Աշխատանքի կազմակերպում

արա

(. |

-

ԿեԳ0Կ օֆ

ոա "

ը

Ել Ե | Ա

՛

) 2Ս0(

)

ՍԵԴՐԱԿ

ՊՈՂՈՍՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

|

Ուսումնական

ձեռնարկ

՞7

Երնան 2000

ԴՏՀ 35.088

(07) (2) 242

ԳՍԴ 65.9 Պ797

ց 73

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

կազմակերպում առարկան տնտեսագիտականհամեմատաԱշխատանքի

:

Պողոսյան Աշխատանքիկազմակերպում: Ուս.. «Զանգակ-97», 2000 էջ: Ս.

Պ797

Եր., ձեռնարկ.

-

Աշխատանքն

Ուսումնական ձեռնարկում լուսաբանվում են «Աշխատանքի կազմակերպում»առարկայի տեսականու գործնականհիմնահարցերը: Քննարկվում են աշխատանքի գիտական կազմակերպմանտեսության

ա Ն կուերագման րատանքի արանկան ձների կարելակումումը: աշխատատեղի կազմակերպումը սպասարկումը, աշխատանքի Ա

պայմանների բարելավումը, աշխատանքի Ա հանգստի ռեժիմների կոլեկտիվ աշխատանքի կազմակերպումըն այլ

արդյունավետացումը, արցեր.

բուհերի ուսանողների

ձեռնարկությունների՝ համար: մասնագետների

Պ

0003(01)-2000.

1ՏԹԻ 99930

-

2 -128-8

«Զանգակ-97» ՕՍ. Պողոսյան Օ

՛

՛

:

'

-

-

`

0605010203

ւ

:

Նախատեսվում. է. տնտեսագիտական

`

երիտասարդգիտություններիցէ: Այն ուսումնասիրելու համար նախ ն առաջ անհրաժեշտ է իմանալ,թե ինչ են իրենցիցներկայացնում«աշխատանք»ն «կազմակերպում»հասկացությունները: ե ներկայացնում է ձարդկանցնպատակահարմարգոր իրենից ծունեությունը, որն ուղղված է նրանց կյանքի պահանջմունքների բավարարմանը: Աշխատանքը համարվում է մարդկային հասարակությանզարգացման ու գոյության անփոփոխպայմանը: Աշխատանքիընթացքումմարդը փոխում է բնության տված առարկաներըն. հարմարեցնումիր Այդ պահանջմունքներին ընթացքումմարդն անընդհատկատարելագործումէ աշխատանքիմիջոցները, մշակում աշխատանքիկազմակերպմաննոր ձներ ու մեթոդներ,էլ` ավելի արդյունավետ՝դարձնում այն: Միննույն ժամանակ աշխատանքիընթացքում բա վարարչեն սոսկ մարդկայինէներգիայիծախսումները,այլ դրա հետ միաժամանակ անհրաժեշտ է բարձրացնել մարդկանցգիտելիքները,փորձը, հմտությու-. նը, այսինքն` նրանց պրոֆեսիոնալ տեխնիկականմակարդակը,ն. միայն այս պայմաններումաշխատանքըկարող է դառնալարդյունավետ: Ընդհանրապես, «աշխատանբ»» հասկացության տակ ընկալում ենք բացառապես մարդկային էներգիայի այնպիսի ծախսումներ, որոնք ստեղծում են սոսկ օգտակար սպառողական արժեքներ, այլապես մարդը կարող է ծախսել մտավոր ու ֆիզիկական էներգիա, բայց օգտակար աշխատանք բար

չկատարել:

Աշխատանքիընթացքումմարդիկ միավորվումն զգում են մեկը մյուսի օգնությունն ու կարիքը, նրանց միջն գոյություն ունի ոչ թե մեխանիկականմիասԱյստեղիցէլ բխում նություն, այլ օրգանականԼ. ներքին փոխկապվածություն: է, որ անհրաժեշտէ կազմակերպել աշխատանքը: Աշխատանքի կազմակերպմանտակ հասկանում ենք մարդկանց համաՅ

qnpowtшi.t wo qnpbnL[ibn LpJnL[il! wl.1t[iw[iщwinw4whwpl.1wp бwGwщwp­ hn LI. �11w4wGwgGbLПL wnw2w1111i.two tu[i11,�111!: «чwquш4bpщnL11» hwu4шgnL­ PJПLG[! qwL�U t 11bnl1.u t1r2�G 11w11brфg, l1. WJG ПLGr LШ1ЛrGw4wG owqnLU (hnLGW­ ЦwG «011qwGnG» pшnrg): U4qpGw4wG z112wGnL11 WJG GzwGw4nLU t11 ur2ng, qn116�I1, ru4 ctwuwGw4w4�g LbqLl.nLu· rP/"IU. wupnГJ.2r U� uwu: «UzfuwinwGp� 4wq­ l.iw4bpщnLl.1» hwu4шgnLpJnLGQ 2112wGwnnLpJwG ub2 t 1111!.l.bL i.twГJ.nLg, �u4 <<WZ­ fuwinwGe� q�inw4wG 4wqL1w4t11щnLl.1)) hwu4wgnLpJnLGQ. puwGw4wG pLl.w4wGGb11�0· ПL.fabJLnr� iлbunLpJwG owquwG nL iлw11wMwG hbiл 4wщi.two: CnL4WJW4wG iлGiлbuw4wG hw11wpb(1ПLPJПLGGb11r wGguwG Gb114w tfiПLLПLU, Ь(1р 11br1l1.u !bG G4wiлi.tnLU Ub(1 bf14f1ПLU W(11ЛW'1(1ПLPJWG owi.twLr tw4wG 1ЛbГJ.W­ zw11ctb(1, Ь11р !WtfiwqwGg gwo11 t pGw4!nLpJwG 4bGuwuwЦw1111w411 l1. ubo iwtfib11� t hwuGnLU pGw4!ПЦЭJWG w11iлwqWГJ.PI!, nшiлt," wnwLl.bL 4w11u.n11L1.nLU t Ь11411� P"L"ГI nLctb(1I! hwuwfuupbL iлGiлbunLpJwG w11wq qw11qwguwG11' hbGLl.bLnLI. ubtfiw4wG q�iлw4wG Gb(1ПLct�, wqwiл wzfuwiлПLct�. Gb(1Q�G hGw11wL1.n11nLpJnLGGb11� L1.11w· uiлbГJ.ObLnLI. ubtfiw4wG w11iлw1111nLpJwG qw11qwguwG hwuw11 wGh11wctt2iл щwJuwGGbf1, pw11<)11wgGbLni.t wzfuwiлwGы� 4wquw4b11щuwG uw4w1111w411, Gb1111GbLni.t Цwquw4b11щuwG Gn11 <)1J.b11 nL ubpn11Gb11: UzfuwinwGe� 4wqdw4t11щnLd wnwp4w[i nLunLl.1[iwu�11nLl.1 t wzfuwmn11fibp� inw11pt11 tudpt11� wztuwmw[ie� 4wql.1w4t11щL1wfi intuw4w[i ПL q.n110fiw4w(i h �d(iwtur.11�11[it111!: UnLJG nLunLuGw4wG 6bnGw114� ub2 h�uGw4wG nLzw1111nLpJnLG1! 11w11<)Ll.nLu t W(1'1JПLGwpb11w4wG libnGw114nLpjПLGGb(1nLU wzfuwiлnГJ.Gb(1� wzfuwiлwGыr 4wq­ uw4ь11щuwG hw11gb11�G. uw4wJG WJ'1 !� [izwGw4nLU, П(1 wzfuwiлшGы� 4wquw4ь11щuwG <)IJ.b(1Q, ubpn11Gb(11! l1. u4qpnLGQGb(1Q 11G11nLGbL� 4wu 4r11wnbLr bG urwJG W(1'1JПLGwpb11w4wG <)bпGw114nLpjПLGGb11r wzfuw1ЛnГJ.Gb11� hwuw11: l:!G11hw4wr1w411, WJG 4�11шnbLr t uw11114wJ�G qn116nLGbnLpjwG gwG4wgw6 ПLП(11ЛПLU, !GWJШO П(1 JПL(1WQWG�ПL(1 ПLП(11Л ПLGr �(1 JПL(1Whшiл4nLpJПLGGb(1[! U. wzfuwiлwG­ bl� 4wqtJw4b11щuwG wnwG6Gwhwiл4nLpJnLGGb1111: UJU 11wu11Gpwg[! ПLUПLUGWU�(1ПLU t wubG�g wnw2 pwGL1.n11Gb11r шzfuwiлwG­ Q� 4wquw4b11щuwG hw11gb111!, �u4 wщw wGh�wctbziлnLpJwG ribщQnLU wG1111w11wr1GnLU UJПLU fuupb(1� wzfuwiлnГJ.Gb(1� wzfuwiлwGыr 4wquw4ь11щuwG wnwbll­ Gwhwiл4nLpJПLGGb11�G: UzfuwLПw(ie� 4wql.iw4t11щdw[i 11,wul!fipwg� tu[i'1�/1[i t· ub4GwpwGbL wz­ tuwiлwGыr 4wquw4b11щuwG hbiл wnGii.tnГJ. hwu4wgnLpjПLGGb(1[!, pwgwhWJI.ГlbL 1111wGg tnLpJnLGI}, GzwGш4nLpJnLG1!, qn116nГJ.nLpJwfl 211�шGw4Gb11Q: UnLJG 11,WUl![i­ pwg� fiщwinw4fi t' tfin116r 11G11hwG11wguwG hruwG Ll.11w pwgwhwJI.ГlbL шztuw-

I.ГIWGИ, 4wquw4t11щuwG pGwqwi.twnnLU wztuwiлwGыr 4wquw4b11щuw(j Gn11 6l1.b(1, wn4w �11wi.trбw4� Ll.bf1LПLOnLpJwG Gn(1 bГJ.wGш4Gb(1, uzw4bL hwGl!Gw11w­ (1w4wGGb11, Gb1111GbL w11iлw1111nLpJwG ub2 l1. hwuGbL pw11li11 Wf1ГiJПLGwi.tbiлnL­ pJwG: UПLJG ПLUПLUGw4wG 6b12Gw1141! 2w11w1111bLru hbGLl.bL bGQ w2tuw1.ЛWGQr 4wq­ UW4bf1ЩПLU WГlWf14WJ� ПLUПLUGw4wG 0(1Wqf1r l1. Ub(1 4ПГJ.U�g 4Wf1'1WQLI.ПГJ. '1W­ uwtununLpJwG iлbpuLПb(1� L1.11w: UJG Gwfuш1.ЛbuL1.nLU t iлGiлbuwq�iлw4wG pnLhb­ (1ПLU u. �w4nLL1ЛbtлGb(1ПLU uni.tn11nГJ. WJG ПLUWUПГJ.Gb11r hwuw11, n11nGg ПLUПLUfiw4wG ЩLWGni.t Gwtuwiлbui.tnLU t WJU W1'1Wf14WJ� 11wuwi.twG11nLUI}: UztuwiлwGQ� 4wquw4b11щuwG h�uGw4wG ПLГJ.ГJ.ПLpJnLGGb1111 zw11w1111bLnLg hbiлn iлi.tbL bGQ hruGw4wG hwu4wgnLpJПLGGb1111, 4114GnLpjWG u. q�iлbtreGb(1� wu11wщG11uwG hWUW(1 hW(1Qb/1, П(1ПGQ lirUQ 4hwG11�uwGwG uЬu�GW(1 ЩW(1WЩ­ UnLGQGbf1r wGg4wguwG hwUW(1, n11nz qlnLtuGb(1� Ll.bf12ПLU nшwGnГJ.Gb(1� qriлt­ L�ыGb11r uiлnщuwG 0(1Wq(1b(1 (pbuiлb(1), tuG11�11Gb(1 �GQGПL(1ПLJG wztuwiлwGQ� hwuw11 u. P"L"ГI qinLfuGb11� Ll.b112nLu tun11hnL(1'1Gt11 ПLuwGnГJ.Gt11�G: UnLJG nшn1uGw4wG libnGw114� wzfuwiлwGeGt11�fi l.i. G11w wnwGlirG qLПLtuGb11� 2w11w1111uwG11 uwuGw4gti t S. "lnГJ.nuJwG11:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ

ԵՎ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ԱՌԱՐԿԱՆ

Այսպիսով` աշխատանքը հարստության աղբյուրն է, այն մարդկային կյանքի գոյության հիմնականպայմանն է: Աշխատանքիիրականացմանպարտադիր պայմանը հանդիսանումէ աշխատուժի ս արտադրության միջոցների առկայությունը: Աշխատուժ ասելով հասկանում ենք մարդկանց ֆիզիկական ն հոգնոր ունակություններիամբողջությունը, որն օգտագործվում է աշխաէ տանքի ընթացքում: Աշխատուժը հասարան. ուժը: կության գլխավոր հիմնական.արտադրական Արտադրության միջոցները իրենցից ներկայացնում են աշխատանթի առարկաները ն աշխատանքի միջոցները: Աշխատանքի առարկաները բնությանարդյունք են, մարդը աստիճանաբար ճանաչում Ա գնահատումէ բնությունը: Աշխատանքիառարկանաշխատանքի ընթացքումենթարկվումէ ֆիզիկական կամ քիմիական փոփոխության ն վերածվում սպառողականարժեքի: Աշխատանքի միջոցները` դրանք արտադրությանգործիքներն են, որոնց օգնությամբ մարդը ազդում է աշխատանքիառարկայիվրա ն ձոափոխում այն: Աշխատանքի գործիքները եղելեն մարդու գեղագիտականունակություններիԱ. շնորհքի դրսեորման ու իրականացմանառաջին առարկաՍերը: Այդ է պատճառը,որ հաճախ աշխատանքը հանդիսածճումէ գեղագիտական հաճույք նե միաժամանակազդակ հանդիսանումստեղծագործական ընդունակություններիդրսեորման համար: Այսպիսով` աշխատանքի գործընթացը իրենից ներկայացնումէ աշխատուժի ն արտադրության միջոցների միացում ն սպառում` նոր սպառողական արժեքներ ստեղծելու նպատակով: Եվ որքան ճիշտ ու լավ է կազձակերպվում աշխատանքը կամ խնայողաբարեն օգտագործվում արտադրությանմիջոցներըԱ աշխատուժը, այնքան բարձր է աշխատանքի արտադրողականությունը: Աշխատանքիարտադրողականության բարձրացումը հանդիսանում է համախառն ներքին արդյունքի աճի հիմնական աղբյուրը, բնակչության բարեկեցության Ա նրա կուլտուրական մակարդակի հետագա վերելքի կարնոր պայմանը: Աշխատանքը,դեռես ամենավաղշրջանից սկսած, ունեցել է կազմակերպմանորոշակի ձներ ն մեթոդներ,որոնք կատարելագործվելեն մարդկային հասարակությանզարգացմանըզուգընթաց: Ինչպես հասարակության,այնպես էլ առանձինձեռնարկությանշրջանակներումաշխատանքըպետք է լինի որոշակիձեով կազմակերպված: Յուրաքանչյուր հասարակականտնտեսականֆորմացիային յուրահատուկ են հասարակականաշխատանքիկազմակերպմանիրենց առանձնահատուկ ձներն ու մեթոդները:Սակայն հասարակական աշխատանքիկազ-

ԳԼՈՒԽ

'

իրենից Կեռկայացնում վյալ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

,

1.Ղ ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ԱՌԱՐԿԱՆ :

Աշխատանքըմարդու նպատակահարմար գործունեություննէ, այն իրենից ներկայացնումէ մարդկայինկյանքի բնական ու մշտականպայմանը: Աշխատանքըգործընթաց է, որը տեղի է ունենում մարդու ն. բնության միջն, որի ընթացքում մարդը փոխում է բնությանտված առարկաները, ստեղծում իր գոյության համարանհրաժեշտ սպառողականարժեքներկամ իրականացնումորոշակի ծառայություններ: Աշխատանքը,ինչպես իր ծագման ու զարգացմանամբողջ ընթացքում, այնպես էլ այսօր, ունի հասարակականբնույթ: Աշխատանքըհատուկ է մարդուն, իսկ աշխատելը` կենդանական աշխարհին, այդ պատճառով էլ տարբերում ենք «աշխատանք» ն «աշխատել» հասկացությունները:

ԱշխատանքըմարդկությանամենաթանկարժեքԱ անփոխարինելի,ամենավսեմ ու աստվածայինհարստություննէ, ինչպես նշել է ամերիկահայգիտնական Ա.Անդրեասյանը,այն, ինչ որ ստեղծված է մարդու անհատի գոյատնման ու ազգերի կազմությանի վեր` հրաշք աշխատանքիարդյունք է: Սակայն, միննույն ժամանակ,աշխատանքըեղել ու մնում է ցավի ու արհամարհանքիառարկա,քանի որ անհիշելի ժամանակներիցաշխատանքիբարերար գանձը իլվել էր նրա տիրոջից՝`արդյունքի իրացմանառումով:Ուստի, միշտ չէ, որ աշխատանքի արդյունքըամբողջովինիրացվումէ տիրոջկողմից, այլ ընդհակառակը`նրա մի մասըյուրացվում է ուրիշի կողմից, որն էլ հիմք է հանդիսանումշահագործմանհամար: Վետնաբար`այսօր դեմոկրատացման ուղին բռնած մեր երկրում արդյունքը իր տիրոջը պատկանելուդեպքումաշխատանքըկդառնակենսականանհրաժեշտություն,մարդու կարողությունների ն հնարավորություններիօգտագործմանանսպառ աղբյուր:

|

UGluUSU\,,:lt, чШШUчtf'"1UU\, '1UUC\JfiЭUB1' unurчU\, t� I\J\,')t,['\,1,('C

UGluUSUu,:!C ь� UGluUSUblll' чU:IUUчtf'"1UUu '1UUCu1i1UB1' unurчU\,

11ш4Ьr�щ11ш(j gш(jчшgшо <'.ill. 11'1 2Ш(lJ;! o(jri.hш[jnL(l 11n\1b(jLП(jb(lПЧ, чn11.Llb(lПЧ чшщчшо b(j 11rl1Jw(jg hbLП LI. JПL(lШhШLППLЧ b(j РПLП(l �n(ll1wgtJш(jb(lt,(j: UJI'). [!(il').hw(inL(l LlnLll:.(iu,(il:.(l[! �WJ1П11. l:.(ie 11-ШUШЧШ(lqЬL hbLПU.JШL ЧЬ(lЩ. U11w2p(i, шztuшLППLctr 11rшgПLl1[! Ш(lLПШll-(lПLJЭJШG 11r2ngGbrir hbLП, 11шriri.4шGg oGri.q(l4ПLl1[! шztuшLПШGJ;!tJ, шr.iшGg nrir i'1 ЧШ(lП'l. qП(lObL Пj_ 11r

Ш(lLПШ11-(lПLJЭJПLG:

l:i(l�(lП(ll')., шztuWLПШGJ;!r pшdшGnLl1[! lJ. чnnщbriшgnLl1[!, ШJU\1G12G' ш2tuшLППLdtJ pшztunLl1[! [!ULП шr.iшG<'.itJG бJnщbrir. Ш(lLПШll-(lПLJЭJШG шr.iшG<'.irG n­ LП(lLП(jbrir. шr.iшG<'.it,G шztuшLПШGJ;!Gbrir 11r2u.. rG1_щbu Gшll. Ш(lLПШ11-(lШЧШG nrinzшчr Ш(lll-JПL(jJ;!t, hшuGbLПL GЩШLПШЧПЧ hш11шLПЬ'l. шztuшLПШGJ;!t, чшq11ш4Ь(lЩПL11[!: l:i(lf1П(l l')., шztuшLПW[jJ;!tJ Ш(lll-JПL(jJ;!t, pш2tunLl1[! Ш(lLПШll-(lПLpJшG qП(lO[!(jpшgt,(j 11шu(jшчgшо ш2tuшLПn11.Gb(lt, 11r2LJ.. ш2tuшLППLdtJ чьriшri­ LПШll-(lПLJЭJШG qn(lO[!Gpшg(j шщшhnфLПL GЩШLПШ4nч: Uhw upw(ie l:.(i w2fuwu,w(iel't hwuwriw�w�w(i �wqLlw�t.pщLlw(i WJ(i [!(il').hw(inLp LlnLll:.(iu,(il:.p[!, npn(ie hw(il').puwfinLLI l:.(i W(1U1Wl'J.f1W�w(i q.np­ OnL(il:.nLpJw(i hwLlwp q.LfuWL[П(1 ЩWJLlw(i: UшчшJG шr.iшG<'.itJ[j LПGLПЬuшчшG �nril1шgrшGb(lПLl1 ШJU oGri.hш(jnL(l 11n\1b(jLПGb(l[! briLJ.wG bG qшLru LПW(lpb(l <'.ILJ.nч: UJU ЧШЩШЧQПLJЭJШ11р UШ(lJ;!U[! liшqbLl1шGrG q(lШO Gшl1ш4nLl1 G2nLl1 t, П(l hшuшг�шчшчшG шztuшLПШGJ;!r pшztul1ш(j шGhriшctbzLППLJЭJПL(j[! nrinzшчr hш11шl1шu(jnLpJШl1p bripll.t ir ЧШ(lП'l. Пj_Gj_ШQЧbL Ш(lLПШ11-f1ПLPJШG hшuшг�ш­ чшчш(j nrinzшчr <'.ILJ.r чn11.l1t,g, ШJL ЧШf1П'l. t LtintubL 11rшJG Griш Ш(lLПШhШJLП11ш(j <'.ILJ.o: UztuшLПШGJ;!r hшuшrшчшчш(j чшq11ш4Ьrщ11шG 4nG4(lbLП pGПLJJЭ[! LJ. <'.ill.[! шr.1ш2r(j hbrprG П(lП2ЧПL11 t LП\�(lШЩЬLПП'l. Ш(lLПШ11-(lШЧШG hшriшpbf1ПLJЭJПLG­ (jb11nч: UJri. hшriшpbf1ПLJЭJПLGGbrirg b(j чшtuчшо шztuшLППLctr oGri.qri411шG 11b­ pnri.(jbf1[!, ULПbrt0ЧШ0 Ш(lll-JПLGJ;!tJ pшztuПL\1[!, шztuшLППLcttJ Чbf1Ш(lLПШ11-f1ПL­ JЭJШ(j OfltJ(jш1_шLtinLpJnLG(jbrio: 3nL(lШJ;!ШGLJПL(l hшuшriш4nLpJnLGnLL1 ШJll­ <'.ill.b(l(j ПL 111:ipnri.(jb(l[! htJL1Gчшo b(j LПЧJШL hшuwriшчшrqr LПGLПЬuшчшG 0(lb(jj;!(jb(lr lJ. Of1tJ(jшj_ШLrПLPJПL(j(jbf1tJ Ч(lШ: ,шuШ(lШЧШЧШG шztuшLПшGetJ 4шql1ш4brщn�l1[!. П(l[! hшGri.ruшGnL11 t шztuшLПШGJ;!r tчnGnarчш ri.шuoGpш­ шztuшgtJ шnшг�чш(j, !r чш11ЬL'1 Gnч(jшgGbL шztuшLПШGJ;!ШJ\ i(j 4ПLЬ4LПrЧ'1 . , LПШGJ;!r чшq11ш4Ьr�щ11ш(j hbLП: 3nL(lШJ;!ШGLJПLf1 <'.il;ш(jшri4nLpJnL(jПLl1 Ш(lLПШ11-(lШЧШU qnrionL(jbnLpJnLG[! шщшhnчЬLПL hшйШ(l ш(jhriшctbzLП t <'.ibr.1Gш114nLpJшG lJ. ЧПLЬ4LПrчr шG11-шL1 (jb11'1 L1r2LJ. pшztubL шztuшLПШGJ;!r ошчшш, nrinzbL JПL(lШEШGj_JПLf1 шztuшLПn­ rir ЩШ(lLПШ4шGnLpJnL(j[!, 11zш4bL шztuшLПшGpt, чnnщЬг�шg11ш(j <'.ill.b(l[!, П(lП­ zbL шztuшLПШGJ;!(jb(lr ЧШLПШf1\1ш(j 11bpnri.Gbrio: UJuщrunч' r LПШ(lpb(lПLJЭJnLG

.hшuшг�шчш4шG шztuш(IIWUJ;!/1 4шq.11ш4Ьr�щ11шG. nrr pGПLJJЭ[! Пf1П2ЦПL11 t 1 LП (jLПbUПLJЭJШG hшuшг�шчw4шG 4шr.1nLQЧШОJ;!ПЧ, шztuшLПw(jpwJrG ЧПLЬ4LПt,ч Gbf1ПLl1, 4шq11ш\.jb(lЩПLJЭJПLGGb(lnLL1, ш г.�ш (j<'Jt,G <'.ibr.1(jш114nLpJnL(jGbf1ПLl1 wztuшLПшGыr чшq11w4bf1ЩПLLI[! htJL1GчnLL1 t 11wriri.4wJrG qnf10ПLGbnфJШG Шf111-JПL(jшчЬLП чшq11ш4Ьr�щ11шG oGri.hшGnL(l ul.jqpnL(jJ;!Ub(lp цrш: n11п2ш4r tuПLL1p L1ш1111-4шGg шztuшLПШGJ;!r 4шqL1шчЬ11щL1шG pGПLJJЭ[! GzwGшчшLti j_Ш­ Ltinч П(lП2ЧПL11 t оq1Лшqп11очn11. wr.iшoшri.raшчшG LПbfu[jtJЧШJПЦ lJ. LПbfuUПLП­ qt,WJПЧ, шztuшLПWGJ;!r шr.1ш11чшGЬ11nч. чшri.ribrr Пf1Ш4ШЧП(lЦ ШОПLJЭJШG L1ш­ чш1111-ш4nч lJ. ШJL(j: UztuшLПШ[jJ;!tJ чшq11ш4Ьf1ЩПL11[! wпш[j<'JtJ(j шztuшLПш(jpwJrG ЧПLЬ4LПrЧПL11 !'1 чшribLr ri.rLПbL hшuшrшчшt�шG шztuшLПШGJ;!r чшq11ш4Ьrщ11шG htJl1GшчшG u4qpnLGJ;!Gb11rg шGtiшtu: чbrot,(ju чбг.�шчшG шqri.bgnLpJnLG t pn11.­ Gr'iLl1 шr.iшG<'.itJG <'.ibr.1Gш114nLpJnL(iGbf1ПLtl шztuшLПWGJ;!t, 4шql1w4briщ11wG Ltriw: 'Lbriчш ЩШJl1wGGb(lПLL1 ZПLЧWJr. L111gшчgnLpJWG lJ. ubltJw\.jwGnLpjшG LПW(lpb(l <'.ill.b(lt, wr.1\.jШJПLJЭJПLG[! tшщЬu LtintubL t шztuшLПшGышJrG 4nLb4LПr­ 4шql1w4bf1ЩПLJЭJПLGGb11r ri.bri(j ПL Gzw[jш\.jПLJЭJПL(j[!, oGri.tшJGчbL b(j GrwGg Lrшqn(lПLJЭJПLG(jbf1[!, rG12GnL(lПLJGПLJЭJПLG[!, чшr.1шчш11щl10 lJ. t,GJ;!GW­ чшr.iшчшrinLl1[!: ('Gri.hшG11шщbu, LПWf1pbf1ПLL1 bGJ;! шztuшLПwGpwJrG ЧПLЬ4LПt�Ч, шztuшLПwGpшJr(j 4wq11w4briщnLpjПLG u. 4шql1ш4briщnLJЭJПLG hшuчшgnLpJnL(jGbrio: UztuшLПШGJ;!ШJrG ЧПLЬ4LПf1Ч шuЬLПЧ hшuчш(jnLL1 bGp ЩЬLПШЧШG, hшuшrш­ чшчшG, чппщЬ(lШLПt�Ч, 11шu(jшчпr <'.ibr.i(jwri4nLJЭJПLG(jb(lПLL1, 4шqашчьг�щnL-· JЭJПLGGb(lПLL1 lJ. htJ1.Юш114nLpjПL(j(jb(lПLl1 L1ш1111-чшGg 11rшчnrinLl1[!-hШl1Шtul1pnLl1[! hш11шLПЬ'l. ш2tuшLПШ(jJ;!шJr(j qn(lOПLGbПLJЭJПLG rrwl.jш(jшgGbLПL GщшLПшчпч: bripWG шztuшLПшGышJrG ЧПLЬ4LПrЧ hшuчшgnLpJw(j hbLП 11rшсtш11шGшч oq­ LПШqn(l6nLL1 b(jJ;! (jшlJ. шztuшLПШ(jJ;!WJtJ[j 4шql1ш4bf1ЩПLJЭJПLG hШUЧWQПLJЭJПLG[!: ('Gri. П(lПLIГ шztuшtлшGpшJt,G чшq11ш4Ьf1ЩПLJЭJПL(j[! ri.rtлnLL1 bGJ;! чшq11ш4Ьrщ­ j_П(lЬG ш11(lШq(lЧШ0 11шriri.4wGg hшl1шtul1pnLl1[! nrinzшчr Ш(lll-JПLGJ;!r, [jщшtлш­ чr hшuGbLПL hш11ш(l' qn(lObLПЧ urwuGшчш(j oGri.hwGПLf1 ЩLШGnч: Q.riшчшGnL­ PJШG uь2 oq1I1шqnrioчnLl1 t Gшll. чшq11w4b(lЩПLpJnLG hшuчшgnLJЭJПLG[!: 4шq11ш4briщnLpJПL(j шuЬLПЧ hшuчшGnLL1 bGJ;! 11r tunLl1p awriri.чшGg L1rшчn11nLl1[!, n­ (lПGJ;! rribGg oGri.hш(jnLf1 Gщшtлш4rG hwuGbLПL hш11ш(l qtJtлш4gшpШ(l Gщш1.ПШЧШПЩ'l.ПLО b(j rrb(jg П'l.2 qn(lOПL(jbnLpJnL(j[!: Ub(jJ;! ШJUПLhbtлll. oqtлwqnгi­ ObLПL bGJ;! шztuшLПШGJ;!ШJrG ЧПLЬ4tл'1Ч hшuчшgnLpJnLG[!: ПLUU1p' JПLJ1WJ2W(i!JПLJ1 w2fuwU1w(iewJp(i �ПLl:.�U11'tLl.l1 2f12W Caw�(il:.­ J1ПLLI wzfuwu,w(iel't �wqLlw�t.pщLlwCa u4qpnL(ie(it.p),, Llt.pnrJ.(il:.J'Ф nL 6ilt.1111 ПLUПLLl(iwu\1J1ПLLI[! hw(il').\1uw(inLLI t w2fuwu,w(iel1 �wqLlw�l:.f'lщLlw(i l').WU[!(ipwg\1 W11W(1�w(a:

чr.

uc;ruusuu,;11, i..u:2uui..tr"luut. 11uuct.rausl" unuri..ut. tч. 1ut.11r>rt.trc

tflpblIO шJО Чwfl6\leG bu hшJLПUnLLi, nr, t,p11 1:Ю шztuwLПшuet, Ljшqliwl.jbfl­ щnLLI[! !\1 hш011t,uwOnLLi LПOLПbuшl.jwO q.t,1.ЛnLpJnLOObfl\1 t,OeOnLflПLJO 6Jnщ, ШJL unul.j LПULПl:iuшцwflliwG ЩflШI.\LП\lЧ q.nfl6ПLOl:inLJЭJШU ПLП(11.Л t. 1.ЛО1.ЛЬuш­ цшr11.1wu ЩflWЧLЛtiЧ ПЩгtПLJЭJПLО: Ь[1рЬ110 tL wztuwLПwOer Ljwqliwl.jbflЩПLli[!, \lUEUПLflПLJU q.tJLППLJЭJПL0 l[!UГ}ПLUbLПЦ, hWLiWflПLLi ЬО litJ ZWf1(1 q.tJI.ЛПLJЭJПL(j(jb­ fl\1 ПL ЩflWЧI.Лtil.\ ЦlПfldti 11tiшцnflПLl1: ,wrgrO 11tiwчnril1wOti WJuщtшr lin1.Лb­ gnLl1(! бti2LП !t, \J.. ШJU LiwuwLlp pwgWI.Л(1ЦПLLi t U(1ШUПL[, Пfl Г}bn\J.u q.t,1.ЛПL­ JЭJШO WJU ОJПЩ[! РWЦШflШ(1 hwunL0wgш6 !t, чпш ПL wLIПLfl htJl10wцn11L[ш6, \lU!ЩbU LПUI.Лbuwq.tiu,шLjwO LIJПLU q.tJ1.ЛПLJЭJПL(iOb110:

1.2 UCluUSUue� LtU�U'ULtbl'I IJJU'Uu '1,UU(!1.,Гc)U8� PПч.Uu'l,ULtПt-rcJЗnt·t,(! t;ч. �UIJJ(! U'ЗПt-U

unur,�uutl'� �ts

U2tuшLПwOeti LjшqL1шчb11щL1wO 11ШU[!Opwgr pnцш011шчnLpJnLO[! 1.ЛLL.1(1pl:ir hbгtt,Gwl.jGbfl LПшrpbfl �u.пц bu LlbLjuшpwuщLI: U11wL/bL Lfl\lt./ I.L ht,LiOw­ L[nfl чЬflЩПL[ LПflЧbL t w2tuw1.ЛшOet, q.t,1.ЛwLjшO Ljwql1wLjb11щliwO L[bflШpbfl­ JWL L\.b112ru hшliшlitJnLpbuwl.jwG tunf1hf1'1Шl.\gnLpJwO hw0d0WflWflWl.jw00b­ (1ПLLi: UJ,il.Лbll. 02цnLU t, Пfl ш2tuш1.ЛшОеt, q.rmшl.jш(j Ljwqliwl.jbflЩLlwO pn4.шG,iwl.jnLpjПLU[! pшgwhWJ\ЛПLli t ш2tuшmwOeшJt,� q.n116[!0pшgOb11ti q.r­ \ЛШLjшO LjwqLlшLjbflщliшO mЬuшчшО ПL ЩflШl.jmtJLj htil1ПL0E0bfl[!, tiflwl.jш­ [iшgLJ.nгt шztuшLПшOeObrti ht,liuшLjwO nщriшpJnLOObro \J. Ljшquwl.jbflЩ!Ш­ чшO d\J.bfl[!: UztuшLПшuer Ljшql1wl.jb11щLiшO UПLJO 11ШU[!Cipwgr 11ь2 Gwtu EUUWfll.\ЦПLLI l:;(j шztuшmшOet, 1.jшq11шчЬflщ11шG 11ШU[!Cipшgt, W11Шfll.jW0, tuu11ti11ub110. pn­ L[шu11шl.\ПLJЭJПLU[!, Г}bflO ПL OzшOшLjnLpJПLU[!: UJCiПLhbm\J. I.ЛflЦПLl.1 t шztuш­ LПШCi.Qt, q.t,mшLjwO Ljшql1wl.jbflЩПLLi q.t,LППLJЭJШU 6шq.t,wG Пt qw11q.wgLlwG hwliwnnLП ЩW\ЛliПLJЭJПtO[!: U2tuшLПШGi'1 Ljшqliшl.jbr,щLlшO 11wuoupwgi, Lib2 Llb6 LПbll. t 1.Л(1L/bL wz­ tuшLПшO.Qt, LjшqLlwчb11щliwO htJl10wLjшO ПЩгtПLJЭJПL00bflti \J. hш111чwщЬu ш2tuшLПшОрr pwctwbliш(j \J. Ljnnщb11шgliшu d\J.bfl\1 LjШLПШflbLwq.nf1611WG[!, шz­ tuшLПШLПЬгt\1 Ljшqliшl.jb(1ЩLiW0 \J. UЩШUWfll.jl1w[i pWflbLWL[LiwCi[!, wztuwmшu­ .Q\1 щшJi:iшGGbflti pш11bLшL[l1шG[!, шztuшmшoыt, u. hшOq.umt, ШflГ}JПLOшL[bLП nЬctt,LICibflti LjшqawLjb11щLlwO[!, шztuwtnwueti w11w2wцn11 du.briti 1.1. l1bpn110b11\1 w1111JnLGW4bu,wgliшO[! 1.1. ШJl hWflQbflti: Uztuwmшuыt, чшqliшчbflЩПtLI Wl1Шfll.\WO ПLUПLLIOwurflntLI t Ljb011wOt,

UGluUSUbl!t, '<U!ШUi..tr"IUU\., '1UUCLIЭU88' Pnч.Ut.'1U'<ntБЗnt\JC tч. '<U"IC uзntu unuri..ut.tri- aits

, шztuшLПwuыr Ljшqliшl.jb11щliwu ul.jqpntOpGbfl[!, dl.tbflO ПL 11bpnq0b(1[!, п11пОе щЬmе t hшliшщшu,шufuшOb(j dbnfiШ(1ЧПLJЭJПL0ПLl1 q.n116nгt LПbtuOrчwJr ПL LПbtuCinLnq.t,wJti Liwl.jшf111wtirG: UJ11 ЩШLПбwnпч. tL Ш11Ш(1ЧШU Ljшщ4.w6 t П! 11tiшJ[i LПOLПbuшq.ti1.ЛшLjшO, ШJL Owu. mbtuOtiчшчшO q.tJmПLJЭJПLOOb11ti hbLП: U2tuwmwOpr LjwqliwчbflЩПLli wnшrчшu чшщ4.ш6 t wnwoJ,O hbflpf,0 w2tuwLПwOpti tl.jnOnLitiчшJti. ш2tuшLПшОыr оп,..11шч.п1111ш0, wztuшmшOыr �t,­ qrnLnq.t,шJti 1.1. ungtinLnq.t,wJti, ш2tuw1.ЛШO.Qti hnq.bpшOПLJЭJШO 1.1. trq.nOnlir­ ЧWJti hbm: U2tuшLПwOыti чwqLlшчbflЩПLLI[! L1ti2бJПЩШJtiO Wl1WflЧШ t. ШJО ПLUПtl10ш­ utiflnLl1 t w2tuwmwOeti Ljwql1шl.jbflщl1w0 [!OГ}hшOntr hw11gbfl[!:

1.з uc1uusu1.,e� �u�uu�tf'lll'tuu1., tuu'l,�f'lutrl:! tч uC UuULtПt-faЗПtt,(! U2tuшLПWU.Qt, Ljшqliwl.jbflЩUШCi tufi11ti110bfl[! pшctшCiцnLli ьо bflb.Q tulipti' LПOLПbuwLjw(i, hnq.b:J)t'JqtJnLПQ.tiWl.iW(i 1.1. unglJWLWl.iw(i: SOLПtuwl.iw(i tu(irиt/1 tn1pJn1(io чwJw(intiJ t 011шOnLLI, Пfl цЬО,�шОt, 1.1. ш11w11чшJwgцw6 ш2tuшmwOeti 9q.mwq.n11MшO РШflЬLШЧ11ШО, /lO!щbu Owu. CiJnLpwl.jшG nt w2tuшtnwGQWJ'1G 6шtuuntl10bfl'1 LПGLПbuliwG Lit,2ngn4. hwuGbL w2tuw1.Лшuet, pwfldfl Шfl\ЛШГ}f1П11.WЧШ0ПLJЭJW0: чbG11wOr ш2tuwmшOыt, oq.­ LПwq.nriMwO J]WflbLWЧ.ПLli[! tiшrinri t LПЬгt\1 ПLGl:iGшl rO!щbu t,Gu,bGutiч.. ШJО­ щЬu tL t.QumbOutiL[ q.nfl6nPGbfl\1 hwzL[tiO: SGLПbuwl.jwG tu011flti LПL6ПLl1[! Liшuwlip ЩШJl1wOwцn11L[w6 t, рЬ ПflЫWUПL[ oti2LП 1.1. Wflf1JПL0wL/bLП du.nц bue r11wчwOшgOnLLi w2tuwLПwOыr pwdш0ntl1[! \J. LjnnщbriwgПLLI[!, GLjwtnt, ntOb[iWLПL/, Пfl LitiшJ[i WJU du.nч. ЧWflПll. bCi.Q Lrwr­ ctbe d\J.nц oq.1.Лwq.n116bL w2tuwmwctwl1wOwLj[!, ш2tuwLПwCi�Cib(1[! pwctшCibL LjWI.ЛWflПгtUbfl\1 a ti2u. [!ULII o,..wog ПflWЦWL[ПflUWCi hw11wщшLПwutuwO 1.1. WJL0: d'шliw[iwLjtJ \ЛOLПbUПLLi[! Lib6wщbu цwtuцш6 t wztuwLПWLllbll.bfl\1 бt,zm LjwqLlwl.jbflщliwO, ш2tuшLПшGet, ш11ш2шL[пr d\J.bfl\1 ПL libpn11oь,..i, lL WJL ЩШJliшGGbfltJ hbm: SGLПbuшl.jw(j tuG1111'1 LПL6ntli[! wnwL/bL 11Ь6 l.jWflUПflПL­ !ЭJПtO t utnшOni.11 GbflЧШ 2112wGntli, bflp 2ntl.jwJwLjwCi hw11шpbf1ntpJntGCibfl[! ЩWflLIIWf1flПLLi b[i Liu,w64.w6, tubLWQtJ I.L pwqLiwl.jnгtLiшutJnflbU ht,l1Ciш4.П(1L[ш6 oq.mшq.n(10bL ubLfiшLjшO 1.\ШЩ\11.ЛШLПЦ dbn.Q pbf1L[Ш6 wztuшLПnLdG nt Wfl\ЛWl}flПLJЭJШU lit,2ngubf1[!: �nq.t�J,qJ1nLnq.J,wL1wO tuOrиФ tn1pJn10[i tL LlwJwOnLiJ t urшuntl1, Пfl

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ԱՌԱՐԿԱՆ

ԵՎ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

աշխատանքինպաստավորպայմաններ ստեղծելու միջոցով ապահովեն աշխատողներինորմալգործունեությունը, նրանց վերարտադրությանգործընթացը, առողջությունն ու աշխատունակությունը:Առավել կարնոր ենք համարում այն,որ աշխատանքիգործընթացում աշխատողը կարողանա պահպանելիր առողջականվիճակը, մտավոր ունակություններըզուգակցի ֆիզիկականհնարավորությունների հետ, նյարդայինն ֆիզիկականծանրաբեռնվածությունըհասցվի նվազագույնի Ա, վերջապես, դրանովիսկ ապահովվի բարձր, բայց կայուն աշխատունակություն: Սոցիալական խնդիրն է մշտապեսապահովել աշխատողներիինչպես այնպեսէլ կուլտուր-տեխնիկական մակարդակիբարձկենսամակարդակի, րացումը,նրանց բազմակողմանի զարգացումը,մարդկանցհրապուրել դեպի աշխատանքը,այն դարձնել մարդու կյանքի համարանհրաժեշտ պահանջմունք Ա աշխատանքըդարձնելբովանդակալից:Սոցիալականխնդրի մեջ կարնոր նշանակություն ունի լիարժեք աշխատավարձիապահովումը Ա նյութական շահագրգռվածությանբարձրացումը: Աշխատանքի կազմակերպման խնդիրը տնտեսական, հոգեֆիզիոլոկրում է պայմանական գիական ն սոցիալական խնդիրների բաժանելը բնույթ, քանի որ դրանքբոլորն էլ կապվածեն միմյանց հետ: Օրինակ,լուծելով աշխատանքիկազմակերպմանտնտեսականխնդիրը` ապահովելով լուծում ենք միաժամանակ բարձր արտադրողականություն, աշխատանքի նան սոցիալական խնդիրը` ապահովելով աշխատողներիկենսամակարդակի բարձրացումըԱ այլն: Իր հերթին` լուծելով հոգեֆիզիոլոգիականն Այսպես, սոցիալականխնդիրները,լուծում ենք նան տնտեսականխնդիրը: օրինակ, աշխատանքի նպաստավոր պայմանների, աշխատողների կուլ-

`

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

-

-

ԿԱԶԱԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԵՎ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

մշակմաննու ներդրմանը`հիմնականումուշադրությանկենտրոնումունենալով մարդուն, աշխատողին:Այժմ արտադրության կարնորվում է մարդկայինգործոնը:

խիստ գործընթացու

ՀԱՐՑԵՐ ԱՄՐԱՊ

Ն

ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ

ԴՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

ԵՎ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

:

Ինչպե՞ս

կբնութագրեք աշխատանքհասկացությունը: 2. Ո՞րն է աշխատանքիիրականացման պարտադիրպայմանը: հասկանում աշխատուժ ասելով: Յ. 4. Որո՞նքեն աշխատանքի առարկաներըն աշխատանքիմիջոցները: 5. Որո՞նքեն այն ընդհանուր մոմենտները, որոնք հատուկ են աշխատանքի ցանկացած ձնի: կազմակերպման 6. Ինչպե՞սկբնութագրեք աշխատանքայինկոլեկտիվհասկացությունը: կսահմանեք աշխատանքիկազմակերպումդասընթացիառարկան: 7. 8. Ի՞նչ հարցեր է ուսումնասիրումաշխատանքիկազմակերպում դասընթացը: 9. Որո՞նքեն աշխատանքի կազմակերպումդասընթացիխնդիրները: 10. Ո՞րն է աշխատանքիկազմակերպմանդասընթացինշանակությունը: 1.

Ի՞նչ եք

Ինչպե՞ս

ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐ

ՈՒՍԱՆՈՂԻՆ

Ա Հիշի՛ր, տեղեկատվությունը առաջին հերթին վնասում Հ աշխատանքի: կումը ուղակի րտադրողանանու: նարատում կասկածելի Դիտողություն մի՛

տուր-տեխնիկական

'

մակարդակի,

աշխատունակության

ակտիվության

թյան բարձրացմանը: Աշխատանքի կազմակերպմանհոգեֆիզիոլոգիականԱ սոցիալական խնդիրներըհիմնականումլուծվում են աշխատանքի բաժանմանԱ կոոպերացման ռացիոնալ ձների ընտրության,պրոֆեսիաներիԱ ֆունկցիաների աշխատանքինորմալ պայմաններիստեղծմանմիջոցով: համատեղման, Աշխատանքի կազմակերպման նշանակությունը կայանում է նրանում, որ ժամանակի արդյունավետօգտագործմանշնորհիվ հասնեն աշխատանքի բարձր արտադրողականության: Այսօր, տնտեսապեսզարգացած երկրների առաջատար շատ ձեռնարկություններմեծ նշանակություն են տալիս աշխատանքի կազմակերպմանուղղությամբ միջոցառումների

1.

է Ձեզ: կատարիրկողմնակիմարդու մոտ: 3. Ընդունիրճշմարտությունը,դա իմաստությանսկիզբն է: 4. Ղաջողությունըուղի է ն ոչ թե նպատակ: 5. Բնությունը տվել է մեզ երկու ականջ,երկու աչք ն մեկ լեզու, որպեսզիավելի շատ լսենք, շատ տեսնենք ն ավելի քիչ խոսենք: 6. Մարդու բնավորությունը բացահայտվումէ այն ժամանակ,երբ ցանկանում է մեկ ուրիշին: ր ենթարկվելուկարողություն: 7. 8. Եղի՝ր բարեհոգի, լուրջ, անկեղծ ն բարի: 9. Եղի՞ր համեստ ն օրինակելի: 10. Կարողացիր ստեղծել գործարար մթնոլորտ: 2.

բնութագրել Ունեցի

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԳԼՈՒԽ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ, ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

2.1.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աշխատանքի կազմակերպմանհասկացությունը պարզաբանելու համար անհրաժեշտ է անդրադառնալ նյութականարտադրությանգործընթացը բնութագրող որոշ դրույթների վրա: Այսպես,նյութականարտադրության յուրաքանչյուրգործընթաց, անկախ այն բանից, թե պատմականինչպիսի շրջանում է ընթանում, իրենից ներկայացնումէ երեք հիմնական տարրերի միասնություն:Դրանք են. Առաջին, աշխատանքն է, այսինքն` մարդկանցնպատակահարմարգործունեությունը, որն ուղղված է ձաափոխելուբնության տված առարկաները Ա հարմարեցնելու իր պահանջմունքներին: Երկրորդ, աշխատանքիառարկանէ, այսինքնա̀յն ամենը, որին ուղղված է մարդու աշխատանքը: Դրանք կարող են լինել բնության կողմից տրված առարկաներկամ հանդիսանալ հումքը, արտադրանքը,նախապատրաստվածքները ն այլն, որոնք անցել են արտադրությանգործընթացով, կրել մարդու աշխատանքիազդեցությունը: որոնց օգնությամբ մարդիկ ազդում Երրորդ, աշխատանքի վրա` արտադրությունըվերջնական նպատա-

Աաաա

միջոցները,

՝

Աշխատանքի գործընթացը իրենից ներկայացնում է բարդ-սոցիալ-տնտեսականերնույթ: Մի կողմից` մարդը ազդելով աշխատանքիառարկայի վրա իր նյարդային Ա ֆիզիկական էներգիան է ծախսում, մյուս կողմից մարդիկ մտնում են փոխադարձ արտադրականհարաբերություններիմեջ: Այս տեսակետիցաշխատանքիգործընթացըներկայացվում է որպես հասարակական երնույթ, քանի որ միայն հասարակությունը կարող է որոշել :

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

մարդկային գործունեության անհրաժեշտություննու օգտակարությունը: Աշխատանքիգործընթացի սոցիալ-տնտեսականբնույթը կախվածէ տիրապետող արտադրականհարաբերություններից,քանի որ աշխատանքիհասարակական բնույթը տարբեր հասարակարգերում տարբեր ձնով է դրսնորվում: Շուկայական էկոնոմիկային սեփականությանտարբերձների պայմաններումաշխատանքըդառնում է ապրանքԱ կատարվումէ աշխատուժի առք ու վաճառք: Աշխատանքիգործընթացը,իբրն աշխատանքիառարկայիվրա մարդու ֆիզիկականն մտավոր ունակություններիհամակցված ներգործության գործընթաց,իրենից ներկայացնում է աշխատատեղում աշխատողների գործունեության ամբողջություն` ուղղված որոշակի արտադրականառաջադրանքիԱ ծառայություններիկատարմանը:Այս առումով աշխատանքիգործընթացըառավել նեղ հասկացությունէ, քան արտադրական գործընթացը: Արտադրականգործընթացը բաղկացած է մի շարք կոմպլեքս աշխատանքային գործընթացներից, որոնցից յուրաքանչյուրը համարվումէ արտադրանքիպատրաստմանորոշակի փուլ: Արտադրականգործընթացը բաղկացած է մասնակի արտադրական գործընթացներից: Մասնակի արտադրական գործընթացը իր հերթին բաղկացած է արտադրականօպերացիաներից, որոնք աշխատանքիբաժանման հետնանք են: Արտադրականօպերացիանտվյալ արտադրանքի պատրաստմանվրա կատարվողաշխատանքներիմի որոշակիմասն է, որն իրականացնումէ բանվորը կամ բանվորների խումբը, մեկ բանվորական տեղում, աշխատանքիորոշակի առարկայի վրա: Օպերացիայիբաղադրիչ մասն է համարվում անցումը, որն իր հերթին հաճախ բաժանվում է ան-

ցումների կամ անցամասերի: Արտադրական օպերացիան ըստ աշխատանքային հատկանիշի բաժանվում է աշխատանքային շարժումների, գործողությունների ն գործելաձների: Արտադրությունըենթադրումէ երեք գործոններ` աշխատուժ, աշխատանքի առարկա Լ արտադրության միջոցներ, ուստի առանց աշխատուժի միացմանաշխատանքիառարկաներիԱ միջոցներիհետ անհնարէ արտադրության իրականացում:Այստեղ կարնոր նշանակությունունի աշխատուժի կազմակերպկազմակերպումը, որը համարվում րվ րտադրութ) կազմակերպ է արտադրության ման զաբ: Արտադրությանգործընթացիբաղադրիչ մաս է համարվումնան կառավարման կազմակերպումը,որըչպետք է շփոթել աշխատանքներիկազմակերպմանհետ: Աշխատանքիկազմակերպումըընդգրկում է ինչպեսնյութական,այնպես էլ ոչ նյութական արտադրությանոլորտը:

Իոեր նրաի բաղադ

կառավարչակ

UCtuUSU\Jl!j, QПr'OC\Jlausc, чШIUUчtf"'lUU\J tntГcJЗntuC t'-1 �i'UПtul!utrc

8w(i4wgш6 (')t:ш(iW11ЧПL�JПL(inLLi ЧWLi ЧWQLiW4b11ЩПLJЭJПL(iПLLi Wr2W2WГJ.11ЧW6 tiJ[jГJ.tJl1(j ti 11 wчw(iwg(ibLПL hwLiw11 W(ih11wdb2LЛ t чшr�.11 ь1111 LЛbl'l_wpw2tunLLi' LЛШLПЧ (i11w(ig чп(iчl1ЬLЛ ш2tuшLЛЦJ(jbl ЧWLЛWl1bLПL п11п2шчt� �ПL[i4gt,w: UJU tiJ[jГJ.[1 11(j tJ11wчw(iwgчnLLi t w2ti.JщLЛw(iыh pwdw(iLiw(j LitJ2П9ПЧ, WJ­ utJ(jbl(j' WLiPПl'l.2 ш2ti.JwLЛW(ibl[! pwdw(iЧПLQ t Wr2UJ(j(')t,[i-wnw(i(')t,(j Liwub 11tJ lL (i11ш ti11шчш(iwgПLLi[! ГJ. 11 ЧПLLi t wnw(i(')t,(j tuLipb11ti чшLi ЧWLЛWl1Пl'l.(jb 11 ti ч11ш: U2tuwLЛw(iыt, pwdw(iПLCIO ti11 hb11tэtJ(j b(iiэwГJ. 11 ПLLi t (iwl.t ш2tuшLЛш(iыr ЧППЩЬ11Ш9ПLLi, П11(j Ш2ti.JШLЛW(ibll't ЧWQLiWЧbl1ЩLiUJ(j WJ(iщt,ut, (')l.J. t, П111't Гj.bЩ­ blПLLi Li[1ШЧП11ЧПLLi b(j Ш2ti.JШLЛПl'l_(ibl1[1 2W(jblbl1[!' П 11 П2ШЧf1 W2ti.JШLЛW(ibl fll1W­ ЧW(iwg(ibLПL hwLiw 11 : U 11 LЛШГJ.l1ШЧШ(j qn116o(iiэwg(j r11 шчшuwg(ibLl"IL hwLiw11 w(ih 11 wdb2LЛ t (iwl.J. W2tiJWLЛWLЛbl'l_bl1tJ ЧWQLiWЧbl1ЩПLLi[!, [iwtiJUJq6nLli[!, Liwu(iwqt,LЛWgПL­ Li[!, hwqbgчш6ПLJЭJПL(i[!, ЧШhШЧП11П�Li[! lJ. Ш2tiJЦ.iLЛWLЛbl'l_t, UЩWUШl1ЧПLLi[!: U2tuшLЛш(iыr чшqLiшчь11щLiш(i чш11LLп11 LЛw1111 b 11rg t (iwl.J. ш2tuшLЛш(iыr ЧШLЛш11Liш(i hwLiw11 w(ih 11 wdb2LЛ ЩШJLiW(j(ib 11 ti lUщwhnчПLLi[!: U2tuшLЛПLd[1 qn116ПL(ibПLJЭJW(i hwLiШ11 Lib6 (i2w(iWЧПL�JПL(i Пt(j[l Ш2ti.JWLЛ W(jblfl (in 11 LiШL ЩWJLiw(i(jbl1[1, ш2ti.JwLЛW(ibll't lL hw(iqULЛ[l nbdt,Lit, шщшhПЧПLLi[! lL WJL(j: U2ti.JwLЛW(ibltJ чшqLiw4b11ЩПLLi(i w(ih(jwl1 t Wr2Щ(jg w2ti.JwLЛW(ibl[l tшфш[it,211 UWhLiw(iLiw(i, П11(j f1 11 ШЧШ(iШgЧПLLi t W2t\JWLЛW(i�[l (in11LiWЧПl1LiW(i Li[12П9ПЧ: U2tuшLЛш(iыt, 4wqLiшчь 11 щLiw(i чш11LLn11 LЛШ 11 [) t (iwl.t ш2tuшLЛw(ipt, чш11()ШLЛl1ПLJЭJПL(i[!, tiJJЭW(iПLLi[!, ЧШГJ.11Ь111't ЩШLЛ 11 WlJLЛПLLi[! l.J. П11ШЧШЧП 11LiUJ(j pw 11 <'1 11wgnLLi[!: UJuщt,unLt.' w2fuwu,w[iRwJt,[i цnthl.fu, t,L[t, 211 2w[iw4[ibpnц1 w2fuw­ u,w[iR'1 цwql1wцbpщnLl1[! t,pb[it,g [ibp цwJwg(inLl1 t цb[i11w[it, w2fuw­ u,w[iR'1 Wf1 '1JПL[iwL[bu, oq.u,wq.npol1w[i hwl:lw�w11q., пр[i wщwhnL[nLl:I t [ipw q.npOnL[ibnLpJnL[i[!' oq.u,wцwp Wfl�JnL[iRI'\ hwu[ibtnL [iщwu,wцnL[:

2.2. uc1uusu1,eta 4U!lUU1.ttrн11uu1, tnt-raэnt-1,I:! U2ti.JwLЛWUblfl. ЧWQLiWЧb 11 щLiw(i tПLJЭJПL(i[! pшgwhWJLЛbLПL hWLiШ11 w[ih11 Шdb2LЛ t W(jГJ.11WГJ.Wr2(jWL hWUW11ШЧПLJЭJЦJ(j QWl1q.w9Liw(i ЩWLЛLiПLJЭJW(i[!: ,wJLЛ(i[l t, П11 qt,LЛПLJЭJШ(i ПL LЛbtiJ(jflЧlUJ[l (jЧU.HSПLLi(ibl1[! <'1br2bl b(j рЬ11 ЧЬL ГJ.Ш11Ь 11r [!(jJЭШ9ЫПLLi LiШl1ГJ.ЧШJ[l(j hwuш11wчnLJЭJLu(j qw11qw9Liw(i 2(in11hrч: t-iuч Liш 11ГJ.ЧWJ[l(j hwuw11w4ПLJЭJW(j qш11 qw 9Liw(i[! qnщo(iiэwg фntuчbL LL чш­ LЛШl1ЬLшqп11 6чЬL b(j ш2tuшLЛш(iыt, чшqLiwчь11 щ�ш(j <'1LLb11(i ПL LibtэnГJ.(ib110· (ib11ri.w2(iш4bLПЧ LЛbtiJ(irчwчш(j Wr2W2[!(jJЭшgti(i: Ьч ЬtэЬ Liw11ГJ.ЧWJ[l(j hwuw16

UCtuUSUbllt> чU!IUUчtr''!JUU\, tПtliЭЗПt\JC

11 ШЧПLJЭJШ(i qw11qw9Liw(j чшr� 2112w(inLLi LiШ11ГJ.(j 1111 qnJПLJЭJПL(i[! щшhщш[iЬ. LПL hwLiШl1 l'tl1WЧW(iwg11bL t n11nzw4t, qn116nL(ibnLJЭJПL(i lL WJ(i tL р(iшqГ].Ш­ рш11, шщш ШJГJ. p(iwqri.wpw11 ЧШLЛШ11ЧП1'1. qn 11 6ПL(ibnLJЭJПL(i[! шuLЛt,бш[iш­ рш11 чь11w6чЬL t фп11<'11't, tiuч фn11<'10' qt,LЛШЧ9ПLJЭJW(i, tiuч шщш qt,LЛшчgnL­

JЭJПL(i[! ЧЬ11Ш6ЧЬL t qt,LЛПLJЭJW(i:

,ШUШ11ШЧПLJЭJШ(i qw11qw9Liw(i ЩШLЛLiПLJЭJW(i ШJГJ. WLiPПl'l.2 [!(iJЭW9ЫПLLi w(i[!(jГJ.hWLЛ шчЬLШ9ЬL ПL ршqLiШЩШLЛЧЧЬL b(i Liw11ri.чw(ig qt,LПbLl'tE(ibl1(!, 4Jw(iыl't фп11<'11't, 211 2ШЩШLЛ[1 (i4wLЛLiwLip ti11b(ig ПL(ibgw6 ЩWLЛ4b11wgПLLi­ (ib11 ti LL (inLJ(iruч uЬфшчш(j utuшL(ib11t, ht,Liw(i ч11ш: UJuщt,unL[, w2fuwu,w[iR'1 цwql1wцbpщnLl1[! t,pb[it,g [ibpцwJwg[inLl1 t WJ[iщt,ut, цwql1wцh(1ЩПLl1, Пf1'1 l}hЩRПLl:I l:lt,[i1LL цn[iцpbu, 11t,2ngwnnLl:l[ib­ f1'1 Щf1WЦU'фц [ih(1'1f1ПLl:I[! ЦWU1W(1L[nLl1 t w2fuwu,w[iRWJt,[i q.npO[![ipwg[ib'_\ 11'1 LL [ipw[ig цwu,wpl1w[i hwl:lwp w[ihpwctb2u, щwJl1w[i[ibpt, l:lw[ipwl:lwu[i q.t,u,wцw[i Ll.hf1LПLOПLPJПL[i, t,uц Щf1WЦU1t,Ц 11t,2ngwnnLl:l[ibp[! hb[iL[nLl:I b[i ctwl:lw[iwцwцt,g q.t,u,ntpJw[i LL u,bfu[it,цwJt, [iL[wбnLl:l[ibpt, L[pw: ()(iГj.hШ(il1ШЩbU qПJПLJЭJПL(i iПL(i[l «W2ti.JWLЛW(jbll't ЧWQLiWЧbl1ЩПLLi» lL «w2tuшLЛш(iыl't q[lLЛШЧШ(j чшqLiw4bl1ЩПLLi» hwuчwgПLJЭJПL(i(jb11 ti Lir2LL tшЧШ(j LПЩl1Pbl1ПLJЭJПL(i: U4qpnL(iblПl1b(j Ш2ti.JWLПW(ibl[l ЧWQLiWЧb11ЩПLLi[! (inLJ[i·щьu q[JLПШЧШ(j t, ыш(ir п11 wJ(i hb(iЧПLLi t qt,LППLJЭJW(i, (i 11 ш чnriLitig Li2шччш6 011b(ibl(jbl11't, 0 11 t,(iшtW4'1ПLJЭJПL(i(ibl1tJ, u4qpnL(ibl(jbl1[1 lL LПbtiJ(jflЧWЧW(j (jЧW­ бПLLi(ib111't Чf1Ш: U2ti.JwLПw(ibl[l 4wqLiшчb11щLiw(i gш(iчшgш6 hw11 gt, LПL6Liw(i dшLiш(iшч (iшJ(iщbu gПLgwpb11чnLLi t q[JLЛШЧШ(j LinLПbgnLLi LL ШJГJ. qt,LПшчш­ (j[! hw 11 gtJ LПLtJLiw(j П11ШЧШЧШ(j ЧПl'l_Li(i t, (j11Ш П11ШЧШЧШ(j p(iПLJЭWqt,11[!: U2tuшLПш(iыr q[lLЛШЧШ(j 4wqLiwчb11щnLLi hшuчшgПLJЭJПL(j[! qn116w6nL­ JЭJШ(i Lib2 t LiLПbL WJ(i dwLiw(iwЧ, Ь11р Ш2ti.JWLПW(ibl[l ЧШQLiWЧbl1ЩLiШ(j ЩШ· LПWhшчш(i, ш(ihшLЛшчш(i, LПWl1b11 wJt,(i <'1LLb11tJ(j LП11ЧЬL t qt,LЛшчш(j LinLПb­ gnLLi: Ujuo 11 tL W2tiJWLПW(ibltJ чwqLiw4bl1ЩПLLi[! (inLJ(iщbu qt,LПWЧW(j b(jE hw­ LiШ11ПLLi (l'thWl1Чb Пt ПЬl ttJ ЧW11 П1'1. qt,LПWЧW(j thWLiШ11 l:JL), ЫШ(it, Пl1 hb(iЧПLLi Ь(iы qt,LППLJЭJW(i LПWl1Pbl1 бJnщb11r LL LПШl1РЬ11 wr2w 11чш(ib 11r чnriLitig Li2wч­ чw6 LПЧJWL(ib11ti Ч11Ш. бr2LП dwLiw(iшчti(j ULЛW(intLi LПbtiJ(it,чwчш(j wr2w2o[i­ JЭШ9[1 чь11wpb11 JWL LПbl'l_bЧWLЛЧПLJЭJПL(i LL WJ(i t, uщшu ГJ.(intLi W11LПWГJ.11ПLJЭJW(i qw11qwgLiW(i[!: ,bLЛl.J.wpw11 · Шl1LПWГJ.11ПLJЭJW(i Lib2 qt,LППLJЭJW(i l.J. LПbtiJ(jtJЧWJ[l (jЧWбПLLi(iЬ11l't (ib11ГJ.11ПLLi[!, <'1br2(iw11ЧПLJЭJW(j LЛbtiJ(il'tЧWЧW[i-LПbtiJ(inLnqt,wчw(j pwqшJti ЧWLЛWl1bLwqn116nLLi[! щwhш(i2nLLi t ГJ.11Ш(j hwLiwщwLПwuti.Jw(i w2tuwLПw(iыl't 4wqLiшчb 11 щntLi, wnw(ig П11f1 w(ih(iw11 цt.J,[jr PWl1<'111wg(ibL Шl1LПШГJ.11ПLJЭJW(i Wl1ГJ.JПL(iWЧbLЛПLJЭJПL(i[!: С(iГ].hШЧШr2ШЧ[!, UWЧWJ(i b11 pbLi(j W2ti.JWLПW(jbl[l ЧWQLiWЧbl1ЩLiw(i РШl1<'111 LiШЧШ11ГJ.ШЧ(! JЭПLJL LЛbtiJ(jtJЧWЧW(j pw­ QWJ[l Wr2ЦWJПLJЭJW(i ЩWJLi�(j(jb 11ntLi wщwhnчПLLi t n11n2wчr ГJ.11ШЧW(j w11-

,:

Ц(;h.,ЦSU!,l,!t, <1nrcн,1,euec, 4ШHJU4tl''l1\fU!, tntlЭЗПt!,(! t;ч 'lt>\fnt!,1.!!,l;ГC

f'\.JnL(ig. Ш11LЛWl'J.11Пf1WЦW(iПLJ:}JШ(i PШ11011ШQnt0 I.J.. Ш2tuШtnWLЛW11ПLJ:}JШ(i h21:i­ gnt0: Uwl.jШJU ШJI']. tnl:irin t ПLOl:iOni.11 onwJ(i ШJ(i ql:iщpntt1, l:irp Ш11f'J.JПl0wLJ.1:itn t .oqtnшqn116LJ.ntl1 ш2tuwtnшctwuw(iшц[!, J:}ПlJL tl:iO tnfll.J.ПLU сtwашuшцп цn­ rnшtnOl:ir, чnrшr}I.J.ntt1 t шztuwtnшOen цwqt1ш41:irщt1w0 шr,iJntGwLJ.1:itn ou.l:ir 11. 111:ipnrJ.l:il:ir, pшJg пО11hшuш11 w11йшuр pшror Шl1f'J.JПL0шLJ.1:itnnLJЭJШu чшrnri l:iCiI? hшuGl:iL t1nwJ0 tnl:ituOnцwцшO о шцшrf'\.ШЧ/1 IJ. wztuwtnwOen цwq­ t1шцl:iflщt1ш0 wOп011hшtn цwtnшrl:iLшqnrMwO 11. 1111шОg t1t,21J. wOh11wctl:i2t n hwt1wщwtnwutuшOntfЭJПlu wщшhnц.l:iLПL t1t,2ngnLJ.: U2tuwtnш09wJnO ЦПL 1:iцtnnLJ.ntu w2tuwtn w09t, цшqiiшцl:irщnlt1[! utnl:i116wqn116шцшO qnf16[!0J:}Wg t, WJO t1n2m ЦШLПШl11:iLwqn116LJ.ntu I.J.. qwrqw0ntt1 t: UztuwtnшOыn цwqt1ш41:if1ЩOШ0 [!Opшggntu wOh11шctl:i2m t bf1U.nLJJЭUbl1[! tnbuOl:it u11шOg qwrqwgt1ш0, 2ш11сtt1шО I.J.. фntuш11ш110 цшщt, 111:io: trlJ.nLJ!:r Obri\l nшntt10шunrl1w0 сtшuшОшц щl:itnJ;? t ntubOшL щшtnt1шцш0 t1ntnbgnll1 I.J.. ШJ0 tL цnuщLbeu o lJ.nLJ.: UztuшmшOыn цшquwцbflЩUWG фшutnwgt, CiJПLpb11h u2шчt1шG сtшuшОшц oqmшqnr6nLt1 l:iOe n02.щbu hwul:iйwmшцwO, WJO­ щbu tL чnOцribtn ungnntnqt,wцшO ПLUПlU0шut,rt1wO Ul:iJЭПl'J.01:iri[!: UJuщtiun&.1., w2fuw1.nw(i1ф цwqdwцbpщnLLl wubLnЧ. щЬ1.nе t hwuчw­ [iwL wzfuw1.nw[ieti WJ(iщi,ui, цwquwцbpщntd, npn hb[iЦntu t wp1.nw11,­ f'ПLPJWCI db2 цw[in(iw&.l.nf1 libpqptl.nri q.ti1.nntpJw(i (iЦwбntd[ibpti h wnw2wцnp ф np6ti црw, h[iwpw t1.npn1.pJnL(i t LЛWL'1U wp1.nw11,pntpJw[i q.np­ O[![ipwgntd LWLl.wq.ntJ(i 6hni.t qntq.wцgbL 1.nbfu(itiltw(i dwpqцw(ig hbtn, wщwhnLl.bL w2fuw1.nwOewJj,[i h (iJntpwцw[i nbuntpu(ibpti wnwLl.bL wp­ l}Jn1.[iw&.1.b1.n oq.1.nwq.npbntdП, w[i[!(iqhwm pwp6pwg(ibL wztuwtnw[ie'1 Wf11.ПWl}f1П1'LWЦW[iПLpJПLCIП, (iЩWUI.ПbL uwpqцw[ig WDПfl.2WЦW0 tl.l'tбwцti щwhщwOuw[i[!:

2.з. uc1uusu1.,et- 1.tua11u1.tьr н1111u1., =1r11nt1.,e1.,ыч ! ьч u tt йf! n t1.,е1., ЫЧ!

nri

U2tuwmшCie\l чшquшцbriщntu w12w11LtшCi ПLU/1 ht,йntCi9Cil:ifl[! IJ. uцq­ pnLG!!Ol:ir[!: 'i'1dn1.0p[ibp wubLnLI. hwuцwOntu l:iO!! WJiLЛWl'J.11ПLJЭJWU wnw2w­ LJ.nn фnron, qntnntpJWU nt tnbtu(it,цwJn CiLJ.wбntt1(il::irФ WJ(i wupn112ntf:}JПLU[!, nrф pwqwJ/1 LJ.rw t,riшцwOwgLJ.ntй t qt,tnwhbtnwqntnwцшG I.J. щпшцtn/14 w2tuwtnwOщJ· uwr11цwCig wztuшmwuoшJ/lu qn116ntObnLpJntCiu wnшLJ.bL Wl1f'\.JПt0wLJ.1:itn 4шqйшцl:i11щl:itnt uщwU1шцnLJ.: :)0шJw6 w2tuwtnw(i9t, цwqoш41:irщntu[! hb0LJ.ntt1 t йt, 2Шf1!! qhU11:iL/l!!Gb11/l. ш12w2шLJ.nJi ЦlПJi0/1 nt hwOouw18

пп

JПLflWhШtnПLЦ hht1nt0j?­ /1WJiWЦШOObrin ч.rw. ШJOntшubGwJG/11.J., ШJО ntOn Obf1[!: U2tuшtnwupt, цшquwцl:iriщowo ht,t1ntO!!Gl:i/1[! rJ.ШuшчшrqLJ.ntt1 ьо hbtnl.J.JшL 41:iriщ· tn01.nbuwцwCa, 1.nbfu[ij,цwцw(i, цwqdwцl:ipщ1wцw[i, tч1w­ цwцwO, uw(itt1.nwpwhtiq.t,bOtiц ш hnq.b:tфqt,nLnq.J,щцwO ht,t1шQ9(il:i11/l: S(itnbuwцwO h'1dn1.0eD hl:i0LJ.ntt1 t tnOtnbuwцш(i 011ЬО9ОЬ11/1, 011nOшtш41 ntJЭJПt(i(ib11/l 1.J. hшuцwgntf:}JntOOl:iri/1 ч.rш: UJutnl:щ цш111.J..п11LJ.шli t сtшйшОш­ ч/1 tn(itnl:iun1.o[!: Sl:ifuЩ,цwцwO h'1un1.0et, tntpJntOO WJO t, пr w2tuwtnшGы/l цшqйшцЬn­ щntli[! Owtuшtnbuntl1 t WDШ2Шl'J.Ьii tnbtu(inцшJ/1 IJ. tnbtuOntnqпwJ/1 ObJil'J.11ПLU, nrnuы LJ.бnwцшO wq11bgnlf:}JПLO l:iO nt0b0ntl1 ш11tnw1111ntf:}JшO I.J. ш2tuwtnш(i­ !!h цшql1wцbf1ЩUW(i OU.bflh LJ.11w: 3Пtf1W{!W0tJПLfl ObflUШ/1ЦПlfЭJШU tnbtu(i/1цwyшQ h/lU!![! LПЧJШL ctшt1шGwцш2112w(in1.й tnbtuOnцшJn ПL tnbtuOntnqnwJfl qшJЩWQUШU Obn9 pb/11.J.WO UШЦШfl f'\.WЦl:i t: 1.twqllwцbpщ1wцwu hpdn1.(ien hbOLJ.ntu t ш2tuшtnш09t, цwquwцl:irщ11шO un 2Ш/1I! 11шuuwцn uцqpntO!!(ibr/1 LJ.rw: UJqщnuti uцqpnlG90l:i11/lg цшrl:i­ L/1 t 021:iL цwtnwrLJ.nri w2tuwtn ш09(il:i/1h I.J.. ш2tuшtnn11(il:i/1/l nrшцwl{nruwO hwl1шщwtnwutuшGntf:}JПL(i[!, qnronri OnjlйwObrin hшLJ.шuwn LWflЦ.WOПLPJПl· О[! IJ. ШJl0: t-riwч.wцw(i h'1dn1.[ip'1 tnLpJn1.0(i WJO t, nr hbOцnto t w2tuшtnw01:Ф щЬ­ tnшцшо цш11qwl{n11t1w(i WЦl.fll:iJl/1, wztuшtnШO.Q/1 ш(jl.J.tnш(iqntpJWU, wztuш­ lЛWUE!h uш(if,tnwriwhnqnbOt,4 (in11uшOl:i11t, 1.J. (in11t1wtnt,LJ.ul:i11/l Ч.flW I.J. WJLU: Uwui,u,wpwht,q.tab[ij,ц h hnq.Ь:pi,qt,nLnq.i,wцwli h'1dn1.0pj, tПLpJnL(iO tL ШJU t, Пf'I UШl11'J.ПL ш2tuwtnntGwцnl,ЭJWU I.J.. (inш ШfllЛWl)11П11.Ш4w0nLJ:tJW0 LJ.r1w tut,uu, 41:irщnLJ. шqf1.ntй l:iG w2tuшtnw09t, щwJuшOul:ir[!, nrtnbl'J. [!GJ:tшl:intl1 t Ш/1LnШ1)11ШЧШU qП/10[!U,ЭШg[!: UJ I) ЩШU1бш11nLJ. ш2tuwtnшu9t, цшq ошчьпщ­ uшG ПLl1.11.ПLJ:}JWOP n11шцшOwgLJ.n11 unongШl'.IПLUOl:iJi[! hl:i(il.J.ПLO l:iO ш2tuшmw(i­ E/l :J>nq/lnLnqf,wJn, ш2tuwtnWU.f!h hnql:ipw0nt,ЭJШ0, шztuwtnwG9/l uшl:irtnw­ fl/lWJh ll hhqnbOwJn qntnbLfl!!Ul:i/1 h цnOЩLl:i!!U 01.J.шбПLuUbflh LJ.rш: U2tuw1.nw[iet, чwquwцbpщl.1w(i uцqpntupObi,u WJ(i l11.nwhqwgn1.d­ Obp[i щ 11,pnLJp(ibp(i ЬО, nrnOgnLJ. щl:itn!! t шnш20n1111LJ.l:iL I.JnLb4tn/ll.J.ntl1 шz­ tuшmwOon цшquwцl:irщl.1w(j ЦШlЛWf'll:iLWqnriodш(j ctwuш(iшl.j qрmшцшО hl:i­ tnwqntnПLJ:}JПLCICil:ir l.J. щrшцmпц qn116nt(ibntpJПLU nnшцшOwgGl:iLflU: U2tuwmшGen цwql1шцl:i11щdшO u4qpntO{!Ob11n uzш(iwцntf:}JШO I.J.. ЦШf!U.П­ rnLpJWU йwunO LШtJ.шqntJO (IIJ.nl.J. wuLJ.w6 t :,ьur/1 tlil:i11unЩ1 «UfllЛШf\.f!Пll,W­ цшGnlJЭJWU tnwuOl:in4nt uцqpnLO{!Ol:ifl[!» ш2tuwtnntpJшO t1b2, n11ml:i11 hl:i11./l­ Gш\.j[! GznlU t, nr ot,ow4nLJ:tJШ0 Ol:il'.lj:!ПLй l:iriшo бflztn uцqpnL09Gl:i/1[! wLJ.1:iLn ntctЬri ьо qn116nLi1, 9wO hwOбwrfl шuunutnl:iu IJ. ЩШtnwhwцшO фn11оьrч::1: U2tuwtnw09n цwquшцl:irщйш(j tnl:iUПLJ:}JWO 02w(iwч_n11 qfltnШI.\Ul:ifl[! 1.ЛЦ.1:iL b(i /1'

.i\

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ,

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

րենց սկզբունքները, որոնք հիմնականում չեն համընկնում միմյանց: Այդ գիտնականներիցհիշատակման արժանի են հատկապեսամերիկացիներ Ֆ.Թեյլորը, 3.էմերսոնը, Ֆ.Ջիլբրետը, ֆրանսիացի Ա.Ֆայոլը, ռուս հեղինակներից Ա.Գաստնը,Պ.Կերժենցնը, Օ.Երմանսկին Ա այլոք: Աշխատանքիկազմակերպմանսկզբունքներըդասակարգվում են որոշակի հատկանիշիցելնելով, Ա ընդունված է դասակարգելայն ընդհանուր, մասնակի ն. նույնիսկ յուրահատուկսկզբունքների,դասակարգելըստ գործողությունների, ոլորտների, ըստ ընդգրկմանշրջանակների ն այլն: Աշխատանքիկազմակերպմանհամար առավել կարնոր է ընդհանուր սկզբունքներիպահպանումը,այդ սկզբունքներիկիրառումըն դրանցովա-

ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՐ

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ

3.

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

աշխատանքի

4.

5.

Աշխատանքիկազմակերպմանընդհանուր սկզբունքներից են` կոմպ-

6.

|

կազմակերպման սկզբունքնե

սկզբունքներ

համար

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Որո՞նքեն նյութականարտադրությաներեք հիմնականտարրերը: Ա Ինչպե՞սէ բնութագրվումարտադրականն աշխատանքայինգործընթացը է ի՞նչ մաներից բաղկացած: Ինչպե՞սկսահմանեքաշխատանքիկազմակերպմանէությունը: կազմակերպումհասկացությունը: Ինչպե՞սեք սահմանում ն Ի՞նչ եք հասկանում աշխատանքի կազմպկերպման հիմունքներ ասելով ի՞նչ հիմունքներգիտեք: ն Ինչպե՞սեք սահմանում աշխատանքի. Ինչ գիտեք:

1.

2.

ի

համեմատաբար

ԵՎ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

ռաջնորդվելը:

լեքսայնությունը, փոխկապվածությունը, համագործակցությունը, խնայողությունը, շահագրգռվածությունը, մարդկային գործոնը Ա այլն: Աշխատանքիկազմակերպմանկոմպլեքսայնությանսկզբունքը այն է, Դա նշաերբ հարցին մոտենում են միաժամանակն բազմակողմանիորեն: է, նակում որ առանձին-առանձինմիջոցառումներիներդրումըչի կարող ապահովել աշխատանքիկազմակերպմանբարձրարդյունավետություն, սակայն դա չի նշանակում, որ առանձին «նեղ» տեղերի վերացման չենք կարող համապատասխանմիջոցառումներկիրառել: Ընդհանուր առմամբաշխատանքի կազմակերպման հիմնական ուղղությունների գծով ձեռնարկվածմիջոցառումներըառավել մեծ արդյունք կարող են տալ այն դեպքում, երբ այդ միջոցառումներըկրում են կոմպլեքս բնույթ ե ներդրվումմիաժամանականհրաժեշտբոլոր աշխատատեղերում: Այսպես, օրինակ, ենթադրենքմշակում ենք միջոցառումաշխատանքիբաժանման ուղղությամբ, ուստի, անհրաժեշտ է մտածել նրա հետագա կոոպերացման,աշխատատեղերիմասնագիտացման,նրա հագեցվածության,աշխատանքի պայմանների, աշխատանքի նորմավորման, վարձատրման, խթանմանն այլ հարցերի մասին: Ուստի վերը նշված խնդիրներըանհրաժեշտ է լուծել կոմպլեքս, միասնականու փոխկապվածության մեջ: Աշխատանքիկազմակերպմանխնայողությանսկզբունքնայն է, որ ցանկացած միջոցառումմշակելիս անհրաժեշտ է լինում մշակել մի քանի տարբերակներ Ա դրանցիցընտրել այն լավագույնը, որը կապահովիներդնել կարճ ժամանակահատվածումԱ քիչ աշխատանքայինԱ նյութականծախսումներով: Աշխատանքիկազմակերպման կարնոր սկզբունքներից է նան մարդկային գործոնի հաշվի առնելը, որը ներկա շրջանում կարնոր նշանակություն ունի արտադրությանարդյունավետությանբարձրացմանգործում:

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐ

ՈՒՍԱՆՈՂԻՆ

հետհավասար սիրո զումորը: ծիծաղը ենառողջկյանքի կազմում հիմնական '

Ա

2. '

34. 5.

հատկությունները: են Սերը, հույսը, վախը Ա հավատը բովանդակությունը: Գիտելիքըքո բարեկամն է: Մի՛վախեցիր Մարդըպարտավորէ պատասխան այլ գործով: տալ ոչ թե տառերով, Կյանքի գլխավորնպատակնէոչ թե ինչկարող եմ այլ ինչ կարող

կազմում մարդկո բոլորը միասին գիտելիքներից: ստանալ,

հասարակությանը: ` չէ որ Բարի մարդըպարտադիր լինի, բայց երջանիկ միշտ երջանիկ մարդը եմ տալ

6.

բարի է լինում: ն.կատարելբարիգործեր դա է կյանքի իմաստը: Ծառայել ուրիշներին 8. Եթեցանկանումես ունենալ ընկերներ, առաջինըինքդ եղիր ընկերասեր: 9. Մարդիկ, կարողանումեն փոխարենըոչինչ չեն խնդրում: ովքեր 10. Տեսնել ե չկարողանալ հասկանալ ճշմարտությունըավելի վատ է, քան լինել կույր:

-

7.

զոհաբերել. ՛

|

ռ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

.

