը, ու կատուն ու շունը համարյա միաժամանակ թռիչք գործեցին դեպի իրենց տան բաց լուսամուտը եւ հայտնվեցին իրենց խոհանոցում: Մուրկան տեղավորվեց իր անկյունում, արագ-արագ շնչելով ու, փակելով աջ աչքը սկսեց ձախով հետեւել Բիզոնին, հետո փակեց ձախ աչքըª աջով նայելով շանը: Ճիշտ որ խոստովանենքª Մուրկան հիացած էր Բիզոնով, նրա վեհությամբ եւ անվախությամբ: Փոխվել էր նաեւ Բիզոնի վարքագիծը: Նա տեղավորվել էր Մուրկայի դիմացª նրան շատ մոտիկ ու մեծ հետաքրքրությամբ դիտում էր փիսիկին: «Ափսոս, որ այս ամենի մասին ես չեմ կարող պատմել տիրոջս», գաղտագողի քնքշությամբ նայելով Բիզոնին, մտածում էր Մուրկան: Շուտով նա նորից ընկավ իր երազների գիրկը:

ՄԵԶ ՉԵՆ ՀԱՍԿԱՆՈՒՄ

Մի օր արթնանում եմ քնից, աչքերով փնտրում տոնածառը ու չեմ գտնում: Ափսոս, երեւի հավաքել են իմ պսպղուն տոնածառը, ուրեմն Ձմեռ պապը մինչեւ մյուս տարի էլ չի գալու: Լավ էրª մի կուշտ շոկոլադ, կոնֆետ, կարկանդակ կերա, նվերներ ստացաª երկու հրացան. մեկ ավտոմատ, գրքեր, երկու մեքենա. մաման, պապան էլ ուրախ էին, չէին վիճում, ինձ չէին նեղացնում, միայն ասում էին, որ միանգամից շատ կոնֆետ ու շոկոլադ չուտեմ, որպեսզի ատամներս չցավեն: Չեմ հասկանումª համեղ բաներից ոնց են

ատամները ցավալու: Ես չեն սիրում շատ քնել ու շուտ եմ արթնանում: Ինչու պետք է պառկեմ, երբ արդեն վաղուց լույս է: Իսկ մաման ու պապան սիրում են քնել, բայց երբ արթնանում են, անընդհատ ինձ խանգարում են, իսկ ես միշտ լիքը գործեր ունեմ: Առավոտից նրանք սկսում են ինձ ավելորդ բաներ սովորեցնել: Հենց ասում եմª շուտ ջուր տվեք ինձ, ասում են, թե այդպես չի կարելի խոսել, պետք է ասելª մայրիկ, հայրիկ, խնդրում եմ ջուր տվեք ինձ: Նրանք ինչպես չեն հասկանում, որ ես չեմ համբերում, իսկ մինչեւ ասեմ «խնդրում եմ ջուր տվեք ինձ», ծարավից կմեռնեմ: Բայց նրանց ոչինչ չես հասկացնի: Ուզում եմ ջուրը շուտ խմել, որպեսզի սկսեմ քանդել իմ նոր մեքենան, իսկ նրանքª պետք է ասել շնորհակալություն: Դրանից հետո էլ ասում ենª պետք է լվացվել, հետոª ուտել ու էլի ասել «շնորհակալություն», ձեռքերը լվալ ու երկար-երկար խրատներ լսել, թե ինձ ինչպես պետք է պահեմ տանըª տատիկի հետ, ինչ պետք է անեմ, երբ պետք է չանեմ: Քանի դեռ նրանք քնած են, արագ գտնում եմ հողաթափերս ու սկսում քանդել նոր մեքենաս: Նրա թափքը շատ հարմար է այն հին, կարմիր մեքենայի համար, որը ես վաղուց էի քանդել, իսկ հայրիկն էլ, չգիտես ինչու, ասել էր, թե ես այն պարզապես ջարդել եմ: Նա չի հասկանում, որ հին մեքենայի թափքը լավ աման է բակի ավազը տեղափոխելու համար: Ես ինքնուրույն կարողանում եմ քանդել ցանկացած մեքենա: Մայրիկն արթնանում է ու սկսում նախատել ինձª «Արմեն, ինչու ես ոտաբոբիկ ման գալիս, շուտ հագիր զուգագուլպադ ու վերնաշապիկդ, հինգ տարեկան մեծ տղա ես, չես հասկանում, որ կմրսես ու կհիվանդանաս»: Ես, իհարկե, հիվանդանալ չեմ ուզում, տանել չեմ կարող անկողնում երկար մնալը, բայց մի բան չեմ հասկանումª հիմի ես մեծ եմ, թե փոքր: Երբ մեծերին հարմար է, ես փոքր եմ դեռ եւ չպետք է խառնվեմ նրանց գործերին, ուրիշ դեպքերում էլ ասում են, թե ես մեծ տղա եմ եւ պետք է ամեն ինչ հասկանամ: Դե, արի ու գլուխ հանիր նրանց խոսքերից: Հայրիկին հարցնում եմ. -Հայրիկ, եթե ես մեծ եմ, ինչու ինձ համար մեծ, կապույտ մեքենա չես առնում, որ ես իսկականից, ոչ թե ստից քշեմ եւ բոլոր խաղալիքներս էլ մեջը պահեմ: -Երբ լավ ուտես, ուժեղանաս, խելոք ու մեծ տղա դառնաս, անպայման կունենաս մեծ մեքենա. մի օր բակում կտեսնեսª կանգնած է քո մեծ, կապույտ մեքենան: -Հայրիկ, դու մի վախեցիր, ես ամեն ինչ կուտեմ ու շուտ կմեծանամ, որ դու ինձ մեքենա առնես: Նարեկին էլ կթողնեմ, որ մեքենայիս հետ խաղա, Լուսինեին, Հրանտիկին, Ալիկին ու Խաչուլիկին էլ կնստացնեմ իմ մեքենան: Ես որոշում եմ էլ ոչինչ չթաքցնել հայրիկից, -Հայրիկ, մայրիկն ասաց, որ քեզ չասեմ, բայց ինքը ինձ պաղպաղակ է տվել: Շատ-շատ դանդաղ եմ կերել: Ախ, ինչու ասացի, հայրիկը մի կողմից է սկսում ինձ հանդիմանել, թե մեծ տղա եմ, ինչու կերա պաղպաղակը, հիմա կհիվանդանամ. մայրիկն էլ է բարկանում, թե ես փոքր եմ ու իմ գործը չէ մեծերի գործերի մեջ խառնվելը ու

նեղանում է ինձանից: Չէ, շատ դժվար է մեծերի հետ հաշտ ապրել: Ինչ էլ անեսª միեւնույն է քեզ չեն հասկանա: Օրինակ. երբ Ալիկը իր մայրիկի հետ մեր տուն է գալիս, ու մայրիկները, մեզ խանգարելով, սկսում են բարձրաձայն զրուցել, այդ ոչինչ: Բայց, երբ մենք տունը զինանոցի ենք վերածում, հնդկացիների ուժեղ ձայներ հանելովª կրակում ենք ու կարատեի ձեւեր ցույց տալիս, այդ ժամանակ մայրիկները մեզ նկատում են եւ ամեն ինչ փչացնումª այդպես մի բղավեք, այս չի կարելի, այն չի կարելի, ընդհատում են մեր խաղերը, թեª եկեք երգեք ու արտասանեք: Մենք էլ նրանց հաճույքների համար պետք է իրենց ուզածն անենք: Ոչ մի լաց ու ճիչ չի օգնում: Նրանք ասում են. «Եթե շարունակեք այդպես ձեզ պահել, Ալիկը էլ չի գա այստեղ»: Անցել են շատ-շատ օրեր, ես մեծացել եմª շուտով վեց տարեկան կլինեմ: Մի օր էլ դուրս եմ նայում պատշգամբից ու ինչ տեսնեմ. հենց մեր պատուհանների տակ կանգնած է մի մեծ, կապույտ մեքենա: Այ քեզ բան: Իսկույն հասկանում եմ, որ դա իմն էª հայրիկն է գնել: Տատիկիս խնդրում եմ, որ ինձ բակ թողնի: Վերցնում եմ գործիքներս ու գնում: Շատ էլ լավ մեքենա է, ինձ դուր է գալիս: Մի կոտրած աթոռ եմ գտնում, բարձրանում վրան ու սկսում կամաց-կամաց մեքենայի մասերը քանդել: Հանում եմ առջեւի ապակու վրայի մաքրող ավելները, հանում նաեւ հայելին /դա ինձ պետք կգա ուրիշ տեղ/ ուզում եմ դուռը բացելª ոչ մի կերպ չի ստացվում. լսվում է Ավետիս քեռու ձայնըª «Ինչ ես անում, փոքրիկ ավազակ», ու ինձ կոպտորեն իջեցնում է աթոռից: Ասում եմª սա իմ մեքենան է, պապաս է առել, ասում էª հիմա պապայիցդ մի լավ քոթակ կուտես, ասա, թող իջնի ցած: Ուզում եմ լաց լինել, բայց ինձ զսպում եմ: Գալիս է հայրիկս ու, փոխանակ քեռի Ավետիսի վրա բարկանալու, սկսում է բարկանալ ինձ վրա: Պարզվում էª նա ոչ մի մեքենա էլ ինձ համար չի առել, նա ուղղակի կատակում էր: Ախ, մեծերը բոլորովին չեն ուզում մեզ հասկանալ: Նրանք կատակում են, իսկ մենք նրանց ասածները լուրջ ենք ընդունում:

ՄՇՏԱԺՊԻՏ ՆՈՒՆԻԿԸ

Ժպտերես, կարմրաթուշ ու ոսկեմազիկ Նունուշիկը Անահիտի տիկնիկն էր: Նա մշտապես Անահիտի կողքին էր, միասին էին նստում սեղան, քնում կամ պարապում: Անահիտը դպրոցական էր: Դասի գնալուց

առաջ նա համբուրում էր

Նունուշիկին, նստացնում նրան բազմոցին ու նոր միայն դուրս գալիս տնից: Մինչ Անահիտը կվերադառնար, Նունիկը հանգիստ սպասում էր իր մեծ ընկերուհուն:

Արտակարգ

պայծառ

ժպտով

այդ

փոքրիկը

շարունակ

աշխարհին էր նայում իր կապուտակ աչիկներով: Մի անգամ, երբ Անահիտը բացայակում էր, անաղմուկ ներս է մտնում հարեւանի մեծ, շագանակագույն գամփռը եւ, ատամներով բռնելով Նունիկի թեւից, փախցնում է նրան: Նունուշիկն ուզում է կանչել «օգնեցեք,» բայց վախից ոչ մի ձայն դուրս չի գալիս նրա բերանից: Նա չի կարողանում անգամ ասել իր սովորական «Մա-մի» բառը: Մի քանի րոպե անց Նունուշիկը հայտնվում է իր համար անծանոթ մի տան մեջ, ինչ-որ մեկի

մահճակալի տակª մութ

անկյունում: Նունուշին գցելուց հետո շունը հեռվից գռմռոցով սկսում է զննել նրան եւ ուշադիր հետեւել, թե արդյոք նա չի ուզում փախչել: Սակայն տիկնիկն ասես համրացել էր: Նա, թեեւ անկախ իր կամքից ժպտում էր, բայց աչքերը կկոցած թաքուն նայում էր այն հրեշին, որն իրեն բաժանել էր իր սիրելի Անահիտից: Տեսնելով, որ գեղեցիկ փոքրիկ աղջիկը չի շարժվում, հետաքրքրությունը կորցրած շունը հեռանում է:

Վերադառնալով տուն եւ սովորական տեղում չտեսնելով իր կրտսեր ընկերուհուն, Անահիտը խիստ վշտանում է ու սկսում լաց լինել: Տնեցիները նույնպես փնտրում են տիկնիկը, բայց իզուր: Նունուշիկն անհայտացել էր: Անահիտը հրաժարվում է ուտելուց, մինչեւ իսկ մայրիկի թխած համեղ կարկանդակին նայել անգամ չի ուզում, թեյ չի խմում: Տատիկն ու պապիկը դուրս են գալիս փողոց Նունուշին փնտրելու, սակայն իզուր: Կորստյան մասին հայտնի է դառնում շենքի բոլոր բնակիչներին: Վրա է հասնում գիշերը: Անահիտը հանվում է ու մտնում անկողին, բայց քունը չի տանում: Նա բաց աչքերով մտածում է, մտածում: Ուր է իր սիրելին, սիրտը արագ բաբախում է, երբ ենթադրում է, թե նրան փախցրել ու մաս-մաս են արել: Իսկ հարեւանի տանըª տանտիրուհին, հողաթափիկները

գտնելու

համար, կռանում է, եւ օ, զարմանք: Մահճակալի տակ հայտնաբերում է մի փոքրիկ, վախեցած տիկնիկ: Դա հենց Նունուշն էր: Դեռ ժամը 23-ը չկար, երբ Անահիտենց դուռը թակում են ու բերում կորած տիկնիկին: Անահիտի երջանկությունն անսահման էր: Նրա մայրը հանում է Նունուշիկի շորերը, լվանում նրա երեսը, ձեռքերը եւ սրբիչի մեջ փաթաթածª դնում

Անահիտի

կողքին: Նորից Նունուշն ու Անահիտը միասին էին: Եվ նրանք հանգիստ ննջում են:

ԱՐՈՒՍ ՏԱՏԸ

Ուսումնական տարվա երկրերդ օրն էր: Հնչեց ընդմիջման զանգը: Մայրենիի դասն ավարտված էր: Բայց դասատուն չէր շտապում դասարանից դուրս գալ: -Երեխաներ, այսօրվանից ձեզ ռուսաց լեզու կդասավանդի վաստակավոր ուսուցչուհի տիկին Արուսյակը - հայտարարեց դասղեկը: Ձախից երկրորդ նստարանին նստող սեւաչյա, գանգուր մազերով Վահեի սիրտն այնպես բաբախեց, որ քիչ էր մնում դուրս թռչեր կրծքից: «Ինչ, բայց չէ որ նա իմ Արուս տատն է: Ինչ հրաշալի է: Այ թե կնախանձեն իմ ընկերները, իսկ գոռոզ Տիգրանը էլ չի համարձակվի հալածել ինձ: Տեսնես, տատս էլ գիտի, որ այս դատարանում իր հարազատ թոռնիկն է սովորում»: Դասղեկի դուրս գալուն պես Վահիկը, չկարողանալով այլեւս իր գաղտնիքը պահել, բացականչեց. -Երեխեք, տիկին Արուսյակը իմ տատիկն է: -Չէ մի, տատիկ, երեխեք, հաստատ փչում է,- դասարանից դուրս գալովª ասաց բոյով ու նիհար Տիգրանը: Մյուս երեխաները անմիջապես շրջապատեցին Վահիկին ու սկսեցին հարցեր տալ. -Ինչպիսին է նա, խիստ է: -Ջահել է, սիրուն է: -Ինչպիսին է նաª բարի, թե չար ... -Չէ, քնքուշ է, չէ, ջահել է, սիրուն է, բարի է,- արագ-արագ վրա էր բերում Վահենª միանգամից պատասխանելով բոլորին:

Վերջապես հնչեց զանգը: Բոլորը անհամբեր սպասում էին իրենց թմբլիկ Վահիկի տատիկին, իսկ Վահիկն սկսել էր անհանգստանալª հանկարծ նույն անունով մի այլ ուսուցչուհի չլինի: Եվ հետո մտատանջության մեջ էր. ինչպես անվանել տատիկինª «Արուս տատիկ», թե բոլորի պեսª «տիկին Արուսյակ»: Դուռը բացվեց եւ մատյանը կրծքին սեղմած, ներս մտավ միջահասակ, բարեհամբյուր դեմքով, սեւ, փայլփլուն աչքերով... ով... Արուս տատը: Վահիկի դեմքը երջանկությունից շառագունեց: -Իմ տատիկն է,-արմունկով հրելով կողքի աղջկանª ասաց Վահեն: Եվ, երբ ուսուցչուհին անցնում էր Վահեի նստարանի մոտով, նա կիսաձայն կանչեց. -Արուս տատիկ, Արուս տատիկ: Տատիկը, սակայն, չնայեց Վահիկի կողմը: Դասն սկսվեց: Երեխաները հարց ու պատասխանի միջոցով վերհիշում էին իրենց գիտելիքները ռուսաց լեզվից: Վահեն ռուսերեն լավ գիտեր: Նա շարունակ շրջվում էր այս ու այն կողմ, ձեռք բարձրացնում, որ իրեն էլ հարց տան, սակայնª ապարդյուն: Վահեն այլեւս առաջվա պես չէր ուրախանում, որ տատն իր ուսուցչուհին է: Դրա մեջ ոչ մի ուրախալի բան էլ չկար: Ու հանկարծ Վահիկը լսեց իր անունը. -Մնացականյան Վահե: Նա ակնթարթորեն կանգնեցª պատրաստ պատասխանելու ցանկացած հարցի, չմոռանալով հաղթականորեն նայել իր ընկերներին: -Դու շատ ես շուռումուռ գալիս, հանգիստ նստիր ու եղիր ուշադիր,խստորեն ասաց ուսուցչուհին: Վահիկն այդ անակնկալ հանդիմանությունից կաս-կարմիր կտրած, նստեցª հազիվ զսպելով արցունքները: Նրան տանջում էր այն միտքը, թե ինչպես իր բարի ու քնքուշ Արուս տատը չհասկացավ իր վիճակը եւ ամոթահար արեց իրեն ընկերների առաջ: Նա ուզում էր լաց լինել, բայց, երբ մտաբերեց Տիգրանի ինքնագոհ ժպիտը, զսպեց իրեն ու ծպտված նստեց մինչեւ դասի վերջը: Դասերն ավարտվեցին: Աշակերտները ազատություն ստացած նժույգների նման հրմշտոցով, գոռում-գոչյուններով սկսեցին դուրս գալ դասարանից: Վահենª տխուր, անտրամադիր, դասարանից դուրս եկավ վերջինը: Դռան մոտ նրան էր սպասում Արուս տատը: -Վահիկ ջան: Դե, ձեռքդ տուր, գնացինք տուն, - ասաց նա ու կռանալովª համբուրեց Վահիկին: Այ քեզ բան: Հիմա նա բոլորովին նման չէ քիչ առաջվա տիկին Արուսյակին: Վահիկը երջանիկ ժպտաց:

ՓՈՔՐԻԿ ԲԻԶՆԵՍՄԵՆԸ

Ամանորի նախօրյակն է: Ես եւ որդիս, նստած ավտոկայանի նստարաններից մեկին, սպասում ենք Դիլիջանի ավտոբուսին: Մենք մեկ շաբաթով հրավիրված ենք ընկերուհուս մոտ: Տղայիս հինգերորդ դասարանի ձմեռային արձակուրդներն են: Ցրտի պատճառով արձակուրդները ձգվելու են մեկ ամիս: Ձմռան արեւոտ առավոտ է: Ավտոբուսներն ասես ներշնչում ու արտաշնչում են մարդկանց խմբեր: Խառնակ մտքերը չարչարում են ուղեղս: Արագորեն փոխվում է կյանքը, ես չեմ հասցնում հարմարվել: Նայում եմ որդուս, ասես նոր եմ տեսնում: Որքան փոխվել է Արտակը, դարձել ավելի վստահ ու համարձակ: Քնքշանքով սահում եմ նրա բարձր ճակատի, գանգուր

մազերի, նուրբ հոնքերի տակ փայլփլող աչքերի վրայով: Ես անհանգստանում եմ, որ նա գրքեր քիչ է կարդում, դասագրքերն էլ ինձ չափազանց պարզունակ ու ոչ նպատակային են թվում: Երբ ասում եմª Արտակ, լավ սովորիր, որ մարդ դառնաս, անմիջապես հարցնում է. «Մամ, բացատրիր, ինչ է նշանակում մարդ դառնալ»: Բացատրում եմ, ասումª որպեսզի մասնագետ դառնաս ու կարողանաս լավ ապրել: Իսկ նա, թեª մի անհանգստացիր, ես կկարողանամ լավ ապրել: Մտածում եմª Աստված տա, բայց չեմ հավատում, որ այս թանկության պայմաններում միջոցներ կունենանք մասնագիտություն ձեռք բերելու համար: Կոշիկները, հագուստը երկար չեն դիմանում նրան: Ասում եմª Արտակ ջան, շորերդ մաքուր պահիր, որ քեզ երկար ծառայեն, իսկ նա, թե «Չեմ սիրում, երբ ինձ ծառայում են եւ այն էլª երկար, ձանձրացել եմ այս զգեստից: Գիտեմ, կասեսª փող չունենք: Քիչ էլ համբերիր, մայրիկ, երբ ես աշխատեմ, շատ նոր զգեստներ կգնեմ ինձ ու քեզ համար»: Ես առարկում եմ, ասելով, թե վաստակելու համար պետք է կարողանալ ինչ-որ բան անել: Ասում է. «Ես լավ երգում եմ, ինչ է, չեմ կարող դառնալ ջազային երգիչ ու ընկերներիս հետ գնալ հյուրախաղերի»: Համաձայնվում եմ, չեմ ուզում նրա ոգեւորությունը կոտրել: Ասում եմª ինչու ձեր դասարանի Կարենի հետ ընկերություն չես անումª եւ լավ սովորող է, եւ լավ երգում է, ընկերացել ես Տիգրանին, որից ոչ մի լավ բան չես սովորում: «Կարենը շատ ընկերներ ունի, նա լավ է հագնվում, նրա հետ բոլորն էլ ուզում են ընկերություն անել, իսկ Տիգրանի միակ ընկերը ես եմ, եւ նա ինձ շատ հավատարիմ է: Եվ, ընդհանրապես, մայրիկ, ես չեմ ուզում լինել ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին դու ես ցանկանում»: Աստված իմ, ինչ է կատարվում: Գուցե Արտակը ճիշտ է: Թերեւս պետք չէ այդչափ համառորեն ցույց տալ իմ ցանկությունները : Թող նա ինքն առաջադրի խնդիրներ եւ վճռի դրանք: Կյանքում բազում ճանապարհներ կան: Թող գտնի իր ուղին: Ախ, հոգնել եմ բոլոր վայրիվերո մտքերից: Քաղաքի գորշ օրերից հետո ձյունածածկ գեղեցկուհի Դիլիջանը երկուսիս համար կհնչի որպես հրաշալի ակորդ: Արտակը ինչ ախորժակով է ուտում իմ պատրաստած խաչապուրիները, սեւաթույր աչքերը որքան աշխույժ հետաքրքրությամբ են ամեն բան ընկալում: Տեսնես ուր է այդպես երկար նայում: Գլուխս շրջում եմ իր հայացքի ուղղությամբ.- մեզանից չորս-հինգ քայլի վրա մի տղա ադի-բուդի է վաճառում: -Արտակ, ուզում ես ադիբուդի: -Ոչ, ուղղակի հետաքրքիրն է այդ տղան: Ադիբուդի վաճառողը որդուս հասակակիցն էր, բայց որքան մեծավարի էին նրա շարժումներըª սպիտակափաթիլ ադիբուդիով լի բաժակը դատարկում էր թղթե ձագարաձեւ փաթեթի մեջ, բարյացակամ ժպիտով մեկնում գնորդին, վերցնում փողը, վերադարձնում մանրը, կրկին լցնում դատարկված բաժակը: Իսկ մենակ մնացած ժամանակ արագ-արագ նոր թղթե ձագարներ էր պատրաստում: Նիհար, ցորենագույն մազերով խաժաչք այդ տղան ոստոստում էր տեղում ու խռպոտ ձայնով երգում. «Ինձ մոտ թող գա նա, ով

