Աշխատանքի կազմակերպումը, նորմավորումը և վարձատրությունը ագրարային համակարգի ձեռնարկություններում

Լ.Ա. ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ,Ռ.Հ. ՍԻՄՈՆՅԱՆ

ԱԶԽԱՅՈԱԵԶՑԸ

ԿԱՎՄԱՏՆԶՈՈՂՄը,

ՆՈՒՄԱԱՆՐՈՄՑո 21

1ԱՆՁԱԾ) 21298111 Սորկովյբն ՎԱՄԱԿՈՈՑԻ

ՂԶՈՆԱՐԿՈՒՆ3ՈՆՆԶՐՈՒՄ

Երնան2005

Լ.Ա.

ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ,

Ռ.Հ. ՍԻՄՈՆՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ,

ՆՈՐՄԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Ուսումնականձեռնարկ ՀՊԱՀ

պրոֆեսոր Լ.Ա. Սարգարյանի ընդհանուր լսմբագրությամըբ

ՀՊԱՀ

հրատարակչություն ԵՐԵՎԱՆ

ՀՏԴ.

ՀաԱշխատանքըհավանությանէ արժանացել համալսարանի յաստանիպետականագրարային գիտականխորհրդիկողմից:

(07) 659(2Հ)24277

ԳՄԴ Ա 052

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն ապաամակաաաա Գլուխ 1. Առարկան,մեթոդը,խնդիրները,գիտությանզարգացումը 1.1. Աշխատանքի էությունը ն սոցիալ-տնտեսականդերը 1.2. Դասընթացիառարկանն մեթոդը, տեղը տնտեսագիտական ն մյուս գիտությունների համակարգում... 1.3. Աշխատանքի կազմակերպումհասկացությանիմաստըն բո12 վանդակությունը... ուա աաաան ականա 1.4. Աշխատանքի կազմակերպմանսկզբունքները ն խնդիրները շուկայականտնտեսությաննանցնելու ժամանակաշրջանում 1,5. Աշխատանքի գիտության կայացուկազմակերպմանո̀րպես մը ն զարգացումըԼԼ... Գլուխ 2. Աշխատանքիշուկան ն գյուղական բնակչության զբաղվաաաա

Լ.Լ...

ամ

աննաաաա

աաա

ՀեղինակներՀ̀ՊԱՀ

Գլուխ 1, 2. 5. 8, 10, պրոֆեսորԼ.Ա.Մարգարյան ներածություն, -

12, 13,178 15, 16 14, 11, 9, 6,7, 4, 3, դոցենտՌ.Հ.Սիմոնյան գլուխ -

ա,

աաա

աակ

նան

Գրախոսներ`

ամբիոնիվարիչ կառավարման ագրոբիզնեսի է.Ս.Ղազարյան, դոցենտ ինստիտուտի տնտեսագիտական Երեանիպետական Ս.Մ.Պողոսյան, ինստիտուտիբաժնիվարիչ, էկոնոմիկայի զյուղատնտեսության

տ.գ.դ.,

«ՊԱՀ

տ.գ.թ.

Լ.Լ.Վակոբյան:

Խմբագիր Ց.Վ.Պողոսյան

Լու

Ա 652

Մարգարյան,Ռ.Հ.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Սիմոնյան

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ, ՆՈՌՐՄԱՎՈՐՈՒՄԸԵՎ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՁԶԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ:

ԹՅՈՒՆԸ ԱԳՐՈՊԱՐԵՆԱՅԻՆ

ՈՒսումնական ձեռնարկ Լ.Ա.Մարգարյանի ընդհանուր խմբագրությամբ:Երնան,2005, 254 էջ: «ԱշխատանքիկազմաԱռաջին անգամ հայերեն լեզվով հրատարակվող համակարգի ն վարձատրությունը ագրոպարենային նորմավորումը կերպումը, է առարկայական կազմվել ձեռնարկը ուսումնական ձեռնարկություններում» նոր ծրագրին համապատասխան:

նորձավորման,աշխաՔննարկված են աշխատանքիկազմակերպման, աշխատանքիտարիֆավորտանքային գործընթացներիռացիոնալացման, աշխաբաժանմանու կոոպերացման, ման ու վարձատրության, ւսշխատանքի աշխատանքիպայմանտանքի ն հանգստի ռեժիմների կատարելագործման, ն այլ հարցեր: կազմակերպման ների բարելավման,գիտական մասՀՊԱՀ տնտեսագիտական Ուսումնական ձեռնարկընախատեսվումէ ասպիրանտների, ինչմազիստրանտների, նագիտություններիուսանողների, համար: մեջ աշխատողների պես նան արտադրության

06050102052005

ԳՄԴ

0173(01)-2005

լՏՏԻ

99941-52-01-7

Ռ.Հ.Սիմոնյան,2005 Լ.Ա.Մարգարյան, Հայաստանիպետականագրարայինհամալսարան, Փ

Փ

9(2Հ)242 659(2Հ)24277

աաա

մական

ծության խնդիրներըը անակն աաաջաւնանա ն 2.1. Աշխատանքի շուկա. էությունը, բովանդակությունը կառուցվածքը նամակն աա մկանն աաա 21 2.2. Զբաղվածություն.էությունն ու ձները...............................Ձ........... 23 2.3. Գործազրկությունըորպես տնտեսականն սոցիալական երԱրւյթո ամանակ աաաաննաննա, 2.4. Աշխատանքի շուկայի ձեավորվելըն գործելը գյուղատնտեսՈւթյոՈւԱ ԼՄ Նու ակնա աաայաննն 2.5. Բանվորականկադրերիպատրաստումըն որակավորման բարձրացումը նջա33 Գլուխ 3. Աշխատանքիբաժանումը ն կոոպերացիան:Աշխատանքային Յ6 կոլեկտիվներիկազմակերպումը... մակ 3.1. Աշխատանքիբաժանմանէությունը, տեսակներնու ձները 3.2. Աշխատանքային կազմակերպման կոլեկտիվների սկզբունքներըն ձները Լ... աաա41 3.3. Աշխատանքային կարգապահությանամրապնդումը Գլուխ 4. Աշխատանքիպայմանները... աան աա49 4.1. Աշխատանքիպայմաններըբնութագրողգործոնները 4.2. Աշխատանքի հոգեֆիզիոլոգիականպայմանները 4.3. Աշխատանքիսանիտարահիգիենիկ պայմանները 4.4. Աշխատանքի գեղագիտականպայմանները.................................... 59 4.5. Աշխատանքիսոցիալ-հոգեբանական պայմանները Գլուխ 5. Աշխատանքիու հանգստի ռեժիմները 5.1. Աշխատանքի ու հանգստիռեժիմները, դրանցմշակմանը ներկայացվող ընդհանուրպահանջները 5.2. Աշխատանքային ն ոչ աշխատանքային ժամանակը 5.3. Աշխատանքի ու հանգստիռացիոնալ ռեժիմներըն եւա

ենա

Լ...

ո...

Լ.Ա.

ՆՆ

Լ...

մ

Ա

աաա

մական

եղ...

Լ...

աաա

աաակաա

ուան

ոնա

ակնա

աւա

ւ...

Ձ...................

Ձ........................

Ձ........................................

աշխատունակությունը Լ...

Լ.Լ...

ուա

ու

աաա

Շաբաթական,օրական ն ներհերջափոխայինաշխատանքի ու հանգստի ռեժիմները 5.5. Աշխատողներիհանգստի կազմակերպումը 5.6. Աշխատաժամանակի հանրագումարայինհաշվառումը 5.7. Ներդրվող աշխատանքի ու հանգստի ռեժիմներիարդյունավետության գնահատումը Գլուխ 6. Աշխատատեղի կազմակերպումըն սպասարկումը 6.1. Աշխատատեղ հասկացությունը,դասակարգումըն 5.4.

6.2.

կազմակերպումը Աշխատատեղիկահավորումը,պլանավորումըն

սպասար-

Ձ...................

դասակարգումը Աշխատանքայինգործընթացներիռացիոնալ կազմակերպմանհիմնականսկզբունքները ն դրա իջեցմանուղիԱշխատանքիաշխատատարությունը

ե...

եւան

խատանքներում 10.1.

Ընդհանուր դրույքներ

Լ...

մ... ւ

աաա

ԼԼ...

ԸԼԼԱ

12.2.

Տրանսպորտային աշխատանքներ Նորոգման աշխատանքներ

աա

Լ...

ւ...

աւ

Ստացիոնարմեքենաներիսպասարկման աշխատանքԱր... աաաաա ւն Աշխատանքի վարձատրությանու խթանման աաա

ները Վիմնականաշխատանքայինգործընթացներիկազմակերպումը բուսաբուծությանմեջ 7.5. ԳՎիմնական աշխատանքայինգործընթացների կազմակերպումը անասնաբուծությանմեջ... 7.6. Աշխատանքայինգործընթացներիկազմակերպմանքարտերի կազմումը ե Օգտագործումը Գլուխ 8. Աշխատանքինորմավորմանկազմակերպումը.............................. 8.1. Աշխատանքինորմավորմանէությունը ն բովանդակությունը 8.2. Աշխատանքինորմավորմանֆունկցիաները 8.3. Աշխատանքինորմաներիգիտականհիմնավորումը.................. 8.4. Աշխատանքինորմաներիտեսակները 8.5. Աշխատանքինորմավորմանմեթոդները 8.6. Աշխատանքինորմաներիներդրմանկազմակերպումըե վերլուծությունը 8.7. Աշխատանքինորմաների վերանայմանկարգը Գլուխ 9. Աշխատանքային գործընթացների ն աշխատաժամանակի ծախսի ուսումնասիրմանեղանակները 9.1. Աշխատանքայինգործընթացներին աշխատաժամանակի ծախսումների ուսումնասիրման եղանակները 9.2. Աշխատաժամանակի ծախսի դասակարգումը Գլուխ 10. Աշխատանքի նորմավորումըմեքենայացվածդաշտային աշեւու...

ական

Ձ....................................

12.4.

7.4.

պակա

12.3.

Ձ..............................

7.3.

Գիմնականնորմագոյացնողգործոնները աանոան Նորմավորմանմեթոդիկան.................................................... 146 10.4. Դաշտերիանձնագրավորումը 10.5. Խոշորացված (համալիր) նորմաները Գլուխ 11. Աշխատանքինորմավորումըանասնաբուծության մեծ 11.1. Հիմնականնորմագոյացնողգործոնները 11.2. Անասունների սպասարկմաննորմաներիսահմանումըդիտարկմանտվյալներով... 11.3. Աշխատանքինորմաներիհաշվարկը տիպայիննորմատիվների հիմանվրա... ն 167 11.4. Աշխատանքինորմավորումըն աշխատողներիթվաքանակի սահմանումը անասնաբուծական համալիրներում Գլուխ 12. Աշխատանքինորմավորմանառանձնահատկությունները առանձին աշխատանքայինգործընթացներում 12.1. Ձեռքի աշխատանքներ... 10.3.

ւււ...

կումը 6.3. Աշխատատեղերի ատեստավորումըն ռացիոնալացումը Գլուխ 7. Աշխատանքայինգործընթացներիկազմակերպումը 7.1. Աշխատանքայինգործընթացհասկացությունըն բաժանումը բաղադրիչ մասերի: Աշխատանքայինգործընթացների 7.2.

10.2.

Գլուխ 13. կազմակերպումը ւՆ, 13.1. Աշխատանքի ն վարձատրությանէությունը ձեավորումը 13.2. Աշխատանքի վարձատրությանֆունկցիաները, տարրերը ն սկզբունքները աաա ււ, 187 13.3. Աշխատանքի վարձատրությանկազմակերպման հիմունքները... 13.4. Տարիֆայինհամակարգիէությունը ն տարրերը 13.9. Աշխատանքի վարձատրությանձները ե համակարգերը

ւԱՆԱՆ 197

Գլուխ 14. Աշխատանքիվարձատրությունըսկզբնական յին կոլեկտիվներում Լ.Լ... ԱՆ 14.1. Սկզբնականաշխատանքային կոլեկտիվներումկիրառվող աշխատանքիվարձատրությանձները ն համակարգերը 14.2. Աշխատանքի վարձատրության ֆոնդի ձնավորումը,վարձաչափերի հաշվարկը, կանխավճար տալու կարգը 14.3. Պրոֆեսիոնալվարպետության, ն որակավորման աշխատանքի որակի խթանումը.................-.Լ.Լ.Լ..ԼԼ Գլուխ 15. Աշխատանքիվարձատրությունը ն տնտեսեփականության սավարմանտարբեր ձների պայմաններում 15.1. Աշխատանքի վարձատրության կարգավորումը ԱՆԱ Նանո նան 15.2. Աշխատանքի վարձատրության կազմակերպումը տարբեր կազմակերպաիրավական ձնի ձեռնարկություններում Լ...

ւնա

Լ...

ւ...

ւււ.

ւււ...

Լ

Ան

Լ.Ա

աշխատանքա-

Լ.Լ...

ԸԼԼԱ,

ւ...

իրավական

15.3. Բնամթերային վարձատրություն Գլուխ 16. Սպասարկող արտադրությանբանվորների ւսշխատանքի վարձատրությունը ականն մամա

եեւ

մայական

աաա

Ա Նշ Ավտոմոբիլային տրանսպոր

Լ...

16.3. Գյուղական շինարարութում Գլուխ 17. Ղեկավար աշխատողների ն մասնագետների աշխատանքի վարձատրությունը աս աաա 17.1. Հիմնական աշխատավարձը 17.2.նյութական խթանմանձեերը 18. կատարելագործմանն ուղղԳլուխ Աշխատանքիկազմակերպման ված միջոցառումների սոցիալ-տնտեսական արդյունավետությունը անդամակ ւաաննաա, Լա

աաա

Լեա

անանասը

աան

աաա

եՎ

աաաջակմանաաանն

Լե

-

աակ

աան

աման

Լ կու ւենիկական ալ

1 Արգել

ա

աաաապաաարան

Ներածություն Մարդկանց նպատակահարմար ն հանրօգուտ գործունեությունը, որի ընբացբում ստեղծվում են անհրաժեշտ սպառողական արժեքներ: կոչվում է աշխատանքայինգործընթաց:Այն կազմակերպմանկարիքունի, ինչը հնարավորություն կտա ոչ միայն ստանալ համապատասխան տնտեսականարդյունք, այլն նպաստել մարդու զարգւսցմանը, նրա առողջության ու աշխատունակությանպահպանմանը: Համարվելով միջճյուղային տնտեսագիտականառարկա` աշխատանքի գիտական կազմակերպումըսերտորեն կապված է մի շարք ն այլ գիտությունների հետ: Նրա ուսումնասիրման տնտեսագիտական առարկան է համարվում աշխատանքի կազմակերպման կատարելագործումը գիտության նվաճումների ու առաջավոր փորձի հիման վրա: Այն կոչված է ապահովելու բարենպաստ արտադրական միջավայր ն սոցիալական կլիմա կոլեկտիվում, աշխատողների համար ստեղծելու բազմակողմանի,ներդաշնակզարգացմանպայմաններ: Ուսումնական ձեռնարկում քննարկվում են աշխատանքի կազմակերպման սկզբունքներն ու խնդիրները, աշխատանքի շուկան ն գյու-

մակարդակիբարձրացումը Աշխատանքիպայմանները 18.4. Աշխատանքայինկոլեկտիվներումտիրող սոցիալ-հոգեբա242 նական մթնոլորտը... աաա աճն ու աշխատանքի ն եկամուտների 18.5. Աշխատավարձի

ԱԱԿՎԱԿԱՌԱԱԱԿԱԱԱԿԱԿԱՎԿԱԱԱՑԱՎԱՑԱՅԱԱՑԱՂԱԱԱԱՂԱԱԿԱԿԱԿԱԱԱԱՂԱՂԱՂԱՂԱՂԱԿԱԿԱԿԱՂԱՂ

ԱԱ Անան խթանումը ղատնտեսական բնակչության զբաղվածության հարցերը, աշխատանքի ո կազմակերպմանտնտեսականարդյունավեբաժանումը ն կոուլերացիան, աշխատանքային պայմանները, աշխաաաա

Լ

18.3.

անա

եե

աաա

ւու

աաամաաաւապաա

ԱԿԱԴ

18.6.շխատանքի

Անն

տնտեսականարդյունավետության 18.7.ԱԳԿ միջոշառունների տություլԱը

որոշումը:

Գրականություն

Լե.

ԼԼ...

աաա

աաա

ննե

Ա ԱԱ ԱԱԿԱ Կ

ԱԿԱԴԱԿԱԱԱԿԱԿԱՎԱԱԿԱԱՎԱԿԱԿԿԿԱ

ԱԱԿ

Ական

ոսա

աաա,

աաա

աաա

ադան

անական

ւաաաւաաաաաարաւ

ռեժիմները, րի հարգատի

հիմնական աշխատանքայինգործընթացների կազմակերպումը: Գրքում մեծ տեղ է հատկացվում տարբեր ճյուղերում աշխատանքի նորմավորման առանձնահատկություններին:Ղանգամանալիգշարադրված է աշխատանքի վարձատրության ու խթանման կազմակերպումը տնտեսավարմանտարբերձների պայմաններում: Ջեռնարկն ավարտվում է աշխատանքի կազմակերպմանկատարելագործմանն ուղղված միջոցառումների սոցիալ-տնտեսականարդյունավետությանը վերաբերող նյութով, առանց որի հնարավոր չէ հիմնավորել աշխատանքի գիտական կազմակերպման որնեիցեմիջոցաո

ռում:

ճ

Գլուխ

7.7.

1.

Առարկան, մեթոդը, խնդիրները,գիտության

զարգացումը

Աշխատանքիությունը

ն

սոցիալ-տնտեսականդերը

Աշխատանքը մարդու գոյության ու զարգացման անհրաժեշտ ն բնական պայմանն է, որը կախված չէ պետության հասարակականտնտեսականկառուցվածքից, սեփականության ձներից ն տնտեսավարման մեթոդներից: գործունեությունն է՝ ուղղԱշխատանքըմարդու նպատակահարմար ված նրա գոյության համար անհրաժեշտ սպառողականարժեքների, այսինքն` նյութական ու հոգնոր բարիքների ստեղծմանը: Աշխատանքիգործընթացըբնության տարրերի վրա մարդու ազդեցությունն է` դրանք իր պահանջմունքներին հարմարեցնելու նպատակով: Ընդ որում, նա իր գործունեությամբ կարգավորում ն վերահսկում է հարաբերություններըբնության հետ: Աշխատանքի գործընթացը ներառում է հեւտնյալ տարրերը. աշխատանք, աշխատանքիառարկաներ ն աշխատանքիմիջոցներ: Մարդն ունի որոշակի աշխատուժ, այսինքն` աշխատելու ունակության: Մարդկայինաշխատանքը տարբերվում է աշխատանքի բնազդային ձներից նրանով, որ նախքան որնէ բան արտադրելը մարդն այն ստեղծումէ իր մտքում: Մի կողմից, ցանկացած աշխատանք մարդու աշխատուժի ծախսումն է ֆիզիոլոգիական իմաստով, ինչն էլ գոյացնում է ապրանքի արժեքը: Մյուս կողմից, աշխատանքը մարդու աշխատուժի ծախսումն է հատուկ նպատակահարմարձնով, ն այդ կոնկրետ օգտակար աշխատանքի արդյունքում ստեղծվում են սպառողականարժեքներ: Արտադրության գործընթացում մարդիկ փոխհարաբերության մեջ են մտնում ոչ միայն բնության, այլն միմյանց հետ, առանց որի հնարավոր չէ որնիցե բան արտադրելը: Այդ նպատակով մարդիկ մտնում են որոշակի կապերի ն հարաբերություններիմեջ, ն միայն այդ հասարակական կապերի ու հարաբերություններիշրջանակներում գոյություն ունի նրանց հարաբերությունը բնության նկատմամբն իրականացվում է ար-

տադրությունը:

Աշխատանքըհասարակականերնույթ է, այն հատուկ է միայն մարդուն: Աշխատանքնունի նան ֆիզիկական կողմ: Այդ տեսակետից աշխատանքը կարող է կատարվելոչ միայն մարդու, այլն մեքենայի, կենդանիքարշուժի կողմից:

7.2.

Դասընթացիառարկան ն մեթոդը, տեղը տնտեսագիտական ն մյուս գիտությունների համակարգում

Հասարակությանմասշտաբով նրա յուրաքանչյուր օղակում աշխատանքը պետք է կազմակերպել:Պետք է տարբերել աշխատանքի կազմակերպումը հասարակությունում, առանձին տնտեսական տարածառաջնային աշխատանքային կոլեկտիվում: քում,ձեռնարկությունում, Աշխատանքիկազմակերպումը առաջնային աշխատանքային կոլեկտիվներում (կազմակերպություններում, կոոպերատիվներում, վարձակալական ձեռնարկություններում, գյուղացիական, գյուղացիական կոլեկտիվ, ֆերմերային տնտեսություններում)համարվում է «Աշխատանքի կազմակերպումը գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում» դասընթացի առարկան: Աշխատանքի կազմակերպումըառանձին աշխատանայինկոլեկտիվների շրջանակներում դա աշխատանքի կազմակերպումն է արտադրական բրիգադներում, մեքենայացված ջոկատներում, աշխատանքայինխմբերում, աշխատատեղերում: Գյուղում տնտեսական հարաբերությունների արմատական վերակառուցումը էապես ազդում է առաջնային աշխատանքային կոլեկտիվներում աշխատանքի կազմակերպմանկոնկրետ ձների ու մեթոդների վրա: Այդ պատճառովէլ աշխատանքի կազմակերպումը գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում պետք է դիտել աշխատանքի հասարակական կազմակերպման հետ փոխադարձ կապի մեջ ն ոչ թե միայն կազմակերպական, տեխնիկական ն այլ միջոցառումների դիրքերից: «Կազմակերպում» տերմինը լայն առումով նշանակում է կարգավորում, համակարգում:Աշխատանքիկազմակերպումըմարդկանց աշխատանքային գործունեության կարգավորումն է: Առանձին աշխատանքային կոլեկտիվներումայն ենթադրումէ կադրերի պատրաստումն ընտրություն, որակավորման բարձրացում, աշխատանքի կազմակերպման մեթոդների մշակում, որոնց օգնությամբ կարող է կատարվել այս կամ այն տեսակիաշխատանքը,կոլեկտիվումաշխատանքիբաժանում ն կոոպերացիա, աշխատողների տեղաբաշխում, աշխատատեղերի կազմակերպում, աշխատանքի համար բարենպաստ պայմանների ապահովում, աշխատանքի նորմավորում, նյութական ու բարոյական խթանման կազմակերպում,աշխատողների վարձատրության ռացիոնալ ձների ու համակարգերիընտրություն: Աշխատանքիկազմակերպումըենթադրում է, որ աշխատանքային գործունեության ներդրմանը նախորդում է աշխատանքային գործընթացներիգիտականվերլուծությունը, իսկ միջոցառումները հիմնվում են

գիտության

վրա:

ու

առաջավոր պրակտիկայի ժամանակակիցնվաճումների

«Աշխատանքի կազմակերպում,նորմավորումն վարձատրություն» առարկան դասվում է տնտեսագիտականգիտություններիշարքին: Այն ուսումնասիրում է աշխատանքի կազմակերպմանտեսական ն գործնական խնդիրները: Աշխատանքիկազմակերպմանբոլոր հայեցակարգերըպետք է դիտել փոխկապակցությանն փոխպայմանավորվածության, կազմավորման ու զարգացման մեջ, որն անընդհատփոփոխվում է արտադրողական ուժերի աճի ն արտադրականհարաբերությունների կատարելագործման հետ միասին: սկզբունքների մշակման ընթացքում Աշխատանքիկազմակերպման լայնորեն կիրառվում է ուսումնասիրության փորձարարական մեթոդը, այսինքն` գիտական մշակումների ստուգումը փորձի ն փորձնական տվյալների համեմատականտնտեսական վերլուծության հիման վրա: Կարնոր տեղ է հատկացվում մենագրական մեթոդին, այսինքն` առանձին ձեռնարկության, արտադրական ստորաբաժանմանաշխատանքային գործընթացիօրինակով ուսումնասիրմանը: Կոլեկտիվում տեղի ունեցող գործընթացներիիմացության մեթոդների ն տնտեսագիտական-մաթեմատիկական, մաթեմատիկական-վիճակագրական, սոցիոլոգիական ուսումնասիրությունների ն պրակտիկայի ամփոփմանմեթոդաբանականհիմքն է միմյանց հետ փոխադարձաբար կապված աշխատանքի ն արտադրության կազմակերպմանհարցերին համալիր մոտեցումը: Աշխատանքի կազմակերպմաննուղղված միջոցառումներից առավել բարձր արդյունք է ստացվում դրանց համալիր կիրառմանդեպքում: Աշխատանքիկազմակերպումը,նորմավորումն ու վարձատրությունն առանձին-առանձինունեն որոշակի հիմնախնդիրներ: Այնուամենայնիվդրանք չի կարելի մեկուսացնել արտադրության կազմակերպումից ամբողջությամբ: Առարկան սերտորեն կապված է գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպում, գյուղատնտեսության էկոնոմիկա,վիճակագրություն, կառավարմանկազմակերպում ն այլ տնտեսագիտականգիտությունների հետ: Աշխատանքի կազմակերպումը ճյուղում ն ձեռնարկությունում գլխավորապես որոշվում է տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայիզարգացման մակարդակով:Աշխատանքիտարբեր ձներով կազմակերպումնու բաժանումը կախված է կիրառվողաշխատանքիմիջոցներից: Բարդ տեխնիկայի ներդրումը փոփոխությունէ մտցնում աշխատանքի բաժանման ն կոոպերացման հարցում, մեծացնում է պահանջներըկադրերի պատ10

րաստման, նրանց տեղաբաշխման հարցում, պայմաններ է ստեղծում մասնագիտությունների զուգակցման, աշխատանքի կազմակերպման կոլեկտիվ ձների ներդրմանհամար: Մարդու աշխատունակության,աշխատանքի արտադրողականության վրա ազդում են այն բոլոր գործոնները, որոնք ամփոփված են աշխատանքային գործընթացիմեջ: Պետք է հաշվի առնել մւսրդուն բնորոշ ինչպես կենսաբանական,այնպես էլ սոցիալական բնույթի յուրահատուկ պայմանները: Ընդհանրապես աշխատանքի կազմակերպումը կապված է այն բոլոր գիտությունների հետ, որոնց ուսումնասիրմանօբյեկտը համարվում է մարդը: Դրանց շարքին են դասվում գլխավորապես աշխատանքիսանիտարիան,հիգիենան,պաշտպանությունը, հոգեֆիզիոլոգիան, էրգոնոմիկան,արտադրականգեղագիտությունը: Աշխատանքիֆիզիոլոգիան հնարավորություն է տալիս առավել ընդունելի մակարդակովկազմակերպելաշխատատեղը:Աշխատանքային գործունեության ընթացքում մարդու օրգանիզմի կենսականֆունկցիաների ուսումնասիրման արդյունքում որոշվում են նրա աշխատունակության բարձրացմանու առողջության պահպանման ուղիները: ն բուժկանխարգելիչ Աշխատանքիհիգիենան սանիտարահիգիենիկ է կիրառել տարմիջոցառումներիհամալիր է, որը նպատակահարմար բեր բնույթի աշխատանքկատարելիս: Աշխատանքիհոգեբանությունը առաջին պլան է մղում մտածողությունը, ընկալումը, պատկերացումը, զգացմունքները, ցանկություններն ու այլ հոգեվիճակներ: Ուսումնասիրություններըթույլ են տալիս սահպայմանների,կոլեկտիվումֆունկցիոնալ փոխհամանել աշխատանքի րաբերությունների,ուսուցման մեթոդներիարդյունավետության ազդեցությունը աշխատողների գործունեության վրա: Վերջին տարիներին հատկապես կարնորվում է ինժեներականհոգեբանության դերը, որի նպատակն է ուսումնասիրել մարդու նոր տեխնիկային հարմարեցման պայմանները ն սկզբունքները: Տեխնիկական առաջընթացի արդյունքում զգալիորեն մեծանում է մարդու նյարդային համակարգի ծանրաբեռնվածությունը, ինչն անպայման պետք է հաշվի առնել մեքենաները նախագծելիս: Արտադրականմիջավայրը մարդու օրգանիզմի հնարավորություններինհարմարեցնելու հարցերն ուսումնասիրող գիտությունը կոչվում է էրգոնոմիկա:Հաճախ աշխատատեղի կազմակերպումը, մեքենաներիկառուցվածքը չեն համապատասխանում մարդու ֆիզիոլոգիային, լարվածություն ն հոգնածություն են առաջացնում աշխատանքի ընթացքում: Ներկայումս գյուղատնտեսությունումաշխատող տրակտորների,գյուղատնտեսականմեքենաների զգալի մասը (հատ11

կապես հին մակնիշի) չեն համձապատասխանումդրանց ներկայացվող

սանիտարահիգիենիկպահանջներին: Հատկապես բացասական գործոններ են համարվում վատ տեսանելիությունը ո սահմանափակ տեսադաշտը, աղմուկը, օդի աղտոտվածությունը, կռանալու Ա անբնական դիրքի ընտրման անհրաժեշտությունը ն այլն: Մարդաբանականտվյալների, մարդու ֆունկցիոնալ հնարավորությունների ն առանձնահատկություններիուսումնասիրումը թույլ է տալիս պարզել աշխատանքի առավել բարենպաստ պայմանները, ինչը հաշվի են առնում տեխնիկան ու սարքավորումները ստեղծելիս, աշխատատեղերըպլանավորելիս ու

կահավորելիս:

Աշխատանքի կազմակերպումը սերտորեն կապված է նան աշխատանքային իրավունքի հետ, որը կարգավորում է աշխատանքայինհարաբերությունները աշխատողներին վարչակազմի միջն:

7.3.

Աշխատանքիկազմակերպում

ն հասկացության իմաստը բովանդակությունը

Աշխատանքի կազմակերպում ն աշխատանքի գիտական կազմակերպում հասկացությունները համանշանակ են, քանի որ աշխատանքի կազմակերպումը կարող է գոյություն ունենալ միայն գիտականորեն հիմնավորված ձկով: Աշխատանքիգիտական կազմակերպումըամրագրվածէ պետական ստանդարտով, որի սահմանումը հետնյալն է: Աշխատանքիգիտական կազմակերպումը (ԱԳԿ) արտադրությունումգիտատեխնիկականառաջընթացի ն առաջավոր փորձի սիստեմատիկաբար ներդրման վրա հիմնված աշխատանքի կազմակերպումնէ, ինչը թույլ է տալիս միասնական արտադրական գործընթացում առավել արդյունավետ միավորել տեխնիկան ն մարդկանց, ապահովել աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը, մարդու առողջության պահպանումը: Աշխատանքիկազմակերպումը քննարկվում է երկու տեսանկյունից: Առաջինը բացահայտում է ԱԳԿ հասկացությունը կայուն վիճակում, այսինքն` աշխատանքի կազմակերպման միջոցով լուծվող խնդիրների տեսանկյունից, երկրորդը` զարգացման ընթացքում, որպես գոյություն ունեցող աշխատանքիկազմակերպման անընդհատ կատարելագործման գործընթաց: Աշխատանքիկազմակերպումըպետք է հիմնվի փաստացի գոյուքյուն ունեցող տեխնիկական բազայի վրա: Բոլոր դեպքերում աշխա12

տանքը պետք է կազմակերպել ռացիոնալ, անկախ տվյալ դեպքում արտադրությանտեխնիկային տեխնոլոգիայիզարգացման մակարդակից: Ընդ որում` տեխնիկականմիջոցառումներըչպետք է փոխարինենկազմակերպականներին:ԱԳԿ-ն պետք է ընդգրկի միայն այն միջոցառումները, որոնք անմիջականորենուղղված են աշխատանքային գործընթացների կազմակերպմանկատարելագործմանըն պայմանների բարելավմանը: Աշխատանքի կազմակերպմանբովանդակությունը որոշվում է դրա տարրերով ն ուղղություններով: Աշխատանքի կազմակերպման տարրերն են նրա այն բաղադրիչ մասերը, որոնց ամբողջությունը ազդում է կոլեկտիվումկենդանիաշխատանքիկազմակերպմանվրա: Գյուղատնտեսական աշխատանքի առանձնահատկությունները պետք է հաշվի առնել այդ ոլորտում կազմակերպական հարցեր լուծելիս: Աշխատանքի բարդությունը հատկապես կարնոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսական աշխատանքի բնութագրման ժամանակ,քանի որ որոշ տնտեսագետների մոտ ձնավորվել է այն կարծիքը, իբր այդ ոլորտում գերակշռում է պարզ, ցածր որակավորում պահանջող, հիմնականում ձեռքի աշխատանքը: Իրոք, գյուղատնտեսությունում դեռես մեծ բաժին է ընկնում ձեռքի աշխատանքին, ցածր է էներգազինվածությունը, գործընթացների մեծ մասի մեքենայացման ու ավտոմատացման մակարդակը:Սակայն գյուղատնտեսությունում ոչ բոլոր տեսակի ձեռքի աշխատանքն է, առավել նս մեքենայականը, համարվում պարզ, ցածր որակավորում պահանջող: Ընդհակառակը, շատ աշխատանքային գորցընթացներ(մեքենայացված ն ձեռքի) պահանջում են ճշգրտություն ն պատասխանատվություն,բարձր որակավորում ն որոշակի ագրոտեխնիկական ու անասնաբուծական գիտելիքներ: Գյուղատնտեսական բանվորի աշխատանքը համարվում է բավական բարդ, բազմաբնույթ՝ աշխատանքի առարկաների ու աշխատանքի միջոցների կազմով: Այդպիսի աշխատանքինտիրապետելը աշխատողից պահանջում է զգալի ջանքեր, գիտելիքներ, հմտություն, հետնաբար` նան համապատասխան որակավորում: Գյուղատնտեսական աշխատանքի կարնորագույն առանձնահատկությունը նրանում է, որ մարդը գործ ունի բնության, կենսաբանական օրենքներով զարգացող կենդանիներիու բույսերի հետ: Դա պայմանավորում է արտադրության սեզոնայնությունը, որն իր հերթին ազդում է աշխատուժի ն աշխատաժամանակիպահանջի, աշխատանքային պայմանների, աշխատանքիու հանգստի ռեժիմի ն այլ գործոնների վրա: է համարւլ|ում նան այն, որ աշխատանքային Առանձնահատկություն

գործընթացներիմեծ մասը տեղի է ունենում բաց երկնքի տակ: Այդ պատճառով էլ բնակլիմայական գործոնների համահարթումը համարվում է արտադրության ն աշխատանքիկազմակերպմանկարնորագույն խնդիրներիցմեկը: Գյուղատնտեսական աշխատանքը տարբերվում է արդյունաբերաորն իր արկանից մեծ ունիվերսալությամբ (բազմակողմանիությամբ), ստանա է պատրաստբանվորական կադրերի պետք տահայտությունը ման, աշխատանքի նորմավորմանն խթանման հարցերը լուծելիս: ստացումըշարունակականգորԱնասնաբուծականարտադրանքի ծընթաց է, անասունները պահանջում են անընդմեջ խնամք ն կերակրում` հաշվի չառնելով տոնական ն հանգստյան օրերը, ինչն անդրադառնում է անասնաբուծությունում զբաղված աշխատողների աշխատանքի ու հանգստի ռեժիմի, նրանց աշխատանքիխթանմանվրա: Վերջապես, գյուղատնտեսականաշխատանքը բավական օանր է ն բարդ, այն պահանջում է համապատասխանգիտելիքներ, հմտություններ, իսկ երբեմն նան` պարզապես ամուր առողջություն, փորձ ն բնատուր իմաստություն: Աշխատանքիկազմակերպմանուղղությունները պրակտիկ գործունեության ուղիներն են, որոնցով բնութագրվում է տարրերի կատարելագործմանգործընթացը: Գյուղատնտեսական արտադրությունում աշխատանքը կազմաէ հետնյալ հիմնական ուղղություններով. աշխատանքի բաժանման ն կոոպերացման ռացիոնալ ձների մշակում ն ներդրում, արտադրականստորաբաժանումների,աշխատանքայինկոլեկտիվներիձնավորում. աշխատատեղերի կազմակերպմանու սպասարկմանկատարելագործում ն ատեստավորում. ու աշխատանքային պայմանների բարելավում, աշխատանքի հանգստի ռեժիմների ռացիոնալացում. աշխատանքային գործընթացների ռացիոնալացում, աշխատանքի առաջավոր մեթոդների ու գործելաձների

կերպվում -

-

կազոակերպնան

տարածում.

-

-`

-`

աշխատանքինորմավորմանկատարելագործում. նյութականն բարոյական խթանմանմեթոդների կատարելագործում, աշխատանքիվարձատրությանառավել արդյունավետ համակարգերիկիրառում. կադրերի պատրաստման ն որակավորման բարձրացման բարելավում:

Աշխատանքի կազմակերպման նշված ուղղություններից յուրաքանչյուրը ներառում է արտադրության արդյունավետության բարձրացման համար կարնոր նշանակություն ունեցող մեծ թվով հարցեր: Աշխատանքիկազմակերպմանն ուղղված միջոցառումներիցառավել բարձր արդյունք է ստացվում դրանց համալիր կիրառման ն արտադրության տեխնոլոգիայի միաժամանակյա կատարելագործման դեպքում:

Աշխատանքիկազմակերայմանսկզբունքները ն |սնդիրները շուկայական տնտեսությաննանցնելու ժամանակաշրջանում

7.4.

Ցանկացած աշխատանքային գործընթացի կազմակերպումը պետք

է համապատասխանի գիտության ու պրակտիկայիորոշակի սկզբունք-

ներին: Սկզբունքը ղեկավարող օրենք է, որը պետք է իրականացվի աշխատանքի կազմակերպմանդեպքում: Աշխատանքիկազմակերպման հիմքում կարող են դրվել հետեյալ սկզբունքները. գիտականություն, կոմպլեքսայնություն, Օպտիմալություն, տնտեսականարդյունավետություն ն հումանիզմ : Գրտականության սկզբունքը ենթադրում է գիտակւսն ուսումնասիրության կատարում` յուրաքանչյուր աշխատանքային գործընթացիօպտիմալ կազմակերպման համար: Օգտագործվում են աշխատանքային օրվա խրոնոգրաիա, խրոնոմետրաժն ուսումնասիրման այլ մեթոդներ, որոնք հնարավորություն են տալիս բացահայտել առավել ռացիոնալ գործելաձները, սահմանել աշխատանքի օպտիմալ պայմանները ն

այլն:

Կոմպլեքսայնության սկզբունքի էությունը նրանում է. որ աշխատանքի կազմակերպման միջոցառումներիցառավել բարձր արդյունք է ստացվում այն դեպքում, երբ դրանք իրականացվում են միաժամանակ բոլոր ուղղություններով: Օատիմալության սկզբունքը ենթադրում է աշխատանքային գործընթացի կազմակերպմանլավագույն տարբերակի ընտրություն: Օպտիմալության սկզբունքը անմիջականորեն բխում է գիտականության սկզբունքից: Օպտիմալ տարբերակը պետք է բավարարի աշխատանքի կազմակերպման խնայողությանն հումանիզմիսկզբունքների պահանջները: Համաձայն տնտեսական արդյունավետության սկզբունքի` աշխա15

տանքի կազմակերպմանցանկացած միջոցառման մշակումը պետք է

հիմնավորվի որոշակի հաշվարկներով, լինի տնտեսապես արդյունահաշվի է առնվում նան սոցիալական արդյունքը, ովետ: Միաժամանակ րը ձեռք է բերվում աշխատանքի պայմանների ն կոլեկտիվում մարդկանց փոխհարաբերությունների բարելավմանհիման վրա: Հումանիզմի սկզբունքը արտահայտվումէ մարդու նկատմամբ հոգատարությամբ,անվտանգությանտեխնիկայիպահանջներիխստորեն պահպանմամբ, աշխատանքի բովանդակալիցությանբարձրացմամբ, դրա միօրինակության ն լարվածության թուլացմամբ: Աշխատանքիկազմակերպմանսկզբունքներն իրենցից ներկայացկում են ամբողջական համակարգ, հետնաբար, բարձր արդյունք է ստացվումդրանց համատեղ ներդրման դեպքում: Աշխատանքի կազակերպման հիմնական խնդիրը այնպիսի պայմանների ստեղծումն է, որոնք կնպաստեն մարդկանց առողջության պահպանմանը,նրանց աշխատունակության բարձրացմանը,աշխատանքի կատարելագործմանըն թեթնացմանը: Աշխատանքիկազմակերպումըլուծում է նան մի շարք այլ կարնոր բարձխնդիրներ. ապահովում է աշխատանքի արտադրողականության րացում, արտադրանքի արտադրության ավելացում, որակի բարձրացում, պայմաններէ ստեղծում տեխնիկայի,նյութականն աշխատանքային ռեսուրսներիռացիոնալօգտագործմանհամար: Աշխատանքի կազմակերպումըլուծում է նան այնպիսի սոցիալական խնդիրներ, ինչպիսիք են աշխատողի կուլտուր-տեխնիկականմակարդակիմշտական աճը, նրա բազմակողմանին ներդաշնակ զարգացման համար պայմաններիստեղծումը: Տնտեսական խնդիրներիլուծումը դյուրին է դարձնում աշխատանքի կազմակերպումը:Իր հերթին, սոցիալական խնդիրների լուծումը, աշխատանքի բարենպաստ պայմանների ստեղծումը կարնոր նախադրյալներ են համարվում դրա արտադրողականությանաճի համար: Այսինքն` աշխատանքիպայմաններիբարելավումն ու. արտադրողականության բարձրացումը փոխկապակցվածեն ն պայմանավորվածմեկը

մյուսով:

Ներկայիս անցումային շրջանում նկատվում Էէաշխատանքի կազմակերպմանդերի թերագնահատում: Դա բացատրվում է նրանով, որ դեռես կան ձեռնարկության բարձր արդյունավետությանհասնելու մեծ հնարավորություններայլ արժեքային գործոնների հաշվին, ընդ որում՝ առանց որնէ լրացուցիչ ծախսումների:Շուկայական հարաբերությունների զարգացմանըզուգընթաց այդպիսի գործոնները կսկսեն կտրուկ

կրճատվել: Ձեռնարկություններն անխուսափելիորենավելի ակտիվորեն կօգտագործենտնտեսավարմանարդյունավետությանաճի ապահովման այնպիսի գործոնը, ինչպիսին է աշխատանքիկազմակերպումը:

աշխատանքիկազմակերաման` որպես գրտությանկայացումըն զարգացումը

7.5.

.

«ՃԵ« դարի

կեսերին կատարված խոշոր հայտնագործությունների շնորհիվ վերելք ապրեց արդյունաբերությունը:Արագ տեմւվերով սկսեցին զարգանալ նոր ճյուղեր, տեղի էր ունենում արտադրության մեծ չափով աճեց աշխատանքի համակենտրոնացում, արտադրողականությունը: Այդ պայմաններում աստիճանաբար հասունանում էր արտադրության ն աշխատանքիկազմակերպման խնդիրը, որը դիտվում էր որպես կարնոր լծակ արտադրության արդյունավետությանբարձրացման գործում: Առաջին անգամ արտադրության ն աշխատանքիկազմակերպման հարցով լրջորեն սկսեցին զբաղվել ԱՄՆ-ում` ՖրեդերիկԹեյլորը, Ֆրանսիայում՝ ՀանրիՖայոլը ն Լեհաստանում՝ Կարոլ Ադամեցկին: Այդ ոլորտի զարգացմանգործում մեծ ներդրում ունեն Գ.էմերսոնը, ժան-ՄարիԼյաին, Ֆրենկ ն Լիլիան Ջիլբրետ ամուսինները,Հենրի Ֆորդը, Մ.Վեբերը,Ն. Վիները, Ա. Բոգդանովըն ուրիշներ: Ռուսաստանում աշխատանքի կազմակերպման գիտության զարգացմանը մեծապես նպաստել են Ա.Գաստնը,Պ.Կերժենցնը,Օ. Երմանսկին:Ռուսաստանում աշխատանքիկազմակերպմաններդրմանուղղությամբ աշխատանքներ են ձեռնարկվելդեռես խորհրդային իշխանության առաջին տարիներին: 20-ական թվականներիցսկսվեց աշխատանքիգիտական կագզմակերպման աշխուժացում: 1921 թ. Մոսկվայում ստեղծվեց Աշխատանքի կենտրոնական ինստիտուտը,որը զբաղվում էր աշխատանքիկազմակերպմանտեսականն գործնական, ինչպես նան բանվորականկադրերի պատրաստման ու վերապատրաստմանհարցերով: Իր գոյության տարիների ընթացքում Աշխատանքիկենտրոնական մեծ ծավալի աշխատանքներ ինստիտուտը իրակւսնացրեցաշխւստանքի կազմակերպման առավել կատարյալ ու առաջադիմականմեթոդների մշակման ու: ներդրման ոլորտում: Ինստիտուտըստեղծեց բարձր որակավորում ունեցող բանվորներ պատրաստման համակարգ: 20-ական թվականներինԽՍՀՄ-ում արդեն կային աշխատանքիգիտական կազմակերպման հարցերով բազմակողմանիորեն զբաղվող ավելի մեծ

հաստատություններ: քան հիսուն գոտահետազոտական

Աշխատանքիկազմակերպմանզարգացման գործում հատկապես մեծ է Պ.Կերժենցնի ներդրումը: Մեծ արժեք են ներկայացնում նրա սկզբունքները», «Պայքար ժամանակի համար» աշ«Կազմակեր պման

խատությունները:

Ուշւսդրությանեն արժանի Օ.երձանսկու «Աշխատանքի գիտական կազմակերպումըն Թեյլորի համակարգը», «Լեգենդ Ֆորդի մասին», «Ռացիոնալացմանտեսությունը ե պրակտիկան»աշխատությունները: Վետագա տարիներին ւսշշխատանքիկւսզմակերպման ուղղությամբ գործունեությունը սերտորեն կապվեց հանուն բարձր արտադրողական աշխատւսնքի համար շարժման հետ: Գիտատեխնիկականառաջընթացին հաճապատասխան`աշխատանքի կազմակերպմանկատարելագործումը պայմանավորվում էր նոր տեխնիկայի յուրացումով, աշխատանքի առաջավոր մեթոդների կիրառումով,աշխատանքի բաժանման

խորացումով:

Ներկայումս աշխատանքի կազմակերպման կատարելագործման գծով ուսումնասիրություններըշարունակվումեն, ինչը հնարավորություն է տալիս մշակել ու ներդնել ւսաշխատանքիարդյունավետութան բարձրացմանն ուղղված միջոցառումներ: Գամապատասխանաշխատանքներ են իրականացվումմիջնակարգ մասնագիտականն բարձրագույն ուսումնական հաստատություններումկադրերի ւպատրաստման նպատակով: կատարելագործման Պարբերաբար կազմակերպվում են սեմինարներ, գիտաժողովներ՝ նվիրված աշխատանքի գիտական կազմակերպման, նորմավորման ն նյութականխթանմանհարցերին: Վերջին տարիներին մեծացել է ուշադրությունը աշխատանքի ռացիոնալացման արնմտյան փորձի նկատմամբ: Արտասահմանյաներկըրներիֆերմերային տնտեսություններումաշխատանքի արտադրողականության բարձր մակարդակը մեծ չափով պայմանավորվածէ արտադրությանմասնագիտացմամբ ն ինտենսիվացմամբ: ԱՄՆ-ում, ԳԴՀ-ում, Անգլիայում, Սկանդինավյան երկրներում ն այլուր մեծ նշանակություն է տրվում բանվորներիպրոֆեսիոնալընտրությանը, նրանց ունակությունների ն հակումների բացահայտմանը,աշխատանքի ռացիոնալ մեթոդների ուսուցմանը: Գործարարներինխորհուրդ է տրվում հրաժարվել աշխատանքըչափազանց մանրըմասերի բաժանելուց, միավորել մասնակի գործողությունները, ինչը հնարավորությունէ տալիս աշխատանքըդարձնել ավելի հետնաբար` նան գրավիչ: բովանդակալից,

Լայնորեն կիրառվումէ աշխատանքների ն բանվորների գնահատվերլուծականմեթոդը: Համաձայն այդ մեթոդի` աշխատանքային գործընթացըտրոհվումէ առանձինաշխատանքային ֆունկցիաների.որոնք վերլուծվում ն համադրվում են ըստ բարդության: Վերլուծական մեթոդը հաջողությամբ զուգակցվում է փորձագետների կողմից աշխատանքների գնահատմանհետ, որի արդյունքները հիմք են ծառայում աշխատողներիգիտականորենհիմնավորված գնահատման համար: Վերլուծական մեթոդի հիմքում դրվում է որոշակի պահանջների համակարգ, որոնց պետք է համապատասխանիբաճվորը: Հաշվի են առնվում աշխատանքի բարդությունը ե բանվորի որակավորումը, աշխատանքի կատարմանհամար անհրաժեշտ մտավոր ն ֆիզիկական ջանքերը, աշխատանքիպայմանները,պատասխանատվությունըն կատարողի այլ անհատականորակներ: Մեծ տեղ է հատկացվում աշխատատեղերի կազմակերպման կատարելագործմանը,էրգոնոմիկայիհարցերին: Արտասահմանյանպրակտիկայում աշխատանքային գործընթացնեն րը դրանց կառավարումըուսումնասիրելիսիրականացվում է համակարգված մոտեցում: Այն հիմնված է կրիտիկական մեծությունների հայտնաբերման վրա ն իրականացվում է «կրիտիկական ուղու» մեթոդով (մեր պրակտիկայումայն ընդունված է ւսնվանել «նեղ տեղերի» մեթող): Դրա իմաստնայն է, որ ուշադրութունը կենտրոնացվում է այն գործողության վրա, որի տնողությունը երկարացնում է արտադրության գործընթացն ամբողջությամբ: Արտադրականցիկլի ընդհանուր տնողության կրճատման համար նախ ն առաջ ւպվետքէ հասնել այն գործողությունների տնողության կրճատմանը,որոնք էական ազդեցութուն են թողնում աշխատանքի ավարտմանժամկետիվրա: Գյուղատնտեսությունումաշխատանքի կազմակերպման ն կառավարման կատարելագործման հեռանկարային ուղղություն է համարվում տեխնոլոգիական գործընթացում ժամանակակից համակարգչային տեխնիկայի կիրառումը: Շատ երկրներում լայն տարածում են ստացել տվյալների հավաքագրման համակարգովկթի ագրեգատները: Ավտոմատիկայիկիրառման ոլորտը բավական մեծ է հատկաւվես անասնաբուծությունում, ինչը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն քեթնացնել ն արագացնել աշխատանքը, իջեցնել աշխատատարությունը, այլն էականորեն բարձրացնել աշխատանքի արդյունավեւտությունը, միաժամանակ պահանջում է կատարողներիբարձր որակավորում ն զգալի կապիման

տալ

ներդրումներ:

Հայաստանի Հանրապետությանհողի ն արտադրությանմյուս հիսարդյունքում ձնավորված պենական միջոցներիսեփականաշնորհման ն տական, կոոպերատիվ,ֆերմերային, գյուղացիական գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններում բազմաթիվ օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ պատճառներովուշադրությունը աշխատանքի կազմակերպմաննկատմամբ խիստ նվազել է: Սակայն պետք է արձանագրել, որ դա ժամանակավոր երնույթ է, ն առաջիկայում այն աստիճանաբարկգտնի իր արժանավոր տեղը, որպես աշխատանքի արդյունավետությանբարձրացման կարնորագույնմիջոց:

Գլուխ 2. Աշխատանքիշուկան ն գյուղական բնակչությանզբաղվածության խնդիրները 2.7,

շուկա, էությունը, բովանդակությունը Աշխատաճբի ե

Սառուցվածքը

Աշխատանքիշուկան գործատուների ն վարձու աշխատուժի շահերի համաձայնեցմանհասարակական հարաբերությունների համակարգ է:

գործունեությունում կարելի է առանձնացնել մի քանի սկզբունքայինդրույքներ: Նախ, դա աշխատանքային շուկայում աշխատուժի առաջարկի ն պահանջարկի միջն տնտեսական հարաբերությունների ամբողջությունն է: Երկրորդ, այն տարբեր տնտեսական ն սոն հատման է: շահերի ձեռնարվայր Երրորդ, ֆունկցիաների ցիալական կության տեսանկյունից դա աշխատողների փոխհարաբերությունների է, այսինքն` պոտենցիալ ն փաստացի աշխատողների, ովքեր դաշտ մտադրված են տեղափոխվել նոր աշխատավայր: Մինչն շուկայի էությունն ու կառուցվածքը քննարկելը, անհրաժեշտ է պարզել, թե ինչ է վաճառվում ն գնվում աշխատանքի շուկայում, ավելի կոնկրետ` «աշխատուժ» թե «աշխատանք»: ժամանակակից տնտեսւմգիտական տեսությունն ապացուցում է, որ աշխատանքի շուկայում վաճառվում ն գնվում է հատկապես աշխատանք, որ աշխատավարձը վճար է աշխատանքի համար: Տնտեսագիտական մեկ այլ ուղղություն աշխատանքի շուկան համարում է ռեսուրսների,շուկա: Որպես առքի ու վաճառքի հիմնական սուբյեկտներ հանդես են գալիս գործատուն` աշխատանքիգնորդը, ինչպես նան իրավաբանորեն ազատ ն պաշտպանված սեփականատերը` աշխատանքի ռեսուրսի վաճառողը: Վերջինս համարվում է աշխատուժի, այսինքն` որոշակի տեսակի աշխատանքային գործունեության ունակությունների ամբողջություն: Դա հատուկ ռեսուրս է, որի յուրահատկությունն է ֆիզիկական անբաժանելիությունը սեփականատիրոջից,ինչն իր հերթին անդրադառնում է աշխատանքի շուկայում առքի-վաճառքի առարկայի բնույթի վրա: Այստեղ շուկայական գործարքի առարկա է համարվում որոշակի որակի աշխատանքի ռեսուրսի օգտագործմանիրավունքը: Տարբերում են աշխատանքի բաց ն թաքնված շուկա հասկացությունները: Աշխատանքի բազ շուկան տնտեսության ակտիվ բնակչություննէ, որն աշխատանքէ փնտրում ն պատրաստման, վերարտադրման կարիք Շուկայի

-

ունի, ինչպես

նան

տնտեսության

խատատեղերը:

բոլոր

Աշխատանքի թաքնված շուկան

բնագավառներումթափուր

այն անձինք են, ովքեր ձեականո-

րեն զբաղված են տնտեսությունում, բայց միաժամանակկարող են ազատվել աշխատանքից,երբ տեղի է ունենում արտադրությանկրճատում կամ դրա կառուցվածքի փոփոխություն: Ելնելով աշխատանքիշուկայի բնութագրումից`կարելի է սահմանել դրա հիմնական տարրերը. աշխատանքիշուկայի սուբյեկտներ, իրավական հարցեր, շուկայում տիրող իրավիճակ (կոնյունկտուրա),բնակչության զբաղվածության ծառայություններ, աշխատանքիշուկայի ենթակառուցվածք, սոցիալական պաշտպանվածության համակարգ ն այլն: են համարվում գործատուները ն Շուկայի հիմնական սուբյեկտ վարձու աշխատողները: Գործատուն վարձող է, որի գործողությունները պայմանավորված են սեփականությանհարաբերությունների օրինականացվածկառուցվածքով: Որպես գործատու կարող են հանդես գալ պետական ձեռնարկությունները, բաժնետիրական ընկերությունները, հասարակական կազմակերպությունները, կոոպերատիվները, համատեղ ձեռնարկությունները, գյուղացիական կամ գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունները, ֆերմերային տնտեսությունները ն այլն: Վարձու աշխատողները ազատ աշխատունակ քաղաքացիներ են, ում համար վւսրձու համարվում է գոյության ն անհատական վերարտադրության գլխավոր միջոց: Գործատուների համար նրանք տարբեր արժեք ունեն` կախված սեռից, տարիքից, որակավորումից, սոցիալական կարգւսվիճակից ն մի շարք ձեռքբերովի սոցիալական որակներից(պատւսսխանատվություն,կատարողական կարգապահություն ն այլն): Աշխատանքի շուկան իրականացնում է մի շարք ֆունկցիաներ, որոնցից կարնորվում են. Գործատուների ն վարձու աշխատողներիհանդիպմանկազմակերպումը. աշխատանքի շուկայում ինչպես գործատուների, այնպես էլ վարձու աշխատողներիմիջն մրցակցությանապահովումը. աշխատանքի վարձատրության հաշվեկշռված դրույքների սահ-

աշխատանքը

-.

-

մանումը.

`

-

միջն աշխատուժի վերաբաշխման ն չզբաղված բնակչությանը աշխատանքովապահովմանուղիով:

աշ-

բնակչության զբաղվածության հարցի լուծումը. գործազուրկներինսոցիալական աջակցության իրականացումը` տնտեսության ճյուղերի ն արտադրությանբնագավառների

Շուկայում տիրող իրավիճակ (կոնյունկտուրա) հասկացությունը

ցույց է տալիս աշխատանքիշուկայում պահանջարկի ն առաջարկի հա-

րաբերակցությունը:Այն ձնավորվում է` ըստ տնտեսության վիճակի ու ճյուղային կառուցվածքի, տեխնիկական բազայի զարգացման մակարդակի, բարեկեցության, ապրանքների, ծառայությունների, արժեթղթե-

րի շուկայական զարգացման, սոցիալական ն արտադրական ենթակառուցվածքի վիճակի, ինտեգրացիոնկապերի զարգացման աստիճանի: դրա վրա ազդում են ժողովրդագրակւսն, ազգային, սոՄիաժամանակ ցիալական,քաղաքական, բնապահպանական ն այլ գործոններ: Ելնելով պահանջարկի ն առաջարկի միջն հարաբերակցությունից` աշխատանքիշուկայում տիրող իրավիճակըկարող է լինել երեք տիպի. դեֆիցիտային. երբ աշխատանքի շուկան դրսնորում է աշխատանքի առաջարկիպակաս. ավելցուկային, երբ աշխատանքի շուկայում առկա են մեծ թվով գործազուրկներ ն. համապատասխանաբար`աշխատանքի ացուկ. ռաջարկիավել հավասարակշռված,երբաշխատանքի նկատմամբ պահանջարկը համապատասխանումԷ դրւս առաջարկին: Ներկայումս ՎայաստանիՎանրապետությանաշխատանքի շուկայում տիրող իրավիճակըբնութագրվում է աշխատանքի պահանջարկին առաջարկիանհամամասնությամբ,այն կրում է ճահճացման բնույթ, որը դանդաղեցնում է աշխատողների շարժը ձեռնարկությունների, տնտեսության ճյուղերի միջն: -

-

"`

2.2.

Զբաղվածություն. էություննու ձեերը

Բնակչության զբաղվածությունը համարվում է նրա վերարտադրության անհրաժեշտ ւվայմանը, քանի որ դրանից են կախված ոչ միայն մարդկանցկենսամակարդակը, այլն կադրերի ընտրության, պատրաստման, վերապատրաստման ն որակավորման բարձրացման, նրանց տեղավորման, գործազուրկների նյութական աջակցության նպատակովհասարակության կողմից կատարվող ծախսերը: Զբաղվածությունը անձնական ն հասարակական պահանջմուկնքնեհետ կապված, օրենսդրությանը չհակասող ն աշխարի բավարարման տավարձ (աշխատանքային եկամուտ) ապահովող քաղաքացիների

գործունեությունէ:

Շուկայական տնտեսությունում գործում

են

զբաղվածության

հե-

տնյալ հիմնականսկզբունքները.

Առաջին սկզբունք. աշխատելու կամ չաշխատելու ազատ ընտրության հնարավորություն,հարկադրական ն պարտադիր աշխատանքի

արգելում:

Երկրորդ սկզբունք. ւվետության կողմից աշխատանքի, գործազրկությունից պաշտպանվածության,գործազրկությանդեպքում` օգնության, աշխատանքի տեղավորման ն նյութական աջակցության իրավունքի աւպահովմանպայմանների ստեղծում` 41 Սահմանադրության հա-

մաձայն:

Զբաղվածության աջակցության բնագավառում պետական քաղաքականության հիմնական սկզբունքներն են հավասար հնարավորությունների ապահովումը ՀՀ բոլոր քաղաքացիներիհամար` անկախ ազգությունից, սեռից, տարիքից, սոցիալական վիճակից, Քաղւսքական համոզմունքից, կրոնական դավանանքից,աշխւստանքայինռեսուրսների զարգացումը,զանգվածայինգործազրկության կանխումը ն տնականի (մեկ տարուց ավելի) կրճատումը, քաղաքացիների աշխատանքային ն գործարար նախաձեռնություններինսատարումը, ւսրտադրդղականն ստեղծագործական աշխատանքի նկատմամբ նրանց ընդունակությունների զարգացման աջակցությունը, սոցիալական պաշտպանության ապահովումը զբաղվածության բնագավառում,օգնությունը առավել կարիքավորներին`աշխատանքի տեղավորման հարցում, նոր աշխատատեղեր ստեղծած գործատուների խրախուսումըն ւսյլ սկզբունքներ: Զբաղված են համարվում այն քաղաքացիները, ովքեր աշխատում են պայմանագրով, ունեն այլ վճարովի աշխատանք (ծառայություն), նեն սեզոնային աշխատանքները. րառյալժամանակավոր ` ինքնուրույնաբար իրենց աշխատանքով ապահովողները (ֆերմերներ, գրողներ ն ուրիշներ), գործարարները,ինչպես նան արտադրական կոոպերատիվների անդամները. վճարովի պաշտոնում ընտրվածներըն նշանակվածները. զինվորականները, ներքին զորքերում ծառայողները. ցանկացած ուսումնական հաստատության ցերեկային ուսուցման համակարգիաշխատունակ սովորողները. աշխատանքից ժամանակավորապեսբացակայողները (արձանայլն) կուրդ, հիվանդություն, վերապատրաստում քաղաքացիական-իրավականպայմանագրերով աշխատողնե-

-.

-.

-

-

-`

րը:

Կարնոր նշանակություն ունի տնտեսաւվես ակտիվ բնակչության,

ներառյալ նան գործազրկության կամ զբաղվածության կարգավիճակի որոշումը:Սովորաբարառանձնացվումէ հինգ կարգավիճակ: 1. Վարձու աշխատողներ. անձինք, ովքեր աշխատում են ձեռնարկության ղեկավարության հետ կնքված գրավոր պւսյմանագրի կամ բանավոր համաձայնության հիման վրա. որի համար նրանք ստանում են աշխատավարձճ՝ըստ պայմանավորվածության: 2. Անհատական հիմունքներով աշխատողներ. անձինք, ովքեր ինքնուրույն իրականացնում են եկամուտ բերող, վարձու աշխատողներչօգտագործող կամ նրանց կարճ ժամանակովօգտագործողգործունեություն:

Ընտւսնեկան

4.

Գործատուներ. անձինք, ովքեր լիազորված են կառավարելու բաժնետիրակւսն,տնտեսական ն այլ բնույթի ընկերություններ: Գործատուն կարող է ամբողջությամբ կամ մասնակիորենիր ֆունկցիաները հանձնել վարձու կառավարիչին` իրեն վերապահելով ձեռնարկման հաջողության պատասխանատվությունը:

Յ.

չվարձատրվող ձեռնաըկությունների

աշխատոո-

ներ. անձինք, ովքեր անհատույց աշխատում են իրենց հարազատներինպատկանողընտանեկան ձեռնւսրկությունում: 5. չունեզող անձինք. դրանք գորԶբաղվածության կարգավիճակ ծազուրկներ են, ովքեր նախկինում չեն զբաղվել իրենց եկամուտ բերող աշխատանքայինգործունեությամբ: Այս խմբի մեջ են մտնում նան անձինք, որոնց դժվար է դասել զբաղվածության այս կամ այն կարգավիճակին: Գործնակւսն առումով բնակչության զբւսղվածությունը դասակարգվում Է հետնյալ տեսակների` լ րիվ, արդյունավետ ն ազատ ընտըրված: Լրիվ զբաղվածությունը պրոֆեսիոնալ աշխատատեղիւսռկայութիր ընտանի-

յունն է, որն անձին բերում է եկամուտ

ն

ապահովում իր

ու

քի արժանւսվայելգոյությունը: Արդյունավետ զբաղվածությունն ունի հետնյալ իմաստը: Հասարակայնորեն ընդունելի կարող է համարվել ոչ թե ցանկացած, այլ երկու կարնոր պահանջներին համապատասխանող աշխատանքը: Նախ, զբաղվածությունըաշխատողին պետք է բերի արժանապատիվկյանքով ապրելու համար անհրւսժեշտ եկամուտ: Երկրորդը, արդյունավետ զբաղվածությունըհակադրվում է ձեական զբաղվածությանը: Այսինքն` գործազրկությունըկանխելու նպատակով ձեական աշխատատեղերի

ստեղծման պետության քաղաքականությունը ւվետք է նպաստի յուրաքանչյուր աշխատողի աշխատւսնքի տնտեսւսկան նպատակահարմարությանը լ. հասարակության համար առավելագույն արդյունավետութ-

յանը:

ենթադրում է, որ սեփական աշխատանքի տնօրինումը պատկանում բացառապես նրա տիրոջը, այսինքն` աշխատողին: Այս սկզբունքը երաշխավորումէ յուրաքանչյուր աշխւստողի ազւստ ընտրության իրավունքը` բացառելով ցանկացած վարչական միջամտություն: Շուկայական տնտեսության անցման ժամանակաշրջանում, աշխատանքի արղյունավետության աճին զուգընարոֆեսիոնալ՝։ աշխատանքով զբաղվածության մակարդակը թաց. կնվազի: Դւս պայմանավորված է նրանով, որ առավել զարգացած տնւռեսությունը համեմատւսբար ավելի քիչ աշխատողների կարիք է Ազաւո րնտրված զբաղվածությունը

է

զգալու: որը

Զբաղվածությունը բնութագրվում է զբաղվածության կարելի է հաշվարկել հետնյալ բանաձնով.

գործակզով,

Ռ/աշխ

Խղ----. Պաշխ որտեղ

.սչս-ը գործունեության «

տողների թիվն է,

բոլոր

ոլորտներում չզբաղված աշխա-

աշխ- 6` աշխատունակ աշխատողների թիվը:

Զբաղվածության բնութագրերը տարբերվում են ըստ մարդկանցսեռի ն տարիքի: Բնակչության սեռատարիքայինխմբերը, որոնք ձնավորվում են ըստ հանրօգուտ աշխատանքի բնույթի, ընդունված է անվանել բնակչության սոցիալ-դեմոգրաֆիկ խմբեր: Փորձը ցույց է տալիս, որ

նպատակահարմար է առանձնացնել հետնյալ սոցիալ-դեմոգրաֆիկ խմբերր. տղամարդիկ, կանայք, երիտասարդներ(16-29 տարեկան), միջին ւոարիքի անձինք (30-49 տարեկան), նախակենսաթոշակային տարիքի անձինք (50 տարեկւսն ն բարձր), կենսաթոշակայինհասակի ան-

ձինք: 2.3.

Գործազրկությունը որպեստնտեսական ն

սոցիալակերնու նույթ

ոցիայական

Զբաղվածությունը ապահովվածությունն է աշխատատեղերով ն մասնակցությունը աշխատանքայինգործունեությանը, ինչը պայմանավորվում է ւսրտադրության եղանակի առանձնահատկություններով:

Որպես տնտեսական կատեգորիա, զբաղվածությունն արտահայէ ւսյն հասարակական հարաբերությունները,որոնք, կապված են բակչությանը աշխատատեղերով ն գոյության անհրաժեշտ միջոցներով ապահովման հետ: Սոցիալական տեսակետիցզբաղվածությունըբոլոր ցանկացողներինն աշխատունակներինհասարակական կամ մասնավոր սեկտորում աշխատելու հնարավորությանընձեռումն է: Հատկւասպես գյուղական բնակչության զբաղվածության վրա ազդում են բազմաթիվգործոններ, որոնցից կարնորվում են տարածքային տնտեսական, սոցիալական, դեմոգրաֆիկ, իրավական, ազգային ն բնապահպանականգործոնները: Գործազրկությունը տնտեսապես ակտիվ բնակչության ժամանակավոր անգործությունն է: Աշխատանքի կազմւսկերպմանմիջազգային ստանդարտներովգործազուրկներիկատեգորիայինեն դասվում անձինք, ովքեր աշխատանքչեն ունեցել, զբաղվել են աշխատանքփնտրելով, այսինքն` դիմել են զբաղվածության ծառայություններին, հայտարւսրություններ են տվել ն պատրաստ են եղել անցնելու աշխաւոանքի: Գործազուրկներ աշխատունակ տարիքի քաղաքացիներն են, ովքեր որոշակի ժամանակ չունեն աշխատանք ն աշխատավարձու հաշվառված են զբաղվածության ծառայությունում: Գործազրկությունը կարող է լինել կամավոր ն հարկւսդրական: ի հայտ է գալիս այն ժամանակ, երբ Կամավոր գործազրկությունն աշխատողին չեն բավարարում աշխատավարձիչափը, աշխատանքի բնույքը կամ այլ պայմաններ: տում

Հարկադրական գործազրկությունն կապված է աշխատանքի նկատմամբպահանջարկի պակասի հետ: Այն սովորաբար ի հայտ է գա-

լիս արտադրության խիստ անկման դեպքում:

բնորոշ են գործազրկությանհետնյալ տեԳյուղւստնտեսությանը

սակները` ճոճանակային, կառուցվածքւսյին, տւսրածաշրջանային,յուրահատուկ, ցիկլային: Շոճանասկայինգործազրկությունը կապված է մարդկանց տարա-

ծաշրջանային, պրոֆեսիոնւսլ, ֆունկցիոնալ ե տարիքային տեղաշարժերի հետ (բնակությանվայրը փոխելը, նոր աշխատատեղ ստանալը, ուսումը ն այլն): Իր էությամբ գործազրկությւսն տվյալ ձեը առւասվելապես վերաբերումէ կամավորին: Կառուզվածքալին գործազրկությունը պայմանավորված է գյու ղատնտեսությանճյուղի ըստ զարգացման ան առաջին հերթին` արտադրության մասնա-

տալ

տւսրածաշրջանների

Տւսյրածաշրջանային գործազրկությունը առաջանում է տնտեսաաշխարհագրական,բնական գործունեությանհամար անբարենւպաստ ն ազգային քաղաքական գործոններիւվատկան, բնապահպանական,

ճառով:

Յուրահատուկ գործազրկությունը պրոֆեսիոնալ գործազրկուքյուն է, որը ծագում է արտադրության եղանակների փոփոխման արդյունքում: Սրան կարելի է դասել նան որոշակի սեռի ն տարիքի քաղա-

քացիների գործազրկությունը: Որպես կանոն, աշխատանքիշուկայում հատկապես բարդ խնդիրներ են ծագում նախադպրոցականտարիքի երեխաներ ունեցող կանանց, երիտասարդներին բարձր տարիքի անձանց մոտ: Ցիկլալին գործազրկությունն ի հայտ է գալիս տնտեսականիրավիճակի փոփոխման պայմաններում: Այն մեծանում է ճգնաժամերի ընթացքում ն կրճատվում արտադրության աճի ժամանակ: Գործազրկության մակարդակը (Մ.զշ6)որոշվում է գործազուրկների թվի ն աշխատողներիընդհանուր թվաքանակի հարաբերակցությունից.

ին

Կ100, Մ «ՀՔ Սագ որտեղ

ՊՃգ- ն գործազուրկների թիվն

է,

ա-ն

աշխատողների

ընդհանուր թիվը:

Գործազրկության տնողություն ասելով` հասկանում ենք այն ժամանակահատվածը,որի ընթացքում անձը փնտրում է աշխատանք: Գործազրկության հիմնական պատճառներն են. կառուցվածքային փոփոխությունները տնտեսությունում, որոնք ուղեկցվում են նոր տեխնոլոգիաներին տեխնիկայիներդրմամբ ու հանգեցնում ավելորդ աշխատուժի կրճատմանը. տնտեսական անկումը, որը ստիպում է գործատուներին կրճատել բոլոր, այդ թվում նան աշխատանքայինռեսուրսների պա-.

-.

հանջը.

կառավարության ն արհմիությունների քաղաքականությունը աշխատավարձի հարցում, նվազագույն աշխատավարձիչափի ավելացումը մեծացնում է արտադրության ծախքերը ն դրանով իսկ իջեցնում պահանջարկը ւսշխատուժի նկատմամբ տնտեսության որոշ ճյուղերում, արտադրությանմակարդակիսեզոնային փոփոխությունները: Չնայած գործազրկության օբյեկտիվ բնույթին, դրա սոցիալ-տնտեսական հետնանքներն ակնհայտ են: -

Գոյություն ունի սերտ փոխադարձկապ գործազրկությանմակարդակի ն ներքին ազգային արդյունքի նվազման միջն: Օուքենի օրենքի համաձայն, եթե գործազրկության փաստացի մակարդակը բնականին ապա ՆԱԱ-ն կրճատվում է 2,596-ով: Կրճատվում գերազանցումէ 1296-ով, են հարկային մուտքերը, քանի որ աշխատողը ստանում է աշխատաէ: վարձ, որը հարկվում Նվազում է գործազուրկիընտանիքի կենսամճմակարդակը,քանի որ գործազրկության համար տրվող նպաստը ցածր է

աշխատավարձից:

Օանր են գործազրկության սոցիալական հետնանքները,քանի որ այն հանգեցնում է դեպրեսիայի, որակավորման կորստի, բարոյականության անկման, իսկ առանձին դեպքերում` հասարակականն քաղաքական անկարգությունների: Գործազրկությանդեմ պայքարի ընդհանուր միջոցներից կարելիէ առանձնացնել աշխատատեղերի պահպանումը ն արդիականացումը, կոր աշխատատեղերիստեղծումը ն ոչ արդյունավետների վերացումը, գործարարնախաձեռնություններիխրախուսումը ն այլն: Աշխատանքիառաջարկը այն ընդհանուր ժամերի քանակն է, որի ընթացքում կարող է աշխատել բնակչության աշխատունակ մասը: Աշխատանքիառաջարկիձնավորմանհիմնական ուղղություններն են. աշխատուժիորակի բարձրացումը. ինքնազբաղվածության զարգացումը (անհատական աշխատանքայինգործունեություն). միգրացիոնգործընթացներիկարգավորումը` աշխատողներին գործատուների շահերի ն պահանջմունքների առավելագույն չափով զուգակցման նպատակով: Նշված ուղղությունների իրացումը կարող է արդյունք տալ միայն հետնյալ երկու կարնորագույն պայմանների առկայության դեպքում. 1) աշխատանքիշուկայի սեգմենտավորում,2) դրանց համագործակցությունը այլռեսուրսների շուկաների հետ: Սեգմենտավորումը շուկաների բաժանումն է մասերի, որոնք միմյանցից տարբերվում են բնութագրերովն գործելակերպիկանոններուլ: Աշխատանքիշուկան սեգմենտավորելիս օգտագործում են երեք հատկանիշներ.պրոֆեսիոնալ-ճյուղային, որակավորման-աշխատավարձայինն սոցիալ-դեմոգրաֆիկ:Նշված հատկանիշներիզուգակցմամբ առանձնացվումեն աշխատողներիհետնյալ 9 տնտեսության զարգացող ճյուղում զբաղված բարձր որակավորում ունեցող, դեֆիցիտայինմասնագիտությունների տեր աշ-.

-

-

,

.

խմբերը`

խատողներ.

բնագավառներում զբաղված բարձր որակավորումունեցող ավելցուկային աշխատողներ. զարգացած ճյուղում զբաղված, սոցիալական աջակցություն պահանջող, բարձր ն ցածր որակավորում ունեցող, դեֆիցիտային մասնագիտություններիտեր աշխատողներ. նվազ եկամտաբեր, կրճատվող կամ չզարգացող բնագավառների բարձր ն ցածր որակավորում ունեցող ավելցուկային աշխա-

Չ:։ կրճատվող կամ 3)

Ց)

չզարգացող

տողներ.

ցանկացած խմբին պատկանող աշխատողներ, որոնք ունեն աշխատանքային ներուժի օգտագործման սահմանափակ հնարավորություններ (հաշմանդամներ ն այլն), ինչը նվազեցնում է նրանց զբաղվածության երաշխիքները ն եկամուտներիմակար-

Գործատուները աշխատանքի շուկայում, մրցակցելով միմյանց հետ, կարող են աշխատանքի գինը սահմանել նրա արժեքից բավական

բարձր (Գաու-Աաու)

Երրորրդ դեպք.առաջարկը գերազանցում է

պահւսնջարկին(3): են աշխատողները մրցակցում իրավիճակում միմյանց միջն` աշհամար: Այս դեպքում նկատվում է աշխատուժի խատատեղստանալու գնի իջեցման միտում (ԳաուՀԱաու): Պայմաններ են ստեղծվում աշխատավարձիչափը աշխատուժի գնից ցաօր սահմանելու համար: Այդ իրավիճակի կարգավորման նպատակով պետությունը պաշտոնապես սահմանում է նվազագույն աշխատավարձն դրանով պայմանավորված սպառողականզամբյուղ:

Նման

ԱՈՒ

դակը:

Այսպիսով, սեգմենտավորումըհնարավորություն է տալիս գնահատելու աշխատանքի շուկայի վիճակը` աշխատողների առանձինխմբերի զբաղվածության ն գործազրկության տեսանկյունից:

23.

Աշխատանքիշուկայի ձեավորվելը ն գործելը զյուղատնտեսությունում

Աշխատանքի շուկան աշխատանքային ռեսուրսների մշտական վերարտադրությունն ու դրանց արդյունավետօգտագործումն ապահովող հարաբերությունների համակարգ է: Գյուղատնտեսական աշխատանքի շուկայի հիմնական բաղադրիչներն են համարվում աշխատուժի արժեքը ն գինը, աշխատուժի նկատմամբ առաջարկը ն պահանջարկը, մրցակցությունը գործատուների (ավելի որակյալ աշխատուժի ներգրաւլվմանհւսմար), աշխատողների (աշխատատեղստանալու համար), գործատուների ն աշխատողների միջն (աշխատավարձի չափի սահմանման, աշխաւոանքի պայմաններիբարելավմանհամար ն այլն): Տեսական ն գործնական հետաքրքրություն է ներկայացնում աշխատւսնքի շուկայի հիմնական բաղադրամասերի փոխադարձկապը ն հատկապես աշխատուժի արժեքի կախվածությունը դրա նկատմամբ պահանջարկիցն առաջարկից(նկ.1): Առաջին դեպք. ւպահանջարկըհամապատասխանում է առաջարկին (1): Ընդ որում` աշխատավարձովորոշվող աշխատուժիգինը պետք է հավասար լինի նրա արժեքին (Գաու-Աաու): Երկրորդ դեպք. պահանջարկը գերազանցում է առաջարկին (2):

Պահանջարկի կորը

Առաջարկի կորը

Աշխատուժի պահանջարկը Են.

1.

Աշխատուժիգնի կախվածությունըպահանջարկիցն առաջարկից:

Աշխատանքի պահանջարկը կախված է այն արտադրանքի պահանջարկից, որն արտադրվումէ տվյալ տեսակի աշխատանքիարդյունքում: Իր հերթին,ձեռնարկությունը վարձու աշխատողների թիվը որոշելիս պետք է հաշվի առնի աշխատանքիգինը, որը կախված է սահմանային արտադրողականությունից: Աշխատանքիսահմանային արտադրողականությունը(ԱՍԱ) որոշէ վում հետնյալ բանաձնով. ԱՍԱ

ՃՕ -

ան

աշխատանքի լրացուցիչ միավորից ստացվող արտադորտեղ Զ-ն ՃԱ-ն՝ աճն է, աշխատանքի լրացուցիչ միավորի արժեքը: րանքի Ցանկացած ձեռնարկությանը հետաքրքրում է, թե աշխատանքի լրացուցիչ միավորի հաշվով ստեղծված արտադրանքից որքան եկամուտ կստացվի: Դա կարելի է որոշել աշխատանքիարդյունքից ստացօգնությամբ. վող սահմանային եկամուտի (ԱԱՄԵ) բանաձնի ԿԱՍԵ

որտեղ ՃԵ-ն աճն է:

ՃԵ ՃԱ

աշխատանքի լրացուցիչ միավորից ստացվող եկամտի

Աշխատանքի ագրարային շուկայի սուբյեկտներն են. գործատուները ն նրանց շահերը ներկայացնող կազմակերպուքյունները, ձեռնարկությունները (ասոցիացիաներ, կորպորացիաներ ն այլն). աշխատողները (գործատուներ) ն նրանց շահերը ներկայացնող կազմակերւկվությունները (արհմիություններ, խորհուրդներ ն այլն). պետությունը ն նոա կառույցները, որպես միջնորդներ գործատուների ն աշխատողների միջն: Աշխատանքիշուկայի կարգավորման գործում մեծ դեր ունի աշխատանքի բորսան, որն աշխատողների ն գործատուների միջն միջնորդություն իրականացնող ն գործազուրկներին գրանցող կազմակերպություն է: Աշխատանքի շուկայի տեսակները ձնավորվում են` ըստ աշխատուժի արտաքին (աշխարհագրական) տեղաշարժերի ն ձեռնարկության ներսում աշխւստատեղերի համալրման: Ելնելուվ դրանից` կարելի է առանձնացնել աշխատանքի շուկայի մի քանի տեսակներ: Արտաքին շուկա, որը ձնավորվում է ճյուղերի, տարածաշրջանների, միջն աշխատուժի աշխարհագրական ն պրոֆեսիոնալ տեղաշարժման հիման վրա: Շուկայի տվյալ տեսակը ապահովում է զգալի խնայողություն ձեռնարկության համար: Միաժամանակ այն դժվարացնում է կայուն կոլեկտիվի ստեղծումը, նրանում բարենպաստ սոցիալ-հոգեբանական մթնոլորտի ձնավորումը: Ներքին շուկա. ձնեւսվորվումէ ձեռնարկության ներսում աշխատողների տեղաշարժմւսն հւսշվին: Ձեռնարկությունները մեծ ուշադրություն են դւսրձնում նոանց կլրթական, հատկապես` պրոֆեսիոնալ մակարդակին, մի քանի հարակից մասնագիտություններիտիրապետմանը, շահագրգռվածությանը արտադրանքի որակի ն արտադրության արդյու-

-.