ԳԼՈՒԽ

|Ո ,

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԺՄինչն

հետ:յ Աշխատանքի

՛

ցավ տնտեսության զարգացման համար: Նրա խնդիրն էր արտադրության մեջ ներդնել ճշգրիտ, բնականԱհասարակականգիտությունների մշակում22

-

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ների արդյունքները`աշխատանքիկազմակերպումնէլ ավելի արդյունավետ դարձնելուհամար: Նա գիտակցումէր, ռր արտադրությանմեջ մինչ այդ գործող աշխատանհամակարգըհեռուն չեն կարող տանել,ուստի դրա հաքի. կազմակերպման մար անհրաժեշտէ, հենվելովգիտությանվրա, ստեղծել աշխատանքիկազմակերպմանն կառավարմաննոր ձներ: Նա հասկանումէր, որ աշխատանքի ընթացքումծախսվող էներգիանպետք է օգտագործել խնայռղաբար` նկատիունենալով աշխատուժապրանքիարժեքը: Նա հատկապեսկարնորում էր, որ շուկայի ն մրցակցությանպայմաններումաշխատանքիկազմակերպմանարդյունքըպետք է լինի ավելի իրականու արդյունավետ: Թեյլորը ԱՄՆ-ումնույնպեսփորձերէր կատարվելարտադրական գործընթացների ուսումնասիրման ժամանակ կիրառել գիտության հիմունքները, բայց նրանց չհաջողվեցդուրս գալ լաբորատոր սահմանափակումներից: Թեյլորն առաջիննէր, որ արտադրությանգործընթացումգիտական հիմունքների վրա դրեց աշխատանքի կազմակերպումը:Թեյլորը ուսումնասիրել է ինչպես արտադրությանկազմակերպումը,այնպես էլ նրա կառավարումը:Նրա ուսմունքը` թեյլորիզմը, շատ ընդարձակէ, մենք այստեղ քննարկելու ենք այդ ուսմունքի մեջ աշխատանքիգիտական կազմակերպմանհետ կապվածխնդիրներնու սկզբունքները,որոնք հիմնականում գործընթացներիարդյունավետուվերաբերվումեն ինչպես արտադրական անը, այնպես նորմավորմանը վարձատրմանը: ԹեյլոԹեյլորի էլ (լ աշխատանքի այնպես աշխատանքի նորձավորմանը ն ն վարձատրման: թյանը, են շատ աշխատություններըթարգմանվել աշխարհի լեզուներով,այդ թվում նան նախկինխորհրդայինիշխանության:Թեյլորի ուսմունքին նվիրվածեն բազմաթիվաշխատանքներ: Խորհրդային իշխանությանտարիներին լույս տեսած աշխատանքներում շեշտված ն ուռճացվածձեով տրված են նրա բացասականկողմերը:Նրան համարումեն ոչ միայն «քրտինք քամելու գիտական համակարգի»հեղինակ, որն ուղղված էր բանվորդասակարգիշահագործումըկտրուկբարձրացնելու,այլ նան նրանէին վերագրվումկապիտալիստականարտադրությանողջ համակարգիթերությունները:Նրա կերն մասսայականգրապարը ծայրաստիճանաղավաղվելով դասագրքերում կանությանմեջ նսեմացվել է, նրա պատմականդերն ու ծառայությունները չեն գնահատվել « Ֆրեդերիկ Ուինսլոու Թեյլորը ծնվել է 1856թ. մարտի20-ին ն մահացելէ, 1915թ, մարտի21-ին Ֆիլադելֆիայում: Թեյլորի հայրը միլիոնատերէր, նա ընտանիքով շրջագայել է ամբողջ Եվրոպայում Ա իր երեք զավակներին տվել անհրաժեշտուսում: Ու. Թեյլորը երկու տարի սովորել է Ֆրանսիայում ն Գերմանիայում,մեկուկես տարի շրջագայել Իտալիայում,Շվեյցարիայում, Նորվեգիայում, Անգլիայում, ԱվստրիայումԱ այլ երկրներում, որի

ԱՇԽԱՏԳՈՒՈՒԱՐՆԱՑՈՏԵԹՈՒԹՅԱՆ

Մարդկային հասարակությունըունի բազում դարերի պատմություն: Այդ պատմությունըգոյատնեմանպայքարիպատմություննէ:-Եվ այսօր, երբ հասարակությունըթնակոխելէ իր զարգացմանբարձրագույնփուլը, նույնպես կարող ենք ասել, որ այն նս հարաբերականէ: Կգա նան. մի շրջան, երբ որ հասարակությունըկգտնվի շատ ավելի բարձրզարգացմանմակարդակի վրա, Ա ներկա շրջանին կնայեն այնպես, ինչպես մենք նայում ենք փայտե արորով հողի հերկման դարաշրջանի վրա: Այնուամենայնիվ, մարդկային հասարակությանզարգացումըիր հետ բերում է աշխատանքիկազմակերպման համապատասխանձներ ն. մեթոդներ,որը է հասապայմանավորված րակության մեջ աշխատանքի բաժանման բաժանման հետ խիստ կարնորվեց աշխատանքի կազմակերպումը,ն լուրջ աշի""տանքներ տարվեցին աշխատանքի կազմակերպումը դնելու գիտակ հիմքի վրա: Եվ այս խնդրով լուրջ ներդրում ունեցավ ամերիկացիինժեւ( Ֆրեդերիկ Ույնսլոն Թեյլորը (1856-1915): Նա մշակեց ն. հիմք դրեցաշխա տանքի կազմակերպմանվերաբերյալ գիտությանը, մշակեց նրա հիմնական դրույթներըԱ սկզբունքները: Այս տեսակետից,աշխատանքիկազմակերպման բնագավառումնրա ունեցած ներդրումը կարող ենք համեմատելտեխնիկայումՈւայտի գործունեության հետ: Եթե 18-րդ դարում Ուայտի կողմից հայտնագործված շոգու շարժիչի գյուտը (1775թ.) տեխնիկականգիտականմտքի հիմքը հանդիսացավ, ապա 19-րդ դարի վերջում Թեյլորի «Աշխատանքիգիտականկազմակերպում» տեսությունը խնդիրդրեց արտադրությանմեջ աշխատանքների բոլոր բնագավառների սերտմիաձուլումըգիտության հետ: Ուստի Թեյլորի «Աշխատանքի գիտական կազմակերպում» տեսությունը հիմք հանդիսա-

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

նպատակն թեն Թեյլորը այդ էր. ուսումնառությունը ե. լեզուներ սովորելը, շրջագայությունները համարել է ոչ արդյունավետ:Նա 18 տարեկան հասաէ: մեխանիկական կում ընդունվում արհեստանոց՝իբրն բանվոր: Բանվորական մասնագիտությունըանհարկի չէր համարվում, ւ կատարելով բանվորական ծանր աշխատանքն̀ա սկսում է ծանոթանալբանվորական կյանքին, կենցաղինն'ազատ ժամանակիհիմնականմասը նվիրում նրա բարելավմանը: 1878թ,Թեյլորը է.աշխատելու Միդվելսկու ընկետեղավորվում ն րությունում, որտեղ հասնում է ինժեների 1889թ. հեռանում այնտեղից: է Ու.Թեյլորը 1883թ. ինժեներաընկերության շարքերը:Այնուհետն մշակում է մի համակարգ, որի համաձայն ցանկանումէր բարձրացնել բարեխիղճ աշխատողներիաշխատավարձը, իսկ «անբարեխիղճ»աշխատողներիաշխատավարձի կրճատման միջոցով ստիպել նրանց բարձրացնելու աշխատանքիարտադրողականությունը: Սակայն նա, հանդիպելով:դիմադրության,չկարողացավ իրականացնել այն: 1897թ. նա աշխատանքիէ. ընդունվում Սայմոնդսի հեծանվի Ա հաջողությամբներդնում իր մշաարտադրությանխոշոր ընկերությունում ն կումները առաջարկությունները,որի շնորհիվ1.5-2 անգամ բարձրանում է աշխատանքիարտադրողականությունը: Այնուհետն, 1898-90թթ. իր հաէ դնում Բետլխեմի ընկերության ձեռնարկություններում՝ մակարգը ներ հասնելով բարձր արդյունքների: Թողնելով այդ ընկերությունը` նա աշխատում է ոչ «փողի» համար: Նա 1901-1910թթ.ամբողջովին իրեն նվիայլնս է րում գիտականմենեջմենտիպրոպագանդմանը,այնուհետլ գնելով մեծ տուն Ֆիլադելֆիայում՝զբաղվում է այգեգործությամբ:Նա բազմաթիվփորձեր է դրել հողի վրա, հասել բարձր արդյունքների,որի հետեանքով ն ոչ մի ֆերմեր չի թողել այնքան հարուստգաղափարներԱ նորարարություններ գյուղատնտեսության մեջ, որքան Թեյլորը: Նա բազմակողմանի-զարգացած մարդ: էր, նրա գյուտարարական առաջարկությունները,հատկապես մետաղներիկտրումը, գնում էին աշխարհի շատ երկրներիֆիրմաները`իրենց մոտ ներդնելու համար: Այնուհետն Թեյլորը դասախոսություններէ կարդում մի շարք համալսարաններում,ընկերություններում,գիտական հասարակության շրջաններում, հրապարակումհոդվածներ Ա աշխատություններ: Թեյլորի ուսմունքի. հիմքում ընկած են մի շարք սկզբունքներ Ա դրույթներ: Աշխատանքիարդյունավետկազմակերպմանվերաբերյալ նրա հիմնական սկզբունքները կարելի է խմբավորել հետնյալ կերպ. Առաջին` .ըստ Թեյլորի` յուրաքանչյուր բանվորի համար. անհրաժեշտ է ն սահմանել լարված պլանային առաջադրանք,որը պետք է լինի Լ հասկանալիբոլորի համար:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

:

պարզ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՌՈՒԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Երկրորդ` սահմանված առաջադրանքի կատարման համար սահմանել անհրաժեշտ ժամանակը, ընդ. որում` ոչ։ թեամբողջ աշխատանքի,այլ նրա առանձին օպերացիաների,առանձին տարրերի համար: Յուրաքանչյուր տարրի համար ժամանակը որոշել խրոնոմետրաժայինդի-. տումների միջոցով: Ուստի բանվորինտրվող ամբողջ առաջադրանքըո-համար անհրաժեշտ է աշխատանքային գործընթացը բաժանել րոշելու. տարր ուսումնասիրել.առանձինն առանձինտարրերի, յուրաքանչյուր սահմանել նրանց կատարման հաջորդականություն: արդյունավետ Երրորդ` պետք է մշակել աշխատանքիկատարման մեթոդներ ն տարբեր ընտրել դրանցիցլավագույնը: Ուստի` բանվորըպետք է ոչ միայն.իմանա, թե ինչ է կատարելու, այլ նան թե ինչպես է կատարելուայն: Չորրորդ` աշխատատեղում պետք է ստեղծել աշխատանքներըժ̀ամանակին ն առանց խափանման կատարելուհամար անհրաժեշտ պայբոլոր մանները: Հինգերորդ` աշխատողը պետք է իմանա, թե ինչէ կորցնելու իր րանքներըթերակատարելիսն ինչ կստանա այն գերակատարելու դեպքում: Վեցերորդ` պետք է աշխատողին տալ իր կարողություններին ւ որակավորմանըհամապատասխան առաջադրանքն աշխատանն մտավորունակությունքի ընդունելիս առնել նրա ֆիզիկական ները: տեԷ. Սհասրանք են Թեյլորի աշխատանքիգիտական սության հիմնական սկզբունքները, որոնք դեռնս չեն կորցրել իրենց արդիականությունը: Թեյլորի աշխատանքիգիտական կազմակերպման.տեսությունը`ունի նան. բացասականկողմեր: նա համեմատաբարանբավարարէ ուսումնասիրել աշխատանքի կոոպերացման հետ կապված հարցերը, սահմանափակվել առանձինանհատի, աշխատողիշրջանակներով`հաշվի չառնելով աշխատողիհոգեբանությունը: Նա հաշվի չի առել, որ աշխատուժըիբրե սպառող, ձգտում է միշտ բարձրացնելաշխատավարձը`իբրն աշխատուժ ապրանքիգինը: Ըստ Թեյլորի` «կատարյալաշխատողը»պետք է գործարանի պատերից դուրս թողնի իր կրոնական, բարոյաքաղաքականարժեքները Ա իր հետ վերցնի միայն աշխատանքիփորձը, ուշադրությունը,ֆիզիկակւսն ուժը. որն աշխատանքի գիտական կազմակերպմանշնորհիվ կամ պահովի նվազագույն հոգնածություն, բարձր արտադրողականություն աշխատավարձ: Թեյլորի տեսության բացասականկողմերիցէ ճնան.այն,որ նա իր ուսումնասիրության տեսադաշտում միշտ տեսել է կատարող-անհատին, ն այն էլ մեկուսացված կոլեկտիվից ն ոչ թե կոլեկտիվի մեկ անդամ:

մինչն գլխավոր պաշտոնի "ամերիկյան մեխանիկների ընդունվում `

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

.:

առաջադ

հավելյալ վարձատրություն գիտելիքներին,

հաշվի

կազմակերպճա

"

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Այսօրվատեսանկյունիցնայելով` պետք է նշել, որ ժամանակին,իրոք, Թեյլորի տեսությունըունեցել է հեղափոխականնշանակություն,թեն. այսօր գիտության մյուս դպրոցների(«Մարդկայինհարաբերությունների», «Սոցիալական համակարգերի») զարգացմանհետեանքովաստիճանաբարմարել է նրա նշանակությունը: Թեյլորիզմի ուսմունքի շարունակողները հանդիսացան:Ֆրենկ ն Լիլիան Ջիլբրետները: Շարունակող կարելի է համարել այն իմաստով,որ նրանքնույնպեսզբաղվեցինաշխատանքայինգործընթացներիկատարելագործման հարցերով:Սակայն նրանց ուսումնասիրմանհիմնականուղղությունն այլ էր: Թեյլորը հիմնականումաշխատանքայինօպերացիանբաժանում էր-առանձին տարրերի ն ապա ուսումնասիրում աշխատանքիմեթոդները, աշխատանքներիկատարմանարդյունավետեղանակները:Թեյլորն այդ ամենն ուսումնասիրումէր խրոնոմետրաժայինդիտումներիօգնությամբ` տալով բանվորականժամանակի ծախսումները,աշխատանքն արագ կատարելու հնարավորությունները:Իհարկե, Թեյլորի այսպիսի մոտեցումը տրամաբանականէր, քանի որ այն Ժամանակտիրապետողէին արտադրության անհատական ն սերիական եղանակները:Թեյլորն ընդհանրացնելովբանվորի հնարավորություններնիբրն «մարդկայինմեքենայի»` ձգտեց համաձայնեցնելբանվորի հնարավորություններընրան տրվող հանձնարարությանհետ ն վարձատրությունըկապել անհատական արդյունքների հետ: Ընդհակառակը`Ջիլբրետները գործեցին մասսայական արտադրությանզարգացման շրջանում, երբ մի խումբ բանվորներկատարում էին միննույն, հաճախ կրկնվող աշխատանք կամ օպերացիա: Ուստի` այդ շրջանում կարեոր էր աշխատանքայինշարժումների ուսումնասիրումը, դրանց հստակ հաջորդականության սահմանումը, իսկ ապա արդյունավետ դարձնելով այդ շարժումները` դարձնել անընդհատ կրկնվող, կարճ ն նպատակասլաց: Նրանք այդ ուսումնասիրությունները կատարում էինֆոտո ն կինո նկարահանումներիմիջոցով: Ջիլբրետներըուսումնասիրում էին յուրաքանչյուր միկրոշարժում, որոշում նրա վրա ծախսվողանհրաժեշտժամանակը ն ապա բոլոր միկրոշարժումների վրա ծախսվող ժամանակըգումարելով` ստանում ամբողջ օպերացիայիկատարմանհամար անհրաժեշտ ժամանակի նորման: Ջիլբրետները դասակարգեցին միկրոշարժումներըն հիմք դրեցին միկրոէլեմենտային նորմավորմանը, որը ն մինչե. այսօր կիրառվումէ աշխատանքինորմավորման մեջ: Ջիլբրետներըզբաղվեցին նան. բանվորներիհավաքագրման ն առաջավորփորձի տարածման հարցերով: Ուշագրավ է նան Ֆ. Ջիլբրետի «Աշխատանքային շարժումների 20 սկզբունքները» որն այսօր էլ կարդացվումէ մեծ հետաքրքրությամբ: ,

`

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Սակայն, ինչպեստեսնում ենք, թե՛ Թեյլորի ն թե՛ Ջիլբրետներիմոտ ուսումնասիրմանօբյեկտը մնաց նորից անհատ կատարողըառանձին վերցրած: Բայց արտադրությունըսոսկ աշխատողներիմիավորումչէ, այլ կոլեկտիվ աշխատանքիհամախմբում,որը պահանջումէ կոլեկտիվաշխատանհամար անհրաժեշտ համակարգիմշակում: քի կազմակերպման Այդպիսիհամակարգմշակեց Վարիտոնէմերսոնը (1853-1932թթ.):նա, իրավիճակը,եկավ այն եզրաուսումնասիրելովամերիկյանտնտեսության կացության, որ անհրաժեշտ է շրջել ադմինիստրատիվցիկլը: Գործող կարգն այնպիսին էր, որ տնօրենը ընտրում էր բաժնի վարիչներ` նրանց իսկ վրա դնելով ամբողջ իշխանություննու պատասխանատվությունը, նրանք իրենց հերթին ընտրում են վարպետներ`տալով ամբողջ իշխանությունը: Այսպիսով`ամբողջ աշխատանքըկատարվում էր ցածր օղակում, ցիկլը: Ըստ ուստի, էմերսոնը առաջարկումէր շրջել այդ ադմինիստրատիվ ն. նրա` ենթականպետք է լրացնի ընդարձակիիր ղեկավարիանձը,իսկ ղեԵէ կավարըպետք իր ենթակայիաշխատանքըդարձնի արտադրողական: է տնօրեթե վարպետըպետք ղեկավարիբանվորներիաշխատանքը,ապա նը պետք է սպասարկիիր վարիչներին,ղեկավարին ապահովինրանցգործունեությունը: Վետեաբար` նա առաջ է քաշում «Առողջ մտքի սկզբունքը»: Այսօր էլ կարնոր հետաքրքրությունեն ներկայացնումէմերսոնիգիտական աշխատանքները,այդ թվում նան. «Աշխատանքիարտադրողականության տասներկու սկզբունքները»: գործում կարնոր նշանակությունուԱշխատանքի նան արդեն մոնոպոլիստականկահանդես եկավ ֆորդիզմը, որը նեցավ ԱՄՆ-ում ժամանակ արդեն հիմք էր դրվում խոպիտալիզմիշրջանում: Այդ Պետության կողմից փորձ էր արվում շոր մոնոպոլիաների ստեղծմանը: տնտեսությանպետականկարգավորմամասնավոր-կապիտալիստական նը: Նրա գործունեության հիմնականուղղություննէր` առավելագույն ձեով կարգավորել արտադրությունը,ապահովել տնտեսության խնայողաբար վարումը, հասնել բանվորներիաշխատանքիբարձր արտադրողականուն այս եղանակով ապահովել թյանը, կրճատել արտադրությանծախսերը բարձր շահույթ: է ձեռնարկությանկազմակերպչաՖորդի կողմից մշակվել ն ստանդարտացումը, արտադրության մասսայական կան կառուցվածքը, բաժանման մեքենայացումը: Ա շխատանքի արտադրականգործընթացների մ եքենայացմանշնորհիվ գործընթացների խորացմամբ,աշխատանքային նա հասավ արտադրության կազմակերպմանհոսքային (կոնվեյեր) մեթոգործընթացըմասնատելովմի շարք օպերացիաների` դին: Արտադրության իսկ վերջինս` սարքավոտարավ դեպի արտադրությանմասնագիտացում,

արդյունավետացման

ներդրվել

աշխատությունը,

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

րումների,.գործիքներիմասնագիտացում,որն էլ նպաստեց աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը:Աշխատանքի հետ: կապվեց տեխնիկականմասնագիտացման Հոսքայինգծերի ներդրումընշանավորվեցնան նրանով, որ. ունեցան սկզբունգործընթացիկազմակերպմանխնդրի նկատմամբ Ընդ որում, հոսքայինգիծը հանդեսեկավ որպես արքային.նոր մոտեցում: տադրական առանձինօղակների աշխատանքը գործընթացի կարգավորող, դարձավհամընթաց, ընդհանուր ռիթմի ենթարկվեցկոլեկտիվաշխատանքը.ե հստակեցվեցաշխատանքներիկատարման հաջորդականությունը: Բազմակողմանիմտածվածէր նան Ֆորդի աշխատատեղերիսպասարկման կազմակերպումը: չէր կորցնում հումքը, Բանվորը ժամանակ նյութերբ, գործիքները, հանգույցները տեղափոխելու կիսապատրաստվածքները, վրա, այլ ընդհակառակըա̀յդ ամբողջը մատուցվումէր բանվորին իր աշխատանքայինտեղում:Դրանիցելնելով` Ֆորդը նշում էր, որ պետք է բանվորին ստիպել հնարավորության սահմաններում աշխատատեղում մեկ քայլից ավելինչկատարելուկամ թեքվելու աջ կամ ձախ կողմ, այսինքն` ապահովել աշխատողին զբաղվելու սոսկ. իր պարտականությամբ: Ֆորդը աշխատանքիկազմակերպմանԱ. հատկապես աշխատանքիբաժանման խորացմանշնորհիվ կարողացավ հիմնականաշխատանքըբաժանել օժանդակաշխատանքից:Ֆորդը.իրձեռնարկություններումմտցրեց.երկրում գործող ամենաբարձրօրական տարիֆայինդրույքը, սահմանեց մեքենայի ամենացածրգներ ե ապահովեցաշխարհումամենաբարձրարտադրողա.

քային

.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

կանություն:

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

երկրներում:Այժմ ԱՄՆ-ում գորբարձր է զարգացածկապիտալիստական են ծում գծով բազմաթիվխորհրդատվական աշխատանքիկազմակերպման ուսումնասիրողհիմնարկներ, ֆիրմաներ,մարդկայինհարաբերությունները դիտվում է իբր, արտադորտեղ կենդանիաշխատանքիկազմակերպումը կարնոր գործոն: րության կազմակերպման հարցերով զբաղվել են նան Աշխատանքիգիտական կազմակերպման

մասնագիտացումը աշխատան-

կարնոր ավանդ ունի ֆրանԱշխատանքի կազմակերպման գործում սիացի Շարլ Բեդոն: Նա մշակեց աշխատանքի կազմակերպմանԱ վարձատրման ուրույն մի համակարգ,որի համաձայն վարձատրության չափը մի Այդ էր դրվում գործոններից: կախվածությանմեջ շարք աշխատանքային ն էին անհասանելի անցնում էին մեկ տասնյակից գործոններըիրենց թվով համար: Ֆրանսիայում «աշխատավարբոլորի Այս համակարգընպաստեց ձի սառեցման»քաղաքականությանիրականացմանը,սակայն խիստ կերպով ազդեց աշխատանքիինտենսիվությանբարձրացմանը: Աշխատանքի կազմակերպմանբնագավառում մեծ ավանդ ունեցավ ֆրանսիացիգիտնականԱնրի Ֆայոլը, որն էլ ավելի խորացրեց Թեյլորի «Աշխատանքիգիտականկազմակերպում»տեսությունը: Նա, ընդհանրացնելով մինչ այդ եղած գիտականմշակումները ն արտադրության մեջ կուտակված հարուստ փորձը,մշակեց կառավարմանն աշխատանքիկազմակերպմաննոր սկզբունքներ: Աշխատանքի կազմակերպման ժամանակակից մակարդակը էապես

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

Ռուսաստանում:

Աշխատանքիկազմակերպմանարտասահմանյանփորձի-ուսումնասիրումը Ա նրա տարածումըՌուսաստանում սկսվել է 20-րդ դարիսկզբին: Թեյլորի անունը Ա նրա գաղափարներըՌուսաստանում առաջին-անգամ հիշատակվել է 1908-1909 թվականներին«Մետալիստ» ն «Ռուսական տեխնիկական միության նոթեր» նեղ մասնագիտականհանդեսներում,որոնք կազմակերպելեն զեկուցումներ, քննարկումներԹեյլորի տեսության ն նրա տարածման Այնուհետն մամուլում անհրաժեշտության վերաբերյալ: հոդվածներովհանդեսեկան Արոնովը, Ա.Բոգդանովը, Վ.Վորոնցովը,Գիմմերը Ա ուրիշներ: Նրանցիցյուրաքանչյուրը Թեյլորի Ա Ջիլբրետների,Ֆորդի ս Գանտի տեսություններինկատմամբունեինյուրովի մոտեցում, Ա այդ ն պատճառովնրանք հետագայում բաժանվեցինԹեյլորի կողմնակիցների հակառակորդների: Այնուհետն, այս ուղղությամբկարնոր փորձկատարեցՎ.Պոլյակովը, ոհարը ԱՍՆ-ում ուսումնասիրելով Թեյլդրիզմի համակարգը`անհրաժեշտ Ա Ռուսաստանում տեսակետըհրատարակեց իր մարեց այն տարածել 1914թ. «Պոլիտեխնիկականմիության հանդեսում»: Ռուսաստանում բնագավառի աշխատանքիգիտականկազմակերպման է Օ.Ա. Երմանսկին (1866նշանավոր տեսաբաններիցմեկը համարվում մեծ Նա մասընվիրել աշխատանքների իր գիտահետազոտական 1941թթ.): է աշխատանքիկազմակերպման հարցերինն. հրատարակել մի շարք գիտական աշխատություններայդ բնագավառիվերաբերյալ: Այդ աշխատանքներիմեջ ուշադրությանէ արժանի հատկապես«Թեյլորի համակարհաման Գը» (1918թ.), «Աշխատանքիգիտականկազմակերպումը Թեյլորի ու պրակտիկան» տեսությունն կարգը» (1922թ.), «Ռացիոնալացման (1925թ.), «Ֆորդի մասին լեգենդը» Ա այլ աշխատանքներ: Օ. Երմանսկինուսումնասիրել է Թեյլորի համակարգըն տվել դրա դրական ու բացասականկողմերը:Նա մեծ ուշադրությունէ դարձրելաշխատաժամանակիծախսումներիուսումնասիրմանմեթոդներին,աշխատանքային գործընթացներիարդյունավետացմաննռ մեքենայացման,մասսայական Ա այլ հարցերին:Նա միննույն ժամանակ կազմակերպման արտադրության անթույլատրելիհամարեց«Թեյլորիզմը» նույնացնել «Աշխատանքիգիտա29

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

կան կազմակերպման»հասկացության հետ, նկատիունենալով, որ առաջինը իր մեջ պարունակում է նան ոչ գիտական տարրեր: Աշխատանքիգիտականկազմակերպմանգծով առաջին համառուսաստանյան խորհրդակցության աշխատանքում մեծ ներդրում ունեցավ Երմանսկին:Այդ խորհրդակցությանընթացքումառաջին անգամ փորձ արվեց սահմանել աշխատանքիգիտականկազմակերպումըիբրն ինքնուրույն գիտություն, տալ նրա բնորոշումը, գիտական ուղղվածությունը Ա զարգաց-

:`

հնարավորությունները: Օ.Երմանսկինմշակեց մի շարք սկզբունքներ ն օրենքներ, որոնցից հիշատակման է արժանի «կազմակերպչականգումարի օրենքը», «Օպտիմումի» սկզբունքը Ա այլն: Ըստ էության` Երմանսկու տեսության հիմքը կազմում է «օպտիմումի» սկզբունքը: Ըստ նրա` այն հենվում է երկու մեծության վրա: Առաջինը արտադրության մեջ ծախսվող էներգիան է ընդհանրապես(Է), Ա երկրորդը` դրա շնորհիվ ստացվածօգտակարարդյունքը (Թ): Այս երկումեծությունների հարաբերությունից կարող ենք ասել, թե որքան օգտակարաշխատանք ծախսված ընկնում է էներգիայի յուրաքանչյուր

ը

Առաջինհայացքից թվում է,

:

որ

եթե մեծ է Ջ-ը,

ապա

այդ

լավագույն

չա-

փանիշէ, սակայնայդ չի կարելի համարելամենաարդյունավետը,քանի

որ

մեծ

օգտակար արդյունք կարելի է ստանալ, օրինակ, անխնայողաբարՕգտագործելով էներգիան: Նա գտնում է, որ աշխատանքի կազմակերպման նպատակահարմարությանչափանիշ (ո) պետք է ընդունել '

`

ք

չ

Սակայն ընդհանուր առմամբ աշխատանքի լարվածության բարձրացման ժամանակ նպատակահարմարության չափանիշը հասնում է մի կետի, որից հետո ծախսվող էներգիայի մեծացումը չի բերում օգտակար արդյունքի մեծացում: Այդ կետըԵրմանսկինհամարում է «Օպտիմում»-ը ն ընդունում այն իբրն կարնոր սկզբունք: Ռուսաստանում աշխատանքիգիտական կազմակերպման տեսության ու պրակտիկգործունեության բնագավառում մեծ դեր ունի Ա.Կ. Գաստնը (1882-1941): նա թողել է հարուստ ժառանգություն` շուրջ երկու հարյուրից ավելի գիտական աշխատանքներ: Նրա ուժերով 1921թ. կազմակերպվեց «Աշխատանքիկենտրոնականինստիտուտը»ն անընդմեջ ղեկավարեց այն մինչն ողբերգականմահը: Նա մշակեց ինստիտուտիառաջին հայեցակար30

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

որի մեջ մտան երեք գլխավոր ուղղություններ: Առաջինը,դա աշխատատեղերի կազմակերպումը ւ արտադրության մեջ աշխատանքայինշարժումների տեսությունն է: Երկրորդը, ուսուցման արդյունավետ մեթոդիկան է, ւ երրորդը` կառավարմանգործընթացներիտեսությունը: Ըստ Գաստնի՝ իրենց կողմից ընդունված հայեցակարգի ն Թեյլորի ու Ֆորդի համակարԳերի միջն կան ընդհանրություններն տարբերություններ:Թեյլորի տեսության ծանրության կենտրոնը արտադրամասերումաշխատանքիկազմադիտումները, կերպումն է, որտեղ վճռականդեր ունեն խրոնոմետրաժսադին հրահանգավորումը, աշխատավարձիշերտավորումը, իսկ Ֆորդի մոտ` աշխատանքի խորը բաժանումը, մեքենայացումը,ստանդարտացումը,մշակման գործընթացների անընդհատությունը: Ընդհանրությունը կայանում է նրանում, որ նրանց նպատակը. բարձր արտադրողականուաշխատանքի թյան ապահովումն է: Գաստնը, ի տարբերություն Թեյլորի, մեծ տեղ է տվել բանվորին, ոչ միայն իբրն ուսումնասիրմանօբյեկտ, այլ նան իբրն անձ, կոլեկտիվի մի անդամ` կարնորելով նան մարդկայինգործոնի դերի բարձրացումը: Բացառիկ ուշադրության են արժանի նրա կողմից մշակված այն սկզբունքները, որոնք ընդգրկված են «Ինչպես կարելիէ աշխատել»աշխատության մեջ: Գաստնը գտնում է, որ աշխատանքիգիտականկազմակերպման գաղափարները ն սկզբունքները կարելի է տարածել ոչ միայն ժամանակակից սարքավորումներով ն, տեխնիկապեսլավ հագեցված աշխատատեղերում ն. տեղամասերում,ինչպես գտնում էին Թեյլորիստները,այլ նան ցանկացած արտադրության մեջ: Այս տեսակետիհամար Գաստնը, թեն. ոչ ճիշտ, բայց խիստ քննադատությանենթարկվեցԵրմանսկու, Կերժենցնի, Բուրդյանսկու կողմից: Աշխատանքայինշարժումների ուսումնասիրությունը, որի հիմքը դրվել էր Մեչենովի կողմից, լինելով Գաստնի հիմնականխնդիրներիցմեկը, ուղեկցվում էր այնպիսի մեթոդներիորոնմամբ, որոնք նպատակ ունեին ակտիվացնելու աշխատողներիհնարավորություններըն կարողությունները: Գաստնի խոշորագույն ներդրումը աշխատանքի գիտական կազմակերպման բնագավառում եղավ այն, որ նա աշխատանքիկազմակերպման նախագծմանաշխատանքներըսկսեց իրականացնել հենց ձեռնարկության նախագծմանընթացքում: Աշխատանքիկենտրոնականինստիտուտը,հանձինսԳաստնի, մեծ դեր ունեցավ որակյալ կադրերի պատրաստմանգործում, թեն այս բնագավառում Ռուսաստանը ուներ մեծ փորձ: Օրինակ` մետաղիմշակմանտարբեր պրոֆեսիաների ուսուցման մեթոդըՎիեննայիհամաշխարհայինմրցույթում գը,

ման

միավորինԷ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

արժանացել էր պարգնի ն այն լայնորեն կիրառվում էր արտասահմանյան երկրներում ւ առաջին հերթինԱՄՆ-ում: Աշխատանքիգիտական կազմակերպման նշանավորտեսաբաններիցԱ մեկն էլ հանդիսանում է Պ.Մ. Կերժենցնը (1881պրոպագանդիստներից 1940): Աշխատանքիգիտական կազմակերպմանհարցերի նկատմամբ նրա սկզբունքային մոտեցումները տարբերվում են թե՛ Երմանսկու ն թե՛ Գաստնի մոտեցումներից:Նա ունի աշխատանքիգիտական կազմակերպման տարբեր հարցերի վերաբերյալ մի շարք աշխատություններ, որոնք հրատարակվելեն 20-ական թվականներին Աո վերահրատարակվել60-ական թվականներին:Նա պետականգործիչ էր, տնտեսագետն,պատմաբան: Նրա գրչին են պատկանում80-ից ավելի գիտականաշխատանքներ,այդ թվում նան աշխատանքիգիտական կազմակերպմանվերաբերյալ:Դրանցից արժանիեն հիշատակման «Կազմակերպմանսկզբունքները» աշխատությունների ժողովածուն (1968թ.), «Պայքար Ժամանակի համար» (1965թ.), «Կազմակերպիրինքդ քեզ» (1923թ.), «ԱԳԿ աշխատանքիգիտական կազմակերպում»(1923թ.), «Կազմակերպչիհուշատետրը» Ա այլն: Այս աշխատանքներիցէլ առավել կարնոր է «Կազմակերպմանսկզբունքները», որը գրել է 1922թ. ն մինչն 1925 թվականը վերահրատարակվելէ չորս անգամ: Նա՝ այս աշխատանքիմասին գրել է, որ այն հանդիսանում է համառոտ պրակտիկ ուղեցույց բոլոր պրակտիկ գործարարներիհամար, անկախ աշխատանքիոլորտից: Յուրաքանչյուր միջոցառում, անկախ մեծ ու փոքր լինելուց, պահանջում է նախապատրաստականաշխատանք ն կազմակերպչականպլանի կազմում: Այդ պլանը կփոխվի նրա ներդրման ընթացքում` տվյալ պահից ն պայմաններից ելնելով: Ցանկացած խնդրի լուծման ժամանակ կազմակերպիչըպետք է հստակորեն տարբերի ընթացիկ Ա հեռանկարայինխնդիրները:Կազմակերպիչըպարտավոր է առանձնացնելգլխավոր խնդիրը Ա երկրորդականխնդիրները կապել գլխավորի իրացման -

հետ:

Պ.Կերժենցնը գտնում է, որ յուրաքանչյուր կազմակերպչականկառուցվածքում պետք է հստակ դրվեն նպատակը, խնդիրները,աշխատանքիծավալը, իրականացմանմեթոդներըԱ միջոցները: Նա աշխատանքիգիտական կազմակերպմանմեջ առանձնացնում է երեք հիմնական փոխկապակցվածգիտական ուղղություններ` ա) արտադրության անձնական գործոնների` մարդու աշխատանքի բարձր արդյունավետությանուսումնասիրումը. բ) արտադրությանառարկայականգործոնների(սարքավորումներ, գործիքներ) ուսումնասիրումը. գ) կազմակերպչականմեթոդներիուսումնասիրումը:

"`

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Աշխատանքիգիտականկազմակերպումըպահանջումէ ուսումնասիրել մարդու աշխատանքըկամ աշխատուժիճիշտ օգտագործումը:Այստեղ ուշադրության է արժանի մարդու շարժումների ուսումնասիրումը`նպատակ ունենալով պարզել այդ շարժումների անհրաժեշտությունը, նպատակահարմարությունը, դրանցից ավելորդը, առավել արդյունավետը(էներգիայի ծախսումների տեսակետից) Ա այլն: Ուսումնասիրմանհամար իբրն մեթոդ ընդունվում Է խրոնոմետրաժը,նկարահանումը, կինոնկարահանումը:Անրաժեշտ է պարզել, թե ինչպիսի ընդմիջումներեն անհրաժեշտ տվյալ մասու համար` հաճախակի նագիտությանաշխատողի ուժերի վերականգնման կարճ, թե հազվադեպ, բայց երկարատն ն այլն: Մյուս կողմից` ինչպես խնայել աշխատուժը ն ստանալ բարձրարդյունք, կամ ինչպես Ա ինչ հաջորդականությամբ սահմանել աշխատանքի ն հանգստի ռեժիմները:Նա Գրում է, որ պետք է սովորել ոչ միայն աշխատել, այլ նան հանգստանալ:Պ. Կերժենցնը անհրաժեշտէր համարում ոչ միայն բարձրացնելաշխատանքի արտադրողականությունը,այսինքն` մարդկային էներգիայի նույն ծախսումներով ստանալ ավելի մեծ ու շատ արդյունք, այլ նան բարձրացնելաշխատանքիինտենսիվությունը:Նա չափազանց սուր էր դնում աշխատանքի ինտենսիվության հիմնախնդիրը, հատկապես` որ այս հարցումկար խիստ տարաձայնություն: Այն ժամանակվատեսաբաններիմի մասը գտնում էր, որ աշխատանքիինտենսիվությունը սոսկ բացասականհասկացությունէ, որ ուղղված է բարձրացնելու բանվորիշահագործումը, իսկ մի մասը` Կերժենցնի գլխավորությամբգտնում էին, որ դա առաջնահերթխնդիրներից մեկնէ, որի ընթացքումաշխատանքըօգտագործվումէ առավելագույնարդյունավետությամբ: Նա նշում է, որ աշխատանքիինտենսիվացումը,դա ժամանակի միավորի ընթացքում մարդկային էներգիայի ծախսի մեծացումն է, որն ապահովումէ ստեղծված արդյունքի աճ` բայց մարդու ֆիզիկական վիճակի վրա ոչ էականբացասականազդեցություն թողնելով: Կարնոր նշանակություն էր.տալիս նան աշխատատեղինախագծմանը, աշխատատեղիճիշտ ընտրությանը,սարքավորումների,հարմարանքների, գործիքներիտեղադրմանը,լուսավորվածությանըն այլ հարցերին: Եվ վերջապես, կազմակերպչականմեթոդների ուսումնասիրություննիր մեջ ընդգրկում է աշխատանքի կազմակերպմանձները, աշխատուժիհավաքագրումըԱ օգտագործմանմեթոդները,պատասխանատվության, կարգապահության,ենթակայության,հաշվառմանն. հսկողությանխնդիրներըԱ այլն:

գտնում է, որ թեւ երկրի տնտեսականհետամնացությունը,առաջատեխնիկայի Լ. տեխնոլոգիայիբացակայությունը, ցածրորակկադրերով ապահովվածությունըարգելակումէ աշխատանքիգիտականկազմաՆա

տար

|

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

թյունը:

Կերժենցնը դեռես 1922թ. առաջ քաշեց շաբաթականերկու հանգստյան օրով աշխատանքիգրաֆիկի անհրաժեշտությունը,նկատի ունենան կազմակերպվածուլով, որ աշխատանքիբարձրարտադրողականություն է թյուն կարելի ստանալ միայն այս դեպքում, հատկապես,որ այդ տարիներին կիրակիօրերին աշխատելըսովորականբնույթ էր կրում: Այս տեսակետը ավելի վաղ արտահայտել էր Հենրի Ֆորդը, թեն այն հավանությանչարժանացավամերիկյանՍենատի կողմից: Կ.Ս.

`

1923թ. Կերժենցնի նախաձեռնությամբհիմնվեց ամենամասսայական հասարակականկազմակերպություններիցմեկը` «Ժամանակ» միությունը, որը 1924թ. վերանվանվեց «ԱԳԿ» միության, որի մեջ ընդգրկվածէին տասնյակ հազար մարդ՝ աշխատանքիկազմակերպման ակտիվ մասնակիցներ: Նա ակտիվ մասնակցություն է ունեցել «Աշխատանքիգիտական կազմակերպման»գծով թե՛ 1921թ. Առաջին Համառուսաստանյան ն. թե՛ 1924թ. Երկրորդ Համառուսաստանյանխորհրդակցությանաշխատանքներին:Այնուիետ. աշխատանքի գիտական կազմակերպմանգծով Ռուսաստանի մասնագետներըակտիվ մասնակցություն են ունեցել «ԱԳԿ» գծով միջազգային գիտական կոնֆերանսներին(1924 թ.` Պրահայում, 1926 թ.` ՍանՖրանցիսկոյում, 1928 թ՝. Վռոմում, 1930 թ.՝ Լոս-Անջելեսում, 1932 թ.` Փարիզում, 1934թ. Լոնդոնում), իսկ 30-ական թվականներիերկրորդ կեսից հետո նրանցհիմնականմասըդարձավճնշումների զոհ: Ռուսաստանում աշխատանքի գիտական կազմակերպմանգծով մեծ նան ներդրում ունեցան այնպիսի նշանավոր գիտնականներ,ինչպիսիք են Ի.Մ. Բուրդյանսկին,Ս.Ա. Վիտկեն, Ե.Ֆ. Ռոզմիրովիչը,Ֆ.Ռ. Դունանսկին, Պ.Մ. եսմանսկին,Վ.Մ. Բեխտերնը ն շատ ուրիշներ, սակայն նրանց մեծ մասը ստալինյան ռեպրեսիաների զոհ դարձան:` Ռուսաստանում աշխատանքիգիտականկազմակերպման տեսությանն պրակտիկգործունեությանուղղությամբ տարվողաշխատանքներիմեջ մեծ կենտրոնականինստիտուտի հիմնշանակություն ունեցավ Աշխատանքի միավորեցհիմնահարցի նադրումը Ա գործունեությունը:Այդինստիտուտը հետ առնչվող հիմնական մասնագետներին, միավորեց նրանց ջանքերը նախ` տեսականդրույթներիմշակմանգործում, իսկ ապա` այն արտադրության մեջ արդյունավետներդնելու համար: Այնուհետն.կազմավորվեցաշխատանքիգիտականկազմակերպմանԿազանի(դիր. Ս.Մ. Բուրդյանսկի), Վամաուկրաինականաշխատանքի ինստիտուտը (Ֆ.Ռ. Դունանսկի), Տագանրոգի(Պ.Մ. Եսմանսկի), կառավարմանտեխնիկայիպետականինստի։

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

(Ե.Ֆ. Ռազմիրովիչ),աշխատանքիուսումնասիրմանկենտրոնական լաբորատորիան(Վ.Մ. Բեխտերն) ն այլ գիտականհիմնարկներ: աշխատանքի կազմակերպմանգիԱյնուամենայնիվ,Ռուսաստանում տությանզարգացումը սկսվեց ավելի ուշ, քան ԱՄՆ-ում: Դա պայմանավորզարված էր նրանով,որ Ռուսաստանըավելի ուշ ոտք դրեց կապիտալիզմի գացմանուղուն, ուստի էկոնոմիկանանհամեմատ թույլ էր, քան այն ժամաէր: Ռուսասնակ զարգացածկապիտալիստականերկրների էկոնոմիկան էր ոչ միայն արտադրության տանիթույլ էկոնոմիկանարտահայտվում տեխնիկական հագեցվածության, այլ նաւ տնտեսավարման կազմակերպչաերկրներում19-րդ կանձների մեջ: Եթե ԱՄՆ-ում Ա Եվրոպականզարգացած դարի սկզբներինսկսեցին մշակվել գիտականհիմունքներովաշխատանքի կազմակերպմանմեթոդները, ապա այդ մեթոդներըՌուսաստանում սկսեհանցին կիրառել 1912-1913 թվականներիցսկսած: Սակայն ուշացումով՝ դերձ այն երկար չտնեց: Նախ հեղափոխությունըխանգարեց, իսկ ապա համայնավարությանշրջանումճնշումները, որոնց հետւանքով 30-ական թվականներինփակվեցինաշխատանքիկազմակերպմանհարցերովզբաղԵվ միայն 50-ական թվականներիվերվող բոլոր կազմակերպությունները: ջերին տարբերտեղերում (Սվերդլովսկ,Մոսկվա, Կազան)ակտիվացավհեաշխատանքի կազմակերպմանուղղությամբ: 1957 ն ատաքրքրությունը Սվերդլովսկումկայացանաշխատանքիգիտական պա 1958 թվականներին կազմակերպմանընվիրված գիտաժողովներ, որտեղ բարձրացվեցինմի շարք տեսական ու պրակտիկ հետաքրքրություններկայացնողհարցեր: Քննարկվող այդ հարցերի մեջ ուշադրությանէր արժանի, թե որն է աշխահասկացությունը, ինչ խնդիրներ ունի տանքի գիտականկազմակերպման այն, հարցերի ինչ շրջանակ է ընդգրկումայն ն այլն: Այնուհետն 1967 թվականինտեղի ունեցավ աշխատանքիգծով համամիութենականխորհրդակցություն,որին մասնակցեցինգիտության,կրթության, արտադրությանւ կառավարմանապարատիաշխատողներ:ԽորհրԱ վերդակցությանաշխատանքներըընթանումէին 12 բաժանմունքներով Այդ հանձնարարաջում ընդունվեցին ընդարձակ հանձնարարականներ: կաններումտրվեցին աշխատանքիգիտականկազմակերպմանհիմնական ուղղությունները:Դրանք են՝ ա) աշխատանքիբաժանման Ա կոռպերացմանձների արդյունավետացումը, ն սպասարկմանբարելավումը, բ) աշխատատեղիկազմակերպման գ) որակյալ կադրերիպատրաստումըւ վերապատրաստումը, դ) աշխատանքիառաջավորձների ն մեթոդներիուսումնասիրումըԱ տուտը

կերպման տեսության զարգացմանը, բայց Ա այնպես, խիստ կարնորում է նրա գիտական մշակումների ն պրակտիկ ներդրումներիանհրաժեշտու-

-

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

տարածումը,

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ՀԱՐՑԵՐ

ե) աշխատանքիպայմանների բարելավումըն այլն: Աշխատանքի կազմակերպման վերաբերյալ գիտության ծագման ու զարգացման գործում կարնոր ներդրում ունեցան աշխատանքիկազմակերպմանուսումնասիրմանգերմանական,ֆրանսիական,ճապոնական,ամերիկյանւ Ժամանակակիցայլ դպրոցները:Այժմ մեծ տեղէ հատկացվում աշխատուժիարդյունավետն խնայողաբարօգտագործմանը՝հաշվի առնելով մարդկայինգործոնը, մարդու արժանիքներըն. հնարավորությունները: Շուկայական համակարգիներկա պայմաններում խիստ կերպով իջել է հետաքրքրությունըաշխատանքիգիտականկազմակերպմանվերաբերյալ, ոչ թե նրա համար, որ այն սպառել է իրեն իբրն գիտությունկամ կորցրել է իր տնտեսական նշանակությունը աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանգործում, այլ նրա համար, որ այսօր համարյա կիսով չափ են

օգտագործում նյութական արտադրությանճյուղերի հիմնականֆոնդերը, աշխատունակ բնակչության զգալի մասը մատնված է գործազրկության, հետնաբար` խոսք չի կարող լինել գործող աշխատանքայինկոլեկտիվներում աշխատանքիգիտական կազմակերպմանվերաբերյալ: Դեռնս շատ գործարարներայսօր ճիշտ չեն գնահատում աշխատանքիկազմակերպման դերն ու նշանակությունը: Այդ բացատրվում է հիմնականում այն հանգամանքով, որ մեր գործատուներըբարձր եկամուտ ապահովելու համար չեն օգտագործում արտադրության արդյունավետությանբարձրացմանհամար գոյություն ունեցող գործոնները, թեն նրանք պահանջում են նան կապիտալ ներդրումներ:Ընդհակառակը,հասկանալով, որ արտադրանքիարժեքի հիմքը կազմում են հիմնականում նյութականն, աշխատանքայինծախսումները ն որ հանրապետությունումգործատուների համար առկա է էժան աշխատուժը,ուստի, էժան աշխատուժիօգտագործմանհաշվին կարողանում են ապահովել նվազագույն շահույթ: Սակայն, հասկանալի է, որ երկրի սոցիալ-տնտեսականիրավիճակնայսպես չի կարող երկար շարունակվել, ն ուստի` կգա ժամանակը,երբ գործատուներըստիպվածկլինեն նորից դիմելու աշխատանքիկազմակերպմանավանդականձների ու մեթոդներիկիրառմանը`ապահովելու համար բարձր շահույթ: Այդ է պատճառը,որ այսօր ո՛չ գործատուն նո՛չ էլ վարձու աշխատողըէական նշանակություն չեն տալիս աշխատանքիպայմաններին,իսկ գործատուն շահագրգռվածչէ ստեղծելու նորմալ աշխատանքայինպայմաններ, քանի որ աշխատուժը համաձայն է ցանկացածպայմաններում աշխատելու, միայն թե կարողանա հոգալ իր ընտանիքիգոյամիջոցները:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

ԵՎ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՐ

7.

Թեյլորի դերն ու նշանակությունըաշխատանքիգիտականկազմակերպգործում: Ի՞նչ սկզբունքներ է մշակել Ֆ. Թեյլորը աշխատանքի գիտական կազմակերպման ուղղությամբ: Ինչպե՞սեն ուսումնասիրելՋիլբրետներըաշխատանքայինգործընթացները: Ո՞րնէ էմերսոնիկազմակերպչականհամակարգը: Կարո՞ղեք բնութագրելֆորդիզմի էությունը: Ո՞րնէ Շ. ԲեդոյիաշխատանքիկազմակերպմանԱ վարձատրման համակարգը: Ովքե՞րհիմք դրեցին Ռուսաստանում աշխատանքիգիտականկազմակերպ-

8.

գիտական կազմակերպման գործում Օ. Ո՞րնէ աշխատանքի

1. Ֆ.

ման

2. Յ. 4. 5.

6.

ման

զարգացմանը:

Երմանսկու դերն

նշանակությունը: 9. Ի՞նչհարցեր է ուսումնասիրելԱ. Գաստնը: 10. Ա. Գաստնի դերը «Աշխատանքիկենտրոնականինստիտուտի»կազմավորման գործում: 11. Ո՞րնէ «Աշխատանքիկենտրոնականինստիտուտի»դերն գիտականկազմակերպմանզարգացմանգործում: 12. Ի՞նչ հարցեր է ուսումնասիրել Պ. Կերժենցնը: 13. Որո՞նքեն Պ. Կերժենցնիկողմից մշակված հիմնական ուղղությունները: 14. Պ. Կերժենցնի դերը համամիութենականխորհրդակցություններիկազմակերպման գործում: 15. Ի՞նչ մասնակցություն է ունեցել Ռուսաստանըաշխատանքիգիտականկազմակերպմանգծով միջազգայինգիտական կոնֆերանսների աշխատանքներին: 16. Ինչպիսի՞գիտականհիմնարկներբացվեցին 20-ական թվականներիցհետո: 17. Ե՞րբ Ա ինչու՞ կասեցվեց աշխատանքիգիտականկազմակերպման գծով կազմակերպություններըՌուսաստանում: 18. Ինչպիսի՞հարցեր քննարկվեցին համամիութենականխորհրդակցության ընթացքում ն ի՞նչ հանձնարարականներ տրվեց: ու

աշխատանքի

`

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ՈՒՍԱՆՈՂԻՆ

ժողովրդավարությունըամուր է այնտեղ, որտեղ օրենքից սարսափումեն, ինչպես բռնապետից: ժողովրդավարությունըամուր է այնտեղ, որտեղ չկա ո՛չ աղքատ ն ո՛չ էլ անչափհարուստներ: Խելացի է այն ժողովուրդը, որտեղ վատ մարդիկ իրավունք չունեն կառավարելու,իսկ լավերնէլ` չկառավարելու: Լավագույն տունը այն է, որտեղ ոչ ավելորդի պահանջ կա ն ոչ էլ անհրաժեշտիպակաս: Երկրի ղեկավարը ավելի շատ փառք կվաստակի,երբ քաղաքացիների նկատմամբիր մենիշխանությունըվերածիժողովրդապետության: Աշխարհըփոխելու համար բավականէ, որ ամեն մի մարդ կատարիմեկ լավ

1.

2. 3. 4. 5. 6.

գործ:

8.

դրանք:

Մ |

`

ԱՍԱ

ԱՑՍԱՆ

ԱՆԱ ԱՆԱՆԱԱԱՈՒնը

4.1.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

:

Յորաքանչյուրմարդպետք է իր դերըխաղահասարակության մեջ համաձայն

10.

ԳԼՈՒԽ

-

Իմանալ, թե ինչ պետք է անել ն. չկատարել այդ, դա մեծ վախկոտությունէ: Թերություններըտեսնում են բոլորը, իսկ խելացիները բացահայտում են

7.

9.

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

'

իր ընդունակությունների: Մարդումիակ պարգնը մաքուր խիղճն է:

Աշխատանքի բաժանումն աշխատանքի կազմակերպմանհիմնական ուղղություններից մեկն է: Աշխատանքիբաժանում ասելով հասկանում ենք աշխատանքայինգործունեության տարբեր ձեւերի անջատման գործընթաց, որի ընթացքում տեղի է ունենում աշիաստանքներիմասնատում փոքր, կրկնվող, փոքրածավալ ենջաշխատանքների:Այն իրենիցներկայացնումէ աշխատանքային գործընթացներիբաժանումը տարբեր մասերի` շարժումների, գործողությունների ն գործելաձների, որոնքիրականացնումեն որոշակիխումբ աշխատողներկամ առանձին կատարողներ: բաժանՑանկացածտնտեսականհամակարգհիմնված է ման վրա: ԴեռԱս մարդկայինհասարակությանամենավաղ շրջանից սկսած տեղի է ունենում աշխատանքիբաժանում: Այն իրականացվում է երկրի տնտեսության ամենավերին մակարդակիցսկսած մինչեւ.ստորինօղակը, ձեռնարկությանկառավարմանվերին օղակից մինչ, աշխատատեղը: Աշխատանքիբաժանումը, ինչպես ինքն աշխատանքը, գործընթաց է: Այն ընթանում է գիտատեխնիկական հեղափոխությանըզուգընթաց` ինչպես նպաստելովնրա զարգացմանը,այնպես էլ իր վրա կրելով նրա ազդեցությունը: Հասարակությանշրջանակներումտեղի ունի աշխատանքիբաժանման երեք ձն` ընդհանուր, մասնակի ւ անհատական կամ եզակի: Աշխատանքիընդհանուր բաժանումը բնութագրվում է որպեսհասարակության շրջանակներում տարբերտեսակիգործունեությանանջատման

աշխատանքի

Յ8

Յ9

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

գործընթաց: Այսպես, օրինակ, ինչպես արդյունաբերությանանջատումը գյուղատնտեսությունից,արդյունահանող արդյունաբերությունըվերամշակող արդյունաբերությունից,այնպես էլ աշխատանքի բաժանումըշինարարության, տրանսպորտի,առետրի, գիտությանն այլ ոլորտների միջա: Աշխատանքի մասնակի բաժանումը իրենից ներկայացնում է ժողովրդական տնտեսության յուրաքանչյուր ճյուղի ներսում աշխատանքային գործունեության բաժանմանխորացմանգործընթաց:Օրինակ` առանձին ձեռնարկությունների մասնագիտացումը արտադրանքիորնէ տեսակի թողարկման նպատակով: Աշխատանքիբաժանմաննշված այս երկու ձները ուսումնասիրումէ աշխատանքի էկոնոմիկաառարկան, իսկ աշխատանքիանհատականբաժանումը` աշխատանքիկազմակերպումառարկան:Հետնաբար՝ մենք այս գլխում կանդրադառնանք աշխատանքիբաժանման անհատականձնին, նրա տարատեսակների,բաժանման սահմաններին այլ հարցերի վրա: Աշխատանքի անհատական բաժանումը բնութագրվում է աշխատանքային կոլեկտիվներում տարբեր տեսակի աշխատանքային գործունեությանանջատում: Այդ նշանակում է, որ արդյունաբերական ձեռնարկության սահմաններում տեղի է ունենում տարբեր տեսակի աշխատանքների բաժանում նրա ստորաբաժանումների`արտադրությունների,արտադրամասերի,տեղամասերի,ինչպես նան բրիգադներիմիջն կամ տեղի է ունենում աշխատանքիբաժանում առանձին պրոֆեսիոնալխմբերիկատարողների միջն, տարբեր որակավորումունեցող աշխատողներիմիջն, ինչպես նան աշխատանքային տարբեր գործողություն կատարող (օպերացիոն բանվորներ)աշխատողներիմիջա: Աշխատանքիբաժանմանխնդրին անդրադարձելեն ոչ միայն մասնագետները, այլ նաւ խոշոր տնտեսագետները:Այսպես,օրինակ, Ադամ Սմիթը նշում է, որ աշխատանքիբաժանումըաստիճանաբար փոխեց հասարակականկյանքը, աշխատանքըդարձավավելի մասնաւոված,միապաղաղե ձանձրալի:Սակայն դրա հետ միասին նա նկատեց,որ աշխատանքիբաժանումը տանում է աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացման: Աշխատանքիբաժանումը գիտատեխնիակականհեղափոխությանարդյունք է: Գիտության ւ հատկապես տեխնոլոգիականգործընթացների ներդրումը էապես փոխեց աշխատանքիբնույթը: Աստիճանաբարտեղի ունեցավ բարդ աշխատանքների մասնատումըփոքր, կրկնվող ւ փոքրածավալ ենջաաշխատանքների,ն այդ գործընթացնէլ անվանում ենք աշխատանքի բաժանում:Աշխատանքիբաժանմանհարցինանդրադարձելէ նան Կ. Մարքսը: Նա անդրադարձելէ աշխատանքիբաժանմանդրականն բացասականկողմերին: Նա դրական էր համարու այն, որ աշխատանքի բա40

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

։

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ժանման շնորհիվ բարձրանումէ պատրաստվողարտադրանքիորակը, որ բանվորի ընդունակություններըդրսեորվումեն կարճ ժամանակահատվածում Ա գործունեության որոշակիճյուղում: Նկատի ունենալով,որ մեր ուսումնասիրությունները իրականացնում ենք աշխատանքային կոլեկտիվիշրջանակներում,ուստի, հանգամանորեն պետք է անդրադառնալաշխատանքիբաժանմանանհատական ձնին: Աշխատանքայինկոլեկտիվներում ւ հատկապես արդյունաբերական ձեռնարկություններումգոյությունունեն աշխատանքիբաժանմանմի շարք գրականությանմեջ գոյություն ունեն ձներ: Ընդ որում, մասնագիտական աշխատանքիբաժանմանձների տարբեր դասակարգում:Մեր կարծիքով, ձեռնարկություններում առկա են աշխատանքիբաժանմանֆունկցիոնալ, ն ըստ որակավորվածությանձները, ոպրոֆեսիոնալ, տեխնոլոգիական րոնք ընդունված են մասնագետներիմեծամասնությանկողմից: Ուստի մենք կանգ կառնենք նշված ձների մեկնաբանմանը: Աշխատանքիֆունկցիոնալ բաժանում ասելով հասկանում ենք այն, երբ աշխատանքը բաժանվումէ կատարողներիմիջն ըստ իրենց արտադրական ֆունկցիաների,գործունեությանշրջանակներիկամ արտադրության գործընթացիիրականացմանմեջ ունեցած իրենց դերի: Դրա համար անձնակազմըբաձեռնարկությանամբողջ արդյունաբերաարտադրական ժանվում է ֆունկցիոնալ խմբերի: Ֆունկցիոնալ այդ խմբերնեն` բանվորները, աշակերտները, ծառայողները, կրտսեր սպասարկող անձնակազմը, պահակային խումբը, հրշեջ խումբը ն այլն: Ըստ էության ծառայողների խմբերի մեջ մտցնում ենք ղեկավարանձնակազմին,մասնագետներին ւա տեխնիկականկատարողներին: Ամենամեծ ֆունկցիոնալ խումբը բանվորներնեն: Բանվորներըբաժանվում են երկու ենթախմբերի`հիմնական ն օժանդակ բանվորների: երը, որոնք անմիջական մասՀիմնական կոչվում են այն բան են ձեռնարկության պրոֆիլին նակցություն են ունենում կամ զբա համապատասխանհիմնական արտադրանքիթողարկմամբ: Օժանդակ բանվորները այն բանվորներն են, որոնք անմիջական մասնակցություն չեն ունենում հիմնական արտադրանքի թողարկմանը, սակայն իրենց գործունեությամբ ապահովում են հիմնական բանվորների նորմալ գործունեությունը: Օժանդակ բանվորներըիրենց հերթին բաժանվումեն արտադրանքիորակըհսկող բանվորների,էներգետիկ, տրանսպորտային,պահեստային, տնտեսական ն այլ ծառայությունների սպասարկումնիրականացնողբանվորների:Սակայն դա չի նշանակում,որ օժանդակ բանվորներըերկրորդական«օժանդակ» դեր ունեն հիմնական բանվորների նկատմամբ: Թե՛ հիմնականն թե՛ օժանդակ բանվորներըհա41

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

վասարկարնորությունունեն արտադրությանհամար: Աշակերտներնայն աշխատողներնեն, որոնք ընդունվել են ձեռնարկություն ձեռք բերելու մասնագիտականգիտելիքներԱ պրակտիկփորձ նախընտրածպրոֆեսիայի կամ մասնագիտությանգծով: Այնուհետն աշակերտները,ստանալով որակավորում, լրացնումեն բանվորներիշարքերը: Ծառայողներիֆունկցիոնալխումբը իր մեջ ներառում է ղեկավարներին, մասնագետներին,տեխնիկականկատարողներին: Ղեկավարներն այն աշխատողներնեն, որոնք զբաղեցնում են ձեռնարհաստիքները: կության Ա, նրա ստռրաբաժանումներիղեկավարման Մասնագետներն այն աշխատողներնեն, որոնք զբաղված են ինժենեն այլ աշխատանքներով, իսկ ծառարական, տեխնիկական, տնտեսալկյան են ու հսկողությունը, փաստաթղթեյողները իրականացնում հաշվառումն ն ձեւակերպումը,տնտեսականսպասարկումըն րի նախապատրաստումը

այլն:

Կրտսեր սպասարկող անձնակազմի մեջ են մտնում հավաքարարները, հանդերձապահները,բակապահները,դռնապանները: Աշխատանքիֆունկցիոնալ բաժանումըպահանջում է առանձինխմբերի ֆունկցիայի այս կամ աշհստակ մասնագիտացում,իսկ աշխատողներից է է բերում կատարողների առաջ կամ խատանքիկատարումըձնավորվում պրոֆեսիա ն մասնագիտություն: Պրոֆեսիան մարդու աշխատանքայինգործունեությանորոշակի տեկրթությանմիջոսակ է, այն ձեռք է բերվում ընդհանուրւ մասնագիտական ցով, որի ընթացքում ստանում է տեսական գիտելիքներ,արտադրականն

պրակտիկփորձ ու հմտություն: Մասնագիտությունը ավելի նեղ հասկացություն է, քան պրոֆեսիան, որն իրենիցներկայացնումէ նրա տարատեսակը:Օրինակ` տնտեսագետը պրոֆեսիաէ, իսկ տնտեսագետ-հաշվապահըկամ աշխատանքիգծով տնտեսագետը`մասնագիտություն:Խառատը պրոֆեսիա է, իսկ խառատ-ներտաշողը`մասնագիտություն:Ցանկացածֆունկցիոնալխմբիմեջ տեղի է ունենում աշխատանքիբաժանում առանձին կատարողներիմիջն: Օրինակ` մեքենաշինությանմեջ մետաղի մշակմանաշխատանքներըկատարում են ձուլողը, դարբինը,խառատը,շաղափողը Ա այլն, բեռնման-բեռնաթափման աշխատանքներըբ̀եռնակիրը,կռունկավարը,ավտոբարձիչըԱ այլն: Այսպիսով` յուրաքանչյուր ֆունկցիոնալ խմբի ներսում ւտեղի ունի աշխատանքի բաժանում առանձին աշխատողների միջն` կախված իրենց պրոֆեսիայից ն մասնագիտությունից: Աշխատանքի այսպիսի բաժանումը անվանում ենք պրոֆեսիոնալ բաժանում: Աշխատանքիպրոֆեսիոնալբաժանումըհնարավորությունէ տալիս հս42

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ

ԴՐԱՆՑ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

թիտակորենորոշել ձեռնարկությանհամար անհրաժեշտաշխատողների

վը ըստ պրոֆեսիաների,մասնագիտություններիԱ որակավորման: Աշխատանքիբաժանմանհաջորդձենըտեխնոլոգիական բաժանումնէ, որն, ըստ էության,աշխատանքիպրոֆեսիոնալբաժանմանտարատեսակն է ս տեղի է ունենում բանվորականֆունկցիոնալխմբի ներսումարտադրության տեխնոլոգիականհատկանիշիցելնելով: Այս առումով աշխատանքի տեխնոլոգիականբաժանումըառավել նեղ հասկացությունէ, քան աշխատանքի պրոֆեսիոնալ բաժանումը: Սակայն, այնուամենայնիվ,մենք աշխատանքի տեխնոլոգիականբաժանումը քննարկում ենք աշխատանքի պրոֆեսիոնալբաժանումիցանջատ, բայց փոխկապվածության մեջ: Աշխատանքի տեխնոլոգիականբաժանումըբնութագրվումէ իրականացվողաշխատանքներիտեխնոլոգիականմիատարրությամբ:Այս հատկանիշիցելնելով բանվորներընույնպես բաժանվումեն պրոֆեսիաներին մասնագիտությունների, այն դեպքում, երբ ֆունկցիոնալյուրաքանչյուր խմբի ներսում տեղի ունի աշխատանքի բաժանումառանձինկատարողներիմիջն` կախված իրենց պրոֆեսիայիցկամ մասնագիտությունից, որին էլ անվանում ենք աշխատանքիպրոֆեսիոնալ բաժանում:Հետնաբար`պրոֆեսիոնալ Ա տեխնոլոգիականբաժանման միջն մենք էական տարբերություն չենք տեսնում, թեն տեխնոլոգիականբաժանմանհիմքում ընկածէ արտադրականգործընթացի բաժանումըն բաժանումըըստ օպերացիաների,անցումների Ա անցամասերի: Ինչպես աշխատանքիպրոֆեսիոնալ,այնպես էլ տեխնոլոգիական բաժանումը իրականացվումէ հետնյալ ձներով` առարկայական,դետալային (հանգուցային) ւ օպերացիոն: Աշխատանքի բաժանման առարկայական ձնն այն է, երբ աշխատոէ այս կամ այն առարկայիլրիվ Ա վերջնականպատղը մասնագիտանում րաստման մեջ: Այն դեպքում, երբ աշխատողըմասնագիտանում է որնէ դետալի կամ հանգույցի պատրաստման ապա այն անվանում ենք գործում, դետալային: Աշխատանքի օպերացիոն բաժանումը այն է, երբ աշխատանքիծավալը բաժանվում է առանձին-առանձին մասերի, Ա այդ առանձին աշխատանքների կատարումըդրվում է տարբեր կատարողներիվրա: Ըստ էության, աշխատանքիօպերացիոն բաժանումը նախորդելէ աշխատանքիառարկայականբաժանմանը:Արտադրությանզարգացման սկզբնական շրջանում աշխատողը մասնագիտացելէր որնէ առարկայի պատրաստման մեջ (օր. կոշիկի), իսկ ապա արտադրականգործընթացներիմեքենայացման շնորհիվ տեղի է ունենում այդ գործընթացների բաժանումառանձինառանձինօպերացիաների:

հատկապես

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Աշխատանքիօպերացիոնբաժանումը ավելի արդյունավետձն. Է, քան առարկայականձնը: Դրաառավելությունը կայանում է հետեւյալում. 1. Բանվորներիմասնագիտացումը համեմատաբարնեղ աշխատանքների կամ պյարտականությունների կատարմանմեջ նշանակալիցչափով կրճատում է կադրերիպատրաստմանժամանակը: 2. Երբ աշխատողըմասնագիտանում է որնէ օպերացիայիկամ մեկ-երկու օպերացիաներիկատարմանմեջ, ապա այն նպաստում է նրա վարպետության, կատարողականունակությունների բարձրացմանը,հստակ է դառնում աշխատանքիռիթմը: 3. Աշխատանքիօպերացիոն բաժանումը նախադրյալներէ ստեղծում աշխատանքին արտադրության գործընթացների լիարժեք մեքենայացման ու ավտոմատացման համար: 4. Օպերացիոնբաժանմանժամանակ հնարավորություն է ստեղծվումլայնորեն կիրառել, օգտագործել մասնագիտացվածգործիքներ, հարմարանքներ, սարքեր: 5. Աշխատանքի օպերացիոն բաժանման դեպքում աշխատողը էլ ավելի արդյունավետէ օգտագործում աշխատաժամանակը, նվազագույնի է հասցնումժամանակիկորուստները: 6. Լավագույն հնարավորություն է ստեղծվում աշխատատեղիկազմակերպումը բարելավելու համար: Աշխատանքիօպերացիոն բաժանումը հնարավոր Ա արդյունավետ է հատկապեսմասսայականԼ խոշոր սերիականարտադրությանպայմաններում: Սակայն աշխատանքի օպերացիոն բաժանումը ունի նան բացասական կողմեր` կապված օպերացիոն բանվորի մասնագիտականնեղ գիտելիքների ւ ստեղծագործականակտիվությանիջեցման հետ: Նկատի ունենալով, որ աշխատանքի բաժանումը անընդհատգործընթաց է, ուստի միշտ չէ, որ այն կարող է լինել արդյունավետ,եթե նկատիենք ունենում աշխատաժամանակի արդյունավետօգտագործման ցուցանիշը: Ուստի աշխատանքի բաժանումը այս կարող է լինել Ա արդյունավետ ոչ արդյունավետ: Աշխատանքիբաժանումըկարող է լինել արդյունավետայն դեպքում, եթե բանվորականժամանակիընդհանուր ֆոնդի մեջ նախագծվողն փաստացի օպերատիվժամանակիտեսակարար կշիռների միջն եղած տարբերությունը մեծ է զրոյից կամ հավասար: Եթե օպերատիվ ժամանակը, մինչ, աշխատանքի բաժանումը,արտաժամանահայտենք Ժօպ(մ մ)»իսկ աշխատանքիբաժանումիցհետո` Ժօ Ժ կի ընդհանուր ֆոնդը (ծախսումները) նդ.Ֆ(մ) Ա Ժընդ. ֆ(հ), ապա այն կարող ենք արտահայտել հետեվյալ

տեսակետից

պրի): համապատասխանաբար՝

ով` բանած

ՁԵՎԵՐԸ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

Իժ

օպ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Իժ

օպտ0

րոդ. ֆ(դ Ժրոդ.ֆ()

Ժ

Ենթադրենք,որ մեխանիկականարտադրամասիխառատներիբրիգադը աշխատումէ 6 մարդով:Դերթափոխիտնողությունը 8 ժամ է, յուրաքանչյուր բանվորի օպերատիվ ժամանակըկազմում է 5 ժամ: Եթե բրիգադինկցվի (տրվի) մեկ օժանդակ բանվոր, որը իր վրա վերցնի բրիգադիանդամների կողմից կատարվողօժանդակ աշխատանքներիմի մասը Լ բարձրացնի խառատներիօպերատիվ ժամանակըմեկ ժամով, ապա պետք է որոշենք արդյո՞քաշխատանքիայսպիսի բաժանումըկլինի արդյունավետ,թե՞ ոչ: Ուստի, այս դեպքումօպերատիվժամանակիտեսակարարկշիռըժամանակի ընդհանուր ֆոնդի մեջ մինչ աշխատանքիբաժանման նախագծումը՝ Ընդ որում ժամանակիընդհանուրֆոնդը մինչն կկազմի6 5: 6: 8-0.625: նախագծումըկկազմի48 ժամ (6-8), իսկ նախագծումիցհետո` 56 (7:8) ժամ: Նախագծումից հետո ամբողջ օպերատիվժամանակըկկազմի 36 ժամ (6:5:6): Օպերատիվ ժամանակի տեսակարարկշիռըժամանակի ընդհանուր ֆոնդի մեջ նախագծումիցհետո կկազմի 0.643 (36:56): Ուստի` նախագծումից հետո օպերատիվ ժամանակիտեսակարար կշռից հանելով մինչ նախագծումըեղած փաստացիտեսակարարկշիռը` կստանանք0.018 (0.643 0.625), որը մեծ է զրոյից: Գետեաբար, համաձայն վերը բերված բանաձնի, քանի որ տարբերությունըմեծ է զրոյից, աշխատանքինման բաժանումը արդյունավետ է: Աշխատանքիբաժանումըկարող է լինել արդյունավետ նան այն դեպքում, եթե արտադրականցիկլի տնողությունը կրճատվում է աշխատանքի շնորհիվ: Այն կարող ենք արտահայտելհետնյալ կերպ Աաշ. Աա Սաշ.բ(հ) 0, որտեղ արտադրականցիկլի տնողությունն է մինչ, աշխատանքի բ) :

բաժանման

բաժանեն ումաիգծելուց -

նախագծելը.

ն

արտադրականցիկլի տնեողություննէ աշխատանքիբաժա-

հետո:

Հավասարցիկլի դեպքում առավելությունըպետք է տալ աշխատանքի այն բաժանմանը,որի դեպքում մեծ է օպերատիվժամանակիտեսակարար կշիռը, կամ եթե աշխատանքիբաժանումըտանում է մեքենայականժամանակի մեծացմանը, կամ էլ եթե այն տանում է աշխատատեղիկազմակերւպման բարելավմանը: Աշխատանքներիբաժանմանշնորհիվ հիմնականաշխատանքներիցօժանդակ աշխատանքներիառանձնացումըարդյունավետլինելու համար

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՍԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

անհրաժեշտ են հետնյալ պայմանները:Նախ՝ որ մինչ, աշխատանքինախագծումըհիմնականարտադրականբանվորներիկողմից իրականացվող բոլոր օժանդակ աշխատանքներիվրա ծախսվող ժամանակը չպետք է փոքր լինի նախագծումիցհետո օժանդակ աշխատանքներըիրականացնող ե հաստիքովնախատեսվածբոլոր օժանդակ բանվորներիամբողջաշխատաժամանակից:Երկրորդ`որ նախագծումիցհետո մեկ բանվորին(հիմնական ն օժանդակ) ընկնող արտադրանքը պետք է լինի մեծ, քան մինչն աշխատանքի բաժանմաննախագծումը: Երրորդ, որ տվյալ աշխատատեհետո աշխատանքի ն աշղում, տեղամասումաշխատանքի բաժանումից մեծանա: է Վետնաբար`աշխատանքի խատողիմիջին տարակարգըչպետք բաժանումըարդյունավետկարող է լինել նան այն դեպքում, երբ բարձրանում է աշխատողներիզբաղվածության է օՕգտաարդյունավետ աստիճանը, նան ոչ միայնառանձինկատարողների,այլ գործվում տեխնիկան,ինչպես նան հիմնականն օժանդակ բանվորներիհետ կապվածԱ սպասարկողաշխատողներիաշխատաժամանակը: Աշխատանքիխորը բաժանումըն հատկապես օպերացիոնբաժանումը պահանջում է նեղ մասնագիտացված աշխատողներ, որոնց մոտ աշխահնարավոտանքի ընթացքում խիստ կերպովիջնում է ստեղծագործական րությունները Ա նախաձեռնությունները:Դրա հետ մեկտեղ բարձրանում է աշխատանքիմոնոտոնությունըե աշխատողներիհոգնածությունը: ուսումնաՄասնագետների ն հատկապես ֆիզիոլոգների, հոգեբանների ցույց են տվել, որ եթե օպերացիայիտնողությունը իջնում է սիրությունները 30 վայրկյանից, ապա աշխատանքի բաժանումը տանում է աշխատանքի իջեցման: Այդ պատճառովանհրաժեշտ է գտնել արտադրողականության աշխատանքիբաժանմանարդյունավետ սահմանը, որը հնարավորություն կտա բարձրացնելու աշխատանքի արտադրողականությունը,բովանդակությունը նե գրավիչ կամ հրապուրիչ դարձնելու աշխատանքը: Աշխատանքիբաժանմանսահման ասելով հասկանումենք-նրավերին ն. ստորին ծայրակետերը,սահմանը,որից այն կողմ աշխատանքիբաժանումը անթույլատրելի է: Գոյություն ունի աշխատանքիբաժանման թույլատրելի հետնյալ սահմանները` տնտեսական, հոգեֆիզիոլոգիական, սոցիալական ն տեխ-

նիկական:

Աշխատանքի բաժանման տնտեսական սահմանը բնութագրվումէ Դա այն սահցիկլիտնողությամբ Ա աշխատատարությամբ: արտադրական են հասցվում աշխատանքայինծախսումները: մանն է, երբ նվազագույնի Սակայնաշխատանքիբաժանմանհետագա խորացումըկարող է առաջ բերել աշխատաժամանակիոչ արդյունավետ օգտագործում: Այս դեպքում

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՌՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

լրացուցիչ ծախսումներ կարող են առաջ գալ նեղ մասնագիտացվածմեկ մյուս` հաջորդ աշխատատեաշխատատեղիցդետալի տեղափոխությունը ղը` աշխատատարության բարձրացմանպատճառդառնալովկամ լրացուցիչ ծախսումներ պահանջելով միջքպերացիոնտեխնիկականհսկողությունն իրականացնելուհամարն այլն: Աշխատանքիխորըբաժանումըկարող է նան առաջ բերել տեխնոլոգիականն հատկապես հիմնականն օժանդակօպերացիաներիաշխատատարությանբարձրացում,ինչպես նան կարող է ոչ միայն կրճատել, այլն մեծացնել արտադրողական ցիկլի տնոեն ղությունը: Այսնեգատիվերնույթները կարող կրճատվելկամիջեցվել, եթե հնարավորություն ունենանք կիրառել մասսայական արտադրության մեջ հոսքային գծերը, մեքենայացնել ու ավտոմատացնելարտադրական գործընթացներըն այլն: Բայց այս դեպքում առաջ է գալիս բացասականմի այլ երնույթ, որը բերում է հոգեֆիզիոլոգիական սահմանիխախտմանը: սահմանն Աշխատանքի բաժանման հոգեֆիզիոլոգիական այն է, մեծանում է երբ միանմանկրկնվող գործընթացիկատարմանհետնանքով աշխատողի հոգնածություննու լարվածությունը: Աշխատանքիխորը բաժանման հետեանքով աշխատանքային օրվա ընթացքում աշխատողը ստիպվածէ լինում իրականացնելկարճ տնողության, միանման,միօրինակ նե մշտապես կրկնվող տարրեր: է մարդու աԱշխատանքիչափազանց խորը բաժանումը: ռանձինօրգաններիվրա աշխատանքիլարվածություննու ծանրաբեռնվածությունը, որի հետեանքով առաջ են գալիս ֆունկցիոնալխանգարումներ, հոգեկան ն. նյարդային համակարգիխախտումներ,բարձր լարվածություն ն արգելակում: Դա մասամբ բացատրվում է նան նրանով, որ նման դեպքում ուղեղը երբեմն դադարում է արտադրական ակտիվ մասնակցելուգործողությունից: Աշխատանքիբաժանման հոգեֆիզիոլոգիականսահմանի խախտումը ն աշնշանակալիցչափով իջեցնում է աշխատողիաշխատունակությունը է խատանքիարտադրողականությունը:Բացի այդ, այն կարող առաջ բերել ժամանակիլրացուցիչ ծախսումներ`կապվածաշխատանքիներհերթափոխային հանգստիռեժիմների կազմակերպմանհետ: Մյուս կողմից,աշխատանքի բաժանման հոգեֆիզիոլոգիական սահմանիխախտումըիջեցնումէ աշխատանքի կատարման նկատմամբ աշխատողի ուշադրությունը, որը կարող է պատճառ դառնալ ոչ միայն արտադրանքի որակի իջեցմանը,այլ նան կարող է բարձրացնել արտադրականվնասվածքների, ինչպեսնան պրոֆեսիոնալհիվանդություններիթիվը: Այս ամենը, ինչ խոսք, կարող են առաջ բերել խրոնիկականհոգնածություն Ն աշխատանքիմոնոտոնության խիստ բարձրացում:Ուստի` մասնագետներիկողմիցմշակվել է աշխատան-

մեծացնում

գործընթացին

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԿՈՌՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

քի մոնոտոնությանցուցանիշի թույլատրելի սահմանը, որը ցույց է տրվում ստորն բերված աղյուսակում:

Գ ո»

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ՂՐԱՆՑ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

որտեղ Ժղրկ ,

վրա ծախսվող ժամանակնէ, Ժկրկկրկնվող շարժումների է: -

Աշխատանքիմոնոտոնության ցուցանիշները

Օպերա- | Կրկնվողօ- | Մեկ Ժամում ցիայի պերացիա| գործողությունների ն գործետարրերի ների տնո-

Աշխատանքիմոնոտոնության

|

աստիճանը

| Նորմալ, ոչ

ոչ մեծ

Յ

|

|

կամ

միօրինակաշխատանք

| Բարձր

մեծ մոնոտոն

թիվը

մոնոտոն

կամ բարձր

10-ից

ավելի

աստիճանի միօրինակության աշխատանք

կամ միօրինակության աստիճանի աշ-

Մեծ մոնոտոն

մեծ

5-3

խատանք

Առավել մեծ մոնոտոն կամ առավել մեծ միօրինակության աստիճանիաշխատանք

10-6

|

2նքիչ

ղությունը|

(վրկ)

100-ից

լաձների

կրկնությունը մինչն

ավելի

անգամ

481-300

անգամ

100-46

300-600

45-20 19-2

անգամ

600-ից բարձր

Ընդհանուր առմամբ աշխատանքի բաժանմանհոգեֆիզիոլոգիական սահմանը պետք է գործի մարդու օրգանիզմի նորմալ գործունեության շրջանակներում:`Վետեաբար՝աշխատանքայինֆունկցիաներիզուգակցումը է լինել այն դեպքում,եթե ճիշտ է հաշվի առնվում աշխաօպտիմալկարող տողի ֆիզիկական ն նյարդայինծանրաբեռնվածությունըԱ առաջ չի բերում բացասականհետե անքներ: Ֆիզիոլոգները ն հոգեբաններըգտնում են, որ նպատակահարմարէ, որ աշխատանքըբաղկացածլինի մի շարք տարրերից ւ հատկապես`ոչ պակաս 6 տարրից: Այս դեպքում նման աշխատանքիկատարումը մարդու բոլոր օրգաններից կպահանջի հավասար մասնակցություն ու լարվածու-

թյուն:

Պրակտիկայումհաճախ տարբերտեսակի աշխատանքներհամեմատելու համար կիրառում են աշխատանքի միօրինակության կամ մոնոտոնության գործակիցը Գլչղը,որը հաշվարկումենք հետնյալ կերպ՝

Ժի ամբողջ ժամանակն -

Աղյուսակ 1

|

Ինչպես գիտության, այնպես էլ. արտադրությանմեջ պրակտիկ գործունեության ընթացքում մասնագետները պայքարում են մոնոտոնության է տավտանգավորհետնանքները կանխելու համար: Դրական արդյունք լիս, երբ հերթափոխիընթացքումպարբերաբարփոխումենք հոսքայինգծի շարժման արագությունը:Աշխատանքիսովորական, բնականռիթմիփոփոխումը նոր լիցք է հաղորդումմարդուօրգանիզմին,այն նպաստումէ, որ ուղեղը անմիջականմասնակցությունունենա աշխատանքին: ն տեՄոնոտոնությանդեմ պայքարի միջոց է նան արտադրամասերում ղամասերումաշխատատեղերիկամ աշխատանքիտեսակներիհաճախակի փոփոխումը,աշխատանքայինօրվա ընթացքումՕպերացիաներիկատարն նալ երաժ մ ման հաջորդականությանփոփոխումը, երաժշտության նհ հաֆունկցիոնալ ն այլն: ղորդումը Աշխատանքի բաժանման սոցիալական սահմանը արտահայտվումէ աշխատանքի բովանդակությաննկատմամբ աշխատողի սուբյեկտիվ, բացասական վերաբերմունքով,աշխատանքայինգործունեությաննկատմամբ անբավարարվածության զգացումով ւ աշխատանքի տեղը փոխելու ցանկությամբ: Յուրաքանչյուր աշխատող պետք է տեսնի իր աշխատանքիարդյունքը ե դրանիցզգա հոգեկան ո բարոյականբավարարվածություն,այլապես նա կկորցնիաշխատանքինկատմամբիր հետաքրքրությունը,աշխատունակությունըն ցանկությունը աշխատանքինկատմամբ: Գիտատեխնիկականնվաճումների ներդրումը արտադրությանմեջ աստիճանաբարփոխում է աշխատանքիբնույթը, մեքենայացվում Ա ավտոմագործընթացները,առաջ են գալիս նոր պրոֆետացվում են արտադրական սիաներ, նոր, առավել բարդ աշխատանքայինֆունկցիաներ Ա այդ ամենի շնորհիվ առաջանումէ նոր հետաքրքրություն դեպի աշխատանքը: Աշխատանքի բաժանումը ունի նան տեխնիկական սահման: Այդ սահմանիէությունը կայանում է նրանում, որ արտադրական օպերացիայի կամ աշխատանքայինգործողությանտնողությունը արդենհասցվել է նվազագույնի, որն այլես բաժանել տեխնիկապեսհնարավորչէ կամ էլ չունի ոչ տրամաբանական ն ո՛չ էլ տեխնոլոգիականիմաստ: Այդպիսիօրինակ կարող ենք բերել մեկ հարվածը, երկու հանգույցների պարզ միացումը, հաստոցի միացումըկամ անջատումը ն այլն: լ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՌՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Յուրաքանչյուր պրոֆեսիոնալ խմբում այնուհետն.տեղի է ունենում աշխատողներիմիջ, աշխատանքի հետագա բաժանում` կախված իրենց որակավորվածության մակարդակից: Օրինակ` բանվորներին հանձնարարվում է իրենց որակավորման`տարիֆային կարգին համապատասխան աշխատանք, ծառայողներին`իրենցզբաղեցրածհաստիքի համապատասխան աշխատանքն այլն։ Աշխատանքինման բաժանումը կոչվում է ըստ որակավորվածությանաշխատանքի բաժանում: Ըստ որակավորվածության աշխատանքի բաժանումը ենթադրում է աշխատողներիառանձինխմբերի ներսում աշխատանքիբաժանում, կախված իրենց հնարավորություններից,վարպետությունից, ինչպես նան պրոֆեսիոնալ գիտելիքներիմակարդակից:Ըստ որակավորվածության`աշխատանքի բաժանման հիմքում ընկած է աշխատանքի բարդությունը, որն իր արտացոլումն է գտնում տարիֆային կարգերի մեջ: Աշխատան ան հմ ե շխ քի բ աժանման սահմանները քննարկելուց հ հետո կարող ենք որոշել աշխատանքի բաժանման գործակիցը (Գաշ. բ.): Այն որոշում ենք հետե տնյալ երպ. կերպ Գ

աե

չ,ժ,

ժեր -Թջ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ

ԴՐԱՆՑ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

գծապատկ

բաժանման ձներ| |նշխատանքի

մասնակի| Աշխատանքիանհատական| |Աշխատանքի | Աշխատանքիընդհանուր բաժանում բաժանում բաժանում '

`

Աշխատանքիֆունկցիոնալ բաժանում

ՀՏ

ԲՏՔՏՀՏՀՀ--.-

|Ղեկավարներ | | |Ծառայողներ| բանվորներ Վ`իմնական

Մասնագետներ

Օժանդակ

բանվորներ բանվորներ Աշխատանքի տեխնոլոգիական

Աշխատանքիպրոֆեսիոնալ բաժանում (յուրաքանչյուր ֆունկցիան խմբի ներսը)

բաժանում

--ծ-ծ-.--.-ծ-....

Առարկայական |Շաղափող| |Փականագործ| |ջրեզերագործ

Է

-

ՁԵՎԵՐԸ

ե մշխատանքիբաժանմանձները

որտեղ՝

ժչ-հերթափոխի ընթացքում հանձնարարվածառաջադրանքով չնախատեսված, բայց բանվորի կողմից կատարվածժամանակիգումարն է, ժիերթհերթափոխիտնողությունն է, Թը է: բ ուսումնասիրմանմեջ ընդգրկված բանվորների թիվն Աշխատանքիբաժանմանձների ամփոփ գծապատկերըկարող ենք ներկայացնել հետնյալ կերպ.