ուտել կուզի համով ադիբուդի»: Ասում էր ու երբեմն մի բուռ ադիբուդի գցում բերանը: «Ասես Գիքորը լինի,- անցավ մտքովս,- բայց լավ կողմնորոշվում է իր աշխատանքում»: Մինչ ես մտածում էի մոտենալ այդ տղային, զարմանքով տեսա, որ որդիս հայտնվել է նրա կողքին ու զրուցում է հետը: Ես նրանց մոտեցա այն պահին, երբ Արտակը տղային մեկնեց մի խաչապուրի: Վերջինս զարմացած բարձրացրեց հոնքերը, բայց վերցրեց թխվածքը եւ սկսեց արագորեն ուտել: Հարցրի տղայի անունը: Գրիգոր էր: Ինչ զուգադիպությունª Գիքոր-Գրիգոր: Գրիգորը մի բաժակ ադիբուդի դատարկեց որդուս գրպանը եւ ինձնից փող չվերցրեց: Մանկական հոգեհարազատություն, ինչ լավ է, որ դու կաս: Զրուցեցինք մի փոքր: Պարզվեց, որ մոր միակ արու զավակն է, ունի իրենից փոքր երկու քույր: Հայրն առանձին է ապրում եւ իրենց չի օգնում: Գրիգորը շուրջ վեց ամիս մուրացկանություն է արել ու մորն օգնել: Իսկ այժմ աշխատանք է գտել: Նա գոհ ու հպարտ էր իր աշխատանքով. «Այ, այն քեռու համար եմ աշխատում»: Բավական հեռու կանգնած էր մոտ 45 տարեկան ապրանքատերը, որին ակնարկելովª Գրիգորն ասաց. «Երբեմն ադիբուդի է բերում, երբեմն քաղցր բամբակ կամ արեւածաղիկ, ամեն բան մաքուր ու ազնիվ պիտի լինի, թե չէª գործից կզրկվեմ»: Որդիս ուշադիր լսում էր Գրիգորի պատմածը, նայում, թե ինչպես է նա փաթեթներ պատրաստում, նույնիսկ ինքն էլ Գրիգորի օգնությամբ մի քանի փաթեթ պատրաստեց: Չնայած տղան չորրորդ դասարանից թողել էր ուսումը, սակայն վարժ ու արագ թվաբանական հաշիվներ էր անում: Նրանից լավ մաթեմատիկոս կստացվեր: Ասես ի պատասխան իմ մտքերիª Գրիգորն ասաց, որ ինքը փող կհավաքի, որպեսզի դպրոցից հետո գնա ավելի բարձր տեղ սովորելու. «Ես կարդալ շատ եմ սիրում, բայց ժամանակ չունեմ, պետք է օգնեմ մորս»: Արտակը Գրիգորին տվեց մեր հեռախոսահամարը, խոստացավ տալ նրան իր չորրորդ եւ հինգերորդ դասարանների դասագրքերը եւ հարկ եղած դեպքումª օգնել նրան: Եկավ մեր ավտոբուսը: Տղաները բարեկամաբար հրաժեշտ տվին միմյանց: Ես մտովի հաջողություն մաղթեցի յուրաքանչյուրին: Տեսնես կյանքի ինչպիսի ճանապարհներ են նրանց վիճարկված: Մի բան պարզ էր, որ այդ պատանիները չեն նահանջի դժվարությունների առաջ:

ՃՇՄԱՐՏՈՒԹ ՅԱՆ ԱՐԱՀԵՏՈՎ

Աշխարհը եւ կյանքը լիովին փոխվել էին յոթ տարեկան Սուրենի աչքում: Այն, ինչ նրա համար թանկ էր ու հարազատ, մնում էին հեռու-հեռվում, այն կանաչ ու կապույտ, այն արեւոտ ու տաք հեռվում: Իսկ այստեղ ցուրտ էր, ու չկային իր տատն ու պապը, չկային իր խաղալիքները, բակի իր ընկերները, եւ հայրիկն այստեղ չէր կատակում, ու հաճախ էին հայտնվում արցունքներ իր մոր աչքերում: Սուրենը կարծես միանգամից մեծացել էր, դարձել հասուն, դեմքին շարունակ լարված արտահայտություն կար. նրան տանջում էին զանազան մտքեր: Նա հաճախում էր ռուսական դպրոցի առաջին դասարան: Չնայած, եթե Սուրենին հարցնեին, նա չէր ուզենա սովորել այդª իր համար անհարազատ ու անծանոթ քաղաքի դպրոցում, ուր, չգիտես ինչու աքսորել էին մայրիկին, հայրիկին եւ իրեն: Սակայն, եթե իր ուժեղ հայրիկը համաձայնվել ու եկել էր այդ անհրապույր քաղաքը, ուրեմն ինքը եւս պետք է ենթարկվեր: Յոթ տարեկան այդ մանչուկը շատ լավ գիտեր, որ իր ծնողները չէին կարող որեւէ վատ բան արած լինել եւ մեղք չունեին, սակայն այդ մասին հո ուրիշները չգիտեին: Օրինակ. չորրորդ դասարանցի Վոլոդյան ամեն անգամ իրեն տեսնելիս գոռում էª «Արմյաշկա, իզմեննիկ», իսկ ինքը լուռ ու մունջ կուլ է տալիս վիրավորանքը եւ արագ անցնում կողքով: Սուրենը հաստատ որոշել էր նամակ գրել Մոսկվա, Կրեմլ, ուր ապրում էր Ստալինը եւ երդվել նրան, որ իր մայրիկն ու հայրիկը լավն են ու ոչ մի մեղք չեն գործել: Ստալինը կստանա նամակը, կհավատա իրեն ու կպատժի բոլոր նրանց, ովքեր պատճառ են եղել իրենց դժբախտ տեղահանմանը: Այսօր Սուրենը արտակարգ անտրամադիր էր ու վրդովված: Դպրոցում իր կողքի աղջիկն իրեն ասել էր. «Արմյաշկա, տՏՎՏչՌ ՐպՔՌՑՖ ջՈՊՈփց», իսկ ինքը նրա կողմը չէր էլ նայել: «Ինչ չար մարդիկ են ապրում այս քաղաքում», մտածում էր Սուրենը: Իսկ աղջիկը, թեª «տՏՊցՎՈպՔՖ, ջսþՍՈ, ՉՏՏոՐՈՋՈսՈ»: Տխուր մտքերով համակված նա տուն էր վերադառնում, երբ հանկարծ հեռվում նկատում է բարձրահասակ Վոլոդյային: Սուրենը դեռեւս կարող էր փոխել իր ճանապարհը, սակայն նա այդ չարեց: Լարվածությունից գունատ դեմքով նա դանդաղորեն մոտենում էր Վոլոդյային: Վերջինս արհամարհական ժպիտով ասաց -«Արմյաշկա, արմյաշկա, ՉՐՈչ վՈՐՏՊՈ»: Սուրենի սիրտը սկսեց կատաղի խփել, նա կարմրեց ու, ակնթարթորեն հարձակվելով Վոլոդյայի վրա, ուժգին հարվածելով նրան գետին տապալեց: Չհանգստացավ, սկսեց խփել ոտքերով եւ ասել. «ժքպ րՍՈՋպՔՖ, ՊցՐՈՍ, էլի կասես»: Վերջապես արնաթաթախ Վոլոդյան դուրս պրծավ ու լացով փախավ տուն:

Սուրենը նոր էր տուն մտել, լվացվել, կցկտուր պատմել գլխի եկածը, երբ դուռը թակեցին ու ներս մտան Վոլոդյան ու նրա հայրը: Սուրենի ծնողները մոլորվել էին, թվում էր, թե վեճն անխուսափելի է, մանավանդ որ Վոլոդյայի քթից արյուն էր գալիս, ու նա միալար լալիս էր: -Անմիջապես ծնկի իջիր Սուրենի առաջ,- հրամայեց Վոլոդյայի հայրը,- եւ ասա, որ այլեւս երբեք նրան չես վիրավորի, չես ասի «արմյաշկա»: Անբան, հայերի շնորհիվ է, որ ես այժմ կենդանի եմ: Այդ հայերն էինª մեր վաշտի տղաները, որ դուրս բերին ինձ կռվի դաշտից վիրավոր, այրունաքամ, վիրակապեցին, չթողեցին, որ ես մեռնեմ: Սուրենչիկ, զավակս, եթե քեզ հասցրած վիրավորանքը չի անցնումª կարող ես մեկ անգամ եւս նրան հարվածել: Բոլորը ցնցված էին: Սուրենի դեմքին վերջին վեց ամսվա ընթացքում առաջին անգան հայտնվեց ժպիտ: Նա ներեց Վոլոդյային ամբողջ սրտով: Նա հասկացավ, որ լավ մարդիկ ամենուր են, ուրեմն ճշմարտությունը վաղ թե ուշ կհաղթի եւ բոլորը կհասկանան, որ իր հայրիկն ու մայրիկն անմեղ են եղել:

ՄԱՐՏԻ ՈՒԹ

-Մայրիկ, գրածներս կստուգես, - ասաց տղան եւ մորը մեկնեց մի քանի բացիկ, նախապես մի կողմ դնելով դրանցից մեկը: Բացիկները մարտի 8-ին նվիրված խոսքեր էին ուսուցչուհիների հասցեին: -Իսկ այն մեկը,- հարցրեց մայրը: -Այն դեռ պատրաստ չէ,- պատասխանեց որդին փոքր-ինչ վարանած: Քիչ անց տղան հարցրեց. -Կարելի է շնորհավորել ոտանավորով: -Ինչու չէ,- ասաց մայրը,- միայն այնպես պետք է գրել, որ իմաստը հասկացվի: -Նա կհասկանա, գերազանցիկ է: -Դե, եթե գերազանցիկ է, իհարկե կհասկանա, ուղղակի աշխատիր տառասխալ չանել: Տասնմեկամյա պատանին մտածմունքի մեջ ընկավ: Նա այնքան էլ անսխալ չէր գրավորներից, բայց միեւնույննª է ինչ-որ մի բան կաշկանդում, թույլ չէր տալիս գրածը տալ մորը, որ ստուգի: Վերջապես նա որոշեց. -Մամ, ես բացիկ եմ գրել Լիլիթին, որն իմ հետեւն է նստում: Հիշում ես, որի մայրիկն անցած տարի մահացավ: Միայն թե վախենում եմª իր կողքի Վարդանը կարդա ու վրաս ծիծաղի: -Գոռիկ ջան: Հազիվ թե ծիծաղի, հակառակըª կամաչի, որ ինքը եւս չի մտածել շնորհավորել: Ինձ թվում է կողքիդ Հռիփսիմեին էլ պետք է շնորհավորել: -Է, մամ, նա ճոխացրած բոլորին կպատմի, համ էլ ուրիշ բացիկ չունեմ: Դե, լավ, թե շատ ես ուզումª նրան էլ մի բացիկ կնվիրեմ: Վերջապես վճռեց մորը ցույց տալ Լիլիթին հասցեագրված ուղերձը.

-Լիլիթ, սիրելի ընկերուհի, Շնորհավոր տոնդ մարտի ութի, Թող ճակատդ պարզ երկնքի պես լինի, Ու ծիծաղդ թող առվի պես կարկաչի: -Գիտես ինչու եմ այդպես գրել, որովհետեւ, երբ նա ուրախ էª շատ լավն է, իսկ, երբ տխուր էª ոչ մեկի հետ չի ուզում խոսել: Հաջորդ օրը Գոռը դպրոցից տուն եկավ ու հայտարարեց, որ բոլոր բացիկները նվիրել է, բացի մեկից: Լիլիթը դպրոց չէր եկել: Գոռը նաեւ իր մայրիկին նվիրեց իր ձեռքով նկարած ծաղիկների փունջ հետեւյալ մակագրությամբ «Հարազատ մայրիկիս իր սիրելի որդի Գոռիկից»: Գոռը երեք օր շարունակ իր հետ դպրոց էր տանում բացիկը, բայց Լիլիթը չկար: Մի օր էլ Գոռը ասում է մորը. -Մամ ջան, այսօր այնքան ստեր եմ փչել: Զանգ եմ տվել Լիլիթենց տուն, որ իմանամ, թե ինչու նա դպրոց չի գալիս: Նրա հայրը վերցրեց հեռախոսը եւ ասաց, որ Լիլիթը հիվանդացել է եւ, երեւի, մի հինգ օր էլ դեռ չի հաճախի դպրոց: Նաեւ հարցրեց, թե ով է զանգահարում: Ես ամաչեցի ասել անունս, ասացիª իր կողքի նստող Վարդանն է: Նաեւ հարցրի հասցեն, որ իբր գանք իրեն տեսության: Հայրն էլ թելադրեց հասցեն: Մամ, ես որոշել եմ բացիկս ուղարկել Լիլիթին իր հասցեով, իսկ, երբ արդեն դասի գա, իրեն կասեմ, որ ես էի զանգում: Տղան նորից ընթերցեց իր ուղերձը Լիլիթին, որտեղ նոր տողեր էին ավելացվել. -Լիլիթ, սիրելի ընկերուհի, Շնորհավոր տոնդ մարտի ութի, Թող ճակատդ երկնքի պես պարզ լինի, Ու ծիծաղդ թող առվի պես կարկաչի, Կոփվիր, որովհետեւ Հիվանդանալը լավ բան չէ, Գոռիկ Ամատունի: Մայրը ժպտաց գորովալի եւ մտածեց «Տղան սիրահարվել է»:

ՎԱՀԻԿԻ ԱՐԿԱԾՆԵՐԸ ԱՌՈՂՋԱՐԱՆՈՒՄ

Երրորդ օրն էր, ինչ առողջարանային քաղաքը հիմնահատակ լվացվում էր տեղատարափ անձրեւներով: Փարթամ բուսականությամբ գեղեցիկ ու կոկիկ մի պուրակում գտնվում էր պատանեկան առողջարանը: Խոշոր, սեւ աչքունքով թխագանգուր մի պատանի դուրս էր նայում իր սենյակի նեղլիկ պատուհանից: Կյանքում առաջին անգամ նա գտնվում էր օտարազգի պատանիների ու աղջիկների միջավայրում, հեռու հայրենի քաղաքից: Նրան հետաքրքրում էր ամեն ինչ, սակայն նրա հայտնագործություններն առայժմ դուրս չէին գալիս առողջարանի սահմաններից անձրեւների պատճառով: Պատանին հայ էր, անունըª Վահե: Նրան մի հաճելի զգացում էր համակել, ազատ ու անկաշկանդ վիճակի զգացողությունն էր այդª հեռու ուսուցիչներից եւ ծնողների մշտարթուն ուշադրությունից: Դե, իհարկե, Վահեն

սիրում էր հորն ու մորը, սակայն ինքնուրույն որոշումներ ընդունելու հանգամանքը զարմանալիորեն հրապուրիչ էր: Սենյակը, ուր տեղավորել էին Վահիկին, պարզ կահավորանքով, կաթնամաքուր պատերով ոչ ընդարձակ մի սրահ էր, որտեղ կենում էին եւս երկու տղաներª Սերգեյը եւ Ռուսլանը: Վահիկը փոքր էր տարիքով, նա տասնչորս տարեկան էր, իսկ հարեւաններըª տասնվեցական: «Վահե, դու կգնաս այսօր երեկոյան ներկայացմանը: Մենք գնում ենք: Տեսնենք, թե այդ հիպնոզողն ինչպես է մարդկանց խաբխբելու», - ռուսերեն հարցրեց Ռուսլանը: Վահեն անորոշ թոթափեց ուսերը: Չնայած ռուսաց լեզվից նա դպրոցում միշտ գերազանց էր ստանում, սակայն արագախոս ռուս տղաների հետ խոսել դժվարանում էր: Արդյոք արժեր այդ տղաների հետ ընկերություն անել: Օրինակ. Սերգեյը խելացի ու զարգացած տղա է երեւում, նրա հետ սովորական բաների մասին չես էլ խոսի. ամբողջ օրը ամսագրերն առած կամ կարդում է, կամ վճռում խաչբառ: Իսկ Ռուսլանի մոտ շարունակ երկու գեղեցիկ ռուսախոս աղջիկներ են գալիս, որոնցից կրտսերըª Օլյան, Ռուսլանի հետ զրուցելիս գաղտնագողի հայացքներ է գցում Վահիկի վրա: Վահիկը կռահում էր, որ իրենով հետաքրքրվում են: «Երեւի այդ Ռուսլանը շատ թեթեւսոլիկ տղա է եւ այդ աղջիկներըª նույնպես»- մտածում էր Վահիկը: Այնուամենայնիվ, Օլյայի իր վրա նետած ակնթարթային հայացքները, կարմիրով էին ներկում Վահիկի թխլիկ այտերը, իսկ երբ աղջիկները բարձրաձայն խնդրեցին Ռուսլանին ծանոթացնել իրենց սեւահեր ընկերոջ հետ եւ ասացին իրենց անուններըª «Գալյա», «Օլյա», Վահեն մրմնջաց իր անունը: Օլյային նայելիս նա տարօրինակ հուզմունք էր ապրում, զգում էր, որ իրեն դուր է գալիս միշտ ժպտերես ու սիրալիր, կապուտաչյա այդ աղջիկը: Վահեն կուզենար, որ աղջիկը միմիայն իր հետ շրջեր քաղաքի պուրակում, որ միայն ինքը լսեր Օլյայի ծիծաղը: Բայց ինքը օտար էր, եւ հազիվ թե Օլյան իրեն գերադասեր իր խմբի տղաներին: Աղջիկները խնդրեցին, որ Վահեն էլ գա երեկոյան ներկայացմանը, որ անց էր կացնելու հայտնի հիպնոզող Մայսինգը: Վահիկը երբեք չէր մասնակցել հիպնոզի սեանսների, եւ նա ուրախությամբ համաձայնվեց: Օրվա բոլոր բուժական միջոցառումներից եւ երեկոյան ընթրիքից հետո Վահեն շտապեց դեպի իր պալատը, զգեստապահարանից հանեց իր միակ կոստյումը, հագնվեց եւ պահարանի հայելու մեջ սկսեց ուշի-ուշով զննել իր նորածիլ բեղիկները: Ներս մտան Սերգեյն ու Ռուսլանը. - «ԺՈ ցՋ, վՌփպչՏ վպ տՏՊպսՈպՔՖ, պրսՌ վպՑ, ՑՈՍ վպՑ» ասաց Սերգեյն ու տմտմբացրեց Վահիկի ուսին: Մեկ ժամից ներկայացումն սկսվելու էր, տղաները հագնվեցին ու դուրս եկան սենյակից: Գալյան ու Օլյան միացան նրանց խմբին, եւ երիտասարդները, կատակելով, ուրախ ծիծաղով գնացին դեպի համերգասրահ: Վահիկն ինքն էլ կուզենար որեւէ սրամիտ անեկդոտ պատմել, սակայն մոռացվել էին բոլոր կատակները, իսկ ռուսերեն բառերն ասես դուրս էին թռել հիշողությունից, մանավանդ, երբ Օլյան իրեն էր նայում ու սրտաբուխ ծիծաղում: Ճիշտ ժամը ութին սկսվեց սեանսը: Հայտնվեց բաց-մոխրագույն կոստյումով հիպնոզողը: Նա սեւեռուն հայացքով նայեց դեպի դահլիճը, ասես

հավաքելով ու կենտրոնացնելով բոլորի ուշադրությունը: Այնուհետեւ, դիմելով նստածներին, խնդրեց միահյուսել ձեռքերն իրար: Նա դանդաղ սկսեց հրամայել, որպեսզի ձեռքերն ամուր կպչեն, միաձուլվեն միմյանց: Ապա հարցրեց, թե ովքեր չեն կարող ձեռքերն անջատել միմյանցից: Մի քանի աղջիկներ եւ տղաներ, այդ թվում նաեւ Սերգեյն, արձագանքեցին, թե իրենց ձեռքերն ամուր միահյուսվել են: Մեկ առ մեկ ստուգվելուց հետոª նրանք հրավիրվեցին բեմահարթակ: «Սերգեյն անմիջապես կգտնի հիպնոզողի գաղտնիքը»,- անցավ Վահեի մտքով: Նա տեսավ նաեւ, թե Գալյան ու Օլյան ինչպիսի հիացական հայացքներով են ուղեկցում Սերգեյին: Եվ Վահեն հանկարծ հայտարարեց, թե իր ձեռքերն էլ են շաղկապվել: Ստուգումից հետո նա էլ գնաց բեմահարթակ: Պատանիներին ու աղջիկներին նստեցրին աթոռների վրա, ու Մեյսինգը սկսեց հիպնոզը: Մեկը մյուսի հետեւից բոլորը քնեցին: Իսկ Վահեն բոլորի նման փակել էր աչքերը, սակայն արտեւանունքների տակից ուշի-ուշով հետեւում էր մյուսներին: Մոտենալով Սերգեյին, Մեյսինգը հրամայեց. -Վեր կաց, - Սերգեյը կանգնեց: -Դու պառկած ես լողացող նավակի հատակին, - ասաց հիպնոզողը,պառկեցնելով Սերգեյին այնպես, որ նրա գլուխը հայտնվեց մի աթոռի մեջքին, ոտքերը հանդիպակաց աթոռի մեջքին, իսկ մարմինը հորիզոնական դիրքով կախվեց օդի մեջª երկու աթոռների միջեւ: Այդ դիրքով Սերգեյը հանգիստ պառկել էր սեանսի ամբողջ ընթացքում: Վահիկը սրտդողոցով սպասում էր, որ կամ ինքը կտապալվի, կամ կբացահայտվի իր սուտը: Տեսնես իրեն ինչպիսի դեր է հատկացնելու հիպնոսողը եւ ինքը կկարողանա արդյոք կատարել: Իսկ մինչ այդ, Մեյսինգը մոտեցավ մի պատանու եւ ասաց. - «Դու հայտնի դաշնակահար ես»: Այնուհետեւ հարցրեց տղային, թե նա ինչ է տեսնում: Վերջինս պատասխանեց, թե տեսնում է ռոյալ եւ նվագախումբ, եւ ինքը պատրաստվում է կատարել Չայկովսկու ստեղծագործությունը: Պատանին սկսեց եռանդուն շարժումներով մատներով սահել երեւակայական ստեղների վրայով: Դահլիճից լսվեցին հռհռոցի ձայներ: Մոտենալով մի աղջկա, Մեյսինգը հրամայեց նրան ավլել փողոցը, եւ վերջինս սկսեց «ավլել» բեմը: Հերթը Վահեինն էր: Հիպնոզողը ձեռքերով երկար, շատ երկար սկսեց սահել նրա դեմքի վրայով, կարծես ինչ-որ բան էր կասկածում, այնուհետեւ հարցրեց, թե արդյոք Վահիկը չի տեսնում լեռներ: Վահիկն ուրախացած պատասխանեց.- «Այո, տեսնում եմ Կովկասյան բարձր լեռները»: «Դու բազե ես, - հրամայեցին նրան,- եւ թռչում ես լեռների վրայով»: Վահիկը վեր թռավ տեղից, ձեռքերը տարածեց եւ սկսեց ճախրել բեմահարթակով մեկ: Վերջապես բոլորին սկսեցին հանել հիպնոզային քնից: «Արթնացած» Վահիկը վերադարձավ իր տեղը: Մեյսինգը մեկ առ մեկ սկսեց մոտենալ բեմում գտնվողներին ու ստուգելովª ուղարկել դահլիճ: Նա մոտեցավ նաեւ Վահիկին ու կամաց շշնջաց. «Գաղտնապահ եղիր»: Վահեն կիսաժպիտով գլխով արեց եւ վերադարձավ դահլիճ: -Ինչ էիք զգում սեանսի ժամանակ, - հարցրեցին ընկերները Վահեին ու Սերգեյին:

-Իմ կոպերը ծանրացան, ես քնեցի եւ ուրիշ ոչինչ չզգացի, պատասխանեց Սերգեյը: Նա ապշահար եղավ, երբ նրան պատմեցին իր տարօրինակ դիրքի մասին աթոռների վրա: Վահիկն իրեն հազիվ էր զսպում: Գայթակղությունը շատ մեծ էրª պատմել Օլյային, որ հայտնի հիպնոզողին չհաջողվեց իրեն քնեցնել, եւ ինքն ամեն բան զգացել ու տեսել է: Սակայն նա խոսք էր տվել եւ չպետք է դրժեր խոստումը: Նա եւս ասաց, որ ինքը քնել է եւ ոչինչ չի զգացել: Այդ ներկայացումը շրջադարձային եղավ Վահիկի համար: Նա, ասես, ինքնահաստատվեց եւ վստահություն ձեռք բերեց իր ուժերի նկատմամբ: Այդ ոչինչ, որ փոքր է իր ընկերներից, ու սահուն ռուսերեն չի խոսում, բայց խելքի տեսակետիցª նրանցից պակաս չէ: Վաղը նա, որպես հավասարը հավասարի, կկանգնի իր ավագ ընկերների կողքին:

