Աշխատանքի շուկա

ԱՆԱՀԻՏ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

ԵՐԵՎԱՆ

կրթությանն գիտությաննախարարությանկողմից հաստատվածէ որպես դասագիրք տնտեսագիտականբուհերի ուսանողների համար

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՅՀ

ՀՏԴ ԳՄԴ

Գլուխ

331(075)

աաաջաաաադարակսակաա կանավ աաա կաա

Առաջաբան

ւական

աաա

1. ««Աշխատանքի շուկա»» դասընթացիառարկան ն 1.1. Աշխատուժը ն աշխատանքը

խնդիրները

են.

65.9(2)2497

1.2.

ամա նաաաաաւաանննան

Աշխատանքայինռեսուրսները Ա տնտեսապես ակտիվ

բնակչությյԼը... 1.3. Աշխատանքային ռեսուրսներիկազմավորումը ն ժողովրդագրական ցուցանիշների շարժը 1.4. Բնակչության միգրացիանն դրա սոցիալ-տնտեսական հետնանքներըԼ աակ աա

ամա

աաացոաակաաաաանաաաաա

Ձ..........................................

Գրախոսներ՝ Վ.Բ.

Բոստանջյան տնտեսագիտությանդոկտոր,պրոֆեսոր Ս.Պողոսյան տնտեսագիտությանթեկնածու, դոցենտ

ե...

Գլուխ

Մասնագետ-խմբագիր՝

Ն. Սամվելյան տնտեսագիտությանթեկնածու, դոցենտ

աամաաամաաաաատմանաամնա

Յ0

Աշխատանքի շուկան ն դրա հիմնականբնութագրիչները Աշխատանքի շուկան ն դրա առանձնահատկությունները............... Յ9 2.2. Աշխատանքիշուկայի ցուցանիշները..............................................43 2.3. Աշխատանքիշուկայի կառուցվածքը ն բաղադրամասերը.............. 2.4. Աշխատանքիշուկայի «պահուստներ-հոսքեր» մոդելը 2.5. Աշխատանքիշուկայի տեսակները, ձները ն հատվածները (սեգմենտակցիա) ՆԱ նակա մաաա մանակական նա, |.

2.1.

Լ...

Գլուխ Մ539

Մելքումյան Անահիտ Սերգեյի ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱ.- Եր.: «Զանգակ-97», 2009.-

եե...

էջ:

Դասագիրքը լիարժեք պատկերացում է տալիս աշխատանքի շուկայի գործունեությանտեսականհիմունքների,այդ թվում առաջարկին պահանջարկիձեավորմանգործոնների ն մեխանիզմի,աշխատուժի գնի, մարդկային կապիտալի ներդրումներիգնահատման մասին: Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվել ՀՀ աշխատաշուկայիձնավորմանն քաղաքականության առանձնահատկություններին: է տնտեսագիտական Դասագիրքընախատեսվում բուհերի դասախոսների,ուսանողների,գիտականաշխատողների,ձեռնարկությունե պետականծառայողների ղեկավարների,մասնագետների հա-

Լ...

Գլուխ

ար:

աան

մակա

Ո/. Բնակչության զբաղվածությունը որպես աշխատանքի շուկայի հիմնարար բնութագիր 4.1. Զբաղվաճությանտեսակներըն սկզբունքները................................ 99 4.2. Զբաղվածությանկառուցվածքիփուփոխությունները

ԳՄԴ 65.9(2)2497

։ՏՑԻ| 978-99941-1-657-7 Ա. Ս., 2009 ԹմՄելքումյան «Զանգակ-97»,2009 թ.

ո...

Լ...

ների Թ

Աշխատանքի շուկայի մոդելները Աշխատանքիշուկայի մոդելներն ըստ աշխատանքիառաջարկի ն պահանջարկի աաա սաա աաա աան ացն անկաայաա 3.2. Աշխատանքի շուկայիմոդելներնըստ մրցակցությանաստիճանի.....77 3.3. Աշխատանքիշուկայի մոդելներնըստ զբաղվածության քաղաքականության աաաաննաաաա 3.4. Վ աշխատանքի շուկայի առանձնահատկությունները ն խնդիրները... ակապ կակասաաաաանման նա93 3.5. Ռացիոնալսպասումներին նեռդասականսինթեզի տեսությունները նակակաաաաանն էԼ

3.1.

Գլուխ

Աշխատանքիառաջարկը ն զբաղվածությունը Աշխատանքիառաջարկիձնավորմանգործոնները 5.2. Ամբողջականառաջարկիֆունկցիան 5.3. Աշխատանքիառաջարկինեոդասականն Քեյնսյան տեսակետները ԼԼ... 5.4. Աշխատուժի անհատականառաջարկը ն աշխատաժամանակի ու ազատ ժամանակիօպտիմալ զուգակցման մոդելը Մ.

5.1.

թ.

աաա

ականա

մաման

11.2. Գործազրկությանպատճառներնու հետնանքները,Օուքենի Փրենքը ասախաաաանառանանեանուդւաախանաառ 11.3. Գործազրկության

Ոչ աշխատանքայինեկամուտը, փոխարինմանԼ եկամտի

5.5.

էֆեկտները ԼԼ

աաա աաա անան աա

ԼԼ

5.6.

Տնային արտադրությանմոդելը ն տնային տնտեսությունների աշխատանքիառաջարկիորոշման տեսությունը 5:Ի մշխատանքիառաջարկը ն կենսական ն ն պարբերաշրջանը ե ա ն

6.1. 6.2.

առաձգականությունը

Ամբողջականպահանջարկիֆունկցիան ն զբաղվածությունը.....147 Աշխատանքի պահանջարկըն դրա կառուցվածքը........................152 63. Ամբողջական պահանջարկիվրա ազդող գործոնները, աշխատաշուկայիհավասարակշռությունը........................................... 6.4. Աշխատանքիպահանջարկը կատարյալմրցակցայինշուկայի պայմաններում,աշխատանքիպահանջարկի պարզ մոդելը............... 162 6.5. Աշխատանքի պահանջարկիմոդիֆիկացված մոդելները,

Աոա ամաններ կածոոային շուկայի Աշխատանքի ն

հանջարկը

մենաշնորհային շուկայի

6.6.

երկարաժամկետ պահանջարկը Աշխատանքի պահանջարկիառաձգականությունը...................... ԱԱ

6.7.

Գլուխ Մ. Աշխատանքիգինը ս աշխատավարձիփոխհատուցող (կոմւպենսացնող) տարբերությունները 7.1. Աշխատանքի գինը ն դրա վրա ազդող գործոնները...................... 7.2. Աշխատավարձիփոխհատուցող տարբե ությունների Կոո

7.3.

ան

ի խա

ամ

աա

Ար

Աշխատուժիոչ աշխատավարձային ծախսերը..............................198

Գլուխ մ). Աշխատուժիառաջարկի որակը ն ներդրումները մարդկայինկապիտալի մեջ 8.1. Մարդկային կապիտալիներդրումների

առանձնահատկությունները

8.2. 8.3.

Լ.Լ...

Կրթությաններդրումներիհատուցման մակարդակը.....................208 Կրթված աշխատուժի սարդոստայնային(ՇօԵԿ6Ե)մոդելը

Գլուխ Ս Աշխատանքայինշարժ (մոբիլություն) 9.1. Աշխատանքային շարժի տեսակներըն դետերմինանտները 214 9.2. Աշխատանքային շարժի ազդեցությունը աշխատաշուկայի վրա ......217

Գլուխ շԸ

Խտրականությունը աշխատանքի շուկայում

Աշխատաշուկայում խտրականության բնորոշումը,տեսակները գնահատումըԼ.Ն ԱԼԱՆ ա 10.2. Շուկայական խտրականության տեսությունները 10.1.

Գլուխ 24. Գործազրկությունը 11.1.

Գործազրկության ցուցանիշները..............ԼԿԿ

11.6.

Կ...

որ

ԱՋԱՋԱՑՅԱԱԱԿՉԱԶ

ԱՎԱ ԱԹ ԱՎԱ

ԱԱԳԱԱԱԱԱԱԱԱ

ԱԱ

ՅՑ

ԱՅՑ

ՆԱԿԻ.

Ւ:.

Գործազրկությանգենդերայինհիմնախնդիրները.................

կԱԱոաը անու ունը ԱաՔննե զբաղվածության ի

Գլուխ 21. Աշխատաշուկայի պետական աշխատաշուկայի ն

Թ)

12.2 գործունեությունը ցջաղվածության պետական ծառայության «Հ.

ռբաղ

12.3. ՀՀ-ում

շոգ

շուկայի զբաղվածության աշխատառքի անսավորունը ն

քաղաքականությանֆի աաաաակաանան 12.4 Զբաղվածությանկարգավորմանարտասահմանյա բարո րձը....... աա.

կաա

ԵՒԱ

1Հ ԽԽԽյԽյԽյ))յժՋյՋԻ1Ջ2Ջ2ՋԻ,Մ,/Մ

Աաաա

ն դրա

ԻԵՈՆ դասակարգումը առասաաաակաաաաա ՀԱԱ

Գլուխ Մ. Աշխատանքիպահանջարկը

ՍԱՆԸ

«Վե

Գլուխ

շմ.

Աշխատանքիմիջազգային

(ԱՄ)դերը կազմակերպության

ւթյուն Սոնան դոծքնկերի կան ան Աշխատանքայինհարաբերություններիկարգավորումը 13.1.

աշխատանքի ախո Ք

սոցիալականգործընկերությունը ԱՄԿ դերըսոցիալականն հարաբերություններիկարգավորման հարցում ն

13.2.

Գիականությանցե.

եւա

ոլորտում

սաաացապաաաաաաաաապասաաաաանաաաա

աակառատ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Երկրիողջ տնտեսությանկայուն զարգացմանկարնորնախադրյալներից մեկն է աշխատանքիշուկայի՝ որպես սոցիալականն աշխատանքային հարաբերություններիհամակարգիզարգացումը: Այս տեսանկյունից տնտեսական զարգացմանգործընթացի վրա անմիջականորեն ներուժի ընդլայնումըն արդազդող գործոններից է աշխատանքային յունավետ օգտագործումը: Վերջին 10-15 տարիներիընթացքումզգալի աշխատանքներեն կատարվել ՀՀ աշխատաշուկայիձնավորմանն զարգացմաննպատակով, այդ թվում` անցում է կատարվելպասիվ քաղաքականությունիցդեպի տարբեր նպատակայինծրագրեր ընդգրկող ակտիվ քաղաքականութէ յուն,կատարելագործվել օրենսդրական դաշտը:

մի շարք աշխատանքիշուկայում դեռես կազմակերպութա յդ ըստ Աշխատանքի միջազգային խնդիրներ, թվում` յան մեթոդաբանությանգնահատվածբարձր գործազրկությունը,թաքնված զբաղվածությունը, աշխատաշուկայի ն տնտեսության անհավասարաչափզարգացումնըստ մարզերի, մասնավորապեսաշխատատեղերի ն աշխատուժի կենտրոնացումը մայրաքաղաքում,աշխատաշուկայի ենթակառուցվածքների թույլ զարգացումը,աշխատաշուկայիքամեջ ղաքականության ֆինանսական լծակների թույլկիրառումը: Նշված խնդիրներից այլ շատերը բնորոշ են ոչ միայն մեր երկրին, նան ԱՊՀ ն մյուս երկրներին: Միննույն ժամանակ, առկա խնդիրների տնտելուծումը մեծապեսպայմանավորվածէ նան համապատասխան սագիտականգիտելիքներիկիրառմամբ: «Աշխատանքի շուկա» առաջարկվող դասընթացի նպատակն է՝ ն գործուպատկերացումտալ աշխատանքիշուկայի կազմակերպման նեությանմասին, որի հիմքում աշխատուժի առաջարկին պահանջարկի, աշխատուժի բաշխման (վարձման) ն կենսամիջոցներովկամ աշեն: Առանձնահախատավարձովփոխանակմանհարաբերություններն է տուկ ուշադրություն հատկացվում զբաղվածության ն աշխատաշուկայի բնագավառումիրականացվողպետականքաղաքականությանը, ինչպես նան աշխատաշուկայիմասնակիցներիորոշումների վրա ազդող գործոններիվերլուծությանը: Դասընթացում վերլուծությունը կատարվում է միկրո- ն մակրոմակարդակներիվրա: հրատապ են

Սակայն 31

է ներածությունից,տասներեք գլուխ ներից Դասագիրքը բաղկացած են ցանկից:Յուրաքանչյուր գլխում ներառված տվյալ ն գրականության թեմայինվերաբերող հարցեր կրկնությանհամար:

են դասընթացիառարկանն խնդիրները, | գլխում ուսումնասիրվում ն բնակռեսուրսների կազմավորման նան աշխատանքային ինչպես

հարցերը: չությանմիգրացիայի են աշխատանքիշուկայի հիմնական Էլ դիտարկվում գլուխներում դրա ցուցանիշները,կառուցվածքը,բաթվում` այդ բնութագրիչները, տեսակնեղադրամասերը,ինչպես նան աշխատաշուկայիմոդելները, ձները ն հատվածները: րը, ր/

տեսակեն բնակչությանզբաղվածության գլխում ներկայացվում փոփոխությունները: ները ն սկզբունքները,դրա կառուցվածքային կարնորագույնհարցերին Մ-Մ| գլուխները նվիրվածեն դասընթացի ն ձ նավորմանը,դրանց վրա պահանջարկի աշխատանքիառաջարկի առաջարկիվերլուա նհատական Աշխատանքի ազդող գործոններին: |

է աշխատաժամանակի ազատ ծության նպատակով դիտարկվում ու նան քննարկվում ժամանակի օպտիմալ զուգակցմանմոդելը, ինչպես է ազդեցությունըաշխատանքիառաջարկի տնային տնտեսությունների

վրա:

է Աշխատանքիպահանջարկիձնավորումը դիտարկվում տարբեր, շում ոնոպսոնիկ մենաշնորհային, այդ թվում` կատարյալ մրցակցային, են վրա առաձգականության դրա Վերլուծվում կաներիպայմաններում: ազդող գործոնները: ն դրա են գնի կառուցվածքը ՄԼգլխում բնութագրվում աշխատանքի է աշխատանքի այդ թվում` աշվրա ազդող գործոնները, տրվում գնի, համեմատականվերծախսերի ն ոչ աշխատավարձային խատավարձի է լուծությունը ՀՀ-ում ն այլ երկրներում:Բացահայտվումաշխատավարէությունը: տեսության ձի փոխհատուցողտարբերությունների Պա գլխում քննարկվումեն մարդկայինկապիտալիներդրումների ներդրումներիհատուցհետ կապված հարցերը, այդ թվում կրթության ման մակարդակը: շարժի տեսակների,դետերթ« գլուխը նվիրված է աշխատանքային վրա դրա ազդեցության նան աշխատաշուկայի "ինչպես մինանտների,

վերլուծությանը: Հ

տեսակնեխտրականության գլխում տրվումէ աշխատաշուկայում

եղանակներիբնութագիրը,քննարկվում րի, դրա գնահատման տեսությունները: կայականխտրականության

են շու-

են գործազրկության ցուցանիշների, դասագլխում դիտարկվում ն կարգման, բնական մակարդակիգնահատման,գործազրկության է ցուգործազրկության Տրված հարցերը: սղաճի հարաբերակցության

ցանիշներիհամեմատականվերլուծությունը ՀՀ ն այլ երկրներիօրինակով: 211 գլուխը նվիրված է աշխատաշուկային զբաղվածությանքաղաքականությանը, զբաղվածության պետական ծառայության գործունեությանը: Մանրամասնորեններկայացված են ՀՀ աշխատաշուկայի ու քաղաքականության առանձնահատկություններն հիմնական ուղղությունները: Քննարկվել են նան զբաղվածությանկարգավորմանֆինանսական լծակները ն դրանց կիրառման հարցում արտասահմանյան

երկրների փորձը:

երջին,

գլխում ներկայացվածեն աշխատանքի ոլորտում

գործընկերության Սրան ՈՎազորպությա 1 սոցիալական

սո-

հարցերը, Աշխատանքի միջազգային ն աշխատանքայինհարաբեդ րությունների կարգավորման մեջ:

Հեղինակ

Գլուխ

«Աշխատանքի շուկա»» դասընթացի առարկան ն խնդիրները Ղ.1. Աշխատուժը ը ն աշխատան շխ շխ Մ արդկայինհասարակության զարգացումը` դա ՝

քը արհասարակական

տադրության զարգացումնէ հիմնված չորս առանցքայինգործոնների՝ աշխատանքիկամ աշխատուժի, արտադրության միջոցների, հողի ն փոխազդեցությանվրա: Աշխաձեռնարկատիրական ունակությունների տանքը՝ դա աշխատուժիգործունեությունն է, իսկ աշխատուժը` մարդու աշխատանքայինֆիզիկական ն մտավոր կարողություններնեն, որոնք օգտագործվումեն նյութականն հոգնոր արժեքների ստեղծման նպատակով: Աշխատանքը,որպեսարտադրությանգործոն, աշխատողիհամար տնտեսականհիմք է ստեղծում արդյունքիմի մասի ստացմանհամար: Արտադրությանմիջոցները ներառում են աշխատանքիառարկաները, այդ թվում բնական հարստություններնու անցյալում կատարված աշխատանքիարդյունքները, ն մյուս կողմից, աշխատանքիմիջոցները, այդ թվում աշխատանքիգործիքներն ու արտադրականօբյեկտները: Արտադրությանհամընդհանուրպայմանէ հանդիսանումհողը, որը արտադրությանգործոն է ն սահմանափակռեսուրս է: 224 դարի երկրորդ կեսից ձեռնարկատիրականունակություններընույնպես դիտարկվում են, որպես արտադրության գործոն: Ձեռնարկատիրականունակությունները` դրանք մարդու յուրահատուկ կարողություններնեն, որոնք հնարավորությունեն ընձեռումլավագույն կերպով կիրառել առկա ռեսուրսները արտադրության եղանակների ն գործոնների իննովացիոն զուգակցման միջոցով: մեջ կան երկու տեսակետներարգրականության Տնտեսագիտական ժեքների ստեղծմանմեջ աշխատանքիդերի վերաբերյալ:Առաջինկամ արժեքիտեսությանհամաձայնմիայնաշխատանքիմիաշխատանքային ջոցով է ստեղծվում ապրանքը,այդ թվում արժեքը ն սպառողականարժեՔը: Երկրորդ տեսակետիկաճ արտադրությանգործոններիտեսության համաձայնաշխատանքըհանդիսանումէ արտադրությանգործոններից մեկըարտադրությանմիջոցների,հողի ն ձեռնարկատիրական ունակությունների հետ միասին:Ներկայումսառավելընդունվածէ երկրորդտեսակետը,քանի որ ժամանակակից մեջ ապրանքներըկարող արտադրության

արտադրվելառանցկենդանիաշխատանքի մասնակցության, օրինակ, ավտոմատացված արտադրությանմեջ: Կան էական տարբերություններ վարձու աշխատանքի,տնային տնտեսության մեջ կատարվողաշխատանքի,ինքնազբաղվածության ն ձեռնարկատիրական գործունեության միջն: Եթե վարձու աշխատանքը շուկայականտնտեսությանմեջ առանցքայինտեղ է զբաղեցնում, ապա ոչ շուկայականաշխատանքայինգործունեությունը տնայինտնտեսության մեջ, որը դրամականեկամուտներչի բերում, կոչվում է տնայինարեն

տադրություն:

Ինքնազբաղվածությունը ներառում է աշխատանքըն ձեռնարկատիրական կարողությունները, սակայն ինքնազբաղվածը աշխատատեղէ