նավետությանբարձրացմանգործում:

ձեավորվում է արտաքին ն ներքին շուկաների չափանիշներով:Այն աչքի է ընկնում աշխատաժամանակի ճկուն հերթափոխերիքանակի ավելացմամբ, աշխատատեօգտագործմամբ, ոչ լրիվ աշխատանքային օրով, շաբաթով, ղերի փոխարինելիությամբ, ամսով, տարով, աշխատողների թվի ավելացմամբ, աշխատանքային (ճկուն)

Խւսռը

շուկա,

որը

տրոհմամբ: ֆունկցիաների

Խառը (ճկուն) աշխատանքի շուկան նպաստում է արտադրության

խոշոր, միջին ն փոքր (գյուղացիական ն ֆերմերային) կենտրոնացմանը ձեռնարկություններում,անհատական-աշխատանքային գործունեուքյան զարգացմանը:

Հանրապետությունում աշխատանքի շուկան գտնվում ՀՎայաստանի ձեավորմանփուլում: Վաշվի առնելով այն, որ երկրում հողի ն արտադրության մյուս հիմճնականմիջոցների սեփականաշնորհման արդյունքում ձեավորվել է բազմակացութաձնտնտեսություն, գյուղատնտեսուքյունում ավելի ընդունելի պետք է համարել խառը (ճկուն) շուկան, որն ավելի հեշտ է ադապտացվումտեղի ունեցող փոփոխություններին: է

-

ձճեռնարկությունների

25.

Բանվորական կադրերի պատրաստումըե որակավորման

բարձրացումը

Գիտատեխնիկականառաջընթացը ն բանվորականկադրերի պատու որակավորման բարձրացումը փոխադարձաբար կապված են միմյանց հետ կ պայմանավորում են մեկը մյուսին: էներգազինվածության աճին զուգընթաց ընդլայնվում է որակյալ աշխատանքիկիրառմանոլորտը, խստանում են գյուղի աշխատողների ն կուլտուրական մակարդակին ներկայացվող պահանջրաստումն

Ար իոն

Համա ողմանի

ւնբանվորական աար ների Արրերի Ներդրունը ամ րահանջում որակավորում: ժամանակակից տեխնիկայի առավելությունների լիարՄձ ակար: ե ի մ փ ժում արի ժեք Գ ր է միայն յ բարօր րգ ր կադրսր Ը հնա ավոր Ր ե ր ւթյան դեպքում: հովվածո Գիտատեխն ն ն ժե նում նտեեի մար ո շխամ ռության րրսր ղոսրի գոր ղժագոր ոոների ջական ործունեության թ) ստեղծա մեքենայացումն

ու

առաջադիմական

տեխնոլոգիա-

ո

դերը: Արդի պայմաններում մեծ է հատկապես մեխանիզատորական կադրերիգիտելիքների, հմտության, պրակտիկ փորձի, աշխատանքի

առաջադիմական եղանակներին տիրապետման մակարդակի բարձրացման նշանակությունը: Նորագույն տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի ներդրումըփոխում է հիմնական ն օժանդակ աշխատանքներիհարաբերակցությունը:Առանձին ֆունկցիաներ վերաբաշխվումեն կատարողների միջն, ինչը վերջին հաշվով նպաստում է աշխատանքիարտադրողականության բարձրացմանը: Գիտատեխնիկականառաջընթացը կրճատում է տեխնիկայի բարոյական մաշվածքի ժամկետները, ինչը գգալի չափով մեծացնում է կադրերի որակավորմանբարձրացմանանհրաժեշտությունը: Այսպիսով,գիտատեխնիկականառաջընթացըպահանջում է անընդհատ նորացնել գյուղատնտեսության բասվորական կադրերը աշխատունակ երիտասարդության հաշվին, որն ավելի հեշտ է յուրացնում նոր տեխնիկան,տեխնոլոգիանու նոր մասնագիտությունները: Հայտնի է, որ նյութական արտադրության բնագավառի առավել բարդ աշխատանքներիցմեկը համարվում է գյուղատնտեսականը: Այդ ոլորտում կատարվում են ավելի քան չորս հազար տեսակի աշխատանքներ ն դրանց համար պահանջվում են մեծ թվով պրոֆեսիաներ: Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսությունում իրականացվող փոփոխությունները, գյուղատնտեսական արտադրության անկումը, բնակչության զբաղվածության կրճատումը ն գործազրկությունը անդրադարձան բանվորական կադրերի պատխիստ բացասաբար րաստման ն որակավորմանբարձրացման, ինչպես նան նրանց օգտագործման վրա: Գյուղացիական տնտեսությունների ձնավորմամբ նոր բովանդակություն է ստանում անհատական աշխատանքը,ուր շեշտը դրվումէ ունիվերսալիզմի վրա: Գյուղատնտեսության արտադրությունում աշխապետք է տիրապետի մի քանի ձասնագիտությունների, ունենա տողը բազմապիսի գործնական հմտություններ, հակառակ դեպքում հնարավոր չէ հասնել բարձր արդյունքների: Միաժամանակ,հայտնի է, որ եթե չկա աշխատանքիհստակ բաժանում, ցածր է մասնագիտացմանաստիճանը ու դրա հետ կապված`աշխատանքիարդյունավետությունը: Ներկայումս հանրապետությունումգյուղատնտեսական տեխնիկայի խիստ պակասը, իսկ եղածի զգալի մասի անսարք լինելը, մեքենայական աշխատանքների չափազանց բարձր, բացարձակ չվերահսկվող սակագները հանգեցրել են նրան, որ նույնիսկ Արարատյանհարթավայրի գյուղացիական տնտեսություններումաշխատանքների մեծ մասը կատարվում է ձեռքով: Եթե դրան ավելացնենք նան մեխանիզատորների ցածր որակավորումը, ապա պարզ կդառնա գյուղատնտեսականաշ34

խատանքի անարդյունավետության հիմնական պատճառներիցմեկը: Հայտնի է, որ մեխանիզատորի ցածր որակավորումը հանգեցնում է ոչ միայն աշխատանքիարտադրողականությաննվազեցմանը,այլն մեքենայական աշխատանքի կատարման տեխնոլոգիական պահանջների

չպահպանմճանը:

Փորձը ցույց է տալիս, որ տրակտորիստ-մեքենավարի որակավորումը երրորդ կարգից առաջին դառնալու դեպքում հերթափոխայինառաջադրանքըավելանում է 25-3096-ով: Նախկինում երկրում ստեղծված էր ն հաջողությամբ գործում էր գյուղատնտեսական մասնագիտությունների բանվորական կադրերի պատրաստման, նրանց որակավորման բարձրացման արդյունավետ համակարգ: Այն ընդգրկում էր գյուղական պրոֆտեխուսումնարաններ, ուսումնակուրսային կոմբինատներ, զանազան կուրսեր: Գյուղական պատրաստում էին ավելի քան 100 մասպրոֆտեխուսումնարանները նագիտություններիգծով, լայն պրոֆիլի, բարձր որակաւլորում ունեցող բանվորականկադրեր: Ներկայումս ՀՀ-ում այս համակարգը ամբողջությամբ վերացվել է: 2002 թ. դեկտեմբերի տվյալներով գյուղատնտեսությանհամար բանվորական կադրեր է պատրաստում (չափազանց փոքր թվաքանակով) միայն Սյունիքի մարզի Գորիսի քոլեջին կից արհեստագործականդասարանը: Հասկանալի է, որ այս իրավիճակը վերջին հաշվով հանգեցնելու է խիստ բացասական հետնանքների: Հետնաբար, անհրաժեշտ է հնարավորինս արագ` պետությանանմիջականօգնությամբ, աստիճակաբար վերականգնելու զարգացնել գյուղատնտեսության համար բանվորական կադրերի, հատկապես` մեխանիզատորներիպատրաստման ու որակավորման բարձրացմանհամակարգը: Պետությունը պետք է հոգ տանի ոչ միայն աշխատուժի վերարտաղրության, այլն սոցիալական մի շարք ենթակառուցվածքների,մասնավորապես` առողջապահության, կրթության, գիտության, մշակույթի զարգացմանհամար: Ներկայումս, երբ հանրապետությունում մեժ չափերի է հասել հատկապես երիտասարդների արտահոսքը, նշված խնդիրների լուծումը դառնում է ավելի հրատապ ու անհրաժեշտ:

Աշխատանքիբաժանումը ն կոոպերացիան, կոլեկտիվներիկազմակերպումը աշխատանքային

Գլուխ

13.7.

3.

էությունը, տեսակներնու Աշխատանքի բաժանման

ձեերը

Մարդկանց աշխատանքային գործունեությունը բնութագրվում է այնպիսիփոխկապակցվածհասարակականու ներտնտեսայինկազմակերպմանձներով, ինչպիսիք են աշխատանքիբաժանումը ն կոոպերացիան: Աշխատանքի բաժանման ն կոոպերացիայի սկզբունքները տնտեսություններում, կոոպերատիվներումն այլ աշխատանքայինկոլեկտիվներում աշխատանքի ն արտադրության ռացիոնալ կազմակերպման հիմքն են: Դրանք ենթադրում են արտադրական գործընթացի ավելի նպատակահարմար բաժանումը օպերացիաներին աշխատատեղերում բանվորներիտեղաբաշխումն ու նրանց միջն օպտիմալ կապի ա-

պահովումը:

Աշխատանքի բաժանումը աշխատողներիգործունեության բաժաէ համատեղ աշխատանքի ընթացքում: Դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր աշխատող կատարում է համեմատաբարսահմանափակօպերացիաներ:Այն պայմանավորում է աշխատողների բաժանումն ըստ պրոֆեսիաներին մասնագիտությունների: Պրոֆեսիան համեմատաբար մշտական զբաղմունքի տեսակ է: Այս կամ այն պրոֆեսիայի բանվորը կամ մասնագետը պետք է ունենա որոշակի գիտելիքներ ն աշխատանքայինհմտություն, որը ձեռք է բերվում ընդհանուր մասնագիտականկրթությամբ կամ պրակտիկփորձով: Պրոֆեսիան բաժանվում է մասնագիտությունների: Մասնագիտությունն, ի տարբերություն պրոֆեսիայի, ենթադրում է աշխատանքային գործունեության սահմանափակբնույթ: Որակավորումը որակական ցուցանիշ է: Այն ցույց Է տալիս աշխատողների արտադրական գիտելիքների, աշխատանքայինհմտությունների տիրապետման մակարդակը: Աշխատանքիբաժանումը ն կոոպերացիան ենթադրումեն յուրաքանչյուր աշխատողիպարտականությունների հստակ տարանջատում: Աշխատանքի բաժանման կարնոր պայման է արտադրության մեծ ծավալը ն մասնագիտացումը:Արտադրության ծավալների մեծացումը թույլ է տալիս յուրաքանչյուր աշխատողի ապահովել աշխատանքով, որն ընդգրկում է մեկ կամ մի քանի համանման օպերացիաներ: Արտադրության ծավալների ընդարձակմանարդյունքում մեծանում է պահանջըմասնագիտացվածբանվորների նկատմամբ: Այդպիսի բանվորների կարգը լինում է բարձր ն նրանց պատնումն

րաստման համար պահանջվում է կարճ ժամանակ: Փոքր ն միջին ձեռնարկություններում աշխատանքի չհիմնավորված բաժանումը կարողէ բերել աշխատողներիոչ լրիվ ծանրաբեռնվածության: Աշխատանքիբաժանման մակարդակով կարելի է գաղափար կազմել արտադրողականուժերի զարգացման մասին: Որքան խորն է աշխատանքիբաժանման աստիճանը, այնքան բարձր է արտադրողական ուժերի զարգացմանմակարդակը: Գոյություն ունի աշխատանքիբաժանմաներեք տեսակ. » ընդհանուր (հասարակությաններսում) մասնակի (ճյուղի ներսում) եզակի (ձեռնարկությաններսում) Աշխատանքի բաժանման առաջին երկու տեսակները ուսումնասիրվում են այլ տնտեսագիտական գիտությունների կողմից: Աշխատանքի կազմակերպման առարկան ուսումնասիրում է առանձին ձեռ» »

նարկությունում աշխատանքի բաժանմանհարցերը: Գլխավոր ուշադրությունն այս դեպքում դարձվում է արտադրական առաջադրանքիկատարմամբ զբաղված աշխատողներիխմբերի ն առանձին անձանց աշխատանքիբաժանմանը: Աշխատանքիեզակի բաժանման հիման վրա գյուղատնտեսական կազմակերպություններում, տնտեսություններում ն դրանց ստորաբաժանումներում կատարվում է աշխատողներիտեղաբաշխումըստ մասնագիտությունների: Առանձին աշխատանքային կոլեկտիվներում առանձնացվում են աշխատանքի բաժանման հետնյալ ձները` գործառնական (ֆունկցիոնալ), տեխնոլոգիական, ըստ օպերացիաների ն որակավորման: Աշխատանքի բաժանման ֆունկցիոնալ ձնը ենթադրում է առանձին խումբ աշխատողների առանձնացումն ըստ արտադրության մեջ նրանց զբաղեցրած դերի: Գյուղատնտեսությանմեջ տարբերում են աշխատողների հետնյալ ֆունկցիոնալ խմբերը` հիմնական բանվորներ, սեզոնային բանվորներ, ժամանակավոր բանվորներ, ինժեներատեխնիկական աշխատողներ,ծառայողներ,կրտսեր սպասարկող անձնակազմ ն այլն: Աշխատողներիքանակով ն նշանակությամբ կարնոր ֆունկցիոնալ խումբը հիմնական բանվորներն են: Աշխատանքի ընթացքում որոշ աշխատողներ անմիջականորենզբաղված են տեխնոլոգիականգործընթացիկատարմամբ`դրանք հիմնական բանվորներն են: Մյուսները չեն մասնակցում տեխնոլոգիականգործընթացին, բայց օժանդակում են դրա իրականացմանը. դրանք օժանդակ բանվորներն են: Նրանք զբաղված են բարձման-բեռնաթափման, աշխատանքի որակիվերահսկ37

ման, պահեստներիսւվասւսրկմանն այլ աշխատանքներում:

աշխատանքներ,ինչպես նան մանր նորոգում: Աշխատանքիբաժանումն ըստ որակավորման ենթադրում է որոշակի խումբ աշխատողների առանձնացումն ըստ նրանց որակավորման մակարդակի: Բաժանման այս ձնի հիմքում ընկած են կատարվող ն բնույթը աշխատողներիկարողություններն ու գիտեաշխատանքների լիքները: Այսպես, բուսաբուծության ճյուղում աշխատում են |է),|լ կար| ն | կարգի բանվորներ, | ն | կարգի գի տրակտորիստ-մեքենավարներ,

տեխնոլոգիական բաժանումը մի խումբ աշխատողԱշխատանքի ների առանձնացումն է ըստ կատարվող աշխատանքներիտեխնոլոգիայի: Այս ձեը նախատեսում է աշխատանքի բաժանում ըստ ճյուղերի, կատարվող ւսշխատանքների, բույսերի ու կենդանիների գարգացման փուլերի: Շատ տնտեսություններում աշխատողների մի խումբ աշխա-

բուսաբուծության ճյուղում, մյուս խումբը` անասնաբուծության մեջ, հաջորդը` շինարարությունում:Յուրաքանչյուր խմբում աշխատանքր բաժանում են` հաշվի առնելով ճյուղի առանձնահատկությունները, օբյեկտը ն այլն: Աշխատանքի տեխնոլոգիական բւսժանումը նախանշում է աշխատողների պրոֆեսիոնալ կազմը, նրանց մասնագիտացգումը, ոռակավորմանմակարդակը: Աշխատանքիտեխնոլոգիականբաժանման ձներից է ըստ օպերացիաների աշխատանքի բաժանումը, որի հիմքում ընկած են արտադրական գործընթացի տարբերակումն ըստ առանձին օպերացիաների ն դրաց կատարումը տարբեր բանվորների կողմից: Այս դեպքում աշխատողների առանձին խմբեր մասնագիտանում ես մեկ կամ մի քանի համանման օպերացիաների կատարման մեջ (հողի նախապատրաստում. մշակւբույսերի ցանք ն այլն): Ըստ օպերացիաներիաշխատանքի բաժաման առավելությունը նրանում է, որ սահմանափակ աշխւստանքների կատարումը նպաստում է շւսրժումների ավտոմատացմանը, աշխառիթմին, ինչպես նան նյարդային լարվածության տանքի հստակ կրճատմանը, ինչի արդյունքում բարձրանում է աշխատանքի արտադրողականությունը, պայմաններ են ստեղծվում ւսշխատանքների մեքենայւսցման համար, հետնաբար, կատարվում է աշխատանքային ծախսումների խնայողություն: Բացի դրանից, սահմանափակօպերացիանետում

է

րը մեծ

են աշխատողների պատրաստման ժամկետչափովնպաստում

ների կրճատմանը: Այդպիսի մասնագիտացումըհատկապես բնորոշ է այն ստորաբաժանումներին, որոնք ընդգրկվում են բերքահավաքատրանսպորտային ն այլ համալիրներումու ջոկատներում: Գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսություններում աշխատանքի բաժանումը իրականացվում է աշխատողների կողմից բոլոր աշխատանքներըկատարելու սկզբունքով: նման պայմաններումաշխատողներըմասնագիտակում են բոլոր աշխատանքներիկատարմանմեջ: Գյուղացիական (ֆերմերային) ն այլ փոքր կոլեկտիվներում աշխատողները պետք է ունենան լայն պատրաստվածություն արտադրական ն առնտրական գործունեության ասպարեզում: նպատակահարմարէ, որ աշխատողը կարողանա կատարել բուսաբուծության, անասնաբուծության ճյուղերին բնորոշ

:

ոլ Խր նուներ ԱԷ մարպետներ, Աորոգման որ

վարպետներ:Անասնաբուծության

ն

մեջ`

|ն |

կարգի անասնաբու-

ու

Խ

ԷՄ

կարգի խառատներայլն: Աշխատանքի բաժանման նշված ձները սերտորեն կապված են միմյանց հետ: Այսպես, աշխատանքի բաժանման ֆունկցիոնալ ձեր օգտագործվում է աշխատանքի կատարման տեխնոլոգիական գործընթացներում, այսինքն` ցույց է տալիս բաժանման տեխնոլոգիական ձեր: Միաժամանակվերջինս պայման է հանդիսանում աշխատանքի` ըստ որակավորմանբաժանման համար: Աշխատանքի բաժանման ձներ ընտրելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել տնտեսական, հոգեֆիզիոլոգիական ն սոցիալական սահմանները, որոնք ապահովում են աշխատանքի առավելագույն արդյունավե-

տություն:

Աշխատանքիբաժանման տնտեսական սահմանը որոշվում է նրանով, թե որքանով է այն նպաստումհերթափոխումաշխատողներիլրիվ ծանրաբեռնվածության ապահովմանը, աշխատանքային ու նյութական ծախսումների կրճատմանը, աշխատանքի արտադրողականության

բարձրացմանը:

Հոգեֆիզիոլոգիական սահմանը որոշվում է մարդկային օրգանիզէ աշխատանքի մի բնականոն Այն կախված գործունեությամբ: միօրինակության աստիճանից ն աշխատողի հոգնածությունից: Աշխատանքային պարտականություններիկատարման ընթացքում ֆիզիկական Ա նյարդայինծանրաբեռնվածությունը պետք է լինի բնականոն ն չառաջացնի բացասականհետնանքներ: Աշխատանքի բաժանման սոցիալական սահմանը պահանջում է, որ տնտեսականարդյունավետության նվաճումները նպաստեն աշխատանքի բովանդակությանբարձրացմանը,աշխատողների ֆիզիկական ն նյարդայինօպտիմալ ծանրաբեռնվածությանը,նրանց առողջության պահպանմանը ն. ստեղծագործական ունակությունների զարգացման համարնպաստավորպայմանների ստեղծմանը: Աշխատանքիբաժանումը բարձրացնում է արտադրողականությու39

նը, որովհետն աշխատողներըարագ են ձեռք բերում անհրաժեշտունակություններ: Սահմանափակ աշխատանք կատարելու ընթացքում ստեղծվում են կայուն պայմաններ աշխատանքային գործունեության համար, ինչը նպաստումէ ունակությունների ձնավորմանը, կատարողների գիտելիքների խորացմանը, նրանց մասնագիտացմանը:Նման պայմաններում հեշտ է ընտրել այնւպիսիաշխատանք, որը համապատասխանի աշխատողի ընդունակություններին ե հակումներին, ինչը, վերջին հաշվով, կնպաստի աշխատանքի արտադրողականության

բարձրացմանը:

Աշխւստանքիբաժանումը բերում է նրան, որ բանվորը սւվասարսահմանափակթվով սարքավորումներ: Այսպես, մմեխանիզատորները մասնագիտանում են միանման մակնիշի մեքենաների ու տրակտորների սպասարկման գործում: Աշխատատեղերը առավելագույնս հարմարեցվում են կւտարողներին ե կատարվող աշխատանքների բնույթին: Այս ամենը նպաստում է հմտությունների խորացմանըն շարժումների ավտոմատացմանը՝ Աշխատանքիբաժանման դրական կողմերի հետ միասին հնարավոր չէ չնկատել դրա բացասական հետեանքները: Ամենօրյա չափազանց պարզեցված գործողությունների կատարումը աշխատանքը դարձնում է միօրինալ: Աշխատանքիբաժանման վնասակար հետնանքները վերացնելու համար ամենից առաջ անհրաժեշտ է հնարավորինս մեքենայացնել ե ավտոմատացնել աշխատանքները, պահպանել աշխաւոանքի ու հանգստի ռեժիմներով սահմանվածընդմիջումները.հաճախակի փոխել կատարվող աշխատանքներիբնույթը ն այլն: Նշված միջոցառումները բերում են աշխատանքիմիօրինակության նվազմանը. ինչը նպաստում է աշխատողների առողջության ու աշխատունակուքյան պահպանմանը ս աշխատանքի արտադրողականության բարձրացկում է

մանը:

Աշխատանքի բւսժանումը նախատեսում է դրա մտածված կոոպերացիան, այսինքն` աշխատանքայինգործընթացներիփոխկապակցվածության աւվահովումը: Կոոպերացիան ցույց է տալիս աշխատողների համատեղ մասնակցությունըմեկ կամ տարբեր, բայց իրար հետ կապված աշխատանքայինգործընթացներին:Կոոպերացիանթույլ է տալիս ապահովել առանձին կամ կոլեկտիվ աշխատողների գործողությունների համաձայնեցվածությունը, արտադրական գործընթացներիանընդհատությունն ու ռիթմիկությունը: Աշխատանքիկոոպերացիանդրա բաժանման արդյունքն է. որքան աշխատանքայինգործընթացը շատ է տրոհված բաղադրիչ մասերի, այնքան շատ կատարողներ պետք է հաՎՕ

մատեղեն իրենց ուժերը` արտադրական առաջադրանքըկատարելու համար:

Այսպիսով, աշխաւոանքիբաժանումը ն կոոպերացիան մարդկանց գործունեության անբաժան, փոխկապակցված, մեկը աշխատանքային մյուսինլրացնող կողմերն են: Կոոպերացիանլինում է պարզ ե բարդ: Պարզ կոոպերացիան մի համանման աշխատանք կատարելու գործընթաց խումբ ւսշխատողների է, երբ մի դեպքում` աշխատանքը կարող է բաժանվել որակաւվես համւսնման մասերի (ինչպես, օրինակ` ձեռքով քաղհւսնը, ւածիլումը, պտուղներիտեսակավորումը Ա այլն), իսկ մյուս դեպքում այն միասնական օպերացիա է (օրինակ` ձեռքով տարբեր ծանրությունների բարձրացումը ն տեղափոխումը):Պարզ կոոպերացիայինբնորոշ է ոչ մասնագիտացված,ձեռքի աշխատանքների կատարումը, այդ պատճառով էլ այն մեծ կիրառում է գտնում այնւվիսի աշխատանքներում, որոնց մեքենայացման մակարդակը ցածր է: Բարդ կոոպերացիան հիմնված է այն աշխատողներիաշխատանքի բաժանման վրա, ովքեր միաժամանակ կատւսրումեն միասնական արտադրւսկան գործընթաց: Օրինակ` հացահաւոիկայինմշակաբույսերի բերքահավաքը հիմնված է խումբ կատարողներիաշխատանքիմասնագիտացմանւ|լրա,դրանք են` կումբայնավարները, տրակտորիստները, բանվորները, ովքեր կատարում են հացահւստիկի Կ ծղոտի հետբերքահավաքայինաշխատանքներ: Բարդ Լլլոռպերացիանաշխատանքի կազմակերպման ավելի բարձր ւսստիճան է, ինչի արդյունքում մասնագիտացման խորացման հեւտնանօով այն դառնում է ավելի արդյունավետ:

3.2.

Աշխատանքայինկոլեկտիվների կազմակերպման սկզբունքներըն ծները

Գյուղանտեսականձեռնարկություններում աշխատանքը պետք է կազմակերպվի ռացիոնալ, այսինքն` առավելագույն չափով հաշվի առնվեն գիտության նվաճումները ս առաջավոր փորձը, ապահովվի բանվորական ուժի Ա արտադրության մյուս գործոնների լրիվ ու արդյունավետ օգտագործումը` արտադրության բոլոր ճյուղերում լավագույն տնտեսական արդյունքներ ստանալու նպատակով: Առաջնային աշխատանքային կոլեկտիվների կազմակերպման գլխավորպահանջըայնպիսի պայմաններիապահովումն է, որոնց դեպքում յուրաքանչյուր աշխատող ն կոլեկտիվ լինեն լիիրավ սեփականա4)

տերեր`

մեջ:

ազատ

իրենց արտադրականն առնտրական գործունեության

Առաջնային աշխատանքային կոլեկտիվների կազմակերպման մյուս պահանջներնեն` կազմի մշտականլինելը, հողի ն արտադրությանմյուս միջոցների հանդեպ օգտագործման ն սեփականության, ինչպես նան արտադրանքի իրացման իրավունքը. կոլեկտիվի աշխատանքիպլանավորումը. -Օպտիմալչափերը, արտադրականգործունեության ինքնուրույնությունը ն կառավարելիությունը. "որոշակիժամանակահատվածումկամ տարվա ընթացքում հիմնական կադրերի հավասարաչափ օգտագործումը` մշակաբույսերի, սորտերի, կենդանիների սեռահասակային խմբերի ճիշտ ընտրության միջոցով. աշխատանքի վերջնական արդյունքների նկատմամբ նյութական շահագրգռվածությունը. նյութականպատասխանատվությունըարտադրականծրագրի ն պայմանագրային պարտականություններիկատարման համար. ստացված օգուտների համեմատումը արտադրանքի արտադ րության վրա կատարված ծախսերի հետ: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում աշխատանքային գործընթացներին մասնակցում են տարբեր որակավորում ունեցող աշխատողներ: Աշխատանքիռացիոնալ կազմակերպումըպահանջում է, որպեսզի նրանց միջն սահմանվի այնպիսի համամասնություն ն հարաբերակցություն, որը հնարավորություն կստեղծի կատարել բոլոր գյուղատնտեսականաշխատանքները լավագույն ագրոտեխնիկականժամկետներում, բարձր որակով, աշխատանքի ն նյութական նվազագույն »

»

»

»

»

»

»

ծախսումներով:

Աշխատանքայինկոլեկտիվների ն դրանց չափերի ճիշտ ընտրությունը, առավելագույն ինքնուրույնությունտրամադրելը հնարավորություն է տալիս առանց լրացուցիչ ներդրումներիբարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը, կատարվող աշխատանքների որակը, վերջնական բարձր արդյունքների հասնելու շահագրգռվածությունը: Բավական երկար ժամանակ առաջնային աշխատանքայինկոլեկտիվների կազմակերպման հիմնական ձնը եղել է արտադրականբրիԴա մշտական ստորաբաժանում է, որը իր տրամադրության տակ գաղը: ունենալով արտադրության միջոցներ` աշխատանքիբաժանման ն կոոպերացիայի հիման վրա, հիմնականում իր ուժերով իրականացնում է

արտադրականաշխատանքներ ն պատասխանատվութմիասնական համար: յուն է կրում վերջնականարդյունքների Խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում, ֆերմերային տնտեսություններումստեղծվում են մասնագիտւսցված, ճյուղային ն

արտադրականբրիգադներ: բազմաճյուղ

Մասնագիտացվածբրիգադները միավորում են այն աշխատողներին, ովքեր զբաղված են որոշակի գործով, օրինակ` աճեցնում են մեկ տեսակի մշակաբույս կամ սպասարկում կենդանիներիտարբեր սեուստարիքայինխմբերի: Դրանք են խաղողագործական, ւպտղաբուծական, տավարաբուծականն այլ բրիգադները: ծխախուոագործական, որնէ Տնտեսության ճյուղում (գաշտւասվարություն, բանջարաբուծություն, այգեգործություն,տավարաբուծություն ն այլն) ճյուղային բրիգւդները զբաղվում են մի քանի տեսալլի արտադրանքիարտադրությամբ: Նման բրիգադների աշխատողներըպետք է ունենան տարբեր արտաղրականհմտություններ` զանազան գյուղատնտեսական մշակաբույսերի աճեցման համար:ճյուղային բրիգադներիցեն նան տրակտորադաշտավարական,տրակտորաբանջարաբուծականբրիգադները: Նման մեքենայագված բրիգադներում արդյունավետ են օգտւսգործվում հողը, աշխատանքայինռեսուրսները, տեխնիկան, ձեքենաների օրական արտադրողականությունըբարձրանում է 15-20 տոկոսով, կրճատվում են գյուղատնտեսականաշխատանքների կատարման ժամկետները, միավորի հաշվով իջնում նյութադրամական ծախսերը, ւսվելանում են բուսաբուծական մթերքների արտադրության ծւսվալները: Աշխատանքի ռացիոնալ օգտագործման տեսակետից կարնոր են ներբրիգադային աշխատանքի կազմակերպման ձները: Բարձր արդյունք է տալիս մեքենայացված ջոկատների ստեղծումը, որոնց տրամադրվումէ որոշակի հողատարածություն, տրակտորներն անհրաժեշտ գյուղատնտեսական մեքենաներ ու գործիքներ: Օղակի կազմը որոշվում Է այն հաշվով, որպեսզի բոլոր գյուղատնտեսական աշխատանքները կատարվեն լավագույն ագրոտեխնիկականժամկետներում: Աշխատանքների լարված շրջանում, հատկապես ցանքի ն բերքահավաքի կատարման ժամանակ, օղակի անդամներին օգնում են պայմանագրային հիմունքներով ընդունված սեզոնային բանվորները: Մի շարք տնտեսություններում ստեղծվում են ժամանակավոր աշխճբեր, որոնք կատարում են այս կաճ այն կոնկրետ արխատանքային տադրական առաջադրանքներ (վար, ցանք, կոլտիվացիա ն այլն): Նմանկոլեկտիվներին մշտւսկան հողատարածությունն ցանքատարածությունչի հատկացվում,աշխատանքներն ավարտելուց հետո այդ

խմբերը ցրվում են: Աշխատանքային խմբի կազմը ն աշխատողներիքանակը, նրանց տեխնիկայով ապահովվածությունը կախված է արտադրության կոնկրետ պայմաններից: Գյուղատնտեսական աշխատանքների կատարման լավագույն արդյունք է ստացվում բերքահավաքատրանսպորտային համալիրներիու ջոկատներիկազմակերպմանդեպքում: Դրանք ստեղծվում են պարարտացման, հացահատիկայինմշակաբույսերի բերքահավաքի, կերահայթայթմանաշխատանքներըկազմակերպելու, տեխնիկականն ագրոքիմիական սպասարկում իրականացնելու նպատակով ն աշխատում են տնտեսություններում պայմանագրային հիմունքներով: Կազմակերպվում են նան մելիորացման, բույսերի հիվանդություններիու վնասատուների դեմ պայքարի գծով ջոկատներ, որոնք ունենում են մասնագիտացված մեքենաներիու մեխանիզմներիհամալիր, ինչը թույլ է տալիս մեծ չափով բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը: Անասնաբուծության մեջ ստեղծվում են մշտական արտադրական բրիգադներ` կաթի, մսի արտադրության,մատղաշի աճեցման, անասունների բտման ն այլ աշխատանքներ կազմակերպելու նպատակով: Այդպիսիբրիգադների կազմում ընդգրկվում են տարբեր պրոֆեսիաների աշխատողներ: Խոշոր անասնաբուծականֆերմաներումաշխատանքի կազմակերպմանավելի արդյունավետ ձն է մասնագիտացվածբրիգադների ն օղակների ստեղծումը:

Անասնաբուծականբրիգադներում աշխատողներիթվային կազմը որոշվում է ըստ անասունների միջին տարեկան գլխաքանակին աշխատողների համար սահմանվածսպասարկմաննորմաների:Հաշվարկենք ֆերմերային տնտեսության աշխատողների թիվը 100 գլուխ կով սպասարկելու դեպքում (աղ.1)

Աղյուսակ1

գլուխ կով սպասարկող բրիգադիկազմը

Մասնագիտութք- Սպասարկման յունը

Կթվորուհի Անասնապահ Փականագործ

Բրիգադավար Ընդամենը

նորման, գլուխ

։

կազմից,

ն սեռահասակային անասնագլխաքանա արտ խմբերից, րտադրության

աշխատողների թվաքանա

նակառավարվող,

ն

ս վստահության

ն այլն: որակավորումը Նույնիսկ բոլոր այն

պայմանների յան դեպքում, որոնք ազդում են նե րի,

միջոցների առկայությունը,

ու

գործոնների բազմազանութ-

րբրիգադային ն ամ ստորաբաժանումնեբրիգադների բողջությամբ տնտեսու

յուն ունի

թյան

ընդհանուր օրինաչափություն. որք ան է

չափերիվրա, գոյութ-

բարձր է

աշխատատա-

աշխատավորական կոլեկտիվին տրամադրնը, պահանջվող տեխնիկայի

Աշխատողների մի-

մարդ

Ղ

-

աշխատանքների ծավալըորը կախվածէ հողա-

ջին տարեկանթիվը,

-

ղ

տարածությունից, մշակաբու յսերի

տարման ժամկետները:

Հաշվիառնելով բուսաբուծ անք

թյան

ճյուղում աշխատանհավա ռանձնահատկությունն երը (ցանք, բույսերի խնամ պլաններիկազմման միջոցով:

ն

ն քենբերքահավաք ի ա

տե լն), տեխնիկայի այլն), ն պահան ր որոշում յին օրացուցայինաշխատուժի

աշխատա

-

Աշխատողներիթվաքանակը կախված է աշխատանքների տարեն մեկ աշխատողի տարեկան աշխատական աշխատատարությունից ժամանակի ֆոնդից: Այն որոշվում է հետնյալ բանաձնով՝ Թար

մտ. կ

Ֆո

որտեղ Թ..-ն աշխատողներիթիվն է, Ա-ն տարեկանաշխատատարությունն` ըստ տեխնոլոգիականքարտերի, մարդ-ժամ,Ֆո -ն` մեկ աշխատողի տարեկան աշխատաժամանակի ֆոնդը, մարդ-ժամ: Աշխատուժի օրական պահանջըորոշում են` աշխատանքայինօրվա ընթացքում ագրեգատը սպասարկող աշխատողներիթիվը բազմապատկելով օրական պահանջվող ագրեգատներիքանակով: Օրինակ, հոկտեմբերի 18-ից մինչն 30-ը ընկած 10 աշխատանքայինօրում անհրաժեշտ է հավաքել 100 հեկտար եգիպտացորենիկանաչ զանգված: Ագրեգատիկազմը` տրակտոր ն սիլոսահավաք կոմբայն: Ագրեգատը սպասարկում են տրակտորիստըն կոմբայնավարը:Հերթափոխիարտադրական նորման 2,5 հա է, օրվա արտադրողականությունը`5 հա ե ն օրե ընթացքու մ ն օրերի աշխատանքային աշխատելիս), (երկու հա: Այս օրական կհավաքվի դեպքում կպահանջվի սիլոսահավաք

հերթափոխով

ագրեգատ ն 8 մեխանիզատոր: Տեխնիկայի պահանջը որոշվում է տեխնոլոգիական քարտերի ն

աշխատանքների կագմակերպման պլան-գրաֆիկների հիման վրա, հետնյալ բանաձնով` ռ

ՀՆ--ԱԳհերթ հերթ որտեղ //-ը պահանջվող տրակտորների քանակն է, Ձ-ն` աշխատանքների ծավալը, հա, Նիւրջ-ը`հերթափոխինորման, Ա-ն` աշխատանքային օրերի թիվը, Գոերջ-ը` հերթափոխայինգործակիցը: Առաջնային աշխատանքայինկոլեկտիվներիչափերի վրա էական ազդեցություն է ունենում հողատարածությունների տեղադրությունը, ուրվանկարը, տնտեսության տարածքում բնակավայրերի քանակը, կապի միջոցների առկայությունը, կառավարելիությունըն այլ գործոններ, որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել այդ հարգի հիմնավորմանու որոշման ժամանակ: Հանրապետությանգյուղացիական(ֆերմերային) տնտեսություններում հաջողությամբ կիրառվում են աշխատանքիկազմակերպմանանհատական ն ընտանեկան ձները: Ի տարբերություն խոշոր գյուղատնտեսական տնտեսությունների,կազմակերպությունների, որտեղ աշխա46

տավորական կոլեկտիվներիաշխատանքայինգործունեություննիրականացվում Է կանոնակարգվածձնով, գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսություններումկիրառվումէ ինքնակազմակերպման ն ինքնակառավարման սկզբունքը: Գյուղացիական (ֆերմերային)տնտեսության ղեկավարը,հաշվի առնելով տնտեսությանմյուս անդամներիկարծիքը, ինքնուրույնէ որոշում աշխատանքների տեսակը,դրանց կատարմանու ավարտի ժամկետները,աշխատանքայինօրվա տնողությունը,վարձու աշխատուժիընդգրկման անհրաժեշտությունը ն այլն: Տնտեսությանյուրաքանչյուր անդամ պետք է կարողանա կատարել բոլոր հիմնական աշխատանքները,այդ դեպքում հնարավորություն է ստեղծվում ազատ տեղաշարժվելու համար: Արդյունքում առկա ռեաշխատանքային սուրսներով հնարավոր է դառնում փոխարինելառժամանակբացակայող աշխատողներին: ՀՀ

Աշխատանքային կարգապահության ամրապնդումը

Աշխատողներիդաստիարակումըպետական ն աշխատանքային կարգապահությանխիստ պահպանման ոգով աշխատանքիկազմամ ան կարնոր ուղղություններից ն պայմաններիցմեկն է: Ցանկացած աշխատանքիարդյունքները կախված են ոչ միայն տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի,աշխատողներիպատրաստվածության մակարդակից, 5)

Արա

աշխատանքային կարգապահությունից: Կարգապահությունըօբյեկտիվ, պատմականորեն պայմանավորված անհրաժեշտություն է, աշխատանքայինկոլեկտիվիյուրաքանչյուր մասնակիցպետք է ենթարկվի ընդհանուր օրենքներին, կանոններին, նորմերին,հրահանգներին: Պետական կարգապահությունը աշխատանքայինկոլեկտիվների, տնտեսությունների,կազմակերպությունների կողմից պետական օրենսդրության,պետականպատվերների կատարմանաստիճաննէ: Արտադրականկարգապահությունը մեքենաների,սարքավորումների շահագործման,աշխատանքիպաշտպանությանու անվտանգության կանոններիպահպանումնէ, սերմերի, վառելանյութերի,կերի ծախսի նորմաների, օրական ն հերթափոխային առաջադրանքների,արտադրական նորմաների կատարումը: Արտադրականկարգապահության բաղկացուցիչմասն է կազմում տեխնոլոգիական կարգապահությունը, որը պահանջումէ արտադրական գործընթացներըկատարել հստակ` տեխնոլոգիային համապատասխան: Աշխատանքայինկարգապահությունը ենթադրում է սահմանված այլնն

աշխատանքիու հանգստի ռեժիմների, ներքին կարգապահականկանոնների պահպանում: Արտադրությանարդյունավետությունըուղղակիորեն կախված է ւսշխատանքայինկարգապահությունից, դրա հետ միասին պետք է նկատի ունենալ, որ կարգապահությանպահպանմանն

Ա

ու մներ դման վրա լրացուցիչ կապիտալ ներդրումներ նդման

պահանջչեն պահանջ չեն

Աշխատանքայինկարգապահությունըենթադրում է արտադրություսահմանված կարգի խիստ պահպանում: Այն պարտադրում է յուրաքանչյուր աշխատողի խստորեն հետնել արտադրության տեխնոլոգիային, կատարել ն գերակատարել սահմանված առաջադրանքները, բարձրացնել աշխատանքի որակը, հոգատարություն ցուցաբերել տեխնիկայի, սարքավորումների, գործիքների, նյութական արժեքների նում

նկատմամբ:

Աշխատանքայինկարգապահությունն առաջին հերթին պայմանավորված է մարդու գիտակցությամբ: Անհրաժեշտ է, որպեսզի աշխատանքի նկատմամբպատասխանատու,ստեղծագործ,գիտակից վերաբերմունքը դառնա նրա կյանքի նորման: Գոյություն ունեն աշխատանքային կարգապահությանամրապնդման տարբեր ձներ: Առավել գործուն միջոց է աշխատանքի գիտական կազմակերպումը: Աշխատանքի ու արտադրության կազմակերպման բարձր մակարդակը անմիջականորեն է ազդում կարգապահության վրա, դառնում աշխատանքային դաստիարակությանհզոր միջոց: Անժխտելի է աշխատանքային կարգապահության ամրապնդման գործում աշխատանքային կոլեկտիվի դերը, սոցիալ-հոգեբանականվիճակը կոլեկտիվում: Աշխատանքայինկարգապահության ամրապնդմանգործում մեծ է նյութական խթանման դերը, մարդը պետք է շահագրգռվածլինի իր աշխատանքի վերջնական բարձր արդյունքում ն ձգտի հասնելու դրան: Նյութական խրախուսման համակարգը պետք է նպաստի ակտիվուքյան, նախաձեռնության,ստեղծագործությանզարգացմանը: Չպետք է մոռանալ բարոյական շահագրգռվածությանմասին, անհրաժեշտ է գիտակցաբարզուգակցել նյութական ու բարոյական խթանման սկզբունքները: Աշխատանքայինկարգապահությանխստագույն պահպանումըկարնեորէ հատկապես ներկայումս, երբ հանրապետությանգյուղատնտեսությունը գտնվում է ծանր վիճակում, կատարվումեն տնտեսականբաեն շուկայական հարաբերությունները ն րեփոխումներ, ծձնենավորվում տնտեսավարմանտարբեր ձները, գերակշռում է ազատ մրցակցությունը:

Գլուխ 4. Աշխատանքիպայմանները 4.1.

Աշխատանքիպայմանները բնութագրողգործոնները

Աշխատանքի պայմանների մշտական բարելավումը աշխատանքի գլխավոր խնդիրներիցմեկն է ն արտադրության արդկազմակերպման բարձրացման կարնորմիջոցը: յունավետության Աշխատանքիպայմաններասելով` հասկանում ենք բարդ, օբյեկտիվ հասարակականերնույթ, որը ձնավորվում է աշխատանքիընթացն բնական քում սոցիալ-տնտեսական,կազմակերպատեխնիկական փոխկապակցված գործոններիազդեցությանարդյունքում, որոնք ներգործում են մարդու առողջության, աշխատունակության, աշխատանքի նկատմամբ նրա վերաբերմունքի ն աշխատանքով բավարարվածության մակարդակի,աշխատանքի ն արտադրության արդյունավետության, մարդու կյանքի տնողության ն նրա` որպես հասարակության գլխավոր արտադրողական ուժի բազմակողմանիզարգացման վրա: Սոզիալ-տնտեսական գործոնները ներառում են նորմատիվաիրավական, սոցիալ-հոգեբրանական,հասարակական-քաղաքականն տնտեսականհարցերը:

Նորմատիվաիրավական գործոններն

ընդգրկում են պետական ն ամենօրյա հսկողության համակարգը, որը կախված է աշխատանքի մասին օրենքների, սահմանվածնորմերի, կանոններին հրահանգներիպահպանմանանհրաժեշտությունից: Սոզիալ-հոգեբանական գործոնները միավորում են աշխատանքի նկատմամբաշխատողների վերաբերմունքը, առաջնային աշխատանքային կոլեկտիվներիանդամներիմիջն փոխհարաբերությունները, հոգեբանականվիճակը, փոխօգնության մակարդակը, ղեկավարների ու ն այլն: ենթակաների փոխհարաբերությունները Հասարակական-քաղաքական գործոնները ներառում են աշխատանքի նպաստավորպայմանների ստեղծմանհամար հասարակական կազմակերպությունների աշխատանքը, դրանց մասնանցությունը ն սոցիալական զարգացման տնտեսական հեռանկարայինպլանների կազմմաննու իրագործմանը: Տնտեսականգործոններն ընդգրկում են աշխատանքիպայմանների բարելավմանուղղությամբ նյութական ն բարոյական խթանմանհամակարգը,ինչպեսնան անբարենպաստ " պայմաններումաշխատանքի պայ ք կաՀ տարման համարարտոնություններն փոխհատուցումներ տալը: գործոններն են աշխատանքիկազմաԿազմակերպատեխնիկական հասարակականկանխարգելիչն

կերպումը, արտադրության կառավարումը, տեխնոլոգիական գործընթացները, աշխատանքի միջոցները, առարկաներնու արդյունքները: Աշխատանքի կազմակերպման գործոնների թվին են պատկանում աշխատանքի բաժանման ն կոոպերացիայիտեսակներն ու ձները, աշխատւսնքային կոլեկտիվների ձներն ու չափերը, աշխատատեղի կազմակերպումը, պլանավորումը ն սպասարկումը, աշխատանքի կատարման մեթոդներն ու եղանակները, կադրերի ընտրությունը, տեղաբաշխումը, պատրաստումը ն որակավորման բարձրացումը, աշխատանքի խթանումը, աշխատանքի նորմավորումը, աշխատանքի ու հանգստի ռեժիմը, աշխատանքայինկարգապահությունը: ան կառավարման գործոննարն են ստորաբաժանումների կառուցվածքը ն դրանց փոխգործողությանբնույթը, մարդկանց ուղղահայաց (աշխատող-ղեկավար) ն հորիզոնական (աշխատող-աշխատող) փոխազդեցությանկազմակերպումը, արտադրության կառավարման համակարգը(ֆունկցիոնալ, գծային): Տեխնոլոգիական գործոններն են աշխատանքի առարկաների (հողի, արտադրանքի, հումքի, նյութերի) մշակման եղանակները, երբ գերակշռում են ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական կամ մեխանիկական գործընթացները: Գոյություն ունեն գործոններ, որոնք պայմանավորվածեն աշխատանքի միջոցներով, առարկաներով, արտադրանքովն տարբեր ձնով են ազդում աշխատանքի պայմանների վրա: Այդ գործոններից են շենքերը, տեխնոլոգիականսարքավորումները,գործիքները, պատրաստի արտադրանքը,հումքը, կիսաֆաբրիկատները ն այլն: Բնական գործոններն ընդգրկում են աշխարհագրական պայմանները, կլիման, բուսաբուծական ու անասնաբուծական մթերքների արտադրության կենսաբանականառանձնահատկություննեիը: Աշխատանքի կազմակերպման խնդիրը նրանում է, որ հիշատակված գործոնները չխախտեն մարդու կենսագործունեությունը, այլ ընդհակառակը` նպաստեն նրա առողջության ամրապնդմանըն աշխատունակության բարձրացմանը: Աշխատանքի պայմանների բարելավումը նախատեսում է նան ներդնել գիտականորեն հիմնավորված աշխատանքի ն հանգստի ռացիոնալ ռեժիմներ` պահպանելով աշխատանքի պաշտպանությանն անվտանգությանկանոնները: Ըստ մարդու օրգանիզմի վրա ունեցած ազդեցության բնույթի` աշխատանքի պայմաններըկարելի է բաժանել չորս խմբի. հոգեֆիզիոլոգիական, սանիտարահիգիենիկ,գեղագիտականն սոցիալ-հոգեբանակառ:

4.2.

պայմանները Աշխատանքի հոգեֆիզիոլոգիական

Աշխատանքիհոգեֆիզիոլոգիական պայմանների առավել բնորոշ տարրերնեն ֆիզիկական, նյարդահոգեբանականծանրաբեռնվածութդիրքը, աշխատանքի տեմպը ն ռիթմը, աշխայունը, աշխատանքային տանքի միօրինակությունը նայլն: նպաստավոր հոգեֆիզիոլոգիական պայմանների Աշխատանքի առաջ համար ամենից անհրաժեշտէ հիմնվել աշխատանքի ստեղծման ն հոգեբանության նվաճումներիվրա: Աշխատանքիֆիֆիզիոլոգիայի զիոլոգիանն հոգեբանությունը գիտության ճյուղեր են, որոնք ուսումնասիրումն բացահայտումեն մարդու օրգանիզմում տեղի ունեցող ֆիզիկականն հոգեբանական փոփոխություններիօրինաչափությունները գործունեության ազդեցության ներքո: աշխատանքային Աշխատելու ընթացքում մարդը նախ ն առաջ զգում է ֆիզիկական ծանրաբեռնվածություն,որը կապված է որոշակի ջանքերի, շարժումների կատարման հետ: Ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունըկարելի է բնութագրել աշխատանքով, որը կատարվել է հերթափոխում, հետնյալ

բանաձնով՝

Վ-

որտեղ .4

ն

ո(ը Հույր 12

աշխատանքիքանակն է, ջոուլ, 77-ը՝ բեռի քաշը, կգ, /ք-ը բեռի բարձրացմանբարձրությունը, մ, մ-ը՝ բեռի տեղափոխմանհեռավորությունը, մ, /77-ը՝ բեռի իջեցման տարածությունը,մ, /-ն՝գործակից, որը հավասար է 6-ի: Աշխատանքիընթացքում մարդու շարժողական օրգանների ֆիզիոլոգիական օրինաչափությունների ուսումնասիրումը նկ օգտագործումն ունի կարնոր նշանակություն աշխատանքի ն հանգստի ռացիոնալ ռեժիմների,աշխատանքիեղանակների ու մեթոդներիմշակման ու ներդրման, աշխատատեղերիճիշտ կազմակերպման, սարքավորումների, գործիքներինախագծման, աշխատանքիծախսի նորմաների ու նորմատիվներիսահմանման ն այլ հարցերում: Ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունըորոշվում է աշխատանքիընթացքումծախսած էներգիայիքանակով: Ֆիզիոլոգներըառաջարկում են ֆիզիկական աշխատանքի սահմանել ըստ սրտի զարկի հաճախականության,շնչածանրությունը ռության, թթվածնիծախսի ն այլ գործոնների: Գոյություն ունեցող դասակարգմանը համապատասխանընդունված է, ըստ ծանրության,աշխատանքները բաժանել 3 խմբի: Թեթն աշխատանք, որի դեպքում էներգիայիծախսը չպետք է գերազանցի 150 կկալ/ժամ, թթվածնիօգտագործումը` մինչն 350 մլ/րոպե, թոքերի օդա,

-

լ

|

փոխումը` մինչն

լ/րոպե, սրտի զարկը` 80-90

զարկ/րոպե: Միջին

ծանրության աշխատանք.էներգիայիծախսը` 250 կկալ/ժամ, թթվածնի օգտագործումը`600 մլ/րոպե, թոքերի օդափոխումը` 20 լ/րոպե, սրտի զարկը` 100 զւսրկ/րոպե: Ծանր աշխատանք. էներգիայի ծախսը` մինչն 400-420 կկալ/ժամ, թթվածնիօգտագործումը` 1000 մլ/րոպե, թոքերի օդւսփոխումը`30 լ/րոպե, սրտի զարկը՝ 120 զարկ/րոպե: Կւմրնեորնշանակություն ունեն ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության աստիճանը, աշխատանքի տեմպը ն ռիթմը: Բարձր արդյունք է ստացվում օպտիմալ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության դեպքում: Աշխատւսնքի տեմպը ժամւսնակի միավորի ընթացքում բանվորի մարմնի մասերի (ոտք. ձեռք, իրան) շարժումների քանակն է: Դանդաղ շարժումները բարձրացնում են մկանային էներգիայի օգտագործումը, իսկ արագացումը կրճատում է հանգստի ժամանակը ն առաջացնում հոգնածություն: Աշխատանքիբարձր ն ցածր տեմպըթուլացնում են աշխատողի ուշադրությունը, նվազեցնում շարժումների ճշտությունը ն ռիթմիկությունը, բացասականազդեցություն են ունենում մարդու աշխատունակության վրա: Աշխատանքային գործընթացը ւվլանավորելիս անհրաժետ է հաշվի առնել օպտիմալ տեմւվը, որը պետք է կազմի մարդու առավելագույն հնարավորությունների2092, (վայրկյանումմատների հա մար 6 շարժում, ափի` 3 շարժում, ձնեռքերի8̀0 շարժում, ոտքերի` 4: շարժում ն մեկ րուպեումիրանի 30 շարժում): Աշխատանքիռիթմը աշխատանքի առանձինտարրերի կատարման ն ընդմիջումների հստակ հաջորդականությունն է ժամանակի մեջ: Շարժումների ավտոմատացումը, ինչի շնորհիվ բանվորը քիչ է հոգնում, շատ լավ արտահայտվում է հստակ ռիթմի դեպքում: Կազմակերպական պատճառներով ռիթմի խախտումը վատացնում է բանվորի արւուսդրւսկան ցուցանիշները: Ֆիզիկական 5անրաբեռնվածությունը կախված է տեղափոխվողբեռի քաշից, աշխատողի ջանքերից, որ նա ծախսում է աշխատանքըկատւսրելիս: Թեթն աշխատանքների դեպքում տեղափոխվողբեռի քաշը պետք է կազմի 5-15 կգ, ճիջինի դեպքում` 16-30, ծանրի դեպքում` 3150 ն շատ ծանրի դեպքում` 51-80 կգ: Ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությանվրա ազդում է աշխատանքի միօրինակությունը: Շատ պարզ ն կարճատն գործողությունների կատարումը առաջացնումէ արագ հոգնածություն:Աշխատանքի միօրինակությունը անբառենպաստ գործոններիցմեկն է: Այն խախտում է աշխատողի հոգեկան վիճակը, նա շատ շուտ զգում է ճնշվածություն ու արագ հոգնում է: Աշխատանքիտարբեր տեսակներիհամեմատության համար

հաճախ օգտագործում են միօրինակությանգործակիցը(«չ), որը հւսշվարկումեն բանաձնով՝

լ» 7լչորտեղ

ու

--Բ, րոլ

կրկնվող շարժումների վրա Ժամանակիծախսն է, րոպե. ը` դիտարկման ընդհանուր ժամանակը,րոպե: ն

Աշխատանքիմիօրինակությունըպետք է իջեցնել աշխատանքների մեքենայացման,պարբերաբար փոփոխման, պարզ ն բարդ գործողությունների հաջորդափոխման, կանոնակարգվածընդմիջումների ճիշտ օգտագործմանն այլ միջոցներով: Դրանք թույլ են տալիս որոշ չափով ն աշխատանքի մեղմացնել աշխատանքիմիօրինակությունը չափից ավելի բաժանումը: Ներկա պայմաններումմեծ է ստանում նյարդահոուշադրության, մտածողության, զգայական օրգանների տեսողության, լսողության լարումը Ն այլն: Նյարդային լարվածությունը կապված է կատարվող աշխատանքների բարդության հետ: Որքան բարդ են գյուղատնտեսական մեքենաները, այնքան բարձր է նյարդային համակարգի լարվածությունը: Նյւսրդային լարվածության աստիճանըկարելի է որոշել աշխատաքների որակական բնութագրերի հիման վրա, որոնք լինում են թույլ, միջին ն բարձր

նշանակություն գեբանական ծանրաբեռնվածությունը

լարվածության: Աշխատանքայինգործընթացները

նախագծելիս`աշխատողիհոգեֆիզիոլոգիականպայմանների բարելավման նպատակով, անհրաժեշտ է օգտագործել հոգեբաններիու ֆիզիոլոգներիառաջարկությունները: Անհրաժեշտէ մշտապես բարձրացնել գյուղատնտեսականմեքենաներիու սարքավորումներինկատմամբ պահանջները` մարդու հնաառավել չափով հարմարեցնելու նպատակով: հատկապեսպետք է հաշվի առնել նոր տեխնիկւսյինախագծան ժամանակ: Այդ տեսակեւոից լայնորեն կիրառվում են ինժեներահոգեբանության,տեխնիկականգեղագիտության ն էրգոնոմիկայի

րազարություններին 10ՐՔ ման իմնադրույթները:

Աշխատանքիսանիտարահիգիենիկ պայմանները

Աշխատանքի պայմաններիվրա էապես ազդում են սանիտարահիգիենիկ գործոնները:Դրանք արտադրական միջավայրի այն տարրերն

աշխատողների առողջության ն աշպայմանխատունակության հետ: Նւվաստավոր սանիտարահիգիենիկ ճերի ստեղծման համար անհրաժեշտ է մշտապես ուսումնասիրել այդ երաշխավորվողնորմագործոնները ն դրանք համապատասխանեցնել ներին, որոնք ներկայացված են աշխատանքիանվտանգությանհամապատասխանստանդարտներումն սանիտարականնորմաների տեղեկագրերում: Միաժամանակաշխատանքի սանիտարահիգիենիկ նպաստավոր պայմաններիստեղծմանվրա մեծ ուշադրություն պետք է դարձնեն տնտեսությունների, կազգմւսկերպությունների ղեկավարները,մասնագետները, նրանք, ովքեր պատասխանատվությունեն կրում դրա համար: Աշխատանքի սւսնիտարահիգիենիկպայմանները ձնավորվում են արտադրականմիջավայրիազղեցության տակ ն ներառումեն հետնյալ

րանում մարմնի ջերմաստիճանը, սկսում է քրտնարտադրությունը: Վետնապես,բարձր ն ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում նվազում է մարդու աշխատունակությունըԱ իջնում աշխատանքի արտադրողա-

են, որոնք անմիջական կւսպ ունեն

կանությանմակարդակը:

Արտադրականշենքերում օդի ջերմաստիճանը պետք է համաւվատասխանի սահմանված նորմաներին:Դա կախված է արտադրական շենքերի ն կատարվողաշխատանքներիբնույթից:

մեթոդականցուցումների (Աշխատանքի ն էկոնոմիկայի համամիութենականգիտահետազոտական ինստիտուտ, 1977ք.), արտադրական շենքերում սահմանվածեն օդի ջերմաստիճանի հետնյալ նորմաները (աղ.2): Ըստ

Աղյուսակ

Արտադրականշենքերի աշխատանքային գոտում օդի ջերմաստիճանի նորմաները,"Շ

տարրերը՝ »

»

»

»

միկրոկլիման (օղի ջերմաստիճանը, հարաբերական խոնավությունը, օդի շարժման արագությունը). լուսավորվածությունը` բնական ն արհեստական. ն այլն. վնասակար նյութերը` գազը, փոշին մեխանիկականտատանումները`թրթռումները, աղմուկը, ուլտ-

րաճայնը,

ճառագայքումը` ինֆրակարմիր, ուլտրամանուշակագույն, իոնացնող, էլեկտրամագնիսական ն այլն. մթնոլորտային ճնշումը՝ բարձր, ցածր. :

.

ԱԱ -

ները, մԱ

ը, Բույ

Աշխատանքների |

|

|

։

աները րվա

անխո Ա

ն

,

ՄԱԿԱ

ջերմաստիճանը:

Ա

|

| |

։

:|

ջերմաստիճանը Ն նգումային շրջանում -

Օդի ջերմաստիճանը գուրտ

Օդի

ն

տաք

շրջանում

ԹուլատՕպտիմալ | րելի րելի | Թեթն Միջին17-19 22:25 25

ծանրութ-

ԳԱ

Օպտիմալ

յունը

20-22

17 -20

-

Ծանր

'

-

16-18

աա--

18.24

13-18

լ

`

:

անոթի

Օդի Գյուղատնտեսական ն հատկապես բուսաբուծության ճյուղի աշխատանքներիմեծ մասը կատարվում է բաց երկնքի տւսկ, ուստի օդի ջերմաստիճանըկարնոր դեր է խաղում: Ցածր ջերմաստիճանի պայմաններումմարդու օրգանիզմումարտադրվող էներգիայի մեծ մասը ծախսվում է ոչ թե աշխատանք կատարելու վրա, այլ ցրտին դիմակւսյելու համար: Բարձր ջերմաստիճանիպայմաններումկատարվող աշխատանքը նույնպես պահանջում է մարդու էներգիայի լրացուցիչ ծախս: Այս դեպքում բարձր ջերմաստիճանը,հատկապես ծանր ֆիզիկական աշխատանքներում,մեծ ազդեցություն է գործում մարդու սրտանոթային համակարգի վրա, արագանում է շնչառությունը, բարձ54

|

ԻՐ

:

«.

լ

Ջերմաստիճանային գործոնը կարգավորելուն բարձր ու ցածր ջերմաստիճանների վտանգավոր ազդեցությունը կանխարգելելուհամար անհրաժեշտէ ճիշտ հերթափոխելաշխատանքին հանգստի ժամերը ապահովել տրակտորների ն ավտոմեքենաների խցիկների հերմետիկությունը,ձմռանը`տաքացման, իսկ ամռանը՝ օդափոխման համակարգի օգտագործումը, ջուր խմելու ռեժիմի կարգավորումը,հատուկ արտահագուստիօգտագործումընայլն: Օդի հարաբերականխոնավությունըչպետք է գերազանցի սահմանվածնորման (7506) ն 3092-ից ցածր չպետք է լինի: Մարդու աշխա-

Նցածը բարձր եմա դկապես օդի ության հարաբերակա ւ, շը

տա

խոնա-

Մարդու օրգանիզմի ր

ր

Սոքա թաությա

' վրա մափոխանա շ պ աի է օդի կարնոր շարժման ա րագությունը: ըր: ը Էստ սանիտարական գործոններից նորմաների` թեթն աշխատանթներում օդի շարժման օպտիմալ արագությունը արտադրական

արտաքին մի

Հ

ջե

ի մ

յա յր

աի

0,2 վրկ,

եղատաք

չպետք է գերազանցի եղանակին համածանրությանաշ խատանքներում` նակին` 0,2-0,5 մ/վրկ, միջին ն ծանր աշխատանքնե-

շենքերումցուրտ

0,3 մ/վրկ պատասխանաբար

րում՝ 0,3

ն

0,3-0,7

Ա

0,2-0,5 մ/վրկ

մ/վրկ:

Սյուորոնք կապվածեն վտանգավոր ցուցանիշները, Միկրոկլիմայի ճառագայթտատանումների, մեխանիկական

թերի պարունակության,

ագենտու ճնշման,վարակների կենսաբանական ն ման, մթնոլորտային նորմաներով հետ սահմանված են սանիտարական ների առկայության փաստաթղթերով: ինչպեսնան այլ նորմատիվային կանոններով, գազերի(ամոնիակ, վնասակար Օդում Օդի առտոտվածությունը: գրգռումէ շնչաածխաթթու գազ) բարձր կուտակումը ծծմբաջրածին, կարող է առաջացնելսրտխառնոց, լորձաթաղանթը, ապարատի ռական անկում: Վնասակար նյութերի աշխատունակության հոգնածություն, սա հմանայինթույլատրելի է գերազանցի ն չպետք պարունակությունը

օծմբաեն` ամոնիակի մար 20 մգ/մ, հա նորմաները,որոնք կազմում մգ/մ`: համար՝ ջրածնի՝10, ածխաթթու գազի մեքենայականաշ-

մեջ, հատկապես Գյուղատնտեսության որը մեծ քանակություն, դիտվում է օդում փոշու խատանքներում, ուղիների ն աչքերի լորձաթաղանթը: գրգռում է վերին շնչառական փոշին, որը է համարվում մանրահատիկ վտանգավոր Յատկապես Օդի բարձր փոշոտթոքերում: նույնիսկ հատկարող է նստվածք առաջացնել մարդու մաշկի վրա, է անդրադառնում բացասաբար ունեվածությունը պետք է նկատի Միաժամանակ, կապես խոնավպայմաններում: վարակիչհիհետ կարող են օրգանիզմթափանցել նալ, որ փոշու

օրգանիզմներ: առաջացնող վանդություններ որպեսզի իրականացնել, միջոցառումներ Անհրաժեշտէ մշտապես չգերազանցի

պարունակությունը

փոշու, գազերի, թունավորնյութերի նորմաները:Այդ նպատասահմանային թույլատրելիսանիտարական շենքերի ապահովել օրվա ընթացքում կով պետք է աշխատանքային է աեհամարվում ձնը որի հիմնական

կանոնավորօդափոխումը, տարբեջերմաստիճանների այսինքն` բ բնականօդափոխումը րացիան, նորմաները, սանիտարական րությանհաշվին: Եթե այն չի ապահովում օդափոխիչներ: են մեխանիկական կիրառում ների դեմ պայքարի ու `

Բույսերիհիվանդությունների ժամանակ օդում վնասատու

իրականացնելու միջոցառումներ որը վոր

մեծանում է

թունա-

է խիստ բացասաբար նյութերի պարունակությունը, ն առողջության աշխատունակության աշ խատողների

անդրադառնում

է վրա: Ուստի անհրաժեշտ

խստորենպահպանել անվտանգության

տեխնիկայիկանոնները:

ԱԱ Այն

մարդու օրգանիզմի վրաորոշվում է ն Բն տենսիվությամբ ու ժամանակովՍԱ րա ճառա հն է գայթման ազդեցությանը: Ար մարդը ենթարկվում ճառագայթները մեծ ինտենսիվության դեպքում անբարենպաստ դեցություն են գործում մարդու օրգանիզմի վրա, սիրտ նոթայինհամակարգի աշխատանքը, առաջանում են

է -ա, Խախտվու -

ռակի նրմանե օրգանիզմի -

Ուլտրամանուշակագույնճառագայթները

ռեժիմով կարող են նպաստավոր ազդեցություն ունեն վիճակի ն մարդու աշխատունակության թումը կարճալիք Աա ռաջացնել մաշկի, աչքերի, նյարդային

ն

ալ

նիզմ

ճառագայ-

է քանի աի ագայթներով անցանկալի Բո :

հիվանդություն

ազմ Աշխատանքային գործընթացնե ստանում է

բոմ կարգափ Նաավորվածույան

տնշանակություն կապես դա կարնոր է անասնապահականշենքերում, նորոգման, մեխանիկական արհեստանոցներում ստորաբաժանու ներում: Անբավարար տեԱԱ սողությունը վատանում է, նրանք արագ տանքի արտադրողականությունը են դառնում արտադրական դեպքերը: վնասվածութան մարվում բնականլուսավորվածությունը:Ֆիզիոլոգները գտնումեն, որ կ բնական լուսավորվածության դեպքում աշխատանքիար տադրողականությունը 1026 բարձր է ա րհեստականիհամեմատո ւթյամբ: Բացի այդ, բնական լույսը դրականորեն րականորեն է ազդում օրգանիզմի վրա, ավելիհիգիե,

ավովածության դեքում:

Ի թրիլաշխատո Նամն ավելանում էհ ագար

իկ Է

(6) Չ6), կարելի լուսավորվածության արտակար Շենքե

Յ բնութագրվումէ բնական է որոշել բաորը

նանա

»

նաձնով՝

-.Ք..լ0ը բ ,

ա

ԱաԷ"նՍԱԱԻ

Էա-

յան վրա, լյուքս:

քին

լուսավորվածությունն է որոշակիտեղում Ա թոԲլուսավո Ա Ի

թեն

ա Ր

կարելի է հասնել` միայնհաշվի առ լո տարվող աշխատանքներիբնույթը, ա արտադրականշենքե վիճակը, դրանց ճարտարապետական ձնավորումը, ր ե այլն: Կարնոր է նան, որ ճիշտ որոշվի աշխատատեղերում լոսա տ տերի տեղադրությունը, դրանց տեսակը: Ներկայումս ,

"

'

վոնեւ րի

հատատվ -

արհեստականլուսավորության ավելի կատարյալ տեսակը սառը լուսարձակումն է (լյումինեսցենտային լամպեր), ինչը նպատակահարմար է օգտագործել այնպիսի աշխատանքներում, որոնք պահանջում են մեծ տեսողական լարվածություն: Աշխատանքների մեքենայացման ն ավտոմատացմանպայմաններում արագանում է տեխնոլոգիական գործընթացների կատարումը ն թեթնանում աշխատանքը, սակայն միաժամանակբարձրանում են աղմուկն ու տրթռումները,ինչը բացասական ազդեցություն է ունենում մարդկանց վրա: Մարդու վրա ավելի վատ են անդրադառնումբարձր հաճախականությամբինտենսիվ աղձուկը, ինչպես նան բարձր հաճախականությամբ ն փոքր տատանումներով թրթռումները:Ներկայումս աղմուկը արտադրական միջավայրի ամենատարածվածգործոններից մեկն է ն դրա վնասակարազդեցությունը օրգանիզմի վրա արտահայտվում է լսողական օրգանների ախտահարումովն կենտրոնական նյարդային համակարգի խախտումով:Աղմուկը բնութագրվում է ձայնի մակարդակով ն չափվում է դեցիբելերով, իսկ ձայնի հաճախականությունը` հերցերով: Եթե գերակշռում է մինչն 400 Հց հաճախականությամբ միջին ն ձայնը, աղմուկն ունի ցածր հաճախականություն, 400-1000` 1000-ից ավելի` բարձր: Ֆիզիոլոգների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ բնականոն են համարվում այն պայմանները, եթե աշխատատեղերումաղմուկի մակարդակըկազմում է մինչն 90 դեցիբել: Աշխատատեղերումաղմուկի դեմ պայքարելու ն այն հնարավորինս պակասեցնելու նպատակովանհրաժեշտ է կիրառել ձայնամեկուսիչներ, ձայնախլացուցիչներ, կանաչապատելտարածությունները հատկապես թփուտներով,խտատերնն փշատերն ծառատեսակներով: Մարդկանց առողջությանը վնասում են նան թըթռումները, դրանց է, երբ օգտագործվում են ձեռքի պտտվող ազդեցությունը մեծանում սարքեր` հարվածող մեխանիզմներով,օդաճնշմամբգործիքներ, որոնք առաջացնում են հոդւսցւսվեր ն այլ հիվանդություններ: (Թրթռումները կարելի է պակասեցնել տեխնիկականմիջոցներիկատարելագործման, հեռակարգավորվողսարքերի օգտագործման, թրթռումներըթուլացնող հարմարանքներիտեղադրմանշնորհիվ: Մաքրության ն կարգուկանոնի պահպանումըաշխատանքի սանիտարահիգիենիկպայմանների կարնոր ցուցանիշ է: Մաքրության տակ պետք է հասկանալ աշխատատեղի վիճակի համապատասխանությունը որոշակի սանիտարական պահանջներին,որոնք պայմանավորված են մաքրությաննկատմամբ աշխատանքի տեխնոլոգիայով:Աշխատատեղի որ

ավելի բարձր ւվահանջներ պետք է առաջադրել անասնաբուծության ն այլ ճյուղում:Կովանոցներում,ծնարաններում,կթի հրապարակներում է պահպանել անհրաժեշտ առավելագույն մաքրություն, ինչը վայրերում կբացառիստացվող արտադրանքի մեջ կողմնակի ւսռարկաներիթահնարավորությունները: փանցման 4.4.

պայմանները Աշխատանքի գեղագիտական

Աշխատանքիգեղագիտությունը մշակում է չափանիշներ` մարդկանց աշխատանքումգեղագիտական հիմունքներ (սկզբունքներ) ներդնելու ուղղությամբ: Աշխատանքիգեղագիտականպահանջներընախատեսումեն ւսյնպիսի պայմաններիստեղծում, որոնք նպաստավորազդեցություն կգործեն մարդու զգացմունքների, մտքերի ն կամքի վրա, աշխատանքը կդարձնենհրապուրիչ: Աշխատանքի գեղագիտական պայմանները կարելի է բարելավել արտադրականգեղագիտության միջոցով, որը նախատեսում է շենքերի, կառույցների, արտադրամասերիճարտարւսպետականճիշտ ձնավորում, արտադրությունում մաքրության ու կարգի հաստատում, կանաչ գոտիներիստեղծում, ռացիոնալ գոտիների ընտրություն, ֆունկցիոնալ երաժշտությանհաղորդում, գեղեցիկ ն հարմար արտահագուստիօգտագործում ն այլն: Արտադրական միջավայրում աշխատանքի բարձր արդյունքներիհետ միասին պետք է ապահովվեն գեղագիտական պահանջներ,ինչի շնորհիվ աշխատանքը կդառնա հետաքրքիր ն գրալիչ. կնվազենաշխատողի հոգնածությունը,կբարձրանանրա աշխատունա-

կությունը:

է, Վատատված

գույների ճիշտ ընտրությունը նւպաստում է աշխատողների տրամադրությանբարձրացմանը: Դրանց ազդեցությունը մարդուօրգանիզմիվրա կախված է ալիքների երկարությունից: Երկարալիք ն կարճալիքգույները նպաստավորչեն ն առաջացնում են տեսողական հոգնածություն:Ֆիզիոլոգների ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ նարնջագույնը տաքացնում է, առույգացնում, խթանում է ակտիվ աշխատանքը, կապույտը` նվազեցնում է նյարդային լարվածությունը,կանոնավորում շնչառությունը Ա սրտի զարկը, կարմիրը՝ Գրգռում է, տաքացնում, դարչնագույնը` մփափուկ, հանգիստ տրամադրություն է ստեղծում, դեղինը` տաք, ուրախ ն լավ տրամադրություն է զարգացնում,կանաչը` հանգստացնում է նյարդային համակարգը, հիոր

շեցնում է գարունը, թարմություն ու հանգիստ ներշնչում, դեղին գույնի հետ միասին նպաստում է տրամադրության բարձրացմանը,մանուշակագույնը առաջացնում է հոգնածություն ն անհանգստություն, սպիտակը` հիշեցնում է ցուրտը, մոխրագույնը`առաջացնումէ անտարբերութն թախիծ, սեր` մռայլ ու ծանր է, կտրուկ իջեցնում է

պես` միօրինակաշխատանքներում: Երաժշտությունըպետք է հաճակատարվող աշխատանքներիբնույթին, ռիթմին, աշխապատասխանի տողի ֆիզիկական ու մտավոր ծանրաբեռնվածության արտադրականաղմուկի մակարդակին:Սակայն անհրաժեշտ է որ ընտրվածերաժշտությունըգիտականորենհիմնավորվածլինի, ռակ դեպքում այն կարող է վնասակար ազդեցություն ունենալ: տության բնույքն ու են գիականուսումնասիրությունների հիման վրա:

աստիճա հակա

յուն, տխրություն տրամադրությունը:

Արտադրականշենքերում, մեխանիկականն նորոգման արհեստանոցներում, պահեստներում անհրաժեշտ է առավելություն տալ բաց են առաջացնում: գույներին, որոնք ավելի մեծ լուսային անդրադարձում Գույներ ընտրելիս անհրաժեշտ է նան հաշվի առնել կատարվող աշխատանքների բնույթը, օրինակ` ծանր ֆիզիկական աշխատանքներում ցանկալի է ընտրել ոչ հոգնեցուցիչ գույներ: Դրանք են բաց կապույտը, Ն կանաչադեղնավունը նայլն: Նույն գույները կարելի է ընւորել նան բարձր ջերմաստիճանիպայմաններումկատարվող աշխատանքներում: Այն շենքերում, որտեղ ջերմաստիճանը ցւսծր է, անհրաժեշտ է օգտագործել ավելի տաք գույներ: Գույները օգտագործում են վնասվածքների կանխարգելման հաճար: Մեքենաների, գործիքների, սարքավորումների առավել վտանգավոր մասերը խորհուրդ է տրվում ներկել ավելի վառ` կարմիր, դեղին գույներով: Այն շենքերում, որտեղ առավելապեսկատարվում են միօրինակաշխատանքներ,նպատակահարմար է պատերը ներկել վառ, թարմացնող, աշխուժացնող գույներով: Գույների հաջորդափունջն ընտրելիս անհրաժեշտ է օգտվել գույնի անդրադարձման գործակիցներից, ինչպես նան գունային ձնափոխումներկատարելիս խուսափել միօրինակությունից: Աշխատանքիգեղագիտականպայմաններիցկարնոր է նան կանաչապատումը, որը կատարում է սանիտարահիգիենիկ, հոգեֆիզիոլոգիական կ Ճճարտարապետագեղարվեստական դեր: Գեղագիտական տեսակետիցշատ կարեոր է նան աշխատողի արտահագուստի օգտագործումը, որը պետք է համապատասխանիջերմաստիճանայինպայմաններին, սարքավորումների գույնին, լուսավորվածությանը, կատարվող աշխատանքների բնույթին: Այն պետք է լինի հարմար, գեղեցիկ ն համապատասխանինորաձնությանը:Վնասակարթունանյութերով աշխատելիս պետք է ընտրել հատուկ գործվածք, որը կկատարի պաշտպանիչ դեր: Գործվածքները,որոնցից պատրաստվում է արտահագուստը, պետք Է լինեն գրավիչ, հարմար, թեքթնն ամուր: Ֆունկցիոնալ երաժշտությունը պետք է համապատասխանի աշխատողների ճաշակին, հակումներինն նպաստի նրանց աշխուժացճանը, աշխատունակությանբարձրագմանը,իջեցնի հոգնածությունը, հատկա-

կանաչակապտավունը,

ոմնժիմահավումոզեֆիւ -

4.5.

Աշխատանքիսոցիալ-հոգեքանական պայմանները

Աշխատանքիսոցիալ-հոգեբանականպայմաններըբնութագրումեն առաջնայինաշխատանքայինկոլեկտիվներում անձի հոգեկան նկարւսգիրը ն աշխատանքայինկոլեկտիվի հոգեբանւսկանվիճակը: Աշխատանքայինկոլեկտիվի աշխատանքիգործոնարդյունավետ ներից մեկն է բնականոն բարոյահոգեբանական վիճակիւսպահովումը: Դրա առկայության մասին են վկայում մարդկանց փոխադարձօգնությունը, նրանց միջն վեճերի բացակայությունը, տարաձայնությունների ն հարցերի բաց քննարկումը: Առողջ կոլեկտիվի կարնոր հատկութայլ յունն է նպատակներիհստակությունը: Յուրաքանչյուրն իրեն պետք է հաշիվ տա, թե արդյունքներիպետք է ձգտի, պարզ հասկանա -

ինչպիսի

արդյուԿոլեկտիվի կոլեկտիվի աշխատանքի նպատակները: ո/ավետության բաժանի Է նան վարքի վրա ազդում ն

որոշակի նորմերի կանոննեկատարումը,որոնցից կարելի է նշել ազնվությունը, բանիմացությումը, բարոյականությունը Կոլեկտիվումառկա բարոյահոգեբանականվիճակի գլխավոր ցուցանիշներնեն. փոխադարձվստահություննու բարձր պահանջկոտությունը. բարյացակամ ն գործարարքննադատությունը. անձնական կարծիքի ազատ արտահայտումը կոլեկտիվին վերաբերողհարցերի քննարկմանժամանակ. ղեկավարների կողմից ենթակաների ճռշման բացառումը, աշխատողներիբավարար տեղեկացվածությունը կոլեկտիվի խնդիրներին գործերիվիճակիմասին. աշխատողների բավարարվածությունըտվյալ կոլեկտիվի անդամներհանդիսանալուհամար. կոլեկտիվիաշխատանքներիվիճակի համար յուրաքանչյուր անդամի բարձր պատասխանատվությունը:

րի

նայլն:

». »

«

.

.

«

»

Գլուխ 5. Աշխատանքիու հանգստիռեժիմները Ցանկացածաշխատանքայինկոլեկտիվում սոցիալ-հոգեբանական համար ղեկավար ն օպտիմալ պայմաններիստեղծման կառավարման 5.1. Աշխատանքիու հանգստրը Ան ունակություններ: ռեժիմները, են հստակ գիտելիքներ կազմից պահանջվում ընտրություստանում դրանց մշակմանըներկայացվող ընդհանութ է կադրերի այահանջները ղեկավար ռանձնակի նշանակություն ձնակոլեկտիվների ու ատեստավորումը: Առաջնային նը, ուսուցումն հոՀամատեղ գործունեության ընթացքում առանձին աշխատողներին ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել դրանց անդամների վորման ստորաբաժանումներիաշխատանքըպետք է կանոնակարգվիտնողութգործոնը: համատեղելիության գեբանական յամբ ն օրացուցային ժամանակահատվածով: Այդ նպատակով մշակվում է աշխատանքին հանգստի ռեժիմ` հերթափոխի,շաբաթվա, ամս-

վա, տարվա ընթացքում աշխատելու ն հանգստանալու հաջորդականության կարգը, որն ապահովում է արտադրական առաջադրանքների կատարումը`պահպանելով աշխատողների բարձր աշխատունակությունն ու առողջությունը: Դրան հասնելու համար պահանջվում է կիրառվող ռեժիմների համակողմանի հիմնավորում: Տնտեսական հիմնավորումը ենթադրում է սարքավորումների օպտիմալ օգտագործում, ըստ ժամանակի ն հզորության, արտադրական գործընթացի բնականոն ընթացք, սարքավորումների պլանային-կանխարգելիչ նորոգման ժամանակին կատարում, աշխատողներիլոիվ ն համաչափ ծանրաբեռնում նկ վերջին հաշվով` արտադրական գործունեության արդյունավետությանապահովում: Մարդկանց աշխատանքի ն հանգստի ռեժիմները հնարավոր չէ սահմանելառանց հաշվի առնելու աշխատանթիֆիզիոլոգիայի ն հոգեբանության պահանջները(աշխատունակությանշարժը, արտադրական հոգնածությունըորոշող գործոնները, աշխատունակությանլրիվ վերականգնմանհամար անհրաժեշտ ժամանակը ն այլն), դրա հետ մեկտեղ անհրաժեշտ է նան հոգեֆիզիոլոգիականհիմնավորում: Քանի որ մարդու գործունեությունը չի սահմանափակվումմիայն աշխատանքով, այսիսքն` ներառում է նան տնային աշխատանք,ուսուցում, հոբբի, հարաբերություններայլ մարդկանց հետ, աշխատանքին հանգստի ռեժիմները պետք է հիմնավորվածլինեն սոցիալապես: Այլ կերպ ասած` պետք է հաշվի առնել աշխատողների անձնական հետաքրքրությունները, նրանց հնարավորություն տալ կատարելու ընտանեկան պարտականությունները,կենցաղայինգործերըն այլն:

Հոգեֆիզիոլոգիապես,սոցիալապես ն օրենսդրորեն հիմնավորված աշխատանքի ն հանգստի ռոժիմները կարող են ունենալ բազմաթիվ տարբերակներ.որոնցից տնտեսապես առավել արդյունավետըկարող է համարվելամենաօպտիմալ:

Տարբերում են ներհերթափոխային,շաբաթական, ամսական (տարեկան) աշխատանքին հանգստի ռեժիմներ: Դրանք կազմելիս պետք է հաշվի առնել մի շարք պահանջներ. աշխատելու ն հանգստանալու ռացիոնալ հաջորդականությունը պետք է իրականացվի բոլոր աշխատանքներումն բոլոր կատեգորիայի աշխատողներիհամար. հանգստիտնողությունը ն ձենըպետք է որոշվի ըստ աշխատանքի պայմանների, աշխատանքային ծանրաբեռնվածությանն կառուցվածքի, այն պետք է կանխի հոգնածությունը ն ապահովի աշխատունակությանբարձր մակարդակ. հարկավոր է նկատի ունենալ աշխատողներիսեռատարիքային առանձնահատկությունները (կարճ աշխատանքային օր անչափահասների համար ն նրանց տարեկան արձակուրդների մեծացում, անչափահասների,հղի կանանց, մինչն երեք տարեկան երեխաներ ունեցող կանանց աշխատանքի արգելում գիշերային ժամերին, համապատասխան արգել քներ ն սահմանափակումներ արտաժամյաաշխատանքի գծով ն այլն). Թույլ չտալ նորմավորված հանգիստը փոխարինելու բանվորի հայեցողությամբ անկանոն ընդմիջումներով (ժամանակից շուտ ընդմիջումը կարող է հանգեցնել ձենավորվածաշխատունակուքյան մակարդակի խախտման, ուշացած կամ ոչ բավականաչափ տնողությամբ ընդմիջումը կարող է հանգեցնել գերհոգնածության, կամայական ընդմիջումներըկարող են խախտել արտադրական գործընթացիռիթմը). աշխատանքի ն հանգստի ռեժիմը պետք է վերանայվի համաձայն տեխնոլոգիայի, աշխատանքի կազմակերպմանն պայմանների, աշխատանքայինգործընթացներիմեքենայացմանմակարդակի, աշխատանքային օրենսդրության պահանջների փոփոխությունների. բնական գործոնները (ջերմաստիճանը,բարձրությունը ծովի մակերնույթից ն այլն). ազգային ավանդույթները: -.