ԱՆՀԱՅՏ ՊՈԵՏԸ

Դպրոցում պատրաստվում էին գրական երեկույթիª բարձր դասարանցիները ռեֆերատներով, իսկ մենքª նախնական դասարանի աշակերտներսª արտասանությամբ: Դպրոցի դահլիճը լեփ-լեցուն էր: Հայոց լեզվի ուսուցիչները հավաքել էին մեզª ասմունքողներիս, որպեսզի ունկնդրեն ու իրենց դիտողությունները անեն: Հերթով բեմ էին բարձրանում ասմունքողները եւ հնչեցնում Ն.Զարյանի,Մ.Նալբանդյանի, Պ.Դուրյանի, Հ.Թումանյանի, Հ.Շիրազի, Հ.Սիրասի բանաստեղծությունները: Կաս-կարմիր կտրած ես էլ եմ բեմ ելնում ու, թե ինչպես է լեզուս պտտվում եւ ինչպես եմ արտասանում Թումանյանի «Թագավորն ու չարչին», ամենեւին չեմ հիշում: Տեղս նստելուց հետո միայն ընկնում եմ միանգամայն լիցքաթափված ու երջանիկ անհոգության վիճակի մեջ, եւ այնուհետեւ հանգիստ լսում մյուսներին: Ահա բեմում հայտնվում է թուխ մազերով, կլորիկ դեմքով, շատ կոկիկ հագնված մի վեցերորդ դասարանցիª զույգ սեւ ժապավեններ հյուսերին կապած: Խոշոր, շատ խոշոր ու պսպղուն սեւ աչքերը իրենց վրա են գամում բոլորի ուշադրությունը: Դա Արփինեն էրª որբանոցից մեր դպրոց հաճախող աղջիկներից մեկը: Նա բարալիկ ու կերկերուն ձայնով սկսում է արտասանությունը: Աղմուկը դադարում է: Արփիկի արտասանած առաջին իսկ բառերի հնչյուններից, ես փշաքաղվում եմ, տեղափոխվում այլ աշխարհ: Հետս մի արտառոց բան է կատարվում: Այնպիսի զգացողություն է, ասես մեծանում ու գեղեցկանում է դպրոցի փոքրիկ դահլիճը, լցվում երգով, օդը մագնիսանում է աղջկա արտաբերած աննկարագրելի հմայիչ բառերից: -Ես իմ անուշ Հայաստանի արեւահամ բարն եմ սիրում, Մեր հին սազի ողբանվագ, լացակումաց լարն եմ սիրում, Արնանման ծաղիկների ու վարդերի բույրը վառման Ու նաիրյան աղջիկների հեզաճկուն պարն եմ սիրում: Արտասանում էր Արփինեն: Բոլորը քարացել էին: Այդ ով էր բանաստեղծ Չարենցը, կախարդ: Ինչու մենք նրա անունը առաջին անգամ ենք լսում: Որքան հմայք եւ ուժ կար նրա գրած յուրաքանչյուր տողում: Ես հայացքս ուղղեցի դեպի մայրենի լեզվի ուսուցչուհին: Սակայն նա ոչ միայն հավանություն չէր տալիս Արփինեին, այլեւ կարմրել էր, իջեցրել գլուխը, բայց իհարկե, չէր ընդհատում, որովհետեւ անհնար էր ընդհատել կախարդանքը: Արտասանությունն ավարտված էր:

-Արփինե,- մեղմորեն ասաց ուսուցչուհին, - եկ քեզ համար ընտրենք մի այլ ոտանավոր: -Ինչու, միթե սա վատն է, ես ուզում եմ արտասանել հայրիկիս գործերից: -Իհարկե, դա լավ բանաստեղծություն է, բայց դու հասկացող աղջիկ ես ու գիտես, որ «Չարենց» արգելված է դպրոցներում: -Սակայն «Ես իմ անուշ Հայաստանի»-ն արգելված չէ, այն նույնիսկ տպագրված է «Ընտիր էջեր»-ում: -Հասկանալի է, աղջիկս, բայց միեւնույն է, դպրոցի դիրեկտորը թույլ չի տա: Արփիկը հուզված նստեց: Նա սկսեց աղիողորմ լաց լինել: Ուսուցչուհին բոլորիս դուրս հրավիրեց, իսկ ինքը նստեց լացակումաց աղջկա կողքին: Խեղճ երեխա: Նաª այդ փոքրիկ աղջիկը, ցանկացել էր բոլորին հիշեցնել Չարենցի մասին, պաշտպան կանգնել հորը, բայց ովքեր էին դատավորները: Այդ օրվանից Արփիկն այլեւս չեկավ մեր դպրոց:

Ո Ր Դ Ե Գ Ր ՈՒ Մ

Դա կատարյալ թատրոն էր, եւ մանկատան երեխաներըª դերասաններ: Փոքրիկներին, որոնք ենթակա էին որդեգրման, տեղավորում էին առաջին շարքում, իսկ մյուսներըª շարվում էին երկրորդ, երրորդ շարքերում: Ամենակարեւորըª պետք էր ժպտալ ու հեզ հայացքով նայել ուղիղ եկվորների աչքերին: Փոքրիկ Ռոզան առաջին շարքումն էր: Ֆրանսիայից ժամանած հայազգի զույգին դուր էր եկել սաթի պես սեւ մազերով ու աչք-ունքով, վտիտ ու գունատ այդ աղջիկըª անչափ խեղճ ժպիտով, եւ նրանք որոշել էին որդեգրել Ռոզային: Տեսակցության հաջորդ օրը Ռոզային լավ կերակրեցին, հագցրին գեղեցիկ ժանեկազարդ շորեր: Թվում էր, աղջկա ապագա կյանքն ապահովված է, մնացել էր որոշ թղթեր լրացնել: Սակայն, գալիս է փոշոտ կոշիկներով եւ գզգզված մազերով մի փաստաբան եւ Ռոզայի մոր անունից թուղթ բերում, որտեղ ասված էր, թե այդ

կինը, որն այժմ գտնվում էր կանանց գաղութում եւ, որը շուրջ 3 տարի է, ինչ չէր տեսել իր աղջկան, չի ցանկանում հրաժարվել իր դստրիկից: Հաջորդ տեսակցության օրերին փոքրիկ Ռոզան արդեն առաջին շարքում չէր: Զգեստը, որ ֆրանսիացի զույգն էր նվիրել, դաստիարակները խնամքով պահել էին ավելի լավ օրերի համար: Ֆրանսիացի ամուսինները ընտրել էին մի այլ որբուկի եւ, որդեգրելով, ճանապարհվել Ֆրանսիա:

ԱԼԻՆԱՆ Մեր առջեւ կանգնած էր կոկիկ հագնված մի աղջիկ, որ գեղեցիկ ձայնով երգում էր «Թզուկ» երգը: Նա սովորում էր 2-րդ դասարանում, թեեւ 10 տարեկան էր: Հայրական տանից նրա հիշողությունները կցկտուր էին, անգույն ու տխուր: Հանքավանի գյուղերից էր: Ընտանիքում իրենից բացի կային եւս 3 երեխաներ: Հարեւաններից լսել էր, որ բոլորը տարբեր հայրերից էին: Կիսասոված, կռվարար եղբայրներ, մայր, որը զավակներին ծեծելու եւ կմճտելու մեջ էր լոկ տեսնում իր պարտականությունները. հաճախակի հարբած հայր, մռայլ, լռակյաց, որ մի օր էլ այլեւս տուն չեկավ: Ասում էին, թե նա այժմ Հունաստանում է: Ալինան, այդպես էր աղջկա անունը, տան փոքրն էր եւ կատարում էր բոլորի հրամանները: Քաղցի զգացումը անընդհատ էր: Դպրոց չէր հաճախում: Մանկուց սովորել էր այստեղից-այնտեղից ինչ-որ բաներ թռցնել, ուտել:

Տան գործերն էլ անսպառ էինª մաքրություն անել, ջուր կրել: Ինչ-որ ժամանակ առաջ Ալինան հայտնվում է Երեւանի փողոցներումª որպես մուրացիկ: Նստոտում էր շուկայի շրջակայքում, ուտում արեւածաղիկ, քնում տարբեր տեղերում, ինչպես անտուն շուն կամ կատու: Երբեմն էլ իր նմանների հետ գիշերում մի կիսաքանդ-ավերակ տան մեջª առանց դուռ ու ջարդված լուսամուտներով: Հենց այստեղ էլ ոստիկանները նրան գտնում ու հանձնում են մանկատուն: Իսկ այժմ Ալինան հնչեղ ձայնով երգում էր թզուկի երկակի կյանքի մասին: Իսկ ես մտածում էիª տեսնես ինչպիսի դժվարին հոգեբանական պայքարների է ենթարկվել հենց ինքըª Ալինան, մինչեւ դարձել է այժմյանըª լավ սովորող, խաղաղված հոգով մի աղջիկ: Պատմում էին, որ մանկատանը գտնվելու առաջին օրերին նա ոչ մեկի հետ չէր խոսում, վախենում էր, երբ իրեն էին դիմում, հավանաբար հանգիստ չէին տալիս հիշողությունները, տագնապը վաղվա օրվա մասին: Այժմ նա լիովին կերպարանափոխված էրª աշխույժ աչքերով, վստահող ժպիտով: Նա գտել էր իր ընտանիքըª հանձինս մանկատան ընկերների եւ դաստիարակների եւ համոզված էր, որ Աստվածն իր հովանավորն ու պաշտպանն է:

« Է Վ Ր Ի Կ Ա» Փոքրիկ աղջիկը անընդմեջ լալիս էր: Թացություն էր թափվում աչքերից, քթից, բերանից: Դաստիարակները հորդորում էին ջուր խմել, բան ուտել, իսկ աղջիկը կրկնում էր «Ուզում չըմ», «Սիրում չըմ»: Արցունքը նրան բաժանում էր արտաքին անիրական աշխարհից: Իսկ արտասուքի վարագույրի տակ աղջնակը տեսնում էր սիրելի մայրիկին, հրացանավոր հայրիկին, որն այլեւս կենդանի չէր, իրենց այգին, մեծ եղբորը, տատին: Վերջինիս հիշելիս ավելի էր սաստկանում լացը: Մայրը, տատը, եղբայրն ու ինքը Ղարաբաղից մազապուրծ եղած փախել, եկել էին Լենինականª բարեկամի տուն: Լենինական: Դժոխային

երկրաշարժ, անշնչացած մոր դին, ձեռքից վիրավոր եղբայրը, սարսափից կիսամեռ տատը եւ ինքըª չորս տարեկան Օֆիկը: Ինչու տատն իրեն բերեց մանկատուն: Ինքը տուն է ուզում գնալ: Ահա երկրորդ օրն է լաց է լինում, բայց ոչինչ չի փոխվում: Սենյակում էլի երեխաներ կան, բոլորն էլ անծանոթ: Իրեն է մոտենում մի կին ու հարցնումª «Ուզում ես քեզ տանեմ մեր տուն, մինչեւ տատիկիդ գտնեմ ու հանձնեմ նրան»: Որքան քնքուշ էր այդ ձայնը, որքան նման էր իր մոր ձայնին: Աղջիկը համաձայնվում է: Կինը հանգստացնում է աղջկան, որ առավոտյան ինքը կգա նոր զգեստներով եւ փոքրիկին կտանի: Աղջիկը ժպտում է արցունքների միջից ու գլխով անում: Այժմ նրա անունը Էվրիկա է /գտա/: Նա երջանկությունն է ամեն ինչով ապահովված, բայց անզավակ մի զույգի: Սովորում է դպրոցում: Գնում է նկարչի մոտ ավելի լավ նկարել սովորելու: Անչափ սիրում է իր մայրիկին ու հայրիկին, որն օպերային երգիչ է: Ինքն էլ է փորձում լավ երգել, սակայն ավելի շատ նկարել է սիրում: Նկարում է ծաղկազարդ դաշտեր, այգիներ, իր մանկության այգիները:

ՄԻՔԱՅԵԼԸ

Տասնհինգամյա Միքայելը չէր ուզում խոսել իր մանկության մասին, երբ հիշում էր մորըª ամաչում էր: Իսկ հայր ընդհանրապես չուներ: Մայրն ամեն օր տարբեր տղամարդկանց հետ էր տուն մտնում, եւ երկու տղաները մատնված էին բախտի քմահաճույքին: Ինքը մեծ եղբայրն էր եւ ութ տարեկանից սկսել էր փող մուրալ, տալ մորը եւ իր ու եղբոր համար ուտելիք հայթայթել: Մի օր հայտնվել

էին

մանկատանը:

մեծահասակների

«Զատիկ»

Ավելի

ճիշտª

մանկատուն,

սկզբում իսկ

իրեն

տարել

եղբորը,

էին

Մկրտչինª

փոքրահասակների մանկատուն, սակայն մեկ տարի անց, նրանք նորից միասին էին: Պատմում էին, թե սկզբնական շրջանում Միքայելը չէր հաշտվում մանկատան կարգ ու կանոնին: Նա սովոր էր ազատության: Ռեյդեր էր անում մանկատան հարեւան տների այգիների վրա, ծեծվում տերերի կամ կծոտվում շների կողմից: Այժմ նա 15-ամյա վառվռուն աչք-ունքով պատանի էր, որին հարգում էին թե

ընկերները,

թե

դաստիարակները:

Դպրոցում

լավ

էր

սովորում,

ճշմարտախոս էր, հիանալի հմուտ ձեռքեր ուներ: Երբ որեւէ բան էր կոտրվում կամ խաղալիք փչանում, ամեն ինչից տեղակ Միքայելը վերանորոգում էր: Իրը դառնում էր ոնց որ նոր: Նա ապագայում հրաշալի դաստիարակ եւ ծնող կլինի:

Ա Ր Տ Ա Կ Այս երեխան ինքն էր գտել իր ապագա ընտանիքը: Նոր Տարվա երկրորդ օրն էր: Վեց տարեկան Արտակին հենց մանկատնից տեղափոխել էին հիվանդանոց որովայնի սուր ցավով: Այժմ նա վատ չէր զգում, տխուր էր, անչափ տխուր: Տեսնես ինչ են անում մանկատան իր ընկերները: Հիվանդասենյակը լի էր այցելուներով, ախորժալի խորտիկների հոտերով: Բոլորի մոտ գալիս էին, իրեն մոտª եւ ոչ ոք: Արտակը խիստ պահանջ էր զգում խոսելու: Որոշում է զանգահարել եւ որեւէ անծանոթի հետ զրուցել իր վիճակի մասին: Գտնում է հեռախոսը եւ, կանգնելով ոտքի մատների ծայրերին, պատահական համար է հավաքում պատին ամրացրած հեռախոսի վրա: Մի կին պատասխանում է: Արտակը շնորհավորում է կնոջ Նոր Տարին: Կինը բարեհամբյուր ձայնով հարցնում է, թե ով է խոսում: Արտակն ասում է, որ ինքը հիվանդանոցից է եւ հարցնում. - Իսկ դուք տոնածառ ունեք: - Ունենք: - Իսկ ես չունեմ: Դուք խաղալիքներ, գնդիկներ ունեք: - Ունենք: - Իսկ ես չունեմ: Դուք կարկանդակ, կոնֆետ ունեք: - Ունենք: Իսկ ես չունեմ: Ինձ մոտ ոչ-ոք չի գալիս, ես մամա-պապա էլ չունեմ, մանկատնից եմ: Այժմ պառկած եմ հիվանդանոցում: Պիտի վիրահատեն: Կինը հուզված պատասխանում է, որ իր անունը Անահիտ է, որ ինքն անպատճառ հաջորդ իսկ օրը կայցելի հիվանդանոց, տոնածառ ու խաղալիք կբերի: Նա մանրամասն տեղեկանում է հիվանդանոցի, սենյակի համարի եւ տղայի անվան մասին: Արտակը խնդրում էª «Եթե գաք, բոլորին ասեք, որ դուք իմ հարազատ մորաքույրն եք»: Հաջորդ օրը, նշանակված ժամին, Արտակը նստած միջանցքի աթոռին սպասում էր: Կգա, թե ոչ: Ժամանակը շատ դանդաղ է ընթանում: Այցելուները գալիս են, գնում: Սա է: Ոչ: Բայց ահա հայտնվում է նիհարիկ մի կին փոքր տղայի հետ, տոնածառ ձեռքին, որ աջ ու ձախ է նայում: Խարտյաշ մազերով, ոսկեգույն աչքերով Արտակի սիրտը քիչ է մնում դուրս թռնի բերանից, երբ նա լսում է իր անունը: Նա շատ դանդաղ մոտենում է կնոջը եւ կամացուկ ասումª «Ես եմ Արտակը»: Անահիտը գրկում, համբուրում է այդ վտիտ մանչուկին: Արտակը խնամքով բռնում է կնոջ փոքրիկ երեխայի ձեռքը եւ ուրախ-ուրախ մտնում իր հիվանդասենյակը: Տիկին Անահիտը իր բերած թխվածքներից հյուրասիրում է սենյակի հիվանդներին: Այդ օրից հետո, նա հաճախակի այցելության է գալիս Արտակին: Տղայի վիրահատությունը շատ հաջող է անցնում: Վիրահատության երրորդ օրը տիկին Անահիտը գալիս է այցելության իր ամուսնու հետ եւ

հայտնում տղային, որ իրենք խոսել են մանկատան տնօրենի հետ եւ որոշել որոշ ժամանակով Արտակին տանել իրենց տուն, մինչեւ վերջինս լավ կազդուրվի: Եվ Արտակը, դեռ չորդեգրված հայտնվում է այդ բարի մարդկանց ընտանիքում: Լռակյաց ու հանգիստ Արտակը Անահիտի որդուª աղմկարար ու լացկան Նարեկի հակապատկերն էր եւ շուտով նա գրավում է իր արժանի տեղը ընտանիքի առօրյայում եւ նվաճում բոլորի համակրանքն ու սերը: Վաղ առավոտից տանը հավաքված աղբը դուրս տանելուց հետո, սկսում է լվանալ շքամուտքի առջեւի աստիճանները, շքամուտքի դուռը: Արտակը այնպես է մտերմանում Անահիտի հետ, որ սկսում է հասկանալ վերջինիս չարտասանած բառերն անգամ: Իր հասցեին ասված Անահիտի գովեստի խոսքերը երկարատեւ ժպիտ են ծաղկեցնում նրա շուրթերին: Երբ ներս է գալիս գործից հոգնած Մուշեղ քեռինª Անահիտի ամուսինը, Արտակը նրա առջեւ է դնում միշտ մաքուր հողաթափերը եւ հաճույքով զգում Մուշեղ քեռու բարի ձեռքերը իր մազերում: Արտակը կարողանում է արագ, անաղմուկ հագցնել Նարեկին: Արտակի հորդորներով Նարեկն էլ է սկսում առանց նազուտուզի ուտել մայրիկի պատրաստած ճաշերը եւ հացով այնպես մաքրել ափսեն, որպեսզի սիրելի մայրիկը շատ չչարչարվի լվանալուց: Անահիտի ականջին հասնում են պարզ մանկական պատմությունները, որոնք հորինում է Արտակը Նարեկին քնեցնելիս: Դրանք մեծ մասամբ կապված էին մանկատան մի փոքրիկ աղջկաª Ռուզանի հետ, որի «շեֆությունը» դրված էր Արտակի վրա: Արտակը Անահիտին էլ էր պատմել Ռուզանի մասին, անգամ խնդրել էր նրան հետաքրքրվել, թե արդյոք հարեւաններից որեւէ մեկը չի ցանկանա այդ փոքրիկին իրենց աղջիկը դարձնել: Արտակն Անահիտին ասել էր նաեւ, որ նա պատրաստ է կատարել Անահիտի ցանկացած հանձնարարությունը, միայն թե չվերադառնա մանկատուն: Այ, թե փոքրիկ Ռուզանին էլ որեւէ լավ ընտանիք վերցներ: Արտակի համար գնել էին հագուստներ, պայուսակ, մատանիներ եւ պահարանում հատկացրել մի փոքրիկ դարակ: Մի անգամ տանը մաքրություն անելիս տիկին Անահիտը Արտակի դարակում հայտնաբերում է ցելոֆանի տոպրակի մեջ խնամքով փաթաթված տարբեր կոնֆետների թղթեր, կոնֆետ, կինդեր շոկոլադ, փուչիկներ, ծամոն, մի զինվորական շքանշան, նույնիսկ մի հին ոսկի ժամացույց, որն ինքը կորցրած էր համարում: Արտակը խոստովանում է, որ այդ ամենը նա մանկատան Ռուզանի համար էր հավաքել: Իսկ ժամացույցը նա գտել էր պատշգամբում դրված կոմոդի տակից: Անահիտը խնդրում է իրենից ոչինչ չթաքցնել, խոստանում է մի գեղեցիկ տիկնիկ էլ նվիրել Ռուզանին: Անահիտը, թեեւ մի փոքր դժգոհ էր Արտակի իրեր թաքցնելու հատկությունից, բայց տղայի անսաահման բարեսրտությունը նրան զինաթափում էր: Երբ պատրաստ էին Արտակին որդեգրելու թղթերը, Անահիտը գնում է մանկատուն, հանձնում փոքրիկ Ռուզանին Արտակի նվերը, համբուրում, օրհնում նրան եւ, ուրախ ու հպարտ վերադառնում է տուն, ուր սպասում էին իրեն սիրելի ամուսինը եւ երկու որդիներըª Արտակը եւ Նարեկը:

L ՄՈԼՈՐԱԿԻ ԲՆԱԿԻՉՆԵՐԸ ԵՐԿՐՈՒՄ

Առաջին անգամը չէր, որ նրանք ժամանում էին երկիր մոլորակ իրենց լուսարձակող թռչող սարքով: Երեքն էինª մեծ գլուխներով, փոքրամարմին արարածներ, չափազանց նման միմյանց: Ունեին մեկª խոշոր, կենտրոնական եւ 2 փոքր ու շատ շարժուն կողմնադիր կանաչավուն աչքերª քիչ զարմացած ու տխուր արտահայտությամբ: Երկու ափսեանման ականջները լոկատորների նման արագ փոխում էին իրենց դիրքն ու նույնիսկ ձեւը: Անշուրթ բերաններից երբեմն-երբեմն տարօրինակ կարճ հնչյուններ էին արձակվում: Երկրի վրա նրանց հետաքրքրում էր մարդը եւ հատկապես այն, թե իրենք կարող են արդյոք խաչասերվել վերջիններիս հետ, ստեղծելով նորª կայուն սերունդ ու պահպանելով իրենց մահացող ցեղատեսակը: Իրենց նախորդ գալստյան ժամանակ արդեն մանրամասը նկարել էին տղամարդու եւ կնոջ արտաքինը եւ պատրաստելով նմանակ ռոբոտներ, այս անգամ բերել էին իրենց հետ: Ստացած ինֆորմացիան Ռոբոտն անմիջապես պետք է հաղորդեր: Նրանց հայրենիքը «L» մոլորակն էր, որն այժմ ամենամոտիկ դիրքումն էր Երկրի նկատմամբ: Ճանապարհորդությունը տեւել էր 360 աստղային օր: Ամեն ինչ երկրի վրա տարօրինակ ու ավելորդ էր թվում: Այստեղ տիրող բազմապիսի գույների գամման ցավեցնում էր նրանց աչքերը: Ամեն իր ու կենդանի էակ խոշոր էր ու վեր ցցվածª տները, լեռները, ծառերը, մարդիկ: Հակառակըª իրենց մոտ ամեն ինչ փոքր ծավալ ուներ, գույները սակավ ու ներդաշնակª կանաչագորշավուն, ջերմաստիճանն առանց տատանումների, միապաղաղ: L

մոլորակի բոլոր կենդանի էակները սնվում էին իրենց շրջապատող մթնոլորտի բաղադրամասերով, ներքաշելով դրանք դեմքի վրայի զույգ գնդաձեւ անցքերով: Իսկ այստեղ: Ինչպես է գոյատեւում մարդ արարածը, ինչպես է նա բազմանում: L մոլորակայիններից յուրաքանչյուրը երկսեռ էր եւ չուներ տարբեր սեռին հատուկ պրոբլեմներ: Գուցե այդ է ցեղի անկայունության պատճառը: Սակայն իրենք բարձր մտածողության տեր էին, նրանք հասկանում էին անգամ առանց բառերի, միայն մտքի ալիքաձեւ շարժումներով: Այդ պատճառով նրանք միմյանց նկատմամբ շատ ուշադիր էին: Իսկ այստեղ: Տեղանքն անմարդաբնակ էր, միայն 15 կմ-ի վրա կար մի ավան: Երբ թռչող սարքի դռները բացվեցին, 2 ռոբոտներª կնոջ եւ տղամարդու կերպարանքով, իջնելով կախված սանդուխքներից, հեռացան վայրէջքի վայրից: Նրանք անորոշ դզզոց էին արձակում: Հետո միացրին ինչ-որ ներքին շարժիչներ եւ, սլանալով առաջ, չքացան տեսադաշտից:

ՏՎՅԱՏԱՆՔ

Աջիցª ջուր, ձախիցª ջուր: Ես քայլում եմ մի բարակ երիզով, օրորվում եմ ոնց աշնան տերեւ չար քամու գրկում: Ինչ անեմ, թեեւ աջից ջուր, ձախիցª ջուր, բայց գնալ է պետք, եւ ես գնում եմ այդ բարակ երիզով, տագնապած սրտով ու խառնիճաղանջ մտքերով: Հազար ու մի ինչուներ են ծագում մտքումս ու, մնալով անպատասխանª դառնում մի մեծ, կարմրա-կանաչավուն հարցական: Իսկ երիզն ինձ դուրս է բերում դեպի մի մեծ, գեղեցիկ շենք: Շենքի մուտքին մոտենալու համար հարկավոր է հաղթահարել քսան աստիճան: Ահա վերջապես ես մուտքի մոտ եմ: Բաց եմ անում ծանր փայտապատ երկաթյա դուռը եւ հայտնվում ասես

թագավորական

պալատում:

Տվյատանքներս

ավելի

են

սաստկանում:

«Աստված իմ», - գոչում եմ ես ու բացում աչքերս:

ՎԱԼՍ Ահա հնչում է վալսի մեղեդին, մարմինս իսկույն արձագանքում է այդ հնչյուններին: Մեղեդիներից առավել մաքուր մեղեդու ռիթմով սկսվում է բոլոր պարերի պարը, երբ մարմինները հողեղեններից դառնում են թռչող: Շունչս կտրված, հուզմունք-հրճվանքով սպասում եմ ես վալսպարը վարող մի պարընկերոջ: Մարմինս լարված ինձ չի ենթարկվում: Եթե ինձ եւս մեկ-երկու վայրկյան ոչ-ոք չկանչիª մենակ կսահեմ դեպի ասպարեզ: Ոտքերիս դողը հազիվ եմ զսպում: Ահա մոտեցավ պնդակազմ, քիչ գեր մի երիտասարդ, գլխի շարժումով հրավիրեց պարի: Վերջ երազներիս, պարի հմայքը, անշուշտ, կկորչի, եթե նա կարգին վալս չի հասկանում, վալսը, երեւի, հաջող չստացվիª ես մարմնեղ, նա

էլª ոչ պակաս ինձանից: Բայց ես ինձ գիտեմ, վալսի ժամանակ անկշիռ եմ ես, պարում են մարմնիս բջիջները ողջ, ու ես ակամա ճախրել եմ սկսում: Իսկ նա, նա գիտի վալսի մեջ ապրել: Սակայն, օհ զարմանք, անսխալ ռիթմով, ինձ գրկել է նուրբ ու սահում է լուռª մեղեդի, շարժում, մեկ, երկու, երեք, մեկ, երկու, երեք, ու պարը ասես, նոր թափ է առնում, իմ ընկերոջն եմ ես ինձ վստահում, երջանիկ եմ ես ու ուրիշ ոչինչ, ես աշխարհային չունեմ ոչ մի հոգս, ազատ էակ եմ վալսի շրջանում: Մենք ոչինչ-ոչինչ էլ չենք նկատում ու ցածր ձայնով վալս ենք մրմնջում: Վալսի գերի է ինձ նման նա էլ. կլոր դահլիճ է, երկիրն է կլոր, սյուները, մարդիկ պտույտ են գալիս, կանգնած ենք լոկ մենքª մեկ, երկու, երեք, երեք, երկու, մեկ: Նա ինձ հարցնում էª սիրում եմ կյանքը, պատասխանում եմ նրանª «իհարկե»: Նա թե «լսել ես դու հողի երգը», ես էլ ժպտում եմ, ասում «իհարկե»: Էլի բաներ է նա ինձ հարցնում, որոնք ես կարգին չեմ էլ ընկալում, միայն ժպտում եմ ու գլխով անում, նա էլ է ժպտում, վալսին ձայնակցում, ու մենք սուրում ենք, սուրում ենք, սուրում: Փափուկ լռում է հրաշք-մեղեդին. մեկ... երկու... երեք, ... ու քար լռություն: Ողջ ասպարեզում մենք ենք պտտվում ու չենք նկատում, որ չկա շարժում: Մենք կանգ ենք առնում: Երջանիկ ժպտովª խենթերի նման, մարմնին խանգարող ձեռքերով, ոտքով սկսում ենք գնալ դեպ աթոռները ու թվում է մեզ, թե նոր ենք իջել այլ մոլորակից ու տակավին նոր նկատում ենք մենք, որ բազմությունը անշարժ, զարմացած նայում է, նայում, ասես ուշադիր մեզ է նկարում, մեզª կախարդական հնչյունների տակ սիրահար չքնաղ վալսին ու իրար: Մենք որոշեցինք հանդիպել նորիցª երկու օր հետո պարահանդեսում: Այդ օրն էլ եկավ, ես հագել էի վարդագույն զգեստ: Հուզված, սրտատրոփ սպասում էի ես իմ պարընկերոջը: Նրա փոխարեն եկավ ընկերը եւ տխուր-տրտում տվեց մի երկտողª «Սիրում եմ, սերդ ինձ հետ է հավետ, գրում եմ ես քեզ հիվանդանոցից, ջարդվել է ոտքս ավտովթարից: Ես երջանկություն եմ քեզ ցանկանում, հիշիր վալսը մեր, բայց ինձ մոռացիր»: Սակայն ես գտա իմ սիրեցյալին: Մենք ամուսնացանք: Տարիներ անցան: Ու թեեւ երբեք էլ վալս չենք պարում, բայց վալսն ինձ հետ է ամբողջ իմ կյանքում: Որքան էլ լավ-վատ օրերն են անցել, հրաշք երեկոն ես չեմ մոռացել:

ՀԱՐՈՒԹ ՅՈՒՆ ՊԱՊՍ

Թող հողը թեթեւ լինի քեզ վրա, հարազատս, ես քեզ երբեք չեմ մոռանա: Հիշում եմ նրան, երբ նա վաթսունը քիչ անց տարեկան էր. միջահասակ, ամրակազմ, սեւաթույր աչքերով, խիտ հոնքերով, ժիր, կրակոտ հայացքով, իր

դեմքին հարմարª բավական մեծ քթով, լայն ճակատով թխադեմ մի տղամարդ էր պապս: Սեւ, արծաթե օղակներով ծխամորճը շարունակ կամ ձեռքին էր, կամ բերանին: Հինգ զավակ էր ունեցել նաª երեք որդի եւ երկու դուստր: Իսկ մենքª նրա թոռները, տասն էինք: Ամեն անգամ ինձ համբուրելիս հոտոտում էր ու ասում. «Ինչ անուշ է, վարդ-մանուշակ հոտի է»: Ուներ երրորդ դասարանի կրթություն, բայց վեպեր էր կարդումª «Վարժապետին աղջիկը», «Զեյթունի հերոսամարտերը», նաեւ Երվանդ Օտյան, կամ էլ խնդրում էր տատիս կարդալ, որն ավելի կրթված էր: Հաճելի ձայնով երգում էր: Առաջին անգամ ես նրանից եմ լսել «Մայր Արաքսի ափերով» եւ «Մեծն Վարդան զորավարի» երգերը: -Լռեց. ամպերը, եկան ծածկեցին երկինք..., երգում էր պապս,- իսկ եսª փոքր երեխա, պատկերացնում էի Ավարայրի ճակատամարտից հետո հայերի հոգեվիճակը: Հաճախ թուրքերեն առակներ էր ասում ու իսկույն թարգմանում հայերեն: Խոսում էր նաեւ ռուսերեն: 1915թ. մեծ եղեռնից մեկ տարի առաջ նրա ընտանիքը տեղափոխվել էր Ռուսաստան իր ազգականի տունª փոքր եղբորըª ֆիդայի Վրթանեսին տերություն անելու համար: Մեկ տարի անց Տրապիզոնում թուրքի յաթաղանին զոհ էին դարձել նրա հարազատները: Տեղի-անտեղի չէր անդրադառնում այդ թեմային, բայց, երբ առիթ էր լինումª ցավով պատմում էր իրեն հասած տեղեկությունները մորª Աննայի, հորª վարպետ Մինասի, քույրերի ու եղբայրների մասին, ու արցունքները հորդում էին նրա սեւաթույր աչքերից: Պարզվում էª պապիս տան հարկի տակ երկար տարիներ հանգրվանել էին կոտորածներից փախած մի քանի բարեկամների ընտանիքներ: Պապս սիրում էր հեքիաթներ պատմել: Ինքն էլ հորինում էր երկար, շարունակելի հեքիաթներ: Այնքան երկար էին ձգվում հեքիաթները, որ երբեմն մոռանում էր նրանց սկիզբը: Նա ակնթարթորեն ուրախանալ եւ նույնքան էլ արագ բարկանալ գիտեր: Մեզ ասում էր, ցույց տալով հոնքերի մեջտեղը. -«Իմ ուրախությունն ու բարկությունը հոստեղ է, թե հոնքերս կիտած եմª ինձի չհերսոտեք»: Երբ մենք երեխաների հետ բակում խաղում էինք, նա էլ պատշգամբում նստած հետեւում էր մեր խաղերին, միջամտում, երբ որեւէ մեկը «դաղալություն» էր անում, հաղթականորեն բացականչումª «Թու, զա վսեխ, թու զա վսեխ»: Ամնիջական էր նա ու կրակոտ: Ինձ պատմել էր պոլսեցի տատիս հետ ծանոթության ու ամուսնության մասին: «Տատդ տանը մնացած քսան տարեկան աղջիկ էր, երբ Պոլսում մեծ քրոջս տանը մեզ ծանոթացրին: Անիկ ինքզինքը հավանեցնել տվավ մեզի: Անուշիկ ձայնով այնպես քանարյայի նման խոսեցավ, որ սիրտս մտավ»:

Պապս ծխախոտի լավ մասնագետ էր, բայց ես նրան հիշում եմ, երբ արդեն չէր աշխատում: Նա քուն էր մտնում երեկոյան ժամը տասից ոչ ուշ եւ միշտ էլ շատ վաղ էր արթնանում: Ամեն առավոտ իր տիկնոջ համար սուրճ /ղայֆե/ պատրաստելուց եւ նրան անկողնում հրամցնելուց հետո, նա շուկա էր գնում եւ վերադառնում ծանր տոպրակներով: Ամբողջ կյանքում տատս շուկայի ճամփան չիմացավ: Այնուհետեւ տատիկս իր վրա էր վերցնում ընտանիքի հավասարակշռության խնդիրները: Եթե պապս հանգստանում էր, մենքª թոռներս չպետք է աղմկեինք: Մի ուլունքաշար /թզբեհ/ ուներ պապս: Ասում էրª մինչեւ հաշվեմ հասնեմ վերջին ուլունքինª դուք, երեխաներ, պետք է հագնված, լվացված լինեք, որպեսզի միասին սեղան նստենք: Երեխաներս իրավունք չունեինք հրաժարվելու տատիս պատրաստած ուտելիքից: Խիստ վիրավորվում էր, ասելով. -Այնքան սովյալներ կան աշխարհում, իսկ դուք ձեր տատիկի պատրաստածը չէք ուտում: Կերեք,- սաստում էր նա,- թե չէ ձեր օձիքից ներս կլեցունեմ: Եվ մենք սուսիկ-փուսիկ ուտում էինք: Նրա խոսքը օրենք էր: Բայց, ախ, որքան տառապանքներ էր նա տարել կյանքում: Ութսուն տարեկանում, երբ արդեն զգում էր մոտալուտ վախճանը, պապս հաճախ էր ծնողների անունները տալիս եւ իր թոռներին ասում էր. -Եթե գնաք Տրապիզոն, գտեք սարի տակի երկու հարկանի տունը, դա մեր տունն էր, համբուրեք տան առաջի հողը: Ինչ իմանար պապս, որ դեռեւս էլի շատ սերունդներ պիտի անց կենան, մինչ հայը համարձակ կկարողանա ոտք դնել նախնյաց հայրենիքª Արեւմտյան Հայաստան:

« ԼԵՆԻՆԻ Թ ՈՌՆԻԿՆԵՐԸ»

Վերջերս ամենուր այդ մասին ես լսում, որ կյանքը ծանր է, կարգ չկա, օրինականություն չկա, ուտելիքը, հագնելիքըª թանկ ու կրակ, երանի չէր, ասում են կոմունիստների ժամանակ. ամեն բան լիքը, կարգ ու կանոնն էլ հետը: Քեզ վատ պահեցիրª գլխիդ կխփեն, տեղդ կնստեցնեն, կամ էլ մեկ ուրիշ տեղիդ կխփեն ու մեկ այլ տեղ կնստեցնեն: Կյանքը հեքիաթային էր: Այդ ամենի մասին նույնիսկ երբեմն ռադիոն ու հեռուստացույցն է խոսում: Ասում ենª այս ինչ ազատություն է, սա գողերի ու խուլիգանների ազատությունն է, իսկ պարկեշտ մարդիկ միայն տուժում են: Մարդիկ, որոնք առաջ հիմնարկներում փակված գործ էին անում, կամ էլ չէին անում, բայց առոք-փառոք փող էին ստանում, /ի հարկե այնքան փող, որն իրենց թույլ չէր տալիս ստրկական վիճակից ու ստրուկի կաշվից դուրս գալ/, այժմ կրակն են ընկել, չգիտեն ոնց օգտագործեն այդ ազատությունը: Հեչ էլ վատ չէր առաջ: Քո փոխարեն Պարտիան էր մտածում, քո փոխարեն Պարտիան էր թելադրում, իսկ դու միայն ծափ էիր տալիս նրա մտահղացումներին ու նախանձախառն ակնածանքով նայում, թե ինչպես է մեծ ժողովուրդների այդ ղեկավար պարտիականների ոհմակը խժռում երկրագնդի բարիքները, որոշ բաներ շպրտելով նաեւ փոքր ազգերի ղեկավար պարտիականներին: Եվ սա շատ հարմար էր: Ծափեր, շողոքորթություն: Հենց փոքր հասակից մտցնում էին շողշողուն կոմունիզմի եւ նրա հանճարների մեծության գաղափարը: Ինքներս էլ չէինք զգում, թե ինչ ստրուկ էինք մեծանում: Դա բնական էր: Երեխան դեռ կարգին մամա-պապա չասած, պետք է ասերª Լենին պապիկ, Պարտիա: Ահա մի սովորական պատմություն այդ հեքիաթ կյանքից: Մի օր, երկորյակ տղաներիս մանկապարտեզից վերցրած, որոշել եմ տանել վարսավիրանոցª նրանց մազերը տղավարի կտրել տալու: Ճանապարհին խանութից գնում եմ մի-մի տասկոպեկանոց կարկանդակ: Վարսավիրանոցի նախասրահում զգուշացնում են, որ իրենց պարկեշտ պահեն, բարձր չխոսեն: Ես էլ ջահել կին, ամաչում եմ, բայց, դե ճարս ինչª պետք է տղաներիս մազերը սարքել տամ: Ներս ենք մտնումª, տղաներսª կարկանդակով լի բերաններով եւ ես: Նստած են հինգ տղամարդ եւ հինգ վարպետներ էլ ֆռֆռում են նրանց շուրջը: Սրահում լռություն է: Մեկ էլ մեծ տղաս իր կարկանդակով կիսալիքը բերանով մեկ հո չգոռացª «Լելին»: Հետեւից էլ փոքրսª ավելի ցած ձայնով «Լելին»: Ասել կուզեինª Լենին: «Սուս, - ասում եմ, -Ձայներդ կտրեք»: Ում ես

ասում: Սկսել են երկձայն մի ուղերձ: Ինչքան ընդհանում եմ, այնքան նրանք դարձյալ սկզբից գոռալով «Լելին» արտասանում են: Դեմքերը դարձրել են դեպի սրահի խորքում, պատի տակ կանգնեցրած պարտիայի առաջնորդի բոյեբոյ արձանը ու ինքնամոռաց ռուսերենով, թե “նՑՏ խպսՌվ վՈ տՈՐՑՐպՑպ Չ ՒՐՈՍպ ջպսպվպ չցրՑՏռ, րՈՎօռ սցփՔՌռ Տվ վՈ րՉպՑպ – Ռ ւՏՐՏՔՌռ, Ռ տՐՏրՑՏռ” եւ այլնª 10 տուն բանաստեղծություն: Ամբողջ դահլիճը մեզ է նայում, եսª կասկարմիր, ճարս կտրած, դե, պարզ է, որ էլ չեմ ընդհատում, որպեսզի գոնե շուտ հասնեն վերջին: Երեխեքս պատմում են, թե կանաչ ֆրակ հագած Լենինն ինչ լավն էր ու պարզ, խելացի, բոլորի մեծ հայրը եւ մանուկների մտերիմ պապիկը: Վերջապես ավարտեցին: Բոլոր տղամարդկանց դեմքերին գոհունակության բարի ժպիտ եւ վեհ արտահայտություն: Երեխեքիսª էլ պրյանիկ, էլ կոնֆետ: Էլ չեմ ասում, որ առանց հերթի կտրեցին նրանց մազերը: Իսկ նրանքª իմ չորս տարեկան տղաները, բնազդաբար զգացին, որ այդ ամենը ոչ թե միայն իրենց, այլ հիմնականում Լենին պապիյի շնորհքն էր եւ մանկապարտեզի այն դաստիարակի, որն իրենց սովորեցրել էր այդ չքնաղ կոնֆետաբեր բանաստեղծությունը: Ահա եւ ամբողջ պատմությունը մեր անցյալ կյանքից:

Կ Ի Ն Ս Ինքս ինձանից դժգոհª անտարբեր քշում էի մեքենան դեպի տուն: Երեկ կինս խիստ կպել էր իմ ինքնասիրությանըª ասելով, թե ես իմ ենթակաների նկատմամբ անսիրտ եմ ու անգութ, նրանց արհամարհում եմ, որ միայն ինքս ինձ եմ սիրում, մինչեւ իսկ մոտիկներիս տառապանքները ինձ ամենեւին չեն հուզում: Թե ինչու էր նա այդքան բորբոքվելª ինքս էլ չգիտեմ: Ժամանակ առ ժամանակ նա ինչ-որ պահանջներ է ներկայացնում, ինքը պայթում է ու ինձ էլ շարքից հանում: Իսկ ես նրանից միայն մի բան եմ խնդրումª ինձ կարգին կերակրել ու ավելորդ պրոբլեմներով չծանրաբեռնել:«Ոնց ուզում ես, արա», սա է իմ նշանաբանը: Սակայն իր յուրաքանչյուր պայթյունից հետո ես էլ եմ ինձ անհանգիստ զգում, ինքս ինձնից դժգոհ: Չգիտեմ ինչուª բոլորն այսօր ինձ ջղայնացնում էին, նույնիսկ մեր հավաքարարուհին իր խնդրանքներովª տղային աշխատանքի ընդունելու վերաբերյալ: Լավը միայն այն էր, որ հիմնարկից զանգ տվի տուն ու աշխատեցի հաշտվել կնոջս հետ, հորդորեցի գնալ թատրոնի տոմս վերցնելու: Կինս շատ զարմացավ, նույնիսկ քիչ վախեցած հարցրեց, թե հո հիվանդ չեմ: Բայց, սատանան տանի, միգուցե իրոք հիվանդ եմ: Մազաչափ անգամ չեմ ուզում թատրոն գնալ, բայց, դե, նրա խաթրը պետք է առնել: Կինս դեռ երիտասարդ էª ինձանից հինգ տարով փոքր, խելացի, բարի եւ իդեալիստ մի անձ, որ կարող է լաց լինել գրքի վրա, կամ ժամերով գնալ չափելու մեր հարեւան պառավ կանանց արյան ճնշումը: Ես ռեալիստ եմ, գուցե եւ չոր ու ցամաք, բայց, ինչ

մեղքս թաքցնեմ, ինձ դուր է գալիս իմ կինը: Էհ, ինչ արած, որ անտաղանդ ներկայացման վրա պիտի փող ծախսենք, ու ոչ մի հաճույք ինձ համար: Այսպիսի մտածմունքներով քշում էի մեքենան հունվարյան ձնախառնցեխոտ երեւանյան փողոցներով: Բայցª սա ինչ է: Աջ մայթի եզրին նկատեցի կծկված, համարյա երկու տակ եղած մի երիտասարդի, որը մեքենան կանգնեցնելու նշաններ էր անում: -Ով գիտի խմած է, - անցավ մտքովս, եւ ես գազ տվի մեքենան, մանավանդ ուշանում էի թատրոնից: «Կնոջս չեմ ասի, թե չէ որեւէ անգան երեսովս կտա, թե անսիրտ մարդ եմ: Բայց, երեւի իսկապես լավ բան չարի»: Ակամա կանգնեցրի մեքենան եւ, ետ-ետ գնալով, մոտեցա մայթին: Տղամարդը նույն դիրքով պպզած էր: «Երեւի դանակահարված է», մտածեցի: Դուրս եկա մեքենայից եւ մոտեցա նրան: -Աղաչում եմ, ախպեր ջան, ինձ հասցրու հիվանդանոց,- տնքալով խոսեց մարդը: Օգնեցի, նստեցրի մեքենա: Օնիկը բանվոր էր Հայէլեկտրոյում: Հենց գործարանում վատ էր զգացել, դուրս էր եկել փողոց, որ տուն գնա, սակայն դեռ տուն չհասած, որովայնում այնպիսի սուր ցավ էր զգացել, որ այլեւս քայլ անգամ անել չէր կարողացել: Երկու եղբայր ուներ, որոնք ավտոբուսի վարորդներ էին եւ ուշ էին տուն գալիս: Այս ամենը ցավերի արանքում կցկտուր պատմում էր Օնիկը, երբ մենք շատ չանցած հասանք մոտակա հիվանդանոց: Համարյա գրկած տարա նրան ընդունարան: Մայրապետուհուց բացի ոչ ոք չկար: -Որտեղ են բժիշկները, քույրիկ, - հարցրի ես: -Ինչ վռազն եք, սպասեք, էլի, - առանց դեմքի որեւէ արտահայտության ասաց կինը: Օնիկը տնքում էր ցավից, իսկ ես մտածում էի, որ ընկել եմ հիմար պատմության մեջ, բայց, դե որ ընկել էի, պիտի քաշեի մինչեւ վերջ: Վերջապես հայտնվեց մի սպիտակ խալաթավոր, սակայն պարզվեց, որ նա թերապեւտ է, ոչ վիրաբույժ: Ալարկոտ-ծուլորեն լսեց հիվանդի գանգատները, առանց նրան զննելու դիմեց ինձ. -Այսօր մեր շտապի օրը չէ, ձեր հիվանդին տարեք առաջին հիվանդանոց: -Ախպեր ջան, աղաչում եմ ինձ մի լքիր,- ձայն տվեց հիվանդը: Անիծելով բժշկական աշխարհի բոլոր օրենքները, ես հիվանդին տարա դեպի իմ մեքենան: Գրողի ծոցը կորչի թատրոն գնալու իմ մտադրությունը: Գիտեմ, որ կինս ինձ հետ համամիտ կլինի: Ես գազ տվի մեքենան, ուշի-ուշով հետեւելով, որ խախտումներ չանեմ, մանավանդ, երբ միլիցիոներ էի տեսնում: Իսկ խաղաղ տեղերումª հո չէի քշում: Ահա եւ առաջին հիվանդանոցը: Դարձյալ ընդունարան: Մի լավ ներկրտված բուժքույր, նայելով մեր հարցական դեմքերին, ասաց.- «Նստեք, վիրաբույժը վերեւումն է. դուք նրա ծանոթն եք, թե պատահական քաղաքացի»: Ես նրան բացատրեցի վիճակը: Քույրը հեռախոսովª խունջիկ-մունջիկ գալով, կանչեց բժշկին: Շուտով եկավ շարժուն աչքերով, գեղեցկադեմ վիրաբույժը: Նա Օնիկին պառկեցրեց ու

զննելուց հետո անմիջապես ախտորոշեց կույր աղիքի նոպա: Վիրահատությունը անհրաժեշտ էր: Բժիշկը մոտեցավ ինձ: -Դուք եք հիվանդի տերը, - հարցրեց նա: -Ոչ, ես պատահական մարդ եմ, բայց, իհարկե հիվանդը ունի ընտանիք, ինքն էլ գործարանի բանվոր է: -Չէ, էդ չեղավ: Ինչ իմանամ, նրա հարազատները կհամաձայնվեն, որ ես նրան վիրահատեմ: Ես սկսեցի բժշկին հորդորել, թե իմաց կտամ նրա եղբայրներին, թող նա ժամանակ չկորցնի: Բայց բժիշկն անհողդողդ էր: Հիվանդը ներսից ինձ ձայն տվեց: -Ախպեր ջան, ես մեռնում եմ: Թե փող ունես, մի հինգ հազար տուր բժշկին, ախպերներս քեզ կգտնեն, կվերադարձնեն: Հենց այստեղ են ասում. «Լավություն անողի գլուխը ծակ է»: Սատանան տանի, կինս, իհարկե, հենց այդպես էլ կվարվերª առանց երկար-բարակ մտածելու: Ես բժշկին տվի փողը, սակայն ներքին անբավարարվածությունը մնաց հոգումս:«Այս ինչ կարգեր են, այս ինչ ձրի բժշկություն է»: Գումարը մոգական ուժ ունեցավ: Վիրաբույժն իսկույն սկսեց պատրաստվել վիրահատության: Չէ, վաղը եւեթ կգնամ նախարարություն ու բողոք կգրեմ այդ բժշկի վրա: Բայց լավ է հիմի չներվայնանամ եւ այդ ամենի մասին պատմեմ կնոջս: Անուշիկս, պատկերացնում եմ, թե ոնց է հուզվածª տոմսերը ձեռքին, զուգված-զարդարված ժամից ավելի ինձ է սպասում: Բայց ես ինչ մեղք ունեմ: Տեսնես կկայանա մեր հաշտությունը: Համենայն դեպս գոնե կհամոզվի, որ ես եսասեր ու անսիրտ մարդ չեմ:

ՊՐՈՖԵՍՈՐԸ

Հետվիրահատական 4-րդ օրն էր: Պրոֆեսորը, որն իր շքախմբով մեր պալատումն էր, որոշել էր անկեղծ խոսել ինձ հետ: Դա մի ցնցող ու տխուր պատկեր էր, իսկ ես նույնիսկ ժպտում էի: Կյանքումս ահա որերորդ անգամ /տա աստվածª վերջինը լինի/ հայտնվել էի մի վիճակում, երբ մարմնիս բոլոր հյուսվածքներով զգում էի, որ ժամանակի յուրաքանչյուր հաջորդ պահը ինձ նետում է դեպի ավելի ու ավելի խոր զնդան, եւ հերթով անհետանում են իմ բոլոր հույսերն ու մտահղացումները: Ես չէի տեսնում ոչ պրոֆեսորի դեմքը, ոչ սպիտակ խալաթավոր բժիշկներին, այլ միայնª պրոֆեսորի ոգեւորությամբ բաց ու խուփ արվող բերանը, որը մագնիսի պես իր վրա էր գամել իմ հայացքը: Ինձ մի հրաշալի դասախոսություն էր կարդացվումª բժշկության մեջ իմ եւ նման վիճակների անհուսալիության մասին, այն մասին, որ ամեն բան կախված է լոկ իմ կամքի ուժից, եւ ասվում էին էլի մի շարք խելոք բաներ, որոնք ես կարգին չէի էլ ընկալում: Երբ շունչը կտրած պրոֆեսորը մի պահ լռեց, ես փախցրի հայացքս նրանից եւ շուրջս նայեցի. իմ պալատի երիտասարդ բժիշկը անհանգիստ մի ոտքից մյուսն էր տեղափոխվում ու անսքող երգիծանքով նայում ոչինչ չնկատող պրոֆեսորին, որը շարունակում էր ոգեւորված խոսել. ես նկատեցի նաեւ մյուս 2 բժիշկների անտարբեր հայացքները: Պաշտպանություն հայցողի պես ես շրջվեցի դեպի իմ դուստրը: Փոքրիկ աղջիկս կանգնած էր սառած ու սպրդնած. աչքերի գույնը, որ սովորաբար մուգ կապույտ էր, հազիվ նշմարելի երկնագույն էր դարձել, իսկ նրանց արտահայտությունը: Օ, ես չէի ցանկանա, որ աղջիկս կյանքում երբեւէ էլի նման արտահայտությամբ նայեր: Աչքերի մեջ սառել էինª սերը, խղճահարությունը, սարսափը եւ անզորությունը: Հենց այդ հայացքն էլ ինձ սթափեցրեց: Ես հասկացա, որ մենակ չեմ իմ դժբախտության մեջ եւ իսկույն եւեթ վճռեցի. «Ես չեմ թողնի, որ իմ բազմաբնույթ բոլոր տանջանքներով տառապեն նաեւ իմ ամենասիրելիները»: Եվ ես նրան ժպտացի: Ժպտացի բավականին անկեղծ եւ նույնիսկ աչքով արի: Չէ որ այդ ես եմ եղել, որ պաշտպանել եմ նրանց կյանքի ցանկացած պարագաներում: Այն, ինչ իմ քաշելիքն է, ես պետք է տանեմ: Թող նորից սկսվեն իմ տանջանքները պայքարի ճանապարհին, տառապալի անքուն գիշերները, պայքարըª ուղղաձիգ քայլելու համար, մեկ քայլ առաջ գնալու համար: Այդ ոչինչ, որ ես վիրահատության հետ կապել էի ապաքինվելու կարճ ճանապարհ, ոչինչ, որ հավատացել էի իմ անգին որդու հորդորներին, թե հիվանդանոցից տուն կգամ առանց օգնության, իմ ոտքով: Ես ինչպես կարող էի մոռանալ, որ ամեն բան նրանց ցանկությունից չէր կախված, որ զավակները ամենազոր չեն: Սակայն ամենազոր էր իմ սերը նրանց նկատմամբ, եւ ես ժպտում էի: Ոչ մի նահանջ, եթե ես դեռեւս կարող եմ ժպտալ հանուն իմ զավակների: Հունիս 1993թ.

Ե Ր Գ Չ Ա Խ ՈՒ Մ Բ Մենք, վետերաններսª չորս ալտ եւ հինգ սոպրանո, կազմել էինք երգչախումբ: Երգում էինք տարբեր հայկական ու ռուսական վշտոտ երգեր: Ես էի ամենաերիտասարդըª վաթսունս նոր էր լրացել: Բոլորս նախկին օպերային երգչուհիներ էինք: Տանը չէր լինում երգել, իսկ այստեղ մենք ազատ էինք բոլոր պայմանականություններից, եւ տարբեր երանգներով հնչում էին մեր ձայներըª վերեւ, ներքեւ, վերեւ, ներքեւ: Սկզբում, երբ կազմեցինք երգչախումբ, մենք տասներկու հոգի էինք, բայց մեկը, ծանր հիվանդության պատճառով դադարել էր հաճախել, երկուսին էլª մահն էր տարել: Հաճախ էինք նրանց անունները տալիս, կսկիծով մտածում, որ մի օր էլ մեզ են անցյալ ժամանակով հիշելու: Մեծ մասամբ հավաքվում էինք, որպեսզի ներկա-բացակա անենք, հիշենք անցյալ մեր հաղթանակները, հնչեցնենք մեր կուռ ու գեղեցիկ ձայներըª ա, ա, ա, ա ... Մի օր, երբ բոլորս փորձի էինք հրավիրված, ներս մտավ մեծ պայուսակը ձեռքին, համեստ հագնված, մոտ քառասուն-քառասունհինգ տարեկան բարձրահասակ մի կին, գունատ դեմքով ու սեւ խոշոր աչքերով: Բարեւեց, մոտեցավ մեր խմբավարին ու խնդրեց ընդունել իրեն երգչախումբ: Մենք շշուկով սկսեցինք միմյանց հարցել, թե արդյոք որեւէ մեկին ծանոթ է այդ երգչուհին: Ոչ ոք նրան չէր ճանաչում: Վարդուհինª բարի, երիտասարդ, վոկալի լավ մասնագետ մեր խմբավարը, առաջարկեց նախ ստուգել նորեկի երաժշտական տվյալները: Բոլորս լուռ սպասում էինք: Խմբավարը նվագեց մի ակորդ: Նորեկը ցածրաձայն երգեց ակորդի առանձին հնչյունները: Օհո, կարծես ամեն ինչ ճիշտ էր: Էլի ակորդներ, ավելի բարդ, եւ կրկին ճշգրիտ վերարտադրություն: - Դուք որեւէ տեղ երգել եք. - Միայն տանըª խոհանոցում: - Երաժշտական կրթություն ունեք: - Ոչ: - Նոտա կարդում եք. - Երեխեքս ինձ սովորեցրել են: Վարդուհին շփոթված ժպտաց. ինչ անել: Դժվար կլիներ այդ կնոջ հետ աշխատել, երբ խումբը բաղկացած էր պրոֆեսիոնալներից: Արեւիկը, այդպես էր նորեկի անունը, շառագունել էր հուզմունքից: «Ես երգել շատ եմ սիրում, ինձ թվում էª կկարողանամ երգել երգչախմբում»- ասաց նա: Ի զարմանս ամենքինª խմբավարը համաձայնվեց: Արեւիկի ձայնը սոպրանո էր: Նրան տվեցին նոտաներ, նստեցրին իմ կողքը: Փորձն սկսվեց: Խմբավարը չափ էր տալիս, մենք երգում էինք մեր սովորած երգերը: Շուտով Արեւիկն էլ սկսեց ձայնակցել եւ բավական անսխալ: Ես նկատեցի, սակայն, որ նա նոտաներին չի հետեւում, այլ կրկնում է իմ երգածը: Նորեկը այնպիսի

հուզմունքով էր մեզ ունկնդրում, որ մենք էլ զգաստացանք ու մեծ ոգեւորությամբ անց կացրինք փորձը: Հաջորդ անգամ մենք երգեցինք համերգային ամբողջ ծրագիրը: Նորեկի հիացական հայացքները մեզ բարձրացնում էին մեր սեփական աչքերում: Մենք ամաչում էինք Արեւիկի ներկայությամբ դիտողություն ստանալ: Գալիս էր նա փորձերին միշտ բեռնավորված, երկու ձեռքերին ինչ-որ ծանր պայուսակներ, մտազբաղ, բայց հենց երգել էինք սկսում, աշխուժանում էր, աչքերը բոցավառվում, դեմքը շառագունում էր: Այդ պահերին նա արտակարգ հմայք էր առաքում, գտնվելով իր հոգուն շատ սիրելի ու հարազատ աշխարհում: Արեւիկը բոլորիս մեծ ակնածանքով էր վերաբերվում, քանզի մենք իր սիրելի աշխարհի բնակիչներն էինք: Ընդմիջումներին սկսում էր տարբեր հարցեր տալ մեզ, մենք էլ սովորեցնում էինք նրան ավելի վարպետորեն երգել: Միաժամանակ խիստ ու նուրբ այդ կինը կարճ ժամանակում սովորեց վարժ կարդալ նոտաները եւ բոլոր երգերի բառերն էլ անգիր գիտեր: Խմբավարը չափազանց գոհ էր Արեւիկից, մինչեւ իսկ նրան օրինակ էր բերում մեզ: Մենք պատրաստվում էինք համերգի: Երգացանկը Արեւիկի խնդրանքով ավելացել էր երկու աշխույժ երգով: Մենք երիտասարդացել էինք, մոռացել ընտանեկան հոգսերը, նույնիսկ չէինք հիվանդանում: Մտածում էինք նաեւ, թե ինչպես հագնվել համերգին: Բոլորս ունեինք համերգային հանդերձներ, բացի Արեւիկից: Որոշեցինք նրան հագցնել մեր ունեցածով: Երգչուհի Սեդայի հարսը դերձակուհի էր: Նա վերցրեց Արեւիկի չափսերը, եւ իմ մուգ-թավշյա զգեստըª գեղեցիկ դեկոլտեյով հարմարեցրեց նրա կազմվածքին: Վերջին փորձն անցկացրինք համերգային զգեստներով: Արեւիկը կերպարանափոխվել էր: Մեր խմբավարը հարդարեց նրա մազերը, որոնք գեղեցիկ ալիքներով սփռվեցին ուսերին: «Եթե ամուսինս տեսնի ինձ այս զգեստով, էլ չի թողնի, որ երգեմ», - ասում էր Արեւիկը: Եկավ համերգի օրը: Մենք հուզվում էինք: Թեպետ ժամանակին երգել էինք օպերայի բեմահարթակներում, սակայն դա վաղուց էր, եւ մենք հուզվում էինք: Դահլիճը լեցուն էր մեծ մասամբ մեր հարազատներով: Արեւիկի երեխաներն ու ամուսինը եւս այնտեղ էին: Նա շարունակ կատակում էր, ծիծաղում, շատախոսում, հավանաբար քողարկելով իր հուզմունքը: Վարդուհինª մեր խմբավարը, վարդագույն վերնաշապիկով ու սեւ կիսաշրջազգեստով շատ մանկահասակ տեսք ստացած, անընդհատ ել ու մուտ էր անում կուլիսների ետեւում: Ելույթ ունեցան ինքնագործունեության մի քանի խմբեր: Մենք երգեցինք վերջինը: Ասում ենª շատ լավ ստացվեց: Ժյուրին էլ մեզ բարձր գնահատականների արժանացրեց: Համերգն ավարտված էր: Կուլիսների ետեւում սկսեցին շնորհավորելª ծաղիկներ, համբույրներ, ժպիտներ: Հենց այնտեղ մենք որոշեցինք հավաքվել Սեդայենց տանը եւ մեր սիրելի խմբավարին էլ մի փոքր հուշանվեր մատուցել: Արեւիկը խոստացավ թխել մի գեղեցիկ կարկանդակ: Բոլորը գնացին իրենց հարազատների մոտ: Թոռներով շրջապատված ես էլ դուրս եկա թատրոնի նախասրահ եւ տեսա Արեւիկին:

Նրա դեմքը, որ քիչ առաջ փայլում էր ուրախությունից, այժմ տխուր էր, աչքերն արցունքակալած: Նրա զրուցակիցըª հավանաբար ամուսինը, որը մեջքով էր կանգնած դեպի ինձ, բավականին բարձր ձայնով նախատում էր նրան. -Ես քեզ լուրջ մարդու տեղ եմ ընդունում, իսկ դու այդ զառամյալների հետ երգերով ես զբաղվում: Վերջապես ես ամուսնացել եմ տան կնոջ հետ եւ ոչ դերասանուհու: Շատ վիրավորական խոսքեր ... Ես ճիգ գործադրեցի եւ անտարբեր անցա նրանց կողքով: Արեւիկն, իհարկե, ինձ նկատել էր ու գլուխը կախ գցել: Նա այլեւս չեկավ փորձերի: Մենք էլ մեկ-երկու անգամ հավաքվեցինք, ու մեր խումբը ցրվեց: Տարիներ են անցել: Խմբից մնացել ենք երեք հոգի: Էլ չենք երգում, պարզապես երբեմն-երբեմն զանգահարում ենք միմյանց: Զանգահարում է նաեւ Վարդուհին, որը այժմ նոր խումբ է ղեկավարում: Օրերս նրանից իմացա, որ Արեւիկը երգեր է հորինում, նույնիսկ հեռախոսով Վարդուհուն երգել է իր երգերից մի քանիսը: Շատ ուրախացա: Ապրի Արեւիկը: Ճիշտ են ասում, որ երգի նկատմամբ սերը հավիտենական է:

Զ Ր ՈՒ Յ Ց Ը

Երիտասարդ կինը պառկած երկար նայում էր լուսամուտից կախված բաց-կապույտ երկնքին ու զարմանում, թե ինչպես առաջ, երբ առողջ էր, այսպիսի սրությամբ չէր զգում բնության հմայիչ գեղեցկությունը: Դա, իհարկե, այն պատճառով, որ նա գտնվում էր աններդաշնակ, տգեղ առօրյայի հորձանուտում: Սակայն բնությունը, որքան էլ գեղեցիկ ու հմայիչ, երկար չի կարող սփոփել ու խրախուսել մարդուն: Մարդը միշտ զգում է իր նմանների կարիքը: Այսպիսի մտորումների մեջ էր կինը, երբ հնչեց դռան զանգը: Նա դանդաղորեն սահեց դեպի դուռը ու բացեց այն: Այցելության էր եկել քեռակինըª ութսունամյա տիկին Շողիկը: Հիվանդն ուրախացավ: Նա վաղուց չէր տեսել իր ավագ ազգականուհիներից ոչ մեկին, որոնց մոտ նա ասես մանկանում էր ու մոռանում իր սեփական հոգսերը: Համբուրվելուց ու մի- մի բաժակ թել խմելուց հետո սկսվում է աշխույժ զրույցը, ավելի ճիշտª հիմնականում խոսում էր տարեց կինը. «Էհ, ծովո ջան: Կյանքում ոչ մի լավ բան չկա: Օրերս նշեցինք քեռուդ մահվան 20-ամյակը: Սեղանին մի թխվածք էլ չկարողացանք դնելª շաքար չունեինք: Մի-մի բաժակ սուրճ խմեցինք պարսկական վաֆլիներով: Հեյ գիտի, Հակոբ քեռիդ: Նրա ժամանակն ուրիշ էր. ապրում էինք, վայելում կյանքի

բարիքները, դեռ մենք էինք ուրիշներին օգնում: Այդ օրերն անցան-գնացին: Գեղեցկուհի Աննա քեռակինդ էլ, թեկուզ ինձնից շատ ջահել է, բայց անդամալույծ գամված է անկողնուն, նայող չունի: Հիվանդանոց էլ չեն ընդունում. ասում են. «Ոչ դեղ ունենք, ոչ խնամող»: Ասում ես հարսի հետ թող ապրի, բայց այդ ներվային հարսի հետ 1 օրից ավել ով կդիմանա. ոչ ոք: Էլի օրը մեջ, 2 օրը մեկ աղջիկն է Նորքից գալիս, 1-2 ժամ մնում ու գնում է, որ այս տրանսպորտի պայմաններում մի կերպ տուն հասնի, չէ որ այնտեղ էլª ամուսին, ընտանիք: Էլյա մորաքույրդ էլ վատ է, էնպես է նիհարել, դարձել է կմախք: Ասում է. «Լավ էª շուտ մեռնեմ, քան թե ձմեռվա տառապանքներ քաշեմ նորից»: Բայց մեռնելն էլ սարսափելի ծախսերի հետ է կապված, այնպես որ, եթե խղճում ես հարազատներիդ, ճիշտը ապրելն է: Բալիկ ջան, չսպասես, որ որեւէ լավ բան լինի կյանքում, հիմի ոչ մի հայ ոչ մեկին չի ուզում անհատույց լավություն անել, դարն այդպիսին է: Մարդիկ չեն էլ ուզում նկատել ուրիշի տառապանքը, կուշտ են իրենց սեփականներից: Էլի դու պիտի քեզ նայես: Ճիշտ են ասում թե ոչ, չգիտեմ, բայց ասում ենª Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, երբ շենքի բնակիչներից որեւէ մեկին մի արտառոց բան է պատահում ու նա տառապում է, հոգեբույժներն անմիջապես սկսում են հետեւել շենքի մյուս բնակիչներին, որպեսզի նրանք, աստված չանի թե հանկարծ շատ ազդվեն կարեկցելուց ու կորցնեն իրենց մշտական ժպտալու հատկությունը: Իսկ այստեղ: Այստեղ մշտապես ժպտում են միայն հիմարները: Եվ ընդհանրապես մենք ԱՄՆ-ում չենք, եւ մեր նյարդերը լավ կոփված են: Դե, էլ ինչ պատմեմ, ոչ մի լավ բան: Հա: Ուզում ես, որ մի ուրախ բան պատմեմ: Պատմեմ: Անցյալ օրը ես եւ Նոռան մեր ստացած թոշակներով շուկա էինք գնացել: Ինչ առեւտուր: Ոչ մի: Մեկ կիլոգրամին ինչ էլ ասենª պիտի տաս, եթե ցանկանում ես որեւէ բան գնել. ոչ մի լումա չեն իջեցնում: Նույնիսկ մի մտավորական կին հատակներից կարտոֆիլ ու բադրիջան էր հավաքում: Ահա ինչ օրի ենք հասել: Շատ զայրացած վերադառնում ենք շուկայից. դիմացից մի կին է գալիս, բարեւում է. բարեւում ենք. կանգնեցնում է, թե- «Սիրուն կանայք, շատ եմ խնդրում, մի վայրկյան լսեցեք: Մի կին ինձ մոտեցավ, թե «Գիտեք, տիկին, Ձեր կոշիկի տակը սեւ է»: Էնպես ազդվեցի, էնպես ազդվեցի: Ինչ կլինի, խնդրում եմ, նայեք այս կոշիկի տակ»: Մենք էլ նայեցինք, ասացինք. «Չէ, տիկին, սեւ չէ, սպիտակ է»: Կինը, թե «Շատ շնորհակալ եմ, դուք ինձ լրիվ հանգստացրիք, ով գիտե, վայ թե էն կնիկը մի քիչ պակաս էր»,- ասում է ու բազմանշանակ ցույց տալիս քունքը:Մենք համաձայնվում ենք. անցած ձմեռվանից հետո դժվար չէր խելագարվելը: Էհ, Ծովիկ ջան: Մի փոքր բարձրացրի տրամադրությունդ: Չէ: Դե ինչ անեմ, բալա ջան, ամբողջ աշխարհում հիմի ոչ մի ուրախալի բան չկա, էլ ուր մնաց այս քամբախ Երեւանում: Ասում ենª այս ձմռանն էլ է սարսափելի լինելու: Դե լավ, շատ խոսեցինք, ես գնամ, թե չէ մերոնք կանհանգստանան: - Իսկ Դուք ինչպես եք. Ձեր մասին ոչինչ չասացիք: - Ես: Դե ես ոտքի վրա եմ, ոչ մի ցավ չունեմ, սատանի ականջը խուլ, միայն երբեմն մոռանում եմ, թե ուր եմ գնում եւ ինչի համար: Բայց, դե դուք եք մեղք, ջահելներդ. օր ու արեւ չեք տեսնում: Ոչ մի լավ բան, ոչ մի: Դեհ, մնաս բարով:

Սրտացավ քեռեկինը գնում է: Կինը, զրույցից հոգնած, տխուր դուրս է նայում լուսամուտից: Դուրսն առաջվա պես խաղաղ է, ամեն բան վստահություն է ներշնչում իր հավերժությամբ: - Ինչու է մարդն այդչափ անօգնական ու դժբախտ, որովհետեւ, հավանաբար նա զրկվել է հզոր ու չքնաղ բնությանը պատկանելու զգացողությունից,- մտածում է կինը:

ՉԱՐԱԲԱՍՏԻԿ ԵՐԿՈՒՇԱԲԹ ԻՆ

Այսօր երկուշաբթի է, իմ վերջին օրն է Ախալցխայում, ուր վեց օր առաջ եկել եմ տատիկիս, հորեղբորս եւ հորաքրոջս տեսության: Շուտով ամուսնանալու եմ, եւ պետք է երկուսով մեկնենք ԱՄՆª մայրիկիս մորաքրոջ հրավերով: Պարզվում է, որ ես նրա միակ ժառանգն եմ: Այդ տատիկի քույրը ցանկություն ունի, որպեսզի ես իր մոտ մշտապես բնակվեմ, իսկ ես սարսափում եմ այդ մտքից, թեկուզեւ նա շատ հարուստ է: Եթե գնանք

Ամերիկա, Աստված գիտի, թե էլ երբեւիցէ ինձ կհաջողվի գալ Ախալցխա իմ հարազատներին տեսության: Արթնանում եմ առավոտ ծեգին, հայացքս գցում անկողնուս կողքին պատից կախված տատիս ձեռքով մետաքսյա թելերով ասեղնագործված հին կտավին, որի վրա մի քաջ հայ ձիավոր է պատկերված, հետո նայում եմ մեծ խունացած հայելիով զգեստապահարանին, ու սիրտս ճմլվում է: Ես ոչնչով չեմ կարողացել օգնել նրանց, ամեն ինչ հին է, մաշված ու դեղնած, չկա նորույթ, չկան երիտասարդներ: Այ, եթե ես հարստանամ, անպատճառ տատիկիս տան կտուրը սարքել կտամ, որպեսզի չթրջվի առաստաղը, փող կուղարկեմ, որպեսզի նոր կահույք ու հեռուստացույց գնեն: Իսկ առայժմ պետք է մեկնել Երեւան: Օրը բացվում է: Լուսավոր առավոտ է ծնվում, ոչ մի ստվեր: Տատս տքտքալով ինչ-որ փաթեթներ է դնում իմ ճանապարհային պայուսակի մեջ: Համբուրվում ենք ջերմորեն, տատս ինձ խաչակնքում է, մաղթում բարի ճանապարհ: «Տեսնես որ ճանապարհը նկատի ունի», մտածում եմ ես: Հորեղբայրս ինձ ուղեկցում է ավտոկայան: Ամռան պայծառ, շատ պայծառ առավոտ է, արեւը խաղում է սաղարթախիտ ծառերի կատարներին: Օդը շնչում է զարմանալի թարմությամբ: Ավտոկայանի ճանապարհին գտնվող կամրջի վրայից կրկին շրջվում եմ ու նայում իմ հոր հայրենի քաղաքինª Ախալցխային, նայում Սուրբ Կարապետի եկեղեցու գմբեթին, որտեղ ծառայել էր իմ հոր պապըª Տեր-Մինասը, եւ տատիկս էլ երգել էր այդ եկեղեցում: Ախալցխանª նախկին գեղեցկուհին, հայկական պճնազարդ քաղաքը, այժմ բավականին անխնամ տեսք ուներ: Քաղաքը լիովին հայկական չես էլ անվանի, շատ հայեր առավերապես վրացերեն են խոսում: Վրացիներն էլ, փառք աստծո, Ախալցխան դեռեւս իրենց քաղաքը չեն համարում, եւ տուժում է քաղաքի տեսքը, հայ բնակչությունը: Դարձյալ տխրում եմ: Հասկանում եմ հայրիկիս անսահման հայրենասիրությունը, նրա անմնացորդ հայ լինելու հիմքերը: Այդ ամենը սերմանել էր Ախալցխան, նրա հյուրասեր, համեստ ու հպարտ ժողովուրդը, նրա հայկական վարժարանը: Շատ շնորհալի հայ զավակներ է տվել Ախալցխան, որոնցից շատերը, ավաղ, հեռացել են քաղաքից: Ահա եւ իմ ավտոբուսը: Ես նայում եմ հորեղբորս բարի-բարի ու հանգիստ դեմքին ու ափսոսում, որ մինչ այժմ նա չի ամուսնացել: Լսել էի, որ ժամանակին մի համակուրսեցի սիրած աղջիկ ուներ, բայց ինչ-ինչ պատճառով խափանվել էր նրանց սերը, հետո էլª ծառայություն բանակում, հետո էլª ծեր ծնողների ու քրոջ հոգսն էր իր վրա վերցրել, եւ, ահա, բժիշկ հորեղբայրս 50 տարեկան էր ու չուներ անձնական կյանք: Լռիկ համբուրվում ենք, ասում էª «Ձագըս, նայիր, եթե արժանի տղա է, ամուսնացիր: Իսկ էդ ԱմերիկաՄամերիկա, ադոնք բոշ բաներ են»: Գլխով եմ անում, ժպտում ու տեղավորվում եմ իմ նստարանին, պատուհանի մոտ: Կողքիս նստում է մի 35-37 տարեկան տղամարդ: Ավտոբուսը, որը բավականին անխնամ տեսք ունի, լի է մանուկներով, որոնց

