Աշխարհամասերի ֆիզիկական աշխարհագրություն. Պր.4. Հյուսիսային Ամերիկա

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՍԵՐԻ

ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ

'ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հ. Ս. ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ՊՐԱԿ 17

ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ

ԱՄԵՐԻԿԱ

(Ուսումնաօժանդակ ձեռնաոկ)

ԵՐԵՎԱՆԻՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ--- 1986

ԳՄԴ

26.89(2).

Ա 609

Գրախու՝

աշխարճագ.դիտ. թեկն.,

դոց.

Մ. Ա.

Իսկանդաբյան

ֆիզիկական աշխարճագրություն|նԱշխարճամասերի ընանի պետ. Ճամժալս.--ծր.:նրնանիՀամալս. Հրատ.:

Ա0Ց

Պր. 4: Հյուսիսային Ամերիկա. (Ուսումնաօժ.ձեոնարկ)/4.Ս. Խաչատրյան.--1986.--134 էջ: Ձեռնարկըբաղկացածէ երկու բաժնից: Առաջինբաժնում տրվում է պայմանՀյուսիսայինԱմերիկամայր ցամաջի ֆիզիկատշխարձագրական ների բնութագիրը:երկրորդբաժինը նվիրված է ՀյուսիսայինԱմերիկայի ֆիզիկաաշխարճադրական շրջանների բնութագրմանը:

Աշխատանքում տրված են կլիմալական գոտիների,բուսաաշխարճա-Հդրական, կենդանաաշխարճագրական մարզերի ն ֆիզիկասչշխարճագրական շրջանացմանքարտեղ-սխեմաներ: '

1905030000--46

10--86

(02)--56

ՃՃԱ4ՂԹՎՒԼ

ՖՈՅՈՎԵԷՇԵՃՎ

ԷՔՃՎՈՆ

ՇԲՈԹՃԵՕՑՈՎ

ՎճՇլքղ

ԼԷՕԼՔՃՓՈԼ

ԹոաղԸւ

ՇՑԷ՛ԼՃ

ՇԵՑԲթԱՃԼ Ճ71ԽՔԱՒՆՃ

ՈՕՇՕ686)

(ՄՎՇԾԷՕ-ԹՇՈՕԽՕՐՅՂՇՈԵՒԼՕՀ

(12 Յքոտմշրօիք 24356)

1ՅՈ216ՂԵՇ 80 ԷԵքօտ2աԱՇՃՕՐՕ

71Ո186քթշաոծ12

Էքօթ2ի-1986

Ը)

օրնանիՀամալսարանիՓճրատարակչություն,

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՆԱՐԿ

ՖԻԶԻԿԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ձյուսիսայինԱմերիկանմեծությամբ երկրագնդիերրորդցաաքն է: Այն դրավու/ է 24,259 մլն քառ կմ տարածություն (կողզիների ճետ): Նրա ափերը ողողում նն ճլուսիսից՝ Սառուցյալ: արնմուտքից՝Խաղաղ,արհելքից ն ճարավ-արնելքից՝ Ատլանտցան օվկիանոսների չրերը: Ցամաքի ճյլուսիսային ծայրակետը

Հրվանդաննէ (Բութիաթնրակղզում)Ճյուսիսային լայՐ րչիսոն

50՛՛-ի, ճարավայինը՝Մարյատոճրվանդանըճյուսիարնելլանը՝ Սենտ Չարլզ 4րվանդանը արնեժատյան թերակղզում) հրկայնության 54540՛-ի, (Լաբրադոր արնեմտյանը՝Ուելսի թագաժառանգի ճրվանդանը(մլյասկայում) արետտյաներկայնության 168--ի տակ: ծձյուսիսայինԱմերիկան Պանամայի պարանոցով ձարավում Ամերիկային: չյուսիսային Ամերիկայի միանում է չարավային ճարավային նեղ մասնատված ճատվածը Վեսո-ինդյան կրղանվամբ, որի Ամերիկա պիներիճել ճայոնի է կենտրոնական սածճմանն անցնում է Տեճուանտեպեկ պարանոցով, Հյուավիսային ճարավայինը՝Պանամայի պարանոցով: Այսպիսով, բուն Հյուաիսային Ամերիկամայր ցամաքի Ճճարավայինսաճմանը պետք է ճամարել ոչ թն ՄարլատոՀրվանդանը, բարձայլ Մեքսիկական բավանդակիճարավը՝Ճյուսիսային լայնության 19:-ըր:ձյուիսային Ամերիկայինհն պատկանումնան կանադական Արկտիկական, Ալեքսանդրի կղզիախմբերը (արչիպելագները), Գրենլանդիա, լ

յան

ային լույնության75 12՛-ի,

ու

քադուճու Ալեության, Նյուֆաունդլենդ, Վանկուվեր, Շառլոտա

ն

կղզիներ Կղզիներիճետ մայր ցամաքի տարածությունը այլ (մինչն ճյուսիսային լայնության 19") կազմում է 23 միլ էառ կմ: ՀյուսիսայինԱմերիկայիճյուսիսային ծայրակետը Գրենլանդիայի Մորիս-Ֆեսնվ Հրվանդաննէ, որն ընկած է ճյուսիսային լայնության

835 397-ում:

Ամբողջցամաքը տարածվում է միջօրեականիուղղությամբ: նրա արեմտյան մասով, Ալլասկայից մինչե Կենտրոնական Ա-, մերիկա, 9000 կմ ձգվում են կորդիլինրյան,իսկ արնելքով՝ լաչյան լեռները: Այդ երկու լեռնային Համակարգերի միջե,, դան ` ինքն Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի ն Մեքսիկականծոց ցածը Հարթավայրեր: միջե տարածվածեն ընդարձակբարձր Լեռների Հարթավայրերինման ձգվածությամբ էլ պայմանաինչպես նան բնական զոնավորված են օդգափոխանակությունը, ների՝ միջօրեականի ուղղությամբ տարածվելը ճատկապեսցա-

կարմ

ու

ու

մաքի ճարավային կեսում:

երկրաբանականզարդացման Աշխարճադրական դիրքով ՀյուսիսայինԱմերիկանընդճանրուառանձնաձճատկություններով թյուն ունի եվրասիայիճետ (միանման կլիմայադգոյացնող պալմաններ, կլիմայական տիպեր, լանդշաֆտայինզոնաներե այլն), սակայն տարածությամբ ն լեռնագրությամբ միմյանցից ւոարբերվումհն: ու

խի

.

ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՋԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հյուսիսային Ամերիկայի կենտրոնականշրջաններն

ունեն

պլատֆորմային կառուցվածք, իսկ եզրերում Ճամարյա թե ժենուրեք տարածված են գեռաինկլինայինկառույցները, Մայր ցամաքի միջուկը կազմում է Հլոաիսամնրիկյան պլատֆորմը, որն մոտ է կեսը, Գրենլանդիայի զգալի մասը ն պբաղեցնումցամաքի Արկտիկական կղզիախմբի (արշիպելադի)ճարավկանադական արնհելյանճատվածը: Պլատֆորմըկազմված է արխեյան-պրոչ տերողոյան բյուրեղային ճիմբից ն ավելի երիտասարդնստվածքային ծածկոցից: Հլուսիսային մասում նրա ճիմքը մակերնույքում մերկանում է՝ առաջացնելով կանադականվաճանը, որի առանձինալիքաձեբարձրություններ կաղմված են արխհյան՝ դրանիտներից, գնեյսներից ն պրուտերոզոյանկվարցիտներից, որոնց բացարձակ ճասակը կազմում է շուրջ 2500 մլն տարի: են վերին պրոտերողոյանճականադական վաճանը եզրավորում սակի գոլացությունների, որոնք ունեն ոչ ավելի 950--1450 մլն աովա 4ասակ: ստ Պալեոզոյում(քեմբըչ դնոն) պլատֆորմի «լուսիսը, ճարավը ն ծածկեենթարկվել են ծովային տրանսդգրեսիայի՝ արեմուտքը ու ճղոր ավազաքարային լով այն կրաքարային, դոլոմիտային ա-

շերտախմբերով:Ստորինալեոզոյում ավելի Հզոր նատվածքներ են կուտակվել Ապալաչյան, Գրենլանդական ն Կորդիլիերյանդեոմ ճղորություն: սինկլինալներում, որոնք ումեցել են 4000--8500 Միլուրում ն դեանիսկզբում սկսվում է կալեղոնյան ծալքավորությունը, որի կառույցներն այժմ պաճպանվում հն Ապալաչան լեռների Ճլուսիսում ն արնելքում, Փրննլանդիայի ճլոռիսում ու Հլուսիս-արնելքում, ինչպեսնան էլոմիր կղղուճյուսիսում: կաՎեղոնյան ծալքավորության լեռների «նտագայում 4արթվելով պլատֆորժին՝ամբողջացնելովայն: ձուլվեցին Հյուսիսամերիկյան կալեդոնյանլեոնակազմականպրոցեսներիժամանակ պլատֆորմի տարածքում նույնպես դոլացել են մի շարք սինեկլիզներ ն անտեկլիզներ։ Դրանցիցճայտնի են նախատպալաչլան սինեկլիզը, ներքին սինեկլիզը ն Ադիրոնդակիու Օ0զարկիանտեկլիզայդ դարաշրջանինբնորոշ են եղել մեղմ, ները: երկրաբանական խոնավ կլիմայական պայմաններ, որի ճետնանքով էլ պլատֆորչ մի սինեկլիղային ճկվածքներում կուտակվել են մեծ քանակուխյամբ ածխաշերեր: ակղբին սկսվում են ճերցինյան լեոնակազմական կարբոնի սրոցեսները, որոնք պլատֆորմը գոտնորում են ճիմնականում ճարավից արնելքից նհ ճավանաբար Ատլանտյանօվկիանոսով շարունակվում դեպի Եվրոպա:Հարավումճերցինյան ծալքավոծոցի տակ ն այժմ իրենց վրա բուժներն անցել են Մեքսիկական ունեն ճղոր երիտասարդշերտախմբեր: Հերցինյանծալքավորումների շնորճիվ Ապալաչյանդեոսինկլինալում ճին կալեդոնյան կառույցները միաձուլվելով ճերցինյան ժամանակաշրջանում ծալքավորված շերտախմբերին, առաջացրել են ժամանակակից Ս.ոլալաչյան լեռները, որոնք ձգվում են Մեքսիկականծոցի շրջանից մինչե Նյուֆաունդլենդկղզին: Հերցինյանծալքավորություններնընդգրկել են նան կորդիլինրյան գեռսինկլինալիտարածքը, սակայն դրանք այժմ արդեն չլան: Ամբողջ պալեոզոյի ընթացքում Հյուսիսային Ամերիկանմի քանի անդամ միացել է եվրուղայիկալեդոնյան կ ճերցինյան դոնան ձարայացություններին, իսկ առանձինլեռնաբազուկներով՝ ու վային Ամերիկային Ասիային: առաՄեղողզոյումԱտլանտյանօվկիանոսի դողզավորության Հետ ջացման ՀյուսիսայինԱմերիկանանջատվումէ ծվրոպայից: Մինչն յուրա ընկած ժամանակաշրջանումԱպալաչներըքայքայու

-

՛

վում, ցածրանում ն նրա որոշ մասեր նույնիսկ ծածկվումեն չրով: Կորդիլինրյան գեոսինկլինալի տարածքումյուրայի ժամանակ տեղի է ունենում մեզոզոլան ծալքավորությունը(ննադայի), որն ն ինտրուզիվ ուղեկցվում է ինտենսիվՀրաբխականությամըբ մարմինների ներարկմամբ: ննադայիլեոնակազմականպրոցեսներն ընդգրկել են Ալյասկայիցմինչն Մեքսիկականսարաչարթը: նըրանցից արնելք մայր ցամաքի կենտրոնը, ունենալով ծովային ռեժիմ, կուտակում է Կորդիլիերներից քայքայված ու տեղափոխթված նյութերը: ժալքավորությունը։ որը տեղի է ունեցել կավճի կարամյան ն էոցենի սաճմանում, բնդգրկելէ ամբողջ կորդիլիերյանգեոսինկԼինալը, մանավանդնրա արնելյան մասը, ուր դոյացել են Բրուկն. ժայռուտ սի, Մակենզիի լեռնաշղթաներըո ի կարաժյան տարբերություն Ննադայի ծալքավորության, ծալքավոր գոյացություններըչեն ներարկվելրաբխային ինտ բուզիվ մարմիններով,այլ բնորոշ են ավելի շատ վրաշարժերովե վարնետներով,որոնց շնորճիվ դգոլացելեն մի շարք կարճ, ընդ-` ծալքեր:կարաժյանն Ննադայի Ճճատումներով ծալքավորությոմների միջն Հյուսիսից ճարավ ձգվում է սարաճարթնրի սարավանդներիընդարձակգոտին: ն պլատֆորժիմիջն տարածված ՊալեոզենումԿորդիլինրների ն ծովային ավազանը նաճանջում ընդունում է ներկայիս տեսքլը է Օլիդոցենից սկսվում նհ մինչն մեր օրերը շարունակվում են ալպյան լնեոնակազմականպրոցեսները կորդիլիերյան գնոսինկորի ընթացքում դոլանում են լինոչլի ծայր արնմտյան մասում, ն կղզիներիլեռնաշղթաները: առափնյա Ալպյան տեկտոնականշարժումների շնորճիվ ճատշրջանում ինտենսիվ է եղել էֆուզիվ ճրաբխականությունը, կապես ժայռոտ լեռների ԱՄՆ-ի Հատվածում, Մեծ Ավազանսաբաճարթում, Կոլումբիականսարավանդում,կասկադյանլեռնեբում ն Մեքսիկական լեռնաշլարճում, որը շարունակվում է նան ներկա ժամանակաշրջանում, սակայնավելիթույլ: սկսած Օլիգոցենից պլատֆորմի եզրային մասերից ծովը` է, լեռնային Հճամակարգերը բարձրանում. նաչանջում ուղղաձիգ են վեր, որի շնորճիվ ակտիվանումէ գետային էրոզիան՝ լեռներին: ժամանակ կանադական տնաքի։ Նույն տալով ժամանակակից է, Արկտիկականկղզիախմբի շրջանն իջնում երբեմն ուղեկցվելավային արտավիժումներով: ու

ու

կորդիլինրյան

"4

կոռրդիղինրյան Համակարգի ուղղաձիգ բարձրացումները մեժ են ինտենսիվության ճասել պլիոցենիվերջին ն ոլլեյստոցենի րոկոզբին, որը հ պատճառէ դարձել կլիմայի սառեցման, մայրցամաքային լեռնային տիպի սառցադաշտերիգոլացման: Դեռ պլիոցենում կլիմայի ցրոոնցմանպատճառով Հլուսիսային Ամերիկայում գոլանում են տունդրայի ու տայդայի ֆլորան ու ֆաունան: Այղ ընթացքում Բերինգինեղուցի վրայով գոյություն ունեցող ցամաքային կապի միչոցով եվրասիական ֆաունայի ու ֆլորայի ստտեսակներն անցել են Հյուսիսային Ամերիկա: Գրենլանդիայում սառցաղոսոումն սկսվել է դեռ նեողենից ն մեծ ինտենսիվության ճասել ստորին պլեյստոցենում: Սառցա-չ պասոման կենտրոններ են եղել Կորդիլիերներնարնժոսոքում, Բաֆինի երկիրն էաբրադորյանթերակղզին արնելքում: կանադական կղզիախմբի (արշիպելագի ) Հարավ-արնմուտքը ն Ալյասկան կլիմայի ցամաքայնության շնորճիվ չեն սառցապատվել: ռառցադաշտերնունեցել են 2--3 ճազար մետր կշրդիլինրյան Հզորություն ն կլիմայի ցամաքայնությանշնորճիվ դեպի արնհելք շատ չեն տարածվել, իսկ արնելյան սառցադաշտերըԱտլանտյան օվկիանոսից մեծ քանակությամբ խոնավություն ստանալու Ճետնանքով ընդարձակվել են ն Հաճախ միանալով կորդիլինրյան ձղգվեսառցադաշտերիՀեյո՝ առաջացրելմիացյալ սառցադաշտ սառցալով արնելյան ծովափից արնեմտյանծովափ: Արնելյան դաշտերի դրաված տարածքը կազմել է 13135 ճաղզարքառ կմ, մուտ իոկ կռրդիլինրյանը՝2500 հազ քառ կմ, ամբողջցամաքում՝ ու

ու

15,8 մլն քառ կմ (առանցԳրենլանդիայի): ինչսլես եվրուայում,այստեղ նա եղել են մի քանի սառցա-չ պատումներ,որոնք ստացել են այն նաճանդներիանունները, որտեղ Հանդիպել են դրանց նստվածքները. դրանք են՝ նեբրաս-

Վիսքոնսինի, որոնց նվրուղայում Գյունցը, Մինդելը, Ռիսը, Վյուրմինը:

կայի, կանղասի, հլինոյսի են ճամապատասխանում

ն

Վիսքոնսինիսառցադաշտնանճետացել է մուո 6--10 Հազար ն ճյլուսիսարնելյան կրղբի մեղանից առայ, իսկ Գրենլանդիայի ղիների սառցադաշտերը, որպես ոռելիկտներ,պաճպանվում են նան մեր օրերում: Առավելագույնսառցապատման ժամանակ (Իեն մինչն Հյուս. ընդճուվ սառցադաշտերը տարածվել լինոյս) լայն. 39--40--ը: տա-

Ամերիկայի մերՍառցապատմանժամանակ Հյուսիսային ձափնյա ծովերն ավելի փոքր են եղել, Ջոլոտյան ն Բերինգիծոե վերի միջն գոյություն է ունեցել ցամաքային մի նեղ շերտ այղ ցամաքային կամրջով ոչ միայն ֆաունան ու ֆլորան են միդրաեվրասիայիցԱմեցիա կատարել, այլ նան մարդն է թափանցել

րիկա (ամերիկյանբնիկները):Սառցադաշտհրիճալվելու

ն

տեկտոնական շարժումների շնորճիվ Հլոաիսային Ամերիկայի մերձափնյա ցածր Հատվածները, ինչպես նան Բերինգի նեղուցի շրջանիցամաքային կամուրջնանցել են ջրի տակ: Միայն Պանամայիպարանոցովնա կապ է ունեցել ՀարավայինԱմերիկայի Հետ: Մայր ցամաքի 4լուսիսային շրջանում գոյացել են մի շարք սառցադաշտային ծաղման լճեր: Չորրորդականի սառցադաշտերը վերափոխել են Հլուսիսային Ամերիկայիռելինֆը. Կանադականվաճանիշրջանում մեծ տարածում ունեն էկզարացիոն, իսկ Հարավային՝ճարթավայրային մասերում` ռելիեֆի կուտակումային ձենրը՝ զանդրային ավաղզները,լլոսային նստվածք ները ն այլն Սառցադաշտերն ավելի մեծ ռելինֆագոլացնող դեր են կատարել Կորդիլինըներում Սիեռա Ննադայի, (ճատկառլնս կասկադյան),որտեղից նրանք դեպի արնելյան ճարթավայրերեն դուրս բերել մեծ քանակությամբմորենային նյութեր: Սառցադաշտերի լրիվ անչճետանալուցճետո մայր ցամաքի բնական լանդձեռք է բերել ժամանակակից տեսքը: շաֆտը Ճետղզճետե

ՌԵԼԻԵՖԸ ԵՎ ՕԳՏԱԿԱՐ ՀԱՆԱԾՈՆԵՐԸ

ծձյուսիսայինԱմերիկայիռելիեֆը բազմազան է:

նրանում

են բոլոր ուղղաձիգգոտիները, սսկայն արտաճայտված (Լրիվ

տա-

մ բարձրությունրածքի գերակշոող մասն են կազմում 200--250 են ցամաքի կեսը). դրանքճիմնականում ճարները(զբաղեցնում քություններ ն սարավանդննրեն: Դաշտավայրերըգրավում են տարածքի 1|5-ը, իսկ մոտ 1|/4-ըզբաղեցնում են մինչե 1000 մ լնոնաշղթաներովու սարաճարթերով: իր միբարձրությունները՝ ջին բարձրությամբ (720 մ) Հյուսիսային Ամերիկան Ասիայից Հետո դիավում է երկրորդ տեղը: Հյուսիսային Ամերիկայի սաճշմաններումկարելի է առանձշրջաններ, "որոնք նացնել չորս խոշոր մՄորֆոստրուկտուրային են ոչ միայն տեկտոնականառանձնամիմյանցից տարբերվում նով, այլն ռելինֆի բնույթով: ԴրանքՏՅ Հատկություն '

Հարթավայրնհրի բարձրությունների շրջանը (ցամաքի կենտրոնական նճարավային մասերը): Հյուսիսային, 2.- Մինչքեմբրյան ն պալնողոլան «իմքի վրա վերածնված լեոնային շրջանը (Գրենլանդիանն կանադականԱրկտիկական ճլուսիս-արնելքը)): կղզիախմբի 3. Ապալաչյան լեռների շրջանը: 4. Մեզո-կայնոզոյան հրի տասարդ ծալքավորությանլեռների շրջանը (Սորդիլինըներ): բարձրությունները Պլասռֆորմիշրջանի ճարթավայրերն ձգվում են Արկտիկայից մինչն Մեքսիկականծոց: Դրանք ընդգրկում են Կանադական վաճանիմեծ մասը, պլատֆորմի իջեցման ն ճերցինյան ծալքավոր գոտու ցածր մասերը: ջըջանննրը(սալը) տեսակետիցսրանք մայրըցամաքի ճամեմատաբար Տեկտոնական կայուն ճատվածն են Միայն նրա եզրային որոշ մասեր իջնում են (Մեքսիկոյչան ), ռրոշ ժասեր՝ բարձրանում ծովափնյա շրջան Կանադական վաճան, Մեծ ճարթավայրեր): Այս տարածքի ճամեմատաբար խոշոր միավոր է Լավրենտլան բարձրությունը, որն ընդգրկում է կանադականվաճանի ճատվածըոԱյն իրենից ներկայացնում է մինչմայրցամաքային ջեմբրյան ծալքավոր Ճիմքով պալնողոլան մի պննեսլեն։ Սակայն կդնալական Հարթություն չէ, նրանում կան մինչն 100 մ-ի Հասնող առանձինբլրաշարնը, որոնք ունեն գմրեթաձե իարձրություններ, լատարներ Այդ ալիքավոր մակերնույքում զգալի տարաիում ունեն ջրասառցադաշտայինգոլացությունները՝ մորենները, պերը, դրումլինները: Այդ գոլացություններիճզորության փոքրուշնորճիվ առանձինՀատվածներումդրանց տակից մայր 1.

ու

ու

հոր

ա-

կարներըմերկանում հն՝ առաջացնելովխոյի ճակատներ,գանդաճեր ժայոնը: Զգալիտարածում ունեն լճերը, որոնք կաղմում են 1/3 մասը: իարածքի կավրենայան բարձրության միջին բարձրությունը կազմում ՛300--400 մ: Այս բարձրության անբաժանելիմասերն են չուդն ենի ծոցի իջվածբը ՄակենզիիՀովխոը, որտեղ մինչքնմբրյան իմքըթաղված է պալեողոյան Հասակիկրաքարային շերտաունեն Ճարթ, խիստ ճաշճապատմակեՄբերիտակ: Վերջիններս ն հն ծովային ճետսառցադաշտային շրջանում ենթարկվեր ն Հավերժական, սառցույթի րանսդրեսիայի փուխր նստվածքրի տարածման ճետնանքով ծոցի ն Մակենզիիիջ-

կույթ

Հուդզոնի,

վածքներիշրջաններումզգալի տարածում ունեն թերմոկարստային երնույթները: կ(ավրենտյանբարձրությունից Ճլուսիս ժամանակակից ռելինֆի ձնավորման դործում զգալի դեր են խաղացել նեոտեկտո» նական շարժումները, որի շնորճիվ Վիկտորիա,Բանքսկղզիներում ն Մելվիլ Բուքիաթերակղզիների շրջանում ճարթություններն ընդմիջվում են ցածրություններով ու 500 մ բարձրության Ճճասնողսարավանդներով: Կենտոոնական հարբթավայբեո.-Տարածվումեն Լավրենտ: յան բարձրությունից Ճարավ, ԱՄՆ-ի տարածքում: Ունեն 200-250 մ բարձրություն կ ճամապատասխանումեն Հլուսիսամերիկ: մասին: Կազմվածեն ճիմնականուվ յան պլատֆորմի ճարավային ռպալեոզոլանճասակի նստվածքային ապարներից: Վերջիններս ունենալով ոչ միայն ճորիղզոնական,այլն փոքրաթեք դասավո: րություն, առաչացրել են տեկտոնականգմբեթներ՝ անտեկլիզնել ն ցածրություններ՝ սինեկլիզներ։ ԱնտեկլիզներըՀամապատաս նն մակերնույքին մոտ դտնվող կարծր, իսկ խանում ըը՝ Ճեշտ լուծվող սվիոււաը ապարներիտարածմանվայրերին: կենտկ րոնական ճարթքավայրերիճարավային մասում 260 մ-ի Հասնող բարձրուլ մերկանումէ 0զարկի կարծր 4ճիմժքը թյունում, իսկ նրանիցճարավ գտնվում են դնոնի կրաքարային / ոչ բարձր. ավազաքարայինկառուցվածք ունեցող մ) լճոները: ' տարածքում Ապալաչյանլեռներից արնժուտ Հարթավայրերի է ձգվում սիլուրյան դոլոմվլւոներիցկազմված կունստային ելուս տը՝ Ճյուսիսում ճասնելով մինչն Միչիգանիսինեկլիզը, որի բար է 300 մ-ի: էրի | րությունը առանձին ճատվածննրումճասնում Օնտարիո լճերի միջն այդ եհլոստի վրա է դտնվում ճանրաճայվ նիագարայիջրվեժ: կենտրոնականճարթավայրերի Ճյուսիսային մասի ռելի կուտակումոաւյին ֆում մեծ տարածում ունեն եղզրաամորննային վերը՝ մորենային թմբաշարնրը, զանդրային դաշտերը, կուտակումների, որոնք ճարավից եզրավորումեն Մեծ ճերի ավտ բը: Հյուսիսային լայնության 42"-ից ճարավ սառցադաշտայ նատվածթներըծածկված են լլուսի շերտերով, որոնց վրա գոլ ցած Հողերը բավականինբերրի են ն կազմում են ԱՄՆ-ի դյո 45: -ից Հարավռելինֆում շրջանը». կարնոր ղատնտեսական՝ են. կրաքարային առարները, որո բապլերող: ու

ռսինեկլիզն եկ

մինչքեմբր

Ռւոշեթոի (88| լ

վ

հով

տ

մարբոնի Դասակի

:

էրողիոն մասնատվածությանմեծացման ճետ միասին լայնորեն զաիդացած են ռհլինֆի կարստային ձները: Կենտրոնականճարճարավ-արելքում հն դտնվում ճայանի Մամոնտիքաչ թավայրերի Հասնում է 225 կմ-ի: որոնց երկարությունը րայրները, մասն արնեմտյան իր վրա Հյուսիսամերիկյան պլատֆորմի ն ճղոր շերտախմբեր նեստեկտոնաունի ծովային ցամաքային կան շարժումների շնորճիվ բարձրացելէ: Դա Մեծ հաբթավայբեէ, որը դեպի Կորդիլինրներ բարձրանումէ աստիճանաբի շոջանն մ բարձրության 1500-1600 ձե ն նախալեռներում ճասնում աննկատելիձուլվում կորդիլինըներին: Մեժճարթավայրերիռելինֆի մեծ մասն աչքի է ընկնում էրողիոն մասնատվածությամբ, ջրբաժանային Հատվածները մարթ են՝ կազմված կավճի, պալեոգենի ու ննոգլենի ավազաքարհրից, որոնք ծածկված են չորբորդականիլլոսանժան ավազակավերով, նստվածքներով իսկ «լուսի սում՝ սառցադաշտային Հյուսիսից ճարավ Մեծ ճարթքավայրերըձգվում են մուտ 4000 կմ: Միսսուրի գետից ճյլուսիս ռնլինֆում մեծ տարածում ունեն մժիսառցադաշտային կուտակումային ձները: չձարթքավայրերի ջին մասում զգալի տարածում ունեն լյոսային ավաղզակավերից կազմված ճղոր շերտախմբերը, որոնք մասնատված են գետային էրողիայի Ճճետնանքով: Հյուսիսային լայնության 34"-ից ճարավ մակերնույթը կազմբված է վերին պալեողոլան ապարներից,որտեղ գետերն ստեղծել են խոր՝ 200--300 մ-ի ճասնող կանիոնաձնճովիտներ Այս շրջանը ճարուստ է ոնլինֆի կարուտռային ձներով: կենտրոնականն Մեծ ճարթավայրերից ճարավ են դտնվում Մերձափնյա դաշտավայոեոր (Մերձատլանտյանն ՄերձմեքսիԱյս տարածքի կառուցվածքում մեծ տարածում ունեն կական): կավճի պալեոգենի ճազար չորրորդականիճասակի 8--10 մետր ճղորության շերտախմբերը, որոնք ծածկում են 4երցինյան Հիմքը: Դաշտավայրերնունեն թույլ թեքություն դեպի Ճճարավ, որտեղ նկատելի են խիստ ճաշճացվածծովային ղարավանդները՝ հզրավորվածլադուններով, մարչերով: ԴեպիՃլուսիս դաշտավայբերը կուհստայինթմրաշարերովմիանում են կենտրոնականճարմակերնույթում զարգացածեն ռելիեֆի թավայրերին: Ֆլորիդայի կարստային ձները, Դաշտավայրերի ռնլիեֆը մասնատված է դետայինխիտ ցանցով: Գետերիստորջրյա ճովիւոներըշարունակվում էն դեպի ծով՝ առաջացնելովկանիոններ:։Միսսիսիպիդետի ու

ու

ու

ճովտով Մերձափնյա դաշտավայրերըբաժանվում են արեմուտքում` Մերձմեքսիկականի, արնելքում՝ Մերձատլանտյանի:

Վեբածնված լեռնայինշբջան.-- Զբաղեցնումէ Հյուսիսային

ԱմերիկայիՃյուսիսարնելյան մասը: նրկրաբանական տեսակետից նման է նախորդշրջանին, սակայն նեոտեկտոնական ակտիվշարժումների շնորճիվ վայրը բարձրանալովձեռք է բերել նրիտասարդ լեռնային տեսք (Բաֆինիերկիր կղզում նույնիսկ Հասել է մ բարձրության ): կավճի ն նեոգենի դարաշրջաններիուղղաձիգ բարձրացում ների ժամանակ վայրն ուղեկցվել է ինտենսիվ Հրաբխականությամբ: Ավելի ինտենսիվ են բարձրացել Արնելադրենլանդական լեռները (3700մ), որոնք ուժեղ մասնատվածեն սառցադաշտերի կողմից: Լեռնայինմյուս գոտին ձղվում է Համարյա Արնելադրենլանդական լեռներին ուղլղաճայաց: Գրենլանդիայի ճլուսիսային ափերին զուղաճեռ շարունակվելով դեպի էլսմիր ն Մելվիլ կղզիները, Հասնելով ինչն 3000 մ բարձրության: Այս լեռները կազմրված են ստորին-վերին պալեողոլան ն մեղողոլյան ծալքավո-չ րումններից: Սրանց շարունակությունն հն կազմում Լոմոնոսովի լեռնաշղթան ն ԱսիայիՀյուսիսարնելյան լեռները: 1նոնայինայս շրջանն աչքի է ընկնում ժամանակակից սառցապատմամբ: Գրենլանդիայումսառցադաշտայինվաճանը գրական վում է շուրջ 1726 ճազար էառկմ մակերես: Սառցադաշտեր նան կանադական Արկտիկականկղզիախմբի արնելյան կղզիներում. Արնեմտյան կլիմայի ցամաքայնության կղզիների շրջանում շնորճիվ սառցադաշտեր ճամարյա չկան, սակայն այնտեղ մեծ տարածում ունեն սառնամանիքային ճողմաճարության ձները՝ Թերմոկարստային, սոլիֆլյլոմլցիոն ն Արկտիկայինլուրաճատուկ սւելինֆիձենրըո Ապալաչնեո.--Միջին բարձրության լեռներ են ն ձգվում են Հյուսիսային Ամերիկայիճարավ-արնելքով: Ապալաչները Մոլոե են դետի Ճովտովբաժանվում ճլուսիսակի իջվածքով Հուդղոն յին ու ճարավային մասերի: նրա Ճճյուսիսընյուֆառւնդլենդկրղճետ ունի կալեդոնյան ճասակ, իսկ ղու կալեդոնյանչ ճարավը՝ ճերցինյան բարդ կառուցվածք: Մինչն մեզոզոյի վերջը Ապալաչները ենթարկվել են դենուդացիայի ու ձեռք բերել ցածր, արք մակերնույթով, քայքայված ոելինֆով լեռների տեսք,միայն կավճում | կալնոզոյումբարձրանալովդարձել են միչին բարձրության լեո-՝ լեռներ: Ապալաչներըծալքաբեկորավոր,խիստ Քայքայված

-

-

|

եր են, միայն առանձինկարծր ապարներիցկազմված լեռնաագաթներ ճասնում են 2000 մ բարձրության (Միտչել դագաթը

լեռներում՝ 2036 մ): ձարավայինԱպալաչներումառկա են երեք լեռնագրական առիներ. 1) արեմոյան, որ կազմված է 4իմնականում ավաղաարերից կրաքարերից, որտեղ ծալքավորշնրտախմբերըլվացմ տեղատարվել են՝ մակերնույթին տալով 800--1000 ելու արձրության սարավանդի տեսք: 2) նննտրոնական մետամորչ են սայինապարներիցկազմված դգուոի,որում զանվում Կապույտ չռները: 3) Արնելյան բյուրեղային (գրանիտագնելսային) գուտի Փիդմոնտիսարավանդը),որը թեքված է դեպի Մերձատլանտան դաշտավայր ն գոլացնում է այսպես կոչված «րվեժների են դասում նան հծը»:։ Բացի ալդ, Հարավային Առլալաչներին են ախատպալաչյանսարավանդը,որի մասերն Ալեդանիլեոները կամբերլենդիոչ մեծ սարավանդը: ՀյուսիսայինԱպալաչները կազմված են Հիմնականում բյուհղային մետամորֆիկ (բյուրեղային թերթաքարեր,կվարցիտՎաշինգլեռները՝ եր)ապարներից,նրա արնելքում են Սպիտակ ն (1916 մ), կանաչլեռներն Ադիրոնդակավելի դադաթով ածր լեռները: ՀյուսիսայինԱպալաչներըխիստ մասնատվել են նչպես չորրորդականսառցապատման,այնպես էլ ժամանակաից էրողիոն ազդակներիպատճառով: ՀարավայինԱպալաչները են աասռցապատվել, այստեղ զգալի տարածում ունեն ռելինֆի արոտային ու էրոզիոն ձները: / Ֆբիտասառոդ Սրանք իլեռնայինշոջան (Կոբդիլիեբնեո).-հն մեզոկայնոզոյանծալքավոր մի բարձներկայացնում ինցից դիր, միջօրեականիուղղությամբ ձգվող (մուտ 9000 կմ), լեոյին Ճամակարգ(իսպաներենկորդիլիեր նշանակում է ձգված ր): կորդիլինըները բարդ լեռնային ճամակարգ նն ն բաժանվում 1. արնելյան լեռնային, հրեք մորֆոստրուկտուրայինդոտու. ներքին սարաճարթերիու սարավանդների,3. արնմտլան լեոբյին։ Արնելյանգոտինկոչվումէ Լարամյան,քանիոր այն գոյացել կարամյան ծալքավորությանժամանակ: Այս գոտու Ճյուսիսում Բրուքսի,դեպիՀարավ՝Մակենզիի,ժայոտտ,իսկ ծայրըճարաեւ` ԱրնելյանՍինհռա Մադրելեոները (Մեքսիկայում):Տեկտոույտ

ու

ու

ու

նական տեսակետիցայս գոտում կարելի է լեռնաշղթաներ.

անջատել հրեքտիւ

բեկորածալքավոր. առաջացելեն կամարաձն բարձրաց, շնորճիվ, կազմված են պալեոզոյան ն մեղզողոլ նատվածքայինապարներից, աչքի են ընկնում վրաշարժերո Այսպիսիլեռներ են Բրուքսի,Մակենզիի,Ժայռոտ լեոների արն, յան շղթաները, ինչպես նան մասամբ Արհելյան ՍինոտՄադր/ են 3000--4000 մ բարձրության ն որոնք ճասնում մասնատվ են խոր ճովիտներով: Սառցադաշտային էկզարացիայիշնորձ դոտու Ճլուսիսային լեռնաշղթաներնունեն ալպյան տիպի ոհլի հ անտիկլինալայինկարաժյան Ծալքաբեկորավոր դող շղթաներ. սրանք կարճ, տարբեր ուղղություններով ձգվաժ, վականինբարձր (մինչն 4000 մ) լեռնաշղթաներեն Ուինդ Ռիվեր,Աբսարոկա, Սավաչ ն այլն): որոնք միմյանց բաժանվում են լայն սինկլինալայինդողավորություններով:մ. պիսին են նան ժայռուտ լեռների Ճարավային մասերը, որ/ չեն սառցապատվել, այդ պատճառովէլ գագաթներում պաճպվ վում են Հին ճարթեցման մակերհույթները: Յ. Բեկորավորնե ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաներ ն ննմ յան բաթոլիտների տարածման զանգվածներ, Սրանք բալ (մինչն 3500 մ) ալոլյան ռհլինֆիձներով, բարդ լեռնադրությվ լեոնազանգվածներեն, որոնք տարածվում են կանադայի ն ԱՄՆ-ի Հյուսիսում, ժայռոտ լեոների արեմտյան մաս վո ն բում կապող օղակ են արեմտյան լեռնային գուոու միջե: ե սաբաճաբթեոի Ներքինսաբավանդներբի գոտին.ընդգրկ. է Յուկոնի սարաճարթը, Ստիկին, նիչակո, Ֆրյեզերի ն կԿոլո բիայի սարավանդները, կոլորադ սարավանդը ե Մեքսիկական բարձրավանդակիկենտրոնում տ րածված սարաճարթը: Սրանցճարթ մակերնույլթը մասամբ ցատրվում է երկրաբանականգործոնով: Յուկոնը պալեողո, ճասակի մնացորդային, ճաիթ մի զանգված է, որը խիստ մ նատվածէ էրողիոն գործոններից, նրա արնմուոտքումտարած. է Յուոն դետիկողմից դոլացած ակումուլլատիվ ընդարձակ դ| 1.

ն մասնատման

Վ

(Արաջավ|

|

Հար

Մեծ Ավազան սարաճարթը,

Ֆրելղերի, կոլումբիայի սարավանդները տավայրը: ն.Մքքոիմ

կան սարաճարթի Հարավը ծածկված են երիտասարդ լավա ծածկոցով: Ցամաքայինկլիմայական պայմանների Հետնան,

դուրս Հողմաճարված նյութերը Մեծ Ավազան լ ռարաճարթից. են այնտեղ՝ ծածկելով միջլեռնային դալիս, այլ տարածվում '

:

մակերնույթը դավորությունների,որի շնորճիվ սարաձճարթի ճարթվում է: նման ճողմաճարմաննյութերով ծածկված ռելիեֆ ունի նան Մեքսիկականբարձրավանդակիկենտրոնը: պլատֆորմի կոլորադոլի սարավանդը2յոախիսամերիկյան է, եզրն ծածկված նոտվածքույին շերտախժբեձՃարավարնեժտյան բով, որի ինահնսիվ բարձրացմանշնորճիվ Կոլորադոդետը առաջացրել է մուտ 1800 մ խորությամբ կանիոն: գոտինընդգրկում է Խաղաղ օվկիւսԱրՐեմտյան լեռնային նոսին Ճճարողբոլոր լեոնաշղթաները, որոնք ունեն Ննադայիծալջավորություն (լուա): Այն կազմված է երկու զուգլաճեո լեռնաշղթաներից, որոնք իրարից բաժանվում են տեկտոնականիջվածքով: Արնելյան շղթաներն ավելի բոսրձր են, դրանցից են՝ Ալյաս-

Սիեռա Ննադայի, կայի, կանադական, Առավխնյա, կասկադյան,

ԱրնքայանՍինուս Մադրեի ն ճարավում՝ ճրաբխային Սինույի Լեռնույինայս դուռին ճաճախ անվանում են Նելեռնաշղթաները: որ լեռնակազմական պրոքանի գոլացել է Համանուն վադյան,

ցեսների շնորճիվ: ննադյանլեռներից արնմուոք ընկած սինկլինորիումն ընդդրկում է կուկի ծոցը Ալյասկայում, կանադական իխիջվածքը, Ուին լամետ գետի ճովիտը, կալիֆոռնիայիչովիտը Կալիֆոռնիայի ծոցը: Չուլնոնային գոտին կազմում են՝ Ալնության, Արնմտյան դաչ, Սուրբ եղիա, Կանադականկղզիների շղթաները, ԱՄՆ-ի Մքրձափնյալեռնաշղթան ն մասամբ կալիֆոռնիաթերակղզին: Այս դուսին դոյացել է ալպյան լեռնակազմականպրոցեսներիշընորճիվ ն ունի ավելի երիտասարդռելիեֆի ձներ: Ալոյան ն ննադայի ծալքավոր գոտուն բնորոշ են բարձր դիրքը, ներծին ն արտածին ճրաբխային հրնուլթները: 60" Հյուսիսային լայնությունից ճյուսիս լեռնադագաթներումմեծ տարածում ուննն ժամանակակիցսառցադաշտերը, իսկ Ալյասկայի լնոներում սառցադաշտերը լեզվակներով իչնոմ են նույնիսկ մինչե ծովափ: 0գտակաբ ճանածոռնեոը.-ՀյուսիսայինԱմերիկանՀարուստ է օգտակար ճանածոներիշատ տնսակներով, որոնք կարելի է ստորաբաժանելչորս խժբի։ Առաջինխմբի մնջ դասվում են այն օգտակարճանածոնեհրը, որոնցովնա ճարուստ է. դրանք են՝ բընական գազը, քարածուխըն դորշ ածուխը, ցինկը ն մոլիբդենը: Երկրորդխմբի մեչ են երկաթը, պղինձը, կապարը,նիկելը: եր15

խումբը ներկայացնումեն նավթը ն կոբալտը: Վերջին|խումբե կազմում են մնացած օգտակար 4անածոները, որոն յով նա այնքան էլ աչջի չի ընկնուվ՝ մանգան, Քրոմ, ալյումինի, Ճումք, ն անագ այլն: վոլֆրամ, Օգտակարճանածոների տեղաբաշխումըսերտորենկապված է տվյալ շրջանի տեկտոնականկառուցվածքիճետ: կանադականվաճանը (մերկացածարխելյան,պրուտերողոյան ապարճերում ) Հարուստ է երկաթով, ոսկով, նիկելով, պղընձով, ուրանով, արծաթով, մոլիբղենով ն այլ մետաղային ճանաբորդ

ծոներով:

:

ՊլատֆորմիսինեկլիզայինշրջաններըՃարուստհն նստվածքավին ծագման ճանածոներով՝քարածխով, դորշ ածխով ն լիգ-՛նիտներով (Մեծ ն Կենտրոնականճչարթավայրեր):Հարավային մերձափնյա դաշտավայրերը ճարուստ են նավթով ն բնականգազով: Այս շրջաններում կան նան կապարի, ցինկի, բարիտի Ճանածոննր, որոնք գոյացել են նստվածքայինշերտերում ներարկված ինտրուզիվմարմիններից: կալեդոնյանծալքավորության շրջանները ճարուստ են երազբեստով (Ապալաչներ, նյուկաթով, բազմամելտաղներով, ֆաունդլենդ): Հերցինյանծալքավոր դուտինՀարուստ է քարածխով (մպա-

լաչների նախալեռներ), դաղզովն նավթով: կորդիլինրյանծալքավոր գոտին Ճարուստ է բազմապիսի մետաղայինօգտակարճանածոներով:որոնք կապված են Հիմնականում լուրայի ն կավճի ճասակիթթու գրանիտոիդայինինտրուՃետ: Այստեղկան զդալի քանակությամբ ոսկու, պղնձի, ղզիաների ցինկի, կապարի, վոլֆրամի, պաշարներ, որոնք ճիմնականում ընկած են ԱՄՆ-ի ճյլուսիսում ն կանադայում:Հարավումտարածվածեն պղնձամոլիբդենային,արծաթի, ուրանի ն տիտանիճանքավայրերը, նան ռրոշ քանակությամբ ածխի ու նավժի պաշարներ:

Կլիման Հյուսիսային Ամերիկան ճլուսիսից ճարավ ձգվում է մուտ դոտիներում՝արկտիկակմ ն ընկած է ճինգ կլիմայական ն կան,մերձարկտիկական,բարեխառն,մերձարնադարձային

ա-

.