-`

-`

-`

-

-

-

5.2.

Աշնատանքային ն

ոչ

ղում ն այլն: Ոստի անհրաժեշտություն է առաջանում քննարկելու աշն ոչ աշխատանքային ժամանակ խատանքային հասկացությունները, դրանցսոցիալ-տնտեսականբովանդակությունը: Մարդու կենսագործունեության ժամանակը բաժանվում է աշխատանքայինի ն ոչ աշխատանքայինի: Աշխատանքային է համարվում

այն ժամանակը, որի ընթացքում աշխատողը կատարում է իր պարտականություններըն̀երքին կարգապահության կանոններին համապատասխան:Ըստ էության` դա ներառում է աշխատանքը սկսելուց մինչն ընդմիջման հադրա ավարտն ընկած ժամանակահատվածըհ̀անած մար կանոնակարգված ժամանակը: Անձնական օժանդակ տնտեսությունում աշխատած ժամանակը նույնպես համարվում է աշխատանքային ժամանակ: Ոչ աշխատանքայինէ համարվում այն ժամանակը, որի ընթացքում վերարտադրվումէ աշխատուժը (հանգիստ, քուն, կենցաղային պահանջների բավարարում ն այլն): Ոչ աշխատանքայինժամանակը կարելի է ստորաբաժանել զբաղված, ազատ ն քնի ժամանակի: Զբաղված ժամանակ է համարվում աշխատանքի գնալու ն աշխատանքից վերադառնալու, կենցաղային կարիքների բավարարման համար ծախսվածժամանակը: Ազատ ժամանակին է դասվում հանգստի, զբոսանքի, սպորտի համար հատկացված ժամանակը: Այս ընթացքում մարդը բավարարում է նան իր հոգնոր պահանջները, կատարում ստեղծագործական աշխատանք, զբաղվում երեխաների հետ: Մարդու համար չափազանց կարնոր է ռացիոնալ օգտագործել ինչպես աշխատանքային,այնպես էլ ոչ աշխատանքայինժամանակը, ինչը հնարավորությունէ ստեղծում առավելագույնս բավարարել նյութական ն հոգնոր պահանջմունքները: Սերտ կապ գոյություն ունի աշխատանքայինն ոչ աշխատանքային ժամանակիմիջն: Աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացմանը համընթացաշխատանքայինժամանակըպետք է կրճատվի, ոչ աշխատանքայինը՝ավելանա:

աշխատանքայինԺամանակը

Աշխատաժամանակիռացիոնալ օգտագործմանխնդիրը հնարավոր չէ որոշել առանց հաշվի առնելու կատարողի զբաղվածությունը արտադրությունումն այլ ոլորտներում` տնային տնտեսությունում, կենցա64

5.3.

Աշխատանքի ու հանգստի ռացիոնալ ռեժիմները ն աշյսատունակությունը

Աշխատանքիհամար բարենպաստ պայմաններիստեղծման միջոցառումների համակարգում առանձնակի տեղ ունես աշխատանքի բարձր արդյունավետություն ապահովող ն աշխատողներիառողջութունը պահպանող աշխատանքին հանգստի ռացիոնալռեժիմները:Թեպետ հանգստի նկատմամբ պահանջը անհաւտականէ ն կախված է կոնկրետ մարդու առողջությունից, նրա հոգեֆիզիոլոգիական վիճակից, տարիքից, սեռից, ֆիզիկական պատրաստականության աստիճանից, համատեղ աշխատանքի կազմակերպումը պահանջումէ դրա կարգավորում` բոլոր կատեգորիայիաշխատողներիհամար: Այդ պատճառով էլ ձեռնարկություններումհերջափոխային, շաբաթական ու ամսական աշխատանքին հանգստի ռեժիմներըսահմանվումեն ամբողջությամբ, իսկ երբեմն` առանձինստորաբաժանումներիհամար: Տարեկան ռեժիմը կարգավորվումէ օրենսդրությամբ ն դրսնորվումտարբեր կատեգորիայի աշխատողներիհամար արձակուրդների տնողության սահմանմւսմբ` այդ թվում նան, ըստ նրանց աշխատանքի պայմանների: Տարբեր ժամանակահատվածներում(հերթափոխ, շաբաթ, ամիս, տարի) աշխատանքի ու հանգստի հերթագայության անհրաժեշտությունն ունի ֆիզիոլոգիական հիմնավորում: Մարդու աշխատանքային գործունեությունը կապված է ֆիզիկական ն նյարդային էներգիայի ծախսման հետ: ՈրոշակիԺամանակահատվածում այդ ծախսերը Շրգանիզմում չեն հանգեցնումանշրջելի փոփոխությունների:Եթե այդ սահմանները խախտվում են, կուտակվող հոգնածությունը ն օրգանիզմի վրա վնասակար գործոններիանընդհատազդեցությունը հանգեցնումէ նրա ֆունկցիաների խախտման ն առաջացնումպրոֆեսիոնալհիվանդություններ: Աշխատանքի ու հանգստի ռացիոնալ ռեժիմների կառուցման համար գիտականհիմք է ծառայում մարդու աշխատունակության դինամիկան, որն արտացոլում է օրգանիզմի վրա աշխատանքի պայմանների ամբողջ համալիրի ազդեցությունը(նկ.2): Իր հերթին, աշխատունակությունըարտահայտվում է հոգեֆիզիոլոտակի Իազենապազառնոաաաան Աջիատ ատ. մոտ. տողների աշխատանքային հերթափոխի,շաբաթվա, ամսվան տարվա ընթացքում:Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մարդու աշխատունակության դինամիկաննշված ժամանակահատվածներում կայուն մեծություն չի համարվում: '

Աշխատանքային հերթափոխիընթացքումաշխատունակությա դինամիկան իրենից ներկայացնումէ բեկյալ գիծ, որը սկզբում բարձրանում է վեր (ընտելանալուփուլ), աճում է առաջին ժամերի ընթացքում, այնուհետն որոշակիժամանակմնում է նույն մակար դակի վրա (կայուն աշխատունակության փուլ) ն նվազում է ճաշի ընդմիջումից առաջ (աշխատունակության նվազման փուլ): Նման վիճակ է նկատվում նան ճաշի ընդմիջումիցհետո:

հերթափ

-

աք

Յ

բ

Ա

5-5:

Ա

գ

Յ5

բ

Գ

-

Տ

Յ

ՏՅ

ՅՅ

-

:)

Ք

լ

Յ

ց

(հերթափոխի ժամերը) Նկ. 2.

Աշխատանքային հերջափոյխի ընացքում աշխատունակության տիպիկ կորը. Ա ընտելանալուփուլ, Բ կայուն աշխատունակության փուլ, Գ աշխատունակության նվազմանփուլ: -

-

-

Սշխատունակության կորի վրա առանձնանում է երեք փուլ, որոնք կրկնվում են ճաշի ընդմիջումիցառաջ ն հետո, միայն այն տարբերությամբ, որ այլ է դրանց տնողությունը: Ընտելանալուփուլը (աճող աշխատունակություն) բնութագրվումէ ելակետայինի համեմատությամբ աստիճանաբարաճող աշխատունակությամբ:Այս

աժան խակ հաաիադալոլ կարդալաաագիլն ։ փուլը,

հ

սվելի: Այս փուլում մարդը մտնում է աշխատանքիռիթմի մե ջ. ՅերթաՔ Դերթ Դոխիերկրորդկեսինայն ավելի կարճատնէԱյս փուլի կրճատման համար անհրաժեշտէ աշխատատեղի ն դրա սպասարկման լավ կազմակերպում:Խորհուրդ է տրվում աշխատողի

ն ֆիզիոլոգիականֆունկցիաներըօպտիմալ աշխատրամադրությունը

տանքայինմակարդակիհասցնելու նպատակովմիացնել ֆունկցիոնալ

երաժշտություն:

ամեԿայուն աշխատունակության փուլը ժամանակի տեսակետից 2-3: ն նաերկարնէ ն հերթափոխիյուրաքանչյուր կեսին կարող է տնել

ավելի ժամ: Պետք է նկատի ունենալ, որ հերթափոխիերկրորդ կեսին է ավելի այս փուլի տնողությունը առաջինի համեմատությամբլինում ն կարճ: Այս փուլին բնորոշ է աշխատանքիկատարմանբարձր կայուն համետեմպ, մարդու լարվածությանն ֆիզիոլոգիականֆունկցիաների երկար մատաբար ցածր աստիճան: Աշխատողինայդ վիճակումավելի գործընպահելու համար անհրաժեշտ է ապահովել աշխատանքային ն ընդմիջումներ` կարճատն քացի հստակ կազմակերպում սահմանել օրգանիզմում գրգռման ն արգելակմանգործընթացներըփոխարկելու համար: Ըստ աշխատանքիծանրության` այդպիսի ընդմիջումներըկա5-104:: րող են կազմել աշխատաժամանակի նվազման մհուլը վրա է հասնում աճող հոգնաԱշխատունակության ծության արդյունքումն արտահայտվումէ աշխատանքիարտադրողականության իջեցմամբ, աշխատանքի տեմպի դանդաղեցմամբ,աշխատողի ֆունկցիոնալ վիճակի վատացմամբ:Այդ փուլի տնողության կրճատմանհամար անհրաժեշտ է ճիշտ որոշել ընդմիջմանժամանակը, այդ փուլը դրա տնողությունը,սահմանել նորմավորվածընդմիջումներ երկաչափով սկսվելուց առաջ, այն հաշվով, որպեսզի առավելագույն րաձգվի հոգնածությանվրա հասնելը: վրա էապես ազդում է նան աշԱշխատանքիարդյունավետության ռիթմը: խատողի օրական ֆիզիոլոգիական Մարդու ֆիզիոլոգիական ընթացքում որոշակիորենփոփոխվումէ: Որպես օրվա ակտիվությունը կանոն, ցերեկվա ժամերին այն աճում է, իսկ գիշերը` նվազում: Մարդու աշխատունակությունըփոփոխվումէ նան շաբաթվա ընցույց են տալիս, որ շաբաթվա օրեթացքում: Ուսումնասիրությունները րի ընթացքումնույնպես ի հայտ են գալիս մարդու աշխատունակության հետո փոփոխություններիվերը նշված փուլերը: Գանգստյան օրերից պետք է վերականգնվի:Առավել արտադրողաաշխատունակությունը են համարվումշաբաթվա երկրորդ, երրորդ ն չորրորդ օրերը: կան

2:4.

Շաբաթական, օրականն ներհերթափոխային աշխատանքիու հանգստիռեժիմները

Աշխատանքիու հանգստի ռացիոնալ ռեժիմը համարվում է աշխատուժի արդյունավետօգտագործման կարնորագույն բաղկացուցիչմասը: Դրա ընտրության վրա ազդում են մի շարք գործոններ, որոնցից առավել կարնոր են ձեռնարկության մեծությունը, դրա մասնագիտացման մակարդակը, աշխատուժի ս ֆինանսականմիջոցների առկայությունը, բնականպայմանները,տեղական ավանդույթները ն այլն: Աշխատանքի ու հանգստիռացիոնալ ռեժիմներ սահմանելիս պետք է հաշվի առնել գյուղատնտեսական արտադրության առանձնահատկությունները: Այստեղ մարդիկ աշխատում են գլխավորապես բաց երկնքի տակ, մեծ տարածություններիվրա, գործ ունեն կենդանիօրգանիզմների հետ, ինչից էլ առաջ է գալիս երկրագործի կախվածությունը բնականպայմաններից,ժամանակիգործոնից` հատկապեստարվա առավել լարված ժամանակահատվածներում:Այդ պայմաններում հնարավոր չէ ղեկավարվել հաստատուն, նախօրոք մշակված ռեժիմներով, հակառակ դեպքում կխախտվենաշխատանքայինգործընթացներիկատարման ագրոտեխնիկականօպտիմալ ժամկետները,ինչն էլ, վերջին հաշվով, կհանգեցնիաշխատանքի արդյունավետությաննվազման: Տարբերում են աշխատանքիու հանգստիշաբաթական,օրական ն ներհերթափոխայինռեժիմ հասկացությունները: են՝ Աշխատանքիու հանգստի շաբաթական ռեժիմը սահմանում հաշվի առնելով աշխատանքային ն արտադրական շաբաթներն ըստ տարվա ժամանակահատվածների: Աշխատանքային շաբաթը կարող է ունենալ տարբեր տնողություն. վեցօրյա` մեկ հանգստյանօրով կամ հնգօրյա` երկու հանգստյանօրերով: Արտադրական շաբաթը կարող է լինել ընդհատուն են անընդհատ: Դաշվիառնելով արտադրականշաբաթվա տեսակը` մշակում են աշխատանքի ու հանգստի ռեժիմներ. ընդհատուն արտադրության համար՝ հաստատուն, անընդհատ արտադրության`սահող: Հաստատուն գրաֆիկների դեպքում աշխատանքայինն հանգստյան օրերը սահմանում են շաբաթվա նույն օրերին, իսկ սահող գրաֆիկի հաստատուն դեպքում` տարբեր օրերին: Օրինակ, մեխանիզատորները են ն գրաֆիկովաշխատում ձմռանը, վաղ գարնանը ուշ աշնանը: Ընդ որում` հնգօրյա աշխատանքային շաբաթվա դեպքում հանգստյանօրեր են համարվումշաբաթը ն կիրակին,իսկ վեցօրյակի դեպքում` կիրակին: Դաշտային լարված աշխատանքներիշրջանում ն կենդանիներին

սպասարկելիս` մեխանիզատորներնաշխատում են սահող գրաֆիկով: Նրանցից յուրաքանչյուրը հինգ կամ վեց օր աշխատելուց հետո մեկ կամ երկու օր հանգստանում է:

Աղյուսակ

աշխատանքի հաստատուն Մեխանիզատորների

գրաֆիկ ոչ լարված շրջանում

ՅՑ»

| |

Շաբաթվաօրերը

|ՅՑ ծ |Երկու- | Երեք- | Զորեք-| Հինգ Ուրբաթ Շաբաթ Կիրակի ՏՕ Յ | | Տ | Հաբթի| շաբթի շաբթի| շաբթի | -

|

-

՛

-

Ա

ս

ս

ս

ս

Ա

Ա

Ա

լ

Ա ս

ս

են տարբերակված` ըստ տարվա սեզոնների, քանակը սահմանում կատարվող աշխատանքիտեսակի ն լարվածության: Ոչ լարված շրջանում օրական աշխատում են մեկ հերթափոխ, հնգօրյա աշխատանքային շաբաթվա դեպքում` 8 ժամ, վեցօրյակի դեպքում` 7 ժամ, շաբաթ օրը` 5 ժամ: Ընդմիջմանսկիզբը պլանավորում են հերթափոխիառաջին կեսը կամ 2/3-ը ավարտելուց հետո, ավարտը՝ կախված տնողությունից (30 րոպեից մինչն 2 ժամ): Ընդմիջումըհերթափոխիտնողությանմեջ չի մտնում: Դաշտային աշխատանքներ կատարելիս, երբ հնարավոր է օրվա

ավելի, Ծամից աշխատու առավել արդյունավ հերթա իոխըո կազնակ

ընթացքում

է

աաոոությամբի ազմ

ումը՝ որան

յու յրաքաչյուր

ու

ափո

-

ֆերմայում երկհերթաշխատանքկազմակերպեԱնասնապահական լիս պետք է հաշվի առնել հետեյալ պայմանները.անասուններին խնամելու շրջանը, աշխատանքի ու հանգստի ռեժիմը, առաջին հերթի աշխատանքի սկիզբը, ընդմիջմանն աշխատանքայինօրվա տնողությունը: Բացի դրանից, պետք է նկատի ունենալ, որ առաջնածինկովերի մեքենայականկթի օպերատոկիթը կատարվում է երկու հերթափոխերի րների կողմից (համատեղ աշխատանքիտնողությունը` 1,5-2 ժամ): Այսպիսի աշխատակարգի դեպքում առաջին հերթի մեքենայական կթի օպերատորները կատարում են առավոտյան ցիկլի աշխատանքները, երկրորդ հերթի աշխատողները` երեկոյան ն համատեղ` կեսօրվա աշխատանքները: Այդ դեպքում երկու հերթափոխերիկատարողներիաշխատանքիծավալը հավասարեցվում է, միաժամանակստեղծվում է արտադրականշփման հնարավորություն: Հացահատիկի բերքահավաքի ժամանակ կոմբայնավարներիաշխատակարգը մշակում են` հաշվի առնելով նրանց կողմից օրական աշխատաժամանակիառավելագույն չափով օգտագործումը. Եթե եղանակային պայմանները թույլ են տալիս օրվա ընթացքում կոմբայններն օգտագործել 10 ժամից ավելի, ապա առանձնացնում են փոխարինողկոմբայնավարներյուրաքանչյուր խմբում, կամ յուրաքանագրեգատին կցում են երկուական կոմբայնավար: եթե կոմչյուր բայնավարների աշխատանքի տնողությունը օրվա ընթացքում14 ժամից պակաս է, այդ դեպքում յուրաքանչյուր երկու կոմբայն շահագործում է երեք կոմբայնավար, որոնց աշխատանքը կազմակերպումեն, սահող գրաֆիկով: Օրական ռեժիմի հիման վրա մշակում են ներհերթափոխային է հստակ կանոնաաշխատանքի ու հանգստի ռեժիմ: Այն սահմանում -

Աղյուսակ

Մեխանիզատորներիաշխատանքիսահող գրաֆիկդաշտային աշխատանքներիլարված շրջանումն կենդանիներիսպասարկմանժամանակ

|

Ամսվաօրերը

|

| 1|2/3լ4

ԱսԱ

| Լ

|

51|1617|8

19110|

ՀՀԱԱԿԱԱՑԱԱՎՀՍԱՕ

Յ

ԱԱՎՎԱՍԱՍԱՍԱՎ

ԱԱԱԱՉՀՎՎՀՎԱԱՍ

Պայմանականնշաններ.

Ս

-

Հ

|

|

սմս

ԱՍ

Ա

վ

ԱՍ ՀՎ

Հ

Ա

աշխատանքայինօր,

Հ

-

15116

ՀՎԱ

ՕՍ Վ

Ա

ԱԱ

ԱԱՀՎՀԱՍԱԱ

Ա Հ

Հ

ս

Աս

Ա վս

հանգստյանօր

Օրական աշխատանքիու հանգստի ռեժիմ սահմանելիս որոշում են աշխատանքայինօրվա ընթացքում հերթափոխերիքանակը, դրանց տնողությունը, սկիզբը ն ավարտը: Օրվա ընթացքում հերթափոխերի

է ճաշի ընդմիջմանսկսվելու ն ավարտկարգ, որը պայմանավորվում ն տնոպարբերականությամբ վելու ժամանակով,հանգստիընդմիջման

ղությամբ:

հետեսահմանելիսխորհուրդ է տրվում ղեկավարվել Ընդմիջումներ ընդմիջումներն վյալ կանոններով.նորմավորվածներհերթափոխային հայեցողությամբ ավելի արդյունավետ են, քան աշխատողների կանոն, կամայականընդմիջումները,մեկ երկար ընդմիջումը, որպես առապակաս արդյունավետէ, քան մի քանի կարճատնընդմիջումները, ընդվել արդյունավետեն սպասվելիքհոգնածությունիցառաջ տրվող այլ տեսակինանցնելը կամ աշխատանքի միջումները:Գործունեության մեկն ձներից է: հանգստիարդյունավետ Անթույլատրելիէ ընդմիջմանհետաձգումըմինչն աշխատանքային են աշխատանքաօրվա վերջը: Երկարատնընդմիջումներըխախտում ն ըյին ռիթմը, պահանջում են լրացուցիչ ժամանակ որոշակի ջանք` համար: նտելանալու փուլի կրկնության ներհերթափոխայիննորմավորված ընդմիջումներից, Բացի ու շարժումների միջն նպատակաաշխատողի գործողությունների հարմար է տալ դադար`մի քանի վայրկյանտնողությամբ:Միկրոդադարներն ապահովումեն անհրաժեշտ ռիթմիկությունաշխատանքում, ն լարվածությանպահնպաստում աշխատանքիօպտիմալ տեմպի

պանմանը:

Ճաշի ընդմիջման տնողությունը

է սահմանել45 տնողությունընպատակահարմար

ճաշի ընդմիջման ն այլն), հաշվի րոպեից մինչն 1 ժամ: Առանձինդեպքում (շոգ, ցուրտ կարելի է սահմաառնելով տնտեսականնպատակահարմարությունը, նել ճաշի ավելի տնականընդմիջում:

կարնոր է հանել այն օրգաններիլարվածությունը, որոնք ավելի շատ են զբաղված եղել աշխատանքի ժամանակ: Եթե, օրինակ, աշխատանքը պահանջում է տեսողության մեծ լարում, պետք է հոգ տանել, որպեսզի հանգստի ժամանակ աչքերի վրա ծանրաբեռնվածությունըլինի նվա-

զագույն:

Ակտիվհանգստիհիմքում դրվումէ Սեչենովի էֆեկտը, ըստ որի հոգմկանները լավ ն արագ են վերականգնումաշխատունակությունը ոչ թե լրիվ հանգստի, այլ մինչ այդ անգործությանմատնված այլ մկանայինխմբերիաշխատանքիդեպքում: Միջին ն մեծ ֆիզիկական ջանք պահանջող աշխատանքներիընթացքում հանգիստը պետք է լինի հիմնականում պասսիվ: Հանգստի այս ձնը արդյունավետ է նան այնպիսի աշխատանքներում,որոնք կապված են անընդհատքայլելու հետ: Հանգստի տնողությունը պայմանավորվածէ նան աշխատանքի բնույթով: Այսպես, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունիցհետո օրգանիզմը վերականգնվումէ համեմատաբարարագ: Նյարդային, մտավոր լարվածությունը հանելու համար պահանջվում է ավելի երկար ժամակած

Շակ:

Ընտելանալու փուլի տնողության կրճատման, առանձինմկանային խմբերի հոգնածությունը հանելու համար կիրառվում է արտաղրական

մարմնամարզություն:

Ներածական մարմնամարզությունըանցկացվում է աշխատանքային օրվա սկզբում, օրգանիզմի բոլոր ֆունկցիոնալ համակարգերիգործունեությունը սպասվող աշխատանքինհարմարեցնելու համար (6-7 վարժություն 5-7 րոպեիընթացքում համեմատաբարավելի բարձր տեմպով, քան սպասվող գործունեությունը): Այդպիսի մարմնամարզությունը զուգակցվում է հատուկ ընտրված երաժշտականծրագ-

աի

րերով: 5.5.

հանգստի կազմակերպումը Աշխատողների

բարձր մակարդակիպահպանումըզգալի չաԱշխատունակության ու հանգստիռացիոնալ փով պայմանավորված է ոչ միայն աշխատանքի

ռեժիմի սահմանմամբ, այլն հանգստիկազմակերպմամբ: է Հանգստի ձնն ունի էական նշանակություն:Այն կարող լինել ակն տիվ ն պասսիվ: Ոչ մեծ ֆիզիկականջանք անընդհատ լարվածություն հանէ պահանջող աշխատանքիդեպքում խորհուրդ տրվում ակտիվ աշխագիստ օրվա երկրորդ կեսին: Միջին ծանրության ֆիզիկական է ակտիվ անցնել նպատակահարմար տանք կատարելու դեպքում ժամ առաջ: Չափազանց հանգստի աշխատանքըավարտելուց 1,5-2

Մարմնամարզականդադարները անցկացվում են սահմանափակ շարժումներով ե հարկադրական աշխատանքային կեցվածք ունեցող աշխատողներիհամար (5-10 րոպե, 1-4 անգամ հերթափոխիընթաց-

քում):

Արտադրականմարմնամարզությունկատարելիս անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել վարժությունների ընտրության վրա: Դրանք պետք է ընտրել այն հաշվով, որ ապահովվիհամապատասխանծանրաբեռնվածություն «չաշխատող» օրգանների համար ն թուլացվեն հոգնածները: Եթե աշխատելիս մարդը ստիպված է շատ քայլել, կռանալ, բեռ տեղափոխել,ապա գերադասելիէ, որ հանգիստըլինի նստած կամ

վիճակում:

Նանի ամ կարող

ռկած են

կիրառվել նան հոգնածությանվերաց-

Աուտոզեն

-

գործունեության

փոփո-

|

ժամանակ ֆիզիկական ն մտավոր ծանրաբեռնվածություններն իրենց բնույթով տարբերվում են աշխատանքային գործունեությունից: Հատկապես մտավոր աշխատանքով զբաղվող մարդկանց խորհուրդ է տրվում ակտիվ հանգիստ (զբոսաշրջություն, սպորտ), իսկմկանային մեծ ծանրաբեռնվածությունպահանջող աշխատանքներում` հանդարտ հանգիստկառանցՅեց ֆիզիկականջանքերի): Մեծ նշանակություն ունի կոլեկտիվի հանգստի կազմակերպումը: Դա թույլ է տալիս աշխատողներինոչ միայն հանգստանալ, այլն նպաստում է կոլեկտիվի համախմբմանը,հաստատում ավելի սերտ շփումներ աշխատողներին ղեկավարներիմիջն, ձնավորվումէ միասնականթիմի հոգեբանություն ն վերջին հաշվով` բարերար ազդեցություն է ունենում աւ աաաար ագար թոր

խությունը: Աշխատունակություննավելի լավ է վերականգնվում, եթե հանգստի

Հանգստի ակտիվացմանմիջոցներիցէ նան

նահատկությունները:

Հոգեբանական լիզքաթափման սենյակները հնարավորություն են տալիս 3096-ով նվազեցնել հիվանդացությունը, բարձրացնել արտադրողականությունը,2096»-ովկրճատել կոնֆլիկտները կոլեկտիվում: Այդգոռի սենյակի գումայիմ ե լուսայիմ ինտերիորըպետք է տահմա բնա կան երանգներ (երկնագույն, կանաչ ն այլն): Վանգստիժամանականցկացվում է հոգեթերապնետիկ ներշնչման սեանս, որը ուղեկցվում է հատուկ ընտրվածերաժշտությամբ: Հոգեբանական լիցքաթափմանսեանսի ընդհանուրտնողությունը չպետք է գերազանցի18-20 րոպեն: Աշխատունակությանբարձրացմանմիջոցներիցէ, հատկապես միօրինակ աշխատանքի դեպքում, ֆունկցիոնալ երաժշտությունը, որն ընտրում են` հաշվի առնելով աշխատանքայինգործունեության առանձ-

հոգնածությունը:

ման

հոգեբանականմեթոդները: մարզումները (հոգեբանական ինքնակարգավորում, մկանայինթուլացման հմտություններիվարժաձների համալիր) բարելավում են աշխատողներիհուզական վիճակը, բարձրացնում հոգեբանական տոնուսը, կենտրոնացնում ուշադրությունը, հանում նյարդային

ո

որոշ

համ

յ

աշխատաժամա

Աշխատաժամա հ

խատաժամանակը:

վում են այնպես, որպեսզի

կարգի)կարողէ որոշակի ս վա ն աշխատանքային շաբ ներին սահմանվածից ավել

բաթյա

վող ժամանակահա

քով սահմանվածաշխատ րոշվում է գրաֆիկով (աշխ

Ընդհանուր հանրա

պահպանումով:

տանքայինշաբաթը, իսկ վում է գրաֆիկով կամ աշ

այն դեպքում, երբ օրենքո

Շաբաթականհաշվա տնողությունը սահմանվու տանքայինօրերի լրիվ քա շաբաթվա շրջանակներո

կով, առանց որնէ շեղման

ժամանակիտնողություն

վածի համար կիրառվ տարբեր եղանակներ:Աշխ քանչյուր աշխատանքայ Օրական հաշվառմա

չի նշանակում,որ

գումարային հաշվառմա

նակը: Նախատեսում են օ

կահատվածում այն չգեր

այնպիսի հանրագումա

տողների համար հնարա շաբաթականաշխատա

արտադրության պայմա

տադրություններումն

Չընդհատվող աշխա

Աշխատաժ

նարկներում, կազմ

5.6.

րառվում է հատկապես բուսաբուծությունում, ինչը թույլ է տալիս մետնողությունը դաշտայինաշխատանքնեծացնել աշխատաժամանակի հանրագուրի լարված շրջանում:Գործնականումաշխատաժամանակի է մարային հաշվառումը հաճախ կիրառվում աշխատողներիխնդրանքով, ովքեր շահագրգռված են աշխատանքի դուրս գալու օրերի կամ նախահանգստյանաշխատանքային օրվա տնողության կրճատման

հարգում:

Աշխատաժամանակիհանրագումարայինհաշվառումըկարող է կահամար` կոլեկտիվի ն ադտարվել տարբեր ժամանակահատվածների մինիստրացիայիհայեցողությամբ: Օրինակ` աշխատաժամանակիշաբաթական հանրագումարային հաշվառման դեպքում կարող է կիրառվել հետնյալ տարբերակը. առաջին 4 օրը աշխատել 8 ժամ 15 րոպե վերջին 5-րդ օրը` 7 ժամ (հնգօրյա շաբաթվա դեպքում), կամ առաջին 5 օրը աշխատել 7 ժամ, 6-րդ օրը 5 ժամ (վեցօրյա շաբաթվա դեպքում): հանրագումարայինհաշվառուԱվելի հաճախ աշխատաժամանակի մը կատարվում է ամսվա հաշվով, սակայն օրենսդրությամբ այն սահմանված է նան ավելի երկար ժամանակահատվածիհամար: Օրինակ՝ բուսաբուծության ճյուղում զբաղված աշխատողներիհամար կիրառվում է աշխատաժամանակիտարեկան հանրագումարայինհաշվառում: Այսինքն` տարվաառումով օրենսդրությամբսահմանվածաշխատաժամանակը պահպանվում է, սակայն տարբերժամանակահատվածներում տնողությունը զգալի չափով փոփոխվում է` կապաշխատաժամանակի ված արտադրության սեզոնայնության ե արտադրականանհրաժեշտության հետ: Օրենսդրությամբ սահմանված է հերթափոխիքույլատրելի տնողությունը, որը կարող է կազմել առավելագույնը 10 կամ 12 ժամ: Միաժամանակօրենքը սահմանափակումէ նան արտաժամյա աշխատանքների ընդհանուր տնողությունը: Արտաժամյաէ համարվում սահմանված նորմայից ավել աշխատածժամանակը: Հիմնարկի ղեկավարությունը կարող է դիմել դրան միայն օրենքով նախատեսված բացառիկ դեպքերում,արհմիութենականկազմակերպությանհամաձայնութ-

յամբ:

Աարգելվում է արտաժամյա աշխատանքկատարել հղի կանանցն մինչն երեք տարեկաներեխա ունեցող մայրերին,մինչն 18 տարեկան անձանց, արտադրությունից չկտրված սովորողներինպարապմունքիօրերին, օրենսդրությամբսահմանված այլ կատեգորիայիաշխատողներին: օրական հաշվառմանդեպքում արտաժամյաէ Աշխատաժամանակի

համարվում աշխատանքայինօրվա տնողությունից, իսկ հանրագումարայինիդեպքում` աշխատանքայինհերթափոխիցավել աշխատածժամանակը: Աշխատանքային օրենսդրությունը կարգավորումէ նան հանգստի տնողությունը Ա տարվա ընթացքում ոչ աշխատանքայինօրերը (տոնական կամ հիշատակի օրերը): Յանգստյան ն տոն օրերին թույլատրվում է աշխատել միայն բացառիկ դեպքերում: Տոն օրերին թույլատրվում է աշխատել այն ձեռնարկություններում,որտեղ հնարավորչէ դադարեցնել աշխատանքայինգործընթացը, ելնելով արտադրատեխնիկական պայմաններից,ինչպես նան բնակչությանըսպասարկող, անհետաձգելի նորոգմանն բարձման-բեռնաթափման աշխատանքներում:Վանգստյան ն տոն օրերի համընկնման դեպքում հանգստյան օրը տեղափոխվում է տոն օրվան հաջորդող աշխատանքայինօրը: Ամենամյաարձակուրդ` աշխատատեղի ն միջին աշխատավարձի պահպանմամբ,տրվում է բոլոր աշխատողներին`անկախ աշխատավայրից: Յամատեղությամբաշխատողներինհիմնական աշխատավայրից ն համատեղվողիցարձակուրդ տրվում է նույն ժամկետում: Բուսաբուծության ճյուղի առանձնահատկությունը թույլ չի տալիս բոլոր աշխատողներինտրամադրել արձակուրդ նրանց հարմար ժամկետներում: Այդ պատճառով, արձակուրդը պետք է պլանավորել այն հաշվով, որ յուրաքանչյուր աշխատող հնարավորություն ունենա որոշակի ժամանակահատվածիցհետո ստանալ արձակուրդիրեն համար ցանկալիժամանակ: Հայաստանի Հանրապետությունում գործող օրենսդրությամբ աշխատողներինտրվում է 24 օրից ոչ պակաս վճարովի արձակուրդ`վեցօրյա աշխատանքայինշաբաթվա հաշվով: Մինչն 18 տարեկանաշխատողներին ամենամյա արձակուրդ տրվում է մեկ օրացուցային ամիս տնողությամբ: Աշխատանքայինօրենսդրությամբ սահմանվում են լրացուցիչ արձակուրդի իրավունք ունեցող աշխատողներիկատեգորիաները: Արգելվում է աշխատողինարձակուրդ չտրամադրել անընդմեջ երկու տարվա ընթացքում: Արձակուրդիփոխարինումը դրամականփոխահատուցմամբ արգելվում է, բացի այն դեպքից, երբ աշխատանքից զատվումէ արձակուրդըչօգտագործածաշխատողը: ՝

5.7.

Ներդրվող աշխատանքիու հանգստիռեժիմների արյունավետությանգնահատումը

ներդրումը հնարաԱշխատանքին հանգստի ռացիոնալ ռեժիմների է ապահովել ա շխատունակության վորություն տալիս աշխատողների բարձր մակարդակ` միաժամանակ պահպանելովնան նրանց առողն հանգստի ռեջությունը: Ներդրվող ներհերթափոխայինաշխատանքի է ժիմի արդյունավետությունը հնարավոր որոշել ցուցանիշների համակարգով, որոնցից առավել կարնորը աշխատանքի արտադրողակամակարնության աճն է: Վերջինս տեղի է ունենում աշխատունակության դակի բարձրացման, հերթափոխիընթացքում կայուն աշխատունակության փուլի տեսակարար կշռի մեծացման, ներհերթափոխայինաշխատաժամանակիֆոնդի օգտագործման լավացմանհետնանքով: Ընդունենք` հարաբերականմիավորներովարտահայտված հոգնածության ցուցանիշը (հգ) իջել է 50-ից մինչն 40: Այս դեպքում աշխատունակությունը կկազմի` Ա,-100 հլ: Այլ կերպ ասած, այն կաճի 50-ից մինչն հարաբերականմիավորի: Աշխատանքիարտադրողականութքյան աճը կարելի է որոշել հետնյալ կերպ

0,78-- 0.52 12052

:0,2

Հ

8,572:

Այսպիսով,աշխատանքին հանգստի ռացիոնալ ռեժիմիներդրմամբ աշխատունակությանբարձրացման ն հերթափոխի ընթացքում կայուն աշխատունակությանփուլի մեծացմանհաշվին աշխատանքիարտադրողականությունըկբարձրանա |(1,11,085) 1 001-100219,496: Կիրառվող աշխատանքին հանգստի ռեժիմը կազդի նան հիվանդացության մակարդակինվազման (միջին ցուցակային թվի մեկ աշխատողի հաշվով անաշխատունակությանպատճառով աշխատանքիդուրս չգալու կրճատում), կադրերի հոսունության ն կոնֆլիկտների կրճատման, աշխատանքիցբավարարվածության մեծացմւսնվրա:

-

ս

Աա

Հ-Ք|լց0-02-158.-լ|լ09-02Հ10, Ա

շմ

աճն է աշխատունաորտեղ Ա-ն աշխատանքիարտադրողականության հակության բարձրացման հաշվին, Ա,չ,Ա,չ-ն` աշխատունակությունը, ն րաբերական միավորներով նոր աշխատանքի հանգստի ռեժիմի ներդրումից առաջ ն հետո, 0,2-ը` հաստատուն մեծության գործակիցը, հաշվարկված էմպիրիկճանապարհով, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես է աշխատունակությանաճը հանգեցնում արտադրականառաջադրանքի մեծացմանը(աշխատատարությանկրճատման): Աշխատանքի ն հանգստի ռացիոնալ ռեժիմի ներդրման միջոցով կայուն աշխատունակության փուլի մեծացմանհաշվին աշխատանքի արտադրողականության աճը կարելի է որոշել հետնյալբանաձնով՝ կաշն -կաշմ ը

Մ

-100-0,2,

կաշմ

որտեղ կամ,կաշ- կայունաշխատունակության փուլի մասն է հերթառեժիմիներդրումիցառաջ փոխիընթացքում, համապատասխանաբար ն հետո: Ընդունենք, որ այն 0,52-ից հասել է Օ,78-ի,հետնաբար աշխաաճը կկազմի տանքի արտադրողականության

ն սպասարկումը կազմակերպումը Գլուխ 6. Աշխատատեղի 6.71.

հասկացությունը,դասակարգումը Աշխատատեղ ն կազմակերպումը

կահավորԱշխատատեղըանհրաժեշտ տեխնիկականմիջոցներով իրամարդիկ խումբ է, կամ մի մեկ որտեղ տարածք սահմանափակ ված գործունեություն`կատարելովմեկ կանացնում են աշխատանքային կամ մի քանի աշխատանք:Աշխատատեղըցանկացածարտադրական գործընթացի սկզբնականօղակն է: Այստեղ են օրգանապեսմիահյուսվում աշխատանքայինգործընթացիհիմնականտարրերը`աշխատանառարկաներնու բուն աշխատանքը: քի միջոցները,աշխատանքի համար աշխատատեղէ մեքենաՏրակտորիստի,կամբայնավարի կառավարմանհամակարգով: Անասնայի խցիկը` համապատասխան բուծության մեջ, որտեղ աշխատողը կատարումէ մի քանի գործողութն յուն, աշխատատեղ է համարվում կովանոցը, թռչնանոցը այլն: Բացի աշխատատեղ նեղ հասկացությունից,գոյություն ունի աշխատանքային գոտի հասկացությունը, որն աշխատատեղիհամեմատությամբավելի արընդարձակ տարածք է: Այնտեղ մեկ կամ մի խումբ աշխատողներ են առանձին միջոցներովկատարում տադրության համապատասխան է Դա դաշտի մի մասը, որտեղ կատարլինել կարող գործողություններ: նայլն: Աշխատանքաբերքահավաք վում է վար, կուլտիվացիա,ցանք, են բնույթով ն աշյին գոտու չափերը պայմանավորված աշխատանքի խատողներիթվով: գլխավոր միջոարտադրության Քանի որ գյուղատնտեսությունում առանձնահատկութունեն որոշակի ցը հողն է, ուստի աշխատատեղերն յուններ, որոնցից կարելի է նշել` որոնք առժամանակավոր աշխատատեղերիգերակշռությունը, կատարմանշրջանում (քաղկա են որոշակի աշխատանքների այլն). հան, փխրեցում,բերքահավաք ն առանձին աշխատատեղերիմիջն հստակ սահմանի բացակաէ մեկ դաշտումխմբայինձնով յությունը, ինչն արտահայտվում տարբեր աշխատանքներ կատարելու ժամանակ (բերքահաբարձում վաք, տեսակավորում,փաթեթավորում, ն այլն). միացումըմյուտարածականտեսակետից մեկ աշխատատեղի ու սի հետ, հատկապես հոսընթաց ցանքային բերքահավաքի »

»

»

Ըստ

կազմակերպելիս: աշխատանքները գործընթացներիտեսակի`գյուղատնտեսութաշխատանքային

յան մեջ բոլոր աշխատատեղերըլինում են մշտականն ժամանակավոր: Մշտական աշխատատեղերըչեն փոխում իրենց տեղադրությունըտարածության մեջ, ինչը հատուկ է որոշակի անասնաբուծական ճյուղերին, նորոգման արհեստանոցներին: Ժամանակավորաշխատատեղերըբնութագրվում են կատարողների ն միջոցների տեղափոխություններով,ինչը բնորոշ է հատկապեսբուսաբուծության մեջ կատարվող տրանսպորտայինաշխատանքներին: Ըստ աշխատանքներիմեքենայացման մակարդակի`աշխատատեղերը լինում են՝ ձեռքի աշխատատեղեր,երբ գործողություններըկատարվումեն ձեռքով (քաղհան, բերքահավաք, կենդանիներիխնամք ն այլն). աշխատատեղեր, երբ կատարողը մեքենայացված մեքենաների ու մեխանիզմների միջոցով ազդում է աշխատանքիառարկաների վրա ն փոխում դրանց որակը. ավտոմատացվածաշխատատեղեր,երբ մեխանիզմներնավտոմատ կերպով կատարում են նախանշվածչափաբաժիններովորոշակի տեխնոլոգիականգործընթացներ, իսկ կատարողը կառավարում ն հսկում է (անասնաբուծական համալիրներ, արտադրանքիվերամշակում նայլն): Արդյունաբերականռոբոտներիօգտագործումն ավելացնում է ավտոմատացվածաշխատատեղերիքանակը ն ծրագրավորված կառավարման հարմարանքներիօգտագործումը, ինչն աստիճանականտարածում է ստանում անասնապահականհամալիրներում, գյուղատնտեսական հումք վերամշակող ձեռնարկություններում:Դրանց բնութագրական առանձնահատկություննայն է, որ ավտոմատացվածռեժիմով կատարվում են տարբեր տեխնոլոգիականգործողություններ Ա ապահովվում է աշխատատեղումդրանց համակենտրոնացումը, ինչը նպաստում է աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացմանը, աշխատատեղերի քանակիկրճատմանը: Ըստ աշխատանք կատարողներիթվի` աշխատատեղերըլինում են անհատականն կոլեկտիվ: Աշխատատեղիկազմակերպումըմիջոցառումներիհամակարգ է, որի նպատակն է ստեղծել բոլոր անհրաժեշտ պայմաններըբարձր արտադրողականաշխատանք կատարելու, աշխատանքի բովանդակությունը բարձրացնելու ն աշխատողի առողջությունը պահպանելու համար: Միաժամանակդա ռացիոնալ մասնագիտացվածաշխատատեղի ընտրությունն է ն դրա կահավորումը սարքավորումներով, գործիքներով: Աշխատատեղերիռացիոնալ կազմակերպմանկոնկրետ բովանդա»

»

»

կությունը կախվածէ բազմաթիվգործոններից,որոնցից կարնորվում են աշխատանքի տեսակը (մտավոր կամ ֆիզիկական,թեթն կամ ծանր, տարատեսակկամ միօրինակ), աշխատանքիպայմանները(նպաստավոր կամ աննպաստ), արտադրության տիպը ն այլն: Բոլոր դեպքերում աշխատատեղերիռացիոնալ կազմակերպմանբնույթը կախված է յուրահատուկ պայմաններից: Սակայն կարելի է առանձնացնել մի քանի ընդհանուր հիմնականպահանջներ, դրանք են` սահմանվածտեխնոլոգիայիճիշտ կատարումը(որոշվում է գործողությունների քանակով ն կատարմանժամանակով, որոնք ապահովում են արտադրության առաջադրվածպայմանները ն բույսերի ու կենդանիներիֆիզիոլոգիականպահանջները). ճեռքի աշխատանքիհնարավորինսկրճատումը. աշխատատեղումայնպիսի պայմանների ստեղծումը, որոնք կապահովեն աշխատողի առավել հարմար աշխատանքային դիրքը ն աշխատանքի առաջավոր մեթոդների ու եղանակների

կաներ են հողը, բույսերը, կենդանիներըն հենց դրանք են որոշակի ազդեցություն գործում մեքենաների բնութագրականմեծությունների վրա: Սարքավորումներիբնույթը ն աշխատատեղերիկահավորումըպետք է հարմարեցվեն մարդու հնարավորություններին,որպեսզի ավելի լավ օգտագործվեն աշխատանքայինգործընթացի տարրերը` առանց մարդու օրգանիզմինվնաս պատճառելու:

»

»

»

կիրառումը.

»

»

գործիքների,սարքավորումների, գույքի, կառավարմանմեխանիզմներիհարմարեցումը էրգոնոմիականպահանջներին. աշխատանքի առարկաների անխափանմատակարարմանա-

պահովումը.

»

աշխատանքի սանիտարահիգիենիկանհրաժեշտ պայմանների

ստեղծումը:

Գյուղատնտեսությանհամար բնութագրականէ բազմապիսիաշխատատեղերիառկայությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը պահանջում է յուրահատուկ կազմակերպում: Գյուղատնտեսությունում աշխատատեղի կազմակերպմանվրա մեծ ազդեցություն են գործում տվյալ ճյուղի ն ամենից առաջ արտադրության գլխավոր միջոցի` հողի առանձնահատկությունները:Բազմաթիվաշխատատեղերիառկայությունըպայմանավորված է նրանով, որ աշխատանքի առարկաներըն աշխատանքիմիջոցները հաճախ փոփոխվում են, փոխվում են նան բույսերի ու կենդանիների զարգացման փուլերը: Գյուղատնտեսականմշակաբույսերի աճեցման տարբերփուլերում պետք է փոխվիմեքենայացվածագրեգատների կազմը, հետնապես, փոխվում են նան աշխատատեղերը: Աշխատատեղերիլայնածավալ կազմակերպումընշանակում է կազմակերպատեխնիկական համակողմանիպայմանների ստեղծում, որն անհրաժեշտ է աշխատանքայինգործընթացի իրականացմանհամար: Այս խնդիրներիորոշման գործում առաջնային նշանակություն ունի աշխատանքի առարկան: Գյուղատնտեսությանմեջ աշխատանքի առար82

6.2.

պլանավորումը Աշխատատեղի կահավորումը, ն սպասարկումը

7ԺԱշխատատեղը կահավորել նշանակում է ապահովել սարքավորումներով, ցանքանյութով, պարարտանյութերով,հումքով, ինչպես նան տեխնոլոգիականն կազմակերպականմիջոցներովու բոլոր այն նյութերով, որոնք անհրաժեշտ են աշխատանքայինգործընթացըկատարելու

համար:

Աշխատատեղերիկահավորումը որոշվում է դրանց արտադրական ուղղվածությամբ, մասնագիտացմամբ,տեխնոլոգիական գործընթացների մեքենայացմանու ավտոմատացմանմակարդակով: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատատեղի տիպային կահավորման լրակազմը ընդգրկում է հիմնական տեխնոլոգիականսարքավորումները (տրակտոր, կոմբայն, տեսակավորող մեքենաներ,կթի ագրեգատ ն այլն), օժանդակ սարքավորումները (բարձման-բեռնաթափման միջոցներ, փոխադրիչներ, սայլակներ ն այլն), գույքը (պահարաններ, դարակներ, ն այլն), պատրաստիարտադրանքիհամար պահականգադարակներ մանները(արկղներ, կոնտեյներներն այլն), տեխնոլոգիականկահավորումը (տարբերսարքավորումներ,որոնք թույլ են տալիս ամրացնել աշխատանքիմիջոցները,ֆերմայում, այգում աշխատելու համար գործիքները ն այլն), կազմակերպականկահավորումը(կապի ն ազդանշանային միջոցներ), աշխատանքի պաշտպանության,սանիտարահիգիենիկ ն կուլտուր-կենցաղային հարմարանքները:«Վիմնական տեխնոլոգիական սարքավորումների ընտրության ժամանակ գլխավոր պահանջն է աշխատատեղումանհրաժեշտ արտադրողականությանապահովումը ն տեխնոլոգիականգործընթացի համամասնությունների պահպանումը: Սարքավորումներըպետք է համապատասխանեն էրգոնոմիկային գեղագիտությանպահանջներին,իսկ բանվորի համար պետք է ապահովեն աշխատանքիանվտանգ ն հարմարպայմաններ: Աշխատատեղիօժանդակ սարքավորումներըպետք է լինեն շահագործման համար հար՛

նակությունը:

անվտանգ, համապատասխանենմարդաչափականն արտադրության գեղագիտականպահանջներին:Այդ ամենը կարելի է իրականացնել` աշխատատեղիարտադրական ուղղվածությունըհաշվի առնեվերլուծելով ն աշխատանքայինու տեխնոլոգիականգործընթացները մար

ն

լով:

:

Աշխատատեղիկահավորմանհամար կարնոր նշանակություն ունի օգտագործումը, գործիքներին սարքավորումների կատարելագործված ինչը թույլ է տալիս աշխատողինհասնելու բարձրարդյունքներին միա-

ժաճանակպահպանելու իր ուժերը: կաԳոյություն ունեն գործիքների պահպանման ն օգտագործման նոններ, որոնց իրականացումը նսյաստում է ստացվող արդյունքների, կարգապահության,աշխատանքիկազմակերպմանբարձրացմանը:Բոայնլոր գործիքները պետք է խիստ սահմանվածկարգով պահպանվեն մուտ լինեն կատարողին: Յուրաքանչյուր գործիքին հատկացպես, որ վում է առանձին տեղ, ձախ ձեռքով օգտագործվողներըտեղադրվումեն ձախ կողմում, աջով օգտագործվողներըա̀ջ կողմում: Շատ կարնոր է, որ բանվորի արտահագուստնունենա հատուկ գրպաններ`առավել հաճախ օգտագործվողգործիքները պահելու համար: Խորհուրդէ տրվում գործիքների բռնակները ներկել տարբեր գույներով, ինչը թույլ կտա հեշտ գտնել դրանք: Թվում է, թե այս հարցերըմանրուք են, բայց, եթե նկատի ունենանք, որ աշխատանքի ընթացքումառանձին գործողություններ բազմիցս կրկնվում են, ապա ժամանակիխնայումըկտա շոշափելի արդյունք: Գյուղատնտեսության մեջ շատ աշխատանքներկատարվումեն ձեռՔի գործիքներով`եղաններով, բահերով,գերանդիներովն այլն: Չափազանց կարնոր է, որ դրանք պատրաստվենբարձրորակ մետաղից,լինեն էրգոնոմիականպահանջներին, թեթն ու հարմար, համապատասխանեն տան աշխատողին ընդունելու հարմար դիրք: հնարավորություն է, Կարնոր որ այդ գործիքներնունենան կոշտուկներչառաջացնող հարմար բռնակներ: «" Աշխատատեղերըպետք է համապատասխանենէրգոնոմիական պահանջներին: էրգոնոմիկանուսումնասիրումէ աշխատանքի ընթացքում մարդու գործնական հնարավորություններնու առանձնահատկությունները: Այն ենթադրումէ մեքենաներիու սարքավորումներիմարդու հնարավորություններին համապատասխանող օպտիմալ կառուցգործունեությանայնվածք: էրգոնոմիկայիխնդիրն է աշխատանքային ստեղծումը, որոնք աշխատանքը կդարձնեն ավելի պիսի պայմանների արտադրողականպ̀ահպանելովմարդու առողջությունն ու աշխատու84

լ

Աշխատանքիընթացքում մարդը կատարում է ուղղահայաց(վերն ն ներքն) ե հորիզոնական (շառավիղաշրջանաձն կամ կողմային) շարժումներ: Մարդուհամար ուղղահայաց շարժումներից ամենիցհարմար են իրենից դեպի ներքն շարժումները, իսկ հորիզոնականշարժումներից` շառավիղաշրջանաձնը:Այսպիսիշարժումները առավել չափով են համապատասխանումմարդու ձեռքերիկառուցվածքին:Աշխատատեղը պետք է հնարավորությունտա մարդունաշխատանքը կատարելօպտիմալ աշխատանքայինգոտում, որը համապատասխանումէ արմունկում ծալված ձեռբի մի լրիվ պտույտին: Կանգնած վիճակում ձեռքի օսլտիմալ շարժմանգոտին տարբեր է ն կախվածէ մարդու հասակիցն սեռից: Աշխատատեղիկազմակերպման մակարդակըմեծ չափով կախված է դրա պլանավորումից, ինչը նախատեսումէ տեխնոլոգիական սարքավորումների, մարդկանց,տեխնիկայի,գործիքների,պահամանների, աշխատանքի առարկաների ռացիոնալ տարածական դասակարգումը: Պլանավորմաննպատակնէ ստեղծել հարմարն անվտանգ աշխատանքի պայմաններ,ավելի արդյունավետ օգտագործել արտադրականմակերեսը, կրճատել կամ բացառել անօգուտ շարժումները, ապահովել աշխատողի առավել հարմար դիրքը: Աշխատատեղիռացիոնալ պլանավորումը նախատեսում է աշխատանքային գոտում աշխատանքի միջոցների ու առարկաներիխելացի տարածականտեղաբաշխումը:Դրանկարելի է հասնել տեխնիկայիօգտագործման ռացիոնալ ձների սահմանման, ագրեգատներիշարժման օպտիմալ սխեմաների հիմնավորման, բեռնափոխադրումների,բարձման-բեռնաթափմանտեղերի հաշվարկման, գործիքների, սարքավորումների պահպանմանորոշակի տեղերի ընտրության միջոգով: Առանց այս ընդհանուր հարցերի ուսումնասիրման հնարավոր չէ ճիշտ լուծել տրակտորները,կոմբայնները,կթի ագրեգատներըն տեխնիկականայլ միջոցները սպասարկող անձանց աշխատատեղերի պլանավորման խնդիրները: Աշխատատեղիպլանավորումը կատարվում է մարդաչափական տվյալների ն մարդու զգայարանների հիմնական բնութագրերի հիման վրա: Տարածության մեջ մարդու մարմնին սարբավորումներիմիջն համաչափությանըհասնում են աշխատատեղիբարձրության, աշխատանքային գոտու, սարքավորումների օպտիմալ չափերի ռացիոնալ ընտրության միջոցով: Ընդունված է, որ կանգնած աշխատանքի դեպքում բարձրությունը, որի վրա տեղադրվում է մշակվող առարկան, պետք է կազմիաշխատողիհասակի 6092: Այս դեպքում նվազագույնիէ հասնում

ընթացքումէներգիայիծախսը: աշխատանքի պլանավորման վիճակը վերլուծելիս ուսումնասիԱշխատատեղի

րում են այն առարկաների դասավորությունը,որոնք օգտագործում է աշխատողը, չափում են տարածությունները, անցումների ու շարժումների հեռավորությունը, որոնք անհրաժեշտ են այս կամ այն առարկաներից օգտվելու համար: « Աշխատատեղիկահավորման վիճակիցու սարքավորումներիբնուքագրից ն դրանց տարածական տեղաբաշխումիցէ կախվածաշխատողի դիրքը: Աշխատատեղիռացիոնալ պլանավորումըհնարավորություն է ստեղծում աշխատել առանց ավելորդ անգամ կռանալու, շրջադարձերի, թեքվելու ն այլ շարժումների: Շատ տարածված են աշխատանքային կանգնած ն նստած դիրքերը, դրանք առաջացնում են մկանայինէներգիայի ոչ միատեսակծախսումներ: Եթե նստած վիճակում թեթն աշխատանք կատարելիս էներգիայի ծախսը ընդունենք 10040, ապա կանգնած, առանց կռանալու աշխատանքիդեպքում այն կազմում է 15006, 42024: / նստած, իրանըթեքած`400, կանգնած, կռացածօ` Գյուղատնտեսության մեջ աշխատողները հաճախ հաշվի չեն առնում աշխատատեղերիճիշտ պլանավորման վիճակը ն իրենց մարմնի գրաված դիրքը: Նման պայմաններում աշխատողներըծախսում են շատ էներգիա ն շուտ են հոգնում: Նստած աշխատելուդեպքում` աշխատանքային դիրքը պահպանելու համար, օգտագործում են աթոռներ,աթոռակներ, ծալովի նստարաններ,որոնց ընտրությունը կախված է աշխատանքի կոնկրետ տեսակից:Այսպես,աթոռիթիկնամասըպետք է նմանվի բանվորի մեջքի ձնին: Լավագույն արդյունք է տալիս կանգնած ն նստած դիրքերի պարբերական հերթագայությունը: "Ֆիզիոլոգները պարզել են, որ նստած աշխատանքը ավելի ռացիոնալ է այն դեպքում, երբ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը չի գերազանցում 5 կգ, աշխատանքըկատարվումէ ցածր տեմպով, թների ոչ մեծ բացվածքիպայմաններում: Կանգնածդիրքը գերադասելիէ այն աշխատանքներիհա10 կգ ն ավելի է, կատարվումեն մեծ մար, երբ ծանրաբեռնվածությունը թվով շարժումներն թների բացվածքըհասնում է 1 մետրի: մԱշխատատեղի պլանավորումը պետք է նպաստի աշխատողիշարն ժումների ուժի խնայմանը:սՊահամանները, սարքավորումները, գործիքները պետք է տեղադրվենայնպիսի տեղերում, որպեսզի բանվորը դրանք օգտագործելիս կատարի ավելի քիչ շարժումներ ն տեղափո«Մշտական օգտագործման առարկաները պետք է տեխություններ: ղադրվեն աշխատողինորքան հնարավոր է մոտ, խիստ սահմանված :

կարգով:

Ներկայումս գյուղատնտեսականառավել տարածվածմասնագիտությունների համար, կոնկրետ պայմաններըհաշվի առնելով, մշակում են աշխատատեղերի կազմակերպմանտիպային նախագծեր: Դրանք ռացիոնալկահավորումըն պլանանախատեսումեն աշխատատեղերի վորումը, փոխադարձ կապը այլ աշխատատեղերի հետ, ինչպես նան աշխատանքայինգործընթացի կազմակերպումը, աշխատանքիմեթոդներն ու եղանակները:Այդ տիպայիննախագծերըթույլ են տալիս կրճատել աշխատատեղերիստեղծմանժամկետները ն ծախսերը,առավելագույնս օգտագործել հայրենական ու արտասահմանյան առաջավոր փորձը, միանման գործողությունների կատարման ժամանակ հասնել կազմակերպա-տեխնոլոգիականսարքավորումների միասնականացմանը: Արտադրական առաջադրանքներիարդյունավետկատարման համար անհրաժեշտ է, որպեսգի յուրաքանչյուր աշխատատեղիսպասարկումը լինի համակարգված: «Աշխատատեղի սպասարկման համակարգին առաջադրվում են հետնյալ պահանջները` 1) պլանայնություն, 2) նախազգուշականուքյուն, 3) հուսալիություն, 4) կոմպլեքսայնություն,5) խնայողություն,6) շարժունակություն: Աշխատատեղերիսպասարկմանառավել արդյունավետձն է աշխատողների հատուկ խմբի առանձնացումը,որոնք կատարում են որոշակի պարտականություններ:Այսպես, օրինակ, ցանկացած գյուղատնտեսական մթերքների արտադրությունհնարավոր չէ առանց տրանսպորտային աշխատողների,որոնք զբաղվում են նավթամթերքի, ջրի, կերի արդյունավետ աշխատանքիհատեղափոխմամբՆՄեխանիզատորների են հատուկ տեխնիկականծառայություններ, որոնց մար անհրաժեշտ խնդիրնէ տեխնիկային սարքավորումներիկանխարգելիչստուգումներ ն նորոգումներ անցկացնելը:ՆԱշխատատեղերի սպասարկմանհատուկ են կազմում սարքավորումներմատակարարողն դրանք աշխախումբ տանքի վայր տեղափոխողմարդիկ" «Աշխատանքային գործընթացների ռացիոնալ կազմակերպումը հնարավոր չէ առանց կապի, դիսպետչերականծառայության,որոնք ապահովում են առանձին խմբերի ե մասնագետներիհամաձայնեցված ՛

աշխատանքը: Կարնորնշանակությունունի աշխատատեղերիտնտեսական ն կենն է ցաղայինսպասարկումը: Այն ներառում ջրի սննդի մատակարարումը, բուժսպասարկումը,հանգստի սենյակի, ցնցուղարանների,լվացքատների աշխատանքի կազմակերպումը անհատական պաշտպա87

նության միջոցներովն արտահագուստովապահովումը ն այլն: Օրինակ, գոյություն ունեն դաշտային մեքենայացվածֆունկցիոնալ խմբեր, որոնք կատարումեն հետնյալաշխատանքները. -աշխատատեղերըապահովում են նյութերով, դաշտերը նախապատրաստում աշխատանքի համար, մեքենայացվածագրեգատներինմատակարարումեն վառելիք ու քսանյութեր, սերմեր, պարարտանյութեր, տեղափոխում պատրաստիարտադրանք, կազմակերպում էներգա- ն ջրամա»

»

տակարարման աշխատանքները.

»

» »

»

նորոգում ն սպասարկում են տեխնիկան,աշխատատեղերնապահովում են գործիքներովն պահեստամասերով.

կոորդինացնումեն բոլոր ծառայությունների աշխատանքները. իրականացնումեն կատարված աշխատանքների ծավալների հաշվառում. աշխատատեղերըապահովում են արտահագուստով,անձնական պաշտպանության,սանիտարիային հիգիենայիմիջոցնե-

»

կենտրոնացում: խնդիրների լուծմանը կարելի է հասնել Ներկայումս հիշատակված մասնագիտացվածստորաբաժանումնեմիջտնտեսային, միջմառզային րի կազմակերպմանմիջոցով,որոնք կսպասարկենհիմնականարտադրությունը: գյուղացիական, ֆերմերային ն այլ տիպի Կոոպերատիվներում, տնտեսություններումաշխատատեղերիկազմակերպման, պլանավորման նե սպասարկման հատուկ, մասնագիտացված ծառայությունների ստեղծման անհրաժեշմտությունը վերանում է: Այդ աշխատանքները կաեն կոլեկտիվներիուժերով, իսկ անհրաժեշտարվում աշխատանքային տության դեպքում` մասնագիտացվածծառայությունների միջոցով՝ պայմանագրային հիմունքներով:

րով, սննդով ն ջրով:

Բուսաբուծությանմեջ բոլոր ֆունկցիոնալխմբերիներդաշնակաշխատանքիօրինակ է հանդիսանում բերքահավաքատրանսպորտային համալիրներին ջոկատներիկազմակերպումը: Աշխատատեղերի սպասարկմանկատարելագործումը կարելի է իրականացնելհետնյալ միջոցառումներիշնորհիվ. այնպիսի տեխնոլոգիաների մշակում, որոնք հնարավորություն կտան միահյուսել հիմնականն օժանդակաշխատանքները. աշխատատեղերում պարապուրդներիվերացում, ինչին կարելի է հասնել աշխատանքիառարկաների ժամանակին ու արագ աշխատատեղու այնտեղից պահպանմանվայրեր տեղափոխելով: Դրա համար կարնոր է բարձման-բեռնաթափման, բեռների տեղափոխմանաշխատանքներիռացիոնալացումը. աշխատատեղերիսպասարկման պլանային-կանխարգելիչ նե հերթապահ մեթոդների կիրառում: Պլանային-կանխարգելիչ համակարգիդեպքում սպասարկումըիրականացնում են փականագործների, վարպետ-կարգավորողների մասնագիտացված ստորաբաժանումները,այս դեպքում կազմում են օրացուցային պլան-գրաֆիկներ: Աշխատատեղերի սպասարկման նման համակարգին հատուկ է պլանայնությունը, կոմպլեքսայե նությունը նախազգուշականությունը: Հերթապահ մեթոդըենթադրում է ըստ կանչի սպասարկում,որին մասնակցումեն հա»

»

»

ու ինքը` կատարողը. տուկ անձնակազմն մեքենայացում,մասնագիտացում ն Օժանդակաշխատանքների

6.3.

ատեստավորումըն ռացիոնալացումը Աշխատատելերի

Աշխատատեղերիատեստավորմանհամար օգտագործում են աշտիպայիննախագծերՀ՛Արտադրության խատանքիկազմակերպման գիբարձրացման,դրա արդյունավետութտատեխնիկականմակարդակի յան, աշխատանքիարտադրողականության աճի խթանման, արտադրանքի որակի բարելավման ծրագրի կարեոր մասը աշխատատեղերի

ատեստավորումնու ռացիոնալացումնէ: աշխատատեղիհամակողմանիգնահատման հաԱտեստավորումը է նորմատիվային մապատասխանությունն պահանջներինԿն առաջավոր նախատեսումէ աշխատատեղերի փաստափորձին: Ատեստավորումը ցի վիճակիորակականգնահատում, դրանց համապատասխանությունը առաջավորփորձին ե աշխատանքիկազմակերպմանպահանջներին: Աշխատատեղերի ատեստավորման միասնական մեթոդաբանական որի հիման վրա մշակված հիմքն է տիպային կանոնադրությունը: է գյուղատնտեսության մեջ աշխատատեղերիատեստավորմանկանոնադրությունը: ատեստավորմանն ռացիոնալացմանգլխավոր "Աշխատատեղերի նպատակնէ աշխատանքիարտադրողականությանաճի հիման վրա արտադրությանարդյունավետության բարձրացումը,հիմնականֆոնդեն րի, նյութական աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործմանբարելավումը: Աշխատատեղերիատեստավորման արդյունքներով նախա՛

տեսվում է դրանց տեխնիկական,տեխնոլոգիականն կազմակերպական մակարդակի բարձրացում,աշխատանքի պայմանների բարելավում ն դրա հիման վրա անարտադրողականն անարդյունավետաշխաատեստավորումանցկացնետատեղերի կրճատում: Աշխատատեղերի լիս անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, թե յուրաքանչյուր աշխատատեղ, ն կազմակերպատնտեսական համաըստ տեխնիկատեխնոլոգիական է կողմանի գնահատմանմակարդակի, որքանով համապատասխանում աշխատանքիպայմաններիու անվտանգությանտեխնիկայինորմատիվային պահանջներին: Գնահատման արդյունքներիհիման վրա հարկավոր է հայտնաբերել են սահմանված պաաշխատատեղեր,որոնք համապատասխանում հանջներին (աշխատատեղըհամարվում է ատեստավորված),աշխատատեղեր, որոնք որոշակի ռացիոնալացումիցհետո կհամապատասխանեն պահանջվողչափանիշներին,աշխատատեղեր,որոնք ր են, աշխատատեղեր, որոնց ռացիոնալացումն Անհրաժեշտ է կատարելաշխատատեղերիցուցանիշների տ որի հիման վրա որոշում ընդունել աշխատատեղերիկրճատման, ռացիոնալացման, ծանրաբեռնման ավելացման կամ աշխատատեղիհետագա շահագործմանմասին, Լ ուղղությունները, հնարավորություններ '

աան, կատնտեսական -

Աննի

ավելորդ

աշխատանքի սակարարկշիռը ն այլն: Աշխատատեղի նորմատիվային պահանջներին համապատաս նությունըպարզելու նպատակով օգտվում են պետականստանդարտներից, սանիտարականկանոններիցն նորմատիվներից, աշխատա կազմակերպման քարտերից ն այլ նորմատիվային փաստաթղթերի Աշխատատեղի ատեստավորման յուրաքանչյուր ուղղության համար սահմանվածեն համապատասխան ցուցանիշներ, որոնք գնահատվում են բալային համակարգով1̀, 0,5, 0: Եթե համաաշխատատեղը պատասխանում է նորմատիվային պահանջներին,գնահատվումէ բալ, համապատասխանում է 8094` 0,5, իսկ 8046-իցցածր՝ 0 բալ: Ատեստավորման արդյունքը գնահատվումէ երեք ուղղություններուվառանձին ցուցանիշներով` ըստ տե-

հետնյալ բանաձնի՝

իտի

Աշխ:Աշխ,

Աշխ, ՐԵԱ ՝

-

-

է.

.«

Աշխ,

ՀԲ»,

մեկի ցուցանիշն Ար Խրո երեք ուղղություններից առանձին Հոր22 -: աու ուղղության ցուցանիշների միաժա- միասին գնահ Աշխատատեղի ընդանուր ականը երեք ուղղություններով ամ ացին վերցրածորոշվում հետնյալբանաձեով, ալացման Աշխատատեղի համապատասխանությունընորմատիվային է,

Գ

ապահովվածությունը.. տարայով,

ն րով այլն: Կազմակերպատնտեսական մակարդակըորոշելիս

հաշվի են առնում աշխատատեղերիարդյունավետությունը, դրանց պլանավորումն ու սպասարկումը,աշխատանքինորմաներիորակը, նորոգման, վառելանյութերիու քսայուղերի վրա ծախսերըն այլն: Աշխատանքիպայմաններըգնահատելիսնկատի են ունենում աշխատատեղի սանիտարահիգիենիկ պայմաններիհամապատասխանությունը նորմատիվներին,արտահագուստով ապահովվածությունը,

ւթյու ղությ

է

պա-

հանջներին պարզելու նպատակովկատարվում է դրանցից յուրաքանչյուրի համակողմանիգնահատում երեք ուղղություններով` տեխնիկատեխնոլոգիական, կազմակերպատնտեսականն աշխատանքիպայմաններիմակարդակով: Տեխնիկատեխնոլոգիական մակարդակիգնահատմանդեպքում որոշում են կիրառվող տեխնոլոգիայիառաջադիմականությունը, փասն տացի նորմատիվայինարտադրողականության համապատասխանությունը, աշխատատեղի գործիքնե-

աշխատանքի ռեժիմի հիմնավորվածությունը, ձեռքի

ախ.ընդ

-

րո

Աշխ.- Աշխշ Հ Աշխլ

ՀԱԱ

ՇՀ

Եթե աշխատատեղը գնահատվումէ 0.76 բալով. ապա այն համարվում է ատեստավորված: Ըստ գնահատման բալերի գումարի`աշխատատեղը համարվումէ ատեստավորված, ենթակա է ռացիոնալացմա կամ վերացման: ՋԱշխատատեղը համարվում է ատեստավորված, եթե այն լրիվ հա-՝ է առաջադրված մապատասխանում պահանջներին:Ռացիոնալացման ենթակաեն այն աշխատատեղերը, որոնց առանձին ցուցանիշներ չեն

սահմանված համապատասխանում

երազվում Աաաա են մԱԱոՂ ահանջնե

հասցվել այդ մակարդակին: են րոնք չեն համապատասխանում յուններին,չեն կարող հասցվել այդ մակարդակին կամ դրանք տնտենպատակահարմար չեն, ինչպես նան ավելորդ աշխատատեղե-

անհրաժեշտ բնութագրակ մեծու

սապես րը:

Բուսաբուծության մեջ կոլեկտիվ ատատեղիղի կտիվ ա աշխ

քարտն ունի այսպիսիտեսք (աղ.5):

ատե

ստավորման

ցլ

Նղյումակ5

Բուսաբուծության մեջ աշխատատեղի ատեստավորմանքարտ Ք Տլ

Յ

|

Ատեստավորմանո զ 5 ւղղությունը ն Է Յ ցուցանիշները 55Տ|

Վ/հ

|

Տեխնիկատեխնո-

լոգիական մակարդակը

1.1.

Յ

|ՀՏ|

Յ

ԵՏ

Յ

Օանոթություն

Յ

Յ

2.5.

| | րավետությունը Աշխո,

| Տրակտորներին

կոմբայններիսար-

քավորվածությու-շխ

|

1.3.

սարքավորվա-

1.4.

ծությունը | Աշխատատեղի

|

հատ

Աշխլ5 |

արա

| ԳԶամապատասխանությունը արտադրանքի(աշ-

|

Աշխո» Խատանքի) որակի

100|

պահանջներին | Կազմակերպա-

տնտեսականմակարդակը

2.1.

|

| |

3.1.

թյունը |Աշխատանքի

Աշխչչ| նորմավորումը

.

»

|

100|

|

| Աշխատատեղերի սպասարկումը

Աշխշ»

՛

Աշխշ: 06

Կիրառվումեն կապալ.վարձա-

0.5

կալում, ԱՄԳ ձներ

Լրիվ ապահով. տարայով,փոքգոյու իդ

Արտադրանքի(աշխատանքի)որակը համապատասխարում

է առաջա-

Փաստացի բերքատվությունը կազմումէ պլանայինի 9022-ը Տեխնիկապես

որտաները 8095-ից

ցածրեն

| 2իռ»|

.

|

100|

|

|

ն այլ

Կազմակերպական պատճառներով | պարապուրդները կրճատվելեն 2096-ով Չկա նյութական ռեսուրսների ն |լառիլիքի գերածախս

|Նյութականռե-

| Աշխատանքի տեխնիկան

|Աշխատանքի սանիտարահի- Աշխ

գիենիկ

պայմանները | ատուկ կոշկեղենի ն

|

կոմպ. զույգ

|

՛

0.5

՞`

| Աշխատանքին հանգստի

Աշխյչ | ռեժիմների

3.4.

ժամ

ռացիոնալացումը | Ձեռքի

Անրի մակարդակը

Աշխո:

|

ՕԹ

ոչ

ԱԱ

| Պաշտպանության միջոցների

առկայությունը (անհատական, Աշխո5

կոլեկտիվ)

|

Վամապատասխանում են նորաներին

ում են

առկայությունը

3.3.

|

-

կՎամապատասխան

արտահագուստի Աշխ Ո82

Յ.5.

.

Աշխ» անվտանգության

դրվածպահանջնե-

| Աշխատատեղի

պայմաններըն

Նույնը

Աշխշ

Աշխշ։ արդյունավետու-

(

Յ.

րին

օգտագործման

2.2.

0.5

հատ

Աարթա ծությունը

2.

|

սումները` համեմատած տեխ. քարտի հետ 2096 ավել են Քանակը ն կազմը համապատասխանում են տեխ.քարիր 8064-ով

Յ.2.

ազմակերպական վախո|

1,9.

|

Յ

կիրառումը

սուրսների,վառելիքի խնայումը

Աշխ,

ժ-ժամ

ծախԱշխատանքի

նը ետեխնիկական պատրաստականությունը | Գյուղմեքենաների

2.4.

| Աշխատանքի

առաջավորձների

Յ

Յ

Յ

կազմակերպման

| Կիրառվող գործնթացի արդյու-

1.2.

յ

Յ

Ցուցանիշները|

Յ

1.

|

2.3.

0.5

սահմանված

նորմաներինըստ |քանակին օգտագործմանժամկետների Պահպանվումէ աշխատանքին |րանգստիսահմանվածռեժիմը Ձեռքի աշխատան-

մակարդակը քի ընդհանուր

աշխատանքներ

ծավալում 5092-ից ավելի է Պաշտպանության միջոցներիառկայությունը համապատասխանում անվտանգության

է

պահանջներին

8096-ով

Ս |

Աշխատատեղիատեստավորման քարտի բերված ցուցանիշների հիման վրա գտնում են երեք ուղղությունների մակարդակըհետնյալ ճնով՝

Աշխ շխ-

-

Աշխա

-

Աշխչյ

Աշխ,

Աշխյ

-

չԱշխչ

10:10

0»05»05

Աշխչչ ԷԱշխչչ ՒԱշխչչ ԷԱշխչչ

10505ՒՆ0Ի054Ն0

Աշխ,լ «Աշխ, , ՀԱշխ, բ

ս շխ:

Աշխըոդ -

Աշխ

ՀԱ

Ի"

Աշխ.

Աշխ, ՒԱշխ,

--

ռ

օօ

Աշխատանքային գործընթացներիկազմակերպումը

Աշխատանքայինգործընթացհասկացությունըն բաժանումը ն գործընթացների մ բաղադրիչ մասերի:Աշխատանքային գործընթացները դասակարգումը 7.1.

06,

օգ.

Է0ԷԼ0ՀԼ0Հ05Հ05

-

6: 6:08:0

Ներկայացված տվյալները հաստատում

-

ցր

ՀԱՆԱԾ

0,73:

են, որ աշխատատեղիա-

տեստավորման ընդհանուր գործակիցը փոքրէ 0,76-ից:Ատեստավորող

հանձնաժողովը, հիմք ընդունելով այս գնահատականը, կարող է որոշել, որ աշխատատեղըենթակա է ռացիոնալացման: Աշխատատեղիռացիոնալացմանէությունը նրանում է, որ պետք է մշակվեն ն իրականացվեն կոնկրետ միջոցառումներ ատեստավորող հանձնաժողովի որոշումները իրականացնելուհամար: Գյուղատնտեսությանմեջ աշխատատեղերիատեստավորումու ռացիոնալացում կատարելու համար տնօրենի հրամանով ստեղծվում է համապատասխանհանձնաժողով, որի մեջ ընդգրկվում են մասնագետծառաները, ստորաբաժանումներիղեկավարները, տնտեսագիտական յուբյան աշխատողները, առաջավոր բանվորները ն այլն: Աշխատանքների անցկացմանպատասխանատվությունըդրվում է ճյուղային գլխավոր մասնագետներիվրա:

7.

:

ԺԱշխչչ Աշխ ԺԱշխչ

Ւ

Գլուխ

Գյուղատնտեսականարտադրությանմեջ աշխատանքայինգործընթացները կազմակերպելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել բնական պայմանները ն աշխատանքի կազմակերպման սկզբունքները: Այստեղ առանձկահատուկնշանակություն ունի մարդկային գործոնը: Աշխատանքային գործընթացը նախատեսում է մարդու աշխատանքը, աշխատանքի առարկան,աշխատանքիմիջոցներըն աշխատանքիարդյունքը: Գյուղատնտեսականմթերքների արտադրությունը կազմված է այնպիսի գործընթացներից, ինչպիսիք են հացահատիկի, կարտոֆիլի, բանջարեղենի,կաթի, բրդի ն այլ մթերքներիարտադրությունը: Արտադրության առանձին կազմված են մասնակի գործընթացգործընթացներ ներից, որոնցից յուրաքանչյուրը պատրաստիարտադրանքիստացման որոշակի փուլ է` կապված աշխատանքի առարկաների վրա մարդու ազդեցությանհետ: Այդպիսիաշխատանքայինգործընթացներեն վարը, ցանքը, բերքահավաքը, կովերի կիթը, անասունների կերակրումը ն այլն: Աշխատանքայինգործընթացը աշխատատեղումմարդու, միջոցների ու մեթոդներիմիասնությանազդեցությունն է աշխատանքի առարկաների վրա աշխատանքի գործիքների միջոցով` ուղղված որոշակի առաջադրանքներիկատարմանը: Այն կարելի է բնութագրել նան այսպես. աշխատանքային գործընթացը աշխատատեղերում աշխատողի գործողություններիմիասնությունն է` որոշակի առաջադրանքներիկատարման ուղղությամբ: Աշխատանքայինգործընթացը ցանկացած արտադրական, կառավարման, ստեղծագործականգործընթացի ավարտուն փուլն է: Այդ պատճառով բոլոր մենեջերները ն մասնագետները, որոնք կազմակերպում են արտադրական, տեխնոլոգիական,կառավարմանգործընթացկերը, պետք է պահպանեն աշխատանքային գործընթացների կազմակերպմանսկզբունքները, որոնց մասինկխոսվի առանձին: Կազմակերպելաշխատանքայինգործընթաց` նշանակում է տարածության ն ժամանակի մեջ աշխատանքիառարկաների ու որակի, աշխատանքի գործիքների ն կենդանի աշխատանքի միացում: Դրա հետ միասին կազմակերպիչները, տեխնոլոգները,տնտեսագետներըպետք է չապատասխանենհետնյալ հարցերին. ի՞նչ է արտադրվում, ինչալիսի՞ փերով, ո՞վ է արտադրում,որտե՞ղ,ե՞րբ, ինչպիսի՞ծախսերով ն ի՞նչ արդյունք կտա աշխատանքային գործընթացը:

ետբատակահարմար էառանձնացնել վերլուծություն (հիմնախնդիրներ,աշխատանքի գործընթա տանքային գորշութած ե աշխատանքային

Իրավիճակի պլան, ծրագրեր, տեխնոլոգիաներ,մտահղացումներ նայլն): Աշխատանքի կատարման տեխնոլոգիա, արտաքին միջավայրի առոլունքնե ծոն արդյունքների գործոնների հնարավոր ազդեցություն, գործընթացի 1.

2.