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

Աշխատանքիբաժանումըըստ

-

ԱԱ

Խառատ

ն

կավորված որավազորմաժութ)

ն

Խառատ

Խառատ

Աա

||

| կարգի

|

խժբի

կարգի | | 11 կարգի||

|

Խառատ /

կարգի||

|

Խառատ Մ

Խառատ

կարգի | | Մ կարգի

Այսպիսով` նախագծելովաշխատանքիբաժանման նոր արդյունավետ ձներ, անհրաժեշտ է հաշվի առնել տնտեսական,ֆիզիոլոգիական,սոցիալական սահմանները,քանի որ այդ սահմաններիխախտմանդեպքում կիջնի աշխատողի աշխատունակությունը Ա արտադրողականությունը,այսինքն կիջնի արտադրությանարդյունավետությունը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

4.2.

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՁԵՎԵՐԸ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

Գիտության ն տեխնիկայիզարգացմանըզուգընթաց աստիճանաբար է արտադրականգործընթացը, բարձրանում է նրա կատարելագործվում տեխնիկականհագեցվածության մակարդակը,փոխվումեն սպասարկման ն կազմակերպմանձնեերնու մեթոդները: Այս գործընթացը իր ազդեցությունն է թողնում, ւ. հատկապեսմասսայականարտադրությանձեռնարկություններում, տեխնոլոգիական գործընթացներիտարանջատմանն բաժանման վրա, որի հիման վրա էլ աշխատողներիմոտ առաջ են գալիս նոր ն համեմատաբարնեղ պրոֆիլի մասնագիտություններ:Ուստի, որքան է արտադրական բարդ, հագեցվածն մասնագիտացված գործընթացը,այնքան մեծ է աշխատանքի բաժանման անհրաժեշտությունը:Աշխատանքի բաժանում ասելով հասկանում ենք ցանկացածարտադրանքիպատրաստման վրա կատարվողաշխատանքներիբաժանում, անջատում,առանձնացում: Սակայն աշխատանքիբաժանումը աշխատանքայինգործունեության մի կողմն է, մյուս կողմն այն է, որ նման ձւով աշխատանքիիրականացումը պահանջումէ այդ առանձին-առանձինաշխատանքներիմիավորում` հանուն վերջնական պատրաստի արտադրանքիարտադրության: Հետեւաբար` այդ առանձին-առանձին կատարողների աշխատանքի միավորումը ն նրանց միջն փոխկապվածության ստեղծումը իրենից ներկայացնում է աշխատանքի կոոպերացում: Աշխատանքիկոոպերացումը հետեւանքէ աշխատանքի բաժանմանը: Աշխատանքիանհատականբաժանմանխորագմանըզուգընթաց մեծանում է կոոպերացման նշանակությունը: Աշխատանքիկոոպերացման մակարդակըկախվածէ աշխատանքիբաժանմանմակարդակից:Որքանխորն է աշխատանքիբաժանումը,այնքան լայն է կոոպերացմանկապերը:Աշխատանքի առարկայականբաժանմանդեպքում, երբ աշխատատեղերումյուրաքանչյուր աշխատող պատրաստում է ավարտուն արտադրանք, ապա կոոպերացմանանհրաժեշտությունչի առաջանում,բացի նրանից, որ այդ արտադրականհիմնական բանվորներինանհրաժեշտէ ապահովել հումքով, նյութերով, էներգիայով, գործիքներով, հարմարանքներով,տեխնիկական փաստաթղթերով, որոշել նրանց անհրաժեշտթվաքանակը`ելնելով արտադրականծրագրի ծավալից ն արտադրանքիաշխատատարությունից: Այլ է, երբ աշխատատեղերումպատրաստումեն արտադրանքիառանձին մասեր, հանգույցներ, որոնց անհրաժեշտթիվը ն աշխատատարությու52

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

նը կարողէ էապես տարբերվել: Ուստի` այս դեպքում անհրաժեշտէ հստակորեն որոշել արտադրանքիհամարանհրաժեշտմասերի ն հանգույցների, ինչպես նան դրանց աշխատատարությունիցելնելով անհրաժեշտաշխատողների թիվը: Այդ պատճառովանհրաժեշտէ միավորել բոլոր աշխատողների աշխատանքը,ապահովել ներտեղամասային կոոպերացումը,որը կապահովի աշխատանքային ն արտադրականգործընթացի անխափան աշխատանքը,առավել լրիվ Ա արդյունավետօգտագործել սարքավորումները ն աշխատուժը: Առավել բարդ է աշխատանքիկոոպերացումըայնտեղ, որտեղ տեղի ունի աշխատանքիօպերացիոնբաժանում:Այս դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել առանձին-առանձինբոլոր օպերացիաների աշխատատարությունն աշխատողներիանհրաժեշտթվաքանակըորոշելու համար, ինչպես նան օպերացիաների միջն փոխկապվածությունստեղծելու, աշխատանքի հստակ ռիթմ ն անընդմեջ ու անխափան աշխատանքնապահովելու |

համար:

Առավելկարնոր է հատկապեսհոսքայինգծերի կիրառմանդեպքում,որտեղ անհրաժեշտէ հաշվի առնել յուրաքանչյուր աշխատողիկողմից կատարվող բոլոր շարժումների, գործողությունների ն գործելաձների վրա կատարվողժամանակիծախսումներիտնողությունը: Աշխատողներիանհրաժեշտթվաքանակըորոշելու համար բերենքպայ- . մանականմեկ օրինակ: Ընդունենք, որ պատրաստումենք «Ա» արտադրատեսակը, որը բաղկացած է հինգ դետալից, ընդ որում, պատրաստիարտադրանքիհավաքմանհամար ենք 9 րոպե, իսկ յուրաքանչյուր ծախսում 12. 15,6,18Ա3 դետալի պատրաստմանհամար`համապատասխանաբար րոպե: Ընդունենք նան, որ աշխատանքայինօրվա տնողությունը 8 ժամ է: Այս դեպքում անհրաժեշտ է որոշել, թե հերթափոխիընթացքումքանի դետալ պետք է պատրաստել,որպեսզիչունենանք ո՛չ դետալի պակաս Լ ո՛չ էլ ավելցուկ հերթափոխն ավարտելուցհետո: Գետնաբար`նշված պայմանները հաշվի առնելով, անհրաժեշտկլինի հերթափոխիընթացքում յուրաքանչյուր դետալից արտադրել 160 հատ ն ըստ օպերացիաներիունենալ 18 ն պատրաստի արտադրանքը հավաքող 3 հիմնականարտադրականբանվոր:: Այդ հաշվարկներըբերված են ներքոհիշյալաղյուսակներում: .

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Բանվորների անհրաժեշտթվաքանակիհաշվարկումը

Աղյուսակ

Դետալներ

Յ

ժեշտ հիվը համերով |

ա Ընդհանուր տարությունը,

րոպեով Աշխատողներիթիվը,

մարդ

տի

ուի

քիհավա.

քումը

| Յուրաքանչյուրդետա-

լի աշխատատարությունը, րոպեներով

Պատրաս-

:

|

|

|

Յ

|

|2880

|

-

'

շ

՝

:

Գոյությունունեն աշխատանքիկոոպերացման մի շարք ձներ: Նկաւոի ունենալով, որ աշխատանքի կոոպերացումըաշխատանքի բաժանման հետնանքէ ւ աշխատանքի բաժանումնէլ ունի կոնկրետիր ձները, ուստի, դրանիցելնելով աշխատանքիկոոպերացմանձներն էլ բխում են աշխատանքի բաժանման ձներից: Հեւտւաբար`տարբերում ենք աշխատանքի ֆունկցիոնալ,պրոֆեսիոնալ,տեխնոլոգիականն ըստ որակավորվածության աշխատանքիկոոպերացմանձները: Կոռպերացմանայս ձները լայնորեն կիրառվումեն արդյունաբերականձեռնարկություններում Ա հատկապես արդյունաբերաարտադրական անձնակազմի անհրաժեշտ ն լավագույն թվաքանակըսահմանելու, նրանց միջն աշխատանքի փոխկապվածություն ստեղծելու, համախմբելունրանց ընդհանուր ջանքերը վերջնական նպատակնիրականացնելուհամար:Այս տեսակետից արդյունաբերական ձեռնարկություններում լայն տարածում ունի բրիգադայինաշխատանքի կազմակերպումը: Աշխատանքիկազմակերպման հաջորդ ձեւը ըստ տերիտորիալ հատկանիշի աշխատանքի կոոպերացումն է: Ըստ այս հատկանիշի`արդյունաբերական ձեռնարկություններում տարբերում ենք կոոպերացման հետնյալ ձաերը` միջարտադրամասայինԱ ներարտադրամասային, միջտեղամասային ն ներտեղամասային, միջբրիգադային Ա ներբրիգադային ն առանձին կատարողներիմիջն:

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Աշխատանքիմիջարտադրամասային կոոպերացումըիրականացվումէ ըստ առարկայական հատկանիշի: կա՛մ ըստ տեխնոլոգիական, կա՛մ Ըստ տեխնոլոգիական հատկանիշի աշխատանքի կոոպերացման ձնը կիրառվում է այն դեպքում, երբ արտադրանքիպատրաստմանգործընթացըբաժանվում Է փուլերի ն յուրաքանչյուրարւտադրական փուլ իրաՕրինակ` մեքենաշինական կանացվում է առանձին արտադրամասերում: գործարանըկարող է ունենալ հետեյալ արտադրականիուլերը` ձուլման, արմշակման, հավաքման, որոնք կենտրոնացվում են համապատասխան այս տադրամասերում: Աշխատանքիկոոպերացումը դեպքում որոշվում է ն տեխնոլոգիականաշխատատարության բանվորներիթվաքանակիցուցանիշի միջոցով: Այսպես,օրինակ, ընդունենք, որ ձուլման արտադրամասում տեխնոլոգիականաշխատատարությունը կազմում է 400 հազ. նորմա/ժամ, մշակմանարտադրամասում6̀00 հազ. նորմա/ժամ,իսկ հաւլաքման՝ 200 հազ. նորմա/ժամ:Ընդունենք, որ մեկ բանվորի տարեկանաշխատաժամանակիֆոնդը (արտադրանքինորմայիգերակատարման գործակցով կարգավորված)կազմում է 2000 ժամ, ապա ըստ արտադրամասերի կկազմի 200 (400000:2000), բանվորներիթիվը համապատասխանաբար 300 (600000:2000) ն 100 (200000:2000) մարդ: Ըստ առարկայական հատկանիշի աշխատանքիկոոպերացման ձեր կիրառվում է այն դեպքում, երբ մի քանի արտադրամասեր իրենցարտադրանքն են հանձնում հավաքմանարտադրամասինառանձինմասերի, դետալների կամ հանգույցներիտեսքով, որտեղ ավարտվում է պատրաստի արտադրանքիարտադրական գործընթացը:Այս դեպքում նույնպես փոխաշխատողների թիվը հաշվարկումենք աշխակապվածարտադրամասերի տատարությանհիման վրա: Ենթադրենք,ունենք 3 նախապատրաստական ն մեկ հավաքման արտադրամաս:Ընդ որում, առաջին արտադրամասում են «Ա», երկրորդում՝«Բ» Ա երրորդում՝«Գ» հանգույցները Ա պատրաստում այդ հանգույցներիցհավաքման արտադրամասում հավաքում են պատրաստի արտադրանքը: Ստորն. բերենք մի աղյուսակ Ա ցույց տանքայդ արտադրամասերիմիջն գոյություն ունեցող աշխատանքիկոոպերացման ընդհանուրսկզբունքայինկապը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Աղյուսակ 3

|

Արտադ-

րամա- Գի ' ՝ան

Սերը

Միավորի տատա- Ան

յ

Խ

|

|

կորմայժամ

10000

«Բ»

«Գ»

ն

"նակը

ի ր ըորմա/ժամ հատ. րությունը

«Լ»

"

"

՞1թ

աշխա- Աշխա- ե Քանակը

անվ

"

20000

80000

15000

գիանգուցներից | Ընդամենը

30000

10000

14000070

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Նման

կան գործընթացներիմեքենայացմանու ավտոմատացման դեպքումկրճատվումէ աշխատանքիառարկայիվրա աշխատողիանմիջաՆման կան ազդելու գործընթացըԱ այն բանվորիցանցնում է մեքենային: մեքենամեջ է մեծանում աշխատողիաշխատաժամանակի պայմաններում ների աշխատանքինհսկելու ժամանակը: Այդ ժամանակըկարող ենք բաժանել ակտիվ Ա պասիվ դիտմանժամանակի:Ընդ որում, աշխատաժամադիտմանժամանակի արդյունավետօգտագործմաննպատակովպասիվ է նակի ընթացքումաշխատողը կարող իրականացնելպրոֆեսիայիկամ ոու է աշխատանքայինֆունկցիայի համատեղում: ենք, դրոֆեսիայի համատեղում ասելով ակա իր օրվա ընթացքում, իր աշխատանքային այի աշխատողը հետ միա(իր հիմնականպրոֆեսիայի) / կատարումէ այլ պրոֆեսիայիաշխատանք:Տնտեսապես արդյունատ կլինի պրոֆեսիայի համատեղումը,եթե այն բավարարիհետնյալ պահետ:

առարկայական հատկանիշիաշխատանքիկոոպերացումը

Ըստ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

հասկանում րրոն ա գործունեության հաանշային

անջներին.

մեջ ազատ ժամանակ, եթե առկա է աշխատողի աշխատաժամանակի համընկնումիր հիմչի կատարումը աշխատանքի բ. երբ հաճատեղվող հետ, նական աշխատանքիկատարման ն հաճատեղվող աշխատանքի գ. եթե գոյություն ունի համատեղողի ն ընդհանրություն, ֆունկցիոնալ միջն տեխնոլոգիական ազդեցությունչի թող-. դ. եթե համատեղվող աշխատանքըբացասական արտադրանքիո-. ճում աշխատանքիարդյունքի` արտադրողականության, րակի վրա, որակավորում,տեսական ե. եթե համատեղողը ունի համապատասխան ա.

տվյալներըցույց են

Բերված աղյուսակի տալիս, որ տարեկանառաջադրանքը` 2500 միավոր արտադրանքը,արտադրելու համար անհրաժեշտ է 70 հիմնական արտադրականբանվոր, իսկ դրանց տեղաբաշխումը ըստ արտադրամասերի,աշխատանքիկոոպերացման առարկայական հատկանիշից ելնելով, համապատասխանաբար կկազմեն10, 40, 15 ն 5 հիմնական

արտադրականբանվորներ:

պրակտիկգիտելիքներ: Պրոֆեսիայի համատեղումը նպաստումէ մի շարք աշխատանքային պրոֆեսիաներիմիավորմանըկամ ֆունկցիաների,ճեղ մասնագիտացված ն. հրապուրիչ է կրճատմանը:Այն հնարավորություն տալիս բովանդակալից ն դարձնելու աշխատանքը, իջեցնելու աշխատանքիմոնոտոնությունը

ն

4.3.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ ԵՎ ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ Աշխատան շխ

քի

բ աժանման

ն

կոոպերացման կոոպերաց

ձնե

րելագոր րիկ ատարելագործման

աԱոաման ենք ետիՀանելպրոֆեսիայի, հաստիբերում աշխատողի առանձին ֆունկցիայի ինչպես հիմնական

ուղղություննե

մեկը աշխատանքի

համատեղումն

է: Տար-

նան սպաքի, համատեղում, սարկման գոտու ընդլայնումը: Վամատեղմանհամար անհրաժեշտ է ա- . պահովել լայն պրոֆիլի աշխատողներ, որոնք ունենան տվյալ աշխատանքների կատարմանհամար ւմնհրաժեշտգիտելիքներ ն փորձ: Աշխատանքի համատեղելուհնարավորությունըպայմանավորվածէ մասամբ արտադրա-

Ա արտադրողականությունը: բարձրացնելուաշխատունակությունը Պրոֆեսիայի համատեղման արդյունավետությունըբարձրացնելու նպատակովմշակվել են համատեղմանլավագույնտարբերակներ: բերենք մեքենաշինությանճյուղից մի շարք պրոֆեսիաներիհամատեղմա հնարավորտարբերակները:

աի

.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ՁԵՎԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Պրոֆեսիայի համատեղմանհնարավորտարբերակ

Աղյուսակ 4

Համատեղվողպրոֆեսիան

Վամատե-| ղող

Ք ՅՇ

պրո-|3|55|

Ք|Ք

: Անոր Փականագործ

Շաղափող

--

ՅԱՑ

ֆեսիան

Ֆրեզերագործ էլեկտրա- |

`

,

զոդող

-ք.

»

-

8.

3.

ԷՏ|5

Յ.ծ

:

-

-

»

-

»

»

»

»

-

ի

ի

ի

ՅՑ

"7

-

Ժ-

.

.

|

.

|

,

ի

-

յ

ի

-

յ

|9

--

:

Յ-

Բ|

»

-

-

ր

«

ր

|

,

,

ի

.

,

յ

յ

Պրոֆեսիայի համատեղմանտարատեսակները Աղյուսակ 5

Տո նիշները

Պրոֆեսիայի ր

Համատեղվող

| խճբերը

կովի

շ

գեր

Յ

գ

Համատեղմանտարատեսակները

բանվորների| Հիմնական բանվորներ Օժանդակ բանվորներ Հիմնականն օժանդակբանվորներ

համատեղման Խա

ա ամատաղուեաի

աոա

Համատեղմանաստիճանը

ամբողջ ծավալը)

Արիան աջորդավա կայունություգր ատեղման Ժմանակավոր լ

|

Համատեղվող աշխատանջի Ցածր կարգի

մշտական խատանքինկատմամբ

աշ-

շարք

Լրիվ (աշխատանքի Մասնակի (աշխատանքիծավալի մի սին համատեղումը)

| Համատեղմանկարգը

| բարդությունը

համատեղման

| Նույն կարգի

Բարձր կարգի

մա-

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Աշխատանքի գիտահետազոտականինստիտուտի կողմից մշակվել է պրոֆեսիայի համատեղմանտարատեսակներ,որը ներկայացվումէ ստորնե բերված աղյուսակում: Ֆունկցիայի համատեղում ասելով հասկանում ենք, երբ տվյալ պրոֆեսիայի աշխատողըիր աշխատանքայինօրվա ընթացքումիր հիմնական աշխատանքայինգործունեության(հիմնականպրոֆեսիայի)հեւո միասին կատարում է-աշխատանքային որոշակի ֆունկցիա, որը մինչ այդ կատարում էր մեկ այլ պրոֆեսիայիաշխատող:Աշխատողըպահպակելովիր պրոֆեսիայի հիմնականգործունեությունը` նա մասնակիորենիրականացնում է մի այլ աշխատողի աշխատանքիմի մասը: Այդպիսիօրինակ կարող ենք բերել, երբ խառատըիրականացնում է իր խառատայինգործունեության հետ միասին նան իր հաստոցի կարգավորմանաշխատանքը,որը մինչ այդ հանդիսանում էր կարգավորողիպարտականությունը: Պրոֆեսիայի Ա ֆունկցիայի համատեղումըչպետքէ շփոթել, մեկ այլ աշխատանքայինկոլեկւոիվում աշխատելու հետ, կամ երբ աշխատողըիր աշխատանքայինօրն ավարտելուց հետո համատեղումէ մի այլ աշխատանք: Օրինակ, խառատըիր աշխատանքայինօրն ավարտելուց հետո կատարում է մի այլ տեղ խառատի կամ ֆրեզերողի աշխատանքկամ այլ պրոֆեսիայի աշխատանք:Հատկապեսներկա պայմաններում,սոցիալականծանր պայմաններից ելնելով, աշխատողների մի մասը ստիպված են լինում իրենց հանգստի հաշվին աշխատել նան այլ տեղ, ստանալ լրացուցիչ աշխատավարձ առօրյա հոգսերը հոգալու համար: Պրոֆեսիայի Ա ֆունկցիայի համատեղումը պետք է ընթանաորոշակի ուղղությամբ: Դրանց մեջ կարնոր նշանակությունունի այնպիսիհամատեղումը, երբ հիմնականաշխատանքային գործունեությանը կամ զուգահեռ, այն ավարտելուց հետո, համատեղվի իր աշխատատեղիտեխնիկական սպասարկմանաշխատանքները:Երկրորդ` երբ հիմնականաշխատանքների կատարմանըզուգահեռ համատեղվում է իր աշխատատեղիտնտեսական սպասարկմանաշխատանքները:Եվ երրորդ` երբ համատեղումէ իր աշխատանքային գործունեության հետ փոխկապվածօժանդակ բնույթի

աշխատանքներ: Ընդհանուրառմամբանթույլատրելի է, որ համատեղվողաշխատանքների ծավալը ավելի մեծ լինի, քան հիմնական աշխատանքներինը:Բայց մյուս կողմից, տվյալ պրոֆեսիայի համար նախատեսվածհիմնական աշԱ համատեղվող աշխատանքներիծավալը (Ժիլ. խատանքի Ժի.պ. պ..)՝ արտահայտված նորմա/ժամերով,ինչպես նան հանգստի ու անձնական կարիքների Ժիլլյըե համատեղմանժամանակ մեկ աշխատատեղիցմյուս աշխատատեղըտեղափոխվելուժամանակըժԺլղ պետք է փոքր կամ հավա59

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

սար

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

լինի հերթափոխիտնողությունից՝

ՔԺիամ.պՀ Ժտ՞ Ժհան Ժհերթ. Աշխատանքներիհամատեղման տնտեսական 3:

ժիւպ

Հ

արդյունավետությունը պայմանավորվածէ, թե ինչպես է Օգտագործվում աշխատաժամանակը:Այդ իսկ պատճառովհիմնականպրոֆեսիայիգծով աշխատանքներին. համատեղվող աշխատանքների կատարմանհամար անհրաժեշտ ժամանակը պետք ձգտի հերթափոխիտնողությանը:

է

ժի

|

Այն դեպքում, երբ այս երկու

պա մեծանում

է

ԷՖ

ժօ

ժին

տարբերությունը մեծությունների -»

մեծ է,

աշխատանքիհամատեղմանհնարավորությունըԱ

ռակը: համատեղման ժամանակ աշխատանքների Պրակտիկայում գործում ենք համատեղմանհնարավորգործակիցը (Գիամ)Գրամ Ժա ազ

ազ.

Յ.

հերթ

ժամանակն

ա-

հակաօգտա-

որտեղ

է, որը առաջանում է հիմնական պրոֆեսիայի ազատ գծով կատարված աշխատանքից հետո, Ժիերթհերթափոխիտնողություն է: Աշխատանքների համատեղման տնտեսական արդյունավետությունը կարողենք հաշվարկել նան դրամականարտահայտությամբ: Այսպես, օրինակ, եթե համատեղմանհետնանքով ունեցել ենք աշխատողների թվաքանակի կրճատում,հետնաբարկունենանքնան աշխատավարձիտնտեսում, ինչպես նան կարող են կրճատվել կայուն-պայմանականծախսերը ն մեծանալ շահույթը: Այս դեպքում տնտեսական արդյունավետությունը (Աիլյյչ) կարտահայտվիհետնյալ բանաձնի օգնությամբ. Սհամ Տաշ ՅՏծ հ Շլր,որտեղ համատեղման հետեանքով տնտեսված Տա է, աշՏծ. կայուն պայմանականծախսերն են, որոնք աշխատանքներիհահետնանքով կարող են կրճատվել, է: համատեղմանհետեանքով ստացված լրացուցիչ կարնոր ձներից մեկն էլ, ինչպես նշել ենք, համատեղման սպասարկմանգոտու ընդլայնումն է: -

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

աշխատավարձն

-

մատեղման

կմխատանքի -

շահույթն

ֆեսիայի համատեղումից,քանի որ այս դեպքում աշխատանքներիհամատեղում իրականացվումէ մեկ պրոֆեսիայի սահմաններում: Սպասարկման գոտու ընդլայնման միջոցով կարելի է հասնել աշխատաժամանակի օգտա60

ՁԵՎԵՐԻ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

գործման բարելավմանը:Այն կարելի է կիրառել ցանկացածտեղամասում, արտադրամասում,երբ աշխատողներըթեր ծանրաբեռնվածեն լինում, ունենում են ժամանակի կորուստ ն սպասարկմանգոտու ընդլայնումը հնարավորություն կտա կրճատելու աշխատողներիթիվը ն բարձրացնելուար-

տադրողականությունը:

ԱշխատանքիբաժանմանԱ կոոպերացմանձեւերիկատարելագործման է: ուղիներից մեկն էլ բազմահաստոցայինսպասարկմանանցնելն կայաԱշխատանքի բազմահաստոցային սպասարկման էությունը նում է նրանում, որ մեկ կամ մի խումբ աշխատողներ միաժամանակ սպասարկում են մեկից ավելի հաստոցներ: Այդպիսիսպասարկումհնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե մեկ հաստոցի վրա կատարվողձեռքի աշխատանքըիրականացվումէ մյուս հաստոգիկամ հաստոցներիմեքենայական ժամանակի ընթացքում: Ռւստի բազմահաստոցային սպասարկման անցնելու համար անհրաժեշտ է, որ յուրաքանչյուր հաստոցի ավտոմատ-մեքենայական Ժամանակը լինի ավելի մեծ կամ հավասար, քան այն ժամանակը, որի ընթացքում բանվորը սպասարկում է մյուս հաստոցները: Այն կարող ենք արտահայտելհետնյալ բանաձնով՝ ո.

Ժ եր -

-

-

ԵՎ ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

Ժմեք տվյալ

հաստոցի

).ժ.. :

ավտոմատ ժամանակն եքենայական

հաստոցներիթիվն է, սպասարկվող -

ոո

-

որտեղ

է,

սպասարկվողբոլոր հաստոցներիվրա բանվորներիզբաղվահաստոցից մյուս հաստոցին անցնելու ամբողջ

ն մեկ 3 ժլբծության

ժամանակն է: ) մեքենայական Ընդ որում, բանվորիգբաղվածության ժամանակը(Ժզբ ու հետնյալ ձեռքի գործողությանցիկլի կատարմանընթացքում տեսքը` չ Ժ,օ, որտեղ ծածկվող օժանդակ ժամանակըէ, Ժօօ.- մեքենայական ժչօ մեքենայականժամանակովչձածկվողօժանդակժամանակըէ (դետալի տեղադրում, հանում ն այլն): Բազմահաստոցային սպասարկման անցնելու կարնոր պայմանը կայանում է նրանում, որ արտադրական գործընթացը պետք է մասնա-

կունենա

անվ

-

քում պետք է առկա լինի մեքենայական-ավտոմատ ժամանակը, որի ընթացքում բանվորը հնարավորություն ունենա սպասարկելու այլ մեքենաներ:

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ԶԵՎԵՐԻ

Այս դեպքում սպասարկվողանհրաժեշտհաստոցներիթիվը (ո) կարող ենք որոշել հետնյալ բանաձնով`

Թ

ուր

ԺՆ

Ի

ԵՎ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Մեկ բանվորիկողմից երկու հաստոցներիսպասարկման

կառուցվածքը

որտեղ

Ժրեղ.

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

րոպ.

.

կար ար

Ժմեքտվյալ հաստոցի մեքենայականավտոմատժամանակնէ, -

Ժսպ-մեկհաստոցիսպասարկմանժամանակնէ,

օտեղ

մեկ հաստոցից մեկ այլ հաստոցտեղափոխվելուԺամանակնէ: Բազմահաստոցայինսպասարկմանանցնելու հնարավորությունըկարելի է ցույց տալ նան. գրաֆիկորեն -

լոց 2221 2221,» 1լհաս-

տոց

222|

2.2 7

1 հաս-

տոց

22:

Ա.

ո.

,

«Ա.Պ

727,

ո.

22.

22:

,

|

ո

՝

-

-

Ձեռքի աշխատանքների ժամանակնէ

է

ժամանակն Մեքենայականսպասարկման

Վերը բերվածնկարից երնում է, որ բանվորը միայն տեսականորենկասպասարկելերեք հաստոց, քանի որ հաշվի չի առնվել մեկ հաստոցից անցումը մյուս հաստոցներին ն հաստոցներինդիտմանանհրաժեշտ Ժարող է

մանակը:

Այժմ բերենք մեկ այլ օրինակ,որտեղ հաշվի են առնվում այդ պայմանները: Ենթադրենք,որ հաստոցի մեքենայական-ավտոմատժամանակը կազմումէ 15 րոպե, իսկ այդ հաստոցի վրա բանվորիզբաղվածությանԺամանակը` 12 րոպե: Այս դեպքումբանվորըկարողէ սպասարկել2 հաստոց ն ունենալ 3 րոպե ազատ ժամանակ, որը կարող է տրամադրելհաստոցներին ակտիվդիտմանվրա: Այդ կարելի է ցույց տալ նան գրաֆիկորեն:

-

ն

է

,

բանվորիազատ ժամանակն

Հաստոցներ| ժպ | ժեք

Մեկ բանվորիկողմից երեք հաստոցների սպասարկմանկառուցվածքը -

3 րոպ.

-

|

| Գբ |

զ

Յ -

Աշխատանքի բազմահաստոցային սպասարկմանն անցնելու 'համար մ ի շարք պայմաններ: մաններ: նհրաժեշտ է օպերա Նախ նն առաջ անհրաժեշտ է օպերատիվ ժամանակի կառուցվածքից ն սարքավորումներիաշխատանքիընթացքը կարգավորող հարմարանքներիցելնելով ընտրել համապատաստեղաղխանսար սարքավորումներ, ր ր, այդայդսարքավորումներն սարք ր աշխատատեղում շ ղադ Ա րել արդյունավետձնով, մշակել սպասարկման մեթոդներ արդյունավետ եղանակներ:Այնուհետն անհրաժեշտէ մշակել աշխատանքայինշարժումների, գործողությունների ն գործելաձներիկատարմանճիշտ հաջորդականություն, ընտրել աշխատատեղիսպասարկմանարդյունավետձներ ն եղանակներ:Կարնոր նշանակություն ունի հումքի ե պատրաստի: արտադրանքի անխափանմատակարարումը,տեղափոխումըն այլն: Աշխատանքի բազմահաստոցայինսպասարկմանհամար կարնոր նշանակությունունի նան սպասարկման լավագույն գոտու ճիշտ ընտրությունը, բազմահաստոցավարներինյութականշահագրգռվածությանապահովումըն այլ հարցեր: Սպասարկմանլավագույն գոտու ճիշտ ընտրությունը կատարելուհամար անհրաժեշտ է այն հիմնավորելտնտեսական հաշվարկներիմիջոցով: Առաջին հերթին անհրաժեշտ է որոշել աշխատողներիզբաղվածության անհրաժեշտ րաժեշտ

են

Նախ

գործակիցը (Գզ): Այն որոշում

հետնյալ բանաձնիօգնությամբ. ենք :

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԳԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

կալկուլյացիոն ժամանակը`20

Ժ ձե ..

որտեղ

ւ

:

Գո»

Ժձեռ տվյալ օպերացիայիվրա ձեռքի աշխատանքներիժամանակնէ, -

ցիայի գիուտեմանակն հաստոցներիթիվը: ո

Գ«-

ԴԻՐ:

|

ՊարտիայիՂատային դետալների թիվը, հատ.

եզրափակիչ

կ

Յ,0

"

1,5

ի/

ժամանակը,

ժամերով 0,5.

0,5

լ

1,0

0,8

`

0,3

0,5

0,2

0,2

-

Հիմք ընդունելով աղյուսակում բերված տվյալները` որոշենք յուրաքանհաստոցավարիձեռքի ե. կալկուլյացիոն ժամանակը,իսկ ապա` յուրաքանչյուր բազմահաստոցավարի զբաղվածությանգործակիցը: 1-ին հաստոցավարիձեռքի աշխատանքիժամանակըհավասար է`

չյուր

10:05:05

5,

10:3Հ0,5

Հ30,5

,

ա հավասա հավ բազմահաստոցավարիզբաղվածությանգործակիցը

ր

նի. կլինի

2.55 018 3:05

'

բս

ր Նր աշխատաժամանակը շիԱՅԻ սխանաբա

յ

,

ժամ,

ժամ:

ն կլինի.

15,3 05025 60.3

կալկուլյացիոն ժամանակը` 40:

Նախապատ-

մեքե| ձեռքի ակը, նայական ժամերով

ՓԲ

-0.26

ԱԱաշատաժագանակը 40:0202Հ82.

աատական

մ

ն

իսկ կալկուլյացիոն ժամանակը՝

ՅԸԲ

|

Աղյուսակ 6

տոցներ

80,6,

Հ

Հ

Զբաղվածության գործակիցըպետք է մեկ միավորին: Զբաղվածության գործակիցը հաշվարկելու համար բերենք հետնյալ պայմանականօրինակը, որտեղ աշխատանքի ամբողջ ծավալի համար նորմավորվողժամանակը ունի հետնյալ կառուցվածքը:

Հաս

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ձեռքի աշխատաժամանակը՝

ձգտի

|

0,6

Հ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

Յ-րդ հաստոցավարի համար՝ 30:5403»153, կալկուլյացիոն ժամանակը` 30 :: 2 Հ 03 603,

համար հատային կալկուլյակատարման

-

ՁԵՎԵՐԻ

`

10,2

Գզբ ՀՅ»

Հ

40,2,

Հ021

,

Այսպիսով` մեր օրինակի տվյալները ցույց են տալիս, որ չորս հաստոցավարներիզբաղվածության գործակիցներիգումարը կազմում է 0.9 ն այն չի գերազանցում1 միավորից,այլ մոտենում է նրան: Ուստի` հնարավոր է չորս հաստոցավարներից երեքինկրճատելն տեղափոխելայլ աշխատանքի, իսկ նրանց պարտականությունները դնել մեկ հաստոցավարի վրա, որի զբաղվածության գործակիցը կբարձրանա0.9: Սակայն նկատի պետք է ունենալ, որ բազմահաստոցային սպասարկմանանցնելու համար անհրաժեշտէ մտածվածկերպով դասավորելհաստոցները,որպեսզիբանվորը հեշտությամբ կարողանա դիտել բոլոր հաստոցներիաշխատանքը, լինի դա հաստոցներիմիջն ամենակարճճանապարհը, որպեսզիբանվորը ժամանակիկորուստ չունենա մեկ հաստոցիցմյուսին անցնելու ժամանակ: Բազմահաստոցային սպասարկումը կարող է լինել անհատական, երբ հաստոցներըսպասարկում է մեկ բանվոր, ն բրիգադային, երբ հաստոցները սպասարկում են մեկից ավելի բանվորներ:

աֆունկցիրը արուն աա աար ա

Աո

ուր է

կամ ըստ լինել ֆունկցիոնալ (կարգավորող ն օպերատոր) որակավորվառ ծության (բրիգադիր սպասարկողբանվոր): Պրակտիկայումհաճախհանդիպում ենք զուգահեռաբար սպասարկող բազմահաստոցավարների, երբ նույն պրոֆեսիայիե որակավորում ունեցող երկու բանվորներհամատեղ սպասարկումեն մի շարք հաստոցներ: Բազմահաստոցային սպասարկումը ըստ արտադրության կազմա-

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

կերպման ձնի կարող է լինել երկու տեսակ: Առաջիննայն է, երբ սպասարկվող հաստոցներիմիջն չկա աշխատանքիընդհանուր ռիթմկամ յուրաքանչյուր հաստոց աշխատումէ անկախմյուս հաստոցի աշխատանքից, ն երկրորդ, երբ սպասարկվողհաստոցներն ունեն աշխատանքիընդհանուր ռիթմ: Առաջինիհամար օրինակ կարող է ծառայել տեքստիլ արտադրության մեջ Օգտագործվող մեքենաները,իսկ երկրորդի`մեքենաշինությա՛ հոսքային գծերը: մեջ կիրառվող Բազմահաստոցային սպասարկումը կարող է լինել ցիկլային ցիկլային: յ Ցիկլային սպասարկումը այն Է, երբ աշխատանքներըիրականս են նույնատիպ հաստոցներիվրա, որոնք կատարումեն նույն կամ տարբեր օպերացիա, բայց Օպերատիվժամանակի նույն տնողությամբ: Այս դեպքում բանվորի կողմից հաստոցներիսպասարկումը կատարվումէ հաջոր-

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

Բազմահաստոցայինսպասարկմանտարբերակները

-. /չ

ժզ

Հ

ԺմեքԴ

բազմահաստոցավարը

հետնյալ

զ489ՉԻնՑԻ Ազ ռում առաջանալ բազմահաց ի.) բ.), (ժյլ կարտահայտվի տաողությունը: ժլե բ: ժպ Ժց Աե համար Բոռ(պե Առավել արտահայմիչ ւզցի սպասարկման գրաֆիկորեն: ժց մե -

Բացի այդ, ինչպես բանվորի(Ժ.լլ այս դեպքում ցիկլի

այնպես էլ հաստոցի

կարող է

պարապուրդ,

հետնյալ կերպ.

ուստի :

-

տանքի

ցույց տարատեսակները

հաստոցներիաշխա-

տալ

լ

ջ

|

յ

|ՔՓ|«|2|6

|

շթ

..

|7|5|շ Ն

շՄ17Մ 17314

Ադ (եւ ժո

1-ին հաստոց լ

2-րդ հաստոց 1-ին

1.

թե Սար

21312|7|6|2

հաստոց շ-------1

ժտ Մկ -.- եո Սրա

Խր գն

|7|4|6|2/4|312|673413|շ

Լ-ին

Հ Թուխ

հտստոց 722777

2-րդեաստոց

|ԲՀՀ Լ) 2-72 Խշ-Զ2

ԽԶ

(կ

7||չ|շ

|

-

Ը-1գոջ- Մեքենայականավտոմատժաճանակնէ

ԷՅ ժ,- Բանվոբի պարապուրդիժամաճակնէ ԾՀ ժզո-Հաստոցի պարտպուբդիԺամանակնէ

է

Բազմտհաստոցայինուպտուռբկմանցիկլի տնողությունն ժյ ճԵպ Օպերատիվժամաճակճ է -

աոնել

/17Խ371712|-

- Բաճվռրի զբադվածությանժամանակնէ

22222 ԺՄ

-

անան

շ2|6|4|12|5

Ժ

Այն դեպքում, եթե ցիկլի ընթացքում ունենում է ազատ ժամանակ (ժլլյզ), ապա արտադրականցիկլի տնողությունը կարող ենք արտահայտել կերպ.

Նկար 3

3չն

դաբար:

Ոչ ցիկլային բազմահաստոցային սպասարկումն այն է, երբ բազմահաստոցավարբանվորը կամ բանվորներիխումբը սպասարկումէ տարբեր տնողության օպերացիաներկատարողհաստոցներ:Այս դեպքումբազմահաստոցայինսպասարկմանհամար կարնոր նշանակությունունի արտադրական ցիկլի հստակեցումը ն ցիկլի տնողության ճիշտ որոշումը: Աշխատանբի բազմահասւոոցային ցիկլը (Ժց) այն է, երբ կրկնվում են ՕՇպերատիվ աշխատանքիբոլոր տարրերը,ն այդպիսիմեկ կրկնելիությունըհան«դիսանումէ մեկ ցիկլ: Այն դեպքում, երբ հաստոցի ն բանվորիաշխատաժամանակը օգտագործվում է լիարժեք ու ամբողջովին, ապա ցիկլի տնողությունը հավասարկլինի`

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

՛

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՍԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Բազմահաստոցային սպասարկմանանցնելու համար նախապեսանհրաժեշտ է կատարելֆոտոխրոնոմետրաժային դիտումներ ն. որոշել. 1. Օժանդակ ժամանակը,որը ծածկվումէ մեքենայականժամանակով, 2. Մեքենայական ժամանակով չծածկվողօժանդակժամանակը, Յ. Վիմնական մեքենայական-ձեռքի ժամանակը, 4. Մեկ հաստոցից մյուսինանցնելու ժամանակը, 5. Վաստոցների ակտիվդիտմանժամանակը, 6. Բանվորիազատ ժամանակը նայլն: Ֆոտոխրոնոմետրաժային դիտումների արդյունքների վերլուծության հիման վրա կարող ենք որոշել հաստոցների թիվը: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ եթե հաստոցների սպասարկումըկատարվում է մեկ բանվորի կողմիցն նկատիունենալովնրա լրիվ զբաղվածությանհանգամանքը, ապա այս դեպքում հաստոցների թիվը կարող ենք որոշել հետնյալ |

կերպ.

ո

ոպ

որտեղ

Գբ.

-

որը

իր մեջ ներառում է հիմնական

տեխնոլոգիական ժամանակըԱ օժանդակժամանակը, մեկ հաստոցի վրա բանվորիզբաղվածժամանակնէ, որի մեջ հաշԺզբ վի է առնվում հիմնական մեքենայական,ձեռքի, օժանդակ ժամանակը, տեխնոլոգիական գործընթացներին ակտիվ դիտելու ժամանակը:Իր հերթին օպերատիվժամանակըբաղկացած է՝ Ժօպ Ժմա.Է Ժզբ, որտեղ Ժմա. ազատ մեքենայական ժամանակնէ: Հիմք ընդունելով այս հանգամանքըն տեղադրելովվերը նշված բանաձնի մեջ կարող ենք որոշել հաստոցների թիվը -

Հ

-

դ-ր»

Ժա ՒԺ

ժ

ՎԻՀմալ

Ժ

Ժ

ԳԲ.մալ

Ժզբ ԺզբԺզբԺզբ

Բերենք մեկ օրինակ:Ընդունենք,որ օպերատիվժամանակըկազմում է 400 րոպե, իսկ մեկ հաստոցիվրա բանվորիզբաղվածժամանակը` 180 րոպե: Ապաայս դեպքում հաստոցների թիվը կկազմի` ո----ՀՀ

մեկ բանվորիկողմից, ապա ենք հետնյալ բանաձնով. են

այս

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

թիվը որոշում դեպքում հաստոցների

Ժմեջ"Գ

Գ

ՁԵՎԵՐԻ

զբ

Ոչ ցիկլային բազմահաստոցայինսպասարկմաճժամանակ, երբ հաստոցները կատարում են տարբեր օպերացիաներ, ընդ որում,ժամաճակի տարբեր տնողության,ապա հաստոցների թիվը որոշում ենք հետնյալ բա-

նաձնով.

:

.

տ

Ժաք-Գ

զբ(բազ)

,

որտեղ

ժամանակնէ, երբ բանվորըչի կատաԺմեքմեքենայական-ավտոմատ -

րում ձեռքի աշխատանք,այլ ակտիվդիտում է հաստոցներիաշխատանքը: Գ ձեռքի աշխատանքներիկատարման ընթացքումժամանակիծախ-

սումների ո կարճատն ընդմիջումներիտատանման գործակիցնէ': Ժզբ-մեկ նույնատիպհաստոցիվրա բանվորիզբաղվածությանժամա-

Է նակն (բազ.)- աշխատատեղումբազմահաստոցավարիզբաղվածության ժամանակն է: Բազմահաստոցայինսպասարկումկազմակերպելու կարնոր Ժ

համար

է

բանվորականտեղերում հաստոցներիճիշտ տեղադրումըւ արտադրական հրապարակիարդյունավետ օգտագործումը: Հաստոցների տեղադրումը կախվածէ հաստոցներիթվից ն. մշակվող դետալներից:Եվ եթե մշակվում են խոշոր ն ծանր դետալներ, ապա հաստոցներըպետք է տեղադրվենհաջորդաբար` տրանսպորտային միջոցներիցհեշտ օգտվելու համար: Աշխատատեղերում հաստոցներիճիշտ ն արդյունավետտեղադրումըհնարավորություն կտա հաստոցավարինազատ մոտենալ ցանկացածհաստոցին՝ ծախսելու մեկ հաստոցիցմյուս հաստոցինանցնելու ամենաքիչժամանակը, տեսողականդաշտում ունենալ բոլոր հաստոցներըն գտնվել սպասարկմանհամարհարմարդիրքում: Այս նպատակովմշակվածէ աշխատատեղերում սարքավորումներիտեղադրման մի շարք տարբերակներ,որը բերվածէ 4-րդ նկարում(տես էջ 70):

Այնդեպքում,երբ սպասարկվողբոլոր հաստոցները նույնատիպեն, կա-

տարում են

ԵՎ ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

-

Գ. '

Ժօպ օպերատիվժամանակնէ,

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

նույնտնողության Ա սպասարկվում միննույն օպերացիաները

:

ՀԱՀ Դ. Այս գործակիցըհաշվարկվումէ ճյուղային կտրվածքավ ն

տատանվումէ 0.7-0.95 սահմաններում:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՌՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Աշխատատեղերում սարքավորումների տեղադրմանտարբերակները Նկար

Անկյունային

ր

Եռանկյունաձե

մկ

|

6.57

գ ԼԷ Զուգահեռ

Ուղղահայաց

զ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՌՐԾՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ավելի հաստոցներըկարելի է տեղադրել օղակաձն սկզբունքով, որպեսզի բանվորըկատարիփակ օղակաձնսպւսսարկում: Կւմսրնորնշանակություն ունի նան բազմահաստոցայինսպասարկման ճիշտ մեթոդներիընտրությունը: Արդյունաբերությանմեջ լայն տարածումունեն բազմահաստոցային սպա. Պահակային, 2. Երթուղային, 3. Խառը: մեթոդները1̀ հետնյալ սարկման Բազմահաստոցային սպասարկման պահակային մեթոդնայն է, որի դեպքում բանվորը որոշակի դիտակետիցհսկում է հաստոցներիաշխատանքը ն սպասարկմանմոտենում այն հաստոցին,երբ զգացվում է դրա անհրաժեշտությունը: Սպասարկմանայս մեթոդըտարածվածէ մեքենաշինության ն տեքստիլարդյունաբերությանմեջ: Այս դեպքումաշխատատեղը պետք է հագեցված լինի հարմարանքներով`ինչպես տեսողական, այնպես էլ ձայնային ն խառըազդանշանտվող սարքավորումներով: Երթուղային սպասարկման մեթոդի դեպքում բազմահաստոցավարը ն կանգ է անցնում է նախօրոքսահմանվածերթուղում համապատասխան առնում այն հաստոցի մոտ, որը սպասարկման կարիք ունի: Այդ նպատակահարմար է հատկապեսցիկլային սպասարկմանժամանակ: Երթուղապահակային կամ խառը մեթոդը իրենից ներկայւսցնումէ երկու մեթոդներիհամատեղում: Այն կիրառվումէ, կազմակերպմանբարձր մակարդակունեցող տեղամասերում: Բազմահաստոցայինսպասարկման արդյունավետերթուղիների տեսակները ցույց տանք ստորն բերվող նկարում.

Բազմահաստոցայինսպասարկմաներթուղիներիտեսակները

Նկար 5

մո

ԱՐ ՆՈՒ (7629 բ

ա

.-

Սարքավորումների ճիշտ տեղադրումըմեծ ազդեցությունէ ունենում աշԱ նրա արտադրողականության խատողիաշխատունակության վրա: Նույնիսկեթե բազմահաստոցավարը սպասարկումէ 2 հաստոց,ապա մեկ հաստոցից մյուս հաստոցինտեղափոխվելը պահանջում է 2.75-ից մինչն 6.25 մ տարածություն անցնել միայն մեկ ցիկլի դեպքում, կամ հերթափոխիընթացքում անցնել 2-ից մինչն 5 կմ տարածություն:Այս հանգամանքը կարող է հաստոցավարիհամար հոգնածությանպատճառ հանդիսանալ: Եթե բազմահաստոցավարը սպասարկումէ 3 հաստոց, ապա մեկ գծի տեղադրելիսբանվորը ստիպված է լինում ցիկլն ավարտելուցհետո րրորդ հաստոցիցվերադառնալ առաջին հաստոցին,որը պահանջւմէննե լրացուցիչ ժամանակ:Եթե չկան խանգարողհանգամանքներ, ապա երեք ն |

-

Արու ՀԱԶ

՝

Գ

նոնոոն ՈՅԱԸԱՅ | Ալ

ՍԱՍՈՇԱՑ:ը

(ռՃոՂՈՌՈՂ

ՇՈՇդոռոը

կը ԱռՈղրոնը

5958Ֆ9.ՁՋ9

9-ԷՅՌՌԳՈՂՌՅՈՂՈ

Ք|

ե

ռրըռընըը) ԼԱՅ

ն

ն

Աոնըը

Ս

որոմը

Ալ Ա լ

Առըոը

":

ԱԱՍՇոՇՍ:յ Սը անց̀ը ոնողոըողըը Դ

յ

Լ

Ս

Բ-Զ

՝

ՐՐ

ՀՕ... Է--4

Չա-Ց

Ց -

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ա.

ճոճանակաձն

գ.

Օղակաձա

ե.

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

Զիգզագաձն Լայնակի

բ. դ.

Երկայնակի

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ՁԵՎԵՐԻ

ԵՎ ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

կոոպերացում` Աշխատանքի ձնեկոոպերացման Աշխատանքի

`

'

-

ձներ

|

Ա աան նեռբըիգադային միջն առանձինկատարողների

ւ

՝

-

ըստ

-

ըստ

-

`

բրիգադներիմասԱրտադրական ձները նագիտացված

քի

-

միջանցիկ համատեղում պրոֆեսիայի

-

հաստիքի համատեղում ֆունկցիայիհամատեղում

-

-

գոտու ընդլայնում սպասարկման

-

հասկացությունները Հիմնական

սպասարկում Բազմահաստոցային

անհատական

-

բրիգադային ցիկլային ոչ ցիկլային

-

-

-

Աշխատանքիբաժանում

-

-

-

ընդհանուր մասնակի անհատական ՛

Բազմահաստոցային սպասարկման

-

մեթոդներ

՝

Աշխատանքի անհատական ժանման ձները

բա-

-

-

-

-

Պրոֆեսիա

Մասնագիտություն

Սշխատանքի

արդյունավետ ն ոչ արդյունավետբաժանում Աշխատանքիբաժանման սահման-

-

-

-

-

տնտեսական

հոգեֆիզիոլոգիական սոցիալական տեխնիկական

ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՐ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

ՀԱՐՑԵՐ

1. 2. Յ.

4.

ները

5.

-

-

-

ֆունկցիոնալ պրոֆեսիոնալ տեխնոլոգիական ըստ որակավորվածության

հատկանիշի տեխնոլոգիական հատկանիշի առարկայական

կոմպլեքսային հերթափոխային

-

-

համատեղում Աշխատանքի դ շխ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

միջարտադրամասային

-

:

Բազմահաստոցայինսպասարկումըաշխատանքիկազմակերպմանառաջադեմձներից մեկն է: Նրան անցնելու համար անհրաժեշտէ ապահովել Դրա համար սահմանված բանվորներինյութական շահագրգռվածությունը: սպասարկմաննորմայի յուրաքանչյուր տոկոսի բարձրացմանհամար նախատեսվումէ տարիֆայինդրույքի բարձրացում:

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

տեխնոլոգիական ըստ որակավորվածության

-

կոոպերացման Ներգործարանային

ՁԵՎԵՐԻ

ֆունկցիոնալ պրոֆեսիոնալ

-

-

րը

Տեքստիլ արդյունաբերությանն մեքենաշինությանմեջ մեծ տարածում ունի օղակաձն ն զիգզագաձն սպասարկումը: Լայնակի ն երկայնակի սպասարկումն առավել տարածված է տեքստիլ արդյունաբերությանմեջ: Այն հնարավորությունէ տալիս մեկ բանվորին սպասարկելու 40 ն ավելի

հաստոց:

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

պահակային երթուղային խառը

ԵՎ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

|

բաժանում ասելով: Ի՞նչ եք հասկանումաշխատանքի բաժանմանձները: աշխատանքի շրջանակներում Որո՞նքեն հասարակության ձեւերը: բաժանման աշխատանքի ձեռնարկություններում Որո՞նքեն արդյունաբերական մեջ: Ինչպիսի՞ֆունկցիոնալխմբերկան արդյունաբերության բաժանման առարկայական առավելությունները բաժանման Աշխատանքի օպերացիոն նկատմամբԼւ. բացասականկողմերը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

6. 7.

8.

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԵՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

10.

Ինչպե՞սեն պայքարում մոնոտոնության վտանգավորհետնանքներըկանխելու

մար:

սոցիալական լոգիական, ն

11. 12. 13. 14.

15. 16.

Ո՞րնէ աշխատանքիբաժանմանլավագույն սահմանը: Ի՞նչ եք հասկաճում աշխատանքի պրոֆեսիոնալբաժանումասելով: Ո՞րնէ ըստ որակավորվածությանաշխատանքիբաժանումը: Ինչպե՞սկարող եք բնութագրելաշխատանքիկոոպերացումը: Աշխատանքիկոոպերացմանի՞նչ ձեեր գիտեք: Կարո՞ղեք հաշվարկել բանվորներիանհրաժեշտթվաքանակը:

բրիգադներ Երեն լ մլ,հերթափոխայինմիջանցիկ ոնկազմակերպում բրիգադներ:

17. Ե՞

տ 19.

տեխնիկական սահմանները:

արող

րբ

ղ են

կազմակերպել զ լ

ա

Կա

:

մ

21.

Ինչպե՞սկարող եք բնութագրել բազմահաստոցային սպասարկումը:

22.

23.

24. 25.

26. 27.

նավետությունը:

Բազմահաստոցայինսպասարկմաննանցնելու համար ի՞նչ անհրաժեշտպայմաններ

|

ազի Սոն տանքի հոգեֆիզիուոշ-՛ռունակությանապահովումը, Սեոոու եզրը 2հական աշխատանքի -

`

ն հրապուբարձրացումը բովանդակության րիչ դարձնելը 3. Մարդուբազմակողմանի զարգացումը: -

Յ.

Ուղղություններիցո՞ր մեկն

է վերա-

բերվում մանը ն համատեղմանը: բ կմանը

2. -

՝

Կարո՞ղեք բնութագրել բազմահաստոցային սպասարկմանմեթոդները:

Ուսանողների գիտելիքների ստուգման ծրագիր (թեստ) Ստորն.բերվում են առաջադրվող հարցերը ն. այդ հարցերի պատասխանների տարբերակներըն. Ձեզ մնում է տեսականնյութը յուրացնելուց հետո ընտրել ճիշտ տարբերակը:

համագորձընթացների Աշխատանքային

աուրա թոդներ

առաջավորձների

րդրուսը

Աշխատանքիբաժանմանն կոռպերացձների մշակումըն ներդարդյունավետ

ման

րումը 3.

ն կազմա» սպասարկման Աշխատատեղի

կերպմանկատարելագործումը:

Ո՞ր ձնը չի հանդիսանումաշխատանքի բաժանմանձն: 4.

կան:

Կարո՞ղեք հաշվարկել բանվորիզբաղվածությանգործակիցը: ի՞նչ տեսակներգիտեք: Բազմահաստոցային սպասարկման Որո՞նքեն ցիկլային ն ոչ ցիկլային բազմահաստոցային սպասարկումները: Կարո՞ղեք որոշել նույճատիպհաստոցների դեպքում անհրաժեշտհաստոցներիթիվը: Կարո՞ղեք որոշել ոչ ցիկլային բազմահաստոցային սպասարկմանդեպքում անհրա-

1.

բազմահաստոցայինսպասար-

Ո՞րն է մեկ ժամվա նորմալ սահմանը ընթացքում կրկնվողտարրերիթվի: Տ.

6.

Ինչպիսի՞նպետք

է

լինի

արտադրա-

կան օպերացիայինվազագույնտնողու-

թյունը: 7.

1.

2. Յ. 4.

:

ժեշտ հաստոցներիթիվը: 28.

պման

:

Ե՞րբկարողէ տեղի ուճենալպրոֆեսիայիհամատեղում:Ո՞րնէ համատեղմանարդյու-

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Պատասխան

ն

20.

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

են

-

Ինչպե՞սկարող եք բնորոշել աշխատանքիհամատեղումըԱ համատեղմանի՞նչ ձներ

գիտեք:

ՁԵՎԵՐԻ

շ-Տեխնիկազոեխնոլոգի կազմակերնք աշխատանքի րրխնդիրները: Սոցիալական 3. 4. Վոգեֆիզիոլոգիական:

Ի

հա-

Ինչպե՞սկարող եք բնութագրելաշխատանքիբաժանմանտնտեսական,հոգեֆիզիո-

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

Հարցեր

Ե՞րբկարող է աշխատանքի բաժանումըլինել արդյունավետ Ա. երբ ոչ արդյունավետ: Ի՞նչեք հասկանումաշխատանքիմոնոտոնությունասելով: Ռրո՞նքեն աշխատանքիմոնոտոնությանցուցանիշներիթույլատրելի սահմանները:

9.

ԵՎ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

է միջանցիկբրիգադը: Ինչպիսի՞ն չ

1. 2. Յ. 4.

Առարկայական Բրիգադային Օպերացիոն Ֆունկցիոնալ:

4. 15

2-30 3. 45

4. 60 1. 2.

3.

վրկ. վրկ. վրկ. վրկ.

ձեր կոոպերացման Միջհերթափոխային Կոմպլեքսային բրիգադիտարատեսակը բրիգադի տարատեՄասնագիտացված

սակը նքի որակավորման ավորման Բբաժանման 4.

Ար

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

Ինչո՞վ

8.

է

ԵՎ ԿՌՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

-

բնութագրվում աշխա-

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

տանքի բաժանմանգործակիցը:

2.

Կոոպերացմանմակարդակով Բանվորներիմասնագիտությամբ Բանվորների ծանրաբեռնվածությանմա-

Յ.

4.

Խնդիր

Ջ

Յ5

Խնդիր 1. ենթադրենքբրիգադի անդամներիթիվը 10 մարդ է, հերթափոխիտնողությունը՝ 8 Ժամ, իսկ յուրաքանչյուր բանվորիօպերատիվժամանակը5̀ ժամ: Եթե կատա-

րենքաշխատանքինորբաժանումն բրիգադիանդամներիթիվը ավելացնենքերկու մարդով ն այն հնարավորությունտա բարձրացնելու բանվորներիօպերատիվ ժամանակը`

գ)10ժամով

" 12աղով ժամո

զ) 1.4 ժամով Որոշել` ըստ տարբերակներիաշխատանքիբաժանումըկլինի արդյունավետ,թե՞ ոչ: Խնդիր 2. Որոշել՝ ըստ տարբերակներիաշխատանքի ֆունկցիոնալ բաժանումը արդյունավետէ, թե՞ոչ` հիմք ընդունելով ներքոհիշյալաղյուսակի տվյալնեոը:

Ցուցանիշները

Բրիգադիանդամների

իոն ժանումը

Խնդրի տարբերակները

15-15

|

|

ի

Պարտիայիդետալների թիվը

/

ի

հկ

ի/

մի ետո Քի

-

|6

|9

ից

|6

|

կշ

|

|7

:

|

|20

|28

|27

|7

ժա-

ժամանակը մանակ

0,2

0,3 0,6

3,2

0,5

"28.

էն

0,7

2,5

ՄԼ

|2

0,2

3,6

3.5

0,8 ,

|65.|55

|70

|51

|56

|68

Աշխատանքիբաժանուքի մից հետո

|65

|64

|60

|75

|70

|55

|70

|71

|65

Յ. Վերթափոխի տնողությունը

|80

|80

|70

|70

|75

|70

7.0

ժամերով

ակը

0,6

2,5

0,5

2,6

3,1 2,0

0,5

2.0

2, 4 3,2

Խոսիր քիչ, լսիր շատ:

Տրված հարցերինպատասխանիրհակիրճ Ա հստակ: Եղիր հարգալից դասախոսիդնկատմամբ:

Վարգիրդասախոսիդարժանապատվությունը: Եղիր սկզբունքային,ճշտապահ Ա հեռանկատ:

10.

0.8

2,5

4.

8.

0,6

0,5

ՈՒՍԱՆՈՂԻՆ

Քեզ: Սիրիր Ա կարդագիրքը, այն կռարստացնի Եթե սխալվել ես, ընդունիր ն աշխատիր ուղղել այն: Մի ամաչիր ասել չգիտեմ,ձգտիրմիշտ պատրաստ լինել:

Լ

0,2

Յ.

7.

նակը-

՛

2.2

Աշխատիրչբավարարվելդասախոսությանտեքստով: Վամճբերություն ունեցիր լսել դիմացինիդ:

Տ.

ժամա-

2,0

2.

9.

0,7

լ

ան ժաման-

2,8 3,0

0,4

ձեռքի

մեքենայակ

2,2

--Ի-

Ն

6.

5.0:

րքի բա-

Այդ թիվը

րաստական զրափակիչ ցիոն | կայուլյա-

1.

Օպերատիվժամանա-

աշա Ան

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

զ Նախապատատային

ի Մ/

:

Բաժանու-

ՁԵՎԵՐԻ

Ներքոհիշյալ աղյուսակի տվյալների հիման վրա որոշել յուրաքանչյուր

ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐ

՝

խատանքի քի բ բա-

2.

3.

.

1.

Տ

Էշ

:

.3

յ

Տ

Խնդիրներ ինքնուրույն աշխատանքներիհամար

ամո

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

կը:

9. Ո՞րըչի հանդիսանում աշխատան- 1. Աշխատանքինորմավորման կատարելագորՔի կազմակերպման ծումը ուղհիմնական 2. Աշխատավարձի ձների կատարելագործումը ղություն: Յ. Աշխատանքիպայմաններիբարելավումը 4. Աշխատանքիբաժանման Ա կոոպերացման ձների կատարելագործումը:

բ)

ԵՎ

հաստոցիզբաղվածության աստիճանը Աբանվորներիանհրաժեշտօպտիմալթվաքանա-

կարդակով:

անին 0.

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

51.Բանվորներիորակավորմամբ

`

0,5 0,4

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂ

ԳԼՈՒԽ

Մ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

5.1

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՒՄԸ ԵՎ

,

'

Աշխատանքիկազմակերպմանկարնոր ուղղություններից մեկը աշխատատեղի կազմակերպումն ու սպասարկումնէ: Աշխատատեղը,ինչպես արտադրական,այնպես էլ աշխատանքային գործընթացիսկզբնական կարնոր օղակն է, դրա մի մասը, մի բաղադրիչ

տարրը:

Ցանկացածաշխատանքայինգործունեություն տեղի է ունենում միայն միայն աշխատանքայինտեղում: Աշխատատեղում է ընթանում աշխատուժի ու արտադրությանմիջոցների միացումը Ա սպառումը` նոր սպառողականարժեքներստեղծելու նպատակով: Աշխատատեղասելով հասկանում ենք աշխատողի կամ աշխատող(օղակ, բրիգադ) աշխատանքային գործունեության գոտին ի ա ռնարկության արտադրական տարածքի այն մասը, տ ու

իմբի աա տեղի ախար: աշխատանքային տեղ անմիջականորեն տեղադրված գործընթացը իրականացնելու, հանձնարարությունները խամար առաջադրանքները մարելու ասել ՍԽԱՒր աան հասկացության Աշխատատեղ այսպիսի սահմանումը ենթ է:Օ ինակ այն ինչ-որ չափով պայմանական եր կարող ա իրականումաշխատողը կարող իր առաջադրանքըիրաանար Աշխատատեղ ձեռնարկությանտարածքից անացնել հասկանում ենք մեկ աշխատողիաշխատանքիտեղը, հիր ույնիսկ եթե է ունենում

են այդ

արտադրա

ու

անհրաժե որ

է

բայց նան.

դուրս:

ասե

.

մեքենան կամ սարքավորումը սպասարկումեն մի քանի աշխատող, լ

.

ապա

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԴԱՍԱԿԱԲԳՈՒՄԸ ԵՎ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԽՆՂԻՐՆԵՐԸ

կամ մարդաբապետք է ունենա էրգոնոմիկայի միննույն է, յուրաքանչյուրը աշխատատեղ: հ ամապատասխան նականպահանջներին է աշխատանքիառարկաաշխատողինտրամադրվում Աշխատատեղում է աշխաիրականացվում օգնությամբ որոնց ներ ս աշխատանքիմիջոցներ, բատանքայինգործընթացիայս կամ այն տարրը: Հիմնականմիջոցներից կախված, բնույթից աշխատանքի իրականացվող ցի, աշխատատեղերում արհագեցվում են օժանդականհրաժեշտմիջոցներով` աշխատատեղերը բեռնող-բեռնաթավերամբարձ, տադրականկահույքով,օդափոխիչներով, հարմարանքներով միջոցներով,պաշտպանական փող տրանսպորտային ն այլն: ս արքերով չափիչ-հսկիչ վահանակներով, միջն. մենք ն բանվորական տեղի հասկացությունների Աշխատատեղի հասկացուչենք տեսնում, չնայած աշխատատեղ էական տարբերություն Ա. կիրառելիէ աշխատողների թյունն ունի ավելի լայն ընդգրկվածություն մենք օգտագործում բոլոր ֆունկցիոնալխմբերի համար: Այդ պատճառով ենք աշխատեղհասկացությունը: որքանովոր մեծ ճշանակություն ենք տալիս այնքանով, Աշխատատեղին է աշխատանքահենց այստեղ է ստեղծվումայն ամենը, ինչը հանդիսանում է ընթանումմարդու հիմնաԱշխատատեղում յին գործընթացիարդյունք: Ուստի` յուրաքանչյուրաշխատատեաշխատանքը: կան գործունեությունը՝ խճբի, բրիգադի, է աշխատողների, կախված արդյունքից ղի աշխատանքի աշխատանքի ընդհանուր Կ ձեռնարկության արտադրամասի վերջապես է աշխատանքիբաժանումը, խորանում որքան Եվ արդյունավետությունը: ու ավտոմագործընթացիմեքենայացման բարձրանումէ արտադրական միջն եղած տացման մակարդակը, այնքան մեծանում է աշխատատեղերի կապված սերտ գործընթացներով Արտադրական փոխկապվածությունը: համակարգումյուրաքանչյուր աշխատատեղանհրաաշխատատեղերի վրա, այլապեսայն կարողէ բաժեշտ է, որ գտնվիիր ուրույն բարձրության մակարդակիվրա: ցասաբար անդրադառնալընդհանուր աշխատանքի գործուհամատեղ Միննույն ժամանակ փոխկապվածաշխատատեղերի

կագմակերավա հատի վատ աշխատ

Կամա

-

արտադրություն: դեպքումչենք կարող ունենալ կազմակերպված Է սատարումը: դրա ճակարգակի կազնակերպումբ մշխատատեղի ծանրունշանակալիազդեցությունէ թողնումաշխատանքի բարձրացումը շ խատատե րպ զ լավ է կազմակերպված ղն. | է դառնում աշխատանքը,իջնում հոգնածությունը,բարձ-

հոգնածության թյան, թ)

վրա: ր

ան Ո րքան

ա

այնքանգրավիչ Բացի այդ, աշԱ արտադրողականությունը: րանում աշխատունակությունը իունեն տվյալ աշխատատեղի խատողի համար կարնոր նշանակություն

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԵՎ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

րավիճակն ու պայմանները,որտեղ մշտապես գտնվում է աշխատողը աշխատանքիժամին ն որն էլ ազդում է նրա ինքնազգացողության,տրամադրության Ա, իհարկե, աշխատունակությանվրա: Այս տեսակետից կարնոր նշանակություն ունի աշխատատեղի ուսումնասիրումը, աշխատատեղի կազմակերպմանու սպասարկմանմակարդակիբարելավումը, աշխատողների նորմալ գործունեության համար աշխատատեղըհարմարավետ ու դյուրին դարձնելը: Նոր տեխնոլոգիաներով,նոր սարքավորումներովն հատկապեսհամակարգչային սարքավորումներովաշխատատեղերիհագեցումը այսօր էլ ավելի է պահանջումառավել ուշադրություն դարձնել աշխատատեղիկազմակերպմանն. սպասարկմանմակարդակըբարձրացնելու ն բարելավելու ար Աշխատատեղերիկազմակերպման ն սպասարկմանկատարելագործման հիմնականնպատակնէ ապահովել աշխատատեղերինպատակահարմար տեղաբաշխումը,արտադրականհրապարակումմտածված տեղադրել արտադրության բոլոր տարրերը` սարքավորումները, հարմարանքները, արտադրականկահույքը ն այլն: Անհրաժեշտ է ստեղծել աշխատողների համար անհրաժեշտհարմարություններ.աշխատանքիհարմարավետպայմաններ` ազատ ն. արդյունավետ գործելու համար, չեզոքացնել թունավոր նյութերի ազդեցությունը ն ապահովել հումքի, նյութերի, էներգիայի, տրանսպորտիանխափան մատակարարումը այլն: Աշխատատեղերըիրարից տարբերում ենք մի շարք հատկանիշներով: Քանի որ այդ հատկանիշների թիվը չափազանց շատ է, ուստի դրանք կարելի է խմբավորելու դասակարգելմիայն կարնոր հատկանիշներից ելնելով: Այդ հատկանիշներիցկարող ենք ընտրել մեքենայացմանւ ավտոմատացման աստիճանը, արտադրության տիպը, մասնագիտացմանաստիճանը, կատարողներիթիվը, աշխատանքիպայմանները ն այլն: ելնելով վերոհիշյալից աշխատատեղերըկարող ենք դասակարգել հետեյալ կերպ. | Ըստ կատարվող աշխատանքների մեքենայացման ու ավտոմատացման աստիճանիաշխատատեղերըդասակարգումենք հետնյալ խմբերի. 1. Ձեռքի աշխատանքների աշխատատեղեր: Ձեռքի աշխատանքների աշխատատեղերումաշխատողը կամ մի խումբ աշխատողներձեռքի կամ ձեռքի գործիքների օգնությամբ իրականացնում են օպերացիայի,դրաառանձին տարրերի կամ հանձնարարություններիկատարումը:Սոսկ ձեռքի աշխատանքիօրինակ կարող է հանդիսանալ պարկերի բարձումը ն բեռնաթափումը: Ձեռքի գործիքների օգնությամբ իրականացվողաշխատանքների օրինակ է հանդիսանում մեքենայի հանգույցների հավաքումը ձեռքի

ն

ԳԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԵՎ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

օգնությամբ օգնությամբ,երբ աշխատողըիր ֆիզիկական գործիքների իրակաաշխատատեղերում Այսպիսի է գործիքը: գործողությանմեջ դնում մեծ աշխատատարությամբ, աչքի են ընկնում նացվող աշխատանքներն վերացունման աշխատատեղերի սակայն ցածր արտադրողականությամբ, նույնիսկ որ հնարավորչէ, քանի մը կամ լրիվ բացառումըգործնականորեն անհրաժեշտկլիու մեքենայացման պայմաններում Լրիվ ավտոմատացման Ա սպասարկել այլն: նի կարգավորելայն, վերանորոգել, աշխատատեղեր:Դրանք այն աշխատատե2. Ձեռբի-մեքենայական կատարվումէ ղերն են, որտեղ աշխատանքիառարկայի փոփոխությունը անմիջական մեքենաներին մեխանիզմներիմիջոցով, բայց աշխատողթ Աշխատանքի մասնակցությամբ,նրա ֆիզիկականուժի օգտագործմամբ: կարի մեքենայիվրա աշէլեկտրական նման օրինակկարող է հանդիսանալ հաստոցիվրա, երբ մատուցումը խատելը, մետաղի մշակումըխառատային ռանդայիմիջոկատարվումէ ձեռքով կամ փայտիհղկումը էլեկտրական է օգտագործվում ինչպես արտաքին էցով: Այսպիսիաշխատատեղերում ներգիան, այնպես էլ աշխատողիֆիզիկականծախսումները(էներգիան): հագեցված են լինում հաստոցնեաշխատատեղերը Ձեռքի-ճեքենայական րով, մեքենաներով,սարքերով: 3. Մեքենայացված աշխատատեղեր:Այս դեպքումտեխնոլոգիական Ա սարքերիմիջոցով,բայց աշէ մեքենաների իրականացվում գործընթացն խնդիրնէ ընԱյստեղաշխատողի խատողիանմիջականմասնակցությամբ: միջոցնեթացքի մեջ դնել, ընդհատել,կանգնեցնել,հսկել արտադրության ուժի

իրականացնելորակի հսկողությունը Ա այլն: առանձնահատկությունը կարնոր աշխատատեղերի Մեքենայացված կամ աշիրականացման գործընթացի արտադրական է, աշխատողը այն որ չի ծախէներգիա վրա անմիջականորեն խատանքիառարկայիփոփոխման վրա: սում, այլ ծախսումէ օժանդակ աշխատանքների 4. Ավտոմատացվածաշխատատեղեր:Այսպիսի աշխատատեղերը հաստոցներով,որոնք իրահագեցվածեն ավտոմատսարքավորումներով, գործընթացը:Գիմնականաշխականացնումեն տվյալ տեխնոլոգիական են հաստոցներըկամ սարտանքները ամբողջովինկատարում ավտոմատ են լինել ճասնակի մեքավորումները:Օժանդակ աշխատանքներըկարող ամԱյս դեպքում արտադրության քենայացվածկամ ավտոմատացված: համապատասընթանումէ նախապեստրված ծրագրին բողջ գործընթացը ընաշխատողը հսկում է ավտոմատների Նման աշխատատեղերում խան: խափաառաջ եկած թացքին, հումքի, նյութերի մատուցմանը,վերացնում

րը,

ն այլն: նումները, թերությունները 5.

նաԱպարատայինաշխատատեղեր:Այսպիսի աշխատատեղերը

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

խորդիցտարբերվում են նրանով,որ սրանք հագեցված են հատուկսարքավորումներով(ապարւստներով,վառարաններով,տարողություններով),որտեղ տեղի է ունենում աշխատանքիառարկայիփոփոխությունջերմային,էընթացքիմեջ է լեկտրական.ն քիմիական ազդեցությամբ:Ապարատավարը դնում կամ անջատում ապարատները,սարքերը, հսկում տեխնոլոգիական գործընթացիընթացքըԱ կարգավորումայն: Մեծ թվով ապարատայինաշխատատեղերկան հատկապեսքիմիական ձեռնարկություններում,մետալուրգիականԱ այլ ճյուղերում: 1 Ըստ արտադրության տիպի աշխատատեղերը լինում են անհատական, սերիական, խոշոր սերիական ն մասսայական: Եթե արտադրությունում կատարում են անհատականպատվերներԿ պատրաստում են եզակի արտադրանք,ապա այդպիսի արտադրությունըանհատականէ: Եթե ձեռնարկությունը մասնագիտանումէ մեկ կամ մի քանի տարատեսակ արտադրանքիթողարկմանմեջ, ապա գործ ունենք մասսայականարտադրության հետ: ալ Ըստ մասնագիտացման աստիճանի աշխատատեղերը լինում են մասնագիտացված ն. ունիվերսալ: Մասնագիտացվածաշխատատեղերում իրականացվում են սահմանափակքանակությամբ օպերացիաներ կամ աշխատանքներ:Ունիվերսալաշխատատեղերումիրականացվումեն բազմազանբնույթի աշխատանքներ: (Մ Ըստ կատարողների թվի աշխատատեղերը լինում են անհատական ն կոլեկտիվ: Անհատականաշխատատեղերը այն աշխատատեղերն են, որոնք սպասարկվում են մեկ բանվորի կողմից, իսկ կոլեկտիվ աշխատատեղերըսպասարկումեն մեկից ավելի բանվորներկամ բրիգադը: Մ Ըստ սպասարկվող հաստոցներիթվի աշխատատեղերը լինում են առանց սարքավորումների ն հաստոցների կիրառման աշխատատեղեր, միահաստոց ն բազմահաստոցային աշխատատեղեր: Յ// Ըստ տեղակայման մշտականության աշխատատեղերը լինում են անշարժ Ա շարժական: Անշարժ կոչվում է այն աշխատատեղը, որտեղ սարքավորումները,հաստոցները, հարմարանքներըտեղադրվում են մշտապես: Շարժականկոչվում են այն աշխատատեղերը, որոնք աշխատանքի բնույթիցկախվածփոխվումեն (դրա տեղըտարածությանմեջ, օրինակ՝ զոդողի աշխատատեղը): ԿՄԱԸստ աշխատանքի պայմանների կարող են լինել նորմալ պայմաններ ունեցող աշխատատեղեր, տաք, ծանր, թունավոր, առավել տաք, առավել ծանր, առավել թունավոր պայմաններ ունեցող աշխատատեղեր: ՊԱԼ Ըստ գտնվելու վայրի աշխատատեղերը լինում են ստորգետնյա,

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

կառույցներում,բաց տարածության մեջ, բարձրությանվրաԱ այլն: են հատկանիշի աշխատատեղերըլինում օ« Ըստ հերթափոխության մեկ, երկու Ա երեք հերթափոխերով: նան դասակարգումըկարող ենք ներկայացնել Աշխատատեղերի 2): միջոցով (տե՛ս գծապատկերը գծապատկերի կարող ենք ներկայացնելհետնյալ դասակարգումը Աշխատատեղերի

միջոցով. գծապատկերի

Թ

Ց|5|

Տ

տ

Ծ

5Ք|

Տ

Թ|

| |Ը այման

|ըստ

տեղա տեղակայ

տ

ըստ

ստ

3Յ|

ՒՉ Թ|

ԷՅ

Ե. Բ5|

|.

սպասարկվող

ըստ

հաստոցներիթվի

մասնագիտացման

ըստ

կատարողների թվի

գծապատկեր

ՅՅ

տիպի արտադրության նեկան

աստիճանի

Աշխատատեղ

Յ

.6--

Ց

Յ Յ

5,

Յ

թ

Յ

| ր ստ

Էլ

ըստ

մեքենայացման

աշխատանքի

պայմանների

աստիճանի

Լ

:

ԵՎ

-Ի-3

Օ-

Յ

|

|

Ք

Յ

Յ

5|Ք|Ք|/Ր|Յ Օ

ռլ Յ -

Ք

Տ

ս

-

ԱԾ

Յ ՅՅ

Յ|5: Ծ

|թ

Փ.

.

ԿԱՋՍԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԵՎ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՑՑ

Աշխատատեղերիդասակարգումըվերը նշված հատկանիշներովչի

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂ

Ր

ՐՐ

սահ-

մանափակվում,կան նան այլ հատկանիշներ,որոնց հիմանվրա դասակարգվում են աշխատատեղերը: Ընդհանուրառմամբբոլոր աշխատատեղերը միմյանցիցտարբերվումեն իրենցպայմաններով,արտադրության աստիճանով,հատիպով,մեքենայացման ըստ հատկանիշներով, սակայն էության բոլոր աշխատագեցվածությամբ ն այլ տեղերիկազմակերպման համարգոյությունունեն ընհանուր պահանջներ:Այդ պահանջներըկարողենք դասակարգել չորս հիմնական խմբերի՝տնտեսական, կազմակերպչական,տեխնիկականն սոցիալ-հոգեբանական: |էՏնտեսական պահանջ: Այս պահանջի էություննայն է, որ այն պետք է նպաստի արտադրությանծախքերի իջեցմանը, ապահովի աշխատանքի բարձր արտադրողականություն,աշխատավարձին եկամուտներիած: ո Կազմակերպչական պահանջ: Աշխատատեղըպետք է կազմակերպել այնպես, որ լավագույն ձեով ապահովվի փոխկապված աշխատատեղերի գործունեությունը, դրանց արդյունավետսպասարկումը,աշխատողների համար անվտանգաշխատանքը,առողջության համար նպաստավոր պայմաններըն այլն: Սլ Տեխնիկական պահանջ: Այս պահանջիէությունն այն է, որ պետք է աշխատատեղերըհագեցնելժամանակակիցսարքավորումներով,գործիքներով, հարմարանքներով, որոնք կբխեն տվյալ աշխատատեղումիրականացվող աշխատանքների բնույթից Ա դրանց անվտանգ շահագործման

պահանջներից:

Սոցիալ-հոգեբանական պահանջ: Այս պահանջիէությունն այն է, որ աշխատատեղերումամենօրյա հոգատարության միջոցով ապահովվի կոլեկտիվի համախմբվածությունը,աշխատանքի ն արդյունքի նկատմամբ աշխատողի բավարարվածությունը,նրանց որակականմակարդակիբարձրացումը, ինչպես նան կոլեկտիվինպաստավորհոգեբանականմթնոլորտի Մ

ստեղծումը:

Աշխատատեղի կազմակերպման հիմնական խնդիրներն են. 1) Վամապատասխամնություն ապահովել աշխատատեղերումիրականացվող աշխատանքներիբնույթի ւ տեղադրվածսարքավորումներին հարմարանքների միջն: 2) Աշխատատեղերումապահովել սանիտարա-հիգիենիկ,հոգեֆիզիոլոգիական ն էսթետիկականնորմալ պայմաններ: Յ) Ապահովել աշխատողներիխրախուսման, պահանջվող որակի աշխատանքների ն աշխատանքինորմավորման համար անհրաժեշտկազմակերպչական-տեխնիկական նախադրյալներ:

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԵՎ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

է արդյունավետկազմակերպելուհամար անհրաժեշտ շխատատեղը Այստեղնկա-

առաջնորդվել նան հետնյալ հիմնական սկզբունքներով: ն հատի ունենք ներքոհիշյալ երեք հիմնականտարրերի համաձայնության սկզբունքները,որոնք պետք է հանդիսանանյուրամապատասխանության էությունը: քանչյուր աշխատատեղի Դրանք են.

համար 1) Առաջադրանքիկամ խնդրիճիշտ սահմանումը, որի լուծման նան աշխատաէ ինչպես տվյալ կազմակերպվելտվյալ աշխատատեղը, հստակ սահմանումը: տեղում աշխատողիպարտականությունների ն կատարմանհամար պարտականությունների 2) Առաջադրվածխնդրի ն աշսահմանումը ն լիազորությունների անհրաժեշտ իրավունքների ապահովումը: խատատեղիհագեցվածության սահմանումը: 3) Պարտականությունների մեջ Անհրաժեշտ է վերը նշված տարրերը դիտել փոխկապվածության իբրն. միասնականամբողջություն: ն սպասարկման ժամանակ տարբեկազմակերպման Աշխատատեղի |

րում ենք հետնյալ տարրերը.

նախագծումը, Աշխատատեղերի հագեցվածությունը, Աշխատատեղերի 3. Աշխատատեղերի սպասարկումը, ատեստավորումը: 4. Աշխատատեղերի ն սպասարկման առաջին տարրը կազմակերպման Աշխատատեղերի ներդրումն է, ն տիպայինաշխատատեղերի ն ախագծումը աշխատատեղի ճիշտ տեղաբաշորի տակ հասկանում ենք մի կողմից աշխատատեղերի ն մյուս կողմից`տեղաբաշխված հ րապարակում յուխում արտադրական ներսում հագեցվածությանբոլոր տարրերի րաքանչյուր աշխատատեղի գործիքների,հարմարանքներիճիշտ ե նպատակասարքավորումների, հարմար տեղադրումը: տաէ արտադրական բնութագրվում հագեցվածությունը Աշխատատեղի գործիքնեհարմարանքներով, րածքով, տեղադրվածսարքավորումներով, ն կապի տրանսպորտային նան կահույքով, արտադրական րով, ինչպես 1.

2.

միջոցներով Աայլն: հաջորդ տարրիմեջ ընդգրկվումեն աշկազմակերպման Աշխատատեղի ձները, սկզբունքները, եղախատատեղիսպասարկմանգործառույթները, Ա այլն: նակները է Աշխատատեղիատեստավորումըհնարավորություն տալիս հստակ պատկերացումկազմել աշխատատեղիմասին, գնահատելիրավիճակը, վիմշակել աշխատատեղերի դեպքումմիջոցառումներ անհրաժեշտության

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

ՄՊԱՍԱՐԿՈՒՄԲ

ճակը բարելավելու ուղղությամբ, իսկ երբ չեն համապատասխանում ներկայացվողպահանջներին`լիկվիդացնելայն: ւ. սպասարկմաննշված Աշխատատեղերի կազմակերպման տարրերին կանդրադառնանք ստորն` առանձին-առանձին:

5.2.