ընադարձային։ Տարածքիմեծ մասը դտնվում է մերձարկտիկական, բարեխառնն մերձարնադարձային գոտիներում: մեծ Հյուսիսից ճարավ պատճառով ռադիացիոն ձգվածության ն ճատկապնս օդի շրջանառության առանձնաձճայոչ ոպլայժանները կությունները բավականին տարբեր են: Ցամաքիճլուսիսային մասում տարեկան գումարային ոադիացիան կազմում է 30 կկ/սմշչ խսկճարավ արնփուտքում՝ 180 կկ/սմ2: Ռադիացիայիճաշվեկշիոր

20 կկ/սմշն 60 կկ/սմշ /։ Համապատասխանաբար՝ Գրենլանդիայում ամբողջ տարին ուսդիացիայի 4աշվեկշիռոիբացասական է: ՀյուսիսայինԱմերիկայում լեռները ձգվում են միջօրնհականի ուղղությամբ արնհմոսոքումհ արնելքում, կննչորոնըցածը է, այդ պատճառով էլ նպաստավորպալմաններ են ստեղծվում արկոիկական օդային զանդվածներիդեպի ճարավ ներխուժելու ճամարչ ընդճակառակը՝ճարավից ղեպի 4լուսիս: եսկ արնեադարձայինը, Ցամաքիարնելքը նպաստավորէ Ատլանտյանօվկիանոսիկողմից օդային զանգվածներիներթափանցմանճամար, իսկ Խաղաղ օվկիանոսյան օդային զանգվածներիազդեցությունը խիստ սաճմանափակ է կնորդիլինըների պատճառով: Բացիվերոճիշյլալ գործոններից, ձյուսիսային Ամերիկայի կլիմայի ձնավորման գործում զգալի դեր են խաղում օվկիանոստմին ճոսանքները: Հարավիցդոլֆոտրիմ տաք, իսկ ճյուսիսից լաբրադորյան ցուրտ ճոսանքները նլուֆաունդլենդկղղու մոտ ժիմյանց ճանդիսլելով՝պայմաններ են ստեղծում ցիկլոնային ն անտիցիկլոնային գործունեության ճամար Խաղաղ օվկիանոսում ճյուսիսային լայնության 40"-ից Ճճլուսիսթափանցող խաղաղօվկիանոսյան տաք ճոսանքը նույնիսկ ձմեռը թույլ չի տալիս օդի ջերմաստիճանիբացասական անոմալիա, սակայն ոչ այնքան զգալի, որքան 2Հյուսիսատլանտյան տաք ճոսանքն Արեմտյանեվ40" մոտ: բուվլայի ափերի Հյուսիսային լայնությունից դեպի ճարավ շարժվող կալիֆոռնիայիսսռը ճոմանքը իր Ճետ տանում է ռառը չրեր, որի շնորճիվ ճյուսիսային լայնության20--405-ում օվկիանոսի 1 քԷառ սմ2 մակերեսը կորցնում է տարեկանգումարային ոսդիացիայի մու կեսը (50--60 կկ/սմ2): Մթնոլորտիշրջանառության ընթացքը Հյուսիսային Ամերիկայում նմանվում է նվրասիային,սակայն ցամաքի փոքրության ն լեռնագրականգործոնների տարբերության պատճառով Հլուսիսային Ամերիկանտարբերվում է նվրասիայից, ճնտնաբար

2--868

տարբեր են ները:

նակ

շրինաչափո

մթնոլորտի շրջանառության

շրջանառութ

Հյուսիսային Ամերիկայում օդի Հիմնական Ֆը կատարվում է արեմուտքիցարնելք ներթափանցումների շի-

նորձճիվ,սակայն բարձր լեռների պատճառովօվկիանոսի ազդեցությունը ճիմնականում ի ճայտ է դալիս Խաղաղօվկիանոսիափամերձ շրջանի լեռնալանջերում: Մայր ցամաքի կենտրոնական մաս խաղաղօվկիանոսյան օդը թափանցում է լեռնանցքներով լայնակի ճովիտներով արդեն տրանսֆորմացիայի ենթարկված չոր օդի ձնով: Այդ պատճառով էլ ցամաքի կենտրոնական շրջաննեբում գերիշխում հն ցամաքային օդային զանգվածները: հճարկե, դրանք ավելի ճղոր չեն, բան Ասիա մայրցամաքում, ճնտնաբար չեն գոյացնում բարձր ճնշման կենտրոն, ինչպես ասիական անտիցիկլոնն է: Հյուսիսային Ամերիկայի արհելյան շրջանին կլոր տարին բնորոշ է ցիկլոնային դործուննություն, ճատկապես բարեխառն դուռու սաճմաններում: կենտրոնականԱմերիկան, ինչպես նան մայր ցամաքի Ճարբավ-արնելքըընկած են Հյուսիսատլանտյան (Ազորյան) բարձր ճնշման կենտրոնի ազդեցության տակ, իսկ արեմտյան մերձավնյա շրջանները(40" 4յուիսային լայնությունից Հարավ)խաղաղօվկիանոսյան (Հավայան)բարձր ճնշման գոտու ազդեցության ստակ:Ցամաքիծայր Ճճարավայինշրջաններն ամառը ընկած են ճասարակածայինմուսոնների ազդեցության տակ: Հյուսիսից ճարավ մեծ ձգվածության պատճառովՀյուսիսային Ամճրիկայում տարվա տարբեր եղանակներինդիտվում են մթնոլորտային տարբեր երնեույթներ: 40--445-ից Ճլուսիս ԶմոանըՀյուսիսային լայնության դիացիայի ճաշվեկշիոր դառնում է բացասական: Ցամաքնարագ սառչում է, մինչդեռ ճարնհանօվկիանուների վրա օդր լինում է խտանում է՝ աԿոաք: Անցնելովցամաք նա նույնպես սառչում ռաջացնելով բարձր ճնշման կենտրոն, որն ընկած է Կանադայի մաքսիմում), որտեղ մթնոՀյուսիս-արնժուտքում (Կանադական է ասնում Բարձր ճնշման երկմբ-ի։ ճնշումը լորտային րորդ կենտրոն է ստեղծվում մի բիչ Ճարավուվ՝Մեծ Ավաղանսարաճարթի տարածքում (Հյուսիսամերիկյանմաքսիմում): Այդ նույն ժամանակ բարնխառն լայնություններում ճյուսիսխաղաղտաթ Հոօվկիանոսյանն Ճճյուսիսատլանտյան օվկիանոսային ու

ռա-

ու

սանքներիշնորճիվ առաջանում են երկու ցածր ճնշման կենտրոններ՝ հսլանդականն Ալեության: հսլանդականմինիմումի շըրչանից տաք ու խոնավ օղային զանգվածներըցիկլոնների ձնով թափանցելով Բաֆինիծովի վրայով դեպիարեմոսոք Կորդիլինրտեղումյան լեռների տտորուներում առաջացնում են առատ ներ:

տաք ճոսանքիներգործությամբ Հյուսիսխաղաղօվկիանույան ժինիմուժը ճամեմատությամբ (որը հսլանդականի Ալեության պայմանավորվածէ գոլֆոտրիմի առկայությամբ)ավելի թույլ է արտաձճայտվում:Այդ պատճառովէլ ցիկլոնային դործոմբեություէ միայն արնմտյան ժերձավնյա շրջանները՝ նը տարածվում կ որդիլինրյան բարձրությունը, նրա արնելքում ճանանցնելով է դես գալիս որպես ցամաքային օդային զանգված: Մայր ցամաքի ճարավ արնելքում մերձարնադարձայինբարձր ճնշման (Ազորյան մաքսիմում) կենտրոնը ձժմեոր տեղաշարժվում է դեպի ճարավ ն լինում է ավելի թույլ քան ամառը: Այդ պատճառով էլ ճնշումն Ատլանտյանօվկիանոսի վրա լինում է ավելի ցածր, քան ցամաքի վրա. ցամաքային օդը շարժվում է դեպի Ատլանտյանօվկիանոս: Սակայն այդ տեղաշարժը (ցամաքից դեպի Ատլանտյանօվկիանոս) ավելի թույլ է, բանի որ ցամաքի բարձր ճնշման կենտրոնը անկայուն է լինուր Ձմեռը ցամաքի ճլուսիսից ցուրտ օդային զանդվածները, չշչանդիպելովլեռնագրական ոչ մի արգելքի, ցամաքի կենտրոեն նով թասվիանցում մինչե Հարավայինլայնություններ, ընդճուղ մինչն Մեքսիկականծոց ն Ֆլորիդա թերակղզի՝ իջեցնելով օդի չերմաստիճանը0-ից ցածը: Մյուս կողմից, տաք օդային զանդվածները, որոնք ձնավորվում են կարիբյանծովի ն Մեքսիկական ծովի վրա, երբեմն անարդել տարածվում են դեպի ճլուսիս ն կենտրոնական ճարթԺավայրերումճանդիպելով ցուրտ օդային զանգվածներիառաջացնումեն առատ տեղումներ ու անկայուն

եղանակ:

Մայր ցամաքի ճարավ-արնմուտքում դերիշխում են տաք աբնադարձային օդային զանգվածները, որոնք այդտեղ են թափանցում Հավայան մաքսիմումի շրջանից. Կալիֆոռնիական սառը Հոսանքի շնորճիվ ձմեռը կալիֆոռնիային Մեքսիկական բարձրավանդակիարնմտյան մասերը տեղումներ չեն ստանում: Տաք, չոր օդային զանգվածներովաչքի է ընկնում նան Ֆլորիդա թերակղզուճարավայինմասը, իսկ արնելյան ՍինոաՄադ|

դաշտավայ

րեի արնելյան լանջերը ն նրան Ճարող Մեքոխկական

րի զգալի մասն ուռանում են առատ տեղումներ: Ձմեռվա միջին ջերմաստիճաններըՀլուսիսի ու ճարավի միջն մեծ տատանումներեն տալիս. այսպես, կանադական Արկտիկական արշիպելագիկղզիներում այն լինում է --25--30՝, Գրենլանդիայի կենտրոնում՝ նույնիսկ --40--445, իսկ Մեքսիկական բարձրավանդակի.Ճարավում հն Ֆլորիդա թերակղղում՝-- 205:

Ամենացածր ջերմաստիճաններնկատվելեն

կենտԳրենլանդիայի բոնում՝--20", Յուկոնի սարաճարթում՝--654: Ցամաբիմնացած շրջաններում օդի ջերմաստիճանը բարեխառն գզուռում տատանվում է 0--Չ0"-ի, մերձարնադարձային գուռում՝ փ10--55-իմիջե, իսկ արնադարձայինգոտում ճամարյլաթե 0-ից ցածր չերմաստիճաններչեն նկատվում: Զմեռը տեղումների առավելագույն քանակ նկատվում է Խաղաղ օվկիանոսի Ճյուսիսային շրջանների բարեխառն ն մերձարնհադարձայինմասերում, ատլանտյան ափամերձ շրջանների 405-իցճյուսիս ընկած ճատվածներում. ճյուսիսային, կենտրոնական ու ճարավային շրջանների ճամար ձմեռն ունի Համեմատաբար ցամաքային բնույթ, բացառությամբ ծայր ճարավ-արնելքի, որտեղ Ճյուսիսարնելյան պասատներըբերում հն առատ տեղումներո Ձմռանը Հյուսիսային Աժերիկայի մեծ մասը ծածկվում է ձյունով: Լավրենտյանբարձրության, Կենտրոնական ճարթքավայբերի Հլուսիսում, Ապալաչներումձյունածածկույթի տնողությունը .4--Տ աժիս է, Մեժ ճարթավայրերի ն Կենտրոնականճարթավալրերի ճարավում՝ 1--Տ ամիու Լաբրադորթերակղզու Ճարավում ն Հյուսիսային Ապալաչներում,ուր ձմեռր ակտիվ են. գործում է Չ մետրի: պիկլոնները, ձյան ծածկույթի ճղորությունը ճասնոմ ճասնում է ցամաՁյունածածկույթն առավելագույն4զորության Քի արաքույանխաղաղզօվկիանուսաճայաց (մինոտ լեռնալանջերում ննադայիբարձր մասերում այն Ճասել է նույնիսկ 8--10 մետրի): ծուվավզնյադաշտավայրերում ն կորդիլիերյան Հարավարեմոլան սարաճարթքերումձյունածածկույթ ճամարյա թե չի ղոլանում: իսկ Հալքն սկսվում է Հարավում Զյունածածկույթի Ճյուսիսում՝ մայիսին: ԱմռանըՀյուսիսայինԱմերիկայի մեծ մասն ուժեղ տաբանում է, այդ պատճառով ցամաքի վրա մթնոլորտային ճնշումը նվազումէ, որիկենտրոննընկած է Հարավ-արնմուտքում:Բարձր "

փետրվարին,

Ի

:

վրա ուժեղանում են ն տեկենտրոններնօվկիանոսների ճնշման դեպի ճլուսիս, ճատկապեսխաղաղօվկիանոսայինը, ղաշարժվում մինչն Հյուսիսային որն ընդգրկում է ԱՄՆ-ի արնմտյան ծովափը՝ լայնության 35--40--ը: Ամռանն Արկտիկականկղզիների շրջանում տիրապետող է սառը եղանակը: Ցածր ջերմաստիճանների ն ճետնաբար թույլ պոլորշիացման պատճառովջրային գոլոբշիների կոնդենսացման մակարդակը ցածր է, նույնիսկ բարձր ամպամածության առկա-չլության պայմաններումտեղումներ շատ քիչ են գոյանում: Միայն կորդիլինրներիարնմտյան ճողմակողմ լանջերում թափվում են առատ տեղումներ: Ալյասկայի ծովափին ն կանադականկորդիինըների արնմտաճայաց լանջերում ապրիլից չոկտնմբեր ընմմ ռնղումկած ժամանակաշրջանումթափվում են 1000--1500 Առատ ն ներ: տեղումների ուժեղ քամիներիճետնանքովարնմուտոՔում ոտք ամսվա ջերմաստիճանը տատանվում է Վ12 Վ15-ի օվկիանոսի ափամերձ շրջաններում ճուլիսյան միջն: Սառուցյալ միջին ջերմաստիճանները չեն ճասնում Հ10-ի, որը պայմանավորված է շուդռոնը ծոցի սառցակալման ն Լաբրադորյանսառը ճոսանքի միջոցով այսբերդների տեղափոխմամբ դեպի ճարավ: Մայր ցամաքի ճարավ-արհմուտքնընկած է 4յուսիսխաղաղօվկիանոսյան (չավայան) անտիցիկլոնայինկենտրոնիազդեցության տակ. այղ պատճառովէլ ճլուսիսային լայնության 40-ից մինչն Կալիֆոռնիաթերակղզին ներառյալ ամառը շատ քիչ տեղումներ են լինում: Այսպես, օրինակ, ապրիլից ճոկտեմբեր բնկած ժամանակաշրջանումՍան Ֆրանցիսկոյումթափվում են ոչ ավելի 100 մմ տեղումներ, որը կազմում է տարեկանտեղումների 1/5 մասը: Բացիայդ, արնմտյան ծովափի բիչ տեղումներն արդյունք են նան Կալիֆոռնիայիսառը ճոսանքիչ Ամառը լինում է ու չոր զով հղանակ։ Սան Ֆրանցիսկոյումմիջին Ճուոլարզկա, լիսյան ջերմաստիճանըՀ14Դ 15 է, Լոս Անջելոսում՝Վ-20--21: Միննույն ժամանակ Ատլանտյանօվկիանոսի րարձր ճնշման կենտրոնը(Ազորյանմաքսիմում) ընդգրկումէ ընդարձակմի շըրջան՝ իր մեջ առնելով մայր ցամաքի ճարավարնելյանմասը, ընդՀուպ մինչե Կորդիլինրյանլեռների արնելյան լանջերը: չարավ: արնելքից Մեքսիկականծոցի վրայով տաք, խոնավ արնադար. ձային օդը շարժվում է դեպի ցամաքի ճարավարնմտյանցածր ճնշման շրջան: Այդ օդի փաստորենմուսոնային Հուսանքէ, որը տեղումներչ Ապրիլից ցամաքի ճարավում գոյացնում է առատ

Ճոկտեժբեր մուսոնների շնործժիվայդ շրջաններըստանում են 600--800 մմ տեղումներ: 0դի ջերմաստիճանըճուլիսին ն օգոս տոսին Ճասնում է Հ25--28--ի: ՑամաքիՀարավ-արնելքում երբեմն նկատվում է չոր հղաՎ նակ, որն արդյունք է Խաղաղօվկիանոսի շրջանից չոր օդային, լ զանգվածների ներթափանցման: ԱմռանըՄեծ Հարթավայրերում երբեմն քամիների շնորչճիվ դոլանում են փոշու ամպեր, որոնք Ճճասնում են մինչն արնելյան ծովափ: ՀյուսիսայինԱմերիկամայր ցամաքում ամենաբարձր աստիճաններնկատվում հն Բարիկական ցածր ճնշման մարղում՝ կռրդիլիերներիՃճարավում,Մեռյալ Ճովտում դիտվելէ 525 ջերմություն, որն ամենաբարձրնէ ամբողջ արեմտյան կիսագնդում: Հյուսիսային Ամերիկայում տարեկան տեղումները տեղաչ բաշխված են անչավասարաչավփո: Առավելագույնտեղումներդիտվում են ցամաքի Ճյուսիսարեմտյան խաղաղօվկիանուաճայաց լեռնալանջերում, որտեղ մերձափնյալեոների 1 Վանկուվերկրղեն 6000 ղու առանձին ճատվածներ ստանում մմ-ից ավելի տեղումներ, իսկ լեռներից արնելք տեղումներիքանակը խիստ նվաղում է: Խոնավության տեսակետից մյուս շրջանը ցամաքի ճարավ-արնելքն է, որտեղ թաիվում են մինչն 2000 մմ 7եղումներ, որն արդյունք է Մեքսիկականծոցի շրջանից ներթափանցողխոմմ տեղումներ է նավ օդային զանգվածների: Մուտ 1500--2000 ստանում Մեքսիկականբարձրավանդակիճարավ-արնելքը: Տեղումների տարեկանքանակը ինչպես դեպի կենտրոնականճարթավայրեր, այնպես էլ դեպի արկտիկականշրջաններընվազում է ավելի է։ Միջին 4աշվով ամբողջ ցամաքի մեծ մասն ստանում Քան 500 մմ տեղումներ: Ամենաչորշրջանը Մեծ ավազան սարաՀարթի Ճարավնէ ն ԿոլորադոյիստորինՀոսանքիշրջանը, որտեղ թափվում են ոչ ավելի 250 մմ տեղումներ: ՏեղումներըՀլուսիսային Ամերիկայում կրում են սեզոնային է տեղումների առավելագույնքանակ նկատվում բնույթ:Ձմռանը Ճարթակենտրոնական տակ: 32--486Հլուսիսային լայնության վայրերի 33--ից ճարավտեղումների մեծ մասը թափվում:Վ դարշրջաններումտեղումների նանը,Հլուսիսում՝ ամռանը: Բեւեռային Տեէ ղդալի մասը թափվում ամառվա վերջին ն աշնան ակզբին։ ճլուսիսարեղումները տարվա մեջ ճավասարաչավփ են բաշխված . մըտյան ծովափերինն ճատկաղես Հարավ-արնելքում'

լ

ջերմ-

-

Տ

:

,

-

ՆԵ

ի

Է

Հ

`

30"

«ե ջՓ

-

Ը5|

60"

-

ԳՇ

40"

1405» 1205100480»

705-160»

|

ԼԶ

Հ

լ | '

ՀՏ մ

յ

ձ

Վ

Հ.

Խն

/

ւ

օ

ի

յ)

:

լ

լ ՝

իօ»

230»

(6

/ լ

լ

|

.

Տ

-

Մ:

'

Գ

-

Ւ

լ

ԱՊ

շ

'

վ

"

Հ

՝

Հ»

ի

1-.

ի

յ

լ

|

լ

|

:

ք--ՎԳոտիների

սահման

1.

100"

90»

80»

Է----Ժ|Մարզերի

կլիմայականգոտիների ն մարզերի

սահմա,

600կմ

քարտեղ-սխնմաս

Կլիմայական Մայր ցամաքի Ճլուսիսային ծոգոտինեոը.-շրջանները, կանադական Արկտիկականկղզիախումբը վամերձ ն Գրենլանդիան մանում են կլիմայական գուու աբկտիկական

գերիշխում են արկտիկականօդային ղանդվածները:Այս գոտու արնելյան շրջանները, պայլմանավորմած Ատլանտյան օվկիանոսիտաք ճոսանքներիներգործությամբ, ավելի մեղժ կլիմա ունեն, քան արնեմուտքը:Զմոան ամենացածր մեջ, որտեղ կլոր տարի

միջին ջերմաստիճաններ(--45- --Տ50") նկատվումհն Գրենլանդիայում, իսկ մնացած շրջաններում՝--85--405-ից ցածր չի լինում:

Ամառը Համարյա ամենուրեք օղի ջերմաստիճանըլինում է բացասականկամ մոտենում է 05-ի: Արկտիկականգոտում ամբողջ տարին նկատվում են բարձր ամպամածություն, Մմառախուղներ ն ձնաբքեր։ Բենռայինգիշերները դոտում տնում են մոտ Տ ամիս: Գոտու արնելյան շրջանները, մասամբ կ Գրենլանդիան, ամբողջությամբ ծածկված են ժամանակակիցսառցադաշտերով: Մեբձաբկտիկական գոտի.-- Ընդգրկումէ մայր ցամաքի Ճյուսիսը, ճամարյա ամբողջ Ալյասկան (բացի Հարավային ծովա-' փից), Հուդզոնիծոցի մեծ մասը ն Լաբրադորի4լուսիսը: Այս գուռոու Ատլանտյանե խաղաղօվկիանոսյան ափամերձ շրջաններն ունեն օվկիանոսային տիպի կլիմա, իսկ կենտրոնական մասը՝ ցամաբային: կենտրոնական ցամաքային կլիմայական տիպն աչքի է ընկնում դաժան ձմեռներով, միջին Հունվարյան ջչերմաստիճաններն իջնում են մինչն --3805-ի, իկ օվկիանոսային շրջաններում` --205: --16, Տաքամսվա միջին չերմաստիճաններըտատանվում են Դ5---Հ10--ի ժիչ: Միջին տարեկանտեղումները չեն անցնում 300--350 մմ-ից: Զնածածկույթնունի թույլ «զորություն. մեծ տարածում ունի բազմամյա սառածությունը: գոտի.-- Հարավային սաճշմանն արնեմուտքում Բաբեխառն անցնում է Կոլումբիազետի գետաբերանիցճլուսիս, իսկ արնելքում՝ 4յուսիսային լայնության 40"-ով: Գոտին աչքի է ընկնում կլիմայական մեծ բազմազանությամբ: Նրա րնելյան մասն ունի Արնելյան Ասիայի նման տիպիկ մուսոնային կլիմա, երի ձմեռը դիտվում է --8, --105 ջերմություն, իսկ ճլուսիսային մասերում՝ նույնիսկ --15, --20": Տեղումների քանակն զգալիորենքիչ է, քան ամուսնը, սակայն ցիկլոնային դործունեության: շնորճիվ գոյանում է բավականին կայուն «զոր ձնածածկույթ։ Արնեելյանափով ճյուսիսից եկող լաբրադորյան սառը ճոսանքի պատճառովամառային ջերմաստիճաններըՎ20«-իցչեն անցնում:Բացի«այդ, սառի ծովային ճոսանքի շնորճիվ ամառը մերձավնյա ճատվածու

լինումեն մառախլապաւ դուռու կենտրոնական շրջանները ձմեռն Բարեխառն

ները միշտ

ունեն

պայանտիցիկլոնային խիստ ցուրտ ցամաքայինկլիմայական ժամանակ մաններ, սակայն արկտիկականօդի ներթափանցման

նկատվում են փոթորիկներն ձյուն: Ամառայինչերմաստիճաննեչ րը չավավոր ին (միջինը մինչն 20"), սակայ ներբեմն Մեքսիկական ծոցի շրջանից արնադարձայինօդի ներխուժման պատՃառով օդի չերմաստիճանը բարձրանում է Վ40----45--ի, ջացնելով երաշտներ ու խորշակներ: Ցամաքույին կլիմա ունեցող կենտրոնականշրջաններում, վայրի ցածր ճարթ լինելու պատճառով, ինչպես ձմռանը, այնպես էլ ամռանը եղանակն անկայուն է լինում. Տեղումներիառավելագույն քանակ նկատվում է ամռանը Հողում խոնավությունը բավարար է: Բարեխառնգուռու կորդիլինրյան Ճճամակարդի ներքին սարաճարթերն ընկած նեն արեմտյան օդային րավանդներն զանգվածների աղզդեցությանտակ ն ունեն օվկիանոսայինիցդեպի ցամաքային կլիմայի անցողիկ տիպ, սակայն ավելի խոնավ ն փոքր ջերմաստիճանայինտատանումներով, քան մայր ցամաքի կենտրոնականշրջանները: Բարեխառնդուռու արնեմուսոքնունի օվկիանոսային կլիմա, ուր կլոր տարին գերիշխում են արնեմտյանցիկլոնները, որոնք դեպի ափամերձ շրջաններ են բերում ձմեռը տաքչ իսկ ամառի՝ սառր խաղաղօվկիանույան օդը: Արեմտյան ծովափում ձմռանը օդի ջերմաստիճաններըլինում են 02-ին մուո, իսկ աժռանը՝ Հ 12, առաչ

ու

սա-

ու

Դ- 145: Տարվա ընթացքում տեղումները կազում մմ

(առավելագույնը՝ մմ) ն

են

3000--4000

բաշխսվածեն ճավասարաչավի:

Տեղ-տեղնկատելի է խոնավությանավելցոմլ:

Մեբձաբնադառրձային գոտի.-- Ընդգրկումէ արնելքում Ֆլոըբիդաթերակղզուց արնմուաք մինչե կալիֆոռնիա թնրակղզին: Գոտու ճարավչարնելքինբնորոշ է մնրձարնադարձայինմուսոնայեն շիջանառությունը: Ամռանը Ատլանտյանօվկիանոսիկողմից այստեղ է թափանցում ծովային արնադարձային օդը՝ բերելով առատ տեղումներ, իսկ ձմուսնը գերիշխում են Ճճամեմատաբար ցուրո ցամաքային օդային զանգվածները,որոնք այստեղ են թափանցում Հյուսիսամերիկյանմաքսիմումի շրջանից: 0դի չերմաստիճաններն այդպիսի ներխուժումների ճետնանքով կտբուկ նըվաղում են, ճասնելով մինչե --8, --10"-ի, ուղեկցվելով ձյունով: գոտու կենտրոնականմասը (Միսսիսիպիի Մերձարնադարձային խոնավ ու տաք կլիմայական դաշտավայր) ունի ճավասարաչավփ օԱմռանն պայմաններ: այնտեղ գերիշխում են արկհադարձային դային զանգվածները,որոնք Մեքսիկական ծոցի շրջանիցբերում

տեղումներ: Ամառայինցիկլոններիներխուժման ժամանակ ճաճախ աղետային փոթորիկներեն գոյանում, որն անվանում են տորնաղո։ւՏաք ամսվա միջին չերմաստիճանները Հասնում հն ՉՏ, Զմուսնն այդ շրջանում գերիշխող է 30-ի: ցամաքային օդը, ցուրտ ամսվա միջին չերմաստիճանը 06-ից Վ10, Հ15՝: բարձր է, իսկ ծայր Ճճարավում՝ դրան, երՉնայած բեմն Հյուսիսից թափանցողցուրտ օդային ղանդվածներիՃեւոեվանքով ձմռանը օղի ջերմաստիճանը կտրուկ իջնում է 05-ից են

առատ

ցածր, նույնիսկ՝ --10,

--1553

Մերձարնադարձային գուռում գտնվող կորդիլինրյանՀամակարգի ներքին սարաճարթերն սարավանդներնաչքի են ընկնում չոր, շոգ ամառներով ն ճամեմատաբար ցուրտ ձմեռներով, անբավարար խոնավությամբ (200--300 մմ): կլիմայի տիպով ներքին սարաճարթերնու սարավանդներընմանվում են Առաջավոր Ասիայիբարձրավանդակներին: Արեմտյան խաղաղօվկիանոսյան ավամերձ շրջաններն ու կորդիլինրյանմիջլեոնային իջվածքներն ունեն մերձարնադարձային՝ միջերկրածովայինկլիմա՝ խոնավ ձմեռով ն չոր ամամաքռով: Ամռանը այդ շրջանն ընկած է խաղաղօվկիանոսյան ոիմումի ազդեցության տակ, լինում է կայուն չոր, պարզկա հենք միջղանակ: Սակայներբ այս շրջանի կլիման ճամեմատում երկրածովային (նվրուղայում)շրջանի կլիմայի ճետ, նկատում ենք, որ ամառն այստեղ ավելի զով է՝ Կալիֆոռնիայի սառը ճոսանքի շնորճիվ, քան եվրուղայում: Ձմեռը մերձարնադարձային արնմուտքն ընկնում է գուտու ցիկլոնների ազդեցության տակ, ուստի այստեղ թափվում են առատ տնղումներ: Աշնադառձային գոտի.-- Ընկածէ Հյուսիսային լայնության 30"-ից ճարավ: Այստեղ կլիմայական պայմանները բնորոշվում են խաղաղօվկիանոսյանԱտլանտյանմաքսիմումներով։ Միքն ն Կալիֆոռնիաթերակղզին խաղաղսիկայիՀյուսիս-արնմուտքը օվկիանոսյան մաքսիմումի շնորճիվ ունեն խիստ ցամաքային, նման կլոր տարին շատ Արհիոյան Սաճարայի կլիմա:Չնայած են Քիչ տեղումներ թափվում(100--200 մմ), այնուամննայնիվ, կալիֆոռնիայիսառը ճոսանքի շնորճիվ նկատվում է բարձր ճարաբերականխոնավություն (20--8040), ջիրմաստիճանային րեկան տատանումները մեծ են: Արնադարձային դուտու արնելբարձր յան շրջաններնամոանն ընկած են Ատլանտյան օվկիանոսի «են աղատ տեղումճնշման դոտու ազդեցության տակն ոստանում ու

տա-

մասամբ ընկնում իոկ ձմռանը ենր,

մաքխաղաղօվկիանոսյան իմումի ազդեցության տակ ավելի քիչ տեղումներ են ստանում: ջերմաստիճաններն ինչես ամռանը, այնպես էլ ձմռանը ցածր չեն: -Ւ20"-ից

ի

են

ն

:-

Նեոքինջբեոր

իսկ Հոսքի կւֆրիկային,

ճավասար բաշխվածությամբ զիջում է

) ՏարեկանՀոսքի ծավալով (մոտ 8000 խորկմ) ձյուսիսային ե գերազանցում է Ավատրալիային,Անտարկտիդային Վմերիկան ձարավայինԱժերիկային: Միայն

Հյուսիսային Ամերիկալի գետերի մեծ մասը ոլոսոկանում Ջն Ատլանտյանօվկիանոսի ավազանին, ավելի քիչ Խաղաղ ն Սառուցյալ օվկիանոսների ավազաններին։ Խաղաղ Հյուսիսային ու Ատլանտյանօվկիանոսների ավազանների միջե ջրբաժանն «անցնումէ ժայոուռ լեռներով, իսկ Ատլանտյանն Սառուցյալ օվկիանոսների ավազանների միջն ջրբաժանը կտրուկ կերպով չի արտաճալտված, այն անցնում է մուտ 49՝ Հյուսիսային լայնուն Կենտրոնական Ճլուսիսայինու կավրենտճարթքավայրերի

թյամբ

«յան բարձրության ճարավային ճատվածներով: Ամերիկայի ճյուսիսը, պայմանավորված ոչ Հյուսիսային վաղ անցյալի սառցապատմամբ, ունի երիտասարդ ջրագրական ցանց, իսկ ցամաքի ճարավում գետաճովիտներըլավ են մշակված, որն արդյունք է ջրագրականցանցի «Հինլինելու Հյուսիսային Ամերիկայիգետերն օժոված են Հսկայական էներգոռեսուրսներով, որի զգալի մասը յուրացված է: Գիտերնունեն տրանսպորտային կարնոր նշանակություն, դրանց եժ մասը ջրանցքներով է միմյանց ճետ: միացված Գետերիզգալի մասն ունի անձրնային սնուցում. դա ճատկապես վերաբերում է մայր ցամաքի ճարավարնելյան ն մաատմբ կենտրոնականշրջաններին, որտեղ կա՛մ բոլորովին ձյուն Դի զալիս, կա՛մ շատ կարճ ժամանակ է տնում: Այդ պատճառով էլ գետերի սնուցումը ճիմնականում անձրնային է: չարավ-արնելքումտեղումների մեծ մասը թափվում է ամռան սեղոնում, սակայն ձմեռն էլ այնտեղ խոնավությանպակաս Դի զգացվում: Ապալաչյանլեոների արննլյան լանջերում ճոսքի շերտի բարձրությունը կաղմում է մոտ 1500 մմ: Ապալաչներից դեպիԱտլանտյանօվկիանոս ճոսող գետերը կարճ նեն, սակայն Հորդառատ ն արագաճոս, ճարուստ սաճանբներով չրվեժնենու

ԵՎ

րով: Բոլոր գետերը, դուրս դալով մերձափնյադաշտավայր, տուարային ափերով թափվում են օվկիանոս:չարավ-արնելք են՝ Հուդզոնը, Դիելավերը, Սաս-, Համեմատաբար խոշոր գետերից ' ն կունշանան, Պոտոմակը Սավանան: Ապալաչներիցդեպի ճարավ-արնմուտքճոսող Միսսիսիպիխ վտակ 0Ճայոն իր Թեննեսիվտակովտարվա ձախակողմյան մեծ պաշարներ: մասը ջրառատ է ն ունի Հիդրոէներգիայի Ամերիկա մայր ցամաքի կենտրոնովէ Հյուսիսային բավականինբարդ ջրագրականցանց ն խառը սնուցում ունեցող` աշխարճի խոշորագույն գետերից մեկը՝ Միսսիսիպին:Միսսիսի-՝ Պլաթ,կանզաս, ւպիի աջակողմյան վտակները (Միսսուրի, ճիմնականում ունեն անձրնայինե կանզաս, Ռեդ-ռիվեր) ժայռոտ լեռներից ձյունաճալոցքային սնուցում: Գարնանըն ա-: մառվա սկզբին վերոճիշյալ գետերը անձրեների ն ճալոցքային: ջրերի շնորճիվ խիստ ճորդանում են, իսկ տարվա մնացած ժա-: մանակ ծանծաղում են, առանձին դեպքերում` չորանում: Հոր-: դացած ժամանակ գետերը մեծ քանակությամբ բեկորային նյութ` էն դուրս բերում դեպի Մեծ ճարթավայրերիարնելյան շրջաննե-՝ իը, իսկ ծանծաղժամանակերբեմն կորչում իրենց իսկ նստվածք-ների մեջ: Այդ գետերի չրերը եժ մասամբ օգտագործում են ո-. ռողման նպատակներով: ե Մեքսիկայիճյուսիսը կլի-: Հարավ-արնմուտքը ցամաքային մայի պատճառով ճամարյա թե զուրկ են մշտական ճոսքից, եթե չ«աշվենք մի քանի գետեր, որոնք սնվում են լեռներում կու-` տակված ձյան Ճալոցքային ջրերից: Այդ շրջաններում ճիմնակա-: նում տարածված են ժամանակավորոչ մեծ գետերը, որոնք, իջտելով լեռներից, կորչում են դոդավորություններում կուտակված. փուխը բերվածքներում կամ թափվում են Մեժ Ավազանիտա-՝ րածքում զանվող աղի լճերի մեջ: Հոսքիշերտի մմ-ից չի անցնում: Միջերկրածովային տիպի կլիմայական պայմանների շնոր-՝ ճիվ Ճարավ-արնմուտքիմի շարք դնտեր ճորդառատ են ձմռանը, իսկ ամռանը դառնում են խիստ սակավաջութ ԱՄՆ-ի Ճլուսիսի, կանադային Ալյասկայիգետերը մեծ մա-՝ սամբ սնվում են ձյան ն սառցադաշտայինճալոցքային ջրերով: է լճերով: կամ դրանց ճոսքըկարդավորվում Հյուսիսի ն արնմուտքի գետերիզգալիմասըսկիզբ է առնում: ճաշվին։ Սրանք կռրդիլինըներից,ճորդանում

մեծ, Հոսում՝

մբմասամբ՝

բարձրությունը

չրերիՐ Հալոցքույին

' '

են (զոտիպիկ ալալրոն ոռնժիմիամառային վարարման դետեր լումբիայ Ֆրեյզեր): Խաղաղօվկիանոս թավձյոսիսարխիոյան՝ վող գետերինբնորոշ է Ճոսքի շերտի մեծ բարձրություն (1500--

մմ): Հյուսիսային Ամերիկայիամենագլխավորջրային զարկերակը Միսաիսիպին է իր ճամակարդով,որն ունի 6420 կմ երկարուվոաթյուն:Բուն Միսսիսիպիներկարությամբղիջում է Միսսուրի է, իսկ Միոսիսխիպիինը՝ կմ կին։ Միսսուրիի երկարությունը 3950 կմ: Միոսիսիպիի ջրաճավաքավազանըկազմում է 3238 ճա19000 խոր ղար քաո կմ, միջին տարեկան ծախոըդնտաբերանում՝

ճնդկացիներիլեզվով մ/վոկ:Միսսիսիղի՝

նշանակում է «ջրերի Ճայր»:Միսսիսիպիիոնժիմը խիստ բարդ է, որ բացատրվում է դետի ավաղանիմեծությամբ ն բազմազան բնական պայմաններով: Գետն սկիզբ է առնում Արոասկա ոչ մեծ լճից: նրա վերին Հոսանքում կան մի շարք սաճանքներ։ Անցնելով Կննտրոնական ճարթավայրերով,նա ընդունում է մի շարք վտակներ: Առաջինխոշոր վտակըՄիսսուրինէ, որըչ չնայած իր մեծ երկարության, ջրառատ չէ: Միսսուրին սկիղբ է առնում ժայռոտ լեռներից. աչքի է ընկնում տարվա ընթացքում մակարդակի զգալի տատանմամբ ու Միջին տարեկան ծախսը 2000 անճավասար ոսքով։ խոր մ/վոկ է, իսկ առավելագույնը՝12000 խոբ մ/վոկ,նվազադույնը՝ 150 խորմ/վոկ։ Հորդառատանձրններիշնորճիվ Միասուրին մեծ քանակությամբ կախված նյութեր է տեղափոխում դնեռի ստորին ճոսանքները,իսկ երբեմն էլ ճովտով ճոսում են միանդամայն ցեխաջրեր։ Ձմեռր Միսսուրին վերին ճոսանքում սառչում է, իսկ գարնանայինՃճալքին ինտենսիվ ճորդացմանժամանակ մեծ վնասներ է պատճառումափամերձ շրջաններին: Միսսիսիպիիձախակողմյան խոշոր վտակն է 0Հայոն, որի երկարությունը 1580 կմ է: 02այոն Հորդառատ գետ է. միջին տարեկան ծախսըկաղմում է 2500 խոոմ/վոկ։ ԳետըՀատկապեսճորէ դառնում ամառային մուսսոնայինանձրեների ժամադառատ նակ, սակայն առավելագույն 4ոսքը նկատվում է դարնանը, երբ անձրնաջրերին գումարվում են նան ձնճալքի չրերը, Օ։»-ԳՓարնան վերջին ու ամռան սկղբին (կապված 0Ճայոլի վարարման ճետ) ատորինճոմանքներում դուրս է դալիս իր ափերից Միսսիսիպին ն 2սկայականվնաս պատճառումգյուղատնտեսական ցանքատաբածություններին։ Այդ պատճառովէլ Միսսիսիպիիստորին Հոսանքն այժմ արդելապատվածէ: Միսսիսիպինստորին ճոսանքի

շրջանում բաժանվում է վեց բազուկներիու թափվում Մեքսիկական ծոց՝ առաջացնելովխոշոր դելտա, որը ծովի ճաշվին տարեկան ընդարձակվումէ մոտ 100 Ժետրով: ՄիսսիսիպիիՀամակարգնունի կարնոր էներդետիկ ու Ճաւոնա նավարկելիջրանցնշանակություն: չորանսպորտային կապես Մեծ Լճերի ճամակարդին: ջով միացած է Ճլուսիսամերիկյան է Այսպես,Միչիգանլճին միացած իլինոլս, իսկ էրի լճին՝ 04այո վտակներով:նրա ՃամակարդինավարկելիՃաւվածների երչրիկարությունը ճասնում է մուտ 25 ճաղզարկմ-ի: Միոսիսիպիի ն ՄիսսիՄեծ են Հարթավայրերի Կենտրոնական, րով ոռոգվում սիպիի դաշտավայրիցանքատարածությունները: Մեծ լճերից կարնոր գետերից է նան ճյուսիսամերիկյան դետը, որն ունի մուտ 3130 կմ երսկիզբ առնող Ս. Լավրենտիոս կարություն: Միջինտարեկանծախսը կազմում է 6637 խորմ/վոկ: Քանի որ գետն սկիզբ է առնում լճերից, Հետնաբար կլոր տարին ունի կայուն ոնժիմ։ Դեկտեմբերիկեսերից մինչն ապրիլի կեսերը սառչում էւ Մ. կավրենտիոս դետը, Մեժ 1ճերիճետ, կարնոր տրանսպորտային ուղի է, որի երկարությունը կազմում է մուտ

կմ:

ճիշատակության արժանի է Մակենզին,որի Խոշորգետերից վերին Հոսանքը կոչվում է ԱթաբասկաւԱյն սկիզբ է առնում ժայ-

լեռներից ե թափվում Աթաբասկալճի մեջ, որտեղից դուրս դալով դետը կոչվում է Սորկականգետ՝ մինչե Մեծ Սորկական ճի մեջ թափվելը: Մեժ Ստրկական լճից դուրս դալով՝ գետը կոլէ Մակենզի։ Գետիերկարությունը 4600 կմ է, թառիվում է վում Բոֆորտիծովը՝ առաջացնելովխոշոր դելտա: Մակենզիիվերին Ճճոսանքըսաճանքավոր է, ճարուստ էներդառեսուրսներով,որի զգալի մասը յուրացված է: չՀոկտեմբերից ապրիլ ամիսներին դետը սառչում, իսկ դգետաբերանային Ճատվածում սառցակալումից ազատվում է միայն մայիսին: Գետիվերին Հոսանքն ավելի շուտ է ազատվում սառցակալումից, քան ստորինը, այդ պատճատով էլ ստորին ճոսանքի շրջանում ամեն տարի սառույցներն տոեղծում են զատորներ՝զգալիորենվնաս պատճառելովՃովտում Մակենզինկարեոր ջրային ուղիէչ Այն տարածված անտառներին: միակն է, թերես, որ կանադայիճյուսիսը կալում է Հարավիճետ: նրանով դեպի Հարավ են տեղավոլում Մեծ Արջի լճի շրջանի անտառաօզտակար Հճանածոներըն ժիջին ճոսանքների շրջանը ռոտ

նյութը:

յուրացման ճամար Ալյասկայի Ծայր. ճլուսիս-արնփոսոքի՝ կարհոր նշանակություն ունի Յուկոն գետը: Այն նույնպես սկիղբ Հոսում Ճճամանուն սա-չ է առնում Ժայռոտլեոներից ն այնուչնտն րբաճարթով:Գետիերկարությունը կմ է, ավազանիմակերեսր՝ 855000 էառ կմ: Սնվում է Հիմնականում ձնճալքի չրերով առավելագույն վարարումը նկատվում է 4ուլիսին: Գեւռր ստոցակալվում է 2 ամսից ավելի: Յուկոնը ստորին ճոսանքի շրջանում սաճանքավորէ, այդ պատճառովէլ նրա դերը բեռներ տեղասխոլելուգործում այնքանէլ մեծ չէ, դրա փոլարեն Ճարուստ է ձկներով: խոշոր գետերից է կոլորադոն,որը նույնչարավ-արնեմուտքի պես սկիզբ է առնում ժայռոտ լեռներից: նրա երկարությունը կմ է, ավազանի մակերեսը՝ 635000 էառ կմ: Գետը սնվում է անձրեներից ն ձյան ճալոցքային ջրերից: Առավելագույնծախսը լինումէ Հունիսին, միջին ճոսանքում այն կազմում է 508 խոր մ/վոկ: հնչես Կոլորադոն,այնպես էլ նրա վտակները տեղասիոխումեն մեծ քանակությամբ բեկորային ու կախված նյութեր, որոնք ջրին տալիս են կարմրավուն դույն, ալդ պատճառով էլիսպանացիները գետն անվանել են կոլորադո կոշչո (ներկված): նյութերի շնորձճիվ. գետը տարեկան տասնյակ մետրերով ավելացնում է իր դելտան Կալիֆոռնիայիծոցի Հաշվին։ Միջին 4ոսանքի շրջանում գետը կտրում է ճամանուն սարավանդը՝առամ խորության Մեծ ամենամեծ՝ 1800--2000 չացնելով աշխարճում կանիխոնը։ Գետիմիջին ի ստորին ճոսանքներիշրջանում կառուցեն ված խոշոր ճիդրուլեկտրակալաններ,նրա չրերն օգտադորժում են ոռոդման ն Լոս Անժելես ու այլ քաղաքներիջրամատակարարման 4ամարո լները.-- Հյուսիսային Ամերիկայում լճերը մեծ մասամբ տեղաբաշխվածեն Ճճնադույնսառցապատմանտարածման վայ|

բարձրության ն խերում,կավրենայան

Մեծ

Հարթավայրերիշըրչաններում: կարնորնշանակությունունեն Մեծ Լճերը(Վճրին, Միչիդան, չուրոն, Սենտ կլեը, էրի, Օնտարիո),որոնք կազմում են

աշխարճիքաղցրաճամ ամենախոշորջրային ավաղանը։ Այս լըճերից Վերինի, Միչիգանի,Հուրոնի ն 0նտարիոլի ճատակները ծովի մակարդակիցէլ ցածր

են

ընկած:

Մեծ

Լճերի տարածությունը,խորությունըն Ճճայելու բարձրությունը

լ

Լճերի

Տարածու-

անվանումըթյունըէառ(ճա-

կմ)

դար

Վերին

Հուրոն

Միչիղան էրի

Օնտարիո Սենտկլեր

Քարձրությունը Առավելագույն խորությունը

ծովի մակ.-ից

(մ)

(դ

82,4

183,5

17771

25,7

17771 74,7

75,3 15,0

59,6 58,0 19,5 1,2

Ա

1ճերի ընդ. տարածութ. 246.4

ՀյուսիսամերիկյանՄեծ 1ճերը դեպի արնելը ընդճանուր թեքություն ունեն: նման թեքությունը մեծ ճարմարություներ է ըս-

տեղծում «իդրոէլեկտրակայանների կառուցման, սակայն դժվա-

մեծ նավագնացությանճամար: Հատկապես րություններ՝

է էրիից.