կանխատեսում:

Աշխատատեղիկազմակերպումն ապահովումբոլոր անհրաժեշտ միջոցներով (նյութական ռեսուրսներ, աշխատուժ, տեղեկատվություն, տեխնոլոգիա ն այլն): գործըն4. Աշխատանքիկատարում`անմիջականաշխատանքային թացի իրականցում: 5. Աշխատանքիարդյունքների ամփոփում: 6. Աշխատանքի արդյունքներիհանձնում ն ներդրում: 7. Աշխատանքիլավ արդյունքներիխթանում: գործընթացներինշված ընդհանուրփուլերը ավեԱշխատանքային Ա ավարտուն պատկերացնելուու գնահատելու համար դրանք լի լավ օպեբաժանում են բաղկացուցիչ մասերի, որոնք են աշխատանքային գործողութրացիան, աշխատանքայինգործելաձեը, աշխատանքային շարժումը: յունը ն աշխատանքային Օպերացիան աշխատանքային գործընթացի հիմնական, ավարտուն տարրն է, որը բնութագրվում է աշխատանքի առարկաների (դաշտ, բույսեր, կեր, կենդանիներ ն այլն), աշխատանքի միջոցների (տրակտորայինագրեգատ, կոմբայն, ստացիոնարմեքենաներ ու մեխանիզմներ,գույք ն այլն) ու աշխատատեղիանփոփոխությամբ:Եթե հացահատիկային կոմբայնով բերքահավաքըբոլոր նախապատրաստական տարրերով հանդերձ աշխատանքայինգործընթաց է, ապա բուն հունձը` օպերացիա: Անհրաժեշտէ նշել, որ աշխատանքայինգործընթաց, աշխատանբավականմոտ են ն գործնակաքային օպերացիահասկացությունները նում երբեմն կարիք չկա դրանց միջն սահման անցկացնել: Աշխատանքային գործընթացիբաժանումն առանձինմասերի օգնում է լավ ուսումն ուղիներ նշել արտադնասիրել այն, վերլուծել, հնարավորություններ ուղղությամբ: րության կազմակերպմանկատարելագործման անգործելաձեր օպերացիայիտեխնոլոգիապես փոփոխմասն է, այն աշխատողի անընդմեջկատարվողնպատակային միասնություննէ: Գործելաձնն,ի տարբերությունօգործողությունների պերացիայի,կազմակերպական ինքնուրույնությունչունի: Օրինակ, սերմարկղիլիցքավորումը,կովի կրծի մշակումը ն այլն: շարքացանի Յ.

Աշխատանքային

աշխատանքային գործելաձնիմի միավորում է մի քանի անընդմեջ, մեկը մյուսին հաջորդող շարժումներ, օրինակ, մոտենալ սերմով լի պարկին, բարձրացնելայն: դեպքում կատարվում են հետնյալ ճակնդեղի ձեռքով գործողությունները` հանել ճակնդեղը, թափ տալ, դնել տարայի մեջ ն տարանտեղափոխել: Յուրաքանչյուր գործողություն կատարելուհամար անհրաժեշտ է մի քանի ինքնուրույն շարժում: կ շխատանքային շարժումը աշխատանքիընթացքումմարդու տարբեր օրգանների`ձեռքերի, ոտքերի, գլխի, իրանի միօրինակ տեղափոխումներն ու շարժումներն են: Օրինակ` ճակնդեղը հողից հանելու համար պետք է կռանալ, ձեռքը մեկնել, ափը մոտեցնել փրերին, բռնել փրերը, բարձրացնել ձեռքը: Աշխատանքը կազմակերպելիսմենք առնչվում ենք աշխատանքի մեթոդ հասկացության հետ, որն ավելի լայն իմաստ ունի, քան աշխատանքային գործելաձնը: Աշխատանքիմեթոդ ասելով` պետք է հասկանալ մեկ կամ մի խումբ աշխատողներիկողմից կիրառվողաշխատանքի գործելաձների, գործողությունների, շարժումների միասնություն, որը բնութագրվում է որոշակի քանակով ն հստակ, ավելի նպատակահարմար հաջորդական կատարումով: Յուրացնելով աշխատանքի կատարման մեթոդները,ունենալով աշխատանքի որոշակի փորձ` աշխատողները ավելորդ, անհարմար,աննպատակ շարժումներ չեն կատարում, ինչը նպաստումէ աշխատաժամանակըխնայելուն: Աշխատանքիմեքոդը արտադրականառաջադրանքի կամ օպերացիայիկատարմանեղաԱշխատանքային գործողությունը

մասն է, որը

բերքահավաքի

Լ

նակն է:

Գյուղատնտեսության մեջ իրականացվումեն բազմաթիվ տարբեր աշխատանքայինգործընթացներ,որոնցից յուրաքանչյուրը բնութագրվում է որոշակի առանձնահատկություններով` (կիրառվող տեխնոլոգիան, տեխնիկան,աշխատողներիթիվը, նրանց որակավորումըն այլն): Կատարվողաշխատանքներըկարելի է դասակարգելհետնյալ խմբերի: 1. Դաշտային մեքենալազված աշխատանքներ: Իրականացվումեն շարժականմեքենաների միջոցով, հիմնականկատարողներնեն տրակտորիստ-մեքենավարները: 2. Ստագիոնար մեքենաների սպասարկման աշխատանքներ: Այս են ցորենի, աշխատանքներըկապված կարտոֆիլի, բանջարեղենի,կան թի, կերի այլ գյուղատնտեսականմթերքներիլրամշակման ն վերամշակման հետ: Նման աշխատանքներիառանձնահատկությունընրանում է, որ դրանց կատարմանհամարանհրաժեշտ մեքենաները,մեխագտնվում են ստացիոնարվիճակում,իսկ նիզմները, սարքավորումները բանվորներըաշխատանքիառարկաներըմոտեցնում են մեքենաներին: 3. Անասնաբուծության մեջ կատարվող աշխատանքներ: Այստեղ

բնութագրականնայն է, որ աշխատանքի միջոցները ն առարկաները կենդանիներնեն, կերը ն արտադրանքը:Աշխատանքայինգործընթացները իրականացվում են տարբեր մեքենաների ու մեխանիզմների միջոցով, որոնց ղեկավարում են աշխատողները: 4. Ձեռքով կատարվող աշխատանքներ: Դրանքգյուղատնտեսական արտադրության մեջ կատարվող բազմատեսակ աշխատանքներնեն` քաղհան, բերքահավաք, ոռոգում ն այլն: Աշխատնքներկատարելիս օգտագործում են պարզագույն գործիքներ` բահ, փոցխ, եղան ն այլն: 5. Տրանսպորտային աշխատանքներ: Այս աշխատանքներըկապված են բարձման-բեռնաթափմանն փոխադրումների հետ: Հիմնականում օգտագործում են ավտոմեքենաներն տրակտորայինկցիչներ: 6. Նորոգման աշխատանքներ: Դրանք քանդման-հավաքման,նորոգման աշխատանքներն են, որոնք կատարվում են մեխանիկական արհեստանոցներումձեռքի ն մեքենաներիմիջոցով: Կարելի է նշել նան այլ բնույթի աշխատանքներ.գյուղական շինարարություն, արհեստագործությունն այլն: 72.

Աշխատնքայինգործընթացներիռացիոնալ կազմակերայման հիմնական սկզբունքները

Աշխատանքայինգործընթացներիռացիոնալկազմակերպումիցէապես կախված է արտադրության վերջնական արդյունքի ստացումը, հետնաբար, ցանկացած աշխատանքային գործընթացպետք է համապատասխանի որոշակի պահանջներին ն կազմակերպվիռացիոնալ, Գիտականորեն հիմնավորված սկզբունքներով: Աշխատանքայինգործընթացների սկզբունքների ներդրման համար անհրաժեշտ է ստեղծել համապատասխանպայմաններ` կապված աշխատանքիառարկաների ն արտադրությանմիջոցների ստանդարտացման,աշխատուժի ն արտադրության միջոցների որոշակի ռեզերվների ստեղծման, աշխատանքի բնույթին համապատասխանկադրերիընտրության,օպտիմալ հոգեֆիզիոլոգիական պայմանների ապահովման հետ: Աշխատանքային գործընթացներիռացիոնալ կազմակերպմանհիմնականսկզբունքներն են համամասնությունը,համաձայնեցվաժծությունը, ռիթմիկությունը,ան-

ընդհատությունը:

Համամասնության սկզբունքի էությունն այն է, որ աշխատանքային գործընթացները կազմակերպելիս պետք է ստեղծել ն պահպանել մարդկանց, մեքենաների,մեխանիզմներին անհրաժեշտ այլ միջոցների ճիշտ, քանակական ու որակականհարաբերակցություն:Օրինակ` հացահատիկի կոմբայնով բերքահավաքը կազմակերպելիսճիշտ համա98

մասնությունպետք է ստեղծել կոմբայնների,մարդկանց,հացահատիկը տեղափոխող ավտոմեքենաներիմիջն, որպեսզի ապահովվի գործընթացի անընդհատությունը, հետնապես ն բարձր արտադրողականութ-

յունը:

'

Համաձալյնեցզվածության սկզբունքը ցույց է տալիս աշխատանքագործընթացներիկատարմանհաջորդականությունը, որը պետք է ային ժամանակին պահովի գործընթացիառանձինտարրերիճիշտ, կատարումը Ա մեքենաների ու մարդկանց լրիվ ծանրաբեռնվածությունը:Առանձին աշխատանքներիժամանակինչկատարումը խախտում է գորմարդկանց, տեխնիկայի պարածընթացի միասնությունը, բերում պուրդների: Հետնապես, շատ կարնոր է հաշվարկել յուրաքանչյուր օպերացիայի կատարմանժամկետը ն ապահովել դրանց ժամանակին կատարումը: Օրինակ` մինչն ցանքն սկսելը անհրաժեշտ է նախապատրաստել դաշտը, տեղափոխել սերմը ն այլն, կամ հացահատիկի կոմբայնով բերքահավաքըկազմակերպելիսավտոմեքենաներիուշացման պատճառովբունկերի ոչ ժամանակինդատարկումըկընդհատիկոմբայնի աշխատանքը:Այս սկզբունքի պահպանմանհամար նպատակահարմար է աշխատանքայինգործընթացների կազմակերպականքարտի կարնորագույն մասը համարել օպերացիաներիկատարման ժամային գրաֆիկներիկազմումը: Ռիթմիկությանսկզբունքը ենթադրումէ, որ իրար հետ կապված մեկ կամ մի քանի աշխատանքայինգործընթացներիբոլոր տարրերը իրականացվենմիասնականռիթմով:Բոլոր մեքենայացված աշխատանքներում ռիթմը որոշվում է գլխավոր օպերացիաները կատարող ագրեգատի աշխատանքով: Օրինակ, հացահատիկիբերքահավաքիժամանակ կոմբայնի աշխատանքով է պայմանավորված աշխատանքիռիթմը, որով ն որոշվում է հացահատիկի տեղափոխման, պահեստավորման, ծղոտի հավաքմանկազմակերպումը:Այս դեպքում բոլոր փոխկապակցված օպերացիաներիժամային արտադրողականությունըլինում է հավասար: Այս սկզբունքի պահպանմանըկարելի է հասնել ըստ արագության ն բեռնատարողության համապատոսխան մեքենաների ընտրության ու ժամային գրաֆիկների հիման վրա աշխատանքային գործընթացների հստակպլանավորմանմիջոցով: Ըստ անընդհատության սկզբունքի` աշխատանքային գործընթացն իրականացվումէ նվազագույն ընդմիջումներովկամ առանցվերջիններիս: Սակայնչպետք է անտեսել ընդմիջումները`կապվածաշխատանքի ու հանգստի ռեժիմների ն արտադրության տեխնոլոգիայի ու կազմակերպման հետ: Աշխատանքային գործընթացը պետք է ընթանա .այնպես, որպեսզիյուրաքանչյուր հաջորդող եղանակ, գործողություն, շարժում լինի նախորդի շարունակությունը: Որքան աշխատանքներում .

ն այլ պատճառներովընդմիջումների տեխնիկական,կազմակերպական թիվը քիչ լինի, այնքան աշխատողիտրամադրությանտակ շատ ժամանակ կմնա օգտավետ աշխատանք կատարելու ն արտադրողականությունը բարձրացնելուհամար: Աշխատանքայինգործընթացներիանընդհատության սկզբունքի ավելի բարձր մակարդակ է համարվում հոսընթացությունը,որը ներկայումս կիրառվումէ հացահատիկի,շաքարի ճակնդեղի, կարտոֆիլի բերքահավաքը կազմակերպելիս,ինչպես նան խոշոր անասնաբուծական համալիրներում, գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման գործընթացներումհոսընթացտեխնոլոգիականգծերի ներդրմանշնորհիվ: Պետք է նշել, որ աշխատանքային գործընթացների կազմակերպման նշված սկզբունքներըգտնվում են փոխադարձկապիու պայմանավորվածության մեջ ն լրացնում են մեկը մյուսին: Բացի նշված այս չորս հիմնական սկզբունքներից, գոյություն ունեն նան այլ սկզբունքներ, որոնք պակաս կարնոր չեն աշխատանքային գործընթացներըկազմակերպելիս:

Աշխատողների պարտականությունների

մասնագիտազման

սկոզ-

բունքը բխում է աշխատանքիբաժանման ու կոոպերացիայիէությունից ն ենթադրում է աշխատատեղերում աշխատողների ռացիոնալ տեղաբաշխում` հաշվի առնելով նրանց աշխատանքիփորձը, պրոֆեսիոնալ պատրաստվածությունը,հակումները: նվազագուլն

տեղափոխումների ն շարժումների

խնալման սկզբուն-

պահպանումը պահանջում է

քի առավելագույն աշխատաժամանակի խնայողություն` ավելորդ գործողությունների վերացման, սերմերի, կերի, վառելիքի, արտադրանքի ն այլ նյութերի տեղափոխման տարածությունների, աշխատանքիառարկաներիու միջոցների ավելորդ տեղափոխություններիկրճատման հաշվին: Միաժամանակկարնոր է հողատարածություններիճիշտ տեղաձնումը, աշխատողների ու ագրեգատների շարժման ռացիոնալ սխեմաների ընտրությունը, աշխատատեղերի ռացիոնալ պլանավորումը ն սպասարկումը: Աշխատանքային

խատեսում է

գործընթազների

տիպալնազման սկզբունքը

նա-

էտալոնային տիպայիննախագծերիմշակում` աշխատանքային գործընթացներիկազմակերպման համար: Այդպիսի փաստաթուղթ է բուսաբուծության ն անասնաբուծության մեջ աշխատանքային գործընթացներիկազմակերպմանքարտը: Ըստ աշխատանքի օպտիմալ ինտենսիվության սկզբունքի` ֆիզիոուսումնասիրություններիհիլոգիականն ինժեներատնտեսագիտական ման վրա կարելի է սահմանել աշխատանքիինտենսիվության այնպիսի մակարդակ, որը օպտիմալ ֆիզիկական ն նյարդային լարվածության Աշդեպքում կապահովի աշխատանքիբարձր արտադրողակառնություն:

խատանքիօպտիմալինտենսիվությանարդյունքում աշխատողըմինչն հաջորդ օրվա աշխատանքի սկիզբը կարող է վերականգնելծախսած էներգիան: Գյուղատնտեսական աշխատանքների լարված շրջանում (ցանք, բերքահավաք)տեղի է ունենում աշխատանքի ինտենսիվության որոշակի բարձրացում: Նյութական շահագըրգռվածության սկզբունքը ենթադրումէ նյութական խթանմանայնպիսի համակարգիսահմանում, որը կնպաստիաշխատանքի քանակականու որակականցուցանիշների բարձրացմանը, երաշխավորված վարձատրությանապահովմանը ն աշխատողներիսոցիալականպայմաններիբարելավմանը: 7.3.

Աշխատանքիաշխատատարությունըն

դրա

իջեցմանուղիները

ասելով` պետք է հասկանալ միավորարտադԱշխատատարություն րանք արտադրելու կամ որոշակի ծավալի աշխատանք կատարելու վրա աշխատաժամանակիընդհանուրծախսումներիգումարը: Փաստոկրճատումըհամարժեք է աշխատանքի արրեն, աշխատատարության ա ճին: տադրողականության Յետնապես,աշխատատարությանիջեցումը աշխատանքի կազմակերպման ն արտադրության արդյունավետության բարձրացման կարնոր խնդիրներիցմեկն առաջընթացիպայմաններումմեծանում է աշԳիտատեխնիկական խատանքայինգործընթացների կազմակերպմանդերը, ն աշխատատարությունը կախված կլինի ոչ միայն նրանից, թե ինչ գործիքներով է զինված աշխատողը, այլն նրանից, թե ինչպիսի մեթոդներով է նա աշխատում: ներկայումս գյուղացիական տնտեսություններում շատ բարձր է ձեռքով կատարվող աշխատանքներիմակարդակը, հետնապես, այդ աշխատանքներիմեքենայացումը մեծ չափով կնպաստիաշխատատարության զգալի նվազմանը' Ըստ արտադրության մեջ աշխատանքայինծախսումներիունեցած դերի` տարբերում են արտադրականու արտադրության կառավարման աշխատատարություն: Արտադրականաշխատատարություննընդգըրիսկ արտադկում է տեխնոլոգիականն արտադրության րության կառավարմանաշխատատարությունը`արտադրությաննախան կատարելագործման աշխատատարությունը (այաշխատողներիաշխատանքայինօախսինքն` վարչակառավարչական ն արտադրության կառավարմանաշխատասումները): Արտադրական տարություններիգումարըկազմում է լրիվ աշխատատարությունը:

է:

սպասարկման,

պատրաստման

Լրիվ աշխատատարություն

Արտադրական

աշխատատարություն

Արտադրության

կառավարման .

աշխատատարություն

աշ- Արտադրությաննախապատմասարկման խատատարություն խաւոատարություն Աաաա րաթյուն`

Տեխնոլոգիական

աշ-

(աշխաՕպերացիաների

Կարա տարության:

Իոն աշԿերի րի պատրաստսաս

խատատարություն

մեքենաՍարքավորումների,

անվճա աաիաանաշխատատարություն ման

ԱԱ

աշխատատարություն

Անասունների խնամ-

ԱԱ

աան

Աշխատանքի պաշտպանութ-

աիանխատաթարություն

տարություն

ՐԱՆԸ

արման ախատաա նասնաբուժական

սպա-

րություն

աաա աաաւ ճակիպահպանմանաշխա-

տատարություն |

Նյութական արժեքներիըն-

աշդունման, պահպանման եկ.

102.

5.

Տեխնոլոգիականաշխատատարություննիրենից ներկայացնումէ հիմնական տեխնոլոգիական գործընթացումզբաղված աշխատողների աշխատանքայինծախսումները:Բուսաբուծության ճյուղում տեխնոլոգիական աշխատատարությանմեջ են մտնում ցանքի, բույսերի խնամքի, բերքահավաքի ն այլ աշխատանքների վրա կատարված աշխատանքային ծախսումները: Անասնաբուծությանմեջ տեխնոլոգիական աշխատատարությունըկապված է կերի պատրաստման,կենդանիների խնամքի, արտադրանքի ստացման ու պահպանման,անասնաբուժական սպասարկմանն այլ աշխատանքներում կատարված աշխատանքային ծախսումների հետ: Տեխնոլոգիական աշխատատարության են ծառայում տնտեսություններումհիմնական բանտվյալները հիմք վորների քանակի որոշման համար: Արտադրությանսպասարկմանաշխատատարությունըկապված է տրանսպորտային,բարձման, բեռնաթափմանաշխատանքներիկատարման,էներգիայի, ջրի, վառելիքի մատակարարմանհետ: Միաժամանակ այդ աշխատատարությո ընդգրկում է մեքենաներնու սարքավորումներըա̀շխատանքային,շենքերն ու կառույցները` սարքին վիճակում պահպանելու վրա կատարված աշխատանքայինծախսումները: Այս աշխատարությանմիջոցով որոշվում է օժանդակաշխատողներիթիվը: Առանձին աշխատանքներիկատարման աշխատատարությունըորոշվում է հետնյալ կերպ: Նորմատիվայինաշխատատարությունըորոշվում է միավոր աշխատանթի կատարման համար սահմանվածժամանակի, արտադրանքին սպասարկմաննորմաներիմիջոցով: Այն աշխատանքներում, որոնց համար սահմանվածեն հերթափոխայինարտադրանքի նորմաներ, աշխատանքայինծախսումները միավոր աշխատանՔի կատարմանկամ միավորարտադրանքիարտադրմանհամարկարելի է որոշել հետնյալ բանաձնի օգնությամբ.

Անասնաբուժականտնտեսությանլրիվ աշխատատարության

ԵԻթ, Ն «

«Հ

հերթ

-ն` բանվորներիթիվը, ժամ, հերթափոխիտնողությունը, Նրերջ-ը ագրեգատի հերթաԺրեր»-ը հա: փոխայիննորման, Օրինակ, Ճ3-3,6 հացահատիկացանիչներով գանքի 8 ժամյա հերթափոխայիննորման սահմանված է 6 հեկտար: Ագրեգատը սպասարծախկում է 3 մարդ: Մեկ հեկտարի ցանքի հաշվով աշխատանքային սումներըկկազմեն

որտեղ Ծաչ-ը ծախսումներն են, մար-ժամ, Թ.

կառուցվածքը.

7.4.

աշ

4մյժամ:

ՀՅ

որոնց համար սահմանված է համապաԱյն աշխատանքներում, նորմա, անասուններիկամ օբյեկտներիաշտասխան սպասարկման որոշվում է հետնյալ բանաձնուլ՝ խատատարությունը իշ ժլ ը

ան ՀԿ ՀԱ

ղաթ

"պ

սպ

է կամ ագրեգատների որտեղ Է -ն սպասարկվողանասնագլխաքանակն թիվը, Ն,պ-ն` մեկ աշխատողիհամար սահմանված սպասարկմաննորման, Ժյան` սպասարկմանժամկետը,օր: կատարմանն արտադրանքիարտադԱռանձին աշխատանքների որոշման նպատակնայն է, որպեսզիբարության աշխատատարության ծախսումներինվազեցման ռեզերվները, ցահայտվենաշխատանքային Ուստի նախքանաշխատատարութտնտեսումը: սահմանվիհնարավոր յան ցուցանիշներիմշտականվերլուծություն կատարելը, նորմատիվային ն փաստացիտվյալների համեմատությանմիջոցով պետք է բացամիավորի հաշվով աշ7հայտվեն արտադրանքիկամ աշխատանքների ն որը կարելի է տնտեսումը, հնարավոր խատանքայինծախսումները ու առաջավորձների եղանակների,նոր տեխնոստանալ աշխատանքի լոգիաների ն այլ միջոցառումներիներդրմանշնորհիվ: Նման աշխատանք կատարելիսպետք է ուշադրություն դարձնել ձեռքով կատարվող հնարավոր ուղիներ գտնել դրանց գործընթացներին, աշխատանքային նվազեցմանկարնոր միհամար: Աշխատատարության մեքենայացման ջոց են նան առաջավորտեխնոլոգիաներիկիրառումը, կոմբինացված օգտագործումը,ինչը թույլ կտա կատարել մի քանի արագրեգատների տադրականգործընթացներ(կուլտիվացիա,ցանք ն հողի տափանում): Շոշափելի արդյունք է տալիս տեխնիկայի խմբային օգտագործումը, քարտերի մշակուկազմակերպման աշխատանքայինգործընթացների

մը ն կիրառումը: Գյուղացիական,ֆերմերային տնտեսություններում,կոոպերատիվներում, բաժնետիրական ընկերություններումարտադրվող արտադկառուցվաօքըտարբերվումէ խոշոր գյուրանքի աշխատատարության է նրանով,որ Դա բացատրվում ղատնտեսականձեռնարկություններից: հետ ն կապված շատ արտադրությանսպասարկման կառավարման կոլեկտիվների, կատարումեն աշխատանքային պարտականություններ

ընտանիքներիանդամները:

Հիմնականաշխատանքայինգործընթացների կազմակերպումը բուսաբուծությանմեջ

Աշխատանքայինգործընթացներըկազմակերպելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել արտադրության կառավարման, իրավական, տնտեսական, տեղեկատվական,հոգեբանականկողմերը: Այս դժվար խնդրի լուծումը պահանջումէ աշխատանքին աշխատանքային գործընթացների ռացիոնալ կազմակերպման սկզբունքների պահպանում: Ներկայումմ գյուղատնտեսության մեջ, հատկապես` ցանքի, տնկման, բերքահավաքի աշխատանքներում կիրառվում են հոսընթաց տեխնոլոգիաներ,որոնք էապես ազդում են ապագա բերքի քանակի նե որակի վրա: Ուստի անչափկարնորվումէ անընդհատությանսկզբունքի պահպանումը,ինչին կարելի է հասնել ռիթմիկության ն համամասնության սկզբունքների կիրառմանշնորհիվ: Աշխատանքայինգործընթացը պետք է իրականացվիմիասնականռիթմով, դրա համար անհրաժեշտ է տեխնոլոգիականշղթա կազմող բոլոր աշխատատեղերում,բոլոր օղակներում հասնել հավասար ժամային արտադրողականության: Աշխատանքային գործընթացի անընդհատության ն ռիթմիկության սկզբունքների կիրառումըհնարավորէ համամասնությանսկզբունքի իրականացմանշնորհիվ: Բուսաբուծության ճյուղում դաշտային մեքենայացված աշխատանքներըկազմակերպելիսանհրաժեշտ է հաշվի առնել ագրոտեխնիկական պահանջները(մշակման ն ցանքի խորությունը, բերքահավաքի եղանակը,ցողունների կտրմանբարձրությունը ն այլն), ագրեգատների կազմն ըստ կատարվող աշխատանքներիբնույթի, դաշտերի նախապատրաստումը,գործերում ագրեգատներիաշխատանքիձնի ընտրուքյունը, աշխատանքիորակի վերահսկումըն այլն: Կարնորէ նան, որ աշխատանքայինգործընթացներըկազմակերպվենըստ օպերացիոն տեխնոլոգիայի:Դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր մեքենայացվածաշխատանք պետք է կատարվի սահմանված կարգին ն գործելաձներին համապատասխան,այսինքն` պահպանվեն դաշտային մեքենայացված աշխատանքներիկատարման կանոնները:Ըստ օպերացիոնտեխնոլոգիաների` աշխատանքներիկազմակերպումընպաստում է աշխատանքային ծախսումներիու միջոցներիկրճատմանը,բարձրացնումէ ագրեգատներիարտադրողականությունը,ապահովում գյուղատնտեսական աշխատանքներիորակով կատարումը: Բուսաբուծության մեջ կատարվող հիմնական աշխատանքային գործընթացներնեն վարը, ցանքը, բերքահավաքը:

Վարի կազմակերպումը: Վարը հողի մշակման հիմնականաշխատանքայինգործընքացներիցմեկն է, որի նպատակնէ ստեղծել նպաստավոր պայմաններ խոնավության, սննդանյութերիկուտակման, բույսերի արմատայինհամակարգիզարգագմանհամար: Վարը կազմակերպելիս պետք է պահպանելհետնյալ ագրոտեխնիկական պահանջները` վարի խորությունը,ժամկետները,առի շուռ տալու աստիճանը, շարքերի ուղիղ լինելը, խարակներթույլ չտալը: Վարը կատարում են առը շուռ տալով ն առանց շուռ տալու: Հայաստանում կիրառվում է հիմնականումհողաշերտերը շրջելու միջոցով վարը: Օգտագործվում են 6, 5, 4, 3 թեանի գութաններ, որոնք ագրեգատավորվում են 3, 4, 5 դասի տրակտորներին:է«-700, )«-701 տրակտորներով աշխատելիս օգտագործում են 8 թեանի կախովի գութաններ: Վարը կազմակերպելու համար անհրաժեշտ է դաշտը նախապատրաստել, բաժանել գործերի,նշելով շրջադարձներիտեղերը, վերացնել արզելքները, ընտրել ագրեգատներիշարժման եղանակներըն ուղղությունները: Շատ կարնոր է գործերի ձեի ու չափի սահմանումը,որից մեծ չափով կախված է ագրեգատներիարդյունավետ աշխատանքը:Գործերի լայնությունը որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

Գծլայռ 2 Գեր»Ը42րշ՞, -

որտեղ Գծլայ-ըգործի օպտիմալ լայնությունն է, մ, Գերյ-ը`գոնի երկարությունը, մ, Ը-ն՝ ագրեգատի ընդգրկմանլայնությունը, մ, շրշ.- ն` ագրեգատի շրջադարձիշառավիղը, մ:

նորՏրակտորային ագրեգատների հերթափոխային աշխատանքի

ման կախված է

դաշտերի ձնից, չափից ու վիճակից: Ագրեգատների շարժման եղանակներն ընտրում են` հաշվի առնելով դաշտերի մշտական ցուցանիշները (գոնի երկարությունը,ուրվանկարը ն այլն), մեքենաների տեխնիկականբնութագիրընե այլ պայմաններ:Թնավարկատարելու դեպքում ագրեգատըվարը սկսում է գործի կենտրոնից,շրջադարձային գոտում թեքվում է աջ` առաջացնելով օղակ: Գործի մեջտեղում առաջանումէ թումբ: Լաղարակավարկատարելիսագրեգատը աշխատանքըսկսում է գործի ծայրից` շրջադարձայինգոտում շարժվելով ժամագույցի սլաքի հակառակ ուղղությամբ ն գործի մեջտեղում առաջացնելով ակոս (նկ. 4): Ագրեգատիշարժման նշված ձնի դեպքում սկզբում վարում են 1-ին ն 3-րդ գործերը թնավար, ապա 2-րդ գործը` լաղարակավար,5-րդը՝ թնավար, 4-րդը` լաղարակավարն այդպես շարունակ: Վարի կազմակերպմաննման եղանակիդեպքում երկու անգամկրճատվում է թմբերի ն ակոսներիքանակը,դրանք լինում են միայնյուրաքանչյուր գործի

կենտրոնում,ինչը շատ կարնոր է հաջորդ մշակումների ժամանակ, նի որ ագրեգատներիօգտագործումը նվազեցնում է նան

հողի էր,

,

զիան:

Գծյան:

Գծլառշ

Գծլայս3 Գծլայն4Գծլայն5 |

«ՀՐԻ

լ

Ի

4.

-

Մ

ո

,

կ

||

աԱ Թ Նյ.

-

Դ

ՏՆ»

քա-

րաշ

Մ

Ղ

«ՀՐթՈՁԸ

լ

հ

|

կն Ց-ԱԱ

-

սխեման գործերի հաջորդական Ազրեցատի շարժման

օղակաճնվարի դեպքում:

Կարճ գոներով(մինչն 500 մ) վար կատարելիս,ինչը բնորոշ է գյուղացիական,ֆերմերայինտնտեսություններին, ագրեգատըշարժվում է գործի երկարությամբ,վարը սկսելով առաջին գործի ծայրից, կատարելով լաղարակավար,գո0ի վերջում թեքվում է ձախ. այս դեպքում օղակներ չեն առաջանում: է այնքան, Այսպիսի վարըշարունակվում քանի դեռ հնարավորեն առանցօղակի շրջադարձերը:Գործիկենտրոնիչվարած մասըվարում են հաջորդ գործի հետ միասին(նկ. 5):

Գժլայն.4 '

Գծլայս2

Գծլայո3

լ

Նկ. 5. Ացրեգատիշարժման սխեման առանց օղակի վարի դեպքում:

Ցանքի ՀՎազահատիկալին մշակաբուլսերի զանքիկազմակեուպումը: են ընդհանուր աշխածախսումներըկազմում կատարված նպատակով Անչափկարնորէ, որ այն կաշուրջ 10-1596: ծախսումների տանքային տարվի որակովն կարճ ժամանակում: են Ը34Ճ-3,6, Ը3-3,6, Ը31-3,6. ցանիչների միՑանքը կազմակերպում Արդտրակտորներին: թրթուրավոր ագրեգատավորելով ջոցով` դրանք որը ագրեգատաշարքացանիօգտագործումը, յունավետէ կատարումնախացանվորվում է -700 տրակտորինն միաժամանակ պարարտացում, պարարտանյութերով հանքային քային կուլտիվացիա, Փորձը ցույց է գործընթացներ: ցանքի ն հարթեցմանաշխատանքային առավելություօգտագործման հոսընթաց-խմբային տալիս մեքենաների են առաջաառանձնացնում շղթայում նը: Ընդհանուրտեխնոլոգիական դեպՏվյալ ռիթմը: է մյուս աշխատանքների տար օղակը,որը որոշում ռիթագրեգատների օղակ է ցանքի կատարումը:Ցանքի քում այդպիսի սերմերի նախապատրաստման, մին պետք է համապատասխանեն մշակությանաշխանախացանքային հ ողի բարձման,տեղափոխման, թիվը Տրակտորիդասը ն շարքացանների տանքայինգործընթացները: Կարճ չափերին: դաշտի է ագրեգատումպետք համապատասխանեն է գոներով փոքր դաշտերում,ինչը համապատասխանում ագրեգատ: շարքացանով մեկ կարելի է օգտագործել պայմաններին, ագրեգատը եղանակով, Այս դեպքումցանքըկատարվումէ սովորական ն շարժվելով աշխատումէ երկու գործերում` մեկից անցնելով մյուսը էլ ցանվում են դրանցումհակառակ ուղղություններով:Երկու գործն:150-200 մ է Այս եղանակով ցանքը կատարվում կարճ միաժամանակ: չի լինում շրջադարձերըկագոների դեպքում,երբ հնարավորություն (նկ.6.): դուրս, փոքր ու նեղ տարածություններում տարել դաշտերից

Ագրեգատըկազմելիս պետք է հաշվի առնել տրակտորի հզորություդիմադրությունըճարմանդումն հողի տեսականը,

քարշային գործիքի ԿԱՆԸ: հարդի ացահատիկի կազմակերպելիսգործի լայնությունը որոշում ցանքը

են

հետնյալ բանաձնով.

Մ«Ժ»10'

Գեաա գ

Ը3Շ-2,1 11.

'

Ղայաստանի

ցանքիժամանակ եղանակով ագրեգատի Նկ.6.Սովորական շարժմանսխեման:

երկ

որտեղ Գծլառշ-ը գործի լայնությունն է, մ, 97-ն` ագրեգատիօրական արտադրողականությունը,հա, Ժ-ն՝ աշխատանքներիկատարմանժամկետը, օր, Գեր-ը` գոնի երկարությունը,մ: Հաշվարկում են նան սերմերով լիցքավորելու վայրը, այսինքն` երկու լիցքավորումների միջն ընկած տարածությունը, հետնյալ բանաձնով. ե-

Չ»ք»10

ոը" ն

որտեղ Լ-ը հաջորդ լիցքավորմանհեռավորությունն է, մ, Օ-ն՝ սերմարկղի տարողությունը, ց, Էը՝ սերմարկղիօգտագործման գործակիցը,Ց. ն` ցանքի նորման մեկ հեկտարի հաշվով, ց, Ը-ն` ագրեգատի ընդգըրկման լայնությունը, մ: Ցանկալի է, որ սերմարկղի լիցքավորումը կատարվի շրջադարձի գոտիներիցմեկում: -

Հազահատիկալին

մշակաբույսերի

բերքահավաքի կազմակերպու

մը: Հացահատիկիարտադրությանառավել աշխատատարգործընթացներից մեկը բերքահավաքի կազմակերպումնէ, ինչը պետք է կատարել առանց կորուստների ն լավագույն ժամկետներում: Կիրառվում են հա-

ցաբույսերի անջատ ն ուղղակի կոմբայնավարմամբբերքահավաքի եղանակները: Մեր հանրապետությունում հիմնականում տարածված է երկրորդ եղանակը: Բերքահավաքից առաջ դաշտը բաժանում են գործերի, նախապատրաստումեն շրջադարձերի գոտիները, տրանսպորտայինուղիները, կատարումեն հակահրդեհայինաշխատանքներ: Բերքահավաքը սկսում են, երբ հացահատիկի հիմնական մասը (9595) լրիվ հասունացել է, ն որպեսզի կորուստները քիչ լինեն, այն պետք է կատարել սեղմ ժամկետներում (5-7 օր): Վանրապետությունում հացահատիկիբերքահավաքը կատարում են ՇՔ-5Ճ, «Նիվա», ՇԽյԼ6 «Սիբիրյակ»,«Դոն-1200» ն այլ կոմբայններով: Խոշոր գյուղատնտեսականձեռնարկություններում միջոցների ու

բերքահավատեխնիկայիառկայությանպայմաններումհացաբույսերի բերժամանակավոր է ունենալ նպատակահարմար քը կազմակերպելիս համալիրներհետնյալ օղակներով՝

քահավաքատրանսպորտային » .

»

դաշտը

նախապատրաստելու. բերքահավաքի

կոմբայնատրանսպորտային. ծղոտի հավաքման.

սպասարկման. տեխնիկական հողի նախնականմշակման սպասարկման: կուլտուր-կենցաղային համալիրներիու դրանցօղակնեԲերքահավաքատրանսպորտային րի չափերը պետք է որոշել` ելնելով յուրաքանչյուրտնտեսությանկոնկրետ պայմաններից: դեպքում բարձր արդյունք է ստացվում, Կոմբայնովբերքահավաքի ն է կոմբայնիընթացքիժամանակ` կոմբայնի երբ հատիկը դատարկվում համաձայնեցվածաշխատանքիարդյունքում:Բերավտոտրանսպորտի հատիհոսընթաց տեխնոլոգիայով, քահավաքըպետք է կազմակերպվի »

31171130, 3111- 150

-

Բա»

ավտոմեքենաներով,

'

բերքատվությունը, քանակն է, որտեղ Աք-ն ավտոմեքենաների հա, 7երթ-ը` արտադրողականությունը, ց/հա, Մ-ն` կոմբայնիԺամային միջոցներիմեկ երթի տնողությունը, րոպե, Բեռ-ը՝ տրանսպորտային Բ-ն`

9: միջոցիբեռնատարողությունը, տրանսպորտային

Մեկ երթի

տնողությունըորոշում են բ

հետնյալ բանաձնով` շիեռ

Է60---։ Հ--ԴջազԻԱվցամ Մերթ

Տ

,

"Ի

ղաբունկերիտարողությունըէ, ց, Դչաչը՝ մեկ բունկերի որտեղ Ավշաւ-ը` ավտոմեքենայի դատարկման տարկմանտնողությունը, հեռավորությունը,կմ, Մ-ն տնողությունը,րոպե, հեռ-ը տեղափոխման կմ/ժ: միջոցիշարժմանմիջին արագությունը, տրանսպորտային ն տեղափոխում են, հակավորում ծղոտը հավաքում Վացահատիկի

Տ-ն

կետեր: կուտակման

րոպե,

ջ

Անասնաբուծությանմեջ աշխատանքիմիջոցներնու առարկաները կենդանիներնեն, կերը ն արտադրանքը:Այդ ճյուղում տեղի ունեցող գիտատեխնիկականառաջընթացը որոշակի ազդեցություն է թողնում տեխնոլոգիականգործընթացներիփոփոխման վրա, ինչը հնարավոէ տալիս իրականացնելաշխատանքներիհամակողմանիմեն ռացիոնալացում,կատարել աշխատանքիռացիոնալ բաա ու կոոպերացումնայլն: ավարաբուծությունում հիմնական աշխատանքայինգործընթացմեկը կովերի կիթն է: Կովերի կիթը կաթնային տավարաբուծությ զ բարդ ն գործընթացներիցէ, որին բաժին է ընկնում 25-3046: Կթի տեխնոլոգիան որոշվում է համաձայն իների պահպանմանձնի ն ֆերմաների չափերի,ըստ այդմ գորկարող է կազմակերպվելկթի տարբեր հարմարանքների միջոընթացը ցով: Կովերի կապովի պահվածքի պայմաններինավելի լավ է համամսուրային կթի հարմարանքների(ՃՈԻ1-8) օգտագործումը: Այս եղանակը թույլ է տալիս հաշվի առնել կենդանիներիառանձնահատկություններըն դրան համապատասխանսահմանել կթի տնողությունն ու խտացրած կերի նորմաները: Բացի դրանից,ստացվում է բարձրորակմաքուր կաթ, քանի որ կաթը կովից մինչն կաթնայինտանէ հերմետիկ մեկուսացված կաթնախողովակների իջոցով: Կթի գործակիցը կազմված է մի քանի գործողություններից: կթի դեպքում կատարում են հետնյալ գործողություննելվացում, րը` կրծի ապարատիմիացում, կրծի մերսում, կթի վերահսկում, մեքենայականհոսք, ապարատիանջատում ն փոխադրում: Մեքենայականկթի դեպքում կաթիտեղափոխումու դատարկում չի կատարվում, քանի որ կաթը կաթնախողովակներովտեղափոխվում է տանկերիմեջ: Ձեռքով կիթը կազմակերպելիս կատարումեն հետնյալ գործողությունները` կրծի լվացում ն մերսում, կիթ, կաթի տեղափոխում ն դատարկում:Ձեռքով կթի համեմատությամբ,մեքենայականկթի դեպքում աշխատանքայինծախսումներըկրճատվում են ավելի քան երկու անգամ: Խմբային կթի հարմարանքների («Յոլոչկա» «Տանդեմ») օգտագործմանզուգորդումը կովերին կապելու ու արձակելու ավտոմատացման հետ թույլ է տալիս սպասարկմաննորմաները բարձրացնել մինչե 23-26 գլուխ, մեքենայականկթի օպերատորներինըմ̀ինչն 200 գլուխ՝ երկու անգամ կթի ն 100 գլուխ երկհերթ աշխատանքին երեք անգամ

րից Քիմազմաներպումը: աշխատատար երուն ախսերի

երթ

բեղ.»«60

//

ր նե

քարշակներ:Կոմբայնըսպաեն նան տրակտորային օգտագործվում են հետնյալ բանաձնով՝ որոշում քանակը սարկող ավտոմեքենաների Աք Ք

աշխա

Չ Աաացու

»

կը տեղափոխվումէ Ճ3-535,

ԱԱ «մակեր Հունական

հություն

.

»

2.5.

Հոր

պատասխանում

տեղափոխվում վերը Մեքենայական

կթի դեպքում: Միաժամանակհեշտանում է մեքենայականկթի օպերատորների աշխատանքը,ստեղծվում են նպաստավորպայմաններբարձրորակ կաթ ստանալու համար: Նման պայմաններումաշխատանքիարտադրողականությունըբարձրանումէ 18-2296-ով: Խոշոր կաթնային ֆերմաներում ն համալիրներում կովերի կիթը կազմակերպվումէ կթի հրապարակներումստացիոնարխմբայինհարմարանքներիօգնությամբ: Այս կամ այն հարմարանքիկիրառումըկախված է ֆերմայի ն համալիրի չափերից, ինչպես նան հոտի հավասար մթերատվությունիցն կաթ տալու արագությունից:Անհրաժեշտէ նկատի ունենալ, որ «Յոլոչկա» տիպի հարմարանքների դեպքում միաժամանակ կթի հրաւպարակմտած կովերի կթի տնողությունընույնն է: Վետնապես, այդ հարմարանքները նպատակահարմար է օգտագործել այն ֆերմաներումն համալիրներում, որտեղ կովերի օրականկաթնատվության ն կաթ տալու արագության մեջ մեծ տարբերություն չկա: «Տանդեմ» տիպի մեխանիզմները թույլ են տալիս սահմանել յուրաքանչյուր տնողությունը` հաշվի առնելով մթերատվությունը ն կաթ կովի կթման տալու արագությունը: Վետնապես,այդ հարմարանքներըկարելի է կիրառել այն ֆերմաներում ն համալիրներում, որտեղ կենդանիներիմոտ տարբերվում են: նշված ցուցանիշներն էապես Ապարատներիքանակը, որով աշխատում է մեքենայականկթի օպերատորը, կախված է կթի հարմարանքիտիպից, կովերի մթերատվությունից, օպերատորի որակավորումից ն այլ ցուցանիշներից: Կովերի ցանկացած ձնի պահվածքի դեպքում աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման կարնոր պայմաններից մեկը կթումների քանակի կրճատումն է: Փորձով ապացուցված է, որ պահվածքի տեխնոլոգիայի պահպանման ն լիարժեք կերակրմանպայմաններում երեքի փոխարեն երկու անգամ կթելու դեպքում կովերի մթերատվությունըչի նվազում: Միաժամանակ, կովերի երկու անգամ կթի դեպքում, աշխատանքայինուղղակի ծախսումները 1 ց կաթի հաշվով նվազում են 25-28 96-ով: Կթի առանձինտարրերի վրա ծախսվածժամանակի վերլուծություէ տալիս, որ տվյալ գործընթացիաշխատատարությունըկախցույց նը է ված մի շարք գործոններից, որոնցից կարնոր են կթման համակարգը, աշխատանքիկազմակերպմանմեթոդներնու եղանակները,կթվորների

որակավորումը:

Խոզերի բտման կազմակերպումը: Խոզի մսի արտադրության ավելացումը, որակի բարելավումը ն ճյուղի արդյունավետությանբարձրաԿիրառցումը մեծ չափով կախված են բտմանճիշտ կազմակերպումից:

վում է խոզերի կերակրման երկու ձն` առավելապես խտացրածն որոնցից յուրաքանչյուրին համապախտացրած-արմատապտուղային, տասխանումէ կերային բաղադրիչներիորոշակի հարաբերակցություն: Խոզերի արդյունավետ կերակրումըն տարբեր խթանիչների, վիտամինների, կերատեսակների ռացիոնալ օգտագործումը ապահովվում է լիարժեք խտացրածկերի օգտագործման դեպքում: Խոզերին տալիս են նան խառը կերաբաժիններօ̀ գտագործելով հյութալին կանաչ կեր: Կերակրումների քանակըկախվածէ կերաբաժնիկազմիցն խոզերի քաշից: Եթե կերաբաժնումգերակշռում է ծավալայինկերը` խորհուրդէ տրվում երեք անգամ կերակրումը:Մնացածդեպքերում, ինչպես ցույց են տալիս գիտահետազոտական հիմնարկներին

մասնագիտացվա

տնտեսությունների է երկու անգամ կետվյալները,նպատակահարմար րակրումը: Տարբերում են մսային, բեկոնային ն ճարպային բտում: Բտման այդ տեսակներըկախվածեն խոզերիքաշից, տարիքից ն ճարպի հաստությունից: Մասնագիտացված տնտեսություններում բտման համար կիրառվում է խոզերի փոքր խմբայինպահվածքը(10-15 գլխից ոչ ավելի), առանձին դեպքերում կիրառվում է մեծ խմբերով (20-25 գլուխ) պահվածք: Պետք է նշել, որ կերի օգտագործման արդյունավետությունը կախված է ոչ միայն խոզերի խմբերի չափից, այլե գլխաքանակի խտությունից,կերակրմանձնից ն այլ պայմաններից: Խոզաբուծության արդյունավետությանմակարդակըմեծ չափով կախվածէ ստացվող արտադրանքիորակից: Նպատակահարմար է, որ գիրացումըկազմակերպվի այնպես, որպեսզի ստացվի 7595 միս, 1092

բեկոն ն 1596 ճարպ: Ոչխարների խուզի կազմակերպումը: Խուզը բրդի ստացման վերջնականգործընթացնէ ն դրա ճիշտ կազմակերպումը թույլ է տալիս այն կատարել սեղմ ժամկետներում(10-15 օր), բարձր որակով ն անկորուստ: Նուրբ ն կիսանուրբբուրդ ունեցող լիատարիք ոչխարներին խուզում են միայն գարնանը,կոպիտ բուրդ ունեցողներին`գարնանըն աշ-

նանը: Ռոմանովյանն մուշտակայինցեղերի ոչխարներինխուզում են գարնանը, ամռանըն աշնանը: Գարնանըծնված նրբագեղմն կիսանրբագեղմգառներինխուզում են հաջորդ տարվա գարնանը,իսկ ձմռանը ծնվածներին`աշնանը, երբ բուրդն ունենում է 4-5 սմ երկարություն: Մեքենայական խուզը կատարումեն կենտրոնացված խուզման կետերում, ստացիոնար կամ շարժական խուզման հրապարակներում, որոնք կահավորվածպետք է լինեն խուզող ագրեգատներով (5Ը4, 12ից մինչն 100 մեքենաներով),մամլիչներովմԱ ՂԼ-1,ՕՏ կամ 7Շ-73-3), դազգահներով(141 կամ ՈՅՒԼ60) ն այլ պարագաներով:Խուզման կե113

տերը ունենում են խուզի, բրդի փաթեթավորման, խուզվածն չխուզված ոչխարներիպահպանմանբաժանմունքներ: Ոչխարներիխուզը կազմակերպելիսմեծ նշանակություն է տրվում աշխատատեղի ճիշտ նախապատրաստմանը:Ոչխարանոցներըտեղադրում են խուզման կետերիանմիջականհարնանությամբ:Չի կարելի խուզը կատարել վատ կարգավորվածմեքենայով, չի թույլատրվում մեքենայով նույն տեղը կրկին անգամ խուզել ն այլն: Ստացվողբրդի որակը բարձրացնելու նպատակովանհրաժեշտ է պահպանել ոչխարների արածեցմանտեխնոլոգիանն կազմակերպումը, իսկ ձմռանը` կերակրումն ու պահպանումը: 7.6.

էշխատանքային գործընթացներիկազմակերպմանքարտերի կազմումը ն օգտագործումը

Աշխատանքայինգործընթացներիռացիոնալացմանհամարանչափ օգտակար են աշխատանքի կազմակերպմանտիպային քարտերը: Դրանք համարվում են հիմնական փաստաթուղթ,ուր արտացոլվում է գիտականսկզբունքների հիման վրա աշխատանքիկազմակերպումը: Քարտում գրանցվում են աշխատողներիգործողություններըաշխատանքի ընթացքում, մանրամասն նկարագրվում են աշխատանքի ռացիոնալ մեթոդներնու եղանակները,առաջավոր տեխնոլոգիաները,առավել արդյունավետ մեքենայականմիջոցների կիրառումը,աշխատատեղերի ռացիոնալկազմակերպումը, աշխատանքին հանգստի օպտիմալ ռեժիմները: Քարտը համարվում է աշխատանքայինգործընթացի կազմակերպմանանձնագիր,չափանիշ, օպտիմալմոդել: Բուսաբուծության մեջ քարտերը կազմվում են ինչպես առանձին գործընթացների(վար, պարարտացում,ցանք, տնկում, ն այլն), այնպես էլ ողջ աշխատանքիհամար: Քարտերի կազմումն ու կիրառումը ընդգրկում է երեք փուլ` գոյություն ունեցողտեխնոլոգիայիԱ աշխատանքի կազմակերպման ուսումնասիրում, աշխատանքայինգործընթացների ռացիոնալ կազմակերպման նախագծում (քարտի կազմում), արտադրության մեջ կիրառում: Աշխատանքիկազմակերպման ու տեխնոլոգիայի ուսումնասիրումըկատարվում է հաշվառման ն հաշվետվությունների տվյալներիվերլուծության, ֆոտոխրոնոմետրաժային դիտարկումների միջոցով: Դաշտային մեքենայացվածաշխատանքաներիհամար քարտերը կազմելիս օգտագործում են «Տիպային Շպերացիոնտեխնոկատարմանկալոգիա ն դաշտային մեքենայացվածաշխատանքների նոնները» ձեռնարկը:

Բուսաբուծությունում կիրառվող քարտերը բաղկացած են լինում հետնյալ բաժիններից. 1. Աշխատանքիտեխնոլոգիա. ն 2. Աշխատուժի տեխնիկայի պահանջ. Յ. գործընթացիկազմակերպում. Աշխատանքային 4. Աշխատանքին հանգստիռացիոնալռեժիմներ. 5. Անվտանգությանտեխնիկան աշխատանքիպայմաններ. 6. Արտադրանքինորմա ն աշխատանքի վարձատրություն: Անասնաբուծությանմեջ նման քարտերի կազմումը կատարում են ըստ անասնաբուծության ճյուղերի Ա կենդանիների սեռատարիքային խմբերի, ֆերմաների առանձին աշխատողների համար (խոզապահօպերատորներ,որոնք կազմակերպում են խոզերի գիրացումը ն մերունների պահպանումը, կթվոր-օպերատորներ, թռչնապահ-օպերատորներ, սարքավորումներնորոգող փականագործն այլ աշխատողներ): Կոնկրետ անձի աշխատանքիկազմակերպմանքարտը փաստաթուղթէ, ուր ներկայացվածեն աշխատատեղերումաշխատանքիգիտականկազմակերպմաննպատակովիրականացվողմիջոցառումները: Աշխատանքիկազմակերպմանքարտերը նպաստում են տնտեսություններում հիմնավորվածաշխատանքիծախսի նորմաներիներդրմանը, ֆերմաների աշխատողներիաշխատանքիկազմակերպմանկատարելագործմանը,աշխատանքիարտադրողականության բարձրացմանը: Անասնաբուծությանոլորտի աշխատանքի կազմակերպմանքարտերըբաղկացածեն հետնյալ բաժիններից` 1. Աշխատանքի ն արտադրության պայմաններ (կենդանիների պահվածքիձները, սարքավորումներիտիպերը նայլն). 2. Աշխատատեղիկահավորում ն պլանավորում (գործընթացիմեքենայացմանմիջոցները,անհրաժեշտսարքավորումների,գործիքների, արտահագուստի,հարմարանքներիցուցակը, աշխատատեղի պլանավորման սխեման, աշխատողներիռացիոնալ տեղափոխումները այլն). 3. Աշխատանքներիկատարմանեղանակներ (տվյալ պայմաններում ռացիոնալ գործողությունները,շարժումները, գործիքների ն սարքավորումների օգտագործմանեղանակները). 4. Կատարողներիպարտականություններ, Տ. ժամանակինորմատիվներն սպասարկմաննորմաներ. 6. օրվա ռեժիմ. Աշխատանքային Է Անվտանգությանտեխնիկայիկանոններ. Աշխատանքիվարձատրություն:

ն

8.

Գլուխ 8. 8.1.

նորմավորման կազմակերպումը Աշխատանքի

աշխատանքիկատարմանհամար անհրաժեշտաշխատանքիչափը, որպես ամբողջական աշխատաժամանակի բացարձակմեծություն, ձեռք է բերում յուրահատուկ ձն, որն իր արտահայտությունն է գտնում աշխատանքի նորմալի մեջ: Վերջինս հասարակայնորենանհրաժեշտաշխատաժամանակի կառուցվածքի ն մեծության արտահայտությունն է՝ կախված ձեռնարկության,արտադրամասի,բաժանմունքին աշխատատեղի կոնկրետ կազմակերպատեխնիկական պայմաններից: Հետնաբար, աշխատանքի նորմավորումըաշխատաժամանակիծախսումների մեծության սահմանում է` որոշակի աշխատանքի կատարման համար` տվյալ արտադրությանառավել ռացիոնալ կազմակերպատեխնիկական

Աշխատանքինորմավորմանէությունը ն բովանդակությունը

Ր Արտադրությանյուրաքանչյուր գործընթացիհիմքում դրվում է մար-

գործունեությունը,այսինքն` նրա աշխատաննպատակահարմար իրան քը: Դրա քանակի որակի սահմանումը կոնկրետպայմաններում կանացվումէ նորմավորմանմիջոցով: ՛' Աշխատանքինորմավորումնուսումնասիրում է աշխատաժամանակի ծախսումներըն օգտագործումը,առաջավոր փորձը, աշխատանքի վրա ազդող բոլոր գործոնները,բացահայտում արտադրողականության է աշխատաժամանակի կորուստները,բանվորիավելորդ, ցածրարտաղառարողականշարժումներըն գործելաձները,մշակում աշխատանքի վել արդյունավետմեթոդների կիրառմանմիջոցառումներ: Աշխատանքինորմավորումըհամարվում է աշխատանքիգիտական ն անբաժանելի մասը: Այն նպաստումէ տեխնիկայի կազմակերպման համարվում է աշխառացիոնալ օգտագործմանը, աշխատաժամանակի պայման,սերանհրաժեշտ տանքի առաջավոր մեթոդների կիրառման ն գ աշխատանքային ործընթացնետորեն կապվածէ տեխնոլոգիական վիճակն ու ոնորմավորման րի կատարելագործման հետ: Աշխատանքի րակը էականորենկանխորոշումեն կիրառվողաշխատանքինյութական ու առավելություններն խթանմանն առաջին հերթին` վարձատրության դու

պայմաններում:

`

թերությունները:

Նորմավորումը թույլ է տալիս ճիշտ լուծել աշխատանքիբաժանաշխատատետեղաբաշխման, ման ու կոոպերացման, աշխատողների հիմն Գիտականորեն հ արցերը: սպասարկման ղերի կազմակերպման են աշխատանքի վարձատրության նպաստում նավորված նորմաները թույլ են տալիս պլանավորելարտադրությունը: տարբերակմանը, անկախ աշխատողներիթվից, մեՑանկացած արտադրությունում, է քենայացման մակարդակից, հարկ լինում սահմանել քանակական համամասնություններտարբեր տեսակի աշխատանքներիմիջն: Այդ դեպքում անհրաժեշտ է իմանալ արտադրությանյուրաքանչյուր բաու ժանմունքում աշխատանքիծախսումներիչափն ըստ որակի քանածախսումներիայդպիսի կի ն ըստ աշխատանքիտեսակի: Աշխատանքի որն անհրաժեշտ է յուրաքանչչափ է համարվումաշխատաժամանակը, կազմակերյուր առանձին գործողությանկատարմանհամար` առկա արտադրանքի տեսակի Որոշակի պատեխնիկական պայմաններումը միավորի արտադրությանկամ կոնկրետ ձեռնարկությունումորոշակի

Այսպիսով, աշխատանքինորմայով են պայմանավորվածկոնկրետ աշխատանքիկատարմանհամար անհրաժեշտ ժամանակիմեծությունն ու կառուցվածքը ն այն համարվումէ չափանիշ, որի հետ համեմատվում են ժամանակիփաստացիծախսումները`դրանց ռացիոնալությունը որոշելու համար: Աշխատանքինորմաները,արտահայտելովաշխատանքի չափը յուրաքանչյուր աշխատատեղում,մի կողմից համարվում են շահույթի ստագման միջոց, մյուս կողմից պետք է նպաստենսոցիալական խնդիրների լուծմանը` աշխատողներիհամար ապահովելով աշբնականոնինտենսիվությունն բովանդակալիություն: խատանքի Ներկայումս աշխատանքի նորմավորումը լուծում է միմյանց հետ փոխկապակցվածտնտեսական ն սոցիալական նպատակներ` մրցունակ ապրանքներիարտադրություն,ծառայությունների մատուցում ն մարդկայինռեսուրսների ռացիոնալօգտագործում: Դրա հետ կապված են նան աշխատանքի նորմավորմանը ներկայացվող պամեծանում հանջները,որոնք կարելի է ձնակերպելհետնյալ կերպ. աշխատանքի նորմավորմամբ հնարավորինս շատ կատեգորիաներիաշխատողներիընդգրկում. նորմաների բարձր որակ, այսինքն` դրանց հիմնավորվածության բարձր մակարդակ. աշխատանքիծախսումներինորմաներսահմանելիսհամակողտնտեսական, մանի մոտեցում` կազմակերպատեխնիկական, հոգեֆիզիոլոգիականկ սոցիալականգործոններըհաշվի առնելու միջոցով. աշխատանքի նորմալ ինտենսիվության ապահովում` աշխան առողջության պահտողների տնական աշխատունակության պանմաննպատակով: Աշխատանքի կազմակերպման ն վարձատրությանառաջադիմա»

»

»

»

.

կան ձներին անցնելիս գյուղացիական տնտեսություններում աշխատանքի նորմավորման անհրաժեշտությունըչի վերանում, այլ փոխակերպվումէ, այսինքն` նորմավորմանօբյեկտ են դառնումկոլեկտիվ աշխատանքը, դրա վերջնական կամ միջանկյալ արդյունքները, փոխադարձաբարկապված աշխատանքներիհամալիրը: Մշակվում են միասնական արտադրականնորմաներ` նախացանքային, ցանքի, բերքահաէ վաքի աշխատանքներիհամար, ինչը հեշտացնում միավոր արտադրանքի վարձաչափիհաշվարկելը: ` զբաղված աշխատողի աշխաԳյուղացիական տնտեսությունում տանքընույնպես պետք է կազմակերպվիըստ տվյալ պայմաններինառավելագույնսն համապատասխանող նորմաների: Գյուղացիական տնտեսություններում առաջին պլան են մղվում աշխատատարության նորմաները, աշխատանքիծախսումները միավոր վերջնական արտադտարածության,գլուխ անասունի,կաթի, րանքի կամ սպասարկվող մսի, հացահատիկիհաշվով: Առանց աշխատանքի նորմաների իմացության տվյալ ոլորտի տնտեսավարողներըչեն կարող կազմակերպել իրենց գործունեությունը, մասնավորապես` հնարավոր չի լինի պլանավորել աշխատանքները, աշխատանքայինգործընթացների կատարման համար աշխատուժի պահանջը, հատկապես վարձու աշխատուժիանհրաժեշտությանդեպքում ն այլն:

8.2.

Աշխատանքինորմավորմանֆունկցիաները

Աշխատանքի նորմաները, որպես արտադրականգործընթացների կազմակերպմանն դրանց կառավարմանմիջոց, կատարում են մի շարք ֆունկցիաներ:Նախ, նորմավորումը, հաշվի առնելով անհրաժեշտծախսումները այս կամ այն գործողության (աշխատանքի) վրա որոշակի է նորմայի չակազմակերպատեխնիկական պայմաններում: սահմանում է փը, որը թույլ տալիս որոշելու յուրաքանչյուր առանձինաշխատողի մասնակցությանաստիճանը վերջնական արդյունքի ստեղծման գործում: Դրանովիսկ աշխատանքինորմաներըդառնում են անհատական կամ կոլեկտիվ աշխատանքիարտադրողականության կոնկրետն անմիջականբնութագիր: Շուկայական հարաբերություններինանցնելիս այդ ֆունկցիան դուրս է գալիս պետական կարգավորմանշրջանակից ն դառնում ձեռծախսումների առաջադիմանարկությանֆունկցիան:Աշխատանքային '

..

կան նորմաներիօգտագործումըդրանցիցյուրաքանչյուրի համար, անկախ սեփականությանձներից,վերածվում է տնտեսականբարեկեցուքյան ե արտադրանքի մրցունակությանապահովման կարնորագույն աշխատանքիօգտագործման արդյունավետութպայմանի: Ներկայումս յան ե ընդհանուր տնտեսականարդյունքների միջն գոյություն ունեցող սերտ կապը խիստ արդիականէ դարձնում անհրաժեշտծախսումներն արտահայտող աշխատանքի նորմաների սահմանման խնդիրը: Դա թույլ է տալիս հասնելու միավոր արտադրանքիհաշվով օպտիմալ տենակարարաշխատանքայինծախսումների,իսկ դա, ինչպես ցույց է տալիս պրակտիկան,նպաստումէ այլ տեսակի արտադրականռեսուրսների վրա համապատասխանտեսակարարծախսումներիկատարմանը: Ր Աշխատանքինորմավորմանկարնորագույնֆունկցիան հանդես է գալիս որպես ներտնտեսայինպլանավորման հիմք: Նորմաների օգնությամբ հաշվարկվում են արտադրամասերի, բաժանմունքներիարտադրական ծրագրերը, առանձին աշխատատեղերիպլանային առաջադրանքները,որոշվում է սարքավորումներիքանակը ն բաժանմունքների, արտադրամասերի,ամբողջձեռնարկությանարտադրականհզորության պլանային օգտագործումը: Ելնելով աշխատանքի նորմաներից` որոշում են արտադրանքներիպլանային աշխատատարությունըն դրա հիման վրա` աշխատողների անհրաժեշտ թիվը, հաշվարկում են աշխատավարձի ֆոնդը, արտադրանքի ինքնարժեքը, օրացուցայինպլանային նորմատիվները(արտադրականցիկլերի տնողությունը, անավարտարտադրությանծավալ ները): Շուկայականհարաբերություններիպայմաններումայս ֆունկցիայի շրջանակներում մշակվում են նան հեռանկարայինռազմավարական խնդիրներ, որանցից են` մրցակիցներիմիջե աշխատանքայինծախսումների համեմատականգնահատականը,դրանց իջեցման հնարավորություններիբացահայտումը,կազմակերպատեխնիկական բնույթի միջոցառումներիտնտեսականարդյունավետությանգնահատումը: Աշխատանքինորմաներըաշխատանքիու արտադրության ռացիոնալ կազմակերպման հիմքն են: Դրանց միջոցով օպտիմալացվումէ աշխատանքիկազմակերպումը: Ելնելով առանձին գործընթացներիկատարման ժամանակիծախսումներից`հաշվարկում են սարքավորումների ն բանվորներիանհրաժեշտթիվը, օպտիմալացվումէ նրանց ծանրաբեռնվածությունը,որոշվում արտադրականցիկլի տնողությունը: Աշխատանքայինգործընթացներիռացիոնալության չափանիշներից մեկը աշխատատարությունն է, այն որոշում են սահմանվածժամանակի նորմաներիհիման վրա: Կատարելով աշխատանքայինգործըն`

թացների արդյունավետությանչափանիշներիֆունկցիա` գիտականորեն հիմնավորվածաշխատանքինորմաներըհնարավորությունեն տալիս որոշելու ե գնահատելու աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանռեզերվները: նան աշխատանքի Աշխատանքինորմաներով է ւպայմանավորված վարձատրությանչափը: Աշխատանքինորմավորումը կատարում է արտադրական ն աշխատանքային գործընթացների ռացիոնալացման ֆունկցիա: Նորմավորման ժամանակ օգտագործվող աշխատաժամանակի ծախսումների ուսումնասիրման մեթոդները հնարավորություն են տալիս բացահայտել արտադրությանկագմակերպմանգոյություն ունեցող թերությունները ն մշակել միջոցառումներ` դրանց վերացման համար: Գիտականորենհիմնավորված աշխատանքինորմաները ապահովում են աշխատանքիբնականոն ինտենսիվություն,ինչը թույլ է տալիս երկար ժամանակպահպանել աշխատողներիբարձր աշխատունակությունը, աշխատանքիարտադրողականությունըն ինտենսիվությունըաշխատանքայինհերթափոխի ընթացքում, ինչպես նան աւվահովել աշխատուժի վերարտադրությունը: : ՛

8.3.

Աշխատանքինորմաներիգիտականհիմնավորումը

Աշխատանքինորմաներըկարող են նպաստել աշխատանքի ն արտադրության արդյունավետությանբարձրացմանըմիայն գիտականորեն հիմնավորվածլինելու, այսինքն` արտադրության կոնկրետ պայմաններինառավել չափով համաւպատասխանելու դեպքում: Դրանքաշխատանքիչափի կոնկրետ արտահայտություննեն յուրաքանչյուր ձեռՇարկությունում: Աշխատանքինորմաները մի կողմից պետք է համարվենշահույթի ստացմանմիջոց, իսկ մյուս կողմից` նպաստենսոցիալականխնդիրների լուծմանը, ն առաջին հերթին աշխատողիհամար ապահովենաշխատանքի նորմալ ինտենսիվություն ե շահագրգռվածությանբարձրացում: Նորմայի հիմնավորումըենթադրում է դրա մեծության վրա ազդող բոլոր գործոնների հաշվառում որոշակի կազմակերւպատեխնիկական պայմաններում: պատճառով էլ ծախսումների աշխատանքի նորմաները Այդ պետք է սահմանել`հաշվի առնելով սարքավորումների,մեքենաներիու գործիքների տեխնիկականբնութագրերը,կիրառվող տեխնոլոգիաները, աշխատատեղերիռացիոնալ կագմակերպումնու սպասարկումըն տեխնիկական, տեխնոլոգիականն. կազմակերայլն: Արտադրության

հիման վրա սահմանված աշխատանքի պականհնարավորությունների Սակայն նորմանորմաները կոչվում են տեխնիկապես հիմնավորված: ների միայն այդպիսին լինելը բավարար չէ գիտականորենհիմնավորված համարվելու համար: նորմաները պետք է հիմնավորված լինեն նան հոգեֆիզիոլոգիական տձսանկլունից:Այն ենթադրումէ աշխատանքի տարբերակիընտրություն, երբհաշվի են առնվածմարդուօրգանիզազդեցությաննվազումը ն աշխամի վրա անբարենւվաստգորչոնների ու ռեժիմների ներդրումը: տանքի հանգստի ռացիոնսլ Աշխատանքի նորմաներիսոցիալական հիմնավորումը նախատե սում է աշխատանքիբովանդսկալիության ապահովում, աշխատանքի նկատմամբհետաքրքրության մեծացում: "Շուկայական տնտեսությսնանցման շրջանում աշխատանքի նորմաներ սահամնելու ժամանպ| նվազում է հոգեֆիզիոլոգիական նսոցիալականգործոնների ազդեցությանմակարդակը,քանի որ, չնայած տարբեր օրենսդրական ակտերիառկայությանը, ձեռնարկությունները համար: Գործատուներինհեշահագրգռված չեն դրանց կատարման է ինտենսիվ ն էքստենսիվօգտագորտաքրքրում միայն աշխատսնքի ծումը: Սակայն պետք է նկստի ունենալ, որ նշված հանգամանքը, ինչպես աշխատողներիաշմիանշանակ,բացասաբար կսնդրադառնա խատունակության,հետնաբա: նան նրանց արտադրողականությանու առողջականվիճակի վրա ն երջին հաշվով կհանգեցնիաշխատանքի անկմանՄիաժամանակ,պետությունըպետք արդյունավետության է ուն սոցիալական իրավական պաշտԺեղացնի վարձու աշխատողների պանվածությունը`կապված ատտադրությանն աշխատանքի ինտենսիպայմաններիստեղծման հետ: Գորվության ն աշխատանքիբնանսնոն լինեն աշխատանքիանվտանգ ծատուները պետք է պատասիանատու ն հարմարավետ պայմանների ստեղծման համար, ինչը պետք է ամրապնդել օրենսդրությամբ: Նյրճաներիսոցիալական ն հոգեֆիգիոլոգիական հիմնավորմանհարցրը պետք է նախատեսելգործատուի ն վարձու աշխատողներիմիջն Սքվողկոլեկտիվպայմանագրում: նորմաներըպետք է հիմնավորԲացի վերը նշվածից, աշխստանքի նան տնտեսականտեսանյունից, ինչը հնարավորությունէ տալիս վեն տարբերակ` հաշվի առնեընտրելաշխատանքի լով կիրառվող ագրեգատներ, սարքավորումների արտադրողականորմաները, աշխատողի ճությունը, հումքի ն նյութերիծախսումների ն այլն: Այն պետք է ընթացքում հերթսփոխի ծանրաբեռնվածությունը տեխնիկական,հոգեֆիզիոլոտա, թե աշխատանքի ցույց գիական ն սոցիալական հքնավորման պայմաններում ինչպիսի

արդյունավետ առավել

նրմաների

անհրաժեշտծախսումներպետք է լինեն: Եթե վերջին երեք հիմնավորման տեսակներիդեպքում դրվում են սահմաններ, ապա աշխատանքի նորմայի տնտեսականհիմնավորումըհնարավորությունէ տալիս ճիշտ աշխատել տվյալ պայմաններում: "Այսպիսով, աշխատանքի նորմաները անհրաժեշտ է հիմնավորել տեխնիկական,հոգեֆիզիոլոգիական,սոցիալականն տնտեսականտեսանկյուններից ն միայն այս դեպքում դրանք կլինեն գիտականորեն

հիմնավորված: 8.4.

Աշխատանքինորմաներիտեսակները

Աշխատանքինորմայով են որոշվում է տվյալ աշխատանքի կատարմանհամար անհրաժեշտ ժամանակիծախսումներիմեծությունն ու կառուցվածքը: Այն համարվում է չափանիշ, որի հետ համեմատվումեն ժամանակիփաստացիծախսումները`դրանցռացիոնալլինելը սահմանելու համար:Բանվորներիու ծառայողներիաշխատանքընորմավորելիս կիրառվում են նորմաների հետնյալ տեսակները` ժամանակինորմա, արտադրանքինորմա, սպասարկմաննորմա, թվաքանակինորմա, կառավարելիությաննորմա ն նորմավորվածառաջադրանք: Քանի որ որպես աշխատանքի համընդհանուրչափանիշ ծառայում է աշխատաժամանակը, այդ պատճառով էլ աշխատանքի բոլոր նորմաներըհամարվում են ածանցյալ` ժամանակինորմայից: Ժամանակի նորման աշխատաժամանակիայն քանակն է, որն անհրաժեշտ է որոշակի տեսակի աշխատանքի միավորի կատարմանհամար մեկ բանվորիկամ համապատասխան թվաքանակին որակավորման բանվորներիկողմից, տվյալ ձեռնարկությանհամար առավել ռացիոնալ կազմակերպական, տեխնիկականն տնտեսական պայաններում` հաշվի առնելով առաջավոր արտադրականփորձը: Ժամանակի նորմանչափվում է մարդ-ժամերով,մարդ-րոպեներով կամ մարդ-վայրկէ նորման սահմանելու նպատակովանհրաժեշտ յաններով: Ժամանակի պարզել տվյալ աշխատանքիկատարմանհամարպահանջվող աշխատաժամանակի ծախսումներիկառուցվածքը: Ժամանակի նորմայի կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել հետնյալ բանաձնիտեսքով. ՆՀՀ 1նեԻօպ ՄհիմոՒ Լօժ Լսպ՞ Լիլ Լտկ, 1ջ-ն որտեղ ժամանակնէ, Լա նախապատրաստական-եզրափակիչ ը` օպերատիվժամանակը, 1որոօ-ըհ̀իմնականժամանակը, 1.ժ-ը` օժան-

-

դակ ժամանակը, 1յպ-ն` աշխատատեղը սպասարկելու ժամանակը, Մավկ-նհանգստի ն անձնականկարիքների համար ժամանակը, Լրվ-ն` արտադրության տեխնոլոգիայով ու կազմակերպմամբպայմանավորված ընդմիջումները: Արտադրանքինորման աշխատանքի այն ծավալն է կամ արտադրանքիքանակը, որը պետք է կատարի աշխատողը, կամ աշխատողների խումբը միավոր ժամանակում(սովորաբար մեկ հերթափոխում) արտադրության տվյալ կազմակերպատեխնիկականն տեխնոլոգիական պայմաններում:Արտադրանքին ժամանակինորմաները սահմանելու հետ միասին որոշում են նան վառելիքի ծախսի նորմաները,այսինքն` դրա այն քանակը, որն անհրաժեշտ է միավոր աշխատանքիկատարման համար: Դաշտայինաշխատանքներումվառելիքի ծախսի նորման, որպես կանոն, հաշվարկում են կիլոգրամներով` միավոր աշխատանքի համար(1 հա վարի, փոցխման ն այլն): Ժամանակինորման սերտորեն կապված է արտադրանքինորմայի հետ, դրանց միջն գոյություն ունի հակադարձ կապ: Օրինակ, ընդունենք, որ միավոր արտադրանքի պատրաստմանհամար ժամանակի նորման սահմանված է 20 րոպե, հերթափոխիտնողությունը հնգօրյա շաբաթվա դեպքում կազմում է 8 ժամ«60 րոպեՀ480 րոպե, հետնաբար, հերթափոխի ընթացքում կարհատ արտադրանք:Ժամանակինորմայի կրճատտադրվի 480:20-24 ման դեպքում արտադրանքինորման պետք է ավելանա: Այսպես, եթե ժամանակինորման կրճատվի 2076-ով կամ 4 րոպեով, ապա արտադմիավոր: րանքինորման կկազմի 480:16-30 Արտադրանքինորմաները գլխավորապես օգտագործվում են բուսաբուծության ճյուղում կատարվող աշխատանքներումն ունեն չափի տարբերմիավորներ(հա, ց, մ՞,գծամետր,վազ, ծառ ն այլն): Սպասաըկմաննորման, օբյեկտներիայն քանակն է, օրինակ` որոշակի տեսակին սեռահատարիքայինխմբի անասուններիգլխաքանակ, սարքավորումներիմիավորներ, արտադրականհրապարակներ ն այլն, որը պետք է սպասարկի մեկ աշխատողը կամ աշխատողների խումբը հերթափոխիընթացքում, որոշակի կազմակերպատեխնիկականպայմաններում:Նորմայի այս տեսակը նույնպես համարվում է ածանցյալ ժամանակինորմայից ն առավել կիրառելի է անասնաբուծությունում: Որքանքիչ ժամանակ է պահանջվում մեկ գլուխ անասունի, մեղվաընտանիքի,մեկ ագրեգատի ն այլ միջոցներիսպասարկմանհամար, այնքան մեկ հերթափոխիարտադրողականությունըկլինի ավելի բարձր: Կատարողներիթվաքանակի նորման անասնապահական ֆերմայի, ինկուբատորի,կերախոհանոցի,հոսքային գծի ն արտադրականայլ ..

ստորաբաժանումների,սպասարկման համար անհրաժեշտ որոշակի պրոֆեսիայի աշխատողներիթիվն է: Ժամանակավարձով աշխատողների աշխատանքի արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակովսահմանում են նորմավորվածառաջադրանք` ըստ կատարվող աշխատանքիբնույթի: Դա հնարավորություն է տալիս էականորենբարձրացնելաշխատողների նյութական շահագրգռվածությունըաշխատանքիարդյունքների նկատմամբ: Նորմավորված առաջադրանքը աշխատանքի այն ծավալն է, որը պետք է կատարվիմեկ աշխատողի կամ աշխատողներիխմբի կողմից որոշակի ժամանակահատվածում(հերթափոխ, ամիս, առաջադրանքի կատարման ժամանակահատված),երբ պահպանվում են աշխատանքին (արտադրանքին)ներկայացվողորակականպահանջները:Նորմավորված առաջադրանքըսահմանում են ժամանակի նորմայի (արտադրանքի նորմայի)հիման վրա: Նորմավորված առաջադրանքները կարող են հաջողությամբզուգակցվել սպասարկմանկամ աշխատողներիթվաքանակինորմաներիհետ: ' Խորհուրդ է տրվում նորմավորվածառաջադրանքներըկիրառել այնպիսի աշխատանքներում,որտեղ գերակատարմանհնարավորությունները գործնականորեն սահմանափակվածեն (օրինակ, արտադրանքի ռիթմիկ թողարկմամբ` մասնագիտացվածանասնապահական համալիրներում ն այլն): Կառավարելիության նորման սպասարկման նորմայիտարատեսակ է ն ցույց է տալիս մեկ ղեկավարիենթակայությանտակ գտնվող աշխատողների կամ կառուցվածքայինստորաբաժանումներիթիվը: Այս նորման օգտագործվում է այն դեպքում, երբ ժամանակի նորմաներիսահմանումը նպատակահարմար չէ: Գյուղատնտեսականարտադրությունում կիրառվում Է նան աշխատանքի համալիր նորմա, որը սահմանվումէ փոխադարձաբարկապված գործընթացներումաշխատողներիհամար: խոտի կու"Օրինակ, տակման աշխատանքներումարտադրանքինորման սահմանում են ոչ թե խոտհնձի,հավաքման,տեղափոխման,պահպանման,այլ մեկ միավոր քանակությամբխոտի կուտակման համար, այսինքն` սահմանվում է միասնականնորմաայդ գործընթացնիրականացնողբոլոր աշխատողների համար: Այդպիսի նորմաներըանհրաժեշտ են տեխնիկայիկոլեկտիվ օգտագործման, հոսքայինգծերի կազմակերպմանժամանակ: Աշխատանքինորմաները սահմանում են նորմատիվներիհիման վրա: Դրանք ցույց են տալիս աշխատանքիծախսումներըաշխատանքային գործընթացի առանձին տարրերի կատարմանժամանակ: Նոր124

մատիվներն ավելի կայուն են, քան նորմաները,այդ պատճառովէլ ավելի երկար են կիրառվում: Աշխատանքի գծով նորմատիվներըապահովում են ձեռնարկություններում ընդունված համանման աշխատանքներինորմաներիմիասնականությունը: Բացի դրանից, նորմատիվներիհիման վրա նորմաներ սահմանելու դեպքում կրճատվում է աշխատանքի օպերատիվ նորմավորման աշխատատարությունը: Նորմատիվների որակը էականորեն ազդում է աշխատանքի նորմաների մակարդակի ն որակի վրա: Այդ պատճառովէլ նորմատիվներըպետք է բավարարեն հետնյալ հիմնական պահանջներին. համապատասխանենտեխնիկայիզարգացման, աշխատանքի ն արտադրության կազմակերպմանժամանակակիցմակարդակին, հաշվի առնեն առաջավոր բանվորների աշխատանքի մեթոդներնու գործելածները. ճշտորեն հաշվի առնեն տարբեր գործոնների ազդեցությունը գործընթացի առանձին տարրերի ն գործողությունների տնողության վրա. ներառեն աշխատանքների կատարման առավել տարածված տարբերակները,հարմար լինեն նորմաների հաշվարկմանհամար: -

-

-

8.5.