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ՆԱԽԱԳԾՈՒՄԸ

Սր Հաա

արաաաաա

աԱ ԱԲ

նորմալ գործունեության համար լիարժեք, հարմարավետ պայմաններ՝ հաշվի առնելով մարդաբանական ցուցանիշները: Աշխատատեղինախագծմանժամանակառանձնահատուկտեղ է հատկացվում աշխատողինԱ ապա, ձարդաբանականցուցանիշներից ելնելով, հիմնականն օժանդակսարքավորումների, որոշվումէ աշխատատեղերում տեխնոլոգիականն կազմակերպչական տեղն ու դիրքը: հարմարանքների Տարբերում ենք աշխատատեղի նախագծման երկու տեսակ` արտաքին ն ներթին նախագծում: Աշխատատեղի արտաքին նախագծումը, որիներբեմնանվանումենք ընդհանուր նախագծում,իրենիցներկայացնումէ արտադրականհրապարակում աշխատատեղերիտարածքային տեղաբաշխումը,դրանց հստակ գտնվելու տեղը կամ տարածությանմեջ աշխատատեղերիընտրությունը: Այս խնդիրըպետքէ լուծել կոմպլեքսձեով: Այդ նշանակում է, որ նախագծման ժամանակ պետք է միաժամանակորոշել տվյալ ստորաբաժանման` արտադրամասի,տեղամասի մեջ մտնող բոլոր աշխատատեղերի տեղը արտադրական հրապարակում: Ընդհանրապեսբոլոր աշխատատեղերինախագծմանվերաբերյալ չի կարելիմիասնականպահանջներներկայացնել:Սակայնկան պահանջներ, որոնք հաշվի պետք է առնել ցանկացածաշխատատեղնախագծելիս: Այդ պահանջները կարող ենթ դասակարգել հետնյալ կերպ: Առաջին` բոլոր աշխատատեղերը պետք է տեղադրվենարտադրական(տեխնոհամապատասխան:Ընտրել լոգիական) գործընթացի հաջորդականության հումքի, նյութերի մատակարարման այնպիսիերթուղիներ,որոնք շարժման ընթացքումչհատվեն ն. չհանդիպեն իրար ն ունենան ամենակարճճանապարհը: Երկրորդ` յուրաքանչյուր աշխատատեղ, մշակվող աշխատանքի առարկայի Ա տեղադրվող սարքավորումներիծավալից ելնելով, պետք է զբաղեցնի նվազագույն տարածք, սակայն պահպանելով դրանց համար նախատեսվողնորմատիվները:Երրորդ` մեկուսացնելթունավոր ն տաք աշխատանքի պայմաններունեցող աշխատատեղերը մյուս աշխատատեղերից, պահպանելովարտադրականգործընթացներիհաջորդականությունը Ա աշխատանքիռիթմը, ապահովելդրանց ընդհանուրանվտանգությու:

Աշխատատեղերի կազմակերպմանմակարդակընշանակալի չափով կախվածէ նախագծման աշխատանքների նաորակից: Աշխատատեղի խագծմաննպատակն է ստեղծել անվտանգԱ հարմարավետ աշխատանքի պայմաններ,առավել արդյունավետօգտագործել արտադրական հրապարակը ն աշխատաժամանակը: Աշխատատեղինախագծում ասելով հասկանում ենք աշխաս քային գործունեության գոտում կամ արտադրական հրապարա. աշխատատեղի, ինչպես նան աշխատանքի առարկաների Ա աշխ. տանքի միջոցների` գործիքների, հարմարանքների, սարքավորումնե րի, հանգույցներիճպատակահարմար Ա տեխնիկապեսու տնտեսապես հիմնավորված տեղաբաշխումը: Է Կարնորնշանակությունունի գիտականորեն Ա ճպատահիմնավորված կասլացձեով աշխատատեղերի նախագծումնու պլանավորումը: Եթե արտադրականհրապարակում աշխատատեղերը դասավորենքիրարիցհեռու ու անկապ,տեխնոլոգիական գործընթացիհաջորդականությանը ոչ համապատասխան, ապա էապես կբարձրանահումքի, նյութերի, պատրաստի արտադրանքիտեղափոխմանվրա կատարվողծախսումները, բանվորը կունենա ժամանակիավելորդ կորուստներ,կբարձրանալարվածությունն ու հոգնածությունը, որի հետեանքովէլ կբարձրանաարտադրանքի աշխատատարությունըն. կիջնի աշխատանքի արտադրողականությունը:են տալիս, որ Ուսումնասիրությունները ցույց սարքավորումներիոչ նպատակահարմար օգտագործման Ա աշխատատեղերիսպասարկման ընդհատումների պատճառովժամանակիկորուստներըկազմում են աշխատաժամանակի ֆոնդի 10-15 տոկոսը, իսկ նրա մեկ երրորդըվերանորոգման ծառայություններիոչ հստակ աշխատանքի պատճառով:Այդ իսկ պատճառով աշխատատեղինախագծման ն պլանավորման ժամանակ անհրաժեշտէ հաշվի առնելերկու կարնորհանգամանք.նախ` աշխատանքի անհրաժեշտպայմաններիստեղծման միջոցովապահովել աշխատանքի արտադրողականության բարձր մակարդակ,իսկ ապա՝ ստեղծել մարդու

նը Ա ապահովությունը:Չորրորդ` ապահովելծայրահեղն վթարայինպայմանների դեպքում աշխատանքիանվտանգությունը,հեշտությամբթողնելու աշխատատեղը:Եվ հինգերորդ` ապահովել սովորականն. վթարային պայմաններումաշխատատեղիարդյունավետսպասարկումը: է աշխաԱշխատատեղիներքին նախագծումը իրենիցներկայացնում տատեղում սարքավորումների, հարմարանքների,գործիքների,արտադրական կահույքի, լուսավորմանաղբյուրների, պահարանների,դարակա87

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

ՆԱԽԱԳԾՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ԱՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

շարների ն այլ օժանդակ հարմարանքներիճիշտ ու նպատակահարմար տեղերում տեղադրումնու տեղաբաշխումը: Աշխատատեղը՛իր մեջ ընդգրկում է ինչպես օպերատիվ գործողության, այնպես էլ օժանդակ տարածքը կամ տարածությունը: Աշխատատեղի տարածքը աշխատատեղի այն մասն է, որը գտնվում է աշխատողիառավելագույնհասանելիության գոտում` շրջվելով 180 աստիճանիտակկամ տեղափոխվելովմեկ ուղղությամբ(գծով) աջ ու ձախ: Աշխատատեղիմնացած մասը կազմումԷօժանդակ տարածքը, որտեղ տեղադրվում են առավել քիչ օգտագործվող կամ պահեստային միջոցներըԱ աշխատանքիառարկաները: Աշխատատեղի օպերատիվ գործողության տարածքը իր հերթին բաժանվում է աշխատանքային կամ երբեմն անվանում ենք բանվորական գործողության գոտի, որը կարող է լինել առաջին, երկրորդ, երրորդ, չորրորդ կարգի հասանելիության գոտի: Աշխատանքայինգործողության գոտին դա ուղղահայաց ն հորիզոնական հարթության մեջ աշխատողի ձեռքի հասանելիության տարածքն է: Ձեռքի հասանելիությանառաջին կարգի գոտին աշխատողիցչի պահանջումլրացուցիչ շարժումներ, տեղափոխություններ,90 աստիճանից ն այլն: Ձեռքի հասանելիության Երկրորդ կարգի ոչ ավելի շրջապտույտ գոտին` մեկ-երկու քայլ դեպի աջ, իսկ երրորդ կարգի` մեկ-երկու քայլ դեպի ձախ, չորրորդ կարգի` շրջադարձ 180 աստիճանիտակ ն այլն: Հասանելիությանյուրաքանչյուր աշխատանքայինգոտի կարող է լինել նվազագույն,առավելագույն ո ամենաբարենպաստ: Վերը նշված բոլոր հանգամանքներըհաշվի պետք է առնել աշխատատեղի նախագծմանժամանակ: Աշխատատեղինախագծմանժամանակհաշվի պետք է առնել, որ յուրաքանչյուր բանվորի համար, օրինակ մեքենաշինությանմեջ, նախատեսվում է ըստ սանիտարականնորմաների4.5 մ2արտադրականհրապարակ,այն դեպքում, եթե շենքի բարձրությունը3.2 մ ցածր չէ: Այն աշխատատեղը,որտեղ նախատեսվումէ տեղադրել փոքր հաստոց, ապա արտադրականտարածքը պետք է լինի 10-12 մ2,միջին հաստոց տեղադրելու դեպքում` 15-20 մ2,խոշոր հաստոցի դեպքում` 30-40 մն այլն: Կան հաստոցներ,անկախ նրա չափերից, որոնք պետք է տեղադրվենմեկուսացվածաշխատատեղե-

օպերատիվ գործողության

րում:

անհրաժեշտ է

Աշխատատեղինախագծմանժամանակ հաշվի առնել` արդյո՞քտեղակայվածսարքավորումները,հարմարանքները,դարակները, լուսավորմանաղբյուրներըհամապատասխանումեն աշխատանքիպաշտպանության Ա անվտանգությանտեխնիկայիպահանջներին:Նախագծման

15»

ր

նրան, է ձգտել տ

ՏՍ

աշխատատե-

լուսավորի որ բնական ժամանակպ ետք որպեսզի կողմից, ձախ ղը կամ աշխատասեղանը

հագործման,

վեր

լույսի աղբյուրների

ազա

լույսը

ումնա

Արուի, Կանանց

՝

որարուն ոտու պահանջում կամ կարողանա արժումների լարվածուամելորդ Հնառան Է

ե. նախագծումը Աշխատատեղի համար բանվորի տեղադրվեն քերը, գործիքները առանց որպեսզի մեջ, տարածության ն այ հարմարանքներից օգտվել գործիքներից, օրինակկարող է առա թյան: Այսպիսիաշխատատեղի (նկ. 6): հատակագծումը աշխատատեղի հաստոցավորի

Ն յ1 6)

Լ

մեծ

ստորն բերվող

.

ատեղի հատակագծումը աշխատատեղի Վաստոցավորի

-

-

արկղ փաստաթղթերի աղբատուփ

-

-

-

պատվանդան

7--

հաստոց խառատային լուսամփուի պահարան գործիքների

1..

-

-

-

-

ոտքերի տակի ցանց

Նկար 6

արկղ նախապատրաստվածքների

-

արկղ թափոնների արկղ գործիքների հարմարանք ազդանշանային աթոռ կարգավորվող

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԵՎ

Աշխատատեղի ներքիննախագծումը ը նՎ նպատակահարմ կահարմարէ իրականաց նել հետնյալ հաջորդականությամբ. Դ" իսկ ապա՝ օժանդակսարքավորումների ն. հարՈԱ

ԽԱՐ

-

2.

ախ որոշել հիմնական,

կազմակերպչական հարմարանքների տեղը: : դարմանել հարմարանքները, բանվորական փամ կայել ՝ թաղա տեխնոլոգիական տեղեկատուները հատուկ մասնագիտական գրակա-

նությունը:

ե

Տեղակայել տնտեսական միջոցները: Աշխատատեղի ներքին նախագծմանժամանակհիմնական սարքավոէ տեղակայվեն րումները այնպես, որպեսզի ապահովենաշխատանհումքի, նյութերի,կիսաֆաբրիկատների, ատեղափոխման ակարճ ն նպատակահարմար ճանապարհը, ինչպես հորիզոնական, այնպեսէլ ուղղահայացհարթությանմեջ: Այս դեպքում անհրաժեշտէ պահ. ն. նորմատիվները: ունեցող նորմաները Կարեւորնշանակություն ունի, որ աշխատողը կամ բազմահաստոցավորը աշխատանքի ընանցնի ամենակարճ ճանապարհը: նախագծմանժամանականհիրաժեշտ է հաստոցները տեղադրելայնպես, որպեսզի առաջին հերթին օգլույսը, իսկ ապա` համակցված կամ արհեստական

պետք

քի առարկայի

որոր, կություն

թացքում

բնական ւ ավորոք հարձարանքներոի սարքերը որջի: րաոր հարմարդիրքում լուսավորությունը: Աշխատատե

ն

էշանակությունունի

գոտում: նպաստավոր Այդնպատակեվ նախատե

արա գործողության գոտու են

անվտանգ:Աշխատողըաշխատանքային թացքում գործելու օրվա ընթացքում.կարող է գտնվել նույն տեղում, լինել շարժման մեջ կամ գործել զուգակցված ձնով:

Կանգնածվիճակում աշխատելիս ձեռքի հասանելիության ամենաբարենպաստ գործողությանգոտին (մմ-ով)

շի"

՞

7.

անկաշկանդս

արանքկների տեղը:

Սահմանելաշխատանքիգործըն թացի ժամանակկ աշխա տողի տեղը ն դիրքը հաստոցինկատմամբ: Յ. Որոշել ինչպիսիպաշտպանականմիջոցներեն անհրաժեշտն դրան տեղակայմանտեղը: 4. Սահմանել տեղականլուսավորության յան, ազդանշանայ նշանայինհ արմարանքն| . րի ն կապիմիջոցներիհստակտեղը: րը,

անից անանելիության.բարենպաստ Գ շարք ցուցանիշներ:Այդցուցանիշները մշակվելեն աշխատան շ անքի գիտահետազոտական ինստիտուտի կողմից:Ստորն բերենք դրանցիցմիայն կանգնած վիճակումաշխատելիս ն շխ լի ձեռքի քի հ հասանելիության ցուցանիշները(էջ 91, աղյուսակ 7): մ

Աշխատատեղի նախագծմանկարնոր խն նե աշխատողի տեղի ճիշտ լ Ա նույթով: տեղը պետք է լինի հարմար,աշխատողըհնարայուն պետք Է ունենա իր ամբողջաշխատանքային շարժումներիըն-

Աղյուսակ7

-

Մարդուխասանը

շի տղալ Դասանելիության րը մարդ կին մարդ կին մարդ կին տու

1. Ըստ

2. Ըստ

սահմա

Գո-

խորության բարձրության

եի խամ Մեմ

4.

Ճակատով,երկու

ձեռքի համար 5. Ներքին սահմանը

բարձրության

ըստ

ողա-

2.

1.

| |

:

| |

|

|

|

|

|

|

էէ

| |

|

|

|

| |

|

|

|

արդ

| |

|

|

|

շի 113080 1521-1570 թի Տղամ

(մմն մ (մմ-ով) հ հասակը բնութագրվում

նամ

Ցած ր

ողա

հատակից Մ արդու

Միջին

Բարձ ը"Ը

ո

Միջին հասակ Ցածրահասակ

Կին

1631-169

1520-1630

1420-1520

դիրքի աշխատանքային վրա Աշխատատեղու աշխատո աշխատողի Աշխատատեղի

նախագծման

ժամանակ

մեծ ուշադրություն

է

դարձվում

դիրք ասելով հասկանում ենք մարդու իրանի, գլխի, ձեռքերի ն. ոտքերի

էինել մչխատողի կանգնած-նա հիրքը կարող կանգնած, նստած, ըթա ե

ե

։

խատան

մն նստած-կանգնած: Ընդ որում, ծ-կանգնած: Ընդ որում, ա աշ քիի ընթացք ում աշխատ շ կամ ողը կարող է ընդունել տարբեր դիրք` թեքված, կքված ն այլն: Աշխատողիդիրէ աշխատանքիտեմպով,բնույթով,պահանջվողշարքը պայմանավորված ժումներով, ինչպես նան առաջադրանքիկատարմանհամար անհրաժեշտ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությամբ:Վետեաբար`աշխատողիդիրքից է էներգիայի քանակությունը: կախված նրա կողմից ծախսված ընդու(նկ Փ.ջ շ տր քայրն դրրք իրք ըսդ րոուրդ է

րըպայմանով նտրությունը Հարատեղում

թուաշխատողի հորը

ՆԱԽԱԳԾՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

եմիուԼաոաալ Գիթ աար ալին

-

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

նել այն ժամանակ, երբ աշխատողիցչի պահանջվումաշխատանքիբարձր տեմպ ն. ոչ էլ շարժումներիմեծ թափ: Այն դեպքում, երբ շարժումների թափը գերազանցումէ ամբողջ աշխատանքիճակատովճեկ մետրի սահմանները, իսկ խորությամբ` 300 մմ ն. 400 մմ մակերեսով,ապա գերադասելի աշխատել կանգնած վիճակում (նկ. 8): Առավել ճշգրիտ աշխատանքներ կատարելիսն. հատկապես,երբ այն իրականացվումէ երկու ձեռքի օգնությամբ, ապա խորհուրդ է տրվումաշխատել նստած: Ըստ ֆիզիոլոգների`առավել նպաստավորդիրք է համարվում «նստած-կանգնած» վիճակը, որը ապահովումէ նվազագույնհոգնածություն (նկ. 9), իսկ առավել հոգնածություն` «կանգնած» վիճակում(նկ. 8) աշխատելը:

«կանգնած»վիճակում դիրքի տարբերակները Աշխատանքային

Նկար 8

Աշխատանքային դիրքի տարբերակները«նստած»

:

ա

Տ

`

Յ

|

շ «-4

՛

"ցների"

Ա

Գ

Նառավարող օրգանի տեմ

Տ

-

Տ

Ւ

Տ

Տ Տ

ա

-

Վ

|

թեքվածդեպի աշխատանքային

մակերեսը

--

բ

գոտին ձեռքի հասանելիության

-

գ

՝

|

չԷ.

Ր`

|

Հ

-

'

Վ

-

ուղղահայացաշատանքային մակերեսիդեպքում ձեռքի հասանելիությանգոտին

աշխատանքային հորիզոնական

մակերեսիդեպքում

3Թ

.

-

՝

Լ...

ջ

'

-

զ

,

բ

:

Ծրկրորդական ճիջոցների արտացոլման գոտի

Գ

Ձ

ճ

է

Հ

`

Եկար 7

ճիշտ «նստած» աշխատանքային դիրքիտարբերակները բարձր «նստած», բայց տարբեր վիճակներումաշխատանքային դիրքիտարբերակները «նստած» աշխատանքայինդիրքը կառավարմանվահանիառջեւ:

ՀՏ»

ՀՏ

|

-

Հ

Տ

Հ

ի

ա

ը

ուա

վիճակում

աա»

արան,

(շը

բ

է

|

ՆԱԽԱԳԾՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

վիճակում դիրքը «նստած-կանգնած» Աշխատանքային Նկար 9 Հշաաանոաոլ

Տ

ԴՐ

:

աար

Հ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

Եթե նստած դիրքում աշխատելիսմկանայինաշխատանքիծախսում րը ընդունենք միավոր,ապա նույն աշխատանքըկանգնած վիճակում կատարելիս մկանային աշխատանքիծախսումըկբարձրանա 60 տոկոսով, իսկ նստած, բայց թեքված վիճակում` 4 անգամ, կանգնած բայց թեքվածվիճակում` 10 անգամ ավելի շատ էներգիա: Աշխատողիդիրքը նախագծելիս,պլանավորելիսհաշվի ենք առնում աշխատանքայինշարժումների անհրաժեշտությունն ու նպատակահարմարությունը, գործադրվողաշխատանքայինջանքերըն այլն: Ընդհանրապես խորհուրդ է տրվում մինչն 5 կգ ուժ կամ ջանքերպահանջողաշխատանքը կատարել նստած վիճակում,5-10 կգ ուժ կամ ջանքեր պահանջվողաշխատանքը՝ նստած-կանգնած,իսկեթե այն գերագանցումէ 10 կիլոգրամից,ապա` կանգնածդիրքում: Աշխատատեղինախագծմանժամանակ,երբ աշխատանքիկատարումը պահանջում է կատարողիցկանգնածդիրք ունենալ, ապա նպատակահարմար է նախատեսելառանծինաթոռ` կարճատն ընդմիջումներին հանգստի ժամանակ նստելու-հանգստանալու համար: Ընդհանրապեսնպատակահարմար է կանգնած աշխատանքը գուգակցել կամ հնարավորություն ստեղծել ժամանակ առ ժամանակ փոխարինելնստած աշխատանքիհետ: Միայն այս պայմաններումկարող ենք ապահովել ամենափոքր հոգնածություն տարբեր մկաններիլարվածությունը հաջորդաբար փոփոխելու միջոցով: Ընդհանրապեսաշխատողիդիրքը կարող է լինել հարմար, ճնշող, անհարմար, չափազանց անհարմար,սահմանափակն այլն: Ուստի դրան համապատասխանէլ առաջ է գալիս հոգնածությանն լարվածության տարբեր աստիճան:Ոչ ճիշտ ւսշխատանքային դիրքը առաջ է բերում վաղ հոգնածություն, իսկ առանձին դեպքերում պրոֆեսիոնալ հիվանդություններիպատճառ է հանդիսանում: Աշխատողիդիրքը որոշելիս հաշվի ենք առնում ոչ միայն աշխատանքային գործողությանգոտին, թե՛ ըստ բարձրության,Ա թե՛ ըստ խորության, այլ նան. դրա հետ միասին կարնորում ենք տեսողական դաշտը Ա տեսողական անկյունը, աթոռի բարձրությունըն այլ հանգամանքներ: Աշխատողի դիրքը նախագծելիսառաջնորդվումենք մարդաբանական ցուցանիշներով: Ստորն բերենք կանգնածվիճակումաշխատելու դեպքումաշխատողիդիրգոտու վերաբերյալ մեկ օրինակելի տարբերակ `

:

Սաիո աաա նախագծմանժամանակ կարնոր տեղ Աշխատատեղի մարդու "

հատկացվում տեսողականհնարավորություններիճիշտ օգտագործմանը:Այդ պատճառովանհրաժեշտ է աշխատատեղը նախագծել այնպես, որ տեղա94

է

ԱԿԱ ԱՀԱ

ԵՄ

Հ

ԵՆ

ՆԱԽԱԳԾՈՒՍԸ

"ՄԵՔ

Ը րխնրոոնռոնտող-՞պ

Ո

ընկալվեն» Բու լարվածության կայված կական դաշտու

Լա

Հարա

նվեն

նվորի

տեսա

առաց

ծ աշխատելու Կանգնած

|

ր գոտու արղարաՍարդաբ դեպքում հասանելիության

ցուցանիշները ական

Նկար 10

Վերին անհարմար գոտին

Վերինքիչ հարմար գուռին Ւ՞» |

գոտին Ց|Ջ|.|Վարմար ՀՏ

Տ

ՎԻ

Տ

-

Ներքին քիչ հարմար

՝-

Գուին

Ձ Հ

ԱՐՏ-Հքբա-յ»

Ներքին անհարմար գոտին

272-772727277277777777:277

,-

ՏՋ ՀԻՇ

միջոցները տեսողականաԱշխատողիտեսադաշտում տեղակայված են ձնով: Տարբերումենք պարատիկողմիցընկալվում ոչ միանշանակ թարթայինտեսողությունը`կայուն տեսողությունից,պարզ տեսողությունը

ակն-

խանն չ

Անն տը

ը-

ընդգրկում մարդու ակնթարթային տեսողությունը

կամ

ճանի, անի, իսկ արդյունավետտեսողությունըԴ̀0

րդ) տրվածմարդու տեսողական ցույց բերված Ստորն նկարներում դաշԱ (նկ. 12, էջ 95) հարթությա են

(նկ. 11, էջ 96) հորիզոնական ուղղահայաց

մեջ:

ԱՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

Տեսողականդաշտը ուղղահայաց

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

հարթության մեջ

Նկար

22"

18" 30"

-

-

120»

220»

-

-

Ակնթարթային տեսողության անկյունը: Արդյունավետ տեսողությանանկյունը: Տեսողությանանկյունը գլխի անշարժվիճակի Տեսողությանանկյունը գլխի շարժումներիժամանակ:

ժամանակ:

Տեսողականդաշտը հորիզոնական հարթությանմեջ

Նկար 12

ՆԱԽԱԳԾՈՒՄԸ

Հորիզոնականհարթությանմեջ գլխի շարժման ժամանակ համեմատաբար մեծ տեսողականդաշտ է ընդգրկվում,քան ուղղահայաց հարթության կազմում է 2209 ն 125-1359 աստիճան: մեջ: Այն համապատասխանաբար Ընդ որում, ուղղահայաց հարթությանմեջ տեսողականդաշտի վերին սահմանը ավելի փոքր է` 550-600 աստիճան,քան ներքինսահմանը,որը կազմում է 70-750օ աստիճան:Նկատի պետք է ունենալ, որ 30-400 աստիճանի տակ գլխի շարժումներըմեծ լարվածությունչեն պահանջում,առավել նս աչհո-` քի շարժումները: Սակայնաչքը առավել ճիշտ ընկալումէ առարկաները սահհարթության մեջ: Գույներիընկալման րիզոնական,քան ուղղահայաց մանը նույնպեստարբերէ, օրինակ` դեղինգույնը ընկալվումէ հորիզոնական իսկ ուղղահայաց հարթուհարթությանմեջ 1209 աստիճանիսահմաններում, 1000 ն. 806, կարթյան մեջ՝ 959, կապույտ գույնը` համապատասխանաբար միր Ա կանաչ գույները` 600 նւ 400 աստիճանիսահմաններումն այլն: Աշխատատեղիպլանավորմանժամանակմեծ նշանակությունէ տրվում, ինչ բարձրության վրա է իրականացվումաշխատանքը,անկախ նրանից, աշխատասեղանէ, թե հաստոց: Կանգնածվիճակում աշխատելիս աշխատասեղանի բարձրությունըպետք է կազմիաշխատողիհասակի60 տոկոծախսել նվազագույն սը: Այս դեպքումհնարավորությունկտա աշխատողին չափի էներգիա ն ապահովել բարձր արտադրողականություն: Աշխատատեղում նպատակահարմար դիրք ապահովելու համար օգտագործվումեն հարթակներ,կամրջակներ,վանդակներ,ցանցերն. այլն: տարբեր. տեսակի Այնուամենայնիվ,աշխատասեղանիկամ մեքենաներին հաստոցներիվրա աշխատելիս գործելատեղիբարձրությանվերաբերյալմշակվածեն նորմատիվներ` ելնելով մարդաբանականցուցանիշներից(աղ. 8):

Աշխատասեղանիկամ գործելատեղիբարձրությաննորմատիվները Աղյուսակ8

ցուցանիշները Աշխատողիդիրքը ն բնութագրող

1. 2. ա

բ.

գ.

Տեսադաշտիներքին

սահմանը

Տեսադաշտիվերին

մարռանը իջին, նվազագույն

1. Աշխատասեղանի բարձրությունըսովորականաշխատանքկատարելիսնստած վիճակում 2. Աշխատասեղանի բարձրությունը առավելճշգրիտ կատարելիս,նստած վիճակում աշխատանքներ Յ. Գործելատեղիբարձրությունը մեքենաներին հասժամանակ,նստած վիճակում տոցներիսպասարկման

Մարդուհասակըմմ-ով բարձր| միջին| ցածր

|

ն հասԳործելատեղիբարձրությունը մեքենաների ժամանակ,կանգնածվիճասպասարկման

|

է կիերբ հնարավոր Գործելատեղիբարձրությունը, րառել «նստած-կանգնած» դիրքը

|

4.

կոզրերի 5.

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

ՍՊԱՍԱԲԿՈՒՄԸ

ԱՆՐ

Աշխատատեղի նախագծման ժամանակկարնորտեղ է հատկացվում արտադրականհրապարակի անցումներին, մուտքերին,ինչպես նան տրանսպորտայինհոսքերի,երթուղիների չափերի,տեղիճիշտ ընտրությանը: աաա

Նախագծմանժամանակկարնորնշանակությունէ տրվում նան աշխաշարժումներին: Այդ նպատակով աշխատատեղում գործիքները, հարմարանքները, հանգույցները պետք է տեղակայվենայնպես, որ աշխատողիձեռքը ազատ հասնիանհրաժեշտիրին, կարողանա առանցմեծ ջանքերգործադրելու ն լրացուցիչ Ա ավելորդշարժումներկատարելուօգտագործելայն: Առավել հաճախօգտագործվողառարկաներընպատակահարմար է տեղադրել հեշտ վերցնելու համար նպաստավոր տեղում Ա դիրքում: Ընդ որում, յուրաքանչյուր առարկայիտեղը պետք է լինի կայուն ն. մշտական: Այդ դեպքում աշխատողը, տվյալ առարկայիցօգտվելիս, իր շարժումներըիրականացնում է մեխանիկորեն, առանց մեծ լարվածությանԱ ջանքերի: Աշխատանքի գործիքներիցու հարմարանքներից օգտվելիս նպատակահարմարէ, որ դրանք տեղափոխվեն հորիզոնական ահարթությամբ, ռանց բարձրացնելուկամ ցած իջեցնելու, ավելի քիչ էներգիածախսելու նպատակով: Աշխատատեղում աշխատանքի գործիքները,հարմարանքները, սարքերըտեղակայելու, տեղադրելուհամարօգտվում ենք պահարաններից, դարակներից, դարակաշարներից: Այն գործիքները,որոնք օգտագործվում են աջ ձեռքով`պետք է տեղադրվենաշխատողիաջ կողմից,ձախ ձեռքով օգտվելիս` ձախ կողմից:Այն գործիքներըն առարկաները, որոնք օգտագործվումեն ավելի հաճախ` պետք է գտնվեն կամ տեղադրվենաշխատողիհամարհասանելիության նպաստավոր գոտում Ա հակառակը: Սշխատատեղերի նախագծմանժամանակկարնոր նշանակությունէ տրվում նրան, թե որքանովէ աշխատողի շարժումներըհամապատասխանում նրա ն մարդաբանական ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններին: ԱռավելարդյունավետԱ է, երբ այդ շարժումները նպատակասլաց լինում են կարճ, պարզ ու ռիթմիկԱ այն էլ աշխատանքային նորմալ գործողության գոտում ն աշխատողի տեսադաշտում: Աշխատատեղի նախագծման ժամանակգերադասելի է նախագծել այնպիսի շարժումներ,որոնք կիրականացվեն հիմնականումմատերի, թաթի, նախաուսիմիջոցով,քանի որ ուսի, իրանի շարժումներիդեպքում մեծանում է Ա հոգնածությունը էներգիայի ծախսը:Սակայնհաշվիպետքէ առնել, որ այդ շարժումները են արտադրական պայմանավորված գործընթացի տողի նպատակային ու արդյունավետ

բնույթով: Աշխատատեղի նախագծմանկարնոր տարրերից

է տեխնոլոգիական սարքավորումների ճիշտ ընտրությունը: Ուստի սարքավորումների Ա հաս98

-

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ՆԱԽԱԳԾՈՒՄԸ

ԵԵՇՐՐ

տոցներինախագծմանժամանակ հարկավորէ ոչ միայն ապահովելաշխաայլ նան ղեկավարման,սպատանքի բարձր արտադրողականություն, ապահովենդրանցանվտանսարկման համար լինեն նպատակահարմար, գությունը ե աշխատանքիպայմանները: Ընդհանուր առմամբ աշխատատեղերինախագծման հետ կապված հարցերըպետք է բխենէրգոնոմիկայի,աշխատանքիհոգեբանությանն ֆիապահովելովաշզիոլոգիայի ընդհանուրպահանջներից՝մասնավորապես ւ աշխատատեղերումստեղծեխատանքիբարձր արտադրողականություն չափից լով նպաստավորԱ հարմարավետպայմաններ:Աշխատատեղերում ն կուտակումը անհարգործիքների հարմարանքների Քիչ կամ չափից շատ մարություն է ստեղծում սպասարկմանհամար, դժվարացնումէ աշխատանքը, առաջ է բերում անվտանգությանկանոններիխախտում Ա արտադրական վնասվածքներիպատճառ հանդիսանում: Աշխատատեղերինախագծմանժամանակմեծ նշանակությունէ տրվում տիպային բանվորական տեղերի նախագծմանը:ԱյնհիմնականումիրաԱ այդ նախագծերովհականացվում է նախագծային ինստիտուտներում են գեցվում հիմնականումմասսայականարտադրությանձեռնարկությունները: ԱյդպիսիաշխատատեղերնախագծվումԱ կառուցվումեն հիմնականում մասսայականպրոֆեսիաներիԱ մասնագիտությունների համար: Շուկայական տնտեսությանանցման հետ կապվածյուրաքանչյուր ձեռնարկություն սահմանափակվումէ իր հնարավորություններիսահմաններում ն այն չի կարող լայն տարածում գտնել: Մյուս կողմից յուրաքանչյուր մասնավորձեռնարկությունբարձրշահույթ ապահովելունպատակովձեռք է բերում առաջադեմտեխնոլոգիաներ,հոսքայինգծեր, մեքենաներ` պահԱյպանելովիր ձեռնարկությանսահմաններումնորնու առաջադիմականը: դերն ու նշանակությունուամենայնիվայժմ էլ տիպայինաշխատատեղերի է ոչ միայն ձեռնարկատերերին, այլ նան նանը մեծ է Ա այն հետաքրքրում խագծող կազմակերպություններին: Տիպային աշխատատեղերըիրենցիցներկայացնումեն: մի համակարգ, որտեղ հաշվի են առնվում աշխատանքի կազմակերպմանբոլոր ուղղունախագծմանժամանակառանձնաթյունները:Տիպայինաշխատատեղերի հատուկ նշանակությունէ տրվում հիմնականն օժանդակսարքավորումների հագեցվածությանը,աշխատատեղիներքին Ա արտաքինպլանավորմանը, առաջավորփորձին մեթոդներիկիրառմանը,աշխատանքիպայմաննեկազմակերպման,սպասարկման րի բարելավմանը,աշխատատեղերի նայլ խնդիրներիվրա: նախագծմանն. կառուցմանժամանակհաշՏիպային աշխատատեղերի վարկվում է նրա օգտագործմանտնտեսականարդյունավետությունը:

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

5.3.

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ԵՎ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ՀԱԳԵՑՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

`

`

ԵՎ

'

ՀԱԳԵՑՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

քննարկելիս անհրաժեշտ է մակարդակի ուսումնասիրման վրա` հատկապես

Աշխատատեղիարդյունավետ կազմակերպումը առաջին հերթին պահանջում է մասնագիտացում:Մասնագիտացնել աշխատատեղերընշանակում է սահմանել արտադրական հստակ պրոֆիլ,յուրաքանչյուրաշխատատեղին ամրացնելհնարավորինչափ միատիպաշխատանքկամ օպերացիա: Նման դեպքում անհրաժեշտ է հետնել օպերացիաներիկատարման հաջորդականության,տեխնոլոգիականմիատիպության,բարդության Անճշտությանվրա: Աշխատատեղիմասնագիտացումըհնարավորությունէ տալիս աշխասարքատատեղերըհագեցնել ավելի արտադրողականու ժամանակակից վորումներով,հարմարանքներովու գործիքներով,կրճատել բանվորի նաժամանակը,օժանդակաշխատանքները, խապատրաստական-եզրափակիչ կիրառել էլ ավելի արդյունավետաշխատանքիձներ ու մեթոդներն. բարձրացնելաշխատանքիկուլտուրան, բանվորիարտադրականհմտությունները:Այս բոլորը հնարավորությունեն տալիս բարձրացնելուաշխատանքի օգտագործել աշխատուժը: արդյունավետ արտադրողականությունը, Աշխատատեղիմասնագիտացմանհիմքը հանդիսանումէ արտադրանքի կամ շինվածքի ստանդարտացումըն ունիֆիկացումը (պարզեցումը), ինչպես նան տեխնոլոգիական գործընթացներիտիպայնացումը,մշակվող դետալներիքանակիկրճատումըԱ այլն: մասնագիտացումըհնարավորությունէ տալիս էլ ավելի Աշխատատեղի հարմահագեցնել աշխատատեղերը տեխնիկականն կազմակերպչական րանքներովն բարձրացնել աշխատատեղերիմեքենայացմանմակարդակը: Եվ որքանբարձր է աշխատատեղերիմասնագիտացմանաստիճանը, այնքանքիչ է աշխատատեղին կցվող դետալներիթիվը Ա բարձրէ արտադրական սարքավորումներիօգտագործմանհնարավորությունները: Ընդհանրապեսմասնագիտացվածաշխատատեղերը լինում են երեք տեսակ` հատուկ, մասնագիտացվածն ունիվերսալ: Դատուկ կոչվում են այն աշխատատեղերը,որտեղ թողարկվումէ մեկ անվանում արւտտադրանք կամ մեկ շինվածք: Այն դեպքում, երբ դետալների շինվածքների թիվը տվյալ աշխատատեղումհասնում է 2-ից մինչն 10 կամ. միավորի, ապա այդպիսիաշխատատեղերըհամարում ենք մասնագիտացված, իսկ երբ այն գերազանցումէ այդ սահմանը, ապա այն համար-

վումէ ունիվերսալ աշխատատեղ:

ԵՎ

հարցը մասնագիտացման Աշխատատեղի

.

`

ՍԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ

|

|

անդրադառնալդրա ընթացքում: պրակտիկգործունեության մակարդակասելով հասկանումենք մասնագիտացման Աշխատատեղի ունեցող դետալի ամբողջ արտադրանքիմեջ ամենամեծ տեսակարարկշիռ տվյալ հարաբերությունը կամ շինվածքիմշակմանաշխատատարության աշընդհանուր շինվածքների կամ դետալների մ շակվող աշխատատեղում

խատատարությանը:

հիմք է հանդիսամասնագիտացումը Ընդհանրապեսաշխատատեղի համար: նում արտադրամասի, իսկ ապա` գործարանիմասնագիտացման հնաբարձրացումը աստիճանի մասնագիտացման Ուստի` աշխատատեղի արդյունավետություրավորությունէ ընձեռումբարձրացնելաշխատանքի աշխատանքիպայբարելավել նը, իջեցնել ֆիզիկականլարվածությունը, մանները: կարնոր խնդիրներիցմեկը աշխատակազմակերպման Աշխատատեղի է անհրաժեշտմիջոցներով,որոնք ապահովում տեղի հագեցվածությունն առաջադրվածխնդիրներիարեն պրոֆեսիոնալպարտականությունների. ն գործընթացնեդյունավետկատարումը:Աշխատանքայինարտադրական է աշխատաու հաջողությունը պ այմանավորված րի արդյունավետությունն մակարդակով: տեղիհագեցվածության Աշխատատեղիհագեցվածություն ասելով հասկանում ենք աշխաեն ւոաայն միջոցները,որոնք հնարավորություն տատեղումտեղակայված ու հանձնարապարտականություններն իր պրոֆեսիոնալ լիս աշխատողին մեջ մտմիջոցների Այդ համար: րություններըարդյունավետկատարելու հիմնական համապատասխան մասնագիտացմանը նում են աշխատատեղի ն տեխնոլոգիական տեխնոլոգիականն օժանդակ սարքավորումները, արտադրուկապի, տրանսպորտի, հարմարանքները, կազմակերպչական անվԱ աշխատանքիպաշտպանության, հիգիենայի սանիտարիայի, թյան Կ հագեցվամիջոցները այլն: Աշխատատեղի տանգությանտեխնիկական կատարելագորն անընդհատ տարրերի բոլոր դրա ծությանապահովումը ն արդյունճավետության բարձարտադրողականության ծումը աշխատանքի է: կատարելաՀագեցվածության մ եկն րացմանկարնոր ուղղություններից մշակմիջոցներիտեղաբաշխման գործման բնորոշ կողմն աշխատանքի սերտ կաեղած մ իջն ս սպասարկման ված համակարգերի աշխատատեղի աշխատաերբ պերի ապահովումնէ: Հատկապեսներկա պայմաններում, սարքաճշգրիտ,համակարգչային տեղերը հագեցվումեն էլեկտրոնային, տեղավորումներով,էլ ավելի է կարնորվումդրանցճիշտ ընտրությունը, (0

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

ՄՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

Յուրաքանչյուր աշխատատե-

բաշխումըն արդյունավետ օգտագործումը: ղում իրականացվող աշխատանքի բնույթիցկախվածտեղակայվում դողամ մապատասխան միջոցներ: Ա

են հա`

շխատատեղի հագեցվածության համար անհրաժեշտմիջոցներըկա-

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

3. ՅՅ

շխատանք-

Յ»

ներ կատարելուժամանակ, պահվում են հստակսահմանվածտեղերումն դրանցիցօգտվում են նան տվյալ տեղամասիմյուս բոլոր

աշխատողները: Մշտականմիջոցները աշխատատեղում գտնվումեն մշտապես`անկախ բնույթից,Գրանցվումեն տվյալ աշխատատեաշխատա քի միջոցների ցուցակում ն մեկ օրինակըպահվում աշխա-

Մ

Ո1 Հրո Վերամբարձ

ի՛՛

,

այով աշխատանքների 1ոշ

Տ

յալ

2.

Յ. 4. 5.

հիմնականտեխնոլոգիական սարքավորումներ, օժանդակսարքավորումներ,

Յ

տեխնոլոգիական հարմարանքներ,

-

Փորձարկման վահանակ ռ

-

եռակցման || վահանակ

ՂՎավաքման

վահանակ

Լ--Վ

«ա

ՅՃ

|

|

Գործասեղան,

միջոցներ

ի|

Ց

ռ

հարմարանքներ, լազմակերպչական-տեխնիկական

հագեցվածության այլ միջոցներ:

|

Տրանսպորտային աշխատասեղան

|

5: ար 5 "

.

Դ Պատվանդան

միջոցներ

Յ-

տ, տատեղի կերպ.

|

ռ

ում:

հագեցվածության միջոցները դասակարգվում են

ՀԱԳԵՑՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

գծապատկեր3

.

լինել մշտականս ժամանակավոր: Մշտականկոչվումեն այն միջոցները, որոնք մշտապես օգտագործվում տվյալ աշխատատեղում:

1.

ԵՎ

Աշխատատեղիհագեցվածությանմիջոցների դասակարգումըկարող ենք ներկայացնելհետնյալ գծապատկերի.միջոցով.

րող են են

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԲ

Կ

|պահարաններ Փաստաթղթերի Աշխատատեղի

լ

խնամքիմիջոցներ

|

Պաշտպանական

Լհարմարանքներ

գործիքներ -

Կապի անհե միջոցնե

Ո

Գործիքներ Հարմարանքներ

|

Լ

|

Լուսավորման միջոցներ Ն

Ազդանշանային միջոցներ

Կառավարման Հարմարանքների

Է

Յ-

Հոսքային գծեր

55 Բ. Յ ՇՏ.

ք

Յ

Յ

Սարքավորումներ -Մեքենաներ Վաստոցներ

պահարաններ Արտադրական տարա

Արտադրական

կահույք

|

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ԵՎ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

աշխա սարքավորումները տատեղի

Հիմնական տեխնոլոգիական հագեցվածության այն միջոցներնեն, որոնց

օգնությամբիրականացվում է

Դրանցթվին եքենարրանքի վատարումը: պատկանում հաստոցները, մեքենաները, ագրեգատները, ապարատները,հոսքայինգծերը, հաշվողաեն

կան տեխնիկան, համակարգ իչները, կառավարմանվահանները ն այլն: Կարողեն լինել նան այլ հիմնական սարքավորումներ, որոնք կհամապատասխանեն տվյալ աշխատ ատեղի պահանջներին (ավտոմեքենա, տրակտոր, ամբարձիչն այլն):

Հիմնականսարքավորումները

են այնաշխատատեղում տեղակայվում պես, որ հարմարլինի սպասարկմանհամար,բասվարարեն «մարդ-մեքենա» ն բխեն պահանջներին մարդաբանական

ցուցանիշներից: Օժանդակ սարքավորումները տրանսպորտային սարքավորումներն բարձող ն. բեռնաթափող ժապավենները, սարքավորումները, հումքի, նյութերին են, փոխադրման

պատրաստիարտադրանքի ձեռտեղափոխման ման:

քի Տեխկորանքները Տեխնոլոգիական

|

հարմարանքները աշխատատեղում օգտագործվող բանվորական գործիքներն են, չափիչ ն. հսկիչ սարքերը, հարմարանքները,

պահեստային մասերը, բանվորական

փաստաթղթերը այլն: Տեխնոլոգիականհարմարանքները չափազանցշատ են Ա դրանց ընտրություննու բնույթով:Այն

են

Ա

ծ է

աշխատատեղի

տեխնոլոգիական հարմարանքները, որո նք օգտագործվում

տվյալ աշխատատեղում, է ունենալամբողջ անհրաժեշտ հավաքածուով,

հակառակ դեպքում կլինեն անխուսափելի

ռիթմիխախտումը է. ժամանակի

պարապուրդները, աշխատանքի

կորուստները: Սակայնդա չի նշանակում, որ աշխատատեղում պետքէ կուտակել այնպիսիտեխնոլոգիական հարմարանքներ, որոնք կարող են անհրաժեշտ լինել ոչ միշտ Ա դրանց համար լրացուցիչ տեղ զբաղեցնել աշխատատեղում, ավելորդդժվարություններ

ստեղծել հարմարանքներից օգտվելիս: Աշխատատեղն անհրաժեշտ քանակությամբ տեխնոլոգիական սարքաւ վորումներով հարմարանքներով հագեցնելուհամարանհրաժեշտ ունեէ նալ դրանց կոնկրետ Լ. անվանացանկը քանակությունը: Տիպային դա որոշվում է նախագծման աշխատատեղերում

իսկ սովորական աշխատատեղերում այդ ցանկը ն վում են աշխատանքի ւ

ընթացքում,

որոշքանակությունը ընթացքում` բանվորի վարպետի աշխատանքային փորձիցելնելով: Երկու դեպքումէլ հագեցմանբոլոր միջոցաշխատատեղի ները պետք է

նելի տեղում:

.

արտացոլված լինեն ցուցակում ու փակցված առավել տեսա-

Աշխատատեղի հագեցմանհամարկարնոր ունեն նշանակություն

կազ-

ՍԵԽԱՏԱՏԵԴԵՐԻ

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ

ԵՎ

ՅԱԳԵՑՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

մակերպչական հարմարանքները: Դրանցմեջ մտնում են աշխատատեղի հագեցմանօժանդակհարմարանքները,որոնք նույնպեսպայմանավորված ն կիրառվողտեխնոլոգիայիբնույթով: են իրականացվողաշխատանքների Կազմակերպչական բոլոր հարմարանքներըըստ իրենց բնույթի կարելի տաէ բաժանել մի շարք խմբերի`արտադրականկահույքի, արտադրական նե րայի, լուսավորման միջոցների,կապի ազդանշանայինհարմարանքների, գեղագիտականառարկաներիԱ այլն: Արտադրականկահույքի մեջ մտնում են աշխատասեղանը,աթոռը, թիկնաթոռը,բազկաթոռը,գործիքների պահարանները,դարակները,փաստաթղթերի դարակաշարերը,հաշվիչ մեԱ քենան, ժամացույցը, համակարգիչը այլն: Գործիքներիպահարանները առավել հարմար է պատրաստելհավաքովի ն վերահավաքովիկառուցվածքներից, որպեսզի հնարավոր լինի հարմարեցնել աշխատատեղում: Դրանք պետք է լինեն կայուն, ոչ բարդ ւ. ունենան առանձինգործիքների համար առանձինդարակներ,որպեսզիբանվորը հեշտությամբօգտագործի դրանք ն ավարտելուց հետո հեշտությամբ տեղադրիյուրաքանչյուրն իր տեղում: Տեղաշարժվող դարակներըպետք է լինեն համեմատաբար փոքր, որպեսզիգործիքներըդասավորվենմեկ շարքով: Աշխատատեղումտեղադրվածբազկաթոռըպետք է ունենա պտտվելու հնարավորությունԱ 3-5 աստիճանթեքվածություն:Աթոռինստատեղիլայնմմ, խորությունը 370-420 մմ ն առաջինմասը լինի քը պետք է լինի 370-400 կահույքը չպետք է ճնշող լինի, այլ կլոր Ա որոշ թեքությամբ:Արտադրական պետք է լինի հարմարավետ:Միննույն ժամանակաշխատողինանհրաժեշտ բոլոր հարմարանքները,գործիքները, հագուստը, փաստաթղթերը,տնտեսական միջոցներընպատակահարմարէ տեղադրելփակ կամ բաց պահա-

րաններում:

|

Արտադրականտարաներըպատրաստիարտադրանքըտեղադրելու ն փոխադրելու,հումքը, նյութերը, կիսաֆաբրիկատները բերեաշխատատեղ լու, թափոններըտեղափոխելու համար նախատեսվածարկղները,տուփերը, բեռնարկղերնեն: հարմարանքներիցեն թղթապանակները, գծագրաԿազմակերպչական տախտակները,վահանակները: Կարնոր նշանակություն ունի նան ընդհանուր ւ տեղականլուսավորման համար անհրաժեշտլուսամփոփների,ջահերի, լուսարձակման էկրանների ճիշտ ընտրությունըն, տեղադրումը:Լույսի աղբյուրները պետք է ապահովեն գործելասեղանի, աշխատասեղանին աշխատատեղիընդհանուր լուսավորվածությունը, չունենան կուրացնելու, փայլելու ո արտացոլելու հատկություն: Կապի ն ազդանշանայինհարմարանքներիմեջ մտնում են աշխատա105

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ԵՎ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

կապող միջոցնե-

տեղերը

իրար ն ընդհանուր ղեկավարմանկենտրոնիհետ րը` հեռախոսները, հեռուստացույցները,բարձրախոսները, ձայնայիննլուն ազդանշաններտվող սարքերը հարմարանքները: սային Կազմակերպչական հարմարանքներիցեն նան պաշտպանականմիջոցմտնում են ինչպես անհատական, ները, որի մեջ այնպես էլ ընդհանուր պաշտպանությանմիջոցները: Անհատականպաշտպանությանմիջոցներից են շնչադիմակները,ձեռնոցները,հատուկ արտահագուստը, կոշիկները, պաշտպանականակնոցները ն այլն: Ընդհանուր պաշտպանականմիջոցներիցեն օդափոխիչները, հակահրդեհայինմիջոցները,դիմակալներըն այլն: Աշխատատեղի կազմակերպչականհարմարանքներիցեն նան աշխատատեղի միկրոկլիմանպահպանողջեռուցման համակարգը, օդափոխիչները, տաք ն սառը օդ մատուցող ժամանակակիցհարմարանքները նայլն: Աշխատատեղիհամար կարնոր նշանակություն ունի էսթետիկականառարկաներովվ̀արագույրներով,գորգերով, ուղեգորգերով,ծաղկամաններով, գեղարվեստականգործերով հագեցումը: Վերը նշված կազմակերպչականբոլոր հարմարանքներըաշխատատեղում պետք է տեղակայվեն մարդու օգտագործման համար հարմար ն նպաստավորդիրքում: Աշխատատեղըհիմնական ն օժանդակ սարքավորումներով,տեխնոլոգիական Ա կազմակերպչական-տեխնիկական գործիքհարմարանքներով, ներով հիմնավորվածւ նպատակահարմարհագեցումը իրականացվում էրգոնոմիկայիորոշակի պահանջներին համապատասխան:Այդ պահանջները հիմնականում բխում են «մարդ-մեքենա-միջավայր»համակարգից, որտեղ հաշվի է առնվում ոչ միայն մարդաբանական,այլ նան սանիտարահիգիենիկ, հոգեֆիզիոլոգիականցուցանիշները: ցուցանիշների մեջ մտնում են մարդու ձեռքի հասաՄարդաբանական նելիության,դիրքի, տեսադաշտի,տեսողականընկալ ճան,նրա շարժումների վերաբերյալ համապատասխան ցուցանիշները, որոնց վերաբերյալ խոսվել է հիմնականումաշխատատեղինախագծմանժամանակ: Սանիտարահիգիենիկ ցուցանիշներիցենհամարվումաշխատատեղիօդի ջերմությունը, խոնավությունը, ատմոսֆերային ճնշումը, աղտոտվածությունը, փոշոտվածությունը,աղմուկը, թրթռոցը ն այլն: ցուցանիշներից են սարքավորումների ն մարդՀոգեֆիզիոլոգիական կային օրգանիզմի հնարավորությունների համապատասխանությանմակարդակը,ֆիզիկականն նյարդային-հոգեբանականլարվածությունը,աշխատանքի մոնոտոնության աստիճանը, հոգեբանական միջավայրը, աշխատանքիռեժիմըԱնայլն:

ՀՎԱԳԵՑՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

բոլոր միջոցներըպետք է հագեցվածության Այսպիսով,աշխատատեղի ն վերանորոգման համար կարգավորման լինեն հարմար, սպասարկման, աշխա ապահովեն ձնով, արդյունավետ լինեն բարենպաստ տեղադրված առաաշխատանքի ընձեռեն հնարավորություն տանքի անվտանգությունը, ջավոր ձներն ու մեթոդներըներդնելու համար: խնդիրն է աշխատատեղիլավագույն Աշխատանքիկազմակերպման միջոցով ապահովելաշձնով հագեցմանն արդյունավետսպասարկման խատանքիբարձր արդյունավետություն: մակարդակըորոշելու համար օգտհագեցվածության Աշխատատեղի Այն որոշում ենք հետնյալ գործակցից(Գ հագ): վում ենք հագեցվածության

ն

.

կերպ՝

Տ

ԳագՀ"

Ն

որտեղ

ու փաստացիհարմարանքներն օգտագործվող աշխատատեղում գործիքներնեն, նորմատիվային նախատեսվող գործընթացներով ՏՆ տեխնոլոգիական են: ու գործիքներն հարմարանքներն գործակիցըկարողենք որոշել նան ըստ աշխատատաՀագեցվածության ն օգնությամբկատարրության:Այս դեպքումհարմարանքներիգործիքների աշխատան(Աշ4)կհարաբերենք ված աշխատանքի (Աշ ): քի ընդհանուրաշխատատարությանը

Տ.

-

-

աշխատատարությունը

է

Աշ:

Գիագ "մշ

։

|

նան

գործակիցըկարող ենք որոշել Աշխատատեղի հագեցվածության օգնությամբիրականացվող գործիքներին հարմարանքների ընդհանուրգործելահարաբերելով թ իվը (Գյ) քային գործելաձների

աշխատա

ձների թվի վրա

(7Գչ)-

Գագ

՛

ԵՎ

Գու Գոշ

ուսումնասիրելիսանհրախնդիրները հագեցվածության Աշխատատեղի աշխատադարձնել նան. սպասարկողբանվորների է

ժեշտ ուշադրություն վրա: տեղերի հագեցվածության

|

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

5.4.

աա

Հ

աշխատւտեռի սպասարկման գործառույթ ասելով աների):

ո

Աշխատատեղի կազմակերպման կարնոր տարրերից մեկը աշխաւոատեղի սպասարկմանկազմակերպումն էսպասարկել, նշանակում այն ապահովել աշխատանքի առարկաներով ն միջոցներով,որոնք անհրաժեշտ են տվյալ աշխատատեղում աշխատողին կամ աշխատողներիխմբին իրենց առջն դրված խնդիրներըկամ առաջադրանքներըանխափանն արդյունավետ կատարելու համար: ւ. Արտադրական աշխատանքային գործընթացների հաջող գրավականը աշխատատեղերի սպասարկմանճիշտ կազմակերպումն է: սպասարկումը պայմանավորված է աշխատանքի բան ժանմամբ կոռպերացմամբ: Այսօրչի կարելիպատկերացնել շատ թե քիչ զարգացած արտադրություն առանց հիմնականԷ օժանդակաշխատողների միջն աշխատանքների հստակ բաժանման: Ընդ որում, աշխատողների յուրաքանչյուրխումբ իրականացնում է որոշակի տեսակին բնույթի տանքներ:Այդ պատճառովհիմնականարտադրությանը սպասարկողՕօժանդակաշխատանքների անջատումն իբրե ինքնուրույնգործառույթ, ոչ միայն տեսականնշանակություն ունի, այլ նան, պրակտիկխիստ անհրաժեշտություն: Այսօր արդյունաբերության մեջ աշխատող յուրաքանչյուր հիմնականբանվոր, որակավորումը Ա Ժամանակի արդյունավետ օգտաԳործումընկատիունենալով,չի կարող զբաղվել հումքի, նյութերի, պատրաստի արտադրանքիտեղափոխմանհարցերով, առավելես րել, կարգավորել հիմնականտեխնոլոգիական սարքավորումները, հարմարանքները, չափիչ ն հսկիչ սարքերը: Ներկա շրջանում հիմնականԱ օժանդակբանվորների հարաբերակցությունը գնալովհավասարվումէ, մեու քենայացված ավտոմատացված արտադրություններումօժանդակբանվորների թիվը նույնիսկ գերազանցումէ հիմնական բանվորներիթվին: Մյուս կողմից, ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ներհերթափոխայինժամանակի կորուստների զգալի մասըաշխատատեղերի սպասարկման բնագավառում գոյություն ունեցող թերությունների Ա սպասարկման աշխատանքների անկատարության հետնանք է, ուստի արտադրական գործընթացն արդյունավետկազմակերպելու համար անհրաժեշտէ ուշադրություն դարձնելոչ միայն հիմնական, այլ նան օժանդակաշխատողների աշխատատեղերի սպասարկմանկազմակերպման վրա: Ընդհանրապես, աշխատատեղի սպասարկման աշխատանքները պայմանավորվածեն աշխատատեղերում

է

մշխատատեղի

աշխա-

կանոնավո-

-

իրականացվող աշխատանքների

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Սպասարկման աշխատանքներըխիստ տարաբնույթեն, Ա բաբնույթով:

ա---

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Աշխատատեղը

ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ՄԵԱ

:

հասկանում ենթ աշխատանքային գործունեության կոնկրետ տեսակ, որն օժանդակ ծառայության համապատասխան աշխատողներիկողմից իրականացարտադրության սպասարկումը: լո ւմ է են համապատասխան Սպասարկմանաշխատանքներն իրականացվում որակավորում ունեցող օժանդակ աշխատողներիկողմից: օժանդակ աշխատողներից,աշխատատեղերի սպասարկմանաշխանան կրտսեր սպասարկողանձնակազմի, են ընդգրկվել ողների, ինժեներա-տեխնիկական աշխատողներիմի մասը: ուն ունեն աշխատատեղերիսպասարկմանմի շարք գործառույթսերտորենկապվածեն ինչպես միմյանց,այնպես էլ արտադրամՆ ամասերի ն մյուս աշխատատեղերիսպասարկմանհետ: Ընդ որո ընդհանուրեն Ա կիրառելիեն բոլոր աշխատաոր իսկ որոշ գործառույթներհ̀ատուկ են միայն այս կամ այն տեղերի

հիմնական հեսիռնալ ԲՐ բացի ներին կարու իրր գոյու

րերոն Ր իտե ը Գործառույթներ ե Իրր

«2

տե երին:

սպասարկմանհամակարգիգործառույթներըխմբաաշխատատեղերի ր ձեով ներկայացնելհետնյալ կերպ (գծապատկեր էջ

ոօ) իրականացնում աաա Աաաա ն տադրական-նախապատրաստա իրականացնում հանձնճարարականների, կարգծագրերի, բանվորական խատատեղերի 4,

կարելի է

ծառայությունները թ ը

Ն

գ

-

Գ

են

է բոլոր

երի ն այլ տեխնիկական տնտեսականփաստաթղթերիկազմումը, ԳՈԳ նախապատրաստվածքների կումպլեկտավորումը, ի հանգույցների, Գան փիճյութերի նախապատրաստումը,ըստ աշխատատեղերիաշխաը ե ի ամբողջ ծավալի բաշխումըՍ այլն, առանցորի անհնար է արգործընթացիկազմակերպումը: տական 2Գործիքային աշխատատեղերինապահովում է գործիքներով,հարմ աններով Ա նպաստում դրանց գործուն կանոնավորվիճակում աիանե ուն: Գործիքային ծառայությունը իրականացնում Է գործիքների որր ւումմհաշվառում: ը ն Տրանսպորտային իրականացնումէ աշխատանքիառարկաներով տի խատանքի միջոցներով աշխատատեղերիապահովումը, ընդունումը, հաշվառումը,պահպանումը,բացթողումը,ինչպես ճան ահեստավորումը ատաստի փոխադրումը, թափոններիհեռացումը, բեռնարտադրանքի տո եռնաթափման աշխատանքները: թ ու

օ

տա

Պ'

-

ու

-

ա

Ւ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ

ռ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

ՀՐ

ԾԱԳԵՆ

Մ

Հ

ՄՀԾՈՐ ինչպեսկենտգործառույթըկարող է իրականացվել Տրանսպորտային այնպես էլ ապակենտարտադրամասում), րոնացված(տրանսպորտային

ՀՀՀ

Աշխատատեղի սպասարկմանգործառույթները

Գծապատկեր4

Արտադրական նախապատրաստական| բանվորականգծագ-

|պրոֆիլակտիկ

|

լ-լկաների ն աշխատան-

զընվ

շիա Բի աաննե

ենի» կում, Անիվրի

աթե

ՏՈ

Վերանորոգման աշխատանքի Տրանսպորտային առար-

միջվերանորոգման

հեստավորումը, պատմում, նյութերի պատրաստում, հումքի վերա» րաստի արտադրանքի կանգնում,յուղում: նախապատրաստում փոխադրումը, թափոն|

րոնացվածկամ տեղային: է կարգավորել,վերակարգավորելկա4. Կարգավորման նպատակն նբարդ հարմարանքները, սարքավորումները, նոնավորել տեխնոլոգիական ու ճշգրիտ գործիքները: իրաժամանակահատվածում 5. Վերանորոգման միջվերանորոգման վերանոպրոֆիլակտիկզննում, ընթացիկ կանացվումէ սարքավորումների Աշխատանքների վերանորոգում: րոգումներ, դետալներիպատրաստում, խումբըհամա-. սպասարկողաշխատողների այս ծավալն իրականացնելիս

|

ների հեռացումը

-

՝

-

ծառայության. գործակցումէ վերանորոգման-մեխանիկական ոէ պատրաստի արտադրանքի 6. Վսկիչ-հսկողականիրականացնում ե փորձարստուգում հսկողությունը, րակի հսկողությունը,միջօպերացիոն ու է կում է հումքի ն նյութերի որակը, հսկում Ա կարգավորում չափիչ հսկիչ. է Ա խոտանարտադրանքի պատճառները սարքերը,հաշվառում վերլուծում հետ:

-

Կարգավործան

Գործիքային

Գարո հարձակումկայուն իճա.

լոգիական տեխնո

ա

սարքավորումները կարգավորել, կանո-ի՞՛| նավորել, վերակար-

կում պահպանում

գավորել

|ԼՎ `

Պահեստային արժեքների ռոլլ. տե րոնում, առում

ախատատեղը

Ն

էներօղամնորին (վառելիք, պահովում էներգիա, շոգի) լոր

ղավորում, պիտակավորում, պահեստավո-| րում, հաշվառում,

--

|

ոռեսուրս

ո

-

գազ,

բաց

Հսկիչ-իսկողակաճ

Թնտեսական-կենցա-

որակի տադրական անր | լրանքի հակում միջօպերացիոն տատեղեի արշա վերածքի. ընթացիկ կենցաղային րանորոգում, |

Ա

ոյ

տավ

հսկո-

վերաաշխա-

տանքներ

նյութականարժեքներիընդունում,կշռում,տեսակապահպանումն հաշվառում,պահեստավորում, վորում, պիտակավորում, բացթողում: է արտադրության բոլոր օղակներին 8. էներգետիկ իրականացնում ս աշխատատեղերին էներգոռեսուրստեղամասերին արտադրամասերին, ն. այլն): վառելիք գազ, շոգի, (էլեկտրաէներգիա, ներով ապահովումը տակատարումէ արտադրական 9. Շինարարական-վերանորոգման պա դ ռների, ն հատակի,առաստաղի, պատերի, րածքի աշխատատեղերի նան կազմակերպչական ինչպես տուհանների ընթացիկ վերանորոգում, Կ վերականգնման աշխատանքներ: վերանորոգման հարմարանքների Կ պր10. Տնտեսական-կենցաղային ապահովումէ աշխատատեղերի տարածքներիմաքրությունը,աշխատողներին տադրականու կենցաղային միջոցնեանհատականպաշտպանության խմելու ջրով, արտահագուստով, միջոգներով: րով, կենցաղային կարող են գործել վերը նշված գործառույթներից, Բացի սպասարկման -

..

-

լ

-

Շին-վերանորոգ-

կանգնման

այլն: 7. Պահեստային

|

էներգետիկ արտադրության բո-

'

պահպանում,

ն

-

կան

թողնում:

ո-

ե

|

ղություն, հումքի ն |նյութերիստուգումնյ) փորձարկում,չափիչ ն հսկիչ սարքերի հսկում ը

կարգավորում

րական

ու

|լտարաձքներիմաքրու-

թյունը,աշխատողներին

խմելու ջրով, արտահագուստով, պաշտպանումիջոցներով ն

ան:

|

նան

կուլտ-զանգվածային սանիտարահիգիենիկ, բժշկական օգնության,

Է:

սննդի Ա այլ գործառույթներ: հասարակական ա կարելի է բաժաբոլոր գործառույթները Աշխատատեղիսպասարկման մ իջոցների ա շխատանքի մեծ ա ռարկաների, խմբի` աշխատանքի նել երեք Ա աշխատողիսպասարկման գործառույթների: ճն չէ պարտադիր բոլոր գործառույթները սպասարկման Աշխատատեղերի մասը մի կարող դրանց որ գործեն բոլոր աշխատատեղերում, են՝ միավորւ:

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

"

խումբ աշխատանքների սպասարկման բացասական է,

սպասարկող անձնա-

տեխնոլոգիական սարքավորումների րատները, փոխել կամ վերանորոգել կողմն երկրորդ բացասական հանգույցները ն այլն: Ինքնասպասարկման է սպակորցնում ժամանակ այն է, որ հիմնականաշխատողը բավական մասեր, պահեստային սարկմանանհրաժեշտգործիքներ,հարմարանքներ, հանգույցներ, սարքեր ստանալու, տեղափոխելուվրա, որի ընթացքում մեջ: Այդ պատգտնվում են պարապուրդի հիմնականսարքավորումները երբ է դեպքերում. պետք կիրառել բացառիկ ճառով ինքնասպասարկումը են պարզ է, օգտագործվում ծավալը փոքր աշխատանքների սպասարկման ն երբ հիմնականաշխատողը տիրապեու հասարակ սարքավորումներ,

կանն է:

:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

երեք ձն` հերթապահ,պլանա-նախազգուսպասարկման աշխատատեղի շական ն ստանդարտ: ն. Վերթապահսպասարկմանէությունն այն է, որ օժանդակ սպասարանհրաժեշսպասարկման է հրավիրվում կող անձնակազմըաշխատատեղ ան-. են հիմնականում այս ձեր կիրառում տության դեպքում:Սպասարկման Հերթապահ պայճաններում: հատական ն փոքր սերիականարտադրության էոա նձնակազմը մասնագիտանում սպասարկվող դ եպքում սպասարկման է աշխատողնեն կարողանում փոքրաթիվ րոշակի Սակայն մի շարք աշխատատեղեր: ս պասարկել մակարդակով րով բարձր որ կողմն այն այս ձեի ներկաաշխատատեղը է անհրաժեշտ պետք ժամանակ կազճին որոշակի եթե զբաղվածչեն սպասարկման յանալու համար, նույնիսկ այն դեպքում, հիմնական Այդ պատճառով աշխատատեղում: մեկ այլ աշխատանքներով պ արապուրդներ է կորուստներ, ժամանակի մոտ առաջանում բանվորների Ա հատկապեսժամանակի առավել մեծ կորուստներ,երբ տվյալ պահին է: սպասարկողանձնակազմըզբաղված սպասարկման հերթապահական ունենալով նկատի Այս հանգամանքը են հիմնականբան-. դրվում գործառույթներ որոշ դեպքում սպասարկման ձնով: Սակայն ինքնասպասարկումը վորներիվրա՝ ինքնասպասարկման կարող ուհիմնականաշխատողը Նախ, կոդմեր: Աս ունի բացասական չի այն ճակարդահամար անհրաժեշտորակավորման նենալ սպասարկման Սա ի հայտ է աշխատողը: օժանդակ կը, ինչ որ կունենա մասնագիտացված է սպասարկել գալիս հատկապեսայն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ լինում ապատեխնոլոգիական կարգավորել սարքավորումները, բարդ ավտոմատ

վել մեկ գործառույթիմեց, մի մասը կարող է աշխատանքիբնույթից կախված չօգտագործվել: Աշխատատեղերի սպասարկումընպատակասլացկազմակերպելուհամար անհրաժեշտէ առաջին հերթին ընտրել տվյալ աշխատատեղիս աշխատողի համար անհրաժեշտսպասարկմանտեսակը:Այնուհետն ընտրած սպասարկմանյուրաքանչյուր տեսակի համար, սահմանել սպասարկման նորման ն. հիմնավորել կոնկրետ ժամանակաշրջանի (հերթափոխ, համար ամիս, տարի) աշխատանքներիծավալը: Այս ցուցանիշներից ելնելով որոշել սպասարկվողանձնակազմիպրոֆեսիոնալ-որակականկազմը ս թվաքանակը: Այնուհետւ հստակեցնել սպասարկման ժամանակակարգն ու ւ գրաֆիկը,հերթականությունը պարբերականությունըն սահմանել, թե ով Ա որ ստորաբաժանումնէ իրականացնելու տվյալ գործառույթիսպասարկումը, այսինքն` անձնավորել սպասարկումը: Ուստի, երբ աշխատողը գիտի, թե ով է իրեն սպասարկելու, իսկ սպասարկողը`թե ում, երբ Ա ինչ ծավալովէ սպասարկելու,ապա նման աշխատատեղումաշխատանքըկընթանա ռիթմիկ,առանցխափանումներին բարձր արդյունավետությամբ: Աշխատատեղերընպատակասլաց կազմակերպելու համար անհրաժեշտ է առաջնորդվել որոշակի սկզբունքներով: Այդ սկզբունքներից են պլանայնությունը, ամբողջականությունը, հուսալիությունը, գործնականությունը, խնայողականությունը ն այլն: Աշխատատեղերի սպասարկման պլանայնության սկզբունքը վերաբերվումէ սպասարկմանբոլոր գործառույթների կապակցվածե համագործակցվածգործունեությանը, որոնք սերտ կապվում են ընթացիկ արտադրական պլանավորման,սպասարկման ժամկետների, ծավալների,գրաֆիկների հետ: Աշխատատեղերի սպասարկման աշխատանքներիպլանավորումը կազմում է ներգործարանային պլանավորման մի մասը: Աշխատատեղի պլանավորումը պետք է հիմնավորվածլինի հաշվարկների հիման վրա, կրի կանոնավորն ոչ թե տարերայինբնույթ: Աշխատատեղերի սպասարկման աշխատանքների հուսալիությունը Ընդհանպայմանավորվածէ դրանց հստակ ու անխափան աշխատանքով: րապես հուսալիությունը աշխատանքիկազմակերպմանբարձր գրավաարդյունավետսպասարկմանհամար կարնոր նշանաԱշխատատեղերի կություն ունի սպասարկման տարբերակներիմշակումը նւ դրանցիցարդյունավետ ձնի ընտրությունը,որը կապահովինյութականս աշխատանքային նվազագույն ծախսումներ: Աշխատատեղերիսպասարկումն արդյունավետ կազմակերպելու համար անհրաժեշտէ ընտրել սպասարկման լավագույն ձնը: Գոյություն ունի

ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ

:

աշխատանքներին: սպասարկման ունենում են իսպասարկողաշխատողները հ երթապահ Ընդհանրապես որտեղկենտրոնացվում արտադրամասում, րենց մշտականաշխատատեղը ն դրանց մի մասը գործիքները,հարմարանքները են սարքավորումները, են այն աշտեղակայվածէ լինում մշւտապես,իսկ մի մասը տեղափոխում

տում է

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

խատատեղը, որտեղ սպասարկմանկարիք է զգացվում: Պլանա-նախազգուշական սպասարկումը կիրառվումէ սերիականն խոշոր սերիականարտադրություններում,երբ մեծ է սպասարկման աշխատանքների ծավալը: Աշխատատեղերի պլանա-նախազգուշական սպասարկման էությունըկայանում է նրանում, որ սպասարկմանաշխատանքների ամբողջծավալըկամ դրա հիմնականմասն է նախապես իրականացվում մշակվածն հիմնավորվածպլան-գրաֆիկներին համապատասխան: Աշխատատեղերիսպասարկմանայս ձնն առավել կատարյալէ, քան նախորդը: Պլանա-նախազգուշական սպասարկմանձնի ժամանակկատարվում է աշխատանքիբաժանում ըստ պրոֆեսիաների, Ա ըստ մասնագիտությունների որակավորմանմակարդակի, որի հետեանքովսպասարկումն իրականացվում է բարձր մակարդակով, յուրաքանչյուրըհստակկատարելով իր պարտականությունները: Աշխատատեղերի պլանա-նախազգուշական սպասարկումնիրականացվում է նախապես մշակվածօրացուցային գրաֆիկների համաձայն,ուստի, երբ լրանում է տվյալ սարքավորման պլանա-նախազգուշականսպասարկմանժամկետը,այն կանգնեցվումէ ն իրականացվում գրաֆիկով նախատեսված աշխատանքները: Սպասարկման այս ձնի ժամանակհիմնականբանվորները կարող են նան ընդգրկվելսպասարկման որոշ այլ աշխատանքների կատարմանմեջ: Աշխատատեղի սպասարկման հաջորդ ձնը ստանդարտ ձեն է: Սպասարկման այդ ձնի էությունն այն է, որ սպասարկման բոլոր կամ հիմնական են խիստ գործառույթները իրականացվում սահմանվածժամանակիգրաֆիկների կամ ստանդարտ-պլանների համաձայն:Ըստ այս ձեի նախատեսվում է սպասարկմանոչ միայն կոնկրետ օբյեկտը կամ աշխատատելղը, այլ նան աշխատանքների ամբողջծավալը,դրա կատարման հաջորդականությունը, ժամանակիառումով որոշ աշխատանքների համատեղմանպայմանները:Սպասարկումը իրականացնումեն համաւվատասխան պրոֆեսիայի բարձրորակօժանդակաշխատողները: է ձեը արտադրության պայմաններում Ա առավել կարնոր, բարդ ն խիստ պաու առավել վտանգավոր տասխանատու աշխատատեղերում, որը պահանջում է բարձր պատասխանատվություն: Սպասարկման այս ձնը առավել արդյունավետ է, քան նախորդձները: Ստանդարտ ենք համարումայն պատճառով,որ մշակված ստանդարտ-պլաններն են ձեռարտացոլվում նարկությանընդհանուրստանդարտների մեջ Ա խստորենպահպանվումէ դրանց կատարումը: Սպասարկման այս ձեն ունի բարձր արդյունավետություն, քանի որ ամբողջովինվերացվում են բոլոր տեխնիկական թերությունները,կատարվումէ սեղմ ժամկետներում Ա բարձր մակարդակով: Ել`

:

Սպասարկման ստանդարտ կիրառելի հատկապես մասսայական

ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ

ԿԱԶՄՍԿԵՐՊՈՒՄԸ

ծավալից` երբեմն համատեղվումեն չելով սպասարկմանաշխատանքների սպասարկմանորոշ գործառույթներ (համեմատաբար քիչ պատասխանատու աշխատանքները):Օրինակ` շին-վերանորոգմանփոքր ծավալի աշխատանքները,արտադրականհրապարակի մաքրումը դրվում է հերթապահ սպասարկմանաշխատողներիվրա, իսկ որոշ աշխատանքներկատարվում են ինքնասպասարկմանձնով: Հետնաբար`աշխատատեղերիարդյունավետ սպասարկմանհամար ձնի ընտկարնոր նշանակություն ունի սպասարկմաննպատակահարմար րությունը, որը կնպաստիարտադրականսարքավորումներիպարապուրդների կրճատմանը, թողարկվողարտադրանքիորակի Ա աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացմանը,ոչ միայն հիմնական,այլ նան օժանդակ աշխատողների աշխատուժի արդյունավետ օգտագործմանը: Այժմ կարնորվում է ոչ միայն հիմնական,այլ նան սպասարկման աշխատանքներում ժամանակակիցտեխնիկականմիջոցների, հաշվողականտեխնիկայի, չափիչ ն հսկիչ սարքերիլայն կիրառումը: Աշխատատեղերիսպասարկումը արդյունավետ կազմակերպելու համար կարնոր նշանակությունունի ոչ միայն սպասարկմանձնի, այլ նան սպասարկմանեղանակներիճիշտ ընտրությունը: Գոյություն ունի աշխատատեղերիսպասարկմաներեք եղանակ` կենտրոնացված, ապակենտրոնացված ն խառն: Աշխատատեղիսպասարկման կենտրոնացված եղանակի էությունն այն է, որ սպասարկմանգործառույթները կենտրոնացվում են համապատասխանծառայություններիմեջ ն որոնք էլ իրականացնումեն ձեռնարկության բոլոր ստորաբաժանումների սպասարկման աշխատանքները: Այսպես, օրինակ, տրանսպորտայինբոլոր սպասարկումներնիրականացվում են տրանսպորտայինարտադրամասիանձնակազմիկողմից, շին-վերանորոգման աշխատանքները`տվյալ արտադրամասի, հսկողուտեխնիկական թյունը` տվյալ բաժնի աշխատողներիկողմից ն այլն: եղանակը նպատակահարմար է կիրաՍպասարկման կենտրոնացված ռել մասսայական ն սերիականարտադրությանխոշոր ձեռնարկություններում: Կենտրոնացվածսպասարկմանդեպքումսպասարկողծառայությունները հնարավորությունեն ունենում կիրառել մասնագիտացված սարքավորումներ, ընդգրկել համապատասխան աշխատակազմ, կազմակերպել մասնագիտացվածտեղամասեր,կենտրոնացնելայս կամ այն ֆունկցիայի աշխատանքներիկատարումը:Սպասարկմանայս եղանակըհնարավորություն է տալիս արդյունավետ կազմակերպել սպասարկող անձնակազմի աշխատանքը,մեքենայացնելայն ւ անհրաժեշտությանդեպքում բոլոր ուժերը կենտրոնացնելտվյալ աշխատատեղի կամ տեղամասի վրա: Աշխա115

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

ՍՊԱՄԱՐԿՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

տատեղի կենտրոնացված սպասարկումըբարձրացնումէ սպասարկմանորակը, ապահովում է դրա հուսալիությունը, ն բարելավում խնայողությոնը սպասարկմանաշխատանքների ներարտադրական

Սակայն աշխատատեղի սպասարկմանայս

պլանավորումը:

եղանակըբարձր արդյունավետություն կարող է ապահովել այն ժամանակ,երբ կազմակերպչական բարձր հիմքերիվրա է դրված աշխատանքի ն արտադրության կազմակեր-

պումը:

Աշխատատեղիսպասարկման ապակենտրոնացված եղանակի դեպքում սպասարկմանաշխատանքներն են կամ տվյալ իրականացվում աշխատատեղում իրենց ուժերուլ, կամ տվյալ տեղամասիառանձինՕժանդակ աշխատողների կողմից:Այս եղանակըկիրառելիէ հատկապեսփոքրԱ միջին ձեռնարկություններում ն. առավելությունըկայանում է նրանում, որ սպասարկումն իրականացվումէ նպատակասլաց ն օպերատիվ ձնով, բարձր է գծային ղեկավարների մոտ ժամանակինէ. որակովսպասարկելու պատասխանատվությունը: Սակայնսպասարկմանապակենտրոնացման եղանակիբացասական կողմնայն է, որ սպասարկողանձնակազմի թիվը համեծ է լինում, իսկ մեմատաբար տեխնիկականհագեցվածության ն աշխատողների որակավորման մակարդակը` ցածր: Աշխատատեղի սպասարկման խառը եղանակն այն է, երբ ման որոշ գործառույթներիրականացվում են կենտրոնացված, իսկ որոշները` ապակենտրոնացված, սակայն հաշվի առնելով նախորդերկու եղանակներիդրական կողմերը: Աշխատատեղի սպասարկման կոնկրետեղանակիընտրությունըպայէ տվյալ արտադրության մանավորված կոնկրետ պայմաններովն չափանիշ ընդունելովնյութականԱ աշխատանքային նվազագույնծախսումները: Աշխատատեղերի սպասարկմանամբողջ համակարգի կազմակերպումը պահանջումէ հաշվի առնել նան որոշակի պահանջներ:Այդ պահանջները դասակարգումենք հետնյալ կերպ: Նախ՝ անհրաժեշտէ կապելաշխատատեղի սպասարկմանհամակարգը աշխատանքային կոլեկտիվիօպերատիվարտադրական պլանավորման հետ: Վատկապես կարնոր է համաձայնեցնել սպասարկմանԺամկետները,

սպասարկ-

ն օգտագործել միջհերթափոխային ներհերթափոխային ընդմիջումները (հատկապես ճաշի Ա կարճատն),ինչպես նան հանգստյան(շաբաթ Ա կիրակի) ն տոն օրերը: Երկրորդ`սպասարկմանցանկացածհամակարգպետք է այնպիսին լինի, որ երաշխավորի հիմնականարտադրական գործընթացի անխափան աշխատանքը, այսինքն ճիշտ Ժամանակին պետք է կանխազգալ հնարավոր ն պատրաստ խափանումը լինել կարճ ժամանակումվերացնելուայն:

ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Երրորդ` ժամանակին նախապատրաստելանհրաժեշտ տեխնիկական փաստաթղբերը,ապահովելգործիքներով, հարմարանքներով,պահեստամասերով,հանգույցներով,նյութերով ն այլն: Չորրորդ` աշխատատեղիսպասարկումըպետք է կրի կոմպլեքս բնույթ, այսինքն այն պետք է իրականացվինախապես մշակված պլանի, ծրագրի, գրաֆիկի համապատասխան, փոխադարձաբար համաձայնեցնելով ն կոորդինացնելովսպասարկմանաշխատանքների-.յուրաքանչյուրտեսակ: Հինգերորդ` աշխատատեղի սպասարկումը, անկախ սպասարկման ձնից ու եղանակից,պետք է լինի հուսալի ն որակով իրականացվիաշխատանքային Ա ֆինանսականմիջոցների նվազագույն ծախսերով: Աշխատատեղերիսպասարկմանկազմակերպումըբարելավելու ն կատարելագործելու նպատակով անհրաժեշտ է ուսումնասիրելն վերլուծել սպասարկմանաշխատանքներըն գնահատել նրա մակարդակը:Գնահատման համարօգտագործում ենք մի շարք ցուցանիշներ ն տալիս նրա օգտաէ օգտագործել հետնյալ գործման գործակիցը:Առավել նպատակահարմար

գործակիցները.

:

ՈԱշխատատեղիարդյունավետսպասարկմանգործակիցը(Գ ա.սպ)ի ով. որոշում ենք հետնյալ բանաձն

1։

րը

դու

Գասպ1ք Ժ

կ.ուս.

-

ժո

Ժամանակի կորուստներն

հետնանքով,

են

որտեղ

,

ոչ

պատշաճ սպասարկման

Ժ հ- հերթափոխիտնողությունն է, կամ ժամանակիայն տնողությունը, որի ընթացքում իրականացվելէ ուսումնասիրությունը: 2. Աշխատատեղիսպասարկումնիրականացնողծառայության աշխատանքների գնահատման(Գ լյյյ) գործակիցը,որը որոշում են հետնյալ բա-

նաձնով

"

`

:

Թ

Գ ՀԱԻ,

որտեղ սպի

Թսպ.խաշխատողներիայն թիվն է,

որոնց սպասարկումըիրականացվել է խախտումներով` ոչ նախատեսվածժամանակինն ամբողջությամբ: Թւպ.հ աշխատողներիայն թիվն է, որոնց սպասարկմանհամար նախապեստրված էր անհրաժեշտ նյութերի, գործիքների,դետալներիքանակի ն ժամանակիվերաբերյալ սպասարկմանհայտ: Յ. Աշխատատեղի սպասարկմանորակի գործակիցը որը որո(Գլյպ.ո), շում ենք հետնյալ բանաձնով. -

-

UttuUSUSt'\trt> U"IUUUrчUUI, ... u�UUчtr"lntuc

ldh.w2fu. 4uщ.n = , П(1 tп l:Щ Гс) . [!li1J w2fu. Гc!h.шztu. - htнНiwl.jw(i ш2tuwtnnr,.(ib11ti ш2tuwtnwtnbrJ.b11ti ptJL{[j t, П(1tnbri. (in1111шt �u.nч ti11шl.jw(iшgч.bt t uщ шuw11l.jnLU (! : ra[!(i . шztu. - РПLП/1 hti1:Юш l.jw(i ш2tuшtnnq(ib11ti шztuwtnшtnbri.b11ti ptiч_(i t: ГJ; 4. Uz/11WtnWLПbflb(1tJ UЩШUW(1l.jl1w[j UШ4Ш[ЩШ4[! q(iшhwtnbt/1U l.jШflUПfl [jzw[iwl.jntpJПL(i ПL(i/1 htJu[iwl.jW(i IJ. OdW(il}Wl.j pW(iЧП(1(ib(1tJ hШ(1Wpb(1Шl.jgПL­ PJПL(i(!: =!tJu[iшl.jw(j LL o dw(il}wl.j pш(iч n11(ib(1tJ hш11шрЬ11ш4gПLрJшО qn116ш­ l.Jtig(! (Qhw11) П(1П2ПLU b(i,p hbtnUJWL pw(iwdunч.. q.hwp

= 1-

. /ё)оd ' /ё)[!lilj.

П(1tлЬq

a-

odw(il}wl.j pш(iчп11(ib11ti ptiч.(j t, la 0 Гс! (!О/}. - pш(iчп11(ib11ti [![Щhw(inL(1 Ptiч(j t: 5. UztuwtnWUlbl'\brф UЩШUW(1 l.j ПLU[! pbf'lnLpJnt(i0b(1nL[ ti11wl.jш(iwg(ibtПL hbmцw(i,pnч шztuшtnш(i,ptJ W(1U1W/}(1Пfl.W l.jW(iПLpJW(i tJObQПLU(! (UU) П(1П2ПLU ЬО,р hbtnLLJwt pш(iwduti oq(inLpJwup UU =

ct ц

t.

d

шщш UU=�

dф

Uztuшtnwtnbri.ti 4шquшчЬ11щuш(j uшчш1111,ш4 (! q(iшhwtnbtnL hШUШ(1 oqtnЧПLU b(i,p uti 2W(1Q QПLgw[j tJz[jb(1tJg, П(1n(i,p ПЩfl.Wl.jtJ l.jwu W(iПЩfl.Wl.jtJ dunч p0ПLJЭWQ(1ПLU b(j шztuшtnwtnbrJ.tJ l.jwquwl.jb(1ЩUШ(i tltJбwl.j[!: 1. Uzj,Jшu,wtnbri. ti 4wquwl.jb11щuwO [!(il}hw0nL(1 L[tiбшl.jo p(inLpwq11btПL hшuш11 n11nznLl1 b(i,p wztuwtnшtnbri.b11ti 4wquwl.Jb11щuw(i uшl.jw111'lшl.J ti qn116шl.Jtigo (Qwztu.l.j) hbtnlLJWL pwOw<':11.J.ti oq(inLJЭJWup: : raLЛ.W2fu, Q. П(1tnbr]_ '· ш2fu.ц. Гс) [!�IJ.W2fu

�[щ.р.

Гс! tп . wztu. р. - mtJщwJtJ(i wztuwtnwtnbr,.b[lПLU [!fir,.qril.Jtlw6 wztuwiлnriOb­ flti iэtiч(j t. Гс! [iГ].. р. - шupnr,.2 wztuwtnwtлbflЬflПLu [!Or,.q114Llw6 wztuwtnnr,.Obrф ptJL!O t: (! 3. Uf)tnW Г].(1Wl.jШ(i h[lШЩШ(1Wl.jtJ OQU1ШQП[lOUWfi qnri6wl.jtJg[! (Qw.h.o) П­ [1П2ПLU b(i,p hbtnlLJWL p шfiwllLLti oq(inLpJWUp n

Q. w.h.o

· 100 n.u. d h -d ц.п.u.