0նտարիո ընկած բարձրություններիտարբերությունը, որն ստեղժել է սիլուրի կրաքարերից կազմված կուէստային աստիճան, որտեղից նիագարագետը թափվում է 0նտարիո լճի ժեչ՝ առա-

ջացնելով 50 մ բարձրության մի ճզոր ջրվեժ: Հյուսիսամերիկյան 1ճերի ղդոդավորությունների առաջացման վերաբերյալ կան մի մասը գտնում էյ ստարբերկարծիքներ: ԱՍաումնասիրողների ունեն, որ լճերը տեկտոնական ծաղում սակայն ալդ կարծիթը ճիշտ ու վերջնական է միայն Վերինլճի ճամար: Ուրիշներիկարծիքով լճերը դոլացել են սառցադաշտերի ն ճոսող ջրի դործունեության, ինչպես նան սառցադաշտերի իզոստատիկ ճնշման առաչ շնորչիվ: կարծիքկա նան, որ լճային դոդավորություններն ջացել են վերին պալեողոլան ճասակի նատվածքայինչելրտերի մեջ դտնվող քարաղի լուծման շնորճիվ։ Ամերիկյան ճետաղոտողները գտնում են, որ լճերը գոյացել են չորրորդական սառցա4ետնանքով: դաշտերի էկզարացիոնդգործուննության Դկչերի ջուրը մաքուր է, թափանցիկ,տարեկան տատանում ները 0,6 մետրից չեն անցնում, սառցակալվում են կարճատե, խոչընդոայն էլ ափամերձ Հատվածներումմ Սառցակալմանը տում են ուժեղ փոթորկային քամիները ն կոնվեկցիոնպրոցեսի նշանակությունը որտնական լինելը: Մեծ է լճերի տնտեսական Մեծ

-

:

:

ոլես ջրային կարնոր մայրուղի. նրանց ճամակարդում կառուցվել են մի շարք ճիդրոէլեկտրակայաններ: մի շարք խոշոր լճային ավազաններկան ԲացիՄեծ Աճերից, ավրենայան բարձրության ն կենտրոնական ճարքավայրերի մասը գոյացել են սառցադաշտերի րածքշորում: Դրանց դգալի են՝ Ճետու Վիննիեդգր, Վիննիպեգոսիաը, Այդ լճնրից ճալվելուց Մանիթոբան,Մեծ Ստրկական,Մեծ Արջին այլս Մեծ Ավազանաարաճարթում կան մի շարք մնացորդային տա-

լեյլսլճեր, որոնք ոչ վաղ երկրաբանականժամանակաշրջանում՝ տոոցենում, եղել են ավելի մեծ ջրային ավազանները Դրանցից ամենամեծն է Մեծ Աղի լիճը, որի չրի աղիությունը ճառսնում է 132--300400-ի:Զգալի տարածում ունեն քառնարանային ն արդելափակմանլճերը ճրաբխային կոների ու լավաների տարածման վայրհրում, ինչպես նան լագունային լճերը ծովափերին:

պայմանավորված՝ կլիմայականառանձնաճատկություններով Հողաբուսականտիպերի ն կենդանականաշխարճի զարգացումն ու տեղաբաշխումը Հյուսիսային Ամերիկայում կրում են զոնա-

ական բնույթ:

Հողերը Մայր ցամաքի ճողերի պատմականղարդացումը սերտորեն բուսական պայմանների Ճեւո: Հյուկապված է կլիմայական Ամճրիկասիսային լայնության 50-ից ճյուսիս ճողերի տիպերը յում Համարյա թն չեն տարբերվումեվրոպայիճողերից: Հլուսիռում տարածվածհն տունդրադլեյանճողերը, որոնք ալքի են ընկնում փոբրըճզորությամբ, ցածր չերմասոիճաններով, գերսոնավությամբ: Փշատերնանտառներիտակ լայն շերտով ձգվում են տալյդգայիզոնային ճատուկ պոդզոլային ճողերը, որոնց մեջ ենք գլելապոդզոլային,տիպիկպողզոլային ն ճմատանձնացնում դրանց ճատուկ են խոր շերտով լվացվատիպերը. պոդզոլային ն ճումուսի ոչ մեծ պարունակությունը: նման ճողեր ծությունը են տարածված նան բարեխառն գոտու խաղաղօվկիանոսաճամաց լեռնալանջերում: Հլուսիսայինլայնության 50--ից Հարավ չունի Ըստ հի. տարածումը լայնակի ղոնայականություն Ճողերի ն Ա. Մ. տ, Գերասիմովի Գլաղովակայայի, խոնավության փողզուգրնթաց կարելի է անջատելերկու Ճատուկստրուկուր ճողային պրովինցիաներ։Առաջին՝Մերձատլանտյան պրոաչքի է ընկնում խոնավ կլիմայով: Այստեղ ճյուսիսից ու

ա-

սքոխմանը

կարա թ.868

`

ճարավ միմյանց փոխարինումեն պոդզոլային ն գորշ անտառային ճողերը: Ճողային Երկրորդը Լներքին ժմայրցամաքային գոտու պրովինցիան է, որը ձգվում է միջօրհականիուղղությամբ ն ճաջորդաբար փոխվում արնելքից արնմուտք՝դորշ անտառային Ճճողերից (Ապալաչներիշրջան) պրերիաներիսնաճողակերպսնաճողերի, շագանակագույնի, դորշ ն մոխրադորշ կիսաանապատային Ճճողերիչ Հյուսիսային լայնության 40--Յ6մնրձարնադարձայինդոտում ձողերի տիպերը նույնպես փոխվում են արնելքից արն մուտք: Այստեղ բոլոր ճողատիպերնաչբի են ընկնում ալլիտի-. ղացիայի պրոցեսներով (ճարստացումերկաթի հ ալյումինի ճիդորի պատճառով ճողերն ստանում են կարմիր հբըօքսիդներով), դոտու րանգ: Մերձարնադարձային ճարավ-արնելքի անտառային կարմրաճողերն ու ղեղնաճողերը Միսսիսիպիիցարնմուսք փոխվում են պրերիաներիկարմրասն ողերի, որոնք Տեխասին Նյու ն Մեքսիկայի նաճանդգներումանցնում են մժոխրադարչնագույն մոխրաճողերի,իսկ ծայր արնմուտքուվ՝կալիֆոռնիայում, դարչնագույն4ողերիս Արնադարձայինգոտու ճողերը նույնպես փոլխվում են արեվելքից արնմուտք: Ֆլորիդայի ճարավում ն Մեքսիկայիարնել-

տիպիկ

քում բարձր խոնավությանշնորձճիվտարածված են կարմրաճողերը: Մեքսիկականբարձրավանդակում զարդացած են կարմրա-չ ն մոխրադարչնադույն դորշ ճողերը, իսկ Կալիֆոռնիայիափա-չ մերձ շրջաններում տիրապետողեն անապատայինդորշաճողերի:՝ Հյուսիսային Ամերիկայի ճողային ծածկը ուժեղ կերպով. ենթարկվում է քամուն չրային էրոզիայի: րային էրոզիայի, շնորճիվ Հողի վերին բերրի շերտերը լվացվում են ու տեղատարվում՝ տեղի տալով մայր աղարների նորանոր շերտերիմերկացման: Արեմտյանչոր շրջաններիցքամու առաջացրածփոշու ամ-

պերը ճասնում

են

մինչն ԱՄՆ-ի արնելյան նաճանդները: Հողերի.

ինտենսիվ էրոզիայի պատճառներըբազմազան են, սակայն դել:

խավորը դրանց մասնավոր սեփականությունն է, անտառների դիշատչորեն ճատումը, արոտների: անկանոն օգտագործումը ն տնական ժամանակով միատիպ 2Ճողաճանդակում:

-

մշակումընույն

փոզաոթաննրի

Բուսականությունը

ինչոլնս ճողերը, այնպես էլ բուսականությունը, կլիմայով կրում են ղոնայական բնույթ: Միննույն ժապայմանավորված, մանակձյլուսիսային Ամերիկայի բուսականության տեղաբաշ-չ խումը, բացի զուտ կլիմայական պայմաններից,զգալիորենկախված է նան նրա երկրաբանականզարգացման պատմությունից» Հենց եհրկրաբանական ւլլիոցեն-չորրորդականից: Հատկապես է կարդացմանպատմությունն այն կարհոր պատճառներիցմեկը, շնորճիվ Հյուսիսային Ամերիկայի արնելքում ավելի շատ են լայնատերն, իսկ արնմուտքոտ՝ վշատերն անհարածված Րոտ Ե. Վ. Վուլֆի (1944),Հյուսիսային Ամերիկայում աոները: է կավճի վերջում ն պալեոդենում մինչն Ալյասկա տիխրաղետող ժաեղել բարելառն դուռու մներձարնադարձայինֆլորան: Նույն մանակ մայր ցամաքի կննտրոնը ծածկված է եղել ծովով, իսկ արեմտյանն արնելյան եզրերը թերակղզու նման ձդվելով, միացած են եղել իրար Հյուսիսում:կորդիլինրների ցածր լինելու Խաղաղե ԱԽոլանտյան օվկիանոսներիմիջե ընկած պաճառով ցամաքում կլիմայական մեծ տարբերությունչի նեղել:Այդ պատճառով անտառային բուսականությունը ամարյա թե եղել է

որի

նույնը:

չարավային նեղ պարանոցայինշերոոնունեցել է արհադարձային ն ճատկապես չարավային Ամերիկայի տաք դոտուն յուբաճատուկ ֆլորա Նեոդենում, ճատկապես պլիոցենում տեղի ունեցող ակտիվ բարձրացումների շնորճիվ սկսել են ձնավորվել մոնկտոնական ժամանակակից լանդշաֆտները: կեռնային արնմուտքի ակտիվ բարձրացման շնորճիվ լայնատերն անտառներնիրենց տեղը ճետրզճետն ղիջել են փշատերններին,իսկ արնելքի խոնավու տաք կլիմայական պայմանները նպաստավոր են եղել լայնատերե, նույնիսկմշտադալար անտառներիպաճպանմանՀամար: Հյլուսիշրջանների պրտելյման շնորձճիվջերմասեր բուսականուքային թյունն իր տեղը ղիջում է ցրտասեր տայդային:Բացի այդ, մայր ցամաքի կենտրոնումտարածվածծովի ետ քաշվելու 4ետնանքով կլիման ցրտում է ն դառնում նպաստավորմիայն խոտային բու«ականության 4ճամար։ Ջորրորդականի սառցապատումը Ճճյուսիսիլայնարձակ տատածքներումոչնչացրել է նախկին ֆլորան ն նպաստել տունդրայի բուսականությանզարգացմաննու տարածմանըդեպի ճարավ ՝

.

անտառայինֆլորան չի ոչնչացել ե սառցավ Սակայն Հարավուժ Հետո վերադարձելէ իր նախկինշրջանը: դաշտերի նաճանջից ծածկույթի ձնավորումը տեղի ժամանակակիցՃողաբուսական

(6--10 ճետսառցադաշտայինժամանակաշրջանում տարածքսառցապատման Հազարտարի առաջ): Ջորրորդականի ներում տարածվել են տունդրայական ֆլորայի ներկայացուցիչները, որոնք էլ ավելի դեպի Հյուսիս են մղվել փշատերնանտառների կողմից, կլիմայական պայմաններիճետզճետե տաքանալու պատճառով: Այդ երնույթը Հյուսիսային Ամերիկայումնկատվում է ներկայումս, տունդրաննաճանջումէ դեպի 4յուսիս, մի բան, որ Ասիայում չի նկատվում: է ունենում

Օ«-Է4/1

ՆՉ

ՕՀ

--Հ.

4041` 40"

20"

40"

՝

2.

100:

80"

՛

ՔԲուսաշխարճագրական մարզերին

հնթամարզերի քարտեղ-շխեմա'

Ցամաքի արնմտյան

ու

արնելյան եզրերում անտառային

ֆլորանպաճպանվել է, ուսկայն այստեղնույնպես օին ջերմաանրներնիրենց տեղը զիջել են ցրտադիմացկուններին, բացառու-

Համարվում թյամբ մի քանիտեսակների,որոնք ներկալումս մնացորդներ(ռելիկտներ):

են

Այուղիսով, պատմական զարգացման, ինչպես նան ժամանակակից բնական պայմանների առանձնաձճասոկությունների շրԱմերիկայի բուսականությունը բաժանվում նորճիվՀյուսիսային է ձրկու ֆլորիատիկական խոշոր մարզերի` Հոլարկտիկական ն

նեուռրուիկական:

՛

|

է ցամաքի Բնդգգրկում Հոլաբկտիկական մառոզ.--

Հլուսիսային ն կենտրոնականմասերը: Ֆլորայի Հիմնականկազմը տունդտեսակներն են ն քանի րայի,անտառային ն տավխաստանայլին որ ոչ վաղ անցյալում կապ է ունեցել նվրասիայի 4ետ, ուստի մարվի ֆլորան շատ քիչ է տարբերվում վերջիՀոլարկտիկական նիցու Մարզի տարածքում առանձնացնումեն ճետնյալ ենթամարզերը:

Արկտիկականենթամարզը բնորոշ է տունդրայի տիղի բուսականությամբ: Ալլասկայի ն Հյուսիսային կանադայիտունդտունդրայիցտարբերվումէ քարաքոսնրիառարան Սիբիրական տությամբ: Մեծ տարածում ունի հղջերամամուղը, որի Հեւո զդա1.

Թերը՝ ճավաժրդին, մրտավարղը, էնլի տարածք են գրավում ամենուդեժիվ՝ լնոնային դափնին ն գիճին։ Խոտատեսակներից ն են բեք տարածված լեռնային սպիտանածաղիկը արկտիկական ոջրադեղը: 2. մարգագետնային ենթաՀյուսիսխաղաղօվկիանուսյան մարզը ընդզրկում է Ալեության կղզիները ն աչքի է ընկնում բարձբախոտ մարգագետիններով,բարձր բոշխերի, եղեգնախոտերի, ցորնուկներին այլախուտերի տեսակներով: 3. կանադականփշատերնաանտառային ենթամարղն աչբի է ընկնում ավելի ճարուստ ծառային ու ինային տնսակներով, քան եվրասիականփշատերնանտառներիենթամարղը: Մեծ տարածություն է գրավում «Հուդզոնյան»փշատերն անտառը, որն Ատլանտյանիափերիցձգվում է մինչն ժայռոտլեռները: Այս անտառում 4իմնականծառատեսակներիցեն սն ն սպիտակ եղննին, եղեինը, իսկ անտառի ճլուսիսային սաճմանում՝ ամնրիկյան խեժափիճինու թղքակեղն կեչին։ Անտառիճարավային սաճմանում ճակայականզանգվածներովտարածված են կաղամախու անտառները, իսկ Լաբրադորիճարավում՝բանկսի սոճին, բարդին, կնչին, նույնիսկ լորենին: ԱնտառներումՃարուստ են թիային խմբավորումները՝ մասրենին, Հաղարչենին,մոռենին, գեբիմաստին ն այլն: Ալյասկայում Ցոմլոնի 4ովտային մասերում, տարածվածեն եղնննու, կեչու, իսկ ջրրաժաններում՝սպիտակ '

'

ն

ճաշճճուտ կանադական հղենին,

վայրերուվ՝ սն հղենին, լեռնեբում տարածվածեն թղթակեղն կեչին ն կաղամախատիպբարդին։ Ալյասկայի, Ս. Եղիայի,Չուգաչի ն Առափնյալեռնաշղթաների լանջերում տարածված են ավելի ջերմասեր, խոնավասեր ծառատեսակներ՝ սիթրտինյանեղնենին,նուոկանյան նոճին, արնմրտյան ճեմլոկը, իսկ դեպի Հարավ՝ լաստենին,եղնինը: Բրիտանական կոլումբիայիլեռնային անտառներում տարածեն ված կենսածառը, Ճճսկաճեմլոկը։ ղուզլասյան եղհինը ն դեղին սոճին: ժայռոտ լեռների արնելյան ենթալպյան գոտում (800-2000 մ) տարածվածեն էնդելմանիեղենին, մերձալպյան եղնինը, սոճին, ավելի քիչ՝ լեռնային ճեմժլոկը,խեժափիճինն սպիտակաբուն սոճին: Հարավ-արնելքում,Մեծ Լճերի շրջակայքում տարածված է խառն անտառը: 1ճերի ճարսվային ափերին աճում են ավելի ջերմասեր ծառատեսակները՝ ենհնսածառը,ճեմլոկը, սոճին, թըղկին, ամերիկյան Ճացենին, կնձնին, ճաճարենին, կաղնին ն այլն: ներկայումս այդ անտառների դղալի մասը ճատված է, որոնց տեղն աճել են ճաղարջի, գերիմաստու, քլխենու ն այլ թփուտներ: 4. Ապալաչյանլայնատերն անտառներիենթամարզն զբաղեցնում են Ապալաչյանլեռները ն նրանից արնեժուտքընկած անտառներըՃարուստ ֆլորիսայս Տերնաթափ ճարթավայրերը: տիկական կաղզմունեն Այս ենքամարզի ծառատեսակներըմասամբ նմանվում են եվրոպականծառատեսակներին:Հիմնակաճում տարածվածնն կաղնու, Ճաճարենու, շագանակենու, թղկու, Ճւսցենու, լորենու, թեղու, չինարի անտառները:Սակայնկան նան չեն ճանդիպում, օրինակ, վարտեսակներ, որոնք եվրուղայում դակակաչը, որը ճասնում է 60 մ բարձրության, խոշորտերեներով կարմիր ծաղիկներով, սմախը, նազվարդը, եղբնանին ն այլն: զարգայմանշնորճիվ անԱյստեղնույնպես գլուղատնտեսության տաոր խվխոտ տուժել է՝ տեղի տալով մացառուտային բուսակաարեմտյան ճարքավայրային շրջանում նությանը:ենթամարզի են կաղնու բազմատեսակ անտառները, որոնք ճանտարածված են սն դես զալիս ընկուզենու ն թղենու ուղեկցությամբ: 5. Մերձատլանտյան անտառների ենմերձարնադարձային շրջանի- առն թամարզն ընդգրկում է ԱՄՆ-իՀարավարնելյան անտոները, որոնցում ճիմնականծառատեսակներնին կաղնին, բնեկնախեժին, վիրգինյան կարճասեղ սոճին: Արնելյան՝ ատլանտյան մասում 4իմնականում տարածվածհն կարմիր կաղնին ու

ՅՑ

,

ն

ն խոիսկ Միսսիսիպիի«ովտում՝ մերիլենդյան շաղանակինին,

շորատերն կաղնին: Դեպիճարավ Մերձմեքսիկականդաշտավայրի ճիմնականում չոր ավազային ճատվածներում տարածված է երկարասեղ սոճին, իսկ խոնավ ավաղային Հատվածներում՝բեվեկնախեժինն կարիբյան սոճին, որոնք աչքի են ընկնում արագ են մշտաաճուիու որակյալ փայտանլյութով: Այստեղ Հանդիպում ե դալար կաղնի, մադնոլիա, վարդակակաչ այլն: Մերձափնյա ճաճճուո վայրերում տարածվածեն ճաճճային նոճին, բարդին, սն ճացենին, բամբակածառը հ այլն: 6. Կալիֆոռնիայիմերձարնադարձային անտառների ենթամարզը ընդգրկում է նեղ խաղաղօվկիանոսյանմերձափնյա դոտին ն լեռների ստորին լանջերը: Հյուսիսային լայնության 404-ից արնելյան լանչերը ծածկված են ճյուսիս կասկադյանլեռների սոճու լեռնային դեղին անտառներով,կենսածառի, ճսկա մայրու արհմոյան ճեժլոկի ն եղնինու խառնուրդով: կասկաղյանլեռների արնմտյան լանջերում ն 0րեգոնի լեռներում տիրապետող է դուդլասյան եղզնինը,որի «նտ աճում են ճեմլոկը, կենսածառը ն այլն Այս անտառները տալիս են մեծ քանակությամբ թանկարժեք, արդյունաբերականնշանակություն ունեցող փայտանյութ: ափամերձ Խաղաղօվկիանոսյան բռնված են եղննու, նան ճեմլոկի, ինչպես խոշորատերն թղկու, կաղնու, ելակածառի

շրջանները

անտառներով: Հյուսիսային լայնության 40-ից ծարավ անտառն ավելի բազմաղան է դառնում: Սովափիերկայնքով ճամարյա մինչե Սան Ֆրանցիսկո ձգվում են «կարմիր անտառները»՝ կազմված մշտաղալար սեկվոլալից: Այդ «ոկա ծառերը միոցինյան ժամաեն նակաշրջանիմնացորդներ են, ունեն կարմիր կեղն ն ճասնում մ բարձրության: 80--100 Փայտանյութիքանակով սեկվոյան աշխարճում գրավում է առաջինտեղը: Բացի սնեկվոյայից, արեմտյան այդ անտառներում աճում են նան դուգլասյան եղեին, սպիտակ եղնին, հլակածառ, լատտենին այլն: Սինոա ննադա լեռների արեմտյան լանջերը ծածկված են ճանա սեկվոլայի (մամոնտի ծառ), դեղին սոճու, դուդլասյան եղնինի, Կալիֆոռնիայիմայրու ն սն կաղնու անտառներով: Սան Ֆրանցիսկոյից ճարավ ն ՍինռաննադայիՀարավային են լանջերում տարածված միջերկրածովային տիպի խմբավորումներ, չապարալ մշտադալար, 1--3 մ բարձրու(կոշտատերն, ՛

թյան թփեր): Զապարալի կազմում Հաշվվում են ուտ 100 տեռակ, այդ թվում կաղնի, ճավամրդի, սմախ, եղրնանի, նուլնիսկ սալորենի հ այլն: 2. Հյուսիսամերիկլան տափաստանայինենթամարզնընդդրկում է կենտրոնական ճարթքավայրերի արնեմուտքըն Մեծ 4արքավայրնրը: ծիմնական բուսականությունը տափաստանաւյինն է, սակայն արհելյան ն ճլուսիսային մասերում ճանդիպում են

Ատե անտառներ: Բարձրախուր տոասիաստանը Հյուսիսային րիկայում կոչվում է պրերիա, որտեղ բնականխուռաժածկիբարձունեն բազմերանգ բուրությունը Ճասնում է 1 մ-ի: Պրերիաներն ռուս սականություն, որոնց մասին աշբարճագրագետ Ա. Ն. Կրասնովը գրել է. «Վաղ գարնանից մինչն աշնան առաջին ցրտերը պրերիաները իրենցից ներկայացնում հն բնական Մանիտոբայի ծաղիկների այգի, որտեղ կարելի է տեսնել գույնզգույն ծաղիկների ճերքափոխ ամբողջ վելետացիոն շրջանում: նույնիսկ անգլիական մարգագետինները չեն կարող մրցել պրերիաներիճետ իրենց գեղեցկությամբ»: ճիմնական բուսատեսակներնեն փետրախուտը, Պրերիաների սիզախուռը, խորդենին, մասոնունին, զանդակածաղիկը, վիկան, ն այլ ապստղածաղիկը խոտեր: Դեպի ճարավ պրերիաներումաեն նան բարձր ճում վփետրախուռը, կելերիան ն միրուքաբույսը, ն կեչու են աճում բարդու ույլն: Սառատեսակներից Հյուսիսում նոսը անտառներ, իսկ արնելքում՝ խոշորապտուղ կաղնին, լորենին։ Բուն պրերիաներիցարնմուտք տարածվածեն տիպիկ ոուխոտածածկն ավելի Տասվխիաստանների ռւսկան տափաստաններլըո է, քան պրհրիաներինը:Այստեղ տարածվածեն քնախուտը, ցածր վետրախուռը, մարդարտածաղիկը,վույրի սոխը հ այլն: Արկանզասգետի ճուխոիցարավ տափաստանընմանվում է մերձարնադարձի, խոտածածկը նոսրանում է։ Այստեղ ղզդալի ունեն սուկուլենտտատասկաթզենին, փշուռ կիսատարածում Թփուոները, բիզոնախոտըն այլ չորասեր բույսեր: 8. Հյուսիսամերիկյան անապատային ն կիսաանապատային սարավանդննթքամարզն ընդգրկում է կոլումբիյիչ կոլորադոյի ն Մեծ Ավազանսարաճարթիու Մեքսիկական բարձրավանները դակի Ճլուսիսը: Այստեղ Հիմնականում տարածվածնն թփուտային ն կիսաթվուտային բույսերը, որոնք 4ճյուսիսիցճարավ զղալիորենփովոխվում են: Հլուսիսը, Կոլումբիայի սարավանդիկինան

`

է նոսը՝ բոշխբային տաանապատները, ծածկված խետրախոտային,

կելերային խոտերով ու կիսախվփոստներով: Դեպի չարավ: Մե Ավազանսարաճարթում, բուսածածկը կաղմում են բոշխաայինու սին բոշխները: մոխրաթելուկայինխուտերը,ծառանման Վերջիննեեն ճասնում մ բրո երկու մետր բարձրության, ունեն մուռ 8--6 երկարության արժատներ: Բոշխայինթփուտները գարնանըթողնում են անտառի տպավորություն, իսկ ամառվա վերջում տերեվաթափվելով նրանց ճլուղերը սնավուն գույն են ստանում: Սարաճարթի ճարավը ծածկված է մոխրաթելուկային ե բորբոսաւզեսուկային, ցածր բոշխային, իսկ ցածրությունները մժակառային բուսականությամբ: կոլորադոլի սարավանդը ծածկված է կրեհողոտիթփերով, որի ճետ ճանդես են գալիս սոմլուլենաները (կակտոասները, փշոտ ակադամի ասեղը՝ լուկին): Կոլորադո գետից Հարավ ցիան, ադավները ն կակտուսներնստեղծել են անանցանելիմացառուտնելրո մաոզ.-- Ընդգրկումէ Ֆլորիդայի ՀարաՆեռտոոպիկական վը ն Մեքսիկայիտարածքը, որի ֆլորան ավելի նման է Կենտրոնականու Հարավային Ամերիկայիֆլորային: Մեքսիկայի տարածքը կոչվում է Մեքսիկականջսերոֆիտ ենթամարղ, որտեղ լայնորեն տարածված են կակտուսների բազմաթիվ տնսակներ(Մեքսիկան իրավամբ կոչվում է կակտուսների ճայրենիք), աղզավաներ,շուշանավզգիներ, կարմրանիբաղմաԹիվ տնսակներ, լոբազգի թինը ն այլն: Անձրններիժամանակ Մեքսիկական քսերոֆիտ ենթամարզը է որոնք ծածկվում միամյա խոտատեսակներով, ճՃամատարած են ու Մեքսիկականբարձրաոչնչանում ամառը լրիվ չորանում եղրավորողլեռները ծածկված են կաղնու, սոճու անորոնց ճեւո ճանդես են դալիս նոճին ն դիճին։ ՄԵքԿտառներով, ա-

վանդակը

ծովափնյա շրջանըն տիկայի

Արնելյան ՍինոաՄադրե լեռների չարհելաճայացլանջերը ծածկված են մշտադալար արնադարձավին անտառներով,իսկ արնեմոյան՝խաղաղօվկիանոսյանմերձավխնյաշրջանները տերնաթափանտառներովու սավաններով: արննլյանմշտադալար անտառներըկաղմված են կարմիր, բրան այլ ծապիլականծառերից, մագնոլիայից, շքանարգիղներից անտառներըկազմված են ակատերից:Արնմտյանտերնաթավփ ն ինդիգոյի թըմագնոլիայի, կաղնու ծառատեսակներից ցիայի, է որը տալիս որակյալ կապուլտ ներկանյութ: Բարձրմատարածվածեն կաղնու-սոճու անտառները:

չիճրից,

աա

Հյուսիսային Ամերիկայիբնական բուսականությունըմար. տնտեսականգործունեությանշնորճիվ խիստ փոխվել է: Բը. նական պրերիաներիտեղն այժմ զբաղեցրել են ցորենի, եզի: տացորենի ն այլ կուլտուրաներիցանքերը, իսկ չոր տափաստաններն անկանոն արածեցնելու Հետնանքով դարձել են քամաճար: են ն ված էրողացված լերկ տարածքներ: Անտառներըտուժում նան 4րդեճներից՝Ալյասկայումճրդեճներըոչնչացնում են տարհկան տասնյակ ճեկտարանտառներ:Սկզբնականանտառներըլազ սաճպանված են Կորդիլինրըների արնմտյանլանչերում: դու

Կենդանական աշխաոոնը ՀյուսիսայինԱմերիկայի տարածքի մեծ մասը կենդանասաշխարճագրականտեսակետից նմանվում է եվրասիայինն մտնում է Հոլարկտիկականֆաունիստականմարզի մեջ: Այդ նմանությու-

նը պայմանավորված է ոչ վաղ երկրաբանականանցյալում եմրասիայի ն ՀյուսիսայինԱմերիկայիմիջն (Բնրինգինեղուցի տեղը) ցամաքային կապով: Ցամաքայիներկարամյա կապի պատճառովէ, որ մի շարք դրանք միացնում են մեկ՝ Հոլարկկենդանաաշխարձճադգրագետներ տիկայի մարզի մեջ: Միննույն ժամանակ ճետաղոտողներիզդալի մասը Հյուսիսային Ամերիկայում անջատում նն նեռարկտիկական ֆաունիստիկականմարղ, կամ ճոլարկտիկականմարզի տարածքում ննոարկտիկականբաժին, ինչպես նան ճյուսիսային լայնության 206 Հարավ նեոտրուիկական ֆաունիստականմարզ: Նեռարկտիկականմարզի ֆառւմնան պալեոարկտիկականից տարբերվում է մի շարք էնդեմիկ կենդանիներով, ինչպիսիք են լեռնային կուղբըչ պարկավոր առնետը, ճյուղահղջյուր այծքաղը ն այլն: Թռչուններիցէնդեմիկ են մարդադետնայինցախաքլոիը, վայրի ճնդուճավը ն այլն: մարզի մասի կենդանական Ննուսրուպիկական աշխարճի շատ տեսակներնման են եվրասիայի, իսկ ՀարավաԱմերիկայի տնսակներին: Հարային մասինը՝Հ̀արավային վային Ամերիկայից դեպի ճյուսիս են թափանցել (ճետպլիոպենյան ժամանակաշրջանիկապով) ճովազները, պուման, գարշակենդանին, զրաճակիրըն այլն: մարզը ընդդրկում է ճամարյա Նեհարկտիկական ՀյուսիսայինԱմերիկայի տարածքը, բացառությամբ Մեքսիկայի.

Հյուսիսային

ամբողջ

42:

:օ

20"

40"

3.

կննդանաաշրարճագրական մարդերի

ն

է"

ննքամարզերի

քարտեզ-սխեմա'

ծայր ճարավիչ նա բաժանվում է նրեք ենթամարզի՝արկտիկական, կանադականն սոնորայի: Արբկտիկական ենթամաոզըՀամընկնում է արկտիկական նապատներին տոմյդրայի բնական զոնաների տարածքինն ընդգրկում է ԿանադականԱրկտիկական կղզիախումբը, ԳՓրենլանդիան ն 1ավրենտյանբարձրությունը: Խոշոր կաթնասուններից ենթամարզում տարածված են մշկացուլը, ամերիկյան ճյուսիսային եղջերու կարիբուն, որի ձմեոի տեղափոխվումէ դեպի անտառատունդրան նույնիսկ անտառային զոնայի բացատներըո մճրջին ժամանակներս Ալլասկայումն Արեմտյան կանադայում /այնորեն տարածվել է Սիբիրիցբերված ընտանի եղջերուն: Գիշատիչներից ենթամարղումտարածվածեն՝ սպիտակ արջը, բեեռային դայլը, բնհոային աքիսը, որը մեծ վնասներէ տալիս այստեղ տարածվածսպիտակնապաստակներին, կրծողներին, բննռային աղվեսը, թռչուններից չայտնի են սպիտակկաքավը, ձնաա-

բուն, իսկ ամռանը ննթամժարզի շրջան չուններ:

են

չվում անճամար թբրո-

Կանադական ենթամաոզն բնդգրկում է Կանադական տայ-

գայի ն խառն անտառներիզոնաները: Չնայածանկանոն ու դիշատչային որսին, տայգայում են կենտրոնացած Հյուսիսային

Ամերիկայիթանկարժեքմորթատու կենդանիները:Խոշոր կճղակավորներիցճայտնի են ամերիկյան որժզղեղը, կանադականեղջերուն, գիշատիչներից՝գորշ արջը, գայլը, լուսանը, շատկերիկը: Փոքրը թանկարժեքմորթատու կենդանիներիցբնորոշ են ամերիկյան սամույրը, ջրասամույրը, կզաքիսը, չրաքիսը, աքիսը, ջրիարջը կարմիր ն արծաթագույնաղվեսն ու մի շարք մորթատու կրծողներ, ճատկապեսկանադականկուղբի, առնետը: էնդեմիկ են խոզուկը, ասեղնաբուրդը, որը Ճճիմնականում ծառաբնակկենդանիէ: Թոչնաշխարճըներկայացնում են խլաճավերը։ փայտն բունրը: փորիկները, եհղնակաջավները Սոնոբայիենթամաոզնընդգրկում է ՀյուսիսայինԱմերիկայի 2Ճարավայինկեսը: կենդանականաշխարճի տեսակետից շատ բազմազան է, շայտ տարածված են ննոտրուիկական մարզին բնորոշ տեսակները: ԱՄՆ-ի արնելյան լայնատերն անտառեն ներում տայգային բնորոշ կենդանիների կողքին ճանդիպում նան կենդանիներ, ինչպես են՝ վիրգինյան եղջերուն, գարշակենղանին, մոխրագույնաղվեսը, խլուրդը, կարմիրլուսանը, սկունոըչ գորշ սկյուռը, թոչուններից՝եղանապոչմկնաբազեն, վայրի «ընդուճավը, մի քանի տեսակ կոլիբրի թոչուններ, որոնք այստեղ են նեուռրուլիկականմարզից: թԹասիանցել անտառներումճանդիպումեն ջերմասեր, Մերձարնադարձային սրընադարձայինզոնային ճատուկ ֆառւնայի տեսակներ՝ պարկամուկը, Միսսիսիպիի փիղզ-գորտը ալեգատորը, խոշոր կրիան, կարմրաթնը, 4ճավալուսնը,նե(20 սմ երկարութ.), Թոչուններից՝ ղոսաճավը, թադավորականթութակը, կոլիբիին ն այլն: Ամերիկայի բաց տարածքների,պրերիաների Հյուսիսային Մինչնեեվրոպացիֆաունան ճարուստէ խոշոր կենդանիներով: ների զալը մեծ տարածումունեինբիղոնները, որոնց ճուտերը«աաշվայդ կենդագլուխներով: Եվրուղլացիներն վում էին Հազարավոր ոչնչացրին, ճատկապես թանկարժեր նիներին գիշատիչ կերպով մորթու ն մսի ճամար: 19-րդ դարի վերջում մնացին մի քանի ճարյուր դգլութ բիզոններ,. որոնք էլ պաճպանվում են ճատուկ արպելանոցներում:Բացի բիզոններից, պրերիաներում տարածսա

ճյուղեղջյուր եղջերուն, իսկ ավելիշաուռ ված են Քիչքանակությամբ առնետը, դետնաշնիկը, աղպիսոսկ կրծողներ մարդաղզետնային ակլուռը ն մի շարք դաշտամկներ: Շատ են սողունները՝ մողեսշառաչող թունավոր օձր: ները, օձերը, ճատկաղպնս Եվրուլացիներիկողմից բերված ձին տափաստաններում փաղ բազմացավ ն ճակայական վնաս պատճառեց ցանքերին: վայրի ձիերին բոնելը ճամարվում էր կարնոր մասնագիտություք որով զբաղվում էին զգալի թվով մարդիկ: Ներ(Մուատանգեր), կայումս վայրի ձինը ճամարյա թե չկան։ Մինչն այժմ էլ պրեամենատարածվածգիշատիչը Համարվում է տավփասրիաներում անային գայլը, որը մեծ վնասներէ պատճառում այստեղ ապրող ա-

դիոքրկենդանիներին: Սոնորայիենթամարզի նկորդիլինրըոն արնմուտքն աչքի

է

ֆաունայկով,լեոնանտառային, անապատաընկնում բազմազան

ն նույնիսկ Հարավային տաք արհադարձային տասխիաստանային զոնային բնորոշ կեննդանատեսակներով: ապրում են Լեռներում Ճաստեղջյուրոչխարը, ձյունային այծը, մեքսիկական լեռնաշխարճինբնորոշ ճակա դորշ արջը, գրիզլի արջը, պուման, ենոչոր, գայլը, լուսանը ն այլն, թոչուններից ճատկապեսկալիֆոռոնյան կաքավը, կալիֆոռնյանգառնանգղը: կալիբրի թոչունը: Շատ հն կրծողները՝ կուղբը, խողուկը, նապաստակը, սողուններից՝ ճատկապես թունավոր թունատամ մողեսը ն շատ մողեսները, օձեր: մարզնընդգրկում է միայն Մեքսիկական Նեռտոոպիկական արձրավանդակիճարավը, որտեղ ճիմնականումճանդիւղում են ախավամերիկյանֆաունայի ներկայացուցիչներ. դիշատիչների ց՝ պուման, ամերիկյան Հովազը, սմբակավորներից՝եղջերուն, տապիրը, մշկախողը, լայնքիթ կապիկներ, մրջնակերներ,պարավոր առնետներ, զրաճակիրներ,թռչուններ ն սողուններ: |

ք

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՖԻԶԻԿԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆՇԲՋԱՆՆԵՐԸ

ՀյուսիսայինԱմերիկանձգվում է Ճյուսիսից Հարավ Համար կլիմայական գոտիներում ն նրա տարածքում կարելի անջատել բոլոր լանդշաֆտային զոնաները՝սկսած սառցայինիլ յա

բոլոր

.

մինչե խոնավ արնադարձայինանտառներ: Սակայնմայր ցամաք, բնական պայմանների շարքում կարնոր դեր ձն խաղացել ո

միայն կլիմայական

ու

լանդշաֆտային, այլե երկրաբանակակ

դհոմորֆոլոդիականպայմանները:

ու

Հյոսիսային Ամերիկանկազմված է երկու խոշոր բնակա շրջաններից՝ոչ Կորդիլինրյանարնելքից կորդիլինրյանարե ու

մուտքից:

Մայր ցամաքի արհելլան շրջանը ամբողչ երկրաբանական պատմությանընթացքում եղել է պլատֆորմային բնույթի: նրի տասարդ

մեծ

տեկտոնականշարժումները արնելքում ունեցել

են

ո

ուժգնություն, չեն ստեղծել բարձր լեռնային ռեհլինֆիձներ պատճառով էլ

այդ

ոչ

Կորդիլինրյանարնելքը Ճիմնականոււ

ճարթավայրայինէ:

կորդիլինրյանշրջանը բարձը լեռնային մի երկիր է, բացա ռությամբ ի քանի առրավանդներին սարաճարթերի,որտեղ ֆի պրոցեսները միանգամայն զիկատչխարճագրական

ունեն,

քան

ոչ

այլ

ընթացլ

շրջան

կորդիլինրյանարնհելքում: Կորդիլինրյան

աչբի է ընկնում լանդշաֆտային ուղղաձիգ

դուտիականությամբ

շրջաններից

Բացի երկու խոշոր ֆիզիկաաչշխարճագրական

վուիաքանչյուրն իր ճերթին բաժանվում է երկրների, ն

հնթամարղերի: '

մարզեր

160»

/

ՀԱ ՀԵԾ

ԳՏ

Ը Է

ԷՀ--ՎԵրկրի 4.

սահման

70"

տ

Ն`

|

ՀԱԱՀ

Հ.ԵՉ` ՀԵ.

ԶՈՐ ՇՏ:2

ՆԻ

66» 1205100580»

կ

Ն.

է----յ Մարզի

սահման

6ճ00կ

Ֆիզիկաաշխարճադրական շրջանացման Քարտեզ-սխեմաս

Ոչ Կոոդիլիեոյան աբնելք Ռչ կորդիլինրյանարնելքի մնջ մտնում են Գրենլանդիան, կանադական րարձրուԱրկտիկական կղզիախումբը,Լավրենտյան թյունը, ԿենտրոնականՀարթավայրծրը, Մեծ ճարթավայրերը, Ապալաչյանլեռները ն Մերձափնյադաշտավայրեր-երկրները:

Գրենլանդիա է

Գրենլանդիան աշխարճի ամենամեծ կղզին է, զբաղեցնում էառ հազ կմ տարածություն: նրա 4|5 մասը ծածկված է

սառցային վաճանով: Գրենլանդիանառաջին անդամ Հայլտնագործելեն նորմանները, 9-րդ դարի վերջում, սակայն կղզու իսկական ուսումնասիրություններն սկսվել են 18-րդ դարի սկզբին, դանիականդաղուքարարների կողմից: 19-րդ դարի սկզբին ճնտավզոտություններ հն կատարել անգլիացիները,իսկ այնուճետե՝ Սկանդինավյան երկրների դիտնականները:1930 թ. Գրենլանդիայի կենտրոնական մասում ձմեռել է դգնրմանացի գիտնականԱ. Վեդեները, սառու է մի շարք կարնոր օդերնհութաբանական որը ն Ճճավաքել ուսումնացույթաբանական տվյալներ: ներկայումս ծավալուն սիրություններ են կատարվում Ճատկապեսամերիկյանգիւոնականներիկողմից: Երկրաբանական տեսակետից Գրենլանդիայիմեժ մասը

պլատֆորմայինէ՝ կազմվածմինչքեմբրյան բյուրեղային ապարններից:նրա ճյուսիսով

ու

արնելքով ձգվում

են

կալեղոնյան ճա-

աւսկիԱրնելադրենլանդական ծալքավորլեոները, որոնքճին ն

ժա-

մանակակից սառցադաշտայինէկզարացիայիշնորճիվ ձեռք են բերել ալոպյանլեռների տեսք: կղղու

կառուցվածք ունեցողլեռները Ճասնում

ճին բյուրեղային Հարավում հն 1600

մ-ի, իսկ արնել-

մ-ի (Դունբիյորն գագաթը): Գրենլանդիայիափերը (ճատկապեսարնմտյան ն Հարավարկելյան) ֆյորդային են, խիստ կտրտված, որտեղ առանձին կմ-ի, խորություֆյորդերի երկարությունը ճառսնում է 150--180

քում՝

նը՝ 500 մ-ի:

ճարտնի է երկաթքաՕգտակարճանածոներից Գրենլանդիան

թարով, գրաֆիտով, կրիոլիտով, տորֆով, Հավանականէն մարում,

որ

կա նան ուրանի Հանքավայրը:

Հա-

Գրենլանդականսառցադաշտի մակերնույլթը բավականին Հարթ է։ Այն եզրերից ճետղճետե բարձրանում է դեպի կենտրոն, գմբեթներ, որոնք ճասնում որտեղ դոլանում են քրկու մ բարձրության Սառցադաշտիառավելագույն են շուրջ

բարձրադիր

48.