Աշխատանքինորմավորմանմեթոդները

Աշխատանքինորմաների մշակման համար օգտագործում են հատուկ մեթոդներ: Գոյություն ունեն աշխատանքի նորմավորման երկու սկզբունքորենտարբեր մեթոդներ` գումարային ն անալիտիկ կամ ըստ տարրերի: Գումարային մեթոդը ներառում է երեք եղանակ` փորձնական, համեմատականն վիճակագրական:Առաջինեղանակիդեպքում նորմանեեն` հիմք ընդունելով արտադրության աշխատողների ն րը սահմանում նորմավորողներիփորձը: Ըստ համեմատականեղանակի` նորմաները են համեհամանման աշխատանքների գործող նորմաները: մատելով Օրինակ, քաղհան-փխրեցման նորկաղամբի միջշարքային ման կարելի սահմանել` լոլիկի քաղհան-փխրեցման հետ համեմատեէ լու արդյունքում: Երբեմն ագրեգատի արտադրանքի նորման սահմանում են համանման ագրեգատինորմային համապատասխան: Ըստ վիճակագրականեղանակի` աշխատանքինորմաներիհամար "`

հաշվարկում

տարածությունների

հիմք են ծառայում որոշակի տեսակի աշխատանքային գործընթացի փաստացի կատարողականիտվյալները: Փաստացի կատարողականի միջին թվաբանականըընդունվում է որպես նորմա:Օրինակ, ծիրանի բերքահավաքիաշխատանքայինգործընթացիփաստացի կատարողականներըկազմել են 270, 245, 290, 310, 90, 300, 280, 295, 315, 265 ն 330 կգ: Ստացվածտվյալներից դուրս է հանվում 90 կգ, որպես միջինից տարբերվող, ն ստացվում է միջին մեծությունը` 290 կգ, որն էականորեն էլ ընդունվումէ որպեսնորմա: "Գումարային սահմանվածաշխատանմեթոդի բոլոր եղանակներուվ քի նորմաներըգիտականորենհիմնավորվածչեն հետնյալ պատճառներով: Այս մեթոդովնորմաներ սահմանելիս հաշվի չեն առնում տեխնոլոգիայի ն աշխատանքիկազմակերպման մակարդակը,առաջավորգործելաձները,չեն բացահայտվումաշխատանքիարտադրողականության բարձրացմանռեզերվները, ըստ էության, ուշադրություն չի դարձվում մեքենաներիԱ սարքավորումներիտեխնիկական վիճակին,աշխատողների որակավորմանը,թույլ է տրվում սուբյեկտիվիզմ:Նորմավորման այս մեթոդիմիակ առավելությունընրանում է, որ այն աշխատատար չէ, ն նան է հետնաբար խնայողական պարզ, նորմավորողներից համապաչի պահանջվում:Այդ պատճառովէլ տասխանպատրաստականություն տվյալ մեթոդը չի կարող համարվել հիմնական,այսինքն` դրա կիրառումը պետք է լինի սահմանափակթվով` հազվադեպհանդիպողաշխա-

տանքներիհամար:

ն արտադրության այլ ճյուղերում աշխաԳյուղատնտեսությունում տանքի նորմավորմանհիմնական մեթոդ է համարվում վերլուծական, կամ ըստ տարրերի նորմավորման մեթոդը: Այն ենթադրում է աշխատանքայինգործընթացներիտրոհում բաղադրիչ տարրերին դրանցից յուրաքանչյուրի հետագա մանրամասնուսումնասիրում: Վերլուծական մեթոդով աշխատանքի նորմավորումըիրականացվում է յուրաքանչյուր տարրի կատարմանտնողության վրա ազդող նորմավորվող գործողությունների,դրանց տարրերի ու գործոնների նկարագրմանհիման վրա, այնուհետննախագծվումէ գործողությունների առանձին տարրերիկատարման հաջորդականությունը: Նորմավորման վերլուծական մեթոդը ստորաբաժանվում է ն վերլուծական-հետազոտական մեթոդնեվերլուծական-հաշվարկային

րի:

մեթոդը թույլ է տալիս որոշել ժամաՎերլուծական-հաշվարկային նակի ծախսումներըտարրի ն գործողությանվրա ամբողջությամբ,գիտականորեն հիմնավորվածմիջճյուղային, ճյուղային կամ տեղական գծով: Այն ենթադրումէ տնտեսությունումկոնկրետ աշնորմատիվների )26

խատանքինորմաներիորոշումը նախօրոքհաշվարկված նորմատիվների օգնությամբ:՝ Գործողություններիառանձին տարրերի կատարման վրա ժամանակինորմատիվները, ինչպես նան մեքենաներիու սարքավորումներիաշխատանքիռեժիմները սահմանում են գիտա՛ետազոտական հիմնարկներըն նորմատիվահետազոտական կայաննեը: Վերլուծական-հետազոտական մեթոդը ենթադրում է դիտա՛կումների ու այլ ուսումնասիրությունների անցկացում, ինչպես նան անհրաժեշտ հաշվարկներ` անմիջականորենաշխատատեղերում աշխատանքի ծախսումներինորմա սահմանելու համար: Դիտարկումները կատարվումեն տիպայինպայմաններում:Ստացվածնյութերիհիչանվրա սահմանում են գիտականորենհիմնավորված արտադրանքինորմաներ, ժամանակինորմատիվները̀ստ տարրերի: Նորմավորմանայչ մեթոդի թերությունն է բարձրաշխատատարությունը, քանի որ այն պահանջում է մեծ թվովդիտարկումներն հաշվարկներ:

Գործնականումաշխատանքինորմավորմանայս երկու մթոդները հաճախօգտագործվումեն միաժամանակ,որպես վերլուծակա՛մեթոդի տարատեսակներ,երբ ժամանակիառանձին նորմաներսահմանում են ըստ նորմատիվների, իսկ մյուսները` կատարվածուսումնասի՛ությունների հիման վրա: Սակայն առավելությունը տրվում է վերլոծականհաշվարկայինմեթոդին, քանի որ այն էականորենկրճատում : նորմաների մշակման աշխատատարությունը, նպաստում հավասարլարվան թույլ է տալիս հաշվարկելպլածությամբ նորմաների սահմանմանը նորմաները: նային " Ըստ տարրերի աշխատանքինորմավորմանե̀րկու տարատեսակները կապված են մինյանց հետ, լրացնում ե հարստացնումօն մեկը մյուսին: Այդ պատճառովէլ անհրաժեշտէ անընդհատկատայելագործել ինչպես վերլուծական-հետազոտական, այնպես էլ վերլոճականնորմավորման մեթոդիկան: հաշվարկային սահմանում են նան ըստ նորմաները չ Աշխատանքի միկրոտարրայի մեթոդի,որը հիմնված է այն բանիվրա, որ բանվորիգործողուքունների ամբողջբազմազանությունը աշխատանքիընթացքումկարելիէ հասցնել մատների,ձեռքերի, մարմնի, ոտքերի, տեսողական օրգանների պարզունակ շարժումների սահմանափակքանակության:Աշխատանայդ առաջնայինտարրերը ստացել են միլԴոտար քային գործողության րեր անվանումը: Վերլուծական-հաշվարկային մեթոդիհամեմատությամբ այս մեթոդի առավելությանընրանում է, որ ժամանակինորմաներըհաշվարկելիս է բանվորի կողմից կատարվող նախագծվում աշխատանքային գործելաձներիառավել ռացիոնալ հաջորդականությանն շարժումներիկա127

`

ռուցվածքը: Հաշվի առնելով արտասահմանյանփորձը` միկրոտարրայիննորմավորումը պետք է դառնա այն հիմնական մեթոդը, որն ապահովում է դրանց որակի բարձրացում ն աշխատանքինորմաների-միասնություն, ն իջեցում: վերանայմանաշխատատարության նորմաներիսահմանման կատարմանվրա ազդում են բազմաթիվքանակաՄիկրոտարրերի կան Ա որակականգործոններ: Դրանցից կարնորագույն է համարվում առարկայի ծավալը, որի մեծացումը պահանջում է բանվորի ուժերի լարում, ինչը դանդաղեցնում է շարժման արագությունը, հետնաբար, մեծացնում միկրոտարրիկատարմանժամանակը: Տաք, սուր, սայթաքուն,ւիխրուն առարկաներիհետ գործ ունենալիս` պահանջվումէ ցուցաբերել ծայրահեղ զգուշություն, ինչը ավելացնում է գործողության վրա ծախսվող ժամանակը: Միկրոտարրերի կաէ տարմանժամանակի վրա էականազդեցություն թողնում հսկողության աստիճանկոչվող գործոնը: Վերջինս հակադարձհամեմատական է ձիկրոտարրիկատարմանարագությանը: Ժամանակի նորմատիվների միկրոտարրայինհամակարգի կիրաէ հետնյալ բնագավառներում. ռումը առավել նպատակահարմար ե ռացիոնալ աշխատանքային վերլուծություն միկրոտարրային նախագծում, գործընթացների ձեռքի ն ձեռքի մեքենայացված աշխատանքայինգործընթացներինորմավորում, տարբեր աստիճանիխոշորացվածժամանակինորմատիվների -

-

-

մշակում:

Միկրոտարրայինվերլուծությունը Ա ռացիոնալ աշխատանքային գործընթացինախագծումըսկսում են աշխատատեղիպլանավորումից, գործընթացիբովանդակութինչից էապես կախվածէ աշխատանքային

յունը:

Վերլուծվում են նան աշխատանքային գործընթացըկազմող շարժումները ն պարզագույն գործողությունները, որի ընթացքում բացահայտվում են ավելորդ ն աշխատատար շարժումները: Վատկապեսմանրամասնուսումնասիրվում է շարժումներիհաջորդականությունըն դրանցզուգակցմանհնարավորությունը: Այդպիսի վերլուծությանարդյունք պետք է լինի աշխատատեղիռացիոնալ պլանավորումը,որի հիման վրա նախագծվում է աշխատանքային գործընթացի հաջորդականությունըն բովանդակությունը,ինչպես նան հաշվարկվումէ ժամանակինորման:

8.6.

Աշխատանքինորմաներիներդրմանկազմակերպումը ն վերլուծությունը

Շուկայական տնտեսությանն անցնելիս օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է դառնում աշխատանքինորմավորման` որպես ձեռնարկության գործունեության արդյունավետությունըպայմանավորողտնտեսական մեխանիզմիէական օղակներիցմեկի դերի բարձրացումը:Ուստի հարկ է լինում կիրառել միայն գիտականորենհիմնավորված աշխատանքի նորմաներ: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում կիրառվող աշխատանեն երեք խմբերի.միասնական, քի բոլոր նորմաներըստորաբաժանվում տիպայինն տեղական: Միասնականնորմաներըկիրառվում են մեկ կամ մի քանի ճյուղերի ձեռնարկություններիմիանմանաշխատանքներում:Այդպիսինորմաներ են կիրառվում բարձման-բեռնաթափման,շինարարականաշխատանքներում,այսինքն`այնտեղ, որտեղնորմագոյացնողգործոններըպայմանավորվածչեն արտադրությանառանձնահատկություններով: Տիպային նորմաները օգտագործվում են միանման, առավել տարածված աշխատանքներում, որոնք ունեն տիպային տեխնոլոգիա ն աշխատանքիկազմակերպում:Տիպային նորմաներնունեն խորհրդատվականնշանակություն:Այսինքն`դրանք կարող են չօգտագործվելայն ձեռնարկություններում, որտեղ արտադրության տեխնոլոգիանն աշխատանքիկազմակերպումըէականորենտարբերվում են տիպայինից: Նորմատիվայիննյութերի պատրաստումնու դրանց հիման վրա աշխատանքինորմաներիսահմանումը իրականացվումէ հատուկ նորմատիվահետազոտականկայաններում: Աշխատանքայինգործընթացների ուսումնասիրմանհիմանվրա դրանք մշակում են աշխատանքինորմաներ, կազմում աշխատանքինորմաների ժողովածուներ, ինչը զգալիորեն հեշտացնում է աշխատանքի նորմավորումըյուրաքանչյուր առանձին ձեռնարկությունում: Կարնոր խնդիր է համարվում նան աշխատանքի նորմաներիկատարմանընպաստողհամապատասխանկազմակերմիջոցառումներիմշակումը: պատեխնիական Գործնականումերբեմն լինում են դեպքեր, երբ տվյալ աշխատանքի նորման բացակայում է համապատասխանժողովածուում կամ էլ կոնկրետ տնտեսության արտադրությանտեխնոլոգիանն կազմակերպումը էականորեն տարբերվում են տիպայինից: Այս դեպքում աշխատանքի նորմավորմանմեթոդիկայիհիման վրա մշակվում է աշխատանքինորմա այս կամ այն աշխատանքայինգործընթացիհամար: Այսպիսինոր,

մաներըկոչվում են տեղական: մշակվում ն կիրառվում են մեկ կոնկրետ Տեղական նորմաները տնտեսությունում կամ տարածաշրջանի խումբ տնտեսությունների համար, որոնց արտադրության կազմակերպատեխնիկական պայմանները միմյանցից էականորեն չեն տարբերվում:Այդ նորմաները կրում են Ժամանակավոր բնույթ ն գործում են մինչն միասնական կամ տիպային նորմաներիսահմանումը: Ձեռնարկություններում գիտականորեն հիմնավորված աշխատանքի նորմաներիներդրման գործում կարնոր տեղ է հատկացվում դրանց կիրառման ն կատարման մակարդակի վերլուծությանը, ինչը համարվում է տնտեսությանն նրա առանձին ստորաբաժանումների տնտեսական գործունեության վերլուծության բաղադրիչ մասը: Տարբերում են տեխնիկապեսհիմնավորվածաշխատանքինորմաների կիրառմանմակարդակ հասկացությունը, որը ցույց է տալիս գիտականորեն հիմնավորված նորմաներով կատարվածնորմա-հերթափոխերի քանակի հարաբերությունը ընդհանուր նորմա-հերթափոխերիքանակին` արտահայտված տոկոսներով.

Նա»

Թռ նընդ

ր, "10052,

որտեղ Նլ-ն տեխնիկապեսհիմնավորված նորմաների կիրառման մակարդակն է, 92, Թոր-ն` տեխնիկապեսհիմնավորված աշխատանքի նորմաներով կատարվածնորմա-հերթափոխերը -ը` ըն(նորմա-ժամ), Թշրոդ դամենը կատարվածնորմա-հերթափոխերը (նորմա-ժամ): Գիտականորեն հիմնավորված նորմաների կիրառման մակարդակը

է տալիս գիտականորեն հիմնավորված աշխատանքի նորմաներով փաստացի աշխատած ժամանակում կատարված աշխատանքի ծավալի հարաբերությունը փաստացի կատարված աշխատանքի ծավալին, հերթափոխության ժամանակի սահմանված տնողությանը` արտահայտվածտոկոսներով ցույց

Ն.

ԿՅ կփ հերթ կմ

Ն

երթ

երբ

10054 »

ված տնողությունը,ժամ, Նոեր»-ըա̀րտադրանքի (սպասարկման) գիտականորեն հիմնավորվածսահմանվածնորման, Դ ա շխատանքահերթ.փ -ն`՝

յին հերթափոխի փաստացիտնողությունը,ժամ:

Երբ կատարվածաշխատանքիծավալը վերաբերում է փաստացի աշխատած ժամանակին, հանվում են արհեստականորեն գերակատարված այն օրերի նորմաները,երբ տարբեր պատճառներով հերթափոխը եղել է ավելի կարճատն,քան դա սահմանվածէ տնտեսությունում:

Ընդունենք,8-Ժամյահերթափոխում,4 հեկտարվարի նորմայիդեպ-

քում կատարվելէ 5,2 հեկտար, ընդ որում` հերթափոխի տնողությունը կազմելէ 10 ժամ: Նորմայի կատարումըփաստացիաշխատած Ժամա-

նակում կկազմի 13092 (5,2:4:100965):Սակայն,քանի որ աշխատանքը կատարվել10 ժամվա ընթացքում,ապա նորմայիկատարմանմակարդակը 8-Ժամյա աշխատանքայինօրվա վերածելիս կկազմի 10495 (52:8):(4:10):10046|: Աշխատանքինորմաներիկատարմանվերլուծությունըչի սահմանափակվումմիայն այս կամ այն աշխատանքային գործընթացումնորմաների կատարմանկամ չկատարմանփաստով:Հարկավորէ պարզել նորմաներիգերակատարման կամ թերակատարման պատճառները,վերացնել դրանց կատարմանը խանգարողգործոնները,որոշել նորմաների ճշգրտման կամ վերանայման անհրաժեշտությունը: Վերլուծելիս կարնոր է նան բացահայտել նորմաներիլարվածութ-

լան աստիճանը, այսինքն` տվյալ կազմակերպատեխնիկական պայմաններումաշխատանքիկատարմանհամար անհրաժեշտ ժամանակի հարաբերությունը սահմանված ժամանակի նորմային: Աշխատանքի նորմաներիլարվածության գործակիցը(Գլ) կարելի է սահմանելԿան, իմանալովբանվորներիկողմից աշխատանքինորմաների գերակատարման միջին մակարդակը.

Գ.-

նորմայի

կատարման

մակարդակն է, 06,

խան մակարդակով), 1րեր»-ըա̀շխատանքային հերթափոխի

սահման-

100--զ-

որտեղ զ-ն բանվորներիկողմից աշխատանքինորմաների գերակատարմանմիջին տոկոսն է:

Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում աշխատանքի նորմավորման վիճակի գնահատման համար հաշվարկում են աշխատանքի Այն որոշում են, ելնելով բանվորներիընդե այն բանվորների առուր թվից (Թղոդ) թվից, որոնց աշխատանքը նոր-

ոա

ճավորվում ծավալը (համապատասխատանքի փանտացի աուն կատարված -ն արտադրանքի

Գործակիցը:

է ըստ

աշխատանքինորմայիլարվածությանգործակցի.

Գ.-

2. Լ» ս

Գլ:

Հ-ընդ.

հիմնավորված,առավել լարված աշխատանքինորԳիտականորեն մաներ ներդնելիս հարկավոր է աշխատանքիկազմակերպատեխնիկանորմաներով սահմանվական պայմաններըհամապատասխանեցնել ծին ն իրականացնելանհրաժեշտ միջոցառումներ: Անհրաժեշտէ առավել ճշգրիտ ն լրիվ հաշվի առնել դաշտերի,ֆերնյութերում արտահայտմաների ն այլ օբյեկտների անձնագրավորման ու գործոնները: ված օբյեկտիվարտադրականպայմաններն Աշխատանքի պայմանների կատարմանվերլուծության ն աշխատանքի նորմավորմանվիճակի գնահատմանեզրակացությունում որոշում են գիտականորենհիմնավորվածաշխատանքինորմաներիներդրման տնտեսականարդյունավետությունը:Այդ պատճառով համադրում ն նոր ու են աշխատաժամանակիծախսը (նորմա-հերթափոխերով) գործընթացների նախկինումկիրառվողնորմաներովաշխատանքային գումարները: կատարմաննպատակովուղղակի ծախսումների Ծախսերի (Ծյգ) խնայողությունը (կամգերածախսը)կոնկրետ տեհամար որոշում են հետնյալ բանաձնով. սակի աշխատանքների

Օյգ-Ապծ(ծգ.-Ծնռ),

որտեղ Ա-ն աշխատանքիպլանավորվածծավալն է (հաձչապատասխան ցուցանիշներով),Ծգս-ն` ծախսումները(աշխատանքի,աշխատավարձի ն այլն) միավոր աշխատանքիվրա գործող նորմաներով,Ծ..-ն՝ ն այլն) միավոր աշխածախսումները(աշխատանքի, աշխատավարձի տանքի վրա նոր նորմաներով: Աշխատանքինորմավորման վիճակի վերլուծությունն ու գնահատականըթույլ են տալիս մշակել միջոցառումներա̀շխատողներիշա-

րակավորումը, ինչը հանգեցնումէ միավոր արտադրանքիկամ միավոր ծավալի աշխատանքիաշխատատարությանկրճատման: տեխնոլոգիայի,տեխնիկայի, կազմակերպմանկա"Արտադրության ու տարելագործումն աշխատանքիպայմաններիբարելավումը անհրաժեշտություն են առաջացնում փոխել նախկինում սահմանված աշխատանքի նորմաները: Որպեսզի աշխատանքի նորմաները առավելան արտադրությանկոնկրետպայմաններին գույնս համապատասխանեն աճը, դրանք պետք չարգելակենաշխատանքիարտադրողականության է միշտ համապատասխանեն տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի ն աշխատանքի կազմակերպմանձեռք բերված մակարդակին: Աշխատանքի նորմաներիվերանայմանընախորդումէ գործող նորմաների կատարման մակարդակի վերլուծությունը, աշխատանքային կորուստների ծախսումների ուսումնասիրումը, աշխատաժամանակի մշակումը,արտադրությանավերացմաննպատակովմիջոցառումների ռաջավորներիփորձիուսումնասիրումը, աշխատողներիուսուցումը աշխատանքիառաջավորմեթոդներին: Գործող աշխատանքինորմաները ենթակա են պարտադիր փոխարինմաննորերովհետնյալ դեպքերում. աճ ապահովող կազմա1. Աշխատանքիարտադրողականության միջոցառումների ներդրման դեպքում: կերպատեխնիկական Նման միջոցառումներիշարքին են դասվում. նոր սարքավորմանկամ մեքենայի ներդրումըկամ գործողի ար.

ւ

-`

դիականացումը. տեխնոլոգիայիներդրումը,տեխնոլոառավել առաջադիմական ն գիական կազմակերպականնորամուծությունը.

-`

`

ն գիտականորեն հագրգռվածությանմեծացման հիմնավորվածնորմաների ներդրմանհամար: .

8.7.

2.

Աախատանքի նորմաներիվերանայմանկարգը

Աշխատանքինորմաներըմշակվում են կոնկրետ տեխնոլոգիայինն համապատասխան: կազմակերպատեխնիկական պայմաններին Գիտատեխնիկականառաջընթացինզուգընթացայդ պայմաններըանընդհատ տեխնիկան,աշխափոխվում են, կատարելագործվումէ տեխնոլոգիան, ն տանքի արտադրությանկազմակերպումը,բարձրանում է կադրերիո132

-

Յ.

արտադրականգործընթացներիմեքենայացումն ու ավտոմատացումը,աշխատատեղերիռացիոնալացումը. նոր տեսակի նյութերի, հումքի, վառելանյութին այլ միջոցների օգտագործումը: գործող նորմաները հնացածճանաչելու դեպքում: Աշխատանքի Հնացած են համարվում այն աշխատանքներիհամար սահմանկրճատվելէ արված նորմաները,որոնց աշխատատարությունը ն կատարելակազմակերպման աշխատանքի տադրության գործման, արտադրությանծավալների մեծացման, աշխատատեղերի սպասարկմանբարելավման,ռիթմայնությանապահովման, առավել ռացիոնալ աշխատանքին հանգստիռեժիմների ներդրմանն այլ գործողություններիարդյունքում: Սխալմամբսահմանվածնորմաներիհայտնաբերմանդեպքում:

Դրանք այն ժամանակինորմաներնեն, որոնց հաշվարկմանընթացքում սխալ են հաշվի առնվել կազմակերպատեխնիկական պայմանները,կամ սխալներ են թույլ տրվել նորմատիվային նյութերն օգտագործելիս: Այդպիսինորմաներըենթակաեն վերանայմանհայտնաբերելուցհետո:

դրանց ախար ռառերման ր ոկրյունը իրականացվում մեջ օրացուցային պլանների Լրա: Մի իիը երառմանը ձաւմարկութանդեկավարի սրհկուտեր է

աշխատա

կողմից

հեռ

հա

հետո ն մտցվում կոլեկտիվ պայմանագրի մեջ: Պլանի է աշխատանքի մշակումըիրականացվում աճն արտադրողականության

ապահովողնախատեսված տեխնիկականզարգացմանն արտադրուքու յան կատարելագործման այլ տնտեսականմիջոցառումների ներդրման, ինչպես նան աշխատատեղերի ատեստավորմանու գործող նորստուգման արդյունքներիհիման վրա: Նորմաներիփոփոխման ն վերանայմանօրացուցային պլանի իրացումը կատարվում ժամկետներում: է նախատեսված աշխատան Կազմակերպական շխ քի արնո կարնորփուլ է համ համարվում օրա ցուցային պլանի հասցնելը անմիջականկատարողներին:Բանվորները պետք է իմանան, թե որ աշխատանքներում ն ինչպիսի միջոցառումների արդյունքում է նախատեսվումգործող նորմաներիվերանայումը,ինչպես նան վերանայմանչափերն ու ժամկետները: Ձեռնարկությանղեպարտավոր է բանվորներինբացատրել նորմաների փոփոխմանկամ վերանայմանպատճառները:

մաների ՞

-

վավարությունը

9.1.

հայտ-

որմա

առվում աձայնեցնելուց

Գլուխ 9. Աշխատանքայինգործընթացներին աշխատաժամանակի ծախսիուսումնասիրմանեղանակները

սում

Աշխատանքայինգործընթացներին աշխատաժամանակի ծայնսի ուսումնասիրմանեղանակները

Աշխատանքիկազմակերպմանտնտեսականխնդիրներընախատեեն մի կողմից` անցյալ, առարկայացած,մյուս կողմից` կենդանի

ՀԱԱ ր ավոր ը ը

Վլ կլինի

ԱՆ ՈԱ ՈՈՒ

այն յ

դեպքում,

եթե

թամ ը

աշ միավոր Ք ր աշխատանքի

ԵԱՂԵԷ

կամր

արտաո-

մ

ախն առը ը խար վազի խարի անա մրա կատարված ամ Աննարի րավաաճի: ոերիաշխատա ախանկնքի Մագան ակա.

ԱԱ

ն

իջ

տա

դրամք

ր:

ստացված

ացքում

լը

`

պեն,

մշ

Ք

ա

րտադրող

նության բարձրացմանըկարելի է հասնել, ինչպես հերթափոխի ընթացքում օգտակար աշխատաժամանակիավելացման, այնպես էլ միավոր աշխատանքիկատարմանկամ արտադրանքիստացման վրա ծախսված աշխատաժամանակի կրճատմանշնորհիվ: Աշխատանքայինգործընթացներին աշխատաժամանակիծախսի ուսումնասիրումը կատարվումէ` հետնյալ խնդիրներըլուծելու համար. »

աշխատաժամանակիծախսի ռացիոնալ կառուցվածքի ն հաշ-

վեկշռի նախագծում.

աշխատաժամանակի ուղղակի ն անուղղակի կորուստների, դրանց չափի որոշման առաջացմանպատճառների հայտնաբերմանն վերացմաննպատակովմիջոցառումներիմշակում. »

աշխատանքայինգործընթացներիռացիոնալացմանհամար ելակետայինտվյալների ստացում, ինչպես նան աշխատանքինորմաների ու նորմատիվներիսահմանում. »

աշխատանքայինգործընթացներիկատարման մեթոդների ու եղանակներիհայտնաբերումու գնահատում. »

աշխատանքի պայմաններիկատարելագործմանուղղությամբ միջոցառումներիմշակում ն իրականացում. »

աշխատողներիբարձր աշխատունակությաներկարատն պահապանման ն նրանց Օպտիմալ աշխատանքիարտադրողականության պահովում. »

նույն աշխատանքային գործընթացի կատարման զանազան տարբերակներիհամեմատում ն դրանց արդյունավետության որոշում: ՞»

ծախսի Աշխատանքայինգործընթացների ե աշխատաժամանակի ուսումնասիրման եղանակներն են խրոնոգրաֆիան,աշխատանքային օրվա նկարահանումը,խրոնոմետրաժըն ֆոտոխրոնոմետրաժը: Խրոնոգրաֆիան հերթափոխի ընթացքում ժամանակի ծախսի ուսումնասիրմանեղանակ է, որը կիրառվում է աշխատանքիու արտաղդրության կազմակերպմանայն թերությունները հայտնաբերելունպատակով, որոնք առաջացնում են աշխատաժամանակիուղղակի կորուստներ ն ոչ ռացիոնալ ծախսեր, տեխնիկայիպարապուրդներն այլն: Արդյունքում ձեռնարկվում են որոշակիմիջոցառումներ,որոնք են. արտադրանքի նորմաների ն աշխատողներիթվաքանակի սահմանումը, աշխատատեղերիսպասարկումը,հանգստի ու անձնական կարիքների ժամանակի ծախսի նորմատիվներիմշակումը, արտադրականնորմաների չկատարման պատճառների հայտնաբերումը, աշխատանքիու հանգստիռացիոնալռեժիմներինախագծումըն այլն: ՛ Խրոնոգրաֆիա իրականացնելիսչի պահանջվում աշխաւտանքային գործընթացըբաժանել ավելի մանր մասերի`գործողոթյուններիու շարժումների,միայն առանձինաշխատանքներեն բաժանվումաշխատանքային գործելաձների(օրինակ` հացահատիկ ցանելիս՝` ցանք, շրջադարձ, սերմարկղիլիցքավորում, ցանքի որակի ստուգում ն այլն): Խրոնոգրաֆիայի ընթացքում, բացի ժամանակիծախսի ուսումնասիրումից, նշվում են նան մեքենաներիաշխատանքիկարնոր տվյալները` ագրեգատի շարժման արագությունը, ընդգրկման լայնությունը, շարժման ուղղությունները, արտադրողականությունըն այլն: Անասնաբուծական ճյուղում աշխատանքինորմաներսահմանելիս հաշվի են առնում անասունների գլխաքանակը, մթերատվությունը,կերակրման,գոմաղբի հեռացմանեղանակներըն այլ ցուցանիշներ:Խրոնոգրաֆիաանցկացնելիս ժամանակիհաշվառմանճշտությունը 5 վայրկյան է, առանձինդեպՔերում՝ նան ավելի: Խրոնոգրաֆիայի արդյունքները գրանցվումեն դիտարկմանթերթիկներում,ժամանակիծախսը նշվում է թվերի միջոցով` ներառյալ աշխատանքի կատարման ն ընդմիջումների ժամանակը, դրանց տնողությունը: Խրոնոգրաֆիայիտարատեսակեն խմբայիննկարահանումըն ինք`

նանկարահանումը:

Այնպիսիաշխատանքներում,որոնք կատարվում են խմբայինձնով (օրինակ` կարտոֆիլի տեսակավորում, խոտի դիզում ն այլն), կիրառվում է խմբային նկարահանումը: Այս դեպքում աշխատաժամանակի անմիջականչափումներ չեն կատարվում, այլ հաշվարկվում է աշխատանքի ծախսի տարրերի քանակը: Հաշվարկումներիընդհանուր քա136

նակը սահմանվում է 10096, ապա գտնում են յուրաքանչյուր տեսակի աշխատաժամածախսերիտոկոսայինհարաբերությունը: ԳՎերթափոխի են հաշաշխատողի յուրաքանչյուր կազմում կամ նակի հաշվեկշիռները անհրավով առանձին,կամ ամբողջ խմբի համար: Այդպիսիտվյալներն ժեշտ են աշխատողներիհամաձայնեցված գործողություններըորոշեաստիճանը, ինչպես նան առաջադլու, նրանց ծանրաբեռնվածության րանքը կատարելու նպատակով աշխատողների պահանջվող թիվը ճշտելու համար: Ինքնանկարահանմանառանձնահատկությունընրանում է, որ աշխատողներնիրենք են անցկացնում այն ն ֆիքսում աշխատանքի սկիզբն ու վերջը, ժամանակիբոլոր կորուստները`նշելով տնողությունը ն պատճառները: Նման դիտարկումըթույլ է տալիս ստանալ բազմաթիվ գործընթացներիկատարմանմասին ն միատվյալներ աշխատանքային աշխատանքիռացիոնալացժամանակ կատարել առաջարկություններ ն պայքարի վերաբերյալ: դեմ կորուստների ման աշխատաժամանակի է մանրամասնուսումնասիրել շատ տալիս 6Խրոնոմետրաժըթույլ աշխատանքայինգործընթացիհաճախակի կրկնվող մասը: Օրինակ, «ցանքի ագրեգատի շրջադարձ» գործողություն, բաժանում են հետնյալ մասերի` ագրեգատիկանգառ, ցանիչի թաթիկների բարձրացում, շրջադարձ,կանգառ,թաթիկներիիջեցում: Խրոնոմետրաժի դեպքում ուսումնասիրվում է ոչ թե ամբողջ հերթափոխի,այլ դրա առանձին Խրոնոմետրաժիտվյալների մշակումից հետո մասերի տնողությունը: սահմանում են խրոնոշարքեր`գործընթացիառանձինտարրերի վերաբերյալ, ապա որոշում են խրոնոշարքիկայունության գործակիցը (Գլա), ն որը ցույց է տալիս գործողությանառավելագույն(1առավ)նվազագույն ն հաշվարկվում ըստ (ողա) տնողության հարաբերակցությունը բանաձնի` հետնյալ `

`

Գայ |

Դ -:

առավ.

Սվազ

խրոնոշարքը համարվում է հաստատուն, Ձեռքի աշխատանքների եթե կայունությանգործակիցը չի գերազանցում 3-ին: Մեքենայացված խրոնոշարքիկայունությանգործակիցը պետք է կազաշխատանքների մեծությամի 1,8-2,0: Եթե այն փոքր է կամ հավասար է նորմատիվային է է, որակով: կատարված որ դիտարկումը նը, նշանակում ծախսի ուսումնասիրՖոտոխրոնոճետրաժըաշխատաժամանակի ման այնպիսի եղանակ է, որի դեպքում կիրառվում են ն խրոնոգրաֆիան ն խրոնոմետրաժըհամատեղ: Այս եղանակըլայնորեն կիրառվում `

.

է

անասնաբուծությունում` աշխատանքային գործընթացներն

նասիրելիս:

ուսում-

Աշխատանքայինգործընթացներին աշխատաժամանակիծախսի ուսումնասիրման նպատակով կիրառվում են նան ակնթարթայինդիտարկումների ու կինոնկարահանմանեղանակները: Ակնթարթայինդիտարկումները նպատակահարմարէ կատարել նորոգման արհեստանոցներում, անասնապահականհամալիրներում, ջերմոցներում ն այլ վայրերում: Այս եղանակով դիտարկումներանցկացնելիս հաշվարկում են աշխատաժամանակիակնթարթայինծախսերի քանակը: Նման դեպքում հնարավորությունէ ստեղծվում կարճ ժամկետում ն մի քանի դիտարկումներիարդյունքում ուսումնասիրելբազմաթիվօբյեկտներն աշխատանքային գործընթացներ: Ակնթարթայինդիտարկումներն անցկացվում են որոշակի ժամանակահատվածում` աշխատատեղերշրջայցեր կատարելու միջոցով: Այդ ընթացքում դիտարկողը ֆիքսում է հետաքրքրություն ներկայացնող յուրաքանչյուր օբյեկտի վիճակը` գրանցելով ընդմիջումներնու նշելով պատճառները:`"' ընդգըրԱկնթարթայինդիտարկումներիմեթոդով խրոնոգրաֆիան կում է երեք շրջան` նախապատրաստական,դիտարկմանանցկացման ն արդյունքներիմշակման ու վերլուծության: Աշխատանքայինգործընթացներիուսումնասիրմանկարնոր միջոց է նան տեսագրումը, որը թույլ է տալիս անմիջականորենդիտել աշխատանքայինգործընթացը ն դրա առանձինմասերը` գործողությունները, շարժումները:Տեսագրումը հնարավորությունէ տալիս հայտնաբերելոչ միայն աշխատանքի կատարմանմեթոդներնու եղանակները,այլն աշխատանքի պայմաններիառանձինցուցանիշները, կատարողներիքանակականկազմը, նրանց տեղաբաշխումնու փոխգործողությունները: Աշխատանքային գործընթացների ն աշխատաժամանակիծախսումների դիտարկմաննյութերը օգտագործվումեն աշխատանքինորմաների սահմանման ն աշխատանքայինգործընթացներիկատարելագործման հնարավորությունների բացահայտմանհամար: Դիտարկմանարդյունքների հիման վրա միջոցառումներ են մշակվում ցածրարդյունավետ,անհարմար,բարդ շարժումները վերացնելու, աշխատողներիու մեքենայացված ագրեգատների տեղափոխումների խնաերթուղիներկիրառելու, աշխատաժամանակը առավել ռացիոնալ են կրճատել յելու ուղղությամբ: Դիտարկմանտվյալներըօգնում աշխատողների ու տեխնիկայի պարապուրդներըն աշխատաժամանակիկորուստները: Գյուղատնտեսական արտադրության հիմնական աշխատանքային

գործընթացներիհամար արտադրանքի նորմաների սահմանումըկատարվում է հետնյալ հաջորդականությամբ:Սկզբում ուսումնասիրումեն նորմագոյացնող,այսինքն` այն գործոնները, որոնք ազդում են արտադրական նորմայի մեծության վրա: Ապա դիտարկումներիօգնությամբ իրականացվումէ աշխատանքայինգործընթացների ուսումնասիրում, դրին հետնում է ստացված տվյալների վերլուծությունը: Վերլուծության հիման վրա նախագծվումեն աշխատանքի նորմաները ն աշխատաժամանակիծախսի ռացիոնալհաշվեկշիռը ն կառուցվածքը: 9.2

Աշխատաժամանակի ծախսի դասակարգումը

Աշխատանքային գործընթացների ուսումնասիրման ն ռացիոնալացման, ինչպես նան աշխատանքիծախսի հիմնավորվածնորմաների հաշվարկման համար մեծ նշանակություն ունի աշխատաժաճանակի ծախսիդասակարգումը Հերթափոխիընդհանուր ժամանակը բաժանվում է աշխատանքային ժամանակին ընդմիջումներիժամանակի(նկ. 7) Աշխատանքայինէ համարվում այն ժամանակը,որի ընթացքում աշխատողը կատարում է իր աշխատանքային պարտականությունները: Այն բաժանվում է արտադրական առաջադրանքի ն պատահական,անարտադրողական աշխատանքներիկատարմանժամանակի: Արտադրականառաջադրանքիկատարմանժամանակը բաղկաված է աշխատաժամանակի ծախսի հետնյալ տարրերից. նախապատրաստական-եզրափակիչ աշխատանքների ժամանակ (1ռախելր): Աշխատողնայս ժամանակը ծախսում է աշխատանքընախապատրաստելուն ավարտելու վրա: Օրինակ, ագրեգատներիհերթափոխային խնամքը, կթի ապարատներինախապատրաստումը, կթից հետո լվացումը ն »

այլն:

»

հիմնականաշխատանքիժամանակ (1երչո):Այս ընթացքում կատարվում է հիմնական առաջադրանքը: Ժամանակը ծախսվում է աշխատանքիառարկայի քանակականն որակական փոփոխմանվրա: Օրինակ, ցանքի ժամանակ սերմերը հողի մեջ գցելը, վարի դեպքում` առի շուռ տալը, կովը կքելիս` կոնկրետկիթը ն այլն:

օժանդակ աշխատանքի ժամանակ (15օ): Այս ժամանակը ծախսվում է` հիմնական աշխատանքի կատարումն ապահովելու նպատակով: Օրինակ, ագրեգատի շրջադարձը, սերմարկղի լիցքավորումը,կթի ապարատներիմիացումը ն այլն: սպասարկմանժամանակ կազմակերպատեխնոլոգիական ու մեքենաների սարքավո(Լպաս):Գերթաւիոխիընթացքում րումների կարգավորման,յուղման, աննշան տեխնիկական վերացման,բանող օրգանների մաքրանսարքությունների որակի ստուգման ն այլ աշխատանքնեման, աշխատանքի րի կատարմանվրա ծախսված ժամանակն է: Հիմնականն գումարն է օպերատիվ օժանդակ աշխատաժամանակների ժամանակը (1օս): աշխատանքներիկապատահականն անարտադրողական մտնում արտադրականառաչի որը ժամանակը, տարման ն ջադրանքի ժամանակի կատարողի պարտականությունների մեջ, ծախսվում է աշխատանքիընթացքում խոտանի վերացման, հարնան ագրեգատի նորոգման ն չնախատեսկատարմանվրա: ված այլ աշխատանքների ն չկաէ կանոնակարգված բաղկացած Ընդմիջումներիժամանակը ժամանակից: Կանոնանոնակարգվածընդմիջումներիվրա ծախսած գորկարգված ընդմիջումներիժամանակը կապվածէ աշխատանքային նան նախան հետ, ինչպես տեխնոլոգիայի կազմակերպման ծընթացի տեսված է աշխատանքիու հանգստի ռացիոնալ ռեժիմներով: Այդ ժամանակնընդգրկումէ հանգստի ժամանակը(՛առգ), անձնականկարիքները հոգալու ժամանակը (1ավ), աշխատանքայինգործընթացի կազտեխնոլոգիայով պայմանավորված ժամանակը մակերպումուլ ու ժամանակ է բարձման-բեռճաթաւիման ծախսվում որը (Ակազմտեխնը), սերմարկղը լիցքավորելիս տրանսպորտայինմիջոցներին սպասելու, վրա: տրակտորիչաշխատելուն այլն գործողությունների Աշխատանքայինժամանակի ն կանոնակարգվածընդմիջումների ժամանակի գումարն է նորմավորվող ժամանակը, ն այն հաշվի են առնում հերթափոխիժամանակի ռացիոնալ հաշվեկշիռը կազմելիս: Չկանոնակարգվածընդմիջումներիժամանակը կապված է կազմակերպական պատճառներովն կատարողի մեղքով ժամանակի կորուստների հետ: Աշխատանքի ծախսի նորման սահմանելիս այն հաշվի չեն առնում, սակայնդիտարկումկատարելիսֆիքսում են ն ներառումօրվա ընդհանուր հաշվեկշռի մեջ: Չկանոնակարգվածընդմիջումներիժամանակի »

»

»

կորուստները հիմնականում կապված են աշխատանքիկազմակերպընդհանուր մակարդակի,աշխատատեղիկազմակերպմանու սպասարկման, աշխատողներիորակավորման ու նրանց կարգապահության հետ: Այդ ժամանակըհամարվում է չնորձավորվողժամանակ: Տարբերում են հերթափոխիժամանակի փաստացին նախագծային (ռացիոնալ) հաշվեկշիռ: Դրա ն հերթափոխիժամանակիտոկոսներով արտահայտված հարաբերակցությունը կազմում է հերթափոխիժամանակիկառուցվածքը: Աշխատանքայինժամանակին ընդմիջումների ժամանակիծախսի տարրերը կազմում են հերթափոխի նախագծայինհաշվեժամանակի կշիռը ն արտահայտվում հետնյալ բանաձնով Դրեր.Հ-ՍրեՒ 1ջպԻ199: ՍսպչՄան Սակ 7տկ Աշխատողի աշխատաժամանակի նախագծային հաշվեկշիռը կազմում է 480 րոպե(վեցօրյա աշխատանքայինշաբաթվա դեպքում աշխատում են 7 ժամ, մեկ օր` 2 ժամ պակաս, 5 օրյա աշխատանքային շաբաթվա դեպքում` ժամ): ման

Գլուխ

10.

Աշխատանքինորմավորումը մեքենայացված դաշտայինաշխատանքներում 70.1. Ընդհանուր

դրույթնել դրույթաար ԹՌ

է ե անել հետեյալ բեր տարե Աշխատանքները արեւի Աշխատանքի

նորմավորման

տեսանկյունից

արտադրությունում

կա-

մեքենայացված շարժական դաշտային, ստացիոնար մեքենայացված, արտադրությանտարբերճյուղերում կատարվող ձեռքի, ավտոմեքենաներով, տրակտորներով ն լծկան կենդանի քարշուժով կատարվող, տրանսպորտումն անասնաբուծությունում կատարվողաշխատանքներ: Այսպիսի բաժանման հիմքում դրվում են կիրառվող աշխատանքիմի-՝ ջոցների տարբերությունները:Որպեսզի նշված խմբերում աշխատանքի նորմաները լինեն գիտականորենհիմնավորված, այսինքն` հաշվի առնվեն նորմագոյացնող բոլոր գործոնները, յուրաքանչյուր առանձին խումբ աշխատանքների համար նորմատիվահետազոտականկազմակերպությունների կողմից մշակված են նորմավորման մեթոդիկաներ: Գոյություն ունի արտադրանքի (սպասարկման) նորմաների որոշման երկու հիմնականմեթոդական մոտեցում: Մոտեզում1. Աշխատանքինորմաները սահմանվում են ժամային արտադրողականությանմիջոցով: Օրինակ, եթե հայտնի է մեքենայացված ագրեգատի հիմնական աշխատանքի ժամային արտադրողականությունը, արտադրանքի նորման հաշվարկվում է դրա ն հերթափոխի ընթացքում հիմնական աշխատաժամանակի բազմապատկմանարդյունքում.

Ներ

ՄՄ" 1հիմն:

որտեղ ՆՍմ-ն ագրեգատի ժամային արտադրողականություննէ, Դոիօ-ըհ̀երթափոխի ընթացքումհիմնական աշխատաժամանակը: Այսպիսի մոտեցմամբ են որոշում դաշտային մեքենայացված, ձեռքի, ստացիոնարմեքենաներիսպասարկմանաշխատանքինորմաները: Մոտեզում 2. Աշխատանքինորմաները սահմանվում են աշխատանքի (սպասարկման) միավորի հաշվով` ժամանակի նորմատիվային ծախսումներիմիջոցով, ինչպեսօրինակ, ժամանակի ծախսումները մեկ օրում մեկ գլուխ անասունի սպասարկման կամ մեկ հեկտար ցանքատարածության հաշվով ն այլն: Այս դեպքում աշխատանքի հերթափոխայիննորման կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնով. Էրդ Լավ Մանգ):միավոր Ներթ.Յ 1հերթ--(1նեՒ որտեղ 71ոերթ-ը հերթափոխիտնողությունն է, 1ռեՒ ԼրոդՒԼավ 1իաօգ-ը՝

ժամանակի ծախսումներ,որոնք ընդունվածէ հաշվարկել հերթափոխի տնողության հաշվով, 1ճիավորչ Ի 1 շէ 1ո-ն՝ ժամանակիծախսումներ սպասարկման ձիավորի հաշվով (անասնաբուծությունում այդ ծախսումների շարքին են դասվում օրվա ընթացքում մեկ գլուխ անասունի կերակրման,կթելու ն այլ գործողություններիհաշվով ժամանակիծախ-

սումները):

Աշխատանքիծախսումների նորմաներ սահմանելիս անպայման պետք է հաշվի առնել այս կամ այն խմբին հաճապատասխանող նորմա-

գոյացնող գործոններիբնույթը:՝ Չնայած առանձին խումբ -աշխատանքների նորմաներիսահմանման մեթոդիկաների տարբերություններին, դրանք ունեն նան մի շարք ընդհանուր հատկանիշներ, որոնցից առավել կարնորվում են աշխատանքայինգործընթացներիտրոհումըառանձինտարրերի, աշխատանքային օրվա (հերթափոխի) ընդհանուրտնողությունը, կատարողիընտրությունը, կատարողի աշխատաժամանակի ուսումնասիրումը(խրոնոգրաֆիա, խրոնոմետրաժ,ֆոտոխրոնոմետրաժ), դիտարկմանօբյեկտի ընտրությունը,դիտարկման անցկացումը,արդյունքների վերլուծությունը, հերթափոխիաշխատաժամանակի օգտագործման նախագծի կազմումըն գիտականորենհիմնավորվածաշխատանքի նորմաների սահմանումը,դրանց ներդրումըարտադրությունում, աշխատանքինորմավորման կապը աշխատանքայինգործընթացների ռացիոնալացման ն կատարելագործման հետնայլն: Հայտնի է, որ գյուղատնտեսությանմեջ առավել մեծ տեղ են գրավում մեքենայացվածաշխատանքները ն, հատկապես, այն մշակաբույսերի առումով, որոնց աճեցման հետ կապված արտադրական գործընթացների մեքենայացմանմակարդակըբարձր է: Միաժամանակ դրանք էապես ազդում են գյուղատնտեսականբոլոր հիմնականարտադրանքների արտադրությանվրա: Դաշտայինմեքենայացվածաշխատանքներում գիտականորենհիմնավորվածաշխատանքինորմաներիսահմանումը չափազանց կարնոր նշանակությունունի աշխատանքի ն արտադրության կազմակերպմանկատարելագործման, հետնաբար`նան արտադրության արդյունավետության բարձրացման գործում: Այդ կարնորությունը պայմանավորվածէ չհիմնավորված նորմաներիկիրառման դեպքում մեքենայացվածդաշտային աշխատանքներիկատարձան ագրոտեխնիկական ժամկետներիխախտումով,ինչն էլ հանգեցնում է բերքատվությանն հողօգտագործմանցուցանիշների նվա-

զեցմանը:

Մեքենայացվածագրեգատիառաջադրանքըկախված է

Լ44

դրա ժամա-

յին արտադրողականությունից(մեկ ժամ հիմնականաշխատանքիհամար) ն հերթափոխիընթացքում` հիմնական աշխատանքի ժամանակից: Ագրեգատիժամային արադրողականությունըդաշտային աշխատանքներումհամարվում է ֆունկցիա` դրա ընդգրկմանաշխատանքային լայնությունից ն աշխատանքայինարագությունից: Այն կախված է օգտագործվող աշխատանքի միջոցներից, աշխատանքի առարկաներից, աշխատանքիպայմաններից: Առանձին մեխանիզատորների անհատական հատկանիշները, տրակտորի, կոմբայնի տեխնիկականվիճակը աշխատանքինորմաներ սահմանելիսհաշվի չեն առնվում, հետնաբար` նորմագոյացնողգործոններ չեն համարվում:

70.2.

Հիմնականնորմագոյացնողգորժոնները

Աշխատանքիծախսի նորմաները մեքենայացված դաշտային աշխատանքներումորոշվում են մեկ աշխատողի կամ խմբի հաշվով` ըստ կատարվողաշխատանքիբնույթի, կիրառվող ագրեգատիկառուցվածԱշխատանքինորմաներ սահմանեքային առանձնահատկությունների: ն են առնում լիս նախ առաջ հաշվի դրանց մեծության վրա էականորեն ազդող նորմագոյացնողգործոններիբնույթը: Մեքենայացվածդաշտային աշխատանքներինորմաների մեծության վրա ազդող նորմագոյացնողգործոնները կարելի է բաժանել հետնյալ խմբերի. տեխնոլոգիական,տեխնիկական,կենսաբանական, բնականն կազմակերպական: գործոնների (ագրոտեխնիկայիպահանջների) Տեխնոլոգիական են շարքին դասվում հողի մշակմանն սերմի գցման խորությունը, միջշարքային տարածությունը, ցանքի ե տնկման եղանակները,ցանքի ե սածիլների նորման, պարարտացմաննորման, ագրեգատի շարժման թույլատրելի աշխատանքայինարագությունը: Տեխնիկական գորժոններից հատկապես կարելի է առանձնացնել ե գյուղատնտեսական մեքենաներիկառուցվածքայինն տրակտորների շահագործականառանձնահատկությունները, մեքենաների ու սարքավորումների տեսակարար դիմադրությունը, ընդգրկման լայնությունը, քաշը, սերմերի արկղների,բունկերների տարողությունը,թողունակուքյունը, տեխնիկայի քարշայիններուժը նայլն: Կենսաբանական գործոններից առանձնապեսկարնոր նշանակուքյուն ունեն մշակաբույսերի բերքատվությունը, մոլախոտվածությունը,

բույսերի խտությունըն բարձրությունը,հացաբույսերի պառկածություն բույսերի այլ հատկությունները: նը, խոնավությունը դաշտերի մշտական ցուցանիշներն են: գործոնները Բնական գոնի երկարությունը,թեքությանաստիճաԴրանքեն տարածությունը, առկայությունը,քարքարոնը, ուրվանկարը, ռելիեֆը, խոչընդոտների ն բարձրությունը ենթատիպը, հողերի տիպը տությունը, խոնավությունը, ծովի մակերնույթից: գործոններ`տեխնիկականսպասարկումների, Կազմակերպական սպասարկմանաշխատակազմակերպատեխնիկական աշխատատեղի

ռացիոնալկազմակերգործընթացների տարությունը,աշխատանքային

պումը:

են աշգործոններըէապես անդրադառնում Նշված նորմագոյացնող ն աշխատահիմնական խատանքիժամային արտադրողականության ժամանակիվրա, ինչը անպայմանպետք է արտահայտվիաշխատանքի ծախսի նորմաներում: 10.3.

մեթոդիկան Նորմավորման

:

լայնություննէ, մ, որտեղ Ը-ն ագրեգատիընդգրկմանաշխատանքային Մ -ն՝ ագրեգատի արագությունը,կմ/ժամ: աշխատանքային արտա- : աշխատանքներում դաշտային մեքենայացված Հետնաբար, արհետնյալ վերջնական կունենա դրանքինորմայի որոշմանբանաձնը Ն:հերթճ «(ՎԿ 1"Լ"

Ս,

Կ"

|իմն:

շրջ անց ԼտեխկԼսպՒ7Լեհան.չա.կ,

-ը` հողակտորումշրջադարձերին անցումներիժամանակն որտեղ ՛1շրջ է, Լառց-ը`տեղամասից մյուս տեղամաս անցման ներհերթափոխային տնողությունը, Լտեխկ-ն`տեխնոլոգիական կանգառների ժամանակը (ցանքի ագրեգատներիբեռնավորումսերմերովկամ պարարտանյութերով ն այլն), րջ, Լառց.նԼտեխկ ժամանակների գումարը կազմում է օժանդակ աշխատանքի ժամանակը: Մեքենայացվածդաշտային աշխատանքներումհիմնականաշխատանքի ժամանակըծախսվում է հերթափոխիընթացքում աշխատանքային անցումներիվրա: Մեքենայականագրեգատի հիմնականաշխատանքիժամանակըհաշվարկվումէ հետնյալ բանաձնով՝

նե Մերթ

-

Ւ

ԽպՒ հան,ակ) ,

լ

որտեղ 7,ըջ-ըշրջադարձերիտնողությանժամանակիհարաբերությունն

է հիմնաագրեգատիժամային արտադրողականությունն հա, -ը` հիմնաՂոիմո ընթացքում, ժամվա մեկ կանաշխատաժամանակի ընթացքում, ժամ: հերթափոխի կան աշխատաժամանակը հիմնականաշխատաժամաԱգրեգատիարտադրողականությունը նակիմեկ ժամվա ընթացքումորոշվում է հետնյալ բանաձնով.

տահայտությունը.

Մհերթ.ԼնեՒ Լին

իիմն

ՆիերթՀ հիմն, ՄՄ"

Մ/Հ0,1:Ը"Մ,

րով.

Դ

նորարտադրանքի Մեքենայացվածդաշտայինաշխատանքներում մաներըհաշվարկվումեն հետնյալ բանաձնով՝ որտեղ Ս-ն

Հիմնական աշխատանքիժամանակը (1իմռ) որոշում են դիտարկման նյութերով: Դրանով սահմանում են հերթափոխիժամանակիռացիոնալ հաշվեկշիռը, որի միջոցով էլ` աշխատանքիհիմնական ժամանակը: Հերթափոխինորմավորվող ժամանակի ռացիոնալ հաշվեկշռի մեջ (7Լոջրթ) ընդգրկված են ժամանակիհետնյալ ծախսումները,ժամե-

է հիմնականտնողությունը բնութագրող գործակցին, «,,,,-ը` բեռնավորբ

գործակիցը,որը ցույց է տալիս բեռնավորմանժամանակիհարաներհերթափոխայինանբերությունըհիմնականժամանակին, . 7առց-Ը՝ ման

ցումների ժամանակիհարաբերությունը հիմնականտնողությունըբնութագրող

գործակցին:

եթեշրջադարձերի Օրինակ, գործակիցըհավասար է 0,12-ի, նշա-

որ հերթափոխիընթացքումշրջադարձերի ժամանակըկազհիմնական ժամանակի1296-ը:Հերթափոխի ընթացքումշրջաէ դարձերիտնողությունըորոշելու համարպետք դրա գործակիցը բազմապատկելհիմնական աշխատանքի ժամանակով`

նակում է, մում է

Տ

դրո

։

Դիք

..

Այսպիսով, տրակտորայինագրեգատիհերթափոխայինարտադներառումէ պարապ շրջադարՀերթափոխիօժանդակ ժամանակը րանքի նորմանորոշելու համար որպես ելակետայինտվյալներպետք է ու պարարտանյութերով ն սերմերով, թունաքիմիկատներով բեռձերի լայնությունը(Ըիմն.), աշխատանքային ունենալ ագրեգատիընդգրկման նան տեղամասիցմյուս տեղամասներհերթափոնավորման,ինչպես ն արագությունը(աշխ) հերթափոխության շարժմանաշխատանքային խայինտնողությունը՝ (իի): աշխատաժամանակը հիմնական ընթացքում

ՆՈՆ ՄՂՈՆ շրջադարձերի ժամանակը կախված է հերթափոխի տնողությունից, աշխատանքի տեսակից, ագրեգատի կազմից, գոնի երկարությունից,ագրեգատի շարժման եղանակից ն արագությունից: Հողակտորումշրջադարձերի ն անցումների ժամանակը (1չրջ)կախված է ագրեգատի անցումների քանակից ե ագրեգատի աշխատանքի հիմնականժամանակից՝ Պարապ

Մ

րջ

-

`

Շշրջ

հետնաբար Դոիսն,

-շրջ

-

1շրջ : իմը:

շրջադարձերի Շրջադարձերի գործակիցը բնութագրում է ժամանակի հարաբերությունը աշխատանքի հիմնական ժամանակին: Եթե հայտնի է ագրեգատի մեկ շրջադարձի տնողությունը (երջ) ն գոնի տվյալ երկարության(Գերս) աշխատանքայինարագությունը(Մաշխ) դեպքում, շրջադարձերի գործակիցը (շչըջ)կարելի է որոշել հետնյալ

բանաձնով. Ը

՞

շրջ

որջ.

ՅՐ: ,

նորմակայանները:Այդ նորմատիվներըսահմանվածեն տիվահետազոտական դիտարկմաննյութերի հիման վրա ն համապատասխանում են շրջադարձերի օպտիմալ արագություններին:Նորամտիվները տարբերակվում են նան ըստ հողակտորումգոնի երկարության: ժամաՀերթափոխիընթացքումնյութերի բարձման-բեռնաթափման է նակը կախված ցանքի պարարտացմաննորմայից, կոմբայնի զետեղարանի(բունկերի) տարողությունից, մեկ բարձման (բեռնաթափման) տնողությունից, ագրեգատի աշխատանքայինն տրանսպորտայինարագությունից:Նշված ժամանակը որոշում են հետնյալ բանաձնով. Մեկ շրջադարձինորմավորված ժամանակը սահմանում

Մ

եռ

որտեղ չ/եռ

-

Գործակից, որը

-

ցույց

են

բեռ"հիմն» է

տալիս բարձման (բեռնաթափման)

ժամանակիհարաբերությունըաշխատանքիհիմնականժամանակին: Շարքացանները սերմերով ն պարարտանյութերով բարձելու, զետեղարանը դատարկելու ժամանակը որոշում են հետնյալ

բանաձնով.

Ք.ոռ

-

ԲԱՀ արձ

Ց

օը.բ

/՛-ն՝

ագրեգատի արտադրողականությունըհիմնական ժամանակի հա, 7ջպ-ն` ցանքի, պարարտացման ժամանակը, մեկ հեկտարի հաշվով, ց, 1՛ -ն՝ կոմբայնի բունկերի կամ շարքացանի մեկ ժամում,

արկղի տարողությունը,ց, Ս7՛-նսերմացուի արկղների տարողության օգտագործմանգործակիցը: Նախապատրաստական-եզրափակիչաշխատանքի ժամանակը (Մո) ներառում է տրակտորների ն գյուղատնտեսականմեքենաների հերթափոխայինտեխնիկականխնամքի, առաջադրանքիստացման, ագրեգատիընդունման ու հանձնման վրա ծախսվողժամանանը: Ագրեգատիկազմակերպատեխնիկական սպասարկման ժամանակը (1լտ) ներառում է ագրեգատիտեխնիկականսպասարկման(տեխնիկական կարգավորում, յուղում, առանձին հանգույցների ձգում, փոքր անսարքություններիվերացում) ն կազմակերպականսպասարկմանժամանակը (աշխատանքիորակի ստուգում, տեխնոլոգիականկարգավորումներ, բանվողօրգաններիմաքրում ն այլն): Հանգստի ն անձնական կարիքների համար ժամանակը (1իառ.ակ) նորմավորվածընդմիջումների ժամանակն է: Անձնական կարիքների համար ժամանակինորմատիվըհերթաւիոխիընթացքումսահմանվածէ 10 րոպե: Առանձինմեքենայական աշխատանքներումընդգրկված կա"»արողներիհանգստի ժամանակի նորմատիվներըբերված են համապատասխանաղյուսակներում: Հանգստի ն անձնական կարիքների հաշվարկային մեծությունը (Մառա) Լհառ.ն Լավ Գումարն է: Ընդհանուր նորմատիվըհաշվարկելիս հաշվի են առնված նորմավորվող աշխատանքային գործընթացում տեխնիկականպատճառներով,ինչպես նան օժանդակ գործողությունների կատարմանհետ կապվածպարապուրդները նայլն: Այսպիսով,վերոհիշյալ բանաձներիօգնությամբստանալովժչչ,

ՄսպԼհան,ակ» Ըշրջ։ Շբեռ։ Հանց Մեծությունները` որոշում են ագրեգատի հիմնականաշխատաժամանակը հերթափոխում: Մեքենայական աշխատանքի արտադրանքի նորման որոշելու համար, բացիհիմնականաշխատաժամանակի տնողությունից,պետք է նան իմանալ ընդգրկման լայնությունը ե աշխատանքային

ագրեգատի

արագությունը:

».1 Ը

որտեղ /արգ-ը մեկբարձման (բեռնաթափման)ժամանակնէ, րոպե,

յ

Ագրեգատիընդգրկման միջին լայնությունը (Ը) տարբերվում է կառուցվածքայինից (Ըլառ):Այն կախված է կատարվողաշխատանքիբնույ149

Ագրեթից ն մեքենայի կառուցվածքայինառանձնահատկություններից: են տեսահմանում լայնությունը ընդգրկման կառուցվածքային գատի ղեկագրքերովն կատալոգներով:Փոցխման, կուլտիվացիային այլ գործողություններում ագրեգատի աշխատանքայինընդգրկմանլայնությունը փոքր է կառուցվածքայինից,վարի ժամանակ` ընդհակառակը: Ընդգրկմանլայնությունը որոշում են հետեյալ բանաձնով`

ԸՀԸկառ"ո՞ 0,

որտեղ

ո-ը

բանող մեքենաների քանակն է, /8-ն՝` ընդգրկմանլայնութ-

: ծա ծման գործակիցը յան օգտագործման Ընդգրկմանլայնության օգտագործմանգործակիցը կախովի գութաններով վար կատարելիս տատանվում է 0,98-1,07 սահմաններում, փոցխման,կուլտիվացիայի, խոտհնձի, հացահատիկիբերքահավաքի աշխատանքներում0̀,968, կարտոֆիլի ն այլ մշակաբույսերիբերքահավաքի աշխատանքներումը̀ստ միջշարքայինծայրակցմանլայնության`՝

4:0-1

04:

Ագրեգատի շարժման

աշխատանքային

արագությունըն

0)ք

չափազանց կարնոր նորմագոյացնողգործոն է: Ագրեգատի շարժման արագությունը պայմանավորվումէ տրակտորիքարշային հնարավորություններով ու մեքենաների քարշային դիմադրողականությամբ: պահանջներովթույլատրելի Հաշվի են առնում նան ագրոտեխնիկական քանակը` որոշում են ընտրված արագությունը:Իմանալով մեքենաների Ագրեգատիքարշային ագրեգատիքարշային դիմադրողականությունը: մեծությամբ ն տրակտորիտիպայինքարշային դիմադրողականության բնութագրով սահմանում են աշխատանքայինարագությունը` համապատասխանփոխանցմանհամար: Տիպային նորմաների ժողովածուներումբերված են նորմատիվային տվյալներ աշխատանքայինընդգրկմանլայնության վերաբերյալ` համապատասխանարագության դեպքում գութանի տարբեր տեսակարար դիմադրության,մշակման խորության ն այլ պայմաններում:Արտադրանքի նորմաները ե վառելիքի ծախսի նորմաները մեքենայացված դաշտային աշխատանքներումհաշվարկում են ագրեգատի ռացիոնալ կազմի համար: Այդ պատճառով էլ նախ ընտրում են ագրեգատիկազմը ելնելով աշխատանքային ընդգրկմանլայնության ն աշխատանքային արագության օպտիմալ զուգակցման հնարավորությունից:Այդպիսի զուգակցմանչափանիշ է համարվում առավելագույնարտադրողականությունը հիմնականժամանակիմեկ ժամում:

104.

Դաշտերի անձնագրավորումը

Արտադրանքին վառելանյութի ծախսի նորմաներըմեքենայացված դաշտային աշխատանքներում տարբերակված են ըստ ագրեգատի կազմի, գութանի, կուլտիվատորի տեսակարար դիմադրության,մշակման խորությանն այլ գործոնների:Սակայն արտադրանքին վառելանյութի ծախսի նորմաներըհաշվարկված են ճիշտ ուրվանկարով(քառակուսի կամ ուղղանկյուն ձնի), հարթ ռելիեֆի, առանցքարերի ու խոչընդոտների,մինչն ծովի մակերեույթից500 մ բարձրության,միջին ամրության` մինչն 2246 խոնավության, մինչե 15 թեքության դաշտերի հաճար: Քանի որ կոնկրետտնտեսություններումնշված պայմաններըկարող են էականորենտարբերվել տիպայինից,անհրաժեշտությունէ առաջանում երաշխավորվող արտադրանքին վառելիքի ծախսի նորմաներում կատարել համապատասխանշտկումներ: Այս խնդիրը լուծելու, մասնավորապես,տիպային պայմաններիցշեղումները բացահայտելու ն դրա հիման վրա նորմաների շտկումների չափը որոշելու համար իրականացվումէ դաշտերի անձնագրավորում: Դաշտերի անձնագրավորումնայն գործոնների բացահայտումն է, որոնք ազդում են կատարողիաշխատանքիծախսի նորմայի, մեքենատրակտորայինագրեգատիարտադրողականությանն վառելիքի ծախսի

վրա:

Դաշտերի անձնագրավորման միջոցով որոշում են ճան հողի տիպը, ն ենթատիպը մեխանիկականկազմը, գոնի երկարության դասը, ռելիեֆը, քարքարոտությունը,թեքությունը, խոչընդոտներիառկայությունը ե այլն: Դաշտերիանձնագրավորումանցկացնելու համար օգտագործում են հողօգտագործման պլանները, հողային քարտեզները, հողային ե ագրոտնտեսականհետազոտություններիարդյունքները(աղ.5): "Ըստ գոնի երկարության, դաշտերը, գործող մեթոդիկայի համաձայն, ընդունված է բաժանել տասը կարգերի. |` 1000 մետրից ավելի, ||

600-՛000, 11`400-600, 7` 300-400, Կ` 200-300, ՄԻ 150-200, ԿՈԼ 120150, ՄԱՐ100-120, «` 80-100 ն Ը 80 մետրից պակաս: Գոնի երկարության կարգը որոշում են հատուկ մշակված աղյուսակի օգնությամբ: Այն

կազմված է` հաշվի առնելով այդ ցուցանիշի ազդեցությունը մեքենայացված աշխատանքներիարտադրողականության վրա: Այս ցուցանիշը ՀՀ-ում առանձնակինշանակությունունի, որովհետե շրջանառության մեջ գտնվող հողակտորներում գոներն էականորեն տարբերվում են: Բացի դրանից, հանրապետությունումկան մեծ թվով հողակտորներ,ուր գոնի երկարությունն անչափ փոքր է: Այս հանգա151

մանքը բացատրվումէ ոչ միայն հանրապետությանբնական պայմաններով, այլն հողի ն արտադրության մյուս հիմնական միջոցներիսեփականաշնորհմանարդյունքում գյուղացիական տնտեսություններինբաժին ընկած հողամասի չափազանց փոքր չափերով: Բավական է նշել, որ ներկայումս մեկ գյուղացիական տնտեսության սեփականաշնորհված հողամասըկազմում է միջին հաշվով 1,4 հա, այն էլ կարող է բաղկացած լինել մի քանի հողակտորից:Հասկանալի է, որ այս պայմաններում մեքենայացվածաշխատանքներումարտադրանքիու վառելանյութի ծախսինորմաներըպետք է լինեն խիստ տարբերակված: Այնուհետնդաշտերը դասակարգում են ըստ թեքության աստիճանի: Դրա համարսահմանված է հինգ կարգ. |՝ մինչն 15, 1՝ 1-3, ԱՐ 3-5, 7` 57, ԿՐ 7-95: Այս ցուցանիշի առումով նս մեր հանրապետությունն ունի որոշակի առանձնահատկություններ: Նախ, մեզ մոտ ընդհանուր հողատարածություններում բարձր տեսակարար կշիռ ունեն ավելի մեծ թեքությամբ հողակտորները: Միաժամանակ,հաշվի առնելով հանրապետության սակավահողությունը, ստիպված մշակվում են նան այն դաշտերը, որոնց թեքությունը էականորեն գերազանցում է մեթոդիկայով սահմանված ամենաբարձր աստիճանը (7-95) ն առանձին դեպքերում կազմում է 15-175 ն նույնիսկ ավելի: Քարքարոտությանաստիճանը սահմանում են տնտեսականհետազոտություններինյութերի հիման վրա: Այն ընդունված է որոշել մեկ հեկտար վարելաշերտում մինչն 25 սմ խորության վրա եղած քարերի ծավալով: Սահմանված է քարքարոտության չորս կարգ. Ի մեկ հեկտար վարելաշերտում քարերի առկայությունը մինչն 45,1 4-10, 111025 ԽՐ 25-50 մ:: Դարձյալ, պայմանավորվածհիմնականում բնական պայմաններով, ինչպես նան սակավահողությամբ, ՀՀ-ում ստիպված են մշակել այնպիսի հողակտորներ, որոնց քարքարոտության աստիճանը մի քանի անգամ գերազանցում է մեթոդիկայով սահմանված ամենավերջին կարգը: Ագրոտնտեսականհետազոտություններինյութերիհիմանվրա սահմանում են նան դաշտի խոչընդոտներով կտրտվածության աստիճանը (դաշտերում ծառերի, թփուտների,էլեկտրահաղորդմանն կապի գծերի սյուներ, ճահճուտներ, խոշոր քարեր, ձորակներ ն այլն): Դաշտերի կտրտվածությանաստիճանը որոշվում է խոչընդոտներովզբաղեցված ն ընդհանուր տարածությունների տոկոսային հարաբերակցությամբ: են ըստ աղյուսակի: Տեղամասի կտրտվածության կարգը սահմանում Խոչընդոտների զբաղեցրած տարածությունը որոշելիս Օգտագործում են հողօգտագործմանքարտեզներ կամ տեղում կատարում են չափում-

ն

ներ: Փայտյա հիմքով սյուների զբաղեցրած տարածությունը, ներառյալ պաշտպանիչգոտին, ընդունվում է 4 մշ, նույնը նեցուկով` 10 47,բետոնյա հիմքով էլեկտրահաղորդմանսյան` 20, երկու նեցուկով սյան` 78, չորս նեցուկներով կայմինը (կայմասյուն)` 176 մ2: Ըստ խոչընդոտներով կտրտվածությանաստիճանի` դաշտերը ստորաբաժանվում են յոթ կարգի: Մեր հանրապետությունում դաշտերի խոչընդոտներով կտրտվածությունը ամենից շատ արտահայտված է ձորակներով, քարակտորնեու կապի հաղորդման սյուներով: րով ն էլեկտրահաղորդման Դաշտերի անձնագրավորումը կատարվում է նան ծովի մակերնույթից ունեցած բարձրությամբ,որը համեմատաբար ավելի շատ է ազդում մեքենայացվածաշխատանքներիու վառելանյութի ծախսի նորմաների մեծության վրա: Ըստ այդ հատկանիշի` հողակտորներըբաժանվում են հինգ կարգի. |՝ մինչն 500 մ, Ի 500-1000, )Ո` 1000-1500, ԽՐ 1500-2000 ն ն` 2000 մետրից բարձր: Այս ցուցանիշով Հայաստանի Հանրապետության տարածքն ունի ավելի մեծ խայտաբղետություն: Բավական է նշել, որ մեր հանրապետությանտարածքի միջին բարձրությունը ծովի մակերնույթից կազմում է 1800 մ: Տարածքի 80«6-ից ավելին գտնվում է 1000 մետրից ավելի բարձրության վրա: Վանրապետությունում երկրագործականտնտեսություններըգտնվում են ծովի մակերնույթից 400-ից մինչն 2500 մ բարձրությանվրա: Ըստ դաշտերի ուրվանկարի բարդության` գործող մեթոդիկայի համաձայն, դրանք բաժանվում են հինգ կարգի. |` քառակուսի, ուղղանկյուն կամ դրան մոտ ձնի, այսինքն` դաշտերի հողակտորներ մինչն 600 մ գոնի երկարությամբ, |՝ կողմերի ծռվածությամբ, առանց ուռուցիկության ն գոգավորությունների, կից կողմերի միջն 27"-ից բարձր նվազագույն անկյամբ, ինչպես նան էլիպսաձն հողակտորներ, մեծ առանցքը փոքրի նկատամբ 2,1-ից փոքր հարաբերակցությամբ, ՈՐ երկրորդ կարգին մոտ հողակտորներ,սակայն կից կողմերի միջն 27", իսկ էլիպսաձն հողակտորների դեպքում` առանցքների հարաբերակցությունը 2,1-ից բարձր, Խ` ուռուցիկ-գոգավոր ձնի հողակտորներ, որոնց մոտ ն ամենափոքր չափերի հաըստ երկարության ն լայնության ամենամեծ րաբերակցությանկիսագումարըտատանվում է 1.1: 18 սահմաններում,

որոնց մոտ վերը նշված կիսագումարը մեծ է 1,8-ից: Հողային քարտեզի հիման վրա հողակտորներըբաշխում են ըստ հողերի տիպերի, ենքատիպերին մեխանիկականկազմի: Այդ տվյալները հիմք են հանդիսանումգյուղատնտեսական մեքենաների համար հողերի տեսակարարդիմադրությունը որոշելիս: Սրանով ավարտվում է դաշտերի անձնագրավորմանառաջին փու-

ՆՐ

որի ընթացքում որոշում են յուրաքանչյուր հողակտորի մշտական բնութագիրը: Այնուհետն հաշվարկում են ամփոփիչ տվյալները. սկզբում` ըստ ցանքաշրջանառություններիդաշտերի, հետո` ըստ յուրաքանչյուր ցանքաշրջանառության:Ամփոփիչարդյունքներըհաշվարկում են ըստ այն ստորաբաժանումների,որոնց համար պետք է սահմանվեն նորմաներ: Այդ տվյալները գրանցում են «Դաշտերի անձնագրավորմանամփոփ տեղեկագրում»,որտեղ, ըստ յուրաքանչյուր առանձին ստորաբաժանման,ներկայացնումեն նորմագոյացնողգործոնների միջին մեծությունները: վրա տեղական Տրակտորայինագրեգատի արտադրողականության պայմանների ողջ համալիրի ազդեցությունը որոշելու համար սահմանում են ընդհանրացնողգործակից: Այն դուրս է բերվում համապատասխան ուղղիչ գործակիցների արտադրյալով, որն ընդունված է անվանել ինտեգրալգործակից: Ցանկացած նորմագոյացնող գործոնի յուրաքանչյուր կարգին համապատասխանումէ տվյալ կարգի հողակտորի 1 հեկտարիմշակման տնողության ն առաջին կարգի հողակտորիմշակման տնողության հարաբերակցությունը ' ` ցույց տվող " գործակիցը: լը,

ող

Թեքությանանկյունը

Թեւան Ցուցանիշի միջին անկյունը

Կարգը

|

թյունը

-

|

1-3

մ

| ի

--

հ

Մ

300-400

Մ

Մ

--

--

--

Մ

--

ՄԱ

100--

« «

»1000

80--100

ՀՅՕ

1.03

կլ

1,05

1,035

ր/

5-7

4.09

1070-1119

Մ

7-9

1,16

1,120-

վալելահողում քպրերի քանալո, մ:

1 հա

Կարգը | | տ

մինչ 1-10

10-25

25-50

-

Հ1017

1,059

1109-1159

1.21

4,160

1.40

1.51 1.64

1.82

Կարգը | `

1,108

1,363

-

1,570

1,511

-

1.721

Ցուցանիշի

Ցուցանիշի միջին

փոփոխման դիապազոնը

մեծությունը 41.000

ՀՀ04

1,040

1.013--1,068

1,095

1,069

:

|

-- 1,120

1121-1178

Գոհ կարերկարության գերի համար լ

Ցուցանիշի միջին

Աթո

Ցուցանիշի փոփոխման դիապազոն ը

Աթ

հ

բոլոր

կառգերի

4.03

ո

բոլոր

կառգերի

1053-1092.

400-800

1.07

4.056--1,098

200-800

1:14

ի/

1,460

41.461

-

|

1,207

կա՞գերի

1,260

1261-1362. --

'

բոլոր

1.018-- 1,058

1.08

1.30

1,069

Քարքարոտությունը

զոնը

--

-

/ւրվանկարի բարդությունը

Ց

-

Դ-5

Մ

Աա մեծությունը

1,010-

-

մղյուսակ

Ցուցանիշի միջին

|

1.02

Գոնրհ եռնարություն, ինոարոթումը

Գոնի Կարգը երկարությունը,

Հ1.009

4.00

|

ա

գործոնների միշին ցուզանիչնե միջինցուցանիշները գործոնների դաշտերի անձնագրավորմանհամար

ոյ ո որմագոյացնող

Ցուցանիշի փոփոխման դիապազոնը

ր

Հ20

Մ

400-600 200 -800

Հ205

4.017--1,052

--

1,20

116-122

1.10

1.068.-- 1,152

1.20

1.153 1,236

1.28

-

--

|

1.235 1,338

Աղյուսակ6

Տեղանքի բարժրությունըծովի մակերնույթից

Բարձրությունը

Կարգը| ծովի մակերնույթից, մ

լ

Ո

կ

յլ

ԽՄ

Մ/

--

-

Ցուցանիշի միջին

մեծությունը

ան

1,035

1,021

5 Տ|

1,075

1,055 -1,095

|

1,054

-

1.096-1,140

-

1,160

1,141-1,192

Պահանջվում է տնտեսությունում սահմանել նորմաներ` 1-74 4-35 վարի ագրեգատիհամար` ըստ աղյուսակում բերվող դաշտերի մշտական ցուցանիշների ն նորմագոյացնող գործոնների կարգերի ու ուղղման գործակիցների(աղ.6): Արտադրանքինորմայի նկատմամբընդհանրացնող ուղղման գործակիցը(0,35) դուրս է բերվում ըստ գոնի երկարության (0,70), ծովի մակերնույթից բարձրության (0,93), միջին խոնավության(0,96), թեքության աստիճանի (0,91), խոչընդոտների առկայության (0,86), ուրվանկարի բարդության (0,72), քարքարոտության(0,9) ուղղման գործակիցների բազմապատկումով:Նույն ձենովհաշվարկվել է նան վառելանյութիծախսի նորմայի նկատմամբընդհանրացնողգործակիցը (2,41):

Զ.

դիապազոնը -

գործակիցներ

| Ուղղման նկատմամբ նորմաների

|

Դաշտերի անձնագրավորմանհիման վրա ստացվածմիջին կարգերը, ըստ մշտական ցուցանիշների, հնարավորությունեն տալիս որոշելու արտադրանքին վառելանյութիծախսի տիպայիննորմաները:Սակայն, ինչպես ասվեց, դրանք հաշվարկված են ճիշտ ուրվանկարով, հարթ ռելիեֆով, առանց քարերի ու խոչընդոտների,ծովի մակերնույթից միչն 500 մ բարձրությանվրա գտնվող ն այլ տիպի դաշտերիհամար: Որպեսզի դրանք հաշվի առնվեն, պետք է տիպային նորման բազմապատկվիընդհանրացնողգործակցով: Դաշտերի տեղական պայմաններըհաշվի առնելու համար արտադրանքի ն վառելանյութիծախսի նորմաներինկատմամբուղղման գործակիցներըբերված են արտադրանքին վառելանյութիծախսի նորմաների ժողովածուում: Տիպային նորմաների հիման վրա արտադրանքին վառելանյութի ծախսի նորմաներիսահմանման կարգը պարզաբանենքկոնկրետօրի-

նակով:

րի բնութագիրը Տնտեսության դաշտե

Ցուցանիշի փոփոխմ-

ՏՏ

Թ

Գոնի

միջին կարգը, մ երկարության րր

-

միջին Գութանիտեսակարարդիմադրության կարգը, կգ/սմ

Ծովի մակերնույթիցբարձրությանկարգը,մ

Միջինխոնավությունը,06

5-ը

-

Թեքության միջին կարգը,

Խոչընդոտներիառկայության միջին կարգը,7'

|

75-25 շ զ

Ուրվանկարիբարդությանմիջին կարգը միջինկարգը, մ:/հա Քարքարոտության

նորմանկոնկրետպայմանԱրտադրանքի ներում, հա Վառելանյութիծախսի տիպայիննորման, կգ/հա

ծախսինորմանկոնկրետ Վառելանյութի պայմաններում

,

0,93

ծախսի ,

.

,

0.91

1.09

0.86

1.18

0,72 10-25 0,9 Ս

9-5

Ընդհանրացնողուղղման գործակիցը

տիպայիննորման,հա Արտադրանքի

,

րանքի

1,11

|

ռը

|

տիպային(7 հա) Ճարսահմանված Այնուհետնտվյալ ագրեգատիհաւ ուղղման գ ործակցով(0,35), նորմանբազմապատկելով ընդհանրառ ցնող (որման ոնկրետ պայմաններում ստանում ենք վարի արտադրանքի հաշվով կկազմի 53 (2:45): Վառելանյութի ծախսի նորմալա հեկտսրի

կգ(22-2:41):

ծախսի

նվսռելանյութի նորարտադրասնքի Այս ձնով հաշվարկված այսինքն` առահիմնաորված, են մաները համարվում գիտականորեն Լգզոնկրետգայմաններին: վել չափով են համապատասխանում

70.5.

նորմաները Խոշորացված (համալիր)

փերի դեպքում, հաճախ կիրառում են տեխնիկայիխմբային հոսքային օգտագործում: Այն կիրառվումէ գլխավորապեսհացահատիկայինմշակաբույսերի, կարտոֆիլի,շաքարի ճակնդեղի բերքահավաքի,կերի կուտակմանաշխատանքներում: Դա հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ փոխկապակցված աշխատատեղերում ձեռք է բերվում հավասար ժամային արտադրողականություն, ինչը թույլ է տալիս աշխատանքը կատարել միասնականռիթմով: Այդպիսիաշխատանքների կատարմանհամար ստեղծում են հատուկ կոլեկտիվներ,որոնց համար սահմանում են համալիր աշխատանքային նորմա: Համալիր նորմա հասկացությունը մոտ է նորմավորվածառաջադաշխարանքին, որը, որպես կանոն, սահմանում են ժամանակավարձով տողներիհամար: Արտադրանքիհամալիր նորմանհաշվարկում են ձենավորված օղակի կամ ջոկատի կազմի մեջ մտնող առաջատար ագրեգատիկամ առաջատար ագրեգատներիխմբի համար: Համալիր նորմայի հիմքն է առաջատար ագրեգատի արտադրանքինորման: Այն սահմանում են սովորական մեթոդիկայով, միայն այն տարբերությամբ, որ այս դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել աշխատաժամանակի լրացուցիչ կորուստները` կապված հոսքագծում տրանսպորտայինմիջոցների սպասարկման, առջնից ընթացող ագրեգատիանսարքության,կցասայլի փոփոխման նայլ հետ: գործոնների Առաջատարագրեգատիարտադրանքի նորման հաշվարվում են հետնյալ բանաձնով՝

Այսպիսինորմաներովաշխատելու դեպքումկոլեկտիվըտրամադրհամալիր կատարմանը,այսինքն` ձեռք է բերվում է աշխատանքների ն

)

նք:

փոքր ծավալները,այս նորմաներըկիրառութխոշորացմանդեպեն ն նպաստել ճեքենայացկիրառությունկգտնեն կարող

արտա չության աոնե, Սակայն հետագայում ն

դրանք քում

բարձրացմանը: արդյունավետության ված աշխատանքների

ՆրերթՀ Լրիմն ՄՄ" որոշում են բանաձնով՝ Հիմնականաշխատաժամանակը Դ ԼոպԴ 1 իանակ») իերթ ազո -

որտեղ

յ.