ЬрЬ [!(il}nL(ib(i,p, П(1 dh - d . l.j n.u = dtti , n11tлl:щ d Lti - цi wutnwgti wztuшtnw6 dшuw(iшl.j(i

ГсJ \Л . wztu. - ПLUПLuGwutJflЧПI'\ OpJbl.jLППLU qn['IOПI'\ tлtJщшф(i шztuшtnшtлb1'\bfltJ [!(i l}hw(inL(1 PtJЧ(j t, Гc!oor,..w 1'u. - nшnLuOwutiriчnri. opJbl.jtnnLU qnrionri wztuwtnwtnbribriti [!Or,.­ hw(inц, PtiЧU t: 2. Uwl.jwJO fil.jwtnti nL(ibOшtntl, nri wzj,Jwtnwtnbri.ЬrinLu wztuwtnnr,.fibriti w(ir,.Q(1ЧЧW6ПLJЭJ ПL(i(! tnW['lpb(1 4ttJ(jb(i, ПLUtntJ щ(jhf'Wdbzu, t hшzчtJ ШD(ibt wztuшtnшt.nbr,.b['IПLU wztuwLППI'\ pwfitln[lfib[ф ptJL[[!: UJu r,.bЩ,PПLU tlbfl[! 0z­ ЧШ6 pш(iwdlJ.nLu шztuwtnwtnbrJ.bflti PtiЧ(! чш11nri. b(i,p фnjuw 11tJ(ibt шztuw­ tnnr,.(ib11ti �эчnч: ra _ LП.Ш2fu.p. q. шzfu.ц. П(1tnbq ra

[q = -S ф

• ПflLПbfl

n - htJu(iwl.jw(j I.J. odw(ir,.wl.j UW(l,PШЧПflПLU(ibflti ПL qПLJQti utiшчn11(ib11ti pw(iw l.j O t q - htJu(iшl.jw(j I.J. odw(ir,.wl.j UWfl.PШЧПflПLU(ibflti ПL qnLJ.Pti qpwr,.bgчwo Ш[1U1Ш!1f1Ш4Ш(j tnШ[lWO,P(i t S цi - W(1LПW/}[1Ш l.j WG wupnri.2 LПW[lШO,p(i t: 4. Uztuшmwtnbriti 4шquш4Ь11щuш(i uшl.Jшrri.шl.Jo p(iПLpшq11nri шnшL[bt l.j tJ 1 U LПW[lW6,ptJ(j [!(jl.j­ [!(ir,.hw(inL(1 QПLQW[i tJz t Ш[lLПШ'l,[lШ l.j W(i h[lШЩW[lШ (inr,. pnf1.Ш(1l.jL[w6 Ш[ltnW!1(1Ш0,ptJ ОШЧШL(! pObrib(j l.j wu Ш[ldb,pшJti(i W[llЛШ­ hшJtnПLpJWUp: UJ(j 4Шf1Пf1. b(i,p Ш[11ЛШhШJLЛЬt hbtnUJWL pw(iшlll.J.tJ oq(inLJЭJШUp. Q В=ПflLЛ bl'\

s Ч1

Q - wztuwtnwtnbriti l.jwu Ш(1tnwr,.riwuшuti pntn11 wztuшmwtnbr,.b11ti l.j nri.­ u tig JЭПrJ.W(14ЧW6 Ш[11ЛШ!1[1ШО,рt� оwчщ[j t (p(ibr,.b(i l.jшu W[ldb,pшJti(i), S - wztuwtnwtnl:щti l.jwu w11mwr,.11шuшuti writnшr,.11шl.jw(i шupnri.2 tnwЧ1 11ш6,p(i t:

ԵՎ ՍՊԱՍԱՐԿԶՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻԱՏԵՍՏԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԱՏԵԱՏԱՎՌՐՈՒՄԸ

ԼՆ

տանքի պայմանները, որեն սիստեմատիկ կատարելագործել տեղակայված արտադրության ն այն հ միջոցները ամալրել

ներով, գործիքներով, չափիչ

ժեշտ

ն

հ

աշվող

անհրաժեշտ նոր հարմարանք-

սարքերով: Հետնաբար, անհրա-

հաճախակի անդրադառը ալ ձեռնարկության բոլոր աշխատատեղերին,ուսումնասիրել դրանց իրա է

վորել նշանակում է բազմակողմանի ս միջոցովպարզել, թե որքանովէ նորմատիվային Ա պահանջներին բավարարում

Առաջին մեթոդըկիրառելի է սերիականարտադրության,իսկ երկրորդը` մասսայական-հոսքային արտադրությանձեռնարկություններում:Առաջին մեթոդի դեպքում ատեստավորման աշխատանքների մեջ ընդգրկվում են աշխատատեղիգույքագրումը, ատեստավորումըն արդյունավետացումը, իսկ երկրորդ մեթոդի դեպքում` աշխատատեղի անձնագրավորումըն ատեստավորումը, արդյունավետացումը նե աշխատանքիկազմակերպման ձների կատարելագործումը: երկու մեթոդներիհիմքում էլ Այնուամենայնիվ, ընկած են աշխատատեղիհաշվառումըն ատեստավորումը: Ընդհանրապես աշխատատեղերի ատեստավորումը իրականացվում է հետնյալ հաջորդականությամբ.կազմում են ատեստավորմանհանձնաժողովներ, որոնք սկսում են լայնամասշտաբ գույքագրումից: Այնուհետն, կազմում են աշխատատեղերքարտերը, անձնագրերը,ընտրում ատեստավորման համար անհրաժեշտ ցուցանիշները: Նախապատրաստական աշխատանքներըավարտելուց հետո անց են կացնում աշխատատեղերիբուն ատեստավորում:Աշխատատեղերիատեստավորման ընթացքումկոմպլեքս ձնով գնահատում են յուրաքանչյուր աշխատատեղհետնյալ ուղղություններով. տեխնիկա-տեխնոլոգիական, կազմակերպա-տնտեսական, աշխատանքի պայմաններին անվտանգությանտեխնիկայի: Աշխատատեղը ըստ տեխնիկա-տեխնոլոգիական մակարդակի գնահատման ընդգրկում է օգտագործվող սարքավորումների արտադրողականությունը, արտադրանքիորակի պահանջներինսարքավորումներիհամապատասխանությունը,սարքավորումների տեխնոլոգիականհնարավորությունների օգտագործումը,տեխնոլոգիականգործընթացիառաջատար լինելը ւ, աշխատատեղիհագեցվածությունը: Ըստ կազմակերպա-տնտեսական հատկանիշի`աշխատատեղիգնահատում կատարելիսհաշվի ենք առնում աշխատատեղի արդյունավետնան խագծումը տարածականչափերի պահպանումը,ձեռքի հասանելիության աստիճանըն դիրքը, սարքավորումներիօգտագործմանն հերթափոխային գործակիցը, աշխատատեղի սպասարկման նպատակահարմարգործառույթների ն եղանակներիու ձեերի ճիշտ կիրառումը:Կարնոր տեղ է հատկացվում նան բազմահաստոցայինսպասարկման,աշխատանքիառաջավոր ձների ն մեթոդներիկիրառման,աշխատանքներին առանձինգործառույթների համատեղման, աշխատանքին աշխատողիտարակարգիհամապատասխանության,ինչպես նան գործող նորմաներիորակի ն այլ ցուցանիշների վրա:

համա ւատագրահատման աշխատատեղը տեխնիկար

ում

արդյունք:

մ է

թոդ:

իբրն իբրն գործընթաց,մյուս

Ընդ որում, մեկ իբրն

-

դեպքում`

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

Ըստ աշխատանքիպայմանների ն անվտանգությանտեխնիկայիհատկանիշի` աշխատատեղըգնահատելիս հաշվի ենք առնում թե սանիտարահիգիենիկփաստացիպայմաններըորքանովեն համապաւտասխանումնորմատիվային պահանջներին,ինչպես է ապահովված աշխատանքի անվտանգությունըե պաշտպանվածությունը:Ուստիաշխատանքիպայմանները գնահատելիսորոշում ենք օդի աղտոտվածությունը,ջերմաստիճանը, խոնավությունը,աղմուկը, թրթռոցը, լուսավորվածությունը, ճառագայթումը, աշխատատեղիներքին ձեավորումըն կահավորումը:Ըստ աշխատանքի պաշտպանությանն անվտանգությանտեխնիկայի`հաշվի ենք առնում աշխատանքիմոնոտոնությունը,ձեռքի ծանր ֆիզիկականաշխատանքների ծավալը աշխատատարության մեջ, անհատականպաշտպանությանմիջոցներովապահովվածությունըԱ այլն: Աշխատատեղիատեստավորումըավարտելուց հետո ամփոփում ն վերլուծում ենք ատեստավորմանարդյունքները ն յուրաքանչյուր աշխատատեղի վերաբերյալընդունում կոնկրետ որոշում: Այդ որոշման համաձայն աշխատատեղերըկարող են լինել ատեստավորված, կամ չատեստավորված,բայց արդյունավետացման ենթակա, կամ էլ չատեստավորվածն ենթակա լուծարման: Ատեստավորված համարվում են այն աշխատատեղերը,որոնք ըստ կոմպլեքս գնահատմանհամապատասխանումեն ներկայացվող պահանջներին կամ գերազանցում: Ընդ որում, չի կարողատեստավորվածհամարվել, եթե նույնիսկ ատեստավորման որնէ պարամետրիկամ ցուցանիշի գծով առկա է շեղում նորմատիվայինմեծության նկատմամբ: Այն աշխատատեղերը,որտեղ առանձինցուցանիշի կամ մի քանի ցուցանիշներիգծով առկա են շեղումներ, բայց հնարավոր է կազմակերպատեխնիկական միջոցառումներիիրականացմանմիջոցով վերացնելդրանք ն հասցնել նորմատիվային պահանջների մակարդակին, դասվում են արդյունավետացման ենթակա աշխատատեղերի շարքին: Այն աշխատատեղերը, ցուցանիշներըչեն հաորտեղ ատեստավորման մապատասխանում նորմատիվայինպահանջներին,դասվում են չատեստավորված աշխատատեղերի շարքին ն լուծարվում: Աշխատանքայինկոլեկտիվներումչատեստավորված,բայց արդյունավետացմանենթակա աշխատատեղերիհամար կազմումեն կազմակերպատեխնիկականմիջոցների պլան, որտեղ նշվում են կաւոարվելիք աշխաՕտանքները,ծախսերը,իրականացմանժամկետները,պատասխանատու հետո Ան ղակները,սպասվելիքարդյունքը այլն: Միջոցառումներըներդնելուց ամփոփվումեն արդյունքներըն ընդունվումհամապատասխանորոշում: Առավելբարդ է լուծարման ենթակաաշխատատեղերիխնդիրը:Այստեղ

ԱՏԵՍՏԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵԴԵՐԻ

ԱՏՅԱՆ Ի

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

ոու աշխ Է

հետ, ուստի լուծարման գործ ունենք կոնկրետաշխատողի կամէլ կրճատ են աշխատանքով այլ ապահովել տողին պարտավոր համալրելովգործազուրկների մանվածօրենքի համապատասխան՝ փորձըԱպրակտիկան, նախկին ս Հաշվի առնելովկուտակված կարնոր դեպքում, առկայության ձների նության տարբեր ը աշխատատեղերի է տալ պետք ձեռնարկությունների պայմաններում: պահովելովիր կայուն տեղը ազատ մրցակցության

Ի.ակը: ,

ԱԱ

Ար

փակա

.

Հիմնական հասկացությունները Աշխատատեղ

Աշխատատեղի դասակարգումը հատկանիշների ըստ հիմնական

կոա

՛

ման

աստիճանի մասնագիտացման պայմանների աշխատանքի թվի կատարողների

-

-

-

հաստոցների սպասարկվող

-

տեղակայման գտնվելու վայրի ս այլն հերթափոխության

-

-

-

ձեռքի աշխատանքներ

-

-

ման

մեքենայական-ձեռքի

-

մեքենայացված

-

ավտոմատացված

-

ապարատային

-

Ըստ

տիպի արտադրության

մ ական անհատական

-

|

խոշոր սերիական

-

մասսայական

-

Ըստ

աստիճանի մասնագիտացման

նքների մեքենայաց քների մեքենայաց-

Անն ավտոմատաց

տիպի արտադրության

-

լինում են Աշխատատեղերը ըստ կատարվողաշխատանքների ն ավտոմատացմեքենայացման

ու

-

աՆ

Տ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՇԽՍՏԱՏԵՂԻ

Բյտ

ԵՎ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

Հաատական կոլեկտիվկամ բրիգադային

կատարողներիԹվի

-

աին սպասարկմանԽր

Իթ

նն

սպասարկողհաստոցների

Ըստ

առանց սարքավորումներին հաստոցների մեկ հաստոցային

-

նախագծում Աշխատատեղի

բազմահաստոցային

-

տեղակայման

-

ր

ը տարածք օպերատիվգործողության օժանդակգոր ծողությանտարածք

-

-

ուն ն Ձեռքի հասանելիությունը

խորությամբ բարձրությամբ

-

-

ճակատով, մեկձեռքի համար

-

աշխատանքիպայմանների

Ըստ

նորմալ

-

՝

տաք

-

գտնվելու վայրի

Ըստ

հերթափոխության

մեկ հերթափոխով -

հերթափոխով

տնտեսական

-

ենըկական ակաաման

-

տել

-

սոցիալ-հոգեբանական

-

Աշխատատեղի կազմակերպման հիմնականխնդիրները ր

դիրքը Աշխատողիաշխատանքային

ապահովել իրականացվողաշխատանքների Ա հարբնույթիւ տեղադրվածսարքավորումների մ արանքներիմիջուհամապատասխանություն քն ապահովել սանիտարահիգիենիկ,հոգեֆիզիոլոգիական ւ. գեղագիտականպայմաններ խրախուսման,պաապահովելաշխատողների ւ աշխատանքի հանջվողորակիաշխատանքների նորմավորմանհամար անհրաժեշտպայմաններ -առաջադրանքիկամ խնդրիհստպկ սահմանում պարտականություններիսահմանում առաջադրված խնդրի կամ պարտականություններիկատարմանհամար անհրաժեշտիրավունքների Ա լիազորություններիսահմանում Ա աշխատատեղի հագեցվածությանապահովում -

հարմար անհարմար ճնշող

-

տած

-

չափազանց ածկանգնած

կանգնած-նստած

-

-

թեքված կքված

-

-

Շարժումների տեսակները

ռիթմիկ կարճ

-

րար

աշխատատեշխ

ացված ն ագիտացվ

անհարմար սահմանափակ

-

`

հատուկ

-

մասնագիտացված

-

դեր

ունիվերսալ

.

շտական

ն հագեցվածությունը Աշխատատեղի

-մ

Հագեցվածությանմիջոցների

ԿԱ -հիմնական օժանդակ սարքավորումներ

դա-

սակարգումը

դամանակավոր

`

-

-տ ՞

տեխնոլոգիական մնե

հարմարանքներ եխնոլոգիական հարմար պչական-տեխնիկական

մակե կառ

րանքներ

-

-

ր

յ

լ

-

-

Աշխատատեղի կազմակերպման հիմնականսկզբունքները

կանգնած

-

-

երկու հերթափոխով երեք

-

:

առավել թունավոր

տարածությանմեջ բարձրությանվրա

-

Աշխատատեղի կազմակերպման ընդհանուրպահանջները

-

բաց

Հ

-

Ըստ

ճակատով,երկու ձեռքի համար

-

ստորգետնյա

-

-

թունավոր առավել տաք

-

ծանր

-

-

ՅՐ

ԱՔծին

Է

անշարժ շարժական

-

Դ Ի

ԵԱ

ատեստավորում աշխատատեղի

՞

տարածքը Աշխատատեղի Ըստ

ՀԿԵ

հագեցվածություն աշխատատեղի սպասարկում աշխատատեղի

-

-

-

ՀԱ

աշխատատեղինախագծում

-

-

տարրերը

Կ

Հ

Ասմա

աւ

Ա.

գորսպասարկման Աշխատատեղի

ժառույթները

՛ ան. արտադրական-Ըագման երանու Հնե, խապատրաստակա գետիկ գործիքի տային հսկիչհսկողակա ման տնտեսական հե

-

ը

ր

:

-

-

որոգ վերա կարգավորման

-

-

-

կենցաղային

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԵՎ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

Աշխատատեղի սպասարկման եղա-

-

նակները

-

-

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

կենտրոնացված ապակենտրոնացված

23.

Ինչպե՞սեք կարնորում տեսողությունը: Ինչպե՞սեք բնութագրումաշխատողիտեսողականդաշտը:

24.

Ի՞նչ ցուցանիշներով

25.

Ինչպե՞սպետք է

22.

խառն

Աշխատատեղի ատեստավորման տեխնիկա-տեխնոլոգիական ցուցանիշները կազմակերպչական-տնտեսական -

րը,

-

-

աշխատանքիպայմաններին

թյան տեխնիկայի

կոմպլեքս Աշխատատեղերի

հատման արդյունքը

գնա-

-

-

անվտանգու-

ատեստավորված չատեստավորված

բայց ռացիոնալացման ենթակա հակա ավորված, ո

26. 27.

1. 2. Յ.

4.

Տ. 6. 7. 8. 9.

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

հատկանիշի:

Կարո՞ղեք դասակարգելաշխատատեղերը ըստ հատկանիշների: Որո՞նքեն աշխատատեղի կազմակերպման ընդհանուրպահանջները: Որո՞նքեն աշխատատեղիկազմակերպման հիմնական

Ո՞րն է աշխատատեղի կազմակերպման էությունը: Որո՞նք են աշխատատեղիկազմակերպման

խնդիրները:

հիմնականտարրերը: 10. Ի՞նչ եք հասկանում աշխատատեղի նախագծում ասելով: 11. Որո՞նքեն աշխատատեղինախագծմանտեսակները: 12. Ո՞րն է աշխատատեղի ներքին նախագծումը: 13. Ո՞րն է աշխատատեղի օպերատիվգործողությանտարածքը: 14. Ինչպե՞ս կբնութագրեք աշխատանքային գործողությանգոտին: 15. Ի՞նչ է չափանիշներով բնութագրվում աշխատատեղի տարածքը: 16. Ի՞նչ է իրականացվում հաջորդականությամբ աշխատատեղի ներքին նախագծումը: 17. Ինչպե՞ս կբնութագրեք ձեռքիհասանելիության նպաստավոր գործողությանգոտին: 18. Ինչպիսի՞նէ լինում աշխատողիաշխատանքային դիրքը: 19. Ինչո՞վէ պայմանավորված աշխատողիդիրքը: 20. Ձեռքի հասանելիությանի՞նչ ցուցանիշներ գիտեք: 21. Ինչպիսի՞ դիրք կարող է ընդունել աշխատողը:

Ինչպե՞ս եք կարնորում տիպային աշխատատեղի առկայությունը:

Ինչպիսի՞նպետք է լինի աշխատատեղի հագեցվածությունը:

30.

Որո՞նքեն

31.

34. 35.

Ի՞նչ եք հասկանումաշխատատեղասելով: Ինչո՞ւ եք կարնորումաշխատատեղը ն. ո՞րն է կազմակերպման նշանակությունը: Ի՞նչ հատկանիշներով եք տարբերում աշխատատեղերը: Ինչպե՞սկդասակարգեք աշխատատեղերը ըստ մեքենայացման ու ավտոմատացման

տեղադրվեն աշխատատեղումսարքավորումները,հարմարանքնե-

գործիքները:

կարող եք գնահատել մասնագիտացումը: Ինչպե՞ս աշխատատեղի Ո՞րն եք համարում ունիվերսալ աշխատատեղ:

33.

ԵՎ

բնութագրվում աշխատասեղանըն գործելատեղը:

29.

28.

32.

ՀԱԲՑԵՐ

ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

Հ ԱՄԱՐ

է

ԱՏԵՍՏԱՎՈՐՈՒՄԸ

36.

37. 38. 39. 40.

41. 42. 43. 44. 45. 46. 47.

ւ

:

աշխատատեղիհագեցվածության մշտականմիջոցները: Որո՞նք են աշխատատեղիհագեցվածությանժամանակավորմիջոցները:

Ինչպե՞սկդասավորեքաշխատատեղիհագեցվածության միջոցները: Որո՞նքեն հիմնական տեխնոլոգիականսարքավորումները: Որո՞նքեն օժանդակ սարքավորումները: Որո՞նքեն տեխնոլոգիականհարմարանքները: Ինչպե՞սկորոշեք աշխատատեղիհագեցվածությանմակարդակը: Ինչպե՞սկբնութագրեքաշխատատեղիսպասարկումը: Ի՞նչ եք հասկանում աշխատատեղիսպասարկմանգործառույթ ասելով: Աշխատատեղիսպասարկմանինչպիսի՞գործառույթներգիտեք: Ինչպե՞սկբնութագրեքսպասարկմանգործառույթները: Որո՞նքեն աշխատատեղիսպասարկմանձները: Ո՞րնէ աշխատատեղիսպասարկմանհերթապահայինձնի էությունը: Ո՞րնէ աշխատատեղիպլանա-նախազգուշականսպասարկումը: Ո՞րնէ աշխատատեղիսպասարկմանստանդարտ ձենը: Որո՞նք են աշխատատեղերիսպասարկմանեղանակները: Ո՞րնէ աշխատատեղերիսպասարկմանկենտրոնացվածեղանակիէությունը: Ինչպե՞ս կբնութագրեք աշխատատեղերի սպասարկման ապակենտրոնացվածն խառն եղանակները:

48. 49.

50.

51. 52. 53. 54. 55.

56.

Ինչպե՞ս կորոշեք աշխատատեղիարդյունավետ սպասարկմանգործակիցը: Ինչպե՞ս կգնահատեքաշխատատեղի սպասարկումնիրականացնողծառայությունների աշխատանքը: Ինչպե՞սկորոշեք աշխատատեղիսպասարկմանորակի գործակիցը: կազմակերպմանմակարդակիգործակիցը: Ինչպե՞սկորոշեք աշխատատեղի կորոշեք արտադրական Ինչպե՞ս հրապարակիօգտագործմանգործակիցը: Ո՞րն է աշխատատեղիատեստավորմաննշանակությունը: է ընթանումաշխատատեղիատեստավորումը: Ի՞նչ հաջորդականությամճբ ենք Ի՞նչ ցուցանիշներ ընտրումաշխատատեղիատեստավորմանժամանակ: ենք գալիս աշխատատեղըատեստավորելուցհետո: Ի՞նչ եզրակացության

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

Ինչպիսի՞ն կլինի կանգնած աշխատելու դեպքում բարձր հասակի

Ց.

ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐԻ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

:

ՍՏՈՒԳՄԱՆ

(ԹԵՍՏ)

Վարցը

-

Ինչպիսի՞նպետք -

է

լինի

2.45

մ2

35,5

մ2

1.35

Ինչպիսի՞տարածք պետք է ունե-

Ըստ

Յ. 11-13

մ2

3.

11. Ո՞ր դեպքում է նպատակահարմար աշխատել նստած վիճակում, եթե աշխատանքայինջանքերը չեն

կարճ

3. 5.

հենված թեքված կքված

1.

տնտեսական ֆիզիոլոգիական 3. սոցիալ-հոգեբանական 2.

4.

1. 2.

կազմակերպչական

հերթափոխային պլանա-նախազգուշական

3.բրիգադայ

4.

գերազանցում:

ռիթմիկ

2. նստած

4.

7. Ո՞րըչի հանդիսանում աշխատատեղի սպասարկմանձն:

սմ

1. 1120 սմ 2. 1220 սմ Յ. 1320

սմ

սւոանդարտ

1. 550 սմ 2. 440

|

Ինչպիսի՞ն կլինի բարձրահասակ մարդու աշխատասեղանի բարձրությունը նստած վիճակում սովորականաշխատանքկաւոարելիս: 12.

13. Ո՞ր դեպքում կհամարեիք մասնագիտացվածաշխատատեղ, եթե մշակվող դետալների թիվը տատանվում է:

Ո՛ր դեպքում կհամարեիք ունիվերսալ աշխատատեղ, եթե մշակվող դետալներիթիվը տատանվում 14.

է:

սմ

3. 540 սմ 4. 650

սմ

1. 1080 սմ

2. 1180 սմ 3. 1280

սմ

4. 1300

սմ

1.0,5 2.09 4.

1. պարզ 2. բարդ

Ո՞րըչի բնութագրումաշխատողի1. կանգնած

6. Ո՞րըչի մտնում աշխատատեղի կազմակերպմանընդհանուր պահանջներիմեջ:

10. Ինչի՞ն կձգտի հագեցվածության գործակիցը:

՝

4.

բարձրության:

մ2

4. 12-15

դիրքը:

Ինչպիսի՞ն կլինի կանգնած աշչպ խատելու դեպքում ցածրահասակ կնոջ ձեռքի հասանելիության գոն ըստ խորության: տին 9.

1.8-1012

փոքր հաստոց տեղադրվածաշ-

ւ

3. 750

4. 800 սմ

-

անհա-

Ո՛րը չի պատկանումաշխատանքային շարժումներիթվին:

1. 560 սմ

2. 660 սմ

4. 1420 սմ

Աշխատանքի միջոցների պլանավորումը ն Յ. Աշխատանքի նորմավորումը 4. Աշխատատեղի սպասարկումը 2.

4. 6.0

նա

բարձրության:

Աշխատատեղի լուսավորումը

1.

տական տարածքը: աշխատատեղի

5.

Ըստ

ւ

2.

4.

տղամարդու ձեռքի հասանելիության գոտին ըստ խորության:

Պատասխանի տարբերակները

Ի՞նչը չի մտնում աշխատատեղի նախագծման մեջ: 1.

3.

ԾՐԱԳԻՐ Ն

ԱՏԵՄՏԱՎՈՐՈՒՄԸ

2,0

1.3կգ 4կգ 3.5կգ 4.6 կգ

2.

5. ՛

կգ

1. 650 սմ 2. 750 սմ 3. 850 սմ 4. 900 սմ

1. 2-10

2. 4-10 Յ. 3-15 4. 1-5

1.5-ից բարձր 2. 10-ից բարձր 3. 20-ից բարձր 4. 30-ից բարձր

129.

-

ի

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐ

1.

2. 3. 4. 5.

6.

ԵՎ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

ՈՒՍԱՆՈՂԻՆ

ԳԼՈՒԽ

Մի բղավիր, բղավողինչեն լսում: Գեռախոսով խոսելիս եղիր հակիրճ: ճշմարտությանը: Ձգտիր հասնել

նան ընդունել

`

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

ժամանակը:

Դասախոսի փոխարենդիտողությունմի կատարիրընկերոջդ: Տրամաբանորեն շարադրիրքո մտքերը: 9. Բարիությանը հատուցիրբարիությամբ,չարին` արդարությամբ: 10. Ունեցիրհումորի զգացում: 7.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Պատրաստեղիր անհացողություններ: Կարողացիրարդյունավետօգտագործել Ոչ միայն կարդա,այլ փորձիր ինքդ գրել:

8.

Մ/|

6.1.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

Աշխատանքի գիտական կազմակերպմանկարնոր ուղղություններից մեկն է աշխատանքի պայմանների բարելավումը: Այն ունի պետական կարնոր նշանակություն, քանի որ այն վերաբերումէ երկրիգլխավոր հարստության` նրա աշխատանքային ռեսուրսների աշխատանքի պայմանների բարելավմանը: Աշխատանքի բարենպաստ պայմանների ստեղծումը կարնոր նշանակությունունի բարձրարտադրողականաշխատանքիապահովման Ա աշխատողներիստեղծագործականունակությունների դրսնորման համար: Անցած շրջանում իրականացվելեն լայն ծավալի միջոցառումներ, որոնց մի մասը ուղղված է եղել ինչպես աշխատատարգործընթացների մեքենայացման, այնպես էլ մարդուն շրջապատող բարենպաստմիջավայրի ստեղծման խնդիրներին:Հայտնի է, որ հոգեբանները,ֆիզիոլոգները, հիգիենաբանները ուսումնասիրելով մարդու օրգանիզմի առանձնահատկությունները, մշակել են մի ամբողջ շարք նորմատիվայինառաջադրանքներ, որոնգ կիրառման դեպքում երաշխավորվում են աշխատանքի նպաստավորն նորմալ պայմաններ: Ի՞նչ ենք հասկանում աշխատանքի պայմաններասելով: Դեռեւս աշխատանքի կազմակերպմանէությունը բնութագրելիս նշել ենք, որ այն հենվում է արտադրությանմեջ կանոնավոր ներդրվողգիտության նվաճումներին առաջավոր փորձի վրա, հնարավորություն է տալիս արտադրության գործընթացումլավագույն ձնով զուգակցել տեխնիկանմարդկանցհետ, ապահովում է աշխատանքայինն նյութականռեսուրսներիառավել արդյունավետ օգտագործումը, անընդհատ բարձրացնումէ աշխատանքի արտադրողականությունը,նպաստում մարդկանցառողջականվիճակի պահպանմանը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Այս սահմանումից բխում է, որ աշխատանքի կազմակերպումը թույլ տալիս լուծելու փոխկապակցված երեք խումբ

սոցիալականս

է

խնդիրներ`տնտեսական

հոգեֆիզիոլոգիական:

Աշխատանքի կազմակերպման տնտեսականխնդիրն է հասնել աշխատանքի

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

խատանբի պայմաններ ասելով հասկանում ենք այն արտաքին միջավայրը, որտեղ գործում է աշխատողը, արտադրական այն պայմանները, որոնք շրջապատում են նրան: Ինչպես արտադրական,այնպես էլ արտաքին միջավայրըխոր ազդեցություն է թողնում մարդու օրգանիզմի վրա, նրա ֆիզիկականու հոգնոր աշխարհի, հետենաբարնան նրա աշխատունակությանԱ աշխատանքիարմակարդակիվրա: Այդ պատճառովմարդուն շրջատադրողականության պատող բազմաթիվու բազմատեսակաշխատանքայինպայմաններիազդեցություն ուսումնասիրելիսկարնոր խնդիրէ դառնում մարդուօրգանիգիմանալը: Այդ է պատճառը, մի ֆունկցիոնալ առանձնահատկություններն որ աշխատանքի պայմաններն ուսումնասիրող տարբեր մասնագետներ (տնտեսագետներ,սոցիոլոգներ, հոգեբաններ, բժիշկներ, ֆիզիոլոգներ ս այլն) տարբեր ասպեկտներովուսումնասիրելով աշխատանքի պայմանները` տալիս են տարբեր բնորոշումներ եւ տարբեր ձնով են գնահատուց ու դասակարգումաշխատանքիպայմաններիվրա ազդող գործոնները:

աշխատանքային

բարձրարտադրողականության՝ նյութականՆ ռեսուրսների արդյունավետօգտագործման միջոցով: Աշխատանքի կազմակերպման սոցիալականխնդիրն է աշխատանքն աստիճանաբար դարձնել մարդու առաջին կենսական պահանջմունքը` աշխատողների կուլտուր-տեխնիկական մակարդակիմշտականբարձրացման, նրա բազմակողմանի Ա հարմոնիկզարգացման, աշխատանքնէլ ավելի բովանդակալից դարձնելու միջոցո: Աշխատանքիկազմակերպմանհոգեֆիզիոլոգիական խնդրի էությունը կայանում է նրանում, որ այն առավել նպաստավոր պայմաններէ ստեղծում աշխատողների առողջական վիճակըպահպանելու,աշխատունակությանբարձր մակարդակ ն աշխատուժի նորմալվերարտադրության գործընթացնապահովելու համար: Հետնաբար` աշխատանքիպայմաններն աշխատանքի կազմակերպման Ա տնտեսական, հոգեֆիզիոլոգիական սոցիալականկարնորխնդիրներից են:

Աշխատանքի գիտական կազմակերպման հարցերի

լուսաբանմանը նվիրվելեն բազմաթիվ Ա հոդուսումնասիրություններ, մենագրություններ վածներ:Այդ աշխատանքներում հեղինակներն այս

կամ այն չափով անդրադարձել են աշխատանքի պայմանների ուսումնասիրությանը, տվել դրանց բնորոշումը, դասակարգել աշխատանքի պայճանների վրա ազդող գործոններըն այլն: Սակայնյուրաքանչյուրն իր առջն դրված խնդիրների ուսումնասիրման առանձնահատկություններից ելնելով` տվել է աշխատանքիպայմաններհասկացության իր բնորոշումը:Այդ պատճառովտնտեսագիտականմասնագիտական գրականությանմեջ հանդիպումենք աշխատանքիպայմաններհասկացության Ա նրա էության վերաբերյալբազմաթիվբնորոշումների:

րոշումները կարելի բաժանել երկու խմբի` լայն ն նեղ առումով: Ընդ որում, աշխատանքի պայմաններիսոցիալ-տնտեսական, առավել լայն հասկացությանտակ հասկանումենք այն բոլոր գործոններիամբողջությունը, որով որոշվում է աշխատավոր մարդու վիճակըարտադրության մեջ: Սակայն նկատիունենալով,որ սույն դասընթացըուսումնասիրումէ աշխաէ

տանքայինկոլեկտիվիսահմաններում աշխատանքի կազմակերպման սկզԱ ձները, բունքները, մեթոդները անհրաժեշտենք

համարում

աշխատանքի պայմաններնուսումնասիրելհենց այդ շրջանակներում: Այս առումով, աշ-

(32

6.2. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲՆՈՐՈՇՈՂ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Աշխատանքիպայմաններըբնութագրվում են բազմաթիվգործոններով: Դրանք հապես ազդեցություն են ունենում աշխատանքային.գործունեության ընթացքում մարդու ֆիզիկականԱ հոգնոր ֆունկցիայի` հետնաբար նան նրա առողջության, աշխատունակությանն արտադրողականության վրա: Այդգործոններըբազմազանեն իրենցառաջացմանտեսակետից,արտահայտման ձներով, նշանակությամբ Ա ազդեցության բնույթով: Այդ սիստեմավորելըստ որոշակի ընդհանրացնողհատկանիշի: Աշխատանքի պայմանները բնորոշող գործոնները դասակարգվումեն ըստ հետնյալ չորս խմբերի՝ ա. Սանիտարահիգիենիկ, բ. Գոգեֆիզիոլոգիական, գ. Սոցիալ-հոգեբանական, դ. էսթետիկական: Յուրաքանչյուր խմբի մեջ մտնում են մի շարք գործոններ, որը երնում է

ն

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

ստորն. բերվածաղյուսակից (տե՛ս

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

աղյուսակ 9):

Աշխատանքիպայմաններնանմիջականներգործությունեն ունենում աշխատանքի ծանրության,նրա լարվածությանն բանվորի հոգնածության վրա: Ֆիզիկականաշխատանքի ծանրությունըառաջին հերթին որոշվում է արտադրության գործընթացումմարդու ֆիզիկական էներգիայիծախսումների ամբողջությամբկամ աշխատանքիպայմանները բնութագրողբոլոր գործոններիհամատեղազդեցությամբ: Այսպիսիպայմաններում մարդու օրգանիզմըկարողէ ընդունելնորմալ, ոչ նորմալ(պաթոլոգիական) ն սաիվիճակ: Դրանցիցյուրաքանչյուրն ունի մանային (նախապաթոլոգիական) իր տարբերիչհատկանիշները:

Աշխատանքի պայմաններըբնորոշողգործոններիդասակարգումը

Աղյուսակ9

|

Աշխատանքիպայմաններըբնորոշող գործոնները յ

՛՞ Ր Սանիտարա| Հոգե՛

|

Մորիալորմ,ւ, հիգիենիկ ֆիզիոլոգիական| հոգեբանական | Գործոններ գործոնները գործոնները գործոնները ՛

.

"

Ծոի խոնավությունը նիր Սասերի աաբեռնվարաաարակին: ծությունը Օդի

ջեռմաստ

Ֆ

ձնավորումը նրա շրջապատի

Օդի շարժումը

Նյարդային- Ներքին կանաչապատումը Լուսավորվածությունը Ֆունկցիոնալ ոն կահավորման բաոնռնվաերաժշտության Աղմուկը

Թրթռումը

ծությունը Բանվորական

դիրքը ճառագայթումը

Օդայինմիջավայրի

Աշխատանքի

գերանը Արան

կլիման

միասնւթյայի հրապուրիչ ներդաշնակուաշխատանքը թյունը Ա Բովանդակալից

տեմպը ըոչոտվածությունը ունավոր Աշխատանքի շու

գոլոր-

կամ գազի

միօրինակու-

առկայությունը

թյունը

առնչվելը

ռեժիմը

Թունավորա վտանգավոր նյութերիհտ

ա Աշխատանքի

հանգստի

ըրանոն ՀԻՐքերի վիճակը

հր

Սարքավորումների համաձայեցված միասնություն թյունը

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

ԳՌՐԾՌՆՆԵՐԸ

ԲՆՈՐՈՇՌՂ

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Ըստ մեթոդականցուցումների` աշխատանքներըիրենց ծանրությամբ բաժանվում են 6 խմբի: Առաջին խմբի մեջ դասվում են այն աշխատանքները, որոնք իրականացվում են հարմարավետ, լիակատարբարենպաստպայմաններում,այսինքն մտավոր, ֆիզիկական, նյարդային, էմոցիոնալծանրությունը լիովին համապատասխանում է մարդու ֆիզիոլոգիականհնարավորություններին: Աշխատանքիվերջում հոգնածությունըլինում է աննշան, հետեւաբարաշառողջախատանքինման պայմաններումլիովին պահպանվումեն մարդու կան վիճակը ն աշխատունակությունը: Երկրորդ խմբի մեջ մտնում են այնպիսիաշխատանքներ,որոնք իրականացվում են նույնպես նպաստավոր պայմաններում, չեն պահանջվում աշխատողիցհոգեֆիզիոլոգիական ֆունկցիայի էական փոփոխություններ, առողջականվիճակը մնում է անփոփոխ, ն չի նկատվում աշխատունակության անկում: ԳՃետնաբարա̀ռաջին Ա երկրորդ խմբերիմիջն էական տարբերություններ գոյություն չունեն, ւ, դրանք կարող են համարվել աշխատանքի նորմալ պայմաններ: Երրորդ խմբի մեջ մտնում են ոչ լրիվ բարենպաստպայճաններումտեղի ունեցող այն աշխատանքները,որոնց կատարումըպահանջումէ մարդու օրգանիզմի սահմանային(նախապաթոլոգիական)վիճակին հատուկ հակազդեցություններ:Այս դեպքում լրիվ առողջ մարդու մոտ բարձրանում է մկանային,նյարդային Ա հոգեկան լարվածությունը,իջնում է աշխատունակությունը, ե վատանում են տեխնիկա-տնտեսականցուցանիշները:Սակայն այդ լարվածությունն ու հոգնածությունը կարող են արագ չեզոքացվել աշխատանքիԱ հանգստի ռեժիմի բարելավմանմիջոցով: Չորրորդ խմբին պատկանում են այնպիսի աշխատանքներ,որոնց կատարմանդեպքում ոչ նպաստավոր հանգեցնումեն հակազդեպայմանները են լիովին առողջ մարդկանցխոր սահմանացությունների, որոնք բնորոշ յին (նախապաթոլոգիական) վիճակին: Այս դեպքում մեծանում են մկանաԱ յին նյարդայինծախսումները,իջնում է աշխատունակությունը, վտանգավոր ու թունավոր արտադրական գործոնները պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների պատճառ են դառնում, մեծանում է արտադրականվնասվածքներիի թրվը յլս. թիվըն այլն: Հինգերորդ խմբին վերաբերում են այն աշխատանքները,որոնց կատարման ընթացքում աշխատանքիառավել անբարենպաստ,ծայրահեղ պայմաններիհետնանթով աշխատանքայինշրջանի (հերթափոխի,շաբաթեն հակազդեցություններ,որոնք բնորոշ են լիովա) վերջում վին առողջ մարդկանցօրգանիզմի ոչ նորմալ (պաթոլոգիական)ֆունկցիոնալ վիճակին: Առաջանումեն հոգեկան Ա նյարդայինսիստեմիխիստ լար-

ձնավորվում

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

վածություն, պրոֆեսիոնալ հիվանդություններ, նշանակալից չափովիջնում

են

ու աշխատունակությունը

արտադրողականությունը: Վեցերորդխմբին վերաբերում են

այն աշխատանքները, որոնց կահաճախ անս պասելի գերբեռնվածուէ Թյունըառաջ բերում սուր պաթոլոգիական (ոչ նորմալ) ներ, կյանքի համարկարնոր հակազդեցությունօրգաններիֆունկցիոնալ ծանր խախտումա տարման ընթացքումարտակարգու

ների գնահատման հիման վրա: Ուստ համարնախապես է մշակել անհրաժեշտ բանվորական տեղերի աշխատանքային պայմանների քարտեր, որտեղ արտացոլվեն սանիտարահիգիենիկ, հոգեֆիզիոլոգիական Լ. լու

ու սոցիալ-հոգեբանական էսթետիկական բո-

Ըստ գոյություն գործոնները: ունեցող մեթոդիկայի յուրաքանչյուրգորէ բալային գնահատվում միավորովկ̀ախվածնրանից,թե ըստ աշխատանքի ծանրության որ խմբի մեջ է մտնում: Պրակտիկ աշխատանքային գործունեությանընթացքում աշխատանքները դասակարգվումենճ ըստ աշխատանքի պայմաններիհետնյալ 6 խմբերի. 1. Բարենպաստ պայմաններում կատարվող աշխատանքներ, բարենպաստպայմաններումկատարվող աշխատանքներ, լոր ծոն

2.դամեմատաբար 3.

Ոչ լրիվ բարենպաստ,բանվորական լարվածություն» պահանջողու րրա պայմաններում 4. Անբարենպաստ, բանվորականնշանակալից լարվածությունպահանջող ու միօրինակ պայմաններումկատարվող աշխատանքներ, 5. Առավել աստ, բանվորական անբարենպ բարձր լարվածությունպահանջող ու միօրինակպա յմաններում կատարվող աշխատանքներ, 6. Արտակարգ անբարենպաստ, չափազանցբարձր բանվորական լարվածություն ու ոչ պահանջող, միօրինակ հիգիենիկպայմաններումկատարվող աշխատանքներ: Ի

վատարվող աշխատանքներ,

Աշխատանքի նման պայմանների որի նպատակն է իրաշերտավորումը, կանացնել աշխատավարձի կարնոր ց մեկը՝ շերտավորել ս կզբունքների աշխատավարձն ըստ աշխատանքի պայմանների, նի մի շարք առավելուու

թյուններ պրակտիկայումկիրառվող շերտավորմաննկատմամբ: Այժմ լայն տարածում ունի աշխատանքի պայմանները հետնյալ երեք խմբերիշերտավորելուպրակտիկան. |

Բանվորական լարվածությունը կարողէ լիճել ֆիզիկական,ն հոգեկան,ինչպես առանձին-առանձին, այնպես կ լ

բոլո միաւին ոգու:"ցիոնալ ն-էմ

նայն

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ա:

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

ԲՆՌՐՈՇՈՂ

ԴՐԱՆՑ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

ԵՎ

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ՌՒԴԻՆԵՐԸ

Աշխատանքինորմալ պայմաններ, Աշխատանքիծանր կամ վնասակարպայմաններ, Յ. Աշխատանքիառավել ծանր կամ առավել վնասակար պայմաններ: Իհարկե, աշխատանքի պայմանների նման շերտավորումը,չնայած պրակտիկայումլայնորեն կիրառվելուն,չափազանցընդհանուրէ ն ձոտավոր, այն լիովին հաշվի չի առնում աշխատանքիլարվածությունը,միօրինակ լինելը: աշխատանքիպայմաններիմիջն եղած աստիճանավորումնե2.

.

պւստճառովէլ աշխատանքի պայմանների դասակարգումըթվով ավելի օբխմբերիբաժանելը ավելի ռեալ է, քանի որ հնարավորինչափ յեկտիվորենէ հաշվի առնում գոյություն ունեցողռեալ պայմանները: Աշխատանքիպայմաններըհանդիսանում են աշխատավարձիշերտավորմանհիմքը: Բարձր աշխատավարձէ նախատեսվումնրանց, ովքեր աշխատում են առավել ծանր ու թունավոր պայմաններում:Դրա նպատակն այդպիսի աշխատանքայինտեղերում կայուն բանվորականկադրերի ընդգրկումն ու ապահովումնէ: Չնայած որ անցած շրջանում սիստեմատիկկերպովբարելավվելեն աշխատանքիպայմանները, այնուամենայնիվ,ներկա շրջանում ոչ նորմալ պայմաններումաշխատողներիթիվը բավականմեծ է: Ուստի,բացի բարձր տարիֆայինդրույքներով ն հաստիքներովվճարելուց,մարդուօրգանիզմի, նրա առողջության ն աշխատունակության վրա աշխատանքայինպայմանների անբարենպաստներգործությունըփոխհատուցվումէ նան լրացուցիչ վճարումների,արտոնություններիԱ առավելություններիձնով: Աշխատանքի գծով մասնագետները,ֆիզիոլոգները, հոգեբանները,ուսումնասիրելով մարդկային օրգանիզմիառանձնահատկությունները, մշակել են մի շարք նորմատիվայինպահանջներ,որոնցկատարումըերաշխավորում է աշխատանքինպաստավորպայմաններ:Այդ նորմատիվները օգտագործվում են նոր մեքենաներիԱ սարքավորումների նախագծման, աշխատանքի ն հանգստիռեժիմի արդյունավետացման,աշխատանքինորժամանակ: Սակայն, եթե այդ պահանջները մավորմանն. վարձատրության նաօբյեկտիվորենհաշվի չեն առնվումմեքենաներին. սարքավորումների խագծմանժամանակ,ապա գիտատեխնիկական առաջընթացը րություններ է ընձեռումդրանք աշխատատեղումբարելավելուհամար:Վերը նշված նորմատիվայինայդ պահանջները ամփոփվածեն ՇՒԷ-245-71 սանիտարականնորմաներիմեջ: Աշխատանքիպայմաններիբարելավումըանընդհաւոգործընթացէ: Այդ ուղղությա մբ իրականացվող միջոցառումներիարդյունավետությունընշաը նակալից չափով կախվածէ նրանից,թե որքանովեն հիմնավորվածդրանթ

այն

շատ

հնարավո-

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

տնտեսապես, սոցիալապեսԱ ֆիզիոլոգիապես:Այդ պատճառովմինչն միջոցառումներիմշակումն անհրաժեշտէ նախապեսուսումնասիրել աշխատանքի պայմանների փաստացիվիճակը, այնուհետն միջոցառումների մշակման ժամանակ օգտագործել ըստ աշխատանքիծանրության քանակական գնահատմանմեթոդներըԱ հաշվի առնել կոնկրետ տվյալ պայմաններում աշխատող մասնագետներիու բանվորներիկարծիքները: Նորմալ Ա անվտանգ աշխատանքային պայմաններիստեղծման համար միջոցառումներիմշակման ու ներդրման ժամանակ անհրաժեշտ է առաջնորդվել աշխատանքի գիտական կազմակերպմանհաջորդականությանն կոմպլեքսայնությանկարնոր սկզբունքներով: Միայն այսպիսի մոտեցման դեպքում աշխատանքիպայմաններիբարելավմանմիջոցառումներըկտան սոցիալական Ա տնտեսականառավել արդյունք: Այդ միջոցառումներն ունեն սոցիալ-տնտեսական նշանակություն: Դրանք ներդրվումեն ոչ միայն մարդու առողջությանԱ նորմալ գործունեության, անհրաժեշտ բոլոր պայմանների ստեղծման, այլ նալ. աշխատանքի արտադրողականության ո արտադրության արդյունավետության բարձրացման համար: Սակայն արդյունաբերականձեռնարկություններումաշխատանքի պայմանների բարելավումը խթանելու համար առայժմ չկան տնտեսական խթանմանարդյունավետ համակարգեր:Այդ է պատճառը, որ այս ուղղությամբ տարվողաշխատանքները դեռասչի կարելի համարել բավարար, իսկ նախատեսված հսկայական միջոցների օգտագործումը`արդյունավետ: Եթե այսօր համեմատելու լինենք միայն աշխատանքի պայմանճերիբարելավմանվրա կատարվածծախսերըտնտեսական այն վնասի հետ, որը գոյանում է աշխատանքիանբարենպաստպայմաններ առկայության հետեանքով, ապա կտեսնենք, որ այն կազմում է ամբողջ վնասի շուրջ 20-30 տոկոսը: Դա հիմք է տալիս ասելու, որ այսուհետն. .ս աշխատանքի պայմանների բարելավումըպետք է դառնա լուրջ մտահոգության

առարկա: Հայրենականն

.

արտասահմանյանգիտնականները՝ֆիզիոլոգները, հոգեբանները, սոցիոլոգները, բազմաթիվ հետազոտություններիհիման վրա ապացուցել են մարդու օրգանիզմի Ա նրա հոգեկան խանգարումներիվրա մթնոլորտային ճնշման, օդի ջերմաստիճանիԱ նրա շարժման,օդի խոնավության, ուլտրաձայնին աղմուկի, թրթռոցի,արտադրականշենքերի ն աշխատատեղերիլուսավորման, շրջապատիօբյեկտներիգույների նայլ գործոնների վնասակար ազդեցությունները:Նրանց ուսումնասիրությունների հիման վրա որոշված են դրանց թույլատրելիության սահմանները:Հետնաբար` բարելավել կամ նորմալացնել աշխատանքի պայմանները, նշանակում է մարդու օրգանիզմի համար բարենպաստ դարձնել բազմա138

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

ԲՆՈՐՈՇՈՂ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ Ն

առանձին գործոններիազդեցությունը: թիվ կամ ձեռնարարդյունաբերական

բարելավումն պայմանների Աշխատանքի ուղիներով: ընթանումէ երկու հիմնական կություններում

մարդու վրա ազդող թու-

միջավայրում Առաջին ուղին արտադրական է: մեկուսացումն գործոնների Ա անբարենպաստ նավոր ուղին այն է, երբ երկրորդ պայմաններիբարելավման Աշխատանքի հնարավոբանվորներին որոնք ձեռնարկվումեն մի շարք միջոցառումներ, ն գործոնթունավոր անբարենպաստ րությունեն տալիս են գործոնների այդ մեղմացնում կամ փոքրացնում, ների ազդեցությունից, ուղին առավել գերադասելիէ, ա ռաջին Բնականաբար, ազդեցությունը: պայմանների է քան երկրորդը, քանի որ այն հանգեցնում արտադրական պաշտպանուաշխատանքի Ա չի պահանջվում ընդհանուրբարելավմանը, առայժմ Սակայն պրակտիկորեն կիրառում: միջոցների անհատական թյան բացասաբար գործոն անհնար է ստեղծել այնպիսի պայմաններ,որ ոչ մի

պաշտպանվելու

վրա: Այդ

մարդու օրգանիզմի նրա աշխատունակության չանդրադառնա վերը նշված երկու պայմաններիբարելավման ա շխատանքի պատճառով մեջ: են կիրառվում արտադրության ուղիներնէլ հավասարապես միջոցառումկարնորագույն պայմաններիբարելավման Աշխատանքի ու ավտոմատամեքենայացումն գործընթացների ներից են արտադրական աշխատաեն տալիս ծանր ֆիզիկական, հնարավորություն ցումը: Դրանք մեքենայաու անհրապույր աշխատանքըփոխարինել տար, հոգնեցուցիչ ու ավմեքենայացումն գործընթացների Արտադրական կան ն աշխակուլտուրան տոմատացումը բարձրացնումեն արտադրական ն

աշխատանքի:

տանքի

ն

մակարդակը:: Կոմպլեքսային արտադրողականության են

մեթենայա-

մեջ.նպաստուս

ցումն հոսքային գծերի նեոդրումը արտադրության արդյունքի հիմանվրա գործին Ա վերջնական կազմակերպման խատանքի կոլեկտիվձնը կազմակերպման Աշխատանքի կիրառմանը: վարձատրման աշ"'սկողությունը ուժեղացնումէ կոլեկտիվիանդամներիմեջ-փոխադարձ Ա օգնությունը: յժմ Ա խատանքիորակի նկատմամբ խթանումփոխադարձ համեմատ մեքենայացման ն արտադրական գործընթացների ն րտադր հիմնակա ն աշտեղափոխման խիստ կարիք ունեն բեռնավորման-բեռնաթափման մի զգալի մասը: որտեղ զբաղվածէ բանվորների խատանքները, ու ավտոմատացումը մեքենայացումն գործընթացների Արտադրական են տնտեսական արդյունավետության հիմնականումիրականացվում կատարելագործման գործընթացների Ա տեխնոլոգիական բարձրացման են գիտական աշխատանքի անտեսվում նպատակով:Եվ եթե այդ ժամանակ ապա ն սոցիալական խնդիրները, հոգեֆիզիոլոգիական ունենում են մարդու առողջության ու մեքենայացումն ավտոմատացումը

«կազմակերպման

աշ-

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

համարբացասական շատ հետնանքներ: Այսպես,օրինակ, կարողէ բարձրանալնյարդային լարվածությունը`մեծ թվով հաշվարկներ պահանջողբարդ ու ճշգրիտ մեքենաների ու սարքավոառաներիօգտագործման դեպքում,մեծանալ պրոֆեսիոնալ ն հիվանդների ակո ոըրթինսիրտ-անոթային հիվանդներիթիվը, աշխատանքի միօրինակությունըն այլն: Ուստի՝ արտադրական գործընթացների մեքենայացման ու ավտոմատացման, հատկապեսնախագծմանժամանականհրաժեշտ է հաշվի առնել աշխատանքիգիտական կազմակերպման բոլոր-խնդիրները,ճիշտ գուգակցել «մարդ-մեքենա-արտադրություն» "'

րությունները:

լ

փոխհարաբե-

|

6.3.

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՇԵՆՔԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲԱՐԵԿԱՐԳՈՒՄԸ

Արտագրության գործընթացումմարդու նորմալ գործունեությանն

աշ-

խատունակության, նրա ֆիզիոլոգիական ֆունկցիային հոգեկան աշխարհի վրա մեծ ազդեցություն է ունենում արտադրական շենքերի ընդհանուր վիճակը:Արտադրական շենքերի ընդհանուրվիճակը բնութագրվում է այդ

շենքի տիպով,նրա ծավալով ու տարածությամբ,տվյալ տեխնոլոգիական գործընթացների իրականացման համարօգտակարլինելու չափով ու նպաինչպեսնան շենքի ներքին նախագծմամբ, տակահարմարությամբ, սարքավորումների տեղաբաշխմամբ, բանվորական տեղի նախագծմամբ ն այլ

ցուցանիշներով:

ն Արդյունաբերական ձեռնարկությունների աշխատատեղերի նախագծ-

ման

ժամանակառաջնորդվումեն նախատեսված սանիտարական նորմաներով: Բացի այդ նորմաներից,

ձեռնարկությունների, տեխնոլոգիական

ե գործընթացների Ա հների սարքավորոմների նախագծման վերակառուցման ժամանակ օգտագործվումեն նան աշխատանքիգիտականկազմակերպմանգծով միջճյուղայիննորմատիվային նյութերը:Համաձայննորմատիվայինայդ նյութերի,օրինակ, նախատեսվում է յուրաքանչյուրաշխատողի համար 15 խորանարդմետր արտադրական տարածություն կամ 4,5 քառ. մետր արտադրականհրապարակ: Պրակտիկայումայս նորմատիվները շատ հաճախխախտվումեն, մանավանդ վաղուց շահագործման հանձնված ձեռնարկություններում, իսկ

ՇԵՆՔԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲԱՐԵԿԱՐԳՈՒՄԸ

էլհանդիպում ենք ձեռնարկությունների,որտեղ բավականինըներբեմն.

դարձակ արտադրականտարածություններիառկայության դեպքում բանվորական տեղերի,սարքավորումների,պահեստներին օժանդակ այլ հարմարությունների ոչ արդյունավետ տեղաբաշխման շնորհիվ ստեղծվումեն աշխատանքիանբարենպաստպայմաններ: Ամեննին նպատակահարմար չէ, օրինակ, աշխատանքիընթացքում մեծ աղմուկ հանող սարքավորումները աշխատանքայինտեղերի մուտ, որտեղ իրականացվում են մեծ ճշգրտություն Ա ուշադրություն պահանջվողաշխատանքներ: Մյուս կողմից էլ, տեխնոլոգիականայն սարքավորումները,որոնք արտադրական գործընթացում բարձր ջերմություն են արձակում, չի կարելի տեղադրել անհրաժեշտբարձրության առաստաղ չունեցող սրահներում կամ վատ օդափոխությունունեցող շենքերում: մեծապես Արտադրականշենքերի ներքին կահավորման կախված է նրա ներքին պլանավորման մակարդակից`սարքավորումների արդյունավետտեղաբաշխումից,բանվորականտեղի նախագծումիցԱ այլ գործոններից: Արտադրականշենքերի բարեկարգմանգործոններիցմեկն էլ շենքի պատերի ն սարքավորումներիգույների ճիշտ ընտրություննէ, որը նշանակալից ազդեցություն է թողնում մարդու նյարդահոգեկանծանրաբեռնվածության վրա: Այն արտադրամասերում,որտեղ իրականացվումեն միատիպ, բազմիցս կրկնվող օպերացիաներ, ցանկալի ու նպատակահարմարէ պատերն ու սարքավորումներըներկել վառ ու աշխույժ գույներով: Ընդհակառակը, բաց կանաչն հանգստացնողայլ գույներով կարելի է ներկել այն արտադրամասերըկամ աշխատատեղերը,որտեղ իրականացվումեն նյարդային լարվածություն պահանջող աշխատանքներ: Ընդհանրապես,դեղին գույնը համարվումէ ամենաաշխույժգույնը, այն առաջ է բերում բարձրտրամադրությունւ խթանում նյարդայինհամակարգը: Կանաչ գույնը հանգստացնումէ մարդու Օրգանիզմը,թարմացնում,վերացնում անքնությունը ն հոգնածությունը: Կապույտ գույնը հանգստացնում է նյարդային համակարգը, ստեղծում սառնության տպավորություն, հանում է լարվածությունը ն իջեցնում արյան ճնշումը: Մանուշակագույնը թուլացնում է մարդու օրգանիզմը Ա այդ պատճառովհաճախ պոետները համարում են «տխրության գույն»: Կարմիր գույնը բարձրացնումէ արյան ճնշումը, առաջ է բերում ջերմության զգացում: Նարնջի գույնը տաքացնելու տպավորություն է թողնում, աշխուժացնում, դրդում է ակտիվ գործունեության Ա մարդիկայն ընկալում են որպես ջերմ գույն: Դարչնագույնը ջերմ գույն է, ստեղծում է մեղմ, հանգիստ տրամադրություն: Սակայն այն գորշ երանգներովզուգորդելը վատ է ազդում մարդու հոգեբանությանվրա,

տեղադրել այնպիսի

բարեկարգումը

՝ ՞

լ

-

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

UCtuUSU\.,1/t, "IUЗUU\.,\,t;f't, PUf'tLU..intuc -··--·-------- -··· ·------ ---iлwquwщ wnw2wgunt ti : Ull.n tinwJL, ошu11 �ПLJu t. /1.фut.л /12bguщti t-� fl� tiWf1J1ПLpJПLU[!: UJuщtiunч.' чш11аt�110, uw11u2wqПLJUU Пl ГJ.Ьгt/10[! q11qnti!, WЦlП/lчw gunri ПL tupшunri WqГJ.bgПLJЭJПLU b[j qn116nt ti , UU1bfl6ПLti 2bf1tiПLJЭJШU qqwgщti: 4W­ uшш, ГJ.tщuwцwfiw I[! u. цшuшiw-b11цuwqnчuu hшuquiлшgn tg/1! bu, tuiэш­ fintti b[i LПbUПflПLl)JПLU[!, PШflbUЩWULП wqГJ.hgПLJЭJПLU b(j ПLUbUП Lti f,u.Quwq­ qwgnflПLpJШU ЧflШ. tiuч ЦШЩПLJU1(!, tiwunL2wцшqnLJU[! ll b11цuwqnLJUO' uwnfiПLJЭJWU IЛЩWЧПflПLJЭJПLU b(j Ut.лbri6nt ti ll 4Шf1Пfl b(j ПLUbfiш L nuчбчш6nLJЭJWU Ubf1qПf10ПLpJПLU: Uf1U1WГJ.f1WЦWU 2bu.Qbflti [!UГJ.hWUПL[l чt�бш ЧWflbL t PШflb LWЧbL uwll lш ti ГJ.flWUg 2f12ШЩШLПt� ЦWUWIWЩWLПtiw(j ti tJ2ngnч, ПflU ПLU/1 П! ti tiwJU ГJ.bЦПflW­ tntJЧ, WJL uшll wnn112w11ш11 uzшuшцntpJntfi: 4шuшiшщшiл nttiu ntG/1 ПI tif,WJU qb11wqtiiлшцшu, ШJL [jщlJ. UШU/lLПШflWhf,qtibuf,4 GzшGшц

nLJЭJПLU: 4Ш­

Gшi iлuцtiGbflG ШqГJ.ПLti b(j clbnuw114nLpJш(j t1tiч11nчL/ltiwJ/1 ч11w· PШflbLШЧПLti b(j ОГJ./1 PШflШГJ.(lПLPJПLU[!, LПШJ1ЧШ znq dwtiшuшц /12bguщti UflW 2b11tinL J:}JПL­ (j[! LL qqшtf,n11bu PШflclrшg(jnLti tunGwчnLpJПL(j[!: UJПLU 4n11tif,g ЦШUWi tnfi4ti­ (jbfl[! WЩШhПЧПLti b(i .QШtintg , Ч,П2ПLg U. ЦWUlWrtnLti hШЦ ШWгttiЦwJf, [j ЩWU1fib2Gb fltJ ГJ.h11: 4ш11u.п11 u2wuw4ntpJПLfi ntG/1 uwLL Wf11.ЛШГJ. fl шчшG zb fi.Ql:ifl/1

ЦШUШiWЩWU1ПLti[!, UWЦWJU WJ(j ЩЬLПр t Gt:if1ГJ.W2UШЦП bU

qnщwцgtlf, ru­ fl LПbfl tJbflr (!UГJ.hWUПLГI qtщw11чbutnw4wu c\u.шчnr ti wu hbt.л: QuГJ.hwunц, wntiшtip w11iлш1111w4wu 2ьuыЬr/1 чшuшiшщш tпщtiо щЬt.л.Q t uщшutnr PWГ1<lf1wgfibLПL wztuwLПnflUbJ1tJ LПflWtiWГJ.flПLPJПLU(!, uчwqbg (if, hnquw6ntpJПLUU ПL UJШflГJ.ШJtiu LШflЧШOПLJ:}JПLU[!, uщwut.лf, w

2j1JШLПШU.Qf,

WfllПШГJ.flПгtWЧWUПLPJWU PШ fl clflwgtiwuo: ·-

6.4. Ul°'чPПчlt"UUЭUчU1., tl)UЭUU1.,1.,t;(\t" PUPtiLUчПt-U� Uztuшiлшfi.Q/1 UШUj,U1Wf1Whf,qtJbutJ4 ЩWJtiШUUb r PШflbtшчtiш(j qП flOПL ti fl . ЧШ�U.П fl uzwuwцnLpJПLU ПLUti tif,ц11nчt/ltiш1ш4wu tWц_шqПLJU ЩWJtiшuub11ti ULПbflOПLti[!: PWUЧПfltJu 2Гl2WЩWU1Пfl Wf1LПWf1(1ШЦWU titJ2WЧWJf1ti titJЧflПЧLtJ­ tiШJШЦWU ЩШJtiшuGt:iJ1(! PUПflПZЧПLti b(j OГJ.j, 2b11tiwuu,f,бwunч, tunuшчnL­ PJШбp, 2Шfldtiш(j Шf1WqПLJ:}JWtip lL tipGntПГIUlШJtJ(j бuzti шtip: t,(jiЩbu pш fl cl(l ШJГtщЬu tt gш611 2b11tiшutnti6шuf, щшJtiшuub11ntti шztuшiлnritig щwhшGo� ц_n1rJ t t(1ШgnLgtii tub rщtiшJti 6w tuu. nrщbuqti ЧW(lПflШUШ цwrqшчnrbt 0(1·

lJt,4rn4Lt,UUЗU4U\, "IUЗlJUl,l,tf't, PUf'tLu..intuc

qшGt,qtif, 2brl1wJf,u pшLшuuo: UJuщtiu/1 ГJ.bЩ.QbJ1nLti [!G4untl1 t w2tuшtnn11t, ш2tuшU1ПLUШЦПLJЭJПLU(!, t,uч w2tuwlПWU.QШJt,U 0(1ЧШ [!UJЭШ9.QПLl1 2br tiwuLЛt,· бwut, tut,uLП lПШU1WUПLl1ubfl(! ЦW(lПгt b(j ШГ2Ш2 pb(lbL LПW(lpb(1 htJЧШUГJ.ПL· JЭJПLUUb(l: UJГJ. ЩШLПбшnnЧ uшh11шuчш6 b(j W(1U1ШГJ.(1ШЦШU hf1ШЩШ(1u.i4fib­ (1ПLl1 U. РШUЧП(1ШЦШU tnbflhf1ПLti OГJ.tJ 2b(1 tiШULПt,бшGt, LШЧШЦПLJU U. JЭПLJLШLП­ f1bLr unrtiшiлt,чubf1: unrtiшuitiчubf1[! uшh tiwubLt,u hш2чt, bu шnuчntl1, рЬ t,Giщf,ut, w2tuwiлшfi.QUbJ1 b(j /1J1W цшuwgчnLti UlЦJWL Wf1U1WГJ.f1ШЦШU zbu.Qb· flПLti ЦW11 рШUЧПflШЦWU U1bfll:iJ1ПLti: U(1ГJ.JПLUШpbJ1ШЦWU clbnuшf)ЦПLJЭJПLUUb­ (1ПLl1 t,rшцшuwgчnri ш2tuwU1WU.QUbfl o pшctwuчntti b(j bflb.Q tul1pt,' pbpl.L, iit,ot,[i LL ow[ip; U2tuшU1ШU.QUbf1(! [!UUl tutipbflti ГJ.WUWЦШ(1qbLt,U UЦWLПt, t шnuфtti 6ш/1.JUЧШ6 tub(1qj,ШJj, .QШUШЦ(!: Ujuщbu, pbpl!. hш ti WJ1ПL ti bu.Q ШJU ш2tuшU1WU.QUbJ1(!, n11nug ЧflW tibц сtшtiчш [!UJЭШQ.QПLti 6wtuuчш6 tub11qt,шu ill qbrшqшugntti 150 чtttnчшtПf1j,WJt,g: Ut,2tiu OWU fl ПLPJШU w2tuшlПШU.QUbf1 hWOШf1ПLl1 bu.Q Uf1ШU.Q, Пfl ПUg ЧJ1Ш tibц dwtintti 6шtuuчш6 tfib(1qj,ш[i ill qb­ (1ШqшugnLti 250 чtitПЧШLПf1j'lШJt1g, tiuч OШU fl wztuшLПШU.QGb(1 Ufl ШU.Q bfi, n­ flПUg Чf1Ш 6шtuuчш6 tubrqt,шu qbrшqшugnLti t 250 ЧllLПЦWLПf111ШJt,g: Uztuшuiшuыt, wJu tul1pbrt, hшtiw11, uiw11чш �лwы b11wuwцub11t,u, bfl p o­ t ГJ. i 2bf10WUU1f,бшuo f1f1UПLti +С 1 o0-tig PШJ1clf1 t, UПJlOШL Шf1U1ШГJ.f1ШЦШU zbu­ .QnLti, ШJUt,UJ;!U ПfllПbгt 2bf111ПLJ:}JШU WЧbLQПLЦ(! Ш4UhWJU1 It ll Iti qb11шqwu­ gnLti 20 ЧllLП-ЦШLП fl tiшJt,g, twчшqnLJU 2ь11tiшuuitiбшuo uшhtiшuчntti t. 22-25° Гclbpll wztuwiлшuJ;!Gt:i fl j'l hш11шr· 20-2з0 Ut,2t,u 6шfif1ПLJЭJШu шztuшuiшuыub11/1 hwtiwr · 18-21° oшur шztuшtnшuj;!ubrt, hшl1ш11' SШf1ЧШ QПLflUl bflWUWЦUb fl t,U, bfl p OГJ.r 2b(1 ti WUU1f,бwfi(! ГJ.flUПLti +10°-t,g QШO fl t, LL ш2tuшLПШUJ;!Ubf1[! ti11шцшfiшgчntti bG Шf1U1WГJ.f1ШЦWU WJUЩj,Uj, zbu.QbflПLti, Пf1U1bfl 2b11tintpjWU шчЬtQПLЦ(! ш4GhШJLП t, шщш tшчшqnLJU 2b11tiшuuit,бwu[! uwhtiwuчntti t. 20 -22° Гclbpl!. w2tuшmwuыuь11ti hwtiшr· 17-19° Ut,2tiu 6WUf1Пlf}JШU w2tuшU1WU.Qub11ti hшtiш11' 16-18° Owu11 шztuшmшuыuьrt, hшtiш11· Pwgf, WJ1U1ШГJ.f1ШЦWU WJU zbu.Qb(1t,g, П flUlbгt 2b fl tiПLJЭJШU шчЬtQПLЧ(! шцu­ hШJLП t U. itJ qb(1ШqшfignLti tibц OШOПLti 20 ЦЦШL-j,g, ЦШU UWU. Wf1U1Ш ГJ.(1ШЦШU zbu.Qbf1, Пf1U1bfl 2b11tinLpJWU шчЬLQПLЧ[! !ШЧ,ШqшGg ш4uhwJU1 t u. qb11wqшG­ gnLti t ШJГJ. uшhtiwuo: UJГJ.Щt,uj, Wf1U1Wf1f1WЧWU zbu.Qbflnl ti, ПflПU.Q bflphti(j ЦПi­ ЧПLti b(i UlW.Q W fl lПWГJ.flШЦШU zbG.Qbfl, ti11wцwuwgчnгt wztuшuiшuJ:!Ubfl t, hw� •. tiшfl UПLJuщbu uwMwuчntti t OГJ.ti LШЧWqПLJCi 2b11 tiшuu,t,бшuo: Ч.bfl O uzчw6 Cin(1 ti шLПt,tlCibfltJ9 pшg tJ uшhtiwuчntti b(j uшll pwuЧПf1Ш ЧWU Ulbгtl:iJ1nLti OГJ.t, 2Ьr tiшuuij,бwut, JЭПLJLWU'lf11:iLti Gnrtiwuitiчuь11: UJuщbu, orti·

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

նակ, տարվա ցուրտ

է

Ն

եղանակին մ է նախատեսվում ի

պարատի գործունեութ

համապատասխանաբար շենքերում. Թեթնե աշխատանքների համար` 17-229 Աշխատողիվրա բացասական ազդեցություն է գործում նան. նորմայից . ծանրության Միջին աշխատանքների 15-200 համար` ցածր ջերմությունը, մանավանդ երբ աշխատանքներըիրականացվումեն Ծանրաշխատանքների համար` 13-189 ն

նորմալարտադրական

պարատի գործունեությունը, մարդու ընդհանուր ֆիզիկական վիճակը

Տաք արտադրական

շենքերում.

Թեթեւ աշխատանքների համար`

Միջինծանրության

17-249

աշխատանքների համար` 16-220

Ծանր աշխատանքների համար`

թույլատրելի ջերմաստիճանը

դրսում հատկապեստարվա ցուրտ եղանակին:Դրա համար անհրաժեշտ է աշխատողներինապահովել տաք արտահագուստով, ցուրտ ժամերինավելացնել ներհերթափոխայինընդմիջումներըն. հճարավորությունընձեռել նրանց տաքանալու փակ ն տաք շենքերում: Մեր հանրապետությանմեջ արտադրության պայմաններիբարելավման գործում առաջնահերթ է դառնումինչպես բարձր, այնպես էլ ցածր ջերմության դեմ պայքարելու խնդիրը:Առայժմարտադրությանմեջ բանվորական ճի շարք ֆունկցիաներ իրականացվումեն տաք աշխատատեղերում, հետեւաբարտաք աշխատատեղերումաշխատանքիպայմաններիբարելավումը կարնոր նշանակությունունի: Արտադրության մեջ կան բանվորական աշխատատեղեր,որտեղ օդի ջերմաստիճանընույնիսկ տարվա ցուրտ եղանակներինհասնում է 23-26 աստիճանի:Այդպիսիպայմաններումաշխատողները,բնականաբար,հերթափոխի ընթացքում կորցնում են մեծ քանակությամբջուր, որը կազմումէ մոտավորապես5-8 լիտր, ն ծախսում են մեծ քանակությամբջերմություն: Եթե նկատի ունենանք, որ մեկ գրամ ջրի գոլորշիացման համար անհրաժեշտ է 0.6 կալորիա ջերմություն, ապա կստացվի,որ հերթափոխումբանվորը ծախսում է մոտ 3000-4800 կալորիա ջերմություն: Արտադրականշենքերում նորմալ ջերմաստիճան ապահովելու պրակտիկ միոցառումների մեջ կարեոր նշանակությունունի տեխնոլոգիական գործընթացներիսիստեմատիկկատարելագործումը:Այսպես,օրինակ, կարելի է իջեցնել աշխատատեղիջերմաստիճանը,եթե դետալներիդարբնոցային մշակումը փոխարինենքսառը մշակմանմեթոդով:Սակայն այդպիսի հնարավորություններըընդհանուր առմամբ սահմանափակեն, ուստի, պրակտիկայումհիմնականումօգտագործվում են ջերմամեկուսացնող միջոցներ: Այդպիսիմիջոցներիցկարող ենք նշել ջերմայինվահանները,ջրային վարագույրները,օդափոխմանհարմարություններըն այլն: Տաք արտադրամասերումմեծ ճշանակությունունի խմելու ռեժիմիճիշտ կազմակերպումը, որն անհրաժեշտ է օրգանիզմի ջրային կայուն հաշվեկշռի ապահովմանհամար: Ֆիզիոլոգների կողմից սահմանվածէ աշխատանքի ընթացքումջրի օգտագործմանքանակի վերաբերյալնորմա,համաձայն որի հերթափոխիընթացքում մեկ աշխատողըկարողէ ծւսխսել 1,53,5 լիտր ջուր: նպատակահարմար է, որ ջրին ավելացվիկերակրիաղ: Աղի ջուրը (0,2-0,4465)միջոց է օրգանիզձումաղային հաշվեկշիռըապահովելու -

13-17օ Տարվատաք շրջանի համար մշտական գործող րում օդի բանվորական տեղե-

արտա Դ

Է նախատեսվում րական շենքերումթեթն ն նորմալ միջին ծանրության սի միջին համա աշխատանքների

-

ջերմաստիճանից (ամենատաք ամսվա, ժամը1300-ի ճանը)երեքաստիճանով բարձր, որ չի անցնում 28 աստիճանիցիսկ ծան աշխատանքների համար`26 ոչ ավել: տեղերումօդի ջերմությանաստիճանից Այսպիսով թույլատրելի ն. լավագույն մանելիսնկատիենք ունենում սահ տարվա եղանակը (տաք կ սառը) րության աշխատանքների խմբերը(թեթն, միջինԱ ծանր)Ա. շենքերն իրենց ջերմությամբ (նորմալ ս տաք): Ամռան բարձր ջերմաստիճանի ամիսներինօ ի պատճառով աշխատողները նում է շուտ են հոգնում նրանց

ջերմաստի` աշխատա.

նորմատիվնե

ումծան-

արտադրական

աշխատունակությունը նալ հետնաբար

իջ

աշխատանքի' արֆիզիկական

տադրողականությունը: Այս երնույթընկատելի է առանձնապես ծանը աշխատանքներ մոտ կատարողների որոնցիցպահանջվում է ցիչ էներգիածախսել Օրգանիզմիջերմակարգավորման լրացուհամար: Ո ւսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ եթե աշխատողը մեկ ժամում կորնում է կալորիայից ավելիջերմություն,դա խիստ ազդում է ղային հաշվեկշռի, շնչառությանու սիրտանոթային վար: Այդ պատճառով արտադրականշենքերըկառուցելիս համակարգի է խուսափե անհրաժեշտ մեծ Ա համեմատաբար ապակեպատ պատուհաններից, քանի որ րը բաց են թողնում մեծ քանակությամբ արնի ճառագայթներ նում Լ. բարձրացաշխատատեղերում օդի ջերմաստիճանը: Դրա համար է կիրառելպաշտպանիչմի շարք միջոցներկամ մասնակիորեն կեպատպատուհանները փակելաւպավարագույրներով, ստվարաթղթով է նան, որ Հաստատված ն այլն: արտադրության մեջ միապաղաղ ճանընույնպեսանցանկալի ջերմաստիէ,

օրգանիզմի շրաա-

ապակինե՞ անհրաժեշտ

քանի

բարերարչէ: է ունենալ որոշ Նպատակահարմար տատանումներուլ միկրոկլիմայական պայճաններ,որոն բարձրացնումեն մարդու օրգանիզմի ն նյար յին սիստեմիտոնուսը, դիմադրողականությունը որ

է

ակտիվացնում օրգանիզմի աջերմակարգավորիչ ՞՛

ն

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

համար: Քանի

որ տաք

թրտնելու հետեանքով

աշխատատեղերում շատ

զգալի քանակությամբ աղ է արտազատվում, կորցրած աղը անհրաժեշտ է վերականգնել:

Այս նպատակով հաճախ օգտագործվում են նան գազով ըմպելիքներ,ռուսական կվաս կամ թեյ: Արտադրական շենքերում օդի բարձր խոնավությունը հիմնականումառաջանում է տաք ջրի բաց մակերեսիցգոլորշիացման միջոցովնան այն դեպքում, երբ կիրառվումեն ջրի միջոցով հովացմանբաց սիստեմներ: Մշտականգործող բանվորականտեղերում թույլատրելի նորման նախատեսված է ջուր, տարբեր տեսակի զովացնող

օդի ջերմաստիճանը 415-200 Շ, օդի համեմատական խոնավության համար 55-75 տոկոս, իսկ օդի շարժման արագությունը` 0305. մետր/վայրկյան: Արտադրական շենքերում օդի նորմալ խոնավությունը ն շարժման արագությունըմարդու շճ6չառ ության համար

նպաստավոր պայմաններեն ստեղծում ն ւն տալիս անընդհատ հնարավորությո օդափոխելու բանվորականտեղերը ն հարստացնե լու թթվածնով,մաքրելու օդը տադրականբնույթի մի շարք տհաճ հոտ խառնուրդներից, ունեցող ու կեղտոտնյութերից: Մերարդյունաբերական ձեռնարկություններում կարնորնշանակություն ունի ջերմա-խոնավության ռեժիմի կարգավորումը հատկապեսամառվա տաք ամիսներին,երբ օդի հասնում է 40 աստիճանի, ջերմաստիճանը իսկ հարաբերական խոնավությունը իջնում 50-55 տոկոսի:Այդ պատճառով արտադրականշենքերի միկրոկլիման ճորմալ սահմաններում համարմշակում են կոմպլեքս միջոցառումներ, մեքենայացնում կամավտոմատացնումայն արտադրական գործընթացները, որտեղ է անջատվում բարձր ջերմություն,կամ մեկուսացնում այդպիսի աշխատատեղերը մյուսներից, կիրառում արտադրական գործընթացների կառավարման հեռահար-ավտոմատ Ա համակարգեր

ար-

պահպանելու

այլն:

Այսպիսով` արտադրականշենքերում միկրոկլիմայական բարենպաստ պայմանների ապահովումընպաստումէ ինչպես մարդու Ա առողջությանը նորմալ ա յնպես գործունեությանը, էլ աշխատունակության Լ. արտադրողականության բարձրացմանը:

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՇԵՆՔԵՐԻ

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

6.5.ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԼՈՒՍԱՎՈՐՄԱՆ

ՌԱՑԻՈՆԱԼԱՑՈՒՄՇ

ՇԵՆՔԵՐԻ

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ՌԱՑԻՑՆԱԼԱՑՈՒՄԸ

ԼՈՒՍԱՎՈՐՄԱՆ

Աշխատանքիպայմանների բարելավմանգործում կարնոր նշանակություն ունի արտադրական շենքերի ն աշխատատեղերի լուսավորումը, որը ն նրա արտադազդեցությունէ ունենում մարդուաշխատունակության վրա: րողականության Ժամանակակիցտեխնիկայիառաջադիմությանըզուգընթացաճում են

մեծ

մարդու տեսողության նկատմամբներկայացվողպահանջները,քանի որ աստիճանաբար մեծանում է ինչպես օգտագործվողսարքավորումների, հարմարանքների ու գործիքներիբարդությունը,այնպեսէլ թողարկվողարտադրանքի պատրաստման ճշտության պահանջը,արագանում են արտադրության տեմպերը,մեծանում է արտադրականգործընթացներիմասին ստացվող ինֆորմացիայիքանակը ն այլն: Մարդը ինֆորմացիայիհիմնական մասը` մոտ 90 տոկոսը, ընկալում է տեսողական,իսկ 10 տոկոսը` մնացած զգայարաններիմիջոցով: Այս տեսակետիցլույսը շատ կարնորգործոն է մարդու կյանքի ն նրա աշխատանքայինգործունեությանհամար, իսկ արտադրականշենքերը ն աշխատատեղերընորմալ ու բարենպաստլուսավորումով ապահովելը աշխատանքի գիտականկազմակերպմանկարնոր խնդիրնէ: Երբ մարդիկ աշխատում են անբավարարլուսավորությանպայմաններում, տեղի է ունենում տեսողությանգերլարում, որի պատճառովօրգանիզմը շուտ է հոգնում, թուլանում է աշխատողիուշադրությունը,նա չափից ավելի դյուրագրգիռ է դառնում, վատանումէ տեսողականն մյուս օրգաննեն այլն: Այս հանգամանքըտեղիք է տալիս րի փոխհամաձայնվածությունը է արտադրականխոբազմաթիվաշխատանքայինսխալների,բարձրանում տանի տոկոսը, մեծանում դժբախտպատահարներիթիվը Կ այլն: Աշխատատեղերինորմալ լուսավորումը նպաստումէ աշխատանքիարտադրովնասվածքներիկրճատմաղականությանբարձրացմանըւ արտադրական նը, իջեցնում է լարվածությունն ու հոգնածությունը,ն մարդնաշխատումէ հանգիստ, չափավոր տեմպով: Մարդու տեսողականապարատիհամարանցանկալիէ աշխատատեղը ինչպես չափից ավելի, այնպես էլ թույլ լուսավորելը, լույսի ինտենսիվության արագ փոփոխելը,ինչպես նան մշակվողառարկայիե աշխատանքային մակերեսիմիջն որոշակիկոնտրաստիբացակայությունը: Աշխատատեղումլուսավորությունընորմալ ենք համարում, եթե այն չի կուրացնումաշխատողիտեսողականապարատը, այսինքն լույսի աղբյուրն ուղղված չէ դեպիաշխատողիաչքերը, ուժգնությունը նորմալէ ե հավասա147

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

լուսավորությունը

րաչափ է լուսավորում աշխատատեղը:՝ Աշխատատեղի չպետք է խիստ տարբերվիարտադրականշենքի ընդհանուր լուսավորուայլապես աշխատողիաչքերը պետք է անընդհատ մեկ այս, մեկ այն լուսավորությանը:Ընդհանրապես մարդու

թյունից,

հարմարվեն

տեսողական ամենալավձնով հարմարվածէ բնականլուսավորությանը:Ֆիզիոլոգներըգտնում են, որ աշխատողները գույների տարբերությունները Ա մանր դետալներըամենից լավ ու հեշտ տարբերում են բնալլան լուսավորության ժամանակ:Սակայնբնական է օրվա լուսավորությունը ժամանակից, եղանակից,շենքերի ու աշխատատե ե ու չխատատեղերի դիրքից ապարատը

րումից ն մի շարք

կախված

ոոծոնների::

այլ

տեղադ-

գերադասելի Չնայած է

րնականլուսավորությունըսակայն այն իցնաչի համապատասխանում աշխատանքների կատարմանհամար անհրաժեշտու պահանջվողնորմատիվներին արտադրության մե : լայն տարածում ունի արհեստական լուսավորությունը

Արհեստական լուսավորությունըլինում է ընդհանուր, տեղական ն կոմբինացված: Ընդհանուր լուսավորության դեպքում է ար-ր տադրական շենքերում ընդհանուր «լուսային մթն լուսավորման նպատակնէ ապահովել Անհրաժեշտէ նկատի ունենալ նան այն հանգաոր տա անքը, Հարանջում են տարբեր մակարդակի

ստեղծվում

Տեղական

ՇԵՆՔԵՐԻ

լուսավորումը(լք)

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

|

| | տատավորումը Պ

(ջ)

ՌԱՑԻՌՆԱԼԱՑՈՒՄԸ

ԼՈՒՍԱՎՌՐՄԱՆ

| 2250 ||5000 |

|

|

|

10000

Լուսավորվածությունը չափվում է լյուքսերով (լք): Մեկ լյուքսը հավամեկ քառակուսիմետրի վրա մեկ լումենի հավասարաչափբաշխմանը, իսկ լումենը լուսային հոսքի մեծությունն է, որի չափանիշ ընդունված է մեկ մոմի արձակած լույսը: Աշխատատեղերումնորմալ լուսավորություն ստեղծելու նպատակով սար է

:

Սորմատիվներ: սահմանվում ենորոշակի Լուսավորության նորմատիվ

տատանվու -ից մինչ լք-ի սահմաններում` ըստ կատարվող աշխատանքների ճշգրտության: Այս տեսակեետիցաշխատանքներըլինում

տանքի յուրաքանչյուր տեսակի համար սահմանվումեն ինչպես կոմբինացված, այնպես էլ ընդհանուր լուսավորմաննորմատիվներ:Այդ նորմատիվները շերտավորվում են ինչպես ըստ լուսավորման աղբյուրի (լյումինեսցենտային ն սովորականշիկացման լամպերի),այնպես էլ` ըստ աշխատանքի ն բերված են ներքոհիշյալ աղյուսա-

կոնկրետ աշխատատեղերում կան

շակի լուսավորություն: ում աղիՆ Աաաա: Աղյուսակի տվյալներից Բայց պահանջողաշխատանքների պետք իրականացման աշխատանքների համապատասխանի բնույթին արուն շենքերում անհնար ընդհանո մեծ է ու բ արդյունավետ բանվորական սահմանման: ըման տատանումը ւամանավորվ տեղեր ոԼլւրաքանչյուր հոների րսերը տեղականլուսավորությամբ արդյունավետ սավորվածության հնարավոր ապահովել նորմալ լուսավորի: տեխնիկականբազմաթիվ աշխատատեղում, ստեղծվում ընդհանուր թյուն Բի անգան Աթ բնագավառում ապահովելու Աշխատատեղի արդյունավետ տեսողական այն հարմարվում մարդու հակադրություն, որին դժ բերել պայծառությունը ցանկալի լուսա լուսավորություն, այսինքն -

ում

(աղյուսա

երնում է,

պետք է

Բայցարտադրական

ի

է

-

աո

է

շեն-

պատճառով օգտ» հիմնականում

երնույթներ: Այդ վում ենք կոմբինացված լուսավորվածությունից, այսինքն երբ ոչ

եթե արտակարգճշգրտություն է 3000, ապա համար

հան

համ

ուսավորություն:

հիմնահարցի բարդությամբ,

ուստի

ռաջ

որ

|

տանքների

է

վար է

:

,

զուգակցում տեղականլուսավորությունը:Նման դեպքերում ստեղծպայմաններինլպես առանձին աշխատատե

լուսավորուլուծումների

:

ավորությա

րաժեշտ է ոչ միայն լույսի ղի տեսադաշտումկամ լույսի

լուսավորումն համար անհհամաչափ տարածել աշխատո-

աղբյուրը

ուժեղացնել,այլ

նան

փոփոխելաշ-

միջ ն աշխատողի աղա արի աշխտ աչքերի ու անուր խաքիԿարայի տունին հարձարանքներ, պատի որակի ոո ամին լավագույն եղար Սռավել է կոմբինացված այնպիսիլուսավոնավետ ավելի ամար տեսողության ապաստավոր լասավորորայան Մարդու որո պարակում: է արնի լույսի ճառագայթմանսպեկտրային նրանց` ընդհանուրի տեղականի որն ավելի րություն, միջնրոշակի համապատաանում թյուն: ղադրությանը: Վամեմատաբարարնի սպեկտրի արձակում ենք

ըն

ն

.