ճասնում է 3400 մ-ի, ճօորությունը կղզու կենտրոնականմասում 2,2 ծավալը՝ եթե ամբողջ իսկ սառույցները ճալմիլ խոր մ-ի: վեն, ապա ճամաշխարճային օվկիանոսիմակարդակիկբարձրաչնա 2 մետրով: կղզու ցամաքի մակերնհույթըսառցադաշտի ծանրության շնորձճիվ դարձել է ավփսեաձեն,կենտրոնում այն ցածը է նույնիսկ օվկիանոսիմակարդակից: Արհելքում, Ճլուսիսում ն Ճլուսիս-արլմուտքում սառցադաշտերըկախված պատերի նման մտնում են ծովի մեջ։ Առանձին մ ճատվածներում սառցադաշտային «գետերը» օրական 20--40 արագությամբ թափվում են ծով, որպես այսբերդեր: Այսբերգերի է 120--130 մ-ի: Գրենլանդիայից ճզորությունը Ճաճալ ճասնում 10--15 «մեծ մասամբ տարեկան դոլրանում է ճազար՛այսբերգ, կղվու արհմուտքում: ռառցավաճանըկլոր տարի ծածկված է ձյուԳրենլանդիայի նով, այդ պատճառով էլ մեծ է ճառագայթարձակումը(սառցադաշտի մակերնույթը կլանում է արեգակից եկող ջերմության Ժիայն 18--20 տոկոսը): կղղու կննտրոնական մասերում օդն ուժեղ սառչելով գոլացնում է բարձր ճնշման կենտրոն, սակայն այդ անտիցիկլոնըբավականինանկայուն է, ե եզրային օվկիանոսյան շրջաններից ներթափանցող ցիկլոնների շնորճիվ «եշմ է տեղիք ալիս ձյունաբքերի անճետանալով եղզրատությամբ են վին բարձր լեռներից դեպի ծովափ իջնում ֆյոնային քամիներ, որոնցճչետնանքովբարձրանում է օդի չնրմաստիճանը՝տեղիր տալովձյան ն սառցադաշտերիբուռն Ճալքի: Հալվածչրերը սաոցադաշտի մակերնույթում առաչացնում են առանձին լճակներ, կամ 4ոսելով դեզի եղրային ցածր շրջանները:գոյացնումեն 30-40մ խորության կանիոններ: Գրենլանդիայիկլիման ղաժան է։ նրա կենտրոնականմասում ամբողջ տարին օդի ջերմաստիճանըտատանվում է --104 մինչե --Տ5". Զմեռը ճաճախ օղի ջերմաստիճաննիջնում է Գրքն--605-ի, իսկ ամառը կարելի է նկատել մինչն --28--ՅԱՀ: են Բաֆինի լանդիայի արնմտյան ափերը ողողում ծովի չրերը» են վայրի եուր ճաճախ թամվփանցաղ ցիկլոնները մեղմացնում "

ղանակը՝ առաջացնելովառատ (1000--1200մմ) տեղումներ: Զմնռր ծովափում լինում է 0--ից քիչ ցածր, իսկ ամառը՝ մոտ Դ-10": կղզուծայր Ճարավում,հրմինդերիտաք ճոսանքիշնորճիվ, ձմռանը որոշ տեղեր ջերմաստիճանը0-ից բարձր է լինում: Հյու49

4--898

սիսում, արնելքում

է. կենտրոնականմասերում մմ: դաժան է, տեղումները՝100--300

ելիմանավելի

Գրենլանդական սառցադաշտերի մակերնույթի միկրոռելինֆը: ազատ Սառցաղդաշտերից տարածությունները ծածկված են Հիմնականում մարդագետնային ե տունդրային բուսականությաժբ։ Ամռանը այդ վայրերը ծածկվում են ծաղկող բույսերով ղանգակիկներով, եղեգնախոտերով,դաշտավլուկներով,մարդաչ դետնախուռհրով,փայլուկներովն այլն: Ուժեղ քամիների ն ցածր ջերմաստիճաններիպատճառով բներով, ծառային բուսականությունըլինում է ցածրչ ծուռումուռ ոչ ուռենու, տեսքով, թւինրի լաստենու կեչու, արոսննու, դիճու, ճոեն տորֆաճմայինմերձարկտիկական րոնց տակ ձնավորվում ու քարաքոզեր: Զգալի տարածությունեն դրավումմամուռներն

սերը:

Գրենլանդիայումխոշոր կաթնասունկենդանիներիցճայտնի

5ց--

-

եսկ մերձաղվինյա մշկացուլը, կարիբու-եղջերուն, շրջաններում` սպիտակ արջլո Մերձափնելա ջրերը ճարուստ են ձկներով ու ծո-

են

վային դազաններով:

՛

Արկտիկական կղզիախումբ Կանաղական կանադականԱրկտիկականկղզիախումբն զբաղեցնում է 1,9 միլ քառ կմ տարածությոմ: Ամենախոշորկղղիներն են Երկիրը(512 քառ կմ), էլսժիրը (200,5 հազ),ՎիկտոԲաֆինի բին (212 հազ) ն այլն: Կղզիներիմեծ մասը մայր ցամաքի մասանըեն, որից անջատվել են ոչ վաղ երկրաբանականանցյալում: ունեն 4արթ, լճային դոգավորությունկղզիներըՀիմնականում ներով Հարուոյռելինֆ, որոնք, ոչ վաղ անցյալում եղել են օվկիանոսի Հատակ: Բաֆինի Երկիր կղզու արնելքը, էլոմիրի Ճամ» բարձրության բավ-արնելքը ճին բյուրեղային, 1500--2000 ռարավանդներեն, որոնք գառիքասիլանջերով իջնում են դեպի ծով: էլոժիր կղզու Հյուսիաը ն ԱկսերՀժչեյբերգ կղզիների լեռներն մոտ

վալեռզոյան ճասակ, եսկ մնացածմասերը կղզիախմբի են կազմում: կանադականպլատֆորմի Հյուսիսային շարունակությունը: Խանադական Արկտիկական կղզիախումբըսեյսմիկ շրջան է, են որի վկայությունն Հաճախակիտեղի ուննցող երկրաշարժերը ն մի քանի կղզիներում ճայոնաբերված տաք չրերի ելքերը: Ամառային ցածր ջերմաստիճաններիհ առատ տեղումների ն մասը կղղիախմբի զգալի ճետնանքով (արնելյան Հյուսիսային) ծածկված է սառցադաշտերով: Սառցադաշտերը կազմում են մուտ քառ կմ տարածք, որը երեք անզամ ավելի շատ է, քան 154.000 սովետական Արկտիկայինը:խոշորսառցադաշտերեն տարածված երկրում (83 հազ ժառ կմ), որոնք երբեմն կլորավուն Բաֆինի ունեն, մտեսք կամ էլ լեռներից այսրերդերի ձնով իջնում են դեպի արնելք՝ թափվելով Բաֆինի ծով: Խոշոր սառցաղաշտերկան էլամիր ն Ակսել-Հելբերգկղզիների վրա, որոնք տարածվում են ճյուսիսումմինչն ծովափնյագոտի: Այս կղզիախմբի արնեմտյանկղզիներում, ցամաքային կլի-. մայի ն վայրի ցածրության ճետնանքով, սառցադաշտերչկան: կլիման ցուրտ ցամաքայինէ։ Միջին Հուլիսյան ջերմաստիճանները 10-ից չեն անցնում, սակայն ցեիեկն առավելագույնըկարող է Հասնել նույնիսկ 24--25--ի:չ Ցուրտ ամսվա միջին ջերմաստիունեն

`

--3565-ի, նվազագույնը՝--ՏՅ«-ի: Ձմեռը Համեմատաբար տաք է Բաֆինիերկրի Հարավում, որն ընկած է գոտում ն Հաճախ ողողվումէ ատլանտարդեն մերձարկտիկական պան տաք ջրերով: Կղզիախմբիտարածքումթափվում հն 200-250 մմ տեղումներ, միայն Բաֆինի երկիր կղզու արբնելաճայաց մմ: լանջերն ստանում են 600--800 ճանները

Հասնում

են

'

բնապատկեր: Արկտիկական տունդրայի

ՀայտկանադականԱրկտիկական կղզիախմբիտարածքում բույսեր, որոնք ճիմնականում նի բարձրակարգ րածված են Հարավայինն արնմտյան կղզիներում: Հիմնական բուսատեսակներիցեն Հավամրդին,գառնառվույոը, թթու ճատին, են ուս

տա-

շատեն մասնունին,

մամուռղներնու քարաքոսերը: կենդանականաշխարճի ներկայացուցիչներից ճարոնի են ն բնեռաղվեսը ջրային կաթնասունները: եղջերուն, ՃՓյուսիսային

կանադական Արկտիկական կղզիախումբը չատ թուլ է բնակեցված: կան էսկիմոսների մի քանի ոչ մեծ բնակավայրեր ։րի բնակիչներնզբաղվում են որսորդությամբ ու ձկնորսությամբ:

ն կից բառրձբություն Լավբենտյան դաշտավայրեր

Այս երկիրն զբաղեցնում է մայը ցամաքի Ճճլուսիսարնելյան Խասը. ինդգրկում է նան Մակենզիին Հուդզոնի ծոցի մերձավ-

քա

դաշտավայրերը:

Ամբողջ երկիրը ճիմնականում ունի ճարքավայրային ռելի9, որտեղ թարմ կերպով պաճպանվում նն սառցադաշտային

քլինֆիձները՝ խիխոտկլիմա, տունդրային ն տայգային Ճճողա-

կւսական ծածկոց: Ամճնուրնք տարածված է բազմամյա սառաւյքը. գետային ցանցը թույլ է զարգացած, շատ են լճերն ու

աճիճները: մավրենտյանբարձրության ղգալի

մասն

է կազժում Կանա-

ական վաճանը, որն ունի բավականին բարդ երկրաբանական լոռուցվածք: Մեծ տարածում ունեն արխեյան ճասակի դրանիտերն ու դնեյսները, որոնք եզրային մասերում իրենց տեղը վզիիւմ հն պրոտերողոլան ապարներին՝մարմարներին, բյուրեղաեք ն դրանիտներին:Վերինլճի արնմոյան ափի թերթաջարերին Լաբրաղորթնրակզզու կենտրոնում պրոտերողոյան թերթաքանրբպարունակում են երկաթի ճարուստ պաշարներ: Արխսնյան ինտրուղիաների ճետ են կապված բաղզմամե«պրոտերոզոլան աղներիխոշոր ճանքավայրերըՍադբերիի,Ֆլին-Ֆլոնի, նորանմուտ, ինչպես նան ուրանի, ոսկու, արծաթի Ճանի, Թոմսոնի ԽվայրերըԱտաբասկայչ չուրոն, Մեծ Արջիլճերի մուու Պրուտերոզոլան ապարները քիչ են մետամորֆացված, բան իխնլյանը,որով ն պայմանավորված է ռելիեֆի տարածված կերը, որոնք աչքի են ընկնում ավելի ճարուստ բուսականուբամբ,քան կարծր արխեյան ճասակի ապարները: Ռելինֆիավելի խոշոր ձները կապված նն նորադույն տեկշարժումների ճետ: Առաջինճերթին դրանց են վերաընական յրում կաբրադորումտարածված լեռնային բարձրացումները, յտհղՄիլի լեռը Հասնում է 1200, իսկ Տորնդատը՝1620 մետրի: րանցգոյացումը Հավանաբարկապված է վերին կավճումԳրենիջեցման ճետ, /նդիայի ն մայր ցամաքի միջն ընկած Ճատվածի կաբրադորը, ինչպես Հատվածներ, ի ընթացքում առանձին '

են: խնիձրացել Ռելիեֆիխոշոր ձներից է նան Հուդզոնի սինեկլիզայինիջեծքը, որն ունի մինչն 200 մ բարձրություն ն լցված է ավելի բւխրնստվածքայինապարներով:Հուդզոնիիջվածքիճարավում

բարձրանում են օրդովիկի ե սիլուրիՀասակի ապարներիցկազկ ված կոմստային թմբաշարեր։ Հչուղզոնիծոցի իջվածքին մվ դոյացություն է նան Մակենղիիիջվածքը, որում շերտախժբերըբավականին ճզոր են, սակայն Կորդիլինրներ| ճոսող գետերը նպաստում են վայրի ինտենսիվ լվացմանն տեղատարմանը: Վայնու Հարթ իջվաժքը եզրավորվաժ է 300» մ բարձրության սարավանդաձեմնացորդային լեռնաբա ղուկներով: Վավրենտյանբարձրության ռելիեֆի ժամանակակից ձնեեր պայմանավորվածեն չորրորդական սառցապատմամը: Ամենը բեք տարածված են սառցադաշտային վալունները, խիճը, ավպ է 40--50 զիչ կավը, որոնց Ճզորությունը տեղ-տեղ Ճասնում մ-ի Հասակի ապարներիտարածման մակերեսը կազ Ջորրորդականի մում է մուտ 70 տոկոս: Այդ շերտախմբերիտակից մերկանում կ կարծրմայր ապարներիելքեր, որոնց վրա պարզորոշ հրնում է ունեն սառցադաշտերիճնտքերը: Ջդալի տարածում դրումլիննք ըը» որոնց հրկարությունը ճասնումէ մոտ 100, իսկ բարձրությու եր` 10-15 մ-ի: Ավելի մեծ տարածում ունեն օզերը. դրանք տ են, որոնը բարձրությունը ճասնում. նեղ թմժմբաշարեր տանձին մ--ի, 49-50 մինչն «արյուր կմ-| իսկ ի: 0 ունեն ՀատկապեսՀուղզոնիծոցի արհմուտ զերը մեծ տարածում քում, որտեղ ամենանրկար օզը Ճասնում է 200 կմ-ի: Դրուժլին ները կազմված են խառը՝ բեկորային ն ավելի մանընլութերիչ իսկ օզերը՝ ճիմնականում փուխը մանրաճատիկ դոլացություն ներից ն աչքի նն ընկնում շերտայնությամբ, որոնք առաջացմա նր բոտ երնույթին նպաստել են նան ճալոցքույին ջրերը: ռելիեֆի խոշոր ձները, ինչպիսից են կըլ Սառցադաշտալին կեսները, զդալի տարածում ունեն արնելյան շրջաններում՝Լաք լեռներին տվել են տիպիկ ալպյա րադորում, որ քայքայելով, տեսք:կանադականվաճանի մնացած ցած բարձրալեռնային բադիր մայր ապարներիմերկացման վայրերում սառցադաշտեր ոելինֆի բացասական խոշոր ձնեերչեն գոլացրել, այլ ճարթեչ ն նելով՝երբեմն ստեղծել են դանգրաճեր խոյիՃակատ ժայռեր

նստվածքայի

|երկարությունը

ոեր Մայր առղարներիքերծվածքնքջրովՀնարավոր -

է լինում

որո

շել սառցադաշտերիշարժման ուղղությունը: Հենց այդ ուղղու թյուններով էլ ՀյուսիսայինԱմերիկայումորոշվել են երկու խո շոր

կենտրոնները աբրադորյան(Ճամանու քառցապատման

երակղզում)

է

նպացուցվածէ,

կիվատինյան (Հուդզոնիծոցից արնմուոք): որ

Ա-

ծյուսիսային Ամերիկայում վերջին` Վիսջոն6--10 ճազար տարի առաջ:

արնի սառցադաշտն անճետացել է

ճյուսիսում: կիճ-ամրարտակ կանադայի

Լավրենտ Վերջաղես, յան

բարձրության ոնհլիեֆը սառցասլատումից լճային գողավորություններ: նաճանջից անմիջապեսճետո լճերն ավելի շատ Սառցադաշոնհրի են եղել այսպես կոչված ճն եղել: Խոշորներից Բարլոու-0ջիբունյը, որն ընկած է եղել չուդզոնի ծոցի ն Մեծ Լճերի Ժիջնե,իսկ Մեժ Մեժ Ստրկական ն այլ լճեր ավելի մեծ մակերես են ունեցել, քան ունեն այժմ: Րոտ կանադացիդեոԺորֆոլոգ Դ. Բիրդի, Մակենզիգետի Հովիտը մինչն Աթաբասկա մեճը եղել է ծովածոց՝իր մեջ առնելով Մեծ Արջի ն Մեժ Ստրկա-

ժառանգել է անթիվ

Արչի,Մենտ-մոն, Աթաբասկա,

կան լճերը: 1ճերից ազատված տարածքները ծածկված են 4Հակարնոր րուստ բուսականությամբ ն ունեն գյուղատնտեսական

նշանակություն:

(ավրենտյանբարձրությանկլիման ամբողջությամբկրում է Արկտիկայիազդեցությունը. այն ցուրտ է ն դաժան, քիչ չափով կրում է Հուդղոնիծոցի ն Մեժ Լճերի մեղմացնող աղդեցությունը: նրա արնելյան ավերով անցնում է լաբրադորյանցուրտ ՃոսանՔը' նի)

Ձմեռը ոչ միայն ցուրտ է, այլ նան խիստ քամու, քանի որ| այն ամբողջությամբընկած է Հյուսիսամերիկյան մաքսիմումի Է իսլանդական մինիմումի միջե: Ցուրտամսվա միջին ջերժաստի-| ճանները նվազում են ՃարավիցՃլուսիս ն ճյուսիս-արնմուտքից Մեժ ԼճերիՀյուսիսում Հունվարի միջին ջերմասՀճարավ-արնելք: կազմում է --10--12", չուդզոնիծոցի շրջանում՝ --25-Զմեռն ամենուրեք ձյունառատ էւ նվաղագույնը՝ --Տ50: կաբրադոր թերակղզինունի տիպիկօվկիանոսային կլիմա: Այստեղ կլոր տարին խոնավ է, ձյան շերտի ճզորությունը Ճասնում Է 2--Յ մ-ի: Հուդզոնիծոցից արնեմուտք,պայմանավորվածարկտիկական օդային զանգվածներիներթափանցմամբ,ձմեռը սաստիկ ցուրտ է ն անձյուն։ Ամբողջությամբ վերցրած Հուդզոնիծոցից արնմուտք կլիման խիստ ցամաքային է, աչքի է ընկնում ջերմաստիճանային մեծ տատանումներովն քիչ՝ 250--350 մմ տեղումներով: Անսաոնամանիքային օրերի թիվը Հուդզոնիծոցից արնմժուտբկազմում է 60--65 օր, իսկ մնացած շրջաններում՝40--50 օր: Արդենսեղտեմբերի վերջից մերձավնյա չրերը ն գետերն սկսում են սառծածկցակալվել, իսկ ճոկտեմբերի վերջին բոլոր ջրավազանները վում են սառույցով: կավրենտյան բարձրության վրա Արկտիկայիազդեցությունն զգացվում է միայն ճյուսիսային մերձափնյաշրջաններում: Արկտիկական օդային զանգվածներիներթափանցմանշնորճիվ ամառը լինում է ցուրու Սարաճարթի Ճճուլիսյանմիջին ճարավում Հ18", իսկ մնացած շրջաններուԻ՝ չերմաստիճանըլինում է 16, 18, Է14:, Լաբրադորիարնելքում՝ նույնիսկ --10, Հ 125: ՍԺռանը լինում են ճորդառատանձրեներու մառախուղներ: Լավրենոյանբարձրության տարածքը ճամարյա թե ամբողչությամբ ընկած է բազմամյա սառցույթի դուտում: Գործողշերտի սմ, իսկ ճզորությունը 4յլուսիսում կազմում է 15--10 մ: 2--8 վազայինճողերում՝ Պայմանավորված ցուրտ կլիմայականպայմաններով, բազն մամյա սառցույթով երիլոսսարդ գլացիալ ռելինֆով՝ կավրենոյան բարձրության գետայինցանցըթույլ է զարգացած, դեռես Գետերը կարը չեն մշակված գետի երկայնակի պրոֆիլները: ապարների մերկացումների շրջանում աչքի են ընկնում սաճանքներով, որոնք դժվարություններ նն ստեղծում նավարկության

իրանը

տ իայն չ

Ճարավի ա-

են Հիդրոկայանների կառուցման Համար, սակայննպաստավոր Համար: ՛

ճակադրություն թույլ ղարգացած գետային ցանցի, Լավբնենտյանսարաճարթնաչքի է ընկնում քաղցրաճամլճային զոդավորություններով, որով նա աշխարճում իրավամբ դլրավում է ատաջին տեղերից մեկը: Բոլոր լճերը 4ոսք ունեն հ ճանդիսանում «ն կարնորտրանսպորտայինուղիներ: Ուսումնասիրվողշրջանի մուտ 1/3-ը զբաղեցնում է տունդան, նույնքան էլ՝ անտառատունդրանն 1|3-ից մի փոքը ավելին՝ այգան։ Տունդրայի զոնայում մեծ տարածում ունեն կապույտ թթուճատին, մամուռները ն կիսաթփերը: իջվածքճապալասին, ի

ն զգալիտարածոնք ունեն ուռենու Թփուոները: բներում լառտննու ն մեծ ծոցի մյուս իջվածքները , մասամբ զբաղեցված Հուդզոնի ճն սաճք

ճաշճճայինբուսականությամբ: Տունդրայի ճարավային արդեն ճանդիս են դալիս սե եղենու թփուտները, որոնք աննկատ կերպով անցնում հեն անտառատունդրային։Անտառաբացի թիուտային բուսականությունից, գնետաճոտունդրայում, վիտներով դեպի Ճլուսիս են տարածվում սե եղնենու,խեժավփիճու անտառները, որոնք արդյունաբերականկարնոր նշանակություն ունեն ն կազմում են ենբագոտու 10 տոկոսը: Տայգանամբողջությամբծածկվածէ շատերի ծառատնսակբացի սն եղննուց, զգալի տարածում ունեն եղնիորտեղ, ւն նը, արնմտյան կենսածաոռր,իսկ Մակենզիի իջվածքում են կարնոր ծառատեսակներից ռպիտակեղննին,, տադոյացնող բանկսի սոճին: Մեծ Լճերից ճլուսիս քիչ քանակությամբ ճանդես չ գալիս նան խառն անտառը: Տայգանկանադայիկարնոր ճարստությունն է, սակայն նրա (ճատկապեսամռանը, արնեմտյանչոր ու տաք շիրոարածքում մեծ ջանում) Հաճախակի նն բոնկվում ճրդեճներ վնասներ ժողովրդական տնտեսությանը: կանադականտայդան ճարուստ է քանկարժեք մորթատու ճառտկապեսկուղբերով, ջրաքիսներով,մշկամկնեդաղզաններով, ու արձճեստական ավաղաններումարովու աղվեսներով: կճներում են արդյունաբերականնշանակություն ունեցող ձկներ՝ քճենցնում իդ, իշխան, գայլաձուկ, տառեխ ն այլն: կավըննտյան բարձրությունը արնեմուտքիցարնելք ձգվում է ուտ 4000 կմ, Հետնաբար այսպիսի մնծ տարածքնունի ներքին դաշիտարբերություններ,Հատկապեսկլիմայականտեսակետից՝ մանում

եճրով,

Խա

տա-

ու

ի

արեմուտքն աչթի է ընկնում ցամաքայնությամբ, իսկ արնելքը ավելի խոնավությամբ:նման բնական տարբերություններըթուլ են տալիս այս խոշոր երկրում առանձնացնելմի քանի բնական մարգեր: Լաբոաղորթեբակղզի.-- Աչքի է ընկնում առաջին Հերթ|մ տեղումների մեծ քանակով: Չափավոր ամառային ցածր ջերմաս. ւտիճաններիպատճառովլանդշաֆտայինզոնաները այստեղ ձըգ: Ս. Լավրենտիոսծոցի վում են ավելի Ճարավ: ԲացիՃճարավային՝ շրջանից, մնացած մասերն էկոլոգիական տեսակետիցնպաստավոր չեն բուսականության ղարդացման ճամար: Ցածր ջերմաստի. ճանները ն առատ՝ մինչն 1000 մմ տեղումները պատճառ ե դառնում վայրի ճաճճացման ն աղքատ թփուտային բուսակա. նության տարածման Ճամար: (աբրադորյանմարզն աչքի է ընկ. նում երկաթաքարիՃանքերովու ջրային ռեսուրսներով:

Լավրբենտյան բարձրությանհարավայինմառզ.-- Ընկած , (ճերի ն Հուդզոնիծոցի միջե: իր ճարավային դիրքի պատ. ճառով ունի տաք կլիմայական պայմաններ: Վայրի ռնլինջֆնաչք|

Մեծ

ն ակումուլացիոն թմրա. է ընկնում տառցադաշտա-էկզարացիոն

վոր, Ճարք վանդրույին իջվածքներով: Լանդշաֆտում գերակշոոււ

բավականին խիտ, արդյունաբերականնշանակություն ունն. ցող փշատերնանտառները, որտեղ ճիմնական ծառատեսակը ս| եղննին է, առանձին ղեպքերում ճանդիպում են ուրիշ փշատերնե. ներ է նույնիսկ լայլչատերններ: մառոզ.-- Զրաղհցնում է երկրի Հլուսիսարն. Կիվատինյան մասը, մրտյան որը Կանադայիամենաթույլ ուսումնասիրված 1 է: Ուժեղ ն տնական ճյուսիսային քամիներն վուրացված մասն ցածր ջերմաստիճաններն այղ մարզի ձմեռների դարձնում են խիստ դաժան: Համարյա ամբողչ տարածքը ծածկված է նոսլ իիուտոնե. տունդրագականկամ ճաճճային բուսականությամբ բով: Հուդզոնիծոցի ափամերձդաշտավայո.-- Աչքի է ընկնոււ բավականին ճարթ ռելիեֆով ե թույլ մակերհութային 4ճոսքով Ըոո քության դա մի ճաճճային ընդարձակ տարածություն է, որ: տեղ առանձին ոչ մեծ կուլստային թմբաշարերեն բարձրանում: չուդզոնիցուրտ ծոցի ճարնանությամբ ունի ամառային ցածլ ինչպեսկիվատինյանմարզը, այս մարղլ ջերմաստիճաններ: նույնանս աղքատ է բնական ռեսուրսներով: Մակենզիի իջվածք.-- Ընկաժէ ծայր Հլուսիս-արնմուտքում նն

ո

ու

588.

ձմեռ տաք ամառ, չոր ն ցուրտ Մարնր ճամեմատաբարչոր են: ումմայր ապարներիելքերը բուպառբացակայում Ռելիեֆն չքի է ընկնում ճարթ ալյուվիալ շերտախմբերով, որի մեջ կանդրելովճոսումժ է Մակենզիդետը: Ցամաքայինկլիմայի պատճառով այս վայրը ծածկված է սավոր փշատերն անտառներով, որոնք կազմված են սպիտակ կենուն բանկսի սոճու ծառատեսակներից,իսկ գետնամերձ շերբ' ծածկված է մամուռներով քարաքոսերով: Գետի Ճովտոով է տառը շարժվում դեպի ճլուսիս՝ ճասնելով մինչն ստորին ՃոՄակենզիի դելոտանծածկված է տունդրայական տիպի Սնտւունունի կարնոր նշանաու

ու

:

թանք: արդաղետինն երով: իւթյուն:

տնտեսական

կենտոոնական ճաբթավայոեր կենտրոնականճարքավայրերը տարածվում են Լավրենտան բարձրությունից ճարավ, Ապալաչյանլեռներից արնմուտք: րանք ձգվում են Միսսիսիպիգետի երկու կողմերով: ճարավում ասնելով մինչն ճլուսիսային լայնության 32": Բնականպայմանների ու տնտեսական յուրացման տնսակնից նննտրոնականճարթավայրերը 4իչշեցնում են Ռուսական Այն ԱՄՆ-ի, ինչպես նան կանադայի Հազաճաարթժավայրը: տիկայինկուլտուրաների, ճատկապես ցորենի, նդիպտացորենի շակության կարնորշրջանն է: Երկրի ճյուսիսային՝ Մեծ լճերի կաքնատուանասնապաճությանն խոզաբուծության 4իմիջանը ական վայրն է: երկրաբանական տեսակետիցկենտրոնականճարթքավայրերը ցուսիսամերիկյան պլատֆորմի Ճճարավայինշարունակությունն ն՝ ծածկված պալեողոյան Հասակի 4Ճզորնատվածքայինչերտասմբերով: Վերին պալեողոյան նստվածքներըՀարուստ են քսածխի պաշարներով,քարաղով, իսկ նախապպալաչյանիջվածային դուտին՝նավթի պաշարներով: ինչոլես Ռուսականճարթավայրինը, ճար ալիՌելինֆը, ասվորէ, քմբավոր, խիստ մասնատված ձորակային ցանցով, եղ-տեղ բարդացված առանձինբարձրություններով: Բացիալդ: նրա Ճյուսիիենտբոնական ճարքավայլրերիռելինֆը, Ճատկասպնս եչ կրել է չորրորդական սառցապատմանազդեցությունը: Մեծ ճնրիցճարավ Թարմ կերպով պաճպանվումեն վերջնամորեննեեն սառցադաշտի տեղափոխվելէաբրադորյան է, որոնք այստեղ օ9

քմբաշարերը տարածվածեն Միսիսիպի կողմից:Մորենային

ժիջին ճոսանքիշրջանում մինչն 04այոյի միացման վայրը: Սած ցադաշտերիեզրերից ճալոցքային ջրերը Կենտրոնականճարթա վայրերի չոարածքովՃոսել են դեպի ճարավ՝թողնելով մեծ ք նակությամբ փուխը նստվածքներ: Ուժեռ քամիներըջրբաժա նային ճատվածներումնստեցրել են մանր փոշին՝ առաջացնելո ոչ մեծ ճղորության ավաղակավայիննուվածքներ՝ լյոս, որոզ ծածկել են մայր ապարներում առկա դգոդգավորություններո: Հին դետաչովիտներն այժմ լավ պաճպանվում են որպե դարավանդներ՝կազմված փուխր ավազային ճողերից ե ծածկ ված սոճու անտառներով: կենտրոնական նվ Հճարքավայրի Ճյուսիսում սառցադաշտերի ճանջի ժամանակ դգոլացելէ խոշոր լճային մի ավաղան (Ագա սից լիճը), որը գտնվել է ներկայիս կանադականԱլբնրգն Մանի

քոբա պրովինցիաների տեղում, ումննալով շուրջ 285 հազ քա կմ տարածք: Ադասից1իճը Միսսիսիպիիմիջոցով Ճոսք է ունեց դեպիՀարավ, իսկ Ճետադայումնելաոնդետիմիջոցով դեւի արն փելք՝ Հուդզոնիծոց: Այս ճակա լճից մեր օրերում պաճպղպանվել հ ծանծաղ,բայց բավականինխոշոր-Վիննիպեգ, Մանիթոբան նիպեգոսիսլճերլո Մ եժ կճերիտեղում սկզբում դգոլությունեն ունեցել մի շար

Վին

լճեր, որոնք Ճոսք են ունեցել դեպի Միսսիսիպին 04այո ինչպես ն Հուդզոնի ծոց: Մուտ 7000 տարի առաջ Համաշխարձա յին օվկիանուխ մակարդակիբարձրացմանշնորճիվ ծովը ծամ կել է Ս. (ավրենտոսգետի իջվածքը՝ առաջացնելովմի խոշոլ ծովը: Այդ ծովը դոլություն է ու այսպես կոչված Շանպլեյնյան նեցել շուրջ 3000 տարիչ Հետագայումծովր նաճանցջելէ, որի ճե են նա Մ էծ կապված փոքրացել Լճերիդո դավորությունները: մս. իի ձախ ափին, 0Հալոյի Միսսիսի դետաբերանից Ճարավ կերնույթում մերկանում են կարբոնի ճասակի կրաքարայինմո նոկլիալ շերտախմբեր, որոնք մակերնույթում ճանդես են գալի որչվես ոչ բարձր ոնհլիեֆիկարատայինձնեերովճարուստ սարա է դասական կարստա վանդնելր:Այաշրջանն աշխարճում Հայտնի յին ռելիեֆի ձեերով՝ պոլլաներով, կարըերով ն Հատկապեսքա Մո Այստեղ է գտնվում աշխարճում ամենախոշոր: րբայրներով: կ մոնտի քարայրային Համալիրը: Քարայրի երկարությունը 47 բարձրըգմբեքաձն սենլակներ, 28 քա է, ունի 225 ոչ

մեծ

ճյուսիսամերիկյան

անցքեր,

րանձավներն բաղմաթիվոչ մեծ խորշեր, ինչես կըրյա դետեր կարստայինլճեր:

նան

ստորեր-

ու

ճարթավայրերի վերցրած կենտրոնական Ամբողջությամբ իսկ մոռրենային, է ընկնում. աչքի թմբավոր ճյուսիսում ռելինֆը էրոզիոն ձներով: ճարավում` ավելի ճարթ ն մասնատված

Ճարկլիմայականպայմաններիտեսակետիցկենտրոնական նմանունա կա որոշ է թավայրերի Ռուսական Հարքավայրիմիջն բնորոշ են ձյունառատ" թյուն: կենտրոնականՀարթավայրերին Բոցուրո ձմեռները ն տաք, երբեմն շող, անձրնուռ ամառները: լոր եղանակներինօդի ջերմաստիճանըճլուսիսից Հարավ բարձմիջին ճունվարյան չերմուրանում է: Հյուսիս-արնեմուոքում --18--225 --0--Ց՝, Ճուլիսին ճաէ, ծայր իսկ ճարավում՝ թյունը Վ18, --195: եթե Ռուսական ճարքավայմապատասխանաբար՝ քանակը ճյուսիս-արնմուտքից դեբի ստարածքուժտեղումների 200 մմ է, պի Պարավ-արնելք նվաղում է (Մերձբալթիկայում 250 մմ), ապա կենտրոնականճարիջվածքում՝ Մերձյլվասպյան են քավայրումընդճակառակը՝Ճլուսիս-արնմուտքումթափվում մմ: Զնայած տեղումներն 450 մմ, իսկ ճարավ-արնելքում՝ ավելի շատ են, այնուամենայնիվ, կենտրոնականՀարթավայրեբը իրենց ճարավային դիրքիպատճառովավելի խոնավ չեն, քան Ռուսականչարթավայրը: Կենտրոնականճարթավայրերի րածքը իր զածր ռելիեֆի պատճառով «աճախ է ենթարկվում օդային զանգվածներիներթափանցՀյուսիսային ն ճարավային ման, որի շնորճիվ էլ ունի անկայուն եղանակ: Համեմատաբար կայուն եղանակ նկատվում է միայն աշնանը: կենտրոնական Ճարթավայրիկլիմայական պայմաններընըճամար: Անսսոնամանիքօրնպաստավորնն ճողաղզործության բի թիվը նրա «Հյուսիսում կաղմում է 100--120 օր, իսկ ծայր ճա200--210 են րավում՝ օր: Մշակում ճացաճատիկայինն տեխնիկական կուլտուրաներ, իսկ ծայր ճարավու՝ նույնիսկ բամբակ: կենտրոնականճարթավայրերը մասնատված են խիտ գետային ն ջրանցքներիցանցով: ԻնչպեսԼավրենտյան սարաճարթըչ նույնպես աչքի է ընկնում քաղցրաճամ լճային գոգավորություններով: Գետերըպատկանումեն Մեծ լճերի ե Միսսիսիպիթ ավաղաններին,սնվում են ձյան ճալոցքային չրերից, անձրենեչ րից ն քանի որ նրանց մեծ մասը սկիզբ է առնում լճերից, ապա աչքի են ընկնում ճորդառատությամբն տարվա ընթացքում կայուն ոնժիմով: Գետայինճոսքը ձնավորվել է նախկին սառցատա-

սա

"

դաշտայինՃալվածչրերի շարժման ուղղոթյամբ ն ճին գոդավոչկարությունները խորացնելովվերածել է իսկական Ճճովիտների: բնոր նշանակություն ոմի Մեծ Լճերի ճամակարդգը,որի էժան ջրային ուղի է անտառանյութի, օդտակար Հանածոների հն այլ ապրանքների տեղափոխման 4Ճամար:էրի լճից դեսլի 0նտարիո լիճ է ճոսում նիագարադետը՝ աշխարճաճոչակ նիագարաչրվեժով: Ջրվեժի բարձրությունը50 մ է։ Այն Այծի կղզով բաժանվում է երկու բազուկի, փոքրը ԱՄՆ-ի, մեժը՝ կանադայի: Յուրաքանչյուրվայրկյանում ջրվեժներովթափվում է 5900 մ3 ջուր, օրի առաչացրած աղմուկը լսվում է 25 կմ Հեռավորությունից: Հենց դրա ճետ էլ կապված է նիագարաանունը, որը ճնդկացիների լեզվով նշանակում է «շառաչող ջուր» նիագարայիջրվեժի ն վրա ԱՄՆ-ի Կանադայիճամատեղ ջանքերովկառուցվածէ խոշոր

ճիդրոէլեկտրակայան:

Նիագարայիջրվեժը Ճամանուն

Լճերի ճարավում կանժի

դեւի վրա

խոշոր քաղաքներն արդայդ պատճառով էլ բնական ձեռնարկություններ, յունաբերական է լանդշաֆտը շատ ուժեղ փոխվել մարդու կողմից: կենտրոնականՀարթավայրեր երկրի մեծ մասն ընկած է ր խառն ու լայնատերնանտառներիռոնաներում, սակայն անտառները կազմում են տարածքի 6--9 տոկոսը, այն էլ ճիմնականում Մեծ

ինկած

են

արնելքում, գետերի

շարք

ողոգաճովխոնքքու ու

քարքարոտ

"անբաքրննպաատ ճողային տարածքներում:Հին անտառներըվետրացվելեն, իսկ նրանց տեղը գոլացած երկրորդային անտառը ճՃամարյաարդյունաբնրականնշանակություն չոմիչ ճարթամայրերում տարածված են գորշ անԿննարոնական պողզոլացված հ մռխրադույն անտառային ճողերը: ստառային են նան ճմապողԲացի դրանցից, երկրի «լուսիսում տարածված ղոլային, ճմագլեյան հ ճմակարբոնատայինճողերը: Բոլոր Ճոդատեսակներնէլ պիտանի են դլուղատնտհսականկուրոուրաների տեղումներն մշակության ճամար, սակայն մի կողմժից՝ մակերնութային ճոսքը, մյուս կողմից՝ բարձր Ճերկածությունն ու անկարգ արածեցումը ողերի մի մասը դուրս են բերել օղտաանօդտագործեդործումից ն դարձրել մասնատված, քարքարուս, վայրեր: լի ՛

առատ

ու

լեռներ Ապալաչյան այս երկիրը ձգվում մճոռնային

Ճյուսիո-արնելք Ն.

է

դեպի ճարավ-արնմուտքից

մինչն 2600 կմ, ԱՄՆ-ի Ալաբամա նաճանգից

ծոց, կավրենտիոսի

է կազմում նան շարունակությունն են միջին բարձրուբնորոշ Ապալաչներին կղզին: Նյուֆաունդլենդ էրողիոն մասնատվածությունը, լեռնայինռելինֆիձենրը, թյան

որի

ճանածոները, ճիղրոռեսուրսները, տեսակօգտակար Հարուստ ծածկույթը:Աղպալաչները խիտանտառային ներովՀարուստ են, խիտբնակեցված Հյուսիսային Ամճրիկայի շրջաններից

պատճառով էլ բնականլանդշաֆտնավելի է տուժել:

Դեռ

այդ

18-րդ

ն Հատկապես դարում Հողագործության նավաշինության զարդացման պատճառովԱպալաչների շրջանում տարածված բարձրոբակ անտառներըխիստ տուժեցին:

փոխվեց անդշաֆտը

նան

արդյունաքբերության զարգացման ճետնանքով, (եռնաճանքային

ճիմնվեց այստեղ ճայտնաբերված բարձիորակ քարածխի, նավթի, երկաթաքարիու դունավոր մետաղներիճՃանքավայրերի շաճագործմամբ: որի

ունենբարդ Ապալաչներն . տեսակետից ծրկրաբանական

կա-

հն Դրա ձնավորմանը մասնակցել ռուցվածք: ինչպեսստորին (Թերցինյան) ((ալնդոնյան), էլ վերին այնպես, տեկպալեողոյան

պրոցեսները: տոնական Պալեողոյի վերջումեղել են բարձրլեոներ,իսկ արդենստորին մեզողոյում տիպիկ

դարձանպենեպլեն: 64.

մեղզոզոյիվերջում տեղի ունեցած ուղղաձիգբարձրացումՄիայն

`

ները Ապալաչներին տվել են ժամանակակից տեսքը: Ապալաչյաներկրում անջատում են երեք բնական մարզեր՝ Ապալաչներ, Հարավային ՀլուսիսայինԱպալաչներն նլուֆաունդլենգ կզղի' ֆով,

Հառշավային Բնութագրվումեն Ապալաչնեո.--

բարդ

ուլիե-

խոնավ կլիմայական պայմաններով, լայնատերնե: ն գորշ անտառների դգերակշոությամբ անտառայինճողերով: Լեռների արնելյան թներ կազժված է քեմբրի Ճասակի բյուրեղային ապարներից, որոնք ծալքավորվել են կալեդոնյանլեոնակազմական պրոցեսների ժամանակ: Այդ պատճառովէլ արնելյան թեր Պիդմոնտսարավանդի ճետ կոչում են «Հնագույնլեռներ»: ծաամենաբարձրդոտին կալեդոնյան Հասակի րավային Աղալաչների կարծը ապարներիցկազմված կապույտլեռներն են, որոնք Միտմ բարձրության ն են 2032 չել զանգվածում Ճասնում դառնում ն` Միսսիսիպիիավաղզանի ջրբաժանԱտլանտյանօվկիանոսի կապույտ լնոմիջե: Ռելինֆի զգալի թեքությունների պատճառով են բնակեցված,ճետնաբարլեռնալանջերըծածկված ները թույլ են լայնատերնե փշատերն խիտ անտառներով: Անտառիվերին աաճմանում նան քիչ տարածում ունի մնրձալպյան բուսականուտաք

ու

ու

թյունը:

է ոելինֆի ինլեռներիցարնմուտք Հնաղույն տարածված ն 4ովերսիոն ձներով Ճարուստ, այսպես կոչված, «լեռների դուռին, որն ունիարդեն վերին պալեովոյան՝ Հերցինվիտների» մանճասակ: Արեժտյան լեռների բարձրությունըչի անցնում Թնի է երկայնակի Ճճովիտն. խիստ մասնատված 1000--1200մետրից են կազմված ավազաքարերից, ներով: Հիմնականում Լեռները,

վավայինթերթաջարերից, իսկ ճովիտները՝կրաջարերից ն

դո-

է գտնվում Ապալաչյանսարա-չ լոմիոներից: Սայր արնմուտքում վանդը, որն ավելի բարձր է (500--1200 մ) արնելյան Պիդմոնտ սարավանդից(400--500 մ): Ապալաչյանսարավանդըդեպի արնմուտք թույլ թեքություն ունի, որչոեղով Ճոսող դետերն ստեղծել նն Համեմատաբարխոր Հովիտներ: ցրբաժաններըՀարթ են, որոնց տարածվածկրաբարային նատվածքներումմեծ զարգացում էն գտել ռելինֆի կարստայինձները: Արնելյանթեր բյուրեղային ապարներից կազմված Պիդմոնտ ոսրավանդը ավելի թույլէ մասնատված:Այն ոչ մեժ (400 մ) Բարձրությանմի պենեպլեն է, որտեղով ճոսող գետերըծայրւսրե"

`

հն, այսպես` կոչված,՝ «ջրվեժների դիծը»:Դեպի վերում ստեղծել ճարուստ ճիդրոօվկիանոս Հոսող գետերն կնղլանայան` ԱպալաչՀարավային. որոնք օգտագործվում հոեռուրաննր, ումմեն

ն.