-

սպ

հինմ

լ

՛-

,

շրջ

Է

Էբար՛Ւ անց

՛Ւ

սպ

փոխադարձ սպասելու ժամանակի հարաբերությունը

հիմնականժամանակին ցույց տվող գործակիցն է: Մեկ ագրեգատի համար համալիր նորմա սահմանելու նպատակով (երբ հաշվի են առնված սպասման ժամանակիլրացուցիչ ծախսումները), արտադրանքինորման բազմապատկումեն օղակում, ջոկատում աշխատող ագրեգատներիթվով:

Գլուխ

Աշխատանքինորմավորումը անասնաբուծությանմեջ

11.

անասունների տեսակը, սեռը, տարիքը նշանակությունը. «

»

77.1.

Հիմնականնորմագոյացնողգործոնները

Նորմավորման հետ կապված աշխատանքներն ունեն հետնյալ բովանդակությունը. արտադրականգործընթացիվերլուծություն, դրա բաու տեխնոժանումը բաղադրիչ մասերի, աշխատանքիկազմակերպման լոգիայի օպտիմալ տարբերակների ընտրություն, սարքավորումների աշխատանքի ռեժիմի, աշխատանքի կատարմանմեթոդներիու եղանակների նախագծում, աշխատատեղերի սպասարկման համակարգ, աշխատանքիու հանգստիռեժիմներ,նորմաներիհաշվարկ աշխատանքային գործընթացի տեխնոլոգիային համապատասխան, նորմաների ներդրում ն դրանց հետագա ճշտում՝ կազմակերպատեխնիկական պայմաններիփոփոխություններիհետ կապված: Աշխատանքինորմավորումը, ինչպես արտադրությաննախապատրաստման տեխնոլոգիական ն կազմակերպական,այնպես էլ օպերատիվ կառավարմանկարնոր օղակ է: Աշխատանքինորմավորումը այնքան ամուր է կապվածաշխատանքիկազմակերպմանու տեխնոլոգիայի նախագծման աշխատանքների հետ, որ շատ դեպքերում դրանք դժվար է տարանջատել:Փաստորեն, աշխատանքի ծախսի նորմաները սահմանվումեն արտադրությանտեխնոլոգիականն կազմակերպական նախապաւդրաստմանընթացքում: Աշխատանքիտեխնոլոգիային կազմակերպականյուրաքանչյուր էականփոփոխությունպետք է ուղեկցվի նորմաներիփոփոխությամբ: Նորմավորվող ռեսուրսներիկազմը որոշվում է կոնկրետկազմակերպատեխնոլոգիականպայմաններով: Այսպես, անասնաբուծությանմեջ սահմանվումեն սպասարկմանն թվաքանակինորմաներ: Սպասարկման նորման մեկ կամ մի խումբ աշխատողներիտրամադրության տակ եղած սարքավորումների ն անասուններիայն քաճակն է, որոնք պետք է սպասարկվենհերթափոխիընթացքում: Թվաքանակինորման աշխատողներիմիջին տարեկանքանակն է, որն անհրաժեշտ է միավոր արտադրանք արտադրելու կամ որոշակի օբյեկտ սպասարկելուհամար: արտադրական Անասնաբուծության մեջ հիշատակված նորմաները սահմանելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել նորմագոյացնողգործոնները, որոնք են.

ն

արտադրական

անասունների ն թռչունների մթերատվությունը.

ձմեռային ն ամառայինշրջանում անասունների պահվածքի համակարգը. »

.

«

՞»

.

արոտային ս աշխատանքիբաժանման ն մսուրային րայիմ

տնողությունը. ն շրջանի նիտնողությունը ն

ձները. կոոպերացիայի

կերակրմանտիպը ն նորմաները. աշխատանքներիմեքենայացմանճակարդակըն միջոցները.

»

անասնապահականշենքերի տիպը ն չափերը.

»

մասնագիտացումըն արտադրությանհամակենտրոնացումը.

»

»

աշխատանքների կատարմանտեխնոլոգիան. աշխատանքիպայմանները.

աշխատողներիորակավորումը: Նորմագոյացնողգործոններիուսումնասիրմանու համակարգման նպատակովկատարվումէ անասնապահականֆերմաներիանձնագրանորմայի մեվորում, ինչը թույլ է տալիս բացահայտել արտադրական տվյալների հիծության վրա ազդող գործոնները: Անձնագրավորման ման վրա, հաշվի առնելով տեղեկատուներումեղած տիպայիննորմաանասունների ները, որոշում են կոնկրետտնտեսությանպայմաններում ու թռչունների սպասարկմաննորման: Դրա հետ միասինանհրաժեշտ է նկատիունենալ, որ տարբերգործոններ, որոնք բնութագրումեն աշխատանքի պայմանները,միատեսակ ազդեցությունչեն ունենում աշխավրա տանքի նորմաների վրա: Աշխատանքի արտադրողականության է տարբեր կազմակերպաայն գործոնը այս կամ առաջացնում ազդող տեխնիկականտարբերակներ,որոնցից յուռաքանչյուրի համար մշակվում են ժամանակի նորմատիվներն անասուններիսպասարկմաննորմաներ: Կարնոր է նան, որ աշխատանքի նորմաները յուրաքանչյուր տարբերակիհամար սահմանվեն այն մակարդակով,որ համապատասխանեն պլանավորվածարտադրանքիծավալի ստացմանհամար անհրաժեշտ արտադրականռեսուրսներիծախսերինվազագույնչափին: Աշխատանքին այլ ռեսուրսներիծախսի նվազարկումըպետք է իրականացվի տեխնիկական, տեխնոլոգիական, հոգեֆիզիոլոգիական, սոցիալականն այլ գործոններով պայմանովորվածսահմանագծերով: »

77.2,

Անասուններիսպասարկմաննորմաներիսահմանումը դիտարկման տվյալներով

Անասնաբուծությանմեջ սպասարկմաննորմաները սահմանվում են ըստ աշխատանքային գործընթացների առանձին գործելաձների կատարմանվրա ծախսվածժամանակինորմատիվների,որոնք բերված են

ները, մթերատվությունը, կատարվող աշխատանքներիկազմը ն ծավալները: Ուստի աշխատանքինորմաներնու նորմատիվները սահմանվում են ըստ տարվա առանձին շրջաններին ամբողջ տարվա համար: Դիտարկմանտվյալներով գիտականորեն հիմնավորված աշխատանքի նորմաներիմշակմանհամար անհրաժեշտէ՝ »

տեղեկատուներում:

կազմակերպատեխնիկականն տեխնոլոգիական պայմանների` անասնաբուծությունում հաճախ անհրաժեշտություն է առաջանում մի շարք աշխատանքներիհամար սահմանել սպասարկմանկամ ժամանակիծախսումներինորմաներ:Այդ դեպքում տնտեսությունումիրականացվում է աշխատանքայինօրվա նկարահանում,խրոնամետրաժն ֆոտոխրոնոմետրաժայիննկարահանումներ, որոնք էլ հիմք են հանդիսանում անասունների ն թռչունների սպասարկմաննորմատիվայինաղյուսակների, ժամանակի ծախսի տիպային նորմատիվներիու նորմաների սահմանման համար: Անասնաբուծության մեջ աշխատանքային գործընթացները լինում են հիմնական Ա օժանդակ: Տավարաբուծականֆերմաներում հիմնական աշխատանքային գործընթացներն են կիթը, կերակրումը, անասուններին մաքրելը, կապելը Կնարձակելը,շենքերը մաքրելը, կերի, արտադրանքի փոխադրումը, գոմաղբի հավաքումը ն տեղափոխումը ու այլ աշխատանքներ: Անասնապահականսարքավորումների ու մեքենաների նորոգման, տեխնիկականսպասարկման, պահեստում կատարվող աշխատանքները համարվում են օժանդակ աշխատանքներ:Հետնաբար, աշխատողներն էլ են լինում հիմնական ն օժանդակ: Հիմնական աշխատողներեն մեքենայականկթի օպերատորները,անասուններիսպասարկմանօպերատորները,կերակրման օպերատորներըն այլն: Օժանդակ բանվորները նպաստում են հիմնական աշխատանքայինգործընթացներիկատարմանը: Դրանք են փականագործ-վերանորոգողները, փականագործ-կարգավորողները,լաբորանտները,պահեստապետերը: Անասնաբուծական նորմավորելիսանհրաժեշտէ աշխատանքները նկատի ունենալ, որ դրանք տարբերվում են իրենց բովանդակությամբ, օգտագործվող աշխատանքի միջոցներով, աշխատատարությամբ ն այլ է նան, որ այդ ճյուղում աշխահատկանիշներով: Պետք հաշվի առնել տանքները կատարվում են ամռանը ն ձմռանը, ինչն իր հերթին ազդում է առանձինաշխատանքայինգործընթացներիկատարմանժամանակի ծախսի նորմայի վրա, որովհետն փոխվում են կերակրման օրաբաժինԸստ

Է62

»

`

»

.

»

»

նախապատրաստվել ուսումնասիրելու աշխատանքային գործընթացները (օբյեկտիուսումնասիրմանեղանակներիու միջոցների ընտրությունը, կատարողներին դիտարկման խնդիրներինու պլանին ծանոթացնելը).

անցկացնել դիտարկում,ուսումնասիրելգործընթացը,սահմանել աշխատաժամանակի ծախսումներըկ̀ապվածկատարողի, մեքենաների,սարքավորումների հետ. կատարել դիտարկման տվյալների վիճակագրականմշակում, վերլուծությունն համակարգում. որոշել առանձիննորմագոչացնող գործոններիազդեցությունը աշխատողների, մեքենաներիու սարքավորումների աշխատանքիարտադրողականության վրա. մշակել աշխատանքայինգործընթացիկազմակերպման ռացիոնալ

նախագիծ.

սահմանել գիտականորենհիմնավորվածաշխատանքինորմաներու նորմատիվներ.

կատարողներին հրահանգավորելս̀ահմանվածնորմաների արտադրական ստուգումը, դրանց կատարմանհաշվառումն ու հսկողությունըիրականացնելուհամար: Մինչնդիտարկմանսկիզբընորմավորողը պետք է անասունների պահվածքի պայմաններիհետ, ճշտի աշխատանքի գործընթացի հետ կապված բոլոր հիմնական գործոնները`անասուններիտեսակը, տարիքը, սեռը, աշխատանքայինգործընթացներիմեքենայացման աստիճանըն միջոցները, կենդանիների պահվածքիհամակարգըն եղանակները, կթի, կերակրման,գոմաղբի տարողների պարտականությունները, ֆերմայում ընդունված Շատ կարնոր է մինչն դիտարկման տակարգը այլ գործոններ: սկիզբը ն օպերացիան բաժանել ավելի փոքր տարրերի` գործողություններիու շարժումների, որովհետե աշխատանքիգործընթացիբաժանումը առանձինմասերիանասնաբուծությունում ֆոտոխրոնոմետրաժ անցկացնելու հիմքն է: Միաժամանակ նշում են սնեռակմանկետերը, ՞

ծանոթանա

հեռացման Ն համակար

աշխա-

այսինք

մեկ գործողությունիցկամ շարժումիցմյուսին անցնելու սահմանըկամ առանձինգործողություններիսկզբի ն ավարտիժամանակը: Դիտարկմանարդյունքներըգրանցում են հատուկ թերթիկում` նշելով դիտարկման սկիզբը ե ընթացիկ ժամանակը: Աշխատանքիբոլոր տարրերը գրանցում են ժամանակագրականհաջորդականությամբ, դրա համար նախորդ տարրի ավարտի ժամանակը համարվում է հաջորդի սկիզբը: Աշխատաժամանակի ծախսի դասակարգումըն դիտարկման ժամանակի ճշտությունը չի տարբերվում բուսաբուծության ճյուղում ընդունված կարգից:Դիտարկումնավարտելուց հեւղտոամփոփվում են ստացվածտվյալները: Նախ որոշում են աշխատանքայինգործընթացիյուրաքանչյուր տարրի կատարմանժամանակը,ապա աշխատանքի ծախսի դասակարգմանը համապատասխան կատարում են ծածկագրում ն որոշում Ժամանակիծախսն ըստ առանձինծածկագրի: Ստացված տվյալներով հաշվարկումեն մեկ դեպքի համար կամ մեկ կենդանու սպասարկմանհաշվով աշխատաժամանակիծախսը ն որոշում հերթափոխիԺամանակիհաշվեկշիռը: Նորմատիվային, նախագծվածհաշվեկշիռը որոշում են տիպային տեղեկատուներումեղած Ժամանակինորմատիվներիմիջոցով.նախապատրաստական-եզրափակիչ աշխատանքի (Լախեզ), հանգստի (Մագ), անձնականկարիքների(1) ժամանակը` հերթափոխիհաշվով, կթելու, կերակրման, կենդանիներիմաքրման ն այլ աշխատանքների կատարմանդեպքում` մեկ գլխի հաշվով: Միահերթաշխատանքի ն կենդանիներիանհատականսւկասարկման դեպքում նորման հաշվարկումեն հետնյալ բանաձնով` Դ րան ակ) հերթ (նե

թափոխում նախապատրաստական-եզրափակիչ ժամանակը, րոպե, Պիանը`հերթափոխումհանգստիԺամանակը,րոպե, Սազկըհ̀երթափոխում անձնական կարիքներըհոգալու ժամանակը,րոպե, Լյ -ն՝ մեկ գլուխ անասունիսպասարկմաննորմատիվային ժամանակնէ բոլոր աշխատանքներիհամար, րոպե, Ա-ն գլխաքանակը սպասարկող աշխատողներիռացիոնալթիվը: Մեկ օրում մեկ գլուխ անասունիսպասարկմանժամանակիծախսումներըկազմվածեն կթելու (1.ջ), կերի բաշխմանւթ), անասունների մաքրման (1), անասուններինկապելու Կ արձակելու (Ոա.) ն այլ աշ(1ը) ժամանակիճորմատիվների խատանքների գումարից, որը մտնում է աշխատողիպարտակառնությունների մեջ: Վետնապես, 14 Լկա՛ 1ր ԴԽպՀ ՒկբԻ Էկբ՝ Քանի որ մեկգլուխ անասունիսպասարկմանժամանակիծախսումները որոշվում է մեկ օրվա հաշվով, ապա մեկ կովի կթելու ժամանակի նորմատիվըտարվաընթացքումսահմանվումէ հետնյալբանաձնով` ԱՐ կք 0.83, որտեղ ՛յջ-ն մեկ կովը տարվա ընթացքում կթելու ժամանակինորմատիվն է, րոպե, է-ր` մեկ կովի մեկ կթի Ժամանակիծախսը,րուվե, կջ-0՝ միջին տարեկան կթման քանակը մեկ օրում, 0,83-ը` գործակից, որը գույց է տալիս տարվաընթացքում կուլի լակտացիայիտնողությունը: Հովիվներիհամար սպասարկման նորման որոշում են հետնյալ բանաձնով՝ :

Ն

-

ն

սպ.-

Հպ

Երկհերթաշխատանքիդեպքում՝ Ն

սպ. Հ

երթ

-

(ոկ

ՄանԻ21Խկ)

պ

Երկհերթ աշխատանքի ն անասունների խմբ ային սպասարկման դեպքում՝ Ն

Ն

սպ.

՛

ւ, երթ«Աջ-(Ո

Ն

ան Աջ շկ

Աջ)

ապ

նորմանէ հերթափոխում, որտեղՆսպ-նանասուններիսպասարկման րոպե, 1րերջ-ը` հերթափոխիժամանակիտնողությունը, րոպե, 1ցչ-ն` հեր-

սպ

-

Մերթ .

՛

:

սպ

Հովիվներիհամար հանգստին անձնականկարիքները հոգալու ժամանակըմւռնում է արածեցնելիսանասուններինհետնելու Ժամանակի մեջ, իսկ նախապատրաստական-եզրափակիչ ժամանակիծախսը շատ աննշան է ն առանձինչի հաշվարկվում,այլ ներառվումէ մեկ անասունի սպասարկմանժամանակիմեջ: ն բաշխող աշխատողների Կարնորէ նան կերը տեղաւիոխող թվի որոշումը: Սովորաբարդա կատարում են տրակտորիստ-մեքենավարնե րը, այդ դեպքում որոշում են թվաքանակինորման (նջ), օգտագործելով հետնյալբանաձնը՝ Ն Բ-

Մերթ

Խ

որտեղ կպ., կպշ, կպ» կպո-ը ընդամենը գլխաքանակիհամար անհրաժեշտ տարբեր կերատեսակների օրական պահանջնէ, երթ, ՛երջշ,երք:

երթո-ը մեկ երթի ժամանակինորմատիվը` համապատասխանկեր տեղափոխելու համար,

ՁԳջ.0լոա6

Մեկ կովի սպասարկման ժամանակի ծախսը, րոպե

-ը` կերաբաշխիչիբեռնատարո-

Լ

եթ

-եԵ.է 1:

2Լ

ւ60

հաշվարկվել

-

:

Հ

ար ւուը

աժանումը ը ն անասուննե

րի

Անասուններին շենքերի մաքրումը Կովերի կապումըն արձակումը Այլ աշխատանքներ ատանքնե

լ

որտեղ է-ը բարձման տեողություննէ, րոպե, էշ-ը` բեռնաթափմանտեողությունը, րոպե, 2Լ-ը` տեղափոխությանհեռավորությունը բեռով ն առանց բեռի, կմ, Ճաիջ-ը ագրեգատի շարժման միջին արագությունը, կմժամ: է մեքենաՇահումյանի«Ագրոսպասարկում»ԲԲԸ-ում յական կթի օպերատորիսպասարկմաննորման` անասուններիմսուրային պահվածքի պայմաններում: Մեքենայական կթի օպերատորներն աշխատումեն երկու հերթափոխով,կիթը կատարվումէ երկու երկտակտանի ապարատներով`դույլերի մեջ, երկու անգամ: Նրանց պարտականություններիմեջ է մտնում նան երկու անգամ ձեռքով կերակրումը, անասուններիարձակումը,կերամաններիմաքրումը,մասնակցությունը զոոանասնաբուժական միջոցառումներինն այլ աշխատանքներիկատարումը: Կովերի տարեկան կաթնատվությունը3200 կգ է: Մեքենայական կթի Շպերատորի հերթափոխինորմատիվային ժամանակը կազմում է 340 րոպե: Ֆոտոխրոնոմետրաժային դիտարկումնանցկացվել է աշնանըերեք անգամ, արդյունքները գրանցվել են դիտարկման թերթիկներում, ստացված միջին տվյալները բերվումեն աղյուսակում (աղ.7): Բերված տվյալների հիման վրա հաշվարկենք մեկ կովի կթելու ժամանակըմեկ օրում, այն հավասար է 1 Հ 4,2 2 0,83 6,97 րոպե, մեկ կովի սպասարկման ժամանակը մեքենայական կթի օպերատորի համարկկազմի (6,9731,140,9541,0240,15) 10,19 րոպե: Մեքենայական կթի օպերատորի համար հանգստի ժամանակը (Սառ) նշված ֆերմայում սահմանվել է 30 րոպե, անձնականկարիքների համար (Լաս) 10 րոպե, նախապատրաստական-եզրափակիչ աշխատանքներինը`35 րոպե: Ժամանակինշված ծախսերը վերցվել են նորմատիվայինտեղեկատուից: '

Կիթ, մեկ անգամ Կե

Մեքենայականկթի օպերատորի ժամանակիծախսը

Աշխատանքիանվանումը

ղությունն ըստ կերատեսակների,Գ -ն` գործակից. որը ցույց է տալիս նախապատրաստական-եզրափակիչն կատարողիանձնականկարիքները հոգալու ժամանակը: Մեկ երթի տնողությունը որոշվում է հետնյալ բանաձնով՝

Աղյուսակ

0,95

1.02 0,15

Հետնապես, մեքենայականկթի օպերատորի համար սպասարկման նորման երկհերթ աշխատանքի ու հանգստի ռեժիմի պայմաններում կկազմի`

Նսպ-

շթ

-(նեԻ2նառշմավ) 2-340-(35:2-30Հ2-10) -

սպ

'

գլուխ անասուն:

77.3.

Աշխատանքինորմաներիհաշվարկը տիսլային նորմատիվներիհիման վրա

Անասնաբուծությունում սպասարկման նորմաները հիմնականում սահմանվում են ըստ տիպային նորմաներիտեղեկատուների:Դրանցում եղած նորմաները հաշվարկված են տարբեր կազմակերպատեխնիկական ն բնականպայմաններիհամար: Տնտեսությունների մասնագետները, հաշվի առնելով կոնկրետ պայմանները, ընտրում են կամ հաշվարկում անհրաժեշտնորմաները: Պետք է նկատի ունենալ, որ նորմաների մեխանիկականփոփոխությունը,հատկապես բարձրացմանիմաստով, առանց հաշվի առնելու աշխատանքիիրականպայմաններըցանկալի չէ, որովհետն սահմանվածառաջադրանքներըչեն կատարվի:Տիպային նորմաներիտեղեկատուներումտրված են ժամանակիխոշորացված նորմատիվներըն սպասարկմանհամալիրնորմաները: Ժամանակի խոշորացված նորմատիվներիմիջոցով կարելի է որոշել անասնապահական Ֆֆերմաներում հիմնականն օժանդակ աշխատողներիթվաքանակը: Սպասարկմանհամալիր նորմաները հնարավորություն են տալիս սահմանել սպասարկող աշխատողներիաշխատանքի ն հանգս..

ռեժիմները, գոյություն ունեցող աշխատանքիկազմակերպման ու տեխնոլոգիայի մակարդակի պահպանման պայմաններում, ապահովել կենդանիներիտեխնոլոգիականսպասարկումը: Ցույց տանք, թե ինչպես է տեղեկատուներիօգնությամբ հաշվարկվում կովերի սպասարկմաննորման: Կաթնային հոտի սպասարկմանաշխատողների համար սահմանված են բոլոր կերատեսակների բարձման, տեղաւիոխմանն բաշխման, կթելու, ջրելու, մաքրման,զոոանասնաբուժականն այլ աշխատանքների կատարմանժամանակի խոշորացված նորմատիվներ: Տիպային տեղեկատուներում նախապատրաստական-եգրափակիչ աշխատանքի, աշխատողներիհանգստի ն անձնականկարիքները հոգալու ժամանակը տրված է հերթափոխիհաշվով: նախապատրաստական-եզրափակիչ ժամանակի նորմատիվիմեջ ընդգրկված են կթի ապարատներիխնամքի (քանդում, լվացում, հավաքում) ժամանակը, որը տարբերակված է ըստ ապարատներիքանակի: Կատարողների հանգստի ն անձնական կարիքները հոգալու ժամանակի նորմատիվները տարբերակված են ըստ մեքենայացված, մասնակի մեքենայացված ն ձեռքով կատարվող տի ռացիոնալ

աշխատանքների:

ժամանակի ծախսի նորմատիվներըկթելու, կերակրելու, գոմաղբը հեռացնելու ն այլ բնույթի աշխատանքներիհամար տիպային տեղեկատուներում տրված են մեկ գլխի հաշվով, մեկ օրվա համար: Տեղեկատուներում տրված են նան անասնապահների, հերթապահներին այլ աշխատողներիաշխատանքայինժամանակիծախսի նորմատիվները: Նորմատիվայինաղյուսակներով սպասարկմաննորմաներըորոշելու համար անհրաժեշտ է ունենալ աշխատողների աշխատանքայի( պայմանների, անասունների պահպանման,դրանց մթերատվության, մսուրային ն արոտային շրջանի տնողության, կերակրմաննորմաների, աշխատանքներիկատարման եղանակներիմասին տվյալներ: Մեկ կովի կթի ժամանակի նորմատիվը որոշվում է հետնյալ բա-

նաձնով՝

1Հկջյ"կքՒգս"Զ,

որտեղ 1յ-ն՝ մեկ կովի կթի ժամանակինորմատիվնէ, րոպե, կքլը՝ մեկ անգամ կթի ժամանակի նորմատիվը, րոպե, կք-ն`կթումների քանակը, գ-ն` մթերատվությանգործակիցը, Ձ-ն՝ կովերի տարեկան կաթնատ-

վությունը, ց: Նորմատիվային աղյուսակներից վերցնում են համապատասխան տվյալներն որոշում մեկ կովի կթի ժամանակի նորմատիվը,որը կլինի 12,28 րոպե: ԺԿ-(211 2) Գ (0,252 32) 4,2238,06 "

Լ68

:

Հ

Հ

Կթվորի կողմից կովերի կերակրման, մաքրման, ս՛ճակելու ն կապելու, ինչպես նան մսուրը մաքրելու, ցամքարը փոխերւն զոոանասնաբուժական աշխատանքներկատարելու ժամանակի որմատիվները գտնում են համապատասխաննորմատիվայինաղյուսայից:Այնուհետն որոշում են մեկ օրում մեկ գլուխ անասունի սպասարկանընդհանուր ժամանակըհետնյալ բանաձնով՝ Վուդ 51կՀբէ(1 1զա)չ12,28 Հ 0,25 Ժ 2,85 15) րոպե: աշխաՕրվա ընթացքում նախապատրաստական-եզրարակիչ է ոպե, հանգստի տանքներիժամանակինորմատիվըսահմանվում ժամանակը` 20, անձնական կարիքները հոգալու համո: հատկացվում է 10 րոպե: Ունենալով այս բոլոր տվյալները` կարող ելք որոշել սպասարկմաննորման. Հ

նպտ

480-- (60-

20-10)

15:38

Է

գլուխ:

Աշխատանքի նորմաները անասնաբուծական ֆերչսների աշխաիման վրա, ոտողների համար կարելի է սահմանել տեղեկատուների րոնցում տրված են մեկ ցենտներ կաթի ն մեկ գլուխ անչսունի հաշվով ժամանակիծախսի նորմատիվները:

Աշխատանճքի նորմավորումը ն աշխւոողների համվիրներում թվաքանակիսահմանումըանասնաբուժական 11.4.

Անասնաբուծական համալիրներում նորմավորվու ռեսուրսների պայմանկազմը որոշում են ըստ կազմակերպատեխնիկականկոնչլրետ են ների: Վամալիրներիհամար բնորոշ որոշակի աշխասսնքներ,որոնք հետ, իսկ յուկապվածեն տարբեր խումբ անասունների սպասարկման բանրաքանչյուր այդպիսի խումբ սպասարկվում Է մասնագիռացված վորների կողմից: Անասնաբուծականհամալիրներում սռանձնացվում ն արտադեն հետնյալ աշխատանքները.կենդանիների սպասարկան ու րանքի ստացման, կերի պատրաստման, բարձման-բելմաթափման վիճակում տրանսպորտային սարքավորումների աշխատանքային նյութերի ընհավաքման, պահպանման,գոմաղբի համապատասխան ն ու դունման, պահպանման առաքման այլ աշխատանքնր: Անասնաբուծականհամալիրներում սահմանվում են կենդանիների սպասարկման նորմաներ: Ընդ որում` հաշվի են առնում կենդանիներ սեռատարիքայինկազմը, մթերատվությունը,կատարողերիպարտա169

կանությունները ն նրանց աշխատանքայինպայմանները: Անասնաբուծական համալիրներում նորմագոյացնող գործոնների հաշվառման համար կատարվում է աշխատանքի ն արտադրության

պայմաններիանձնագրավորում:Անձնագրավորման տվյալները օգտագործվում են` համալիրում աշխատողներիթվաքանակի նորման հաշվարկելու համար: Անասնաբուծականհամալիրներում արտադրականգործընթացըչի ընդհատվում, այդ պատճառովհաշվի է առնվում նան այն աշխատողների թվաքանակը,որոնք պետք է փոխարինենհիմնական աշխատողներին կիրակի, տոն օրերին, ինչպես նան արձակուրդում գտնվելու ն հիվանդության ժամանակ: Անասնաբուծական համալիրներում աշխատողներիթվաքանակը տարվա կամ այլ ժամանակահատվածիհամար որոշվում է հետնյալ բանաձնով՝

Աջ -

Զ

Ա ՀՆԳ

»ի

սպ

տարեկանգլխաքանակն որտեղ Օ-ն համալիրումանասունների միջին է

թիվը` 15000 գլուխ խոզերի Օրինակ, հաշվարկենքօպերատորների բտումըկազմակերպելուհամար: քարտի միջոցով որոշում ենք ՕպեԱշխատանքիկազմակերպման նորման, որը հավասար է րատորի համար սահմանվածսպասարկման գործակիցը5-օրյա աշխատանքային 1100 գլխի: Փոխարինման շաբաթվաքանակը օպերատորների 1,57: Որոշենք թի դեպքումհավասար է |

ս

15000

Քվ 1100

45-21 '

աշ

-------Գ,.

Դ

հերթ

"Թշր

որտեղ 1աշ-ը տարվա աշխատատարությունն է, մարդ-ժամ, 1 հերթ -ը՝ հերթափոխի սահմանված տնողությունը, ժամ, Թ.շր-ը`պլանավորված ժամանակահատվածում օրացուցային օրերի թիվը, Գ-ն՝ գործակից,որը է ցույց տալիս փոխարինող աշխատողներին (փոխարինման գործա-

կից): Անասուններիսպասարկմանաշխատատարությունը(Ասչ)որոշվում է այս բանաձնով`

Ասչ-ԳլՆ

սա»

որտեղ Գլ-ն համալիրում անասուններիգլխաքանակնէ: Փոխարինմանգործակիցը որոշում են` տվյալ ժամանակահատվածի օրացուցային օրերի թիվը բաժանելով այդ ընթացքումաշխատանքային օրերի վրա. ի

Թ. ո

Աշխ.օր

որտեղ Թ.ր-ը օրացուցային օրերի թիվն է, Աշխ.օր-ը` աշխատանքային օրերի թիվը: Անասնաբուծական համալիրներում հիմնական աշխատողների թվաքանակը որոշում են սպասարկման նորմաների հիման վրա, հետնյալ բանաձնեով՝

Գլուխ 12. Աշխատանքինորմավորման առանձնահատկությունները առանձինաշխատանքային

գործընթացներում

72.1.

Ձեռքի աշխատանքներ

գյուղատնտեսության մեջ բավական մեծ տեսակարար կշիռ են կազմում ձեռքով կատարվող աշխատանքները: Այս հանգամանքը բացատրվում է տնտեսությունների չափազանց փոքր չափերով, գյուղատնտեսականտեխնիկայի խիստ պակասով, մեքենայականաշխատանքներիբարձր սակագներով, ինչպես նան, բույսերի առանձինտեսակների մշակման մեծ աշխատատարությամբու արտադրականգործընթացներիմեքենայացմանցածր մակարդակով: Ձեռքի աշխատանքներինեն դասվում ինչպես ինքնուրույն, այնպես էլ գյուղատնտեսական տեխնիկայի օգնությամբ կատարվող աշխատանքները: Դրանք են՝ առանձինմշակաբույսերի քաղհան-փխրեցումը, ձեռքով հունձը, սածիլումը, ոռոգումը, այգեփորը, ւպտղատու տեսակների ն խաղողի բերքահավաքը,այգեթաղը, այգեբացը նայլն: Ձեռքի աշխատանք կատարելիսկարող են օգտագործվել պարզունակ գործիքներ, կամ աշխատանքըկարող է կատարվելառանցդրանց: Ձեռքի աշխատանքները գլխավորապես կատարվում են խմբային, առանց աշխատանքի բաժանման (պարզ կոոպերացիա)կամ բաժանումով (բարդ կոուլերացիա): Ձեռքի աշխատանքներում սահմանում են արտադրանքինորմաներ մեկ կամ խումբ կատարողներիհամար:Արտադրանքինորմաներըհաշվարկում են դիտարկմաննյութերի արդյունքներով կամ դրանք որոշում են ըստ տիւպայիննորմաներիժողովածուների` հաշվի առնելով կոնկրետ ւպայմանները: Աշխատանքիարտադրողականության,հետնաբարնան նորմաների մեծությանվրա ազդող կարնորնորմագոյացնողգործոններնեն. բույսերի խնամքի ժամանակ` մոլախոտվածությունը, տնկման սխեման, բույսերի խտությունը ն բարձրությունը, հողի ամրությունն ու խոնավությունը. Օրգանական-հանքայինպարարտանյութերը հող մտցնելիս` ւպարարտանյութիտեսակը,վիճակը,ծախսի նորման. բանջարեղենի, պտղի, խաղողի բերքահավաքի ժամանակ՝ զանգվածը (չափը), բերքատվությունը, բուսաբանական սորտը, սաղարթիձնավորումը ն մեծությունը: ՀՀ

է, ուստի դա Այս կամ այն գործոններիազդեցությունըփոփոխական անպայման պետք է արտահայտվինորմայի մեծության մեջ: Ձեռքի աշխատանքներինորմաները սովորաբար տարբերակվում են: Օրինակ, քաղհան-փխրեցման նորմաները սահմանվում են ըստ մոլախոտվածությանաստիճանի(թույլ, միջին Ա ուժեղ), ձեռքով հնձի դեպքում`ըստ բույսերի խտության(թույլ, միջին ն ուժեղ) ն այլն: Ձեռքի արտադրանքի նորման որոշում են հետնյալ բա-

ԱԱ

որում

-ՄաՀՆս)

ու

-Ապ-Ջ--Լյպո---ՀՅ-, Նիերջ անգ 60--

Ի

հերթափոխիարտադրականնորման է, Մմջպ-ըա̀րտադորտեղ Նոերջ-ը րողականությունըօպերատիվժամանակի 1 ժամվա ընթացքում, 7րերբ-ը հերթափոխիժամանակը, րոպե, Լրջ-ն` նախապատրաստական-եզրաժամանակը, րուպե,Լավ-ն՝ անձնականկարիքփակիչ աշխատանքների ները հոգալու ժամանակը,րոպե,60-ը` րոպեներըժամով փոխարինելու մշտական գործակից,1,պ-ը աշխատատեղիսպասարկմանժամանակի նորմատիվը օպերատիվ ժամանակի 1 ժամվա ընթացքում, րոպե, հանգստի ժամանակի նորմատիվը օպերատիվ ժամանակի 1 Դոաճզ-ը` ժամվա ընթացքում,րուպե: Տարբերակվածնորմաներիսահմանումըքննարկենք շարային մշակաբույսերիքաղհան-փխրեցմանօրինակով: Ըստ մոլախոտվածության աստիճանիորոշված է սահմանել նորմաների երեք խումբ` թույլ, միջին ն ուժեղ: Դիտարկմանարդյունքներով ժամային արտադրողականությունը առաջին խմբում կազմում է 0,06 հա, երկրորդ խմբում` 0,05 ն երաշխատանքաղհան-փխրեցման րորդում` 0,03 հա: Եգիպտացորենի է րոպե, Լաւ-ը՝ 10, քում Լոչ-ն հերթափոխիընթացքում ընդունվում է 11 րոպե: Այս տվյալների միջոցով կարելի հաշվարՂսպ-ն՝3, Լոանգ-ը` նորման ժամանակ արտադրողականության քաղհան-փխրեցման կել մոլախոտվածությանտարբեր խմբերում(հեկտարներով). առաջինխմբում՝

-

-

0,06----------՛ Նիերթ

(8-10)

-0737,

60311

-

-

երկրորդ խմբում |

Ն

հերթ

480`

(8:10)

60:31"

լլ

հե "

երրորդխմբում՝ Ն

ո

-

ԱՏԵՆ

լ

480(5:10)0,19:

20-10) 60-3-11

լ.

Ժամանակիծախսումների նույն նորմատիվների դեպքում խաղողի վազի էտի նորման ըստ աճի մակարդակի կարողէ սահմանվելթույլ, միջին ն ուժեղ: Վազերիթույլ աճի դեպքում էտվորիժամայինարտադրողականությունը ընդունենք24 վազ, միջինի դեպքում՝ 21 Ա ուժեղ աճի Հետնաբար,առաջին խմբում վազի էտի նորման

16 վազ: դեպքում՝

կկազքի |

երկրորդխմբում՝

(8-10

60-3-11

-

)

Հ

6043:11100:

480(8-10) 131 Նիեր «21-------

երրորդխմբում՝ Նհերթ

Եթե տնտեսությունումաշխատանքի կատարմանպայմաններըչեն հապատասխանում տիպային նորմաներին,անցկացնում են աշխատանքայինգործընթացների ուսումնասիրություն:

աա ոոդութոթ

ացին

բարձման-բեռնաթափման

Գյուղատնտեսական տրանսպորտային աշխատանքները կատարվում են ավտոմեքենաներով, ն կենդանի տրակտորներով քարշուժով: Դրանց է միավոր ժամանակում արատադրողականությունը չափվում (ժամ, հերթափոխ) տեղափոխված բ եռի քանակով`(ծավալով)տոննաներով կամ կատարվածաշխատանքի ծավալով՝ տոննա-կիլոմետրով: Տրանսպորտային միջոցների արտադրողականության վրա ազդում են հետնյալ հիմնական գործոնները(դրանք միաժամանակ համարվում են նորմագոյացնող գործոններ).ագրեգատիկազմը, տրանսպորտային միջոցներիտեսակըն դրանց բեռնատարողությունը, բեռի տեսակըն վիճակը, տեղափոխմանհեռավորությունը, հա-

աշխատանքների եղանակըն կատարմանմիջոցները,օդերնութաբա-

Տրանսպորտային սահմանման աշխատանքներում նորմաների

նականպայմանները:

`

ան նորմաներ:

արետեղ

մար կարող են օգտագ տեսական ու այլ տեսա Դ

ր րում:

ժամանակ

ացումը

նոր ների աշխատանքը նահատկությունները.բե իությունը, բեռների ն դ ներ բեռների ն գյուղ ըստ յան, ճանապարհայինպ տագործումըմիմյանց հ Տեղափոխմանենթա կարգման հիմքում ընկ բեռնատարողությանօգ է բեռռատարողությանօ վում է որպեսփաստաց աբերակցություն:

Իոզական որի ա

թրթուրավ խումբ՝

անհրաժե

բեռնատարողությունըը վերաբերում են | դաս ն 0,50-0,41 դեպքում` Բ/ Բեռիտեսակն ազդո միջոց տրանսպորտային Բեռնե տեղափո է հաշվի Տրակտորներն ու ավտո | խումբ` անիվավոր րությամբ, կողային ավտ տոմեքենա-ֆուրգոններ լ

վոր՝ 80-130 ձիաուժ հզո (ինքնաթափեր,ֆուրգոն | խումբ՝թրթուրա ձիաուժից բարձր հզորո ներ ն ամոնիակայինջուր ճանապարհայինպ ծածկույթիտեսակով ն

վում են երեք խմբի՝ | խումբ` պինդ ծածկույթով լավ վիճակով սայլուղի ն ձյունապատ տոփածճանապարհներ. Ա խումբ` մանրախճային, խճապատ, ավազապատ ն սայլուղի, անձրնից հետո աներթնեկելիդարձած, հացահատիկիխոզանովծաօկված, ձմռանըն ամռանըճմապատպինդ հող. մլ խումբ` ձնհալից հետո քասդված` խոր աղուրներով, բարձրակատար, վարելահող բնականոն խոնավությամբ ն սառած, գերխոնավացած, գարնանային ն աշնանային ճամփախափանքինանանցանելի 15 սմ խորությամբ ձյունածածկով: դարձած, ճինչն Տրանսպորտային միջոցների շարժման արագությունը կախված է ճանապարհներիխմբից: Օրինակ, | խմբի ճանապարհովավտոմեքենայի շարժմանարագությունը 49 կմ/ժամ է, ԼՐ 37 ն | խմբիճանապարհով՝ 28 կմ/ժամ: Տրակտորատրանսպորտայինագրեգատների հաշվարկայինշարժման արագությունը կախված է տրակտորի մակնիշից,կցասայլի մակնիշից ու բեռնատարողությունից,բեռի դասից ն ճանապարհի խմբից: Օրինակ, Խ/13-82 տրակտորի ն 281Շ-6 կցասայլի, | կարգի բեռով, ասֆալտապատճանապարհով(| խումբ) շարժման արագությունը հավակմ/ժամ, իսկ Ի/ կարգի բեռով, |) խմբի ճանապարհով`

Ար 12 ար20

|.60

Ին

,

որտեղ ար. Կատը մեկ երթուղում բարձման ն բեռնաթափման ժամանակի նորմատիվնէ, րոպե, Մ/-ը` շարժճան արագությունը բեռով, կմ/ժամ,Կշ ը՝ շարժմանարագություննառանց բեռի, կմ/ժամ: Միջին արագությունըգտնում են հետնյալ բանաձնով՝ --

Մու

Աջ

24.712.

Հ

)

Մյ ԻՄշ

Օրինակ 1. Պահանջվում է որոշել հացահատիկիտեղափոխման ժամանակի ճորման ու արտադրանքի նորման (մեկ հերթափոխում) հետնյալ պայմաններիդեպքում: Տրակտոր 8/13-82, կցասայլ 2 Ո՛Շ6Մ` 6 տ բեռնատարողությամբ, ճանապարհը կոմբայնիցկալ` 5 կմ: ճանապարհների խումբը` 1, բեռի դասը՝ |, բարձումն ու բեռնաթափումը՝ մեքենայացված:Շարժման արագությունը բեռով՝ 16 կմ/ժամ, առանց բեռի` 25 կմ/ժամ, բարձմանն բեռնաթափմանտնողությունը 1 տ բեռի եզրափակիչ աշխատանքհաշվով՝ 2,06 րոպե: նախապատրաստական38 ների ժամանակը՝ րոպե,հանգստի ժամանակը` 25 րոպե: Լուծում: 1.

Տրանսպորտայինմիջոցի շարժման միջին արագությունը. գց5 .215:25 միջ 16:25 46.

սահմանում

Տրակտորատրանսպորտայինաշխատանքներում արտադրանքին ժամանակինորմաներ: Արտադրանքինորման(Նուրջ)սահմանում են հետնյալ բանաձնով.

տոննաներով Ն

' Լ

հերթ

հերթ

Լ

Ը

'

ճե

Ւ

հանգ

'

ակ

Ն

|.Օ

են 2.

Յ.

տ»

Ն

չ-

Լու: երթ

հերթ

իանգ

կմ/ժամ:

Երթուղու տնողությունը.

որ

5.60

5-60 :

32.8րոպե:

-

հերթափոխայիննորման, Արտադրողականության

րոով.

տոննա-կիլոմետրերովլ՝ Մ Մ Էն

480- (38.- 25-10)6

ՀԿ

զր

եր

որտեղ 1իերթ-ը հերթափոխի տնողությունն է, րոպե, 1ջե-ն` նախապատրաստական-եզրափակիչաշխատանքի տնողությունը, րոպե, Լառգ-ը՝ հանգստի ժամանակը, րոպե, ՛՛ա-ը` անձնական կարիքների համար նախատեսվածժամանակը, րոպե, Էերջ-ը`մեկ երթուղու տնողությունը, րոպե, Զո-ն`՝ տրանսպորտային միջոցի բեռնատարողությունը,տ, /-ը՝ բեռի տեղաւփոխման հեռավորությունը,կմ: Երթուղու տնողությունը որոշում են հետնյալ բանաձնով՝

Մ

-

կմ/ժամ:

Ը`

յ.60

Դեր էբար ՞Ւէդատ

|

:

-

Հ-

տոննանե-

74,5,

տոննա-կիլոմետրերով.

Ն

«7գ5.5-3725:

հերթ

Ր

։

Ավտոմեքենաներիվարորդների համար արտադրողականության նորմաները(տ) հաշվարկվումեն հետնյալ բանաձնով. `

ԴհերթԱրե անզ Սակ) -

Ն հեր

Ն

փ

ԴողՒ տկմ

Ժ

'1

որտեղ 1չդ-ն Դ տ բեռի բարձման ն դատարկմանժամանակինորման է, րոպե, 1ոպը՝ 1 տ բեռը 1 կմ հեռավորության վրա տեղափոխելը` հաշվի առնելով բեռի դասը ն ժամանակինորման, րոպե: Մեկ տոննա բեռի դասը ն կշռումը, ինչպես նան բարձման ու բեռնաթափմանեղանակը հաշվի առնելու դեպքում ժամանակինորման

է հաշվարկել կարելի հետնյալ բանաձնով՝

Ն

-

Մղ-Գ:

Հ

՛

.կշ.ք,

բեռ

որտեղ 1չդ-ն 1 տ | դասի բեռի բարձման ու դատարկման ժամանակի նորման է, րոպե, Գ-ն` համապատասխանդասի բեռի ուղղման գործակիցը, 1-ը բեռը ավտոկշեռքի վրա մեկ անգամ կշռելու ժամանակի նորման, րոպե, Զբեռ-ըա̀վտոմեքենայիփաստացիբեռնատարողությունը, տ, կշ.ք.-ն` կշռումներիքանակը մեկ երթուղու ընթացքում: 2. Հաշվարկել կոմբայնիցկալ 3//-131 Օրինակ մակնիշիավտոմեքենայով տեղափոխվող 1 տ ցորենի բարձման ու բեռնաթափմանժամանակինորման հետնյալ պայմաններում. ավտոմեքենայիբեռնատարողությունը 3,5 տ, տեղափոխմանհեռավորությունը 5 կմ, ճանապարհը սայլուղի, բեռի դասը |, ուղղման գործակիցը 0,8, 1 տ | կարգի բեռի բարձման ու բեռնաթափմանժամանակինորման (տեղեկատուիտվյալներով) 2,36 րոպե, մեկ անգամկշռելու նորման` 4 րոպե:

Լուծում: Մեկ

տոննա

ցորենի բարձման

նորման կկազմի 3,03 րոպե

Ժամանակի նորման

ու

բեռնաթափման ժամանակի

|(2,36-0.8)(4:3,5)-1): տ-կմ հաշվով

բանաձնով.

որոշում

են

հետնյալ

Նժտ-կմ60(Օբեռ Մհայվ" Գվ), որտեղ Մոաշվ ը ավտոմեքենայիվազքի հաշվարկային արագությունն է, կմ/ժամ,Գլ-ն՝ ավտոմեքենայիվազքի օգտագործման գործակիցը: Որոշենք 311-131 ավտոմեքենայո հ եռավորությանվրա 1 տ Հ

Ըստ

ճանապարհի խմբի (| խումբ) ավտոմեքենայիհաշվարկային արագությունը սահմանում ենք 28 կմ/ժամ, վազքի օգտագործման գործակիցը՝ 0,5: ժամանակի նորման 1 տ-կմ հաշվով կկազմի 1,22 րոպե ՛

,

յ

ղականության նորման

ն

համարր է վարորդի րոչ որոշվում րորդ

հերթ

(18-10-

3.03-:1.22.3

ա

արտադրո

Նորոգման

աշխատանքներնեյ

3.

ծական-հաշվարկային, վերլուծական-հետազոտականն համեմատական մեթոդներով: Նորոգման աշխատանքներումսովորաբար սահմանում են ժամանակի նորմաներ (Նչ), որոնք ներառում են հիմնական օժանդակ (1-4), լրացուցիչ (1լը)ն նախապատրաստական-եզրա(Մոիան.), փակիչ (1ոչ) ժամանակը: Մե Նց Սին Է 199. կր Հ

Դք

|

10) 66տ-կմ: Հ

`

որտեղ Դջ-նխմբաքանակումդետալներիքանակն է, հատ: Յիմնական ժամանակը(այն հաճախ անվանում են նան տեխնոլոգիական կամ մեքենայական)ընդգրկում է այն ժամանակը,որը ծախսդետալի մշակման ում է արդյունքում դրա ձնի, չափերի, արտաքին

ոն,Ի ոփոաաք տեսքի որպես ժամանակը, վրա: Հիմնական վում հաշվարկայինճանապարհով: է

Օժանդակ է համարվումայն ժամանակը, որն անհրաժեշտ է հիմնական աշխատանքի ապահովմանհամար: Դրանքմիշտ չէ, որ հնարավոր է տարանջատել: Այդ պատճառովէլ հաճախ օգտագործվում է Օպերատիվ ժամանակ հասկացությունը,որը հիմնական նե օժանդակ Ժամանակներիգումարն է: Լրացուցիչ ժամանակնընդգրկում է աշխատատեղիկազմակերպական-տեխնիկական սպասարկմաննե անձնական կարիքների համար անհրաժեշտժամանակը: Լրացուցիչ ժամանակըբավական բարդ է որոշել ժամանակի ծախսի բացարձակ միավորներով,այդ պատաճառովէլ այն սովորաբար որոշում են ըստ օպերատիվժամանակի.

լե

Հեղափոխման ան ամառն ցորենի Այնուհետն Ր0: (85-28-0.5)ի:

նորոգման աշխատանքներինորմավորումը կատարվում է վերլու128.

-

1:

'

Լշպ

որտեղ Լլ», -- ը լրացուցիչ ժամանակի տոկոսն է օպերատիվ ժամանակում: Նորոգման աշխատանքներինորմավորման պրակտիկայումօժանդակ, լրացուցիչ ն նախապատրաստական-եզրափակիչ ժամանակների մեծությունը վերցնում են նորմատիվներիաղյուսակներից:Նշված ժամանակներիգումարը ընդունվածէ անվանել հատային ժամանակ: Նախապատրաստականեզրափակիչ ժամանակը աշխատանքին նախապատրաստման,ավարտվածաշխատանքի,գործիքի հանձնման, ինչպես նան աշխատատեղի մաքրման ժամանակնէ:

՛

(79

72.4.

Գյուղատնտեսությունում օգտագործվում են տարբեր տեսակի ստացիոնարմեքենաներն սարքավորումներ:Ըստ իրենց կառուցվածքի՝ դրանք բաժանվում են անընդմեջն ընդհատգործողության: Անընդհատգործողության մեքենաներինհումքը կամ վերամշակվող արտադրանքը տրվում է անընդհատ,իսկ պատրաստի արտադրանքը ստացվում է անընդհատ կամ բաժիններով`որոշակի ժամանակահատվածներում: Ընդհատ գործողության մեքենաներիդեպքում հումքը կամ վերամշակվողարտադրանքըտրվում ն ստացվում է որոշակի ժամանակահատվածներով(ցիկլերով): Ստացիոնարմեքենաներիարտադրողականությունը կախված է աշխատանքային գործընթացիկազմակերպական-տեխնոլոգիական կառուցվածքից,դրանց սեփական կառուցվածքից ն հաղորդակից(ձեռքի, մեքենայացված),աշխատանքիառարկայի տեսակից ն վիճակից, խոնավությունից,աղտոտվածությունից,պատրաստի արտադրանքին ներկայացվող պահանջներից, մանրացման, փշրելու ն աղալու աստիճանից այլ գործոններից: Արտադրանքինորմաներըընդունված է տարբերակելըստ նորմագոյացնող գործոնի, այնպես, որպեսզի հարակից խմբերիմիջն տարբերություններըլինեն 8-1026-ի սահմաններում: Ըստ վերամշակվող առարկայիվիճակի` արտադրանքըբաժանում են Այսպես, արմատապալարապտուղները բաժանվում են երեք խմբի`թույլ, միջին ն ուժեղ: Օրինակ, կարտոֆիլը, շաքարի ճակնդեղը մինչն 1026 աղտոտվածությանդեպքում (հողի հարաբերությունըընդհանուր զանգվածին)դասվում են թույլ աղտոտվածությանխճբին, 102096 դեպքում`միջին ն 20-3096 ավելիի դեպքում` ուժեղ: ն Յուրաքանչյուր խմբի համար սահմանում են լվացող մեքենաների համապատասխանաբար ժամային ն հերթափոխային արտադրողականության նորմաներ: Ըստ արմատապտուղների մանրացմանաստիճանի`սահմանվածէ երեք խումբ. ման ր պ ատառ հաստությունը թյուսը 5-7 մմ, միջին` 7-9 ն խխո-

ն

ի

.

:

խմբերի: .

'

աշ

րի օպտիմալ թիվը: Այդ նպատակովանցկացնումեն խմբային խրոնոգրաֆիա: Աշխատանքայինգործընթացների ուսումնասիրման համար խմբային խրոնոգրաֆիայիհետ միասին կիրառում են նան անհատական խրոնոգրաֆիա:

Ստացիոնարմեքենաներիսայասարկմանաշխատանքներ

ՆՆ

իկի

`

իջի -

Անընդհատ գործողության մեքենաների համար հերթափոխային արտադրանքի նորմաների սահմանումը: Գյուղատնտեսական աշխա-

տանքների մեծ մասը կատարվում է անընդհատ, այդ պատճառով էլ նորմավորմանհամար անհրաժեշտ նորմատիվներըսահմանում են ամբողջ հերջափոխի համար: Հերթափոխայինարտադրանքինորմայի որոշման համար պետք է իմանալ մեքենայի արտադրողականությունը մեկ ժամ հիմնական ժամանակի առումով ն հերթաւիոխի ընթացքում հնարավորհիմնականաշխատաժամանակը:

Նիերթ -

Թ

դ

-ր. հերթ

ՇՎ 601.

այր «Նակ)

Ց"

անգ

որտեղ Ռառգ--ը հանգստիժամանակնէ աշխատանքիանմիջականկատարմանժամանակինկատմամբ,տոկոսներով: Մեքենայիհիմնականժամանակիմեկ ժամվա արտադրողականությունը որոշում են երեքից ոչ պակաս դիտարկումներինյութերով: Ընդ որում` այն սահմանում են ըստ յուրաքանչյուր դիտարկման` մեքենայի հերթափոխային արտադրողականությունը բաժանելով աշխատանքի հիմնական ժամանակին: Օրինակ, հատիկամա մեքենայով ցորեն ,

.

՝

-

Տ6ն աուն հիմական արել ժամանեն: կազմել (6 Հերթափոխի տա մաքրվել ի

ըստ

ժամ):

որ

երթ ըշ թացք ում ( քրենլ է 25 տ. հետնաբար, բար, մետ 4,17 քենայի ժամային արտադրողականությունըկկազմի (25:6): Նորմայի համարր վերցնում են երեք շար Կերց ա) հաշվարկման րնՔ դ դիտարկումներով ր ստացմիջին արտադրողականությունը(միջին թվաբանականմեծություպեե

:

ոի '

ժամանակինորմատիվըսահՆախապատրաստական-եզրափակիչ մանում են յուրաքանչյուր մակնիշիմեքենայիհամարառանձին: Սահմանված նորմատիվներովհերթափոխայինարտադրանքինորմաներըսահմանելիս անհրաժեշտէ նախօրոք կազմել անընդհատգործողության մեքենաներիօգտագործմանժամանակիռացիոնալ հաշվեկ-

անծա նորրիմիուռման աշխատանքի դրաքում մավորման ինան րողականությունը մարդու

տվությունը սրանում որ ագրեգատիարտադ մեկ հաշվով արտադրանքըէապես կախված են սպասարկող անձնակազմիթվից, մեքենայի արտադրողականությունը անմիջական կապի մեջ է մեքենային վերամշակվողարտադրանքի մատուցման ինտենսիվությունից: Այդ պատճառովէլ չափազանց կարնոր է սահմանել ստացիոնարմեքենան սպասարկողաշխատողներ

ա

է,

ն

՛

շիռ.

7ակ՝1հանգ: հիմն1սպԻ Էնե՝ Օրինակ, հատիկամաքրիչմեքենայով հատիկիտեսակավորմանաշխատանքում զբաղված է 5 մարդ (մեքենավար ն չորս բանվոր): Մեքենայի Մ իերթ.

ժամային արտադրողականությունը(միջինը` երեք դիտարկումներով) 45 տ է: Դիտարկման արդյունքներով նախապատրաստական-եզրափակիչ ժամանակըկազմում է 20 րոպե, աշխատատեղիսպասարկման ժամանակը`30, անձնական կարիքներիհամար` 10 րոպե,Լիառգտ1196: Հերթափոխիընթացքում հանգստի նորմատիվը(րոպե) որոշում են

հետնյալ բանաձնով՝ Ն

-.

րառգ

Հ

.Ո.«ր7 (ե. հերթ

հան

Հ

սպ

Լանգ

ակ)լլ480(20:30:10)

րոպե,

ը

10011

հերթափոխի հաշվեկշռի հաշվարկման համար որոշում հիմնականժամանակըԼոիմն,

չշ

են

է մեկ ցիկլի համար, որտեղ ՄՄ-ն մեքենայիարտադրողականությունն Գ-ն` ելքի Արչ-ն՝ տ, արտադրանքի պատրաստի ց, ներառյալ արտադրողականությունը` մեքենայիաշխատանքիմեկ ցիկլի հումքի բարձման ն պատրաստի արտադրանքի բեռնաթափման ժամանակը, րոպե: Հերթափոխի ընթացքում հանգստի ժամանակը հաշվարկում են հետնյալ բանաձնով՝

գործակիցը,

՛

Խա մակֆ Լհարգ)480-(2030-10-42)-378 րոպե: Ւհերջ-(1ուՀ

Մխո»

Մեքենայի աշխատանքի ժամանակի ռացիոնալ հաշվեկշիռը հավասար է 480 րոպե: Այն հաշվարկվումէ վերոհիշյալ բանաձնով. Դիմո 620:378-Է30-10-Է 42-480 րոպե:

Այսպիսով, հատիկամաքրիչ մեքենան սպասարկող աշխատողների հերթափոխայինարտադրողականության նորման կկազմի28,4 տ. Նու, հերթ

-

480(80:20:10) 28,4:

ՎիՊլ

-

:

Ընդհատ գործողության մեքենաների համար հերթափոխային արտադրանքի նորմաների սահմանումը: Այս մեքենաների վրա աշխատե`

լիս կատարողները հիմնականումզբաղված են արտադրանքիբարձմամբ ու բեռռաթափմամբ:Բարձումիցհետո բանվորը հաճախ կատարում է այլ գործողուքյուններ,որոնք զուգակցվում են հիմնականժամանակի հետ, ինչը պետք է հաշվի առնել ժամանակի նորմատիվըհաշվարկելիս` հերթափոխային հաշվեկշիռը կազմելու համար: Ընդհատն անընդհատգործողությանստացիոնարմեքենաներիօգտագործման ն սպասարկող անձնակազմիաշխատաժամանակի վերլուծությունը կատարվումէայլ ձնով: Նորմաներիհաշվարկմանեղանակը տարբեր է: Ընդհատգործողության մեքենաներիսպասարկմանհերթափոխայինարտադրանքինորման սահմանելու համար պետք է իմանալ մեքենայիարտադրողականությունը (մեկ ցիկլի համար) ն հերթափոխիընթացքում հնարավոր ցիկլերի քանակը: Ն

հերթ

"ՍԵԳ

Լե

(ն. ԽպԻակ Ֆ

Արց

Ւ

հագ

Վ

:

( հերթ

նե՞

Ո

ր

սպ

ակ

100 անո» 480-ԱՈ0-Հ15Հ10 ) «յ 280-Ա0:Յ5:10) Հ րոպե: րանգ

մեքենայի

գա

-

0գգ6 աՈԳՄ

100--11

Հանգստիընդհանուրժամանակիցվերցնում են 4045, այսինքն` 17,8 րոպե որը պետք է հաշվի առնել նորմանսահմանելիս: Նախօրոք կազմումեն մեքենաներիօգտագործմանժամանակիռացիոնալ հաշվեկշիռ: Ցիկլային գործողության համար այն արտահայտվում է հետնյալ բանաձնով՝ Մ երբծ ԼնեԻԼա Լակ»Լհանգ՞ Լհիմ: (օպերատիվ) ժամանակը Լիճն որոշում են Մեքենայիհիմնական հետնյալ բանաձնով հիմն մեքՅ հերջ-( նեԼսպԻԼա.կ՞ հանգ)» իսկ մեքենայի Տվյալ օրինակում Լրխաոտք-480-(10151017,6)-427.4, Օգտագործման ժամանակի ռացիոնալ հաշվեկշիռը կկազմի ,

-

-10Ի15:-10:17,6Մերթ

427,4 480րոպե: |

-

Արմատապտուղ լվացող

նորճանկկազմի՝ արատադրողականության մեքենայի հերթափոխային

Ներ»

Հ

0.85:09---------

- (10:-15:10-17:6)142տ, Հ

է, 0,9-ը որտեղ 0,85-ը մեքենայիցիկլային արտադրողականությունն արտադրանքիելքի գործակիցը, 23-ը` մեկ ցիկլի միջին տնողությունը, րոպե: .

|

-

Գլուխ 13. Աշխատանքի վարձատրությանու խթանման

կազմակերպումը

571.

մվարժատրության շխատանքի

ն նավորումը

էությունը

Մարդու վերաբերմունքը աշխատանքի նկատմամբ մեծ չափով կախվածէ նյութական խթանմամկազմակերպումից: Նյութական խթանումըաշխատողիկողմից կենսականբարիքների ստացման, նրա անձնականաշխատանքային ու կապիտալիներդրումից կենսական բարիքներո ստացման կախվածությունն ապահովող, ձեռնարկությունում կազմակերպվողխրախուսման ու տուգանքների համակարգէ: Նյութական խթանման կարնորագույնմիջոց ն աշխատողներիպահանջմունքներիբավարարմանհիմնական աղբյուր է համարվում աշխատանքիվարձատրությունը: Աշխատանքի վարձատրությունը վարձու աշխատողի եկամտի տարըն է, նըրանպատկանողաշխատանքայիններուժի տնտեսականիրացման ձնը: Գործատուիհամար, որը գնում է աշխատանքիներուժը` որպես արտադրությանառանձինգործոն օգտագործելու համար, վարձու աշխատողներիաշխատանքիվարձատրությունըհամարվում է արտադրականծախքերի տարրերիցմեկը: Շուկայական տնտեսությանպայմաններում աշխատանքի վարձատրությանմեծության վրա ազդում են մի շարք շուկայական ն ոչ շուկայական գործոններ, ինչի արդյունքում ձնավորվում է աշխատանքի վարձատրության որոշակի մակարդակ: Նախքան այդ գործոնների ն աշխատանքի վարձատրությանվրա դրանց ազդեցությանքննարկումը, անհրաժեշտ է հստակ որոշել, թե ինչպիսի տարրեր կարելի է առանձնացնել աշխատողի աշխատավարձումն դրանցից որոնք են մեծ կամ փոքր չափով ենքակաշուկայականիրավիճակիազդեցությանը: Շուկային անցնելու ընթացքումծագում են նան աշխատանքիվարձատրությանհետ կապվածնոր հարաբերություններ,ձնավորվումէ ներուժային շուկա համարվող աշխատանքի շուկան: Որպես դրա սուբյեկտներ հանդես են գալիս` գործատուն ն վարձու աշխատողները: Աշխատանքիշուկայում որպես գործարքիօբյեկտ հանդես է գալիս կոնկրետ պայմաններում, որոշակի ժամանակահատվածում,որոշակի որակի աշխատանքիներուժի միավորիօգտագործմանիրավունքը: Աշխատանքի վարձատրությանհիմնական տարրը աշխատանքի վարձատրությանդրույքն է, որը, սակայն, հնարավորությունչի տալիս

՛

.

հաշվի առնել աշխատողների անհատական տարբերությունները: Այդ պատճառով էլ աշխատանքիվարձատրությանկառուցվածքում պետք է առանձնացնելնս մեկ տարր` փոփոխականմասը, որն արտահայտումէ աշխատանքային գործունեության անհատականարդյունքներիտարբերությունները: Բացի դրանից, գոյություն ունեն տարբեր տեսակի եկամուտներ, որ աշխատողը ստանում է տվյալ կազմակերպությունումաշխատելու համար (նյութականօգնություն, անվճար սնունդ, արժեքավոր նվերներ ն այլն): Աշխատավարձըն այդ եկամուտներիտեսակներըամբողջությամբ կարելի է համարել տվյալ կազմակերպությանաշխատողի աշխատանքայինեկամուտ: Աշխատանքի ռեսուրսի սեփականատիրոջ եկամտի մեծացման գլխավոր աղբյուր է համարվում ռեսուրսի գնի, այսինքն` աշխատանքի վարձատրության դրույքի բարձրացումը: Դրա ստորին սահմանը որոշվում է վարձու աշխատողիտնտեսականշահերով: Իր հերթին, գործատուն շահագրգռված է արտադրության ընդհանուր ծախքերի իջեցման համար, այդ թվում նան օգտագործվող ներուժի համար ցածր գների սահմանման հաշվին: Նրա տնտեսականշահը, աշխատանքի վրա տեսակարար ծախսերի կրճատումը պետք է որոշի (զսպի) աշխատանքի վարձատրությանվերին սահմանը: Ըստ աշխատանքի շուկայի սուբյեկտների տնտեսականշահերի հաշվեկշիռի` տվյալ որակի աշխատանքի միավորի շուկայական գինը ձենավորվումէ պահանջարկիու առաջարկի հարաբերակցությանազդեցությամբ: Աշխատանքիվարձատրությանդրույքի ն աշխատանքի շուկայի իրավիճակի վրա հիմնականում ազդում են հետնյալ շուկայական գործոնները. 1. ու ՆԱշխաւոանքների ծառայությունների շուկայում առաջարկի ու պահանջարկիփոփոխությունները, որտեղ օգտագործվում է տվյալ աշխատանքը: 2. Ռեսուրսի օգտակարությունը գործարարիհամար: Յ. Աշխատանքինկատմամբ ըստ գնի պահանջարկիճկունությունը: 4. Ռեսուրսներիհամափոխարինելիությունը: 5. Սպառողականապրանքներիու ծառայություններիգների փոփոխությունները: Վարձատրության մակարդակը աշխատանքի վարձատրության նվազագույն դրույքները, վարձակալման այլ պայմաններըկարգավորվում են կոլեկտիվ պայմանագրերիու համաձայնագրերիհամակարգով: Որպես կոլեկտիվ պայմանագրիկողմեր հանդես են գալիս աշխատող185

ները ն գործատուները: հիմնականուշադրությունը դարձվում ՀՎամաձայնագրերում է Օպտիմալ համամասնություններիպահպանմանը`նվազագույն, միջին ե առավելագույն աշխատավարձերի, նվազագույն աշխատավարձի ն սպառողականզամբյուղի համար, առավելագույն աշխատավարձին սոցիալականվճարներիմիջն: Երկկողմանի կոլեկտիվ պայմանագիրըկարող է ներառել հետնյալ կետերը` աշխատավարձիհամակարգերը ն չափը, դրամականվարձատրությունները,նպաստները, փոխհատուցումները,հավելավճարները, աշխատանքիվարձատրությանինդեքսավորմանմեխանիզմը,աշխատաժամանակին հանգստիժամանակիտնողությունը ն այլն: Տարբերում են աշխատանքի վարձատրությանկարգավորմաներկու հիմնականմեթոդ` կենտրոնացվածն տեղական: Կենտրոնազվածմեթողը ենթադրում է աշխատանքիվարձատրության նորմաների օրենսդրականսահմանում, որոնց կատարումը պարտադիր է ՀՀ կամ բոլոր ձեռնարկություններիու կազմակերպությունների, կամմիայն առանձին ճյուղերի համար: Աշխատանքիվարձատրությանկենտրոնացվածկարգավորմանմեխանիզմներնեն. »

»

աշխատանքիվարձատրությանպայմաններըն կարգըկանոնավորող աշխատանքայինօրենսդրության նորմաներիկիրառու-

մը, տարիֆային համակարգի օգտագործումը, ինչը համարվում է

բյուջետային ոլորտի աշխատողներիաշխատանքիվարձատրության պետականկարգավորմանմիջոց (այլ ոլորտների աշխատողներիհամար այն ունի հանձնարարական բնույթ),

»

աշխատանքիվարձատրությաննվազագույն չափի սահմանում: Նվազագույն աշխատավարձըհամարվում է պետականերաշխիք ն սահմանվումէ ՀՀ օրենքով: Այդ պետական նորմատիվը պարտադիր է բոլոր կազմակերպություններիու ձեռնարկությունների համար` անկախ սեփականության ձնից, ճյուղից ու

տարածքից:

Աշխատանքիվարձատրությանկարգավորմանմեխանիզմումելակետային բազաննվազագույն չափի սահմանումն է, որը պետք է ապահովի հստակ, ցածր որակավորում պահանջող աշխատանքներում զբաղված աշխատողներիվերարտադրությանհամար բնականոնպայմաններ: Այդ պահանջը բավարարելու համար այն պետք է համապա186

՛

տասխանիսպառողականզամբյուղին: Աշխատանքիվարձատրությանկարգավորման տեղական մեթոդը ներառում է ձեռնարկությունում ինքնուրույն մշակված աշխատանքի վարձատրությանկազմակերպմանբոլոր ընթացակարգերը,մեխանիզմներն ու մեթոդները:

վարձատրության ֆունկցիաները,

Աշխատամքի տարրերը սկզբունքները

ն

Աշխատանքիվարձատրությանէությունը ի հայտ է գալիս հերեյալ ֆունկցիաներում: 1. Վերարտադրական ֆունկզիա: Այն ենթադրում է աշխատողների, ինչպես նան նրանց ընտանիքներիանդամներիապահովումը անհրաժեշտ կենսական բարիքներով` աշխատուժի ն սերունդների վերարտադրությանհամար: Նրանում իրացվում է պահանջմունքներիմեծացման տնտեսական օրենքը: Այդ ֆունկցիան սերտորեն կապված է աշխատավարձիպետական կարգավորման առանձնահատկությունների հետ:

Խքանող ֆունկզիա- Դրա էությունը նրանում է, որ աշխատողի աշխատավարձըկախման մեջ է դրվում իր աշխատանքայիններդրուարտադրական-տնտեսականգործունեության 2.

ոնար ՂԻՑ

Այս ֆունկցիան նախատեսվածէ արաշխատանքիչափը` սպառման ֆոնդը վարձու տահայտելու կենդանի ն աշխատողների արտադրությանմիջոցների սեփականատերերիմիջն բաշխելիս: Աշխատավարձի միջոցով որոշվում է արտադրականգործընթացի յուրաքանչյուր մասնակցիանհատականբաժինը սպառմանֆոնդում` նրա աշխատանքայիններդրմանըհամապատասխան: 4. Ներուժալին-տեղաբաշխիչ ֆունկցիա: Այս ֆունկցիայի նշանակությունը ներկայումս էականորենաճում է: Դրա էությունը աշխատանքային ներուժի ըստ տարածաշրջանների,տնտեսությանճյուղերի, ձեռնարկություններիտեղաբաշխմանօպտիմալությանմեջ է: 3. Չափող-բաշխող ֆունկցիա:

5. Բնակչութլան

վճարունակ

ֆունկզիա: պահանջարկի ձնավորման

Այս ֆունկցիայի նշանակությունը վճարովի պահանջարկիհամաձայնեցման մեջ է, որի տակ հասկացվումէ գնորդներիդրամականմիջոցներով ապահովված պահանջմունքներիդրսնորմանձնը: Քանի որ գնողունակ պահանջարկըձնավորվում է երկու հիմնական գործոնների`հնարավորության պահանջմունքների ու եկամուտների, ազդեցության տակ, հետնաբար`աշխատանքիվարձատրությանօգնությամբ շուկայի պայ187

մաններում սահմանվում են անհրաժեշտ համամասնություններ ապմիջն: Վերոհիշյալֆունկցիաներանքայինառաջարկի ն պահանջարկի է պահպանել հետնյալ կարնոանհրաժեշտ համար րի իրականացման րագույն սկզբունքները` պետությանկողմից սահմանվածաշխատանքիվարձատրության նվազագույն չափի հաշվառումը. ձեռնարկությանինքնուրույնությունը աշխատանքի վարձատրության կազմակերպմանհարցերում. աշխատողներիսոցիալականպաշտպանվածությանապահովում` անկախսեփականությանձնից. աշխատանքի վարձատրությանհամապատասխանությունըաշխատուժի շուկայական արժեքին. աշխատանքի վարձատրության ինդեքսավորման ապահովումը արժեզրկմանաճի տեմպերինհամապատասխան. արտադրանքի,աշխատանքին ծառայությանբարձրորակի խթա-

-

-

-

-

-

նում.

-

-

առանձինկատեգորիայի ն խմբերի աշխատողներիաշխատանքի աւպահովում. վարձատրությանօպտիմալ համամասնությունների ն մատպարզություն վարձատրությանհամակարգի աշխատանքի

չելիություն.

աշխատանքիվարձատրության վճարմանռիթմայնություն. աճի տեմպերի գերազանաշխատանքիարտադրողականության ցում աշխատավարձիաճի տեմպերինկատմամբ. -աշխատանքի արտադրողականությանն ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործմանխթանում. աշխատանքիվարձատրությանմակարդակիտարբերակում` համաձայն ձեռնարկության տնտեսական վիճակի, կոլեկտիվի աշխատանքայինարդյունքների Ա աշխատողի անձնականաշխատանքայիններդրման: Առավել նպատակահարմար է աշխատանքի վարձատրության սկզբունքները դասակարգել ֆունկցիաներին համապատասխան, որոնց իրականացմանը դրանք ուղղված են: Յուրաքանչյուր սկզբունք կապված է ոչ թե մեկ ֆունկցիայի, այլ դրանցամբողջությանհետ: -

-

-

73.3.

հիմունքները Աշխատանքիվարծատրությանկազմակերպման

Աշխատանքիվարձատրությանսկզբունքների ու ֆունկցիաների հիման վրա շուկայական հարաբերություններիձեավորմանպայմաննե188

՛

ստեղծվում ձեռնարկությանստորինօղակներում րում անմիջականորեն համակարգ: Աշէ աշխատանքիվարձատրությանկազմակերպական շուխատանքի վարձատրությանկազմակերպականվերակառուցումը է հետնյալ նախատեսում կայի պահանջներին համապատասխան խնդիրներիլուծումը. բարձրացում յուրաքանչյուր աշխատողիշահագրգռվածության բացահայտռեզերվների սեփականաշխատանքիարդյունավետության ման ն օգտագործման հարցում` բացառելովանաշխատդրամականմի-

ջոցների ստացումը, աշխատանքիվարձատրությանժամանակ հավասարարության վարձատրության երբ աւպահովվում դեպքերի վերացում, է աշխատանքի ինչպես անհատական, այնպես էլ կոլեկտիվ ուղղակի կախվածությունն -

աշխատանքիարդյունքներից. աշխատանքի տարբեր կատեգորիայիԱ խմբերի աշխատողների առնեհաշվի օպտիմալացում` վարձատրությանհարաբերակցության լով կատարվող աշխատանքներիբարդությունը,աշխատանքիպայ-

մանները: Քանի որ կառավարճանստորին օղակներումաշխատանքիվարձատրության կազմակերպումնունի իր առանձնահատկությունները, կարող են ներկայացվել հետնյալ ձնով` ուստի նախադրյալները հիմունքները կազճակերպական վարձատրության Աշխատանքի ձեռնարկությունում

ան աճի ապահո աներաժեչտ Աշխատանքի

վարձատրութ-

Աաաա

ւ

աշխաԳործատուի րում:

վում` միավորարտադրանքի վրա ծախսումներիիջեցման

Ն

տողի հավասարիրա-

պայմանով

վունքներ

վարձատԱշխատանքի րությանձներին ն երի ընտրությու ըն համակարգերի

Աշխատանքինորմավորման

կատարելագործում

ծավալի ն Արտադրանքի

արժեքի կարգավորում ազատ

գների

ոց

Նկ. 8. Աշխատանքիվարձատրությանկազմակերպական հրմունքները ժեշնարկությունում

ՋՁեռնարկությունումաշխատանքի վարձատրությունը կազմակերպելու ընթացքում շոշափվում են գործատուներիու աշխատողներիշահերը: Անկասկած,շուկայական հարաբերություններինանցնելիս կողմերը պետք է ունենան հավասար իրավունքներ աշխատանքիվարձատրության հարցերի առումով: Ձեռնարկությանղեկավարության ն աշխատողների շահերն արտահայտող արհմիությանմիջն կնքված կոլեկտիվ պայմանագրերըդառնում են իրավաբանական: Շուկայի պայմաններում, առավել նս անցման Ժամանակաշրջանում, փոխվում են բաշխման հարաբերությունների պետականկարգավորման ուղղությունները ն բնույթը, ի հայտ են գալիս վարչարարության կոշտ սխեմաները բացառող կառավարմաննոր ձներ, նոր պահանջներ ներկայացվում ձեռնարկության մակարդակով կառավարմանգորեն

ծընթացին:

Բաշխման հարաբերությունների պետական կարգավորման հիմք պետք է հանդիսանանաշխատանքիգծով օրենսդրությունը ն պայմանագրերը, հարկային համակարգը, անհատական եկամուտներին արժեզրկման աճի միջն կախվածությանսահմանումը: Առանց պետության մասնակցությանհնարավոր չէ մարդուն երաշխավորել արժանավայել կյանք ապահովող եկամուտ` անկախ ձեռնարկության տնտեսական գործունեությանարդյունքներից: Բացի դրանից, պետության ֆունկցիաների մեջ պետք է մտնի աշխատուժի բնականոն վերարտադրության պայմաններիստեղծման համար չքավոր շերտի եկամուտներիբարձրացումը, աշխա-

համավրա: Առավելությունը պետք է տրվի միասնականտարիֆային բանկարգին,որի օգնությամբ ձեռք է բերվում տարբեր որսկավորման Սաօբյեկտիվ տարբերակում: վորների աշխատանքիվարձատրության պայկայն տնտեսականիրավիճակիշարունակականփոիոխության հաճախ ստիպվածեո լինում վերանամաններում ձեռնարկությունները մեժ յել տարիֆայինդրույքները,ինչը հանգեցնում է աշիատանքային համածախսումների: Աշխատանքիվարձատրությանոչ տսրիֆային ուղղակի կախման կարգը հնարավորությունէ տալիս աշխատավարձը մեջ դնել ձեռնարկությանաշխատանքիփաստացիալդյունքներից: տնտեսական Աշխատանքի վարձատրության կազմակերպմսն չափանիշն է աշխատավարձիֆոնդիաճը գերաարդյունավետության եկամտիաճը: զանցող տնտհաշվարկային ռացիոձեռնարկությունումաշխաոավարծի Արդի պայմաններում տարրի` աշհնարավորչէ առանց նրա հիմնսկան նալ կազմակերպումը ինչը թույլ է տալիս խատանքինորմավորման, ն յուն սահմանել աշխատանքիծախսումներիծավալի դրա րության չափի միջն` կոնկրետկազմակերպատեխնիկական պետք է ուղրում: Աշխատանքինորմավորմանկատարելագործումը հերթին նորմաղված լինի նորմաներիորակի բարձրացմանըն առաչին ների հավասար լարվածությանապահովմանըբոլոր տեսակի աշխահամար: տանքների ն բոլոր խմբերիաշխատողների

անչության ռեսուրսների օպտիմալ բաշխման ապահովումը, տանքային կան լարվածության թուլացումը այլն: Դառնալով աշխատուժի րով այն առաքարնը, աշխատուժի համապատասքանի ի ձգտու որպեսզի պահան ձեռնարկատերերի կին: սոցիալա-

ն

պ

մ ջարկրն:

Նշված հարցերի կարգավորմանհամար անհրաժեշտէ բազմամակարդակկոլեկտիվ պայմանագրերիգործուն համակարգ: ածր ր, ցածր վարձատրվո րձատրվող աշխատողների սոցիալական պաշտպանվածությունն ապահովող աշխատանքի վարձատրության է օբյեկտիվ հիմքի վրա նվազագույն պետականկարգավորման աշխատավարձիսահմանումը: Ձեռնարկությունում աշխատանքիվարձատրությունըկազմակերը ր ր ն կազ պելու ընթացքում կարնորվում է հիմնական աշխատավարձիձնավորցանցի, կամ

նե

Չքավո

միջոց

րուցը Նխադանքի Բը տարիֆային հար իֆային համակարգիհիմքի վարձա շ

ք

ր

ոչ

րության

13.4.

համսպատասխ վարձատպայմաննե

Տարիֆայիմհամակարգիհությումըմ Դը

ոգով,

ինչը Ծախսված աշխատանքի քանակի մափումը միջոցով, ինչը նպատակովկատարվումէ աշխատանքինորմավորման աշխատողի հնարավորությունէ տալիս կարգավորելույուրաքանչյուր ՄիաԱ չ ծախսը ր ն աշխատանքի ինտենսիվությունը: աշխատաժամանակի շխատա ձատե ժամանակ դրա սահմանումը դեռնս թույլ չի տալիս որոշելու վարձճատ որակով կարության չափը, քանի որ աշխատանքիմիննույն քանակը ն լինում է պարզ ն բարդ, թեթն լարրող է տարբեր լինել: Աշխատանքը Բացի ված` ըստ ֆիզիկականու նյարդային էներգիայիծախսումների: պայմանները կարող են լինելչափազանցտարԽր անից, աշխատանքի ՍԱՆ ԴԻՑ: ն բեր` նպաստավոր, պակաս նպաստավոր, վնասակար առողջությա |

համար:

Հետնաբար, հավասար աշխատանքիդեպքում հավասար վարձատբացի, իրություն ապահովելու համար անհրաժեշտ է, քանակականից

րականացնելորակական նորմավորում,կամ տարիֆավորում,կոնկրետ տեսակի աշխատանքների գնահատմանմիջոցով` ըստ դրա իրականացման որակի ն պայմանների: Յուրաքանչյուր աշխատանքկատարողիցպահանջվում են անհրաժեշտ որակիաշխատանքիծախսումներ: Միաժամանակաշխատողնունի առանձնահատկություններ,որոնք ոչ միշտ կարող են համապատասխանել ներկայացվող պահանջներին:Այդ պատճառով էլ տարիֆավորումը ներառում է ինչպեսաշխատանքիքանակի ու պայմաններիգնահատում, այնպես էլ տվյալ աշխատանքիկատարմանհամար անհրաժեշտ որոշակիպրոֆեսիայիու մասնագիտացմանաշխատողի որակավորմանկարգի սահմանում: Այս երկու ուղղությունները` աշխատանքներիտարիֆավորումը ն բանվորականպրոֆեսիաների ու մասնագիտությունների տարիֆավոեն լրացնում Սակայն արտադրանրումը, գյուղատնտեսական միմյանց: քի հիմնական տեսակների արտադրությունումաշխատանքիբաժանման ու կոոպերացմանանբավարարմակարդակի պատճառով աշխատանքի վարձատրությանտարբերակումըհաճախ կատարվում է հիմնական գյուղատնտեսական աշխատանքներիտարիֆավորմանմիջոցով ն համալրվում է առանձինպրոֆեսիայիաշխատողներիորակավորման կարգերի շնորհմամբ (տրակտորիստ-մեքենավար,վարպետ ն այլն): Միայն նորոգման աշխատանքներում ն շինարարությունում, օժանդակ արդյունաբերական արտադրություններում աշխատողներին շնորհվում են որակավորմանկարգեր: ային համակա

Տա

ենիզ

ներկալազնում

է

տարբեր

նորմա-

տիվային նյութերի ամբողջություն, որոնց օգնությամբ ձեռնարկություսահմանվում

նում

աշխատողների ության,

է աշխատան

որակավորման,

բնակլիմայական

մակարդակ` արձատրության ու այմանների

աշխատան

պայմաննե

ն ճյուղային

այլ

ըստ

բար-

առանձնա-

հատկությունների:

Տարիֆային համակարգիմեջ են մտնում. տեաշխատանքներիտարիֆավորմանն տարիֆաորակավորման -

ղեկատուները.