ն

ն

նը. ը

ուննալ

արդյու-

է

հ

ը

է

մոտ

ն

է, որ տեղականն. ընդհանուր նպատակահարմար լուսավորման աղբյուրներն արձակենմիատեսակ որակի (բաղադրության) Ա լույս,

լուսավոր-

վածությանհարաբերակցությունն էլ լինի հետնյալ սահմաններում:

բա-

նման

լույս

գազապարպմանլյումինեսցենտայինէլեկտրալամպերը:

են

ոթեւ Կ ԿՆԱ

Առ

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ՌԱՑԻՈՆԱԼԱՑՈՒ

ՇԵՆՔԵՐԻ

ԼՈՒՍԱՎՈՐՄԱՆ

մեջ նպասարտադրության կիրառումը լամպերի Լյումինեսցենտային արտադրողականության

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

Ի արարո:

լ

Յ

Շ

Է

Ց

՛

ծ

Հ

ՀԹ

ՅԱՑ

«88

Տօ

ո

Ջ|ԾՓԶԺԹՓԹ|

են, րագ են լեկտրաէներգիա

ՏՀՏ

Հ

պակինբաց

ՀՅ

Ք

Ց

Հ

5:

5 ԷՅ

:

բ

Տ»

Տ Յա

:

6:38 -

-

հոսքի ունլույսի ն

ագրական աղբյուրներիհզորությամբ,

-.

օ-

-.

Բ»

Յ,

Յ

Յ3

Յ

ավ ծ

է,

|

8.

արեր

Մ

)

|

ր

Յ ՏՅ Յ|ի ԺՏ 55 : 3 ՏՅԲ ՏՏ ԾՅգձտ| ՏատՅՅ

ԱԱ

մաքրո աու

Տ

կարմիր-գույնը ընդհակառակ

միայն 10 տոկոսը, իսկ մուգ ի 90 տոկոսը, իսկ սնը` ավելի դարձնում է միայն 10, ն կլանում` րի, սարքավորու հանգամանքը նկատի պետք է ունենալ ինչպես նոր ժամանակ: Հետնաբար արտադնախագծման այնպես էլ աշխատատեղերի ու րականշենքերիապակիների լույսի աղբյուրներիժամանակին պայմաններեն, որոնք Ա գույների ճիշտ ընտրությունը մը ու բարելավմա աշխա բարձրացմանն ընդհանուրլուսավորվածության մասնակիկորուստը կանխելուն: արտադրողականության տանքի լուձեռնարկություններում հետնում է, որ արդյունաբերական Ասվածից տարվող աշխատանքնեուղղությամբ արդյունավետացման սավորության Ա աշխատանրը նպաստումեն աշխատանքի

նում

Բատ Էշ Տ

ոչ

նրանով,

միայնլույսի թ ներկված պատերը,հատակը, առաստաղը, որ ունեն այդ տացոլմանինչպիսիունակություն է ն. կլա90 տոկոսն անդրադարձնում ճառագայթների լույսի տակ գույնը

են

-

8 Բ»Տ

կեղ

է պայմանավո թնչ րոմ գ որ ըսարքավորու րը, սպի Հայտնի գույները:

այլ նան

ՀՅ: ԺՏ:

ՏՅ|Ց

այլն:

ԱոԱծՆ հերն

խիստ

շենքերիլուսավորվածությունը

ր

-

1-Ա01-1-201-1-

`5 5

է

Եթե

90 տոկոսը, ապա

ճմրակալվածը՝ ր 8 տոկոս

-

հետ

14-16

-

--

ախսեր:

տոկոս: փոշոտարտադրամասերում՝

"-

Բ-

է.

շահագործ-

:

բա

-

-

ք

պահանջումեն

ԿոեոՐ

ՅՅՏ Ց 553 Է: Յ 8 թ 8 8 Ջ Յ 9 Յ ԳՐԱ

են Ա

է որ կապվածհարցերըլուծելիս չպետք ապակիլուսամուտների ժեշտ է մաքուր վիճակումպահել լուսատուները, է անհրաժեշտ ձեռնարկություններում ները: Արդյունաբերական ի հատուկ լուծույթներով, տիկաբարլվանալ ապակիներըքիմիական հոսքը լ ույսի պ ատճառով ն կեղտոտվելու որ ապակիների լուսատուների մաքուր աշխատանքի աստիճանաբար կրճատվումէ: Այսպես, օրինակ, է 246, իսկ ծխոտ ու կազմում լույսի ամենամսյա թուլացումը պայմաններում

Թ

ՏԵՏԵՉՐՏՅՏ|

որ

դիճացնուն ծախոում, Ն լուսավորության ւ Հար ալխատատեղերում Իագրական առաջին հերթինանհրամոռանալ, ավե

ՅԵ

5:

Յ

արժեքը, բայց այդ

է,

ն,

Ք

`

.

էլեկտրալամպերի շիկացման քան ոեր անշիՆ լամպերըավելի քանի լյումինեսցենտային հատուցվում

՞

ջ

ՀՅՑ ԹՅԹՏՑՏԾՑՏՏՑ8|

3 3 Հ3թ 8 8 ՅՅԹՀՃ|-

՛

Տ,

Ց

օ

Տ:

5:

Ջ

ԻԹ

աաա անն

ՀՅ

ծ

ճՏջջՋյՓԾՋ.օցԹծծՇ|

:Ք

տ

այլ բարձրացմանը

միայնաշխատանքի Թես հետ կապվածծախսերը 2-3 անգամ: նան. կրճատումէ լուսավորման ավելի արժեքն ումինեսցենտայինլուսավորմանսարքերիտեղակայման

տում է ոչ

ւ

Տ

քի

|5

պայմանների բարելավմանը

բարձրացմանը: արտադրողականության

|

ԱԲՏԱԴԲԱԿԱՆ

Հ `

6.6.

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԱՂՄՈՒԿԸ

ԹՐԹՌՈՑԸԵՎ

Բ ԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

աղմուկի տեմար .

թրքռոցը` տեսողական

շոշուփելիքի

էէ

(դբ): ամանով ձայները,նույնիսկմիննույն ուժի դեպքում: ներա Աղմուկի ընկալում ականջիվրա պայմանաթյուսը վորված ձայնի ։

ակայն մարդու

է

թե՛

ա

ուժո

խականության ինտե լա լո

մարդու

(դբ), թե՛ հաճախականությամբ (հց) Ա

թե՛ հաճա-

1. Մարդուշն չառությունը 2. Տերնների շարժումըքամուց 3. Կարի մեքենաների սահուն աշխատանքը 4. Փողոցայիներթնեկությունը 5. Մարդատարմեքենաները 6. Ռեստորանը 7. Փողոցայինտրանսպորտը 8. Մետրոպոլիտենի գնացքը 9. Խառատայինհաստոցը 10. Քար ջարդող մեքենաները կամտրակտորները 11. Վղկող հաստո

պողպատյա սալին 12.մուծի հարվածները 13. 14.

ցածր, միջինԱ. բարձր:

Ըստ

րը, որոնք առաջ են

Ցածր հաճախականության

են

շնորհիվ:

աղմու կը սովորաբարառաջանում է ոչ մեխանիկական հարվածների Ոչ հարվածող բ ախ մեքենաների, հաստոցների, ագրեգատների հիմնականմաս ում է միջին հաճախականության, իսկ հարվածողգործո բ, չպեսնան օդի բարձր ճնշման տակ աշխատողսարքերըն գրեգատները` բարձր

գործողությամ ամառըն ոնամր ր 1ի ( |

հաճախականության աղմուկ: Ցածր հ աշխատատեղում աղմուկիթույլատրելի եզյումի մակարոն դեպքում 90-100 դբ-ից, միջին հագսրազանցի ճախականության դեպքում: ՀԱՏ իսկ բարձր հաճախականության դեպքում` 66-75 դբ-ից: Միննույն դբ-ից։ ձայներըտարբեր հաճախականության դեպքում մարդ ոն ելձության է ընկալում: ո

տւ վիճակում"

Նորմալ առողջական մարդուլսողական ապարատը կարողէ ընկալել մոտավորապես պես մինչն 130 դեցիբել ուժգնության աղմուկը: Աղմուկիուժգնության յան չափը պատկերացնելու համար բերենք մի քանի հանրահայտ ցուցան յո ցուցանիշներ (տես էջ 153 աղյուսակ 11):

տրո

ակը դբ-ով

Աղմուկի մակար-

Աղմուկիաղբյուրը

Գայլիկոնողհաստոցը Թռչող ինքնաթիռը Տինգերականորջիոր

տատանումնե Ատավայով) օդի բերումհաճախականության աղմուկ, կարող լինել Պրակտիկայում, երբ բացակայում

անկանոն

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Աղյուսակ11

րից մեկնէլ պա աղմուկին դեմ: Ընդհանրապես թրթռոցի լ է շատ վաղուց: Դրա լավագույն օրինակնէ, երբ 1533թ. Յուլի Ցե զարը քաղաքում արգելեց գիշերային Ժամերին Ժ կառքե Քորիհ շարժումը: Այնուհետն 1954թ.Փարիզումարգե րգելվեց ավտոմեքենաներից Ա այլ այլը սուլելը լւ Աղմուկըն թրթռոցը մարդու նյարդային րդային համ համակարգի ամենաուժեղ գրգռիչներիցեն, ընդ որում, աղմ ղմուկը ընկալվում է լսողական ապարատի,իսկ ի զգայարաններիմիջոցով: Աղմուկը ընդունված է անվանել լ ո ոչ ցանկալի ձայների այն ամբողջությունը, որն առաց ջ գալիս տատանվող գործընթացների շնորհիվ: մ ենք Աղմուկ ը չափում Դ

է քարը ասվել

ԵՎ ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

Աղմուկի ուժգնությունը ըստ աղբյուրների

,

Աշխատանքի պայմանների բարելավման ուղինե

ԱՂՄՈՒԿԸ, ԹՐԹՌՈՑԸ

9-12 15-20 `20-25 25-30 35-40 45-50

60-70 85-95 93-96

90-100 113-114 120-140

են աղմուկի մակարդակըչափելու համար անհրաժեշտ սարքեր, կամ երբ ցանկանումենք մոտավորապեսիմանալ, թե ինչ ուժգնության աղմուկ է, ապա այն համեմատությանմեջ ենք դնում վերը նշված աղմուկի առաջացմանհանրահայտ աղբյուրների հետ Ա դրա հիման վրա գաղափարկազմում աղմուկի մակարդակիմասին: Ընդհանրապեսարտադրականշենքերում Ա աշխատատեղերումաղմուկը չափում ենք աղմկաչափերով,որոնց մեջ ձայնայինտատանումներըվեր են ածվում էլեկտրականիԱ սլաքի օգնությամբ ցույց տալիս աղմուկի մակարդակը: ԱրտադրամասերումսարքավորումներիԱ գործիքների, տրանսպորտային Ա արտադրականաղմկոտ գործընթացներիհետեւանքովառաջացած աղմուկը աշխատանքիպայմաններըվատացնող գործոններիցմեկն է: Աղմուկի վնասակարազդեցությունըմարդու օրգանիզմի վրա անվիճելի է. այն ապացուցվածէ բազմաթիվ հետազոտողներիկողմից:Ուժեղ աղմուկի (8090 դբ ն ավելի) տնականներգործությունըբարձրացնումէ արյան ճնշումը, փոխում է շնչառության Ա սրտի գործունեության ռիթմը,թուլացնում տեսողությունը Ա դանդաղեցնում հոգեբանական ռեակցիան:Աղմուկը հաճախ պատճառէ դառնում մարդկանցքնի ս մարսողությանխախտումների,խրոնիկական գերհոգնածության, դյուրագրգռությանաճի ն այլ անցանկալի

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

երնույթների: Այսպես,ըստ ֆիզիոլոգների,

աղմուկի դբ-ից բարձր ազրդամկանային հոգնածության,

խլության, վեստիբուլյար ապարատի նայած թե ինչ աղմուկը, հաճախականություն ունի,հանգեցնում է աշխատունակության ն մարդու ժամանակավոր իջեցմանը օրգանիզմում` ֆիզիոլոգիականգործընթացների նորմալ ընթացքի շեղմանը: Իսկ եթե մարդը նմանպայմաններում է 3-4 տարուց աշխատում ավելի, ունենում

վեր

գերհոգնածություն, թուլանում

է

է

Գլխացա-

Շրա ուշադրությունը, վատանում՝ հիշողությունը, երբեմն խախտվում են Քունը ն մարսողությունը,

դրանցից

մարդիկդառնում են դյուրագրգիռ: Արտադրության մեջ աշխատողների մեծ

յին,ստամոքսային, հիպերտոնիկ

մասը

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԱՂՄՈՒԿԸ,

ԹՐԹՌՈՑԸ

ԵՎ

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

քանի որառաջացմանպատճառի վերացնելնավելի հեշտ

ու

արդյունավետ

ի

է, քան աղմուկից պաշտպանվելուգործը: Այդ պատճառով ղել

կոմ կա.

նընդհատկատարելագործելարտադրականգործընթացը,փոխել կամ կատարելագործել«աղմկոտ» մեքենաներիԱ սարքավորումներիկոնստրուկ-

ցիաները, պննմատիկ գամումըփոխարինել փոխհարէլեկտրազոդումով,

վածող մասերից թեկուզ մեկը փոխարինել փափուկ նյութով (պլաստմասսայով, կաշվով) կամ ձեռնարկել համանման միջոցառումներ:Իսկ եքե աղմուկը, այնուհանդերձ, առաջացման աղբյուրում հնարավորչէ վերացնել, ապա այդպիսիմեքենաներըկամ սարքավորումները պետք է քով կամ ռետինե պատյաններով,տեղադրել մեկուսացվածսենյակներում կամ ընդհանրապեստեղադրել հիմնական արտադրականշենքերից առան-

ծածկել թաղի-

տառապում են նյարդաձին: հիվանդություններով: Աղմուկը, ուժգնություն էլ ունենա, ինչպիսի Արտադրությանմեջ լայն տարածում ունի աղմուկիդեմ պայքարելու հաընդհանրապես է բացասաբար անդրադառնում մարդուառողջության վրա, պատճառ է մար ձայնակլանիչնյութերի, ծածկերի հակաակուստիկնյութերի կիրառուդառնում աշխատանքային րին դժբախտ սխալնեմը: Այսպես, օրինակ, պննմատիկմեքենաներիաղմուկըխլացնելու համար պատահարների նպաստում ն աշարտադրողականության օդն արտահանող անցքերը միացնում են տարբեր տիպի խլացուցիչներ,

էին, թե

օրգանիզմիվրա չի ազդում մարդու

գիշեր ժամանակ մինչն 30 իսկ ուժգնությանաղմուկը:Սակայն,այժմ մի շարք վրա հետազոտողները հիեկել են այն եզրակացության, որ մինչն 30-35 աղմուկըԱս վնասակար ազդեցությունԷ ունենում մարդու օրգանիզմի

ցերեկը`35 ման դբ

դբ

փորձերի

Այդ միաժամանակ պայքար է մարդու առողջության համար,պայքար` նրա ավելի երկար պահպանելուն աշխատանքի արտադրողականությունն էլ ավելի բարձրացնելու համար:Բոլոր ժամանակներում էլ լայն մասշտաբի են միջոցառումներ իրականացվել հնարավորին չափով նվազեցնելու արտադրականաղմուկըԱ այն հասցնելութույլատրելի նորմաների: Այժմ աղմուկի դեմ պայքարը գտնվում է նա-

աշխատունակությունն

քաղաքաշինարարների, խագծողների, կոնստրուկտորների, պետականն առողջապահական հիմկենտրոնում:

նարկների ուշադրության

Արդյունաբերական ձեռնարկություններում

մակարդանի իջեցում հենց նրա կամ

ա) աղմուկի վերացումկամ նրւս ջացման աղբյուրում, կետերում

բ)

աղմուկի դեմ պայքարը

օջախներում,

առա-

հակաակուստիկական սարքերի Ա միջոցների օգտագործում, գ) անհատական պաշտպ անության

միջոցների օգտագործում: Արտադրական դեմ պայքարելու հիմնական աղմուկի

ուղին առաջինն է,

Ղ54

կում են ոչ թե յուղաներկերով, կամ ծածկում կերամիկականսալիկներով, այլ ծակոտկեն երեսապատմանթեթն ձայնակլանիչնյութերով,ակուստիկ պարկետայինսալիկներով այլ նյութերով: Յաճախ արտադրության մեջ աղմուկի մակարդակը նախատեսվածից

ն

պատճառով:Ուստի` կարնոր նշանակությունունի սարքավորումներինորմալ խնամքը, ժամանակինկարգավորումը ն. յուղումը: Տեխնիկապեսանբավարար վիճակումգտնվող դյուրակիր շաղափիչի աղմուկի ինտենսիվուբյունը 6-7 դբ-ով բարձր է նորմալ տեխնիկականվիճակումկատարվողաշխատանքիինտենսիվությունից: Աղմուկիմակարդակըիջեցնելու նպատակովպրակտիկայումլայն տարածում են գտել մեքենաներիտեղադրելը շենքի ընդհանուրկառուցվածքի հետ կապ չունեցող այնպիսի հիմքերի վրա, որոնց կշիռը մի քանի անգամ ծանր է տեղադրվածսարքավորմանկշռից, ինչպես ն. հիմքը առաճգական միջնադիր նյութերով` թաղիքով, հանքային բամբակով, կաուչուկի կամ օգտագործվում են հատուկ զսպանակներ, կամ սարքավորումներըտեղադրվում են «լողացող» հատակի վրա: Արտադրականշենքերում ե աշխատատեղերումպայքար է տարվում նան դրսի` ներգործարանային տրանսպորտի,հարնանարտադրամասերի բանվորականտեղերի աղմուկի ներս թափանցելու դեմ: Այդ նպատակով

Եթ

ԱՆԿԱՐ երբեմն էլ հատակըծածկում

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԱՂՄՈՒԿԸ, ԹՐԹՌՈՑԸ

ՀԱՐԿԵՐԸ

են ոչ

միայն ձայնակլանիչ նյութերով, այլ նան տեղադրումեն բազմաշերտմիջնապատեր,լուսամուտներին դռների խորքերում դնում են միջնադիրներկամ դռներըպատրաստում են նախամուտքերով: Աշխատանքի գործընթացումմարդու գործունեությանվրաաղմուկի վճասակարազդեցությունըկարելի է իջեցնել նան արտադրականշենքերիճերշնորհիվ: քին Ա բանվորականտեղերի նախագծմանկատարելագործման Գոյություն ունի աղմուկի դեմ պայքարելու նան այլ ուղի: Այնտեղ, որտեղ աղմուկի վերացնելը կամ իջեցնելը տեխնիկապեսհնարավորչէ, անհրաժեշտաբար օգտագործվում են անհատական պաշտպանությանհակաաղմկայինմիջոցներու հարմարանքներ:Այդպիսի միջոցներիցկարելի է նշել հատուկ հագուստները, տարբեր տիպի ականջակալները,խցանները ն այլն: Մշակվել են տարբեր արտադրություններիհամար տարբեր տիպի ականջակալներ, ընդ որում ժամանակակիցկատարելագործվածականջակալները հնարավորություն են տալիս իջեցնելու բարձր հաճախականության աղմուկը ն միննույն ժամանակ լավ լսելի դարձնելու մարդկանցխոպատերը, առաստաղը,

սակցությունը:

Մարդուօրգանիզմի վրա վնասակարազդեցություն է թողնում ոչ միայն արտադրական,այլն ոչ արտադրական` քաղաքային տրանսպորտի,կենցաղում օգտագործվողմեքենաների ն սարքերի աղմուկը: Եվ պատահական չէ, որ անվանի ֆիզիոլոգ Ռեյնը դեռես մեկ դար առաջ հայտնել է այն միտքը, թե մեծ քաղաքներիբնակիչներըերբնէ ստիպվածկլինեն պայքարելու մաքուր օդի Ա անդորրիհամարայնպես,ինչպես այժմ պայքարումեն ամենաանհրաժեշտմթերքներիհամար:ճիշտ համեմատություն է կատարել նան Ռ. Կոխը'նշելով, որ մարդկությունըերբնէ հարկադրված կլինի աղմուկի դեմ պայքարելու այնպիսի վճռականությամբ,ինչպես պայքարում Է խոլերայի ս ժանտախտիդեմ: Այսօրաղմուկի դեմ պայքարում են ինչպես հիգիենիկներն ու Ֆֆիզիոլոգները, անվտանգությանտեխնիկայի ծառայությունների ու արհմիութենականկազմակերպություններիաշխատողները, պետականու հասարակական գործիչները,այնպես էլ ողջ բնակչությունը: Պայքարը աղմուկի դեմ պայքար է առողջության համար, պայքար աշխատանքիարտադրողականության բարձրացմանհամար: Կարնոր ն բարդ խնդիր է հանդիսանում նան մարդու օրգանիզմի վրա թրթռոցի վնասակար ազդեցության իջեցումը: Ըստ ազդմանբնույթի թրթռոցը լինում է ընդհանուր ւ տեղական: Ընդհանուր է կոչվում այն թրթռոցը, որն ազդում է մարդուողջ օրգանիզմիվրա ն կարողէ առաջանալ տարբերսարքավորումների ն. շարժիչների դինամիկաշխատանքի,ինչպես

ացնող

ԵՎ

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

մուրճերի ն մեքենանե-

ծանր մեխանիկական ցնցումներառաջ ժամանակ: րի շահագործման է

նան

մարդու մարմնիառանՏեղական կոչվում այն թրթռոցը, որն ազդում ձեռքի պննմատիկսարէ ձին մասերի վրա ն առաջանում գլխավորապես ժամանակ: օգտագործման քերի, պտտվողն հարվածողմեխանիզմների վրա, օրգանիզմի ունենում մարդու է Թրթռոցըվնասակարազդեցություն համակարն են գալիս սիրտ-անոթային նյարդային որի հետեանքովառաջ ն այլն: Երն հոդայինհիվանդություններ մկանային գերի խանգարումներ, դառմարդը աշխատելուդեպքում կար ժամանակ թրթռոցիպայմաններում է աշԱ կորցնում ունենում է տհաճ զգացումներ նում է ավելի դյուրագրգիռ,

է

խատունակությունը: որոշվումէ հետնյալ գործոններով. ազդեցությունը Թրթռոցիվնասակար

ամպլիտուդայով,

ժամանակ տեղափոխման ա) հարմոնիկտատանման

միլիմետրերով, որը չափվումէ հերցերով(հց), հաճախականությամբ, բ) տատանման որը նշանակությամբ, միջքառակուսային գ) տատանման արագության չափվումէ մմ/վայրկյանով: սահմաններիվերաբերյալհասԳոյությունունեն թրթռոցիթույլատրելի են նորմաներ,որոնցովառաջնորդվում արդյուտատվածսանիտարական նորմաներից այդ Սանիտարական նաբերականձեռնարկությունները: մի քանի նորմաներ(տես բնութագրող առավել ստորն բերում ենք թրթռոցն որը չափվումէ

էջ 158, աղյուսակ 12):

են այն դեպքում,երբ աշայս նորմաներըկիրառվում Պրակտիկայում ազառկա է թրթռոցիանընդհատ ամբողջ օրվա ընթացքում խատանքային ունի ոչ թե ողջ աշխատանքային դեցությունը:Իսկ եթե թրթռոցը գոյություն ապա տատանժամանակահատվածում, որոշ այլ նրա օրվա ընթացքում, սահմանը կարող է բարձառավելագույնթույլատրելի ման ամպլիտուդայի

ավել, քան երեք անգամ: կաՇխելուկամ նրա ազդեցուտարբերուղիներ: Հիմնականուղիները

րանալ վերը նշված սահմաններից,բայց

ոչ

թրթռոցը գործընթացում Արտադրության

թյունը փոքրացնելուհամար կան որոշ աշմիջոցներիկատարելագործումը, հանդիսանումեն տեխնիկական ղեկաթրթռացող սարքավորումների

ավտոմատացումը, խատանքների սարքերիներդրումը,թրթռոցը մարող, խլացվարմանհամար դիստանցիոն ունի ն այլն: Կարնոր նշանակություն օգտագործումը նող հարմարանքների նրանց գործիքներիկատարելագործումը, նան ձեռքի մեքենայացված մեծ արն խնամքը: Թրթռոցը իջեցնելու գործում ճիշտ շահագործումը տեղադրումըհատուկ հիմքերիկամ դյունք են տալիս սարքավորումների վրա, զանազանզսպանակների, թրթռումը կասեցնող հենարանների

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅ

ՄԱՆՆԵՐԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

Ը

ՇԵՀՀԵՆՀա

անա

պննճատիկհարվածամեղմիչների, ռետինե սալիկների օգտագործումը կամ թրթռացող մասերի երեսպատումը տարբեր նյութերովԼ. այլն: Թ րթռոցի

Անան

ԱՍ

պարամետրերի թույլատրելի սահմանային նորմերը(ըստ

ՇԷ|-245-71 սանիտարական նորմերի)

Միջիներկրաչափականն սահմա-

Աղյուսակ12

ԹրթռոցիՀարմոնիկ Տատանման հաճախա-| տատանման | յան միջին քառակու"

ժամանակ սային նշանակությունը ում) կանությու«ակագծե՞ (ց) տեղափոխհարաբե-

հաճախական ութ յան յ

ը

ման

՝

գոտին,հց

տուդան մմ

շ

1.6 2,0 2,5

(.4 մ) -

0.8 5,6) -

665-112) -112) ։

ը

11,2-- 22,4

մմ

վրկ.

1.28

ԴԲ

|ա

րած5:105

վրկ.

2,0

2,0

'

0,73

2,8

|

ամպլի-

0,61 0,44

0:28 0'13

0.09

8,0 10,0

0,056 0,045

Ա

0,028

"

:

ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄ

ՓՈՇՈՒ

ԱՌԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ

ԵՎ ԹՈՒՆԱՎՈՐ

ԵՎ

ՊԱՅՔԱՐԸ

ՆՅՈՒԹԵՐԻ

ՆՐԱ ԴԵՄ

ՏՐ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄ ՓՈՇՈՒ ԵՎ ԹՈՒՆԱՎՈՐ

ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ

ՆՅՈՒԹԵՐԻ

ԱՌԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՆՐԱ ԴԵՄ

6.7

Աշխատանքիպայմանները բնութագրող սանիտարահիգիենիկգործոններից են նանաշխատանքայինգոտում օդի փոշոտվածությունըն թունավոր նյութերովաղտոտվածությունը:Օդի աղտոտվածությունըբնորոշվումէ մեկ խորանարդմետրում վնասակարխառնուրդների(գազ, գոլորշի, փոշին այլն) առկայությամբ:Բանվորականտեղի փոշոտվածությունըպայմանավորված է տեխնոլոգիականգործընթացներով: Այսպես,օրինակ, մեքենաշինության մեջջ դյուրաբ մետաղների բրոնզ,արույր դյուրաբեկ (թուջ, բրոնզ, արույրԱ. այլն) խառատաղսերր(թուջ, յլ թյ է յին մշակմանժամանակառաջանում փոշի: Մետաղական այդ փոշին առաջին հերթին վնասումէ մարդու մաշկը Ա աչքերը, տարածվումբանվորական տեղում ու ժամանակ խլում բանվորներիցիր աշխատատեղըմաքուր վիճակում պահելու համար:Այդ պատճառով մշակվել Ա արտադրությանմեջ ներդրվել է փոշեծծիչ հարմարանք, որն իրեն է քաշում խառատայինմեքենայի կտրման կամ տաշման գործընթացումառաջացող փոշին Ա մնացուկները: Օդի մեջ ոչ թունավորփոշիների խառնուրդըթույլատրվումէ 2-ից մինչն 10 մգ/մ: սահմաններում: Առավելվտանգավորէ այն փոշին, որի առանձին մասնիկների մեծությունը հասնում է 5-ից մինչն 0.5 միկրոնի: Ըստ աշխատանքիգիտահետազտականինստիտուտիդասակարգմանօդի փոշոտվածության աստիճանը կարող է լինել աննշան, միջին, բարձր, ուժեղ Ա առավել ուժեղ, որոնք բնութագրվում են հետնյալ ցուցանիշներով(աղյուսակ 13, էջ 160): Արտադրությանմեջ գործում են փոշու Ա թունավորնյութերովօդի խառնուրդի սանիտարական թույլատրելի նորմաները:Ըստ այդ նորմաների`օ-

է նան ։ Եորը, հա տհագեցում հ ի ողայուիսի պա լ ններում ա կարնոր աշխատող ոա մար անհատական աարաեցութունը փոքրացնելու մար Մ արդու

ոյք

օրգա

-

կարող ենք նշել հակաթրբթռոցային ձեռնոցները մն: արին միջոցներից ր ռետինե կամ խցանե Այսպիսով`արտադրական աղմուկը թրթռոգը իիո անց ե. Սանր միջոցովկարող ենք բարելավելաշխատանբիաացոթյունը փոքրացնելու պող հիվանդների գործընթացում թիվը աշխապահով արտա գոթոնննիի Ոծրնթանով աշխա, տողներինորմալգործունեութ ըրեար լ արանցաշխատունակությունը վերջապեսդրանով հակ հելեւ աշխատանքիբարձր ղականության: ատուկ

գորգերը,

պայսա

ե

ներքնակնե

|

'

ուն

ացու

ցրնլ

արտադրո-

(աշխատանքային ողջ գործունեությանընթացքում)հիվանդությունների ն առողջության խախտումներիպատճառ հանդիսանալ:Ուստի պրակտիկայում օդի աղտոտվածությունըկարող է գերազանցելխառնուրդիթյույլատրելի սահմանը Ա այդ խախտմանչափով էլ որոշվում է աշխատանքի

"Թունավոր :

նյութերով օդի աղտոտվածությունը չի կարող գերազանցել սանիտարականնորմաներիսահմանվածթույլատրելի սահմանը1-ին ն 2րդ խմբերի համար, իսկ մնացած խմբերիհամարայն կարող է գերազանցել` 2.5 անգամ,4-րդի համար---մինչն համար---մինչն անգամ ն 6-րդի համար--10 Ա ավելի անգամ:

Տողի որս անգամ,

դիհամար---ճինչն

ԱՐՏԿԴՐԱԿՍմն

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

-

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

-

Ն

ոով

լ

Իռ Կաթն

ԱԶԱՆ

ԼԱՐ

դասակարգումըԼ.

թագրուսը

Աղյուսակ 13

հաբար բնութագիրը թունավ աղտոտվածությունըկազԱննշան օղի աարԻ ռյլատրելի սահմանի35-5076-ը: մում

Օ

Բանվորականտեղերումօդի աղտոտվածության

-

Ոչ

է

Միջին

դ

Ոչ բունավոր փոշիներովօդի աղտոտվածությունը կազմում է խառնուրդի թույլատրելիսահմանի51-ից մինչն 60 տո սը կամթունավոր նյութերով՝թույլատրելի Ոչ թունավորփոշիներովօդի աղտոտվածությունը 61-ից մինչն 70 թույլատրելի սահմանի նյութերով՝թույլատրելի սահմանի

Ր աահմանի

Բարձր

անու 35-ից ւնՔոաամոր Ոչ

կազ-

փոշիներով

թունավոր

Ուժեղ

Առավելուժեղ

5 դի ի աղտոտվածությունըկազխառնուրդիթույլատրելի սահմանի71-ից մինչն 85 տոկոսըկամ թունավորնյութերով՝թույլատրելի սահման ի 51-ից մինչն 70 44: Ոչ թունավորփոշիներով օդի աղտոտվածությունըխառնուրդիթույլատրելիսահմանի8596 բարձրէ, որտեղկամիայն անհատականպաշտպանության Թունավոր նյութե րդի թույլատրելի սահմանի 70 օծբարձը է:

մում է

Սոնիթեո

Հիոտոտվագունյունը խանո րով

ակի ինապինի համ մարսի

նորմաները մշակելիս նկատի է առնված, թե ժամահատվածում է լինում յուրաքանչյուր գործոնը: Այսպես, օրիգործ է ունենում թուն աշխատանքայինօրվա ընթացքում ավ յութերի հետ ոչ ավելի քան երկու ժամ, ն այդ ընթացքում թունավոր ն յութերով օդի աղտոտվածությունը գերազանցում է խառնուրդի թույլատրելի սահմանընույնիսկ 10 անգամ, աւպա այդպիսիաշխատանքըդասվում աշխատանքիպայմանների երրորդ ն ոչ թե վեցերորդ խմբի մեջ: Իսկ թե ամբողջ օրվա ընթացքում մարդն աշխատում է այնպիսի պայմաննեորտեղ օդի աղտոտվածությունը գերազանցում է 6 անգամ թույլատապա այդպիսի աշխատանքներըդասվում են հինգերորդ Ա բի մեջ այլն: Գետն աբարա̀շխատանքի պայմաններըուսումնասիրեանհրաժեշտէ ոչ միայն ճշտությամբ որոշել առանծին գործոնների ազցությունը, այլ դրա հետ միասին նան հաշվի առնել յուրաքանչյուր գորազդման տնողությունը աշխատանքայինօրվա ընթացքում: ցույց են տվել, որ որոշ ձեռնարկությունների յ ռանծին աշխատատեղերում օփոշոտվածությանն թունավոր նյութերով այս

ԲԲալորը ր

Նր

րումը ր աոմանը, լին ո

ոի

առճնամիրությունները

ՓՈՇՈՒ

ԷՎ

ՔՈՒՆԱՎՈ:

ՆՅՈՒԹԵՐԻ

ԽՐԱ ԴԵՍ

Օրինակ,

բարձրէ- Այսպես, մակարդակըբավական ղի աղտոտվածության նորմաների ըստ գործող սանիտարական Երնանի լամպերիգործարանում է գերազանցի մեկ խորանարդմետրում չպետք ԼԱւթ

րա

"ՒՄ

ԱՌԿԱՅՌՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ

լ

Աշխատատեղերում ր լ:

ՄԻԶԱՎԿՏ:

սնդիկիպարունակությունը հավաքմանարլամպերի սակայնլյումինեսցենտային 0.01 միլիգրամից, 0.02-0.07 միլիգէ հասնում այն առանձինաշխատատեղերում տադրամասի գերաօդի աղտոտվածությունը րամի: Հետնաբար, եթե աշխատատեղում աշխատողնման պայմաններում ապա զանցումէ թույլատրելիսահմանը. ձեռնարկեն բժշկական ստուգման, ները ժամանակ առ ժամանակ անցնում

տրվում համիջոցառումներ, պրոֆիլակտիկ նրանց նկատմամբ չափ փոքրացնելութունատուկ սնունդ` նպատակունենալով հնարավորին վրա: մարդու օրգանիզմի վոր նյութերիազդեցությունը գոյություն ունեն վնասակար ծեռնարկություններում Արդյունաբերական են տարբեր եղանակներ:Առավել արդյունավետ նյութերի դեմ պայքարելու ն մեհետ կապվածսարքավորումների թունավոր նյութերի, փոշու, գազի մեկամ այդ գործընթացների մեկուսացվելը ձեով հերմետիկ խանիզմների է վնասակարն թունավոր նյութերը փոՆպատակահարմար կուսացումը: պատել մեկուսացնողհատուկ խադրել թաց վիճակում,նրանց մակերեսը եթե նշված միջոցառումները խողովակներով: շերտերովկամ տեղափոխել ապահովել անհաէ անհնար է կիրառել, ապա անհոաժեշտ բանվորներին ն թունավոր այլ միջոցներով`գոլորշի, փոշի տական պաշտպանության ձեռնոցներով.կոշիկներով,ակնոնյութեր չջափանցողարտահագուստով, լայն տարաձեռնարկություններում ցով ս այլն: Այժմ արդյունաբերական ժամանակակիցսիսօդափոխման ծում է գտել բնականն մեխանիկական տեմների կիրառումը: թունավորս ոչ թունավորնյումիջավայրում արտադրական Այսպիսով՝ վերացնելու կամ րջնցնելունպատակով թերով օդի աղտոտվածությունը նպաստումեն պահպանելումարդու առող-

վում

են

«

միջոցառումները ձեռնարկված գործունսությունը: ուսջականվիճակըն ապահովումնրա նորմալ 4շտականգործընթացէ, բարելասումը պայմանների Աշխատանքի ուսումտանել այղ ուղղությամբ,

նք տի անհրաժեշտ է ամենօրյա աշխատա ձեռնարկել մարդու համար ոչ Ա միջոգառումներ նասիրել այն, գսահատել դարձնելուհանար: Այդ պատճաբարենպաստ բարենպաստպայմանները ուսումնասիրել աշխաոաճախակի ռով անհրաժեշտ Լ աշխատատեղերում նորմատիվային համեմատել տանքի պայմանները,փաստացիտվյալները

ձեռնարկել ոետ. կատարելորոշակիեզիակացություններ, մեծությունների ուղղությամբ:Աշ-

բարելավելու պայմանքճերը աշխատանքի միջոցառումներ ոնարավորուուսուճնասորությունները

խատանքիպայձաններիայսպիսի ւրծակը: Այն կարող պայմանների աշխատանքի թյուն կտան գնաոատալ 16:

ՏՏ|Ձ|ՁՖ|Տ

Ո

ՀՀՀ

ՀՐ

ՍԸ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ.

ՔԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

գնահատել բանաձների, հետնյալ ենք, օգնությամբ ։

ՀԷԹ, Ծաշխձ.

ապ. . «

:

ֆԹ նդ."

:

ո

,

նն

ղ տե

"

պ.-

ՎՈՂ

-

տվյալ

աշխատատեղում

ն՝

շեղման՝ է: ինդեքսն մետրերի ՞Թ եղե ղ աշխ աշխատատեղերի է: ըն դ. հետազոտվո թիվն ն Փաստացի `

ընդհանուր

-

8.նՑ փ

որտեղ

ՏԱՆՐ

Սոցիալ-հոգեբանական

գործոնները

գ.

ՀԱՐ

գործոնները, տիկաա: կպնաչապատումը,,:.. ..

.

-

,

ա

|

բնութագրող

նությունը

Ս.

ծանրությանաշխատանքների բաժանումը(6 խմբի) Ըստ

"`

«ե

ՀՀ

Մ

Ց.

Ցտ

Ս.

ՍՈՐ

,

համաձայնեցվածմիասՍարքավորումների

ջ

..

աշխատանքիպայմանները համապատասխան ն փաստացի պարամետրերնեն: նորմատիվային երբ փաստացի մեծ է պարամետրը նորմատիվայինից, ան որո շ ումեն ք հակադարձ Հեղսա նդեքսը պա ակա հարաբերակցությամբ. ր ու»

ներդաշնակուԳունալուսայինմիասնության

թյունը

:

:

ցուցանիշների

կիրառումը. երաժշտության Ֆունկցիոնալ

`

: ,

ներքինձաավդրումը Արտադրամասերի Ներքին կահավորմանգունային լուծումը Հոգեբանական կլիման

« :

ւ

Ն-

ւր ման ինդ:

-

խսթետիկական

պարամետրերի շեղմանինդեքսը որոշում նորմատիվային ենք կերպ. հետնյալ Ցփ "ՅՅՏՀ-,՝ Ց,

տեմպը

միօրինակությունը Աշխատանքի ն հանգստիռեժիմը Աշխատանքի

-

տվյալ ուսուննեիրույուններ: պարափաստացի նորմատիվային՝ Ք

ս

-

,

է

է,

-

ՆՅՈՒԹԵՐԻ

,

պայմանները բնութագրող գործակիցն Գա.աշխատանքի այն աշխատատեղերի են թիվն որտեղ իրականացվել |

ԵՎ ԹՈՒՆԱՎՈՐ

-

ր

ՓՈՇՈՒ

ՆՐԱԴԵՄ

ԵՎՊԱՅՔԱՐԸ

ԱՌԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը «ներվային Ահոգեկանծանրաբեռնվածությունը Հոգեֆիզիոլոգիական գործոնները Աշխատանքի

ան

տ

Ի

ԼԱՐ

ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԱՇԽ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Ր

։

,

Էխումբը լիակատարբարենպաստպայմաններ նորմալ պայմաններ խումբը աշխատանքի դ խումբը- աշխատանքներ, որոնք պահանջում են ճարդու օրգանիզմի սահմանային վիճակին հատուկ հակազդեցություններ ԽՄխումբը- աշխատանքներ,-որոնք պահակջում են խորը հակազդեցություններ Մ խումբը աշխաառավելանբարենպաստ -

լ

-

սահմանային -՝

տանքներ

ՏՈԳՈ

են բեաշխատանքներ,որոնք առաջ հակազդեցություններ րում սուր պաթոլոգիական

/Լ խումբը

ները Պասկացություն

Հիմնական

:

ՏՐ

բնու-. Սանիտարահիգիենիկ Աա Աշխատանքի պայմանները. գործոններիդասակարգու- - Վոգեֆիզիոլոգիական թագրող ՝ ` Սոցիալ-հոգեբանական -

Տ

'

Հ

:

Հ

`:

Սանիտարահիգիենիկ գործոնները

-

-

-

-

էսթետիկական'

Օդի ջերմաստիճանը Օդի խոնավությունը

Օդի շարժումը

-

1. Բարենպաստ պայմաններումկատարվող աշխատանքներ 2. Վամեմատաբար բարենպաստ 3. Ոչ լրիվ բարենպաստ

Աշխատանքներիդասակարգումն ըստ աշխատանքիպայմանների(Թ

խմբերի)

4. Անբարենպաստ

՛

6.

' :

Լթւսավորվածությունը Ր

ՆՍ

եւս

Օդի միջավայրիփոշոտվածությունը ն նյութերիառկայու-

Արտակարգանբարենպաստ

Աշխատանքինորմալ պայմաններ Աշխատանքիծանր, թունավոր, տաք պայճաններ Յ. Աշխատանքի ծանր, առավել թուճավոր, առավել տաք պայմաններ 1.

Աշխատանքների դասակարգումն (եըստ աշխատանքիպայմանների րեք խմբերի) ր

2.

առավել

Տ

Ժունավոր վտանգավոր

թյունը

-

5. Առավել անբարենպաստ

ՏՈ

Աու

Ս-

:

'

-

'

..6.66666ՏՈՈ

Տ

«ՀՀ--

ՆՅՈՒԹԵՐԻ

ԵՎ ԹՈՒՆԱՎՈՐ

ՓՈՇՈՒ

ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄ

ԴԵՄ ՆՐԱ

ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ

ԱՌԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

Աշխատանքի պայմանների լավման ուղիները

Քրբարե-

ի Աշխատատեղերումկամ արտադրականմիջավայրում աշխատանքի անբարենպաստ գործոններիմեկուսացում 2. Աշխատանքիպաշտպանությանանհատական միջոցների կիրառում 1.

14. 15. 16. 17. 18.

21.

Ինչո՞վ է պայմանավորվածաղմուկիներգործությունըմարդու վրա: պայքարը աղմուկի դեմ: Ինչպե՞սէ ընթանում ձեռնարկություններումաղմուկիդեմ պայքարի ուղղությունները: Արդյունաբերական

22.

Ո՞րնէ

23.

Որո՞նքեն թրթռոցի վերացմանուղիները: Ինչպես են ազդում փոշին Ա թունավոր նյութերը: Ինչպիսի՞սանիտարականթույլատրելի նորմաներգոյություն ունեն:

19.

Արտադրականշենքերի ընդհանուր վիճակը բնութագրվում է

-

-

-

Տարածությամբ Ներքիննախագծմամբ Սարքա նե արքավորումներիտեղաբաշխմամբ

պայմանները Սիկրոկլիմայական Լուսավորվածությունը Հիխկանեն Փանարեգնվաթ Աղմուկը ն

զիկակա

անրաբեռնվածու-

թյան վրա ազդում են

-

-

-

-

Լուսավորվածությունը

-

-

ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

1.

2. 3.

4. 5.

6.

20.

24. 25.

թրթռոցը Ա

նրա վնասակարազդեցությունը: .

-

:

-

-

ՀԱՐՑԵՐ

լուսավորումը: Ի՞նչ նշանակությունունի աշխատատեղի ինչպիսի՞տեսակներգիտեք: Լուսավորվածության Ե՞րբէ անհրաժեշտ կոմբինացվածլուսավորվածությունը: Ո՞րն է լուսավորվածությանչափի միավորը Ա ինչի՞է հավասար այն: Ի՞նչ ազդեցությունունի աղմուկը մարդուօրգանիզմի վրա Ն ինչո՞վէ չափվում այն:

Թրթռոցը Թունավոր նյութերի առկայությունը

Փոշոտվածությունը Բնական Արհեստական

ԵՎ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՐ

Ի՞նչ եք հասկանում աշխատանքիպայմաններ ասելով: Որո՞նքեն աշխատանքի պայմաններըբնութագրող գործոնճերը: Ինչպիսի՞ազդեցություն են ունենում մարդու վրա աշխատանքիպայմանները: Ինչպե՞սեք դասակարգում աշխատանքներնըստ ծանրության: Ինչպե՞սեք դասակարգում աշխատանքներնըստ աշխատանքիպայմանների: Ինչպե՞սեք դասակարգում սանիտարա-հիգիենիկգործոնները ս ինչպե՞ս է ազդում

ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐ

ՈՒՍԱՆՈՂԻՆ

1.

Սիրիր ընկերներիդ,որ սիրեն քեզ:

2. 3.

Եղիր համեստ, ազնիվ ն պարկեշտ: Քոնադատելուց մի վախեցիր, փորձիր ապացուցել:

4.

Մի ցանկանա ուրիշին այն, ինչը որ չես ցանկանաքեզ:

5.

ամեն Դասերիդ պատրաստվիր

6. 7.

Ուրիշի կարծիքի նկատմաճբեղիր ուշադիր: Աշխատիրտարբերել հիմնականը երկրորդականից:

8.

Մոտեցիր քեզ ինքնաքննադատողաբար:

9.

Եղիր արդարացի Ա սկզբունքային:

օր:

Բարձր պահիր ինքնւսսիրությունդ:

10.

մարդու օրգանիզմի վրա: 7. 8. 9. 10. 11.

12. 13.

Ինչպե՞սկբնութագրեք հոգեֆիզիոլոգիական գործոնները: Ինչպե՞սկդասակարգեքսոցիալ-հոգեբանականգործոնները: Որո՞նքեն էսթետիկական գործոնները: Որո՞նքեն աշխատանքիպայմանների բարելավմւսն ուղիները: Ինչպիսի՞ազդեցություն է թողնում մարդու վրա յուրաքանչյուր գույն: Ինչպիսի՞նպետք է լինի աշխատատեղիջերմությունը Ա խոնավությունը: Ինչպե՞սպետք է ստեղծել միկրոկլիմայականբարենպաստ պայմաններ:

:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

մար: Այդ պայքարը ավարտվել է նրանով, որ վերջին կես դարի ընթացքում, մի քանի երկրներում աշխատանքայինօրվա տնողությունը աշխարհի 14 ժամից հասցվել է 8 Ժամի, շաբաթվաաշխատանքային թիվը՝ 5 օրերի է է, առաջաօրվա: Հասկանալի որ դա տեղի ունեցել գիտատեխնիկական դիմության, աշխատավորությանկուլտուրական ու տեխնիկականմակարդակի արագ բարձրացման Անայլ գործոններիհետեանքով: Աշխատանքին հանգստիարդյունավետռեժիմիապահովումնունի ոչ միայն տնտեսական, այլ նան սոցիալականնշանակություն: Աշխատանքի գիտական կազմակերպման խնդիրն է աշխատանքի Ա հանգստի արդյունավետ ռեժիմի կիրառմանմիջոցով ապահովել աշխատողների աշխատունակությունը.նառողջականվիճակը: Աշխատունակության հիմնական ցուցանիշներից մեկը հանդիսանումէ աշխատանքիարտադրողականությունը,որը չափվում է միավոր ժամանակում թողարկված արտադրանքիքանակով:Աշխատունակությանմակարդակըկարող է բնութագրվել նան միավոր արտադրանքիկամ որոշակի աշխատանքիծավալի վրա ծախսված ժամանակով: Մարդու աշխատունակությունը ողջ բանվորական ժամանակիընթացքում չի կարողմիշտ գտնվել միննույն մակարէ էապես փոդակի վրա: Ժամանակիտարբերհատվածներում օրճի շարքգործոններիազդեցությանշնորհիվ: Աշխատանքային փոխվել աշխատունակության մակարվա, շաբաթվա,ամսվա,տարվա կտրվածքով լինելու գլխավոր պատճառըհանդիսանում դակի ոչ կայուն, փոփոխական

՛

ԳԼՈՒԽ

|

Մ ՄՍ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

7.1

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ինչպես գիտենք, աշխատանքը գործընթացէ, որի ընթացքում մարդը կատարում է ֆիզիկական, նյարդայինԱ հոգեկան ծախսումներ,ն այդ ծախսումներիվերականգնման համարպահանջվումէ որոշակի ժամանակ: Այդ կորուստներիմասնակիվերականգնումը տեղի է ունենում հենց աշխատանքի գործընթացումօրգանիզմում կուտակվածնյութերի փոխանակության, նրա պոտենցիալհնարավորությունների ն հանգստիմիջոցով: Դրա համարպահանջվումէ աշխատանքի ընթացքումկատարելկարճատն ընդմիջումներ,հնարավորություն տալ օրգանիզմիցանջատվելուկուտակված թունավորնյութերը(տոկսինները) ն վերականգնելու հոգնածությունը: Ընդհանրապեսառանց հանգստիանհնար է աշխատանքը: Աշխատանքի ընթացքում առաջացած հոգնածությունը անհրաժեշտէ լիովին վերացնել,այլապես այն, օր օրի կուտակվելով, կարողէ առաջ բերել գերհոգնածություն: Ուժերիլրիվ վերականգնումը տեղի է ունենում ավելի երկար ընդմիջումների` ճաշի ընդմիջումիցսկսած մինչն շաբաթվա, տարվա հանգստիժամանակի ընթացքում:Դետնաբար, աշխատանքիԱ հանգստի ռեժիմը մարդու աշխատանքային գործունեությանընթացքում աշխատանքին հանգստի լավագույն հարաբերությունն է որոշակի դասավորժամանակաշրջանների

.

այն.կարող

է

մարդուօրգանիզմում: ֆիզիոլոգիականն հոգեբանականֆունկցիաների

բնույթում կատարվող փոփոխությունները:Այդ փոփոխություններնիրենցից ներկայացնումեն արտաքին տարբերգրգռիչներինկատմամբ մարդու օրգանիզմի ռեակցիան,արտադրականմիջավայրիբազմազանգործոնների ազդեցությունըն այլն: Աշխատանքիե հանգստի արդյունավետ ռեժիմի կառուցմանգիտական տարվա հիմքը կազմում է հերթափոխի,օրվա, ամսվա, քում մարդու աշխատունակության դինամիկան:Ուստի հանգստի ռեժիմի ուսումնասիրությունը սկսում ենք հերթափոխիընթացքում աշխատողիաշխատունակությանդինամիկայիվերլուծությունից:

շաբաթվա,

ըրթայ աշխատա

վածությամբ:

Վասարակության զարգացման ընթացքումաշխատուժըմիշտ պայքա-

ն հանգստիվերը նշված րել է աշխատանքի տնողությունըԱ դասավորվա-

ծությունըկարգավորելու,այսինքն` աշխատանքային օրը կրճատելու, շաբաթվա Ա տարվա կտրվածքովհանգստի տնողությունը մեծացնելուհա166

ԱՇԽԱՏԱԵՔԻ

ԵՎ

ՀԱՆԳՍՏԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՄԱՐԴՈՒ

7.2

ՄԱՐԴՈՒ

ԱՇԽԱՏՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ

Մարդու աշխատունակությունը աշխատանքային հերթափոխի սկզբում անմիջապեսչի հասնում իր առ ավելագույն սահմանին: Ընդհակառակն,

սկզբում աշխատողիցպահանջվումէ

ժամանակ աշխատանքին հարմարվելու, աշխատանքի իրականացման համար ա նհրաժեշտ տեմպ, շարժումներ, Ա

ընկնելու կարող է տնել մի քանի րոպեից մինչն մեկ ժամ կամ ավելին ն այն է ինչպես կապայմանավորված տարվողաշխատանքի առանձնահատկությամբ այնպես էլ աշխատողի անձով Աշխատանքին հարմարվելու ընթացքում բանվորի աշխատունակությունն աստիճանաբար բարձրանումէ ն հասնում իր առավելագույնսահմանին: Այնուհետն կայունանում է, ձեռք բերում աշխատունակությունը բարձրըարտադրականցուցանիշներն պահպանում շուրջ երկու ժամ: կյնուհետն կայուն աշխատունակության վիճակինհետնում Է հոգնածությունը, իջնում է վատանում են աշխատունակությունը, տեխնիկա-տնտեսական ցուցանիշները,այսինքն՝ վրա է հասնում աշխատունակության անկման պահը: Այդ վիճակում աշխատանքը ն այն ընդհատշարունակել չ ի կ արելի, վում է ճաշի ընդմիջումով: շրջան: Աշխատանքին հարմարվելու շրջանը

Աշխատանքային օրվա երկրորդկեսին աշխատունակությունը փոփոխ-

վում է նույն հաջորդականությամբ, ինչ որ առաջին կեսին: Սակայնաշխա-

տանքին հարմարվելուն հունի մեջ ընկնելու ժամանակամիջոցը, որ պահանջվում է աշխատողից արտադրողականությունը կայուն հասցնելուհամար, համեմատաբար կարճ է, քան օրվա առաջին կեսին, բայց այս դեպքում է

մակարդակի

ավելի շուտ վրա հասնում աշխատունակության անկման շրջանը, ուստի Ա փոքր լինում կայուն Ժամաաշխատունակության նակը:Մեր ասածներըավելի պատկերավոր դարձնելուհամարբերենք հերթափոխիընթացքում աշխատունակության դինամիկայի օրինակելիգրաֆիկը ( տես գծապատկեր 5, էջ 169):

է

Գծապատկեր5

-

--605 50 Յ Յ

Յ

գց

Ք.30

|

-

-

Ծ

-

:

լ

'

Աշխատանքի

ժամերը

օրվա ընթացքումաշխատունակությանայդ երեք փուԱշխատանքային

է իրականագվում` տաողությունը աշխատանք թե՞ ֆիմտավոր. նորնեիսի

լերի մ Խան զիկական, թեքն, թ խատանքայինփորձ ւ

ն

բանից, թետվյալ բանվո-

շե

ինչպիսի գիտելիքներ,ունակություններ,աշ-

եր,

մոր ուն ունի բանվորըն այլն: Կան աշխատանքճը պահանջում է հունի մեջ ընկնելու համար ոչ ավեՄԱՏԵՐ Աա նոո քան լի, րոպե, կատարելիսհարմարվելու աշխատանքներ Դ 2 ոՀԱյդ պայմանավորված ոչ միայնֆիզիոլոա է համար աան ն հոգ աոր գիական կան ռան կազմակերպչականգործոններով:Երբ է աշխատատեղի աշխատողիցպաիան, ջ վում նախապատրաստում, հումքի ո

ա

նյութերի, տեխնիկականփաստաթղթերի ստուգում, բնականաբար, հ հար ժամանակը երկարում է: (նույնիսկ միննույն աշխատունակությանժամանակըչի կարող հավասարլինել: Այն ինտենսիվ աշխատանքիմակարդակից, աշխատանքի ված էներգիայից, նյարդային լարվածության աստիճանիցԱնայլն: Բան Իսկ ինչ -

Ար

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒ

որոշ

գործողություններգործելաձներմշակելու համար:Այդ ժամանակն անվանում ենք աշխատանքին հարմարվելու, հունի մեջ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ

ընթացքում

100-Կ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

դինամիկանաշխատանքայինօրվա Աշխատունակություան

|

աշխատողների մասնագիտության կայուն աաա ացք»

ԵՎԴԱՆԳՍՏԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱԲԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՄԱԲԴՈՒ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ապա դրա տնողությանը, վրա

վերաբերում է աշխատունակությանանկման

ԱՇԽԱՏՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

գոյություն ունի նան ամսվա տարվա օրինաչափություն անկուկտրվածքներիընթացքում:Բոլոր դեպքերումաշխատունակության ն մը հետնանք է մարդու օրգանիզմիհոգնածության լարվածության: դինամիկայիուսումնասիրությունըհնարավորուԱշխատունակության ռեժիմ: ն թյուն է տալիս սահմանելու աշխատանքի հանգստիարդյունավետ է աշխախնդիրն սահմանել Աշխատանքիգիտականկազմակերպման ն հանգստինպատաԱ հարաբերակցություն, ճիշտ տանքի հանգստիմիջն դոն (ածո լով աշխատողինտրամադրելանսիմի եո(իլուներ վերականգնել լիովին լինի մասամբ կամ ն

Համանման

աշխատողի լարվածությունը, միապաղաղությունը, դիրքը, դիրքը, աշխատանքի րի Ան անծին փան: տեմպն ռիթմը, ինչպես ռեժիմը: գստի աշխատունակությանին դինամիկանուսումնասիրվում Ընդհանրապես բ շաբաթվա, ամսվա տարվա էկտրմիայնաշխատանքայինօրվա, ելու նեն վածքով: Եթե ուսումնասի աշխատունակությունը շաբաթվա Մ ն ընթացքում, կտեսնեն, նու աան ԱՄԱՆ աշխատունա աստիճանաբարբարձրանում շաբաթվա Աո հնարավորութացքում ախատունակությունը սկսումիջԱշխատանքի հանգստի ռեժիմի արդյունավետացումը հոգնականխելու է ելՎատկապես արագ շաբաթվա վերջին ինոաախատունակությիւնը թյուն տալիս բարձրացնելուարտադրողականությունը, աշխատունակությունը օրվա ընթացքում: պահպանելու Այն կարող ենք հետնյալ գծապատկերիմիջոցով. բրա հանար: անմիջական

աշխատանքի

ու

ա

մ

ա

ոչ

Է

ն

ՈՆ

ապա

ու

:

հ

ս

ըն-

է,

-

՛

է

ապա

Ա.

է

ությունը

շ

ցույց

օրվա

հն-

տալ

Աշխատունակությանդինամիկանաշխատանքայինշաբաթվա ընթացքում

թ

-

Գծապատկեր 6

--

90--

-

-բ

'

Յ

Տ

30-20

' :

: '

'

,

: '

--

Վ

ւ

լ

:

'

'

:

' '

1.

լ

'

լ

`

լ

Մ

Շաբաթվա օրերը

' '

,

ա

: ' :

,

' '

,

'

-Դ

:

Լ ա

7.3

ՆԵՐՀԵՐԹԱՓՈԽԱՅԻՆ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

աշխատունակությունը Աշխատանքիգործընթացում աշխատողների կարնոր նշանակուհամար պահելու վրա ն մակարդակի կայուն բարձր է Ա թյուն ունի այն, թե երբ պետք է սկսել երբ պետք ավարտել հերթափոխը: է Ֆիզիոլոգներըգտնում են, որ աշխատանքըշուտ սկսելը բացասաբար են մեկ տալիս վրա, ուստի խորհուրդ աշխատունակության անդրադառնում այն սկսել առավոտյանժամը 8-9դ եպքում աշխատանքի հերթափոխային աշխատանքիդեպքում` 6.30-ից ոչ ին, ոչ շուտ, իսկ երկհերթափոխային ժաօրվա դեպքում՝7-7.30-ին) Ա ավարտել շուտ (կրճատ աշխատանքային դեպքումնպատակաաշխատանքի մը 24-ից ոչ ուշ: Երեք հերթափոխային ոչ ուշ: 24-ից ս կսել աշխատանքն հարմարէ երրորդ հերթափոխի ընաշխատանքին (հատկապես է, վրա փաստ որ աշխատողի Անառարկելի է ունենում ինչազդեցություն դրական տելանալու ժամանակը կրճատելուվրա) կատարումը,այնպեսէլ երաժշտուվարժությունների պես մարմնամարզական սկսելուց առաջ: աշխատանքն թյան հաղորդումըհե թափոխային նորմալ մաաշխատունակությունը օրվա ընթացքում Աշխատանքային ո վրա պահպանելուհամար կարնոր նշանակությունւնի ռեժիմը՝

կարդակի

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԱԱԽԱՑԱՍՔԻ

ՀԱՆԳՍՏԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ԵՎ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

թե ինչ տնողությամբ Ա ինչ կարգովպետք է սահմանվենինչպեսճաշի, այն-

պես էլ հանգստի ընդմիջումները:

Ուսումնասիրությունները հաստատում

են, որ

աշխատունակության բարձր մակարդակ պահպանելուհամարնպատակահարմար է ճաշի ընդմիջումը սահմանելաշխատանքային օրվա կեսին: Եթե սահմանվիօրվա կեսից շուտ, ապա այն կարող է համընկնելկայուն աշխատունակության ժան մերին կանխել արտադրողականության աճը: Իսկ եթե ճաշի ընդմիջումը մոտ լինի աշխատանքային օրվա վերջին, այսինքն` օրվա կեսից հետո, ապա այս դեպքում էլ աշխատունակության անկման ժամանակը կերկարիս հետո քիչ ժամանակ ընդմիջումից կմնա նոր, բարձր արտադրողական աշխատանքի :

համար: Կաշի ընդմիջմանընթացքումա շխատողըհնարավորություն պետք է ունենա ընդունելու ինչպես սնունդ, այնպեսէլ մասնակիորեն վերականգնելու իր ուժերը: Այդ պատճառովմեկ կամ երկուհերթափոխային աշխատանքի դեպքում ճաշի ընդմիջման տնողությունը է նպատակահարմար 45 րոպեից սահմանել մինչն 1 ժամ, չնայած աշխատանքային օրենսդրությամբ այն է 30 րոպեից մինչն նախատեսվում մեկ ժամ: Երեք հերթափոխային աշխատանքի դեպքումճաշի ընդմիջումը է 20 րոպե, այնքան ժանախատեսվում մանակ,որ բանվորը սնունդ ընդունելու հնարավորություն ունենա: Զաշի ընդմիջմանընթացքումաշխատողը պետք է խնայողաբար իր ժամանակը:Նախատեսվ ում է այն տրամադրելսանիտարահիգիենիկ նպատակների, արտահագուստի փոխման, ճաշարանգնալու ն վերադառնալու, ճաշ ստանալու, սնունդ ընդունելու վրա ն այլն: Այն դեպքում, երբ ճաշի ընդմիջմանտնողությունըկարճ է լինում ն չի բավարարումճաշի ընդմիջմաննպատակներին, միջհերթափոխային կարճատն մեկ ընդմիջումը համատեղվում է ճաշի ընդմիջմանհետ: Համատեղման այս պրակտիկան գտել արդյունաբերական Ա ձեռնակություններում

ծախսի

լայնացու զգալի

տալիս

արդյունք:

Անընդհատարտադրական տեխնոլոգիական գործընթացների դեպքում ճաշի ընդմիջումը կազմակերպելու համարանհրաժեշտէ ունենալ լրացուցիչ պահեստային ն աշխատողներ աստիճանաբար փոխարինելով կատարել ընդմիջում:Լրացուցիչ աշխատողների բացակայությանդեպքում բացառության

կարգովաշխատողներին թույլատրվում է բանվորականտեղերում ընդունելսնունդ:Նման դեպքում, երբ արտադրական

գործընթացների հետնանքով հնարավորչի լինումսահմանելճաշի ընդմիջում, ստեղծվում

են

հատուկհնարավորություններ, որ բանվորները կարողանանսնունդ ըն-

դունել աշխատանքի ընթացքում:

Ճաշի ընդմիջմանսկիզբըԱ ավարտը( այն կարողէ տարբեր լինել տար172

'

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ

ՀԱՆԳՍՏԻ

ՆԵՐԳԵՐԹԱՓՌԽԱՅԻՆ

արտադրամասերիհամար) սահմանում բեր

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈ

է ադմինիստրացիանձ̀եռնա-

կության արհմիութենականկազմակերպությանհամաձայնությամբ.դա աշխատանքայինտնողության մեջ չի մտնում ն չի վարձատրվում: Կարնոր նշանակություն ունի հերթափոխիընթացքում կարճատն դադարների (հանգստի) կազմակերպումը: Ներհերջափոխային կարճատն ընդմիջումները, հատկապեսեթե դրանքսահմանվումեն գիտականուսումնասիրությունների հիման վրա, անց են կացնումբանվորիհոգնածությունը, վերականգնումնրա ուժերը Ա պահպանումաշխատունակությունը:Ընդհա. կառակը, եթե ընդմիջումները անց են կացվում անկանոնձնով, բանվորնեեն անդրադառնումաշխատանքի ապա բացասաբար ն հանգստի վրա: Ներհերթափոխւսյինկարճատն ընդմիջումներիտնողություննու հաջորդականությունը սահմանելիսանհրաժեշտ է նկատի ունենալ աշխատանքների ծանրությունն ու լարվածությունը,տեմալնու մոնուոոնությունը, աշխատողի դիրքը, օդի ջերմությունն ու խոնավությունը,աղմուկն ու թրթռոցը ն պայմանները բնութագրող այլ գործոններ: Այդ գործոնների քանակական գնահատման միջոցով աշխատանքի գիտահետազոտական ինստիտուտըմշակել է աշխատանքայինօրվա ընթացքում հերթափոխային ընդմիջումներիքանակը ն տնողությունը: Տարբեր աշխատանքներիհամար ում է աշխատանքի Ա հանգստի ներհերթափոխային օրինակելի են միմյանցից ընդմիջումներիտնողությամբ, քանակու Ա ճաշի ընդմիջման նկատմամբիրենց դասավորվածուՍտորն բերում ենք առաջարկվող աշխատանքին հանգստիներհերքթափոխային օրինակելի այդ ռեժիմները (տես էջ 174 աղյուսակը 314): Աշխատանքին հանգստի ռեժիմի արդյունավետագմանհամար կարնոր նշանակություն ունի ներհերթափոխային ընդմիջումներիճիշտ կազմակերպումը: Ընդմիջումը կամ հանգիստը նույնպես հատուկ գործունեությանվիացքում աշխատանքից ազատ լինելով` օրգանիզմի բջիջնեկառուցվածքն ու կենսունակությունը:Բջիջների լրիվ վերականգնում տեղի է ունենում լիարժեք հանգստի`քնի Ժամանակ: Քունը օրգանականանհրաժեշտությունէ ն բնական պահանջ:Ուսումնասիրելով հանգիստը, ռուս խոշոր ֆիզիոլոգ Ի. Մ. Սեչենովըեկավ այն եզրակացության, որ մեկ ձեռքով հոգնեցուցիչ աշխատանքկատարելուց հետո աշխատունակությանարագ վերականգնումըտեղի է ունենում ոչ թե այն ժամանակ, երբ դադարի մեջ են դրվում ձեռքերը, այլ երբ մեկի հանգստի ժամանակ աշխատանքի մեջ է դրվում մյուսը` չաշխատած ձեռքը: Ճիշտ նույն ձեով կարող են հանգստանալ մտավոր ն ֆիզիկական աշխատանք կատարողները, եթե ներհերթափոխային ընդմիջումների ժամանակ ֆիզի-

րիհայեցողությամբ,

աշխատանքի

1 ոացիմներ, րոնտարբերվում

թյամբ:

Աո

Բեն րեն

Կոտ

ՆԿԱՏԻ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ԱՇԽԱՏԱՍՔԻ

ՀԱՆԳ

ԱՇԽԱՏԱՍՔԻ

ԵՎ

ԱԱ

ԱԱ

ՀԱԻ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ՆԵՐՀԵՐԹԱՓՈԽԱՑԻՆ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԷՂԻ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՌԵԺ ԻՍՆԵՐԻ

ՈՒՆԱՎԵՏ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈ

լսել: վարժություններով: հավոիղումըեի կան երաժշտական գտել" այլն: Վերջին շրջանում լայն տարածում է

ռեժիմները հանգնռի օրինակելի հերթակիոխային աժխաունքի 1.

ԳՈՐ

աբ

Ծո ոա

ում

վ էԼ:

շ 4`

Ւ

|3234

|

Զ

Ը

ՏՐ

Ց

|

ո

խ

ԴԵՐ

խանգարելու զիկական ու մտավոր էներգիան կենտրոնացնելու, ՏԱՆՐ պակենտրոնացմանը:բարձրացնումէ այսպեսկոչված պերիերաժշտությունը Արտադրական ա-`

վ

այն

|

|

|24.

Օլ

-

Թ

Է

`

պար

|

29-30

(5

.

Տ»

22:

`

-

(2

Ե»:

(9

Ք

|ւ

-

:

ՏՏ

գործընթացների հոգեբանական

բանկատմամբհակազդեցությունը, ձայնայինն լուսային ազդանշանների Այդ հիշողությունը:հսրելավում կենտրոնացվածությունը, ուշադրությունը,

աշխատանքիորակը բարձրացնելուհամար: շադրությամբեն «լսում» մեր մկանները.մի մեղեդուց տոնուսը բարձրանում են «ընկաառանձնապեսզգայունորեն է, մյուսից` իջնում: Երաժշտությունն անոթները: Երբ մեղեդինմարդուն բավակալում» սիրտն ու արյունատար Ա ստեղծում, ապա դանտրամադրություն է հաճելի պատճառում նություն Ա իջնում է զարկերակծկումները, սրտի է ուժեղանում դաղում զարկերակը երբ կայինճնշումը, լայնանումեն արյունատարանոթները:Ընդհակառակը, արաէ ապա նրա հարվածներն սրտի գրգռումմարդուն, երաժշտությունը գանում են: է Մարդու նյարդայինն մկանայինհամակարգնընդունակ յուրացնելու հատուկ ռիթմը:Երաժշտուունի իրեն Ա էակ կենդանի ռիթմը յուրաքանչյուր թյունը որպես ռիթմիկգրգռիչ խթանումէ օրգանիզմիակտիվությունը:Ռիթէ մարդու կայուն ու կան պահպանում միկ երաժշտությունն առաջացնում նոնավոր շարժողականու մտավոր կենսունակությունը: ոչ բոլոր տեսակները: նրտադրությանմեջ ընդունելիեն երաժշտության է դեր, այսինքն որոշակի կատարի Վաղորդվող երաժշտությունըպետք է աշխաբարելավի Այն պետք պետք լինի ֆունկցիոնալերաժշտություն: օրգանիզմի տողի էմոցիոնալ վիճակը, բարձրացնիաշխատունակությունը, աջ ո հարմարվելու,հունի մեջ` նպաստումէ աշխատանքին Երաժշտությունը աշխատունակության մտնելու ժամանակաշրջանըկարճելուն: Երբ կայուն աէ հոգնածությունը,իջնում է աշխատունակությունը,

նելուԱ

|:

(5)

6)|ն9 Թ (9

(ծայրամասային) ավելացնում զգայունակությունը, տեսողության ֆերիկ է, զգալիորեն կրճատում արագությունը, պակասեցունի արտադրական նշանակություն վնասվածքները կայական ուԵրաժշտությունն

--լ,

-

2»

|

.

`

69. ՀՀ Հ ծ (5) Թ Իշ ԵՀ»: (6)

551--

ռ

Թ

)

ՎԼ"

| 49-52 | 26-27 | 30 | 5659 |

1:

Թ

տյ

| 24 | 26

Յ

(5)

..Հ Հ»

է5

լ:

|

|25

-

|

ռասան

Լ

|

ի

Լ

1920:

Վ

| 4648

| 6062

բունն

ւկ

Սո"

14:

|

|

օրգելհամակարգի, Երաժշտու-. մկանայինհամակարգի` վրա: դրամիջոցով ն`սրտանոթային է ը նդունակ նիա ֆի-. աշխատունակությունը, թյունը բարձրացնելու մարդու դրա փոփոխություններ

մլ

որն

Մե

(րոպեներով) խումըընթացքում

Լ-

Էիթ-

13941

53-55

«ԳՅԵՐ

Կու

Ցոլթո

ռե

Բ

25»

Է`

|

35-38

|

հանտազել Ֆիզիո գնեիք: որ

|:

|

ա' դեզություն գործընթացումերաժշտությանհաղորդումը, որը էական են, ե վ րա թողնումմարդու օրգանիզմի է մարդու առաջացնում րաժշտությունըորոշակի իսկ նյարդային նիզմում, ուժգնորենազդում է կենտրոնական

Աղյուսակ: 13

տեղաբաչ|5 Ջ: "'Յերջափհխային օրվա ընդմիջումների

25228"46-17

ՐԻ`

ո

տ

ՀՏք Տի

| ՏՋՅՈԵՑՔՑ

Ը 5585| ՕՅ

22-24

|

Կանա

ՏՏշ|33|

65214

Յ

ԸՈԿՑԵ ԵՐԵՆ

Լ"

|

իտո |

ՀԻՆՈ

ՀԱ

ԻՈ

Ր

Տ

225. ՅՈՅՋ ||ՁԱՐԵՃ|955 )

Էր.

ՎԻԿ

«կոթով

Ք

ո

,

Թաղեր

ւայբւթոր»

:

609Փ)

(9) 62

թ) բ)

ի

|

.

| Է

: ընդմիջումը ամի (2 բթափոխային ժամանակը ընդմիջումներ

Աշխատանքի

«16 |

ՀԹ/

կական աշխատանքըփոխարինվիմտավորաշխատանքով,իսկմտավորը`` ֆիզիկականով: Ուստի` ներհերթափոխայինընդմիջումները նպատակահարմարէ անցկացնել ոչ թե պասիվ կերպով, այլ ակտիվորեն, այսինքն` անհրաժեշտէ զբաղվել անհատական սան-հիգիենայով,մարմնամարզա7

174.

:

է

տոնուսը:

վիճակին հետնում

|

`

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՀԱՆԳՍՏԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

այդ

պա լու

ԵՎ

ն

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

պահպանե-

գործընթացը դանդաղեցնելու աշխատունակությունը համարհաղորդվումէ հատուկ ռիթմով ն մեղմ երանգի հանգստացուցիչ

երաժշտություն:

Ֆունկցիոնալերաժշտության հաղորդումը կազմակերպելիսանհրաժեշտ է հաշվի առնել աշխատանքիլարվածությունը,ռիթմը, բնույթը, աղմուկի մակարդակը, աշխատողներիսեռատարիքային կազմը: Երաժշտության հաղորդումները ավելի արդյունավետ է գիշերային, քան ցերեկային հերթափոխերում,ամպամածքան արնոտ օրերին: Այն արտադրամասերում, որտեղ բարձր է արտադրական աղմուկըխորհուրդչի տրվում

երաժշտության հաղորդումը: Երաժշտությունը պետք է ընկալվի հանգիստ,չճնշի լսողությունը Ա լարվածությունչպահանջի: Այն չպետք է հաղորդվիանընդհատ,այլապես այն ոչ միայն կկորցնիիր ֆունկցիան, այլ կխոչընդոտի: Այդ պատճառովցերե-

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Աաոա ԻՒՆՆհանգստիռեժիմների այնպիընձեռվի Աաակաություն որավորթյուն աշխատողներին

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

7.4

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ ՎԱՆԳՍՏԻ

ՄԻՋՀԵՐԹԱՓՈԽԱՅԻՆ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Աշխատանքիս հանգստիռեժիմը ենթադրում չ ոչ միայն ներոեոթափոխային ընդմիջումների, այլ նան ճիջհերթափոխայհն հանգստի խելացհ ու արդյունավետ կազմակերպումը: Հարցը կայանում է որ ներհերթափոխայինկարճառն ընդմիջումներիժամանակչեննրանում. կարող ւոհվ չափով վերականգնվել աշխատանքիընթացքումսպառված բաճվորների ուժերը: Ուստի` այն հիմնականումտեղի է ունենում միջհերթափոխայոն հանգստի ճիշտ կազմակերպման 4իջոցով:Այդ պատճառովերկհերթս. եռհերթ աշխատանքի դեպքում անհրաժեշտ է գիտական հիմունքներով մշակել միջհերթափոխայինգրաֆիկներ,որտեղ արտացոլվեն հերթափոխները թիվը. հեր-

Ա միջհերթափոխային թափոխությունների հաջորդականությունը հւսնգստի

տնողությունը: Միջհերթափոխային գրաֆիկները մշակելիս անհրաժեշտ : պահպանելշաբաթվա ընթացքում Օրենսդրությամբ աշխաճախատճսվող

ՄԻՋՀԵՐԹԱՓՌԽԱՅԻՆ

Բաո

անո

սահմանել

աշխատանքի

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

աո

ն

լրիվ վերականգնելուիրենց ֆիզիկական հոգնածությունն ու նյարդային ձեւով օգտալարվածությունը,աշխատունակությունը,նպատակահարմար գործելու հանգիստը:Ստորն բերում ենք ձեռնարկություններումկիրառվող հերթափոխայինգրաֆիկներիցմեկ օրինակ:

Ընդհատվող արտադրություններումմեկ հերթափոխայինհնգօրյա աշխատանքայինշաբաթով ն. երկու հանգստյանօրով աշխատանքի դուրս գալու գրաֆիկը Աղյուսակ 15

Ամսվաօրերը օրա տնողությունը, ժամերով

չպետք է գե-

կային հերթափոխի ընթացքումերաժշտականհաղորդումները րազանցեն 1.5-2 ժամից, իսկ գիշերայոն հերթափոխի համար` 2-3 ժամից: Ընդհանուրառմամբ արւռադրական երաժշտությունըոչ մրայն բարձրացնում է աշխատողների տրաճադրությունը, աշխաւդունակությունը, արտադրանքի որակը, այլ նան բարձրացնում է աշխատողներոգեղագիտական ճաշակը:

ՀԱՆԳՍՏԻ

ԵՎ

Լաո

/18|91

|12/3)4|516|

տ 18|8/8|8|-|.|818| Աշխատանքային

|

նայլն

Այսպիսի գրաֆիկով աշխատելու դեպքում շաբաթվա աշխատանքային ժամերիթիվը(41 ժամ) ապահովելուհամարանհրաժեշտ է լինումյուրաքանչյուր ութերորդշաբաթվաշաբաթ օրը հայտարարելաշխատանքայինօր: Շաբաթվա աշխատանքայինժամերն ապահովելու նպատակովառաջարլլվում են գրաֆիկներիմի քանի տարբերակներ,թեն նրանք էլ ունեն իրենց դրական ն. բացասական կողմերը: Այդ գրաֆիկներից մի քանիսը բերում ենք ստորն:

Մեկ հերթափոխով,հնգօրյա աշխատանքայինշաբաթու|Ա երկու հանգստյան օրով աշխատանքի դուրս գալու առաջարկվող գրաֆիկների տարբերակները(երբ շաբաթվա աշխատանքային ժամերի թիվը 41 ժամ է)

Գրաֆիկների

տա

նե

Ադյուսակ 16

ՅՀ

տնողությունը

ըստ

4|5|6լ7

8՛|8՞1-

-

Հ

վ-չ

|

|8

|նա

--Վ-

-

Համանման

-

գրաֆիկ է կազմվում նան, երբ աշխատանքայինշաբաթվա տնողությունը սահմանվում է 36 ժամ: Այս գրաֆիկներիբացասականկողմն այն է, բացառությամբառաջին տարբերակի,որ ինչպես աշխատանքային բոլոր օրերի տնողությունը, այնպես էլ ամսվա, տարվա կտրվածքովօրա177

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՆՐ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՐՆՊ

ԾՈ

ՂՀԸԸ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԳԿԱԱԱԱՇԱԱ

Ը

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՀԱԱԼՅ

Ա

ԱԱ

աաա

աաա

արը

Աա

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Հա

աշխատած ցուցայինփաստացի ժամերի ընդհանուր թիվըհավասար չէ. ն

դա

դժվարությունէ

առաջացնում նորմավորման,բանվորականժամանակի հաշվառմանբնագավառումն այն: Մեկ հերթափոխային աշխատանքի համարմշակված գրաֆիկներըկարելի է կիրառելերկհերթափոխային աշխատանքիդեպքում: Ընդհատվողարտադրություններումերեք հերթափոխային աշխատանքի դեպքում կիրառում ենք տարբեր տիպի գրաֆիկներ, որոնցից մեր արդյունաբերությանմեջ մասսայականկիրառում են գտել ներքոհիշյալ գրաֆիկները:Ստորն բերում ենք այդ գրաֆիկները:

ա

տնողությունը 1|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12| Գորվայըն

|

1-ին8ժ 2-րդ՝ 8

ժ.

«Դ -րդ՝ժ.

ս|ս|ս|ս)ս|0|01ԲԼԲԻբ

| 14 |

ՄԻՋՎԵՐԹԱՓՈԽԱՅԻՆ

ՇՀ

Հեոթափոխ-

Ամսվա օրերը 11:21|3|141516|17|18|19110111|112

ները

Աղան

1131 14115

Գ|Գ|գ|Գ|գԳ|ս|ս|ս|ս|ս|Բ|Բ|բ|բ|բ

՝

||

16-ից 24-ը

|Բ1Բ Բ15 1Գ

ատր

Բ|Բ|Բ|Բ| Բ|0|0|Գ|/Գ|Գ |Գ |Գ |6 |0 |ս

կ|Ա|

Բ|Բ|Գ|Գ|Գ|Գ|Գ|ս|ս

Բ|Բ|Բ|

Լ ||.

Բ|-|-|.|.|Գ|.-

|ս|-|-|-.|.

-|Բ|ԲլԱ|Այ-Գ|գ|բ|բ

Հանգստյան

Գ|Գ|Գ|Գ|Գ|0|01ս|ս|ս |ս էս 19 19 Էբ

7մԱԱՆԻ գիշերային հերթափոխում

ԳՈՈՀԾ

Աղյուսակ

-

Այս գրաֆիկով աշխատելիսառաջին ն երկրորդ հերթափոխում տում են 8-ականժամ, իսկ երրորդ՝ րաքանչյուր հերթափոխումտրվում է 20-ական րոպե ճաշի ընդմիջում: Հանգստյան օր սահմանվում է շաբաթ ն կիրակիօրերին: Սակայն սահմանված աշխատանքային ժամերիթիվը (41 ժամ) լրացնելու համարյուրաքանչյուր շաբաթվա 6-րդ օրը աշխատանքիէ դուրս գալիս առաջին հերթափոխում աշխատող բրիգադը, այն էլ 6 ժամ, իսկ այնուհետն. այդ բրիգադը աշխատանքի դուրս գալիս գիշերայինհերթափոխում: Ուստիշաբաթ օրն աշխաբրիգադըփաստորենհանգստանում է այնքան ժամանակ,ինչքան որ

-

-Հ

հանգստյանօր: Երեք բրիգադային, հնգօրյա աշխատանքային շաբաթվա գրաֆիկը

Երեկոյանժ.