անհոգ եւ ուրախ տեսքը խիստ հակադրվում է իրենց ծնողների մտահոգ տրամադրությանը: Վերջիններս, թողնելով ծնողներին որպես հայրենի քաղաքում իրենց տներին պահապան, գնում են Երեւան: Խոսում են Ախալցխայի բարբառով, դրանով գոնե հավատարիմ են իրենց հայրենիքին: Խոսակցական լեզուն հիշեցնում է գյումրեցիների բարբառը, սակայն կազմված է ավելի նուրբ ու փափուկ հնչյուններից: Ավտոբուսը շարժվում է: Ես լռիկ հրաժեշտ եմ տալիս հայրիկիս հայաշունչ ծննդավայրին, եւ արդեն մտքերով կիսով չափ Երեւանումն եմ, որտեղ ինձ դիմավորելու են մայրիկս ու Արտակը: Մայրիկին կարծես դուր է եկել Արտակը, ասում էª շատ հարգանքով տղա է, իր հետ էլ հաճախակի շաշկի ու թղթախաղ է խաղում, զբաղեցնում: Ախ, ճանապարհորդելն իմ սիրած զբաղմունքներից է: Միշտ սիրել եմ նայել լուսամուտից այն կողմ գտնվող փախչող տեսարաններին եւ միաժամանակ մտորել: Այժմ էլ, ահա նայում եմ դուրս ու զարմանում հայկական այս չքնաղ վայրերի նմանությանը իմ ապրած Հայաստանի բնաշխարհինª դեպի երկնքի լազուրը ձգվող հպարտ լեռներով, արագավազ լեռնային գետերով: Սակայն ավտոճանապարհը վատն է: Անընդհատ ցնցում է: Հարեւանս էլª Արամը, իր հարցերով շեղում է իմ ուշադրությունը: Այդ սեւ, խիտ հոնքերով, սպիտակ մաշկով, կարճ կտրած մազերով, խոշոր կրակոտ աչքերով տղամարդն արդեն մի քանի անգամ հարցրել է, թե Ախալցխայում ես ում տուն էի եկել, որ փողոցի վրա են ապրում ազգականներս: Ես երկվանկ պատասխաններ եմ տալիս, կուզենայի ընդհանրապես լռել եւ լոկ դուրս նայել լուսամուտից ու մտածել: Պարզվում էª հորաքույրս եղել է հարեւանիս ռուսաց լեզվի ուսուցչուհին: Ակամայից սկսում եմ ավելի ուշադիր ունկնդրել Արամին: Նա նոր է ազատվել կալանավայրից եւ այժմ վերադառնում է այնտեղ որոշ ազատական թղթեր վերցնելու համար: Նա անչափ ուրախ է, անընդհատ կրկնում է, որ նրանք, ովքեր չեն եղել այն վայրերում, ուր ինքն է եղել, կյանքը լիովին չգիտեն: «Դա մի տեղ է, որի լավ կամ վատ դժոխք լինելու աստիճանը հիմնականում կախված է ոչ թե այն բանից, թե կլանավորն ինչպես իրեն կպահի, այլ նրանից, թե ինչպիսի եռանդով են քո հարազատները գաղութից դուրս եւ գաղութի ներսում քո գործերը դասավորում: Ես էրեվնցի լավ ընկերների համար էի նստել: Ասինª մի վախենա, համ քեզ տիրություն կանենք, համ քո մորը, միայն թե ամեն բան քո վրա վերցրու»: Բայց ես նստա կլոր հինգ տարի, հարսնացուս էլ հրաժարվեց ինձնից: Լավ տղերքն էլ սկզբում գնացին-եկան, հետո տեսան, որ դա մեծ փողերի հետ է կապված, կամաց-կամաց կտրեցին իրենց ոտն էնտեղից: Իմ խեղճ մայրս էր միայն գալիս»: Արամը պատմում էր, թե երբ հասկացավ, որ իր վիճակն անհույս է, ընկավ մի հուսահատ վիճակի մեջ, երբ չէր ուզում ապրել. մի գիշեր խփում էր գլուխը իր մահճակալի երկաթներին, տնքում էր ու լալիս երեխայի նման: «Էլի մի մեծահասակ կալանավոր եկավ, գրկեց ինձ ու երեխայի նման օրորելով ու հուսո խոսքեր շշնջալով, քնեցրեց: Ես էդ քեռուն կյանքում երբեք չեմ մոռանա»: Նա պատմում էր կալանավայրում անցկացրած երկար ու ձիգ հինգ տարիների մասին, թաթախված անգործության, տիղմի, կաշառակերության մեջ, երբ հսկիչներն ու դաստիարակները զօր ու գիշեր աշխատում էին անձի

ոչնչացման ուղղությամբ: Ես լսում էի նրան սրտդողոցով ու արցունքներն աչքերիս: Ինձ արդեն հիասքանչ բնությունն այդչափ չէր հուզում: Ինչի համար է բնությունը, երբ մարդիկ այդչափ նողկալի կարող են լինել: Սակայն այդ մռայլ կյանքը եւս Արամի համար լավ դպրոց էր եղել: Նա, օրինակ, եկել էր այն համոզման, որ հանցագործություն կարող է կատարել յուրաքանչյուր ոք, ով մտովի այդ արարքը կատարել էր: Ուղղակի չպետք է մտքով այդ բանն անցկացնել: «Մի տղա կար, - ասում է Արամը, վրան նայեիր, կզարմանայիր, թե ինչ կուլտուրական, բանիմաց մարդ է: Իր ամբողջ փաստաբանությունն ինքն էր վարում, ինձ էլ է օգնել դիմումներ գրելու գործում, բայց արի ու տես, որ 2 հոգու հետ ինքը եւս մասնակցել է իր հարսնացուի ու նրա տատիկի սպանությանըª նրանց զարդերին տիրանալու նպատակով: Այնպես որ, զգույշ եղիր կյանքում, դու միամիտ աղջիկ ես երեւում, նայիր, որ քեզ չխաբեն»: Ես նրան առարկում եմ, թե բոլոր մարդիկ միատեսակ հո չեն ու մտածում, որ իմ սիրած տղան եւ ընդհանրապես իմ բոլոր ընկերները նման բաներ անող չեն: Արամն ասում է, որ կուզենար ծանոթանալ մի համեստ աղջկա հետ եւ ընտանիք կազմել, որպեսզի իր խեղճ մայրիկն էլ մի փոքր հանգիստ լինի իր մինուճար տղայի ապագայի վերաբերյալ: Արամի պատմածները ինձ խորապես հուզեցին, - «Այս ինչ կեղեքման ձեւեր է ստեղծել մարդը մարդու դեմ, փոխանակ ապրելու լիաթոք կյանքով, միակ կյանքով, որը շատ է արագընթաց ու շատ է թանկ»: Ինձ հակասական մտքեր էին տանջում. ես եւ խղճում էի հարեւանիս եւ միաժամանակ կասկածում, թե միթե, իրոք, կարելի է մարդկանց անմեղ տեղը բանտարկել եւ այդքան տանջել: Ով գիտի նա ինչեր է արել, որ չի էլ պատմում: Եվ կարծես ի պատասխան իմ մտքերի, նա ասաց.- «Քույրիկ ջան, հավատա, որ ես ոչ մի արտակարգ վատ բան չէի արել, էն, ինչ ես եմ արել, շատ-շատերն են արել, բայց նրանցից եւ ոչ մեկին չեն նստացրել, միշտ գտնվում են ինձ նման անհեր-անտեր-անփող մարդիկ, որոնց կալանավորում են»: Հարեւանիս հարցին, թե ամուսնացած եմ, պատասխանում եմ, որ ունեմ թեկնածու, որի հետ օրերս պետք է ամուսնանանք, ու, չգիտես ինչուª պատմում եմ նաեւ, որ այնուհետեւ մեկնելու ենք ԱՄՆ: Հարցնում է, թե ով ունենք այնտեղ, պատասխանում եմ, որ ունեմ տատիկ, որի միակ ժառանգն եմ ես: Ասում է.«Քեզ պես համեստ աղջիկ եւ այդքան հարուստ, ով չէր ուզի ամուսնանալ, բայց ափսոս չէ Երեւանի պես տեղը թողնել, գնալ Ամերիկաª մեզ համար խորթ բարքերով մի երկիր: Ես Հայաստանը ոչ մի երկրի հետ չէի փոխի»: Նա շարունակ խոսում է, ես միայն գլխով եմ անում: Գուցե ձանձրանալով նման զրուցակցից, նա քնում է: Ես կրկին թեքվում եմ լուսամուտի կողմը: Ահա երեւում է Ասպինձա քաղաքը: Մտքերս ինձ տանում են դեպի ուսանողական տարիներ: Այն ժամանակ նաª Արտակը ինձ վրա շատ բարձրից էր նայում, հաճախ ծաղրում էր իմ ամաչկոտությունը, չնայած երեւի գլխի էր ընկնում իմ զգացմունքների մասին իր նկատմամբ: Օր չէր լինում, որ ես չմտածեի իր մասին: Ես մեծ սիրով նրան էի տրամադրում իմ տետրերի մշակումները, իսկ նա ընդունում էր այդ ամենը որպես շատ սովորական բան, ես բացատրում էի նրան ամենաբարդ

խնդիրների լուծումը, որոնք նա ներկայացնում էր որպես իր կողմից վճռված: Ես այդ ամենը չէի էլ նկատում: Ես սիրում էի նրան: Ինձ համար բավական էր նույնիսկ զգալ նրա ներկայությունը: Ամեն անգամ, երբ հիշում էի նրա խարտյաշ խոխոպները, պարթեւ հասակը, լցվում էի հուսահատ սիրով. ինչու ես նրան այդքան մոտ ու հարազատ էի ընդունում, իսկ նա ինձª ոչ: Իսկ այժմ: Այժմ Արտակն ինձ առաջարկություն է արել: Այնքան խաղաղ է լուսամուտից այն կողմ, ամեն ինչ հայավարիª հրաշք սարերը կորացած ծերերի պես գլուխ են տալիս ձախից, ճանապարհի աջ կողմում էլ գետն է ժրաջան շտապ քշում իր ջրերը. շոգ է ավտոբուսի մեջ, ոչ մի քամի: Շատերն են քնել, չեն լսվում երեխաների ձայները: Եվ դարձյալ հիշում եմ անցյալը: Թվում էր, թե Արտակը ինձ ամենեւին չէր նկատում: Ութ տարի առաջ, մեր ինստիտուտի ավարտական տարին էր, էքսկուրսիա էինք կազմակերպել եւ մեր խմբի ուսանողներով ավտոբուսով գնում էինք Գառնի-Գեղարդ: Նա գեղեցիկ արտասահմանյան սպորտային հագուստների մեջ նմանվել էր Հոլիվուդի դերասանի: Ես նստել էի նրա առջեւի նստարանին, լուսամուտի մոտ եւ զմայլված դուրս էի նայում: Իրար գրկած, մանուշակագույն ստվերների մեջ, սահում էին մեր սարերը: Շատ բաց երկնքի վրա տեղ-տեղ լողում էին ամպերի խմբերª ասես հոգնած առագաստանավեր: Իմ հայրենի բնությունն է, իմ Հայաստանն է: Եվ հանկարծ լսում եմ Արտակի ձայնը հետեւում, որն իր կողքին նստած Դիաննային ասում էª «Ձանձրալի է այս անվերջ սարային տեսարանը, մենքª հայերս ինչ ունենքª մի քար, մի սար, երբ ենք հասնելու մի հարթավայրի, որպեսզի նստենք, խորոված անենք»: Մտածում եմ, ախ, Արտակ, ինչու դու չես նկատում այս հանգիստ ու վեհ գեղեցկությունը, ինչու ես սիրում արտասահմանյան ամեն ինչը, երբ այդ ամենն այնքան հեռու է ու խորթ, իսկ քոնը, հարազատը մնում է անուշադրության մեջ»: Եվ ահա, մենք ավարտեցինք ինստիտուտը, եւ մեր ճանապարհները բաժանվեցին: Սակայն ես նրան չէի մոռանում եւ, չնայած շատ համակրողներ ունեի, բայց ես նրանցից ոչ մեկին չսիրեցի: Ես կարող էի լինել լոկ լավ, հավատարիմ ընկեր, ոչ ավելին: Հիշում եմ, որ երբ իմացա Արտակի ամուսնության մասին մեր հարեւան խմբի հայրենադարձ Ալիսայի հետ, որը պճնազարդ հագուստների մեջ նմանվում էր հնդուհավի, ես շատ տառապեցի: Իմ մեջ մարեց հետաքրքրությունը կյանքի շատ կողմերի նկատմամբ: Ես անտարբեր չմնացի լոկ երաժշտության եւ պոեզիայի նկատմամբ: Անցան ութ տարիներ: Արտակն ինձ համար հուշ էր դարձել, ասում էին գնացել է արտասահման աշխատելու: Եվ ահա, երկու ամիս առաջ հանդիպում եմ նրան իմ դասընկերուհու ծննդյան տոնին: Նա այնպես ջերմ ու մտերմիկ, երկար պահեց իմ ձեռքն իր ափում ու զննող հայացք ձգեց աչքերիս: Այտերս ու աչքերս հրդեհվեցին: Ես շտապեցի փախցնել հայացքս, ասես աչքերիս բոցկլտանքը կարող էր ինձ մատնել: «Ախ, ինչ է ուզում այս ամուսնացած մարդն ինձանից»- անցավ մտքովս: Իսկ Արտակը բարձրաձայն, թեª «Փոխվել ես, դարձել գեղեցկուհի, փողոցում տեսնեի, չէի ճանաչի»: Հետո էլ սկսեց հարց

ու փորձ անել, թե որտեղ եմ աշխատում, ինչ նորություն կա իմ կյանքում, ինչպես է մայրիկիս առողջությունը: Նա գիտեր արդեն, որ հայրս ու տատիկս մահացել են, որ ես ու մայրս մենակ ենք ապրում: Այդ երեկո նա միայն ինձ հետ էր պարում: Երեկոյից նա ինձ տուն ուղեկցեց եւ ամբողջ ճանապարհին ոգեւորված պատմում էր իր հեքիաթ-կյանքից արտասահմանում, այն մասին, որ այնտեղ մարդ-արարածը լուծելու ոչ մի պրոբլեմ չունի, եթե ունի աշխատանք ու փող, մնում է միայն կյանքը վայելել: «Այստեղ ապրողները չեն էլ պատկերացնում, թե այնտեղի կյանքն ինչ դրախտային է, իսկ այստեղ ամեն քայլափոխում մի անլուծելի խնդրի առաջ ենք կանգնում»: «Ախ, Արտակ, այդ հարցում դու ամենեւին չես փոխվել,- ակամա սրտնեղվեցի ես,- միթե այնտեղ ոչ մի վատ բան չկար»: -Ես միայն մի վատ բան նկատեցի,- պատասխանեց նա,- որ կաշկանդող օրենքները շատ-շատ են, բայց, եթե մարդ փող ունի, ոչ մի օրենք նրան չի նեղի: Արտակն ավելացրեց, որ պատրաստ էր ընդմիշտ այնտեղ ապրել, սակայն վերջացել էր պայմանագրի ժամկետը: Իսկ այժմ ինքը նույնիսկ ուրախ է, որ վերադարձել է, որովհետեւ գտել է նորից ինձ: Արտակը հավատացնում էր, որ ոչ մի արտասահմանցի գեղեցկուհի իրեն այնպես չէր ոգեւորել, ինչպես իր հայուհի համակուրսեցին: Տուն գնալու ճանապարհին նա պատմեց նաեւ, որ չունի անձնական կյանք, որ արտասահմանից վերադառնալուց հետո կինըª Ալիսան դարձել է մի կռվազան արարած, բոլորովին չի գնահատում Արտակին, մեկ տարի է, ինչ հեռացել է Էջմիածնի տնից եւ այժմ բնակվում է Հրազդանում, Արտակն էլ վարձով Երեւանում է բնակվում: Այժմ ծնողների հետ Էջմիածնում ապրում է եղբայրն իր ընտանիքով: Եվ ահա, նա խնդրեց նորից հանդիպել: Ու, չնայած այժմյան Արտակի մեջ շատ բան ինձ անդուր ու վանող էր, սակայն նա իմ սիրած անձնավորությունն էր եւ ես, թեկուզ ներքին խռովքով, համաձայնվեցի հանդիպել նրա հետ: Սկսեց մեր տուն հաճախել, մայրիկիս էլ կարծես նա դուր եկավª ուներ ուրախ բնավորություն եւ լավ զրուցակից էր: Իսկ Էջմիածին այդպես էլ ինձ դեռ չի հրավիրել, այնպես որ դեռեւս ծանոթ չեմ իր բարեկամների հետ, բացի իր մորաքրոջ աղջկանից: Այդ տնտեսագետ աղջիկըª Անահիտը այնքան ամաչկոտ էր, որ իր հետ համարյա չզրուցեցի, թեեւ մեկ անգամ նա Արտակի ու ինձ հետ եկել էր կինո: Նա նստել էր իմ ու Արտակի միջեւ եւ մինչ կինոյի վերջը միայն Արտակի հետ էր զրուցում: Ինձ վրա նա մի փոքր տարօրինակ տպավորություն թողեց: Բայց, դե Աստված իր հետ, ինչու եմ ես նրա մասին մտածում: Ինչ ուրախ էր այն երեկոն, երբ ես, մայրիկս ու Արտակը թղթախաղ էինք խաղում եւ ծիծաղում Արտակի կատակների վրա: Հենց այդ ժամերին էր, երբ Ամերիկայից զանգահարեց տատիկիս փոքր քույրըª մայրիկիս մորաքույրը եւ ասաց, որ մայրիկիս ու ինձ համար հրավերքի վիզաներ եւ որոշ գումար է ուղարկել, որպեսզի մենք գնանք իրեն տեսության: Այդ զանգից հետո Արտակը տխրեց, էլ չէր կատակում, երեւի սրտնեղվեց, որ մենք անորոշ ժամանակով չենք տեսնվելու: Հենց հաջորդ օրն էր, մեր հերթական հանդիպման ժամանակ, երբ նա ինձ ամուսնության առաջարկություն արեց եւ սկսեց հորդորել, թե պետք է շտապ գնալ ԶԱԳՍ,

քանի դեռ որեւէ ամերիկացի ինձ չի հրապուրել: Ես էլ ասացի, որ նախ պետք է հայտնենք մեր ծնողներին, որպեսզի նրանք իրենց անտեսված չզգան եւ հետո, ինձ ոչ ոք չի կարող հրապուրել անկախ իմ կամքից: Սակայն Արտակը պնդում էր, թե պետք չէ որեւէ մեկին առայժմ հայտնել, թող «դա լինի սյուրպրիզ»: Էհ, ես չկարողացա նրան համոզել, եւ մենք հաջորդ օրը մեր դիմումներն ու անձնագրերը տարանք ԶԱԳՍ: Այսօր Արտակն իմ օրինական ամուսինն է դառնալուª ժամը չորսին հրավիրված ենք գրանցման, մայրիկն էլ հրաժարվել է իր վիզայից Արտակի օգտին: Ամենայն հավանականությամբ, ես եւ Արտակը ամուսնանալուց հետո կգնանք արտասահմանյան ուղեւորության եւ, ով գիտի, եթե Արտակին լսես, ապա պետք է ընդհանրապես այլեւս չմտածեմ Հայաստան վերադառնալու մասին: Ախ, ինչու կյանքն այստեղ բարեկեցիկ չի դառնում, որպեսզի մարդիկ մեկընդմիշտ մոռանան այլ երկրներում բնակվելու մասին, այլ լոկ ճանապարհորդեն եւ կարոտած ետ վերադառնան դեպի սիրելի հայրենի օրրան: Այստեղ ես ունեմ աշխատանք, ես սիրում եմ իմ հայկական արեւը, բնությունը, իսկ դժվարություններն էլ ինձ թվում են հաղթահարելի: «Օհ, չգիտեմ ինչ անեմ, մայրս կտրականապես հայտարարել է, թե ոչ մի տեղ չի ուզում ապրել, բացի Հայաստանից, ես էլ կարծում եմ, որ եթե Արտակն ինձ սիրում է այնպես ուժգին, ինչպես ինքն է ասում, ապա մենք կվերադառնանք, քանի որ ես առանց իմ երկրի ինձ լիարժեք ու երջանիկ չեմ զգալու: Ահա եւ անցանք Ասպինձա քաղաքը, սարերն այստեղ մերկ են ու զերծ անտառներից: Ճանապարհը փոշոտ է, քարքարոտ: Ինչպես է այս ցնցումների տակ քնել հարեւանսª Արամը: Անկեղծ ու ազնիվ տղա է երեւում, տեսնես ինչու էին նրան կալանավորել: Բայց, տեր Աստված, այս ինչ դղրդյուն է, նորից երկրաշարժ է, ինչ է: Դղրդյունից ողջ ավտոբուսում սկսվում է իրարանցում: Մեքենան կանգ է առնում: Դուրս եմ նայում ու տեսածիս չեմ հավատում: Ոնց որ կինոէկրանի վրա դանդաղորեն փլվում է ճանապարհի ձախ կողմում գտնվող սարը, եւ ամբողջ մայրուղին սփռվում հողով ու քարերով: Այ քեզ բան: Փառք Աստծո մեր ավտոբուսից մի 15 քայլ առաջ էր դա, եւ ոչ մեկը չվնասվեց: Երեխաները ձայները կտրած, սպասում են: Մեծերը դուրս են եկել մեքենայից: Մեր մեքենայի ետեւից շարված են եւս 10-12 մեքենաներ: Ճանապարհը լիովին փակված է: Պարզվում էª վրացի շինարարները պայթեցում են կազմակերպել մայրուղում, եւ ահա արդյունքը: Անիրավներ: Վարորդն ասում է «Կամ պիտի հետ վերադառնանք, կամ էլª սա մի 3-4 ժամ կքաշի, մինչեւ հայտնեմ, մինչեւ գա տրակտորը, մաքրի եւ այլն»: Ես ասես քարացել եմ, ինձ մի միտք է տանջումª արդյոք շատերի հետ են այսպիսի արտառոց տարօրինականություններ պատահում կյանքի ճակատագրական պահերին, թե միայն ինձ հետ, չէ որ ես ու Արտակն այսօր վերջնական գրանցվելու էինք, եւ այդքան մոտ էր իմ երազած երջանկության պահն իմ սիրեցյալի հետ: Իսկ այժմ: Պատկերացնում եմª ինչպես է հուզվելու մայրս եւ, իհարկե, Արտակը, երբ ժամը երկուսի փոխարեն ավտոբուսը ժամանի ժամը վեցին-յոթին:

Նայում եմ մայրուղուն, որն ամենեւին չի երեւում քարակույտերի տակից եւ քիչ է մնում լաց լինեմ հուսահատությունից: Իսկ հարեւանսª Արամը ինձ հանգստացնում է, թե մի հնար կմտածի, պետք չէ այդքան հուզվել: Ես արդեն որոշեմ եմ իմ անելիքը: Սպասել չեմ ուզում, շուտով Ախալքալակն է, ես ոտքով կանցնեմ այդ մոտ 600-700 մետրանոց քարակույտը եւ կգնամ Ախալքալակ: Եվ, վերցնելով իմ ուսապարկը, ճանապարհ եմ ընկնում: Նկատում եմ, որ մի քանի հոգու հետ մեկտեղ Արամն էլ է սկսում հաղթահարել քարակույտի սարը: Քայլելու ընթացքում անցնում է հուզմունքս: Ես արդեն մտածում եմ, որ զուր ես այդչափ սրտիս մոտ ընդունեցի այս միջադեպը: Ով գիտի, գուցե նույնիսկ լավ է, որ տեղափոխվի մեր ամուսնության ժամկետը: Արտակն ինձ տանջել է այդքան տարի, թող մի փոքր էլ ինքը զգա, թե ինչ բան է հոգեկան խռովքը, իսկ ես էլ իրեն ավելի լավ կճանաչեմ: Իմ կողքից քայլում է Արամը: Ասում էª -Չկա չարիք առանց բարիքի, գուցե լավն էլ այս էր, գուցե նա քեզ արժանի չէ, եւ դու նրան չես առնի: Քիչ անց հարցնում էª -Ինչքան ժամանակ է իրեն կճանչնաս: -Հինգ տարի մենք միասին սովորել ենք ինստիտուտում. -Այդ երբ էր: -Ութ տարի առաջ: -Իսկ ինչու մինչեւ հիմա չամուսնացաք: -Նա ամուսնացած էր,- պաստասխանում եմ. -Ինչպես թե ամուսնացած: -Այժմ բաժանված է: -Էդ արդեն չեղավ: Ինչու ազատ տղերքը թողածª նրան կուզես: Ինչ գիտես, թե իրավ բաժնվել է: -Գիտեմ, մենք ԶԱԳՍ-ում թողել ենք մեր անձնագրերը: -Աղջիկ ջան, անիկ գեշ տղա է, անոր չուզես: -Դուք ոչինչ չգիտեք, մենք սիրում ենք միմյանց: -Էդ տղեն մի անգամ քո գլխին օյին բերեց, քո նման ազնիվ ու խելացի աղջկան չառավ, ուրիշի հետ ամուսնացավ, նրան մի ուզի, էլի օյինի կգաս: -Ներեցեք, Արամ, բայց դա Ձեզ չի վերաբերվում, - բարկացա ես: -Հալբաթ վերաբերվում է, քո հորքուրն իմ ուսուցչուհին էր, մենք համարյա բարեկամ ենք: Ահա մի ժամ է լուռ քայլում ենք: Ծոցատետրից մի թուղթ է հանում, ինչ-որ բան գրում ու մեկնում ինձ. -Սա հորեղբորս հեռախոսն է Երեւանում, ես միշտ այնտեղ եմ իջեւանում եւ հենց այսօր այնտեղ կլինեմ, որովհետեւ ուշ է արդեն Կոշ գնալ,. իսկ վաղը կզբաղվեմ իմ գործերով: Եթե քեզ պետք լինեմ, կամ միտդ ընկնեմª զանգահարի: Վաղը չէ մյուս օրը ես ամբողջ օրը կսպասեմ քո զանգին: Չկարծես, թե ես կյանքից շատ հետ ընկած մարդ եմ, ավարտել եմ Պոլիտեխնիկի մեքենաշինականը, աշխատել եմ նաեւ Հաստոցաշինական

գործարանում, Երեւանում շատ ընկերներ ունեմ, բայց իսկական հավատարիմ ընկերª միայն մեկը: Խոսելով գնում ենք, քամի է ու բավականին ցուրտ, ձեռքիս պայուսակն ինքն է տանում, իր բաճկոնը գցել է իմ ուսերին, առանց իմ առարկությունն ընդունելու: Մեր ետեւից մեքենա է սուլում, կանգ է առնում: Վթարի տեղից ետ դարձած մի բեռնատար մեծ մեքենա է: Վարորդը վրացի է: Ասում է «Բատոնո, եթե Լենինական եք գնում, նստեք, կտանեմ»: Երկուսս էլ հոգնած ենք, համաձայնվում ենք, մի կերպ խցկվում վարորդի կողքին: Հարազատություն եմ զգում Արամի հանդեպ: Սա, երեւի ինչ-որ վտանգավոր բան է: «Այ, թե ինչպես են ծնվում հանցանքները»,- անցնում է մտքովս: Բայց, դե մնացել է 4-5 ժամ, հետո հայրենի քաղաքս, իմ միջավայրը, եւ մենք, հավանաբար, այլեւս երբեք չհանդիպենք: Ճանապարհին դարձյալ խոսում է Արամը: Նա կիսաձայն զանազան պատմություններ է անում իր «Գուլագից». օրինակ, թե ինչպես մի կալանավորի մայր մահանում է, իսկ որդուն տուն չեն թողնում, որպեսզի վերջին անգամ իր ծնողին հրաժեշտ տա, մեկի աղջիկն է ամուսնանում, իսկ նա այդ օրը լոկ ծխում է ու ծխում ու լուռ տանջվում, մեկի կինը երեխա է բերում, իսկ ամուսինը խանդից տեղ չի գտնում իր համար, նա չգիտիª իրենից է երեխան, թեª ոչ եւ զանազան այլ պատմություններ: Ես էլ եմ ինչ-որ բաներ պատմում ամերիկացի հոգեբան Կարնեգիից: Հասնում ենք Գյումրի: Դուրս եմ նայում ու տեսնում իրար կողք շարված արտասահմանյան նախագծերով կոկիկ ու թեթեւ նորակառույցներ: Նախկինում, վայելուչ կյանքին սովոր, այժմ տառապյալ ու վերածնվող Գյումրի, ահավոր երկրաշարժի ավերակներից հառնած, նորմալ պայմաններ դեռեւս չվերգտած, բայց հումորի զգացումը չկորցրած, գյումրեցի: Ամբողջ սրտով երջանիկ կյանք եմ ցանկանում բոլոր տառապյալներին, մեր տաղանդաշատ գյումրեցիներին: Շուկայամերձ փոշոտ ու ցեխոտ փողոցում մենք իջանք եւ շատ չանցած նստեցինք Երեւան տանող ավտոբուսը: Ավտոբուսում շոգ է, տոթ: «Մնաս բարով, Գյումրի»: Նայում եմ դուրս ու զարմանում հիասքանչ բնության պատկերները նսեմացնող մարդկանց անճաշակ ու տձեւ կառույցների վրա: Արդեն հասնում ենք Աշտարակ: Ժամը հինգն է: Հաստատ որոշում եմ գոնե մեկ շաբաթով հետաձգել մեր ամուսնությունը: Արդեն Երեւանի ճանապարհին ենք: Զգում եմ ես, որ այլեւս այն աղջիկը չեմ, որը մեկ շաբաթ առաջ գնում էր Ախալցխա, ես փոխվել եմ, ես սիրահարվել եմ իմ հայրենի բնաշխարհին եւ չեմ ուզում ապրել որեւէ այլ երկրում: Ես կորցրել եմ նաեւ վստահությունս Արտակի սիրո նկատմամբ իմ հանդեպ: Ես տխուր եմ, հոգիս խռովված: Անտանելի տոթ է: Արամը փորձում է կատակել, թե այսօրվա անհաջողությունների մեղավորը երկուշաբթի օրն է, այդ օրը միշտ մարդկանց գործերը «թարս» են գնացել, այ, վաղը ամեն բան լավ կլինի: Ես թախծոտ ժպտում եմ: Ահա եւ երեւանյան ավտոկայանը: Լուսամուտից հեռվում հավաքվածների մեջ փնտրում եմ Արտակին, որն իր պարթեւ հասակով

անմիջապես ամենուրեք աչքի է ընկնում: Սակայն Արտակը չկա: Ահա տեսնում եմ իմ փոքրամարմին, գեղեցկադեմ մայրիկին: Ավտոբուսը շրջադարձ է կատարում ու կանգ առնում: Արամը հարցնում էª «Դիմավորողներդ եկել են»: Պատասխանում եմ դրական: Նա ուղեկցում է ինձ մինչեւ մեքենայի դուռը, ժպտում է ինձ աչքերով ու հրաժեշտ տալիս: Հավանաբար նա չի ուզում, որ ինձ իր հետ տեսնի Արտակը, մտածում է իմ մասին: Ես իջնում եմ: Եթե մայրիկս այստեղ է, նշանակում է Արտակն էլ կգա ուր որ է: Ժամանել եմ չորս ժամ ուշացումով: Շտապում եմ դեպի մայրիկս: Գրկախառնվում ենք, աչքիս մի տեսակ ավելի փոքրացած է թվում ու տխուր: «Մամ ջան, որեւէ բան է պատահել, դու անհանգստանում էիր ինձ համար: Այնպիսի տարօրինակ վիճակներ եղան, սարը փլվեց, այլ մեքենաներով հազիվ հասա, հետո մանրամասը կպատմեմ»: «Լավ, անուշիկս,- պատասխանում է մայրս,- ինչպես էին մերոնք»: -Մամա ջան, ամեն ինչ առաջվա պես էր, հիվանդ չէին, բայց տխուր էր կյանքն առանց երիտասարդների, ասես բոլորը կիսաքնած լինեին: Մայրիկ ջան, ինչ լավ է, որ դու մենակ ես, ես ուզում եմ հետաձգել մեր ամուսնությունը գոնե մեկ շաբաթով, դու ինչ կարծիքի ես, համաձայն ես: Ասա, մամ, իսկ ուր է Արտակը: - Աղջիկս, մի արտառոց բան է կատարվել, իհարկե բոլոր հանգամանքները դեռ լիովին պարզված չեն, սակայն դու քո բախտը նրա հետ չկապես, նա անազնիվ մարդ դուրս եկավ: Ես, կարծես ընկած վատ երազի մեջ, հազիվ լսում էի մայրիկիս ձայնը, որը հուզված պատմում էր, որ իմ Ախալցխա մեկնելու օրը Արտակը զանգահարում է, թե գնալու է Էջմիածին ծնողներին տեսության, ուրբաթ օրն էլ հայտնում է, թե սկսել է զբաղվել արտասահմանյան անձնագրի գործով, որից հետո այլեւս նրանից մայրս լուր չի ստանում: -Երեկ զանգ տվեց Ձեր խմբի Կարինեն եւ ասաց, որ մահացել է Ալիսանª Արտակի կինը, ասում է, իբր ինքնասպան է եղել, եւ այդ գործով Արտակին կանչել են պատասխանատվության, քանի որ նա, պարզվում է, բաժանված չէր Ալիսից, այլ ուներ երկրորդ անձնագիրը եւ մեզ խաբում էր, թե ազատ է: Բացի այդ, Կարինեն ասաց, որ Արտակը թղթախաղով մեծ գումար էր տանուլ տվել եւ խույս էր տալիս իր պարտատերերից: Աղջիկս, դու այսքան տարի սիրել ես անարժան մարդու, որը գիտեր վարպետորեն քողարկվել: Փառք աստծո, որ նրա դիմակը շուտ պատռվեց: Սրտիցս արյուն է կաթում, երբ մտածում եմ, թե ինչեր կարող էր պատահել, եթե դու նրա հետ ամուսնանայիր, այդպիսի մարդիկ հարստություն ձեռք բերելու համար ամեն բանի ընդունակ են: Աստված իմ, այս ինչ օր է ինձ համար այս երկուշաբթին, երբ է այն վերջանալու, արդյոք կվերջանան իմ մղձավանջային տեսիլքները: Արամ, նախկին կալանավոր, փլված սար, փշրված իմ սիրտ, Արտակ, իմ սեր: Ինձ համակում է զզվելի մի զգացում, ես սկսում եմ խղճալ ինձ, հազիվ ինձ զսպում եմ, որպեսզի չհեկեկամ, ես տարօրինակ ձեւով ատելություն չեմ զգում Արտակի նկատմամբ, այլ միայն խղճահարություն:

Ինձ թվում է, թե այս ամենը իրական դեպքեր չեն, բայց նայում եմ իմ մայրիկին, որը շարունակում է հուսո խոսքեր ասել ինձ եւ կամաց-կամաց սթափվում: Ես ամեն բան չեմ կորցրել, կա իմ հայրենիքը, թեկուզ վիրավոր, արյունաքամ, բայց կա, կան իմ ընկերները, իմ հարազատները: Ահա ես տուն կգնամ, որեւէ կերպ կլողանամ, կփլվեմ իմ անկողնու մեջ, եւ ինձ ամեն ինչ անէական կթվա: Մնաս բարով, չարագուշակ երկուշաբթի, ես դեռ կլինեմ երջանիկ, ես համոզված եմ:

ԱՌԵՂԾՎԱԾԸ

Մի օր ներս եմ մտնում հարեւան լաբորատորիա, տեսնեմª աղջիկները խմբվել են մեր մի ռուս մասնագետներից մեկի շուրջը: Դե, ես էլ մոտեցա այդ խմբին: Ռայան, այդպես էր այդ ռուս ինժեների անունը, շատ վրդովված խոսում էր. -Ամեն ինչ սարսափելի անորակ է: Ես ձեզ ահա թե ինչ կասեմ: Մաքուր ճշմարտություն եմ ասում: Ես եւ ամուսինսª Գենան առայժմ չէինք ուզում երեխա ունենալ: Դուք հո գիտեք մեր պայմաններըª ապրում ենք հանրակացարանում, իսկ բնակարանը խոստացել են տալ միայն մեկ տարի հետո: Եվ հետո սիրտս էլ այնքան փայլուն չի աշխատում, ես կուզենայի մի փոքր բուժվել, հանգստանալ: Եվ ահա, ողջույն քեզ: Ամենայն բծախնդրությամբ մենք օգտվում էինք դեղատներում եղած հակաբեղմնավորիչ պարագայից, սատանան տանի: Դուք հո գիտեք, թե ինչ ճշտապահ ու մըզ-մըզն է Գենան: Բայց նայեք արդյունքին: Արդյունքում ես հղի եմ: Որտեղից, օդից, Ինչպես Սուրբ Մարիամը: Ոգուց: Պետք է ենթադրել, որ ոչ: Կասկածի տակ է մնում միայն հակաբեղմնավորիչ հարմարանքը: Այն խոտան է, բրակ, ահա հանելուկի լուծումը: Երբեք, աղջկերք, ոչնչի մինչեւ վերջ մի հավատացեք: Ամեն բան խաբելու վրա է, միայն փող են կլպում մեզանից եւ ուրիշ ոչինչ: Հիմի ես ինչ անեմ, բոլոր իմ պլանները շրջվեցին: Այս խոսակցությունից մոտ ինն ամիս հետո Ռայան ունենում է երկորյակ տղաներ: Գենայի ընտանիքին հատկացնում են երեք սենյականոց բնակարան: Տարիներ անց, մեր լաբորատորիա է գալիս ներկարարների բրիգադª վերանորոգման աշխատանքների համար: Տղաներից երկուսը սկսում են հետաքրքրվել, թե աշխատում են արդյոք մեր գործարանում Գենա եւ Ռայա Բելկինները: Ասում ենքª ոչ, տեղափոխվել են Մինսկ իրենց երկորյակ տղաների հետ: Իրար երես են նայում, ծիծաղում: Հարցնում են, թե քանի տարեկան կլինեն տղաները: Պատասխանում ենք, որ չորս-ական: Ասում ենª այդ երեխաների քավորը մենք ենք: Ասում ենքª ինչպես թե: Եվ, ահա ինչ տարօրինակ պատմություն են նրանք պատմում: 4 տարի եւ 9 ամիս առաջ, նրանք գնացել էին նորոգելու մեր գործարանի հանրակացարանի սենյակները, այդ թվում նաեւ Բելկինների սենյակը: Երբ իրերը տեղափոխում էին, մահճակալից հատակին էր թափվել մի խուրձ հակաբեղմնավորիչ հարմարանք: Տղաները որոշել էին կատակել: Մեկ-մեկ ասեղով ծակել ու դարձյալ փաթեթավորելով տեղն էին դրել հարմարանքները եւ, ահա արդյունքը: Ինչեր ասես չեն լինում կյանքում: Ասեղի անցքից ծնվել են երկորյակ տղաներ: Հեքիաթ:

ՀԱՎԵՐԺԱԿԱՆ ՓՆՏՐՈՂԸ

Շոգ ու քամոտ երեւանյան ամառ էր: Ես ու իմ Մոսկվացի նորելուկ ընկերուհին, որ մեր հարեւանուհու բարեկամուհին էր, համարյա ամեն օր ժամը չորսին-հինգին դուրս էինք գալիս տանից զբոսնելու: Խոսելու շատ բան կար, չխոսեինք էլª լռությունը շատ էր բովանդակալից: Ամենուր հանդիպում էինք հիացական հայացքների, որոնց մագնիսական հոսանքները մեզ ավելի հմայիչ էին դարձնում: Նա շեկլիկ էր, եսª սեւուկ, երկուսս էլ բարձրահասակ, վայելչակազմ, մանավանդ ընկերուհիս, որ կիսով չափ կրում էր սլավոնական իր նախնիների արյունը, ուներ արտակարգ գեղեցիկ կազմվածք: Ասում էին, որ դիմագծերով ես էի առավել հմայիչª ժպտուն մեծ ու սեւ աչքերով, երկար, ալիքաձեւ վարսերով: Կյանքն ինձ համար մի սիմֆոնիա էր, երգն անպակաս էր իմ շուրթերից, քիչ էր մնում, թե օպերայի դերասանների պես երգելով խոսեի: Ինձ ու ընկերուհուս մի փոքր ծիծաղաշարժ առիթ էր հարկավոր, որպեսզի ժամերով ծիծաղեինքª ուշակորույս լինելու աստիճան: Դպրոցն ավարտել էինք, ընդունվել ԲՈՒՀ, եսª Երեւանի համալսարանը, իսկ նաª Մոսկվայի Տիմիրյազեւի անվան ինստիտուտը: Չնայած ֆիզիկոս էի դառնալու, բայց կյանքում ամեն ինչից առավել սիրում էի գրականությունը, երաժշտությունը: Այդ օրը երկուսս էլ հագել էինք ամռան շոգ օրվան վայել զգեստներª վարդագույն ու երկնագույն վերնաշապիկներ ու սեւ արեւաձեւ բացվող կիսաշրջազգեստներ: Թեւանցուկ քայլելով անցնում էինք Սայաթ-Նովայի փողոցով, երբ սկսվեց անսպասելի քամի եւ մեր արեւաձեւ շրջազգեստները մի ակնթարթում ուռչելովª օդապարիկի պես բարձրացան ու ծածկեցին մեր տեսադաշտը: Շփոթահար, քրքջալով շտապով իջեցնում էինք զգեստները մեր դեմքերից, երբ լսվեց մի բավականի տարեց տղամարդու ձայնª «Ախ, այդ քամին, թույլ տվեք օգնել, օրիորդներ»: Մենք արագ-արագ կարգի եկանք, թեւերով պինդ սեղմելով մեր կոնքերը, առաջ անցանք: Այդ տղամարդն էլ մեր հետեւից: Հասավ: Ասում է. «Աղջկերք, եկեք ծանոթանանք.- հայ անվանի գրող Հովհաննես Շիրազ»: Տեսանք խմած է: Ես դեմքով ճանաչում էի Շիրազին, իսկ ընկերուհիս հարցնում է ª «ԽՑՏ ֆՑՏՑ փպսՏՉպՍ? » Ես էլ ասում եմ, թե նա մեր սիրելի, բայց փոքր-ինչ տարօրինակ գրողն էª Շիրազը, եւ չեմ ուզում, որ մեր գրողը որեւէ տգեղ ձեւով երեւա կիսառուս ընկերուհուս աչքերում: Իսկ Շիրազը ոգեւորվել է ու ասելով «Էքսպրոմտ» արտասանում է մի քառյակ ամաչկոտ հայ աղջիկների ու Երեւանի ամառային ավազակ քամիների մասին: Վերջացրեց, հարցնում էª ինչպես էր էքսպրոմտը, ես պատասխանում եմª «Լավ էր, բայց, կներեք, մենք շտապում ենք», իսկ նա

թեª «այդպես մի վազեք, աշխարհը կլոր է, եթե վազեքª ուղղակի այդ բանը շուտ կհասկանաք, եւ ուրիշ ոչինչ»: Ընկերուհիս էլ այն կողմից, թե «ճՑՏ Տվ րՍՈջՈս, տպՐպՉպՊՌ»: Թարգմանում եմ կիսաձայն ու ծիծաղում ենք, եւ արդեն հասել էինք Աբովյան փողոցի «Մանկական աշխարհ» խանութին, երբ մի խումբ մարդիկ ձայն են տալիս. - Շիրազ, Շիրազ, այդ ուր ես այդպես վազում, ինչ ես կորցրել, ինչ ես փնտրում: - Վարդ եմ փնտրում – պատասխանում է Շիրազը եւ ուզում է դարձյալ սուրալ մեր հետեւից, բայց նրան թեւանցուկ են անում, ասելով. - Դու վարդ ունեիր, ինչու չպահեցիր: - Նա վարդ չէր, նա փուշ էր,- լսվում է հեռվից Շիրազի պատասխանը: - ԽՈՍՏռ տÿվՌՓՈ ֆՑՏՑ ՑՉՏռ տՏֆՑ - ասում է ընկերուհիս: Իմ մեջ կարծես ինչ-որ մի բան կոտրվում է, սիրտս սկսում է արագ բաբախել: Ես տխրում եմ ու չգիտեմ ինչու, խիստ խղճում եմ Շիրազին: Զգում եմ, որ նա, թեկուզ հանճարեղ, սակայն հավերժական դժբախտներից է: Ասում եմ, թե Եսենինն էլ էր սիրում խմել, բայց նրան հո սիրում են ռուսները: Ասում էª « ծՏ ֆՑՏ Ջպ ժրպվՌվ»: Ասում եմ, «Ափսոս, որ դու չես կարդացել Շիրազ, թե չէ կհասկանայիր, թե ինչու է Շիրազը թանկ հայի համար, եւ նրան երբեք չի կարելի համարել ուղղակի հարբեցող»:

ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹ ՅՈՒՆ ՀԵՌԱԽՈՍՈՎ

Զանգահարում են: Վերցնում եմ լսափողը: Ալլո, դա անվճար հայտարարությունների բյուրոյից է: Պատասխանում եմ դրական: Հայտարարություններ են տալիս: Ձեռնարկությունը հրավիրում է աշխատանքի բանվոր-բանվորուհիների: Աշխատանք են փնտրում ուսուցիչները, հաշվապահները, հավաքարարները, բժիշկները, մասնագետ արհեստավորները, ճարտարապետները, տնային տնտեսուհիները: Նորաստեղծ ընկերությանը գործավար է պետք: Զանգեր, հայտարարություններª կանայք, տղամարդիկ ցանկանում են ծանոթանալ, ընտանիք կազմել: Զանգ: Վերցնում եմ լսափողը: «Աղջիկ ջան, խնդրում եմ օգնիր, հացի փող էլ չունեմ, ընդունիր հայտարարություն, որ վաճառում եմ հագած ու չհագած, ամառվա ու ձմեռվա շորերսª ժամանակին բոլորն էլ մոդայիկ էին կարված: Կարելի էր փորձել վաճառել վերնիսաժում, բայց այժմ ես հիվանդ եմ ու, բացի այդ, ես ուսուցչուհի եմ եղել եւ շատ կազդվեմ, եթե իմ նախկին աշակերտներից որեւէ մեկն ինձ տեսնի այսպիսի խղճալի վիճակում: Շնորհակալ եմ»: Ես էլ հուզմունքով հիշում եմ իմ ուսուցիչներին: Տեսնես նրանք ինչ վիճակում են: Զանգահարողին ասում եմ հուսադրող խոսքեր: Նրա համար ձեւակերպում եւս մի հայտարարություն, որ տանը մաթեմատիկա կպարապի դպրոցականների հետ: Շորերի վաճառքի հայտարարությունը դնում եմ հրատապների մեջ: Զանգ: Երիտասարդ մի աղջկա ինքնավստահ ձայն է: -Ալլո, ես ունեմ նորկայից 2 թափ-թազա կիսամուշտակ, ֆրանսիական օծանելիք, պարսկական խալիներ, թուրքական օճառ: Դե, իհարհե վաճառում եմ: Ասում եք վերջ: Ոչ, գրեցեքª 3-սենյականոց բնակարան Երեւանում, առանձնատուն Դիլիջանում: Ուզում եմ նաեւ գնել 1-սենյականոց բնակարան:

Գնում եմ Լոս, մի նորմալ մարդ գտնեմ, ամուսնանամ: Ամեն ինչ նադայել է եղել: Ինչ եմ կորցրել էս աղքատ երկրում: Հարցնում եքª ունեմ կրթություն: Բա ոնց չունեմ: Բարձրագույնն եմ ավարտելª ժողը: Դե, հա կրթության համար շնորհակալ ենք Հայաստանից: Ինչ հայրենիք, ինչ բան: Բա սենց ապրել կլի: Ոչ մի նորմալ հայ մարդ չկա, սաղ քնձռոտ են: Շնորհքովները կամ վաղուց գնացել են, կամ էլ նրանց ուղեղները զբաղված են միայն բիզնեսով: Ասում եք հայերի մեջ էլ լավ մարդիկ կան : Չգիտեմ, ես չեմ հանդիպել: Կպած անգլերեն եմ սովորում: Ամերիկացիք մեր դեմ հարիֆ են, ծայրահեղ դեպքում մեկի հետ ֆիկտիվ ամուսնություն կձեւակերպեմ: Իսկ եթե ոչինչ չհաջողվի, կգնամ Կանադա, Եվրոպա: Իհարկե, եթե կյանքն էստեղ լավանա, կգամ Հայաստան: Բա ինչի համար եմ առնում էդ մեկ սենյականոցը: Շնորհակալ եմ: Կրկին զանգ: Վերցնում եմ լսափողը: Տղամարդ է: -Քուր ջան, ես ունեմ սեփական տուն վաճառքի, երեք սենյականոց բնակարան, երկու դաշնամուր, մեկ ռոյալ, իմպորտնի մեբելի երեք համալիր ու էլի մանր-մունր ապրանքներ: Հա; Տունս-տեղս ծախում, գնում եմ: Թեկուզ արտասահմանում դվորնիկ աշխատեմ, էլ էստեղ չեմ մնա: Հարցնում եքª էստեղ աշխատանք ունեմ: Ունեմ: Ռեժիսյոր եմ, բայց իմ խաթրին խիստ կպել են, եւ ես գնում եմ Ամերիկա: Ես հո չեմ կարա նստեմ ու հանգիստ նայեմ, թե ոնց է մերս ցրտից սառում: Հա: Մոռացա ասելª ունեմ նաեւ երկու հատ արտասահմանյան մեքենա, մի հատ էլ «Ժիգուլի», իրենց թափ-թազա պահեստային պակրիշկեքով: Քուր ջան, էժան-էժան դիփ ծախում եմ, շատ վռազ եմ: Թե որ դրանք ծախվեն, քեզ մաղարիչ կանեմ: Մի քանի անտիկվար բաներ էլ ունեմª ռոյալ, նկարներ, իկոնա, դրանք էլ պիտի հետս տանեմ: Շնորհակալ եմ: Կրկին զանգեր, հայտարարություններ, երախտագիտության խոսքեր: Մեծ մասամբ տխուր են մարդկանց ձայներըª խուլ, խռպոտած, անվստահ, վախվորած: Զանգ: Վերցնում եմ լսափողը: Արհեստավոր մարդ է: Վաճառում է տունը, կահույքը, պատրաստվում է մեկնելու Ռուսաստան: «Ինչու: Չունեք աշխատանք»: «Ունեմ, փառք-Աստծո, շատերից լավ եմ ապրում: Ամեն ինչ առել, դրել եմ, բայց չենք վայելելու: Կինս միտքը դրել է, թե պետք է գնանք, աղբերը Կրասնոդարում է, ուզում էª մենք էլ գնանք»: Հարցում եմ, թե ռուսերեն լավ գիտի: Ասում է «կսովորեմ»: Ափսոսանքով ասում եմª «Բայց չէ որ քեզ նման ոսկի ձեռքեր ունեցողները պետք են մեր ազգին: Քո ազգն էլ է քեզ պետք, որովհետեւ առանց նրան դու քեզ շատ թույլ ես զգալու»: Եվ անսպասելիորեն նա ասում էª «Քուր ջան, ես էլ սրտով չեմ ուզում ոչ մի տեղ գնամ: Կնկաս հերն էլ անիծած: Ջնջի պատվերս»: Այ քեզ բան: Աստված տա կյանքը շուտ լավանա, եւ արդարանան մնացողների որոշումները: Զանգ: Վերցնում եմ լսափողը: Կին է, հազիվ զսպում է հուզմունքը: -Ինժիներ տղաս արտասահման պիտի գնարª բիզնեսի, քսան տոկոսով հազար դոլար պարտք վերցրեց: Բայց գործը գլուխ չեկավ: Այժմ տոկոսի տակ ենք ընկել: Ստիպված եմ երեսուն տարվա իմ 3-սենյականոց բնակարանս, կահույքս ծախել, առնել 1-սենյականոց, որ պարտքի տակից դուրս գանք, թե չէ

տղաս կխելագարվի, ասում էª «պատվի հարց է, պետք է մարեմ պարտքս, թե չէ ինքնասպան կլինեմ»: Ես էլ համարյա կույր եմª գլաուկոմա ունեմ, բայց պետք է գնամ նոր թաղ: Ճարս ինչ: Մինուճար տղիս խաթեր ամեն ինչ կանեմ: Զանգահարում են: Ամեն զանգի տակ մի պատմություն:

ԶԱՆԳԱՀԱՐՈՒՄ ԵՆ 77...

Սովորական օր է: Անվճար հայտարարություններ եմ ընդունում հեռախոսով: Զանգահարում են գործարար մարդիկ սեղմ ու ժլատ բառերով, ընկճված կամ հանդուգն, կանայք, տղամարտիկ, երեխաներ, հաճախ հուզված, երբեմն բարկացած: Գրիչս արագ-արագ գրանցում է մարդկանց հոգսերը, ձգտումները, ճակատագրերը: Զանգահարում են: Վերցնում եմ լսափողը: Ծանոթ կանացի ձայնª կիրթ, զուսպ: Մի քանի անգամ զանգահարել է նույն հայտարարությամբ: Վարձով է

ուզում տալ նոր հարսանեկան զգեստ, քող եւ կոշիկներ: Ամուսնացողները գերադասում են վարձով զգեստ վերցնել եւ ոչ թե գնել: -Ես ինժեներ եմ, բայց չունեմ աշխատանք, իսկ եղած աշխատանքներն էլ շատ ցածր են վարձատրվում, ես էլ ունեմ փոքր երեխա, այնպես որ նման վարձատրության պայմաններում անիմաստ է անգամ տանից դուրս գալ: Այս հարսանեկան զգեստը, որի մեջ ես ամուսնացել էի ու երջանիկ ընտանիք կազմել, այժմ էլ ինձ որոշ գումար է բերում: Զանգահարում են: Վերցնում եմ լսափողը: Տղամարդ է- Խնդրում եմ գրեքª վաճառում եմ արտասահմանյան ճաշի սպասք, մանկասայլակ, երեսապատման սալիկներ, հեռուստացույց, մագնիտոֆոն, ամառանոց: իմ հարցին, թե երեւիª ուզում է հեռանալ երկրից, պատասխանում է բացասաբար: Ես ֆիզիկոս եմ, էլեկտրոնային արագացուցիչը կանգնած է, համարյա գործ չունենք, բայց ապրվել է հարկավոր: Որոշեցինք վաճառել տան ոչ ամենաանհրաժեշտ իրերը: Դե, որ այսքան դիմացել եմ, չեմ մեկնել հայրենիքից, էլի կդիմանամ: Կարծում եմ, եթե լույսի պրոբլեմը վճռվիª շատ բան կփոխվի այստեղ: Ահա լսափողի մեջ հնչում է տղամարդու թավ ձայն: -Դա անվճար հայտարարությունների բյուրոյից է: Գրեք, խնդրում եմ, ես ունեմ վաճառքի դաշնամուր, սաքսաֆոն, առանձնասենյակի ռոյալ, կլարնետ, ջութակª 1/4: Ես հետաքրքրվում եմ, թե արդյոք դա երաժշտական որեւէ սրահից է: -Ոչ, մենք երաժիշտների ընտանիք ենք: Որդիս աշխատանք չունենալու պատճառով ընկերոջ հորդորներով գնաց Լեհաստան մասնավոր դասեր տալու, որպեսզի մեզ էլ օգնի նյութապես: Երաժշտության ուսուցիչ աշխատել նրան չի հաջողվում եւ նա սկսում է նվագել գիշերային ռեստորանում: Նույնիսկ արդեն սկսել էր մեզ էլ գումար ուղարկել, երբ փորձանքի է գալիս. վեճի է բռնվում ոստիկանի հետ, որն իրեն ապտակում է, սա էլ կովկասցիª տաքարյուն, հարվածում է ոստիկանին եւ հայտնվում է բանտում: Այժմª ինչ հնարավոր է վաճառում եմ, որպեսզի հազար դոլար տուգանք վճարենք եւ ազատենք որդուս բանտից: Ինչու համաձայնվեցի, որ նա գնար արտասահման: Կրկին հերթական զանգ. վերցնում եմ լսափողըª -Շտապ վաճառում եմ «Ժիգուլի» ավտոմեքենա: Բացատրում եմ, որ «շտապը» արդեն վճարովի ծառայություն է: Ասում է, թե հիվանդ է եւ ինքը գալ ու վճարել չի կարող, ավելի ուշ ամուսնուն կուղարկիª փող բերելու, իսկ առայժմ խնդրում է ձեւակերպել շտապ հայտարարությունը: Համաձայնվում եմ: Լացակումաց պատմում է, որ միակ եղբորը, որը Ռոստովում աշխատում էր ու իրենց էլ օգնում նյութապես, դանակահարել են, փողերը ձեռքից խլել ու անհայտացել: Իրենք պետք է անհապաղ մեկնեն Ռոստով եւ եղբորը տեղափոխեն Երեւան: Դարձյալ զանգահարում են: Կին է: -Կգնեմ արվեստանոց քաղաքի կենտրոնական մասերում: Ամուսինս նկարիչ է: Վերջապես իրեն նկատել են, գնահատել: Այժմ պատրաստվում ենք ցուցահանդեսի: Գիտեք, առաջ միայն բարձրաստիճան մարդկանց

շրջապատին էին տալիս տեղ, այժմ ուրիշ էª տաղանդը նկատվում ու գնահատվում է: Ուրախանում եմ ես էլ, տալիս մի շարք արվեստանոցների հեռախոսներ, մաղթում հաջողություն: Ահա զանգահարում է մի տարեց կին, որը, երեւի զրուցակցի կարոտ է եւ չի ուզում համառոտ շարադրել իր հայտարարությունը: Նա սկսում է պատմել- աղջիկս, ամուսնու եւ երեք երեխաների հետ 2 տարի Ռուսաստանում է, որոշ չափով մեզ էլ է օգնում: Անցած աշնանը ես եւ ամուսինսª երկու թոշակառու մարդիկ որոշեցինք, որ, քանի որ մեզ շատ բաներից ենք զրկելª կինո, թատրոն, առողջարան, նույնիսկ հեռուստատեսային ֆիլմերից, արի կատու պահենք: Համ կզբաղվենք, համ էլ մկներից կազատվենք, չէ որ կրուպեղենը տանը շատ է /օգնություն եւ այլն/: Եվ, ահա, վերցրինք սիամական ցեղատեսակի գորշ կատվի ձագ: Սկզբում շատ լավ էրª մկների հախից եկավ, որքան մուկ կար կերավ, հիմի էլ թարմ միս ու ձուկ է ուզում: Ուրիշ ոչինչ չի ուտում: Հետո մեծացել է, հաճախ դուրս է ուզում գնալ, գիշերները աղիողորմ մլավում է: Մենք մի քանի անգամ իր համար թարմ ձուկ ու մի քիչ միս առանք, հետո տեսանք, որ աղջկաս ուղարկած փողը միայն կատվի վրա է գնում եւ հասկացանք, որ էլ չենք կարող կատվին պահել, չնայած մեզ հետ շատ է կապվել, մենք էլ իրեն ենք սիրում: Աղջիկ ջան. Մի հայտարարություն գրիր, որ ուզում ենք նվիրել մեր կատվին միայն նրան, ով ընտանի կենդանի է սիրում: Շնորհակալ եմ: Զանգահարում են: Տղամարդու խռպոտ ձայն է.- Խնդրում եմ գրեքª 64 տարեկան եմ, ունեմ 2 թոռնիկներª աղջիկ, տղա, ուզում եմ ամուսնանալ: - Ձեր մասին էլ ոչինչ չեք ասում: - Ոչ: Դուք գրեցիք թոռնիկներիս մասին: - Այո: - Այդքանը բավական է: Եթե պետք է, կարող եք ավելացնել, որ ունեմ բնակարան, ինձ մի լավ կին է պետք, որը լավ վերաբերվի թոռներիս հետ: -Իսկ երեխաների հայրը, մայրը: - Տղաս ու հարսս մնացել են Սպիտակի փլատակների տակ, խազեյկաս էլ անցած տարի մահացավ: - Հայտարարությունն ընդունված է: Միայնակ պապիկ: Չգիտեմ, կա արդյոք նման սոցիալական կատեգորիա:... Հերթական զանգ. - Ալլո, վաճառում եմ համարյա թազա իմպորտնի մեբելª 24 կտորից, բաց գույն, ֆիննական: - - Չեք ափսոսում,- հարցնում եմ:-Չէ. պատրաստվում ենք նորն ու ավելի լավն առնել: Ֆինանս կա, վիճակներս լավացել է: - Ուրախ եմ, միայն մի մոռացեք ազգի կարիքավորների մասին: - Չէ, քուր ջան մենք բարեգործություն էլ ենք անում: Հաջողություն եմ մաղթում: Զանգահարում են: Հիմնարկությանը երիտասարդ, գեղեցկադեմ, համակարգիչների վրա աշխատող կանայք են պահանջվում:

Զանգահարում են, թոշակառու կին է, նախկին ուսուցչուհի. - Կանեմ ցանկացած մաքրություն թե տանը, թե հիմնարկում, կխնամեմ ծերեր, երեխաներ: Կան նաեւ այսպիսի արտառոց զանգեր - Ինչու չեք ստուգում ծանոթության հայտարարություն տվողների տվյալները: Եվ պատմում է. Ձեր հայտարարության մեջ գրված էր, թե մի տղամարդ, որն ուներ մի տղա զավակ, ուզում է ամուսնանալ մինչեւ 38 տարեկան կնոջ հետ: Ընկերուհիս էլ նրա հետ նամակով ժամադրվում է եւ ինձ հետ միասին հաջորդ օրը գնում տեսակցության: Իրար հավանում են, եւ տղամարդը պայմանավորվում է մյուս օրվա մասին ու, ստանալով ընկերուհուս համաձայնությունը , ասում է, թե ունի 2 տղա, եւ կինը մահացել է: Ընկերուհիս անակնկալի է գալիս, բայց տղամարդն իրեն դուր էր եկել: Ինչ անի: Միասին որոշում ենք գնալ փեսայի տուն եւ տեսնել երեխաներին, որից հետո վերջնական վճիռ կայացնել: Գնում ենք, դուռը բացում է մի յոթ տարեկան տղա բարուրի երեխա ձեռքին: Ներս ենք գնում, տանտերը դիմավորում է եւ ասում. -Սրանք իմ երեխեքն ենª երկու տղա եւ մի աղջիկ: Դե հիմի ինչ անի իմ խեղճ ընկերուհին: Ինչու կարգին չեք ստուգում տվյալները: Ես, չգիտես ինչու, մտածում եմ, որ ոչ մի ընկերուհի էլ չկար, այլ փեսացու փնտրող աղջիկը հենց ինքն էր, եւ ասում .- «Դա երջանկություն է, երբ մարդուն սիրում են եւ որպես ամուսին, եւ որպես մայր: Կարծում եմ, եթե ընկերուհիդ հավանել է այդ տղամարդունª նա երջանիկ կլինի այդ ընտանիքում»: Կյանքը չի ընդհատվել Հայաստանումª մարդկային պրոբլեմներով, դժվարություններով, ուրախություններով: Երանի թե ուրախությունները շատ ավելի շատ լինեին:

«ՄԵՆԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ»

Ներսս մագմա է. նշանակում էª ուզում եմ արտահայտվել: Շատ բան ունեմ ասելու: Ինչ ձեւով ասեմ: Մեղեդի գրեմ, թե խոսքեր: Իհարկե, այս վիճակիս բանաստեղծություն գրելն ավելի կսազեր, սակայն այն ամենն, ինչ ես գրել եմ չափածո ձեւով, ինձ լիովին չի գոհացրել: Երեւի պետք է ունենալ շատ մեծ տաղանդի ուժª գրելու ոճ ու բովանդակություն, որպեսզի նկատեն ասածդ: Հիշում եմ տարիներ առաջ «Հայաստանի աշխատավորուհի» ամսագրին մի 15-20 բանաստեղծություն էի ուղարկել: Սրտատրոփ, կարծես դատավճռի սպասում էի ինչ-որ արձագանքի նրանց կողմից: Ապարդյուն: Ամիսներ անց-եկա այն համոզման, որ գրածներս արհամարհանքի են արժանացել: Ես անգամ ուրախ էի, որ ոչ մի պատասխան չեն ուղարկել: Եվ հանկարծª կես տարի հետո նամակ եմ ստանումª «Ձեր ոտանավորներն ուղարկեք տպագիր, ձեռագրերն ուղարկել ենք արխիվ»: Այ քեզ բան: Էլ չտպագրեցի ու չուղարկեցի: Թող գրողի ծոցն անցնեն այդ մարդիկ, էլ չեմ գրելու: Սակայն արի ու տես, որ հենց այնպես ասելով չէր: Հեղհեղուկ վիճակս կրկնվում էր էլի ու էլի: Նաեւ ինչ-որ բան արձակով էի գրում: Վերջը գիտեի, սկիզբն ինքն իրեն էր ծնվում: Եվ ահա մի օր էլ մոտիկներիս հորդորներով մի պատմվածք ուղարկեցի «Պիոներ կանչ» թերթին: Ինչու ուղարկեցի: Երեւի, որովհետեւª խոսողին լսող էր պետք: Իսկույն նամակ ստացա: Համապատասխան նյութի բովանդակությանª պետք է տպագրեին սեպտեմբերի 1-ին: Սպասում եմ: Ապարդյուն: Սեպտեմբերի 20-նն է: Խմբագրի տեղակալի մոտ եմ: «Այո, պատրաստ էր տպագրության, անգամ խմբագրի ստորագորությունը կար»: Տարիքիս անհամապատասխան /երեսունհինգ տարեկան էի/ կաս-կարմիր կտրած հազիվ ինձ ստիպեցի մտնել խմբագրի մոտ:

-Այդ Ձեր հոդվածն էր: Այո, կարդացի: Բավական թարմություն ու անկեղծ շեշտ կար: Հանգույց կար եւ լուծում: Սակայն որոշակի գրական ժանրով չէր գրված: Անհասկանալի էր, թե դաª հոդված է, էսսե, թե պատմվածք: Բայց դուք մի հուսահատվեք եւ էլի գրեք: Ձեր մասնագիտությունը: Ֆիզիկոս: Օ, եթե բոլոր ֆիզիկոսները գրող դառնան, մեր հացը կկտրվի: Նախª ինչու դուք անձամբ Ձեր հոդվածը չբերեցիք: Եթե ես իմանայի, որ հոդվածի հեղինակն այսպիսի զմայլելի կին է, ամեն ինչ այլ ձեւով կընթանար: Բայց Դուք շարունակեք գրել: Վերջ: Կետ-կետª վերջակետ: Զմայելի կնոջ ամեն ինչը պետք է լինի զմայլելի: Անտանելի ծիծաղելի է: Անտանելի ծիծաղելի եմ: Անտանելի ծիծաղելի են: Համատարած ծիծաղ ... Մեկ տառի փոփոխություն, եւ փոխվում են դերակատարները: Բացի այդ, նաեւ ծիծաղելի է այնքան, որ դառնում է անտանելի: Այդ դեպքում արժե արդյոք ծիծաղել: Եվ ովքեր են ծիծաղում : Նրանց վարքը անմարդկային է, գռեհիկ: Սկսնակ գրողը նման է երեխայի, որը ձգտում է նմանվել մեծերին եւ ի վերուստ տրված ծրագրով սկսում է կատարել իր դերը կյանքում: Երեխան արժանի է խրախուսման, ժպիտի եւ ոչ երբեք ծաղրի ու ծիծաղի: Այժմ ես բազմաթիվ անգամներ տպագրվել եմ եւ որոշակի ճանաչում ստացել, սակայն ստեղծագործական ուղիս շատ դժվար է եղել եւ մնում է այդպիսին:

ՆԱՄԱԿ Սիրելի Աստղիկ: Համոզված չեմ, որ նամակս կուղարկեմ, բայց գրում եմ: Սրտի մրմուռ է, վիրավոր գազանի սրտի: Վիրավորը, անգամ վայրի գազանը, քնքշանքի ու խնամքի կարիք է զգում: Սիրելիս, զգույշ վարվիր ինձ հետ: Թե հանկարծ քեզ նեղացրին իմ խոսքերը, ներիրª դա գազանն է խոսում: Բայց, եթե լաց լինեմ, իմացիր, որ շոյել ես իմ վիրավոր սիրտս: Այնպես ստացվեց, որ, կարծես կախարդական ձողիկի մի հարվածով, ամեն բան ընդունեց իր իրական տեսքըª երազանքները մտան երազանքների աշխարհ, իսկ իրականությունը իր բլուրներով ու հարթավայրերով գծագրվեց շատ պարզորոշ: Ետ եմ նայում ու տեսնում ինձ պատանեկան քնից արթնանալու վիճակում: Այդ, իհարկե, վարկյանական չէր կատարվում. մարդու կյանքի ինտերվալի մի բավական երկար ընթացք էր: Սիրելի Աստղիկ: Հայրիկիս մահվամբ ես հայտնվեցի կյանքի նկատմամբ ուղիղ անկյան տակ: Այս գրելիս աչքերս լցվում են արցունքով:

Միթե խղճում եմ ինքզինքս: Օ, մարդկային եսասիրություն, որքան դառն է գիտակցել, որ նման պատճառ իրոք կա: Սակայն գիտեմ նաեւ, որ կեղծիքն ու խորամանկելը ինձ շատ քիչ են հաջողվել: Եվ որքան հեռու մնամ կեղծավորներից, այնքան լավ է ինձ նման միամիտ մարդուն: Սակայն այն ժամանակ շատ դժվար էր ամուր կանգնել գետնին, երբ ոչ միայն ներսումս էր փոթորիկ, այլեւ դրսում: Եվ, չնայած արտաքուստ ամեն բան հանգիստ էր թվում, բայց ներսի փոթորիկն ավելի սաստկանալով, լավի ու վատի ներքին պայքարին հաղորդեց ահռելի չափեր եւ դուրս ժայթքեց: Այժմ փոթորիկը, որ մոլեգնում էր իմ մեջ, փոխվել է խաղաղ ինքնագիտակցման, եւ ես կանգնել եմ ինձ նման վիրավոր գազանների բանակում: Երազն անցավ, դարձավ հուշ. Արթնացիր, դալար տերեւ, Երամները չվեցին, Լավ հիշիր, կանաչ տերեւ, Կարմիր ամպեր կիտվեցին, Զգուշացիր, դալար տերեւ, Դառն անձրեւներ հորդացին, Պաշտպանվիր, խղճուկ տերեւ, Շռնդյունով զարնվեցին Ծառ, քար, ամպեր ու արեւ, Բայց դու ամուր մնացիր, Սրտի երգ, պողպատ տերեւ:

ԳՈՒՅՆԵՐԻ ԵՎ ՀՈԳՈՒ ԱՇԽԱՐՀԻ ԱՐՁԱԳԱՆՔԸ

Աիդա Մնացականյանը անցել է ստեղծագործական կանաչ ճանապարհ /«Ժամանակի զարկերակ», «Մտորումներ կյանքի ճանապարհին»/ եւ, ահա հերթական ժողովածունª «Արեւաքաղ»-ը: Գեղեցիկի խորը, հուզումների աշխարհ է այս ժողովածուն, ուր հանդիպում են ժամանակի երկու ճամփորդներ, եւ դժվար է ասել, թե Աիդա

Մնացականյանի համար որ ճամփաբաժանն է հարազատ ... Նույն արեւն է, նույն գարունը, նույն արթնացումն ու երազանքը, որը գալիս է հոգու ընդերքներից նորից հոգուն վերադառնալու համար: Ակնհայտ է, որ «Արեւաքաղ» ժողովածուն բարու սուրհանդակ էª հասցեագրված այն սրտերին, որտեղ լույսը շատ է, եւ մաքուր է հոգու երկինքը, եւ ամեն մի արթնացում ավետիս է ... Զուր չէ մանուկների աշխարհը վերնագրված «Գարուն»: Այն չի ծերանում: Հիշողությունների պտույտների մեջ մնում է ամբողջական ու երբեք չի դրվում շրջանակի մեջ: Այն սկիզբ է ճանապարհի համար: Աիդա Մնացականյանի մանկության մոլորակը հեքիաթի մեջ է, անմեղության, իսկ յուրաքանչյուր հերոս մի «փոքրիկ իշխան է», իսկ արահետը բաց է, տանում է ընթերցողին հայտնությունների, ինքնահաստատման ճանապարհով, իմաստնության շառավղով, որն ունի լոկ մի անունª «Մարդ»: Գրող Ա.Մնացականյանի համար շատ կարեւոր է իր հերոսների ներաշխարհը, որը համամարդկային նույն ցավի եւ ուրախության վեր ու վարի մեջ չի կորցնում ամենակարեւորըª իր երազը, իր հավատը, իր սերը ... Իսկ այդ եռանկյունին հենց ինքը կյանքն է: «Տվայտանք» ենթաբաժինը իր նրբությամբ, խոհականությամբ, ասելիքի բազմազանությամբ գալիս է հաստատելու, որ Աիդա Մնացականյանը իր ոճը ունի, իր ասելիքը, իր գույնը, որը մաքուր է, առինքնող ու կարող է լինել ուսանելի: Հոգեկերտման եւ մշակութային այս սովի պայմաններում «Արեւքաղ» ժողովածուն հոգու հաց է ընթերցողի սեղանին: Թող բարի երթ լինի նրան:

ՀՌԻՓՍԻՄԷ

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