են:

նրկաթաքարով Ճարուստ (ները թարածխու, են

ու

քերով,

'

կլիման Մելալաչների Հարավային

«քային է: Թել

մոտ

տաք,

բազմամետաղ-

ցամաչափավոր

է Ատլանտյանօվկիանոսին, բայց: այդ

լայ-

զանգվածները տիրապետող լնություններում արնմտյան օդային

Խն օվկիանոսի ազդեցությունը. խիստ տաճմանավփակում

Այդ

մասը ծարավային Ապալաչներում են բարեխառնլայնությունների ցամաքային օդա"տիրապետող Զգալի է նան Մեքսիկական.ծոցի կողմից յին զանգվածները: ամառային մուսոնների ազդեցությունը, որը, սակայն, ճասնելովՀարավայինԱպալաչներ,մասամբ կորցրած է լինում վլոԱմբողջ տարվա ընթացքում, այնուամենայնիվ, քավությունը: "նկատելիէ ցիկլոնային շրջանառություն, որով պայմանավորված են անկայուն եղանակը, ամՃճաճախակի պամածերկինքը, ուժեղ քամիները: են ճամարյա ամբողջ Տեղումներըթափվում տարին ճավա-չ մմ)։ Համեմատաբար չոր սեզոնը Ճճամարաարաչափ (1000---2000 ու վում է գարնան աշնան սկիղբները:Զմեռր տաց է, միջին Հունվորյան ջերմությունը տատանվում է 0, Ի4՞-ի միջն Ամառը նույնիսկ շողէ, միջին Հուլիսյան ջերմաստիճանները տատանվում նն Հ-22, Է25՝-ի միջն: Տարվալավ եղանակնաշնան սկիղբն է, որն անվանում են «Հնդկացիներիամառ», երբ շողերն անցնում նն, իսկ անձրինները դառնում Ճճաճախակի: Ատլանտյանօվկիանոսի ազդեցություն, ժեծ:է. Արնեելյան Դիդմոնտ սարավանդում: Զմեռը տաք է: Այս տարածքը կարելի է դասել մերձարնադարձային կլիմայական գոտու շարքը: Այդ մասին են վկայում Պիդմոնտում տարածվածդեղնավուն կարմիավուն ճողերը: էլ տարվա մեծ եղատճառով

Կիչող

անձրեները, շտավան

ու

Հարուստէ ՀարավայինԱպալաչներիջրագրականցանցը: սակայն աչքի են ընկնումիրենց Հորդաու ՛տատությամբ, ճիդրոռեսուրաներով նշանատրանսպորոային կությամբ:կարնորգետերից են 0ճայոյի վտակ Թեննեսին,որի ավազանումկառուցվածեն մոտ ճիդրուլեկտրակայաններ:

Գետերը թեն կարճ են,

Ե--868

խոշոր պետերիցճիշատակությանարժա Համեժատաբար Դելավերը,Ալաբաման,Պոտոմակը, Սավանանն այլն: Ապալաչներիցդեպիարնելք Ճոսող գետերի ստորինՃոսանք ներում գոյացնում են էստուարներ, որոնցպատճառովէլ դրան ափերին, օվկիանոսից բավականինՀեռու (նույնիսկ 160 կմ) ըն կաժ են խոշոր նավաճանդիստներ Ֆիլաղելֆիան, ն այլն: Վաշինգտոնը աչքի են ընկնում բազմատեսա. ՀարավայինԱպալաչներն սակայն դրանք ներկայումս խիստ տուժե փարթամ անտառներով, են մարդու գործունեության ճետնանքով։ եթե մինչ տնտեսական Մյուս,

նի

են

Բալթիմոր

20-իդ դարի սկիզբը անտառագոյացնողՃիմնական ծառատեսա. կը ճամարվում էր շագանակենին, ապա այժմ կաղնին Լ՝ իր մլ քանի տասնյակ տնսակներով։ Մարզի Հլուսիսում ավելի շառ տարածված նն շագանակատերնկաղնին, իսկ Հարավուտ՝սպի: տակ ու կարմիր կաղնու տեսակները: կաղնուճետ ն ճիմնակա: նում ավազակավայինճողերում ճանդես են դալիսխոշորատեր| ճաճարենին,չինարին, սպիտակ ն շաքարիթխկին, կակաչածառը| բարդին, արծաթագույն լորենին ն այլն: երկրորդշարաձճարկում աճում են մի շարք ծառեր ու թփեր, ինչպես՝ վայրի տանձենին խնձորենին, սալորենին, գերիմաստին, դժնիկը, իլենին ն այլն Տաք խոնավ ամառը բարենպաստ պայմաններ է ստեղծում լիանների ն էպիֆիտների, վայրի խաղողի, բաղեղի, մամրիչի է ծառեր մագլցող այլ բույսերի Ճամարո|այնատերն անտառներում Ճճատկապես ճարավի մերձարնադարձայինգուտում, զգալի տարածոմ ունեն մշտադալար ծառատեսակները՝մազնոլիան, ղափչ նին, ասեղնուկը ն այլ ծառեր ու խոտեր: Չնայածոչ մեժ բարձրությանը,Առղալաչներում առկա է ուղՀ մ ղաձիղ դգոտիականությունը: Մինչն բարձրություններում չոււրածված են կաղնու անտառները,500--800 մետրում՝ Հաճաչ Բենու, 800--1200 մետրի վիա խառն անտառներն են, որտեղ "Վայնատերններից շատ տարածվածեն թղկու մի շարք տեսակներ, իսկ փշատերեննրից՝սն եղենին, Հեմլուկը, ծղնինը, սոճին, մանբատերններից՝ կեչին: 1200-- --1500 մ բարձրություններ դեղին զբաղեցված են մաքուր փշատերն անտառներով, իսկ մինչկ մ բարձրություններում տարածվածեն մերձալպյան խուտաբույսերը՝ ուռենու, լաստենու,մրոտավարդի, լեռնային Թը՞ ու

փուտները:

թխկու

նըԱնտառներիանկարդճատման ճետնանքով զգալիորեն հազեց նան կենդանական աշխարճը: ներկայումս Ճճաղվադյուտ չեպքումկարելի է Ճանդիպել ազնիվ եղջերվի, կարմիր լուսանի, լորշ աղվնսի, թոչուններից՝ վայրի ճնդկաճավի: Շատ բիչ են ացել նան մի ժամանակ Ապալաչներումտարածված գարշալինդանին, ջրասամույրը ն այլն: նախկինանտառներիտարածքչերում ներկայումս մշակում են բազմապիսի գլուղատնտեսական /ուլտուրաներ, ճիմնականումբարձրորակծխախոտ: ՀյոաիսայինԱպալաչնեո.--Սրանք ավելի ցածր նն, քան արավային Ապալաչներըն միատիպ երկրաբանականկառուցածքի շնորճիվ ունեն ավելի պարղ ռելիեֆի ձներ:։ |եոներըգոիացելեն ստորին պալեոզոյի կալեդոնյան ծալքավորության ժամիայն Ադիրոնդակլեռնազանդվածնէ, որ պատկանում անակ, կանադականվաճանին: չարավայինից ծյուսիսային Ապալաչերը բաժանվում են չուղդզոնգետի ճովտով: `

ժի ալիքավոր Հյուսիսային Առսլալաչները

սարճարթ է, որի տեղչտեղ բարձրանում կարծը ապարներից կազմված ռանձին լեռնային ղանգվածննը: Այստեղեն գտնվում Ադիրոնակ լեռնազանգվածը,կանաչ ն Սպիտակլեռները: Սպիտակլեոյերի Վաշինգտոն գագաթը Հասնում է 1916 մ բարձրության:Հլումեծ մասը 400--500 մ բարձրությանբըբլիսային Ապալաչների ավոր սարավանդ է, էրոզիոն մնացորդայինոնլինֆի ձներով: արավում է գտնվում Մոնադնոկ(1000 մ) մնացորդային բարձա

ությունը:

են

ՄՇ ՞՛'

Ջորրորդականում Հլուսիսային Ապալաչներըծածկվել նն սառցադաշտնրով՝ թողնելով ճսկայական ջանակությամբ նրստ-

ածքներ՝ մորեններ, դրումլինննր, դգալի տեղ են գրավում լճաին գոգավորությունները,տրոգային ճովիտները,որոնք Ատլանտանի ափերումստեղծել են ֆյորղային ափեր: ՀյուսիսայինԱպալաչներըզուրկ են նախալեռնայինգոտուց: են օվկիանոս՝ դորա արնելքում լեռնաբազուկներըչասնում յացնելով մի շարք ոչ մեժ թերակղզինեը,որոնք իրարիցբաժանվում են ծովածոցերով։ Ամննաժնծերից է Ֆանդիծոցը, որտեղ մակընթացության ալիքն աշխարճում ամենաբարձրնէ' 18 մետր: կլիման բարեխառն է. Ատլանտյանափամերձշրջանը խթոնավէ, իսկ արնմուտքը՝չափավորցամաքային, ձմեոը ձյունադատ է, ցուրտ, րայց ոչ ղաժան, իսկ ամառը զով է, անձրնու: Շ/

Ճլուսիսում --142, --14 Միջին ճունվարյան ջերմաստիճանները

165 ն--20" Համապատասխանաբար՝ Հուլիսին մմ են, արնմուտ արնելքում 1300 Միջինտարեկան. տեղումներն 700--2750 0Հարավում՝

է,

մեջ կազօրերի թիվը տարվա մմ: Տեղումներով է 2 գոյանում լեռնալանջերում

քուվ՝

օր: Զմռանը մումԴ 100--150 2,5 մ ձնաշերո:`

ն ձնա ձմռանը Հաճախակի Ապալաչներում Հլուսիռային տընՀ որոնք ժողովրդական վնասներեն պատճառում բքերը, մեժ

տեսությանը, Հատկապես տրանսպորտին,իսկ ամռանը նկատվում են արնադարձային ներթա-չ խոնավօդային զանգվածների անձրեներ ե աղետային փանցում, ուժեղ տեղատարափ ներ: Զմռանն արկտիկական օդի ժամանակ օդի իջնում է --20, --30", նույնիակ՝--Տ0չ' հրբեմն ջերմաստիճանը երբեմնի խիտ անտառներիփոչ Հյուսիսային Առղալաչների են ոչ մեծ անտառային խարեն ներկայումս ասն վածներ՝ կազմված Հացենու, կարմիրթղկու,. Հաճարհնու, ժերիկլրանլորենու, բոխու,ամերիկյան ընկուզենու ծառատեսակ-

ջոճեղեղ-՝ ներխուժումների

զանգ-՝

պաճպանվում

`

են արեմտյան լեռնային շրջանները ծածկված սն կ կարմիր եղննու,խնժասպիտակ, փշատերն կենսածառին մանրատերն ծառատեսակներով: Հյուսիսային Ապալաչների շնոր-. ժայը Ճլուսիսը բարձր խոնավության ճիվ ճարուստէ ճաճիճներով ու թփուտային բուսականությամբ: Այս շրջանի խոնավ, մոխրացվածն խմային մեխանիկական կազմ ունեցող ճողերն այնքան էլ նպաստավոր չեն դլուղատնոեսական կուլտուրաներիմշակության, Համար, այչ պատճառով էլ Ակարնոր անասնապաճականշրջաններիցմեկն է Հյուսիսային

ներից: Միջին

հ

անտառներով՝ փիճու,.

մերիկայում:

"

կղզին ԱպալաչներիՀյուսիսային շարունաՆյուֆաունդլենդ Լավրենոիոսծոցով նՔել-

բաժանված Մ. է, ցամաքից կությունն

Այլ 20 կմ լայնության նեղուցով: Տարածությունըմուտ 111 4ազար քառ կմ ք: կղզու ռելինֆը նման է Հլուսիսային Ապալաչնե-.

է, որի բարձրությունը բին: Սա մի պենեպլենացվածսարաճարթ չի անցնում 850 մետրից: Կղզին տեղադրվածէ մայրցամաբային Ռեվրա, ցամաքից անջատվելէ չորրորդականում: ծանծաղուտի լԱեֆում զգալի տարածում ունեն մորենային նստվածքները, ոչ մեծ լճային դղողավորությունները: ունի խոնավ, ծովային, քամոտ, ցուրտ նյուֆաունդլենդն ՐՐ

|

:

Ամառը կարճ:է, սառը:ն անձրհոո: Միջին ճուլիսյան ջեր կլիմա. "մությունըկղզու ճլուսիսում. Հ-104.է, իսկ ճարավում՝:ի-12": 9Մ8-

ռր

ցուրտ է, նրա ճլուսիսում դիտվում է Հ-Տ": Տարեկանմիչին տեղումները

--12-,.իսկ ճսրավում՝

-են 250--1300 կազմում

մմ,

մառախուղնենյուֆաունդլենդումշա Ճատկաղեսնրա ափամերձչրջաններըմառախլապատության տեսակետից աշխարճումգրավում են առաջինտեղը: Դրա պատՀչ ճառն այն է, որ ալոտեղ բախվում են ցուրո լաբբադորյան ն տաք պոլֆոտրիմ օվկիանեսայինՃճուանքները: կղզու բուսական ժածկուլթի մեջ զգալի տեղ են գրավում փշատերն անտառները, որոնք տեղադիվածնն գետաճովիտնիլբումն մերձափնյա վայրերում: Բնորոշծառատեսակներից են` ան ն ոպիյտակ ուիտակ կեչին, որոնք ծածկում եղննին,: եղեինը, են կղզու տարածքի 40 տոկոսը: Բացի անտառներից, զգալի տարածություն են գրավում ինիային ու ճաճճային բուսատեսակները: նյուֆաունդլենդիկարնոր ճարստություններից «ճիշատակության արժանի են մերձափնյա չրերի ձկան պաշարները: Հլուաիսից եկող լաբրադորյան սառը ջրերը, միախառնվելով Ատլանտյանի տաք ջրերին, նպաստավորպայմաններ են ստեղծում նյուֆաունդլննդյանծանծաղուտումձկների բազմացման ճամար: կղզում բնակավայրերըտեղադրված են մերձափնյամասերում, բնակչության գերակշռողմասն զբաղվում է ձկնորսությամբ: ձմեռը ձյունառատ է:

նն

բըչ

Մեբձափնյա դաշտավայրեր է (Մերձմեքսիկական ) Մերձատլանոյան

Մերձափնյա դաշտավայրերը երկրաբանականտեսակետից

բնական երկիրն է, որին բնորոշ է ուժեղ ամենահրիտասարդ ճարթ ոռնհլինֆը,օվկիանոսային տաք, խոնավ կլիՃաճճացված ման

ն

դրանցով պայմանավորվաժ՝ բուսամերձարհադարձային

Վլանությունըո ԵրկրիՀյուսիսն ընկած է Հյուսիսային լայնության 40", իսկ .

ճարավը՝ 264-ի տակ: նրա բնական պայմաններիձնավորման դործում կարնոր դեր են թաղում Հարնան, ճատկապեսՄԵծ ն կենտրոնական ճարթավայրերերկրները:Դեռ պալեոգենումՄերձափնյա դաշտավայրերիտարածքիմեծ մասը եղել է օվկիանոսի նույնիսկ առանձին ճատվածներցամաք նն դարձել Հատակ, :

(2 Ճազար տարիամիայն վերչին՝ Վիսքոնսինիսառցապատման Այդ պատճառովէլ երկրի մեժ մասն ռաջ)ժամանակաշրջանում: ունի միանգամայն ճարթ ռելիեֆ, տեղ-տեղ,սակայն, կան գետաՀովիտներ ն ծովափնյադարավանդներ: Դաշտավայրերիճիմքը կազմված է պալեոզոյան Ճճասակի ծալքավոր կառույցներից: Դա մի ճկվածքային տեղամաս է, որն ալուվիալ նրստեր վրա ուի Միսսիսիպիի բերած զոր վածքները: Ալուվիալ այդ կուտակումներըպարունակումեն մեծ քանակությամբ նավթի, գազի ն աղի պաշարներ: Ֆլորիդա թերակղզին կազմված է կրաքարային գոյացությոմներից, Ճարուստ է ֆոսֆորիտներով,իսկ մակերնույթն աչքի Հ ընկնում ռելիեֆի կարստայինձներով:. Մերձափնյադաշտավայրերիռելիեֆը մեր օրերում նույնպես դոնվում է ձնավորմանփուլում, որին մասնակցում են Ճոսող ջչըրերը, օվկիանոսը,ինչպես նան տեկտոնականշարժումները: Գեստերըկատարումնն Հսկայականէրոզիոն ն Հատկապես գետաբերանային շրջաններում ակումուլլացիոն աշխատանք:Միայն Միսսիսիպին օրական դելտայի շրջան է բերում 600 ճազար տոննա նստվածքներ: Օվկիանոսի ալեբախման 4ետնանքով ափամերձ Ճատվածներումգոլացել են ցամաքալեզվակներ,դյուներ, լագունային լճեր, մարշեր ն մի քանի ոչ մեծ կղզիներ: Մերձափնյադաշտավայրերի տարածքում ցայտուն արտաձմեռ ն շող ու անձրնոտ ամառ: տաք Հայտված է երկու եղանավ՝ ցածր չեն, Ձմեռային ջերմաստիճաններըսովորաբար ---ից իսկ Ֆլորիդայումնույնիսկ --15, Հ16՝ են լինում: Բացառություն ծն կազմում առանձին օրեր, երբ նկատվում են սառնամանիքճել: Ձյուն սովորաբար չի լինում, սակայն օդի խոնավության պատճադղով դոլանում է առատ հզյլամ՝ ծածկելով ՀողիմակերնույԹը, ինչոլես նան տների տանիքներն ծառերի ճյուղերը: չաճախ ճզոր եղյամի ծանրությունից ծառերի ճյուղերը ջարդվում նն Արկտիկականցուրտ օդի ներխուժումներիժամանակ նույնիսկ մերձափնյա մասերում, բացի Ֆլորիդայի չճուրավից, օդի ջերմաստիճաննիջնում է --Տ, --Ց՝ ն 4ակայականվնասներպատՃառում մերձարնադարձային կուլտուրաներիցանքերին։ Բացառությամբ այդպիսի ճազվադեպ ցրտերի, ձմեռն ամբողջոթյամը մեղմ է տաք: Մերձատլանտյան դաշտավայրի Հյուսիսային շրջանում արնուտաշնանից 4ետո, դեկտեմբերին, սկսվում է անձու

ու

Մ

-

Հաճախակի ներթասեզոն,որըարհմոյանցիկլոնների ննային '

՝

արդյունքն է: սիանցման

ձմեռթ դաշտավայրում ն Ֆլորիդայում Մերձմեքսիկական

շրջաններում

անձրնեներքիչ են գալիս, այդ պատճառովէլ ճիշյալ արեամենալավեղանակընկատվում . է ճենց ձմռանը: ու 225 ջերմության չոր 20, ՅԷ Հոսանքի, տաք անցնող վելբով ամե է աշխարճում Համարվում շնորշիվ այդ շրջանը Փփղանանի եալավ ձմեռային Հանդոտի վայրերից մեկը: անձրեմուսոնային Ամառը շոդ է ն անձրնոտ: Ամառային են մինչե սեւղտեմբեր: սկզբից ներն սկսվում մայիսի ն ճանում տեցածր չէ: Տարեկան Մբչին Հուլիսյան ջերմությունը Վ25--ից մմ: 1000--1500 0Օգոստոս-նեպղումների քանակը կազմում է ն վրադոյաշրջանում ծ ոցի Ֆլորիդայի տեմբերին Մեքսիկական նում է մթնոլորտի ցածր ճնշում, որի շնորձճիվլինում են ուժեղ ն տնական անձրնային շրջան: Այդ ընթացքում քա"փոթորիկներ մու արագությունը ճաճախ ճառսնում է 300--400 կմ/ժամի: Մերծաֆնյա դաշտավայրերիջրագրականցանցում կարնոր Գետն ստորին Հոսանքում ունի նշանակությունունի Մբսսիսիպին: բրնձի դ արձել նրա դարավանդները են շուրջ կմ լայնություն: մշակության կարնոր տեղամասեր: իսկ գետի ողողաճունըծածկված է սոճու պուրակներովու ճաշճիճներով:Գետիբերվածջների Հզորությունը դելտայում կազմում է 8--9 կմ: Դելտանանընդշճատ աճում է, որոշ Հատվածներումխորանալովծովում տարեկան 100 մետր: Մերձավնյա դաշտավայրերիՀամեմատաբար չոր, ջրբաժակարմրանային ճատվածներումտարածվածեն դեղնավուն ճողերը, որոնք նախկինումծածկվածեն եղել սոճու ն մերձարնաինչպես նան ամերիկյան գադարձայինայլ ծառատեսակներով, ճաճ արմավենու ոնսակներով: ԴրանցՃճատման ճնետնանքով ներկայումս մեծ տեղ են գրավում կոշտ խոտատեսակներըն կուլտուրականցանքերը: Ավելի խոնավ վայրերում աճում են ճացննու, լորննու, մագնոլիայի անտառներըփաթաթվածլիաննեբով ու էպիֆիտներով:Ճաճճոտ վայրերում տարածված են նոճու տախտականման արմատներով ծառատեսակները,որից ստանում են բարձրորակ բնափայտ. Անտառայինբացատներում ղդալի տարածում ունեն եղեգնի մացառուտներըն ճաճճային այլ խոյռաբույսելո

Ֆլորիդայի

ւ

ու

կլիման նպաստավոր պալ են՝ կո կենդանիների,փնչպիսիք կորդիլոսը, ալեգատորը,կրիան ն ճսկա գորտը, ինչպես նան չը թոչուններիու անչամար միջատներիճամար: նայած. երկրի ընդչանուր գծերին, այնուամենայնիվ,առան են, Հատվածներիրենց բնական պայմաններովտարբերվում իրարից: յ «Առատ

խոնավություննու

ստեղծել մի մաններ են

տաք

շարք

ային Վին

|

էլ Հատվածն Ամենանեղ դաշտավայո.-Մեւձատլանայան մասն -

զբաղեցնում են ժով կմ լայնությամբ, ռրի զդալի վային գետայինդարավանդները՝ծածկվածսոճու նոսր..անտառներով: Շատ են ճաշիճներըն մերձափնյամարշնիը: Դաշ մուտ. 250

ու

ունեն ալիքավոր էրոզիոն տավայրի. արնմտյան Ճճատվածներն ռելիեֆի ձներ։ Կլիման ձմդանը Համեմատաբարսառն է, խոնավ, Քամոտ՝ ոչ այնքան նպաստավոր.ձմնոայինճանդոտիճամար: Ամառը շոգ է ն աչքի է ընկնում խոնավ մուսոնային կլիմայական

պայմաններով:.-

ՄՓրձատղանա

դաջտավայո,Մեոձմեքսիկական -

տար-

բերվում է ավելի տաք կլիմայով: Ավելի լայն տարածքունի, աչքի է ընկնում էրոզիոն ռելինֆով։ Միսսիսիպիի. Հովտից արեմուտք կլիման նույնիսկ ցամաքային է, որտեղ սոճու անտառներն իրենց ն տեղը զիջում են փշոտ թփուտներին(լուկի ն կակտուսների) չորասեր տափաստանայինխոտերին Այդ վայրի լանդշաֆտը ճիշեցնում է չորասեր սավաններ:Միսսիսիղիիձախափնյաշրրջանը ն դետաճովիտըտիպիկալյուվիալ դաշտավայրէ՝ կազմված մասնատված4նաճունհրով:Ջնայած Միսդետաբերվածքներից, է, այնուամեսիսիւլին պաշտպանական պատնեշովհղզրավորված է դալիս ափերից ն նայնիվ, ուժեղ Ճորղացման ժամանակ դուրս ողողում: Համարյա ամբողջ դաշտավայրը՝ Հակայական վնաս պատճառելովդյլուղատնատնհսակատն ցանքերին, սակայն ճողը ճաբըրստացնում է սննդարարնյութերով: Գետիողողատիմեծ մասը օգտագործվումէ բրնձի ն բանջարաբոստանայինկուլտուրաների ժշակության ճամար: Ֆլորիդա թեբակղզի.---Աչքի է ընկնում ճարաեր Հիասքանչ է վային բնությա: իսպաներեն նշանակում ծաղկող. իրոք որ տարվա բոլոր եղանակներինայստեղ բուսականությունը է: Ֆլորիդայում կավճի կրաքարայինծածծաղկած տարածված կոցում մեծզարգացում են դատելոնլինֆի կարստայինձները, լռ

Ֆլորիդա

ՉՏ

որոնք. շրջապատվածարմավիլճերը»: կարստային ճատկապեռ ծովի են

ճարավը. Թերակղվու անտառներով: նու: `

հարձր են ված

է 6--27 մետրով: այն լրիվ

ճաշճախուտերը մացառուտները, անտառները:

եղեգնի բարձր

ճային նոճու

մակարդակից

ճաշճացածէ, որահղ տարածն

ճաճչ

`

Մեծ

ւՎ

ճարթավայրի»

աւ

Աարավանդա ընդարձաղ.

երկիր Հարթավայրերըժի մոտ: զոնայից ոայդայի կմ՝ է, ձռղվումէ ճյուսիսից Հարավ տեսակետից նման է երկրաբանական մինչն մերձարնադարձներ: երկրին: Այն կաղմում է Հյուսինակենտրոնական ճարթավայրեր մերիկյան պլառոֆորմի արեմայան եզրը,որի մինչքեմբրյան «իմչ մ մուտ խորության տավ՝ իր վրա ունենալով Քըն ընկած-է կորդիլինրվերին պալհոզոյանկրաքարայինն մեղզոկայնողոյան տարածքի բարձԱ մբողջ փուխընոտվածքնեի։ քայքայված ներից րացել է վերին կավճին պալեոդենի ժամանակ (Հորդիլիերների ճետ միասին), ճասնելով մուտ 1500 մ բարձրության, ենքարկշչիվելով խոր էրոզիոն մասնատման: Ակտիվբարձրացումների են անտիկլինալային նորչիվմի շարք Հատվածներում գոլացել մ բարձորոնք ճաճախ ճասնում են 2000--2200 լեռնաշղթաներ, (Բլեկ-Հիլո,ունի 2200:մ բարձրություն):Առանձինդեպրության որոնքնույնքերում ներարկվելեն երիտասարդինտրուղիաներով) աես մերկանալով, ռելինֆում ստեղծել են -լուրաճատուկ ձներչ Մեծ Հարթավայրերն ընկած են խաղաղօվկիանոսյան օդային զանգվածներիճանապաիճին,որոնք անցնելով կորդիլինրյան4. մակարդը,կորցնում են իրենցխոնավությունըն ճանդեսեն գալիս ռրպեսչոր օդայինզանգվածներ,այդ է պատճառը,որ Մեծ ճարչավելի ցամաքային կլիմա ունեն, քան Ժայռոտլիսթավայրծրը տեռա-. ճարթավայրը:Լանդշաֆտային ներըկամ Կենտրոնական չոր, ցածր խուտածածՄեծ ճարթավալրերի կետից մակերեույթը տափաստան լրիվ չորանում կով է, որտեղ ամռանըխոտաժածկը է, փոքր ճզորության, տեղ-տեղ քամաճարվածշագանակագույն քողերով:Ոչ. մեծ դնտաճովիտներըչոր սեզոնում երբեմն դառչ նում .են անճոսք, որտեղզգալի ունեն Մեծ

`

'՝

նյութերը: .

Հոարաժում Պողմամա

ումումնասիրվում, պատճառով. մրկիրն

Մճփ ձդվածության

ոՀ

78`

տարբեր կլիմայականպայմաններ: ծլուտարբեր մառնրում է, օդի ջերմաստիճանը ձմեռը խստաշունչ ճունվարին աիսում --Չ5, է Հասնում --Գ5՝-ի,այն դեպքում, երբ Հարավումայն բարձր է լինում: երկրիճլուսիսում ձմեռր տնում է 4--5 05-ից

նի

ամիս, ձյունածածկույթըլինում է.կայուն, իսկ Ճճարավում կայուն ձյունածածկույթ չի նկատվում: Չնայած դրան, ամբողջ երկրում ձմռանն Ճճաճախիջնում է --15--Չ0--ից օդի չջերմաստիճանը ցածր, դա այն ղեպքում, երբ փչում են ճյուսիսարնեմտյանքամիները՝առաջացնելովերբեմն ուժեղ ձյոմաբքեր: Ձմեռը արնմուտՔից իչում են ֆյոնային քամիները ("նդկացիների լեզվով կոչվում է «Հինուկ»),որոնք թափանցելովՄեծ Հարթավայրնրի տաբածք, առաջ են բերում ջերմաստիճանի բարձրացում: Այդ ընթացքում նույնիսկ ձմռանը ձյունն արագ ճալվում է ն դրանով "ակտիվանում մակերնույթի լվացումը: Ամառրչինուկ քամու դեպքում.երաշտ է լինում: Մեծ

ճարթավայրերը Հաշվով ստանում միջին

են

300--500

տեղումներ, մինչդեո գոլորշունակությունը կազմում է 1500 մմ, այդ պատճառովէլ մմ

1000--

գյուղատնտեսական դոտութան

են զդում Վլարիք է

ոռոգման: արձճեստական կլիմայական պայմանների ճետնանքով Մեծ Ցամաքային ունեն թույլ ջրադրականցանց: ԳետերըճիմնաՉարթավայրերն պատկանում են Միսսիսիպիիավաղանին: Բոլոր գետերը կանում են առնում ժայռոտ լեռներից: Դրանց մակարդակի բարձսկիզբ րացումը նկատվումէ գարնանը, երը ժայռոտլեռների ձյունը ճալվում է` ուղելցվելով անձրնեներով,իսկ ամառվա երկրորդ կեսին խիստ ծանծաղում նն, որոշ ղետեր նույնիսկ սրկվում ջրից: հարնանային ինաննսիվ ճոսքի ժամանակ գետերըմեծ քանակության Հողմառարման նյութեր են տանում դեպի արնելք՝ առաջացնելով ճոլայական մեծության արտաբերմանկոներ: նավագնացության Համար պիտանի են միայն Միսսուրին,Արկանզասըն Ռեդռիվերը, իսկ մնացածներն ունեն միայն ոռոգիչ նշանակություն: ՄէԵծ Հարթավայրերիտարածքիմեծ մասը ծածկված է տաբուսականությամբ: դիաստանայինու անտառատափաստանալին Նրա 2ճյուսիսումանտառատավփաստանն իր տեղը զիջում է խառն, տափաստանում ցածր է ն. Հիմնաանտառներին:Խոտաժածկը է ընկնում լեռնային շուշանննրով, վայրի սոխուկկանումաչքի ներով, մարզարտածաղիկներով, այլախոտերով ն. ավելի շատ՝

.

որոնք աճում 4իմնականումշադանակաձրիզոնա խոտերով, չդույն ճողերում: ՍայրՃարավում տարածված նոսը, փշոտ թրեն

են

որոնք արդենՀիշեցնում "փուտները (ակացիա-կակտուս),

են

եի-

բուսական տիլ: չատանապատայինն ոչ քե տափաստանային | Մարդու տնտեսական գործունեության ճետնանքովկենդանական աշխարճընույնպես փոխվել է: Մի ժամանակ տարածված խոշոր կաքնասուններն իրենց տեղը զիջել են կրծողներին, ղուններին միջատներին: սո-

ւ

ու

ԲիզոնննրըՄեծ

Հարթավայրերի տափաստաններում:

Բնականլանդշաֆտը խիստ տուժելէ, բուռն զարգացում է ստացել էրոզիան, որի ճետնանքովանօգտագործելի Հողերն զգալի տարածություններ են գրավում: նախալեռնային շրջաններում Մ/նծ տարածում ունեն բեղլենդները:

Հյուսիսից ճարավմեծ

ձգվածության պատճառովՄեծ Հարթավայրեձրերկիրը բաժանվում է երեք մարզերի՝1: Պիս-ոիվեր ն Սասկաչեվան սարավանդներ,2. Միսսուրիիսարավանդն Մեծ 8. ն. էդուարդս չՃարքավայրնը, կյանո-էստակադո սարավանդները ն Ունեն 600-Պիս-ռիվեո: Սասկաչեվան սաբավանդներո.--՝

800 մ: բարձրություն:Այս մարզի բնորոշ-առանձնաճատկությոմ ներից են' խրոտ ցամաքայինցուրտ կլիման, անտառային,11: մ:

սականությունըն լավ պաճպանվածսառցադաջտային ռելիեֆի ձեերը: Ռելիեֆը ծածկված է չորրորդականի նստվածքներով, որոշ ճատվածներումերկանում են պալեոզոյանն մեզողոլան ծո-

վային, Հատկապես կրաքարային նստվածքներ: Մակերնույթի մասնատումըպայմանավորված. է չորրորդականսառցադաշտերի ճալոցքային ջրերով, որոնք լավ արտաճայտվածնն Սասկաչեվան, Պիս-ռիվեր,Խեյ ն. այլ գետերի Ճովիտներում, որտեղ սառցադաշտայինփուխը նյութերի շերտախմբերիՀզորությունը Ճասնում է տասնյակ մետրերի: Ջրբաժաններում զգալի տարածում ունեն՝ մորենային կուտակումները, որոն անտառապատվածլինելու շնորչիվ քիչ նն լվացվել: Ուսումնասիրվող մարղում կլիման աչքի է ընկնում խիստ | տաք պուրտ ձմեռներով, ամառներով:Միչինճունվարյան ջերմաստիճաններըտատանվում են --21--23--ի միջե: Ձմեռը ձյուՍՖառատ է, որը ն է ՀիմնականխոնավությանաղբՀանդիսանում Հ-19- ենյ տավուր: Միջին ճուլիսյան ջերմաստիճանները16, 350--400 մմ րեկան տեղուժները՝ ամառային մաքսիմումով, որը աճման է բուսականության ճամար: նպաստավոր:անտառային ժառատեսակներիցեն՝ սոճին, բարդին, սպիտակ եՀիմնական դենին, իսկ ստորին շարաճարկու՝ խոտերը, մամուռների ե քան ճմապոդզոլային, գորշ րաքոսերը: Հողերըճմակարբոնատային են: անտառային տնսակների ուր տեղումՑածրություններում, են տափաստանայինցածր խոտատեները բիչ են, տարածված սակները: Սակայնֆերմերային տնտեսություններիՀանդես գալով տափաստանայինվայրերն ամբողջությամբ ճերկվեցին, բնկան լանդշաֆտն իր տեղը զիջեց կուլտուրականին, ճատկապես ՛դարնանացանցորենի ցանքերին: Միսսուրիիսաբավանդն Մեծ ճաշթավայբեո.-- Լանդշաֆտային տեսակետիցընկած նն չոր տափաստանում: Մարզի կաեն չոր տաք կլիմայական բնոր առանձնաճատկություններից պայմանները, ճատկապես կլոր տարին Կորդիլինրներիցփչող են բարՀինոմըքաժու առկայությունը, որով էլ պայլմանավորված ձբր ջերմաստիճաններն ցածրխոնավությունը: ՑածրխոնավուճատկապեսՀողաբուսական թյունն իր կնիքն է դնում լանդշաֆտի, ցանցի ու ռելինֆի ձեերի վրոռ ծածկի, ինչպես նան ջրագրական առանը ոռոգման անչճնարինէ Այս-«մարզում -

Մ

ու

ու

Հողագործություն

ն`Նա գետերի միջագետքի Սասկաչեվան դառնում: որոշ են: նույնիսկանճոսք, Հատվածներ ռելիեֆի Մարզիճյուսիսումյոարածվածեն սառցադաշտային .

մասնատվածուաչքիէ ընկնում որից Հարավ ոնհլիեֆն ձները, են Հատկապես բեդլենդներ, կանադայում, Հանդիպում թյամբ: մասնատն Ուայո էրոզիոն ճովիտներում: Ռող-ոիվեր դնետերի ճամեծ չափերի է Հասնում, այնքան տեղ-տեղ վածությունը մեծ

որ

ծալ վայրը թողնում է լեռան տպավորություն:Մարզի ճարավը Հենցբուն Մեծ ճարքավայրերն են, որտեղ նոսը բուսականուՃաճալխփոշու փոթորիկներ են լինում: Վերջիննեթյան շնորձճիվ րիս գործունեությանճետնանքնեն ոելինֆի դեֆլյոմլցիոն ձները: Նեբրասկայինաճանգում զգալի տարածություն են զբաղեցնում (50 կմ2) դյուները, որոնք ունեն մոտ 30 մ բարձրություն: ԱյսԲլեկ-Հիլո լեռնատեղէ դտնվում տեկտոնականծագում ունեցող ն մոտ առավելագույն բարձրուկմ շղթան, որը ձգվում է մ է: Բարձրդիրքի պատճառովստանում է ճամեթյունը շատ խոնավություն ն մատաբար

ծածկվածէ սոճու անտառներով: Մարզը ճիմնականում արոտային անասնապաճությանշրրխոնավությանպակաջան է: Մշակվողճողատարածությունները են, սակայն արճեվտական բիչ ավելի պատճառով տության ստանում են դարնանայինցորենի, եգիպտացո-չ ռոգման շնորճիվ բենի ն կերայինկուլտուրաներիլավ բերք: Մարզիարնելքում տարածվածեն սն, իսկ արնմուտքում՝շագանակագույնճողերը, չոր բաց ճատվածներում՝ դարչնագույնճողերը, որոնք աչքի են ընկնում 3--4 տոկոս ճումուսի պարունակությամբ: |

ո-

ն էդուաոդս Բնորոշ են սաբավանղդնեոը.-Լյանո-էստակադո

արիդ կլիմայական պայմաններով:նախորդ՝ավելի 4յուավելի

ուսումնասիրվող մարկեղնի մակերնույթում ճողմաչարման «զորությունն ավելի զի փոքր է. նրա ոռնհլիեֆում զգալի տարածություններեն գրավում պալեոզոյան ճասակի կրաքարերիցկազմված մայր ապարների ելքերը: Գետերնստեղծել են խոր կանիոնաձնՃճովիտներ, դրանով մարզի ջրամատակարարման բարդացնելով աշխատանքները: Ռելինֆն ամբողջությամբ թմբավոր է, տեղ-տեղ Հանդիպում են ոչ բարձր բլուրներ՝ մասնատվածժամանակավոր ջրճոսքերիկողմից: Ջմեռը տաք է, սակայն լինում են ն սառնամանիքներովօբեր Ամառըշոգ է: Տեղումները,Համեմատած նախորդ մարզի ախսգտնվող մարզերի ճետ

Համեմատած

ճետ, ավելի

շատ

են, սակայն թափվում են կարճ

ժամանակա

միջոցում, ճորլառատ անձրեներիձնով՝ լվանալով մերկացնոււ են մայր ապարներինորանորշերտեր: Գորշ դարչնագույն Հողն բի. բում զարգացած են խոտային ու թփային բուսատեսակները՝ զոնախուռը, այլախուտերը, սուկուլենտները։ Մարզբ արնելյան թոնավ վայրերումՀանդիպում են ցածրաճասակկաղնու տեսակ. ն նույնիս) ներ, ոռոդվող ճողերում մշակում են «Հացաճատիկային մերձարնաղդարձային կուլտուրաներ:

Կոոդիլիերներ ՀյուսիսամերիկյանԿորդիլիերներըաշխարճի խոշորագուլյմ լեռնային ճամակարդգերիցմեկն են: ինչպես մյուս երիտասար լեռնային երկրներում, այնպես էլ այստեղ լանղշաֆտագոլաց: նող կարնոր դործոն հն նրիտասարդտեկտոնականպրոցեսները ամենուրեք լնոներն արնեմուտքիցարնելք ճանդնս ե Համարյա դալիս 4ճինգլեոնադրական դգուտիներով՝ Մերձափնյաշղթաներ Ներքին ճկվածքներ, ննադայի լեռնաշղթաներ, ներքին սարա. ճարթեր սարավանդներ, իսկ արնելքում՝ կարամյան լեռնա. շղթաներ: 1եռոնագրական այս գոտիներըխոնավության տեսակե. տից գտնվում են տարբեր պայմաններում, «ետնաբարունեն տար բեր (անդշաֆոներ: Ամենիցշատ տեղումներ ստանում են Մ'քրձ. ն ավփնյլա ննադայիբարձրադիրլեռնաշղթաների արնեմտաճայալ ն ներքին սա. լանջերը, ավելի քիչ՝ նարամյանլեռնաշղթաները րաճարթերն սարավանդները:Այ դպլատճառովէլ առաջինները ծածկվել են անտառներով, երկրորդները՝չորասեր թփուտներով1 կիսաանապատային բուսատեսակներով:Բացիալդ իր մեժ ձըրդվածության ճնտնանքով Կորդիլիերներըբնական պայմաններ| տեսակետիցնույնպես տարբերվումեն. նրանց Հլուսիսը դանվոււ Է արկտիկական,իսկ ճարավը՝արնադարձային դուտում: ու

ու

Ֆիզիկաաշխարճադրական տեսակետիցկորդիլիերները բա ժանվում են Հճետնյալերկրների.1. Ալյասկայի Կորդիլիերներ 2. 3. ԱՄՆ-ի 4. Մեջ. կանադական կռրդիլիերներ, նորդիլինրներ, հ աիկականբարձրավանդակ Կալիֆոռնիա թերակղզի:

«Տ

ԱլյասկայիԿոոդիլիեբներ ն ՄերձարկտիԱյս երկրի տարածքն ընկած է Արկտիկական |. լական գոտիներում բնորոշէ խիստ կլիմայով, երկարատն ձը1եռներով կարճ ամառներով, բազմամյա սառցույթով, լեոնաու ճավերժականձնարբծերով,տունդրային 22 սառցաղդաշտերով ն. անտտառատունդրային բուսականությամբ: Սա միակ երկիրն է, ռր ձգվում է արնմուտքից արնելք: Հիմնականմորֆոստրուկտուրային միավորներն են՝ Բրուքսխլեռները ն ճյուսիսում ձգվող նախալեռնայինճարթությունը, Յուկոնի սարաճարթը, իսկ Ճճարավում՝ մի շարք բարձր լեռնաշղթաներ:Երկրիափերը ողողվում են ցուրտ Բոֆորտի,Չուկոտյան,Բերինգին տաք Ալլասկայի ծոՑե ջընրով: Հյուսիսում Ջուկոտյանն Բոֆորտիծովերը տարվա մեծ մասում չեն ազատվում սառույցներից ե ցամաքի վրա բարերար ազդեցություն չեն թողնում, մինչդեռ Ճլուսիսխաղաղօվկիանոսծոց ներթափանցմանշնորճիվ նրա յանտաք ջրերի Ալրբասկայի վր դոլացած տաք, խոնավ օդային զանգվածները,շարժվելով դեպի արնելք, առատ խոնավություն են տալիս ն բարձրացնում օդի ջերմաստիճանը: Սակայնխաղաղօվկիանոսյանխոնավ տաք օդային զանգվածներըմնրձավնյլաբարձր լեռների պատճառով դեպի երկրի խորքը չեն թափանցում: Ալյասկայի ծոցի շրջանում ձմեռը տաք է, ամառը՝ զով: Յուկոնիսարաճարթը, Բըբուքի լեոները, ընկած լինելով արկտիկականօդային զանգվածների ազդեցությանտակ, ունեն ցուրտ, խիստցամաքային կլիմա, որտեղ մեծ տարածում ունի ճավերժականսառցույթը: Առատ խոնավությանՀետնանքով Ալյասկայիծոցին Հարող Ալյասկայի, Ս. նղիայիլեռնաշղթաներիլանջերինմեծ տարածում ուննն ճավերժական ձյունը ն Հզոր սառցադաշտերը, որոնք երբեմն իջնում են մինչն օվկիանոս Ալյասկայիլնոնաշղթայիցճյուռիս կլիմայի ցամաքայնությանՀետնանքովսառցադաշտեր Ճամարյա թե չկան։ Ալյասկայի կենտրոնականմասով արնելքից ճոսում է միակ խոշոր Յուկոն գետը, որի տարեկան արնմուտք գետաբերանում կազմում է 600 խոբ մ/վոկ:Գետըվերին Ժախաը ճոսանքիշրջանում ունի նեղ, խոր ճովիտ, իսկ ստորին Ճոսանքի շրջանում, դուրս գալովճարթքավայր, թափվում է միանդրելով Բերինգիծովը: Ցուկոնը կարնոր տրանսպորտային ուղի է, իսկ ու

ու

ձմեռը սառչելով Հի

Հարմար ճանապարվերածվում. է.սաշնակային

ճարուստ ենմի շարք օգտակար ԱլյասկայիԿորդիլիերները Հանածոների պաշարներով Հատկապես ոսկով, նավթով, քակապարով ն այլն: ԲնականՀաըբածխով,պղնձով,. պլատինով, '