ն մրցակցությանօրենքների հիման մանային արտադրողականության կամ իրականաշխատակենսամիջոցներով աշխատուժը վրա գործող մեջ է: հարաբերությունների տնտեսական փոխանակելու վարձով «Աշխատանքիշուկա» դասընթացիուսումնասիրմանառարկաներն են հանդիսանում աշխատանքիշուկայի կազմակերպումնու գործուաշխանեությունը, այդ թվում աշխատանքիշուկայի բնութագրիչների, ն մասնակիցների տանքի առաջարկի պահանջարկի,աշխատաշուկայի վարքագծի,մարդկային կապիտալիներդրումների, աշխատանքային

ուշարժի, աշխատաշուկայիքաղաքականությանհիմնախնդիրների

սումնասիրումը:

ուՏնտեսագիտությանմեջ աշխատանքայինհարաբերությունները ն սումնասիրվումեն միկրո- մակրոմակարդակիվրա: Միկրոտնտեսագիտականխնդիրներըկապվածեն աշխատանքայինհարաբերությունների սուբյեկտների (աշխատողներ,գործատուներ, արհմիություններ, ն առանձինապրանքների պետություն)վարքագծին փոխազդեցության շուկայի գործունեությանհետ: Աշշուկաների, այդ թվում աշխատանքի ն կանխավերլուծության վարքագծի մասնակիցների խատաշուկայի տեսման նպատակովկիրառվումէ ընտրության տեսությունը: Այդ տեսության համաձայն ցանկացածընտրություն կատարվումէ սահմանափակ բարիքներին ռեսուրսներիպայմաններում,ծախքերի(ուղղակի ն իրականացվում: այլընտրանքային,կամ լավագույն մերժված որոշման բաց թողնվածօԱշխատուժը, ինչպես նշվել էր, ներառում է տարբեր աշխատանքայինգուտի) ն սպասվելիք օգուտների համեմատման հիման վրա, ելնելով ունակություններ, սակայն դրանցիցոչ բոլորն են օգտագործվում աշխամարդկանցկողմից ընառկատեղեկատվությունից:Աշխատաշուկայում տանքայինգործընթացում, այլ միայնմասնագիտական, պահանջվածուդունված որոշումները սպասվելիք օգուտների կամ ծախքերի փոփոՆման առաջնային նակությունները: է հանդիունակությունների չափանիշ խումից ելնելով նույնպես կարող են փոխվել: Փաստորեն աշխատողը սանում կոնկրետ աշխատանքը, ինչպես օրինակ, խառատի,ծրագրավոտնաընտրություն է կատարումզբաղվածությանն չզբաղվածության, րողի աշխատանքն է: Աշխատանքային ունակությունը ապրանքէ դառնում գորձեռնարկատիրական կամ զբաղվածության յին տնտեսությանմեջ այն դեպքում, երբ աշխատանքային է կնքվում, ն աշխապայմանագիր ծունեության միջն: տուժն անցնում է զբաղվածներիկամ գործողաշխատուժիդասին:Քանի Աշխատանքայինհարաբերություններիբնագավառումմակրոտնոր վարձատրվում է ոչ թե պոտենցիալ,այլ հետնագործող աշխատուժը, խնդիրները վերաբերում են զբաղվածության մատեսագիտական բար, տնտեսության մեջ միայն գործող աշխատանքային ունակությունկարդակի, գործազրկության,աշխատավարձին գների ազդեցության ներն են փոխանակվում անհրաժեշտկենսամիջոցներով, ն դրանում է կագնահատմանը:Նման վերլուծության նպատակով կիրառվումէ պոզիյանում գործողաշխատուժի կամ աշխատանքի շուկայի էությունը:Այս տեվերլուծականեղանակը:Նվազ չափով է օգտիվ տնտեսագիտության սանկյունիցաշխատուժի շուկան բնութագրումէ աշխատանքի շուկայի ետագործվում նորմատիվային տնտեսագիտության եղանակը, որը լակետային կամ քանակական կողմը: հիմնված է ընդհանուրտնտեսականգործունեությանգնահատմաննոր«Աշխատանքի շուկա» հասկացությունն առավել ճշգրիտ կերպով է մատիվների,սկզբունքների,արժեքներիվրա: բնութագրումշուկայական հարաբերությունները սոցիալ-աշխատան- Պոզիտիվ տնտեսագիտությանեղանակի կիրառմանդեպքում ենքային բնագավառում,մասնավորապես, աշխատուժիվարձման ն օգթադրվում է, որ մարդիկդրականորենեն արձագանքումօգուտներին ն տագործման պայմանների տեսանկյունից: Դրա էությունը կայանում է բացասաբար`ծախքերին,այդ թվում այլընտրանքայինծախքերին:Այսառաջարկին պահանջարկի, աշխատուժիարժեքի, աշխատանքի սահպես, օրինակ, բժշկի մասնագիտություննընտրելու դեպքում անհրա-

ստեղծում միայն իր իր ընտանիքիանդամներիհամար,մինչդեռ ձեռնարկատերը`միավորելով աշխատանքըն կապիտալը, ստեղծում է լրացուցիչ աշխատատեղեր: Աշխատուժի,այդ թվում զբաղված աշխատուժիվերարտադրությունը ներառում է չորս փուլեր` աշխատուժիկազմավորում,բաշխում, փոխանակում ն. օգտագործում: Մինչդեռ գործազուրկների աշխատուժի վերարտադրության գործընթացնաղավաղվածէ՝ այն երկարժամանակ չի ներառումբաշխման, ապրանքայինփոխանակմանն օգտագործման փուլերը, իսկ աշխատուժիկազմավորման փուլը ոչ լիարժեք կերպով է ն

ժեշտ է հաշվի առնել դրա բարձր հեղինակությունը,սակայն, միննույն ժամանակ ոչ բարձր եկամտաբերությունը,արտաժամյա աշխատանքային ռեժիմը ն այլն: Պոզիտիվ տնտեսագիտության դեպքում փորձ է արվում գիտականորենբացատրել տնտեսագիտականերնույթները, այդ նպատակովկառուցելով տնտեսագիտականմոդելներ, որոնք հիմնված են տեստավորվող հիպոթեզներիվրա: Տնտեսագիտության մեջ մարդկանց վարքագծիմասին կանխատեսումներըհիմնված են սահմանափակ ռեսուրսների ն մարդկանցռացիոնալ գործողությունների մասին կամ հիպոթեզներիվրա: Սահմանափակ հիմնարարենթադրությունների ռեսուրսներիպայմաններումանհատն առավել ռացիոնալ ընտրություն է կատարում: Այս դեպքում անհատի նպատակնէ օգտակարության առավելագույն աստիճանի, իսկ ձեռնարկություններիդեպքում` առավելագույն շահույթի ապահովումը: Աշխատողների օգտակարությունը կախված է ոչ միայն նրանց անհատականսպառումից,այլն աշխատանքային ն կենսական պայմաններից,հասարակականդիրքից:

Պոզիտիվ ն նորմատիվայինտնտեսագիտության միջն տարբերությունը կարելի է ներկայացնելհետնյալ օրինակով: Այսպես, եթե տնտեսագետն այն ենթադրությունն է կատարում, թե աշխատողի կրթական մակարդակի բարձրացմանը զուգահեռ ավելանում է նրա աշխատավարձը, քանի որ բարձրանումէ աշխատանքիարտադրողականությունը, ապա դա պոզիտիվ տնտեսագիտականվերլուծության օրինակ է, քանի որ հիմնված է տեստավորվողենթադրության վրա: Ենթադրենք, որ մեկ այլ տնտեսագետպնդում է, թե հասարակությունըպետք է սուբսիդավորիբոլոր անհատներիկրթությունը: Սա նորմատիվայինտնտեսագիտականվերլուծության օրինակ է, քանի որ ներառում է գնահատումներ այն մասին, թե ինչն է լավ հասարակությանհամար: Նորմատիվային տնտեսագիտությանսկզբունքներից մեկն է հանդիսանում, այդ թվում աշխատանքիշուկայում փոխանակմանգործընթացում երկկողմանիընդհանուրօգուտի մասինդրույթը: Փաստորեն, նորմատիվային տնտեսագիտությանմիակ դրույթը, որի շուրջ բոլոր տնտեսագետները համաձայնվում են, Պարետոյի արդյունավետությանդրույթն է կամ այն ցանկալի փոփոխությունը,որն օգտակար է մեկ կամ ավել անհատներինն չի վնասում ոչ մեկին: Սակայն գործնականում դժվար է գտնել հասարակականփոփոխություններիայնպիսի օրինակներ, որոնք չեն վնասիառնվազն մեկ անհատի:Նան հնարավոր չէ որոշել, թե արդյոք մեկ անհատին հասցված վնասը գերակշռում է մյուսների օ-

գուտները:

Պարետոյիարդյունավետությանդրույթի իրականացումըհնարավոր շուկայական տնտեսությանիդեալական պայմաններում, այդ թվում հումքային, ապրանքայինշուկաներում ն աշխատուժիշուկայում: է

է Սակայն իրականումդրա իրագործումըխոչընդոտվում մի շարք աղագնային տեղեկատվության, այդ թվում ոչ կատարյալ գործոնների, արժեքը սոցիալական ապրանքի (գինը չի արտահայտում վաղումների պատճառով), գորհարկերի,սակագներին այլ միջամտությունների ծախտրանսպորտային (ֆինանսական, առկա խնդիրների ծարքներում բարիքնեհասարակական անկատարության, շուկայի սեր), կապիտալի (օրինակ, անվրի կամ համատեղ սպառվող չնվազող ապրանքների անվտանգությունը), պայմանները,ազգային տանգ աշխատանքային Բացի այդ, շուկայականտնտեսությունը պատճառով: կողմնակի հետնանքները, ոհաշվի չի առնում որնէ գործունեության վրա: Այդ դեպրոնք ազդում են չմասնակցողկողմերի բարեկեցության ծախսեր,ինչկամ արտաքին են արտաքինօգուտներ քում հնարավոր վերաթույլտվության ծխելու տեղում աշխատանքային պես օրինակ, ն գերարտադրության ապրանքների կամ քննարկումները, բերյալ հետնանքները: թերարտադրության է Աշխատանքիշուկան բարդ ն ոչ միասեռ է, քանի որ ընդգրկում են ն ընդունում որոշումներ բազմաթիվսուբյեկտների,որոնք գործում ն սեփականշահերից, հետաքրքրություններիցտեղեկացվածությունից պետք է բացամոդելները տնտեսագիտական ելնելով: Եվ ստեղծվող ն ընդունվող ն վարքագիծը մ արդկանց հայտեն կանխատեսեն է ները: Այսպես,եթե տնտեսությանինչ-որ ճյուղում բարձրանում աշխատավարձը,ապա հնարավոր է շատ մարդկանցտեղաշարժը դեպի այդ ոչ միայն ոլորտ, սակայն ընդունվելիքորոշումների վրա կարող ազդել աշխատավարձը:

գործնական

որոշում-

1.2.

ռեսուրսները ն տնտեսապես ակտիվ Աշխատանքային բնակչությունը են-

Նյութական բարիքներին ծառայություններիարտադրությունը առկայություն՝նյութականռեսուրսթադրումէ երկու բաղադրամասերի ն ների (հումք, սաբքավորումներ այլն) ն մարդկային ռեսուրսների: են տնտեԲնակչությունըկամ մարդկայինռեսուրսները հանդիսանում են: Անբարենպաստսոցիալսության հիմնականգործոններից մեկն հետնանթով բնակչության թվաքանակի տնտեսական պայմանների կրճատումը սահմանափակումէ տնտեսականաճի հնարավորությունկազմել է 6.8 մլրդթվաքանակը ները: 2009թ. երկրագնդիբնակչության բնակչության երկրագնդի մարդ: Ըստ ՄԱԿ-իվերջին գնահատումների, 9.1 մլրդ այն կկազմի ե րբ թվականին, թվաքանակըկկայունանա մարդ:

ՀՀ բնակչության աճի միջին տարեկան տեմպերը1975-2001թթ. կազմել են 0.3 տոկոս: Ըստ "հօ ԷՇօոօողտէ' հանդեսի գնահատման20042050թթ. բնակչության թվաքանակիկրճատում է կանխատեսվումհիմնականումԿենտրոնականն ԱրնելյանԵվրոպայի երկրների,Մերձբալթյան ն ԱՊՀ եվրոպականմասիպետությունների համար(Ռուսաստան` 21.5 տոկոս, Ուկրաինա՝ -45.2 տոկոս, Վրաստան՝ -41.2 տոկոս):' ՀՀ-ում կանխատեսվումէ բնակչության թվաքանակիկրճատում 19.4 տոկոսի չափով: Սակայն վերջին տարիներինգրանցված ծնելիության ն բնական աճի ավելացման միտումները,ինչպես նան ժողովրդագրականավելի արդյունավետ քաղաքականությանիրականացումը կնպաստեն երկրում բնակչության թվաքանակիաճին: Տնտեսագիտականգրականության մեջ լայնորեն օգտագործվում են աշխատանքային ռեսուրսներ, հասարակության աշխատանքային պոտենցիալ հասկացությունները: Աշխատանքային ռեսուրսները ներկայացնում են երկրի բնակչության մի մասը, որն օժտված է հանրօգուտ գործունեության իրականացմանհամար անհրաժեշտ հոգեֆիզիոլոգիական, մտավոր ունակություններովն գիտելիքներով:Հետնաբար, աշխատանքայինռեսուրսներըբաղկացած են՝ Աշխատունակ տարիքում գտնվող աշխատունակբնակչությունից, բացառությամբ | ն || կարգի հաշմանդամներին արտոնյալ պայ-

մաններովկենսաթոշակիանցածների:ՀայաստանիՀանրապետությունում արտոնյալ պայմաններով կենսաթոշակիիրավունք ունեն՝ առանձնապես վնասակար ն վնասակար,առանձնապես ծանր ն ծանր պայմաններումառնվազն 15 ն 20 տարի աշխատած կանայք` հաճապա49 ն 54 տարին (2004թ. դրությամբ)ն տասխանաբար տղամարդիկ՝54 ն 59 տարին լրանալու դեպքում: չորս ն ավելի երեխա ծնած ն նրանց ճինչն ութ տարեկանդառնալը խնամածմայրերը,ինչպես նան մինչն 16 տարին լրանալը մանկուցհաշմանդամերեխա խնամածմայրերը(58տ. լրանալու ն առնվազն 5 տարվա աշխատանքային ստաժի առկայության դեպքում): ինչպես նան որոշ այլ կատեգորիաներ: Կենսաթոշակային տարիքի (աշխատունակտարիքից բարձր) աշխատողբնակչությունից: Մինչն 16տ. (աշխատունակտարիքից ցածր) աշխատող անչափահասներից: Աշխատունակ տարիքի վերին սահմանները, 1995թ. «ՀՀ քաղաքացիների պետական կենսաթոշակային ապահովության մասին» ընդունված օրենքի համաձայն,բարձրացվելեն՝ կանանցհամար 54տ. մինչն »

իսկ տղամարդկանցհամար՝ 59տ. մինչն 65տ.: Ընդ որում, վերին սահմանի բարձրացումը կատարվումէ յուրաքանչյուր տարի 6 ամսվա չափով,մինչն 2011թ.: 2002թ. նոյեմբերի 19-ի «Պետական կենսաթոշակներիմասին» ՀՀ օրենքի համաձայն աշխատունակտարիքի վերին սահմանները կանանց ն տղամարդկանց համար հավասարեցվել են, կազմելով63Յտ.: 2007թ. հունվարի 1-ի դրությամբ` աշխատունակ տարիքի բնակչությանըվերաբերումէին 16-62տ. տղամարդիկն 16-59տ. կանայք: Աշխատանքայինօրենսգրքի համաձայն, որն ընդունվել է ՀՀ Աժ-ի կողմից 2004թ. սեպտեմբերի 14-ին, կենսաթոշակայինտարիքը որպես աշխատանքայինառավելագույն տարիք պարտադրվածչէ, ն կենսաթոշակայինտարիքի անձի աշխատելու նպատակահարմարությունը կարողէ որոշվել գործատուի կողմից: Ըստ պաշտոնականտվյալների,որոնք հաշվի են առնում ՀՀ 2001թ. մարդահամարիարդյունքում ստացված տվյալները, ՀՀ բնակչության քվաքանակը2009թ. հունվարի 1-ի դրությամբ կազմել է 3 238.4 հազար ժողովրդագրականիրամարդ: ՀՀ-ում, ն ընդհանրապես,Անդրկովկասում վիճակիշուրջ բազմաթիվառասպելներեն հյուսվում, որոնք չեն արտացոլում իրականպատկերը:Ըստ ռուս գիտնականներիհաշվարկների,որոնք հաշվի են առնում Ռուսաստանիտարբեր մարզերում ն քաղաքներում ն վրացիների թվաբնակություն հաստատած հայերի, ադրբեջանցիների քանակի վերաբերյալտվյալները,իրականում1988թ. սկսածԱնդրկովկասը ժամանակավորապես կամ ընդմիշտ լքել են 7-7.5մլն մարդ, այդ 4.5մլն Ադրբեջանից,1.5-1.7մլն Վրաստանիցն 1.14մլն Հայաստանից: Փաստորեն,հիմնականումսոցիալ-տնտեսական վատթարպայմանների հետնանքովվերջինյոթ տարիներիընթացքում Ադրբեջանիցարտագաղթել է բնակչության60 տոկոսից ավելին:՝ Այդպիսով,Հայաստանիբնակչության իրականթվաքանակըկկազմիշուրջ 3 մլն մարդ,ինչն, ընդհանուր է ՀՀ Ազգային վիճակագրականծառաառմամբ, համապատասխանում յության կողմից 2001թ. իրականացվածմարդահամարիարդյունքներին: ՄինչդեռՎրաստանիբնակչությանթվաքանակը նվազել է մինչն 4.1-4.2 մլն մարդ,իսկ Ադրբեջանի բնակչությանթվաքանակըհակառակայդ երկրում պաշտոնապեսհայտարարվածտվյալների (շուրջ 8 մլն մարդ), իրականումկազմում 3.2-3.3մլն մարդ: 63տ.,

թվում:

2007թ.

աշխատանքայինռեսուրսները կազմել են բնակչության 67.3 տոկոսը, 1985թ. համեմատ ա-

միջինտարեկանթվաքանակիշուրջ

-»

Խոք վափքոյ. 2007, ԽՕՇԵՑՅ,2007-., Շ. 5.

աճքոտմաելտ ՇոքճաՕՎԻաա, "Միճ ԷՇՕոօո:Տէ", 3ՃՕ"Օուխո-ԾՈՅԱՇՇ",

/«

ՃՈՇՇճիտքՃքճճվեօտ "/616ղել

20027. Խոքոճ Ճ.

Խաֆել ղՇճԿօքքոգու 3Յ:Յ8աՅՅԵՑ","ԼՅՅոռ

ՃքեճիԵօտ "ԱյսքօաՕԽճշաճ ճտՑ8ՕՅԻՅՃԻճ

Ճքեճա",

6 ԽՅՋ, 2004-,

ԷՕՋԿԿԾԽ Կոտոմյճ

ՇԱԼ.

Քյ",

ԽՅոօՑ6ճքօտյո"ր,"ԼՕՈՕՇ

տոկոսային կետով: 1985թ. համեմատ աճել է նան կենսաթոշակայինտարիքի բնակչության տեսակարար կշիռը բնակչության ընդհանուր թվաքանակում(1985թ. 10.7 տոկոսից2007թ. մինչն 12.5 տոկոս), որը բնակչությանծերացման, ինչպես նան վերջին տարիներին հատկապեսերիտասարդ ն միջին տարիքի բնակչության արտագաղթի հետնանք է հանդիսանում:Դրա հետ մեկտեղ, ինչպես նան ծնելիության գործակցիշեշտակի անկմանպատճառովաշխատունակտարիքից ցածր բնակչության տեսակարար կշիռը բնակչությանընդհանուր թվաքանակումնույն ժամանակահատվածումնվազելով գրեթե 10 տոկոսային կետով,կազմել է ընդամենը21.7 տոկոս:

ճելով ավելի քան

Մշխատանքայինռե-

Բնակչության Տարի-| ԱԱ ներ բոզի

2001"

հազ.