տարիֆայինցանցերը. տարիֆայինդրույքներըն պաշտոնայինդրույքների սխեմաները, աշխատավարձիգործակիցներնըստ գոտիների: Աշխատանքի վարձատրությանորոշման համար կարնոր է ճիշտ տարիֆավորել աշխատանքային գործունեության տեսակը, այսինքն՝ այն դասել աշխատանքի վարձատրությանխմբին (տարիֆայինկար-

-

-

192,

.

գին): տեԱշխատանքներիտարիֆավորմանն տարիֆաորակավորման ղեկատուներըսահմանում են աշխատանքիկամ որնիցե մասնագիտությանու որակավորմանաշխատողիտարիֆայինկարգերը: տարիֆայինկարգերիթիվը կարող է լինել տարԱշխատանքների է բեր, այն կարող տատանվելԽ-24, կամ այլ թվով կարգերիսահմաններում: Կարգերիթվի որոշման հիմքում դրվում են գյուղատնտեսություըստ նում կատարվողաշխատանքների միջն եղած տարբերություններն ՀՀ արգյուղատնտեսական որոշակի հատկանիշների:Հաշվի առնելով առանձնահատկությունտադրությունումկատարվողաշխատանքների ները` կարելի է կիրառելվեց կարգ ներառող տարիֆայինցանց: տեղեկատուներումկան տվյալներ այն մաՏարիֆաորակավորման | սին, թե ինչ պետք է կարողանաանել յուրաքանչյուր կարգի ն որակաբաղկացածեն երեք բաժինվորմանբանվորը:Նշված տեղեկատուները է իմանալ» ն «Աշխա«Պետք ներից. «Աշխատանքներիբնութագիրը», տանքներիօրինակներ»: Աշխատանքներիտարիֆայինկարգերը որոշվում են ըստ հետնյալ բարդության,ծանրութչորս հիմնականհատկանիշների`աշխատանքի ն յան, պատասխանատվությանվնասակարության: Աշխատանքիտարիֆայինկարգի հերթականհամարը ցույց է տալիս, թե այն որ խմբին է դասվում: Ավելի պարզ, թեթն, քիչ պատասխանատու ն ոչ վնասակարաշխատանքները կազմում են առաջինխումբը: Է` Նշված հատկանիշներիմեծացման հետ բարձրացվումէ կարգիհերթական համարը, հետնաբար`նան աշխատանքիվարձատրությունը: կատարվողաշխատանքների Ձիաձեռքին անասնաբուծությունում ունեն հետնյալ բաժինները`,,Զիատարիֆավորմանտեղեկատուները ձեռքի աշխատանքներ", ,,Ձեռքի աշխատանքներբուսաբուծության սպասարկմանաշխատանքմեջ", ,,Մեքենայականկամ ագրեգատների ներ" ն ,,Աշխատանքներանասնաբուծությանմեջ": Դրանցից յուրաքանչյուրնունի մի քանի ենթաբաժիններ: հիմնականմաԲուսաբուծության մեջ կատարվողաշխատանքների սը խորհուրդէ տրվում դասել |-ի/ կարգերին: կարգին է նպատակա/-ին` միայն հարմար դասել առավել բարդ ն ծանր աշխատանքները, աշխատանքը: ջրման Անասնաբուծությանմեջ աշխատանքներիհիմնական զանգվածը կարելի է ընդգրկել|1-ի/կարգերում: դասվում են |-Մ Կենդանիքարշուժով կատարվողաշխատանքները ն կատարկարգերում,բացի հերբիցիդներով այլ թունաքիմիկատներով `

Է93

վող գյուղատնտեսականաշխատանքներից, որոնց դասում են

կարգի: են որակավորման իրենցից ներկայացնում Տարիֆային զանցերն կարգերիամբողջություն, որոնք դասավորվածեն վերընթաց`ըստ աշխատանքներիորակական բնութագրին այդ կարգերինհաճապատասխանողտարիֆային գործակիցների: Տարիֆային գործակիցըցույց է տալիս, թե տվյալ կարգինդասվող աշխատանքներիկամ աշխատողներիվարձատրությանմակարդակը քանի անգամ է գերազանցում| կարգին դասվող աշխատանքիվարծատրության մակարդակը: | կարգի տարիֆային դրույքի հիման վրա կարելի է որոշել ցանկացածտարիֆային կարգի դրույքը` այն բազմապատկելով համապատասխան կարգի տարիֆային գործակցով: Օրինակ` ընդունենք, գյուղատնտեսականկոլեկտիվ տնտեսությունում 1 կարգի տարիֆային հերթափոխային դրույքը սահմանվածէ 800 դրամ, խաղողիբերքահավաքիաշխատանքըդասված է |||տարիֆային կարգին, որին համապատասխանում է 1,25 տարիֆային գործակիցը: Յետնաբար` |լ կարգի հերթափոխային տարիֆային դրույքը կկազմի 1000 դրամ (800»1,25-1000): Տարիֆային ցանցերը բնութագրվումեն տարիֆային կարգերի թվով, դիապազոնով,տարիֆայինգործակիցների բացարձակն հարաբերականաճով: Տարիֆայինցանցի դիապազոնըցույց է տալիս տարիֆայինցանցի ծայրագույն կարգերինհամապատասխանող տարիֆայինգործակիցների հարաբերակցությունը: Այսպես, եթե տարիֆային ցանցի Մ) կարգի տարիֆայինգործակիցըսահմանված է 1,88, ապա տարիֆային ցանցի դիապազոնըկկազմի1:1,88: Բացարձակաճը ցույց է տալիս, թե տարիֆային ցանցիտվյալ կարգի գործակիցը որքանովէ աճում նախորդի նկատմամբ:Օրինակ, եթե տվյալ ձեռնարկությունում|| կարգի տարիֆային գործակիցըսահմանված է 1,12, իսկ 11` 1.25, հետնաբարբացարձակ աճը կկազմի 0,13 (1,25-1,1250,13): Գարաբերականաճը ցույց է տալիս, թե նախորդիհամեմատությամբհաջորդ կարգիտարիֆայինգործակիցըքանի տոկոսով է աճում: Մեր օրինակում տարիֆայինգործակցի հարաբերական աճը կկազմի 11,696 1(0,13:1,12)գ-100211,6:Այս ցուցանիշըբնութագրումէ կարգիցկարգ վարձատրությանաճի տեմպը: Խորհուրդ է տրվում ՀՀ գյուղատնտեսականձեռնարկություններում կիրառելհետնյալ տարիֆինցանցը (աղ.8): Մ

Աղյուսակ8

-

Բուսաբուծությանն անասնաբուծությանմեջ ձեռքի աշխատանքիհամար երաշխավորվող տարիֆային ցանցը

Բուսաբուծութան

ն

/

ւ-

/

անասնաբուծության մեջ կատարվող ձեռքի

աշխատանքներ գործաՏարիֆային կիցների աճը բացարձակ հարաբերական«օ

-

-

-

-

0,12 11,2

//

| 141 |

| 013 | |

|

0,16

Մ

| |

0,20

| 188 |

0,27

|117 |

Ըստ տարիֆայինգործակիցներիփուիոխմանբնույթի` կիրառվում տարիֆային ցանցերի կառուցման հետնյալ տիպերը. տարիֆային գործակիցներիբացարձակն հարաբերականառաջադիմականաճով, առաջադիմականբացարձակ ն հարաբերականկայուն աճով, կայուն բացարձակն հետընթացհարաբերականաճով, հետընթացբացարձակ ն հարաբերականաճող տարիֆայինգործակիցներով:՝Տարիֆային ցանց մշակելիս անհրաժեշտ է որոշել նվազագույն տարիֆային դրույքը, այսինքն` ամենապարզ, ամենաթեթն,քիչ պատասխանատու ն ոչ վնասակար, բնականոնպայմաններում ն բնականոն լարվածության աշխատանքիմեկ նորմայի կատարման համար դրամական վարձատրությունը: դրույքը, որն Տարիֆային համակարգիկարնոր տարր է տարիֆային է իրենից ներկայացնում կատարված աշխատանքի նորմայի կամ աշխատած ժամանակի դրամական վարձատրություն: Վամաձայն վարձատրության ընտրվածչափանիշի` դրույքները կարող են լինել ժամային,օրական (հերթափոխային)ն ամսական: Բանվորներիաշխատավարձըհաշվարկելիսկիրառում են ժամային կամ հերթափոխայինդրույքներ, իսկ ղեկավարաշխատողներիու մասնագետներիհամար` ամսական դրույքներ: Առանձինդեպքերում բանվորների համար նույնպես կարելի է կիրառել ամսականդրույքներ: Ձեռնարկությունումաշխատանքիվարձատրությանսկզբունքներից մեկն է նվազագույնտարիֆայինդրույքի որոշումը: Այնչպետք է պակաս լինի տվյալ ժամանակահատվածումպետության կողմից սահմանված աշխատանքիվարձատրությաննվազագույն չափից: Ձեռնարկությունեն

յ

լ

Տարիֆային կարգերը

Ցուցանիշներ

ներն ու կազմակերպությունները,պահպանելով այս պահանջը ն ելնեու նպատակահարմալով իրենց ֆինանսականհնարավորություններից րությունից. կարող են սահմանել պետական մակարդակից ավելի բարձրամսականնվազագույնվարձատրություն:

Առաջինկարգի տարիֆայինդրույքը հաշվարկելիս(ժամային,օրական) անհրաժեշտ է ղեկավարվել 34 աշխատանքային օրենսգրքով սահմանված աշխատաժամանակի նորմաներով: Աշխատաժամանակի նորման որոշվում է համաձայն ձեռնարկությունումսահմանվածաշխատանքի ն հանգստիշաբաթականռեժիմի: Ներկայումս ՀՅ-ում սահմանվածեն շաբաթականաշխատաժամահետնյալ նորմաները. չափահաս տղամարդկանց ու կանանց համար` 40 ժամ, 16-18 տարեկան անչափահասներիհամար` 36 ժամ, 1516 տարեկան անչափահասներին արձակուրդներիընթացքում աշխատող 14-15 տարեկան սովորողների համար` 24 ժամ: ժամային կամ օրական նվազագույնտարիֆայինդրույքի հաշվարկը կատարվում է հետնյալ ձնով: Եթե ձեռնարկությունում նվազագույն ամսական աշխատավարձը սահմանված է 14 հազար դրամ, ապա | կարգի ժամային տարիֆային դրույքը շաբաթական 40 ժամ աշխատաժամանակիֆոնդի դեպքում կկազմի 83,83 դրամ (14000 դրամ:167583,83 դրամ), օրականը՝ 670,64 դրամ (83,83 դրամ 8 670,64 դրամ): նվազագույն տարիֆայինդրույքը (ժամային, օրական) որոշում են հետնյալ բանաձնով՝

նակի

Հ

1 աֆ, ՏոՀՎԱով

որտեղ Տղ-ն ժամային կամ օրական տարիֆայինդրույքն է, դրամ, Վոզ-ը՝ ամսական նվազագույն տարիֆային վարձատրությունը (դրույքը), դրամ, 1-ը աշխատաժամանակի միջին ամսականֆոնդը, ժամ, օր: . Տարիֆային համակարգիհիմնականտարրերից մեկն է նան աշխատավարձի նկատմամբ շըրջանալին գործակիզը, որը սահմանվում է անբարենպաստկլիմայական պայմաններումաշխատողներիհամար: Շրջանային գործակիցը աշխատավարձի մակարդակիբարձրացման նորմատիվայինցուցանիշ է` կախված ձեռնարկության,կազմակերպության տեղադրմանվայրից: Աշխատանքիվարձատրությանշրջանային կարգավորմանհիմնական խնդիրընրանում է, որպեսզի երկրի բոլոր տնտեսականշրջաններում ապահովվի հավասար իրական վարձատրությունհավասարաշխատանքիհամար: Ուստի միննույն որակավորման աշխատողներիաշէ խատանքիվարձատրությունը պետք տարբերվի ըստ տնտեսական շրջանների, ն դա պետք է ձնավորվի ոչ թե տարերայնորեն, այլ սահ196

առնելով սպառարսահմանում են, հաշվի

Գր ման

.

:

ապրանքների, ծառայություններիգների տարբերությունները, ապ-

րանքներիբյուջետայինհավաքակազմըը̀ստ շրջանների բնակլիմայական պայմանների տարբերության, ինչը պահանջում է սննդամթերքի, հագուստի, վառելանյութի ն այլ յուրահատուկհավաքակազմեր: Հայաստանի Հանրապետությունում շրջանային գործակիցները .1,0-1,2-ի սահմաններում: Պետք է ասել, որ այսպիսի տատանվումեն դիապազոնըլրիվ չափով չի արտահայտում հանրապետությանտարբեր բնակլիմայական պայմաններ ունեցող շրջանների առանձնահատկությունները, հետնաբար, այն պետք է մեծացնել: Աշխատավարձինկատմամբ շրջանային գործակիցները պետք է մշտապես ճշգրտվեն: շտապ

ՀԳՐ

73.5,

:

Աշխատանքիվարձատրությանճները ն համակարգերը

Աշխատանքի վարձատրության կազմակերպման առաջին երկու տարրերը` աշխատանքինորմավորումն ուտարիֆային համակարգը, չեն որոշում աշխատավարձիհաշվարկմանկարգը, այլ համարվում են միայն բազա` աշխատանքիվարձատրությանչափի սահմանման համար: Դրանց պրակտիկ օգտագործմանհամար անհրաժեշտ է աշխատանքի նորմաներից,տարիֆայինհամակարգի տարրերից ն ծախսված աշխատանքիքանակը ն որակը բնութագրող ցուցանիշներից մշակել աշխատանքիվարձատրությանկախվածությանհստակ ալգորիթմ:Այդ կախվածությունըարտահայտվում է աշխատանքիվարձատրությաներարձատըրության ձների ու համակարգերորդ տարրի` աշխատան ըի միջոցով, որն իրականացնումէ աշխատավարձիկապը դրա քանակական ու որակականցուցանիշներիհետ: Գոյությունունի աշխատանքիվարձատրությաներկու ձն` ժամանակավարձայինն գործավարձային:Ժամանակավարձային ձնը բնութագրվում Է նրանով, որ աշխատավարձըվճարվում է ըստ աշխատա ժամւանակի ն սահմանված տարիֆայինդրույքի: Ըստ հաշվարկմանեղանակի` տարբերում են ժամային, օրական ն Աշխատանքիվարձատրությանժամանաամսական վարձատրություն: կավարձային համակարգըկարող է կիրառվել նան որպես կանխավճարի տրման ձն` մինչն արտադրանքիհամար հաշվարկների կատարումը: Աշխատանքիվարձատրության ժամանակավարձայինձնը կիրառ197

վում է հետնյալ պայմաններուտ. երբ դժվար է հաշվառել աշխատողի կատարած աշխատանքի ծավա լը կամ քանակը, տեխնոլոգիականգորճընթացները աշխատողինհնարավորություն չեն ւուսվլիսէականորեն մեծացնել աշխատանք" արտադրողականությունը,արտադրանքինորմայի գերակատարումը նպատւսկահարմարչէ աշխատանքի (արտադրանքի) որակի վատացման պւստճառով, աշխատանքայինօրվա ընթացքում մեկ անձը կատարումէ տարբեր տեսակիաշխատանք: ժամանակավարձային վարՃատրության ձնի հիմնականթերությունները նրանում են. որ այն բավսսրար չափով չի խթանում աշխատանքի

ինտենսիվությունը,որոշակի չափով հավասարեցնումէ միմյանցից էականորեն տարբերվող աշխատ ողների աշխատավարձը: Ժամանակավարձայինվարձատրությանձնի կիրառումը նպատակահարմարէ համախմբված, թվակազմով ոչ մեթ, բարձր աստիճանի համափոխարինելիություն ունեցող աշխատանքային կոլեկտիվներում: Աշխատանքի վարձատըրութ-լան գործավարձալին ձեր հիմնված է կատարված աշխատանքիկամ արտադրվածարտադրանքիծավալի վբա: Այս դեպքում պահպանվու.մեն հետնյալ պայմանները. բնականոն ինտենսիվությամբ աշխատանքի դիմաց աշխատողը ստանում է բավական բարձր աշ-խատավարձ. կատարվող աշխատանքի ծավալը ն որակը կախված են աշխատոդներիանհատականկամ կոլ եկտիվջանքերից. ապահովվում է կատարւված աշխատանքի քանակի ու որակի ճշգրիտ հաշվառում: Վարձատրության այս ձնի հիմնական թերությունը նրանում է, որ աշխատողներըձգտում են հնւասրավորինս կատարել մեծ ծավալի աշէ խատանք, ինչը հաճախ հանգեցնում դրա որակիվատացման: Աշխատանքի վարձատրության նշված ձները ունեն ընդհանուր ւուրջ թերություն. դրանք չեն ապահովում աշխատանքի վերջնական արդյունքների խթանումը, ա սինքն` ուղղակի կախվածություն չի ստեղծվում աշխատանքիվարձատրության մակարդակին աշխատանքի արդյունավետությանմիջն: Այդ խնդիրը լուծելու համար կիրառում են աշխատանքիվարձատրութ յան համակարգեր, ինչը թույլ է տալիս հիմնական վարձատրությունը զուգակցել փոփոխականի հետ, այսինքն` տարիֆայինվարձատրո ւթյունը ն տարբեր հավելավճարներն ու ւարգնատրումները: տյան ժամանակավարձայինձեն ունի Աշխատանքի վարձատրու Լ. համապարզ ժամանակավարձային ժամանակավարձապարգնային կարգեր: Աշխատանքիվարձաւորության գործավարձայինձեն ունի ա-

-

-

"ՉՀ

վելի շատ տարբերակներ` ուղղակի գործավարձային,անուղղակի գորձամարձային, առաջադիմական գործավարձային, գործավարձապարգնային: ւպարգնային, Առանձին քննարկենք աշխատանքի վարձատրությանհիմնական համակարգերը: Պարզ ժամանակավարձային համակարզի դեպքում վարձատրուքն ունը կատարվում է համաձայն փաստացի աշխատած ժւասմանավ"՝ համար սահմանված տարիֆային դրույքի: միավոր ժամանակի ժաճանակավարձապարգնալին համակարգի էությունը նրանում է, որ ժամանակավարձովաշխատող բանվորի վարձատրությունը,բացի տարիֆային աշխատավարձից,գոյանում է նան նորմատիվայինառաջադրանքիկատարման,աշխատանքիժամանակինու որակով կատարման ն այլ ձեռքբերումներիհամար պարգնատրմանհաշվին: Այս համակարգը կիրառվումէ նան տնտեսությունների ղեկավար աշխատողների ու մասնագետների վարձատրությունըկազմակերպելիս: Ուղղակի գործավարձային համակարգի դեպքում բանվորի վարձատրությունը ուղղակի կախման մեջ է դրվում անհատական աշխաչոանքի արղյունքից: Աշխատավարձըհաշվարկելու համար պետք է իճանալ միավոր աշխատանքիկամ միավոր արտադրանքիգործավարձայհն վարձաչափը: Այն որոշում են ըստ տարիֆային դրույքի ն արտադրանքինորմայի: Աշխատողը պարզ տեսնում է արտադրանքին աշխատավարձիմիջն եղած ուղղակի կապը: Գյուղատնտեսական արտադրությունում ուղղակի գործավարձային վարձատրությունը, որպես կանոն, զուգակցվում է ստացված արտադրանքի համար վարձատրությամբն որոշակի քանակական ու որակասան ցուցանիշներիձեռքբերմանհամար պարգեատրմամբ: Անուղղակի գործավարձալին համակարգը կիրառվում է գլխավորապես օժանդակ բանվորների աշխատավարձըկազմակերպելիս:Նրանց աշխատավարձըուղղակի կախմանմեջ է դրվում հիմնականբասվորնեՂի աշխատանքիվարձատրությունից:Օրինակ, հացահատիկիմեքենայական բերքահավաքի ժամանակ մնացած աշխատողների վարձատՊության չափը կախման մեջ է դրվում կոմբայնավարի աշխատավարձից, որի աշխատանքիտեմպից է կախված գործընթացիմյուս մասնակիցների աշխատանքը: Իր հերթին, հիմնական աշխատողի ցուցանիշները կախվածեն նրան սպասարկողանձնակազմիռիթմիկաշխատանքից: Առաջադիմական գործավարձային համակարգի դեպքում բանվորի աշխատանքընորմայի սահմաններում վճարվում է հիմնական(անփոէ99

ավելի

աշխա-

Արբիկը իա

«նեղ»

վարձաչափեր: Վարձատրության համակարգը է կիրառելայսպես նպատակահարմար կոչված

վարձաչափերով,

գործավարձային առաջադիմական

չափերով,իսկ նորմա տանքիամբողջծավալը`բարձր

են այս

տեղերըվերացնելու համար:

Գործավարձապարգնալին համակարգի էությունընրանում է, որ բանվորներին ուղղակի գործավարձային վարձաչափերով հասանելիք

վարձատրությունից բացի, վճարում են պարգնատրում՝ նախօրոքսահմանված ու Քանակական որակական ցուցանիշների ու կատարման Գե-

ասվում

կարող լինել

թողարկվող

ա

տադ-

համար: Պ արգնատրման ն չափերըսահցուցանիշները ւակորարման են տնտեսությունում: Դա է

առաջադրանքի կատարումը գոնդորված Հարկերի

աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը, արտադ-

րանքի որակը,

րում,

րանքի նորմաների

գերակատարումը, նյութականմիջոցներիխնայողությունը: վարձատ-

Պալմանադրական համակա դեպքում աշխատանքի րությունը կատարվում է ոչ թե առանձին արտադրականգործողության,

աշխատանքների համար:Վարատրության նման ձեր Էա պայմանավորված ատանքի նորմանե

այլ փոխադարձորեն կապված համալիր ու

այրիԳոր արտադրանքի տեխն

վարձաչափերով` համաձայն

լոգիայի կամ աշխատանքների ցանկի:

Վարձատրության այս համակարգը լայնորեն է կիրառվում բերքահավաքի, կերի

արդյունքնե-

Տարիֆալին վարձա

կոլեկտիվին հասանելիք կոլեկտիվի անդամներ ձատրությանտարիֆայ Կոլեկտիվի աշխատ նան համախառնարտա Բոլոր համակարգե կառուցվածքիտարրեր խատողներիտարեկան տարիֆայինվարձատր վարձատրությունը, րը,

րը:

րում են տարիֆային դ տարված աշխատանքի Համելավճարներըկ որակովկատարելու, աշ մանների,աշխատանք կղյան ե գիշերային հեր տանքի համար նայլն:

աոզկա

տարման, արտադրանք ների գերակատարման համար նայլն:

Վերոհիշյալ հավ

նոն, սահմանվումեն տ մամբ, վճարվում են աշխ քի ինքնարժեքում: Գյուղատնտեսությո պես կանոն, ձնավորվու Առաջին մասը համար մշտական, ն կախված մասը որոշվումէ աշխա

Աշխատավարձը

կուտակման աշխատանքներում: Պայմանադրական են վարձաչափերը հաշվարկում վոր արտադրանքիհաշվով` միանկատիունենալովորակը: է կոլեկտիվի հաշվարկվում (օղակ, բրիգադ)աշխատանքի

րի հիման վրա:

ճյու-

վար-

հետո ամփոփելուց փաստացի արտադ-

պատկելու արդյունքում դուրս են բերում

ր ն

Պայմանադրական-պարգնային համակարգով վարձատրություն կազմակերպելիս կոլեկտիվ ի աշխատավարձը հաշվարկումեն ըստ աշխատանքի վերջնական արդյունքների: Օր ինակ՝բուսաբուծության ղում այն կատարվում Է աշխատանքների ամբողջցիկլի համար`սկսած հողինախապատրաստումից մինչն ն բերքահավաքը արտադրանքի նախնական մշակումը:Նախ հաշվարկվում է աշխատանքի վարձատրության տարիֆայինֆոնդը, այնուհետն այն ավելացվումէ որոշակի չափով(25-5096)ն դուրս բերվում պայմանադրական ֆոնդը: Վերջինս պլանավորված բաժանելով որոշակի տեսակիարտադրանքի քանակի արտադրանքիպայմանադրական

Գլուխ 14. Աշխատանքի վարձատրությունը սկզբնական աշխատանքային կոլեկտիվներում 74.7.

Սյզոնականաշխատանքային կոլեկտիվներում կիրառվող աշխատանքի վարձատրության ծները ն համակարգերը

Սկզբնականաշխատանքային եկոլեկտիվներումաշխատողների կամուտների կառուցվածքը կարելիէ ներկայացնել հետնյալձնով: 1. Վարձատրության տարիֆայինդրույքներ ն ռոճիկ 2. Լրացուցիչ վարձատրություն` ըստ աշխատանքի պայմանների 2.1. Արտադրական միջավայրիբնութագիրը 2.2. Աշխատանքի ռեժիմը(հերթափոխերը) 2.3. զերթափոխի ընթացքումզբաղվածությանաստիճանը Յ.

Ղավելավճարներ 3.1.Նորմայիցբարձրարտադրողականության համար Արդյունավետության բարձրացման գործում անձնական ա3.2. վանդի համար 3.3. Ատադրանքի բարձր որակի, պատասխանատուն շտապ ա-

4.

ռաջադրանքներիկատարմանհամար

Պարգնատրումներ 4.1. Պայմանագրերի որակովն ժամանակինկատարմանհամար 4.2.

4.3.

Տարվա աշխատանքիարդյունքներիհամար

Նոր տեխնիկական, ե կազմակերպական ատեխնոլոգիական

ռաջարկությունների, ինչպեսնան դրանց իրականացմանը ակ-

Տ.

տիվ մասնակցելու համար

Տնտեսություններիկողմից իրենց աշխատողներին սոցիա-

լական վճարումներ Բաժնետոմսերից ստացվողօգուտներ (շահաբաժիններ): Աշխատանքի խթանմանգործում կարնոր դեր է խաղում վարձատրության ձների ու համակարգերի ճիշտ ընտրությունը: 6.

Ներկայումս տնտեսություններին, կազմակերպություններին լայն իրավունք է տրված որոշելու աշխատանքիվարձատրության ձներն ու համակարգերը, ինքնուրույնլուծելու աշխատանքիվարձատրության հետ կապված հարցերը: Գոյություն ունի աշխատանքի վարձատրության երկու ձն` գործավարձ ն ժամանակավարձ: Գործավարձիդեպքում աշխատողիվար-. ձատրությունը որոշվում Է գործավարձային վարձաչափերով` կատարված աշխատանքիծավալից կամ արտադրանքի քանակից ելնելով:

ժամանակավարձիդեպքում հաշվի են առնում աշխատածժամերիքանակը, աշխատողիորակավորումը,աշխատանքիորակը: Աշխատանքիվարձատրությանձները բաժանվում են համակարգերի (այդ մասինկխոսվի ստորն՝ բուսաբուծությանն անասնաբուծության մեջ աշխատանքի վարձատրությանկազմակերպմանհարցերը քննարկելիս): Սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ վարձատրությանհամաճիշտ ընտրությունը մեծ չափով նպաստում է արտադրական կարգերի առաջադրանքներիժամանակինու որակով կատարմանը,աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացմանը, աշխատողների սոցիալտնտեսականպայմաններիբարելավմանը:Հետնապես, յուրաքանչյուր գյուղատնտեսականձեռնարկությանաշխատանքիվարձատրությանն նյութական խթանման համակարգերըմշակելիս նպատակահարմարէ հաշվի առնել հետնյալ դրույթները. համակարգըքարացած չպետք է լինի, հարկավոր է այն մշտապես կատարելագործելն զարգացնել. համակարգի բովանդակությունը,դրա տարրերը պետք է ձնավորել՝ հաշվի առնելովսեփականության կիրառվող ձները, մարդկանցհոգեբանականպատրաստակամությունըանհատական թե կոլեկտիվ աշխատանքկատարելու համար, աշխատանքային հարաբերություններիբնույթը, կոլեկտիվի, ձեռնարկության ընդհանուրտնտեսականիրավիճակը նայլն. է համակարգըպետք հաշվի առնի պայմաններիբազմազանուքյունը ե խթանի, օժանդակի տարբեր արտադրականկառուցվածքներիարդյունավետգործունեությունը: Աշխատանքի վարձատրության կազմակերպումը բուսաբուծութճյուղում աշխատանքի վարձատրությունըկազմակերպելիսկիյունում: ն րառում են գործավարձապարգնային, ժամանակավարձապարգնային համակարգեր:Ավելի լայն տարածում պայմանադրական-պարգնային ունի վերջին համակարգը: համակարգով աշխատանքիվարձատԳործավարձապարգնային րությունը անմիջականորենկապված է կատարված աշխատանքի քահաշվարկելու համար պետք է ունենակից ն որակից: Աշխատավարձը նալ միավոր աշխատանքիկամ արտադրանքի գործավարձայինվարձաչափը: Բրիգադի, ջոկատի, օղակի աշխատողներին մինչն արտադրանքի ստացումը այս համակարգովվարձատրությունը կաւտարվումէ գործավարձայինվարձաչափերովփաստացիկատարվածաշխատանքի ծավալի համար: Բերքը ստանալուց հետո տրվում է հավելավճար` ելնելով փաստացիստացված արտադրանքիքանակից: Բանվորներին, »

»

»

բացիհիմնականվարձատրությունից,վճարում են նան պարգնատրություն` նախապես սահմանվածցուցանիշների կատարմանու գերակատարմանհամար: Պարգնատրմանցուցանիշները ն պայմաններըսահմանվում են տնտեսությունում: Այդ ցուցանիշներն են արտադրանքիորակը, սահմանված ժամկետում առաջադրանքներիկատարումը, աշխատանքի արտադրողականությանաճը, գիտականորեն հիմնավորված արտադրականնորմաներիգերակատարումը,նյութական միջոցների խնայողությունը ն այլ ցուցանիշներ:Կիրառվում է նան բարձրացված վարձատրությունբերքահավաքիհամար, տրակտորիստ-մեքենավարներինտրվում են հավելավճարներկ̀արգայնության,աշխատանքները համատեղելու, տեխնիկայիպահպանման ն լավագույն օգտագործման,ստաժին այլ ցուցանիշներիհամար: Ըստ ժամանակավարձծապարգնային համակարգի` աշխատողի աշխատավարձըկախված է տարիֆային դրույքից ե աշխատաժամանակից, դրան ավելացվում են նորմավորվածառաջադրանքներու աշխատանքներըժամանակինու որակովկատարելու ն այլ նվաճումների համար տրվող պարգնատրումներ:Վարձատրությանայս համակարգը համարվում է կանխավճարտալու հիմնական ձներից մեկը ն կիրառվում է այն աշխատանքներում,որոնց նորմավորումը դժվարէ կամ ան-

նպատակահարմար: համակարգով ժամանակավարձապարգնային

վարձատրությունը կախվածէ ոչ միայն աշխատածժամերի քանակից, այլն աշխատանքի գուցանիշներից,որոնց համար տրվում է պարգնատրություն` տնտեսությունում սահմանված կարգով: Ցուցանիշները պետք է նպաստեն նախորդ տարիների համեմատությամբ արտադրանքի ավելացմանը, աշխատանքիարտադրողականության աճին, գյուղատնտեսականմշակաբույսերիբերքատվությանբարձրացմանը,ինքնարժեքի իջեցմանըն այլն: Վարձատրությաննշված համակարգը կիրառվում է նան տնտեսություններիղեկավարներիու մասնագետներիհամար: Պայմանադրական-պարգնային վարձատրությունըկոլեկտիվ վարձատրությանհամակարգ է, երբ աշխատանքի վարձատրությունըկատարվում է ոչ թե առանձինարտադրական օպերացիայի, այլ համալիր փոխկապակցված աշխատանքներիհամար: Պայմանադրականվարձատրությունըորոշվում է ըստ աշխատանքինորմաներին վարձաչափերի` արտադրության տեխնոլոգիայինհամապատասխան:Այն լայնորեն կիրառվումէ բերքահավաքի,հատկապեսկերի կուտակմանաշխատանքներում: Առաջնային կոլեկտիվներիհամար սահմանում են միավոր արտադրանքիվարձաչափ,հաշվի առնելով նան արտադրանքիո-

արժեքի հաշվով իրացմանփաստացիգները: րակը,կամ արտադրանքի Միավոր արտադրանքիվարձաչափիհաշվարկմանհամար համալիր աշխատանքներիկազմում կարող են ընդգրկվել տեխնոլոգիական որոնք անհրաժեշտեն վերջնաբնույթով տարբեր գործողություններ, կատարելուհամար: Օկան արտադրանքստանալու, առաջադրանքը աճեցման դեպքում` ըստ մշակաբույսերի րինակ` գյուղատնտեսական սկսած քարտի կատարվողբոլոր աշխատանքները` տեխնոլոգիական ն դրանիցհետո արբերքահավաքը մինչն հողի նախապատրաստումից

տադրանքիլրամշակմանաշխատանքները: Արտադրանքիվարձաչափերըսահմանվում են աշխատանքային պլանայինծահամար` ելնելով արտադրության ստորաբաժանումների տարիֆայինֆոնդից: Միավորարտադրանքի վալից ն աշխատավարձի տարիֆայինֆոնդը բաժահաշվարկելիսաշխատավարձի վարձաչափը ծավալի վրա: նում են պլանավորված արտադրանքի աշխատողստացումը ստորաբաժանումների Մինչ, արտադրանքի է տրվում կանխավճար՝կավարձաչափերով ներին գործավարձային ծավալի համար: Կանխավճարիձները կատարվածաշխատանքների տեսակետից փոքր կոլեկտիվնեեն Քանակական լինել տարբեր: րող է աննշան չափով տարբերակտրվում րում առանձինաշխատողներին Մեծ անհրաժեշտությունէ առաջակոլեկտիվներում ված կանխավճար: նում համակողմանիհաշվառել յուրաքանչյուրաշխատողիկատարած կոլեկտիվնինքն է որոշում աշխատանքը:Առաջնայինաշխատանքային ն տարբեընթացիկ կանխավճարտալու ընտրության իրականացման

րակը:

ավարՄշակաբույսերիբերքահավաքըն կարնոր աշխատանքներն է հետ կատարվում վերջնահաշտելուց հետո կոլեկտիվիանդամների հ աշվով: Արտադրանքիհաարտադրանքի ստացած վարկ` փաստացի ֆոնդը որոշում են` բազմապատկեվարձատրության մար աշխատանքի վարձաչափըն փաստացիարտադրանքիծավալով պայմանադրական են տարվաընթացքում տրվածկանխավճարը հանում լը: Այդ գումարից Ստացվածգուաշխատավարձը: ն դրսից ներգրավված աշխատողների հավելավճարը: տրվելիք մարը կազմումէ կոլեկտիվիանդամներին Կոլեկտիվի անդամներիմիջն այն կարելի է բաժանել համամասնորեն աշկամ աշխատողների համապատասխան ստացվածկանխավճարին Աշխաառնելով: խատանքիմասնակցությանգործակիցը(ԱՄԳ)հաշվի ն տանքի մասնակցությանգործակցիորոշմանցուցանիշները չափաըստ կոնկրետ պայմաննիշներըսահմանվում են տնտեսություններում` ների: Դրա հետ միասին յուրաքանչյուրաշխատողիգործունեությունը

կարելի է գնահատել, հաշվի առնելով այն, թե նա որքայնով է պահպանել աշխատանքայինն տեխնոլոգիական կարգապահությունը,ինչպես է կատարել իր պարտականությունները, ինչ որակով ն այլն: Աշխատանքի մասնակցությանգործակցի կիրառմաննպատակահարմարությունը որոշում է սկզբնական աշխատանքային կոլեկտիվը: Պայմանադրական-պարգնային համակարգով վա րձատրությունը կազմակերպելիս, բացի հիմնական աշխատավարձից,ւորվում են նան մի շարք խրախուսանքներն հավելավճարներ աշխատանքի որակի, որակավորճան բարձրացման, պրոֆեսիաներիհամատեղման, աշխատանքի ստաժի, կերի կուտակման ու բերքահավաքին այլ ցուցանիշների համար: ՆՈ

Աշխատանքի մարծատրության Ս(ազմաներպումըառասնաբուծութ(ունում: Գյուղատնտեսության այս ճյուղում կիրառվումեն աշխատանքի

վարձատրության տարբեր համակարգեր,բայց վարձատրությանհիմնական չափանիշն է վերջնականարդյունքը: Դա հատկապեսհարմար է այն կոլեկտիվներում, որոնք բացի անասունների սպասարկումից, զբաղվում են նան կերի արտադրությամբ:Նման պայմաններումանասնաբուծականարտադրանքի միավորիհաշվով վարձաճափսահմանելիս` հաշվի են առնում սեփական ուժերով կերի արտադրության վրա կատարված ծախսերը: Աշխատողներիհամար վարձւասչափերը հաշվարկվում են միավոր արտադրանքի կամ դրա արժեքի հաշվով: Այն որոշում են` ելնելով արտադրությանծավալիցն աշխատւսվարձիտարիֆային ֆոնդից: Կարելի է սահմանել առաջադիմորենաճող վարձաչա-

փեր:

Անասնաբուծության այն ճյուղերում, որտեղ արտադրանքըստացվում է տարվա ընթացքում(կաթ, ձու ն այլն), բանվորներինտրվում են արտադրանքիհամւսր սահմանված վարձաչափեր`ամսվա աշխատանքի արդյունքով: Այս դեպքում աշխատողները կանխավճարչեն ստանում: Այն ճյուղերում, որտեղ արտադրանքը ստացվում է ն իրացվում որոշակի ժամանակահատվածներում (անասուններիբտում, բրդի ստացում ն այլն), աշխատողներինտրվում է կանխավճարգործավարձային կամ ժամանակավարձային ւոարիֆայինդրույքներով` գումարած որակավորման համար հավելավճարները: Արտադրանքըստանալուց հետո կատարվում է վերջնահաշվարկն բանվորներին տրվում է արտադրանքի համար սահմանված վարձատրությանն ստացված կանխավճարի

տարբերությունը:

Սկզբնականաշխատանքայինկոլեկտիվներիպարգնատրմանցուցանիշներըմշակվում են տնտեսություններում: Այդ ցուցանիշներն են

ուղղակի ծախսերի խնայողությունը, արտադրանքի արտադրության ծավալների աճը, վերջին 3-5 տարվա համեմատությամբանասունների մթերատվությանբարձրացումը նայլն: Պայմանադրական-պարգնային համակարգը օգտագործվում է երԱռաջինը կիրառվում է այն ճյուղերում, որտեղ արկու տարբերակով: է տադրանքը իրացվում տարին մեկ անգամ կամ առանձինժամանակահատվածներում:Հիմնականվարձատրությունտալու կարգը այնպիսին է, ինչպես բուսաբուծությունում: Արտադրանքիհամար վարձաչափերը սահմանում են` ելնելով պլանավորվածարտադրանքինորմայից ն աշխատավարձիտարիֆային ֆոնդից: Անասուններիխնամքի ընթացքում տրվում է աշխատավարձ կանխավճարի ձնով գործավարձայինկամ ժամանակավարձայինվարձաչափերով` անասունների սպասարկման կամ աշխատածժամերի համար: Արտադրանքըստանալուց հետո բանվորներին տրվում է հավելավճար, որը կազմում է արտւսդրանքիհամար հասանելիք վարձատրության ն արդեն տրված կանխավճարի տարբերությունը: Երկրորդ տարբերակըկիրառվում է այն ճյուղերում, որտեղ պատրաստի արտադրանքըստացվում է ամբողջ տարվա ընթացքում: Աշխատողների հիմնական վարձատրությունը տրվում է ըստ ամիսների, արտադրվածարտադրանքիքանակից ու որակից ելնելով, կամ արտադրանքի ու անասունների սպասարկման համար: Վարձաչափերըհաշվարկվում են առաջինտարբերակինման: Այն աշխատանքներում,որոնք անմիջականորենկապված չեն արտադրանքիարտադրությանհետ (օրինակ` անասունների խնամք), կիրառվում են գործավարձապւսարգնայինկամ ժամանակավարձապարգնայինհամակարգերը:Առաջին դեպքում վարձատրությունը կատարվում է արված աշխատանքիծավալի, երկրորդ դեպքում` աշխատած ժամերի դիմաց: Անասնաբուծությունումմիավոր արտադրանքի հաշվարկման կարգը ցույց տանք օրինակով: Ընդունենք` տնտեսությունում կջվորի համար սահմանված ն գիտականորենհիմնավորված սպասարկման նորման ձեռքով կթի դեպքում 15 կով է: Պլանավորված է յուրաքանչյուր կովից տարեկան ստանալ 2200 կգ կաթ` 3,676 յուղայնությամբ ն 14 հորթ: Համախառն պլանային կաթի արտադրությունը կկազմի 330 ցենտներ: Կթվորի աշխատանքը դասվել է տարիֆային 4-րդ կարգին, տարիֆայինդրույքը կազմում է 1200 դրամ: Կքվորիաշխատանքի վարձատրությանտարեկան տարիֆայինֆոնդն է 438.0 հազ, դրամ (1200 դրամ 24 365 օր): Սահմանվածէ վարձատրությանտարեկան տարիֆա207

յին ֆոնդի 9006 հատկացնելկաթիարտադրության,իսկ 10Չ6` սերնդատվության համար: Հետնաբար, 1 ց կաթի վարձաչափը կկազմի (394,2 հազ. դրամ : 330 ց) 1194,5 դրամ, իսկ մեկ հորթի վարձաչափը`(43800,0 հազ. դրամ : 14 հորթ) 3128,5 դրամ: Ընդունենք` կթվորը մարտ ամսին ստացել է 32 ց կաթ ն 2 հորթ: Կթվորին կաքի ստացմանհամար կվճարվի38224,0 դրամ(32:1194,5), իսկ հորթի ստացման համար 6257, դրամ (2:3128,5): Կթվորի ընդհանուրաշխատավարձըմարտ ամսին կկազմի 44481,0 դրամ: Եթե տարվա առանձին ժամանակահատվածներում արտադրանքիստացման ծավալներիմիջն էականտարբերություն չկա, կարելի է սահմանել կայուն վարձաչափամբողջ տարվահամար: Վարձատրությանայս համակարգի լուրջ թերություններից հիմնականը հետնյալն է. քանի որ կթվորի աշխատանքիվարձատրությանտարեկան տարիֆայինֆոնդը, անփոփոխ տարիֆային դրույքի դեպքում, մնում է նույնը, նրա մոտ նվազումէ շահագրգռվածությունըկաթնատվությանն սերնդատվության բարձրացմանհարցում, քանի որ այս դեպքում փոքրանումէ միավորի վարձաչափը:Այդ պատճառով էլ խորհուրդ է տրվում սահմանել կայուն վարձաչափմի քանի տարվա համար: Անասնաբուծական համալիրներըտարբերվում են անասնապահական ֆերմաներից արտադրության չափերով ն աշխատանքիռիթմով: Դրանք ունենում են սահմանվածարտադրականհզորություն ն արտադրողականություն: Գամալիրների աշխատողներըպետք է տիրապետեն մեքենաների ու մեխանիզմներիաշխատանքըկարգավորողգիտելիքներին: Հաշվի առնելով այս առանձնահատկությունները` համալիրներում աշխատողներիհամար մշակում են աշխատանքի վարձատրության համապատասխան համակարգեր: Անասնաբուծականհամալիրներում անասունների սպասարկմամբ զբաղվող բանվորները,ովքեր օգտագործում են մեքենաներու մեխանիզմներ, աշխատավարձեն ստանում օրական տարիֆային դրույքներով: Նման աշխատողներիհամար խորհուրդ է տրվում սահմանել կոլեկտիվ ն անհատականնորմավորվածառաջադրանքներ`արտադրանքի արտադրության կամ անասուններինմյուս սեռատարիքայինխմբեր փոխադրելու համար: Նորմավորված առաջադրանքներըսահմանվում են աշխատանքիարտադրողականության նախագծվածմակարդակին համապատասխանը̀ստ տեխնիկականնախագծում նախատեսված սպասարկմաննորմաների ն կենդանիներիմթերատվության:Նորմավորված առաջադրանքները 10046-ով կատարելու դեպքում տրվում է լրացուցիչ վարձատրությունտարիֆային դրույքի 3045, կաթնայինհա208

մալիրներում՝ 4046 չափով: Այն բանվորներիհամար, ովքեր ապահովել են աշխատանքի արտադրողականության ն անասունների մթերատվության բարձր ցուցանիշներ,լրացուցիչ վարձատրությաննորմավորկատարմանհամար տարիֆայինդրույքը կաված առաջադրանքների րող է բարձրացվել մինչն 50965 չափով: Եթե առաջադրանքըկատարվել է 100օ6-իցցածր, բայց ոչ պակաս, քան 8092, կաթնայինհամալիրներում՝ 6026, լրացուցիչ վարձատրությունըիջեցվում է ըստ նորմավորվածամակարղակի: ռաջադրանքներիկատարման Լրացուցիչ վարձատրությունստանում են կթվոր-Օպերատորները, էլեկտրամոնտյորները,Օպերատորփականագործ-կարգավորողները, ն կերապատրաստողները այլ աշխատողներ: Անասնաբուծականհամալիրներում աշխատող բանվորներին, ովքեր զբաղվածեն անասուններիսպասարկմամբ,կերի պատրաստման ու կերակրմանմեքենայացվածաշխատանքներով,պարգնատրություն տրվում է աշխատանքիարտադրողականությանաճի, սպասարկվող սարքագլխաքանակիպահպանման,սերնդատվությանբարձրացման, անխափան այլ ցուցանիշվորումների աշխատանքներիապահովման ն ների համար: Կոնկրետ ցուցանիշները ն չափերը սահմանվում են համալիրներիկոլեկտիվներիկողմից: Ըստ աշխատանքիվերջնականարդյունքների`արտադրանքիհամար վարձատրության համակարգերըհիմք են հանդիսանում բուսաբուն ծության անասնաբուծությանճյուղերում սկզբնական աշխատանքային կոլեկտիվներիվարձատրությանկազմակերպմանհամար: Այդ կոլեկտիվներիաշխատանքիվերջնականարդյունք կարող են լինել համախառն եկամուտը,զուտ եկամուտը,շահույթը նայլն: կազմաեկամտից աշխատանքի վարձատրությունը Հ. Համախառն են առնում հաշվի կերպելիս արտադրվածարտադրանքիոչ միայն քանան ու նակն որակը, այլ այդ արտադրանքիվրա կատարվածծախսերը: Փաստորեն, հիմնական աշխատավարձիչափը կախման մեջ է դրվում նան կատարվածծախսերից,ինչը նպաստում է խնայողության ռեժիմի պահպանմանըն հանդես է գալիս որպես հակածախսայինմեխանիզմ: Այս համակարգովաշխատանքիվարձատրությունըկազմակերպելիսօգտագործումեն նորմատիվներիկամ վարձաչափերիհաշվարկմաներկու տարբերակ:Առաջինդեպքում յուրաքանչյուր կոնկրետ ստորաբաժանմանկամ արտադրատեսակի համար վարձաչափերը հաշվարկվումեն արտադրանքիարժեքի, նյութական ծախսումներին աշխատանքիվարձատրությանվերջին 3-5 տարվա փաստացիցուցանիշներիհիման վրա, իսկ երկրորդ`նորմատիվայինցուցանիշներով:Ա209

ռաջին տարբերակընպատակահարմարէ կիրառել այն տնտեսություններում, որտեղ երկար տարիներարտադրանքիստացման ու կատարված ծախսերիհաշվառմանդրվածքըլավ է կազմակերպվածն բանվորները մշտապես ստացել են արտադրանքի համար հավելավճարներն

պարգնատրումներ: Երկրորդ տարբերակի դեպքում սահմանվում է համախառնեկամ-

տից վարձատրությաննորմատիվ(վարձաչափ)հետնյալ բանաձնով. Վ.-ն

Աշ.ֆ

ՀԱԱ-ՆԾ

'

որտեղ Վո-ն 1000 դրամ համախառնեկամտիհաշվով վարձատրության նորմատիվնէ, դրամ, Աշ.ֆ.-ն` աշխատանքիվարձատրությանֆոնդը, հազ. դրամ, ՀԱԱ-ն` համախառն արտադրանքիարժեքը, հազ. դրամ, ՆԾ-ն` արտադրանքի արտադրության վրա կատարված նյութական ծախսերը,հազ. դրամ: Աշխատանքիվարձատրությանֆոնդը կազմավորվումէ աշխատանքի վարձատրությանտարիֆայինֆոնդից, կարգայնության ն կոչումնեն տարվա րի համար հավելավճարներից, ընթացիկխրախուսանքներից ու վրաեկներից: արդյունքներովսահմանվածպարգնատրումներից Համախառնարտադրանքի արժեքը հաշվարկումեն` ելնելով արտադրանքի արտադրության ն իրացման փաստացի գներից: Այն արտադրանքները,որոնց իրացման համար գներ սահմանված չեն, օրինակ` տարբեր կերատեսակներ,վերածում են կերային միավորների ն գնահատում վարսակի փաստացիիրացման գնով: Կենդանիների քաշաճը գնահատվում է մսի համար սահմանված միջին իրացման փաստացիգներով: Այն արտադրանքները,որոնց արժեքը ցածր է ինքնարժեքից, գնահատում են իրացման գներով, օգտագործելով գործակիցներ, որոնք ապահովում են գների բարձր լինելը ինքնարժեքիհամեմա-

տությամբ:

Նյութական ծախսումներիմեջ ընդգրկում են սերմերի,պարարտանյութերի, թունանյութերի,վառելանյութերիու քսանյութերի, կերի, ամորտիզացիոնհատկացումների,հիմնական ֆոնդերի նորոգմանն այլ ուղղակի ծախսեր, որոնց նկատմամբկատարվումէ հաշվառում ն դրանց խնայողությունըանմիջապես կախված է տվյալ կոլեկտիվից:Նշված ծախսերըհաշվարկվում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերիմշակությանու բերքահավաքիտեխնոլոգիական քարտերիմիջոցով: Համախառնեկամտիցաշխատանքիվարձատրությաննորմատիվը հաշվարկումեն տնտեսությունում ստացվող յուրաքանչյուր արտադրանքիհաշվով: Եթե առանձինստորաբաժանումներումարտադրության

կազմակերպմանտարբերություններեն նկատվում,ապա այն կարող են սահմանել ըստ ստորաբաժանումների: Օրինակ, ցույց տանք համախառն եկամտից աշխատանքի վարձատրությաննորմատիվիհաշվարկմանկարգը: Ընդունենք` ստորաբաժանումը մշակում է 60 հա կարտոֆիլ: Պլանային բերքատվություննէ 210 ց/հա, համախառնբերքը` 12600 ց: Մեկ ցենտներ կարտոֆիլի իրացման միջին գինը 8000 դրամ է, համախառնարտադրանքիարժեքը՝ 100800,0 հազար դրամ: Ըստ տեխնոլոգիականքարտի` նյութական ծախսերը կազմել են 58920,0 հազար դրամ: Համախառն եկամուտը կկազմի (100800,0-58920,0)«41880,0 հազար դրամ: Աշխատանքիվարձատրության ֆոնդը հավելավճարներիու պարգնատրումների հետ միասին13500,0 հազար դրամ է: 1000 դրամ համախառնեկամտիհաշվով նորմատիվայինվարձաչափը կկազմի (13500,0:41880,0.1000)Հ322,3 դրամ: Մինչե վերջնական հաշվարկը տարվա ընթացքում կոլեկտիվի անդամներինտրվում է կանխավճար`աշխատանքիվարձատրությանտարեկանֆոնդի սահմաններում:Գյուղատնտեսականաշխատանքներնավարտելուց հետո ստորաբաժանմանանդամների հետ կատարվում է վերջնահաշվարկ` ըստ սահմանված նորմատիվային վարձաչափեր Ունենալով փաստացի ստացված համախառն եկամտի գումարը` այն բազմապատկումեն հաշվարկված նորմատիվայինվարձաչափով ն ստանում վարձատրությանհասանելիք գումար արտադյուրաքանչյուր րանքիհաշվով: Ստորաբաժանումը60 հեկտար տարածությունիցփաստացիստացել է 14100 ցենտներկարտոֆիլ, ընդամենը112800,0 հազար դրամարհազար դրամ: ժեքով, նյութական ծախսերը կազմել են 61977, եկամուտը կկազմի համախառն (112800,0 Փաստացի ստացվող -61977,0)-50823,0 հազար դրամ: Այսպիսով,փաստացիստացված համախառն եկամտի հաշվով հասանելիք վարձատրության գումարը կկազմի(50823,0 հազար դրամ 322,3 դրամ) 16380,3 հազար դրամ: Համախառնեկամտիցստացվողվարձատրությանվերջնականգումարի ն տարվա ընթացքում տրված կանխավճարիտարբերությունը կկազմի կոլեկտիվի անդամներինտրվող հավելավճարի վերջնական գումարը: Այդ գումարները անդամների միջն կարող են բաշխվել ըստ հայեցողության` ստացած կանխավճարինհամամասնորեն կամ հաշվի առնելով նրանց աշխատանքին մասնակցությանգործակիցը: Հետաքրքրությունէ ներկայացնումաշխատանքիվարձատրության -

:

կոլեկտիվի

մնացորդային սկզբունքով` հաշվարկային գների կիկազմակերպումը Այս դեպքում ստորաբաժանման համար սահմանվում են րառումով: ուղղակի ծախսումների մակարդակինհավասար: հաշվարկայինգներ`

Այդ գներով հաշվարկվում է այդտեղ արտադրված արտադրանքը: Ստացվածգումարից հանում են փաստացիծախսված նյութական միջոցների արժեքը: Այդ տարբերությունը կազմում է կոլեկտիվի եկամուտը, որի մի մասը փոխանցվում է տվյալ կոլեկտիվիարտադրության զարգացմանֆոնդին, որոշ մասը` պահուստայինֆոնդ, իսկ մնացածը`

աշխատանքիվարձատրությանը: Այս ձեով վարձատրությունը կազմակերպելիսհաշվարկային գները պետք է որոշել այն մակարդակով, որպեսզի փոխհատուցվենկատարված արտադրականծախսերը ն ապահովվիհիմնական ֆոնդերի ու աշխատուժիվերարտադրությունը: Աշխատանքիվարձատրությանֆոնդի ձեավորումը, վարծաչավիերի հաշվարկը,կանխավճարտալու կարգը

14.2.

Աշխատանքիվարձատրությանտարբեր համակարգերիկիրառման դեպքում աշխատանքի վարձատրության ֆոնդի ձնավորումն ունի առանձնահատկություններ: Վարձաչափերը հաշվարկելու համար անհրաժեշտ է որոշել վարձատրությանպայմանադրական ֆոնդը ն արտադրանքի արտադրությաննորման: Պայմանադրականֆոնդն ընդգրկում է տարիֆայինֆոնդը ն արտադրանքիհամար հավելավճարները: Բուսաբուծությունում պայմանադրական-պարգնային համակարգով վարձատրությունը կազմակերպելիսաշխատավարձիտարիֆայինֆոնդը որոշում են մշակաբույսերի աճեցման ն բերքահավաքի տեխնոլոգիական քարտերով, բերքատվության,պլանավորվածաշխատանքների ծավալի, սահմանված արտադրականնորմաներիու համապատասխանտարիֆայինդրույքներիհիճան վրա: Անասնաբուծությունում այն հաշվարկում են ըստ աշխատողների նորմատիվայինթվի, որը սահմանված է գիտականորենհիմնավորված սպասարկմաննորմաներով, անասնապահներիպրոֆեսիոնալ կազմի, ն տարվա կամ տվյալ

Ա

Անի

Բուսաբուծական ն անասնաբուծականբրիգադների,օղակների աշմեջ`միավոր արտադ խատանքիվարձատրությանտարիֆայինֆոնդի մեօ՝ րանքի վարձաչափի հաշվարկման համար, ներառում են բրիգադավարի,նրա տեղակալի,օղակավարի,ինչպես նան օժանդակ աշխա-

տանքներ կատարողների աշխատավարձը:Վերջիններս սպասարկում տեխնոլոգիականգործընթացը (փականագործներ,վարպետ-կարգավորողներ,վարորդներ ն այլն) ն միջին օղակի մասնագետներին: Տարվա ընթացքում այդ ոլորտներում աշխատող բանվորների աշխատավարձը հաշվարկելու համար որոշում են միավոր արտադրանքի վարձաչափը փաստացիիրացմանգներով կամ գնման գներով` հաշվի առնելով արտադրանքիորակը: Արտադրանքիվարձաչափըսահմանվում է հետնյալ բանաձներիօգնությամբ` են

Աշ.ֆԳ

Վչ ՅԱ Ր

'

ԱՖ-Գ

999» Վչ1000 -ՋԱԱ՝

որտեղ Վչ,Վչլցցց-ը պայմանադրական վարձաչափերն են միավոր արտադրանքի ն 1000 դրամ արժեքի հաշվով, Աշ.ֆ-ն` աշխատանքի վարձատրության տարիֆային ֆոնդը, դրամ, Գ-ն` տարիֆային ֆոնդի բարձրացման գործակիցը(1,25-1,5), ՀԱ-ն արտադրանքիարտադրության նորման (ց, տոննա, կգ, հատ), ՀԱԱ -ն` համախառն արտադրանքի արժեքը, դրամ: Արտադրանքիհամար վարձատրության ֆոնդը որոշում են բանաձնով` Աշ.ֆՀՎչ:0Օ.ՅԱԱ:Հ ՎչշՕշ3ԱԱ2շՀ...ՀՎչ՛ՁոՅԱԱ,, որտեղ Աշ.ֆ-ն աշխատանքիվարձատրությանֆոնդն է արտադրված արտադրանքի հաշվով, դրամ, Վչյ, Վչշ Վչո-ը` պայմանադրական վարձաչափերը 1 տ (1000 դրամ) արտադրանքիարժեքի հաշվով ըստ արտադրանքի ծաարտադրատեսակների,դրամ, յ,Զշ,.....,Զր-ը

վալն ըստ տեսակների, դրամ, ՀԱԱ., ՀԱՍշ ՀԱԱո-ը`արտադրանքի արժեքն ըստ տեսակների,դրամ: Եթե սահմանվել է մեկ վարձաչափ 1000 դրամ արտադրանքիարժեքի հաշվով, ապա աշխատանքային կոլեկտիվի փաստացի վարձատրության ֆոնդը ԱԱ

՝

ԱԱ

`

՛

Անասնաբուծությունումբրիգադի վերջնական աշխատանքի վարձատրությանտարեկանֆոնդի մեջ ներառում են հետնյալ հոդվածները` 1. Արտադրանքի համար վարձատրությանֆոնդը: 2. Լրացուցիչ վարձատրություն մթերատվությանբարձրացման, ան լարված աշխա-

Ա

Անան ան աններում «Անասնաբուծության

Վավելավճար | ն ր ր համար: կավորումների 3.

ր-

|| կարգի

վարպետ» որա-

Լրացուցիչ վարձատրությունտոն օրերին աշխատելու համար: Գավելավճար բրիգադի մշտական բանվորներին,ովքեր փոխարինում են աշխատողներին: 6. Գավելավճարաշխատանքայինստաժիհամար: 7. Գատկացումներ արձակուրդիհամար: 8. Գատկացումներ սոցիալական ապահովությանհամար: Աշխատանքայինկոլեկտիվներիհամար կարող են սահմանվելնան միասնականաստիճանաբարաճող վարձաչափեր:Այս դեպքում աշխատանքի վարձատրությանֆոնդի մեջ ներառում են տարիֆայինֆոնդը, արտադրանքիհամար հավելավճարը,աշխատանքներըժամանակինն որակով կատարելու համար լրացուցիչ վարձատրությունը,բերքահավաքի համար բարձրացված վարձատրությունը, պարգնատրումները: Նշված վարձաչափերիհաշվարկմանհամար սահմանում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության ն անասունների մթերատվության սանդղակներ` ելնելով դրանց նվազագույնն առավելագույն 4.

Կանխավճարային

|

5.

վարձատրությանձները

աապ|

:

Կոլեկտիվ

Աշխատածժամերը

միասնական

կարգագրերով

Ամսականդրույքը

մակարդակներից:

Մինչ, արտադրանքիստացման համար վերջնահաշվարկկատարելը սկզբնական աշխատանքային կոլեկտիվների անդամները ստանում են կանխավճար,այն կարող է տրվել ժամանակավարձային կամ միասնականտեղեկագրերիհիման վրա: Կանխավճարային վարձատրությունը պետք է շահագրգռի աշխատողներինառավելագույն վերջնական արդյունքների ստացման համար, ն կանխավճարիչափը պետք է ցույց տա աշխատուժիարժեքի ընթացիկ փոփոխությունը ն ապահովիաշխատողինվազագույնսպառողականզամբյուղը: Գոյություն ունեն կանխավճարտալու տարբեր ձներ, որոնց ընտրությունըկատարում է աշխատանքայինկոլեկտիվը` հաշվի առնելով աշխատանքներիկազմակերպումըն գոյություն ունեցող պայմանները: Առաջադիմականէ համարվում ժամանակավարձային կարգով է արտադրանքիհամար կանխավճարտալը, որը համապատասխանում վարձատրությանկոլեկտիվ ձնին ն բարձրացնում է աշխատողներիշահագրգռվածությունըվերջնական արդյունքների ստացման համար: ն գործաԿանխավճարային վարձատրությանժամանակավարձային վարձայինձները պատկերվածեն նկար 9-ում:

Ար

Գործավարձային հօազարծայի

-

Անհատական

գործավարձային

Օրական դրույքը

հր փոխ աջի րո

Նկ.

||արտատւն վարձաչա

վարձաչափ

Կանխավճարըժամանակավարծային ն գործավարծային կանխավճարմանդեպքում:

կոնկրետ պայմանների`կանխավճարըկարող է լինել հավասար ն տարբերակված:Կան որոշակի պայմաններ, որոնցից կախված է կանխավճար տալու կարգը: Դրանցից են աշխատողների կազմը, նրանց որակավորումը, աշխատանքային կոլեկտիվների չափերը, աշխատանքների կատարման ձներն ու մեքենայացման մակարդակը, տեխնիկայի կազմը, կոլեկտիվի անդամների համաձայնությունը կանխավճարի ձնի մասին, կոլեկտիվի ղեկավարի աշխատանքայինկարողությունները աշխատանքներըկանոնակարգելու ն արդյունքները վերլուծելու ու գնահատելուգործում, աշխատանքայինօրվա ոչ հավասար լինելը ն այլն: Վաշվի առնելով այս բոլոր գործոնները կոնկրետ տնտեկոլեկտիվն ինքն է որոշում կանխավճար սությունում՝ աշխատանքային տալու ձնը ն կարգը: Փորձը ցույց է տալիս, որ մինչն 10-12 մարդուց բաղկացած,ոչ մեծ, կայուն կոլեկտիվում, որի անդամներն ունեն գրեթե հավասար որակավորում, աշխատում են համաձայնեցված ն փոխաԸստ

.

դարձ ըմբռնումով, կարելի է կիրառել կանխավճարտալու

ձնը:

հավասար

Եթե հավասար կանխավճարտալու պայմաններչկան ն կոլեկտիանդամներնէլ դրան համաձայն չեն, կարելի է կիրառել ժամանակավի վարձայինտարբերակվածկամ գործավարձայինկոլեկտիվ միասնական կարգագրերովկանխավճարտալու ձնը: Այս դեպքում անհրաժեշտ է ավելի մանրամասնհաշվի առնել աշխատողներիանհատականներդրումները ընդհանուր արդյունքներիմեջ: Միասնականկարգագրերովկանխավճար տալու ժամանակ մինչն արտադրանքիստացումըկոլեկտիվի անդամներինտրվում է վարձատրություն` փաստացիկատարված աշխատանքիդիմաց, բայց ոչ անհատական, այլ ամբողջ կոլեկտիվին:Այն բաժանվում է բոլոր անդամների միջն` յուրաքանչյուրիաշխատանքիարդյունքներիցելնելով: Կարելի է յուրաքանչյուր ստորաբաժանման համար պլանավորել կանխավճարայինֆոնդ, որը չպետք է գերազանցիաշխատանքիվարձատրության տարիֆայինֆոնդը` ավելացրած կարգայնության համար հավելումները, բարձրացված վարձատրությունըբերքահավաքիժամանակ ն լրացուցիչ վարձատրությունըորակի համար: Կանխավճարային տարեկան ֆոնդը բաժանում են ըստ ամիսներիկամ ըստ ժամանակահատվածների: Շատ կարնոր է կանխավճարիչափի որոշումը, այն պետք է ճիչշո արտահայտի աշխատանքիքանակը ն որակը: Դրա հետ միասին պետք է նկատի ունենալ, որ կանխավճարիչափը որոշելիս անհրաժեշտ է, որ արտադրանքիհամար տրվելիք հավելավճարի գումարը սահմանվիվարձատրությանտարիֆայինֆոնդի 4046-ից ոչ պա-

կաս:

Անասանաբուծությանոլորտում աշխատող կոլեկտիվներըտար-

վա ընթացքում ստանում են կանխավճար, որի ձնեը,չափը ն տրման կարգը սահմանում են` հաշվի առնելով ճյուղի առանձնահատկությունները: Այն ճյուղերում, որտեղ արտադրանքըստացվումէ արտադրական .

ցիկլն ավարտվելուց հետո (խոշոր եղջերավորանասուններին խոզերի բտում), կանխավճարեն տալիս ժամանակավարձայինձնով, ելնելով աշխատանքիվարձատրությանտարիֆայինֆոնդից, որը հաշվարկված է ամբողջ հիմնական ն օժանդակ աշխատանքներիծավալի համար: Կանխավճարըբաժանվում է կոլեկտիվի անդամներիհայեցողությամբ, աշխատած ժամանակի համար` հավասար կամ ըստ տարիֆային դրույքների: Այն ճյուղերում, որտեղ արտադրանքը արտադրվում է առանց ընդմիջումների(կաթ, ձու ն այլն), կանխավճարչի տրվում, վարձատրությունըկատարվում է յուրաքանչյուր ամիս հաստատուն վար-

ձաչափերով:Աստիճանաբարաճող վարձաչափերովվարձատրությունը կազմակերպելիսկանխավճարըտրվում է համապատասխանդրույքներով: Համաձայն արտադրանքիհաշվառման կարգի ն կենդանիների սպասարկմանեղանակներիհնարավոր է կիրառել կանխավճարտալու տարբեր ձներ: Ամենամսյա կանխավճարայինվարձատրությանը ավելացվում է «Անասնաբուծությանվարպետ» որակավորմանհամար հավելավճարը:

74.3.

վարպետության,որակավորման Պրոֆեսիոնալ ն աշխատանքիորակիխթանումը

Ինչպես արդեն նշվել է, շուկայական տնտեսությանը բնորոշէ գյուղատնտեսականարտադրությանաշխատանքիբաժանմանբարձր մաէ աշխատողների բաժանումն ըստ պրոկարդակ,որը պայմանավորում ու մասնագիտությունների: ֆեսիաների Գյուղատնտեսությանբնագավառումաշխատող տրակտորիստնեէքսկավատորներին այլ գյուղատնտեսական րի, կոմբայնավարների, տեխնիկայիմեքենավարներիհամար սահմնաված է միասնականպրոԸստ գիտելիքներին աշխատանքի ֆեսիա` տրակտորիստ-մեքենավար: տրվում փորձի` մեխանիզատորներին է |, 11,11 կարգերիորակավորում: վարորդներիհամար նույնպես սահմանվումեն |, 1, Ավտոմեքենաների 1) կարգեր: Նյութական խրախուսմանբարձրացմաննպատակովբուսաբուծության ոլորտում զբաղվածմեքենայականաշխատանքներկատարող բանվորներինտրվում են | ն | կարգի «Բուսաբուծության վարպետ», «Ջրվոր վարպետ» կոչումներ: Անասնաբուծությանմեջ աշխատողներին նույնպես տրվում է | ն 1 կարգի «Անասնաբուծությանվարպետ» կոչում: Նշված կարգեր ունեցող աշխատողները բարձր արդյունքների հասնելու համար ստանում են հավելավճար` | կարգ ունեցողները 2056, | կարգը` 1096 հիմնականվարձատրությանհաշվով: Բուսաբուծական ն անասնաբուծական բրիգադների ղեկավարներին տրվում են | ն || կարգի կոչումներ, որոնց պաշտոնականդրույքներին ավելացվում է համապատասխանաբար 50ն 3046 հավելավճար: Նորոգման մեխանիկականարհեստանոցներումաշխատող բանվորներին տրվում է հավելավճար. || կարգ ունեցողներին`մինչն 12, Մ կարգին` մինչն 18, Մ կարգին` մինչն 20, Մ1 կարգին` մինչն 2456 սահմանված տարիֆային դրույքների հաշվով` վեցկարգյա տարիֆային ցանցի դեպքում:

Բուսաբուծական ն անասնաբուծական աշխատանքներըբարձր որակով ն ժամանակինկատարելու, բարձր ցուցանիշներ ձեռք բերելու համար կարելի է սահմանել լրացուցիչ վարձատրություն,որը պետք է տրվի աշխատողներիննրանց փաստացիաշխատավարձին համապատասխան: Այդ վարձատրության պայմանները ն չափերը որոշում են սկզբնական աշխատանքայինկոլեկտիվները`կոնկրետ պայմաններից ելնելով: Օրինակ, աշնանացան ցորենի մշակությանհամար կարելի է սահմանելհետնյալ հավելավճարները` հողի նախացանքային աշխատանքները բարձր որակով կատարելու համար` 2092. հողը բարձր որակով ցանքին նախապատրաստելու համար՝

Գլուխ 15.Աշխատանքիվարձատրությունըսեփականությանն տնտեսավարմանտարբեր ձների պայմաններում :

75.1.

»

»

»

3074.

ցանքը բարձր որակովկատարելու ն լավագույն ծիլեր ստանա-

լու համար` 5092: Ծանր ն վնասակարպայմաններում աշխատելու համար կարելի է սահմանել հավելավճար տարիֆային դրույքների մինչն 1596 չափով: Հանգստյանն տոն օրերին աշխատելու դեպքում տարիֆայինդրույքները բարձրացվումեն 50-100965-ով: Մասնագիտական աշխատանքային ստաժիհամար հավելավճարներկարելի է տալ տրակտորիստ-մեքենավարներին,ինչպես նան անասնաբուծությանմեջ աշխատողներին, եթե է աշխատանքային դա հաստատագրված պայմանագրերում:Ստաժի համար հավելավճարներ կարելի է սահմանել հետնյալ չափերով. տվյալ տնտեսությունումանընդմեջ2-5 տարվա աշխատանքայինստաժի դեպքում` 826, 6-ից մինչն 10 տարվա` 1004, 11-ից մինչն 15 տարվա` 1326, 15 տարուց բարձր` 1695: Տնտեսություններում, ընկերություններում, գյուղատնտեսական մթերք արտադրող այլ ձեռնարկություններում աշխատավորականկոն լրացուցիչ վարձատրություն լեկտիվներըհավելավճարներ կարող են սահմանել այլ ցուցանիշներիհամար: ։

'

:

Աշխատանքիվարծատրությանիրավական կարգավորումը

Տնտեսավարման տարբեր ձների պայմաններում աշխատանքի վարձատրության իրավական ապահովման առանձնահատկությունը նրանում է, որ բոլոր տեսակի վճարումների կազմակերպմանընթացքում աստիճանաբարիջեցվի կենտրոնացվածկարգավորմանդերը: Դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր ձեռնարկություն, տնտեսավարողսուբյեկտ, հաշվի առնելով սեփականությանձեր ն կոնկրետ պայմանները, ձնավորիտնտեսավարմանիր մեխանիզմըն տարբեր մեթոդներովիրականացնիաշխատողներինյութական խրախուսմանհամակարգը: ՀՀ աշխատանքայինօրենսգրքում նշված է, որ յուրաքանչյուր աշխատողի աշխատանքիվարձատրությունըկախված է նրա անձնական ներդրումիցու աշխատանքիորակից ն առավելագույն չափը չի սահմանափակվում: Արգելվումէ աշխատանքիվարձատրություննիջեցնել` դա պայմանավորելով սեռով, տարիքով, ազգությամբ, դավանանքով նայլ գործոններով:Պետության կողմից սահմանված է երաշխավորվածնվազագույն վարձատրություն:Աշխատանքիվարձատրությաննվազագույն չափի մեջ ներառվածչեն հավելավճարները,լրացուցիչ վարձատրությունը, պարգնատրումներըն այլ խրախուսականվճարումները: Աշխատանքիվարձատրությունը կազմակերպելիս կարող են կիրառվել տարիֆային դրույքներ, ամսավարձեր,ինչպես նան առանց տարիֆի վարձատրություն,եթե տնտեսությունը, կազմակերպությունը, հիմնարկությունըվարձատրությանայդ ձենըգտնում է ավելի նպատա-

կահարմար:

Առանձինտնտեսություններ, հիմնարկություններ, կազմակերպություններ ինքնուրույն են որոշում աշխատանքիվարձատրությանձներն ու համակարգերը տարիֆային դրույքների, հավելավճարների, պարգնատրումների, այլ խրախուսականվճարումների չափերը, ինչպես նան դրանց միջն հարաբերակցությունը` առանձին կատեգորիայի համար: աշխատողների Ղեկավար աշխատողների,մասնագետների,ծառայողներիաշխատանքիվարձատրությունըկազմակերպվումէ պաշտոնեականդրույքաչափերով, որոնք սահմանվում են տնտեսությունների,կազմակերպությունների, հիմնարկներիղեկավարությանկողմից` նրանց գրաված պաշտոններինու որակավորմանըհամապատասխան: Հիշյալ կատեգորիա219

դրույքաչափերըկարելի է սահմանել նան տոկոսնեյի աշխատողների համախառն եկամտից, շահույթից ն այլն: րով` ստացվող Ղեկավարների,մասնագետների,ծառայողներիաշխատանքիվարձատրությունը բաղկացած է պաշտոնեական դրույքաչափից, որը հիմնական վարձատրությունն է, ն տնտեսության ֆինանսական գործունեությանարդյունքներիհիման վրա տրվող պարգնատրումներից: Պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ղեկավարների պաշտոնեականդրույքաչափերը կարող են որոշվել ըստ հիմնական բանվորներիհամար սահմանված 1-ին կարգի տարիֆայինդրույքի չափի ն ձեռնարկություններում աշխատողների թվաքանակի:Կարելի է սահմանել սանդղակ, ցույց տալով աշխատողներիթվաքանակը ն հիմնական բանվորների1-ին կարգի տարիֆայինդրույքները:Ըստ այդ ցուցանիշների էլ կհաշվարկվենղեկավարների պաշտոնեականդրույքաչափերը: Անհրաժեշտէ կատարել դրույքաչափերի պարբերականինդեքսավորում, ինչը պայմանավորվածէ դրամի արժեզրկումով ն սպառողական գների աճով: Կարնոր նշանակություն ունի աշխատանքի վարձատրությանհամակարգերի իրավական կարգավորումը: Վարձատրությունըկարող է կատարվելկոլեկտիվ կամ անհատական աշխատանքիարդյունքներով: Աշխատանքիվարձատրությանհամակարգերը,նյութական խրախուսման ձները, պարգնատրումների ու դրանց վճարումների կարգը սահմանվում են համաձայն ձեռնարկությանկանոնադրության`աշխատավորական կոլեկտիվի ներկայացուցիչներիանմիջականմասնակցուք-

յամբ:

75.2.

Աշխատանքիվարձատրությունը կազմակերպաիրավական (տարբերձնի ծեշնարկություններում

Ներկայումս տնտեսավարմանտարբեր ձնի ձեռնարկություններին լայն իրավունքներ են տրված աշխատանքիվարձատրությանկազմակերպման առումով, ն այն ուղղակիորենկախվածէ կոլեկտիվներիաշխատանքայինգործունեությանվերջնականարդյունքներից: Պետական ն համայնքային սեփականություն համարվող տնտեսություններում աշխատանքային կոլեկտիվներին յուրաքանչյուր առանձին աշխատողի աշխատանքի վարձատրությունը պետք է կատարել հավասար հնարավորությունների սկզբունքով` անպայման տարբերակելովվարձատրություննըստ կոլեկտիվիաշխատանքիկոնկ220

ն յուրաքանչյուրի անձնականներդրման: րետ արդյունքների ամԱյն տնտեսություններում,որտեղ աշխատանքիարդյունքներն է փոփվումեն տարվա վերջին կամ առանձինփուլով, կիրառվում աշն երկաստիճանձնը: խատած միջոցներիհաշվարկման տրամադրման է կանՍկզբում, ելնելով կոլեկտիվիհնարավորություններից,տրվում խավճար,նախօրոք սահմանվածչափով, բայց ոչ պակաս երաշխավորԵրկրորդ փուլում` արտադրանքի ված նվազագույնվարձատրությունից:

է ստացմանը ն իրացմանըզուգընթաց, որոշվում միջոցների վերջնաէ վարձատրության աշխատանքի կան գումարը, որն առանձնացվում վճարմանհամար: ն միջոցներիառկայությանդեպքում կարելի է Անհրաժեշտության մշակել խրախուսմանհամակարգ` ուղղված էկոլոգիապես մաքուր, արբարձր սպառողականհատկություններ ունեցող արտադրանքի ու տադրությանծավալներիավելացմանը,նյութականռեսուրսների աշառաջավորտեխնոլոգիանեծախսումներիկրճատմանը, խատանքային

համատեղմանը րի ներդրմանը,պրոֆեսիաների

ն այլ

ցուցանիշների

ձեռքբերմանը: հաշվի առնելով աշխատանքի Պետական ձեռնարկություններում, ֆինանսականն այլ հնան առանձնահատկությունները, պայմանները ու է մշակել աշխատանքային նպատակահարմար րավորությունները, համակարգ`ուղղված աշխատողների արտոնությունների սոցիալական

ակտիվացմանը: գործունեության աշխատանքային միջոցներիհամատեղ (ընդհաարտադրական Կոպերատիվներում, նուր)

Ա

ձնի ձեռնարկութսեփականության համատեղ փայատիրական ունի որոշ ահամակարգն աշխատանքիվարձատրության

յուններում աշխատողի Նման ձեռնարկություններում ռանձնահատկություններ: ն է կազմավորվում ըստ աշխատանքի վարձատրութվարձատրությունը ձնով իր ներդրած ունեցվածքինհամապատասխան օգուտների յան, ներառյալ հողայինտարածությունը: Շահաբաժինը,որը տրվում է դրամականմիջոցներիկամ արտադրհետ վերջնական ձնով, որոշվում է պարտատերերի ված արտադրանքի հաշվարկից, վարկերը վճարելուց ն կանոնադիրֆոնդի ձնավորումից հետո: Ստացված շահույթից հատկացումներըկատարվումեն ըստ արմակարդակի`Այդ նպատակովմշակտադրությանշահութաբերության է յուրաքանչյուրտոկոս շահութավում է սանդղակ,ուր նախատեսվում համար հատկացումներիորոշամակարդակիբարձրացման բերության միկի բարձրացում:Շահաբաժիններիվճարմանհամար դրամական Մնացած ջոցների գումարը չպետք է գերազանցի շահույթի 3046-ը:

7006-ը բաժանվում է կոլեկտիվի անդամներիմիջն, որպես նյութական

խրախուսում:

Կոոպերատիվի անդամներիփայամուծումներիհամալրմաննուղղված գումարները օգտագործվում են արտադրության զարգացման, պայմանագրայինպարտավորությունների կատարման, հիմնական ու շրջանառուֆոնդերի ավելացմանն այլ նպատակներիի համար: Բաժնետիրականմիություններիու ընկերությունների աշխատողների աշխատանքի վարձատրությանհամակարգը նման է կոոպերատիվների, համատեղ սեփականության ձնի տնտեսություններիաշխատանքի վարձատրությանը,միայն այն տարբերությամբ,որ շահաբաժինները հաշվարկվում ն տրվում են իրենց անդամներիբաժնետոմսերի թվին կամ կանոնադիրֆոնդում ունեցած փային համապատասխան: Գյուղատնտեսությանմեջ շատ տարածված են փակ բաժենտիրական միությունները,որոնք թողարկում են հասարակն արտոնյալ տիպի բաժնետոմսեր:Առաջինդեպքում միության անդամներիշահաբաժինները վճարվում են ըստ ստացված ֆինանսատնտեսական գործունեության արդյունքների, իսկ երկրորդի դեպքում` նախօրոք սահմանված, կանխանշվածչափերով:

Գյուղացիականտնտեսություններումաշխատանքիվարձատրութ-

յունը որպես տնտեսագիտականկատեգորիա բացակայում է: Այդ տնտեսություններումստացվող եկամուտը բաշխվում է սպառման ն կուտակման ֆոնդերի միջն: Գյուղացիականտնտեսություններում աշխատանքի վարձատրությունտրվում է վարձու աշխատողներին, ույթեր ներգրավվումեն դրսից` առանձինաշխատանքներկատարելուհամար: Գյուղացիական տնտեսություններիանդամներին բնորոշ է ազատ, ստեղծագործաշխատանքը,արտադրականհարցերիլուծման գործում էրիվինքնուրույնություննու ինքնաֆինանսավորումը: Միաժամանակ գյուղացիական տնտեսություններիանդամներնառաջնորդվում են տիրոջ իրավունքով ն ձգտում են ամեն ինչ անել իրենց ընտանիքներինորմալ կյանքն աւպահովելուհամար: Ստացվածդրամական միջոցներիո՞ր մասը առանձնացնելկուտակմանֆոնդիհամար ն ինչքա՞նը`անձնական սպառմանը, պայմանավորվածէ տնտեսական հնարավորություններով, արտադրության պայմաններով,շուկայի իրավիճակով, աշխատուժիվերականգնմանն ընտանիքիհոգսերըհոգալու ծախսերով:Գյուղացիականտնտեսությանղեկավարիհայեցողությամբ է որոշվում դրամական միջոցներիցսպառմանֆոնդին հատկացնելու գումարը, որը ճախսվում է ընտանիքի բարեկեցության մակարդակի բարձրացման նպատակով:եթե մի քանի գյուղացիական տնտեսութ-

յուններ միացել են ն կազմավորել գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություն, ապա սպառման ֆոնդը նրանց միջն բաժանվում է ըստ յուրաքանչյուր տնտեսությաններդրածօմիջոցների չափի, առանձին աշխատողներիաշխատանքայիններդրումների,որակավորման ն այլ ցուցանիշների: Այս դեպքում մինչն սպառմանֆոնդի վերջնական ձնավորումը ն բաժանումը տնտեսության անդամներինտրվում է կանխավճար,որի չափը որոշում է աշխատանքայինկոլեկտիվը:Կանխավճարըկարող են այնպես էլ բնամթերայինձնով: տալ ինչպեսդրամական, Գյուղացիական (ֆերմերային), գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններում վարձատրությանւպայմաններըորոշում են պայմանագրային հիմունքներով, որտեղ նշվում են աշխատանքիվարձատրության ձներն ու համակարգերը`ըստ կատարվող աշխատանքներիբնույթի: Վարձու աշխատողների աշխատանքի վարձատրությունը կարելի է կազմակերպել հետնյալ տարբերակներով`բնամթերային,դրամական վարձաչափերովմիավոր աշխատանքիկամ ստացված արտադրանքի ձեով` փոխկապակցվածհամալիր աշխահաշվով, պայմանադրական տանքներիկատարմանհամար, պայմանագրերով`մեկ ժամվա աշխատանքային դրույքներով: Ֆերմերայինտնտեսություններումաշխատանքիվարձատրությունը կազմակերպվումէ վերը նկարագրվածձնով, դրա հետ կապված բոլոր կոլեկտիվները:Դրսից ներգրավհարցերըորոշում են աշխատանքային ված աշխատողներիվարձատրությունընույնպես կազմակերպվում է պայմանագրայինհիմունքներով: 75.3.