ԱղյուսակումտրվածԱ, Բ, Գ-ն բրիգադներիանվանումներն են, իսկ 0-ն՝ հանգստյան օրը:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

հանգստյան երկար հանգիստ (32 ժամ)` առավոտյանհերթափոխից հետո գիշերային աշխատանքի անցնելու համար: Փաստացիաշխատանքային շաբաթվա տնողությունը կազմում է 40,6 ժամ, աշխատանքայինհերթափոխիմիջին տնողությունը` 7,9 ժամ, ն ամսվա ընթացքումտրվում է 8-

Աղյուսակ

ՎԱՆԳՍՏԻ

օր ն

Ընդհատվողարտադրությունում երեք բրիգադայինգրաֆիկը Հերթաւիո

ԵՎ

կրակին:

օրը

ԱղյուսակումտրվածԱ, Բ,

ս

-

մ

գ

Գ

Գ-ն բրիգադներիանվանումներնեն:

-

է

տող հերթափոխերում:

Կարնոր նշանակություն ունի անընդհատարտադրություններումհերթափոխայինգրաֆիկներիկազմումը,որի նպատակնէ ապահովելանընդհատ աշխատանքըշաբաթվա բոլոր օրերին: Այդ պատճառովաշխատանքը կազմակերպվումէ չորս բրիգադներով,իսկ հանգիստըտրամադրվումէ շաբաթվա տարբերօրերին: Ստորն բերում ենք անընդհատ գործող չորս բրիագադային գրաֆիկներիցերկուսը (տես աղյուսակ 19):

արտադրությունում

Անոնդի ընդհատ

յուս

Տնտեսությանորոշ ճյուղերում Ա հատկապեսայն ձեռնարկություններում, որտեղ աշխատողների գերակշռողմասը կանայք են, կիրառվումէ նշված գրաֆիկներիտարատեսակները: Այդ գրաֆիկն ունի հետնյալ տեսքը (տես աղյուսակ 18, էջ 179): Համաձայնայս գրաֆիկի գիշերային հերթափոխների է թիվը հաս ցված փոքրագույնի`6 օր ամսվա ընթացքում, այսինքն` յուրաքանչյուր բրիգադ կամ աշխատող գիշերային աշխատանքի է դուրս գալիս ամսվաընթացքում երկու անգամ: Երեկոյանն. գիշերայինաշխատանքից հետո տրվում երկու

Բրի-

գադը

'

՝

է

ններում արտադրություններում

չորս

ը գրաֆիկները նե բրիգադային

Աղյուսակ 19 Առաջինտարբերակ

| 11

Ամսվաօրերը

|12 113| 14|15116

2/|314|5|6|7|8|9110|11

1-ին

313/3/31919|2

2-րդ

11111|0|313|3

3-րդ 4-րդ

22604111 0|2|2|2|2|2|10|0|1111

՛

2|

2 ՛ » ՝ »

11931313

13|3|0|0

1|1Լ01Լ3|3

»

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ ՎԱՆԳՍՏԻ

Աաաա

հեզաաականրանմա

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

աաա

նակմնաւննխաանեորեւննանանաթեյնկաննեոանաանաթախամաակաա

ԱՍՄԱ

Համաձայն այս գրաֆիկի առաջին տարբերակի,բրիգադը առավոտվա հերթափոխում5 օր աշխատելուց հետո անցնում է գիշերային հերթափոխի, գիշերային հերթափոխին հաջորդում է երեկոյան, իսկ երեկոյանին` ւառավոտվա հերթափոխը:Այդ պատճառովառավորտվահերթափոխից հետո տրվում է մեկ օր հանգիստ, բայց այդ հանգիստը տնում է 56 ժամ, իսկ երկրորդ ն երրորդ հերթափոխայինաշխատանքիցհետո տրվում է 2 օր: Ըստ երկրորդ գրաֆիկի` բոլոր հերթափոխերումաշխատում են Յ օր ն հանգստանում մեկ օր: Գիշերային հերթափոխինհաջորդում է երեկոյանը. ուստի տրվող հանգիստըավելի երկար է, քան մյուս հերթափոխներիդեպքում. դա հնարավորությունէ տալիս բանվորինվերականգնելիր ուժերը: Այս գրաֆիկի բացասականկողմն էլ այն է, որ բանվորըմինչն ընտելանում է այս կամ այն հերթափոխին,հաջորդում է հանգիստը Ա հաջորդ հերթաւիոխը,որն ազդում է աշխատունակության վրա:

երկրորդ տարբերակ

ԲրիԳադը 1-ին

2-րդ 3-րդ 4-րդ

Ամսվաօրերը 1|2|3|4|5|6|7|8|95|10|11|12|13|

1:1111913լ3լ31Ի0612|:2121911Լ|1111|Լվ0

|

|

31/0|2/12/)2/1011111լ-1|013|313|0)121|2 01|1313|3|012|2|210)1111 212/)01111|11

11119013

10131313

101)21|2

|

են, իսկ 0-ն՝ հանգստյանօրը: Աղյուսակումտրված1,2,3-ը հերթափոխներն

7.5

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ԺԱՄԱՆԱԿԻ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՃԿՈՒՆ

Գոյություն ունի նան աշխատանքին հանգստիկազմակերպմանժամանակիճկուն ռեժիմներիկիրառումը:Դրա էությունը կայանումէ նրանում, որ հնարավորություն է տրվում որոշ աշխատողների իրենց որոշելու աշխատանքի դուրս գալու սկիզբը ո աշխատանքի ավարտը: Այն կազմակերպում են հերթափոխային, շաբաթական ն ամսական կտրվածքով: Հերթափոխայինկտրվածքով սահմանված աշխատանքի ե

ԵՎ ՎԱՆԳՄՏԻ

ԺԱՄԱՆԱԿԻ

ՃԿՈՒՆ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

հանգստիճկուն գրաֆիկիդեպքումաշխատողը հր հնարավորություններից Աահարճարություններից ելնելով ընտրումէ աշխատանքիսկիզբը Ա ավարօրվա ընթացքումպարտավորէ աշխատը: Սակայն նա աշխատանքային է օրենսդրությամբ: տել այնքան ժամ, որքան նախատեսված ճկուն գրաֆիկը,ապա կարող սահմանվում Եթե շաբաթվակտրվածքով է օրվա ընթացքումփաստացիաշխատածժամերը մեծ կամ փոքր լինել օրվա համարսահմանված ժամանակից, սակայն շաբաթվա կտրվածքով պետք է հաճկուն գրաֆիկովաշխատողիփաստացիաշխատածԺամերը շաբաթվահամար սահմանվածժամերին (41 ժամ): մապատասխանի

է

ճկուն գրաֆիկ կարող են սահմանել նան ամսվա կտրվածքով,բայց այս Ա շաբաթվա կտրվածքովփաստացի աշխադեպքում Աս հերթափոխային տած ժամերը կարող են չհամընկնել նորմատիվայինժամերին, սակայն է լիամսվա կտրվածքովփաստացիաշխատածժամերը պետք հավասար ժամերին: ս ահմանված օրենսդրությամբ նի նորմատիվայինին` այսպիսի գրաֆիկի անցնեԱշխատանքիԿ հանգստիկազմակերպման աշխատատեէ լու համար անհրաժեշտ որոշակիպայմաններա̀նհրաժեշտ ն նկատկատարման ծավալի ղերի առկայությունը,աշխատանքիորակի առավելցուկի մամբ հսկողությունը,հնարավորությունը,միջօպերացիոն

կայությունը Ա այլն: Աշխատանքի դուրս գալու ճկուն գրաֆիկների կիրառումը սոցիալէ տալիս ունի: Այն հնարավորություն տնտեսականկարնոր նշանակություն դուրս գալ իրեն հարմարժամին` կապվածընաշխատողինաշխատանքի լուծման, կուլտուրականմիջոցաանձնականհարցերի տանիքի, դպրոցի, այն ունի նան մի շարք թեչնայած այլն, համար մասնակցելու ռումներին ն

հանգստիարդյունավետռեժիմների կազմակերպման տանքի խմբերի աշխատողների ժամանակհաշվի

Մ

ն

աշխատարբեր արտադհիմնական օրինակ, Այսպես, տանքի առանձնահատկությունները: աշխատանքի րականգործընթացներըսպասարկողօժանդակբանվորների է որ դրանք չհան հանգստի ռեժիմները պետք կազմակերպելայնպես, հետ: ռեժիմների ձընկնենհիմնականբանվորների համար կարնոր ն հանգստիռեժիմի արդյունավետացման Աշխատանքի ճիշտ կազմակերնան հանգստի կտրվածքով տարվա ունի նշանւսկություն պետք է առնել

պումը:

ԵՎ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՀԱՆԳՍՏԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

7.6

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

տությունը կարող ենք գնահատել աշխատանքիարտադրողականության են բարձրացմանմիջոցով, եթե ներդրվածռեժիմներընպաստել ներհերթա-

ԵՎ ՎԱՆԳՍՏԻ

ՏԱՐԵԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

արդյունավետ

Տարվա կտրվածքովհանգստի կազմակերպմանհամար կարնոր նշանակությունունի հանգստիբովանդակությանհամադրումըաշխատանքիբովանդակությանհետ: Նպատակահարմար է, որ ընդհանրապես ֆիզիկական աշխատանք կատարողմարդիկ իրենց հանգիստնանցկացնենխաղաղ, հանգիստ պայմաններում,նրան զուգակցելով ինչ-որ չափով մտավորլարվածություն պահանջողաշխատանք,իսկ մտավորաշխատանք կատարողմարդիկ` որոշ լարվածություն պահանջող ն աշխատանք: ֆիզիկական զ շ ք: ԱյսԱյ առումով վ առ առանձնահատուկ նշանակություն ունի ամառայինարձակուրդիճիշտ կազմակերպումը,որի համար պահանջվում է ձեռնարկությանհնարավորություններին աշխատողներիշահերի նպատակահարմարզուգակցում: Աշխատանքիկամ հանգստի տարեկան ռեժիմի մեջ մտնում են տոնականօրերը ն հերթականարձակուրդը:Տոն օրերը սահմանվում են Ազգային ժողովի կողմից Ա այսօր դրանցից են հուն1-ը ն 2-ը՝ իբրն Նոր տարի, հունվարի6-ը` Սուրբ ծննդյան, ապրիլի ն գեղեցկության օր, մայիսի 9-ը` Վաղթանակի,մայիսի 7-ը 28-ը` Առաջին հանրապետությանտոն, հուլիսի 5-ը` Սահմանադրության, սեպտեմբերի21-ը՝ Անկախությանօր: Տոն օրերի թիվը տարբեր երկրներում տարբեր են: Տոն օրերի աշխատանքը վարձատրվումէ կրկնակիչափով: Արձակուրդտրվում է ամեն տարի յուրաքանչյուր անձին: Վամատեղությանկարգով աշխատողին արձակուրդ է տրվում իր հիմնականաշխատանքիվայրից արձակուրդ գնալու ժամանակ: Տարեկան արձակուրդըվճարովի է, մում է նվազագույնը24 աշխատանքային օր, իսկ անչափահասաշխատողներին` մել ամիս: Աշխատողներիորոշ խմբի տարեկան վճարովի արձակուրդայինօրերի թիվը կազմում է 48 օր: Բացի այդ, տրվում է նան լրացուցիչ արձակուրդ աշխատանքիպայմաններիցելնելով: Արձակուրդտրվում է տասնմեկ ամսվա անընդմեջաշխատանքի լրանալուց հետո, երկկողմանի համաձայնությանկամ ադմինիստրացիայիկողմից սահմանվածգրաֆիկի համաձայն: Այսպիսով` աշխատանքի Ա հանգստի արդյունավետ ռեժիմի կազմակերպմանմիջոցով հնարավոր է ապահովել կայուն աշխատունակություն, պահպանել աշխատողների առողջական վիճակը ն բարձրացնելաշխատանքի արտադրողականությունը: Աշխատանքի Ա հանգստի արդյունավետ ռեժիմների արդյունավե-

Ա սարքավորումների օգտագործմանբափոխայինաշխատաժամանակի բարելավել աշրելավմանըն բարձրացրելմարդու աշխատունակությունը կրճատել կադրերիհասնությունըԱ այլն: խատանքիպայմանները,

արձակուրդային

վարի Մայրության

աշխատող հաստիքով

առ կազ.

:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ՏԱՐԵԿԱՆ ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՏՏՏ|ՏՍՏՏՈ.

ՏԱՏ

`

Հիմնական

հասկացություններ '

Աշխատանքիռեժիմ Հանգստի ռեժիմ

դինամիկան Աշխատունակության

հարմարվելուշրջան աշխատանքին

-

ն

շրջա անկման Աթ անկման շրջան աշխատունակության -

ԱշխատանքիԱ հանգստի ներհերռեժիմներ թափոխային

աշխատանքիսկիզբ աշխատանքիավարտ

-

-

Հրատն ադար

ընդմիջումներ ներհերթափոխային

-

ԱշխատանքիԱ հանգստի միջհերթափոխայինռեժիմներ

մեկ հերթափոխովգրաֆիկ գրատարբեր տնողության հերթափոխային

-

-

ֆիկներ ԵՈՐՔ բոան արտադրություն չորս բրիԳո րություններում Արմարի

լ

գադայինգրաֆիկներ

ԱԱ

ՀԿն ժամա ամսական

Աշխատանքին հանգստի տարեկան ռեժիմ

-

.-

-

հերթականարձակուրդ տոն օրեր

Արտադրականերաժշտություն

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ

ՀԱՐՑԵՐ

ՀԱՆԳՍՏԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԿՐԿՆՈՒԹ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

1. 2.

ՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

3. 5.

6. 7. 8. 9.

10.

11.

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

Ի՞նչ եք հասկանումաշխատանք ի Ա հանգստիռեժիմ ասելով: Ինչպե՞սէ փուիոխվում մարդու

աշխատունակությունը աշխատանքային օրվա ընթաց-

Քում:

4.

ԵՎ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Ինչպե՞սսահմանելճաշի լ ընդմիջումը տնողությունը: Ի՞նչհերթականությամբ Լլ տնողու թյամբ պետք է սահմանելկարճատն ընդմիջումները: Ո՞վ է սահմանում ն

աշխատանքայի շաբաթվա

տնողությունը: Ղերթափոխի տնողությանինչպիսի՞գրաֆիկներ

Ինչպե՞սկկազմեքանընդհատա

կազմել ընդհատվող արտադրություններում:

րտադրություններում չորս բրիգադային Գրաֆիկները:

Ո՞րն ն. է աշխատանքի ի ժամանակի հանգստ ճկուն ռեժիմների դերն նը: Ի՞նչ դեր ու նշանակություն ունի հեր մանվումնրա տնողությունը:

ու

թական` տարեկան արձակուրդը ն

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

8.1

գիտեք: Ի՞նչ նշանակություն ունի արտադ րական երաժշտությունը: Ինչպիսի՞գրաֆիկներկարողեք

նշանակությու-

ինչպե՞սէ սահ-

Մ1|

ՁԵՎԵՐՆ

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ԴԵՐՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ԵՎ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ

ՁԵՎԵՐԻ

ՈՒ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աշխատանքի կազմակերպմանկարնոր ուղղություններից է հադիսանում աշխատանքի ձների ն մեթոդների ուսումնասիրումը: Արտադրության գործընթացումկարնոր նշանակություն ունի, թե այն աշխատանքիի՞նչձներով Ա մեթոդներովէ իրականացվում,քանի որ մասամբ դրանովէ պայմանավորված լինում նյութական նե աշխատանքային արդյունավետ ծախսումները: Ցանկացած արտադրականգործընթաց իրականացնելիսաշխատողը ծախսում է ֆիզիկական ն մտավոր էներգիա,օգտագործում հումք, նյութեր, սարքավորումներ,գործիքներ ն այլն: Սակայնտարբերաշխատողներ տարբեր ձնով ու մեթոդներով են իրականացնումայն, կատարելով տարբեր մեծության աշխատանքայինծախսումներ,օգտագործելով տարբեր քանակությամբ հումք, նյութեր, էներգիա ե այլն: Դա պայմանավորված է նրանով, թե աշխատողըի՞նչպես,ի՞նչ ձեերով, ի՞նչ մեթոդներով է իրականացնում այդ գործընթացըն հետնաբար ինչպիսիարդյունքի է հասնում նա: Դեռաս աշխատանքի գիտական կազմակերպման հիմնադիրները ն հատկապեսՖ. Թեյլորը, մեծ տեղ են հատկացրելաշխատանքիձների ու մեթոդներիուսումնասիրմանը: Կարնորելով այն` Թեյլորն ուսումնասիրել է արտադրության մեջ գործող աշխատանքի ձներն ու մեթոդներըե կատարելագործելով, արդյունավետացնելովայն ներ է դրել արտադրությանմեջ` հասնելով աշխատանքի բարձր արտադրողականության:Հետագայում է՛լ ավելի մեծ տեղ է հատկացվելաշխատանքիառաջավորձների ու մեթոդների ուսումնասիրմանը ն գնալով բարձրացել է նրա դերն ու նշանակությունը աշխատանքիկազմակերպմանբնագավառում:Գիտության ն տեխնիկայի զարգացման ներկա պայմաններում,երբ էլ ավելի է բարձրանում արտադրական գործընթացներիմեքենայացմանու ավտոմատացման մակարէ աշխատատեղերի հագեցվածությունը, էլ ավելի է դակը, մեծանում

ՁԵՎԵՐՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ՈՒ

ՁԵՎԵՐԻ ԵՎ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ,

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՈՒՄՈՒՍՆԱՍԻՐՄԱՆ ԴԵՐՆ ՈՒ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

-

Հասան

կարնորվում աշխատանքի առաջավոր ձների ու մեթոդների ուսումնասիրումն ու ներդրումը` տեխնիկան ն տեխնոլոգիանառավել արդյունավետ օգտագործելու նպատակով: Առավել նս շուկայական ազատ մրցակցության պայմաններումբարձր արդյունավետությունն շահույթ ապահովելու նպատակովարտադրությանառաջավորների ն նորարարների պրոֆեսիոնալ գաղտնիքները մնում են տվյալ ձեռնարկության շրջանակներում: Արտադրության վրա կատարվողաշխատանքայինն նյութականծախսումների կրճատման կարնոր ուղղություններից մեկն աշխատանքային գործընթացներիկատարելագործումնէ: Աշխատանքային գործընթացի ընթացքում մարդն աշխատանքի միջոցների օգնությամբ ազդում է աշխատանքի առարկայի վրա, փոխում է նրա ֆիզիկա-քիմիականհատկանիշները ն ստեղծում իր պահանջմունքներինհամապատասխաննոր սպառողական արժեքներ: Աշխատանքիառաջավոր ձների ու մեթոդներիուսումնասիրման համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է ուսումնասիրել աշխատանքային գործ-

ընթացը:

՛

Աշխատանքայինգործընթացի կարնոր տարրերից մեկը հանդիսանում է է աշխատանքի որոշակի տեխնոլոգիականօպերագիան, որը կատարվում առարկայի վրա, մեկ աշխատանքայինտեղում, մեկ կամ մի խումբ աշխատողների կողմից, առանց փոխելով աշխատանքիառարկան: Հետնաբար արտադրականօպերացիայինբնորոշ է վերոհիշյալ երեք հիմնական հատկանիշները Ա դրանցից որնէ մեկի փոփոխմանդեպքում կավարտվի կամ կսկսվի նոր օպերացիա: Օպերացիանբաժանվում է առանձինէլեմենտների, իսկ էլեմենտները` միկրոէլեմենտների: Արտադրականօպերացիան կարող է լինել ձեռքի, մեքենայական-ձեռքի, մեքենայական-ավտոմատ,ապարատայինԱ այլն: Արտադրական օպերացիանիր նշանակությամբ րող է լինել հիմնական Ա օժանդակ: Արտադրական օպերացիանկարող է լինել նան կոմպլեքս, այսինքն՝ երբ չի փոխվումաշխատանքիառարկան,աշխատատեղըն կատարողները:Այդպիսիկոմպլեքս օպերացիայի օրինակ կարող է հանդիսանալ բարդ մեխանիզմների,հոսքային գծերի, սարքավորումների վերանորոգումըկոմպլեքսայինբրիգադիկողմից: Աշխատանքիբաժանման շնորհիվ տեխնոլոգիականգործընթացիիրականացումըբաժանվում է ըստ հաջորդականության,իսկ արտադրականօպերացիաներըլինում են տեխնոլոգիականւ աշխատանքային:Ըստ տեխնոլոգիական հաջորդականության օպերացիաներըբաժանվում են անցումն ների անցամասերի:Անցումը օպերացիայիմի մասն է, որը կատարվումէ միաժամանակմեկ կամ մի քանի գործիքներիօգնությամբ, սարքավորումների անփոփոխռեժիմների պայմաններում,անփոփոխտեխնոլոգիայի ն

կա-

-

ՀՈ

:

ՀՀ»

ՀԱՅԵՐ»

մեկի Այս պայմաններից ծրագրի պայմաններում: կայուն արտադրական հերթին իր ունենում նոր անցում: Անցումը փոփոխմանդեպքում տեղի է կրկնվողնույնատիպէլեմենտքանի մի է կազմված լինում Օպերացիաների ներից, որոնք կոչվում են անցամասեր: համար բավարարչէ ուսումնասիրման ձների ու մեթոդների Աշխատանքի հատկանիշի, տեխնոլոգիական զուտ բաժանել օպերացիան արտադրական նան հատկանիշի: աշխատանքային ըստ այլ անհրաժեշտէ այն բաժանել բաժանվումէ աշխահատկանիշիօպերացիան Ըստ աշխատանքային աշգործողությունների, աշխատանքային տանքայինշարժումների,

խատանքայինգործելաձնի ն աշխատանքիմեթոդի: աշխատողի գործընթացում շարժումը աշխատանքի Աշխատանքային ոտքերի,տեղափոձ եռքերի, մատների, օրգանների՝ կողմից իրականացվող են: Աշխատանքային շարժումընույնպես կարող ենք դասախություններն ուղղահայացն. հոն. կարգելմի քանի խմբերի`կարճ երկար շարժումների, ն համատեղվող,արիզոնական,ուղիղ գծով ն շրջանաձն,անհատական ն առաջնայինն վճռական,մշտական փոփոխվող նընդհատ ն ընդհատվող, Ընդհան ուղղությամբ, թեքն ն լարված,օգտակար դատարկշարժումների: համեմատաընթացքումպետքէ իրականացնել նուր առմամբաշխատանքի է աշխատատեղեանհրաժեշտ համար սակայնդրա բար կարճշարժումներ, միջոցնեկառավարման րում արդյունավետտեղակայելսարքավորումների է անհրաժեշտ ն շարժումներն րը, գործիքները,նյութերը այլն: Ուղղահայաց շարժումներիծռվելուց, թեքվելուց, կքվելուց փոխարինելհորիզոնական նարավորության խուսափելուհամար, իսկ անհատականշարժումներըհ̀հետ: Օգտակար դեպքում համատեղել մարդու օրգաններիաշխատանքի իրականացընթացքում շարժում համարումենք այն, երբ տվյալ շարժման իսկ դատարկշարժումներիընթացքումօգվում է Օգտակարաշխատանք, շարժումների Աշխատանքային տակար աշխատանքչի իրականացվում: ելնելով: Դրանցից է հատկանիշներից կատարվում որոշակի դասակարգումը Ա են՝ տնողությունը, ուղղությունը,ճշտությունը,ծանրությունը այլն: մի խումբ շարգործողությունը աշխատանքային Աշխատանքային է, որն ունի նպամի ամբողջություն ժումների կամ կոմպլեքս շարժումների հանդիսանումէ է անընդհատ, իրականացվում նշանակություն, տակային ամբողջ ընթացքումչի ամբողջի մի մասը ն այդ շարժումներիկատարման առարկան: փոխվումաշխատանքի գործողությունների գործելաձնը աշխատանքային Աշխատանքային է առանց ընդմիէ, որն իրականացվում ավարտունամբողջականություն կատարման հետ: ջումների,կապվածէ տվյալ օպերացիայինպատակային օպեավարտուն նան իբրե տեխնոլոգիապես Այն կարող ենք բնութագրել

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ՁԵՎԵՐՆ րացիայի մի մաս, որը կազմում է աշխատանքային ամբողջությունԱ ունի որոշակի նպատակային նշանակությունա̀ռանց փոԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ՁԵՎԵՐԻ

ՈՒ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԴԵՐՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ

ՄՐՏԱՆՔԻ

--

աաա

մի գործողությունների

ՊԱՅ

ՊՐ

ՀԱՐ»

տարում է մոտ 15-20 հազար տարբեր շարժումներ, ուստի, կարնոր նշանակություն ունի աշխատանքայինշարժումներիուսումնասիրումը,նրա ապա այդ շարժումների արդյունավետ Ա հաջորդա-

փոխելովաշխատանքիառարկանն սարքավորումները: շարժումների, գործողություններիԱ

գործելաձների ինն դրրատանքային ոատաեցումը, լայ երկու կատարումը զուգակցումը: նպատակահարմար ԱԱոորի քորդականությամբ Երմրոող` ձեավորում աշխատանքը կամ օպերացիայի Երկու միաժամանակյա աշխատանքըհնարավորություն ձեռքերի եանըարտադրականլիս միավորժամանակում կատարելու ավելի գործողություններ, կատարման Աշխատանքային շարժումները գործողություններն ամբո

:

է

ձեռքերի աշխատանքի

առաջադրանքի

է

կարող են լինել հիմն

ծելաձ է րար Գոր«ելածները լրացուցիչ, տեղին ն ավելորդ, արդյունա-

տ Լ 1տի վեմ այան աշխատանքի ձերը արան "յմեբոդները Սարո առաջ նշանակու անակու բնաաիրել ավորել ն

ժումների, գործողությունների Ա գործելաձների

նը ապա հայտնաբերել ն

պատակահա նայ ա

ա

կրճատելոչ արդյունավետշարժումները, գորրն ու գործելաձեերը: Հետեաբար ուսումնասիրման նպատա արավորին չափ կրճատել աշխատանքայինծախսումներն ռանց խաթարելու,վնասելու թողարկվող աշխատողիկողմից ծախսվողմտավորու ֆիզիկականլարվածությունըն բարձրացնելաշխատանքիարդյունավետությունը: Աշխատանքիձների ու մեթոդների ուսումնասիրման ժամանակ անհրաժեշտ է ընտրել աշխատանքներիկատարմանճիշտ եղանակը,կայուն դարձնել տեխնոլոգիական գործընթացը,բարձրացնելսարքավորումների հուսալիությունը, ճիշտ սահԱ մանել աշխատանքի ն հանգստի Մեծ հաջորդականությունը այլն: ուշադրություն է պահանջվումհատկապեսաշխատանքային շարժումներիճիշտ համար, ուստի պահանջվում է առաջնորդվելորոշակի սկզբունքներով: Այդ սկզբունքներնեն. շարժումներըպետք է լինեն կարճ Ա առավել քիչ ու

ՈՔԻ

կըկրճատել արտադբանթի ա-

իր նքներ յան

Առաջինա̀շխատանքային

ավելի յտԲուի կատարվող ձեռբի շարժումը Աշխատողի կողմից Առավել պա արԺումներըիրականացվում կարճ տարածության վրա, ե հատկապես մատներիմիջոցով: Իսկ եթե մատների թեորամոեր ռքի շարժման երկարությունը կազմումէ '

,

են

քան

է

գոր 25 սմ,

հակառակը:

հետ օգտա20.

թաթը, ապա

իսկ միայն մատներիդեպքում` 10-15 սմ: Այն դեպքում, երբ աշխատանքային շարժումների իրականացմանը մասնակցումէ իրանը, ապա

շարժումների

երկարությունըկարող է հասնել մինչն.200 սմ-ի: Ընդհանրապես մատը կարող է կատարելերկու հարյուրիցավելի շարժում, ձեռքի թաթը` 360, ուսը՝ 100 Ա այլն: Աշխատանքային ամենափոքրծախսումները պահանջումէ մատը, իսկ իրանի շարժումը` մատի շարժումից 17 անգամ ավելի: Աշխատանքային օրվա ընթացքում աշխատողը կա188

տա-

շատ

Մ Րլի անվա Բրո թ ւ Գոլռոու: աերհավը ն որեէ հան մեկ ձեռ գործողություն կատարեն միաժամանակ սարաջափ նավետ

օգտագործել

մարդու րդ

շարժողական գործողություննե մ

:

դեպքում կարող է

գործողությանմեջ դրվել նան ոտքը:

քի ազատ մնալու է է նվազագույնը: Դրան Երրորդ` շարժումների շարժումները կրճատելով կամ որոշ շարժումներ համատեղելով: Զորրորդ` իջեցնել աշխատանքայինշարժումների կատարմանժամանակ հոգնածությունը, որին կարելի է հասնել շարժումներըռիթմիկդարձնելով, հարմար աշխատանքայինդիրք ընդունելով, աշխատանքին հանԳըստի արդյունավետ ռեժիմ մշակելով Ա այլն:

Աո

8.2

բրվը լիսի մետք

տրելի

ՁԵՎԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՈՒՄԵԹՈԴՆԵՐԻ

ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

Մշխատանջայինձների

ու

մեթոդների ուսումնասիրությունը իրակա-

ա) ընտրում տվյալ արոֆեւիայի լավագույն կատարողի, ենթ

որը

վեր լ

ջին ամիսների ընացքում գերակատարում էր հանձնարարվածառաջադ»

րանքները րամ աշխատանքային կիրառում արդյունավետ ուսումնասիրում ենք աշխատա ձներ: Այնուհետննորմաները նրա փորձը, ն

արդյունավետացնում այն էւ տարածում տվյալ պրոֆեսիայիմյուս աշխատողների մեջ: Այս եղանակի առավելությունն այն է, որ այն իրականացվում է արագ ն ուսումնասիրմանհամար քիչ ծախսումներ է պահանջում: որ կայն բացասականկողմն այն է, որ լավագույն կատարող հասկացությունը հարաբերականէ, քանի որ ընտրված նույնիսկ լավագույն կատարողըչի կարող օպերացիայիբոլոր տարրերը նույն հաջողությամբ,նույն մակարդակով կամ որակով կատարել. բ) ի հայտ ենք բերում ն դրանցից ընտրում մի քանի (երեքից ավելի) լա189

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ՁԵՎԵՐՆ

ՈՒ

վագույն կատարողների, համեմատում Ա համադրումնրանց աշխատանքի առաջավործներն ու մեթոդները,ուսումնասիրում,ապա դրանցիցընտրելով ամենաարդյունավետ շարժումներն ու ձները` նախագծում ճի նոր աշձն ն այն դարձնում խատանքային բոլորի համար օրինակելի: Լավագույն կատարողիընտրությունըկատարելիսհաշվի ենք առնում այդ աշխատողների կողմից հերթափոխի,ամսվա, եռամսյակիկամ վերջին տարվա ընթացքումձեռք բերված մի շարք ցուցանիշներ: Այսպես,Օրինակ, արտադրանքիթողարկման պլանի կատարմանմակարդակը,արտադրանքի կամ ժամանակինորմայի կատարմանաստիճանը,նորմաներիհիմնավորվածությունը,սպասարկվողմեքենաներիքանակը, աշխատանքին. արտադրության կազմակերպման Ա մակարդակը այլ ցուցանիշներ: Աշխատանքիձների ն մեթոդներիուսումնասիրմանժամանակ կարնոր նշանակությունունի դիտարկման եղանակիս տեխնիկականմիջոցների ճիշտ ընտրությունը: Աշխատանքային գործընթացներիուսումնասիրման ժամանակ օգտագործում ենք ինչպեսանմիջականդիտումների,այնպեսէլ գրանցողու ֆիքսող սարքերիու ապարատների միջոցով դիտումների եղանակները: Աշխատանքային գործընթացների ուսումնասիրությունըիրականացնում ենք մի շարք ավտոմատ ն կիսաավտոմատսարքերի օգնությամբ: Դրանցիցեն տեսամագնիտոֆոնները, տեսախցիկները,կինոապարատները, խրոնոգրաֆները,բազմաթվացույց«Իսկրա» սա մոմենտո գրաֆները, հեռուստացույցային սարքերը, օսցիլո-

ոտուպարատները, այլն: գրաֆներդ ,

ն

Աշխատանքային ծների ս մեթոդների ուսումնասիրմաննպատակից Ա դիտարկմանօբյեկտից ելնելով օգտագործում ենք ծախսումներիուսումնասիրմանտարբեր մեթոդներ`խրոնոմետրաժ,նկարահանում ն մոմենտային դիտումներ: Փոքր սերիականն անհատականարտադրության պայմաններում օպերացիայի տնողության, աշխատանքային ձների ու սիրման կարնոր մեթոդէ համարվումխրոնոմետրաժային դիտումները: Խրոնոմետրաժըօպերացիայի բազմակի անգամ կրկնվող առանձին տարրերի կատարմանվրա ծախսվող ժամանակիչափումն է: Խրոնոմետրաժայինդիտում կարելի է անցկացնելինչպեսառանձինանհատի,այնպես էլ խմբի նկատմամբաշխատանքըսկսելուց մոտ մեկ Ժամ հետո ն 1.5-2 ժամ աշխատանքըավարտելուց առաջ՝ այսինքն աշխատանքայինօրվա ընթացքում երկու անգամ: Խրոկոմետրաժային դիտումըբաղկացածէ երեք էոապից. ա. խրոնոմետրաժային դիտման նախապատրաստում,

ՁԵՎԵՐԻ

-

ՈՒ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ

ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

խրոնոմետրաժայինդիտում նոաշխատանքայինծախսումներիչափում, Գգ.խրոնոմետրաժային դիտմանարդյունքներիմշակում Ա ամփոփում: Խրոնոմետրաժային դիտման նախապատրաստման աշխատանքների մեջ ընդգրկվում են. 1. Ուսումնասիրմանօբյեկտի ընտրությունը 2- Օպերացիայի բաժանումը առանձինտարրերի 3. Ֆիքսաժային կետերի որոշումը 4. Դիտումներիանհրաժեշտքանակությանորոշումը: Ուսումնասիրման օբյեկտը կարող է լինել աշխատանքային շարժումը, գործողությունը, գործելաձնը, ինչպես նան աշխատողիաշխատաժամանակի, սարքավորումների օգտագործումը Ա այլն: Նման պայմաններում խրոնոմետրաժիդիտումը հնարավորությունէ տալիս ի հայտ բերել աշխատանքի լավագույն գործելաձաը, ուսումնասիրել դրանց կատարման հաջորդականությունը:Ուստի ուսումնասիրմանօբյեկտ հանդիսանումեն արտադրության առաջավորները,քանի որ առանծինգործելածներ նրանքկարող են կատարելավելի հմուտ Ա ժամանակիքիչ ծախսումներով:Դիտման օբյեկտը որոշելուց հետո կազմվում է օպերացիայիմանրամասննկարագրումը Ա այն գրանցվում խրոնոքարտիմեջ: Վերջինս խրոնոմետրաժային դիտման հիմնական փաստաթուղթնէ, որը բաղկացածէ երկու երեսից: Առաջին երեսին գրանցվում են օբյեկտին վերաբերող հիմնականցուցանիշները, որն ունի հետնյալ տեսքը (օրինակելի նմուշի ձն). բ.

-

Խրոնոմետրաժային դիտմանՕրինակելիքարտ (առաջին երես)

աշխատաժամանակի Արեան ----Տեղամասը

ուսումնաշարժումների

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՌՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Արնի գա ունը

նը Մասնագիտութո

Սսա....ՁՁՆ

Աշխատողի

տարակարգը Աշխատանքի տարակարգը...

Հաստոցի Անվանումը

համարը Ինճնագրի

|

։

Աղյուսակ20

դիտման անցկացեւն ծրը

Դիտմանավարտը

Դիտմաննպատակը

Օպերացիայի անվանումը

Գծագրիհամարը Օգտագործվող նյութերը...

Աշխատատեղի կազմակերպումը Ա Սպասարկելը Սպասարկման միջոցները

եղանակը Աշխատանքիոեժիմը |Սպասարկման Դիտումը ստուգել է

Դիտումըկատարել է

ն մշակել

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ՁԵՎԵՐՆ

ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Դիտման:նախապատրաստման ժամանակամիջոցում

ուսումնասիրվող օպերացիանմասնատվումէ ըստ նրա բաղադրիչ տարրերի: Օրինակ` մասսայականն խոշոր սերիական արտադրության պայմաններումօպերացիաեն ըստ գործելաձներիԱ ները մասնատվում աշխատանքայինշարժումների, իսկ սերիականն մանրսերիական արտադրությանպայմաններումգ̀ործելաձների: Օպերացիայիմասնատման միջոցով պարզում ենք, թե արդյո՞ք նրա բոլոր տարրերն են անհրաժեշտուսումնասիրվել,թե ոչ, չկա՞ն արդյոք ավելորդ շարժումներ,գործողություններ Ա գործելաձներ,պահպանվում են օպերացիայիտարրերի հաջորդականությունը թե ոչ Ա այլն: Արտադրական օպերացիանըստ տարրերիմասնատելուց հետո որոշվում է յուրաքանչյուր տարրի ճիշտ սահմանները, այսինքն ֆիքսաժայինկետերը: Նախքան խրոնոմետրաժային դիտմանն անցնելը որոշում ենք նան օպերացիայիյուրաքանչյուր տարրի դիտման անհրաժեշտքանակը: Հուսալի արդյունքներ ստանալու նպատակովանհրաժեշտէ կատարելբավարար թվով դիտումներ` պատահականություններից Ա անճշտություններից խուսափելու նպատակով:Ընդ որում, որքան փոքր է լինում դիտման տարրի տնողությունը,այնքան մեծ է լինում դիտումներիքանակը:Միննույն ժամանակ դիտումներիքանակը կախված է ինչպես խրոնոշարքիկայունության նորմատիվայինգործակցից, այնպես էլ դիտումներիպահանջվող ճշտու-

թյունից:

Աղյուսակ21

յունության Ա րթ գործակիցը

ԷԳ

-

Լ

Ր

Մ «Իր ՐիՔորանը օ2-

-

թ

:

շշ

-

Տ

»

-

-

-

Յ

ՆՏ

։

|

ն

2,0

2,5

աին

3.9

|

|

ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ

ԵՎՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Դիտումներիթույլատրելի ճշտությունը կախվածէ պահանջվողճշտությունից Ա սահմանվում է մասսայականարտադրությանհամար 3-ից մինչն 546-ի, խոշոր սերիական՝ 5-ից մինչն 8, սերիական`8-ից մինչն 10, փոքրսերիական Ա անհատական արտադրությանհամար` 10-ից մինչն 20 տոկոսի ճշտության սահմաններում: Նախքան խրոնոմետրաժայինդիտումներիանցկացնելը,կարնոր նշանակություն ունի նախապատրաստական աշխատանքներիկազմակերպումը: Դրա մեջ մտնում Լ խրոնոմետրաժային դիտումներինպատակիհետ ծանոթացնել այն բանվորներին,որոնց մոտ անց է կացվելու խրոնոմետրաժ, ապահովել տվյալ աշխատատեղումնորմալ աշխատանքայինպայմաններ: Խրոնոմետրաժային դիտմաներկրորոդ էտապը աշխատանքայինծախսումներիչափումն է: Չափման արդյունքներըգրանցվում են խրոնոքարտի երկրորդ երեսի վրա` ընթացիկժամանակիտնողությամբ: Խրոնոմետրաժային դիտման երրորդ էտապը ստացված արդյունքներիմշակումն է: Նախ որոշում ենք յուրաքանչյուր տարրի տնողությունը ե ապա բոլոր տարրերի արդյունքները գրանցելով ստանում ենք խրոնոշարք: Եվ եթե խրոնոշարքում տեղ են գտել էական շեղումներ, ապա չեզոքացնում կամ մաքրում ենք այդ սխալ, թերություն ունեցող չափումները:Այնուհետն որոշում ենք խրոնոշարքի կայունությանգործակիցը (Գ լլայ.)հետնյալ կերպ.

Գլա-

Դիտումներիանհրաժեշտքանակը

Խրոնոսա

:

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՁԵՎԵՐԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

Ժոու Ժոյո

-

որտեղ

խրոնոշարքում գրանցվածտարրի ամենամեծ տնողությունն է խրոնոշարքում գրանցվածտարրիամենափոքրտնողությունն է: Խրոնոշարքի կայունության փաստացի գործակիցը համեմատում ենք նորմատիվայինգործակցիհետ ն եթե չի համընկնում,ապա կատարումենք նոր մաքրում, իսկ հետո` կատարում նոր դիտում: Եթե փաստացիկայունության գործակիցը մեծ չէ նորմատիվայինգործակցից, ապա խրոնոշարքը համարում ենք կայուն: Այս դեպքում որոշում ենք օպերացիայիյուրաքանչյուր տարրիմիջին տեողությունը Ա ապա անցնում դիտմանարդյունքների վերլուծությանը: Խրոնոմետրաժային դիտումներիցբացի այժմ մեծ տեղ է տրվում կինոնկաէ տալիս ուսումնասիրելաշխատանորը րահանումներին, հնարավորություն Ա քային գործընթացը`նախ նկարահանել ապա դանդաղեցվածկամ ընդհանուր պլանովուսումնասիրել յուրաքանչյուրշարժում, պարզել շարժումների Այժմ մեծ տարածումէ գտել տեսագրման ճշտություննու անկատարությունը: ն կինոապարատների օգտագործումըարդյունաբերության մեջ: Աշխատանքի առաջավոր ձների Ա մեթոդների նպատակահարմար Ժ

ՈՅ

Ժ ոո

-

-

ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՁԵՎԵՐԻ

ՈՒՍՈՒՄՍՆԱՄԻՐՈՒՄԸ ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

:

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՁԵՎԵՐՆ

ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

շարժումներըլիԱշխատանքային

դարձնելը հնարավորություն է տալիս. ա. Որոշել անհրաժեշտշարժումները, իսկ դրանցմեջ՝ որոնքՐՔեն առ արդյունավետըԺամանակիծախսումների բ. Վերացնել բոլոր ավելորդ շարժումները, գործողությունները Ա գործե-

ամել տեսակետից:

լաձները:

գործողություների արարել րի իրականացման ամենանպատակահարմարհաջորդակաՆուն աշխատանքային շարժումների,

Գամատեղել որոշ շարժումներ, գործողություններ: Միաժամանակդարձնելմարդուօրգաններիս մեքենայիշարժումները: Աշխատանքի ձների ու մեթոդների ուսումնասիրման ու նախագծման է տրվում հատկապեսաշխատանշալ նՋ

ս

աար աշխատությունը, որը առաջավորձների

Բոնն ՀՏամատեղվող

ու

ւ

անընդհատ Ա ընդհատվող

-

առաջնայինն վճռական

Բ

օգտակարԱ դատարկ

-

-

գործողություն Աշխատանքային

աաա խատանքային ների մեթոդների Աշխատանքի ուսումնասիրմանեղանակները ու

-

է Յորքում 1911 մեթոդներիուսումնասիրմաննպաո արտադրությանմեջ: Արդյունաբերական րկությ րի աշխատանքիպրակտիկայումգոյություն ունի աշխաձների ն մեթոդներիտարածմանտարբերձներ: են անմիջականշփումներիմիջոցով առաջավորփորձի փոխաոա կումը տարածումը նույն մասնագիտության աշխատողների միջն: Կարնոր նշանակություն ունի նան կինոֆիլմերի, գիտատեխնիկական գրականության, տեխնիկականտեղեկատվության միջոգուվառաջավոր փորձի գովազդումը: Ուշադրությանէ արժանի նան հրահանգավորումը,երբ աշխատողներինբացատրվում ն պրակտիկձնո.| ցույց է տրվում աշխատանքիառաջավոր ձնը` օգտագործելով ցուցադրական բոլոր հնարավորությունները: Գրահանգավորումըկարող է լինել բանավոր, ինչպեսնան գրավոր:

մտանքաշխատան րիրո յումըերի տանքի առաջավոր ո ցից

ուղղահայացԱ հորիզոնական

-

որ Ամ ոմություն Աային ետնե Պո զնասիրո խատանքայինշարժումների ի ումների մը» հրատարակվել Նյու թվականին: Դեռնս դարի

նում են

-

ն

դ. ե.

շարժումներին:

կարճ Ա երկար

-

-

ւնը:

քային

-

-

ենք մեկ լավագույն կատարողի

Ա" ենք երեքից ավելի կատարողոորի Աաաա ընտ

մեթոդների

Ր ո յումնասիրման նարահանում մեթոդները

Աշխատա նքի ձների

Ա

ո

նոմետրաժ խրոնոմետ

-

է

ճոմենտային դիտումներ

-

Աշխատանքիձների ան միջոցները

Աա

Ա մեթոդների

Ան

տեսամագնիտոֆոն կրեր կինո-ֆոտոապարատներ խրոնոգրաֆ

-

Սր

-

-

-

օպերացիա Արտադրական հատկանիշի ըստ տեխնոլոգիական

Հիմնական Աշխատանքային շարժում Աշխատանքայինշարժումներիդա-

Սակարգումը

հասկացություններ

-

-

-

-

ըստ ըստ ըստ ըստ

Կ ն

աա րեր "

Ղ

րար աա

-

-ա -

առաջավոր ձների Աշխատանքի առաջավորձների Աշխատանքի

հեռուստացույց

Լ

անցամաս

մեթոդներինախազծումը մեթոդներիտարածումը

տնողության ուղղության ճշտության ծանրության

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ՁԵՎԵՐՆ

ՀԱՐՑԵՐ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ԴՈՒ

ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

ՀԱՄԱՐ

Յ. 4.

5. 6.

7. 8.

9.

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

Ի՞նչ նշանակություն ունեն աշխատանքիառաջավոր ձներն ու մեթոդներըաշխատան-

1.

2.

ԵՎ

քի կազմակերպման գործում: Որո՞նքեն աշխատանքային գործընթացիկարնոր տարրերը: Ինչպե՞սեն բնութագրում արտադրական օպերացիան: Ինչպե՞սեն բնութագրում անցումըԱ անցամասը: Ինչպե՞սեն բնութագրումաշխատանքայինշարժումը: Ինչպե՞սենճ բնութագրումաշխատանքայինգործողությունը,գործելաձնը Ա աշխատանքիմեթոդը: Աշխատանքի արդյունավետձների Ա մեթոդներիհայտնաբերմանի՞նչեղանակներկան: Ի՞նչ աշխատանքներ են տարվում խրոնոմետրաժայինդիտման նախապատրաստման

Դոր

Ինչպե՞ս են իրականացնում խրոնոմետրաժայինդիտումը Ա ամփոփումարդյունքները:

10. 11.

Ի՞նչնշանակությունունի աշխատանքիձների Ա մեթոդներինախագծումը: Աշխատանքիձների Ա մեթոդներիուսումնասիրման համարի՞նչ տեխնիկականմիջոցներ են օգտագործում:

ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐ

1.

ՈՒՍԱՆՈՂԻՆ

Սանրուքներիհամար մի վիճիր, այն կդժվարացնիկարեորաշխատանքների

կատարումը:

Աշխատիրհավասարաչափ,հանգստանալով:Աշխատանքիընթացքում մի ընդունիր սնունդ ն մի ծխիր: 3. ստակ եղիր քո պատասխաններիմեջ: 4. Կարողացիրասել նան ոչ: 5. Մի քննադատիր,երբ դրա կարիքը չկա: 6. Եղիր համբերատար Ա կարեկցող: 7. Միշտ ինքդ քեզ հարցրու` ինչպե՞սճիշտ վարվել: 8. Իձացիրինչի ես ձգտում, եղիրհամբերատար դրանհասնելու համար: 9. Եթե տեղեկատվության աղբյուրդ կասկածելի է, ապա առաջին հերթին կվնասի քեզ: 10. Եղիր անկեղծ, բարեհոգի Ա լուրջ: 2.

:

ԳԼՈՒԽ

ՁԵՎԵՐԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԵՎ

ՎԱՐՁԱՏՐՈՒՄԸ

9.1

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

Աշխատանքիգիտական կազմակերպմանհիմնադիրները(Ու. Թեյլոր, հարցերը դիՋիլբրետներ,Հ. Ֆրոյդ Ա այլոք) աշխատանքիկազմակերպման զուհետ են առաջընթացին միասին: Տեխնիկական տարկել վարձատրման հետ դրա են ծները, իսկ կազմակերպման աշխատանքի Գընթաց փոխվել ձները Ա համակարգերը:Այս գործընթացըբնոմիասին նան վարձատրման երկրներինն հատկապեսԱՄՆ-ին, րոշ էր զարգացածկապիտալիստական Ճապոնիային,Իտալիային,Գերմանիային:Ուսանելիէ այդ երկրներիաշխատանքի կազմակերպմանն վարձատրմանառաջադիմականհամակարգերը: Վոլգյանավժամանակ 70-ական թվականներին Խորհրդայինիշխանության նան աշԱ տոգործարանինախագծման կառուցմանըզուգընթացմշակվել է ն վարձատրման համակարգը իտալական խատանքի կազմակերպման ե վարձատր«Փոռ» ֆիրմայի օրինակով: Աշխատանքիկազմակերպման արտադրողականության ման այս համակարգը նպաստեց աշխատանքի ն օգտագործմանը: արդյունավետ աշխատաժամանակի բարձրացմանը են ինչպես անհատալինել ձները կարող կազմակերպման Աշխատանքի իր առանձնաունի յուրաքանչյուրն ձաերից կան, այնպես էլ կոլեկտիվ:Այս են Ա հատկանիշներով: որոշակի հատկությունները իրարիցտարբերվում անհատականձնն այն է, երբ յուրաքանԱշխատանքիկազմակերպման անհատ կատարողինտրվում է արտադրականառաջադրանք,հաշչյուր ն վւսրկվում այն, որոշվում նորմայի կատարմանմակարդակը վճարվում վարձատրություն: դրան համապատասխան կոլեկտիվձնի էությունն էլ այն է, երբ արկազմակերպման Աշխատանքի նորմաներիկատարումը, աշխատանքային տադրւսկան առաջադրանքը, է ոչ թե անհատ կատասահմանվում վարձատրությունը աշխատանքային ստորաբաժանման, այն այս կամ րողի, այլ աշխատանքայինկոլեկտիվի

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԲՐԲԻԳԱԴԱՅԻՆ

ԵՎ ՎԱՐՁԱՏԲՈՒՄԸ

խմբի, բրիգադի աշխատողներիհամար: Չնայած կոլեկտիվ աշխատանքի կազմակերպմանդեպքում վարձատրությունը կատարվում է վերջնական արդյունքների հիման վրա, բայց, այնուամենայնիվ,այն բաժանվում է կոլեկտիվի առանձին անդամների միջն՝ հաշվի առնելով յուրաքանչյուրի լումման վերջնականարդյունքի մեջ: Կոլեկտիվ աշխատանքիկազմակերպմանն վարձատրության կ ձներից մեկը բրիգադային աշխատանքիկազմակերպումնէ ն դրա.

ձատրումը:

9.2

ԲՐԻԳԱԴԱՅԻՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Բրիգադներկազմակերպումեն այն դեպքում, երբ անհրաժեշտէ միավորել առանձինաշխատողների ջանքերը այս կամ այն աշխատանքը իրականացնելու համար, բարձրացնել աշխատողներիպատասխանատվությունը աշխատանքի վերջնական արդյունքի նկատմամբն բարձրացնել նրանց Արտադրականբրիգադներկարող են նյութական, շահագրգռվածությունը: նան. կազմակերպել

հոսքային ո ավտոմատ գծերի, առանձին խոշոր ագրեգատների սպասարկմանու շահագործման համար, բ. տեխնոլոգիականգործընթացներիիրականացմանհամար, Գ. վերանորոգման, մոնտաժի ն կարգավորմանաշխատանքներիկատարման համար: Բրիգադային աշխատանքըղեկավարելու համար նշանակվում է բրիգաա.

դիր:

Գոյություն ունի արտադրականբրիգադիերկու ձւ` մասնագիտացված կոմպլեքսային: Մասնագիտացված կոչվում են այն բրիգադները,որտեղ միավորվում են միննույն պրոֆեսիայի կամ մասնագիտության բանվորներ: Օրինակ, փականագործ-հավաքողների բրիգադը: Այս դեպքում բրիգադի բոլոր անունենում են դամներն միննույն մասնագիտությունը,որոնք կարող են իրարից տարբերվել միայն իրենց որակավորմանմակարդակով(տարակարն

գով):

Կոմպլեքսային բրիգադներումմիավորվում են տարբեր մասնագիտությունների տեր բանվորներ: Այն հետնանք է տեխնիկականառաջադիմության, արտադրության մեջ ներդրվող նոր կատարելագործված ն բարդ սարքավորումների, որոնց շահագործումը պահանջում է մի շարք ֆունկ198

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

են արտադրության ցիաներիկատարում:Այս կարգի բրիգադներգործում ն. շինարարության Ա տարբեր ճյուղերում հատկապեսարդյունաբերության, մեջ: Բրիգադի յուրաքանչյուրանդամ անտառային արդյունաբերության կարող է կատարելոչ թե մեկ, այլ մի քանի մասնագիտականաշխատանքբրիգադտեսակետից կոմպլեքսային ներ: Աշխատանքիկազմակերպման ները լինում են երեք տիպի. 4. Աշխատողների միջն աշխատանքիլրիվ բաժանմամբ: 2. Աշխատանջի ոչ լրիվ բաժանմամբ: բրիգադներ: կոմպլեքսային 3. Առանց աշխատանքի բաժանման միաբրիգադներում կոմպլեքսային Աշխատանքի լրիվ բաժանմամբ ն. տեր որակավորման բանվորներ: են տարբեր մասնագիտության վորվում ն Նրանցից յուրաքանչյուրը կատարումէ իր մասնագիտությանը որակաորնէ մեկ ֆունկցիա: աշխատանքային վորմանը համապատասխան բրիգադներում կոմպլեքսային Աշխատանքի ոչ լրիվ բաժանմամբ ն որակավոտարբեր են նույնպես ընդգրկվում տարբեր մասնագիտության ֆունկրում ունեցող բանվորներ,սակայն այստեղ չկա աշխատանքային ցիաներինեղ մասնագիտացում: Աշխատողնիր հիմնականաշխատանքին

զուգահեռ կատարումէ նան այլ աշխատանքներ: միավոբրիգադները Առանց աշխատանքիբաժանմանկոմպլեքսային են րում են լայն պրոֆիլի տեր բանվորներ,որոնք կարող կատարելամբողջ Այդպիսիօրինակկարողծառայել,երբ հոսքակոմպլեքսաշխատանքներ: է էլեկտրամոնտյորի, հսկիչի ն կարգավոկատարում յին գծի օպերատորը հեթապահ-փականարողի ֆունկցիայի մի մասը, հսկիչը` կարգավորողի, Ա գործում են մեքեբրիգադներ Այսպիսի այլն: գործի ֆունկցիայի մի մասը մեջ ն այլուր: արդյունաբերության նաշինության,լեռնահանքային լավագույն կազմակերպման Կոմպլեքսայինբրիգադներըաշխատանքի է լուծել արդյունավետ տալիս ձն են համարվում: Այն հնարավորություն ամեն կոմպլեքսում այնպիսի խնդիրներ,ինչպիսիք տվյալ արտադրական ձնով կատարումը,արդյունավետ համաձայնեցված բողջ աշխատանքների բոլոր ֆունկցիանեբաժանել բրիգադիանդամներիմիջն աշխատանքային Ա ընդմիջումները այլն: Կոմպլեքսայինբրիրը, կրճատել միջօպերացիոն հիմնականձԱը: գադներնայժմ դարձել են աշխատանքիկազմակերպման է բանվորահավասար փոքր կամ ցիկլը արտադրական Այնտեղ,որտեղ են հերթափոխայինբրիկան հերթափոխից,հիմնականումստեղծված Ա ավարտումեն որոշակի սկսում ընթացքում գադներ, որոնք հերթափոխի

է

կոմպլեքս աշխատանքներ:

ցիկլը մեծ է բանվոորտեղ արտադրական Այն արտադրություններում, են բրիգադներ: միջանցիկ րականհերթափոխից,ստեղծվում

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ՎԱՐԶԱՏՐՈՒՄԸ

Բրիգադիանդամներիվարձատրությունը կատարվումէ աշխատանքի վերջնականարդյունքներիհիման վրա: Դրանով բարձրացվում է բոլոր անդամների պատասխանատվությունը, անձնական ս կոլեկտիվնյութական պատասխանատվությունը իրենց աշխատանքիարդյունքներինկատմամբ: է օգտագործվում Արդյունավետ բանվորականժամանակը,սարքավորում-

ները:

Միջանցիկբրիգադներընույնպեսկարող են լինել մասնագիտացված Ա

կոմպլեքսային:

Բրիգադայինաշխատանքի կազմակերպմանհիմնական նպատակը հանդիսանումէ արտադրականառաջադրաքներիկատարմանու գերակատարման.ապահովումը` սարքավորումներին բանվորականժամանակի ֆոնդի արդյունավետօգտագործման միջոցով:Այն հնարավորություն է տալիս աշխատանքիկոոպերացմանկապերիընդլայնմանը,կիրառելուաշխատավարձի կոլեկտիվձեր, բարձրացնելուբանվորներիկուլտուր-տեխնիկական մակարդակը,ստեղծելու համատեղմանն փոխօգնությանհնարա-

վորություններ:

Աշխատանքի կազմակերպման բրիգադայինձնը կիրառվումէ շատ վաերբ անհրաժեշտություն է զգացվել իրականացնել այնպիսի աշխատանք, որը հնարավոր չէ կատարել առանձին անհատ կատարողը:Այդ մի խումբ աշխատողներ են` համատեղիրականացպատճառով միավորվել նելու որոշակի բնույթի աշխատանք,օրինակ, բեռ-ծանրություն տեղափոխելու կամ բարձրացնելու,շահագործելուխոշոր հաստոցներ, տեղակայելու հոսքայինգծեր ն այլն: Գիտությանն տեխնիկայիզարգացման ներկա փուլում էլ ավելի է խորանում տեխնոլոգիական ն դրան զուգահեռ մեգործընթացիմասնատումը ծանում նրա առանձին մասերի ճիացման անհրաժեշտությունը: Այդ գործընթացը պայմանավորված է վերջնականպատրաստի արտադրանքիթողարկմամբ, դրա նկատմամբ կոլեկտիվի անդամների շահագրգռվածությամբ, որը հնարավորէ դառնում մի խումբ աշխատողների` բրիգադիանդամներիհամատեղաշխատանքին նրանց ջանքերի շնորհիվ: Ուստի` արտադրականգործընթացների ու ն հատմեքենայացումն ավտոմատացումը կապեսնոր տեխնոլոգիաների ն. հոսքային գծերի ներդրումը մեծլսցնում է կոլեկտիվձեով աշխատանքկատարելու հնարավորությունները, սահմանափակումարտադրանքիթողարկման աճի վրա բանվորների անմիջական ազդեցությունըե նպաստավորպայմաններ ստեղծում գործավարձիցկոլեկտիվժամավարձիանցնելուհամար: Շուկայականտնտեսությանւսնցման ներկապայմաններում,երբ դժվարին խնդիրէ դարձել արտադրության ընդյալնումըկամ նոր աշխատատեղեղուց,

ԲՐԻԳԱՂԱՅԻՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

րի ստեղծումը, առավել կարնոր է դառնում գործող ձեռնարկությունների արդյունավետությանբարձրացումը:Դրան աշխատանքիկազմակերպման հասնելու ուղիներից մեկն Էլ աշխատանքիկազմակերպմանն խթանման բրիգադայինձնի ներդրումն է: Բրիգադային աշխատանքի կազմակերպումնամրապնդում է աշխատանքային կարգապահությունը,բարձրացնում կոլեկտիվի անդամների միջն համախմբվածությունը,ընկերականփոխօգնություննու փոխադարձ Վատկապեսներկա պայմաններում, հսկողությունը ւ,պահանջկոտությունը: երբ չկա կենտրոնացվածկառավարումն պլանավորմաննախկին համագործում են անկաշկանդ,ուստի յուրաքանկարգը Ա ձեռնարկությունները գործունեությունըբարեչյուր գործատու իր արտադրական-ֆինանսական է լավելու համար ձգտում բարձրացնելաշխատանքիարտադրողականությունը, թողարկվող արտադրանքիորակը, իջեցնել ինքնարժեքը, բարձրացնել շահույթը: Սակայնդրան կարող են հասնել բարձր կազմակերպվածության, սեւփականռեալ հնարավորություններըհաշվի առնելով, գիտական հաշվարկների, նորարարություններիԱ կոլեկտիվիբոլոր անդամների ջանքերը համախմբելու միջոցով: Արտադրականբրիգադը աշխատանքայինկոլեկտիվի հիմքն է, աշխաւռանքի կազմակերպմանսկզբնականօղակը: Այժմարտադրականբրիգադները բարձր տեխնիկական հագեցվածությանմակարդակ ունեն գործող ձեռնարկություններում,որտեղ ներ է դրվել առաջատար տեխնոլոգիաներ, արտասահմանյաննոր սարքավորումներ,մեքենաներ,հոսքային գծեր: Բրիգադային աշխատանքիկազմակերպմանն խթանմանհիմնական նպատակն է ժամանակին ն որակով կատարել արտադրականառաջադրանքները, իջեցնել միավոր արտադրանքիվրակատարվողաշխատանքային ծախսումները, արդյունավետ օգտագործել արտադրականհզորությունները: Բրիգադայինաշխատանքի կազմակերպմանն խթանմանխնդիրն է արդյունավետ ն խնայողաբարօգտագործել հումքը, նյութերը, կիսաֆաբրիկատները,գործիքները, հարմարանքերըն դրան հասնել նյութական շահագրգռվածությանբարձրացմանմիջոցով: համար անհրաժեշտեն. Բրիգադայինաշխատանքիկազմակերպման 1. Յուրաքանչյուր բրիգադին հատկացնել որոշակի արտադրականհրապարակու սահմանազատել յուրաքանչյուր բանվորիգործողությանգոտու տեխնոլոգիականսահմանները: 2. Ղստակեցնելպահանջվող սարքավորումներիքանակը, հարմարանքները, հսկիչ Ա չափիչ սարքերը, գործիքներըն այլն:

uc1uusut.$!t, чU!JUUчtr'lluut. :по.1.ьrС'

w o.1.ur::iusrntuc ---------------------- ------ --------···--···---

------------------- --- - -

3. tizmbL ШГ11ЛШГJ.Г1ШUJ!� ЩШ1ЛГ1ШU1Лl1шu iлbtuDnLnq�w4wo ПLГJ. �Ub!l[!, ub11IЛU1Лbuw4wo 11wuuwq�iлwgnLl1Q, р11�qшГJ.� щ11�лшГJ. 11ш4шО :f)nL04g�w­ ub11Q LL tuOГJ.�11oь11D= 4. UiлbГJ.6bL un11t1wm�L[w)�u 4wJnLu ршqш, n11� h�liwu L.J.11w huw11wi.J.n11 L�O� hш2L.J.w114bL l.t quwhwiлbL P!l�qшГJ.� ш11�лшГJ.11шчшu qn116nLubnLpJnLOQ, �11шчшuшgОЬL L[w11<1wm11nL.pJПLU[!: 5. J-i11шчшuwgObL hu4ПГJ.ПLPJПLU l.t hw2L[wnnLl1, б2mnLpJwlip n11n2bL Р11�qШГ).� wztuwmwuы� L.J.b112uw4wo Ш1111JПLUJ!Ub!1[! l.t 1111w h�liwu L.J.11w �11шчш­ ОшgОЬL L[w11dwm11nLpJwu б4ПL0 hwl1w4w11q: P11�qw11wJ�O ш2tuшiлwu_gub11� 4wq11w4b11щliwu dwl1wuw4 4w111.tnp OzwOw4nLpJnL0 nLO� р11�qш11� iлuiлbuw4wo qn116nLubnLpJwO ЩLWOwL[n11nL­ liQ l.t hwzL[wnnLliQ, n11Q 4wql1nLl1 t ub11qn116w11wuwJ�u ЩLwOwL[n11liwu pwГJ.4wgnLQ�i liWU[! l.t Пll�U WJdli ЧШГ1lLПГ1 ПL2ШГJ.flПLJ:)JПLU ЩЬIЛ_g t l'}W!l<IL.J.�: Uz­ tuшiлwu_g� 4wq11w4b11щliwu p11�qw11wJ�O dl.t� hbiлwqw qw11qwgПLl1[! щw­ hwu2nLl1 t huiлw4nLpJnLO 11mg0bL Pll�qwГJ.� qn116nLubnLpJnLOQ punLpwq11n11. gПLgwu�2ub11� hwl1w4w11qnLl1: Um gnLgwu�2ub11Q щЬ�л_g t L�Ubu 11�uwi1�4, hwl1w1111bL� l.t hwliwiлbГJ.ЬL�, L�Obu pL[nL[ П! zwiл, pwJg wJO_gwu l.t wJOщ�­ u�O. n11 ГJ.11wunl[ huw11wi.J.n11 L�O� wl1pn11.2ni.J.�O l.t L�w11ctb_g quwhwmbL РГ1�­ qш11� qn116nLubnLpJnLOQ: чw111.tn11 u2wuw4nLpJПLU ПLU� Owl.t p11�qw11� 4nГJ.l1�g �11wчwuwgi.J.n11. w2tuшmwu_gub11� un11liwL[n11nLl1Q: P11�qw11wJ�u ш2tuшmwu_g� 4wql1w4b!1ЩПLl1Q huw11wi.J.n11nLpJnLO t iлw­ L�U �2bgObL 4�uw :f)wp11�4wiлub11� tflntuw1111liwu, uw11ыwi.J.n11nLliub11� 4w11q.wl[n11liwu l.t L.J.b11wun11nql1wu hbtn 4шщl[ш6 ш11mш1111шuы� i1�2oщb11wg�nu 4nLuiw4nLl1ub11Q 4ш11 щшчшu[!, 411бwuibL uщwuw11411wu w2tuwmwu_gub11� 6шl[шш l.t �11 L.J.11w L.J.b11gubL i1�2oщb11wg�nu hu4nГJ.nLpJnLOQ, hwzL[wnnLliQ l.t n11w4Q:

9.3 �ПLЬ�Stнt Uth.JUSUt,et, '-!Uf':)USf'ПtU"(! Ь'-1 ur '1-З n t-t, u '-IЬ s n traз ntt,(! ЧПLЬ4�л�L[ ш2tuwuiwu_g� 4wql1w4b11щliwu qn116nLl1 чш111.tn11 u2wuw4nL­ PJПLU nLu� w2tuшuiwu_g� L[w11<1wm11nLpJwO 4wql1w4b11щnLl1[!, 1111w dl.tb11� б�2�л QU1ЛГ1ПLpJnLO[!: Q.nJnLpJnLO ПLubu L.J.w11<1wm11nLpJwO �О!щЬu 4nLb4iл�L[ qn116wL[w11<'l wJ�O, ШJОщЬu tL 4nLb4iл�L[ dwl1wL[w11dwJ�u dl.tb11' �11bug hw-

чПLtчSl'o.t UCluUSUl.,$11' o.tUl'OUSl'ПtUC' to.t Ul'�ЗПtl.,Uo.ttSntliЭЗПtl.,('

11ш4w11qb11nl[: LшJu mш11w6nLl1 nLubu �Otщbu 4nLb4m�L[ qn116wL[ш11dwJ�O щw11ql.twm11w4w0, ШJ0щЬu tL 4nLb4m�L[ dwl1wL[w11<'lwJ�U щw11ql.twm11w4wu hwl1w4w11qb11Q: ltnLb4ui�L[ qn116wL[w11dwJ�O <'11.LQ �11bu�g ub114wJwgunLl1 t L[w11<1wm11nL­ pJwu WJUЩ�U� dl.t, n11� 11bщ_gnLl1 w2tuшmwl[w11<'1Q hw2L.J.w114L.J.nLl1 t П! рЬ JПL11wыwu�nL11 pwul[n11� WUhWIЛWЧWU шztuwmwu_g� W!ll'}JПLUJ!Ub!l�, WJL 1ЛЧJШL 4nLb4tn�L[� (р11�qш11�) wu11wliub11� w2tuwmwu_g� QD11hwunL11 4ш11 L.J.b112uw4wo WllГJ.JПLUJ!Ub!l� h�liwu L.J.11w: ЧПLЬ41Л�L[ qn116wi.J.щ11d� dl.t� dw­ l1wuw4 L.J.Ь!12UWЧWU W!ll'}JПLUJ![! [!Ul'}ПLUПLli bu_g Pll�qWI'}� ЧПГJ.li�g Ш!11ЛШГ). !1 L[ш6 щwui11wuui� w11uiw1111wu_g[!, 4ш11 4�uш:f)wp11�4wiлub11Q. hwuqnLJgub111:!, Г].Ьuiщub11Q, n11nu_g hwudOL[nLli bu 11Ь4 WJL w11uiw1111wliwu· hbmwqw i12w411wu hwliw11: UJUUlbГJ. 04ш�л� ПLUbu_g uwl.t L.J.b112uw4wo Ш1111JПLUJ!� n11w4D, ш2tuwiлwuыwJ�U l.t UJПLршчшu 6wtuuПLl1ub11Q l.t WJL gnLgwu�2ub11: ltnLb4iл�L[ qn116wL[w11dwJ�u dl.t[! 4�11wnl[ПLl1 t. 1. Ь11р р11�qш11� wu11wl1ub11�g 11ь4� шztuwuiwuы� Шlll'}JПLUJ![! шul1�2шчwun11bu ЧШЩL[ПL11 t liJПLU WU Г).Wli� шztuwuiwu_g� Ш!ll'}JПLUJ!� hblЛ, 2. Ь11р wuhwiлw4wu шztuwuiwu_g� Ш!1ГJ.JПLUJ![! hwzl[wnliwu bupw114bL huш­ !1ШЧП11 !t, 3. Ь11р 11� ышu� pwul[n11ub11 hwliwiлbГJ. uщwuw114nLl1 ьо 11Ь4 wq11bqwiл: ltnLb4ui�L[ L[w11<1wui11nLpJwu dwl1wuw4 LWJu mw11w6nLl1 nLO� 4nLb4iл�L[ qn116wL[w11dwJ�U щш11ql.tш�л11шчшu hwliwчw11q[!: UJU hwl1w4w11q� tnL­ PJПLUU WJU t, n11 P11�qw11� w2tuwmn11.ub11� L[w11<1wui11nLpJwu hwliw11 h�li_g t hwu11�uwOПLl1 uiw11�:f>wJ�u ГJ.llПLJJ!Ub!lQ, qn116wL[w11dwJ�u hwi.J.bLwi.J.wuiлw41:!, ш11u�ш1111шчшu Ш1'2Ш2ШГJ.Г1ШUJ!UЬГ1� 4wtnw11liwu ПL qb11wчwuiw11liwu, ш11mш1111шuы� n11ЦJ4� pw11<111wgl1wu, OJnLpw4wo nbunL11uub11� tuuwJn11.w­ pw11 oqmwqn11Mwu hwliw11 uwtuwuibul[nГJ. щw11ql.tub11Q l.t WJL L[бw11nLliub­ l1D, n11nug h�liwu Ll.11w tL dl.twL[n11L[nLl1 t p11�qw11� w2tuwtnwl[w11<1� :f)n011Q: UJ O Г].Ьщ_gnLli, Ь11р p11�qw11u ш2tuwmnLl1 t un11liwl[n11L[w6 шпш2ш1111шu­ ыnч dwl1wL[w11dwJ�u-щw11ql.twui11wчwu hw11w4w11qnl[, шщш p11�qw11� wu11wliub11� w2tuwmwl[w11<'1Q dl.twL[n11L[nLl1 t w2tuwmwl[w11<1� mw11�:f>wJ�u :f)nu11�. щ11n:f>bu�nOwL L[w11щbuinLpJwO nL w2tuwuiwu_g� щшJl1wuub11� l.t un11liwl[n11L[w6 шпш2ш1111шuы� 4wuiw11liwu hwliw11 m11L.J.n11. hwi.J.bLwi.J.бw11ub11�. w2tuwmwmw11nLpJwO �2bgl1wu l.t 0JnLpw4wo nbunL11uub11� 6wtuunLliub11� tuuwJnГJ.wpw11 oquiwqn11Mwu hwliw11 ui11L.J.n11. щw11ql.tub11� l.t шн L[бw11nLliub11� hw2L[�O: U2tuwiлwl[w11<1� mw11�:f>wJ�O :f)nu11� hwzL[wnliwu hwl1w11 h�li_g bu 6w­ nwJnLl1 p11�qw11� w2tuwmn11.ub11� Р�Ч[! l.t u11wug n11wчwi.J.n11liwu чшnПLg­ L[w6_g[!:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ

ՎԱՐՁԱՏՐՈՒՄԸ

ԿՈԼԵԿՏԻՎ

Պրոֆեսիոնալ վարպետության համար հավելավճարի չափը պլանավորվում է տոկոսներով`յուրաքանչյուր տարակարգինհամապատասխանող տարիֆային դրույքի նկատմամբ Ա տարածվում է այն բանվորների վրա, որոնք թողարկումեն բարձրորակկամ առանցխոտանիարտադրանք, հասել են բարձր վարպետությանու աշխատանքիարտադրողականության, մշտապես կատարում են կից օպերացիաներ, իրենց գործունեությամբ նպաստում բրիգադի ընդհանուրառաջադրանքիկատարմաննու գերակատարմանըն ունեն երկրորդիցոչ ցածր տարակարգ: Պրոֆեսիոնալ վարպետության համար հավելավճարը երկրորդ ն երրորդ տարակարգիբանվորներիհամար սահմանվում է տարիֆային դրույքի 3-ից մինչն 10 տոկոսի,իսկ չորրորդ, հինգերորդ ն վեցերորդտարակարգի բանվորների համար` 4-ից մինչն 12 տոկոսի չափով: Պրոֆեսիոնալ վարպետության համար տրվող այս հավելավճարը տրվում է տարին մեկ անգամ 11 Ա 11 կարգ ունեցող բանվորներին` մեկ տարվա աշխատանքային ստաժ ունենալու դեպքում՝ 390, երկու տարվա` 696 Ա երեք տարվաստաժի դեպքում` 1026 տարիֆային դրույքի նկատմամբ:Չորրորդ, հինգերորդն վե4, 8 ն 12 ցերորդ կարգ ունեցող բանվորներինհամապատասխանաբար`

տոկոս:

Աշխատանքիպայմաններիհամար տրվող հավելավճարներըպվլանավորելիս հաշվի ենք առնում աշխատանքի լարվածությունը, ծանրությունը, վնասակարությունը,մոնոտոնությունը Ա այլ գործոններ: Հավելավճարի չափը սահմանվում է ըստ մասնագիտությունների ն այն էլ տարիֆային դրույքի նկատմամբմինչն.24 տոկոսի չափով: Այդ նպատակովանորաժեշտ է յուրաքանչյուր մասնագիտությանկամ աշխատողի համար ըստ աշխատանքի պայմաններիկազմել «Աշխատատեղի քարտ» ն որոշել կոնկրետ ն վարձատրմանայս հավելավճարի չափը: Աշխատանքիկազմակերպման է համակարգի դեպքում լրացուցիչ վարձատրություն տրվում նորմավորված առաջադրանքըկատարելուհամար: Լրացուցիչ վճարը տրվում է նորմավորված առաջադրանքը871-100 տոկոս կատարելու սահմաններում,առավելագույն չափը կազմում է աշխատավարձիկայուն մասի 40 տոկոսը ն շերտավորվում է ըստ նորմավորված առաջադրանքիկատարմանմակարդակի: Բրիգադիղեկավարին`բրիգադիրինկամ վարպետին,իրավունքէ վերապահվում մինչե 50 տոկոսով կրճատել այն բանվորներիհավելավճարը, Որոնք թույլ են տվել աշխատանքայինն տեխնոլոգիականխախտումներն այդ սահմաններում ավելացնելու բարեխիղճաշխատողներիհավելավճարը: ՀավելավճարներիԱ պարգններիհաշվառմանհամար հիմք ենք ընդունում գործող վարձատրությանպարգնատրականդրույթները: Վարձատրությանգործող կարգի համաձայն աշխատավարձըբաժած-

:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՎԱՐԶԱՏՐՈՒՄԸ

ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

կայուն մասը կազվում է կայուն Ա փոփոխականմասերի:Աշխատավարձի համար մում են նրա տարիֆային ֆոնդը, պրոֆեսիոնալվարպետության հաս տրվող համար պայմանների աշխատանքի տրվող հավելավճարները մասը պայմանավորվածէ բրիփոփոխական վելավճարը: Աշխատավարձի

գործունեությամբԱ կազմվածէ աշխատավարձի գադի աշխատանքային համար տրմյուս տարրերից`նորմավորվածառաջադրանքիկատարման Ա բարձվող լրացուցիչ վճարները աշխատանքիարտադրողականության իջեցմանհամարտրվող աշխատատարության րացմանկամ արտադրանքի

պարգնները:

Կարնոր նշանակությունունի նան, երբ բրիգադիհամար որոշում ենք այն հնարավորությունէ տալիս առավել աշխատավարձը, նորմատիվային սահմանել նրա օգտագործմանվրա: Նորմատիռեալ ձեով հսկողություն համար է սահմանվում բոլոր արտադրատեսակների վային աշխատավարձը ն մշակմանհիմքում դրվում են աշխատանքի տարակարգը,վարձաչափը, արտադրանքի մշակման տեխնոլոգիական քարտերը, նորմաները ն որոնք որոշակի շրջանում մնում են կայուն: նորմատիվները, Նորմավորված առաջադրանքով ժամավարձային-պարգնատրական համակարգի հիմնականէությունը կայանում է նրանում, որ նախ` յուրաքանչյուր աշխատողիհամար պարզ է դառնում գալիք տարիներիընթացԵրկրորդ`որ հիմնականաշխափոփոխությունները: քում աշխատավարձի հետ է համակարգը,որոնց հիմտարբեր պարգենատրման առկա տավարձի են նորմաներ:Երհիմնավորված տեխնիկապես-տնտեսապես քում դրված է ա շխատատարության արտադրանքի րորդ` որ այն նպաստում թողարկվող իջեցմանըԱ չի զգացվում նորմաներիվերանայմանանհրաժեշտություն: Նորմաներըոչ թե վերանայվում,այլ փոփոխվումեն` կախվածաշխատանհետ: Չորկազմակերպման քի պայմանների փոփոխմանԱ աշխատանքի րորդ` ի տարբերությունմյուս գործարանների,Վոլգյան ավտոգործարանում չի տարվում ամենօրյա աշխատանքիներկայանալուտաբելայինհաշհամար ներկայացվումէ չաշխատածօրերը վառում, այլ վարձատրության ամբողջ համակարգըմեքեԱշխատանքի վարձատրության ժամերը: կամ ւ տարր արտացոլվածէ աշէ, նայացված վարձատրության յուրաքանչյուր խատողի աշխատավարձիանձնականթերթիկիմեջ: Եվ հինգերորդ`վարէ տվել էապեսկրճատել ձատրմանվոլգյան համակարգըհնարավորություն փաստաթղթերիթիվը, այսպես, օրինակ, հազար աշխատողինբաժին է ընկնում 58 փաստաթուղթ, այն դեպքում, երբ Մոսկվայի ավտոգործարանում այն գերազանցումէ երեք հազարից: Աշխատանքիկազմակերպումըբարելավելու նպատակովարտադրական բրիգադներումանհրաժեշտ է ստեղծել նյութականպատասխանատ205

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒՄԸ

Մ Մ Ը վության ն. շահագրգռվածության այնպիսի համակարգ,որոնք բխեն բրիգադի շահերից ն. զուգակցվեն այդ տեղամասի, արտադրամասի շահերի հետ: Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտէ, որ այդ հիմնված լինի բրիգադի տնտեսական գործունեությանվերջնականարդյունքի օբյեկտիվ գնահատման նե պատասխանատվության վրա: Ուստի` այդպիսի բրիգադներըփոխադարձհարաբերությունների մեջ են մտնում, ստեղծվում են արտադրական նե տնտեսականկապեր, կնքվում երկկողմանի պայմանագրեր,նույնիսկ կիրառելովբրիգադայինկապալը: Բրիգադայինաշխատանքիարդյունավետությունը գլխավորապեսպայմանավորվածէ նրանով, թե որքանով ճիշտ ու օբյեկտիվորենէ հաշվի առնվում աշխատանքիվերջնականարդյունքի մեջ յուրաքանչյուր անդամիլուման ն դրա համապատասխան էլ բաշխվում կոլեկտիվ վաստակը: Այստեղից էլ բրիգադային աշխատանքիկազմակերպմանբնագավառում կարնոր նշանակությունունի ոչ միայն նյութական պատասխանատվությունը, այլ նան նյութականշահագրգռվածությունը: Ուստի տնտհաշվարկայինբրիգադներումաշխատանքիվարձատրությունը պետք է կազմակերպելայնպես, որ նախ՝ զուգակցվեն կոլեկտիվԱ անձնականշահերը, ն ապա բրիգադի անդամների ջանքներն ուղղվեն աշխատանքիվերջնական արդյունքի, սահմանվածաշխատանքիծավալի կատարմաննու գերակատարմանը:Այս խնդրի հաջող լուծման համար անհրաժեշտէ, որ աշխատանքի վարձատրությունընախ ն առաջ լինի կոլեկտիվ Ա այն տրվի բրիգադի կողմիցձեռք բերված վերջնականարդյունքի համար: Սակայնայս էլ բավարար չէ առավել արդյունավետ աշխատանքիհամար: Անհրաժեշտէ, որ յուրաքանչյուր բանվոր անձնական շահագրգռվածությունից ելնելով բարձրացնիվերջնականարդյունքի ստեղծման մեջ իր անձնականավանդը` համոզվածլինելով, որ կոլեկտիվաշխատավարձի բաշխումը կիրականացվի ներդրվածլումայի համապատասխան, ըստ աշխատանքիմասնակցության գործակցի: Կոլեկտիվ վաստակի բաշխումը անդամների միջն միաժամանակ ենթադրումէ ընդհանուրարդյունքների մեջ յուրաքանչյուր անդամիլումայի որոշում, իսկ այդ նպաստում Է բարձրացնելուաշխատանքի արտադրողականությունը, արդյունավետ օգտագործել արտադրական ռեզերվները: Բրիգադի համար վերջնական արդյունքը հանդիսանում է պլանային առաջադրանքովսահմանված բրիգադ-կոմպլեկտը,մեքենակոմպլեկտը, դետալը, հանգույցը, որն իբրեւ պատրաստի արտադրանք հանձնվումէ իրացմանկամ տվյալ ձեռնարկությանմի այլ սկզբնականաշխատանքայինօղակի հետագա մշակման: Բրիգադի վերջնականարդյունՔի համարսահմանվում է կոմպլեքսայիննորմա, որի հիման վրա էլ հաշվարկվում է աշխատավարձ: ՈՄՆ

ՈՈՑՑԶՈՈ

ԳԱՅՐ

ՀՈԵՑՅթա

՛

ԿՈԼԵԿՏԻՎ

ա

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Հեա"

ՎԱՐՁԱՏՐՈՒՄԸ

ԵՎ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

--

Արտադրականբրիգադում աշխատանքիվարձատրությանգործավարձային ձենըկիրառվումէ այն ժամանակ,երբ առկաեն հեւոնյալ պայմանները. արտադրանքի քանակականցուցանիշներ, որոնք առավել ճշգրտությամբ արտացոլում են աշխատանքայինծախսումները,ն հնարավոր է լիովին հաշվառմանհամար, գոյություն ունի ռեալ հնարավորություն սահմանվածնորմայիհամեմատությամբ բարձրացնելութողարկվողարտադրանքիքանակը, որը չպետք է տանի թողարկվող արտադրանքի որակի իջեցում, տեխնոլոգիական գործընթացներինե աշխատանքի անվտանգությանկանոններիխախտում, անհրաժեշտությունկա տվյալ արտադրամասում,տեղամասում,բրիգադում ավելացնել արտադրության կամ իրականացվող աշխատանքիծավալը: Այս պայմաններից որնէ մեկի բացակայությանդեպքում չի կարելի կիրառել գործավարձայինվարձատրության ձնը, ուստի, պետք է անցնել աշխատանքի վարձատրությանժամանակավարձայինձնին: Վերջինս առավել արդյունավետ է այն ժամանակ,երբ սահմանվում է նորմավորվածառաջադրանք: Ժամանակինն. որակովհանձնարարվածաշխատանքիծավալը կատարելու ու գերակատարելու դեպքում բրիգադն ստանում է հասանելիք լրիվ աշխատավարձը,անկախ նրանից` աշխատողներիքիչ թվաքանակով է կատարել այն, թե ոչ: Ուստի աշխատանքիվարձատրմաննման կարգը բարձրացնում է շահագրգռվածությունը`կրճատելուաշխատողներիթվաքանակը (աշխատանքայինծախսումները),կարճժամանակումկատարելու նորմավորված առաջադրանքը,արդյունավետ օգտագործելու սարքավորումները ն այլն: Աշխատանքիվարձատրությանգործավարձայինձնը կիրառելիէ հատկապես ավտոմատացված,ապարատային,հոսքային խիստ ռեկլամենտավորված արտադրություններում,որտեղ անհրաժեշտ է խստությամբ պահպանել տեխնոլոգիականգործընթացները,ջերմայինն մշակմանռեժիմները ն այլն: Կոլեկտիվ գործավարձիժամանակ,երբ տեղի ունի հստակաշխատանքի բաժանում ն յուրաքանչյուր բանվոր ունի իր կայուն բանվորականտեղը կամ կոնկրետ որոշակի աշխատանք, ապա կարելի է վերջնականարդյունքի համար սահմանել անհատական կամ օպերացիոն վարձաչափ: Մյուս դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է հաճախակիփոփոխելաշխատանքային տեղերը` բանվորներին մոնոտոն վիճակից դուրս բերելու համար, փոն մասխադարձաբարիրարօգնելու ն լայնորեն կիրառելուֆունկցիաների նագիտությունների համատեղում, ապա նպատակահարմարէ կիրառել կոմպլեքսայիննորմա: Աշխատանքիվարձատրմանկոլեկտիվ համակարգն առավել արդյունավետ է այն ժամանակ, երբ այն զուգակցվում է -

-

-

"

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԿՈԼԵԿՏԻՎ

ԵՎ ՎԱՐՁԱՏԲՈՒՄԸ

պարգնատրականհամակարգիհետ: Դա բացատրվումէ նրանով, որ կոլեկտիվ գործավարձիկիրառմանժամանակ հիմնականումխթանվում է վերջնական արդյունքի քանակի ավելացումը, իսկ այն դեպքում, երբ պարգնատրական համակարգըընդգրկումէ քանակական ցուցանիշների կատարման հետ միասին նան որակական ցուցանիշների բարելավումը կամ նյութական արժեքներիարդյունավետօգտագործումը, ապա առավել արդյունավետ է դառնում աշխատանքիկազմակերպումն ու վարձատրումը: Քանակականն որակական ցուցանիշների կատարման ու գերակատարման համար հասանելիք պարգնը տրվում է բրիգադի անդամներին`անկախ տեղամասի, արտադրամասի,ձեռնարկության ցուցանիշներից: Խրախուսման աղբյուրը հանդիսանումէ ինչպես աշխատավարձի,այնպես էլ նյութական խրախուսման ֆոնդը: Աշխատավարձի ֆոնդից տրվող պարգններըբաշխվում են ամսական ցուցանիշների կատարմանու գերակատարման համար` նախապես մշակված ու հաստատված պարգնատրականդրույթների հիման վրա: Արտադրականբրիգադներումկարնոր նշանակություն ունի կոլեկտիվ վաստակիբաշխումը բրիգադիանդամներիմիջն: Այժմ ամենատարածված մեթոդն է հանդիսանում ըստ շնորհված տարակարգին աշխատած ժամանակի բրիգադի անդամներիմիջն կոլեկտիվ վաստակիբաշխումը: Այս մեթոդը արդյունավետ է այն ժամանակ, երբ հիմնականումհամընկնումեն աշխատանքին բանվորի փաստացիտարակարգերը,կատարումեն միննույն լարվածության ն բարդության աշխատանքներ:Սակայն պրակտիկայում միշտ չէ, որ այդպես է լինում, որի հետեանքով էլ թուլանում է բանվորինյութական շահագրգռվածությունը:Այդ պատճառովկոլեկտիվ վաստակըկարելի է բաշխել նան ըստ «պայմանական»տարակարգերին փաստացիաշխատած ժամանակի:Ներկայումս ամենաընդունելի,հավանության արժանացած մեթոդը ըստ աշխատանքի մասնակցության գործակցով (ԱՄԳ) վերջնական արդյունքի բաշխումն է բրիգադի անդամներիմիջն: Սակայն դրա հետ միաժամանակայժմ կարնոր նշանակություն է ստանում, թե աշխատավաձիո՞ր մասը բաշխել ԱՄԳ-ով,ինչպիսի՞ցուցանիշներ հիմք ընդունել ԱՄԳ-ն որոշելու ժամանակ, ինչպե՞սհաշվի առնել յուրաքանչյուր բանվորի անհատական արտադրողականությունը, կատարվող աշխատանքների որակը Ա այլն: Աշխատանքի մասնակցության գործակցի վրա կարող են ազդել մի շարք ցուցանիշներ,ընդ որում դրանց մի մասի կատարումն ու գերակատարումընպաստում են մասնակցությանգործակցի բարձրացման, իսկ մի մասը` հակառակազդեցություն է թողնում: Աշխատանքիմասնակցությանգործակցի բարձրացմանվրա կարող են

ազդել`

առաջավոր փորձի հաղորդումըն

-

ՎԱՐՁԱՏՐՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

հետ

ԵՎ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒ

ի

օգնումնացող բանվորներին

թյուն ցույց տալը, ցուցաակտիվությունն նախաձեռնություն աշխատանքինկատմամբ տեխնիկայի նոր արդյունավետօգտագործելը, բերելը, սարքավորումները -

-Լլրացումը, ն բարձր պրոֆեսիոնալվարպետությունըայլն: գործակցիիջեցմանվրա կարող են ազդել մասնակցության լշխատանքի թերակատարումը, առաջադրանքների արտադրական չհանձնելը, ժամանակին արտադրանքը պատրաստի չ կատարումը, բրիգադիրիհանձնարարության խախտումը, կարգապահության աշխատանքային օգտագորոչ արդյունավետ հումքի, նյութերի, կիսաֆաբրիկատների -

|

-

-

-

-

ումը ն այլն: մասնակցությանգորԲրիգադի անդամներիմիջն ըստ աշխատանքի ծակցով կարելի է բաշխել. ամբողջ աշխատավարձը, ն պարգնը, հավելավաստակը գործավարձային -

-

միայն պարգնը: է ամբողջաշխատավարԲրիգադիանդամներիմիջն նպատակահարմար համար տրվող ձը բաշխել այն ժամանակ,երբ նորմաներիգերակատարման ունեն հավելավճարըԱ պարգնը համեմատաբար փոքր տեսակարարկշիռ բանվորգործավարձային մեջ: Սակայնիրականում միջին աշխատավարձի ն կահամակարգով է պարգնատրման ների հիմնականմասը վարձատրվում են արտադրական նորմաներնու առաջադրանքտարում ու գերակատարում հավելավճարը համարտրվող ները: Քանի որ նորմաներիգերակատարման ուստի նպատակշիռ, տեսակարար ն պարգնը ունեն համեմատաբար բարձր աշամբողջ բաշխել միջն կահարմարչի կարող լինել բրիգադիանդամների որ նան այն հանգամանքը, է Բացի այդ պետք հաշվի առնել խատավարձը: ն. հավեհամակարգեր այլ այժմ լայնորեն կիրառվումէ պարգւնատրական են վճռականլծակ հանդիսանալբրիգադիանկարող որոնք լավճարներ, համար: բարձրացնելու դամներինյութականշահագրգռվածությունը է հաշվի առնել յուդժվար կամ չէ հնարավոր ո րտեղ Այն բրիգադները, արդյունքները,նպատարաքանչյուր անդամիանհատականաշխատանքի միայնհավելավԱՄԳ-ով բաշխել է միջն կահարմար բրիգադիանդամների Ծարը ն պարգնը: հնարավորություն Այսպիսով`կոլեկտիվաշխատանքիկազմակերպումը շահագրգռվածություկտա բարձրացնելբրիգադիանդամներինյութական վերջնականարդյունքներինկատմամբ,բարձրացնելաշնը աշխատանքի -

:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒՄԸ

ԿՈԼԵԿՏԻՎ

խատանքիարդյունավետությունը, ամրապնդել կարգապահությունը, փոխօգնությունը, արդյունավետօգտագործել աշխատանքայինն նյութական

ՎԱՐՑԵՐ

ռեսուրսները:

Աշխատանքիկազմակերպմանառաջադիմականձներ կիրառվում են ոչ միայն արդյունաբերության, այլ նան տնտեսությանմյուս ճյուղերում՝ Գյուղատնտեսության, առողջապահության,շինարարությանմեջ: նախքան աշխատանբիկազմակերպմանայս կամ այն ձնի ընտրությունը կատարվումէ դրա անհրաժեշտության հիմնավորումը,իսկ ապա տրվում է դրա նախագծումը Ա ներդրումը:

ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ

ՎԱՐՁԱՏՐՈՒՄԸ

ԵՎ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՐ

`

4.