օօ

33166

100.

35745

1000|

| |

| | | | |

36333 3463. 33567

32603 3248.8 32460 32382 3232.1

3226.9 32130

32129 32103 3212.2

| | | |

| |

| տունակ | տարի-

1000|

100.0

31.7

|1000|

100.0|

30.1

|1000|

28.4

1000|

100.0 100.0

1000|

Աշխատու-

նակ

| | |

| |

| | |

26.3

26.5

24.5

չության միջին րեկանթվաքանակի

Աշխատուտա-

րիքից

բարձր

12.5 12.9

55.1

13.4

54.9

13.7 14.1

55.6

14.3

14.0 13.5

59.0 60.0 60.0

ԱԱ որբնա տա-

| ըայկ

Բի ոի 22 ՅԷ

Իլ

| 100.0 |

Բնակչության տեսակարար կշիռը, տոկոսներով

Աշխա-

մարդ 01385

2007""| :

32158 32192 3222.9 32299

11000

11000|

| |

100.0 100.0

23.6

21.7

67.3

12.5

65.8

64.4 65.7

13.1

63.3 64.6

ծառայությանտվյալներ: Աղբյուր՝ՀՀ Ազգայինվիճակագրական թվաքանակըճշգրտվածէ ըստ ՀՀ

Ա մարդարար վատա հիման արդյունքների

2001թ. մարդահամարի տարիք համարվում Է կանայք Աշխատունակ

312004թ,

տղամարդի 1662տ:"

իրական մարդկային ռեսուրսները համաշխարհային բնութագրվումեն «տնտեսապես ակտիվ բնակչութպրակտիկայում Սակայն,

ումուիճ, Բ յուն» ռեսուրսների ուր ԽԱՅ. ջազգայ կազմակե խատանքի որն ապահոմի բնակչության մեթոդաբանության, Աղյուսակ

աշխատունակ բնակչության ն աշխատանքային տեսակարար կշռի շարժը բնակչության ընդհանուր թվաքանակում ՎՀ

50051

ութ

13.8

13.7 13.7

մեջ

56.9

55.9

56.2

56.8 56.7 57.1

57 4

59.3 60.2 62.0 68.6

60.2

13.3

62.5

62.3

13.2

63.5

ազմակերպությա

6ՈՁեօո

մասն է,

ՕրցճուշՅեօո) համար անհրավում է ապրանքներին ծառայություններիստեղծման է տնտեսականգործուԱյն ընդգրկում առաջարկը: ժեշտ աշխատուժի նան գործազուրկներին: նեությամբ զբաղվածբնակչությունը,ինչպես ՀՀ պետականռեգիստրին վիճակագրության, Ըստ ԱՄԿ, ինչպես նան տնտեսության մեթոդաբանության", վերլուծությաննախարարության ժամահետազոտվող ովքեր մեջ զբաղվածեն համարվումայն անձինք, նակաշրջանում՝ դիմաց։ որոշակիվարձատրության ա/ կատարելեն վարձուաշխատանք հետ ունեցել գործընկերների քանի մի մեկ կամ բ/ ինքնուրույնկամ ներգրավեն եկամտաբերԱրո աշխատողների, վարձու առանց էլ մամբ, այնպես առանց վարգ/ աշխատել են ընտանեկանձեռնարկություններում բացաժամանակավորապես ձատրման, ինչպես նան աշխատանքից արձակուրդները: կայել են, ներառյալ հարկադիրվարչական աշխատանքիշունշված երեք կատեգորիաները Զբաղվածության ն միջազգային են հանդիսանում կայի հիմնականցուցանիշներից լայնորեն կիրառվումեն աշխատանքիշուկայի շարժը պրակտիկայում ն տնտեսությանզարգացման մակարդակըգնահատելուհամար: 13-րդ միջազգայինկոնֆեվիճակագիրների 1982թ. Աշխատանքի համաձայն զինված ուժերում ծաորոշման կողմից րանսի ընդունված խմբիմեջ: ռայողներնընդգրկվումեն վարձուաշխատողների ն գործազրկության դեպքում Մինչդեռ,«Բնակչությանզբաղվածության է համաձայն (ընդունվել օրենքի մասին» սոցիալականպաշտպանության

ք աո կարծխատանքի

61.6

«Հօ, 1ո.Յ1օ-Տ 1999, ք. 4.

օէ էհօ ԼՅԵօս/

ԽՅՐեծէ

1999", |ուօղոճեօոռ|

ԼՅԵօսո

Օցճու2Յէօո, ՕՏՈՅԿ6,

ՀՀ

Ազգայինժողովի կողմից2005թ. սեպտեմբերի14-ին) որպեսզբաղվածությունհամարվողգործունեությանտեսակներեն նշվում՝ ա/ վարձատրվողն եկամուտ հետապնդող գործուաշխատանքային

նեությունը: անհատ

բ/ ձեռնարկատիրականգործունեությունը: գ/ պարտադիրժամկետայինզինվորականծառայությունը:. դ/ ուսումնական հաստատություններում,մասնագիտական ուսուցման դասընթացներում ն ուսուցման այլ ձներում ուսուցումը: Դամեմատությունըցույց է տալիս, որ նշված օրենքներում «զբաղվածներ» հասկացության բնորոշումն ավելի լայն է, ն զբաղվածների թվաքանակի մեջ ընդգրկում է նան տարբեր ուսումնական հաստատություններում, դասընթացներումսովորողներին ուսուցման ձներում ընդգրկվածներին:Միննույնժամանակ անհրաժեշտ նշել, որ ըստ է ԱՄԿ ն ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայությանմեթոդաբանության, զբաղվածներըդիտարկվում են որպես տնտեսապեսակտիվ բնակչության մի մասը: Իսկ ուսումնական հաստատություններում սովորողները չեն կարող տնտեսապեսակտիվ համարվել:Միայն ուսուցմանը զուգահեռ վարձու աշխատանք կատարելու կամ ինքնազբաղվածլինելու դեպքում սովորողներըկարող են համարվելզբաղվածներ: «Բնակչության զբաղվածության ն գործազրկությանդեպքում սոցիալական պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքում զբաղվածության բնորոշմանն առավել մոտ է հանրօգուտ զբաղվածություն հասկացությունը, որն ընդգրկում է ոչ միայն արտադրության մեց զբաղվածներին, այլն սովորողներինն տնային տնտեսությանմեջ զբաղվածներին: Այս տեսակետնեն, մասնավորապես, կիսում Ա.Ի.Ռոֆեն,Բ.Գ.Զբիշկոն ն Վ.Վ. Իշինը: Իսկ Լ.Ս. Չիժովանծ գտնում է, որ աշխատանքայինռեսուրսներիայն մասը,որը մասնակցումէ հանրօգուտգործունեությանը, ընդգրկում է տնտեսությանպետական ն մասնավոր հատվածներում, բաժնետիրական ընկերություններումզբաղվածներին, արտադրությունից կտրված սովորողներին ն զինծառայողներին (բացառությամբ տնային տնտեսությանմեջ զբաղվածների): Ըստ Վ.Ե. Խոջաբեկյանի՛

այլ

զբաղվածությունը մարդկանցաշխատատեղերով ապահովելու ն հանրօգուտ աշխատանքային գործունեության մեջ մասնակցությունունենալու համար նրանց միջն ստեղծվող հարաբերությունների համա-

կարգն է: Կարնոր հարց է այն, թե արդյոք զբաղվածությունը տնային տնտեսության մեջ, երեխաների ն հիվանդների խնամքի հանրօգուտ է հանդիսանում: գործունեություն «Տնտեսապես ակտիվ բնակչություն» հասկացության մյուս բաղադրամասը`«գործազուրկներ» հասկացությունն է, որի բնորոշումն ըստ «Բնակչության զբաղվածությանն գործազրկությանդեպքում սոցիալական պաշտպանությանմասին» ՀՀ օրենքի առավելագույն կերպով համապատասխանեցվելէ ԱՄԿ ստանդարտներին:Ըստ ԱՄԿ սահմանման գործազուրկեն համարվում 16 ն բարձր տարիքի անձինք, ովքեր չեն ունեցել ն փնտրել աշխատանք,դիմել են զբաղվածության պետական ծառայությունն պատրաստեն եղել անմիջապես անցնել աշխատանքի: Ինչպես ցույց են տալիս Աղյուսակ 1.2-ի տվյալները, ՀՀ տնտեսապես ակտիվ բնակչությանտեսակարար կշիռը բնակչությանընդհանուր թվաքանակում1995-2008թթ. նվազել է ավելի քան հինգ տոկոսային կետով կամ ավելի քան 387 հազարով, կազմելով ընդամենը36.9 տոկոս: Նույն ժամանակահատվածումպատերազմին առաջին հերթին, արտագաղթի հետնանքով բնակչությանընդհանուր թվաքանակում համեմատաբար ավելացել է կանանցտեսակարարկշիռը: ՀՀ

Տա-

րի-

ակտիվ ԲնակչությանընդհաՏնտեսապես Տնտեսապեսակտիվ բնակչությանտեսակա նուր թվաքանակի բնակչության թվաքանկատմամբ, տա- նակը (միջինը ժամա- ար կշիռը բնակչության նակաշրջանիհամար) կու

ներ

Խի,

Քօֆ6,

Ե. 7.

"թյո",

բ623Բ6օ6 քրո Աա

3ճեւասօ,8.8. Մատով "Քեհօս Խն, "ԽԱՄ, 1997-, «. 20.

1թոճ,

38ԵՑ1ՕՇԼԵ

ԵԼ. 109ՀԳԱ ՈԵԻՇ-1թյրծոե Վ.Ե.Խոջաբեկյան օ1Իօա6ճհ

ատ",

ոօղ

քճղ.

ԽՅՇԲՈԲԻԵՄՔ, ՅԵԿՕԵՕԽՀՈՅ

1.7.

ԽՏորա

ԵՔԻՅ, Ք.Ո.

«Զբաղվածության հիմնախնդիրները Հայաստանում անցման

շրջանում», Երնան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն»հրատ., 1998թ., էջ 66:

րեսկզբին, տոկոսներով

կիրը

Աղյուսակ 1.2

տնտեսապես ակտիվ բնակչության թվաքանակի Ա ըստ սեռի բնակչության կառուցվածքի շարժը

կանայք

հազար մարդ

ընդհանուր թյաքանա տոկոսներով

48.5

51.5

47.5 48.7

48.2 Ը

|2001 48.0

52.5

51.9

52.2

51.8

52.0

1581.9

42.1

1538.3

40.6

1583.5

1476.4

1462.4 14472 1411.7

42.0 38.9 Յ8.5

40.2

48.0 48.1

48.2

52.0 51.9

51.8

2005|

48.3

51.7

2008|

1240. 1236.4

38.6 38.5

11958

1184.2

36.7

37.2

1196.5

1194.6

են գործակիցների միջոցով, որոնք ցույց բնութագրվում

վոր

նյան Ծնելիությունըչափվում

Տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակչությունը դա բնակչության այն մասն է, որը չի համարվում զբաղված կամ գործազուրկ: Դրանց թվին են պատկանում ուսանողները, կենսաթոշակառուները,տնային տնտեսության մեջ զբաղվածները, չաշխատող այլ անձինք: Այսպիսով, տարբերություն կա «աշխատանքայինռեսուրսներ» ն «տնտեսապես ակտիվ բնակչություն» հասկացությունների միջն: Մասնավորապես, «աշխատանքայինռեսուրսներ»հասկացություննիր բովանդակությամբավելի լայն է «տնտեսապես ակտիվ բնակչություն» հասկացությունից, քանի որ ընդգրկում է նան աշխատունակ տարիքի սովորողներին, տնային տնտեսուհիներին ն բոլոր նրանց, ովքեր, գործազուրկ չհանդիսանալով, նան զբաղված չեն տնտեսությամ մեջ: Միննույն ժամանակ, շուկայական տնտեսության պայմաններում ինչպես «տնտեսապես ակտիվ ւթկակչություն», այնպես էլ «աշխատանքայինռեսուրսներ հասկ լ աշխատանքի շուվայի անտական կար:

ունները են նիրառվեչ Քն

Դատական

կարող

րավոՍանա պ

1.3. '

տարեկանթվի ն բնակչության ծնըվածների

որտեղ ո ծնելիություննէ: Ի| ծնվածների թիվը: Տ բնակչության է: թվաքանակնէ: ՛ ժամանակաշրջանն Այս հարաբերությունը բազմապատկելովհազարով, կստանանք բնակչությանհազար շնչի հաշվով ծնվածների տարեկան թիվը կամ կամ ծնելիության գործակիծնելիությունըհազարի հարաբերությամբ, նշանակվում գը, որ սովորաբար միջին թվաքանակը՝Տ միջինը որոշվում է տվյալ ժա"բնակչության մանակաշրջանումապրած մարդ-տարիներիթվի ն ժամանակաշրջանի տնողության՝՛-ի հարաբերությամբ:ՀՀ-ում 2002թ. սկսած գրանցվումէ բնակչությանթվաքանակիդրական տարեկան հավելաճ (2007թ. կազմել է 0.22 տոկոս) ինչպես ծնելիության աճի, այնպես էլ միգրացիայի մնազո րճատմանհաշվին: ժողովրդագրական ՀայաստանիՀանրապետությունում ն գործակցիավելի ծնելիության առաջ, նախ իրավիճակըվատթարացավ, 24.155" 2001թ. մինչն ան անգամ 1985թ. հետնանքով` զ նվազման Ք երկու ր 1005թ» (տես` Աղյուսակ1.3): Այնուամենայնիվ, 2002թ. սկսած նկատվեց ծնելիությանորոշակիաճի միտում,որի արդյունքումծնելիությանգործա1998թ. ցուցանիշը,կազմելով12.8"/"": կիցը2008թ. գերազանցեց

նակչությանթվաքանակի ընդհանուր աճը ընդգրկում է երկու բաղադրյալներ` բնական աճ ն մեխանիկական աճ: Բնական շարժի հիմցուցանիշներն են` ծնելիությունը, մահացությունը, ինչպես -

նական ամուսնությունը ան

ամուսնալուծությունը: Այս

ցուցանիշները

(պրոմիլ):

ՅՐՆ:

ՎՀ

Աշխատանքային ռեսուրսներիկազմավորումը, որպես դրանց վե-

վրա: չարժի

ցուց

Աշխատանքայինռեսուրսների կազմավորումը ն ժողովրդագրականցուցանիշների շարժը

րարտադրության առաջին փուլ, հիմնված է բնակչության վերարտադրության կամ շարժի, այդ թվում` բնական, միգրացիոն ն սոցիալական

յն

այ

ոչԱ/15

միջին

Ազգային վիճակագրականծառայության տվյալներ: Աղբյուր՝

տալիս միա-

ԱԱ ախանը այսինքը, մեն ԿԱ այն ժամանակում, շարժի Գոն բնական

ՀՀ

են

ցուցանիշներիշարժը ժողովրդագրական Դու թվականներին

| |

սպաս| Կյանքի տնողութ| վելիք յունը (տարի

ՄանկականմահաԾնելիությու- Մահացությու- Բնականացությունը հազար հազար ճը նըհազար նը հազարշնչի շնչի հաշվով| ծնվածի հաշվով հաշվով

շնչի հաշվով| 24.1

1995|

15.0

1996)

1.3

98522008

| |

Ալյուսակ

5.9

6.2 7.6

7.7

18.2

16.3 6.4

6.2

24.8

18.5

73.3 70.7

14.2

72.5

15.5

72.9

15.4

73.9

19971

ՆՐ

լա

3.3

2000)

"10.6

7.5

15.6

10.0

7. 5

2.5

15.4

73.5

10.1

14.0

73.1

15.4

2.1

8.0

74.7

Ժողովրդագրականգործընթացների ինտենսիվությունն առավել ճշգրտորենբնութագրելու նպատակով կիրառվում են մասնակի կամ ն հատուկ գործակիցները: Այսպես,ծնելիության տագործակիցները ներկայացնումեն տվյալ տարիքայինխմբի րիքային կամ մեկտարվա) հազար կնոջ հաշվով ծնված երեխաների (հնգամյա միջինթվաքանակը

տարիքային

73.2

73.4

Տ»,

ԲՀԱ

որտեղ` Ի), « տարիքի կանանց մոտ ծնված երեխաներիթվաքատարիքայինխմբիկանանցմիջինթվաքանակնէ: նակն է: Տ". տվյալ -

3.1

12.0

11.7

8.2

13.4

2006|

11.7

8.5

3.3

13.9

73.3

2007|

8.3

4.1

73.5

8.5

72.9

Աղբյուր՝Վ1 Ազգայինվիճակագրական ծառայության տվյալներ:

Եթե 2008թ. ծնվածների թվաքանակը կազմել է 41 238, իսկ բնակչության միջին տարեկանթվաքանակը 3 234.2 հազար մարդ էր, ապա ծնելիությանգործակիցըհավասար կլինի՝ ո

41238

" 1000 ի

/3 234 200

12.8՝/"

Աշխարհում ծնելիության ամենացածր ընդհանուր գործակիցները 2000-2005թթ. գրանցվել են հիմնականում եվրոպական երկրներում, այդ թվում Բալթյան ն ԱՊՀ մի շարք երկրներում,օրինակ, Լատվիայում ՄԲ), Ուկրաինայում (8.45/55), Ռուսաստանի Դաշնությունում (8.65/"5),Բելառուսում (8.85/55)ն Գերմանիայում(8.75/55): Մինչդեռծնելիության ամենաբարձրգործակիցները ավանդաբար գրանցվում են աֆրիկյան ն ասիական պետություններում, այդ թվում Նիգերում (55.26/":), Անգոլայում(52.35/55)ն Սոմալիում (52.15/55):

"ինք

սոֆթ»

2007", «ՅթԽՅԻՒԿԵԼՆՇոքմՅՕՎԻ

Խ., 3ՃՕ

"Օուսնո-643Ի6Շ",2001,

Նման կերպովհաշվարկվումեն նան մահացության,ամուսնության ն

ամուսնալուծության տարիքային գործակիցները: ծնելիության հատատուկ գործակիցը բնութագրում է 15-49տ. կամ Բեր թվաքանակը: ծնված երեխաների միջին կնոջ հազար հաշվով րիքի Բնակչության հավելաճի տեմպի անհամամասնությունները բնութագրող հիմնականցուցանիշնէ ծնելիության գումարային գործակիշրջանի ծնելիության ցը (ԾԳԳ), որը հաշվարկվումէ վերարտադրական ն. ցույց է տալիս բոլոր տարիքայինգործակիցներիգումարի միջոցով վերարտադրականտարիքի մեկ կնոջ հաշվով ծնված երեխաների միջին թվաքանակը: եթե ԾԳԳ-ն բարձր է 2.15-2.20-ից, ապա տեղիէ ունենում բնակչությանընդլայնվածվերարտադրություն: Եթե ԾԳԳ-ն հավաէ, որի դեպքում 2.0դա պարզ վերարտադրություն ապա սարէ 2.15-ին, մնում: Վերջաէ անփոփոխ սերնդե-սերունդ թվաքանակը բնակչության պես, եթե ԾԳԳ-ն 2.0-ից ցածր է, ապա տեղի է ունենում նեղացված վերարտադրությունկամ դեպոպուլյացիա,որի դեպքում ծնողական սերունդը լրիվ չափով չի վերականգնվում,ե բնակչությանթվաքանակը կրճատվում է: ԾԳԳ-ն հաշվարկվումէ հետնյալ բանաձնիմիջոցով`

վարանակ

Բգո»

ո.ՖԷ,

0001,

որտեղ Բ,

տարիքայինգործակիցն է:

տարիքային ինտերվալի

է: երկարությունն Քանի որ ԾԳԳ-ն հաշվարկվումէ մեկ կնոջ հաշվով, ապա բաժանում է կատարվում հազարիվրա:

Ըստ ՀՀ ԱՎԾ տվյալների 2006թ. ծնելիության գումարային գործակիցը ՀՀ-ում կազմել է ընդամենը 1.348 երեխա, այն դեպքում, երբ պարզ վերարտադրության համար անհրաժեշտ2.0-2.15 երեխա: "Մահացությունը չափվում է մահացածներիտարեկան թվի ն բնակ-

ցածր ցուցանիշնէ 1985-2008թ. դիտարկվող ողջ ժամանակահատվանվազելով 14.0 կետով: ծում (1985թ: 24.855»), 1985թ. համեմատ մերձբալթյան հանրապետությունների, Արնելյան ն Այնուամենայնիվ,

ԿենտրոնականԵվրոպայիերկրների համեմատ այն բարձր է մնում: Մայրականմահացությանցուցանիշը վերջին տարիներիննվազել է, 2008թ. կազմելով 36.4 (15 դեպք 100 000 կենդանածնիհաշվով), ինչը վկայումէ այս ոլորտում շարունակականմիջոցառումներիիրականացման անհրաժեշտությանմասին: Բնական աճի գործակիցը (ե) հավասար է՝

չության միջին թվաքանակիհարաբերությամբ՝

-, Խ/ԼՏ,

ոՀ

որտեղ տ

մահացություննէ:

Խ|

մահացածների թիվն է:

Արդյունքըբազմապատկելով հազարով, կստանանքմահացությունը հազարի հարաբերությամբկամ մահացության գործակիցը: ՀՀ-ում 2008թ. մահացածների թվաքանակըկազմում էր 27 442 մարդ: Հետնաբար, մահացության գործակիցըհավասարկլինի՝

Պտ27442"

1000 / 3 234 200

ւ»2ԿԽԱ/ԼՏՀո-ո Ծնելիության անկման ն մահացության ավելացման հետնանքով 1985-2002թթ. բնականաճը Հայաստանումնվազել է գրեթե ինը անգամ՝ 1985թ. 18.25/55-ից 2002թ. բնականաճի գործակիցըիջել է մինչն 2.15/": տարիներին նկատված ծնելիության ավելացբնական ցուցան այունացման ման ն մահացության րու բռան ԳԱՐՈՆ պայմաններում

ի ծին Այնուհանդերձ, իշատեւ ոիոշակիորեն է: աճը նույնպես Բնակչության բնական աճը 2008թ. կկազմի՝

8.5 6/-5

2008թ. հունվար-դեկտեմբերին մահացությունը1985թ. համեմատ ոչափով աճել է (5.9:/»-ից մինչն 8.55/55):Նշված ժամանակաշրջանում մահացությանընդհանուր ցուցանիշի մեջ հատկապեսբարձր էր մահացությունը արյան շրջանառությանհամակարգիհիվանդություններից (50.175) ն նորագոյացություններից (19.636): Հատկապեսկարնոր է մանկականմահացությանհարցը, որը ժողովրդի կենսամակարդակի ցուցանիշ է հանդիսանում: Մանկական մահացությունըորոշվում է հազար ծնվածներիցմինչն 1 տարեկան հասակումմահացածերեխաներիթվով: Փորձը ցույց է տալիս, որ մինչն մեկ տարեկան հասակը բոլոր մահացածներիերկու երրորդը ծնվել է նույն օրացուցային տարում, իսկ մեկ երրորդը՝նախորդտարում: Մանկական ցուցանիշը հաշվարկվում է ըստ Ռատսի հետնյալբանաձնի րոշ

բ բ

ՀՀ

ԽՇ/2/3

1/3

մինչն մեկ տարեկանհասակում որտեղ տարվա քրթացբում օրացուցային տարում ծնվածներիթիվն է: ի նույն նախորդ տարում ծնվածներիթիվն է:

մա-

Մանկական մահացությունըՀայաստանիՀանրապետությունում 2008թ. կազմել է 10.856» հազար կենդանածնի հաշվով, ն դա ամենա24

43/65 կամ 1000/ 3 234 200 Հ 4.35»

8.56/»5

442)

մարզերում ժողովրդագրական իրավիճակը բնութագրվում է `

Ժողովրդագրական ցուցանիշները Լ

Կ.

տվյալներո հետնյալ յալտայալքերով

մահացության զ"

«(41

12185/65

հանրապեԸնդամենը

տությունում

ց 4

6.1

ԼՏիրան» ՎայոցՁոր

2002 հ

| |

(289211 լբագածոտը

ավո Լոռի

Ալյուսակ

1.4

մարզերում 1998-2008թթ.

ՀՀ

|21:||128

|հ

|43 :

ԼՐ Ւ3811381 95--212. 15322ՅՐ 1262 Հը:12875 7 .

|:5.7:

|:3:

97 164133 166 193 13 120 103 |17

աշ .6

6.7

33.

|46| 99 |901091137| 155 Է53110817912911321

13.2

8.1

|:5.1

|43: |48

Տավուշ Սյունիք Երնան

| 75 | 5151 | 113 | 95 | 18 | 114 | 101 | Լ3» 118-167 1:031761271115

|67

| 26 |

|1811141126

Աղբյուր՝ ՀՀ Ազգային վիճակագրականծառայության տվյալներ ն հեղինակի հաշվարկ-

ներ:

Անհրաժեշտ է նշել, որ եթե 1998թ. համեմատ 2002թ 33 մարզերում գրանցվել է ժողովրդագրականցուցանիշներիվատթարացում ի հաշիվ, հիմնականում, մահացության աճի, ապա 2002թ. համեմատ 2008թ. բնական աճի ցուցանիշը բարելավվել է բոլոր մարզերում, բացառությամբ Տավուշի մարզի, որտեղ 2002-2008թթ. գրանցվել է բնականաճի անկում (1.86/55-իցմինչն 1.3«/55)հիմնականում մահացության ավելացման հաշվին, ինչը հետնանք է բնակչության կառուցվածքում տարեց բնակչության տեսակարար կշռի ավելացման: Այնուհանդերձ բնական աճը միջին հանրապետական մակարդակիցցածր է պահպանվում նան Տավուշի, Սյունիքին Վայոց Ձորի մարզերում: Անհրաժեշտէ հատուկ ժողովրդագրականռեգիոնալքաղաքականության մշակում ն կիրառումի նկատի ունենալով, որ որոշ մարզերումբնաէ այնպիսիգործոններով,ինչպիկան աճի կրճատումըպայմանավորված սիք են այդ մարզերումմիջինտարիքին երիտասարդբնակչությանմի մասի արտագաղթիհետնանքով բնակչության ծերացմանգործընթացիարհեստականարագացումը, սոցիալ-տնտեսականվատթար պայմանները, շուկայականենթակառուցվածքների թերզարգացումըկամ իսպառբացակայությունը,ներառյալ ճանապարհային ցանցը, ինչպես նան բժշկական սպասարկմանցածր մակարդակը:Անհրաժեշտէ խթանելընտանիքներում հաերկրորդն հատկապեսբնակչությանընդլայնվածվերարտադրության մար խիստկարնորերրորդերեխայիծնունդը: Համեմատությանհամար նշենք, որ ԱՊՀ մի շարք պետություններ, այդ թվում` Ռուսաստանը,Ուկրաինան, Բելառուսը, ինչպես նան բոլոր Բալթյան պետություններըվերջին տասը տարիներիընթացքում բնութագրվում են բնականաճի բացասական ցուցանիշով,այսինքն մահացությունը զգալիորեն գերազանցում է ծնելիությանը: Այսպես, 2007թ. Ուկրաինայումբնական նվազումը կազմել է -6.26/-», Ռուսաստանում 3.35/55, իսկ Բելառուսում՝-3.05/55:'2007թ. բնականաճը բացասականէր նան Մոլդովայում (-1.6:Բ«) ն բոլոր Բալթյան պետություններում, այդ թվում Լատվիայում` -4.35/55: Ռուսաստանում գրանցված մահացության գործակիցը (15.35/55) աշխարհում մահացության առավել բարձր ցու-

ԱՊՀ

վիճպետկոմիտվյալներ, ԿոՈՄ.ՕՀՏՏեՅԼ.ՇՕտՊ.

առավել ցածրներից:Ընդ թվաքանակըկրճատՌուսաստանի բնակչության որում, 1993թ. սկսած

է, իսկ ծնելիությանգործակիցը՝ ցանիշներից

0.3-0.5 տոկոսիչափով: վում է տարեկան մե մահմեԱՊՀ տարածքումՀայաստանըն Վրաստանըոչ Փաստորեն, աճի ունեն դրականբնական ցուցանիշդականայն երկրներիցեն, որ ցուցանիշներովեն ներ: Այլ երկրներից բնական աճի բացասական Գերմանիան(-1.75Բ»), Իտալիան (-0.14/"), Հունգարիան բնութագրվում ն Ռումինիան(-1.75Բ») : Եվրոպական (3.55), Բուլղարիան(4.95) են Իրլանբնութագրվում առավել բարձր բնական աճով ե կ ներից

ԻՎն Ֆրանսիան:

դի

2003թ. Մարդկայինզարգացմանզեկույցի համաձայն գրեթե բոլոր ընթացիկ համար, ելնելով վերարտադրության նշված են բնակչության տարեկանխատեսվում 2015թ. մինչն ցուցանիշներից, '6 չենք համամիտ մենք Սակայն կան աճի բացասական բացբնակչությանտարեկանաճի Հայաստանիհամար ասական ցուցանիշիհետ --0.3 տոկոսիչափով, քանի որ կանխատեսիմիջիայլոց, ումը կատարվել է 2000-2001թթ. վերարտադրության, հիման վրա: ցուցանիշների նվազող դրական,սակայն աստիճանաբար նվազմանմիտումը ցուցանիշի աճի 2002-2008թթ. բնական իսկ այնուհետնհակադարձվելէ ավելի բարձր աճի ցուցմինչն 2015թ. կարելի է ակնկալել ոչ թե նվազում, Դետնաբար,

պետությունների ցուցանիշներ: կանխատեսվող

Մինչդեռ, դադարեցվել անիշով: որոշակիաճ: թվաքանակի այլբնակչության են իրականացնում

հատուկ ժողովրդաՄի շարք պետություններ գրական քաղաքականությունբնակչությանընդլայնվածվերարտադրության խթանման, ծնելիության ն բնական աճի ավելացման նպատակով: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնությունում 2007թ. սկսած ծնվելու դեպքումյուրաքանչ)յերեխաների երկրորդ, երրորդ ն հա ջորդ երեխաների վճար կամ «մայրակդրամական է ուր մայր կարող ստանալ միանվագ չափով: Սակայն «բազայինմայր» հազար ռուբլու

Արամ,

չ աո կարող ատահարկից, ազատված միայներեք երեք տարինլրանալուց է օգտ-

որն

ագործվել միայն երեխայի

հետո ն

ուղղություններովե̀րեխայիկրթականծախսերի, ընտանիքիբնակարբարելավմանկամ կենսաթոշակիկուտակման անային պայմանների դաշնային նպատակով:Մինչն 2010թ. այս ծրագրի իրականացմանը նան ՌԴ-ում մայրեր130.8 միայնակ մլրդ. ռուբլի: բյուջեից կհատկացվի է բարձր տոկոսով չափը ի երեխաներիամենամսյա նպաստների համեմատ: լիարժեք ընտանիքի :

"Իխսոոծո Օ6սօօքոծու

Բ6քօ՛է 2003", ՍԿՕՔ, ԳՓԿ օո

2003, քք. 238-240.

Ֆրանսիայում ծնելիության մակարդակը խթանելու նպատակով դեռես 2006թ. սկսած երրորդ երեխայի ծնվելու դեպքում տրամադրվում է մեկ տարվա արձակուրդ, ամսական 750 եվրո վճարով: Բացի այդ, երեխաների արտաընտանեկանդաստիարակությանն խնամքի որակյալ ն համընդգրկուն համակարգը աշխատելու հնարավորությունէ ընձեռգերակշիռ մասին, իսկ երեք ում կանանց Գերանշի ին, իսկ երեք երեխաներ ցողն կանանց` երեխ ր ունեցող

տոկոսին: մշակվել ժողովրդագրական քաղաքականությանհայեցակՀՀ-ում

արգի նախագիծը: Իսկ 2008թ. հուլիսի 1-ից բոլոր ծննդկաններին տրամադրվում են «Ծննդօգնության» պետական հավաստագրեր, որոնց արժեքը կազմել է 65 հազ. դրամ, իսկ 2009թ.` 150 հազ. դրամ: 2009թ. սկսած առաջին ն երկրորդ երեխայիծնվելու դեպքում միանվագ բյուջեից տրամադրվումէ 50 հազ. դրամ, իսկ երրորդ ն հաջորդ երեխաների դեպքում` 430 հազ. դրամ: Արցախում նույնպես իրականացվում է հատուկ ժողովրդագրական քաղաքականություն ուղղված ամուսնությունների թվի ավելացմանը, ծնելիության խթանմանը: Յուրաքանչյուր նոր գրանցված ամուսնության դեպքում իրականացվող պետական ծրագրի շրջանակներումտրամադրվումէ 300 հազ. դրամ: Նան բանկում բացվում է հատուկ հաշիվ, որտեղ փոխանցվող գումարի մեծությունը կախված է ընտանիքում ծնված երեխաների թվաքանակից: Այս ծրագրի ֆինանսավորմանը աջակցում են նան գործարար-բարերարները: Բնական աճի խթանմանն էր ուղղված նան 2008թ. հոկտեմբերին Արցախումկայացած ն լայնորեն լուսաբանված շուրջ 680 զույգերի կոլ-

եկտիվհարսանիքը: ՀՀ-ում ժողովրդագրական իրավիճակիբարելավմանըն սոցիալապես անապահովերիտասարդընտանիքների աջակցությանն է ուղղված նան ՀՀ կառավարության ն ՀՀ սպորտի ն երիտասարդությանհարցերի նախարարությանկողմից 2009թ. սկսած «Երիտասարդներինմ̀ատչելի բնակարան» պետական նպատակային ծրագրի իրականացումը հիպոթեքայինվարկավորմանմիջոցով: Մասնավորապես,նախատեսվումէ պետությանկողմից 10-15 տարի մարման ժամկետովանտոկոս փոխառության տրամադրում հիփոթեքային վարկի կանխավճարիհամար պահանջվող գումարի 30 տոկոսի չափով, իսկ յուրաքանչյուր անչափահաս երեխայի համար ավելացվում է նս 10 տոկոս: Պետության կողմից նան մասնակիսուբսիդավորվում է հիւիոթեքայինվարկի տոկոսադրույքը, իսկ յուրաքանչյուր անչափահաս երեխայիդեպքում ավելացվում է նս 10 տոկոս մինչն նրա չափահաս դառնալը:

Ամուսնությունների ն ամուսնալուծությունների գործակիցները, որոնք նույնպես բնականշարժի ցուցանիշներեն հանդիսանում,հաշվարկվումեն բնակչությանհազար շնչի հաշվով -

ԵՀՑ/ԼՏ

որտեղ8 գրանցվածամուսնություններիթիվն է: Մեր հանրապետությունում2008թ. այդ գործակիցները համապատ1986թ. համեմատ ամուսնասխանաբարկազմել են` 5.75/55 ն 0.94": ն ամուսնալուծություններիգործակիցները նվազել են ությունների շուրջ երեք անգամ: Ամուսնություններիգործակցի նվազումը,վերջին տասներկու տարիների ընթացքում, կապված է ինչպես ամուսնական տարիքի բարձրացման, այնպես էլ հիմնականումսոցիալ-տնտեսականպայմանների հետ: Վերջին տարիներին նկատվում է ամուսնությվատթարացման ունների գործակցի ավելացում, սակայն միաժամանակաճել է նան ամուսնալուծության գործակիցը: Այնուհանդերձ,ՀՀ ամուսնալուծության -

գործակիցն,օրինակ,Ռուսաստանի(35/26)ցուցանիշի համեմատ շուրջ երեք անգամ ավելի ցածր է, իսկ ԱՄՆ (4.85/55)ցուցանիշի համեմատ` ավելի քան հինգ անգամ: ժողովրդագրականկարնոր ն բնակչության կենսամակարդակը բնութագրող ցուցանիշներից է հանդիսանումծննդյան պահից հաշվարկված կյանքի սպասվելիք միջին տնողությունը: Եթե ԱՊՀ երկրներում 1985-1986թթ. այն կազմել է 69տ., ապա ՀՀ-ում` 7Յտ., որն ի դեպ, ԱՊՀ-ում ամենաբարձրցուցանիշն էր հանդիսանում:Սակայն անբարպայմաններիհետնանքով, բնակչությենպաստ սոցիալ-տնտեսական ան ընդհանուր մահացության որոշակի ավելացմանհետնանքով ՀՀ-ում կյանքի սպասվելիքմիջին տնողությունը հաշվարկված ծննդյան պահից 1985-1995թթ. նվազել է մինչն 72.5տ., որից հետո այն ավելացել է՝ 2007թ. կազմելով 73.5 տ., այդ թվում` կանանց համար այն կազմել է 76.6տ.: Անհրաժեշտէ նշել, որ կյանքի սպասվելիք միջին տնողության վերաբերյալ տվյալները տարեկանմիայն մեկ անգամ են նախապատրաստվում 31 Ազգայինվիճակագրականծառայության կողմից, ի տարբերություն ժողովրդագրականմյուս ցուցանիշների,որոնց շարժը հնարավոր է ուսումճասիրել տարվա չորս եռամսյակներիընթացքում: Բնակչությանշարժի ազդեցությունըաշխատունակ տարիքի բնակչէ հետնյալ բանաձնիմիջոցով՝ վրա ներկայացվում ության կազմավորման Բ

աշխչՄ-(ԴՀՄաշխ) Միգր.

որտեղ` Բաշխ

Մ» աշխատ:

Մ՛

թվաքանա բնակչության Պո " աշխատունակտարիքի ոո» |

աշխատունակտարիքմուտք գործող բնակչության թվաքանակն

ովաթանակն ի

տարիքիսահմաններիցդուրս եկող բնակչության

թիվն է: Մաշխաշխատունակտարիքումմահացածների աշխատունակ բնակչության տարիքի ներհոսքն է կամ արտՄեգր -

Բորը

1.4

Բնակչության միգրացիան

ն դրա

' սոցիալ-տնտեսական

հետնանքները

Միգրացիան /լատիներենուցո8կօ/ վերաբնակեցում,տեղաշարժ բառից է: Դա մշտական բնակության վայրը փոխելու հետ կապված, մարդկանցտեղաշարժն է որոշակի տարածքներիսահմաններիցդուրս, կամ նրանց վերադարձըդեպի այդ տարածքները: վերլուծելիս, այն դասակարգում են ըստ մի շարք Միգրացիան ՏՐ ախված (կախվածհատվողսահմաններիբնույթից, լինումէ բնակչության արտաքին ն ներքին միգրացիա,ընդ որում, բնակչությանարտագաղթը կոչվում է միգրացիա,իսկ ներգաղթը՝իմիգրացիա: ըստ ժամանակագրական հատկանիշներիլինում է մշտական (անվերադարձ), ժամանակավոր,սեզոնայինն ճոճանակայինմիգրացիա: ըստ իրագործմանձների միգրացիանլինում է հասարակության կողմից կազմակերպված ն անկազմակերպ, որն իրականացվում է միգրանտների կողմից առանց նյութական կամ կազմակերպչական |

աների ներդրման ե

երի ոնանքով աախգնան ության պոտենցիալկերպովկարող որոնցից եզերվներ, էլ

են տեսակներն

հոսքերը: Այդ ռեզերվների միգրացիոն

օգնության:

կախված այն բանից, թե մարդկանց տեղափոխությունըկատարվում է նրանցսեփական ցանկությամբ, թե դրանիցանկախ, միգրացիանլինում է կամավորն հարկադիր: Միգրացիայիհիմնական պատճառներն են հանդիսանում տնտեսական, սոցիալական,քաղաքական, ազգային ն ռազմական:Դրանցից գլխավորներնեն տնտեսականն սոցիալական պատճառները:Օրինակ, վերաբնակեցումներաշխատանք գտնելու, ավելի բարձր եկամուտների, ապրելակերպիփոփոխման նպատակով: Այսպիսով,հիմնական պատճառներնեն` բնակչության կենսապայմանների տարածական դիֆերենցումըն աշխատուժիառաջարկիու պահանջարկիանհամապ»

ատասխանությունը:

առաջանա

ոբ. հետնանք առաջընթացի

մեջ տեխնիկական ա/ արդյունաբերության ւժը:

ով

աշխատուժը, ազատված Նրրտադրությունից Աարատնտեսական սեզոնայինռեզերվները: յ աշխատուժի

աղբյուրնհիմնական տեղեկատվության վերաբերյալ Միգրացիայի տվյալները,մարդահվիճակագրական

ընթացիկ երն են հանդիսանում՝ տնտեսագիտական-սոցիոլ ամարների նյութերը, հատուկ պլանավորումը: նյութերը, սոցիալ-տնտեսական ր նների

ն կանխվերլուծության Նամակական գնահատման, հեւ միգրացիայի ցուցանիշները հետնյալ կիրառվում ատեսճմաննպատակով են

զուտ

անակի ա ժա

մնացորդ

կամ միգրացիայի միգրացիա,րետտո-միգրացիա ն ժամանողներիթվաքմեկնողների

ժամանակահատվածում որոշակի տարբերությունը: ».