Բնամթերայինվարծատրություն

Ներկայումս գյուղատնտեսականձեռնարկություններում լայն տարածում է ստացել բնամթերայինվարձատրությունը:Տնտեսություններն ինքնուրույնեն հաստատում բնամթերայինվարձատրությանկարգը ն նորմաները` ելնելով իրենց հնարավորություններից,աշխատողների պահանջմունքներիցե տվյալ արտադրանքինկատմամբ շուկայի պա-

հանջներից: Նախկինում ես, մինչն վերափոխումները,տնտեսավարմանտարբեր ձների առաջանալը ն շուկայական տնտեսությաննանցնելը գյուորղատնտեսությանմեջ կիրառվել է բնամթերայինվարձատրությունը` պես նյութականխթանմանլրացուցիչ միջոց: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում բնամթերային վարձատրությանկիրառումըպայմանավորվածէ հետնյալ հանգամանքնե223

րով ն օգնում է լուծել կարնոր խնդիրներ` անկայուն տնտեսականիրավիճակի ն դրամի արժեզրկման պայմաններում բնամթերայինվարձատրությունըբարձրորակն էժան սննդամթերքով ու կերատեսակներովնպաստում է գյուղական ընտանիքի պահանջմունքներիբավարարմանը,միաժամանակ ապահովում է գյուղական բնակչության որոշակի կենսամակարդակ` շուկայում արտադրանքիվաճառքի կամ անձնականսպառման հաշվին. օգնում է անհատականօժանդակ տնտեսություններումպահվող մատղաշ անասունների ու թռչունների շնորհիվ բարձրացնել զբաղվածությունը ն որոշ չափով լուծել գործազրկությանհիմ»

»

նախնդիրը.

բնամթերային վարձատրությունըթույլ է տալիս նվազեցնել աշխատավարձիպարտքերը ն արտադրությանվրա ուղղված նյութադրամականծախսերը. այն նպաստում է ներքին շուկայում տեղականարտադրության գյուղատնտեսականմթերքներիսպառմանը: Բնեղեն վարձատրությունըկարող է լինել կատարվածաշխատանքի ծավալի դիմաց արտադրանքիորոշակի քանակի, բնեղեն պարգնատրումների ն աշխատավարձիհաշվին վաճառված արտադրանքիձնով: Հնարավոր է նան անվճար արտադրանքտրվի թոշակառուներին,ծերերին, բազմանդամ ընտանիքներինն սոցիալապես անապահով բնակչությանը: Տնտեսություններում որոշվում է արտադրանքիայն քանակը, որը պետք է տրվի որպես բնեղեն վարձատրություն: Սովորաբար այն կազմում է համախառն արտադրանքիորոշակի մասը (տոկոսներով): Այսպես, նպատակահարմար է բնեղեն վարձատրությունը սահմանել հետնյալ չափերով. ցորեն` համախառն բերքի 576, կարտոֆիլ` 1096, կաթ` 396 ն այլն: Մշակվում են տարբեր աշխատանքներիկատարմանն որոշակի ցուցանիշների հասնելու պայմաններ, ըստ այդմ աշխատողներին որպես բնեղեն վարձատրությունկարող է տրվել որոշակի քանակությամբմթերք: Բուսաբուծության ճյուղում աշխատողներինբնեղեն վարձատրություն կարող են տալ հացահատիկի,կարտոֆիլի, բանջարեղենիբերքահավաքի, կերի կուտակման, ցրտահերկի ն այլ կարնոր աշխատանքների կատարմանհամար: Աշնանացանցորենի մշակությանդեպքում բնեղեն վարձատրություն կարող է տրվել ըստ բերքատվության, այսպես, մինչն 40 ց/հա բերքատվության դեպքում համախառն բերքի 1092, »

»

այլն: Անասնաբուծությանճյուղում աշխատողներինբնեղեն վարձատրություն տրվում է հորթերի, գառների,խոճկորներիպահպանման,արտատադրանքիավելացման ն այլ ցուցանիշների համար: Կաթնային վարաբուծությունումմեքենայականկթի օպերատորներին, ֆերմայի վարիչին, անասնապահներին, րթ կովից ստանու են տրվել 2-3 ամսական հորթեր, եթե Օ կամ պահպանվումէ ծնված հորթերի9546: մասնագետներինբնեղեն վարՏնտեսություններիղեկավարներին, ն ձատրությունկարելի է տալ հացահատիկի,կարտոֆիլի, կաթի, մսի մթերքներիարտադրությանծավալներիավելացման համար: աշխատողներինբնեձեռնարկություններում Գյուղատնտեսական է նրանց եկամտի մտցվում ձնով տրվող մթերքը ղեն վարձատրության մեջ, որը հաշվի է առնվում արձակուրդգնալիս միջին աշխատավարձը ժամանակ, թոշակըվճարելիս ն այլն: Տրվող մթերքը գնահատվում է պետականկարգավորվողգներով,իսկ դրանց բացակայուքյան դեպքում` շուկայականգներով:

ց/հա դեպքում` 1546

ն

տրակտորիստ-մեք մարո

այլ

հաշվարկելու

Գլուխ

16.

Սպասարկողարտադրության բանվորների աշխատանքի վարձատրությունը 76. 7.

Նորոգմանարհեստաճոցներ "

Նորոգմամբ զբաղվող, ավտոտրանսպորտում, շինարարությունում աշխատող բանվորներիվարձատրությունը կապված պետք է լինի տնտեսության առումուլ վերջնական արդյունքներիհետ, ուստի շատ կարնոր է, որ ճիշտ գնահատվիու հաշվարկվի յուրաքանչյուր ծառայության բաժնեչաւիըաշխատանքի վարձատրության միասնականֆոնդի մեջ: Նորոգման, ավտոտրանսպորտային, շինարարության աշխատողներին տարվա ընթացքում տրվելիք աշխատավարձը ընդունված կամ տնտեսությունումսահմանված վարձաչափերուլ կանխավճարէ` աշխատավարձի ֆոնդի հաշվից: Աշխատանքի վարձատրության վերջնականբաշխումըաշխատողների միջն կատարումեն աշխատանքային կոլեկտիվները, որոնք ն որոշում են համապատասխան ցուցանիշներըն ՝

չափանիշները: Տարիֆայինդրույքներով վարձատրվումեն տրակտորների,կոմբայններիու գյուղատնտեսական մեքենաների, աավտոտրանսպորտի, նասնապահական ֆերմաների ն սարքավորումների նորոգումներ տեխնիկականսպասարկումներկատարողբանվորները:Նորոգման արհեստանոցներում բանվորներիվարձատրությունը կատարվումէ գործակարճապարգնային կամ ժամավարձապարգնային համակարգով: Գործավարձովաշխատողբանվորների աշխատավարձը սահմանվումէ կատարվող աշխատանքների համապատասխան կարգերի,ժամանակի նորմաներին վարձաչափերի հիման վրա: Նորոգման աշխատանքներում գործավարձային վարձաչափերը որոշում են` համապատասխան կարգի ժամային դրույքը բազմապատկելովսահմանված ժամանակի նորմայով: ժամավարձուլ աշխատողբանվորներըվարձատրվում են իրենց շնորհվածկարգերին փաս տացի աշխատած ժամերիհամար` ժա-

մանակավարձային դրույքներով:

Նորոգման մեխանիկական արհեստանոցներում աշխատողբանվորներինկարգերէ շնորհում հանձնաժողովը, որի կազմիմեջ ընդգրկվում են համապատասխան ն մեկ-երկու մասնագետներ բանվորներ, հնչպեսնան արհմիութենական կոմիտեիներկայացուցիչներ: Նորոգման արհեստանոցներում աշխատող բանվորների պարգնատրումը կարողէ կատարվելաշխատանքները ժամանակինու որակով կատարելուհամար` գործավարձային վարձատրության մինչն 4056 չա-

փով: Պարգնատրումներըտրվում են, երբ ամսական առաջադրանքնեստորաբաժանումներիկամ աշխատողներիկողմից կատարվել են: Պարգնատրումներիկոնկրետ չափերը, ցուցանիշներն ու պայմանները սահմանվում են տնտեսությունում: Նորոգման արհեստանոցներումաշխատող բանվորների աշխատանքի վարձատրությունը կարող է կատարվել նան կոլեկտիվ ձնով, միասնականկարգագրերիհիման վրա: Աշխատավարձի հաշվարկնիրականացվումէ ստորաբաժանումներիաշխատանքիվերջնականարդյունքներն ամփոփելուց հետո` միասնականկարգագրերով:Առանձին ստորաբաժանումներ ստեղծվում են հողի մշակման մեքենաներիու գործիքների,կերի կուտակմանտեխնիկայի,կոմբայններին այլ մեքենաների, սարքավորումների նորոգման աշխատանքներիկազմակերպման համար: Այդ դեպքում սահմանվում է մի ագրեգատի,տրակտորի, կոմբայնի,գյուղատնտեսականմեքենայի,պատրաստիհանգույցիհաշորոշում են ժամանավով միասնականվարձաչաւի:Այդ վարձաչափերը ե կի նորմայի աշխատանքիընթացքում կատարվող առանձիննորոգման գործողությունների համար սահմանված վարձաչափերիհիման վրա: Աշխատանքիվարձատրությանկոլեկտիվ ֆոնդը կազմավորվումէ աշխատածժամանակիհամար տարիֆայինդրույքներով կամ միասնական կարգագրերովկատարվող աշխատանքներիհամար գործավարձային վարձաչափերովհաշվարկվածաշխատավարձիգումարից ն կոսահմանված արտադրականծրագրի, նորմավորված լեկտիվի համար առաջադրանքներիորակականու քանակականցուցանիշներիկատարման համար պարգնատրումներից:Աշխատանքիվարձատրության կոէ նրանցիցյուրաւեկտիվ ֆոնդը նորոգող բանվորներիմիջն բաշխվում հաքանչյուրի աշխատանքային մասնակցությանը ն որակավորմանը րը

մապատասխան:

Նորոգման արհեստանոցներիաշխատողներիաշխատանքիվարձատրությունը կարելի է կազմակերպել նան այլ ցուցանիշներով` մեքենատրակտորայինհավաքակայանումաշխատած ժամերուլ, տեխնիկական պատրաստվածության գործակցով ն այլ ցուցանիշների հիման վրա: 76.2.

Ավտոմոբիլայինտրանսպորտ

Բեռնատար ավտոմեքենաներիվարորդների աշխատանքի վարձատրությունը կատարվումէ գործավարձային դրույքներուլ կատարված աշխատանքների ծավալի համար, ըստ ավտոմեքենայի մակնիշի ն տե-

ղափոխվող բեռների դասի, կամ ժամանակավարձայինտարիֆային դրույքներով`աշխատած ժամերի համար: Գործավարձայինվարձաչափերը սահմանվում են մեկ տոննա ն մեկ տ-կմ տեղափոխվողբեռի հաշվով` ելնելով բարձմաննե բեռնաթափմանվրա ծախսված ժամանակից: ժամայինտարիֆայինդրույքները որոշելիս օգտագործումեն ավտոմոբիլային տրանսպորտով բեռների տեղափոխմանմիասնականժամանակի նորմաներ ն վարորդների վարձատրությանգործավարձային դրույքներ: Այդ ժամանակիմիասնականնորմաներըն գործավարձային վարձաչափերըսահմանվում են առաջինդասի բեռներիհամար: 1, էլն ԻՄ դասի բեռների համար ժամանակի նորմաները ն գործավարձային վարձաչափերըորոշվում են ուղղման գործակիցներով,համապատասխանաբար` 1,25, 1,66 ն 2, որոնք հաշվարկվածեն ըստ ավտոմեքենայի բեռնատարողությանօգտագործման միջին գործակցի: Մեկ տոննա բեռի բարձման ու բեռնաթափմանվարձաչափերը ն ժամանակինորմաներըտարբերակումեն` հաշվի առնելով ավտոմեքենայի մակնիշը, բեռնատարողությունը,բեռի դասը, բարձման-բեռնաթափման աշխատանքներիկատարման եղանակը:Ժամանակինորմաները ն գործավարձայինվարձաչափերը1 տ/կմ համարտարբերակված են ըստ ավտոմեքենայիմակնիշի, բեռնատարողության, բեռի դասի ն ճանապարհներիխմբի: Բեռները կշռելու համար տրվում է լրացուցիչ ժամանակ: 1 տոննա բեռի ն 1 տ/կմ տեղափոխվողբեռիհամարվարձաչափերը հաշվարկված են || կարգի վարորդներիհամար: Բեռնատար ավտոմեքենաներովաշխատող վարորդներինսահմանված է հավելավճար` նրանց կարգայնության համար: Առաջինկարգի որակավորում ունեցող վարորդներնամեն ամիս ստանում են հավելավճարիրենցտարիֆային դրույքի 2526-իչափով, || կարգի վարորդները`1045: Ավտովարորդներին տրվում է հավելավճար` բարձման-բեռնաթափման աշխատանքներիկատարմանհամար, գործավարձովվարձատրելիսգ̀ործավարձային վարձաչափերիմինչն 3076-ի չափով, Ժամանակավարձով տարիֆային դրույքների մինչն վարձատրելիս`Ժամանակավարձային 3006: Եթե շարժականնորոգման արհեստանոցիկամ տեխնիկական օգնության մեքենաներիվարորդներն իրենց աշխատանքըհամատեղում են փականագործի, էլեկտրիկի,զոդողի ն նորոգող բանվորիայլ պրոֆեսիաներիհետ, նրանց տրվում է լրացուցիչ վարձատրությունմինչն 2002 տարիֆայինդրույքի չափով: Վարորդներինարտաժամյաաշխատանքի համար նույնպես տրվում է լրացուցիչ վարձատրություն: Տրանսպորտային աշխատանքներում զբաղված վարորդները, տրակտորիստ-մեքենավարները պարգնատրվում են անհատական ն

Հիշյալ աշխատողներին կոլեկտիվ աշխատանքների արդյունքներով: են հերթափոխային, օրական, ամսական տրվում պարգնատրումները ն առաջադրանքներիկատարման գերակատարման,մեքենաներիշահագործականցուցանիշների բարելավման, բեռների տեղափոխման գրաֆիկներիկատարման,վառելիքի, ընթացիկ նորոգման ն տեխնիկական սպասարկմանմիջոցներիխնայմանն այլ ցուցանիշներիհամար: Վարորդներըկարող են լրիվ կամ մասամբ զրկվել պարգնատրումնեն տեխնիկական հրահանգների,անվտանգերթներից` արտադրական ն կության կանոններիխախտման այլ արտադրականբացթողումների

համար:

/6:3.

'

Գյուղական շինարարություն

Շինարարական,շիննորոգման,շինմոնտաժայինաշխատանքներում զբաղված բանվորները վարձատրվում են ժամային տարիֆային ծավալի համար: Բոլոր շիդրույքներովկատարվածաշխատանքների նարարական աշխատանքներըդասակարգվում են տարիֆաորակավորման տեղեկատուներինհամապատասխան,իսկ աշխատողներին շնորհվում են որակավորմանկարգեր: Անբարենպաստպայմաններում` ձմռանը, բացօթյա, չջեռուցվող շենքերում շինմոնտաժայինաշխատանքներիհամար սահմանվում են նորմաների ու վարձաչափերիուղղման գործակիցներ: աշխատողներըվարձատրվումեն միասնաՇինարարությունում հիման վրա: Այդ նպատակովմշակկան նորմաներիու վարձաչափերի ն դրույքներ, որն էլ հիմք է հանէ ցանց վում միասնականտարիֆային մոնտաժային,շիննորոգմանաշխատանքնեդիսանումշինարարական, րում միասնականնորմաներ ու վարձաչափերսահմանելու համար: իրենք Ցանկալի է, որ տնտեսություններնու կազմակերպություններն սահմանեն շինարարությունումաշխատողների վարձատրությանն պայմանները: պարգնատրումների հետ հաշվարկներըկատարվում են յուրաքանչյուր Բանվորների ամիսփաստացիկատարվածաշխատանքների համար: Վարձաչափեր սահմանում են` տվյալ կարգին համապատասխանող ժամայինտարիժամանակինորմայով: ֆային դրույքը բազմապատկելով է կատարԼավագույն արդյունք ստացվում, երբ աշխատանքները Այս վրա: վում են կոլեկտիվ ձնով, միասնականկարգագրերիհիման համար, դեպքում աշխատավարձըհաշվարկվումէ ամբողջ կոլեկտիվի պայմաննեիսկ բաշխմանկարգը բանվորներնիրենք են որոշում: նման

րում կոլեկտիվըպայմանագիրէ կնքում տնօրինությանհետ` որոշակի շինմոնտաժային,նորոգման-վերականգնմանաշխատանքներ կատարելու վերաբերյալ, համաձայն որի կատարումէ նախատեսվածաշխատանքները: Տնօրինությունը կոլեկտիվին ապահովում է անհրաժեշտ նյութատեխնիկականմիջոցներով ն երաշխավորումվարձատրությունը նախօրոք համաձայնեցվածպայմաններով: Շինարարական, շինմոնտաժային,շիննորոգման աշխատանքներում զբաղված բանվորներիպարգնատրումըկարող է կատարվելտարբերակված` ըստ աշխատանքներիորակի, իհարկե, եթե նախատեսված առաջադրանքները կատարվելեն ժամանակինկամ ժամկետից շուտ: Կոլեկտիվ աշխատանքի դեպքում բանվորները պարգնատրվումեն նան իրենց գործունեությամբ պայմանավորվածշինարարականաշխատանքներիինքնարժեքիիջեցման համար: Նորմատիվայինժամանակի յուրաքանչյուր տոկոսի կրճատման համար կարող է տրվել պարգնատրություն: Պարգնատրման պայմանները, ցուցանիշները ն չափերը կարելի է սահմանել տնտեսությունում:

Գլուխ

17.

Ղեկավար աշխատողներին մասնագետների աշխատանքիվարձատրությունը 77.1.

Հեմնականաշխատավարձը

Շուկայական տնտեսությանպայմաններում, հատկապես անցումային ժամանակաշրջանում,էականորենմեծանում է վարչակառավարչական աշխատողներիգործունեության ազդեցությունը ձեռնարկության աշխատանքիարդյունավետությանվրա: Այս կատեգորիայիաշխատողների հիմնականֆունկցիան իրենց ենջակա աշխատողներիարդյունավետ աշխատանքիհամար անհրաժեշտ պայմաններիստեղծումն է: Տնտեսության ղեկավարաշխատողներիու մասնագետներիգործունեությունը ամբողջությամբ ուղղված է արտադրության արդյունավետությանբարձրացմանը,անհրաժեշտքանակի, տեսակի ու որակի ապրանքի արտադրության(ծառայությունների)ապահովմանընվազագույն

ծախսումներով:

Ղեկավար աշխատողների ու մասնագետներիվարձատրությունը գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններում, գյուղատնտեսական պետականձեռնարկություններում,որպես կանոն, կատարվումէ աշխատանքայինպայմանագրիհիման վրա: Նրանում որոշվում է աշխատանՔի կարգը ն պայմանները,աշխատանքի վարձատրությանձները ն համակարգերը, աշխատավարձի չափը, արտոնությունները ն փոխհատուցման գումարը: Նրանց աշխատանքի վարձատրությունը բաղկացած է երկու մասից` մշտական, այսինքն` պաշտոնեական դրույք, որը վճարվում է յուրաքանչյուր ամիս կանխավճարիտեսքով ն փուփոխական` պարգնատրումներ,հավելավճարներ ն այլն: Վերջինիս չափը կախված է ձեռնարկությանընդհանուր ֆինանսականարդյունքներից ն պետք է սերտորեն կապվածլինի տվյալ ձեռնարկության համար առավել կարնոր ցուցանիշների հետ (արտադրանքիարտադրության ավելացում, դրա որակի բարձրացում,միավորի հաշվով նյութադրամական ծախսումներիկրճատում, աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացում, շահույթիավելացում ն այլն): վարձատրություն է, որը Պաշտոնեական դրույքը երաշխավորված սահմանվումէ աշխատանքայինպայմանագրով:Այն պետք է համապատասխանիաշխատողի զբաղեցրած պաշտոնին ն որակավորմանըն կախվածչէ ձեռնարկությանաշխատանքիարդյունքներից: Խորհուրդ է տրվում պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ղեկավարների պաշտոնեական դրույքները սահմանել ըստ -

աշխատողների թվի, բանվորների աշխատանքի վարձատրության| կարգի տարիֆային դրույքի մեծության, կամ հիմնականպրոֆեսիայի բանվորներիմիջին աշխատավարձի: Բաժնետիրականընկերություններումն տնտեսավարմանայլ բնույթի ձեռնարկություններումղեկավար աշխատողների,մասնագետների ն ծառայողներիվարձատրությունըկատարվումէ ընկերությանկամ ձեռհետ կնքվող պայմանագրով: նարկատիրոջ Պաշտոնեական դրույքները որոշելիս, աշխատակազմիթվից բացի, հաշվի են առնում տեխնիկականհագեցվածության աստիճանը, արտադրական կառուցվածքը, արտադրանքի տեսակակազմը, համախառն արտադրանքիծավալը ն այլ ցուցանիշներ: Այս կատեգորիայիաշխատողներիհամար կարող է կիրառվել ոչ տարիֆայինհամակարգ,ըստ որի ղեկավար աշխատողների,մասնագետների ու ծառայողներիաշխատանքիվարձատրությանֆոնդը ձնավորվում է տնտեսության զուտ եկամտից որոշակի տոկոսներով կատարվող մասահանումներից: Բացի պաշտոնեականդրույքներից, գյուղատնտեսականձեռնարու կություններիղեկավար աշխատողներին,մասնագետներին ծառայողներին կարող են վճարվել տարբեր հավելավճարներ,պարգնատրումներ՝`ամսվա, եռամսյակի,տարվա աշխատանքիարդյունքների հիման վրա: 17.2.

ծները Նյութական խթանման

Ձեռնարկությանկառավարչականկազմը կարելի է բաժանել երեք խմբի` ղեկավարներ,մասնագետներ (ինժեներներ,տնտեսագետներ,իրավաբաններն այլն) ն տեխնիկականկատարողներ: Այս խմբիցյուրաքանչյուրի աշխատանքիկազմակերպումնու վարձատրություննունի էական առանձնահատկություններ, են նախ ն որոնք պայմանավորված առաջ ֆունկցիաներիօբյեկտիվորենթույլատրելի կարգավորման մակարդակներիտարբերություններով: Տեխնիկական կատարողների գործունեությունում կարելիէ առանձնացնել աշխատանքների ստանդարտ,կրկնվող տարրեր, որոնք կարող են կարգավորվելըստ կատարման կազմի ու Ժամանակի:Այդ առումով կառավարչականկազմի տվյալ խմբի աշխատանքիկազմակերպման, նորմավորմանն վարձատրությանհիմնախնդիրըսկզբունքորեն որոշվում է այնպես, ինչպես բանվորներինը,չնայած մի դեպքում աշխատանքն ուղղված է տեղեկատվության,իսկ մյուսում՝ նյութերի ն էներ232

գիայի վերամշակմանը:Որոշ մասնագետներիաշխատանքային գործընթացները նույնպես բաղկացած են զգալի քանակությամբ ստանդարտ տարրերից:Մասնավորապես,դա վերաբերումէ շատ նախագծային, պլանայինն հաշվառման աշխատանքներին,որոնք կատարվումեն որոշակի ժամանակայինշրջանակներում ստանդարտհաշվիչ սխեմաներով ն կազմակերպական ընթացակարգերով: Այդպիսիսխեմաներնու են արտադրության կառավարմանտեխընթացակարգերըձնավորում նոլոգիան: Արտադրությանկառավարման ծառայություններում աշխատանքի կազմակերպմանն վարձատրությանկենտրոնական հիմնախնդիրնէ ղեկավարներիու մասնագետներիստեղծագործականունակությունների բացահայտմանու իրացմանհամար պայմաններիստեղծումը: Շուկայականտնտեսությանանցումայինժամանակաշրջանումձեռնարկությունները ն կազմակերպություններըինքնուրույն են մշակում ն կիրառում պարգնատրմանդրույթները, որոնք պարտադիր կարգով պետք է ներառվեն կոլեկտիվ պայմանագրերում:Սակայն նպատակահարմար է, որ այդ ձեռնարկությունները ն կազմակերպությունները պահպանեն հետնյալ հիմնականպահանջները. պարգնատրմանցուցանիշները պետք է համապատասխանեն ձեռնարկությանարտադրականխնդիրներին. ցուցանիշներին պարգնատրմանպայմաններիքանակը երկու-երեքից ավելինչպետք է լինի. պարգնատրմանցուցանիշների ն պայմաններիմիջն հակասություններ չպետք է լինեն. ցուցանիշը պետք է սահմանել տարբերակված, պարգնատրման տվյալ ձեռնարկությունում ձեռք բերված փաստացի միջին մակարդակի,միջինից բարձրիհամար նայլն. չասահմանել պարգնատրմաննորմատիվներ (պարգնատրման փը). գնահատել պարգնատրմանցուցանիշի լարվածությունը. պարգնատրվող աշխատողների ցուցակում ընդգրկել միայն նրանց, ովքեր ուղղակի ազդեցություն ունեն պարգնատրման ցուցանիշներիվրա. սահմանել պարգնատրման պարբերականությունը`հաշվի առնելով ձեռնարկությանառանձնահատկությունները. ապահովել երաշխավորվածպարգնատրում ըստ համապատասխան սխեմայի: '-

-

-

-.

-

-

-

-

-.

Պարգնատրմանհամակարգի տարրերը

պարգնատրվող պարգնատրման պարգնատրման վճարման աշխատողների

ցուցանիշները ն

պայմանները

րը աղբյու

շրջանակը

՛

պարգնատրման չամը

Նկ.

70.

պարգնատրման

արեն

Բերենք

կկազձի պարբերականությունը

Պարգեատրմանհամակարգիմեխանիզմը:

Ղեկավար աշխատողները, մասնագետներնու ծառայողներըհիմնականումպետք է պարգնատրվենաշխատանքիփաստացիարդյունքների բարելավման համար: Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում ձեռնարկությունում աճում է շահույթի ցուցանիշի նշանակությունը` որպես արտադրությանընդլայնմանն տեխնիկականկատարելագործման, ինչպես նան այդ արտադրության մասնակիցներիեկամուտների մեծացման միջոցի: Շահույթի աճի խթանումը դառնում է պարտադիրուղղություն ձեռնարկությանստորաբաժանումների ղեկավարների, մասնագետների ու ծառայողների պարգնատրման կազմակերպմանգործում: Այս կամ այն ցուցանիշի չկատարման դեպքում աշխատողներըկարող են զրկվել պարգնատրումիցլ̀րիվ կամ մասնակիորեն(դա պետք է արտացոլվիկոլեկտիվպայմանագրում): Կիրառվում են նան պարգնատրմանորոշ հատուկ տեսակներ, որպես կանոն, միանվագ պարգնատրումներ:Դրանք կարող են լինել անհատական նկոլեկտիվ: Նպատակահարմարէ ձեռնարկություններումհաշվարկել գործող պարգնատրման համակարգի տնտեսական արդյունավետությունը: Պարգնատրման այս կամ այն համակարգիտնտեսականհիմնավորումը որոշվում է դրա ազդեցությամբ`արտադրանքիինքնարժեքի վրա: Պարգնատրման չափերը կարող են արտահայտվել դրամական

ձնով, տոկոսներով` աշխատողիաշխատավարձինկատմամբ,տոկոսներով՝ ստացվածարդյունքիցն այլն: Քանի որ շուկայական տնտեսության պայմաններումձեռնարկութհայան հիմնականնպատակըշահույթի ստացումն է, պարգնատրման ն մակարգըպետք է ուղղված լինի նախ առաջ շահույթի մեծացմանը: օրին ման հաշվարկման րի շվ շա հ ույթից պարգնատր ստացված նակ: Ընդունենք` գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսության ղ կավարի դրույքը պայմանագրով սահմանված է ամսական պաշտոնեական հազար դրամ:Նախորդ տարվա հաշվետվությանտվյալներով,ձեռնարկությունը (առանց հարկերի ն մյուս պարտադիրվճարումների)ստացել 3 մլն է 35 մլն դրամ շահույթ, որից սպառման նպատակով ծախսվելէ դրամ: Հետնաբար, պարգնատրմանհամար օգտագործվող շահույթը 32 մլն րամ (35 մլն դրամ 3 մլն դրամ): Շահույթից կատարվող մասհանման նորմատիվըտնտեսությանղեկավարի համար կկազմի 0,00219 (70 հազ. դրամ:35 մլն դրամ): Ստացված շահույթի համար գումարի հաշվարկը կլինի հետնյալը: Տարվա աշխապարգնատրման ն տանքի արդյունքներովշահույթը կազմել է (հանած հարկերը մյուս է 4 պարտադիրվճարումները) մլն դրամ: Սպառմանվրա ծախսվել հաշվարկմանհամար կկազմի 33 մլն դրամ: Շահույթը պարգնատրման մլն դրամ(37 մլն դրամ 4 մլն դրամ): Տնտեսության ղեկավարի պարգնատրմանգումարը աշխատանքի տարեկանարդյունքներիհամար կկազմի 72270 դրամ (33 մլն դրամ» -

-

0,00219): ու Ղեկավար աշխատողներիու մասնագետների պարգնատրման անասնան հավելավճարիչափը կարելի է սահմանել բուսաբուծության միջինի մակարբուծությանհիմնականաշխատողներիպարգնատրման

«

դակով:

ն Օժանդակ կազմի համար նպատակահարմարէ պարգնատրում ու հավելավճար սահմանել ղեկավար աշխատողներին մասնագետներին տրվող գումարի 7096 չափով: Տնտեսություններիղեկավար աշխատողներինու մասնագետներին հավելավճարներկարող են տրվել (տարիֆայինդրույքի միչն 5046 չափով) բարձր վարպետությանու որակավորման,տվյալ տնտեսությունում աշխատանքի անընդհատստաժի, պրոֆեսիաների(պաշտոնների) զուգակցման,ժամանակավորապեսբ̀ացակայող աշխատողիպարտականությունները կատարելու, հատկապես կարնոր աշխատանքները օպտիմալ ժամկետներումկատարելու համար ն այլն:

Գլուխ 18. Աշխատանքիկազմակերպման ուղղված միջոցառումների կատարելագործմանն սոցիալ-տնտեսական արդյունավետությունը Ընդհանուր առմամբ, «արդյունք» հասկացությունընշանակում է որոշակի գործողությունների հետնանք կամ արգասիք: Աշխատանքի կազմակերպմանբնագավառումկիրառվող միջոցառումներիարդյունքը ինչպես սոցիալական,այնպես էլ տնտեսականոլորտներումմարդկանց արտադրականկամ այլ գործունեության հետնանքով ստացվող ցանկացածփոփոխություննէ: Պետք էնշել, որ արդյունքը, որպես աշխատանքիկազմակերպման փոփոխություն,կարող է լինել պոզիտիվն նեգատիվ:Վերջինս հատկապես կարնոր է հաշվի առնել այնպիսի բարդ բնագավառում, ինչպիսին աշխատանքի կազմակերպումնէ, որտեղ միահյուսված են տեխնոլոգիայի բոլոր պահանջներին համապատասխանիրականացվող արտադրության կազմակերպումը, սարքավորումներիօգտագործումն ու նվազագույն ծախսումներովորակյալ արտադրանքիստացումը:Նույնը կարելիէ ասել աշխատանքիկազմակերպման,այն է՝ աշխատատեղերի ն կառավարման սպասարկման,աշխատանքին հանգստիռեժիմի, սանիտարահիգիենիկն. հոգեֆիզիոլոգիականպայմաններիվերահսկման մասին: Աշխատանքիու արտադրությանկազմակերպմաննյութատեխնիկականոլորտը ներառում է նան սոցիալականխնդիրներ`մարդկանց վերաբերմունքնաշխատանքինկատմամբ, բավարարվածությունը կամ անբավարարվածությունըաշխատանքիբովանդակությամբ,նյութական շահագրգռվածությունն աշխատանքի վերջնական արդյունքի նկատմամբ, մարդկանց փոխհարաբերություններն աշխատանքայինգործունեության ընթացքում, կոլեկտիվում տիրող սոցիալ-հոգեբանական մթնոլորտը, հնարավոր այլ փոփոխությունները,որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել ցանկացածմիջոցառմանարդյունավետությունըբազմակողմանիորենգնահատելիս: Արտադրությանկազմակերպմանպրակտիկանվկայում է, որ պոզիտիվ արդյունքների հետ կարող են ի հայտ գալ նան նեգատիվ հետնանքներ:Օրինակ` տեխնոլոգիականսարքավորմանավտոմատացումը ն նեղ մասնագիտացումը,դրանց հետ կապված աշխատանքի տրոհումն աշխատողներիմիջն էականորենբարձրացնում են աշխատանքի արտադրողականությունը, բայց միաժամանակ նվազեցնում աշխատողներիորակավորմանըներկայացվող պահանջները, նրանց մոտ առաջացնումանբավարարվածությանզգացում, ինչը աշխատան236

ն միօրիու շարժումներիմիապաղաղության քային գործողությունների կոլեկտիվ ձների նակությանհետնանք է: Աշխատանքիկազմակերպման ու է ֆունկպրոֆեսիաների զարգացումըհնարավորություն ստեղծում նվաաշխատատարության ցիաների զուգակցման, աշխատանքների զեցման համար, սակայն կարող է առաջացնելառանձինաշխատողնեթուլացում աշխարի անհատականնյութական շահագրգռվածության այլն: նկատմամբ տանքի արդյունքների ն միջոցառումներիբարդ Ուստի կազմակերպական-տեխնիկական գնաընդհանուրարդյունավետության համալիրիսոցիալ-տնտեսական հատումը որնիցե մեկ կամ նույնիսկ մի քանի ցուցանիշներովհնարաու վոր չէ: Այս կամ այն միջոցառմանարտադրական տնտեսական արդփուլում, անհրաժեշտ հետ նախագծման միասին` արդենիսկ յունքների հետնանքները,քանի է կանխատեսելնան դրա ներդրմանսոցիալական է սոցիալականարդոր ցանկացածտնտեսականարդյունք ստեղծվում յունքների իրացմանհաշվին. աշխատանքիարդյունքների հանդեպ ապահովում է աշխատանքիարդրսնորվող շահագրգռվածությունն բարձրացում,աշխատողներիբարձր որակավոտադրողականության որակամ աշխատանքի րումը թույլ է տալիս բարելավելարտադրանքի կոլեկտիվներումպոզիտիվ սոցիալ-հոգեբանակը, աշխատանքային է ստեղծում համատեղ կան մթնոլորտնանհրաժեշտ նախադրայալներ բարձր տնտեսաավելի ընթացքում գործունեության աշխատանքային կան արդյունքներստանալու համար: կոլեկտիվ ձգտում է իրականացնել Ցանկացածաշխատանքային ն սոցիալական:Առաջին երկու նպատակ`արտադրական-տնտեսական ծախսումներովաեն նվազագույն հնարավորինս խմբում կարնորում ռավելագույնքանակությամբարտադրանքիարտադրությունը,կոլեկն տիվի յուրաքանչյուր անդամի շահագրգռվածությունըկենսամակարդակի բարձրացումը,երկրորդում` աշխատանքայինգործունեության ու ու պայմանները, պրոֆեսիոնալվարպետությունն բովանդակությունն աշխատանքային հնարավորությունները, բարձրացճան որակավորման նյութակոլեկտիվում տիրող անձնական փոխհարաբերությունները, սոեն աշխատանքի կան ն բարոյականխթանները,որոնք միավորում ցիալականու տնտեսականնպատակները: Սոցիալականն տնտեսական բոլոր գործոններըսերտորենփոխկապակցվածեն: Աշխատանքիու արտադրությանկազմակերպմանկահետնանքովձեռք բերված սոցիալականարդյունատարելագործման վետությանբարձրացումնապահովում է նան տնտեսական արդյունքբարձրացուներ ն, ընդհակառակըտ̀նտեսականարդյունավետության

մը թույլ է տալիս սոցիալական ոլորտում իրացնել որքան հնարավոր է

միջոցառումներ: Աշխատանքիկազմակերպմանկատարելագործմանբնագավառում տարբեր միջոցառումներիսոցիալականարդյունավետությունըորոշվում է հետնյալ խոշորացված ցուցանիշներիօգնությամբ` աշխատանքի բովանդակալիությունը,որը ֆիզիկական աշխատանքի ծախսումների պայմաններումբնութագրվումէ աշխատանքային ֆունկցիաների բարդության մակարդակով ն բազմազանությամբ,արտադրականինքնուրույնությամբ ն մտավոր, ստեղծագործականգործունեությանհագեցվածությամբ, Նաշխատողների պրոֆեսիոնալ, կուլտուր-տեխնիկականն որակավորման մակարդակով, նրանց արտադրականպատրաստվածության աստիճանով. ինչպես տվյալ արտադրությունում ամբողջությամբ,այնպես էլ դրա առանձին տեղամասերումաշխատանքի սանիտարահիգիենիկ անվտանգությանպայմաններով. կոլեկտիվներում տիրող սոցիալ-հոգեբանա-

շատ

»

»

»

.

Աա

աշխատավարձի,եկամուտների աճով ն աշխատանքիխթանման արդյունավետությամբ, աշխատողներիընդհանուր կենսամակարդակով փուիոխն դրա ման միտումով. աշխատանքինկատմամբդրսնորվողընդհանուրվերաբերմունքով, որն արտահայտվում է աշխատողների ու աշխատանքի միջն գոյություն ունեցող կապով, բնութագրվումէ աշխատանքային դիրքորոշումներովու ակտիվությամբ,ինչպես նան աշխատողներիկողմից աշխատանքիսուբյեկտիվգնահատմամբ. աշխատանքայինկոլեկտիվներիկայունությամբ: Նշված սոցիալական ցուցանիշներիարդյունավետության գնահատումըներկայացվումէ ստորն: »

».

»

»

78.1.

Աշխատանքի բովանդակալիությունը

Աշխատանքիկազմակերպմանկատարելագործման բնագավառում կիրառվողմիջոցառումներըոչ միշտ են նպաստում բովանդակալիության բարձրացմանը:Օրինակ` աշխատանքիբաժանումը ն աշխատանՔի ֆունկցիաներիմասնագիտացումը կարող են հանգեցնել դրա միօրի238

որոշանակության,եթե անտեսվենաշխատանքիբովանդակալիության պահանջները: պահպանման կի մակարդակի Չափազանցբարդ, հետաքրքիր ն բովանդակալիցաշխատանքների հետ մեկտեղ կան նան ծանր ու պակաս բովանդակալից`ձեռքով բարծն ֆիզիկականպարզագույնաշխատանքներ: ման-բեռնաթափման Շինարարությունում,գյուղատնտեսությունումն այլ ճյուղերում ն դեռես բարձր տեսակարար կշիռ է կազմում պակաս բովանդակալից ծանր ֆիզիկականաշխատանքը:Այդ պատճառովէլ աշխատանքիկազմակերպմանբնագավառումյուրաքանչյուր միջոցառում պետք է դիայլն աշխատանքիարտադտարկվիոչ միայն տեխնիկատնտեսական, տ եսանկյունից: բարձրացման րողականության տնտեսականարդՈրքան էլ բարձր լինի այս կամ այն միջոցառման իջեցումը բովանդակալիության աշխատանքի յունքը, այնուամենայնիվ բովանդակաոր սակավ միշտ պետք է գնահատվիբացասական,քանի մտալից աշխատանքըչի նպաստումաշխատողիանձի զարգացմանը, մոտ հետաքրքրությունչի ձնավորվում վոր ն պրոֆեսիոնալաճին, նրա ն արդյունքներինկատմամբ,չի ապահոգործընթացի աշխատանքային ֆունկցիաներիկատարումիցստացվող ներքին վում աշխատանքային

բավարարվածությունը: ֆունկցիաների բովանդակալիությանբարձրաԱշխատանքային զարգացումնապահովողհիմբազմակողմանի ցումն ու աշխատողների նական ուղղությունն արտադրությանտեխնիկականն տեխնոլոգիաոն կան հիմքերի վերափոխումնէ, մեքենայացումը ավտոմատագումը, ֆիզիկական աշխարոնց շնորհիվ բանվորի պարզ կատարողական, են բովանդակալից, առավել վերափոխվում տանքայինֆունկցիաները ն ֆունկցիանեկառավարչական մտավոր վերահսկման,կարգավորող ան բովանդակալիության բարդության միաժամանակ րի: Աշխատանքի է ներուժի ճի ապահովմանհամար անհրաժեշտ իրագործելկադրային կատարելագործում: 78.2

Աշխատողներիպրոֆեսիոնալն կուլտուր-տեխնիկական մակարդակիբարձրացումը

նյութաիրեղենգործոնների կատարելագործումը, Արտադրության առաջին հերթին աշխատանքինոր միջոցների ու տեխնոլոգիաների մշակումը, ներդրումնու յուրացումը պահանջում են սիստեմատիկան ընդհանուր կուլտուր-տեխնիկական բար բարձրացնելաշխատողների պրոֆեսիոնալմակարդակը,ինչպես նան բարելավել աշխատանքային

ֆունկցիաների կատարմանսահմաններում պահանջվող միջոցները,որոնք անընդհատհագեցվումեն ավելի բարդ տեխնիկական տարրերով:

կատարելագործմանհամար շահագրգռվածեն ձեռնարկությունն տնտեսավարման ները` անկախ սեփականության ձնից, ինչպես նան աշխատողները, քանի որ անընդհատ բարձրանում են աշխատուժի որակին ներկայացվողպահանջները:Աշխատողների պրոֆեսիոնալ որակավորման մակարդակի բարձրացումընպաստում է արտադրության ծավալի մեծացմանը,արտադրանքիկամ աշխատանքիորակի բարելավմանը: Շուկայում կատարվողփոփոխություններին համընթաց,ինչպես նան արտադրությունն ավելի կայուն ն ճկուն դարձնելու համար ձեռնարկությունըբավականին արագ փոխում է իր ուղղվածությունը` արտադրությունը համալրելով ավելի մեծ պահանջարկունեցող արտադրանքովու ծառայություններով: Միաժամանակ,ինչպես հաստատում Է համաշխարհային ւիորձը, լիովին արդարացված է ձեռնարկությունների շահագրգռվածությունը կադրերի կատարելագործմանն ամրացման խնդրում: Օրինակ` առավել զարգացած տնտեսությունունեցող երկրներումգործատուներիմեծ մասը հավելավճարներէ հատկացնումմասնագետների որակավորման բարձրացմաննպատակով: Ընդ որում` ուսուցումն ամբողջությամբկաէ գործատուների հաշվին ն աշխատանքային ժամերի ընթացՆճան

տարվում

աի»

Շուկայական հարաբերությունների ձեավորման ն զարգացման պայմաններում աշխատողներիշահագրգռվածությունը նոր մասնագիտությունների ձեռքբերման, որակավորմանբարձրացման,արտադրական պրոֆիլի ընդլայնման հարցերում պայմանավորված է աշխատանՔի շուկայում գոյություն ունեցող մրցակցությամբ: Տիրապետելովմի ն ունենալով բարձր քանի մասնագիտությունների որակավորում` մարդը չի վախենում կորցնել աշխատանքը, համոզվածլինելով, որ միշտ էլ կարող է այն գտնել: Վերջապես,բարձր պրոֆեսիոնալ պատրաստվածությունն աշխատողինազատություն է ընձեռում աշխատանքային գորժունեությանընտրությանհարցում:

Աշխատողների կուլտուր-տեխնիկական մակարդակիաճը կարնոր է միայն նրանց ու ձեռնարկության,այլն հասարակության համար, քանի որ պրոֆեսիոնալ որակավորմանբարձր մակարդակ,աշխատանքային հարուստ փորձ ունեցող կադրերը հասարակությանթանկարժեքն են տալիս տնտեսութկարնորագույններուժն են, որ հնարավորություն յունում իրականացնելուարագ ն ոչ հիվանդագին կառուցվածքային փոփոխություններ,արդյունավետ սոցիալ-տնտեսականբարեւիոխումոչ

ներ ու աշխատողների կենսամակարդակիշարունակական աճ: Աշխատողների որակավորմանբարձրացումընպաստումէ նան աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը: Բազմաթիվ ուսումնասիրություններով հաստատվել է, որ բանվորի որակավորմանբարձրացման յուրաքանչյուր տոկոսը միջին հաշվով ապահովում է աշխատանքիարտադրողականության0,4-0,596 աճ: Օրինակ` գյուղատնտեսությունում կարգայնությունը երրորդ կարգիցառաջին տրակտորիստ-մեքենավարի կարգի հասցնելու դեպքում հերթափոխայինարտադրողականությունը բարձրանումէ 20 2596 -ով: Այսպիսով,մեծ է աշխատողներիկուլտուր-տեխնիկականու պրոֆեսիոնալ որակավորմանմակարդակիբարձրացմանսոցիալականարդյունավետությանդերն արտադրականկամայլ գործունեությանբնագա.-

վառում:

Աշխատամբիպայմանները

Աշխատանքիպայմաններիբարելավումն ունի չափազանց կարնոր նշանակություն:Որպեսզի աշխատանքային ծախսոցիալ-տնտեսական սումները լինեն առավել արդյունավետ,երկար ժամանակ պահպանվեն ւնն ու ատունակությունը, ապահովվի անձի

Արանց

է աեւ Անի

ամանն

նպաստավոր պայմանները միաժամանակ պայմաններ: Աշխատանքի են տալիս դրականորեն վերափոխելու աշխատողի հնարավորություն

վերաբերմունքն աշխատանքի նկատմամբ,քանի որ վերջինիս բնույթը է հաճելի, ձեավորվում է բավարարվածության զգացում դրա դ առնում ունքներից: բաքի պայ պայմանների Աշխատանքի Աշխ բովանդակությունիցն արդյունքներից: րելավումն էականորեն նվազեցնում է կադրերի հոսունությունը, թույլ է տալիս ստեղծել կայուն աշխատանքայինկոլեկտիվներ: Ուստի կազմակերպականմիջոցառումներ մշակելիս ն ներդնելիս անպայման պետք է հաշվի առնել, թե ինչպես դրանք կանդրադառնան աշխատանքիպայմանների վրա: Առանձնակիուշադրություն պետք է դարձնել հատկապեսայն միջոցառումներին,որոնք կապված են նոր, առավել հզոր տեխնիկայիներդրմանհետ, քանի որ այդ գործընթացը, որպես կանոն,ուղեկցվում է աղմուկի,թրթռոցիմեծացմամբ,ինչը խիստ է անդրադառնումմարդկանցառողջության ու աշխատունակության վրա: Ոչ պակաս կարնոր սոցիալական նշանակություն ունի նան աշխա-

բացասաբար

տանքի անվտանգպայմաններիապահովումը: Որքան էլ ներդրվող կազմակերպական-տեխնիկական միջոցառումից ստացվող տնտեսականարդյունքը լինի բարձր,այն չի կարող գնահատվել դրականորեն,եթե անգամ չնչին վտանգ է ներկայացնումմարդու առողջության համար: Պետք է նկատի ունենալ, որ աշխատանքիպայմաններիբարելավումն ու անվտանգությաներաշխավորումը միաժամանակ թույլ են տալիս սահմանել աշխատաժամանակի նորմալ ռեժիմ, նվազեցնել լրացուցիչ արձակուրդներիհետ կապված ծախսումները, կրճատել վնասակար աշխատանքի պատճառով արտոնյալ պայմաններովթոշակի անցնողների թիվը:

Այսպիսով, աշխատանքիպայմանները սոցիալական ն տնտեսական նշանակալից դեր են կատարում աշխատանքի կազմակերպման կատարելագործմանխնդրում:

78.4.

Աշխատանքային կոլեկտիվներումտիրող մոցիալ-հոգեբանական մթնոլորտը

րը:

Կազմակերպական միջոցառումների սոցիալական արդյունավետությունը գնահատելիսկարնոր է պարզել, թե դրանք ինչ ազդեցուքյուն են թողնում աշխատանքայինկոլեկտիվում տիրող սոցիալ-հոգեբանական մթնոլորտի, հատկապեսանընդհատ միասինաշխատող մարդկանց վրա: Աշխատանքայինկոլեկտիվում տիրող սոցիալ-հոգեբանական մթնոլորտը համատեղ աշխատող ամբողջ խմբի հոգեբանականու էմոցիոնալ վիճակն է, որ գերակշռում է աշխատողներիփոխհարաբերություններում ն աշխատանքային գործունեությունում: Չնայած սոցիալ-հոգեբանականմթնոլորտը կրում է սուբյեկտիվ բնույթ, այնուամենայնիվէական է դրա ազդեցությունն աշխատանքային արտադրական գործունեության վրա: Այն ներառում է երեք կարնոր

գործոն` »

»

.

գործնական (համատեղաշխատանքիընթացքում աշխատողների համագործակցության բնույթը, փոխօգնությանմակարդակը).

էմոցիոնալ (աշխատանքայինկոլեկտիվի անդամներիմիջն

րաբերությունները).

դում են համատեղ աշխատանքիբնույթի ն աշխատանքիվերջնական արդյունքների վրա): Սոցիալ-հոգեբանականմթնոլորտը յուրաքանչյուր առաջնային կոլեկտիվում ձնավորվում է յուրովի` ըստ վերջինիս անդամների կազմի, նրանց բնավորության հատկանիշների,արտադրական պայմաններին աշխատանքային գործընթացի առանձնահատկությունների: Սոցիալհոգեբանականմթնոլորտի ձեավորմանվրա էականորեն ազդում են կոլեկտիվի անդամներիմիջանձնայինհարաբերությունները: Եթե դրանք պոզիտիվ են, այսինքն` գործնական, կոնկրետ, հարգալից ն նույնիսկ բարեկամական,ապա սոցիալ-հոգեբանականմթնոլորտը բարենպաստ է, իսկ եթե հարաբերություններըչեն ստացվում, գերակշռում են հակասությունները, վեճերը, կոնֆլիկտները, ապա այն պետք է գնահատել նեգատիվ: Յուրաքանչյուր հեղինակավորղեկավար պետք է ի վիճակի լինի ժամանակին կարգավորելու փոխհարաբերություններըիրեն ենթակա կոլեկտիվի անդամների միջն, իջեցնելու կոնֆլիկտայնության աստիճանը,արդարացի կերպով վճռելու ծագող տարաձայնություննե-

հա-

բարոյական (ընդհանուր բարոյական նորմերի, արժեքների ու դրույթների առկայությունը կամ բացակայությունը, որոնք ազ-

Սոցիալ-հոգեբանական բարենպաստ մթնոլորտի պայմաններում աշխատանքայինկոլեկտիվի անդամները, որպես կանոն, լինում են բավարարված տվյալ կոլեկտիվում աշխատելուց, ինչը դրականորեն է անդրադառնում կոլեկտիվի գործունեության արդյունքների վրա, այսինքն` ամրապնդվումէ աշխատանքայինկարգապահությունը,կրճատվում է կադրերիհոսունությունը, բարձրանում է աշխատունակությունը, աճն այլն: տեղի է ունենում աշխատանքիարտադրողականության 78.5.

Աշխատավարձի ն եկամուտներիամն ու

աշխատանքի խթանումը

Աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման խթանումը պետական ձեռնարկություններում ենթադրում է աշխատանքի վարձատրության համակարգերի փոփոխություն, կոռպերատիվներում` եկամուտների բաշխում, բաժնետիրականձեռնարկություններում`շահույթի մի մասի բաշխում ն այլ մեթոդներ: Հայտնի է, որ խթանները հիմնված են պահանջմունքներիվրա: Մարդկանց բոլոր պահանջմունքները նե դրանց համապատասխան խթաններըլինում են նյութական ն ոչ նյութական: Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում բոլոր նյութական խթանները ներառ243

ն ռրա

փոփոխման

Աշխատանքի

նկատմամբ ցուցաբերվող

վերաբերմունքը,

աշխա-

Կենսամակարդակըմարդկանց նյութական ու հոգնոր բարիքների սպառմանն դրանցովբավարարմանաստիճաննէ: Այն արտահայտումէ բնակչության բարեկեցության մակարդակը ն որոշվում է մեկ շնչի իրական եկամուտների ծավալով, ապրանքների ու ծառայությունների սպառման մակարդակով,հիմնականառարկաներիու ծառայությունների գների դինամիկայով, ինչպես նան կոմունալ ն տրանսպորտայինծառայությունների սակագներով, աշխատաժամանակի տնողությամբ, սահմանված աշխատավարձով ու արտոնություններով, բժշկական սպասարկման մակարդակով,կրթական հիմնարկներիծառայություններով ն այլն: Իրականացվողկազմակերպականմիջոցառումներիսոցիալական արդյունավետությունը գնահատելիսանհրաժեշտ է պարզել, թե դրանք ինչպես կանդրադառնանկենսամակարդակիվրա ն արդյունքում ինչպիսի միտումներկարող են ծագել: Օրինակ, որպես միջոցառում`մասնակի կամ լրիվ չափով վճարովի բժշկական սպասարկմաննանցնելը հավանության կարժանանա բժշկական հիմնարկների աշխատողների կողմից, քանիոր կբարձրացնինրանց աշխատավարձը:Սակայն այդպիսի միջոցառումնախագծելիս'պետք է նկատիունենալ, թե այն ինչպես կանդրադառնաբժշկական սպասարկումից օգտվողների իրական եկամուտներիու կենսամակարդակիվրա:

միտումները:

Սենսամանարոանը Աշխատողնեռի ընդհանուր

վում են ապրանքադրամականհարաբերությունների համակարգում: Դրանց գործողությանուժը կախված է սեփականության ցանկացածձնի ձեռնարկությանաշխատողների նյութական պահանջմունքներըբավարարելու աստիճանից:Խթանները լինում են տարբեր`աշխատավարձի նախապեսհամաձայնեցվածչափաքանակվարձու աշխատողներիհամար, աշխատանքայինկոոպերատիվիկամ մասնավորձեռնարկության աշխատողիսպասվելիք եկամուտ, բաժնետիրական ընկերության ան"դամիշահաբաժին`ըստ բաժնեմասերի,ֆերմերի սպասվելիքեկամուտ` աշխատանքայինգործունեությունից: Այլ կերպ ասած, խթանըորոշակի օբյեկտի կողմից մարդու աշխատանքային գործելակերպի վրա ունեցած ազդեցությունն է: Որքան էական է խթաններիազդեցությունը, այնքան արդյունավետ է իրականացվում աշխատանքային գործընթացը: Այդ պատճառով էլ աշխատանքիխթանման արդյունավետությունը պետք է որոշել միջոցառման ներդրումիցհետո:

Աշ

»

»

»

»

են`

աշխատա աշխատող արտադրա յան փոփո արտադր

Աշխատանքիկ ռումների տնտես

78.6.

տիվի համախմբվ րությունների, արժ անդամներիմիասն Աշխատանքայ քի արտադրողակ ծոն է, որի արտա կադրերիցածր հո տանքը, այնքան ց կայունությունը:

նությունը: Աշխատ նկատմամբ վճռորո

Աշխատ

քային ակտիվությ Գնահատման ցուց հոգեբանականվիճ աշխատանքը,«բա դակությամբ,«գոհ է Աշխատանքիկ վող այս կամ այն ժեշտ է առաջնորդ նան աշխատանք ցուցաբերածվերա

տանքի գնահ բերմունքը սոցիալ

տանքային ակտիվ

միավոր արտադրանքի կամ 1000 դրամ շահույթի հաշվով նյութական ծախսումներիփոփոխությունը: Աշխատանքի կազմակերպման կատարելագործմանուղղությամբ ձեռնարկվող միջոցառումների տնտեսական արդյունավետությունը բնութագրող ընդհանրացնողցուցանիշներն են ինքնարժեքի իջեցումն ու շահույթի ավելացումը: Տնտեսական արդյունավետություննարտահայտվում է արժեքային ցուցանիշներով ն հաշվարկվում է որպես ստացված կամ սպասվելիք խնայողության ու ծախսումների տարբե»

ր ություն:

բանաձնով` կարելի հաշվարկել հետնյալ Ար է

ՏԱՀԽԸ-Ծ,

որտեղ Խն-ն ստացված կամ սպասվելիք խնայողությունն է, դրամ, Ծ-ն` միջոցառման մշակման ու ներդրման նպատակով կատարված ծախսումները, դրամ: Սակայն միջոցառման ներդրման արդյունավետություննայս ցուցանիշով կարելի է որոշել մոտավոր չափերով: Գործնականումխնայողության ցուցանիշն իր մեջ ներառում է նան շահույքի ավելացումը, որը կարող է ստացվել արտադրության ծավալի ավելացումից, արտադրանքի տեսականու փոփոխությունից կամ էլ շուկայում գների աճից: Տարբեր պատճառներով կարող են փոփոխվել նան ծախսումները: Այս դեպքում միջոցառման տնտեսական արդյունավետության որոշման բանաձնը

կունենա հետնյալ տեսքը`

ՏԱՀ(Ից-Ի:)-Ար.ծ-Գլո,

որտեղ Ից ն Իլ-ը միավոր արտադրանքի կամ աշխատանքի ծավալի ինքնարժեքն է միջոցառման ներդրումից առաջ ն հետո, դրամ, Ար.ծ-ն՝ արտադրանքի կամ աշխատանքի ծավալը` միջոցառմաններդրման սկզբից մինչն հաշվարկայինժամանակաշրջանիվերջը, կն-ն` միջոցառման իրականացման համար կատարված ընդհանուր կապիտալ կամ

Գւո-նկապիտալ ծախսումների հա մեմատականտնտեսականարդ-

ցումային շրջանում, երբ առկա են արժեզրկման երնույթներ,բոլոր արժեքային ցուցանիշները պետք է բերվեն համադրելիտեսքի: Արտադրանքիտեսականու մշտական փոփոխությանպայմաններում միջոցառումներիներդրման տետեսականարդյունավետության որոշման նշված մեթոդըցանկալի արդյունք չի ապահովում: ՌուսաստանիԴաշնության աշխատանքիինստիտուտիկողմից ժամանակին մշակված մեթոդի հիմքում դրված է զուտ աշխատանքայի ցուցանիշը, որն ապահովում է անհամեմատ ավելի բարձր ճշգրտուքյուն: Ելնելով տնտեսական իրավիճակից`ձեռնարկություննունենում է երկու հնարավորություն.կամ աշխատանքի արտադրողականությա աճի հաշվին թողարկել սպասվող շատարտադրանք` առանց աշխատողներիթվի կրճատման, կամ կրճատելաշխատողներիմի մասին` ապահովելով արտադրության նախկինծավալը: Առաջին դեպքում արտադրանքի ինքնարժեքիիջեցման շնորհիվ խնայողությունըձեռք է բերվում միավոր արտադրանքիհաշվով իրականացվող պայմանական-հաստատունծախսումներիհարաբերական կրճատմամբ,քանի որ այդ ծախսումները(արտադրամասային ն ընդհանուր գործարանային),որպես կանոն, աշխատանքի արտադրողականության աճի հաշվին կատարվողարտադրության ծավալի մեծացման դեպքումչեն ավելանում:

ինքնարժեքիիջեցման գումարի հաշվարկը է Այսդեպքում կարելի

կատարել հետնյալբանաձնով՝

Իջ որտեղ

-

Հծ-Ար.աճ

ՀԾ-ն

արտադրանքի պլանային ինքնարժեքումպայմանական հաստատուն ծախսումների գումարն է, դրամ, Ար.աճ 96-ը` արտադրության ծավալի աճի տոկոսը` ստացված աշխատանքիկազմակերպման `

-

մեկը

ժանած յունավետության գործակիցը, որը հավասար է բաժանած այդ ծախսումներիհետգնմաննորմատիվայինժամկետին: Օրինակ` գյուղատնտեսությունում Ա սննդարդյունաբերությունում ծախսումների հետգնման ժամկետն ընդունվում է 6,7 տարի, հետնաբար լ

Միավոր արտադրանքի վրա պայմանական-մշտական ծախսերի հարաբերական հաշվին իջեցման հետ մեկտեղ, արտադրության ծավալի աճի դեպքում գոյանում է լրացուցիչ շահույթՏնտեսական արդյունքի այդ մասը հաշվարկվում է հետնյալ բա-

կրճատմանարտադրանքի ինքնարժեքի

նաձնով՝

Գլ----Հ0.5: կ

Շ

Պետք է նկատի ունենալ,

որ

շուկայական հարաբերություններիան-

որտեղ Շաճ շահույթի -

աճն

աճ

չկրչն

Արծ. օթ:

է՝ ստացված արտադրությանծավալի մե247

ծացմանու լրացուցիչ արտադրանքիիրացմանհաշվին, դրամ, Ար.ծ-ն՝ ծավալի աճը բնեղենցուցանիշներով,պչ-ն` պլանային արտադրության մեկ դրամ արտադրանքիհաշվով: տոկոսը շահույթի երբ արտադրանքիկամ աշխատանքիծավալը դեպքում, Երկրորդ որոշակի աճ մնում է անփոփոխ,աշխատանքի արտադրողականության միջոցառումներիցստացվող տնտեսաապահովող կազմակերպական է կան արդյունքը գոյանում երկու գործոններիհաշվին` աշխատողների ու դրա հետ կապված ստացվող աշխատավարծի մի մասի կրճատումից ն աշխաբոլոր տեսակիհավելումների խնայողությամբ աշխատողների տավարձիաճի տեմպերիհամեմատությամբ տեղի ունեցող աշխատանառաջանցիկտեմպերիապահովմամբ: քի արտադրողականության թվի կրճատմանհաշվարկը կարող է կատարվելերԱշխատողների կու եղանակով` կամ օգտագործելով աշխատանքիարտադրողակամիջոցառմանինության աճի ինդեքսը, կամ որնէ կազմակերպական րացմամբ պայմանավորված արտադրանքի աշխատատարության կրճատմանցուցանիշով: Արտադրանքիկամ աշխատանքի ինքնարժեքիիջեցումը, անկախ անունը: Այդ հաշվարկմանմեթոդից, կրում է տնտեսական արդյունք նան է ավելացումը: Տնտեսաշահույթի հասկացությանն վերաբերում են` գումաարդյունքի ստացված որոշում կան արդյունավետությունը իրականացրից հանելով այդ արդյունքնապահովածմիջոցառումների ման համար կատարված ծախսերը: Բոլոր արտադրականծախսերը ստորաբաժանվումեն երկու խմբի`ընթացիկն միաժամանակյա: Միաժամանակյածախսումների հետ կապված միջոցառումների տնտեսական արդյունավետությանհաշվարկներումկիրառվում է միջին` հետգնման նորմատիվային ժամկետը, որն արդյունաբերության համար սահմանված է 6,7 տարի: Հակադարձմեծությունը` մեկը բաժանած հետգնմաննորմատիվային ժամկետին,կրում է միաժամանակյա ծախսումների համեմատական տնտեսական արդյունավետության գորժամկետիդեպքում այդ ծակիզ անվանումը: 6,7 տարի նորմատիվային ծախսումների միաժամանակյա 0,15, այսինքն` կկազմի գործակիցը

ընդհանուրգումարից պետք տարվաինքնարժեքին:

է հանել 1595 ն

հատկացնել ընթացիկ

18.7. ԱԳԿ

միջոցառումներիտնտեսական արդյունավետության որոշումը

Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում կապիտալ ներդրումների արդյունավետությունը գնահատվում է` ըստ տարբեր նախագծերում ֆինանսական ներդրումների ցուցանիշների համեմատությանհետնյալ համակարգի՝ մաքուր զեղչված եկամուտ. եկամտաբերությանինդեքս. եկամտաբերությաններքին նորմա. հետգնմանժամկետ: Մաքուր զեղչված եկամուտը ժամանակիտվյալ պահին (սովորաբար նախագծիիրացմանսկզբից մինչն մեկ տարի) զեղչված եկամուտների ու կապիտալներդրումներիտարբերություննէ, որը որոշվում է յուրաքանչյուր առանձին ժամանակահատվածում: Այն արտադրական գործունեությունից ստացված եկամուտն է՝ հանած ստացման հետ կապված բոլոր ընթացիկծախսերը(հումքի, էներգիայի,աշխատավարձի ծախսեր,արտաբյուջետայինֆոնդերի հատկացումներ) առանց ամորտիզացիայի: Շուկայականտնտեսությունումօգտագործվող զեղչման դրույքները զգալի չափով կախված են երկրի տնտեսական իրավիճակից,տնտեսության զարգացման հեռանկարներիցն լուրջ ուսումնասիրման ու կանխատեսմանառարկա են: Որքանմեծ է մաքուր զեղչված եկամուտը, այնքան արդյունավետ է նախագիծը: Եթե ներդրումային նախագիծնիրականացվում է մաքուր զեղչված եկամտիբացասական պայմաններում,ապա ներդրողըվնասներ է կրում, այսինքն` նախագիծնարդյունավետչէ: Եկամտաբերության ինդեքսը բերված արդյունքներիգումարի ն կապիտալ ներդրումներիմեծության հարաբերությունն է: Այն սերտորեն կապված է մաքուր զեղչված եկամտի ցուցանիշի հետ: Եթե մաքուր զեղչված եկամուտը դրականէ, ապա եկամտաբերության ինդեքսըկլինի մեկից մեծ ն նախագիծըկհամարվիարդյունավետ, եթե բացասական է` փոքր ն անարդյունավետ: Եկամտաբերության ներքին նորման զեղչման նորման է, որի դեպքում բերված արդյունքների մեծությունըհավասար է բերված կապիտալ ներդրումներին: Եկամտաբերությաններքին նորմայիցուցանիշը ցույց է տալիս, որ տվյալ նախագծում կատարվածներդրումներն արդարացված են, եթե »

»

»

»

նորմայից: Այլ դրանք հավասար կամ մեծ են պահանջվողկապիտալի երութէ եկամտաբեր նախագծի փոքր տոկոսը երպ ասած, եթե բանկային ե հակառակը: շահավետ, կլինի դրանումներդրումը Զարգացած շուկայականտնտեսություն ունեցող երկրներում ըն15-2096 եկամտաբերության դունվումեն այն նախագծերը,որոնք ներքին նորմա: կարնորագույնցուԿապիտալ ներդրումներիարդյունավետության ժամանակահատվաայն ցանիշներիցհետգնման ներդրումայիննակվերադարձվեն ներդրումները ծը, որի ընթացքում ստացվող եկամուտներիհաշվին: խագծիիրացումից Ներդրումների հետգնման ժամկետը որոշվում է հետնյալ բա-

յենԱորմայից,

Գրականություն

'

է

ունեն

ժամկետը, այսինքն`

նաձնով՝

ՀԺ---

Նչ

2. Յ

..

4.

Գրիգորյան Հ. Աշխատանքի ն աշխատավարձիկազմակեր1997: պումը արտասահմանյան երկրներում, Եր., Տնտեսագեւտո, Աշխատանքի պայմանների բարելավումը,

ԿԱ 8 200Ն:

ՊՈՅԽԿՍՃ 8.8.

տքյոճ.

Ծեսսի

ս

8.5.

Օ.8., ՇօքօոսԻԹ ԽԼՔ. Յեօոօխսոտ ս

Կ6ԾԵԱսԿ Ոտ 89308. - հԽ.: //3ՈՁՈՂՅՈԵՇԿՕԺ

Քօխճաօտ

ՇՕԱԱՕոՕՐԱՑ

օ6Ե ՑՈՍԻՑԻԱՑ

5.

մակերպում, Եր., Եր., Զանգակ 97, քի կազմակերպում,

Պողոսյան Աշխատան Ս.Մ. յան Ս.Մ. Աշխ

,ՕՒԼՈՈ/", 1999. ոք. ՕքՁԻսոաստ

ՅԵՅՅԱԹԻ, 2003.

հօքսսքՕ8Ձհստ

ս

քՅծօոճե.

ոքյոծ.

ՈքրԱԿ6օ6Օ6

-

6.

ՐՅՇրո6Ց Ճ.խ. ՀՅ

7.

ԽԼ, 1972. ՒՅ/Ց/ օքԲՁԻԱՅՅԼԼԱն ոք»ճ8.

| ՅՇՈՑՑ ւխ. (թ/ԴՕՑԵԼԹ7ՇՈՅԻՕՑԻՍ.

հ.: Զ«ՕԻօԽՍԵՅՁ,1973. Րօաոսհ 5.Խ. ՕքճասՅոււստ,ԵՕքնսքՕտՅԱԱՑ ս Օորտոտ քոռ

Իճոօ

հւ:

886ՈՅԿԱԾ

-

Տե

որտեղ` ՀԺ-ն ներդրմանհետգնմանժամկետնէ, տարի, Նչ-ն՝ ներդըրման չափը, դրամ, Տե-ն"տարեկանմաքուր եկամուտը, դրամ: է հետգնմանժամտեսակետիցավելի հիմնավորված ի

Ֆինանսական որի ընթացքումեկամուտնեկետի որոշմանայն ժամանակահատվածը, է ներդըրրի գումարը (ներդրմանավարտի պահին զեղչված) հավասար ման գումարին: Վերջին տարիների ընթացքում գիտական գրականությունում բնուքննարկվում է կապիտալ եկամուտների արդյունավետությունը որ այն Քանի Օգտագործումը: գուցանիշի թագրող հետգնմանժամկետի ամբողջ ժամանակը, գործունեության հաշվի չի առնում արտադրության որոնք պետք է եկամուտները, այն հետնաբար, դրա վրա չեն ազդում դուրս: ստացվեն հետգնմանժամկետի սահմաններից Առաջարկվումէ հետգնման ժամկետն օգտագործել ոչ թե որպես սահմանաներդրումայիննախագծիընտրությանչափանիշ,այլ միայն մեծ է փակման միջոց` որոշում կայացնելիս: Եթե հետգնմանժամկետը նաընդունվածորոշ սահմանային մեծությունից,ապա ներդրումային

խագիծնանընդունելիէ:

1.

8.

-

ոքօտոքսճոստ:.

ՈքՕԽԵԱԻԵԻԽԵԽ,

ՒՕՔԻրՃ, 2003. 9.

ՄքօԽօՑ ԽԷ. հՅ

ոքթյոճ

10.

ԷԹՍԿԵՅՔօքՁԻսՅՅլլաՑ,

ՇոծՇեՕ»«ՕՅՋԱՇՈՑԾԻԿԵ»

1991.

ՃՐքՕոքՕԽԱՅՈՅՈ,

Ոքօխօտ

ՄսԾիԱք

ԽԼՒ.

ս

տք.

11.

Ճ.Շ.,

12. 13.

1988. ՃքքօոքօխԱՅոՅոՂ,

366082

Ճ.Փ.

ՀՁրստՅ

ԽՋՇԱՕԱ

15.

-

ոք.

ս

տքյոճ Խ.:

օո

ոքճոոքստոսթ».

-

ՕքՁոսՅուլստ հօքոսքօտճոստ

ԽԼ, 1997.

տքյոռ

Իռ

ԻՅՍԿԵՅՑօքՐՁԿԱՅՅԱՍՑ Ս Խօքոսքօ88Իս6 քոռ հ: ԽՕՊՕԿԻԶԱ ոքօխերաճտԻիօօոս. ՃՐքօոքօԽսյոոտ,

Է...

մ

1988. 14.

Ս

ոքտոոքստոոստ».

օքՐՅԻԱՅՑԱԿՄ,

ՒՅՄԿԻՇԱ

ՇԾրԵՇԽՕ24038ԱՇՈՑԾԻՄԵԱԼ

ԻՅ

հ...

ՇՔՈԵՇԿՕՕՅՑԱՇՈՒՑԾԻԽԵՑ«

Իռ

հ.

-

" 1981 հԱարքԱպրոմթ

ԼԼԵԾՇԻԽՕ

Ղ6քօրռ ԼմքսՓսոճւլստ հՅՁ

-

ոօքխսքօՔՑՁԻսՔտ Ա օոճմո Խ. ոքօոոքսոսթ».

ոօ ԱՈքճատսա/ո

Ոքթ)ո8

8308.

ոճ

-

Ո.Մ. ՂքսԵւլսոԵլՕՔՐՅԻԱՅՅԼԱՍ. հ, 1968. ԿՅքոաթոււ66 Ւ

ԻՅՇՇԱՓԱԿՅԱսՑ

ՓՅԿՈօքօճ, 803ՈԹԱՇՈՈՑՕԼլԱ»: օօօքնսքօ88ՒԷսճ ՇոՕՑԱԱՈք»ոճ.

ԻՈ/ԾՈՂՕՊԱԿԾՇԽԱԾ

ք6ԿՕԽԾԽՈՅԼաԱԿ. Խ.: ԷԼ

-

-

1977.

Ոք)/Յ, 16. ԿՕօսիօտ

Շ.Ճ.

ՕՇԻօտել ՈՇա«օՓաստսՕոՕՐԱԿՑՇԿԱՇ

ԻԷԾԼ

-

Խ.:

1979.

ԶԿԵՕԽՕԽԱԽՁ,

17.

11.1. ԶԿՕԻՕԽԱԿՁ

ԽԿՅՈՍԽԱՑՑ

ս

ՇՕԱԱՕ/ՕՐԱՑ

ոքոճ.

-

Խ/., 1999.

8.Ր.

ԽՁԵՄԱՍԱԻ

18.

ՊԵՐՕՈԵԼ

ս

ԿՕԽՈՇԻՇՅԼԱԱ,

ոք` ՕՇՈՈՒՅՁՑՈՑԲԽԵԼՐ38

ԵՇ:

Խ., 1997. քՅ6օոո) ԵԾ6ոՅրՕոքԱՑՈՒ/ՇոօՑԱ8»« ոքյոճ. 19. խԽ6ԾոտօոսեՁօՕոքճոթոիԱՑ ՅԿՀՕԻԱՕԽԱԿՇՇԿՕԱՏՓգճյաոստօՇոս 3-6 ս3Յ/., հ/., 1990. Խօքօոքսճոսս ոօ Է|Օ՛Լ.

-

-

մ

-

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

-

։։ԱՄՈՐ", 2000.

ՕքոՁԻԱՅՅԼԱԱՑ,

հօքոնսքՕՔՁիԱԾ

22.

ԱՐԱՄԱՅԻՍԻ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍԻ

ՍԻՄՈՆՅԱՆ

ՒԼՕՑԱւլօսս ՒԼ. ՕքՅԻսՅՅւԼ ԱՑոքօԱՅՑՕՊՇՈՈՑՅՁԻՅ ոքճճոքստոսՑ». 2002. խ.: ՓսՒՅՁԽՇԵԼ ս ՇՈՅՁոսՇոսա8,

ոօօօծսօ ոօճ ՕքՐՁԵԱՅՁԱԱՑս հօքոսքօտՁՅիս6 տքյոճ.ՄԿԾԾԻՕՇ 8.8. Խ.: 3ՃՕ քօղ.

ՃՈՅԽԿՄԵՅ.

օքս" ՕՕՕ ,,ՓսհՇոտոմոսի

21.

ԼԵՎՈՆ ՌՈՒԲԻԿ

ս Օօոճմոմ ԷՅ ոքյոճ ոքճոոքսՈօո քճո. Ծ.ՒԼ ԼԱ/ԽՁԵՕՑՅ. ԽԷ: «ՕոօՇ, 2001.

23. ՕքրՁԵԱՍՅՅԼԱՑ

ՇՅռԵՇԽՕ«Օ38ԱՇՈՑԾԻԻՕԼՕ

1Ռօտ ոքօսյտօտօոտճ. Փ.խ. հ/.: 2000. է«ՕոօՇ, քո. ԼԱՅսքօտ8. 24. ՈՅայ/ոճ 8.Ո. ՕքՁեսՅմաատս հօքննսքօՔՅՁիստ տքյոճ ԻՋ ոքճոՕՕՕ /ԿՇ6ԻՕ6 ոօօօծսծ. Խս"Շօ, ,,Ւ/Օ0806ՅՒՁԿՑԻԼԱ6", ոքսՑոոսս.

ՃՈ.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ,

ՆՈՐՄԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

--

Ուսումնականձեռնարկ

--

-

ԵՐԵՎԱՆ

2002.

օքՐՁԱԱՅՅԼԼԱԱ,

Ոքօ6ճոծԽել

25.

ոս

Ոօտ քո.

ոքյոճ.

Բ.Փ

ԻօքմսքՕՑՁԱսՑ

1ԼՕ. Քօասի ՇՕ., Քյօոճ ՈօՇօ6ս6. Խ.: /ւՓքճխ, 2001.

26.

ոքօԱՅՑՕՈՍՈՈՑՈԵՒՕՇ-

ս

3/62Խ0800. հ,

1995.

-

ՅԾաօհօխսա

տքյոճ.

/ԿՇԾԻՕԹ

-

հ, 1998.

ԾօՓ6 Ճ./. ՅՄԿԻՅՑ օքԲՁԻԵՍԱՅՅԼլԱՑ

տքՄոտ.

օԿԻԾԱ ՅԿԾԽԵՕԽԱՒԽԱ.

ՇոծՅՍԻՐ6Ք Լ.»ԾՅ. 1 /տ

քել ՆՇոՕ80«

27.

-

28.

ՄԿՇ6Ե:ՕՇոօօօ6ծսծ.

հ/., 1996. ԽՈԾոօոԵլ ԱՅ/ԿՅԻԱՑ 38ոքճո

քՁՅ6ՕԿ6-Օ

ՑքծոԹես. Խ.: ԻՄ 1996. ոքոճ, 30. Մ սռոօաօտ ՒՕ. 3ՁՅԵտեթ ՈՍՕԵ/ՇՇսս ս ԽքօՅոսՅՕՑՁԻ ԱՌՅ6ս. հ/., 1990. 31. Փօքո Ր. Ի/ՕՋ ԱՅԻՒԵ, ԽՕս ոօՇոԱ»6Իսք. Էք., 1990. 32. ՅԽ6քՇօՒԻ Ր. /286ԲՁՅումտե ոքսեհւապսոօտ ոքօսՅ8ՕՊԱՈԾ/ԵՒՕՇՈՂն. հ., 1997.

29.

/68ՕԻՒԻ

-

ՇՏՍԾՈՍՒՅ/.Խ/.

ԲՄԵ/Ւ

ՃԲՃԱՃՈՇՕՑՈԿ

ՕՐՃԱԲՇՕՑՈՎ

ԱԽՃՔԻէՃՔ8է|

ՇՈԱՕՒԻԲՒԼ

-

ԻԵլ6

-

-

ՅՅ. ՃՈՅՁԽԹԱԽԱ

Կ. Օ հՅ/ճ6 օքՁԻԱՅՅԼԼնԱ. հ/.: 34. ԽԿօՈՅքծԱԽՇեսԱ 71. 1քճստճոտօ քճ6ծօո. -

-

ՃԼՔՃՔԻՕ-ՈՔՕԱԵԼԼԱՈՔԻՒԻՒԻՕՐԾ

1972.

ՅԽՕԻՕԽՍԽՁ,

հ.:

-

1983.

Ոօոսոսյոճո,

2«038ԱՇոտօ. //36քՅԻՒելւծ

ԽԿք6ՇՈԵՋԻՇՀօ6

քեւ ի/.: Ձ«ՕՒՕԽԱԽՁ,1989. Յ6. Ղ6մոօք Փ.7. ՒԹյԿԵՅՑօք-ՁԵՍՅՅԼաԼԱՑոոք7ոՅ. հԽ/.,1925.

Յ5. ԱՅՋԻՕՑ /Ճ.8.

ՕԲՐՃՒՄՈՅՃԼԱՔ, ԷՕՔԱՄՔՕԹՃԻՄԷ

1Բ7ոճ ՒԷճՃ ոթԲղոթոք

տ ՕոոճԼՃ

/Կ66Խ06

8»

«ՕԽՈՈԲԿՇՃ

ոՕՇՕ616

-

ԷՔԷԹՑՃՊԻ

-

Չ53