նն ըբրոտություննեիիցեն անտառները, որոնք այստեղ կազմում երկրում տարածքի10 տոկոսը միայն: ԱլյասկայիԿորդիլինրյան 1. են առանձնացնում չորս բնական մարզեր՝ Արկտիկական 4. 2. Յուկոնի սարաճարթ,.3. Ալնության կղզիներ, բարձրալեռնայինմարդ է Բրուբսի դրադ ԱՐկտիկական մաոզ.-- 1 նից Ճյուսիս գտնվող Արկտիկական սարավանդը ն Արկտիկական դաշտավայրը: Ամբողջությամբ սա.մի անտառազուրկ ւոունդբայական տպրածք է՝ շատ խիստ կլիմայական մ բարձրության, մաԲրուքսիլեռները 1500--2000 առանցքային սերում պալեոզոյան, իսկ եղզրերում՝մեղողզոյանՀասակի ապարներից կազմված մի շարք լնոնաշղթաներեն (Դե կոնդի, Բերդա, էնդիկուսո, Ֆրանկլին,Ռուժյանցն ն այլն): Սայր 4լուսիս-արեեն կազմում Ռիչարդվելքում Բրուքսիլեռների շարունակությունն սոնի լեռները: Արկտիկականսարավանդը կառուցվածքային նման է Մեծ ճարթավայրերին։Այն կազմված է կավճին պալեոդեն-նեոդգենի ավազաքարերից,ունի թույլ թեքությունդեպի Ճյուսիոն ձուլվում է Աքկտիկական դաշտավայրին: Արկտիկական դաշտավայրը ճարթ, լճերով ու ճաճիճներով ճարուստյ երիտասարդծովայինն ալյուվիալ նստվածքներից, գոացած շրջան է: Տաք ամսվա միչին ջերմությունըԷՏ՞-իցՀե բարձրանում, իսկ ցուրո ամսվանը՝--ՉՏ«-ից բարձր չէ: ԶԺոան

նդգրկում

Հարավայ լեռները,

պայմաններո

Ն

տեսակետից

Ամառը

տեղումներըքիչ են, ձյոմլածածկույթն անկայուն է: դաշտավայրում կարճ է ն ցուրտ, Ճողի մակձրնուլթը Հ0--30 մ-ից ավելի չի ճալվում։ ԲազմամյասառցույթիՀաստությունը 250-220.մ է: Զգալիտարածում ունեն դոկալ գրոմտային ռելինֆի ձենրը: Մարղի լեռնային Հատվածներում Հիմնական նող դործոն է նիվացիան, որի շնորճիվնախալեռները ծածկված հ մանրաճատիկ են ճողմնպճարման՝ -. հտշորարեկոր ներով: Բրուքսիլեռների բարձրադիր զդալի են սառ-

ճիդրոլակոլիտային, ւլոլիՏՆ

ոնլինֆադո

գոյացություն

80:

մասերում

այլ ռելիեֆի ձեերը, սակայն ոչ "ժամանակակից: Հկադաշտային կլիմայի Հնագույն ցամաքայնության ռառցապատման: Այժմ: պատճաոովկարելի է Հանդիպել միայնոչ մենծտարածութ

սառցադաշտերի: ՝

: զբաղեցնողդգլեդչերային ն ֆիոնային

Լեռներիշրջանը Ճամարյա զուրկ է բուսականությունից, բանան ն քարաքոսերի, մամուռների ցառությամբ ինչպես Արկտիբույ"կական տունդրային,լուրաճատուկմի շարք բարձրակարգ -անհրի:Գետաճովիտներում ճանդիպումեն կեչու ն ուռենու թ.իձը, իսկ մարզի ճարավում՝եղննու ցածր ծառատեսակներ: Արկտիկաեն մափկան սարավանդիե դաշտավայրի տարածված շրջանում իսկ ցածրուռաբոշխային տունդրայական բուսականությունը:

բուսատեսակները: թյուններում՝ ճանճային

տարածություն Մի ընդարձակ Ցուկոնիսաբաճառթ. --

է

Ֆ

ոչ բարձր զանդվածնեկազմված պալեռղոյան կարծր ապարների, (եց նակումուլլատիվ ճարթություններից: դեպի արնմուտք թույլ թեքություն ունի, ոլոոեղով Հոսում է Յուկոն գետը: Յուկոնիսարաճարթի Բերինգի ծովափնյա արեմույան՝ 150-200 մ շրջանը ալլուվիալ ե աբրաղիոն ճարթություն է, բարձությամբ, որի ճյլուսիսում է Սյուսրդտ թերակղզին: Սարաճարթի տարածքում առանձին բարձրություններ Հասնում են Յուկոնի սարաճարթը ծածկոցային սառ2000--2500ժետրի: ցադաշտերով չի ծածկվել, բացառությամբառանձին վածների(ճիլիուկն այլն), որոնք իրենց վրա կրում հնչսառցադաշտային տելինֆի միշարք ձներ: Հյուսիսիցն Հարավից: է բարձր լեռնաշղթաներով: սարաճարթըհզրավերվում

արնելքից Սարաճարթն

լեռնխզանդ-

Ֆուկոնի `

Տնական. Հնետնանքով ուկոնի սարաՀչարդենուդացիայի մի շարք կարնոր ւլաօգտակար ճանածոների են արժանի ոսկու շարներ: Հիշատակության ճանքավայրերը,

թում մերկացելեն

ո-

րոնք կապված հն -ննադայիճասակի

ուլտրաճիմբային` փնտրու-

ճետ: զիվ գոյացությունների ՉնայածՑուկոնի, ընկած է մարսարաճարթն են: զից Ճարավ, բայց.ձմճոներն այստեղ ավելի ցուրտ Սա ռլայ-է կանադական մանավորված բարձր. ճնշման դոտու- Հարնանությամբ` Համարյա. ամեն տարի օդի ջերմաստիճանը --Տ0"-ից ցածր է լինում,իսկ նվազագույնըեղել է --645: Ջմհռըլինում է պարզկա, առանց քամու,այդ պատճառով: էլ ռառնավանիքնե էլ վտանգավոր Ք րուքսի լեռներից դեպի Հաձեն:Միայն

Արկտիկական

այնքան Ց.858

դառնում չժվող բորբա քամոս դեպքում սառնամանիքները անելի հսկ Ալյասկայիլեռնաշղթայի կողմից երբեմն իջն քամիները մեղմացնում են Յուլոնի սարաճարթիեղահտերում սառույցի Ճաստությունը երբեմն ճասնում է մեկ Գարունըգալիս է ուշ, սակայն ցուրտ սեզոնից տաքին ռնում է կարճ: առը կարճ է ն տաք, խոնավ, օգոստոՃճամեմատաբար ջերմաստիճանընույնիսկ բարձրանումէ Դ25--ից: Տաք է: Տարեկանտեղումները միջին ջերմաստիճանը155 ՛ հն 300 մմ: Սարաճարթիկլիման ամբողջությամբ վերցցամաքային է, բացառությամբ Բերինգիծովափնյաշրրրոտնղամառը սառն է, ձմեռը մեղմ. ամպամածությունը 20 տոկոս: Թույլ գոլորշիացման ճնտնանքով ոարաճարեն ն ունեն չրի բավականին չրառատ ոչ միայն տրանսին, այլե ճիդրոէներգետիկ նշանակություն: լոնի սարաճարթումղզալի տեղ են գրավում անտառները՝ ծ ուռենու, բարդու, սպիտակեղննու, իեժափիճու ն սոճու բ ծառատեսակներից: Ռելիեֆի բարձրադիր մասերը ծ են տունդրալականբուսականությամբ: Անտառներում '

ԱԱ

աաախաք

Ալյասկայիբնապատկեր:

-

Ճ

կարելի է ճանդիպելդորշ արջի, անտառայինեղջերվի, որմզդեղի» ճյոաիսային եղՀատվածննրում՝ լուսանի,իոկ չրբաժանային բնեռաղվեսի,լեժինդի: չերվի, կղզիներՆ Ալյասկաթեբակղզի.-- Մարզն ընդԱլեության։

դրկում է բուն Ալյասկաթերակղզինն Ալեությանկղզիները:Ալեության կղզիները կազմված են 111 ճրաբխային կղզիներից: Այս մարզին բնորոչ են ժամանակակից ակտիվ ճրաբխականությունը հ օվկիանոսայինկլիման: Արնմուտքից արնելք ձգվում է Ալեության լեռնաշղթան, որի առանձին գործող ճրաբխային դագաթ-

ները ճասնում են 2500-2800 մ բարձրության:Ալեության լեռնաշղթան կազմված է ճիմնականում էոցենի ճասակի էֆուղիվ ն նատվածքայինծալքավոր շերտախմբերիը, որոնք ներարկվել են ինտրուզիաներով: գրանիտայինն դաբրոդիորիտային մուտ 22 Հրաբխայինկոներչ են Մարզիտարածքում4աշվվում գործել են թ. Հետու Ամենաբարձր ռրոնցից մուռ 45--47 են Ռեդառսոր ճրաբաայինկոներից մ), (3410մ), հիլամնան (3026 Շիշալդինան(2861 մ) ն այլն: Մի շարք «րաբխայինկոների խառնարաններում գոյացել են լճեր. Մի քանի ճրաբութներ անընդճատ ծխում են, երբեմն էլ ժայթքում արտանետելովմեծ քանակությամբ լավային նյութեր: չայտնի է 1912 թ. կատմայ ճրաբխի ժայթքումը,որի պայթյոմը լսվել է 1200 կմ-ի վրա: նրա գագաթումգոյացելէ 15 քառ կմ մակերեսով կալդերա:1953 թ. փեւոըր15-ին Տրիդենտճրաբխիցարտանետվածգազերը ն մոխի-

վարի են

րը

Հասել 9000

մ

բարձրության: Ալեության արշիպելագում ճաշվվում

կղզիներ, դրանց ժայոոտ ավե րը մեծ վտանգ են ներկայացնումնավերի ճամար Կլիման խոնավծովային է: Զմոանըճաճախեն նկատվումցիկլոնային պրոչցեսներ, որի շնորճիվ եղանակը մարզում դառնում է անկայուն, խոնավ, սակայն ոչ ցուլ: 0դի ջերմաստիճանըտաամպամած, տանվում է 06-ի շուրջը: Զյունով օրերի թիվը ճասնում է 120-130-ի։ Ամառըճամեմատաբարաչքի է ընկնում պարզ, սակայն ցուրտ եղանակով: Հուլիսյան ջերմաստիճանըտատանվում է Է 10"-իշուրջը:Ալհությանկղզիներիկլիման ճամարում են «Հաորոնք բոլորն էլ ճրաբխային ծադում

են

մոտ

ունեն.

աշուն): (հրժական ծածկույթով մարզն "Քուսական՝

կղզում

են ոչ Հանդիպում

մեծ

աղքատ է: Ալյասկա թերաանտառայինզանգվածներ,իսկ

բուսակաՓածկվածեն մարգագետնային մնացաժ Հատվածները.

ունեն եղեգնախոտերը:օշինդրը, նությամբ: Մեծ տարածում "զլուզան, խորդենին, ընձախոտը ն այլ տարախոտեր:Բուսականությաննորմալ զարգացմանըխանգարում են ուժեղ քամիները, են բույսերի տրանսպիրացիան: որհնք արաղդացնում Հրաբխայինկոների լանջերը ծածկված են ավելի չորասեր բուսականությամբ՝Հավամրգի, թթուշատի ն անտառատունդրային յուրաճատուկ այլ բոսատեսակներով: նննդանականաշխարճի ներկալացուցիչներից կարնոր նըշանակություն ունի ծովային կուղբը, որը ոչնչացման եզրին է դտնվում իր թանկարժեքմորթու Համար: Հայտնի է նան ծովակատուն ն այլն: մաոզ.-- Սրա մեջ մտնում են բարձրալեռնային Հաշավային Սուրբեղիայի, Չուդաչի Ալյասկայի, լեռներըհ միջլեռնային ա/րավանդներնու դաշտավայրերը Մարզի ճիմնական բնութագրիչներնեն մեղմ, խոնավ կլիման ն բարձրալեռնայինռելինֆը: Վերջիններովս էլ պալմանավորված մեծ տարածում ունեն ճաբուստ փշատերն անտառներըե ժամանակակից սառցաղաշտիա-

'

ՐԸ՛

,

.

Հիմնականլեռնագրական միավորներից է Ալյասկայի լեռնաշղթան, որի միջին բարձրությունը մուտ 3000 մ չ։ Այն կազմված է տարբեր Ճառակի՝ մինչքեմբրյանիցմինչն չորրորդականի ապարներից: Հնագույն ապարներից ճայտնի են դգրանիտները, դաբրոդիորիտները որոնք մերկացումների 4ետլանջով լեռները դարձել են սրադադաթ,իսկ լանջերը՝ զառիթասին բավականին անմատչելի: ինչպեսճին, այնպես էլ ժամանակակիցսառցադաշտերը լեռներինտվել են ալոլյան բնույթ: Չնայածիր անմատլելի ռելինֆին, այնուամենայնիվ,Ալլասկայիլնոներն զգալիորենմասհատվածեն գետերի, ճատկապեսՅուկոնիվտակ Տանանայիկողմից: Հենց ալդ դետաճովիտներն էլ Հարմար ավտոլճուղային ու հրկաթուղային ուղիներ են Ցուկոնի սարաճարթիցդեպի Ալլասկայի ծոց անցնելու ճամար: Ալյասկայիլեռների առանձին գագաթներ՝ Մակ Կինլին(61927 մ), որը ոչ միայն Ալյասկայի, այլե ամբողջ ցամաքի բարձրգագաթնէ, Ֆարակերը (5181 մ) ճասնում են 5000 մ նավելի բարձրության: ԱլյասկայիԿորդիլիեըների մենաբարձր լեռնաշղթան, նույնիսկ ամբողջ ցամաքում, իճարկե, ա-

են, որի մի քանի գադաթներ լեռներն 5000եւորից Վուրբ:ելիայի են,

բարձր

իսկ կոգանպագաթնունի

Սեռնայինսառցադաշտ

6050մ բարձրություն:

Ս. եղիայիլեռներում,

Բարձրլեռնային լանդշաֆտը, ցածր ամառային ջերմաստիխոնավությունը նպաստավորպայմաններ են Քանները ն առատ ատեղծելինտենսիվ սառցապատման Ճամար: Ձմեռը ձյան շերտի

Հզորությունը Հասնում է 1,5--2 մ-ի: Ձյան գիծն ընկած է 400-600 մ բարձրությանվրա: նույնիսկ ամռանը լեռների գագաթներում ձյուն է դալիս. ամբողջ լեռնաշղթայի 9|10 մասը ծածկված է սառցաշնրտերով: Սառցադաշտերը լեռներից իջնելով, միաձուլվում նն իքար՝ ստեղծելով ընդարձակնախալեռնայինսաոպադաշտ: Ամենախոշորսառցադաշտերիցեն Մալյասպինը(10 էառ Հազար կմ), որն իջնելով ծովափ, ստեղծում է նույնիսկ այսն այլն: Բերդեր, Խաբարդը Վերջին50--60 տարիներիդիտումները ցույց ին տվել, որ սառցադաշտերընաճանջումեն՝ օվկիանոսի ափին թողնելով մեծ քանակությամբմորեններ:

Սուրբեղիայիլեռներից 4յուսիս-արկվուտքսկսվում են Զուեն կենայլեռներով Համանուն գաչի լեռնեիը, որոնք վերջանում թերակղզում:Չուդաչիլեռները շատ բարձր չեն, սակայն սաո-

շնորչիվ ապատման լեռները

կազմված են

ումեն

բարձր ալպյան լեռների տեսք: Այս

նստվածքայինու պալեոզոլան նեմեղզոզոյան

Սառցադաշտ Ալյասկայիլեռներում: են ժալքավորվել ապարներից. ժետամորֆիկ

մեղզողոյան՝ննաժամանակ, ծալքավորության սակայնբարձրլնոնայինռելինդայի է ալոլյան ծալքավորությանժամանակ: Ֆը ձնավորվել ակտիվ սեյսմիկ շրջաններից Ալյասկայի Կորդիլինրները են թ. մարտին Ճամարվում: տեղի ունեցած հրկրաշարմեկն ավերեց Ալյասկայի խոշոր Անկորիչքաղաքը: ժըճիմնովին

Կուկի ծոցից արնելք ընկած է միջլեոնային ճկվաժքային դոտինորը շարունակվումէ ամբողջ կորդիլինըներիարնմուոքով,

ֆնդճու մինչե

արեմուտքը: ԱլՄէքսիկական լեռնաշխարձճի

լեռնաշղթայի ծայր Հարավ-արնելքումէ գտնվում Վրանդասկայի

գելի Հրաբխային զանգվածը, ոլոոնղ մուտ

ճրաբխային կոներ լեռնային զանգվածը դոլամետրից բարձր Վրանդելի Սել է ննոդենում, որտեղ կան նան ժամանակակից մի շարք գորժող Ճրաբուխնելը կլիման ծովային-է, նման Ալնության կղզիներին, միայն տեղումների քանակն այստեղ 3000 մմ-ից ավելին է, իսկ ամառային Ժիջին ջերմաստիճանները բարձր՝Վ125: Միջլնոնային ճկվածժճոսում է. քային գոտում, որտեղով ղեպի ճարավ Մառոանուսկի դետը, կլիման ճամեմատաբար ցամաքային է, ձմեռը՝ ցուրտ, միջին Հունվարյան --12՝ բարեխառնությամբ, ամառը՝ Դ14, Հ 155, տեղումները մուտ 2--Ց անդամ պակաս, քան մերձասվնյաշրջանում, նման կլիմայական պայմանները նպաստավոր են նույնիսկ կուլտուրաների մշակության ճամար: Այդ դյուղատնտեսական միվածբային գոտին Ալյասկայի կարտոֆիլի, վարսակի, ցորենի մշակության ն անասնապաճությանկարնոր շրջանն է: Ալյասլայի լեռնային մարզի ամբողջ ծովափը ծածկված է փշատերե սնատառներով:Անտառ առաջացնող ճիմնական ծառատնսակն է ւիլխտինյան եղենին, ռրը նպաստավորպայմաններում Ճասնում 50--60 մ չ բարձրության, 3--4 մ Հաստության,մլուսներից կաբնր են լեռնային ճեմլոկը, կենսածառը ն այլն: Անտառներըծածկում են Համարյա թե սառցաղդաշտերից ազատ բոլոր տարածքների,բացառությամբ լեռների զառիթասի լանջերը Ալյասկայի ծովափնյա գոտին ճայտնի է անտառասղոչ պարաններովն պելուլոզի արղյունաբերությամբ: Մյուս բնական ճարստություններիցբնորոշ են ձկնային ռեսուրսները, Հատկահս ն ծովային այլ կննդանիներ: թառափազգիները չ500

են:

կանադական Կոբդիլիեբներ Ամերիկայումկանադական Հյուսիսային կոռրդիլինրները ա-

մենալեռնուն են: Այստեղներքին սարաճարթերին սարավանդների գոտին ունի ավելի նեղ տարածում, քան Ալյասկայի կամ ծարավում ԱՄՆ-ի կորղիլիերյան երկրում: Երկիրը, գտնվելով աշխարճագրական բարեխառն զոտում, աչքի է ընկնում սառը,

խոնավ.կլիմայով, սառցադաշտային

ան` թեզի, արաժմամբ, Կասայյին է կԿանաԿանադական ռելիեֆը. Գնավորվել Կորդիլիերների. բուսականությամբ: ւս

|

որի ներգործությամբ Հարեանությաժբ,. վաճանի. դական ապար-.

ներն ուժեղ դիսլոկացվելեն՝ գոցացնելովխոշոր ծալքեր ն.վրա-

շարժեր, կոտրվածքներ,երկայնակի իջվածքներ, որոնք ձգվուի են Հարյուրավոր.կիլոմետրեր: Այդ Է որ երկրում պատճառը, են: Վայրի ոհլիեֆի ձնավորմանգորՀարթավայրերըշատ քիչ ծում զգալի դեր են խւաղացելճին պալեոզոլան, նույնիսկ մինչ-

Քեմբրյան Հասակի ապարները, սակայն ժալքավորություն են ունեցել ն տեղի դարաշրջանն երում :` յուրաչկավճի կայնողոյան են. կարամյան երկրի արեելքում տարածված ծալքավորու-ն ա

որոնք ձդվում ննդեպի «ա-

թյան ՄակենզիիԺայռոտլեռները, Ժայռոտլեռներն արերավմինչեելոուսթոնյան՝ ազգային պարկը: ն ունեն տեմու 2000 կմ երկարություն հրկրաբանական վելքում

են ընկնում միատարրությամբ: ն սարաճարթերի Համակարգըցայսարավանդների Ներքին տուն կերպովաչքի է ընկնում երկրիճարավումյ,որտեղ միոցեն-. սաՀզոր դոյլացրելեն Ֆրեյզերի յանճրաբխային շերտախմբերը

աչքի սակետից

12Դ ժիջլեոնային ոէ Ֆրեյզերիը տարածված Հյուսիս ոչ` բավանդը:

ն իջվածբքները: ներքին ղոտին արնմուոքիցմեժչսարավանդները Առափնյա,լեռներն ունեն եզրավորում նն Առափնյա լ)լեռները: նույնպես ճլուսիսից Ճճարավձրգննադայիծալքավորություն ն. ն

լեոները: Առափնյալեռնաշղթան վածություն, ինչպես ժայոոտ

ունի խիստ մասնատվածզառիթավ լանջեր ն. օվաինմուտքում մի չարք թերակղզիների կիանոս է թափանցում Հրվանդանու

ներիձնով,որոնք իրարիցբաժանվածեն

ֆյորդերով: ճյուսիսից Հարավ ձզվում է կղղային լնոնաշղթան, որն իր մեջ ընդգրկում է մի շարք կղզինել՝ Վանկուվեր, Շառլուռաթադուճու ն Ալեքսանդրիկղզիախումբը: Կրղղային լեռնաշղթան լեռնաշղթայից բաժանվում է մերձԱռավնյա ավփնյա տեկտոնականիչվածքով: ն աժառային ցածր ջերմաստիճանները տեղումները Առատ

Ծայր արնմուսքում.

նպաստավոր են ստեղծումկանադական կռրդիլիերպայմաններ Համար: ավելիշատ մրա-. սառցապատման, ների, Սառցադաշոնրն են առանձինլեզվակԱռասինյա րածված. լեռն աշղթայուն,. որոնք

փջնում. ներով, Սահն մինչննախալեռնային Հարթությունները

ծ8..

հն ունեցելպլելստոցենյան կայնավելի1նծ տարածում՝ են

սաո-

մինչն օվկիանոս՝գոյացնելով մի որոնք ճասել ցաղաշտերը, նախկինտրոդներնայժմ խռրջրյա տրողային ճովիխոներ:՝

շարք

քորամասը

Ֆյորդեր նն. այդ աները ճիշեցնում են Սկանդինավյան արեմտյան ափերը: որի մեժ երկիրըՀարուստ է օգտակարՃճանածոներով, ն ճնագույն կապվածէ լեռներում ներարկված ինտիուղիաների 4եո: արժաՀիշատակության մերկացումների կարծր ապարների նի են պղնձի, երկաթի, կապարի,ցինկի, ոսկու ն արծաթիճանՓավայրերը,կան նան. քարածխի, գիպսի ճարուստ պաշարներ: Մեծ են Հիդրոէներդգապաշարները, կոլումբիա ճատկալզես Խոշոր ն Ֆրեյզեր դետերի մոտ, որոնց վրա կառուցված են մի շարք խոշոր ճիդրոէլեկտրակայաններ:կանադականկորդիլիերներիմոտ նշանակությունունեցող ան1/3-ը ծածկված է արդյոմաբնրամյլան մեծ լճային տառներով:Մերձափնյաջիերը, ոչ ներն ու գետերըՃարուտո նն ձկներով: իրենց կըերկրիլեռնագրականառանձնաձճատկություններն նիքն են դնում կլիմայական պայմանների ե Ճճողաբուսական ծածկույքի վրա: նրա աինժուտքը, որտեղովանցնում է տաք ալեության ճոսանքը, բնորոշ է բարձր խոնավությամբ ն մեղմ կլիմայով: Տեղումներիքանակը կղզային լեռնաշղթայում ն Աէ ռավնյա լեռնաշղթայի արեմտաճայաց լանջերում ճասնում

կղզու

`

գոգավորութ

6000 մմ-ի: Ջմռանը որոշ. տեիսկ՝որոշ: ճատվածներում՝ ղերում ձյան շերտի ճաստությունըՃասնում է 6--8 մերի Բարձր

2000,

ամպամածությունը, մառախլապատությունը: Օ6Ամենացուրտ ամսվա միջին ջերմությունը --Ք-իցը ցածր չէ: Ամառը ղով է, ժիԱջին Ճուլիսյան ջերմաստիճանները կազմում են --18, -155 փից ճեռանալովկլիման դառնում է ցամաքային:ներքին սարաու Ճճարթքերի սարավանդների շրջանում տարեկանմիջին տեղումմմ քննչ Զմնեոն այստեղ ձյունառատ է ու ցուրտ, 400--500 ները իսկ ամառը՝ չոր ն շոգ, որտեղ առանց արճեստականոռոգման Ճողագործությամբ դրեթե ճնարավորչէ զբաղվել: երկրի արնելյան՝ Ժայռոտլեռների շրջանում տեղումների Քանակը որոշ չափով է՝ պայմանավորվածԱտլանտավելանում ան օվկիանոսիկողմից եկող խոնավ օդային զանգվածների,այն էլ «իմնականումամռանը: է

տարածբում

ձրնթ

անջատումհն կանադականԿորդիլինրների ներքին ե Առափնյա: կարափյան, ՍրաՀյուսիսում դտնվումեն մաոզ.-Լ1աբամյան իսկ դեպի «արավ՝ ժայռոտ լեռները: Առնային այս գոտին իաարնելյան՝ Առաջավորն արնժանվում է երկու լեռնաշղթաների՝ մըտյան՝ կասիրա-ըմինեկի ու կոլումբիական:Արեմտյան ու Արնելյան լեռնաշղթաներըմիմյանցից բաժանվումեն խոր, միջօրեականի ուղղությամբ ձղվող տեկտոնական4ովտով։ Արեմոյան շղթաները Հիմնականում կազմվածեն բյուրեղային մետափորե ֆացվաժ պրոտերոզոյանթերթաքարերից, գրանոդիորիտների մեզոզոյան կվարլիտային ինտրուղիվ ապարներից: Լարամյան լեռներն ունեն բավականինսրածայրգադաթմարզի արեմտյան ներ, ղառիթասիլանջեր: Միջին բարձրությունները կազմում են 3000 Ա: Այս յեռները 600-2100--2300 մ, առանձին դեպքերում` 200 մ ձյան գծից բարձր են, որով ն պայմանավորվածէ մեժ քաառկայությունը: Զգալի նակությամբ ձնաբծերի ու սառցադաշտերի են գրավում դենուդացիոն ճին ճարթքակները: տարածություն կարաժյան մարզի արնելյան թնի Հյուսիսում Մակենզիի, իսկ ճարավում Առաջավորլեռները ԱՄՆ-ի տարածքում շարունակվում են Լյուիս, Բիգ բեշտ, Մեդիսոնլեռներ անվամբ: ի Հաարնեմտյանլեռների, արնելյան լեռները կազմված կադրություն նն պալեողոյան ճասակի նստվածքայինապարներից՝թերթաբամեծ տարաբերից, կրաքարերից ն կվարցիտներից: Լեռներում ծում են դատելվրաշարժերը, դեզյունկտիվ դիսլոկացիաները, րոնք արդյունք են ավելի երիտասարդ էոցենյան ն օլիգոցենյան ժամանակաշրջանների:Մակենզիին Հատկապես Առաջավորլեոները բավականինդժվարամատչելինն. դրանքդեւի Մեծ ճարԹավայրերնիջնում են զառիթափ, իսկ դեւի արնմուտք՝ փոքրաթեք լանջերով: Առաջավորլեռների բարձր Ռռբսոննէ՝ 3954 մ բարձրությամբ: խոր ճովիոը (հանադական Միջլեոնային ակոսը)ձգվում է մոտ մոտ 10--15 ճյուսիսից արավ կմ, ունի կմ լայն 1000--1500 մ նություն թորություն: Հովտիգոլացման ընթացեն նան արՔին, բացի, տեկտոնականպրոցեսներից, նպաստել ն սառցադաշտերը Հատկապեսդիետայինէրողիան: տաքին ուժերը՝ են Կուտինի, Ներկայումսալդ իջվածքային գոտին զբաղեցրել ն Ֆրելզեր այլ գետերիվերին ճտսանքներըո Կոլումբիա,

մարզեր՝

Մակենզիի

ո-

գագաթը

զ0

չափավոր խոնավ մարզի կլիման Լարաժյան

կենզիի լեոներում

ցուոտ,

որի

ու

սառն է,

Մա-

ճունվարի միջին ուռորուռներում

իջնում են --15, ջերմաստիճաններն

-15, 205,Ճճուլիսին՝

-Հ-205:

Հատկապես արնեմտաճայաց լեռնալանջերը, ընԱմբողջմարզը, են Խաղաղօվկիանոսից եկող օդային վզանդվածների ազղդեկած են 1500--2000, ցության տակ: Արնեմտյանլանչերն ստանում արհելյանը՝ 500--1000, իսկ կենտրոնականճովտային շրջաննեԲը՝ 500 մմ տեղուժնելո Լեռնայինբարձր մասնրում տեղումներիմեծ մասը բաժին է մ ձյուընկնում ձմռանը, ալդ պատճառովէլ գոլանում է 2--2,5 Առատ նածածկույք: ձյունը պատճառ է դառնում ամռանը գետերի ճորդացման, իսկ նվազագույնճոռսքըբաժին է ընկնում ձրմռանը: Առատ տնղումների ճետնանքով բարձրություններում գոյանում են ճովտային սառցադաշտեր, իսկ լեոնազագաթները ծամարլյաթե լրիվ ծածկվածհն ճղոր սառցադաշտերով: Մարզիբուսական ծածկույթը կրում է անցողիվկ՝ կլիմա սմեցող տայդայից (սի ն սպիտակ եղենույ բանքսի սոճու, սպիուկ կեչու ծառատեսակներով) դեպի խոնավ ծովային վփշատերն, անտառներ: Լեռների բարձրադիր մասերը ծածկված են

ցամաքային

Միննանկալիճը կանադականժայռոտլեռննրում:

եղենու անտառներով,իսկ մնացած ծառատեսակներնգրանց են լեռներում զգալի Հճովիտները: կոլումբիական տարածու ունեն Հսկա եղեինը, լեռնային սոճին, դուդլասյան սոճին ե. այլ ավելի ջերմասեր ծառատեսակներ:ԱրենլաճայացՎեռնալանջերը որոնք` ծածկված են ավելի չորասեր սոճու անտառներով, մետրը. Ավելի բարձր ընկած են րանում են մինչն 1000--1800 Հյուսիսում տունդրան, ծարավոսԻ ալպյան:մարդագետինները: ՀողերըՀիմնականումլեռնապոդզոլայինձն: Տարածվածկենդանիներից են ձյունայծը, դորշ արջը, լեռնային կարիբուն, մուկը ն այլն: ՆԵրքինմաոզ.-- ՍՄարավանդային . շրջան է՝ ընկած յան լեռնային մարզից արնմուտք: Մարզըձնավորվել է խիստ մինչքեմբրյան ն մեզողոյան նստվածքային ու մետամորֆացած Հրաբխայինապարներից,ծալքավորվել ննադայի(միջին, վերին յուրա) ժամանակ: Միոցենում վայրի,Կոեկտոնական գծերով լավաների մասնատվելով,տեղիք է տվել անդեզիտարբազալտային են որոնք ծածկել ընդարձակ տարածություններ, արտավիժման, լցվել Հովիտները: Լավային Հզոր ծածկոցների տակից բարձրանում են մի շարք լեոներ՝ բաժանելով ճրաբխայինսարավանդներն առանձին մասերի: Այդպիսի լեռներից են Սկինա-Հելզելտոնը, որի ճյուսիսում է Ստիկին,ճարավում՝ նեչակո սարավանդը,իսկ ծայր Ճարավումվ՝ Ֆրեյղերիսարավանդը: Ներքինսարավանդներիմարզնընկած է 200--1800մ բարձրության վրա: Ժայռոտ լեռներիցսկիզբ առնող մի շարք գետեր, Հոսելով դեպի արնմուտք,ներքինմարզը մասնատելեն 1000-1200 մ խորությանկանիխոններով: Մարզի տարածքում ժամանակակից սառցադաշտեր չկան, սակայն պլելստոցենյանսառցապատմանճետքերըթարմ կերպով են ժորենապաճշպանվումեն: Լավայինչնրտախմբերըծածկված է. յին զանդրային տալով նրանց ալիքավոր տեսք: նստվածքներով՝ Գետերիմեծ մասը Ճոսում են նախկինտրոդներով ու ոչ մեժ լը ` ճային գոգավորություններով՝(ռառցաղաշտային ծագման ): Առաինյա լեռնաշղթայի արնելյան կողԳտնվելով ստվերուռ նն ընկնում մում, Ներքին աչքի կըցամաքային ռարավանդներն է, լիմայսկան պայմաններու: սակավաձյուն: Ֆրեյցուրտ Ձմեռը ղերի սարավանդումձյուն լինում է միայն դեկտեմբեր, Հունվար ամիսներին։ Ամառըտաք է, շոդ, սակայն գիշերը երբնմն նկատ-

նում

բարձ-

արջա-

կարամ-

'

վում.են նույնիսկ ցրտեր: Երկուկողմերից փակվածլինելով բարձր ն. թույլ առիամածության Ներքին սարաՃետլնանքով լեոներով

վանդներնաչքի են ընկնում բարձր արնավփայլիտնողությամբ՝ տարեկան2000 ժամ, որը երկու անդամ բարձր է խաղաղօվկիանոսյան ափամերձշրջանից: Չնայածգզոնվումեն նույն լայնու-` ինչ որ ժայռուռլեռների տայգան է, այստեղ ամռան թյան տակ, են այնպիսի մրգեր, ինչպես ծիրանը, դեղճառունանում վերջին Հասնում. են ձը ե սեխը: Տաք ամսվա միջին ջերմաստիճանները Վ225, առավելադույնը՝ Վ10, նույնիսկ ՀՅ, -Յ6-: Ձմռանը --Փ85, է իսկ ճունվարյան միջինը ցածր Վ ամենացածրըեղել --10, --125-ից: 4ովտայինճատվածներըտարեկանստանում եր մոտ 250 մմ տեղումներ, իսկ մնացած մասերը՝ 500-- 800.մմ: տայգային ու անընկած է երկու լանդշաֆատային՝ Մարզն զոնաներում: չլուսիսում գտնվող Ստիտառատավփաստանային կին սարավանդըծածկված է սպիտակ եղննու ն սոճու խիտ անտառներով,իսկ գետնամերձ շելոոում գերակշռող են մամուռներն ու քարաքոսերը: Դեպիճարավ՝ նեչակո սարավանդիտարածքում` էնգելմանիեղննու ն ալպյան եղնինի անտառներնավելի խոնավասեր են, որոնց երկրորդ լարուսում զգալի տարածումունենբազմապիսիխոտատեսակները: Ֆրեյզերիսարավանդումճիմնականբուսականխմբավորումներն են նոսը անտառները,ուր մեծ տարածում ունեն նան բարձ-ցորենուկի, այլախոտի տեսակները: րախոտերը՝տիխիվարսակի, չյուսիսի անտառներիտակ տարածվածեն պոդզոլային, գլեյապոդզոլային ն գորշ անտառային ճողեր։ Մայր Ճարավում տելումների նվազմանՀետ ճողերը դառնում են սնաճողակերպ,իսկ Հովիոներում՝ նույնիսկ բաց շագանակագույն,որոնց վրա աճում՝ ծն չորասեր սն օշինդրը, սիզախոտը, Ճճանդիպում են նույնիսկ կակտուսներ: Ափամերձ մառզ.-- Բնռրոշէ Հզոր լնոնային ռելիեֆով, մեղմ ջվկիանուայինկլիմայով, խիտ փշատերն անտառներովն լեռ-: կալանջերի վերին մասնրում ընդարձակ սառցադաշտերիառկամ բարձ-. (ությամբ: Տարածքիմեժ մասը կազմում է 3000--4000 Ափամերձ լեռնաշղթան, որը կարնոր ջրբաժան է Ներրության քին մարզի Համար: Ափամերձլեռնաշղթանլեռնազանգվածների: մի շարան է ճյունիսից Ճարավ, որոնց միավորում է մի ընդՀչաՀիմք: Տարվամեծ մասը ծածկվածէ ձյունով, կան մի շարք: նուր `

ր

93.

տառցաղաշտեր, որոնքիջնելով

նույնիսկ ծովափ: տպոգներըե ֆյորդերը: Սայր արեմուտքում տարածվածէ կղզային լեռնաշղթան, որը Հյուսիսում ընդգրկում է մի շարք կղզիներ՝ Ալեքսանդրիկղզիախումբը (արշիպելագ), դեպի ճարավ անցնելովՇառլոտաթագուճու ն Վանկուվերխոշոր

Փովափում շատ

Հասնում

են

են

կղզիներին: ն

Ն

Առափնյա կղզայինլեոնաշղթաներնունեն տարբերերկրաբանական կառուցվածք:Առափնյալեռնաշղթան իրենից ներկաացնում է էրողիոն մասնատվածննադայիճասակիգրանիտային մ բարձրության ճասնող մի ճոկա բաթոլիտ, իսկ 3000--4000 մ-ի ճասնող Կղզային լեռնաշղթան՝ ավելի ցածր՝ 2000--2200 Կլալեոզոյան մնտաժորֆիկ ն պալեոդենիճրաբխածինապարնեբից կազմված ալպյան ճասակիլեռներ են: Առափնյան կղզային վեռնաշղթաներն իրարից բաժանված են նեղուցների ն ծոցերի Ճյուսիսից Ճարավ իրար Ճաջորդող, մի խոշոր գրաբենային իջվածքով: տաք ջրերը, ողողելով Ափամերձն կողԽաղաղօվկիանոսյան են զալինլեռնաշղթաների արեմաոյանափերը, այն դարձնում ձմեռը մեղմ ն խոնավ, որտեղ միջին ճունվարյան ջերմաստիճանները 4ասնում են 0--3": Լնոներումձմեռն ձյուն է դալիս, որի Հզորությունը ստորոտներումճասնում է մեկ մետրի, իսկ դապաթներում'Չ--Ձ,5 մետրի:Ափամերձ արեմտյան լնոնաշղթայի զառիթաւի լանջերում ճաճախ կարելի է նկատել կործանիչ ձնաորոնքգարնանը մեժ վնաս հն պատճառում անտառնեՃյուսեր, բին: ՏեղումներովՀարուստ շրջանը ճամընկնում է Հոկտեմբերմմ մարտ ամիսներին: Միջինտարեկան տեղումները 2000--3000 են, իսկ Առափնյալեռնաշղթայի արնեմտյանլանջերն ստանում են մուտ 6000 մմ տեղումներ: Տաք ամսվա միջին ջերմաստիճանՖԽերը14, Հ-15--ից բարձր չեն, որը բացասորվում է բարձր ամպամածությամբ ն դրա ճետ կապվածցածր ռադիացիայիդործոճով: Տարեկանոչ ժեժ ջերմային տատանումները,սառնամանիքների բացակայությունը ն առատ խոնավությունը նպաստում են վիշուտերնխիտ անասոներիգոյացմանը: Անտառադոլացնող 6լոնական ծառատեսակներիցեն կարմիր մայրին, արնմտյան 4եմեն 40--50 մ լոկը, սիխտինյան եղենին, որոնք ճասնում բարձ.

առատ

94.