կամ րուտտո ագիգրացիա

միգրացիա - գեկնողն

գումարը: թվաքանակի անողների տարբերության թվաքանակի ժամանողների

հարաբ-

թվաքանակին

ն Մեկնողների միջին տարեկան բնակչության երությունը գործ աճի »՝ րծակից Արաննիկական -

«ո

արտադրողա

աշխատանքի

աշխատուժի կգոյանան ապագայում են

-«(«է)/Տ"

կոչվում է

բնակինտենսիվության միգրացի Միգրացիայի թվաքանակի ընդհանուր բնակչության տարածքի

են նույնպես հաշվարկվում Միգրացիայիգործակիցները չությանհազար շնչի հաշվով: գործակիցէ կոչվում

չափի ն քննարկվող

հարաբերությունը՝

ել»ԶՄլյ/Տ յ -

բւ-

ՔՄլ/Տյ

կամ

«Վ-Ծ"1000/Տ"1

կամ

ԽՃ"

100051 տարածքիցդեպի )-րդ '

որտեղ`Մյ՛

րածքը: Տ Տլ

հոսքն է միգրացիոն

րդն -րդ

լ -րդ

է:

թվաքանակն բնակչության տարածքների

տա-

է«Ց ԽՅ Ծ Ճ

մեկնմանգործակիցնէ: գործակիցնէ: մեկ տարվա ընթացքումմեկնածներիթվաքանակնէ: մեկ տարվաընթացքումժամանածների թվաքանակնէ: ժամանման

Մեկնման գործակիցը հաշվարկվում է որպեսմեկ տարվա ընթացքմեկնածների թվաքանակի հարաբերությունը բնակչության միջին տարեկան թվաքանակին, իսկ ժամանման գործակիցը` մեկ տարվա ընթացքում ժամանածներիթվաքանակի հարաբերությունըբնակչության միջին տարեկանթվաքանակին: Շարժունակության ընդհանուր գործակիցը («) հավասար է միգրացիոն տեղաշարժերի ընդհանուր թվի ն բնակչության ընդհանուր թվաքանակիհարաբերությանը՝ ում

Խ-Մ/Տ

Միգրացիայի ինտենսիվության գործակիցներիմիջոցով կարելի է գնահատելառանձինտարածքներիմիգրացիոնպրոցեսներիինտենսիվությունը: Եթե միգրացիանքննարկվում է ըստ բնակչության տարբեր սեռա-տարիքային,սոցիալական,պրոֆեսիոնալն այլ խմբերի, ապա այն կոչվում է դիֆերենցիալմիգրացիա: Այդ նպատակովօգտագործվում է միգրացիայի հարաբերական ինտենսիվության ինդեքսը, այսինքն, տվյալ խմբիհամարինտենսիվության մասնակիգործակցին միգրացիայի ինտենսիվության ընդհանուրգործակցիհարաբերությունը՝

հց /ՃՀ(/Տց):Մ/ՏՀ(///):ՏյտՀ/0:6ց ՀՍ

որտեղ՝ Օց տվյալ խմբի տեսակարարկշիռն է բնակչության թվաքա-

Աո

ց խմբի տեսակարարկշիռնէ մեկնածների թվաքանակիմեջ (42): -

Միգրացիայի հարաբերականինտենսիվությանինդեքսի միջոցով կարելի է բացահայտել տվյալ խմբի միգրացիոն շարժունակության

միտումները: Վայաստանի Հանրապետությունում գոյություն

ունեն միգրացիոն արտաքին ներքին միգրացիա,հարկադիր միգրացհետնյալ հոսքերը՝ ն իա: Հարկադիր ներգաղթի օրինակ է հանդիսանում հիմնականում Ադրբեջանից ավելի քան 400 հազար փախստականներիներգաղթը Հայաստան,որոնց մի մասն այնուհետն հանրապետությունումստեղծված

ծանը

սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի, գործազրկության

մեծ մասամբ արտագաղթեց

են

ԱԱ համաձայն

այդ

Ժամա

հազար մարդ, կամ գրեթե

ածումարտագաղթել .1 են 325.8

նի

ար

հազար

ցք.

«ՓախստաԱզգայինԺողովի կողմից ընդունվեց իրափախստականների էր ն» ՀՀ օրենքը, որն ուղղված մ ը ասրապնդ վական ն սոցիալական պաշտպանվածության դեռես բազմաթիվընտանիքներ Սակայն, առայսօր փախստականների իսկ նրանց գործազրկության չեն բնակարաններով, ա ահովված է միջին հանրապետական գերազանցում զգալիորեն ռազմավարական հաղթահարման ուցանիշը: Ըստ ՀՀ աղքատության պաշտպանության սոցիալական փախստականների (ԱՀՌԾ) լինի նրանց համար պետք է նպատակաուղղված քաղաքականությունը ստեղծմանը: հնարավորությունների հետ հավասար: տեղաբնակների է փախստա2000 հաստատվել թ. կողմից դեռես ՎՀ կառավարության համաձայն որի ծրագիրը, ապահովության կանների բնակարանային հանրակացարաննեբնակեցված է փախստականներով նախատեսվում շենքերում ապրող վթարային ի վերափոխումբնակարանների, գնում վայրումբնակարանների համար բնակության որոնց կառուցում, ն միայնակ տարեցների համար կացարանների ավելիքան 11 հազար ընտանիք, կապահովվեն շնորհիվ բնակարանով կացարաններով: իսկ ավելիքան 1500 ծերունիներկապահովվեն է փախստաթույլատրվել համաձայն որոշման ՀՀ կառավարության բնակեցրածտարածքների կանների կողմից հանրակացարաններում է բնակարանային նան իրականացվում ինչպես սեփականաշնորհումը, ՀՀ

մակարդակը Ցրագրի

փախստականների

պայմանավորվածինչպես ցուցանիշը ամրագիայի՝ աշխատանքափոփոխումով, բնակության ծրա

այնպես էլ վայրի թվաքանակով: մարդկանց մեկնող արտերկիր պայմանագրերով միջին տարեկան ծավալը 1961-1976թթ. զուտ դրական միգրացիայի որը պայմանավորված էր հաշվով կազմում էր 13.9 հազար մարդ, ն ապահովումէր հանրապեզարգացմամբ արագ տնտեսության աճը: 1970-ական թվականների մեխանիկական տության բնակչության թուլացան:ՀՎանրապեզգալիորեն կեսից միգրացիոնհոսքերը դրական էր միայն սկսած 1976թ. հաշվեկշիռը տությանմիգրացիայի հետ: ն Վրաստանի Ադրբեջանի

մշտական

էն

երկրորդ

«թռօօրտ ոսոՓքա", ԽՆ, 19986,

«.

ԺօեօրՕՔԻ 36, ՈԿՕՐթՅՓՈԿՇՕաոն "

Ռուսաստան: : Ռուսաստա

տվյալների տարեգրքի երնագրական 202.1 Ռուսաստան արտագաղթել Վայաստանից տվ նույն հազար Ռուսաստան երբ Ադրբեջանից դեպքում, տնանքով

ԻԻ

Քօօծայ",

ԽՆ, 20000.

Բնակչության միգրացիայի մասին տվյալներըստացվում են ՀՀ կառավարությանն առընթեր Ոստիկանության տարածքայինանձնագրային ծառայությունների կողմից տրամադրվող եկողներին մեկնողների վիճակագրական հաշվառմանկտրոններիհիման վրա: Իսկ

ուղնորափոխադրումների վերաբերյալ տվյալները

արտաքին

ստացվում

միգրացիոն ՀՀ հսկիչ գործակալությունից անցագրային կետերով,

թվում օդային,

երկաթուղային

տրանսպորտովիրականացվածուղեորափոխադրումների ծավալիհիման վրա: Պատերազմին էներգետիկ ճգնաժամիհետնանքով ստեղծվածծանր տնտեսական իրավիճակիպատճառով Հայաստանից բնակչության արտահոսքնիր գագաթնակետին է հասել 1 Ըստ ՀՀ կառա993-1994թթ.: վարությանն առընթերքաղաքացիական ավիացիայիգլխավոր վարչության տվյալների 1992-1994թթ. միգրացիայի բացասական մնացորդը կազմել էր ավելի քան 479 հազարմարդ: Ընդհանուրառմամբ,իննսունա-

թվականներին արտաքին միգրացիայի մնացորդը ՎՀ-ում,ըստ փորձագիտական գնահատումների կազմելէ 700 հազ. մինչն1 մլն. մարդ: կան

Ընդ որում, արտաքին միգրացիայի բացասական հաշվեկշռիգերակշիռ մասըբաժին է հասնում 1992-1994 թվականներին:

Հրադադարի տնտեսական աճի տեմպերի ավելացման արդյունքում, 1995թ. սկսած միգրացիայի հաշվեկշիռը բարելավվելէ: Եվ ներկայումսմիգրացիոն տեղաշարժերը հիմնականումպայմանավոեն րված սոցիալ-տնտեսական ն

պատճառներով,մասնավորապես, ն գործազրկությամբ մասնագիտական զարգացման սահմանափակ

հեռանկարներով: ՀՀ-ից ընդլայնվել է «ուղեղների», այդ

թվում՝ երիտաբարձրորակմասնագետների արտահոսքը,հատկապես,ճշգրիտ գիտությունների, այդ թվում՝ ֆիզիկայի, մաթեմատիկայի, ծրագրավորշան ասպարեզում: սարդ

Պն արտաքին

Ալյուսակ 15

միգրացիայի 2001-2008թթ. (հազարհաշվեկշիռը մարդ)

| կեկշիռը 2007 ||ՋՁՑ 6

Միգրացիայի հաշ- Միջպետական միգրացիայի մնացոր-|այդ թվում դը, ներառյալ ներքինտեղաշարժերըբնակչի

-9.2

-Ո8

-------Ն2004

-7.7

հազար

հաշվով

-6.7 -

-5.5

-2.4

-2.1 --

Աղբյուր` ՎՀ. Ազգայինվիճակագրականծառայության տվյալներ: Ըստ ՀՀ կառավարությանն առընթեր ՀՀ Ոստիկանության տարածքային անձնագրայինբաժիններիտեղեկատվության2008թ. մեկնողների թվաքանակըգերազանցելէ ժամանողներիթվաքանակը ընդամենը 5.5 հազարով, որը զգալիորեն ցածր է բոլոր նախորդ տարիներիցուցահամեմատ (Աղյուսակ1.5): Գազարբնակչի հաշվով յի մնացորդը2001-2008թթ. գրեթե կրկնակիչափով նվազել է: Ուշագրավ է, որ Աշխատանքիմիջազգայինկազմակերպությանկողմից ՀՀ-ում իրականացվածմիգրացիայիփորձնական ընտրանքային հետազոտության արդյունքներիհամաձայն,1990-2006թթ. արտերկրում ապաստանածներըն այնուհետն հայրենիք վերադարձածներըգերազանցել են ընթացիկմիգրանտներին: Ըստ ԱՊՀ վիճպետկոմիտվյալների 2000-2007թթ. ընթացքում ԱՊՀ երկրների միջպետականմիգրացիայի մնացորդը դրական էր միայն ՌուսաստանիԴաշնության ն Բելառուսի համար, իսկ առավել անբարենպաստցուցանիշ էր գրանցվել Ղրղզստանի,Ղազախստանի ԱՈւկրաինայի համար, որտեղից զգալի էր հատկապեսռուսախոս բնակչութ-

նիշների

միգրացիա-

յան արտագաղթը:

Բնակչությանն աշխատանքայինռեսուրսներիաճի ցածր տեմպերը պայմանավորվածեն միգրացիայիբացասական հաշվեկշռով:Աշխատանքայինռեսուրսներիքանակականն որակական ցուցանիշների վրա էապես ազդող մեկ այլ գործոն է հանդիսանումմիգրացվողբնակչության կազմում երիտասարդ ն միջին տարիքիմարդկանցթվաքանակի գերակշռումը: Բնակչության ներքին միգրացիայիհիմնականտեսակներն են հանն միջմարզայինմիգրացիան:Ընդ որում, ամեն մի տեսակիհամար բնորոշ են հետնյալմիգրացիոնհոսքերը՝ 1. միգրացիոն քաղաքային բնակավայրերից(քաղաք-քանան

դիսանում միջքաղաքային դոմքոր

), ղաք,քաղաք-գյուղ

-7.8

են

այդ

ն ավտոմոբիլային

գյուղատնտեսականվերաբնակեցում(գյուղ-քաղաք,գյուղ-գյուղ): Հատկապեսքաղաքներում ստեղծված ծանր սոցիալ-տնտեսական պայմաններիհետնանքով ն գյուղերում հողի սեփականաշնորհման

արդյունքում, առաջինանգամ միգրացիոնհոսքերը փոփոխեցինիրենց ը քաղաքից գյուղ: Ըստ որում, գյուղատնտեսությանմեջ

(Աերաոյալ ների թվաքանակը առյալ րառյալ

անտառային թյունը յի տնտեսությունը

ն ն

որսորդությունը)զբաղված -

լ:

1990-2007թթ. ավելացել է գրեթե երկու անգամ ( կազմելով շուրջ 506.7 հազար մարդ: հաշիվ նան քաղաքաբնակների), մեջ Դա ավելի քան երեք անգամ գերազանցում է արդյունաբերության

զբաղվածներիթվաքանակը: Աշխատուժիշարժիառանձնահատուկձն է հանդիսանումճոճանա-

/ամենօրյա/ն խիստպարբերականտեղաշարժ բնակությանվայն հակառակը:Սակայն,ինչպես ն ճոճանակարից դեպի աշխատավայր յին միգրացիան,բնակչության միգրացիանկարող է ունենալ երկակի հետնանք: Մի կողմիցայն, հասարակությանպահանջներինհամապատասխան,ապահովումէ բնակչության ն աշխատանքայինռեսուրսների տարածքայինվերաբաշխումը, իսկ մյուս կողմից, բնակչությանչկարգավորվող միգրացիանկարողէ հանգեցնել խոշոր քաղաքների գերաճին, գյուղական բնակչության սակավացմանը,ծերացմանը ն այլն: պայմաննեՆշենք, որ, օրինակ, անբարենպաստսոցիալ-տնտեսական րի պատճառով Ռուսաստանի հյուսիսային շրջաններից, այդ թվում՝ Ծայր Հյուսիսից, ՀեռավորԱրնելքից ն Արնելյան Սիբիրիցբնակչության արտահոսքը 1991-1998թթ. կազմել է գրեթե երկու միլիոն մարդ: Եվ այդ գործընթացը շարունակվումէ: Սեզոնային միգրացիան՝ դա աշխատունակբնակչության տեղաշարժն է դեպի աշխատանքի ն բնակության ժամանակավորվայրերը, մի քանի ամիս ժամկետով, մշտական բնակավայրը վերադառնալու պայմանով: Սեզոնայինբնույթի արտադրությանճյուղերին են վերաբերում, բացի գյուղատնտեսությունից,անտառային, ինչպես նան գյուղատնտեսական հումքը վերամշակող ճյուղերը: Սեզոնայինկամ ժամանակավոր միգրացիանմեր հանրապետությանհամար միշտ ունեցել է բացասական մնացորդ:Սեզոնային միգրացիանունի դրականն բացասական հետնանքներ: Բացասական հետնանքները կայանում են հաճախ սոցիալ-հոգեբանական գործոններիազդեցությանմեջ: Մեր հանբանվորներապետությանտնտեսությունըշատ մասնագիտությունների րի խիստ կարիք ունի, որոնք իրենց ունակություններըկիրառում են ԱՊՀ այլ երկրներում: Պետությունը որոշակի միգրացիոնքաղաքականությունէ վարում, ուղղված միգրացիայիօպտիմալացմանը:Մասնավորապես,միջոցներ են կիրառվում դեպի նոր զարգացող ռեգիոններ բնակչության տեղաշարժերի խրախուսման, դեպի խոշոր քաղաքներ միգրացիոնհոսքերի կասեցմանն այլ ձներով: Հենց այդ քաղաքականությանարտահայճատն

(ավելի սփյուռքահայությանը մեկն էր հանդիսանում տություններից նն քան 200,000 մարդ) ոցա Ներկայումս այդպրս ն

րության

ենիրա ներ իմի ար միջ: բանված

դեպի

ապահովումը: ապահովումը: Ներ

կո Ադրբեջանի անացվումԼեռնայինՂարաբաղից ինչպես վերադարձնելու, իրենց բնակավայրերը ուղղությամբ: վայրերըբնակեցնելու հանան ազատագրված ուսումնասիրումը հետնանքների

դարաբաղցիներին

հոսքերի շարժի, Միգրացիոն Միգնախարարության կառավարման է ՀՀ տարածքային մակարգվում

դաշտիլրիվ ձնավորումը,այդ թվում միգրացիահովել օրենսդրական ընմասին օրենքների գործունեության աշխատանքային յի, արտագնա կարգավորումը ի օրենսդրական միգրացիայ ունումը: Աշխատանքային , ն գործազրկութն զբաղվածության է նան «Բնակչությա նախատեսված ՀՀ ն մասին» օրենքով:

պաշտպանությա յան դեպքումսոցիալական

Թեմային վերաբերողհարցեր ք «աշխատուժ» .Բնութագրե

ները:

հասկացություն«աշխատանք»

դերի վերաբերյալի՞նչ Աշխատանքի

Յ.

Ո՞րնէ հանդիսանում

կան տնտետեսակետներ

մեջ: գրականության սագիտական առարշուկա» դասընթացի «Աշխատանքի

կան: 4.

մասնակիցնեաշխատաշուկայի Ի՞նչ տեսությունէ կիրառվում ն ո՞րն է նպատակով

վերլուծությանկանխատեսման րի վարքագծի ն

էությունը: եղատնտեսագիտության Ո՛րն է պոզիտիվն նորմատիվային մեջ: վերլուծության էությունըաշխատաշուկայի նակներիկիրառման ռեսուրսներ» «աշխատանքային է 6. Ի՞նչ իրենիցներկայացնում

դրա

հասկացությունը:

ռեսուրսները:Բնու-

աշխատանքային շարժը: Որքա՞նեն կազմել թվաքանակի բնակչության տարիքի աշխատանքային թագրե՛ք բնակչությունը: ակտիվ տնտեսապես 8. Ինչպե՞ս է որոշվում ն «զբաղված» հասկացություններ «գործազուրկ» 9. Բնութագրեք ըստ ԱՄԿ մեթոդաբանության: տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակ10. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում 7.