2.

3. 4.

5. 6. 7.

Հ

ի մնա

կ ան

հաս

կ ացությու

ննե

անհ

բրիգադիաշխատանքիվարձատրությունը: Ինչպե՞սէ իրականացվում 9. Կոլեկտիվաշխատանքի ի՞նչ ձեւեր են կիրառվում: վարձատրության 10. Ե՞րբ կարելի է կիրառել կոլեկտիվ գործավարձային ձեւը: առաջադրանքովաշխատելիս: 11. Ինչպիսի՞լրացուցիչ վճարներ է տրվում նորմավորված

ն

-

-

Կոմպլեքսային բրիգադների

սակները

տե-

հերթափոխային ճիջանցիկ

-

-

Բրիգադայինվերջնականարդյունք

պատրաստիարտադրանքը, հանգույցը, դետալը

-

-

-

Կոլեկտիվվարձատրություն

կոլեկտիվ գործավարձ կոլեկտիվժամավարձ նորմավորվածառաջադրանք

-

-

-

Աշխատավարձիբաշխումը բրիգադի անդամներիմիջն

-

բրիգադիանդամների միջն: Ինչպե՞սենք բաշխում աշխատավարձը

աշխատանքիլրիվբաժանմամբ աշխատանքի մասնակի բաժանմամբ առանցաշխատանքիբաժանման

-

-

-

Բրիգադների տեսակները

12.

մասնագիտացված կոմպլեքսային

-

Ե՞րբ են կազմակերպվումմիջանցիկբրիգադները: հիմնական Ռրո՞նք են բրիգադայինաշխատանքիկազմակերպման

8.

-

Արտադրականբրիգադի ձները

ամբողջ աշխատավարձը պարգնը գործավարձային հավելավաստակը պարգնր

-

-

ն

Աշխատանքիմասնակցությանգործակից

ի

Որո՞նք են կոմպլեքսային բրիգադները: Ե՞րբ են կազմակերպվումհերթափոխայինբրիգադները:

առավելությունները:

ըը

անհատակա Աշխատանքի կազմակերպման կոլեկտիվ-բրիգադային ձները -

ձները: Որո՞նք են աշխատանքի կազմակերպման բրիգադներ: Ե՞րբկարող ենք կազմակերպել արտադրական Արտադրականբրիգադներիինչպիսի՞ձեեր գիտեք:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԾՈՆ

ԳԹԵ

ՄԵՐՈԾՐ

ՀՀԳՏ

ԶԱՀԹՀՈՅՀԱՈՆՀԸ

ախր

ՈՒ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արտադրականկարգապահություն ասելով հասկանում ենք

-

ՆաՀ

ՀԱՀ

ԷՈՒԹՅՈՒՆՆ

ԿԱՐԳԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ

արտադ-

րական բոլոր առաջադրանքների,հանձնարարությունների ծառայումիջոցների արտադրության թյունների հստակ ու ժամանակին կատարումը, ն

աշխատուժիարդյունավետօգտագործումը:Դա նշանակումէ, որ սարգործիքներին. նյութական քավորումների, մեքենաների,հարմարանքների, մյուս արժեքներինկատմամբունենալ խնայողաբար ն հոգատար վերաբերմունք: Ժամանակին ն հստակ կատարել արտադրականկարգադրությունները, պահպանել ներքին կանոնները, հրահանգները,կատարել աշխատանքի պաշտպանության,սանիտարիայի,տեխնիկայի անվտանգության Ա հակահրդեհայինպահանջները: Տեխնոլոգիական կարգապահությունասելով հասկանումենք տեխեղանակներին հաջորդաիրականացման նոլոգիականգործընթացների ն. կատարում: Ա պահպանում ճիշտ պահանջների կանության, ռեժիմների են առաջ բերել կարող խախտումները Տեխնոլոգիականկարգապահական արտադրանքիորակի իջեցում, խոտան արտադրանքիթողարկում,սարքան. նույնիսկ ջարդի:Աշխատանքի փորձըցույց վորումների խափանումների հիմնախախտումների կարգապահական է տալիս, որ տեխնոլոգիական Է պ ատրաստպ րոֆեսիոնալ կան պատճառըհանդիսանում աշխատողների ու ան վածությանցածր մակարդակը,աշխատանքինկատմամբանփույթ ու կանոնների պահանջվող թույլ հսկողությունն Ա

ԳԼՈՒԽ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԿԱՐԳԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

40.1

ԿԱՐԳԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՈՒ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ԷՈՒԹՅՈՒՆՆ

Կարգապահությունն,ընդհանուր առմամբ, լայն հասկացություն է ն վեԿԱ նրա առանձինխմբերին. հատասարակության անդամների, կապեսղեկավարիու ենթակայի, վարծուաշխատուժիու գործատուի միջն: մարդկայինհասարակության գոյությունը կարգաէ Ա տվյալ երկրի գոյատնման պայմանը:

էհսարանը Պրն րություն իար անդամնե

կարգապահությունը զորող արաբերություն

կարնոր

|

աԱ: նշխատանքային կարգապահությունըենթադրում աշխատանքային աշխատանքիսկզբի, ավարտի ճաշի կարճատնընդմիջումների է

Ա

օրվա`

պահպանու-

կարգկանոնի ենավորվոը մեն անան. մարային հասարաու: հանգստի վերաբերյալսահմանված ոազմական, որոնի ընդունումը թյան զարգացմանըզուգընթաց, անկախհասարակականկառուցվածքից: աշխատանքայինկոլեկտիվներիգործողության կոնկենք հետնյալ տե-

ունենալով նկատի կար ագար իրր ՍԱԳԱ անան տանքային,

.

հասկացությունները:Ըստ թյունները Ա հատկապես

-

էության նշված կարգապահականհասկացու-

իական հրար աեր կարգապահություն: սերտորեն ապված են հետ ա

ն

|

տադրանց

յուրաքանչյուրը լրացնում է մյուսին, իսկ երբեմնէլ չենք կարող ման րանջատել միմյանցից: Դա ՛

է աունԱա ուման իրՅԵՑ միջու գործընթաց ոնդգրկում

իցական թապայմանավորված կող աար է

հասկացությունների առանձը տարբեր օղակների կողմից համապատաս խան կարգապահական պահանջներիու կանոններիմշակմամբ: նման

այմանա

-

հստակ

Ան Գորի տրամադրումը աշխատանքային կարգապահության կոլեկտիվում Աշխատանքային ւ

ազա-

վերը նշված կարգապահական ինաստովաշնատանջաինկարգա որոնք հրազաանդամներին, պահությունըհատուկ է ոչ միայն ճացնում են համատեղ աշխատանք, այլն այն օբյեկտիվ անհրաժեշտուիր աշհատանքաԻ թյուն է: Այն բնութագրում է աշխատողիվերաբերմունքը տնտեսական Ա նցած բոլոր նկատմամբ: արդյունքների յին գործունեության պագործունեությունը համագործակցված մարդկանց համակարգերում նան այդ գործուայլ կազմակերպում, աշխատանքի միայն հանջում էր ոչ մասին խոսելիս, անպայման առնչվում հոլո

,

ու

են

հետ Ն ար հասկաժությոնների

Աժ,

փոխվումն

վոլեկտիմի

'

ն.այլնւ կարգ Ժամանակի ընրացք

են այդ կատարելագործվում

էլ կանոններնու պահանջները,

ա-

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԿԱՐԳԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

վելի ամրապնդումաշխատանքայինկարգապահությունը,դառնում նպատակասլացու արդյունավետ: Աշխատանքային կարգապահությունը կապված է արտադրամիջոցների Ա աշխատուժիարդյունավետ օգտագործմանհետ: Այն իր ազդեցությունն է թողնում աշխատանքայինկոլեկտիվիվերջնականարդյունքի շահույթի վրա: Հատկապեսշուկայական տնտեսությանանցման այս փուլում խիստ կարնորվում է ոչ միայն յուրաքանչյուր աշխատողիպատասխանատվությունը անձնականավանդի,ներդրածլումայի, այլ նան ամբողջկոլեկտիվի անդամներիաշխատանքայինհաջողություններինկատմամբ: Այժմ, թեն դանդաղ,բայց գնալով ներդրվում են նոր տեխնոլոգիաներ,սարքավորումներ ու հոսքայինգծեր, որի շահագործումը Ա սպասարկումըպահանջում է բարձր աշխատանքային ն կատարողականկարգապահություն, աշխատանքի բարձր կուլտուրա Ա որակավորում:Մյուս կողմից, սեփականատերը ձգտում է արտադրությանմիջոցներիարդյունավետօգտագործման միջոցով ամենակարճժամանակահատվածում փոխհատուցելարժեքը` մրցունակությանըդիմակայելուհամար: Միաժամանակայսօր մեծ նշանակություն է տրվում նան կադրերի ոպատրաստմաննու վերապատրաստմանը, րը աշխատանքային կարգապահությանամրապնդմանհամար կարնոր նշանակությունունի: Դա բացատրվում է նրանով, որ առանց մասնագիտական կայուն գիտելիքներիԱ փորձի անհնար է շահագործելժամանակակից բարձր մեքենայացմանմակարդակունեցող մեքենաները,սարքավորումները, հոսքային գծերը, համակարգիչները Ա ընդհանրապես տեխնիկական

միջոցները:

Աշխատանքային կարգապահությունը կապված է նան կոլեկտիվի անդամների կրթականմակարդակիԱ դաստիարակության, համախմբվածության, ընկերականփոխօգնության,համագործակցության հետ: Առանցաշխատանքային կարգապահության ամրապնդմանչի կարող տեղի ունենալ արտադրության աճ ն տնտեսականցուցանիշների բարելավում: Սակայն աշխատանքային կարգապահության ցածր մակարդակըկարողէ վատնումների, կորուստներիԱ լրացուցիչ ծախսումներիպատճառ հանդիսանալ: Աշխատանքային կարգապահության կարնոր ազդակ է աշամրապնդումը խատանքիարտադրողականության բարձրացմանհամար: Այսօր, սեփականության տարբեր ձների առկայությանդեպքում, գործատուն նոր պահանջներէ թելադրում վարձու աշխատուժին`նկատի ունենալով աշխատուժիշուկայում նրա մեծ առաջարկը: Ուստի` վարձու աշխատուժը, հաշվի առնելով իր սոցիալ-տնտեսական ցածր մակարդակը,համաձայնության է գալիս գործատուի հետ Ա այդ պատճառովէլ փոխվում են կարգապահական պայմանները,սկզբունքներըԱ տեսակները:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

10.2

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

ԿԱՐԳԱՊԱՅՈՒԹՅԱՆ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԿԱՐԳԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

:

Աշխատանքայինկարգապահությանամրապնդումնունի նախ Ա առաջ տնտեսական նշանակություն:Այն նպաստումէ աշխատանքիկազմակերպվածության նո տնտեսականաճի բարձրացմանը`ոչ միայն ժամանակակից կոմեքենայացվածարտադրության,այլ նաւ ցանկացածաշխատանքային

լեկտիվում:

ամրապնդումըկարնոր երաշխիքէ Աշխատանքայինկարգապահության միայն շահույթի մեծացման, այլ նան կոլեկտիվի ամրապնդմանհամար: Այդ պատճառովէլ աշխատանքայինկարգապահությանամրապնդմանհամար անհրաժեշտ է ապահովել աշխատանքի բավարարպայմաններ:Դա վերաբերում է ինչպես աշխատատեղիկազմակերպմանԱ` սպասարկման բարելավմանը, այնպես էլ աշխատողներիմասնագիտականորակավորման, վարպետության,փորձի ձեռք բերմանգործում աշխատողներիաջակցության կազմակերպմանը:Աշխատանքիանբարենպաստպայմանները կարող են աշխատողներիառողջականվիճակի վատթարացմանու տրամադրությանիջեցման պատճառ հանդիսանալ, որոնք էլ իրենց հերթին կախախտումներ: րող են առաջ բերել կարգապահական Աշխատանքայինկարգապահությանամրապնդմանգործում կարնոր նշանակություն ունի աշխատողներիտնտեսականշահերի ն խթանների խելացի ու ճիշտ օգտագործումը: Անհնարէ բարձրացնել աշխատողների աշխատանքայինկարգապահությունըԱ ակտիվությունը, առանց հաշվի առնելու նրանց տնտեսականպայմանները: Ընդհանրապես, աշխատողներիհիմնական մասին հատուկ է կազմակերպվածությունը,կարգապահությունըն բարեխղճությունը, սակայն այդ չի նշանակում, որ անհրաժեշտուշադրություն չպետք է դարձնել կարգապահությանամրապնդմանվրա: Ընդհակառակը,անհրաժեշտէ մշտապես ուշադրության կենտրոնումպահել կարգապահականխախտումները,վերլուծել դրանցպատճառներըն ուղիներ փնտրել դրանք կանխելու համար: Այնուամենայնիվ,անկարգապահաշխատողներիվրա ազդելու, կարգապահությունը ամրապնդելու համար գոյություն ունի երեք մեթոդ` վարչական, տնտեսական ս կազմակերպչական: Աշխատանքային կարգապահության ամրապնդմանգործում կարնոր նշանակությունունի համոզման մեթոդը: Այս մեթոդի էությունն այն է, որ պետքէ կարողանալհամոզել կարգապահականխախտումկատարողին,որ նա ըմբռնի,գիտակցիիր կողմից Այս մեթոդնունի դաստիաթույլ տված խախտումըն դրա հետնեանքները: ոչ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԿԱՐԳԱՊԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

րակչականնշանակություն,սակայն այն պետք է զուգակցվի հսկողուլ, Ա պատասխանատվության բարձրացմամբ: Այն դեպքում, երբ համոզելու մեթոդը արդյունք չի տալիս, ստիպված պետք է դիմել հարկադրական-կարգապահական ներգործությանմեթոդին: Ըստ աշխատանքայինգործող օրենսդրությանկիրառվումեն մի շարք կարգապահական պատժամիջոցներ` դիտողություն, նկատողություն, խիստ նկատողություն: Կարգապահականխախտումներիդեպքում աշխատանքային կոլեկտիվի ղեկավարությունը կանոնադրությամբկամ առանձին դրույթներով կարող է նախատեսել նան. այլ պատժամիջոցներ.կարող են անկարգապահաշխատողինտեղափոխել ցածր վարձատրվողաշխատանքի կամ իջեցնել պաշտոնը, իսկ բացառիկ դեպքերումազատել աշխատանքից: Աշխատանքից ազատել կարող են, եթե աշխատողը սիստեմատիկ թույլ է տալիս կարգապահականխախտումներ(անհարգելի բացակայություններ, գործալքումներ), չի կատարում իր վրա դրված պարտականությունները: Բացի դրանից կարող են մասնակի կամ լրիվ զրկել պարգնից, աշխատավարձից պահել հասցրած նյութական վնասը Ա կիրառել այլ

պատժամիջոցներ:

Աշխատանքայինկարգապահության ամրապնդմանգործում կարնոր նշանակություն ունի աշխատանքինկատմամբգիտակցական մոտեցման ամրապնդումը Ա խրախուսումը:Ըստ էությանգիտակցվածկարգապահությունը ձեռք է բերվում տարիներիընթացքում՝աստիճանաբար:Այն հետնողական ն համառ աշխատանքի արդյունք է: Կարգապահությանամրապընդմանգործում կարնոր է նան կարգապահ,հանձնարարություններըն առաջադրանքներըժամանակին ն որակով կատարող աշխատողներինյութական խրախուսման կազմակերպումը:Միասնականկարգագրովաշխատող ու վերջնականարդյունքներից վարձատրվողբրիգադներումԱ հատկապես կոլեկտիվ վաստակիբաշխման ժամանակհաշվի են առնում ինչպես յուրաքանչյուր աշխատողի լուման, այնպեսէլ բրիգադիյուրաքանչյուր անդամի անձնական կարգապահականհատկանիշները:Նյութական խրախուսմանճիշտ կազմակերպումըբարձրացնումէ աշխատողներիպատասխանատվությունըո կարգապահությունը:Այն առավելարդյունավետկլինի հատկապեսայն դեպքում, երբ նյութական խրախուսումըզուգակցվում է բարոյական խրախուսմամբ:Բարեխիղճ աշխատանքի համար կարող են պարգնատրել թանկարժեքիրերով, պատվոգրերովն հայտնել շնորհակալություն: Աշխատանքայինկոլեկտիվներումկարող են նախատեսվելնան այլ խրախուսումներ` կապված աշխատողների սոցիալ-տնտեսականն կուլտուր-կենցաղայինպայմանների բարելավման հետ: Առավել կարնոր աշխատանքային ծառայությունների համար կարող են աշխատողներին

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԿԱՐԳԱՊԱՅՈՒԹՅԱՆ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

պարգնատրել մեդալներովու շնորհել կոչումներ: ամրապնդմանգործում մեծ դեր ուկարգապահության Աշխատանքային նեն աշխատանքային կոլեկտիվիբոլոր օղակներիղեկավարանձնակազմի ս Այս հարցում կարնոր դեր ունի աշխատանքը: անբասիր պարտաճանաչ ոճը, նան ղեկավար աշխատողիանձնականօրինակը, նրա աշխատանքի

վարվելակերպը,հոգատար վերաբերմունքը: ամրապնդումըսերտորենկապված կարգապահության Աշխատանքային ու կատարեմակարդակիբարձրացման է աշխատանքիկազմակերպման ն է լագործմանհետ, որը գտնվում ղեկավարի գործատուիմշտականհոգատարությանԱ ուշադրությանկենտրոնում: տարբեր ձների առկայությանպայմաններումաշխաՍեփականության ամրապնդմանգործում կարնոր նշանակուտանքայինկարգապահության թյուն ունի աշխատանքայինիրավունքիվերաբերյալ իրավականհստակ նորմերի առկայությունը Ա պրակտիկգործունեությանընթացքում դրանց ճիշտ կիրառումը: Կարնոր նշանակությունունի նան գործատուին. վարձու աշխատուժի ճիշտ կազմակերպումը,որով հարաբերությունների միջն պայմանագրային է աշխատանքի վարձատրությունը, կարգավորվում աշխատաժամանակը, աշխատանքի պայմանլրացուցիչ վճարները, պարգնը, հավելավճարները, ները, արտոնությունները: արտադրության ն Այսպիսով` աշխատանքայինկարգապահությունը է աշխատանքիկազմակերպմանկարնոր գործոն է, որը հնարավորություն ն տալիս արդյունավետօգտագործելաշխատուժը արտադրությանմիջոցները, ապահովելբարձրշահույթ Ա մրցունակ լինել շուկայում:

Հիմնական

հասկացությունները

Կարգապահությունը

-

է

պլանային

-

ֆինանսական

-

է

մեթոդները

ատարոգական

տեխնոլոգիական

-

ամրապնդման Կարգապահության

աշխատանքային

-

-

-

պայտանագրային վարչական

տնտեսական

կազմակերպչական

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԿԱՐԳԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

Կարգապահական պատժամիջոցները

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

-

-

-

-

Կարգապահների խրախուսումը

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

դիտողություն նկատողություն խիստնկատողություն աշխատանքիցհեռացում

ԳԼՈՒԽ

-՛ճյութական բարոյական -

ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆԿԱԴՐԵՐԻ

ՎԱՐՑԵՐ

ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

1.

2. 3.

ԵՎ

ՀԱՄԱՐ

Ինչպե՞սկբնութագրեքաշխատանքայինկարգապահությունհասկացությունը: Ի՞նչ նշանակությունունի կարգապահությանամրապնդումը: Ի՞նչ եք հասկանում աշխատանքային,տեխնոլոգիականւ արտադրականկարգապա-

ԿԱԴՐԵՐԻ ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ

ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՆՀՎՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

11.1

հություն ասելով:

4. 5. 6.

եք բնութագրել ֆինանսականԱ պայմանագրային կարգապահությանէությունը: Կարո՞ղ

Կարգապահությանամրապնդմանինչպիսի՞մեթոդներգիտեք:

է կիրառվումաշխատանքայինկարգապահությանխախտԻնչպիսի՞պատժամիջոցներ ման

7.

դեպքում:

Կարնորու՞մեք աշխատանքայինկարգապահությանամրապնդմանգործում նյութական ն բարոյականխրախուսումը:

ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐ

ՈՒՍԱՆՈՂԻՆ

է

Լավ այն, ինչ հստակ գիտես:

4.

2.

Խելացին թերությունները ոչ միայն նկատում է, այլն ուղղում:

Յ.

Բնությունը մեզ տվել է երկու ականջ, երկու աչք

ն

միայն մեկ լեզու, որպեսզի ավե-

լի շատ լսենք, ավելի շատ տեսնենք ն ավելի քիչ խոսենք: 4. 5.

Վաջողությունըդա ուղի է, այլ ոչ թե նպատակ: Խելոքը քննադատությանհամար շնորհակալ է լինում, իսկ անխելքը չարությամբ է

լցվում: 6.

Ընդհանուր գործի համար քննադատիրհամարձակ:

7.

Խիզախությունը

8.

Դժվար

9.

Դժվար է անխելք ղեկավարին հաճոզել,

10.

Ահամեստությունըհարազատ եղբայրներեն:

թեյուրաքանչյուր խելացի՝ մարդու հեռու

չպահի իշխանությունից: չիշխելճ ավելի լավ է, քան իշխելը: Դաժանությունը առաջանում է թուլությունից:

որ

ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄ

ԵՎ ՈՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ

ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄԸ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

:

Շուկայական հարաբերություններիանցման ներկա փուլում նոր պահանջներ են դրվում կադրերի պատրաստման ե վերապատրաստման առջն: Դա պայմանավորվածէ արտադրությանմեջ նոր տեխնոլոգիաների ն սարքավորումներիներդրմամբ, որը պահանջումէ աշխատուժիցնոր գիտելիքներ, փորձ ն. հմտություն: Արտադրականփորձը ն հմտությունըպայմանավորված է ձեռք բերված գիտելիքների մակարդակովն առանցգիտելիքի մարդը չի կարող ձեռք բերել ոչ փորձ ն ոչ էլ հմտություն: Աշխատանքիընթացքում գիտելիքը, փորձը ն հմտությունը հնարավոարություն են տալիս աշխատողին ցուցաբերել կազմակերպվածություն, րագ կողմնորոշում, աշխատանքային շարժումների, գործողությունների ն գործելաձների ճիշտ ն արագ ընտրություն ն. սեփականգործունեության արդյունքի ճիշտ գնահատում: Հմտության ձեռք բերումը պահանջում է ն՛ ժամանակ, ն՛ պայմաններ: Այդ բարդ գործընթացիժամանակ ձնավորվում են նան աշխատողիունակությունները: Աշխատողի մոտ հմտության ն ունակության ամրապնդումըարդյունավետ է դարձնումաշխատանքայինշարժումները: Բնական է, որ բանվորը աշխատանքայինշարժումներն իրականացնումէ գիտակցաբար,սակայն շարժումների մի մասը նա կատարումէ մեխանիկորեն,ավտոմատկարգով: Ուստի` նման դեպքում մի քանի շարժումներ միավորվում են` դառնալով ն ոչ անհրաժեշտշարմեկ ընդհանուր շարժում, կրճատվում են Ա է ժումները բարձրանում շարժումների տեմպը` հասնելովառավելագույնի: Վետնաբար` գիտելիքը, փորձը, հմտությունը ն ունակությունըանխզե-

ավելորդ

ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ԿԱԴՐԵՐԻ

ՔԱՆՎՌՐԱԿԱՆ

ՊԱՏ

ՐԱՍՏՈՒՄԸ,

ԵՎ

ՈՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ

ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄԸ

վերապատ-

լիորեն կապված են բանվորականկադրերիպատրաստմանն րաստմանհետ: Կադրերի պատրաստումը, վերապատրաստումը ն որակավորման բարձրացումըկարնոր նշանակություն ունեն աշխատանքի արտադրողադականության բարձրացմանգործում: Այն աշխատանքիկազմակերպման է նրանով, սընթացիհիմնականուղղություններիցմեկն է: Դա բացատրվում որ յուրաքանչյուր արտադրականգործընթացիրենից ներկայացնումէ նան աշխատուժի սպառում: Աշխատուժասելով հասկանում ենք մարդու ֆիզիկական ն մտավոր ունակությունների այն ամբողջությունը, որն անհրաժեշտ է աշխատանքային գործընթացնիրականացնելու ն ստեղծելու սպառողականարժեքներ: Աշխատուժիընթացքում աշխատողըկորցնում է աշխատունակությունը ն այդ ընթացքում էլ վերականգնում է այն: Ժամանակավոր աշխատունակության վերականգնմանհամար ծառայում է հանգիստը, սննդի ընդունումը, քունը ն այլն: Սակայն աշխատունակությանաստիճանաբարկորցնելը հանգեցնում է նրան, որ մարդը զրկվում է աշխատունակլինելուց ն դուրս է գալիս աշխատանքայինռեսուրսներից: Ուստի` աշխատուժի վերարտադրության գործընթացն ապահովելու համար անհրաժեշտ է լինում աճող հասակ մտած բնակչությունից սերնդից, աշխատունակ ն աշխատանքային ընդգրկելնոր աշխատուժ: Աշխատուժը կարող է լինել որակավորված ն չորակավորված:Չորակավորված աշխատուժ ասելով հասկանումենք այն աշխատողները,որոնք չունեն հատուկ մասնագիտականպատրաստականություն: Այն աշխատողները,որոնք ունեն որոշակի մասնագիտականգիտելիքներ,արտադրականփորձ, այսինքն պրոֆեսիա, կոչվում են որակավորված աշխատողներ: Երբեմն օգտագործում են ցածր ն բարձր որակավորված աշխատուժ հասկացությունները: Պրոֆեսիան դա աշխատանքայինգործունեությանորոշակի ձն է, որը պահանջում է հատուկ մասնագիտական պարտականությունն աշխատանք կատարելուունակություն: Օրինակ` խառատ, փականագործ,ֆրեզերող ն այլն: Մասնագիտությունը ավելի նեղ հասկացությունէ, որն իրենից ներկայացնում է պրոֆեսիայի տարատեսակը:Օրինակ, հավաքող-փականագործ, գործիքագործ-փականագործ, խառատ-ներտաշողն այլն: Որակավորումը ցույց է տալիս պրոֆեսիայինկամ մասնագիտությանը բանվորի տիրապետմանմակարդակը:Որակավորումը սովորաբար բնութագրվում է բանվորին տրված տարիֆայինկարգով: Տեխնիկականառաջադիմությունը,արտադրությանանընդհատկատանոր տեխնորելագործումըծնում է նոր արտադրության ճյուղեր,

ստեղծում

--

ԿԱԴՐԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ

ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

ԵՎ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

լոգիական նոր նյութեր: Այդ ամենի շնորհիվ «մեռնում» գործընթացներ,

են

պրոֆեսիաներն. առաջ գալիս նորերը, որոնք պահանջումեն աշխատողներիցմասնագիտականնոր գիտելիքներիձեռքբերում: Այդգործընթացը իրականացվումէ որակավորմանբարձրացմանԱ բանվորականկադրերի պատրաստմանմիջոցով: Բանվորականկադրերի պատրաստումը բանվորների արտդրաուսուցումն է, որի ընթացքում ձեռք կան--տեխնիկական ենբերում պրոֆեսիա կամ մասնագիտություն: Բանվորական կադրերի վերապատրաստումը նշանակումէ բանվորների արտադրական-տեխնիկական ուսուցումը, որոնց պրոֆեսիան կամ մասնագիտությունըդադարում է անհրաժեշտ լինելուց ն ուսուցման միջոցով ձեռք են բերում նոր պրոֆեսիա կամ մասնագիտություն: Բանվորական կադրերի որակավորման բարձրացումը արտադրու-. թյան մեջ որակավորում ունեցող բանվորներիուսուցումն է իրենց պրոֆեսիայի կամ մասնագիտությանգծով գիտելիքներիբարձրացմաննպատակով: Բանվորականկադրերիպատրաստումը, որակավորման բարձրացումը ն վերապատրաստումը մշտական գործընթացէ Ա բխում է արտադրության ն արտադրությանկագործընթացներիմեքենայացման,ավտոմատացման տարելագործմանպահանջներից: որոշ

11.2

ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ

ԿԱԴՐԵՐԻ

ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

.

Բանւլորականկադրերիպատրաստումը իրականացվումէ ինչպես պրոֆեսիոնալ--տեխնիկական ուսումնարաններում,այնպես էլ անմիջապես արտադրությանմեծ: Պրոֆեսիոնալ--՛տեխնիկական ուսումնարաններում պատրաստում են լայն պրոֆիլի մասնագետբանվորականկադրեր`մասսայական մասնաէ գիտություններիգծով: Ուսուցումը տարվում համեմատաբարբարձրորակ մասնագետներիկողմից, որոնք ունեն դասավանդելու փորձ, մանկավարժականգիտելիքներ Ա լավ տիրապետումեն ուսուցման մեթոդներին: Ուսուցմանգործընթացըայստեղ տնում է մեկ տարուց մինչն երեք տաԱ կրթական րի: Այդպայմանավորվածէ ձեռք բերվող մասնագիտությունից բազայից: Տեսական ուսուցումից բացի ձեռք են բերում նան պրակտիկ փորձ ն ունակություններ իրենց արհեստանոցներում, ուսումնական ար221

ԿԱԴՐԵՐԻ

ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ

ԵՎՈՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ

ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ

ԿԱԴՐԵՐԻ

ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ,

ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄԸ

ՉԵՎԵՐԸ

էությունը, մատնանշումնրա սխալնեգործընթացի Արտադրությունիցրում տեխնոլոգիական. ձեռնարկություններում:

տադրամասերում ն բազային դուրս բանվորական կադրերի պատոաստումը ավելի մեծ ծախսեր է պահանջում քան արտադրությանմեջ, սակայն ձեռք են բերում ավելի բարձր որակավորում: Պրոֆեսիոնալ-՛տեխնիկական ուսումնարանների շրջանավարտներիմեծասասնությանըշնորհվում է երկրորդ, իսկ լավագույններին` երրորդ Ա չորրորդ տարակարգ:Այս տեսակետից արտադրությունից դուրս կադրերիպատրաւտումը ավելի արդյունավետձն է, քանի որ կարճ ժամանակումկարողանումեն բարձրացնելիրենց որակավորմանմակարդակը, տիրապետելերկրորդ մասնագիտությանը, համատեղել որնէ աշխատանք կամ անցնել բազմահաստոցային սպասարկման: Ուսուցման այս ձեը ունի նան իր բացասականկողմերը: Ընդ որում, տեսական բարձր գիտելիքների կողքին պակասում է արտադրականփորձը, համընթացչեն քայլում գիտատեխնիկականառաջադիմությանհետ նայլն: Այնուամենայնիվ,բանվորականկադրերիպատրաստմանայս ձեը կարնոր նշանակությունունի` չնայած Վայաստանումնախկինտասնյակ պրոֆեսիոնալ--տեխնիկականուսումնարաններիցայժմ գործում են միայն մի քանիսը: Բանվորական կադրերի պատրաստումը արտադրության մեջ ունի համեմատաբարլայն տարածում:Այն համարվումէ բանվորականկադրերի պատրաստմանտրադիցիոն ձնեը, որը գործում է վաղուց: Բանվորական կադրերի մոտ 8096-ը պատրաստում են արտադրությանմեջ: Այն ունի մի շարք առանձնահատկություններ:Նախ ուսուցման այս ձեւով բանվորական կադրերիպատրաստումըիրականացվումէ այն պրոֆեսիաներիու մասնագիտություններիգծով, որոնց պահանջը զգում է տվյալ ձեռնարկությունը: Երկրորդ, աշակերտը հնարավորություն է ունենում կարճ ժամանակամիջոցում տիրապետել որոշակի Օպերացիայիկատարմանըկամ ձեռք բերել որնէ մասնագիտությունն ստանալ որակավորում:Երրորդ, ուսուցումը կատարվում է բուն արտադրությանգործընթացում`արտադրականգործընթացին զուգընթաց, առանց նյութականէականծախսումների: Արտադրության մեջ բանվորական կադրերի պատրաստումնիրականացվում է անհատական,բրիգադային ն կուրսային ուսուցման ձներով: Անհատական ուսուցման ձնը այն է, երբ աշակերտին կցում են որակավորում ունեցող բանվորներինկամ վարպետին,որը տիրապետում է տվյալ պրոֆեսիային(մասնագիտությանը)վերաբերվող աշխատանքի առաջավոր ձներին ու մեթոդներին:Բանվորըկամ վարպետըաշակերտինսովորեցնում է աշխատանքիկատարմանձներն ու մեթոդները,նրան հաղորդում իր արտադրականփորձը, ուսուցման ծրագրին համապատասխանիր գիտելիքները ն հմտությունը: Ուսուցման ընթացքում նրան հաղորդում է մեքենաների, սարքավորումների,գործիքների հետ վարվելու կանոնները, բացատ-

վերացմանուղիները: Բանվորականկադրերիպատրաստմանանհատականձերըամենամասսայականն է, նե արտադրությանմեջ պատրաստվածկադրերի մոտ 3/4--ը

րը ն

բաժին է ընկնում

այս

ձնեին:

Ուսուցմանայս ձենըաշակերտներին հնարավորությունէ տալիս կարճ

յուրացնել ժամանակում

`

տեխնիկան,տեխնոլոգիան, աշխատանքիառաջավորձներն ու մեթոդները,նրանց նկատմամբ ցուցաբերել շերտավորված մոտեցում` կրթականմակարդակին,հակումներին,ձգտումներին,ընդունակություններին համապատասխան:Սակայն անհատականուսուցման ձնը զերծ չէ նան թերություններից:Նախ, որ վարպետը կամ բարձր որակավորում ունեցող բանվորը հնարավորությունչի ունենում կտրվելու իր հիմնական աշխատանքից ն քիչ ժամանակէ ունենում աշակերտի հետ զբաղվելու: Մյուս կողմից պակասում է նրա մանկավարժական փորձը, լավատեղյակ չի լինում ուսուցման մեթոդներին:Աշակերտիմոտ խզում է առաջանում պրակտիկ ն տեսականգիտելիքների միջն: Ուստի` այս բոլորը ազդում են ուսուցման որակի վրա: Բրիգադային ուսուցումն ունի երկու տարատեսակ:Մի դեպքում աշակերտներինկցում են արտադրականբրիգադին,որտեղ բրիգադը Լ. բրիգադի մյուս անդամներըաշխատանքիընթացքումաշակերտներինեն հաղորդում իրենց գիտելիքները ն պրակտիկփորձը: Մյուս դեպքում կազմակերպում են աշակերտական բրիգադներ,որը ղեկավարումէ հրահանգիչ--բրիգադիրը նե պատասխանատվությունկրում նրանց պատրաստմանհամար: Բրիգադայինուսուցմանժամանակնախատեսվումէ տեսական դասընթացներ լավագույն մասնագետներիղեկավարությամբ,սակայն տեսական ուսուցումը հետ է մնում պրակտիկւիորձից: Արտադրության մեջ բանվորականկադրերի պատրաստման հաջորդ ձնը կուրսային ուսուցումն է, որը համեմատաբարզերծ է ուսուցման նշված երկու ձռերի թերություններից: Կուրսային ուսուցման ժամանակ բանվորականկադրերեն պատրաստումայն պրոֆեսիաներին մասնագիտությունների գծով, որոնք չեն պատրաստում պրոֆտեխուսումնարանները: Ձեռնարկություններում բանվորական կադրերիանհրաժեշտությունից ելնելով կազմակերպումեն ժամանակավորկամ մշտական գործող կուրսեր, որտեղ պատրաստում են ոչ միայն նոր, այլ նան վերապատրաստում անհրաժեշտ բանվորականկադրեր: Արնեմուտքիմասնագետներիկարծիքով արտադրությունիցդուրս բանվորական կադրերի պատրաստումը համարվում է լավագույն ձնեը:Ըստ նրանց` պրոֆտեխուսումնարաններումպատրաստումեն լայն պրոֆիլի ն

ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ

ԿԱԴՐԵՐԻ

ՊԱՏՐԱԱՏՈՒՄԸ,

ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄԸ

ԵՎ ՈՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ

տեսական բարձր գիտելիքներով օժտված բանվորական կադրեր: Այժմ ֆրանսիայումն. ԱՄՆ-ի բանվորականկադրերիհիմնականմասը պատրաստում են արտադրությունից դուրս: Ընդհակառակը,Գերմանիայում ն Ճապոնիայումառաջնությունը տալիս են արտադրության մեջ կադրերի պատրաստմանը:Եվրոպականորոշ երկրներում փորձեր են արվում միավորել կադրերի պատրաստմանգոյություն ունեցող այս երկու ձեերի դրական կողմերը` պրակտիկ ուսուցումը ն տեսական բարձր գիտելիքները: Այդ նպատակովկարնորվում է խոշոր ձեռնարկություններինկից ուսումնական կենտրոններիստեղծումը: Այսպես, Օրինակ,բանվորականկադրերի պատրաստման համար խոշոր ուսումնական կենտրոններեն ստեղծված ֆրանսիական «Ռենո», գերմանական «ԹԽՄՄ», «Սիմենս», ամերիկյան «Կատերպիլլեր», ճապոնական «Սուդզուկի դզիդոսիա»ֆիրմաները: «Կրուպպ» խոշոր ֆիրման ունի քառաստիճանուսուցման համակարգ: Ընդ որում, առաջին կես տարինանցնում են ընդհանուր տեսական դասընթաց, որից հետո սկսվում է մասնագիտացումը:Առաջինխմբում տրվում է ընդհանուրմասնագիտություններիգծով ուսուցում Ա տնում է երկու տարի: Երկրորդ խմբումտրվում է միջանցիկ պրոֆեսիաների գծով ուսուցում Ա տնում է երկու տարի: Երրորդ խմբում տրվում է տեսական ուսուցում ն ավարտելուց հետո կարող են աշխատել բարդ ն թանկարժեքսարքավորումների վրա: Չորրորդ խմբում պատրաստումեն բարձր որակավորում ունեցող բանվորներ: Բանվորականկադրերի պատրաստմանյուրահատուկ փորձ ունի ռուսական «84Ճ3» գործարանը`իր հզոր ուսումնական կենտրոնով: -

ԲԱՆՎՈՐՆԵՐԻ

ԲԱՆՎՈՐՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

Բանվորականկադրերի պատրաստումը պրոֆեսիայի (մասնագիտության) տիրապետմանառաջինշրջանն է: Այնուհետն բանվորըշարունակում է ամրապնդել աշխատանքի ողջ նրբությունները, բարձրացնել իր վարպետությունը Ա մշտապես ու անընդհատ կատարելագործելիր աշխատանքի ձներն ու մեթոդները: Որակավորմանբարձրացումըխիստ կարնոր Ա անհրաժեշտ գործընթացէ, այն կապված է արտադրությանզարգացմանհետ: Բանվորների որակավորման բարձրացում ասելով հասկանում ենք նրանց գիտելիքների, հմտությունների Լ. կարողությունների ընդլայնում ու

խորացում:

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

Որակավորմանբարձրացումըտեղի է ունենում նրա կուլտուր-տեխնիկական մակարդակիավելի բարդ աշխատանքներ կատարելուհամար ընդունակությունների աճի շնորհիվ: Այն նպաստում է աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացմանըն խրախուսվումէ բարձր տարիֆային դրույքներով: Գոյությունունեն որակավորմանբարձրացմանհետնյալ ձները. արտադրական--՛տեխնիկական դասընթացներ, երկրորդ մասնագիտությանը տիրապետելուհամար ուսուցման կուր-

-

սեր,

:

-նոր տեխնիկային տեխնոլոգիայի յուրացման նպատակային կուրսեր, աշխատանքիառաջավորձների ու մեթոդներիուսումնականդպրոց» ներ, առաջավորփորձի տարածման դպրոցներ, մշտականգործող դասընթացներ: Որակավորմանձների բազմազանությունը է յուրապայմանավորված քանչյուրի առջն դրված խնդիրներով:Արտադրական տեխնիկականդասընթացներիխնդիրն է. բարձրացնելբանվորներիընդհանուր տեխնիկական ն մասնագիտական գիտելիքներնը̀նդգրկելովմիջին ն բարձրտարակարգ ունեցող բանվորներին:Ուսուցման այս ձենընպատակունի ոչ միայն բանվորին շնորհելու ավելի բարձր տարակարգ,այլ նան. որակյալ,պրակտիկապես հմուտ բանվորներինտալ ժամանակակից տեխնիկայիԱ տեխնոլոգիայի պահանջներինհամապատասխան տեսկան գիտելիքներ,իրազեկ պահել համապատասխանմասնագիտությանգծով գիտությանԱ գոյություն ունեցող փոփոխություններին Ա առաջավոր ւ:

-

-

-.

Գում որձին:

11.3

ՌՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ

Արտադրության ն ավտոմատացումը գործընթացիմեքենայացումը հնարավորությունէ տալիս կրճատելբանվորի անմիջականմասնակցությունը արտադրական գործընթացինն. մեծացնելակտիվԱ պասիվ դիտումների Ուստի` աշխատաժամանակը ժամանակը: արդյունավետ օգտագործելու նպատակովձեռք են բերում երկրորդհարակիցպրոֆեսիանկամ ճասնագիտությունը՝աշխատանքը կամ աշխատանքային ֆունկցիանհամատեղելու համար: Երկրորդմասնագիտությանը տիրապետելուհամարուսուցման այս ձնը իր բնույթով նման է նոր բանվորականկադրերի պատրաստմանը: Ուսուցման ընթացքումտրվում է տարիֆա-որակավորման տեղեկատուների պահանջներինհամապատասխան գիտելիքներ: Աշխատանքի կազմակերպմանդասընթացինպատակն է ընտրել բանվորական կադրերիպատրաստմանւ որակավորմանբարձրացմանարդյունավետձներ Ա կազմակերպելուսուցումը: Դրահամարանհրաժեշտ է նախ

|

ՐԱՑՈՒՄԸ

ԵՎՈՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ

ԲԱՐՁ

ԲԱՆՎՈՐԱԿԱ

ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ԿԱԴՐԵՐԻ

ՊԱՏՐԱՍՏՈՒ

ՄԸ, Ն

Դ

ՈՒՄ

Ւ

տեղամասերում,

ն

ե«

չ

Պ

«ասա

առ

ԲԱՆՎՈՐՆԵՐԻ

ասան

պարզել, թե որ արտադրամասերումկամ առանձին պրոանհրաժեշտությունն. աֆեսիոնալխմբերումկա կադրերիպատրաստման Ուստի` անհրաժեշտ պա որոշել իրականացմանհաջորդականությունը: է ոԱ պրոֆեսիոնալ խմբերիբանրոշել ըստ տեղամասերի,արտադրամասերի վորներիմիջին տարիֆային կարգը, ն այն համեմատել կատարվողաշխատանքների տարակարգի հետ: Համեմատությունը ցույց կտա բանվորների որակավորմանօգտագործմանգործակիցը (Գոր): Այն կարող ենք որոշել հետնյալ բանաձնով. .

են րաստվում Բան

ն

ե կադրերը

պատ

ան ման

-

-

բարձրացման

Նին -

բ.

Գոր, ՏՀՏ Տաշխ. »

-

որտեղ

-

-

միջին տարակարգն Տբ.՝ Քանվորների միջին տարակարգն է: խ.-աշխատանքի ի ԱԻՆ աշխատանքիմիջին տարակարգերիհարաբերությունը է,

ռնարավաություն

ՁԵՎԵՐԸ

ան

արտադրական-տեխնիկական դասընթացներ երկրորդ մասնագիտության ուսուցման կուրսեր նպատակայինկուրսեր առաջավորձների ու մեթոդներիուսումնասիրմանդպրոցներ առաջավորփորձի տարածմանդպրոցներ մշտականգործող դասընթացներ:

-

Ը

-

Տ

Ա

-

են բարօրացմա Գները

Ո

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

կրնան ագարաններում

-

Բանվորականկադրերի պատրաստմանձներն են

ՌՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ

-

ն.

օբյեկտը ն կտա ճիշտ ընտրել կադրերի պատրաստման հաջորդականությունը:Այն դեպքում, երբ բանվորներիմիջին տարակարգը զգալի չափով ցածր է, քան աշխատանքիտարակարգը,ապա դա նշանակում է, որ անբավարարէ կադրերի որակավորվածության պատրաստման մակարդակով:Այն դեպքում, երբ բարձր է բանվորներիմիջին տարակարգը, ապա դա

նշանակումէ,

աշխատուժը:

որ

արդյունավետչեն օգտագործումորակավորված

ՀԱՐՑԵՐ

ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

1.

2.

3.

ԵՎ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՐ

Ինչպե՞սեք բացատրում բանվորականկադրերիպատրաստմանանհրաժեշտությունը: ն որակավորմանբարձրացման Ո՞րնէ կադրերի պատրաստման,վերապատրաստման նշանակությունը: Ա չորակավորվածաշխատուժ հասկացությունԻնչպե՞սկբնութագրեք որակավորված ները:

4.

Հիմնական

հասկացությունները

աաա

նշխատուժըբնութագրվումէ -

հմտությամբ

-

Աշխատուժը կարող է լինել

Աշխատուժըունի

որակավորված

-

-չորակավորված --

--

-

պրոֆեսիա ժասնագիտություն որակավորում

5.

Ինչպե՞սկսահմանեք պրոֆեսիա,մասնագիտությունն որակավորումհասկացությունները: Կարո՞ղեք համառոտ բնութագրելբանվորականկադրերիպատրաստում, վերապատրաստում Ա որակական բարձրացումհասկացությունները:

Կադրերիպատրաստմանի՞նչ ձռեր գիտեք: 7. Որո՞նքեն պրոֆեսիոնալ--տեխնիկական ուսումնարաններիկադրերիպատրաստման առավելություններըԱ թերությունները: 8. Արտադրությանմեջ բանվորականկադրերիպատրաստմանի՞նչ ձներ գիտեք: 9. Որո՞նքեն անհատական ուսուցման առանձնահատկությունները: 10. Որո՞նքեն բրիգադայինուսուցման տարատեսակները: 11. Կադրերիպատրաստմանարտասահմանյանինչպիսի՞ւիորձ գիտեք: 12. Որո՞նքեն բանվորներիորակավորմանբարձրացմանձները: 13. Կարո՞ղեք որոշել բանվորներիորակավորմանօգտագործման մակարդակը: 6.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԳԼՈՒԽ

՛

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ն ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՄԲ, ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ

ՀԱՇՎԱՐԿՈՒՄԸ

հիմԱշխատանքայինկոլեկտիվներում աշխատանքիկազմակերպման ընտրումդրաննական ուղղություններիգծով մշակում են միջոցառումներ, ցից առավել արդյունավետըն ներդրում արտադրությանմեջ: Նախկինում այս աշխատանքները ամփոփվում էին ընթացիկ Ա հեռանկարայինպլանների մեջ: Ձեռնարկության մեծությունից ն կառուցվածքից կախված կազմում էին աշխատանքի կազմակերպմանմիջոցառումների ներդրման պլաններ: Այժմ, սեփականությանտարբեր ձների առկայության պայմաններումյուրաքանչյուր սեփականատեր,բաժնետերկամ գործատու շահագրգռվածէ բարձրացնելիր ձեռնարկությանտնտեսականցուցանիշները Ա ապահովել իր կայուն տեղը շուկայում: Ուստի` աշխատանքայինկոլեկտիվներում սեփական նախաձեռնությամբ մշակում են աշխատանքի կազմակերպմանուղղությամբ միջոցառումներ,հիմնավորում այն ու արտացոլում իրենց բիզնես-պլաններում:Միջոցառումներիմշակումը բաղկացած է իրար հետ փոխկապվածմի շարք փուլերից: Առաջինփուլում գոյուվերլուծում են աշխատանքի թյուն ունեցող մեթոդիկայիհամապատասխան վիճակը, պարզում ւ գնահատումմակարդակը:Այնուհանկազմակերպման դերձ վերլուծության արդյունքներից ելնելով պարզում են այն առաջնահերթխնդիրերնու գլխավոր ուղղությունները,որոնք հիմք են հանդիսանում միջոցառումների պլանը կազմելու համար: Դրա համար անհրաժեշտ է կատարել,որը իր մեջ ընդլուրջ նախապատրաստականաշխատանքներ Գրկի օբյեկտի ընտրությունը, նպատակի որոշումը Լ. ուսումնասիրության մեթոդները: Ուսումնասիրության օբյեկտը կարող է լինել առանձին աշխատատեղը, մի խումբ աշխատատեղեր,արտադրականբրիգադը,տեղամասը ե այլն: Աշխատանքի կազմակերպման ուղղությամբ միջոցառումների մշակմաննպատակըկարող է լինել արտադրության«նեղ» տեղերի վերապայմաններիբարելավմանհնարավորությունների ցումը, աշխատանքային

"`

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

ՄՇԱԿՈՒՄԸ,

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ

ն

ՀԱՇՎԱՐԿՈՒՄԸ

բացահայտումը,աշխատատեղերիսպասարկմանարդյունավետացումը Ա աշխատաժամանակիկորուստներիկրճատումըԱ այլն: Միջոցառումներիմշակման մեթոդներիընտրությունը կախված է ուսումնասիրման նպատակից: Այսպես, օրինակ, աշխատաժամանակիկորուստները ուսումնասիրելիսդիմում ենք աշխատանքայինօրվա նկարահանման մեթոդին կամ աշխատանքիպայմանները ուսումնասիրելիս օգտվում ենք հատուկ սպրքերից, որոնց միջոցով չափում ենք միջավայրի պարամետրերը: Ընդհանրապեսաշխատանքիկազմակերպմանմակարդակըուսումնասիրելիս վերլուծում ենք նան այն գործոնները,որոնք վճռական ազդեցություն են ունենում այդ մակարդակիվրա: Այդ գործոններիցեն նյութատեխնիկականմատակարարումը,տեխնիկանն տեխնոլոգիան,ներգործարանային պլանավորումըԱ այլն: Ախատանքի կազմակերպմանհիմնական ուղղությունների գծով միջոցառումների պլանավորումը իրականացվումէ համապատասխանմասնագետների կողմից` ընդգրկելով կոլեկտիվի տարբեր պրոֆեսիայիլավագույն մասնագետներին: Միջոցառումների պլանավորմանկարնոր էտապ է հանդիսանումնան միջոցառումներիխմբավորումըըստ ներդրմանտեղի ն ժամկետի:Ընդ որում, յուրաքանչյուր միջոցառում պետք է ձնակերպվածլինի հատուկ ն կոնկրետ` նշվելով նպատակը ն ներդրման օբյեկտը: Այնուհետն պլանի մեջ պետք է արտացոլվիներդրմանԺամկետըս̀կիզբը սւ ավարտը,պատասխանատու անձը ն կատարողները:Պլանի մեջ մտնող բոլոր միջոցառումները պետք է հիմնավորվածլինեն, այսինքն` հաշվարկվածներդրմանհետ կապված նյութական ն արժեքայինծախսերը,սպասվելիքարդյունավետությունը, ազդեցությունը արտադրականմյուս ցուցանիշներիվրա ս ֆինանսավորման աղբյուրները: Սակայն լավ կազմված պլանը դեռնս գործի սկիզբն է, ուստի կարնոր նշանակություն ունի կազմված միջոցառումներիներդրումը արտադրութանմեջ: Այդ աշխատանքներըիրականացվումեն համապատասխանբաժինների անմիջական ղեկավարությամբԱ մյուս օղակների ակտիվ մասնակցությամբ: Աշխատանքիկազմակերպմանհիմնականուղղություններիգծով միջոցառումներիններդրումը ամենապատասխանատու փուլերից մեկն է: Այն հաջողությամբներդնելու համարանհրաժեշտ է ներդրման օբյեկտում լայն բացատրականն հրահանգավորմանաշխտանքներ կատարել, բացատրել ներդրմաննպատակըԱ իրականացմանմեթոդները: Հիմնականուղղություններիգծով մշակվածմիջոցառումներիներդրման ընթացքում կարնոր նշանակությունունի կատարմանվրա ընթացիկհսկողության իրականացումը:Այնուհետն միջոցառումներիներդրմանպլանային շրջանը ավարտելուց հետո (ներդրումից մեկ տարի անց) ամփոփում '

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՄԸ,

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

ԱՐԴՑՈՒԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱԵՎՐԿՈԱԲ

ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ

ե

ենք արդյունքները,հաշվարկում

կամ ներդրված բոլոր տվյալ միջոցառման

միջոցառումներիփաստացիտնտեսականարդյունավեությունը:Փաստացի արդյունավետությունըհաշվարկելու համար ընդգրկում ենք մի շարք մակարցուցանիշներ, ինչպիսիք են աշխատանքիարտադրողականության դակի փոփոխությունը,աշխատողներիթվաքանակիկրճատումըկամ ավեիջեցումը կամ լացումը, թողարկվող արտադրանքի աշխատատարության ն. ա շխատանքի պայմաններիբարելավումը այլ ցուցանիշբարձրացումը, ներ: Տնտեսական արդյունավետությունըբնութագրողառավել ամփոփցուցանիշ է հանդիսանում արտադրությանվրա կատարվող ծախսումների կրճատումըն շահույթի բարձրացումը: Ընդհանրապեստնտեսական արդյունավետությունըորոշում ենք դրամական արտահայտությամբԱ հաշվարկում ստացված(կամ սպասվելիք) տնտեսման (Ալդ) ն կատարված ծախսումների (Ծ) տարբերությամբ: Այն արտահայտումենք հետնյալ կերպ. Ատ Տս- Ծ որտեղ, Ատ միջոցառմանտնտեսականարդյունավետություննէ, Տս ստացվածկամ սպասվելիքտնտեսումն է, Ծ միջոցառմանվրա կատարվածծախսումներնէ: Արդյունավետության վերաբերյալառավել ճիշտ պատկերացումկազմելու համար անհրաժեշտ է նկատի ունենալ միջոցառումներիվրա կատարված ներդրումների ծավալը, այդ ծախսումներիփոխհատուցման նորմատիվայինժամկետըն արտադրանքիինքնարժեքը:Այս դեպքում միջոցառման տնտենական արդյունավետությունըորոշում ենք. տ (հյ իշ) Ծա. Ծկ Գի.ա.,որտեղ ն իլ ի2 -միավոր արտադրանքիինքնարժեքն է մինչն միջոցառման ներդրումը ն ներդրումից հետո, Ծա. թողարկվողարտադրանքիծավալն է, միջոցառմանվրա կապիտալ ներդրումներիծավալն է Գի.ա կապիտալներդրումներիհամեմատականարդյունավետության ցուցանիշն է: Այն որոշում են մեկը հարաբերելովծախսերի փոխհատուցման նորմատիվայինժամկետի վրա: Աշխատանքիկազմակերպման հիմնականուղղություններիվերաբերյալ միջոցառումների տնտեսական արդյունավետությանկարնոր ցուցանիշ է նան աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը:Աշխատանքի արտադրողականությանաճը (ԱԱ), թողարկվողարտադրանքիբարձրացման հաշվին, որոշում ենք հետնյալ բանաձնով. Հ

-

-

-

Հ

-

-

--

Ծկ

ԿԱՋՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՈԱ

ՄԻՋՈՑ

2.

`

ԱԱ-

1) Ծ(251) երդրումը

Ծշ

5,

՛

ՇԱԱիԱԲ» Տերն է ՆԵր

որտե րտեղ

թողարկվողարտադրանքիցուցանիշն է մինչն միջոցառներդրումից հետո: աճը (ԱԱԱ)կարող ենք հաշվարԱշխատանքիարտադրողականության կել միջոցառումներիներդրմանշնորհիվ կրճատվածթվաքանակիհաշվին: ն

ման

ԱՍԱ--

Թաց 0) մ)

Ա

100-100.

,

կամ ԱԱԱ--

Ր

Թ

Թ.նտ.

-Թոռր

՝

որտեղ `

Թտնտ. աշխատանքի կազմակերպմանվերաբերյալ միջոցառումների -

Կն Թմ.ց էհ միջոցաենան ներդնել) ներդրումից ն

աշխատողներիթվաքանակիտնտեսումն է, Թյ. (2)- աշխատողներիմիջին ցուցակային թիվն է մինչն ն

հետո:

Աշխատանքիարտադրողականության աճը հաշվարկումենք նան միջոցառումների ներդրման շնորհիվ աշխատատարությանիջեցման հաշվին: Այն որոշում ենք հետնյալ բանաձնով. ԱԱՀ

100-Ե

որտեղ

100-Ե :

իջեցմանտոկոսնէ միջոցառում-արտադրանքի աշխատատարության ների ներդրմանշնորհիվ: Բացի վերը նշված ցուցանիշներիցկան նան մասնակիայլ ցուցանիշներ, որոնցով կարող ենք բնութագրել աշխատանքիկազմակերպմանուղղությամբ ներդրված միջոցառումներիարդյունավետությունը: Ե

-

-

Հիմնական հասկացությունները

մշսկման ա ւթյուն Հ)րառումների փուլերը` կազմակերպման

Ա

ն

մակերպման ւ

մի-

ն քի

-

-աշխատանքի գնահատում

մակերպման վիճակի երվիճ կազմակերպման վեր

մակարդակի

օբյեկտի ընտրություն -ճիջոցառումների

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՈՈՒՍՆԵՐԻ

Միջոցառումներինսպյատակը

Ուսումնասիրմանօբյեկտը

Միջոցառման

թյունը

ՄՇԱԿՈՒՄԸ,

ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ

Կ |

ՀԱՇՎԱՐԿՈՒՄԸ

արդյունավետու-

Արդյունավետությունըբնութագրող ե ցուցանիշները

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

-

-նեղ տեղերիվերացում -աշխատանքիպայմաններիբարելավում կորուստներիկրճատում -աշխատաժամանակի -աշխատատեղերի սպասարկմանբարելավում ն այլն

-աշխատատեղը

-միխումբաշխատատեղեր -արտադրականբրիգադ -տեղամաս, արտադրամաս

ն

նե

1.ՃՈՅԽԿ)ՈՀ8.8

Բ

«ոք

2. Ե ԾԺԽՇԿԱՔՑ

Ճ.1.

.

3.

րացում

ԹքՇԽՏՇԵԱԵՇ

ԹԱՅԼՕՈՒԿՇՇԵՈՇ

Բ. 8

ՉքՅԱՈՅՅԱՄԵ

Յայա:

1.

2. 3.

ԵՎ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

Ճ.ն.

1թյոՅ

ԽՅՇ Իռղօ 2-6 ո3ո.,

լու համար: 4.

5.

Ինչպե՞սեն հաշվարկումտարեկանտնտեսականարդյունավետությունը: արտադրողաԻնչպե՞սեն հաշվարկումմիջոցառմաններդրմանշնորհիվ

աշխատանքի

կանությանհնարավորաճը:

ՅԱ6ՇԼՅ

ՅՇ

քՅԾՕԿՒՉԼ

ոքօ-

ԸՕՅՇքածէՇԼՑՕՔՅԻՓՏ

ԻԻ

ՈՔՕՓԻՒՎԹ

ԷԼ.

ՈՅ

ոօ

ոքՑԽՇԻՇԵԵԾ

ԷՅ

ԼԱԾԵՕՐՕքո6ՕԿ6ՐՕ

ՑքճԽ6իա.

օ8

Ի16ՇԼ

ոքողոքատոո-

ՑԻ

Լլճուք, ԻԼ

88ՇՈՅԱԵՄԾ

քմճօուծ. ԱքՅԿԿԻԿՇՇԽՕՑ

ԷՒՅՈՑ/ օքոՅՒլտ-

ԵԼ, 1972.

Լք/ՈօՑԵՐ /01ՅԻՕՅԵԿ. ՒԼ, ՉԵՉԻՕԵՒԵՅՑ. 1973.

Գրիգորյան Հ. Աշխատանքի Աո աշխատավարձի կազմակերպումը արտասահմանյաներկրներում,Երեան, Տնտեսագետ, 1997: 5.8. ՒԺ ԿԵՅ: 8. /6Ծքօտօաոք )Օ.ԷԼ, ՄճԲՈԵՒօՑ ԻԼՃ., Լորի

ՕքՐՅԵԿՅՅԱՈՑ ք)7.

-

2-6 ԲՅը.,

1974.

Խ., ՉԿՕԻՕԾԻԵԱՈԵՁ,

ՕքոՅԻտՅմաոտ 1թ/ոՕճԵենւ

Ա6ճք.Շ

ԽՕՈՈԲԵԼԱՑՕՑ.

ՈՕՈԵՇ:ՕՐՕ,

Խ., 1971. 10. ՅԵՒՎՇԻԵԿԾ8.Ո., 11.

են կազմվում: Աշխատանքի կազմակերպման միջոցառումներըի՞նչուղղություններով Ի՞նչ փուլերից է բաղկացածմիջոցառումներիմշակումը: Ի՞նչ ցուցանիշներեն օգտագործում միջոցառմանարդյունավետությունըբնութագրե-

է

6. ՐՅՇՐՑՑ Ճ.Կ.

ԷՅ

ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

ՀԱՄԱՐ

Ձ քթաՅՅԼաՑ

քՅճԿՕԻլՇԻ

քոմ

Խ., 1999.

օօսաօոօոմտթյո.

Բ

,

9. ՅՏՈՇԻՇՑՇԽՔՒ 8.,

ՀԱՐՑԵՐ

ՈՅՇոօ

Ք/ոՅ, 1989.

7քթ/ոճ ոքօտօՇօ8.

5. ՅՇԼՇՑ

բարձ«աշխատանքիարտադրողականության

.

ՅԲԽԿՇ6ՔՒՃ.Խ., ՈՅւոոօԿահռ

1985.

ճատում բոատո

ՉԿՉԵՕԽՈՒՑ

ըք.

ո Պո

ԽԵՍԱԽՆՈՅԻՒԻՕՇՐՎ

Աաաաթյան իքեցում -

'

4.

-նախնական-սպասվելիք «փաստացի,տարեկան -թողարկվող արտադրանքիաճ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

8.Խ. ՕՇոՕտեւ »6ՕԻՕԹՔԵԵ, ԽԽԻտոօտ

տ

ԽՕՈՔՎՇՇՐՑԲԱԻՅՑ

ՕԱՇԻԿՅ

ՔՅՑՈՇԻԵԽԶ ԷՅ

7քօտեի

ոքճղոքոտյւտի

Բ

Բ

ոքօՕտյոօոՇՑԲԱԻՕԽ 1թյոո, 1986.

ԿԲՇԽՈԲ

քճԿՕԽՃԻՈՅԱԽՈ. Խ., ԷՄ

12. ԿոՅՇՇոֆոտաուոտ Փճաօքօտ, 80361018

14. 15. 16. 17.

ոքօոտցօրօլտՅ

է

7ո-

ՕՇԵՇՈՒԵՅԻՔՒ.

ԽԹղօոո-

հռ ՓօքխտքՕՔՅի ՈՕԼԱ:ԾԸ Ց

7ՇոՕ8ատ 1քյոճ, Խ., 1977. ԿՕՇԽՈՕՑ Ը.Ճ. ՈՇո«օՓոտաօոօրԲԿՅՇԽՀԱԲ ՕՇԵՕտԵՒ ՒՕ՛Լ ԽԼ., 3.ՕՒԾԻԱԿԾ, 1979. Ոճի ԱՇոԵՒ Մ.Ծ., քյո.

5ԿՕԻՕԽՈՇՅ-ՕքոՅԻԻՅՅԼօքՅ

ա Ը.Ճ., ԸոքոճտՕՎԻԻՈԸ Խոհօօ, 1975. 3ոՕԻօԽԽԵՒՅ օք տաք. Խոօղ Խ/ԾԵԷճք. Ոճք. Շ Փքոււ. Ւ. 1996. ԻԼ 1968. ՀՇքոՅեւլ68. Ոքոխստոեւ օքոՅաաՅՅլոտ. թյո.

13.

ԽԼ., 1979.

ՕօքՅԽԱՅՅԱԾԵ 1թյղճ,

Խ6ՐՕՈՒՎՇՇԽՅՇքճեՅԽ

8.1. Աճաժ/արի

ՈՅՐՕոքա8-ԵՐ

ՊԵՐՕԼԵԼ

Բ.

ԲԻաոատ.

«ՕԽՈՇԻՇՅւԻՒՎ,

7ՇՈՕՅԱ/Տ»: թյո.

ՒՄ

ոքճղօօրմտՈՑՅԿ

ԻԼ, 1997.

ԵՇ 38 ք26օրյ/8

ԻՇՇ-

ՒԷռ ոքօՕխելաոՇԻ ԻԵՐ« 7օոտօտտնմ Քյո ԸՇօտտքաճեԸլՑ08ՅԻՄԲ

ԸՕԱԵՅՈԵՒՕ-3Ե6ՕԽՕԽԻՈԿՇՇԽԻՇԸ

ոքօճոճրել. Խ., 1981. ոօ 19. ԽԱ

քՇԿՕԽՇԵՈՅԱՈՒ

քմքճծօուճ քմաոօԻՅՈԵԽԵՍ: քճշմխօ8

ԹոՕՔՅՇՈՇՅԵԼՇ

Բ ՕԼԱԵՇՅ.

2-6 ոՅո., Խ., 1975. թյո

18.

Խաժ/ատի 8.

ոքՇղոքատ-Ո42«.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

20.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Բ ԷօքԽՅՅՑԻԵլԸ

Ա/ՏՕ1ՔՅՇՈ։ՅՑԵԼԲ1քճ6ԾՕՑՅԻՈՑ

յքյոճ,

ԿՕԼՕքելտք ՈԾՈԳԿՎԵԼ ՅՎԵՄԵՑՅԼԵՇՑ

8,

ոՈքոՑո'

1990.

ՕքՅԻԽՅՅԱԻՔ

ոօ

ոքո. ոքՕճիքՕՑՅԻՄՔ

ոքօլլօօօօտ

ԼԹՀԿՕՈՕՈՒՎՇՇԻԾԸ

ԽՅծքոՅոԵւ

հ.

ոքճո-

ԻՕՑԵն,

ՑԻԽԼ Ատե, օ6օքյղօտի ատ.

ԻԼ,

էՈճՇ«հֆուոատ

21. ԱՏոօ-ՓոՅԿԾՈՕԼՔՎՇԸԵՑ

ՄՇՈԾուԿՇՇք86օ1 ոօ եճՇո.. «ԵՇ ԽԱԼ 1թյոռ ԻԼ, 1974. քճոՕԽճաղովոտ. 22. ԱՏրԾու

ՏԵՕԵՕԽԱԿՇՇԿօԱ 5ՓՓՇԿՎԻՑԻՕՇՈՎ

ՕոքծղճՈՇ հլճթօոթոտոնոօ ՒՕ.

3-6

տ

Ե

ԿԼ, 1990.

ոՅո.

23. ԽՏՐԾՈՒՎՇՇԽ(Տ քճոօխճլՈճձվո

24.

ԷՕԼ

Իօքոտքօտճիոտ

ո

տոօ

«թյոճ.

25. ԷԾյԿԻռք օքոճոՅճաոՑ 1քյ/ոճ

26. ՒԹՄՎԵՃՑ

օքՐՅԻՅՅԱ ՅՑ1քյ/ոճ

Խ., ՑԵ

աՕօոճ.

Շատ

28.

1978.

27. ԷԼԾքոնքօտուտճս ԷՕ. 7. 1978.

Փօքո.

29. ՕՇԽՕբեւ

Խ., 1987.

|

օքւոտմու

ԵՅյՎԻԵօՔ

Ո6քճօր

Ոօղ

1թյոճ. «թոռ

Խճ

ոքճր-

քո.

Ոօո քճո.

ՒԼ /Ճ.

ՇԽԽքԻօ8 է.

1986.

42. 3

հՇւօաօ8

ՇոքոտքԿեօօոօօօճետ

Ո.

ՅՅ6ԵՐ

ՒՕ

Ը Ո/ՇԽՄ/ՇՇՔՔ

46. 41.

ՃՏԱԽՅԻ Լ.

1925.

/.

օ

ոօթողոճ

ոքօոճոճհատ

87116Շ1Յվտ

ԻԼ6ՇԼ ի քճծՕ«ստ»:

ԽՏՈՒԿԵՑԻ,

ս

Ք. Ո. Ճօոօօօոօտ.

48. ՅԽճՇքՇՕԻ

Լ., Աճ

Խ., 1996.

ոքճպոոօտ Հովարե

7Շոօտո-

ՋԵ

34.

1981. 35.

Պողոսյան

36.

37.

Ս.

Մ. Բրիգադային տնտհաշվարկը: Երեան, Հայաստան,

ԽԹՐՕՈՒԿՑԾՇՐՀՇ

քՅԿՕԽ6Ի 38.

Երնան,

Պյառն Վ. Ինչ պետք է իմանալ ԱԳԿ-ի մասին: Երնան, 1972.

ՓՄՒԽԿԱՔՕԾԻԵՅՈԵՒՕԾԱ

ԻՐ/ՅԵԽԱՑ ՒՁ ոքՕխելւաՈՇԻ ԵՇ: ոքճղոքոտ

ՈքՈԽՏԵՇԻՔՇ

ՈքօծոՇոԵլօքԼՅԻՔՅՅւԼԵՔ,

16քառոեւ

ճու.

օքոտքօտ8էաՑ

'Դ«քյ/ւոօրօ Շւօոճ''.

ԻԼ, 1974.

ՒՄ'Մ քյոճ,

Ոօր քճր.

Բ

Ճ.

ոքօոՅտՕղիւճոեւօՇԼԵ

Փ.

ւքյոճ.

376աօտօռ.ՒԱՆ

քյո,

ուտ». Ո Բ-

ԻԼ,

1995.

39. 40.

Քօփ6 Ճ. Մ. Ւճյվոռ: օքՅոաՅՅԱրՔ Շո6ՅՈԵՐ6Ք1. 3. 1ք/ո6 օոօտաշ6

՛թյոճ.

ԻԼ, 1998.

ՏՕԱԺԻՒԱԿՅ.

ՔԵՒՕԿԵՓԾՔ

3/Վ66. ոՕՇՕԾԻ.

Խ., 1996.

:

Լքյոճ

ՈՕՅԵՐԲ օ7ԱՕԱճԻԿՑ.

ՇՕպոտտեօ-1թՄ

ՓԽհՇոո-

ոօ

/7., 1990.

ոքօայտօղուտ6.

71,

-

ՅԵՕԵԻՕԽԵԿԹ Հքյոճ

քյոճ.

» 9. 1997, 1քՄԱՅ. ՎՏՈՕՑԾԵԿէ քյո, Ս. Մ. Պողոսյան Աշխատանքիպայմաննների բարելավումը:

ԽԵԼ,ՉԻԹԽՕԽԱՈԿ,

3-6 ոդ.

ԽՇքՇՅՈՒՅՕՑՅԻԻԽԵՏ Ճոտտ.

ՕԿՇքա ԻՅՄՎԻօՔԶ

օքլՅիլՅուլոտ

ոքճղոքոթ ուտ.ԺԿՇՇԻՕՇ ոՕՇՕԾչճ,

Իճ

Բ

ՒՕ1.

բերության մեջ: Երեան, Գայաստան,1971:

/Պօ6ՅԻԾԲՅ,

/ՃՃՈՅԽԿյո

Ց 8. 8.

ոօ

ԽՕՍ 43. Փօքղ Լճիքո ԿՇՑ »ՅԻԵ,

ՈՕՇՌՏԵՑԻՍՑ.

Էքճտճհ,1990. |. 1ք6օ6օ:88 2000 օո. 44. 26ոՓոհխոր ԻԼ, ԽԵլՇոԵ, 1990. 45. Խաչատրյան Գ. Հ. Աշխատանքիգիտականկազմակերպումը արդյունա-

Խ., 1971. Ոծօող քոռ. Ա7Մ6քօտՇաօւօ. 1966. ԼԼլԼքճոոտտ.ԻԼ,

ՄԵՕՐԼՕՇԿԽԾԻԽՒԵԼԼ

Շ6. ԽՅՇքաոտոօտ. Խ., 1988. ճշ քՅ86ՕօԼել,

30. ՕՇԻՕՑԲԵւ ԻՅՍՎԻՕԵ

ՕքճԽտՅմւյոո ՕՐ տ 7ոքոտոճիած. Ոօղ քար.

33. ՈԾոԾջոծԻոճ

ոքՕխելաո6ԻԻՕԽ

հԼ, Մռախիօօրքօ6ի ւծ, 1993. Լ, Չ«ՕԵՕԽԻԵՅ. 1986. ոքօոլեւաղճԻԻՕօՇոՀ. Խանի օՇԼքօ6Ի Հո. Ոօդ քոր. Ք837/Խօ8811, ԻՄ.

1998.

31.

32.

ոչ

ՇոքոճճՕԿԻօ6ոօ-օճոճ.

Ւ ԱՉքԽՔՔԵՑՅՒՔԹ

ՕքՐՅՒԱՅՅԱՅՔՑ

ՀԲ

քճճօ«զհռ

ԷՕ

1978.

ԽԼ, 3«ՕԵօԵԱԵՑ.

ոթժժւ:.

41.

ոքօաՅոօոի

Ոօդ

քոռ.

ՒԼ, 1997.

ճՈԵՒՕՇԼԻԵ.

րղ Լ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ

Վ.

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ.

ԱԱ

.ՎԸԸ-Վ.ՎԸՎԸԱ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱԱԶԱԿԱՂՂ

ԳԼՈՒԽ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

5.1

Կ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԻ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ,

ԵՎ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԵՎ

՛Վ՛ՎԼՎԸՎԱՎԸԸԱՂԱՎԱՂԱԿՎԱԿԱԿԱԶԱԿԱ

Լ

|

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

"1.1

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ԱՌԱՐԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ո...

..ԱԼՎ

1.2 ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԵՎ ԿԱՊԸ

ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԻ

1.3

ՄՅՈՒՍ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԶԱ

Ղ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ՀԵՏ.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ,

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱԱԱԱԿԱԿԱԿԱԱԱԱՂԱԱն

ՎՎԸՎՂԸՂԱԸԿԱԱԱԱԱՅԱԱԱԶ

Մ.Վ

ԳԼՈՒԽ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԳԼՈՒԽ

ԱԱԿ

Է

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԵՎ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

2.1.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ

2.2.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

2.3.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ

6.2.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

6.3.

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

6.4.

ՄԻԿՐՈԿԼԻՄԱՅԱԿԱՆ

6.5.

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

6.6.

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

6.7

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԹՈՒՆԱՎՈՐ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ԳԼՈՒԽ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԵՎ ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

4.1.

4.2.

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՆՎ,

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

4.3.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՎՎԸՎՎԸ`ՎՎԸՎՎԸԸ.ԸԼ.ԶԱԸԼ.ԱԿԱԱԿԱՓԱԱԿԱԿԱԱԶԱԱԿԱԱԱԿԱՂ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

Վ.Վ.

ՎԸԸՎ-Վ.-Ը..Ը.ՂԱԱԿԿԱԱՅԱԶԶ

ԵՎ ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

Լ

ՎՎՎՎԸՎՎԸԱԸՎԱԸԸԸՂԱԴԱԶԱԿԱԳԱԿԱԿ

ՇԵՆՔԵՐԻ

ԱՇԽԱՏԱՏԵՂԵՐԻ

ԵՎ

ԱԱՂԱԱԿԿԱԿԿԱԿԱՎԱԿԱԿԿԿ

ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄ

ՁԵՎԵՐԻ

ԵՎ ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ՓՈՇՈՒ

ԱՌԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԼՈՒՍԱՎՈՐՄԱՆ

ՎԱՂԸ

ՆՎՎՎՎ.ՎԸՎԸԸՎԸ

ԱՂՄՈՒԿԸ, ԹՐԹՌՈՑԸ

ՆՐԱ ԴԵՄ

ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ

|

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ.....

ԵՎ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

7.1

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ԵՎ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԻՄ

ԲԱՐԵԿԱՐԳՈՒՄԸ.............

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ՆՅՈՒԹԵՐԻ

ԵՎ

ԴՐԱՆՑ

..ՇՇՆՆԸԸՎԸՎԸԸԼԸՎԸ.ԸԸԸԸ.ԱԸԱԸԱԱԱԿԱԱԱԱԱԶ

ՇԵՆՔԵՐԻ

Ա.

ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

ԲՆՈՐՈՇՈՂ

|

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐ

ՌԱՑԻՈՆԱԼԱՑՈՒՄԸ

ԱՀ

.ոՎՎՎՎՎՎԸՎԸԱԱ

ո.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ,

ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

6.1.

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

|

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ՆԸ

ՄԱՐԴՈՒ

7.3

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ.

7.4

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ,

7.5

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

7.6

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

Ռ.Վ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ

ՎԸ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

Մ.Վ

Ն

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԱԱԱԱԿՎԱԿԱԶԱԱԿԱԿԿԱԶ

ԱԱԿ

ՄԻՋՎԵՐԹԱՓՈԽԱՅԻՆ

ԸՎԸՂՂ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ.....

ՆԵՐՀԵՐԹԱՓՈԽԱՅԻՆ

ԱՎԱՂ

ԱՂԿԱԱԿԱՂԱԱՂԱԱԱԱԶԱԱ

ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՃԿՈՒՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ՎՎԸԸՆ ԱՎԱ.

ԸԸԿԴԱԿԱԿԱԿԱԱԱՎԱՂԱԱԱԱԱԶԱԱԱԱԱԱՂ

ԱՇԽԱՏՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

7.2

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ՏԱՐԵԿԱՆ ԼՄ

ՓԼ.

ՆՆՎՎՎԸԸՎԸԸԸԼԸԸԱԸԼԱԱԸՂԸԱԼԱԱԱԶԱԱԶ

ԸբԸԸՎԸԼԸԸՎԸԸԸԸՎԸԼԱԸԼՂԱԱԱԿԱԶ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԱՆՆ

ԳԼՈՒԽ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

8.1

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԴԵՐՆ 8.2

ՁԵՎԵՐԻ

ՈՒ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Լ...

ՁԵՎԵՐԻ

Ը.

ԳԼՈՒԽ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

9.1

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

9.2

ԲՐԻԳԱԴԱՅԻՆ

9.3

ԿՈԼԵԿՏԻՎ

|«

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

10.2

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ..

Լ...

ԱԱ Ա ԱՆԱ ԱԱ

ԿԱՐԳԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ

ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ

ԿԱԴՐԵՐԻ

11.3

ԲԱՆՎՈՐՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ

ւ

ԵՎ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ.............

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

Կ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՆՎՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱԱ ԱԱԱ

ԱԱԱԱԱԱԱԱ

ԱԱ Ա ԱԱ ԱԿԱ ԱՂ219 ՁԵՎԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ

ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ

ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԱՆԱ

ՎԱԿ

11.2

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԷՄԻՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ

ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄԸ

ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

ԿԱԴՐԵՐԻ

.....ՎՎՎ

ՆՎԱՐԴ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ

ՆՈՒՆԵ ՄԱԿԱՐՅԱՆ

ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ,

ԿԱԴՐԵՐԻ

ՍՈԿՐԱՏ ՄԿՐՏՉՅԱՆ

ՄԱՇԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ

ԱԱ212

ԱԱԱնԱննԱԱնն

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

Հրատարակական խմբագիր

Համակարգչային ձեավորող՝ Կազճիձնավորող`

ԵՎ

ՈՒ

ԱԱ

Դրատարակչության տնօրեն՝

Սրբագրիչ՝

ԷՈՒԹՅՈՒՆՆ

ՎԱԱԼ

ԵՎ ՈՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ

11.1

ՈՒՂԻՆԵՐԸ.

ԳԼՈՒԽ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱԱ

ԿԱՐԳԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՐԳԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ

Ա.Վ ՎՎՎՎՎՎԱսանն

Լ...

ՎԱՐՁԱՏՐՈՒՄԸ

ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ

10.1

ԵՎ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒՄԸ

ՁԵՎԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

նննԱԶ189

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ................ս.Ա

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

Անան ԱԱ ԱԱնան

ԱՎՎՎՎՎՎՎ

ՁԵՎԵՐԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ

ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ

ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ԵՎ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ

ՎՆԱ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

ՁԵՎԵՐՆ

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ԱՌԱՋԱՎՈՐ

ՍԵԴՐԱԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

Մ|||

ՀԱՇՎԱՐԿՈՒՄԸ

ՄՇԱԿՈՒՄԸ,

ՀԱՇՎԱՐԿՈՒՄԸ

ՄՇԱԿՈՒՄԸ,

ՑԱՆԿ

Տպագրությունը` օֆսեթ Թուղթը` օֆսեթ Չափսը` 60::84/16 Ծավալը` 15 տպ. ճամուլ Տպաքանակը` 500

'

«ԶԱՆԳԱԿ-97» հրատարակչություն, երնան, Վարդանանց փակուղի 8: Հեռ. 54-89-32 «Զանգակ-97» հրաւոարակչությանտպարան Բ-ՈՅ1: շՅոցմե(Թոռոյոօօ.Շօո