"րության, 1--1,5

մ

Հառտության: Բոլոր ծառատեսակներնունեն

նշանակություն: արդյունաբերական

Վանկուվերկղզու ճարավարնմտյանշրջանում, որտեղ գրտծոցը, կլիման ավելի տաք է ու նրվում են Ջորջիայի նեղուցն 4եւտ Ճճանդեսեն գալիս լայնադրա 4Ճամարփշատերեների չոր, տերն սպիտակ կաղնու ն միջերկրածովյանշրջաններինբնորոշ մորու ծառատեսակները: կանադականկորդիլիերներըմի շարք բնական ճարատություններով կարնոր տեղ են դրավում Հյուսիսային Ամերիկայում: Առափնյա ն ժայռուտ լեոները ճարուստ են բազմամետաղներիով, արղնձով,ոակով, Վանկուվերկղզին՝ քարածխով, արծաթով, երկաթով, սնդիկով, դիպսով ն այլն: Սակայն երկիրը մյուսներից շատ աչքի է ընկնում անտառային ջրային ոնսուրսներով: Գյուեն ղատնտեսականցանքերը քիչ տեղ գրավում, այն էլ Ճիմնականում դետաճովիտներում: րերը Հարուստ են թառափազգի ձկնատեսակներովն ծովային այլ կենդանիներով: ու

"

'

ու

ԱՄՆ-ի Կոբդիլիերներ Ոչ մի երկրում չկա բնական պայմաններիայնպիսի բազմաղանություն, ինչես ԱՄՆ-իկռրդիլինրներում: Այստեղ բարձր

ձյունապատլեռների ճարնանությամբ ճանդես են գալիս բնդարձակ սարաճարթերնու սարավանդները,խիտ, խոնավանտառներն ու անապատները, Ճճորդառատ գետերն ու մշտականՀոսբից զուրկ տարածքները: Հյուսիսարնմտյան ծովափում թափվում են մուտ մմ, իսկ ճարավ-արնելքում՝ 100 մմ տեղումներ: Սիեռա ն մյուս բարձր նՆնադա լեռնաշղթաներումամառային չերմաստիճանները 0-ից ցածր են, իսկ ընդամենը 100 կմ Ճճեռավորության վրա Մաշտվան Ճճովոումդիտվել է արնեմտյան կիսագնդիամենաչ

բարձր ջերմաստիճանը՝ Հ 525:

Այդպիսիմեծ Ճակադրությունները բացատրվում են մի կողմից՝ բարդ երկրաբանական կառուցվածքով նրա "ետ կապված ու

բազմազան ռելինֆի ձներով,յուս կողժից՝այն Ճանդաժանքով, նրա տարածքըգանվում է երկու՝ բարեխառնկ մերձարնադարձային կլիմայականգոտիներում:

որ

Հետ կանադական կորդիլինրների

Համեմատած

լեռնային

այս երկիրն արնեմուտքից արնելք մեծ ձգվածությունունի

ն

ընդ95

ին, սմկայն ու նույնիսկ պլատֆորմիառանկառույցներն հրիտասարդացված է վայրն ակտիվբարձրացում ձին մասեր:Պալեոգեն-նեոգենում ու ուղեկցվելովվարնետներով.ենթարկվելէ էրոզիոնդեապրել՝ ու տեղատարման: ուժեղ մասնատման նուղացիոն գոտին անընդճատչրղլեռնալին ժ այռոտ արնելլան՝ Երկրի թա չի կազմում, ելոուսթոնյանազգային պարկից ճարավ այն որոնց միջետալեռնազանգվածների, է առանձին վերածվում ճարթավայրեր է դրասարավանդաձն տածվումեն ընդարձակ ձգվում են ոչ թն բենայինՀովիտներ:շարքլեռնաշղթաներ արնժուտք: Հարավ, այլ՝ արնելքից Ճյուսիսից ու սարավանդները. խիտ ցամաքային ս արաճարթներն Ներքին ու ունեն պատճառով անապատային տափաստանային սաՀյուսիսումէ լավաներով ծածկված կոլումբիայի վանշաֆա: ռելիեֆ ունեցող Մեծ Ավա`րավանդը,կննտրոնում՝դննուդացիոն ղան սարաճարթը, իսկ ՀարավոսԻկոլորադոլի սարավանդը: եղզրավորվածէ կասկենտրոնականայս դոտին արնեմուստքից Ննադայի լեռներով, որոնք փոքրաթեք լանկադյան ն Սինեուս ջերով արնմուտքում իջնում են Ուխլամետգետի ն Հարավում՝ է ձրգՍայր արնեմտյան ծովափով Պալիֆոռնիայի ճովիտները: վում ոչ բարձր Ափամերձլեռնաշղթան: Ի տարբերություն Կորդիլիերների, ԱՄՆ-ի կանադական իլիերների ռելինֆում պլեյստոցենյանսառցապատումներըկաբնոր դեր չեն կատարել, բացառությամբ բարձր լեոնադագաթՓերի ն մասամբկոլումբիայի սարավանդի, որտեղ նկատվում են սառցաղաշտայինռելիեֆի մի շարք ճնադույն ձեեր: երկրիմեծ մասը գտնվում է մերձարնեադարձային կլիմայա կան գուտում, դեպիՀարավ այն դառնում է շոգ ու չոլը Հյուսիս ծալքավոր, այնպեսէլ է ինչպես հրիտասարդ գրկում

Մի

`

կլիմայի

կոր-

"`

՛

են մուտ 2000 ափամերձշրջաններն ստանում արեմոյան 300--400 «ղումներ, ճարավ-արնմուտքը՝Լոս Անջելեսը՝

մմ

մմ,

տն -այ

է ստանում ձմռանը: Ավելի շատ խոնավություն էլ Հիմնականում արեմտյանբարձր լեռները, որոնքէլ սաշմանափակում են խո նավության մուտքը դեպի ներքինսարաճարքեր: Սինոաննադայ լանջերին տարեկան թափվում են մուտ1000 մմ ան «արնեմտյան

ղումներ, այն էլ Ճիմնականումձմռանը, որտեղ ձյան շերտի ճաս է 8--10 տեղ-տեղ Հառնում մ-ի՝ մեժ վնաս պատճա տությունը շրջաններում 4ուլիսի միջի ռելովանտառներին:

Ս6

Մերձամինյա

ՀՍՀ Տրժաստիճանը

Հունվարինը՝10":

է,

Շոգ է Կալիֆոո-

Վ27, 28" ջնրմաստիճանները իայի 4ճովլոիչ որանղՀուլիսյան սարաՀ35": սարաճարթերն ներքին ն, Հարավում նույնիսվ՝ մմ տեղումներ ն աչքի են ընկ200--250 են ստանում անդները ում` չոր շոգ ամառներովն Համեմատաբարցուրտ ձմեռներով: ժայռոտ լեռների արննլաճայացլանջերն ստանոմ են 700-մմ: 00 մմ տնղումներ, իսկ արնեմտաճայաց լանջերը՝ 300--400 հոների Հլուսբսում Հունվարիննկատվում է --ՀՍ", իսկ ճուլիսին՝ Է 205 ջերմություն: լեոների կլիմայի ցամաքայնության ժայոսոտ ձյան գիծը նրա ճյուսիսում ընկած է 3000, նորձճիվ ճավերժական մ բարձրությանվրա: ակ ճարավուվ՝ Գետայինցանցը լավ է զարդացաժ Ժայոուտլեռների շրջաում, որտնղ գոյացած ճորդ ջրճոսբերը դեպի արնմուռք իխջնեհն մեծապես ռարաձճարթ,անճետանում ով Մեծ Ավազան նստվածքներիմեջ: Հոսքի շերածված ճողմաճարմանփվութար ի բարձրությունըՍիեռաննադայի ն կասկադյանլեռների արերյան լանջերում կազմում է 600 մմ, ժայոուոլեռներում՝200-00 մմ, իխռկՆերքին սարաճարթերում սարավանդներու՝ մմ: իայն 20--30 Չնայած կլիմայի ցամաքայնության, ԱՄՆ-իկորդիլինըներ կիրն աչքի է ընկնում գյուղատնտեսականկուլտուրաների,Հաապես ոռոգվող ճողերում բամբակի, ճացաճատիկի բանջաարոստանայինկուլտուրաների մշակությամբ. Սակայն երկրի նական ոնսուրսների մնջ կարնոր տեղ են դրավում օգտակար անածոկերը, Հատկապեսգունավոր մետաղները՝պղինձը, բաղամնտաղները,ուրանը, մոլիբդենը, ոսկին, արծաթը, քիմիական ումքի տեսակներից՝ֆոսֆորիտը, կալիումական, կերակրի, գըառւբերյանաղերը: Հայտնիեն նան քարածխիունավթի մի շարք ու

ու

տա-

ու

ու

չանքավագրելը : Ներքին շրջաններն

բարձր լեռների ԱՄՆ-ի արոտային կարնոր վայրերն են: բաժանվում են ճետնյալ խոշոր բնաի ԱՄՆ-ի Կոռրդիլինրները կանմարզերի՝ Ժայռոտլեռների, Ներքին սարաճարթնրիու սաու

քնասնապաճության

(նոլումբիայի ն Սնեյկի, Մեծ Ավազան,Կկոլորադոավանդների

լի), Արեմտյանլեռնայինի, լեռնե».-- ծլոռւսթոնյանազգայինպարկի մոտ լհո: ժայռոտ քերը դեռ պաճպանումեն այն ընդճանուր գծերը, որոնք լուրա97 չ

Է--858

լեռներին՝բարձրադիր Հատուկ էին Կանադական ռելիեֆ ժայորտ գլացիալ ձներ,. խիտ տայդա: Սակայնդեպի Հարավ լանդշաֆան են փոխվում է, անճետանում արադ գլացիալ ձներլ ռելինֆի Հետ անտառներն իրենց տեղը զիջում են լեո կլիմայի չորության իսկ սւտտորուտներում՝` նալանջերում տափաստանային, կիսաանա ո"լատայինբոատականությանը: ժայռուռ լեռները մի անտիկլինալայինշղթա է, որի ճիմք են մինչքեմբրյան բյուրեղային ապարները,իսկ վերի կազում շերտը կազմում են պալհոզոյան ն ավելի երիտասարդնստվազ մասում քային ապարները: Առանցքային բյուրեղային Հիմբ մերկանում է, իսկ եզրերում երիտասարդ շերոախմբերը մոնո կլինալ ծալքերի ձնով բարձրացել են՝ ստեղձելով ոչ բարձր լեո է մի շար Ներ: Այսպիսով, լեռնաշղթան կարծես թե կազմված մասում մեկը բարձր առանցքային ծալքավորված շղթաներից, մի քանիսն ավելի ցածր՝ եզրերում: Վերին դոտուն բնորոշ է եր մեծ մասը ընկած են 3500--3950 կու մակարդակ: Գագաթների բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրերը՝4200--4350 մետրի էլբերտ լեռն ունի 4399 մ բարձրություն ժայռոտ լեռները գո յացել են վերին կավճում ն ստորին պալեոգենում՝ պալեոցենում լ եղել են ավելի բարձր, քան Ճիմա: էոցենի տաք կլիմալակա ռ"լայմաններիճետնանքով լեռները ենթարկվելեն ւենեպլենաց ման, իսկ օլիգոցենում նորից բարձրացել են ու ճարթվել, սակար առանձին բյուրեղային դադաքներպաճպանել են նախկինբարձ րությունները: ննոգենինոր բարձրացումներիճետնանքով վայր ձեռք է բերել երկշար աստիճանայինտեսք: Բարձրացումները շնորճիվ «ողմաճարված նյութերը լցվել են միջլեռնային գոգա վորությունները, երբեմն էլ ծածկել ոչ բարձր լնեոնաբազուկները առաջացնելովսարավանդաձնընդարձակՀարթությոմնել» Զգալ ի տեղ են դրավում 4րաբխային դոլաւցությունները, որոնք Ճան. դես են գալիս ինտրուզիաների,լակոլիտների, ինչպես նան ար տավիժուժների ձնով՝ ստեղծելով ելոոաթոնյանլավային սարա վանդը: ելոուսթոնյանազգային պարկն րնկած է 2100--2500 բարձրության վրա գտնվող ճամանման 4րաբխային սարավան. ղում:Այն շիմնադրվել է 1822 թ.. նրատարածությունը մոս 9000 կմշ2 է, Ազգայինպարկի տարածքում կան մուռ 3000 գեյղեր: ներ, ցեխային ճրաբուխներ,լճեր: ։

են մի քանի տարին մեկ անԳիյզեիների մի մասը գործում դելզերը ամ, յուսները՝օրական տասնյակ անգամ: «Գիգանտ»՝ ործումէ երեք օրը մեկ, որիարտավիժմանժամանակ չրի սլան

է 91 մետրի: Բոլոր գելզերները: մ3 ջուր: են օրական արտավիժում հրցրած ազգային պարկը արգելավայր է, որտեղ բըծլռուսթոնյան ական լանդշաֆտը լավ է պաճպանվում: Դա ճաղզարավորզբոաշրչիկներիգեղեցիկ ժամանցիվայր է: Լեռներըմասնատվածեն դետաճովիտներով,որոնք մեծ մաամբ սկիզի են առնում առանցքային լեռնաշղթայի լանջերից: կոլորադոն, Ռիռ Փրանզնեմտյանլանջերից են սկիզբ առնում են, Սնեյկը, արնելյան լանջերից՝ Արկանզասը,ծլուսիսային ե արավայինՊլաթները,Միսսուրին:Գետերըմեծ մասամբ ոմւեն ետեցիդենտ ճովիտներ, ճին են, քան ժամանակակից ոհլինֆըո ժայռոտ լեռների կլիման ցամաքային է: Լեռների ստորոտհրում ձմեռը ցուրտ է, ամառը՝ խիստ՝ շող: Հյուսիսում ճունարյան միջին ջերմաստիճանները կազմում էն --10, --125, բաարձակ նվազաղույնը՝ --Յ8Հ: Ամենուրեքնկատվում են ջչերմասըրիճանային ինվերսիոն երնույթնել։ Ամառը արնոտ է հ չոր, միինճուլիսյան ջերմաստիճանները1500 մ բարձրությանվրա կաղէ Վ38, ւմ են -Վ-20, -- 225, առավելագույնըճաճախ ճասնում ստանում են Է43--ի։ Ամենից քիչ տեղումներ միջլեռնային գոկ ծածկված են մեծ մասամբ կիսա(150 լավորություններըմմ) ենապատայինբուսականությամբ: ժայռոտ լեռների Հարավային լասերումձմնոր ջերմաստիճանը0--ից բարձր է, այդ պատճաչովէլ տարածված հն մերձարնադարձայինբուսական խմբավո-չ ումները:։ Արեմտյանլանջերը ծածկվածնն անտառներով: Ստոմ բարձրության դգիճուցածր ին գոտում երեան են գալիս 3--4 ճառսնում են անտառները,որոնք մինչն 1300 մ բարձրությունները: մ բարձրություններըծածկված են սոճու 800--2000 նոսր անեն յառներով, որոնց տակ տարածված տափաստանային խոտաեն. 2000 այդ պատճառովէլ ճողերը սնաճողակերպ ոնսակները, Լից բարձր մթնոլորտային տեղումների ավելացման Հետ (600 մմ) նոսը, լուսասեր անտառներըփոխվում են մութ անտառների, կրոնց կարնոր ծառատեսակներիցեն դուգլասյան եղնինը, ոլոխապտույտսոճին, էնգելմանի եղնենին,Անտառիվերին սաճմանը քասնում է 2800--3000 մ-ի, որից ճետոսկսվում է ալպյան դոճառնում արձրությունը

միասին

տին՝ ծածկվածբոշխերի, գորտնուկների, անմոռուկների, կաբազ վախոտերին այլախոտերիտեսակներով: ԱնտառներըՀարուստ են կենդանիներով, Հայտնի ձնսպի: տակապոչ եղջերուն, կանադականեղջերուն, ամերիկյան որմզդեի սն արջը, լեռնային լոֆ ղը, գիշատիչներից՝ պուման, գորշ արջը սանը: (եռների բարձրադիրքարքարոտ Ճճատվածներում ճանդիջ են ւլում ձյունայծը, ճաստեղջյուր ոչխարը, սկյուռներ, նապասձե տակներ ն թռչունների մի. շարք տեսակներ: ծլոուսթոնյանազա գային պարկում պաճպանվումեն բիզոններ: ն սաբավանդներ.-ՆԵՐքինսաբաճարթեո Հյուսիսումէ

դրտ»

նրվում կոլումբիա-Սնեյկի ճրաբխային սարավանդը, որն զբա: ղեցնում է մուտ 500 ճազքառ կմ մակերես: Այն ունի 200--1000 բարձրություն. Հիմքում ընկած են պալեոզոյան ն մժեղզողոլան կարծը նստվածքայինշերտախմբեր,որի վրա տարածվել են միո: ցեն-պլիոցենի բազալտային մուո 1500 մ Հզորության լավաները: Միայն Կապույտլեռներն են, որ լավաների տակից բարձրանում, են որպես ճին ռելինֆի վկաներ: Լավայինարտավիժումները են մի քանի փուլերով. այդ մասին են վկայում 12--20 լավայիջ նն ն շերտերի, որոնք երբեժն ընդմիջվում տասնյակ նույնիոկ ճարյուրավոր մետրի ճասնողլճային նստվածքներով: Վերջին ժայթքումները տեղի են ունեցել ստորին չորրորդականում: ներ» կայումս գործող ճրաբուաներչկան, սակայն վայրում նկատվում են տեկտոնականակտիվշարժումներ: կոլումբիա-Սնեյկիսարավանդն աչքի է ընկնում էրոզիոն. մասնատվածությամբ:Սնելկ դետը, սկիզբ առնելով ժայռոտ լեռ ներից, սսրավանդի տարածքիլավաներում առաջացնումէ 1500 մ խորության կանիոն: ԿոլումբիանԿորդիլինրների ամենաջրառատ է, գետն որը նույնպես լավային ծածկույթում դոլացնում է 600-1000 մ խորությանկանիոնչ։ Հյուսիսում, դեպի ՀաՀ Սարավանդի բավ մեծ տարածում ունեն չոր, բավականինխոր գետածովիտ« ները, որոնք գործել են չորրորդականսառցադաշտերիբուռն Ճալչ, Քի ժամանակ: Դրանցիցէ, օրինակ, Գրանդ-կուլիկանիոնը, որթ ունի 270 մ խորությունն մի քանի տասնյակ այլ չոր Ճովիտները կավայինայս սարավանդիմիայն ճյուսիսում կան սառցադաշ տային մորեններ, իսկ ճարավում ձրաբխային ապարները լրիզ տարածված են սա մերկանում են: Երիտասարդ Հրաբուխննրը

եղեվ

լավ ավանդիարնհելյան: մառում, չոր

կոներով պաճպանված Ք»խառնարանենրով: Առափնյամ Սնեյկի սարավանդը, գտնվելով կոլումբիան

կողմում, ստանում է 250-մաշղթաներիարնելյան ճողմաղերժ ն 300 մմ տեղումներ ծածկվածէ չոր բուսակատավաստանային մուո դտնվող ճատժայոուտ միայն արնելյան, լեռների յությամբ, են 600 մմ տեղումներ նե ունեն անտաեն, որ ստանում լածներն

չողերը շագանակադույն բուսականություն: սատափաստանային են ն. աչքի են ընկնում բարձըրճերկվածությամբ: կոլումբիա-Սնեյկ լետերի ու դրանց վտակներիջըերը օդտաղործվումեն ցանքատաոռոդելու Համար: Բացի այդ, գետերը, ճատկառածությունները կոլումպես կոլումբիան,աչքի են ընկնում էներգառղաշարներով: վրա կառուցված են Ֆոն Դեյ, Գրանդ-կուլի,9իֆ Ջողեֆ

բիա յիճիդրոէլեկտրակայաններ:Ամբողջ

ան ւ

այլ

է 10

միլ կվտ:

ճղորությունը կասկադի

կոլումբիականսարավանդիցճարավ նրա շարունակությունն կազմում Մեծ Ավազանսարաճարթը:։որը ՀյուսիսայինԱմերիկայի ամենաընդարձականապատայինշրջաննէ: Մեժ Ավազան սարաճարթնաչքի է ընկնում խիստ ցամաքային կլիմայով, թույլ ջրագրականցանցով, աղքատ բուսական ու կենդանական աշխարճով։ Սարաճարթիտարածքից գետերը ճողմաճարված նյութերը դուրս չեն բերում: Բեկորայիննյութը կուտակվում է նաԽալեռներում ն կամաց-կամաց իր տակ թաղում լեռնային ոնհլինֆը։ Ամբողջությամբ բեկորային նստվածքներն ավելի մեֆ են տարածք գրավում, քան լեռները, որոնք «աանդեսեն գալիս որսլես առանձին «կղզիներ»: Մեծ Ավազան սարաճարթն առաջացել է Լարամյանծալքավորությանժամանակ ն արդեն նեոգենի վերջում իրենից ներկայացնում էր մի պենեպլեն։ Ջորրորդականում տնկտոնական շարժումներն առաջ են բերել մի շարք վրաշարժեր, որոնք ճննց ժամանակակից ոելինֆի տարածված ձներից են: նորագույն տեկտոնական շարժումներից գոյացած ճեղքերից արտավիժել են լավաներ, որոնք ավելի մեծ Հզորություն ունեն սարաճարթիՀյուսիսում. Սարաճարթնունի 1500-2000 մ բարձրություն, սակայն նրա տարածքում զգալի տեղ են որոնցից ճիշատակության գրավում վարնետայինիխիջվածքները, արժանիէ ՄաճվանՃովիտը (--85 մ): Առանձինլեռներ սարա101

են հարթիվրա բարձրանում ՈւխլերՊիկնէ (3980մ):

2500--

մ:

լեռը Ամձնաբարձր,

բազալտայինսլուն Վոյոմինդ գետի ավազանով. Մնացորդային

Ավազանռարաճարթը ռլլեյստոցենում ունեցել է խոնավ կլիմայական պայմաններ,խիտ ջրագրականցանց (ներկայումն միակ խոշոր գետը չումբոլդտն է), մուռ 100-ից ավելի լճային դոդավորություններ,որոնցից Ճիշատակությանարժանի են Բոնի վիլ է Լաճոնտան Քաղցրաճամ խոշոր(լճերը:Այժժ դրանց տեղը էառ Մեծ է պածղանվում աղի լիճը, որի մակերեսը 2500--6000. 4,5--2,5 մետրը, առավելագույնը՝ 18 կմ է, միջին խորությունը՝ Մեծ

հռրչ-

132-300 աղիությունը

աղեր են: ալառւբներյան

600, Հիմնականում կերակրի ն (ճով է ծածկված եղելնան Մաճվանճով-

4ովտում: ԴյունայինավազուտներՄաշճշվան

տի Ճատակը:Ամբողջսարաճարթըծածկվածէ եղել փարթամբուսականությամբ, տարածվածկենդանիներիցէին մամոնտը, վայրի ձին, մի շարք կապիկներ, որոնք ճավանաբարանճետացել են 9000--10000 տարի առաջ: Մոծ Ավազան սարաճարթի կլիման խիստ ցամաքային է. մմ, որոնց միջին տարեկան տեղումները կաղմում են 100--250 հն ձմռանը: Ամառը շոգ է, իսկ ձմեռը Ճամեծ մասը թափվում մեմատաբարցուրտ՝ 05-ին մուո, սակայն երբեմն օդի չերմաստիճանը իջնում է --15, --205, նույնիսկ՝ --30, --ՅՏ՞: Հլուսիսային լայնության 32--ից ճարավ միջին ճունվարյան ջերմաստիճանը Վճ«-ից ցածը չէ։ Ամառը նկատվում է Հ-25, Հ-26-: Բույսերի վեգետացիայի ճամար ճարմար սեղոնը գարունն. է, երբ սառնամանիքներըվերանում են, իսկ ամառվա շոգը դեռ / նկատվում: Սարաճարթի Հյուսիսում տարածված հն անապաե ային կիսաանապատային բուսատեսակները,իսկ ճարավում՝

ուկուլենտները, օշինդրը, մոխրաթելուկներըն ակացիայիթրուտները: չարավային մասի լեռնային շրջաններում տեղումերն զդալիորենավելանում են, որտեղ լանդշաֆտըդառնում է

տավաստանային՝ ծածկված մերձարեադարձայինթվային նոսր անտառային բուսական տեսակներով: ճային գոգավո« են մի շարք բուսատիզ եզրավորված աղուտային րությունները

չոր ու

արած» սակներով: անապատային ճատվածներում չարավային՝

ված են- կակտուսները, աղավաները,յուկին ն այլ թփուտներ: Սարաճարթի լեռները լանդշաֆտայինտեսակետից տարածքի նման են միայն այն տարբերությամբ, ժայռոտլեռներին, որ ելիմայի ցամաքայնության պատճառովայստեղ ուղղաձիգգոտիները| ժի Քիչավելի բարձը են, քան ժայռոտլեռներում: "Մեծ Ավազան սարաճարթը պիտանի ճողաճանդակներջի ունի, Հիմնականում մշակում են կերային կուլտուրաներ, սյ արոտային անասնապաճության, ոչխարաբուծության կարնոր շրջան է: են կրծողներնու սոկենդանական. աշլոարձը են կարմիրլուսանը, գորղունները: տարածված շուկը:` ճարավում է կոլորադոլիսարավանդը: ԱՄՆ-ի մ բարձորն ունի 1500--1800, տեղ-տեղ նույնիսկ 2000--2500 են րություն: Սարավանդի ճիմբում ընկած մինչքնմբրյան մետա-

Հատկապես

ներկայացնում

Ցիչատիչներից կորդիլինրների

սարավանդոսմ: Մնացորդային ժալոարնկոր կոլորադոլի '

1: '

որոնը վր ճորիղզոնական մորֆիկ բյուրեղացվածապարները, չորրորդալերպով տեղադրվածեն ստորին պալեոզոյից մինչն սարա լանի ճասակինատվածքային շերտախմբերը: Նեռգենում

'

վանդըենթարկվել է

հռլորադոլիՄնծ

ԱԱԳՆՅ

կանիոնը:

Իր

ՀթԻ

կոտրտվածքների: որոնք նն

եսղիկցվել Հըարտավիժումներովն դոյացրել 190--Չ60 մ. բարձրության Ճրաբխայինկոներ։. Ամբողջությամբ վերքրածնօլոռարավանդը Հլուպիսամերիկյան պլատֆորմի մի մասն րադոյի է Լարամյան նրանիցանջատվել Խորը ուղղաձիգ է ունեցել դանակ:Սարավանդի

ըաբխային

ծալքավորության: ժամաբարձրացումը, տեղի, ան.

վա

որի «ետնանքով գետերը,պաճպանելովիրենց րաո ուղղությունները,խորացրել են ճովիտները՝ առաջացնելովկա նիոններ։ նշանավորէ ԿոլորադոյիՄեծ կանիոնը։ Այն է Արիզոնանաճանգում (ԱՄՆ), Կոլորադոգետի միջին Ճոսան քում: Մեծ կանիոնիլայնութրոնը"' սարավանդիմակերնույթի 21 կմ է, խորությունը` 1800 մ, երկարությունը՝ մուտ 800 կմ Գետի ճունի լայնությունը 90--100 մետր էչ Կոլորադոյիվրմ կառուցվածէ Բուսլդերդամի 4էկը։ Գետլ ջրամբարըն Համանուն դաղ,

գտնվում

Հորդառատէ լինում ճատկապեսամոսնը, երբ վերին ճոսանքն եր| շրջանում ձյունը ճալվում էչ: Գենտի Հովիտը մի երկրաբանակա թանգարանէ, որի զառիթավ, մերկացած լանջերում կարելի տեսնել մեր մոլորակի էվոլյուցիան՝սկսած արխեյից մինչե

կար:

բոն

թերքա.

Հունը մխրճված է գորշագույն բյուրեղային Գենտի քարերի, գրանիտներիու գնեյսների մեջ, որոնք ծածկված էլ կարմիր ավազաքարձրով, թերթաքարհրով ն լավաներով: Հեշո գվացվողապարների տարածմանշրջանում Մեծ կանիոնի սիռքրաթեքեն, իսկ կարծր կրաքարերի տարածմանշրջաններում են Մեծ դոյացել կանիոնը իր ճրաշալի բնու կախված լանջեր: թյամբ դեպի իրեն է գրավում բազմաթիվ զբոսաշրջիկների: Ճոսող բոլոր գետերին լուրաձա: Սարավանդի տարածքով ն մեծ են դժվարություններ են ստեղծում ոկ կանիոնները,որոնք ն կառուցման զործում: Սա երկաթուղիների ավատռխճուղիների բավանդիցածրադիր՝մինչն 150 մ բարձրություններըծածկվածեէ անապատներով,որտեղ ղզալի են բուսազուրկ տարածքները: Ա վազաթմբերիվրա աճում են «անապատայինթնյաբույսը», «ճընդ կական բրինձը» ն թփային յովին, գիճին, սոճին: Զգալի տամ րածություներ են զբաղեցնում ֆիզիկական Ճողմաճարության նյութերը: Ավելիբարձր Հատվածներըծածկված են բիզոնախուտի սսկացիայի, սոճու ցածր թփուտներով.իսկ ցածր ճովտային չըըջաններում երբեմն ճանդիպում են կակտուսներ:

լանչերլ

Աշեմտյանլեռնայինմաոզ.-- (նդգրկում է կասկադյան ն դրանց մինուս ննադա, Առափնյա գործում մեծ դեր են խա: Այս մարզի ձնավորման ճովիոները:

լեռնաշղթաները բաժան

շարժումները: տեկտոնական ղացելերիտասարդ

գոյացել են պալեոդեն-նեոգե Առավինյա՝ լեռնաշղթաները չորրորդականճասակի ապարներից, ն. նույնիսկ. ատորին ցան ո

իննքդոլացրել

ռրածայր

բավականին զառիկողծալքեր, լեռարադ ճովոխ ճիմքը բավականին Կալիֆոռնիայի նագագաքներ: անվանում են Ճուչհջել է, որին մի շարք Հետաղոտողներ կերպով ն նիսկ երիտասարդ դգեոսինկլինալայինավազան: մասամբ Սիհռա ննաղայիշրջաններում պաճպանվում են ֆի ճին ն ժամանակակիցճրաբխային ձեերը: հն

կասկադյան

ոնլին-

լեճ կասկադյսւն լնոներում, խառնարանային

'

ա«Ճիմքում ընկած են բյուրեղային: կասկաղյան լեոների

ն ոպարները

որոնք ծածկված Ննադաշյի Հասակի ինարուզիաները,

կնոների Ճղոր լավային շերտախմբերով: ռլալնհոգեն-նեոդենի

հն

դաղաթներում, անտառայինսաճմանից վեր բարձրանում են մուռ ճրաբխայինկոներ ուչեն 3000-մ բարձրություն, են՝ Բեյքեր (3285), Ռեյնիր դրանցից (4392), Հուդ (3422), Շասթա (4312), Լասեն Պիկ (3182):ն այլն: Այդ ճրաբութներից մի քանիսը գործում են նան մեր օրերում: են կոներիգագաթներըծածկված Հրաբխային 120 ճրաբխայինկոներ: Մի շարք

սառցադաշտեր ոտորուռմինչն

հիրեմն առանձին իջնումեն լեզվակներով որոնք

Խոշորսառցադաշտ կա Ռեյնիր վրա, մերը: որըգրավում Հրաբխի

|

քառ

կմ տարածք:

անցնու

Լասեն Պիկ դագաթիցՀարավ Կասկադյան լեռներն ննադանմի Հորստային բարձՍիեռա ննադային։ Սիեռա րացում է, որը մեծ ուժգնության է ճասել նեոգենում: Լեռները ճիժնականում կազմված հն գրանոդիորիտայինկարծր ապարննՀ րից, այղ պատճառովէլ բարձր են ն ճեշտությամբ չեն դենուդացվում: Մուտ 11 դագաթներբարձր են 4200 մետրից, իսկ Ուիթնին 4418 մ է: Սիեռա ննադայիվրա պաճպանվումեն մի շար ճավերժական ձնաբծեր: ժամանակակիցսառցադաշտեր չկան) սակայն պլեյստոցենոմ նրա վրա եղել է խոշոր սառցադաշտ. նրա լանջերում թարմ կերպով պաճպանվումեն սառցադաշտային ռելինֆի ձները՝ կրկեսները, տրոգային ճովիտները, լճերը, կարլենդներըն այլն: Լեոներիկատարայինմասը սառցաբաժանգիծ է եղել արնելյան արեմտյան սառցադաշտնրիճամար: Այն է ենթարկվել ինտենսիվ սառնամանիքայինճողմաճարության ե են

ու

Սիեռաննադայիլեռները ԱՄՆ-ում:

տ

ստացել իր անունը՝ ՍինոտՆնադա, որն իսպաննրեննշանակում է «ձյան սղոց»: Սս

Սիեռա ննադայի արնմտյանլանջերի ոհլինֆի ձնավորման ղործում մեժ դեր են խաղում ճոսող ջրերը, որոնք դոլացրել են Քինդ գետի կանիոնն ունի 2400 մ խորություն խոր.կանիոններ: է ՀյուսիսայինԱմերիկայում ամենախորնէ: `

`

) կասկադյանե -Սինռա նխադալեռներից արնմուտք տարածվածէ տեկտոնականիչվածքների դոտին, որի Հլուսիսում է Ովբ

լամետ: գետի ճովիոր: Վերջինսկնանադական ակոսի Ճարավային մասն է: ունի 20--50 շարունակությունն Հովտի ցածր կմ լայնություն: Ուիլամետիճովտից ճարավ տարածվածկալիֆոռնիայի փջվածքըլցված է ճարնհանլեռներից ճողմաճարված ու տեղափուխը նյութերով, որտեղ կավճի 4ասակի ճզորություսիոխված 3000 մ, չռրրորդանը կաղժում է 6000 մ, պալեոդգեն-ննոդենինը՝

վկանինը՝600 եւոր: Հովտի ոնհլիեֆիձնավորժանգործում մեծ դեր Քն կատարում Սաքրամենթոն Սան Խոակին գետերը, որոնք Սիեռա ննադայիցճոսում են դեպի ճովիտ՝ նստեցնելով մեծ քանակությամբ փոււր նատվածքներ։ Կալիֆոռնիայի ալլուվիալ նստվածքներում ճայտնաբերվել են ոսկու 4արուստ պաշարներ: Մարզի արնժուտքով ձգվում է ոչ բարձր Ափամերձլեռնաշղթան, որը կազմված է մեզողոյան ն մասամբ նեոդենի ճասակի ժալքավորվածշերտախմբերից: Լեռներնաչքի են ընկնում վրաշարժերով: Վայրըսեյսժիկ է, 1906 թ. երկրաշարժըմեժ վնասներ ք պատճառելՍան Ֆրանցիսկո քաղաքին: նորադույնտեկտոնական շուրժումների շնորչիվ Ափամերձլեռնաշղթան աչքի է ընկնում ուղղաձիգ ակտիվ բարձրացմամբ: Այդ մասին են վկայում նրա մի քանի Ճճարյուրմետր բարձրության վրա լանջերում արեմտյան գտնվող ծովային դարավանդները: ժամանակակից ռելիեֆի ձեվավորմանգործում, բացի տեկտոնիկայից,ճիշատակությանարժանի են նան էրոզիոն գործոնները: Արեմտյանլնոնային մարզի կլիման մերձարնադարձայինմիջերկրածովայինէ: Այն ընկած է խաղաղօվկիանոսյան օդային զանգվածների ազդեցության տակ, զգալի է նան կալիֆոոնիական սառը ճոսանքի ազդեցությունը: ՏեղումներըՀիմնականում Թափվումեն ձմռանը: Մարզիծայր Ճյուսիս-արնմուոքն ստանում Հ մոտ 2000 մմ, իսկ ճարավը, Լոս Անջելոսիշրջանը՝ 350--400 մմ տնղումներ, կալիֆոռնիային Ուիլամետիճովտային շրջանի մմ: Այդ պատճա-Հ մմ, Հարավը՝ 150--200 Հյուսիսը՝ 200--1000 ռով էլ առանց ոռոգման 4ողագործությամը զբաղվելը դառնում է "անճնար: Շատ տեղումներ են ստանում Սինռա ննադայիարեմմ, որտեղձմեռըձյան շերտի Հասլանջերը՝1000--1200 մըտյան Հասնում 8--10 է մետրի ն մեժ վնաս է պատճառում իտությունը անտառայինբուսականությանը:

Հուլիսյանմիջին ջերմությունը աննմտյանափամերձչրջան15, --20", ցուրտ ամսինը՝ --10, --12": Շոդ է կալիֆոռնիայիճովիտը, որի Հլուսիսում Հ-27, Հ Հ8" է, իսկ Հագալիս րավում՝ Հ32, --355, ձմեռը՝ Հշ, Հ-8ո Ամառնանձրնեներ են կԿասկադյան լեռներում նեԱռափնյալեռների ճյուսիսում, իսկ ներում լինում է

մնացած շրջաններում Համարյա թե տեղումներ չեն

լինում:

Առափնյալեռների արեմտյան լանջերի դգորշ անտառային ոեն եղննու-Ճճեփլոկիխիտ անտառները, ճողերումտարածված

րոնց ճետ ճանդիպումեն նան եղնեինը,կենսածառը ն այլ խոնա վասեր ծառատեսակներ: Լեռների արնելյան լանջերը ն Ուիլամետի ճովտի շուրջը տարածված են դուգլասի, սպիտակ եղեինի, եղննու,սպիտակսոճու ն չորասեր այլ ծառատեսակներ. ԱՄՆ-ի անտառների ամտարածքի 13 ոոկոսը բողջ կազմում է ճաստաբուն, արդ-

«իխատինյան -

նշանակություն յունաբներական ունեցող

դուգլաս

ծառատեսա-

դուգկը: Հրդեճի ժամանակ լասի կոները չեն այրվում, պատճառով էլ այդպիսի այդ չոր կլիմա ունեցող վայրերում դրանք արագ վերականգնվում են։ Առափնյա լեռների ճաբրավարեմտյանցածր, ժինչե մ բարձրությունները են սեկվոլայի անֆածկված

ւ

տառներով, որում ճանդիպում քն-նան մորու ծառը, կաղնին, լաստենին, որոնց տակ տաբածված են մրտավարդի, խո-

լորձի

ն

այլ

մշտականաչ

Թնիուո» մերձարնադարձային

"խեր. Սեկվոյայի անտառներն աչքի են ընկնում բարձրարԲր

)1Ս

Հակա ծառը: սեկվոլա

"

տադրողականությամբ. ,Մեկ է 114եկտարից.ստացվում

12 Հառարմ3 փայտանյութ,

տալդայում:

որը

15--20

անգամ ավելի է, քան

ՍքրեռաՆնադայի արնմտյան լանջերը ծածկված են դեզին սոճու, ամերիկյան սոճու անտառներով,Այդ անաոճու,շաքարի տառներում ճանդիսլում հն նան դուգզլաս, եղնին, մայրի ն մի քանի /ոնսակ լայնատերեներ։ Ննդարձակճողաճանդակները,

`

ո-

Լռողման ճամակարգերիառկայությամբ վայրը դարձրել են մերձարնադարձայինկուլտուրաներիմշակման Հիմնական շրջանները Այստեղ մշակում են թել, բրինձ ն այլ մերձարնադարձայինկուլ-

Կոուրաներ:

ն Կալիֆոռնիա թեբակղզի բաոշձբրավանդակ Մեքսիկական

Այս երկրով վերջանում են ՀյուսիսամերիկյանԿորդիլինընե1եռնագրականմիավորները ձգվում են ճլուսիսից ճարավ, ըր: են իրար, կենտրոնական մոտենում սարաճարքն նեղանալով է ճարավում 4ըկորդիլիերներում: Ս այր վելի նեղ, քան ԱՄՆ-ի Սրեռա Մադրեն ձգվումէ արնմուտքից արնելք: ի բաբխային Հակադրություն ճյուսիսում գտնվող Կորդիլինրյանմյուս երկրըների, այստեղ խոնավությունն ավելանում է ճյուսիս-արնմուտՔից դեպի Ճարավ-արնելքուղղությամբ: ժայռոտլեռները դեպի Հարավ անցնում են Արնելյան Սինոա Մադրելեռներին, իսկ Սինոա ննադան՝ Արեմտյան Սինոս Մաղդբնին, Ներքին սարաճարթիՀյուսիսը կոչվում է անապատային ճյուսիսային Մեսա, որից ճարավ տարածվում է 4րաբխային՝ Մնսան։ կննտրոնական Արնելյան ծովափով ձգվում է մի նեղ դաշտավայրը, որի մակերնույթում մերկանում են ծալքավոր կառույցները ն երիտասարդինտրուզիվ ապարները:Մայր արնմուտքում ընկած է կալիֆոոնիայի թերակղզին, որը Առափնյալեոնեիք ճարավայինշալունակություննէ Պալեոզոյանճասակի ապարներճանդիպում են երկրի ճլուախիսային շրջաններում, որոնք մասամբ ծալքավորվել են ճերցինվան լեռնակազմականպրոցեսների ժամանակ ն դրանով 4իմբ դրել ցամաքի գոյացմանը: Մեզոզոյի սկզբում այդ ցամաքը թերակղզի էր, որի ճարավըողողվում էր Ատլանտյանն Խաղաղօվվիանոսներըմիացնող նեղուցի ջրերով: Մինչն կավիճ Մեքսիկացամաքային կապ չի ունեցել Կենտրոնաան բարձրավանդակը տեղի է ուկան Ամերիկայի Հետ: Յուրայի ն կավճի սաճմանում նեցել ննադայիծալքավորությունըն զգալիորեն ընդարձակվելէ ա-

"

|

ցամաքը: Այդ ժամանակ նստվածքային. ճզոր շերտախմբեր են ներարկվել բաթոլիտային մարմինները, որոնց կարծր ապարՀաՍիեռա,Մադրեի, ները Արեվմտյան Անսայի, կենտրոնական

րավային Սինոա Մադրեի ն կալիֆոռնիայի լեոների4ճիմջ են դարձել: կավճիվերջում ն պալեոգենիսկզբում: տեղի է ունենում Լարամյան ժալքավորությունը, որն ընդգրկում է ամբողջ երկիրը: ճատկաղես մեծ ուժգնության է Հասնում ԱրնելյանՍիեռա Մաղրեի տարածքում: կարամյանծալքավորությամբ Մեքսիկական բարձրավանդակըձեռք է բերել ժամանակակից տեսքը ն կապվել կենտրոնական Ամերիկայիճետ. Եթե կայնողոյում ամբողջ Հյուսիսային Ամերիկայումկլիմայական զգալի փոփոխություններեն բարձրավանդակիբնակլիմատեղի ունեցել, ապա Մեքսիկական

ԱԱ

"

ւն

112 Բ.

էգեր» ԴրՍալտո Մեքսիկական ջրվնժը բարձրավանդակում:

պայմաններըՀամարյաթե կական են Հնադույն ֆաունան ղանվել

մնացել են անփուխոլթ,աճֆլորան: Սկսած վերին կավմեծ Բիզ, վայրը ենթարկվել է դենոսլացիայլւ Այստեղ, ։տարածություններ են բոնում 4նադույն ճարքբեցմանմակերնույթները՝ պեեն նեպլենները: Միոցենյանժամանակաշրջանումտեղի ունենոսի երկրակեղնիուժեղ տեղաշարժեր,վարնետներ,որի ժամանակ դոացել է նալիֆոռնիայիծոցը: Տեկտոնական իաղմանդծերից դուրոենժայթքել ճրաբխոային լավաներ՝ առաջացնելովմի շարք ճրաբխիայինկոներ ն լավային սարավանդներ:Հրաբխայինարտավիճաճախակի երկրաշարժերըշարունակվում եր դեռ ժումներն ժերօրնրում: եզրային լեռնաշղթաների գոլացման պատճառով բաիձրավանդակիկենտրոնում կլիման դարձել է ցամաքային, վերափոխվելէ ջրադրականցանցը: Սկզբնականշրջանում գետերի մեծ: մասը ճոսելիս են եղել դեպի կենտրոնում զանվող լճային դոդավորությունները։ որոնք, ակայն, ճետադայում լրիվ չորացել են: Մճքոախկական բարձրավանդակըճարուստ է օգտակար ծոներով։ Համաշխարճային նշանակություն ունի արծաթը,.կասլարը, անադը, պղինձը, սնդիկը: Ավելի քիչ տարածված. են.երկաթի, ուրանի, քարաղի, ծծմբի, քարածխիչ իսկ դաշտավայրենավթի ն դազի սլաշարները: րում" ունի չոր, անապա-չ բարձրավանդակի Մճքոիկական կլիմա: Ավելի խոնավ շրջաններ են արնելքը ն Հարավը: տային. հ կալիֆոռնիսթերակղզինընկած են արնելՀյուսիս-արեմուտքը քան թաղաղօվկիանոսյան բարձր ճնշման գոտու ազդեցության տակ ն աչքի են ընկնում ամաքային կլիմայական պայմաննե Հ-255 է, իսկ տեղումները"100-րով: Հուլիոլան ջերմաստիճանը 150:մմ: Զմեոր Հյուսիսում տաք է, սակայն երբեմն Ճյուսիսիժ ցուրտ օդայինղանդվածների օդի թավանցող ճանն իջնում է --15, --20:-ի: ն արնելքն ընկած. են ոՀարտավը ճնշման (Ազորյան)գոտու ազդեցությանտակ ն ամռանն ստանում հն առատ մմ: Ջմեռը 3000 մետրից տեղումներ՝ 2000--4000 բարձըր լեռներում լինում են ցլոոծը, գոյանում է ձնաժածկույք: Զյան գիծը դտնվում է 4500.մ.քարձրության. վրա: Բարձրճրարբխավին է, կան նան ոչ կոների վրա ճավերժական' ու

ու

Հանա-

Հլուսիոն

"

2նորճիվ քրրմառտ Հյլոաիաաալանա բարձը ը

մեժ-ստոքադաշտեր:

8--868

ԲԻ,

ձյունը աճպանվում Վաս

Մեքշիկական բարձրավանդակիմեծ մասը ղեպի օվկիանոս Հոսք չունիչ Միայն արնելյան ն ճարավային իոնավ լեռնային շրջաններում կան մի շարք Ճորդառատգհանը, իսկ ճյլուսիսային հն կենտրոնական գործում են մամանամասերում

Հիմնականում

կավոր չր"ոսքերը: Մեքսիկականբարձրավանդակում անչատում են չորս ուչդաՀ ձիզ լանղշաֆտային գոտիներ: 1. Շոգ գոտին (տինոա-կալենտա) ընդգրկում է բարձրավանդակի մինչն 1000 մ բարձրությունները, ճատկապես արնելյան դաշտավայրերը: Այստեղշոգ է ինչպես ամառը, այնպես էլ ձմեռը: Տարին բաժանվում է խոնավ(ամառ) ն չոր (ձմեռ) սեզոնների: մյս դուռին ծածկված է Հիմնականումխոնավ արնադարձային անտառներով: 2. գոտին (տինռա-տեմպլադա) ընդգրկում է Բարեխառն մ բարձրությունները:Կլիման չափավոր շոգ է, զով 1000--1500 գիշերներով: Յ. Ցուրտ դոտին (տինռա-ֆրիա)տարածվումէ 1500--2700 Մ բարձրություններում։Ամառըչափավոր տաք է, ձմեռը՝ սառը, հրբեմն սառնամանիքներով: Բուսականությունըմերձարնադարձային է, ամառըխոնավ է, ձմեռը՝ չոր ն ցուրտ: 4. Սառնամանիքային գոտին (տինռա-էլաղա) ընդգրնում է բարձրավանդակի2200 մ-ի, բարձր շրջանները: Այս գոտում ճաճախ են սառնամանիքովօրերը, սակայն իր բարձր դիրքի շնորՃիվ ստանում է մեծ քանակությամբ արեղակնային էներգիա, րով պայմանավորվածլանդշաֆտըճանդես է դալիս լեռնամարեն նան ճացաբուսականությամբ. ճասոմանում դագետնային ե ճատիկային բանջարբաբոռստանային կուլտուրաները: Հյուսիսային Ամերիկայի մյուս շրջանների ճետ ճամեմաչ տած Մեքսիկականբարձրավանդակնաչքի է ընկնում Ճարուստ ֆլորիստականկազմով: Այստեղաճում են մուո 500 տեսակ կակ250 տեսակ կաղնի, ինչպես տուսներ, 140 տնսակ ագավաներ, նան են սն տարածված մրտավարդի, ընկուղենու, լորենու, չինարի Է այլ ծառատեսակներ: կենդանականաշխարճի ներկալացուցիչները պատկանում են նեոարկտիկական մարզին: Հայտնի են մալաժի եղջերուները, անտիլոպները, ճյուղեղջյուրները, աղվեսները, գայլերը, կղաՔիսը, պարկավորմկները, ինչպեսնան ննուռրուվիկականմարզին ո-

բնորոշ զրաճակիրները,մրջնակերները, մշկախոզը ն մի շարք սողուններ ու թռչուններ: Մեքսիկականբարձրավանդակիտարածքում առկա նն ինդ բնական մարզեր՝ Արհելյան Սինռա

բարձրավանդակում: ՍուկուլենտայինբուսականությունՄնքոիկական Մեսա ն Հրաբխային Մաղբե,Հլուսիսային Մեռա, Կենտրոնական Սիեռա Մաղրե, կալիֆոռնիաս թերակղզի: Սերո,Արնեմտյան ԱբնելյանՍիեռաՄադբե.-- Զդվում է Մեքսիկականբարձրավանդակի արնելյան մասով: Դնպի կենտրոնականսարաճարթ ձուլվում է նրան, իսկ արնելքում զառիթափ լանջերով իջնում է դեպի Մերձավնյադաշտավայր: 1եռներնավեյի բարձր են կենյոբոնում (2500--3500 մ), իսկ դեպի «Հյուսիսն Հարավ ցածրանա-չ մ բարձրության: Լեռների արնելյան են 1000--1500 լով Ճասնում ունեն էրոզիոն ռելիեֆ, իսկ արնեմտյաննաչի է ընկլանջերն նում ֆիզիկականճողմաճարության ձեերով: ԱրէելյանՍիեռա Մադրելեռները գոլացել են ժամանակ, ապա նատվածքայինապարներըվեծալքավորության են տիպիկ րածվել անտիկլինալծալքերի, զուրկ ճրարխային ներբարկումննրից:Աալքավորության՝ժամանակ լեռները վրաշարժ