ՀՀ

չությունը: 11. Որո՞նքեն են

ն ինչպե՛ս ցուցանիշները բնականշարժիհիմնական դրանքգնահատվում:

Ինչպե՞սեն հաշվարկվումմասնակին հատուկգործակիցները: 13. Բացատրեք «դեպոպուլյացիա»հասկացությանէությունը: 14. Որո՞նք են բնակչության պարզ, ընդլայնված ն նեղացվածվե12.

բնութագրիչները: րարտադրության է որոշվում մանկական Ինչպե՞ս մահացության 15. ցուցանիշը: Որքան է այն կազմել ՀՀ-ում: 16. Ի՞նչ նպատակովէ կիրառվում Ժողովրդագրական քաղաքականությունը: Ներկայացրեքժողովրդագրական քաղաքականությանա-

Աշխատանքիշուկան

18.

տարիքի բնակչությանթվաքանակի վրա: աշխատունակ Որո՞նքեն

միգրացիայիպատճառները: Տվե՛ք միգրացիայի դա-

ըստ հատկանիշների: սակարգումը Որո՞նքեն միգրացիայի

վում ՀՀ-ում:

ցուցանիշները ն ինչպե՞ս է այն բնութագր-

հիմնական բնութագրիչները

շուկան` դա աշխատանքիառաջարկին պահանջարկի Աշխատանքի

գավորվումեն գործատուների ն աշխատողներիաշխատանքայինհարաբերությունները,կապված աշխատանքի տեղավորման, զբաղվածության, աշխատանքիվարձատրության,աշխատանքայինպայմաննեխնդիրներիհետ: րի ն այլ աշխատանքային Այս առումով աշխատանքիշուկան բաղկացած է աշխատուժի շուկայից ն աշխատատեղերիշուկայից: «Աշխատանքիշուկա» հասկացությունն առաջինանգամ կիրառվելէ Կ. Մարքսիկողմից «Կապիտալ» ն բնորոշվել, որպես ապրանքայինշուկայի հատուկ աշխատության մեջ ստորաբաժանում: Սակայն տնտեսագիտությանմեջ կան իրարամերժ տեսակետներ«աշխատանքի շուկա»» կամ «աշխատուժի շուկա»» հասկացություններիվերաբերյալ: Մի շարք տնտեսագետներ դիտարկում են բացառապես«աշխատանք»ապրանքիշուկան, մյուսները, ինչպես, օրինակ, Լ. Կոստինը, գտնում են, որ «աշխատանքի շուկա» ն «աշխատուժիշուկա» հասկացություններընույնատիպեն:՛ Աշխատանքի շուկայի տեսության զարգացմանգործում խոշոր ներդրում կատարած դասականտեսության ն արժեքիաշխատանքայինտեսության հիմնադիրներԱ. Սմիթը ն Դ. Ռիկարդոնդեռես 18-19-րդ դարերում հիմնավորեցին այյն գաղափարը, որ աշխատանքըհանդիսանում է ապրանք կամ առուվաճառքիառարկա: Սակայն հետագայում Կ. Մարքսը ապացուցեց, որ աշխատանքը չի կարող ապրանք հանդիսանալ,քանի որ շուկայում իրացվում է ոչ թե աշխատանքը,այլ աշխատանքիունակութքյունը կամ աշխատուժը,որի կրողն է վարձու աշխատողը: Դեռնս 1919թ. Վերսալումընդունված Աշխատանքիմիջազգային կազմակերպության համաձայն աշխատանքը ապրանք չի հանդիսանում: կանոնադրության Սակայն արնեմտյանտնտեսագիտականգրականության մեջ, ինչպես նան ԱՊՀ երկրներում լայնորեն կիրառվում է «աշխատանքի շուկա» ՅԵՐծոե« Փ. ԸօԿ.1-23, ' Խռքոշ.էՆ, ԽօՇրու Ո./ճ. "ՔՕՇՇԽԱՇԿԵՄ ՇԸ.

2.1. Աշխատանքի շուկան ն դրա առանձնահատկությունները

ՀՀ-ում ն Արցախում: ռանձնահատկությունները

յունը

Գլուխ

Ա դրա

11.

«.728.

քեԽՕԿ -քյոճ.

ԹՕոքօշելւ6օքոմ,

ԲՇՈՕքոԵ,

ոք

տա

"., Լ,

1998ո.,

հասկացությունը,որի տակ հասկացվում է աշխատատեղերի շուկան:

ն'

աշխատուժիշուկան,

ն'

7ուկեների գրքեր շայայի Գործունեությունը աի ընկերություններըեն

սերտորեն կապված է այլ Ա երդի, որտեղ

ձեռք: բերում Արհ աժերա րանքային շուկայի որտեղ իրացվում են աներն յությունները: ապրան

հետ,

պրանքներն

ու

աա

օառա-

Աշխատանքի ապրանքայինշուկաներիմիջն հարաբերակցությունը ցուցադրվում է տնտեսությանշրջանաձն մոդելի միջոցով (Գծապատկեր2.1) ն

Գծապատկեր 2.1

Տնտեսությանշրջանաձնե մոդել Ապրանքային շուկա

Տ: ։

Տնային տեսություններ

Ձեռնարկություններ

տն

Սշխատանքիշուկա

Այս մոդելում, որտեղ կան երկու տնտեսական գործոններ` տնային

ն տնտեսությունները ձեռնարկությունները, է, թե ինչպեսեն ներկայացված

առաջարկի ն պահանջարկի շուկայական ուժերը միմյանց կապակցում ն աշխատանքի ապրանքային շուկաները:Շահույթապահովելունպատակով, ձեռնարկությունները արտադրումեն արտադրատեսակներ ն իրականացնում ծառայություններ ապրանքայինշուկայում վաճառելուհամար: Դա ապրանքային շուկայում ներկայացված է Տց կորի միջոցով:Մյուս կողմից, ձգտելով ավելի բարձր կենսամակարդակի, տնայինտնտեսություններն իրականացնում են սպառողական ծախսեր,կապվածապրանքների ն ծառայությունների ձեռքբերմանհետ: Գծապատկեր 2.1-ում դա ներկայացված է Օց կորի միջոցով: Առաջարկի ն պահանջարկի հատումըապ40

շուկայում տալիս է հավասարակշռությունապահովող Ել գին ն րանքային

անակ: Ապրանքներարտադրելուհամար ձեռնարկությունները պետք

արտադրամիջոցների, ունենան

այդ թվում`աշխատուժիբավարարքաշուկայում աշխատանքիպանակ, որն էլ պայմանավորումէ աշխատանքի հանջարկիառաջացումը:Այն ներկայացվածէ Ծ. կորի միջոցով: Միենույն ժամանակ, ապրանքներն ծառայություններձեռք բերելու համար, անհրաժեշտեկամուտներապահովելու նպատակով,տնային տնտեսություններն առաջարկումեն իրենց աշխատուժը ձեռնարկություններին,ինչը ներկայացված Տւ կորի միջոցով: Պահանջարկին առաջարկիհատումը շուկայում տալիս է Մմլ աշխատավարձն Լլ զբաղվածության աշխատանքի

մակարդակ: Աշխատանքիշուկան իր որոշ հատկանիշներովտարբերվում է ապրանքայինշուկայից: Կարելի է նշել աշխատանքի շուկայի հետնյալ առանձնահատկությունները: 1. Նախ, աշխատանքիշուկայի առաջին կարնորագույն հատկանիշն այն է, որ վաճառվող ն գնվող ապրանքը յուրահատուկ է, ն դա գործող աշխատուժն է ն նրա աշխատանքայինհնարավորությունների ու կարողություններիիրացումը, որը կախված է նրա աշխատանքի արդյունավետությունիցն խթանումից: Փաստորեն աշխատանքային ծառայություններըոչ թե գնվում են որպես սեփականություն,այլ վարձվում են որոշակի ժամանակահատվածիընթացքում Ա որոշակի պայ-

մաններով:

2. Ապրանքայինշուկայում յուրաքանչյուր կողմը շահագրգռվածէ տվյալ ապրանքն իրացնել հնարավոր առավելագույն գնով: Քանի որ աշխատանքիշուկայում աշխատուժիվաճառքնիրականացվումէ աշխատուժիսեփականատիրոջն այն գնող գործատուիանմիջականանձնական շփումների միջոցով, ապա այն պայմանավորված է ոչ միայն աշխատուժիգնով, այլն ոչ տնտեսականգործոններով:Այդ գործոնների թվին են դասվումֆիզիկականգործոնները,այդ թվում` աշխատանքային խեղմանվտանգը կամ աշխատանքայինպայմաններըն միջավայրը, սոցիալականգործոնները`աշխատանքի հեղինակությունը, ղեկավարության դիրքորոշումը, վերապատրաստմանն առաջխաղացման Այսպիսով,ձեռնարկությանկողմից աշխատուհնարավորությունները: ժի ընտրությունըկատարվում է ոչ միայն աշխատավարձիչափի, այլ նան աշխատանքայինհատկանիշներիհիման վրա: Յ. Աշխատաշուկայումաշխատանքիգինը` դա աշխատողիաշխատավարձնէ, սակայնաշխատանքիտնտեսագիտականտեսության մեջ դրա տակ հասկացվումէ վարձատրությանդրույքաչափը (ո) կամ աշմեկ ժամվա գինը: Զարգացած երկրներում ժամային խատանքային դա այն գումարն է, որ աշխատողըկարող է կորցնել մեկ վարձաչափը`՝ «լ

իր ինքնակամբացակայության դեպքում: ՀՀ-ում ն ԱՊՀ այլ պետություններում նման մոտեցման կիրառումը կապված է մի շարք դժվարությունների հետ, քանի որ վիճակագրության ն աշխատավարձի վճարման պարբերականության մեջ կիրառվումէ ամսականաշխատավարձի ցուցանիշը: 4. Աշխատանքիշուկայի կարնոր առանձնահատկություննէ աշխատանքայինզբաղվածությաներկարաժամկետբնույթը: Ապրանքների դեպքում, գնորդները ն վաճառողները կարող են յուրաքանչյուր օր մի ապրանքըփոխարինելմյուսով, իսկ աշխատանքիշուկայում գործատուները գերադասում են աշխատուժը ձեռք բերել ավելի երկար ժամկետով, քանի որ զգալի ներդրումներ են կատարում, աշխատուժի վերապատրաստմանն աշխատանքայինփորձիկուտակմաննպատակով: 5. Աշխատանքիշուկայի հաջորդ հատկանիշնէ՝ աշխատանքների ն աշխատողներիորակականբնութագրերի ծայրահեղ բազմազանությունը (տարիք, սեռ, կրթություն, փորձ, մոտիվացիա): Աշխատանքիշուկայում առաջարկվող աշխատանքիքանակը ն որակը տնտեսականաճի կարնորցուցանիշներեն հանդիսանում: Աշխատանքիշուկայիվրա ազդեցությունեն գործումերեք կարնորգործոններ՝շուկայական,ինստիտուցիոնալ գործոններ: ն սոցիոլոգիական 1. Շուկայականգործոնները`դրանք առաջարկին պահանջարկի գործոններն են: Ձեռնարկությունների,կառավարության, ոչ շահութաբեր կազմակերպությունների, աշխատանքիպահանջարկըպայմանավորված է ապրանքներիկամ ծառայություններիպահանջարկով:Աշխատուժի առաջարկը պայմանավորվածէ ապրանքների ն ծառայությունների նկատմամբանհատիպահանջարկով:Աշխատանքիառաջարկի ն պահանջարկիկարգավորմանխնդիրըշուկայական համակարգի պայմաններում լուծվում է երկու փոխկապակցվածմեխանիզմներիմիջոցով՝ աշխատավարձիդրույքաչափերի փոփոխմանկամ աշխատուժի շարժունակությանապահովման միջոցով: 2. Ինստիտուցիոնալգործոնները` դրանք աշխատուժի բաշխման ն գնագոյացմանվրա տարբեր կազմակերպությունների, ինչպես օրինակ, կառավարության,արհմիություններին ձեռնարկությունների ազդեցության գործոններն են: Օրինակ, աշխատուժի ներքին շուկա գոյություն ունի այն ձեռնարկություններում, որոնք կիրառում են աշխատողների պրոֆեսիոնալառաջխաղացմանտարբեր համակարգեր:Աշխատուժիարտաքինշուկան բնութագրվում է աշխատատեղերիհամար անհատներիմրցակցությամբն մի ձեռնարկությունիցմեկ այլ ձեռնարկություն կատարվողտեղաշարժերով:Մի շարք ճյուղային արհմիություններ կարող են լրջորեն ազդել աշխատանքայինհարաբերությունների, այդ թվում աշխատավարձիմակարդակին զբաղվածների թվաքաժամում

նակի վրա: Պետությունը կարգավորում է աշխատանքիշուկայի գործունեությունը վարչական ն տնտեսական լծակների միջոցով, այդ թվումհարկային, նվազագույն աշխատավարձիսահմանման քաղաքականության,եկամուտների ինդեքսավորման,սուբսիդավորման, գործազրկությանն սղաճի կարգավորման միջոցով: 3. Սոցիոլոգիականգործոնները` դրանք աշխատանքի բաշխմանն վրա տարբեր սոցիալականխմբերի ն նորմերի ազդեվարձատրության են: Այդ գործոններն ընդգրկում են ընտանիքը, գործոններն ցության դասակարգը,մշակույթը, սովորույթներնու ավանդույթները,նախապաշարմունքները:Օրինակ, ընտանիքը,պատկանելությունըորոշակի դասակարգին,ինչպես նան ծնողների զբաղմունքը կարնոր ն հաճախ վճռորոշ նշանակություն կարող են ունենալ անհատի ապագայի ընտրության հարցում: Նշված գործոններըպայմանավորումեն նան աշխատանքիշուկայի շարժունակությունը: 2.2.

Աշխատանքի շուկայի ցուցանիշները

Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության (ԱՄԿ), Տնտեսական համագործակցությանն զարգացմանկազմակերպության(ՕԷՇՕ) ն մի շարք երկրների ազգային վիճակագրականծառայությունների համատեղ ջանքերով 1997թ. մշակվել է աշխատանքիշուկան բնութագրող20 հիմնական ցուցանիշներիցանկը (ԱՇՀՑ): Այն ներկայացված է Գծապատկեր2.2-ում: Վերը նշված հիմնական ցուցանիշների ցանկը կազմվել է, ելնելով վիճակագրականտվյալների մատչելիությունից, կոնցեպտուալ ընդհանրությունից,ինչպես նան ըստ երկրներին ռեգիոններիցուցանիշների համեմատելիությունից:Իհարկե, ոչ բոլոր երկրները կարող են ապահովել տեղեկատվությունաշխատաշուկայիառաջարկվածբոլոր ցուցանիշների վերաբերյալ: Այսպես, եթե զբաղվածության ճյուղային կառուցվածքի վերաբերյալ տեղեկատվություն է ապահովվում գրեթե 200 երկրներից,ապա աշխատանքիժամային վարձատրությանվերաբերյալ միայն 29 երկրներից:Աշխատանքիշուկայի հիմնականցուցանիշները դասակարգվումեն չորս հիմնականխմբերի, այդ թվում զբաղվածությանցուցանիշները,գործազրկությանցուցանիշները,աշխատանքի արտադրողականության,վարձատրությանն աղքատության ցուցանիշները ն կրթականմակարդակիու գրագիտությանցուցանիշները:

Գծ

ցուցանիշներ"

Աշխատանքի շուկայի հիմնական |

Աշխատանքիշուկան բնութագրումեն հետնյալ խմճբերի-՝ ըստ համապատասխան ցանիշներն

հիմնական ցու-

Զբաղվածությանցուցանիշներ. 1. Աշխատուժիմասնակցության աստիճանը. Այն գնահատվումէ ու գործազուրկների ընդհանուրգումարի ն աշխատանզբաղվածների քայինտարիքի բնակչության թվաքանակիհարաբերակցությամբ: 2. Զբաղվածության մակարդակը. Այն որոշվում է զբաղվածների տեսակարար կշռով աշխատանքայինտարիքի բնակչության ընդհանուր թվաքանակիմեջ: Յ. Զբաղվածության տեսակները. Այստեղ առանձնացվում են զբաղվածներիերեք առավել կարնոր խմբեր` վարձու աշխատողներ, ն մասնակցությունապահովող ընտանիքիանդամինքնազբաղվածներ ներ: Ինքնազբաղվածների խմբին են դասվում նան գործատուներըն արտադրական/սպառողական կոոպերատիվներիանդամները: Տնտեն զբաղվածությանճյուղային կառուցվածքիբասությանզարգացմանը րելավմանը(գյուղատնտեսությունիցդեպի արդյունաբերությունն ծաավելանում ռայություններիոլորտ) զուգահեռ համապատասխանաբար է վարձու աշխատողներիտեսակարարկշիռը ն նվազում ինքնազբաղ-

վածների ու ընտանիքի աշխատող անդամների տեսակարար կշիռը: Զբաղվածության ըստ տեսակների նման բաժանումն արտացոլում է տնտեսականռիսկի աստիճանը:Արդյունաբերապեսզարգացած երկրներում վարձու աշխատողներիտեսակարար կշիռը կազմում է զբաղվածների 70-90 տոկոսը, ինքնազբաղվածներինը` 10-15 տոկոսը ն չվարձատրվողընտանիքիանդամներինը՝0-4 տոկոս: 4. Զբաղվածությունն ըստ ճյուղերի. Այս ցուցանիշը սերտորեն կապվածէ երրորդ ցուցանիշի հետ: Այն դիտարկում է զբաղվածության տեսակարարկշիռն ըստ երեք հիմնականոլորտների՝արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն ն. ծառայություններ: Տնտեսական գործունեությանճյուղերը որոշվում են 1968 Ա 1989թթ. ընդունված դասակարգմանմիջազգայինստանդարտների (Տ/Շ) համաձայն: 5. Մասնակի զբաղվածություն. Լրիվ Ա մասնակիզբաղվածության միջնտարբերությունըԱՄԿ-իկողմիցորոշված չէ: Այն ներկայումս որոշվում է ըստ յուրաքանչյուր երկրի: ՕԲՇՕ-ի անդամ երկրներում որպես մասնակիզբաղվածության ցուցանիշ է դիտարկվում շաբաթական մինչն 30Ժ. աշխատողներիտեսակարարկշիռը զբաղվածներիընդհանուր թվաքանակիմեջ: 6. Աշխատածժամանակը. Այս ցուցանիշը հատկապես կարնոր է մակրոտնտեսական քաղաքականությանն մարդկայինռեսուրսների ու զարգացման պլանավորման,այդ թվում՝ զբաղվածությանծրագրերի

մշակման տեսանկյունից: Այն ներառում է երեք ենթացուցանիշներ`ա/ շաբաթական մարգինալ կամ 10Ժժ. քիչ աշխատողների տեսակարար կշիռը: բ/ նորմալ կամ ստանդարտ (40ժ.) աշխատանքայինշաբաթից ավել ժամեր աշխատողներիտեսակարարկշիռը, գ/ ամբողջ տարվա ընթացքում մեկ զբաղվածի հաշվով աշխատած ժամերի քանակը: Այս վերջին ենթացուցանիշըչի ներառում արձակուրդների,հիվանդացության հետ կապվածժամանակը ն այլ բացակայությունները: 7. Զբաղվածությունը քաղաքային ոչ ֆորմալ (ստվերային) հատվածում. Այս ցուցանիշը որոշվում է քաղաքային բնակավայրերում

զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի մեջ ոչ ֆորմալ հատվածում զբաղվածների տեսակարար կշռով: 1993թ. Ժննում կայացած Աշխատանքի վիճակագրության15-րդ միջազգայինկոնֆերանսի(/ՇԼՏ) կողմից տրվել է ոչ ֆորմալ հատվածում զբաղվածությանհետնյալ բնութագիրը՝ դրանք այն զբաղվածներն են, ովքեր տվյալ ժամանակահատվածում զբաղված են եղել տնային տնտեսության սեփականությունը հանդիսացող ընդհատակյաձեռնարկությունների առնվազն մեկ արտադրության մեջ, անկախիրենց զբաղվածությանտեսակից ն աշխատանքի առաջնայինկամ երկրորդականբնույթից:

Գործազրկության ցուցանիշներ. Գործազրկության մակարդակը. Տարբեր երկրներում գորժազրկության մակարդակը համարվում է աշխատանքիշուկայի հիմնական ցուցանիշը: ԱՇՀՑ 2-ի կամ զբաղվածության մակարդակիցուցանիշի հետ մեկտեղ այն համարվում է աշխատանքիշուկայի առավել ընդգրկուն ցուցանիշը: 1982թ. 13-րդ ԼՇԼՏ-ի կողմից գործազուրկները բնութագրվել են, որպես որոշակի տարիքից բարձր տարիքի այն բոլոր անձինք, ովքեր տվյալ ժամանակահատվածում չունեն աշխատանք, են անմիջապեսանցնել աշխատանքի ն ակտիվորեն աշպատրաստ խատանքեն փնտրում:Գործազրկությանմակարդակըորոշվում է, որպես աշխատանքչունեցող ն ակտիվորենաշխատանքփնտրողաշխատուժի տեսակարարկշիռ տնտեսապեսակտիվ բնակչության մեջ: Սակայն այս բնութագիրն ըստ երկրների կարող է փոփոխվել, ելներով տարբերգործոններից: Տնային տնտեսություններումաշխատուժի ընտրանքայինհետազոտություններըհանդիսանումեն գործազրկությանվերաբերյալ առավել ամբողջականն համեմատելիտեղեկատվությանաղբյուր են: Սակայն լայնորեն օգտագործվում են նան այլ աղբյուրներ, ինչպես օրինակ, բնակչության մարդահամարները, զբաղվածության ծառայությունների ն պաշտոնականգնահատումները: 8.

երիտասարդականգործազրկություն. Այն բազմաթիվերկրների

կարնոր խնդիրներիցմեկն է: «Երիտասարդ» տերքաղաքականության

մինն ընդգրկումէ 15-24տ. անձանց: 33 աշխատանքի ն սոցիալական հարցերինախարարության«Զբաղվածության պետական ծառայություն» գործակալությանկողմից երիտասարդներիգործազրկությանմասին տվյալները տրվում են՝ մինչն 18տ., 18-22տ. ն 22-30տ. տարիքային գործազրկությանառավել ամբողխմբերիհամար: Երիտասարդական ջականպատկերը կարելի է ստանալ հետնյալ 4 ցուցանիշների միջոցով ա/ երիտասարդականգործազրկության մակարդակը:բ/ երիտասարդականգործազրկության մակարդակը տոկոսներով ընդհանուր գործազրկությանցուցանիշի նկատմամբ: բնակչության գ/ երիտասարդների տեսակարար կշիռը գործազուրկների ընդհանուր թվաքանակի մեջ: դ/ երիտասարդգործազուրկներիտեսակարարկշիռը երիտասարդ բնակչությանընդհանուր թվաքանակիմեջ: 10. Երկարաժամկետգործազրկություն. Որքան երկարաժամկետէ այնքան առավել բացասականեն դրա հետնանքնեգործազրկությունը, գործազրկությունըորոշվում է երկու ցուցանիշները: Երկարաժամկետ ա/ տարին ավելի տնողությամբգործազուրկներիտեսարի միջոցով՝ նկատմամբ. բ/ 1 տարի ն ավելի կշռով աշխատուժի կարար տնողությամբ գործազուրկների տեսակարար կշռով գործազուրկների ընդհանուրթվաքանակինկատմամբ: 11. Գործազրկությունն ըստ կրթական մակարդակի. Արդյունաբերապես զարգացած երկրներումգործազրկության մակարդակնայնքան ցածր է, որքան բարձր է աշխատուժիկրթականմակարդակը:Սակայն երկրներում գործազրկությունը հնարավոր է նույնիսկ զարգացող բարձր կրթականմակարդակի դեպքում: Այս տեսանկյունից ըստ կրթական մակարդակիգործազրկությանցուցանիշները կարնոր են զբաղվածությանն կրթությանոլորտիքաղաքականությանբարելավմանհամար: Ցուցանիշը որոշելու համար Կրթության դասակարգմանմիջազ((ՏՇԲՕ) համաձայն կրթականհինգ կատեգոգային ստանդարտների րիաներ են առանձնացվում, այդ թվում ա/ մեկ տարվա ուսուցումից ցածր: բ/ տարրական կրթական մակարդակից ցածր, գ/ տարրական կրթություն: դ/ միջնակարգկրթություն: ե/ բարձրագույնկրթություն: ՀՀ «Զբաղվածության պետականծառայություն» գործակալության կողմից գործազրկություննըստ կրթական մակարդակիորոշելու համարկիրառվումեն հետնյալ երեք խմբերը՝ա/ չունեն լրիվ միջնակարգ կրթություն:բ/ միջնակարգ մասնագիտականն ընդհանուր միջնակարգ կրթություն:գ/ բարձրագույնկրթություն: Ըստ կրթականմակարդակների տրվում են գործազուրկներիհամապատասխանտեսակարարկշիռները:

12. Թերզբաղվածության ցուցանիշը. Այն ցույց է տալիս դիտարկվող շաբաթվա ընթացքում թերզբաղված անձանց թվաքանակը: Ըստ ԱՄԿ բնորոշման թերզբաղվածությունն առաջանում է այն դեպքում, երբ տվյալ աշխատողիաշխատածժամանակը ոչ սեփական ցանկությամ անբավարար է աշխատանքի նորմալ ցանկության ն կարողությանհամեմատ: Թերզբաղվածության ցուցանիշը կարնոր է պարզելու աշխատանքիշուկայի գործունեությունըաշխատանքի պահանջարկի կրճատմանն կառուցվածքիփոփոխությանպայմաններում:Որոշ դեպքերում թերզբաղվածությունըդիտարկվումէ, որպես մասնակիգործազրկություն: Թերզբաղվածությանօրինակ է հանդիսանում հարկադիրվարչական արձակուրդներում գտնվողներիթվաքանակը: Սակայնտվյալ ցուցանիշի չափման ն ըստ երկրներիհամեմատական գնահատման դժվարություններըկապվածեն հաշվարկներիտարբերության, «ժամանակինորմալ տնողություն»հասկացությանոչ պարզ բնորոշման հետ, որի պատճառով պարբերական վիճակագրական տվյալներ այս ցուցանիշիգծով չեն ապահովվում: 13. Տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակչության բաժինը աշխատանքային տարիքի բնակչության մեջ. Այն ցույց է տալիս չզբաղված ն աշխատանքչփնտրող, այսինքն աշխատուժիմեջ չմտնող անձանցտեսակարար կշիռը աշխատանքայինտարիքիբնակչության ընդհանուրթվաքանակի մեջ: Աշխատուժի մասնակցությանն ոչ ակտիվ բնակչության տեսակարարկշռի ցուցանիշներիգումարըկկազմի 100 տոկոս: Նշված ցուցանիշի բարձրմակարդակըկարող է վկայել տվյալ երկրում ստեղծվող աշխատատեղերի խիստանբավարարքանակիմասին:

Աաաա նրա ԱԱ

Աշխատանքի արտադրողականության, վարձատրության ն աղքատության ցուցանիշները. 14. Արդյունաբերության մեջ իրական աշխատավարձիինդեքսիցուցանիշը. Այն ցույցէ տալիսարդյունաբերության մեջ իրականմիջինաշխատավարձիշարժը: Զգալի թվով երկրներումաշխատավարձի այս ինդեքսի հաշվարկմանհամար1990թ.ընդունվումէ, որպեսբազիսայինտարի:Իրական աշխատավարձի ինդեքսըհաշվարկվումէ, որպես անվանականաշխատավարձի ինդեքս,ճշգրտվածսպառողականգներիինդեքսով՝ ՔՄ

Հ(ԽՄ/ՇՔԼ)"100

որտեղ՝ ՄՄ | իրականաշխատավարձիինդեքսնէ: ԽՄ 1 անվանականաշխատավարձի ինդեքսնէ: ՇՔ| 1 սպառողական գներիինդեքսնէ: -(-- տարի: -

15. Արդյունաբերության մեջ հիմնական բանվորների ժամային վարձատրությանցուցանիշը. Այն աշխատանքիարտադրողականության Ն միավոր արտադրանքիաշխատանքայինծախսումների ցուցանիշների հետ մեկտեղ օգտակար է հատկապեսաշխատանքի շուկայի միջազգայինմրցունակության գնահատման տեսանկյունից: Ի լրումն ծախսերն ընդհանուր դրան, ցույց են տրվում ոչ աշխատավարձային նկատմամբ: աշխատավարձի 16. Ըստ զբաղմունքների աշխատավարձի ինդեքսի ցուցանիշը. Այն ներկայացնում է անվանականն իրական աշխատավարձիտարբերություններնու փոփոխմանմիտումներն ըստ 19 զբաղմունքներիտեսակների,այդ թվում եռակցող բանվորի, հաշվապահի, համակարգչային ծրագրավորողի,ուսուցչի, բուժքույրի ն այլն: Անվանականաշխատավարձիփոփոխություններըկարող են կապվածլինել աշխատաշուկայում տվյալ զբաղմունքի գծով առաջարկին պահանջարկի,ինչպես

նան զբաղվածության փոփոխության հետ: Ցուցանիշը հնարավորություն է տալիս աշխատավարձիվերլուծությունը կատարել ըստ բարձր վարձատրվող ն ցածր վարձատրվող զբաղմունքների, «կանացի» ն «տղամարդկանց» զբաղմունքների ն այլն: Աշխատավարձիկառուցվածքն ըստ զբաղմունքների նան արտացոլում է աշխատուժի կրթական, որակավորմանմակարդակին մասնագիտականունակությունների տարբերությունները:Այս ցուցանիշի վերաբերյալ տեղեկատվությունը ստացվումէ շուրջ 86 երկրներից: 17. Աշխատանքի արտադրողականության ն միավոր արտադրանքի աշխատանքային ծախսումների ցուցանիշները. Աշխատանքի արտադրողականությունը՝դա միավոր աշխատանքայիններդրումների հաշվով ստեղծվող արտադրանքիքանակն է: Ըստ ԱՄԿ-իարտադրանքի ցուցանիշն իրենից ներկայացնումէ ավելացված արժեքը, այսինքն թողարկված արտադրանքի ընդհանուր արժեքից հանած միջանկյալ սպառումը, այդ թվում՝ հումքի, նյութերի, կիսաֆաբրիկատների ն էլեկտրաէներգիայի սպառումը: Հիմնականումկիրառվում են հետնյալ ցուցանիշները՝մեկ զբաղվածի հաշվով ստեղծված ավելացվածարժեքը (ԱՄՆդոլար) ն միավոր աշխատածժամում ստեղծվածավելացված արժեքը (ԱՄՆ դոլար): Սակայն աշխատած ժամանակիգնահատումները տարեկան.կտրվածքով ներկայումս նույնիսկ արդյունաբերապես զարգացած երկրներումհնարավորչեն, քանի որ հաճախայդ ցուցանիշը հաշվարկվում է միայն վճարովի աշխատաժամանակի,այլ ոչ թե փաստացի աշխատած ժամանակի համար: Դա նշանակում է, որ ճշգրտումներ չեն կատարվումվճարովի արձակուրդների,հիվանդության օրերի կամ աշխատած,սակայնչվճարվածօրերի համար:

երկրներիարտադրողականությանցուցանիշներըհամեմատելու նպատակովանհրաժեշտ է ավելացված արժեքը արտահայտելԱՄՆ դոլարով, գնողունակության համարժեքի (ԳՀ կամ ՔՔՔ) հիման վրա: ԳՀ-ն դա մեկ ԱՄՆ դոլարին համարժեք ապրանքներին ծառայությունների գնման համար անհրաժեշտ տվյալ երկրի արժույթիքանակնէ: Միավոր արտադրանքիաշխատանքայինծախսումներիցուցանիշը՝ դա միավորավելացված արժեքի հաշվով աշխատավարձի չափն է կամ աշխատանքի ընդհանուր վարձատրությունը,աշխատավարձիցբացի ներառյալ գործատուների սոցիալականապահովագրությանն կենսաթոշակայինվճարները: 18. Աղքատության ն եկամուտների բաշխման ցուցանիշները. Աղքատության ցուցանիշը ցույց է տալիս այն բնակչության տեսակարար կշիռը, որի եկամուտները սահմանված անհրաժեշտ ցուցանիշից (ըստ ՀԲ-ի՝ մեկ շնչի հաշվով օրեկան ԱՄՆ մեկ դոլար ն ԱՄՆ երկու դոլար) ցածր են: Այդ նպատակով կիրառվումեն «աղքատության ազգային ն միջազգայինշեմ» հասկացությունները:Աղքատությանազգային շեմը սահմանվում է Վամաշխարհայինբանկի տվյալ երկրում աղքատության գնահատումներիհիման վրա, այդ թվում՝ գյուղական ն քաղաքային բնակչության համար, իսկ աղքատության միջազգային շեմը՝ տնային տնտեսությունների ընտրանքային հետազոտություններիհիման վրա: Ընդ որում, աղքատության միջազգայինշեմը ըստ ՀԲ-ի սահմանված է մեկ շնչի հաշվով օրեկան մեկ ԱՄՆ դոլարի ն երկու ԱՄՆ դոլարի չափով: Եկամուտներիանհավասարությունըգնահատվումէ Ջինի ինդեքսի միջոցով, ընտրանքային հետազոտություններիհիման վրա: Այն փոփոխվում է 0-ից մինչն 100, բացարձակ անհավասարության պայմաններումկազմելով 100: 19. Զբաղվածության առաձգականության ցուցանիշը. Զբաղվածության առաձգականությանցուցանիշը` դա արտադրանքիաճին զուգահեռ զբաղվածության աճի փոփոխմանթվային գնահատումն է: Այն կարնոր է տեղեկատվությունէ ապահովումաշխատաշուկայիվերաբերյալ ժամանակիընթացքում ոչ միայն արտադրանքի ու զբաղվածության, այլե աշխատանքիարտադրողականության ցուցանիշների գծով: Դիտարկվումեն զբաղվածության առաձգականության վեց ցուցանիշներ, այդ թվում կանանց, տղամարդկանցն ամբողջ զբաղված բնակչության, ինչպես նան տնտեսության երեք հատվածների`արդյունաբերության, գյուղատնտեսության ն ծառայություններիգծով: Եթե առաձգականության ցուցանիշը կազմում է 0.4, ապա դա նշանակում է, որ ՀՆԱ-ի աճի մեկ տոկոսայինկետն ապահովում է զբաղվածության աճի 0.4 տոկոսայինկետի չափով: Զարգացած երկրներում զբաղվածության առաձգականությունընվազում է կապված աշխատուժի պակասի հետ, Ըստ

ավելցուկըհանգեցնում առկա աշխատուժի իսկզարգացող երկրներում բարձր ցուցանիշին: ավելի առաձգականության է զբաղվածության նան կարնոր տեղեցուցանիշը առաձգականության Զբաղվածության վեարտադրողականության է ապահովումաշխատանքի կատվություն ն աշխաէ Քանի որ ՀՆԱ-ի աճը հավասար զբաղվածության րաբերյալ: գումարին,աաճի փոփոխությունների տանքիարտադրողականության առածզբաղվածության 1993-2005թթ. աշխարհում պա, օրինակ,եթե տնտեսահամաշխարհային 0.32-0.33, է ապա կազմել գականությունը հաշարտադրողականության աշխատանքի երկու-երրորդը աճի կան է միայն0.32-0.33 աճել զբաղվածությունն որ վին է ապահովվել,քանի կետով: տոկոսային ցուցանիշը. Այն 20. Կրթականմակարդակը ն անգրագիտության ն բնակչությանկրթականմակարդակը է աշխատուժի ներկայացվում միջոցով, այդ թվում՝ մինչն մեկ ցուցանիշների տոկոսային բնութագրող ն կրթութտարի, սկզբնականմիջնակարգ,միջնակարգ բարձրագույն այդ, Բացի անգրամիջոցով: յուն ունեցողներիտեսակարար կշիռների 15տ. է բարձր բնակչության գիտությանցուցանիշն արտահայտվում կշռով: տ եսակարար մեջ անգրագետբնակչության 2.3.

շուկայի կառուցվածքըն բաղադրամասերը Աշխատանքի

արդյունքում,մի շուկայի գործունեության Այդպիսով,աշխատանքի ն են արտադրում ապրանքներ իրականացնում կողմից,գործատուները վաճառելովաշծառայություններ,իսկ մյուս կողմից,աշխատողները, համար անհեն խատուժը, ապահովում իրենց կենսագործունեության այս դեպքումարտարաժեշտ դրամականմիջոցները:Աշխատավարձն չափը պայմաաշխատավարձի Սակայն գինը: հայտումէ աշխատանքի թվում` աշխաայդ ազդեցությամբ, է գործոնների նավորված մի շարք ն պահանջարկի հարաբեառաջարկի աշխատանքի տանքիշուկայում դրույքաչափերիձնավորմանմոդելով, րակցությամբ, աշխատավարձի աշխատանքիազգային ն ռեգիոնալ շուկաների առանձնահատկություններով: ն Աշխատանքիշուկան ըստ տնտեսությանոլորտների ճյուղերի, է հասարական իրականացնում գործունեության ձների տեսակների կան աշխատանքիբաշխումըն վերաբաշխումը: հետնյալնեն շուկայիբաղադրամասերը աշխատանքի Վետնաբար, Աշխատանքիշուկայի սուբյեկտները,այդ թվում գործատուները, վարձու աշխատողներըն նրանց արհմիությունները,աշխատանք պետականմարմինները: ինչպես նան իշխանության փնտրողները, |

Աշխատանքիշուկայի սուբյեկտներիհարաբերություններըկարգավորող իրավականնորմերը ն տնտեսականծրագրերը: Աշխատանքիշուկայի գործունեության մեխանիզմը, այդ թվում աշխատանքի առաջարկի ն պահանջարկի հարաբերակցությունը,աշխատուժիարժեքը ն գինը, մրցակցությունը: ն վճարներ վճարներն Գործ ն դրա հե հետ կապված սոցիալական »

«յ»

երոթյունը պասը

րարվածների թվարանան Աաաա Ա

առաջարկն Ե

նանա

Աշխատանքի ամբողջական պահանջարկը, որն արտահայտում է աշխատանքի նկատմամբ տնտեսության ընդհանուր պահանջարկը, ընդգրկում է զբաղվածներին թափուր աշխատատեղերիթվաքանակը

Բ0ՕլՀԻԽԻՄ

որտեղՃԾլ աշխատանքիամբողջականպահանջարկնէ: Իջ զբաղվածներիթվաքանակնէ: -

գրանցվածթափուրաշխատատեղերիթվաքանակնէ: Գետնաբար,աշխատուժի հավելյալ առաջարկը կամ պահանջարկը համապատասխանաբար հավասարեն` Ն/

(.ՒՍ)-(ԽօՀՄմ)ՀՍ-Մ

(ԿՒՍ)-(ԽԵՀՍ)ՀՄ-Ս

կարելի փոխազդեցությունը

շուկայի լայն Աշխատանքի

Գծապատկեր2.3

նեղ

ՊՏ.