(արաժյան

կատարել դեպի արնելք, առկա էն

մի բանի վարնետային Դիսլոկացիաներ:։Առանձինլեռնաբազոմլներիջնելով ճասնում են Մեքսիկականծոց: Մեքսիկականծոցի արնմուտքում ձգվում է ռելիեֆով դաշտավայրային մի շերտ, որը փաստոնեղ թմբավոր րեն լեռների արնհելյանթեն է: Լեռների Հյուսիսային ճատվածները Մեքսիկականծոցից 500--600 կմ Հեռու դանվելու ճետնանն ծածկված են չորասեր ստանում են Քիչ տեղումներ Քովավելի փինրով։ իսկ Ռիո Գրանդեգետիճովտում ճանդիպում նն կաղնու, ծառի ն այլ չորասերծառեր ու թվեր: Սակայնճիմնական մորու փուսականխմբավորումներնայստեղ սուկուլենդներն են՝ կազմված կակտուսներից,լովիից, տատասկաթղենուց: Հյուսիսայինլայնության 22"-ից Ճարավ, լեոների արնմտյան լանջերին նույն բուսական խմբավորումներնեն, ինչ Ճլուսիսում, իսկ արնելյան խոնավ լանջերը ծածկված են կաղնուչսոճու անչ Սոճու բազում տեսակների մեջ աչքի է ընկնում երտաոռոներով: կարասեղ սոճին՝ մոնտեզուման: Սայր ճարավարնելյանշրջանների ծածկված.են մշտադալար արնադարձայինանտառներով), կարմրածառի,պատկառուկի, ֆիկուսի, արմավենու ն մշտադաՀչ լար կաղնուտեսակներով: Բոլոր ծառատեսակներըՀանդես են դալիս շարակարգերով (լարուսներով)ն փաթաթվածեն լիաննեբուլ ու էպիֆիտներուը Անտառներումտարածված են մարդակերպ կապիկները, մրջնակերներըն այլ կենդանիներ: Արնելյան դաշտավայրալինե նախալեռնային շրջանների բնական լանդշաֆտը վերածվել է կովլտուրականի,որտեղ մշակում են սուրճի ծառ ն այլ մերձարնվադարձայինու արեադարձայինկուլտուրաներ: Մեսա.---Լանդշաֆտայինտեսակետիցնման է Հյուսիսային ՄՔ Ավազան սարաճարթին: Զգալիտարածում ունեն կարճ բեու կորավոր լեռները տափարակսարավանդներն ընդարձակդոդավորդությունները: Կլիմանխիուտ ցամաքային է, չրագրական ցանցը` թույլ, ճողաբուսական ծածկույթը՝ աղքատ. այդպիսին են այս մարզի բնական առանձնաձճոսոկությունները: Կենտպոնում` ու գտնվում է Չիուսուս անապատը,իսկ Արնենլյան Արեմտյան են ՍիեռաՄադրեներինախալեռներըծածկված կիսատնապատավին ն չոր սավանայինբուսականությամբ: Հյուսիսային Մեսալիմակերնույթը կաղմվածէ տարբեր ճասակի նատվածքայինգոլացությունննրից,որոնքՓալքավորվելնն ճն

նան

՛

:

լեռնակազմությանժամանակ: Ավելի.շատմոարածված Վարամյան

կավճիՀասակի կրաքարերն

թերթաքարերը,որոնց մեջ զարզգացել ոռնլիեֆիկարստային ձները: Զգալի տարածում ունեն կայնողոյանճրաբխային շերտախմբերը: Մնսայի միջին բարձմ է, առավելադույնը՝2500 մ: րությունը 600--1000 Մուն ունի թույլ թեքություն դեպի ճլուսիս, Հյուսիսային գեպի ուր Ճոսում նն ժամանակավոր ջրճոսքերը, սակայն խիստ ցամաքային կլիմայի պատճառով դրանք չեն ճասնում Ռիո Գրանգն դնտին, այլ թափվում են ոչ մեֆ լճային գոդավորությունների մեջ, բացառությամբ կոնչոս դետի որն արնմոսոքից արնելք կրտբում է ամբողջ անապատըհ ճասնում Ռիո Գրանդե Մեսան ամռանը շոգ է, իսկ ձմեռը ժիշտ նկատվում է 05-ից պածր բարեխառնություն Սարավանդը ծածկված է կրհողուտային ն կակտուսներով, դրանց Ճետ ճանդիպում նեն աղաթփուտներով վաներ ն այլ սոմլուլենոներ։ Ավելի բազմազան են կակտուսաին ֆորմացիաները,Ճճսկա՝8--10 մ Հասնողկակտուսներիկողքին Հանդիպում են լայն տակառանմաններ,դաճաճներ ն այլեւ Մեռայում տարածված են թույլ աղակալված դորշաճողերը, նհ աղակալված որոնց վրա լավ զարգանում են. կակտուասները, աճում են մոխրադորշճողերը, որտեղ կրեողուսայինթվեր: Արեմըտյան է Արնելյան դեպի Մեսա ուղղված ՍինուսՄադրեների՝ նախալեռներըծածկված են յոկիի նոսը անտառներով, որոնք նմանվում են արմավենու անտառներին:Ցուկիի խոշոր տերենեՐից ստանում են բարձրորակ մանրաթել: Չիուսուս անապատի սալանչակներովՀարուստ վայրերում տարածված են աղքատիկ Հալոֆիտ բույսնրը:։ Անապատներում տարածված են թունավոր Համողես, օձերի մի քանի տեսակներ. Գյուղատնտեսության մար մշակվող ճողերը գտնվում են ոռոզվող գետաճովիտներում, որտեղ բամբակ են մշակում: Համեմատաբար լավ է զարգացած արոտային անասնապաճությունը: Մեսա.-Սա ճրաբխայինբարձրադիրռելիեԿենտրոնական ֆով, չափավոր տաք ն խոնավ կլիմայով, լեռնային նոսր անտառներովմարզ է: խիտբնակեցված լինելու ճետնանքովայստեղի բնությունը ձնափոխվածէ: 1ելինֆն ամենուրեք ծածկված է կայնողոյան ճասակի բազալտային, անդեզիտային, տուֆային որոնք ծածկելով մայր ապարները, ստեղծել հն շերտախմբերով, սարավանղաձն մակերնույթ: Միայնդետաճովիտներումէ, որ նըձն

ու

են

Մեսան բնէրի ելքեր: Կենտրոնական կատվում են մայը ապար մ կած է 2000--2500, բարձրության վրա: առավելադույնը՝ տեղ են գրավել նրա:բարձրադիր Հրաբխայինկոների միջե զգալի մեծ լճային գողավորությունները, որոնց մասը ներկայումս չի ռ"լաճպանվում,բացի նստվածքներից: կննտրոնական Մեսայի ճարավայինբարձրհղրը ՍինուսՄադրենէ. Այն ձգվում է արեմուտքիցարնելք մոտ 800 կմ՝ ունենալով 50--100 կմ լայնություն: հ տարբերությունՃյուսիսի»՝ այստեղ մայր ապարներիելքեր չկան, քանի որ Հրաբխայինշերժատախմբերի ճղորությունը շատ մեծ է: Հրաբխույին Սինուսն մանակակիցակտիվ գործողճրաբխային վայրերից մեկն է աշէ խարտճում, որտեղ Ճրաբխային կոներիբարձրությունը ճասնում 5000--5500 մետրի'Խոշոր Էջ՝ 0րիսաբան (5700 ճրաբուխներից `

`

Հրաբխայի

Հրաբխի մի մասը: խառնարանի Ռուվոեկանտեպետլ

(5452 մ), հատակսիուատլը (5286 մ), մ), Պոպոկանտեպելը Սիֆուսդել-Ալրունկոն (3952 մ), ննադադե-Տոլուկան (4522 մ),

(4000. մ), Կոլիման(4839 մ) ն.այլն: ներկայումս Սագլալկունհյեն են՝ Խորուլոն, Պարիկուտինն այլն: Հըդործող Հրարբուխներից րաբխայինմինոտնդեպի:Հարավ իջնում է մինչն Բալսաս-դետի ոեկտոնականիջվածքըո՝ Մեսան. իր բարձր դիրքի պատճառով` "նենտրոնական

մապատասխանում

Դ ոչ.Թե արնադարձային,այլ

Հա-

փըբարհխառն

լիմայական գուսուն: Ձմեռը ճաճախ օդի չնրմաստիճանը0"-ից ցածր է լինում, նույնիսկ Մեխիկոյիշրջակայքում ապրիլից սեպանհմբերնկատվել է մուտ 100 դեւպբ,երբ զիշերը ջերմաստիճանը 0-ից ցածէ իջել. վերջինս բացատրվում է ճյուսիսից ննրթքաւմացուրտօդային ղանդվածներիազդեցությամբ ն Ճեղի. փանցող

ուժեղճառագայքարձակմամբոը կերեուլթի

սոճու-կաղնու անտա ները, սուկուլենտներիխառնուրդով, որ ներկայումս ճարթքավայրերում չեն աճղանվում մարղու տնտեսականգործունեության Հետնանքով: Մեսայում տարածվածեն դարչնադույն ճողերը, որտեղ մշակում են ճացաճատիկային կուլտուրաներ՝հեդիսլոացոլոբազգիներ: Զգալի տարածությունեն գրավում կուլրեն, ցորեն, են ըստուրական աղավայի պլանտացիաները,որից ստանում ն են տեւլիրտ մանրաթել: ձարավայինլեռնալանջերը ծածկված մ ճասնում են ինչն բարձրուընաթավխանտառներով,որ թյունները: Դրանիցբարձր ընկած են սոճու-կաղնու անտառները, մ վրա՝ 2400--2800 անտառները: Ավելի բարձր առճու-եղնինի են զիճու իիոսոները ն խոտային բուսատեսակները, մոաածվում 3000--3500 մ-ից բարձր ընկած են ալպյան մարդգագետիններն ու ճավերժայան ձյունըո Բարձրլեոներում կուտակված ձյունը ամառային անձրեների ժամանակ Ճալվելուվստեղծում է ճորդառատ չրճոսքեր ն ավերիչ աշխատանքներկատարում նախալեռնայինշրջանի գյուլատնտեսականդաշտերում: ՀրաբխայինՀզոր լավաների տարածման ճնտնանքով մակերնութային ճոսքը բավականինթույլ է: Այս Հանգամանքըմեծ դժվարություններ է ստեղծում խոշոր քաղաբներիջչրամատակարարման գործում։ Մեխիկոյի գոգավորությունում կուտակված ստորերկրյա չրերի անչավիշատ օգտագործման4ետնանքովքաղաքը տարեկան0,5 մ իջնում է, բուսածածկույթը կազմել են Բնական

Աշնեմտյան ՍիեռաՄադոե.-- Զգվում է Մնքսիկական բարձրավանդակիարնեմտյանեզրով: ինչպեսՀարավային ՍինուսՄաղընեն, նույնպես մակերնույթում ծածկված է Հին պալեոգենի ՌելինֆիՀիմնական ձնեերըտեկտոնա-էրոճասակի լավաներով: ղիոն են, ճատկապեսարնեմտյանլանջերինը, որտեղ գետերն ըսմ խորության կանիոնաձնՀովիտներ: Աստեղծելեն 1500--1600 ռավնլագույնբարձրությունները Ճասնում են 2500--3000 մետրի սա

՞

լեռը 3150 (Չորերաս

մ

է ձնավորվել է): Լեռնայինոհլինֆը ակսել

պլեոցենի սկզբիը՝ ուղեկցվելով լավային պրտավիժումներո ճետ զուգրնթացառաչացել են որոնց Բարձրացման վարնետիներ,

դանիոնը Մճխիդոյի են Հոսել Հետագայումգետերը: տաղզությամբ կոռրրեի

ԿԱ

մուտ:

Հգ».

"-

հանգու ան

`

ք Գու:

Սիրու Մադրեն Խաղաղ. օվկիանոսի վողմից Քիչ Արնմոյան է ստանում,այդ պատճառով էլ արեմտյան լանջերը Նեղդաշտավայրը քն Հորասեր ջույնիսկմերձաինյա ն այլնի քոսը,բայց անանցանելի ակացիայի, կաղ

ւյ

սոնավություն Ջ

չքուտականությամբ,

ծածկված,

Միայնլեոների մացագուռներով, իննճարավարն ճարավա:

որն (լանջերը,

արնադարձային մուսոնների ճետնանքով առատ ստանում, ծածկված են «ճաստաբուն տերնաթասի տեղումներ անտառներով: Բարձրլեռնային գագաթները ն լանջերը ծածկված են սոճու, եղննու անտառներով:Միչին բարձրության լեռնալաննոսը անտառջնրում 4իմնականում տարածված են սոճու-կաղնու Հետնանքով ԱրնմտյանՍինուս ները: Խիստմասնատվածության Մադրելեռների շրջանըշատ թույլ է յուրացված, չկան այն կտրող» անցնող երկաթուղիներ,քիչ են ավոոլւճուղիները: նրա Ճլուսիսում են բազմամետաղներ, մնացած ճատվածները Կսրդյունաճանում զբաղվում են արնեմտյան ցուրացված չեն: Գյուղատնանհսությամբ դաշտավայրի ոռողվող ճողերում, իսկ մնացած շըրՄերձասվինյա ջաններնարոտային անասնապաճությանվայրեր են: կազմվածէ ոչ բարձր լեռնաշրղԿալիֆոռնիա թեբակղզի.-է Ժայից, որը ձգվում թերակղզու կենտրոնով, մնացած մասերն ունեն թմբավոր ռելինֆ ն Հարթավայրեր։ Թերակղզու արնմտյան մասով անցնող կալիֆոռնիայիցուրո ճոսանքը, ինչպես նան այդտեղ գտնվող մթնոլորտի բարձր ճնշման կենտրոնը թերաեն անբարենպաստ չոր, շոգ կլիմայական պայվլղզում ստեղծում մաններ: Չնայածդրանյ Հարաբերականխոնավությունը բարձր է (50 տոկոս), տարեկանտեղուժները 100 մմ-ից չեն անցնում, գիշերը միշտ ցող է գոյանում, որի չետնանքով սուկուլննտային բուսականությունը կարողանում է իր գոյությունը պաճպանել: ն աշնանը Կալիֆոռնիայիտարածք են թաԱմառվավերջում ձիանցում արնադարձայինցիկլոններ-փոթորիկներ(որը մեքսիկացիներնանվանում են կուբասկո), որոնք ժամում ունենում են 120--160 արագություն: Այդ կմ փոթորիկներըօդ են բարձրացնում մեծ քանակությամբավաղ, ոչնչացնում են ցանքսնրը ն վրնաս պատճառումնույնիսկ բնակավայրերին,վերջում առաջացնում են Հեղեղային անձրեներ ու ղրանով պարպում ամբողջ տարվախոնավությունը: կալիֆոռնիաթերակղզին Մեքսիկական բարձրավանդակի խջվածքայինշրջանն է: Տեկտոնականտեսակետից թերակղզին ունի Ննադայիծալքավորություն՝ ներարկվածբյուրեղային ինտրուղիաներով:Սկսած միոցենից, Արեմտյան Սինոա Մադրեի երնույթների ճետ կապվածկալիֆոռնիա Ընկվածքային թնրակղզին սկսում է իջնել, որը ն շարունակվումէ մեր օրերում: Ըստ մեքսիկականերկրաբանների,թերակղզինգոյացել է ստորինչորրորդաեն

առաջ: Հլուսիսչ-արնելքումէ ժեկ միլիոն տարի դտնվում մի ընդարձակդաշտավայր, որը կազմումէ կալիֆոռնիայի ՃովտիՀարավայինշարունակությունը:Այն դոլացել էկո. լոլաադո գետի բնրվածքներից.՝ այդճատվածումկոլորադոնտաիհտոննա փուխրնյութ է կուտակում: կան միլ ւԹերակղզղու լեոները դեպի արնմուոք իջնելով, գոլացնում են անցզառիթավիբեկորավորլանջեր), նում են ջիի տակ:

կանում՝. մոտ

-

իս.Ճարավում ցածրանալով

ի

անապա» բարձրավանդակ

տարբերություն Մեքսիկական

տային շրջանների, կալիֆոռնիայիանապատներումօդի ջերմասե է 4, Է, տիճանը 0-ից ցած չի իջնում: Ձմռանը բույսերը չեն. ցրոաճարվում: է ԹերակղզուՃլուսիս-արնմուտքում. է անապատը,որը ծածկված լուրաճատուկ բուսականժածկոցով կ Համեմատաբար Ճարուստ կենդանականաշխաիճունի: Լեռնալանջերը ծածկված են նոսը կաղնու-սոճուանտառներով, սակայն ճիմնական բուսական իոմբավորումըչապարալն: է (Ամերիկայում անասլաչորասեր թփերն անվանում են չապարալ): Սոնորայի տում զգալի տարածում ունեն խոշոր սուլուլենտներըն թիուոնեըը, անտերն, մերկցողուններով ծառատեսակները:Ամենախոշոր ունեծառերից են մոտ 18--20 մ ցող կակտուսները, մյուս ծառատեսակներից ճայտնի են ծառաս-

նկատվում

տարածված Սոնորա

ւ

ո

նման

բարձրություն ն3մտրամագիծ

լուկինն ավելիչատ՝ կրեոզոտիթվերը,

ծառը,

երկաթի

Հանդես է գալիս թվի ձնով: 0ազիսներում տարածվածեն արմավենիները հ ճին աշխսարճիցայստեղ բերված արմավենիները: Բույսերի պտուղները դեպի իրենց են գրավում անճամար թռչունների ն կաթնասունների: Վերջիններիցճայլտնի են՝ մշկախոզը, խոշոր ն, կրծողների շոր անտիլոպները բազմաթիվ տտեսակներ: որը

փյունիկյան

են Լեռներում Հա Հանդիպում ոչխարներ: Բացիկոլոչ Հաստեղջլութ

րադոյի ստորին ճոսանքից, մնացած անապատայինշրջանները թույլ են յուրացված: Ոռոգվող ճողերում մշակում են թել, բամ-

այլ կուլտուրաներ: բակհ արնհադարձային

ա

կենտոոնական Ամերիկա Հյուսիսային Ամերիկայի ճարավային նեղ սզարանոցային մասը, Վեստ ինդյան կղզիների ճետ միասին, կոչվում է կենչո-

բոնական Ամերիկա: Այն տարածվում է Ճլուսիսում՝ Տեուանաոեւլեկ, Հարավում Դարնանիպարանոցներիմիջեւ կենտրոնական Ամերիկան կապող օղակ է Հյոււիսային ձարավայինԱմերիկամայրցամաքներիմիջե ն բնականպայլմանների տեսակետիցնմանվում է 4լուսիսում՝ Հյուսիսային, իսկ ճատեսակետից Ամերիկաներին: Տեկտոնական րավում՝Հարավային ԿորԱմերիկայի կենտրոնականԱմերիկանմասամբ ծյուսիսային դիլինրյան ճամակարդգիճարավային շարունակությունն է, մասամբ էլ նմանվումէ Անտիլյան-կնարիբյան մարղի Կորդիլինըդուռուն։ կլիմայական, ճողաբուսական ծածկույթի ն կենան դանական աշխարճի տնսակետից այս երկիրը ավելի շատ նման է Հարավային ճյուսիսային մասերին: Ամերիկայի հառուցվածքային տեսակետից կննտրոնականԱմերիկան մեծ աչքի է ընկնում մասնատվածությամբ: Այստեղ միժյանց են ճաջորղում ծալքաբեկորավոր լեոնաշղքաները, առանձին զանգվածները, խոշոր իջվածքները ն ցածր «արքությունները, որ տարածված են ճիմնականում Մեքսիկական ծոցի, հարիբյան ծովի, իսկ արնմուոքուվ՝ Խաղաղ՝ օվկիանոսի ափամերձ շրջաններում: Աշխարճադգրական ցածր լայնությունների, որով ն պոալմանավորված տաք չրերի շնորճիվ կենտքոնականԱմերիկայի ինչոլես ռ։լարանոցային,այնպես էլ կղզիների ափամերձ ճատվածներում զարգացած են կորալային խութերը: Ամբողջ նննտբոնական Ամերիկան աչքի է ընկնում բարձր սելսմիկականությամբ ն ժամանակակիցՀրաբխականությամբ: կենտրոնական Ամերիկայիտարածքում անջատում են ֆիղզիկա-աշխարձչադգրական երկու մարզ Պարանոցայինե կղզային Պարանոցային մազի արնելյան ափերը ողողում են ՄՔքն .աիկականծոցի կարիբյանծովի, իսկ արնեմտյանը՝ Խաղաղօվկիասոսխ չրերը, Ամենալայն ճատվածը մուկատան թերակղզու շրջանում է (860 կմ), իսկ ամենանեղը՝ Պանամայիպարանոցի շրջանում, ընդամենը 50 կմ: մարզի մեծ մասը կազմում են լեռները, ոՊարանոցային րոնց բնորոշ են ոնլինֆի բարձր ժասնատվածությունը, ժամանակակիցգործող Ճրաբուաներնու երկրաշարժերը: Արնմուտքում Խաղաղօվկիանոսիափերովտարածվում է տի նեղ դաշտավայրկազմված չորրորդականի ճասակի ծովային, ալյուվիալ ն ճրաբխային դոլացություններից։ Սովափնյա գիծը '

ու

մեծ ունեն բույլ է մասնատված,ոլոռեղ բավականին. տարածում ավազային կուտակումները, դյունային թմրաշարերը, միայն Հարավում ափին են մոտենում առանձին լեռնաբազուկներ՝ըսմիշարք ոչ մեժ թերակղզիներու ծովածոցեր տեղժելով

ՊարանոցայինԱմերիկայի արեմտյան մասով Հյուսիսից են 2500--Յ000 մետրի ճասնող ճարավային ՍիեՄադրեիշարունակությունը կազմող ՍիեռաՄադրե դն Չա-

ճարավ ձգվում ռա

ԳործողՀրաբուխ կննտրոնական Ամերիկալոսխ սպաս լեռները: Այդ լեոների արնմոյան լանջերիերկալեքովբարձկոներ: ԴրանՀրանում են մի շարք Հանգած ն գործողճրաբխային ցից Հիշատակության արժանի են կենտրոնական Ամերիկայիամենաբարձրը «Հանդած Հրաբխայինգագաթ Տախումուլկոծ

-

(4212 մ) Գվատեմալայիլեռներում, Տախանան(4064 մ), Սանակտիվ գործող Ֆուեդոն, հրասուն Մարիան, Ատիխոլանը, է տա

այլն:

:

Ամերիկայի լեռՆիկարագուսյի տարածքում կենտրոնական իջվածները ցածրանումեն (այստեղ է գտնվում նիկարագուայի ն պաբարձրանում մինչն Պանամայի նորից տարածվելով Քի) մի շարք երկրաբաններիկողրանոցը: նիկարագուայիխիջվածքը ժից դիտվում է ոլսզես տեկտոնականսաճժան Հլոաիսամերիկյան կորդիլինըներին ՀարավայինԱմերիկայի Անդերի միջե: հջվածքային այդ շրջանը աչբի է ընկնում բարձր սելսմիկականությամբ: 1978 թ. տեղի ունեցած երկրաշարժըճամարյա թնեամբողջությամբ ավերեց նիկարադգությի մայրաքաղաք Մանագուան: Պարանոցայինմարզի արնելքով ձգվող մերձափնյադաշտոավայրային գոտին ավելի լայն է, ճամեմատած խաղաղօվկիանոսլան մերձափնյա դուտու ճետ, ճատկավես Յուկատանթերակղզու շրջանում: Արնեելյանմերձավնյա դաշտավայրը մեծ մասամբ ծածկվածէ կավային նստվածքներով,ճետնաբարաչքի է ընկնում ճաճճոտ ոռնլինֆով։ Միայն Յուկատանթերակղզին է, որ, ծաժկխովածլինելով նեոգենի ճասակի կրաքարերով, նույնիսկ առատ է նավության առկայության պայմաններումզուրկ ճաճիճներից ն ժակերնութային4ճոսքից։Այստեղմեծ տարածում ունեն ռելինֆի կարստային ձները: կարիբյանծովի մերձափնյա դաշտավայրում զգալի տարածություն են գրավում ավաղային թմբաշարերը,. դյուները, ոչ մեծ լագունայինլճերը: Ափի երկայնքով ձգվում են բազմաթիվ մանը կղզիներ ն կորալյան խութեր: Պարանոցային մարզն աչքի է ընկնում մի շարք օգտակարճանածոներով,որոնցից ճիշատակությակարժանի են ոսկին ն արծաթը (Հոնդուրաս, կապարը (Գվատեմալա, չոնդուրաս), սուրման նիկարագուա), (Հոնդուրաս),քրոմը ն ծծումբը (Գվատեմալա): Ամբողջ Պարանոցային տեղում'մարզը տարածվածէ առատ կ գոտում: Ցուրտամսներով ճարուստ բարձր ջերմաստիճանային է, ճարավում`265,. վա միչին չնրմասատիճանները ճյուսիսում 225 ն 28": Օրական. իսկ տաք ամսվանը ճամապատասխանաբար՝ տ ատանումները ջերմաստիճանային կազմում են 8--10": Մինչն 1000 մ բարձրությունները միջին տարեկան ջերմաստիճանները Է-20"-ից ցած չեն իջնում, իսկ 1000 մ-ից բարձր այն -20--իր բարձը չէ: Միայն մի քանի Հրաբխային բարձր գագաթներունեն

ն ծածկված ին Հավերժական ձյուջերմաստիճաններ բացասական մասը մինչն նիկարագուայի իջվածքն նով: նարզի Հյուսիսային

ոմնի արնադարձայինկլիմա ն ընկած է Ճյուսիսարնելյան պասաւտներիաղդեցության գոտում: Մարզի Ճճարավային մասը տաէ րածվուծ մերձճասարակածայինկլիմայականգոտում: Ձմեռը պասատային բարձր ճնշման գոտին ընդգրկում է որտեղից փչող խոնավ ու տաք քաԱնտիլյան կղզիների շրջանը, եժ միները քանակությամբ տեղումներ են բերում դեպի կարիբյան ծով ուղղված լեռնալանջերին,իսկ ճողմաճակառակխաղաղօվկիանոսյանլեռնալանչջերումտիրապետումէ չոր եղանակը: Ամառը Հյուսիսարնելյանխոնավ քամիներն ընդդրկում հն ամբողջ կննտրոնական Ամերիկանն ամենուրեք նկատվում է խոնավեղանակ, Ճատկապեսարնելաճայացլեռնալանջերում: կենտրոնա-` կան Ամերիկայի ծայր ճարավր ընկած է մերձճասարակածալին պուտում,:որտեղ թասիվողտեղումները արդյունք են ճասարակածային խոնավ օղային ղանգվածներիներթափանցման (ճասաճատկապես տարվա տաք սեզոնում: րակածային մուսոններ),

Այսպիսով, ԿենտրոնականԱմերիկայիՊարանոցային մարն փոփոխականխոնավ արեէ նկատվում խոնավ արկելյան զում մրտյան ղդուտի,որտեղ չոր եղանակը տնում է 6--Շ ամիս, իսկ նրա Ճարավում՝ 3 ամիս: են 1500, իսկ Արնելյան խոնավ գոտու 4ճլուսիսում թասիվում մմ 4000--5000 Հարավում՝ տեղումներ, արնեմտյան՝ խաղաղօվգուռում ճամապատասխանաբարճյուսիսում՝ 1000, կիանոսյան Հարավում՝ 1700 մմ: Փակ գոգավորություններումտեղումների քանակը մմ-ից ավելին չէ։ կենտրոնականԱմերիկայի Պարանոցայինմարզի փոքր վոարածության, ուժեղ մասնատվածության պատճառովգետերը. աչքի չեն ընկնում իրենց երկարությամբ ն ջրաճավաքավազանի Կ նծությամբ: ջրբաժանը մուտ է դզոնվում խաղաղօվԳլաավոր կիանուին, այդ պատճառով էլ ավելի երկար են դեպի արնելք Ճոսող, քան թե դեսի արնեմուտտք ճոսող դետերը։ Ատլանտյանօվտեղումների ճետ, կիանոսի ավազանի դետերի, կապված առատ են, քան խաղաղօվկիանույանը: ավելի Ճորդառատ Բացառություն է է կազմում Յուկատանթերակղզին, որը միանդամայն զուրկ մակնրնութայինՃոսքից՝ոնլինֆի կարուտայինձների պատճառավ: Ցուկատանի բնակչությունը օգտվում է կարստային ջրճորննրից:

Մարզիտարածքիտեկտոնականիջվածքներումկան մի շարք լճեր, որոնցից ճիշատակությանարժանիեն նիկարագուայի իջվածքում Մանագուտա ն.նիկարագուա(մուտ 8000 էառ կմ) լճերը: Նիկարագուալճում կան մի շարք կղզիներ, որոնց վրա բարձրա լճից դեգործող ճրաբութներ: նիկարադուա նում են Հանգած կարիբյանծով է Ճոսում Սան Խուան դգնտը պի. . ն: Մարզի տարածքի արնելքը ծածկված է մերձարնհադարձայինթոռնավ անտառներով, որոնք աճում են սլոդղոլացված լատերիտային ճողերում: Ստորին շոգ (ոինրակալննտա)դոտում ինչն 800 մ բարձրություններըօդի տարեկան ջերմաստիճանը22-ից ցած չի իջնում,իսկ տեղումները 2500-84000 մմ են: Գուռում տարածված են արմավենիների մի շարք տեսակներ, կաուչուկատու ծառեր, որոնք փաթաթված են լիաններով, շատ են էպիֆիտները: չարք տարածությունները ծածկված են ճաճիճներով: Ափամերձ Հատվածներումշատ.են մանգշաքարեղեգի րային անտառները: Մշակում են բանան, կակառ, հ այլ արնադարձայինկուլտուրաներ: Յուկատան թերակղղու 4յուռիսը ծածկված. է չորասեր թփերու| ն նոսր անտառներով, Ճատկապես սուկուլենտներով: մ դուում (տինրաչտեպլաղդա) Բարեխառն մինչն 800--1200 12--225 է, բարձրությունները, որտեղ օդի չերմաստիճանը ջերմասեր անտառներն իրենց տեղը զիջում են լեռնային խիտ անտառներին,որտեղ ավելի շատ տարածվածին ծառանման պտերներիր մ Ցուրո գոտին (տիերա-ֆրիա), որն ընկած է 1206--3200 եարձիություններում, միջին ամսական ջերմաստիճաններըտատանվում են 10--125-ի միջե, ծածկված է խառն անտառներով: ծառատեսակներիցեն մշտականաչ Հիմնական անտայագոյացնող կաղնին, մագնոլիան, պտերներըն մի քանի փշատերեներ,ավելի շատ նն մամուռները, քարաքոսերը ն այլն. Անտառիվերին սաճմանը ճասնում է մինչն 3900 մ բարձրությունները: Ավելի են բարձր տարածված ցածր թփուտները ն ալպյան մարգաղետիններլո չավերժականձյան դոտինսեսվում է մուտ 4100 մ բարձբություններից: խաղաղօվկիանոսյան լեռնալանջերը ստորինգոչ տում ծածկված են տիպիկ սավանայինբուսականությամբ, կարմըրաճողերով,որտեղ տարածված հն բարձր խոտերը, իսկ ծագեղեցիկ ռատեսակներից՝ արքայականարմավենինիր բարձր ու

արհադարձայի

ու

նրկրորդգոտում տարածվածհն-խառնանՎյուղավորությամբ:

սռառները,կաղնու, սպիտակ լաստենու, սոճու մի քանի տեսակԽերով։Ավելի բարձր տարածված են ենթալպյան:նալպյան մարու պագնտիններն նիվալ գոտին: Մարզնընկած է նեոտրոպիկականկենդանաաշխարճադրա-չ վլան դոտում. նրա կենդանականաշխարճը ճարուստ է: Հիմնատարածվածեն այն կենդանիները,որոնք բնորոշ են ՀաՎանում փավային Ամերիկայիանտառներինու սավաններին,իսկ ՀլուսիՀլուսիռային Ամերիկային: Խոնավ սը նմանվում է ավելի շատ են անտառներում ճանդիպում լալնքիթ կապիկները, զրաճապերը,լուման, Հովազը, լուսանը, ենոտը, սրընչակը, գետնաակլուռը, տապիրը, մրջնակերը, պարկամուկը,շատ թոչուններ, միջատներ ն սողուններ: Կենտրոնական Ամերբիկայի Կղզայինմառշզնընդգրկում է Մայրցամաքային ծագում ունեցող Մեծ Անտիլյան(Կուբա,ՀաիԹի, Յամայկա,ՊունրտոՌիկոն Պինոս)կղզիները,որոնցից 6լուռիս տարածված են կորալյան ծագում ոմեցող Բաշճամյան, իսկ են Հրաբխային ծագման Փոքր Անտիլյանկողարնելքով ձգվում զիները: Անտիլյանկղզիների մակերնույթը, բացի կԿուբայից, լեռնուռ է: Հայիթի կղզում արնեմուտքից արնելք ձդվում են չորս զուղաճնո որոնք միմյանցից բաժանվում են հրկայնակի վնոնաշղթաներ, վարնետային Տինա Հովիտներով։ կենտրոնական կորդիլիերները: Ճասնում են 3140 մ բարձրության,որը արշիպելագի ղդանդվածում ամենաբարձր կետն է: Յամայկայի ե ՊունրտոՌիկոյիռելինֆը Վլազմվածէ ոչ,բարձր ծալքաբեկորավորն սարավանդաձկ ՃՀրղկված լեռներից. Մանստրա կուբա կղզու ճարավում լեռները Սինուս 2Ճասնում են 2000 մ բարձրության: կուբայի տարածքիմեծ մասը դաշտավայրային է, որտեղ երբեմնբարձրանումեն ոչ մեժ ինտրուչ զիվ գոյացություններ: Դաշտավայրը ծածկված է մեղզողոյան կրաեն որտեղ զարդացած ռելինֆի կարստային ձնեերը: քարերով, Փոքր Անտիլյանկղզիները,որոնք ձգվում են կարիբյանծովի արնելքով, ճիմնականումառաջացելեն պլիոցենի ժամանակ արչ սոավիժած ճրաբխայինլավանհրից, սակայն մի շարք.ճրաբխային կոներ գոյացել են պատմական.ժամանակաշրջանում: Մի քանի մեծ ակտիվությամբ: Փրաբուխներ ներկայումս աչքի են ընկնում Ժամանակակից ակտիվ գործող ճրաբուխներից Հիշատակության `

"

են Սուֆրիերը որը ճանում է՛ (Դվադելուղա կղզում), արժանի Մոն

մ բարձրության,

ժամանակ արտավիժման

Պելեն (Մարտինիկակղզում), թ. կործանվել է 4000.

որի

ու-. բնակիչ

ն նեցող ամբողջ մի քաղաք: կղղայինմարզը, դանվելով աչքի է գոտում, ընկնում բավականինչող ն խոնավ պլայմաններով:. կլիմայական Միջին ամսական չերմաստիճանը :24--225` է,`միտյն կուբայում շիերբեմն, 4լուսիսից ներխուժող ցուրտ օղային պանգվածների մ 10, 125, է բսկ նորճիվ, օդի ջերմաստիճանըիջնում լինումէ 04-իցցածր ջերմություն:Տեղումբարձրություններում է ամռանը,երբ Անտիլյան կզզիների ների զգալի մասը լոսփվում Զմեռը մարվրա դերիշլրում պասատները: քն«Փլուսիսարնելյան ճետ է դում ստիրասլնտողբարձր ճնշման գոտին, որի կապված՝ նն, սակայն ուժեղ երաշտներ չեն նկատտեղումները պակասում վում: Արնելլան | ճյուսիսարնելյան լեռնալանջերը տարեկանըստանում են 3000 մմ, իսկ ներքին Հարթավայրերն Ճարավարե1000-:մմ մրտյան լեռնալանչերը՝ տեղումներ: Աշնանը, բարձր ճնշման գոտին ճարավ տեղաշարժվելու կապակցությամբ, մարպի տարածք են թավանցում արնադարձայինցիկլոնննրը ն փոճսկայական վնաս պատճառում ազդաչ քորիկներ առաջչացնելով՝

արնադարձային .

ու

բնակչությանը:

Մարզի գնտային ցանցի վարգացած է Հատկապես խոշոր կղզիներում:Դետերըկարճ հն, սակայն Հորդառատ: Միայն կուբայում ճաշվվում է մուտ 200: գետ: Դրանցիցամենանրկարն է Տոռա գնտը (250 կմ), ռրը մասամբ նավարկելի է: Մնացած զետերն ավելի փոքր են, որոնցճովիտներումմեծ տարածում ունեն ու սաճանքներն ջրվեժները:ՀանգածՀրաբուխներիխառնարանննրումկան մի շարք ոչ մեծ լճեր, իսկ կուբայի 4արք տարածՔում՝ կարստայինծագման լճեր: Մարզիբուսական ծածկույթը թեն խիստ տուժել է մարդու տնտեսական գործունեության Հետնանքով, այնուամենայնիվ,աչՔի է ընկնում ճարուստ բուսականությամբ:Հողմնակողմ ուղղված են անտառնելեռնալանջերիծածկված խոնավ արնադարձային րով, իսկ ճարթավայրերը՝շաքարեղեգնին ալլ արնադարձային` կուլտուրաների պլանտացիաներով: Հողմնաճակառակ լեռնաին տերնաթավփ ու լանջերը ճածժկվաժ սավաննեանտառներով միբով, ճանդիպումեն արմավենիներ, ՛

-

ջում որոն

9--8:8

՛

արքայական

ննիները ԱԱ աոարկա ոելիտներ սոճուպուակներ:: 2900մ. պաճպանվել, մոզայ -կակտուսնեիչ

ոի

կուբայի՝ "բանան: ար ուռթում`

իրն րմ

քլո չԲաիմից ներում, ՎիռԿիճու: ռոճու,.. ուռենու» Թշատները: մհրգագեանալին բուականո

հն

տարածված

են դաճան՝

ասերըԲ̀ազա. կղզային Մեկուսացված մարգն. Պիրջի պատճատով Հան-.

մ ներիբարձր թյամբ: Իր ունի աղքատ կենդանական աշխարձ: Խոնավ

անտախներում զրաձակիրներ,

կին-. դիպում էն լայնաքիթ կապիկներ, Հովազներ, կաժա արջ, պարկավոր դետնասկյուռ» օպոսում, լուռան,: արբնչակ՝

էիկները, տարածված-նն ո ւ`2 ,ողունները: "տային Քգունննրն, ծնուռ,՝ավելիշատ. նապաստակ,

չը-

ու

Ճուօօթ8.-ո,

ԳԻԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

կեքնօոռու» դառուուոզծոռոծ, օճուծոո աա ՛. օէթճո, 31, 1950 668օբ, ԸՇօքոռս, ոթբոունուռոն օո 4. ո,

Շ6օքոոը: Ճետքաւն, ԽՆ, 19481. 5. Ճ., Հտոաու ՕԼԱԱՑ. Ծյտօուան 71, 1960 բ. ՖճղծօօրեշեճըԼ. Ճ.. ՇգրծքիՅ` Թոռօ 7.

Ճ.,

-

ծ--.`

,

ՈՆՑ

ը, 1965. Հ8քօթ:: ՀՃածքոուռ, ո. ՊԼ,"

Լ60-թճֆատ Ռ1ւեծուգւ.195Լ Ր.

առուն, ր.

Լ

.

Թոճշօոճ1. 8.,

Է,

աար

հԼ, 19385. Շծոծքսօի՝ Ճոծքաաւ. Լ,

Է,

3.

8.,

ԵՆուՅ Հ 2.

ՓԹոաՏԸոնր Ի60ՐքձՓոգ ՊՈՈՂ6քաւՕթ.

Դ1626քաածօրու "օօղթոֆող.` ֆուն,հւ, ՝: 1944. 1ԱօԿոշ. ԼՈՀՅՕՏՀաճգ հ... ՔՆ, ՂՏ. բ Նոջյնարկաւ Շէթոու 36.084 էԼ, 8Լ., 1948.ր.ՀՎ

Գերի

Տպ

Յո,

06ոքօ88. ՃՈ ՂՇմոծ.

Լ.Ն, Դքշռաճա 21421568. նոԽՆ,1956ո.

-

ԱՐոճմեչ»Ր. ԽՆ, ՇՕօտքատտ /Ճատքյւը, 81,1965

ՀԾՀ. երն ՈւՐ

Է

ձէԷԼ ՇՇՇՔ,

եռ

:

Կն մրն

ան

տա

թ.

մոր Փ.-8. 1601011466406-քտրունծ 1: 1961 Շ6ոծքոօք7... 4օքյուն.թ. Է.. Դոսդ րող ՔՇրոգոտմ

ԽՈ ոյր11-19

,

ոո,Խու, 1ցոճոոծտու, Բ.Օգոգքուղ.: ող

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ընդնանու» ԱՌԱՋԻՆ. ԳԼՈՒԻ, Ֆիզիկաաշխաշնագբական ակնառկ

-ծրկրաբանական ձեավորման պատմությունը

Ռելինջը ն օգտակար Հանաժոները ԱՐՀԱ Կլիման `. "Ներքին չրերը ա լ. Ձողերը ԳՈՐԱՆ 2 .

Ա

ԲԱՐ

.

..

Հ

Բուսականությունը .

աշխարը կենդանական

.

-

..

.

.

.

,

.

"38

Տիֆկառչխառճագրական ջոջանները .

"Ր.

.

.

.

Կենտրոնական. ճարքավայրեր .

լեռներ Վալաչյան դաշտավայընր Մորձավեյլա 212Հարթավայրեր «Կորդիլինըներ ս

.-

.

.

.

.

.

.

.

յուն Գրականութ,

.

.

.

լ...

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

լ."

.

. .

ս

.

.

.

.

.

,

.

Վ:

.

..

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

քերակզզի գաղրքուլա .

ն Մեքաիկական բարձրավանդակ `

.

.

.Ո-

.

.

-

.

.

. .

ԿՆ

-

Ալյասկայի Կորդիլիերներ կանադականԿորդիլիերներ

կռրդիլիերներ՞. ԱՄՆ-ի.

.

.

անն

.

Արկտիկական .

Ամերիկա կենտրոնական

:

.

.

.

կանադական ՄԿ կղղիախումբ ն կից. դաշտավայրեր մավրենտյան բարձրություն

-

Վ

.

.

արնելք "Ոչ Կորդիլինրյան

ւ

.-

.

.

.

.

Փրենլանդիա

՛

.

.

.

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ,

.

.

.

ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ՍԵԴՐԱԿԻ ՀՐԱՋԻԿ

ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՍԵՐԻՖԻՋԻԿԱԿԱՆԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Գրակ17

ՀՅՈՒՍԻՍԱՑԻՆ

ԱՄԵՐԻԿԱ

ձեռնարկ)` (Ուսումնաօժանդակ է ներկայացրել Հրատարակումյան ՝ Համալսարանի

գրության ամբիոնը:

աշխարճա ֆիզիկական

Հրատարակչության խմբագիր՝ |. Լ. Աղայան խմբագիր՝ Ն. Ա. Թովմասյան Գիզարվեստական Տեխն. իմրագիր՝ Հ. Ս. Ալվոցյան ռրբագրիչ՝ Մ. Գ. Ցավբյան Վերստուգող

Իր 205

է մոսլադրության: Հանձնվածէ շարվածքի Հ6.03.1986 թ.. Ստորագրված 06.11 Թուղթ ն 2: թ. ՎՖ 03612. Ջափար՝ Տառատնոակը 6,2. միջ Տպագրությանեղանակը` «բարձր»: Հրատարակչական "«առվորական»: մուլ: Տպագրական4,1 մամուլ-Հ-6,9 մամուլի: պայմանական 858: Պատվեր .Գինը՝20 կոպ

84»«1081վջ:.

Տպաքանակ ` վ... Երնանի Ֆրեան, Հրատարակչություն, Համալսարանի, Մռավյան Քքօտճո,7տ. հնքշոճառ1. 7ոատճքօմդօ42, Դ/4ղ216456Ի80 Քք6թշաօօՐ0 6 52: տպարան, Աբովյանի. Համալսարանի ծրնանի նրնան,

է

ա

ե8 Դոտօոքոֆող ե Ճ606ռիռ Քքծթոաօա016Թբծոռը, Դոաթծքօոոծոռ,