տալիս տնտեսության

(ԳԼ), իսկ 2: 3 նկատմամբ Գարու ռտարկը աշխատուժի են տալիս ողջ տնտեսապեսակտիվ բնակչությունը ար ծները գույց կամ հատված 2-ը աշխատուժի նկատածր ծները

Ա րուժ

ցույց

են

պահանջարկն աշխատանքիշուկա -

է: Այդ դեպքում 1

գումարը կարելի է բնորոշել, որպես

հատվածների նեղ իմաս-

ընթացիկ շուկա:: Փաստոր են աշխատանքի կամ աշխատանքի ԱԱ մասը, որն ընդգրկումէ միայն

այն րայի թվաքանակը Ա է ախն աշխատատեղերի բնորոշվում որպես ազատ

ցիկ շուկա:

Իսկ 123

կոչվում

Խորա

աշխատա

գումարը

է,

միջն հասկացությունների Կաննի այի լրԱշխատանքի ընթացիկ շուկայի հասկան

ուկա

լայն

իմաստով: ն նեղ

սահ-

են: մանները պայմանական ԱՊՀ այլ է ՌուսաստանիԴաշնությունում, ն հանրահայտ որը ցությունը, ԱՄՆ-ում նչպես, օր օրինակ երկրներում,ինչպես, ններում, զարգացած աշէ ա րնմտյան կարելի բացատրել ն ճյուղային շարբարձր յ աշխատուժիտարածքային

րնդհանգամանքը

ամբողջականառաջարկի ոթյանը՝դեպքումաշխատուժի ունա զբաղվածները, նրանց կարելի վրա ազդեցություն գործում աշխատաշուկայից առավել լրիվ հաշվառմաննպատակով,անհրաժեշտ Ա րամուժի տարբերակել աշխատանքիընթացիկշուկայի կառուցվածքում ատաշուկայում

Այդ

են

Դ տարկել

նան

չի

դուրս:

բաց

թաքնված շուկաները:

հասկացությունները

Ճ0.

տով

Աշխատանքիշուկայի ենթակառուցվածքները,այդ թվում` բնակչության զբաղվածության ծառայությունները, բորսաները, զբաղվածության հիմնադրամները,գովազդային գործակալությունները,աշխատուժի վերապատրաստման ծառայությունները:

ՀԱՆԻՆ

պահանջարկի ամբողջական շուկայում Աշխատանքի առաջար Գծապատկեր2.3-ում: է ներկայացնել

Աշխատանքիշուկայի բաղադրամասերիամբողջությունն ուղղված է աշխատուժիառաջարկին պահանջարկի,բոլոր սուբյեկտներիշահերի հաշվեկշռվածությանապահովմանը: ՀՀ աշխատանքիշուկան ընդգրկում է բոլոր բաղադրամասերը,սակայն զարգացմանանհրաժեշտ մակարդակինդեռես չի հասել: Աշխատանքիամբողջական շուկայի կարնորագույն բաղկացուցիչ մասերն են հանդիսանում աշխատանքի ընդհանուր առաջարկը Ն ընդհանուր պահանջարկը: Աշխատանքի ամբողջական առաջարկն ընդգրկում է տնտեսապես ակտիվբնակչությունը, այդ թվում՝ զբաղվածներինն գործազուրկներին՝

ԲՏլ -ԲՕւ ԲՍլ ԲՏւ-

Աշխատանքի բաց շուկան, որտեղ հաշվի է առնվում աշխատանք փնտրողների ն ազատ աշխատատեղերի թվաքանակը, բաղկացած է պաշտոնականկամ զբաղվածության ծառայության կողմից վերահսկվող ն ոչ պաշտոնական կամ չվերահսկվող մասերից: Բաց շուկայի պաշտոնականմասը ընդգրկում է միայն զբաղվածությանծառայության կողմից գրանցվածաշխատանք փնտրողներինն ազատ աշխատատեղերը: Իսկ բաց շուկայի ոչ պաշտոնական մասը ընդգրկում է աշխատանքի առաջարկի ն ազատ աշխատատեղերի այն մասը, որը չի գրանցվել զբաղվածությանծառայությանկողմից, ե աշխատանքիտեղավորումը կատարվում է գործատուներին աշխատանք փնտրողների միջն անմիջականշփումներիմիջոցով: Թաքնվածշուկայի պաշտոնականմասի գնահատումները հիմնվում են ոչ լրիվ աշխատանքայինժամանակի ընթացքում զբաղվածների թվաքանակիվրա: Ընդ որում, թաքնված գործազրկությունըանվանում են նան ավելցուկային զբաղվածություն, որը որոշվում է աշխատանքի համախառն պահանջարկին արդյունավետ պահանջարկիտարբերությամբ: Միննույն ժամանակ, թաքնված շուկայի ոչ պաշտոնականմասը որոշվում է հատուկ մեթոդաբանության միջոցով: Այս դեպքում հաշվի են առնվում մասնակիպարապուրդների պատճառովչօգտագործված աշխատուժիթվաքանակըկամ չօգտագործվածաշխատաժամանակը: Աշխատանքիշուկայի կառուցվածքն առավել պարզորոշ կարելի է պատկերացնելԳծապատկեր2.4-ի միջոցով: Այն ներկայացնում է աշխատանքի շուկայի հետնյալ կառուցվածքը՝աշխատանքիպոտենցիալ շուկա, շրջանառվողշուկա ն ներգործարանայինկամ ներֆիրմային շուկա: Աշխատանքի պոտենցիալ շուկան ընդգրկումէ բոլոր ոչ վարձու զբաղվածներին,այդ թվում տնային ն անձնական օժանդակ տնտեսության մեջ զբաղվածներին,զինծառայողներին,արտադրությունից կտրված սովորողներին, անհատական աշխատանքայինգործունեությամբ զբաղվածձեռներեցներինն ֆերմերներին, ինչպես նան ինքնան աշխատունակկենսաթոշակառուներին: զբաղվածներին Շրջանառվող շուկան ընդգրկում է լրիվ կամ մասնակի գործազուրկներինն այլ աշխատանքփնտրողներին: Ներգործարանային շուկան կազմում են ձեռնարկություններում կամ ընկերություններումզբաղված վարձու աշխատողները:Սակայնն' շուկաները սերտոպոտենցիալ,ն' շրջանառվող,ն' ներգործարանային րեն փոխկապվածեն միմյանց հետ: Այսպես,պոտենցիալշուկան ներկայացնող աշխատանք փնտրողները, փաստորեն, միաժամանակ հայտնվումեն շրջանառվողշուկայում:

Աշխատանքիշուկայի կառուցվածքը

Աշխատանքի

Աշխատանքի շրջանառվող

պոտենցիալ շուկա

Զբաղվածներ

Աշխատանքի ճերգործարանային

շուկա

Արտադբությունից

Անհատական

կտրվածսովորողներ աշխատանքային գործունեութածը տնտեսության Գա"

տնային

Գծապատկեր 2.4

Զինծառալոդներ

Ն ԶբաղվածներԻնքնազբաղվածներ կերաաակառուներ անձնական, տնտեսության "

Համեմատական վերլուծության նպատակով քննարկենք աշխա-

շուկայի կարնորագույնցուցանիշները,այդ թվում զբաղվատանքի

ծության մակարդակը(ԱՇՀՑ-2) ն աշխատուժիմասնակցությանաստիճանը (ԱՇՀՑ-1) մի շարք երկրներիօրինակով(Աղյուսակ2.1): մակարդակըհաշվարկվում Նշենք, որ բնակչությանզբաղվածության

տարիքի բնակչությանընդհանուրթվաքանակիմեջ աշխատանքային զբաղվածներիտեսակարար կշռով (տոկոսայինարտահայտությամբ), է իսկ աշխատուժիմասնակցությանաստիճանը որոշվում աշխատանակտիվ տնտեսապես քային տարիքի բնակչությանթվաքանակիմեջ արտահայտությամբ): բնակչությանտեսակարար կշռով (տոկոսային ն զարգացմանկազմաՕՔՇՕ (Տնտեսականհամագործակցության աշխատանԿ ա նդամ երկրներում Եվրամիության կերպություն՝ՏՀԶԿ) են տալիս 15-64 ցույց Ինչպես տարեկանը: է քային տարիք համարվում Աղյուսակ 2.1-ի տվյալները, Հայաստանում1994-2007թթ. ընթացքում մակարդակըշեշտակիորեննվազել է՝ 72 տոկոսից իջզբաղվածության է

նելով մինչն 51.4 տոկոս, իսկ աշխատուժիմասնակցությանաստիճանը նվազելով գրեթե 22 տոկոսային կետով կազմել է 55.2 տոկոս: Ընդ որում, ըստ 2007թ. ՀՀ ԱՎԾ-ի կողմից իրականացվածաշխատուժիընտրանքային հետազոտությանտվյալների աշխատուժի մասնակցության

անդամերկրներում ն Եվրամիության երկրներում զբաղվածության մակարդակիցուցանիշը խիստ տատանվում է ըստ երկրների: Այսպես,եթե Դանիայում2007թ. զբաղվածությանմակարդակըկազմել է ավելի քան 77 տոկոս, ապա Լեհաստանում` ընդամենը57 տոկոս: Ինչ վերաբերումէ Թուրքիային, ապա ն' զբաղվածությանմակարդաաստիճանըլինելով առանց այն էլ ցածր, հետագաանկման միտում են դրսնորում: Այսպես, զբաղվածութճան ճակարդակը2007թ. կազմել է ընդամենը 45.89»: Եվ դա այն դես քում, երբ Եվրահանձնաժողովիկողմից Եվրամիությանանդամակցությանը հավակնողթեկնածու երկրներիհամար մինչն 2010թ. սահմանվել է մակարդակի նպատակայինցուցանիշ 70 տոկոսի չափով: Զբաղվածությանանկման այդ միտումը պայմանավորված է, նախ ն առաջ, կանանցցածր զբաղվածությամբն նվազմամբ:2001թ. Թուրքիայումգրանցվել է կանանցզբաղվածության վերջինտասը տարիներիամենացածրմակարդակը՝շուրջ 2492: ՕՔԷՇՕ

ն աշխատուժի մասնակցության մը,

զրադվածության

դրա աննական ՝

Առյուսակշ1

ե Աշխատանքի համեմատական ի ՏԱՄշուկայի կան ցուցանիշները ՕԷՇՕ ն ԵՄ երկրներում 1994-2007թթ. 007թթ րկրներ

Զբաղվածությանմակարդակը | Աշխատուժիմասնակցության (զբաղվածներիտեսակարար| աստիճանը(տնտեսապեսակկշիռըաշխատանքայինտարի-|տիվբնակչությանտեսակարար քի բնակչությանթվաքանակիկշիռը աշխատանքային տարիքի մեջ, տոկոսներով) բնակչությանմեջ, տոկոսներով)

Հայաստան| 72.0

ԱԻ ԵՄ- 19

|Դանիա|

56.0

77.1

63.1

| | | |

արա

Լ|

81.6

Գերմանիա |

64.6

70.5

58.3

Քապոնիա 693 |

Ը -------

Լեհաստան

ԱՄՆ

|Թուրքիա

Ըստ

63.2

հեղինակիհաշվարկներ:եվրոստատի տվյալներ: ն

Աղբյուր՝ՎՎ ԱՎԾ րականտվյալներ:

ՕՔՇՕ-ի վիճակագ-

տվյալների

Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության

աստիճանը 2007թ. ամբողջ աշխարհումաշխատուժի 61.7 տոկոս, կազմել է 65.6 տոկոս, իսկ զբաղվածությանմակարդակը` հիմնականումԱրնելյան ն ՅարավարնելյանԱսիայի երկրներիբարձր երկրներումայդ ցուցացուցանիշներիհաշվին, նիշներըմիջին հաշվով ավելի ցածր էին: ԻրականՀամախառն Ներքին Արդյունքի (ՀՆԱ) ն զբաղվածության

մասնակցության

զարգացած մինչոեռ

ներկայացնենքայաստանի կախվածությունը միջն փոխադարձ (Աղյուսակ սությանտվյալներիօրինակով 2.2):

տնտե-

Աղյուսակ 2-2

ԶբաղվածությանառաձգականությունըՀՆԱ-ի նկատմամբ ՀՀ-ում 1997-2008թթ.

| 2007

ԻրականՀՆԱ-ի ա

աը

ո. |

3.3

| |

Ր.

ՎՐԻ.

աաա աաա Շվեյցարիա 75.6

աճը| ԶբաղվածությանառաձգակաԶբաղվածության Գաթա ԿՈ ա

-4,42

Ն»

ար

5,9

-1,58

-0,27

9,6

-0,10

-0,01

14,5 13,2

13.8

6.8

Յ.-

-2:34 -0,49

0.01 -0,22 0,10 -0.04

0,06

0,83 ՝

0,24

1.65

Աղբյուր ԴՊ ԱՎԾ-իտվյալներ,հեղինակի հաշվարկներ:

ՀՆԱ-ի նկատմամբզբաղվածությանառաձգականության ցուցանիշը, հաշվարկվում է իրական ՀՆԱ-ի մեկ տոկոս փոփոխությանդիմաց զբաղվածության տոկոսային փոփոխությանչափով, ՀՀ-ում առաջին անգամ դրականէ գրանցվել 2003թ.: Իսկ 1994-2002թթ. այդ ցուցանիշը բացասականէր, թեն իրական ՀՆԱ-ի աճը տարեցտարիավելի բարձրն կայուն դրական էր, ինչը բացատրվումէ մի շարք պատճառներով,այդ թվում՝ տնտեսությանբարեփոխումների,ներառյալսեփականաշնորհումը, արտադրության կառուցվածքային տեղաշարժերը, ստվերային տնտեսության ն զբաղվածությանառաջացումը, որոնք առավել մանրամասնորենքննարկվումեն հետագա գլուխներում: ելնելով տվյալներից,կարելի է եզրակացնել,որ քննարկվող ժամանակաշրջանումիրականՀՆԱ-ի աճը ապահովվելէ ոչ թե աշխատատար ճյուղերի զարգացման հաշվին, այլ առավել հումքատար յունների զարգացման,այդ թվում` հանքահումքայինարդյունաբեիության, թանկարժեքն կիսաթանկարժեքքարերի ն թանկարժեքմետաղմնեընդլայնման հաշրի վերամշակմանն դրանցից իրերիարտադրության վին: Եվ դա այն դեպքում, երբ այնպիսիաշխատատարԾյուղում, ինչպիէ, զբաղվածէ կես միլիոնիցավել մարդ կամ սին գյուղատնտեսությունն ամբողջ տնտեսությանմեջ զբաղվածներիգրեթե կեսը: Սա վկայում է է աշխատանքի այն մասին, որ գյուղատնտեսությանմեջ պահպանվում հեմակարդակ, տ եխնոլոգիական ցածր շատ արտադրողականության տամնացությունն ստվերայինգործունեություն:Այնուհանդերձ,նկատվում է աշխատատար ճյուղերի զարգացմանմիտումը, այդ թվում՝ գյուղատնտեսությանն գյուղմթերքների վերամշակմանարտադրության, ծառայությունների ոլորտի, տեղեկատվականտեխնոլոգիաների: Այդ մասին է վկայում նան ցուցանիշի որը

արտադրութ-

առաձգականության զբաղվածության

դրականկայուն աճը վերջին տարիներին(զբաղվածության0.24 տոկոս աճ իրականՀՆԱ-ի մեկ տոկոս աճի դիմաց): ՀՀ աշխատանքիընթացիկ շուկայում իրավիճակը 1998-2008թթ. բնութագրվումէր հետնյալ ցուցանիշներով:Առաջին փուլում աշխատանքի առաջարկըկամ աշխատանքփնտրողներիթվաքանակը1998թ. վերջին 148.8 հազարից 1999թ. կտրուկ կերպով ավելացել է մինչն 202.2 հազար մարդու: Ընդ որում, ճեղքվածքըաշխատանքիառաջարթվաքանակիմիջն կի ն պահանջարկիկամ թափուր աշխատատեղերի ավելի է խորացել: Այսպես, 1998թ. վերջին մեկ թափուր աշխատատեղին բաժինէր ընկնում269 աշխատանքփնտրող: Երկրորդ փուլում (2000-2008թթ.)աշխատանքիառաջարկըկտրուկ նվազել է, 2008թ. կազմելով ընդամենը90.2 հազար մարդ,մինչդեռ աշխատանքիպահանջարկը շեշտակիորեն աճել է, որի արդյունքում բաժին է ընկել ընդամենը 2008թ. վերջին մեկ թափուր աշխատատեղին 135 աշխատանքփնտրող: ծառայությանկողմից պաշտոնապեսգրանցված Զբաղվածության թվաքանակը1999թ. վերջին կազմել է գրեթե 175 հագործազուրկների մարդ: Համապատասխանաբար,գործազրկության ցուցանիշը զար հարաբե(հաշվարկված,որպես գործազուրկներիմիջին թվաքանակի րություն աշխատուժիթվաքանակինկամ տնտեսապես ակտիվ բնակչության թվաքանակին)1999թ. կազմել է 11.296: Գրանցվածգործազրէր 1999թ. հունվարի կությանցուցանիշի նման աճը պայմանավորված որ դրա ներդրմամբ,քանի համակարգի նպաստների 1-ից ընտանեկան հաշվարկց ուցանիշի կարիքավորության հիմքում ընկած ընտանիքի ման ժամանակ հաշվի է առնվում գործազուրկիկարգավիճակը: ցուցանի2008թ. գործազրկությանմիջին տարեկան պաշտոնական շը նվազել է մինչն 6.3 տոկոս: Սակայն, գրանցվածգործազրկության վերաբերյալտվյալները չեն արտացոլում տնտեսությանմեջ իրական մակարդակը,որը պետք է ընդգրկի նան չգրանցված գործազրկության ծաԸստ ՀՀ Ազգայինվիճակագրական ն թաքնվածգործազրկությունը: ռայության տնային տնտեսություններումաշխատուժի ընտրանքային հետազոտությանտվյալների գործազրկությանիրական մակարդակը ՀՀ-ում Աշխատանքիմիջազգային կազմակերպության հաշվարկված նահիմանվրա, 2008թ. կազմել է 23.2 տոկոս, մեթոդաբանության է:՝ համեմատ Անհրացածր զգալիորեն խորդ տարիներիցուցանիշների ցուցանիշի գրանցվածպաշտոնական ժեշտ է նշել, որ գործազրկության ն ընտրանքայինհետազոտության(ԱԸՀ) արդյունքում

ինչը

աշխատուժի

ն ոչ ֆորմալ զբաղվածությունը Հայաստանում»,ՀՀ ԱՎԾ, Երնան,2008թ., «Աշխատուժը

էջ 11:

ստացված տվյալների միջն տարբերությունըբնորոշ է ոչ միայն Հայաստանին, այլն մի շարք այլ երկրներին: Մի կողմից, ԱՊՀ ն Բալթյան արդյունքում ստացված գործազրկությանտվյալնեում րը գերազանցումեն պաշտոնականվիճակագրականտվյալները: Այսպես, դեռնս 1999թ. այդ տարբերությունը կազմում էր. Ռուսաստանում՝ ավելի քան 7 անգամ, Ուկրաինայումն էստոնիայում՝3 անգամ: Մյուս կողմից, Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի երկրներում նկատվումէր ճիշտ հակառակ պատկերը,երբ աշխատուժի ընտրանքային հետազոտությանարդյունքում ստացվածգործազրկությանցուցանիշը զգալիորեն ցածր էր պաշտոնականցուցանիշից: Այսպես, Խորվաթիայում 1999թ. գրանցված գործազրկության մակարդակը կազմել էր 20.8 տոկոս, այն երբ ԱԸՀ-ի արդյունքներով այն կազմել է ընդամենը 13.6 տոկոս: Իրավիճակը կարող է բացատրվել այդ երկրներում գործող գործազրկությաննպաստներիգրավիչ համակարգով,որտեղ ընդգրկվումեն ն' իրականում աշխատողանձինք, ն նրանք, ովքեր ցանկությունչունեն աշխատելու: Աշխատանքիբարձր առաջարկի ն նվազ պահանջարկի հետնանքով, ՀՀ աշխատանքիշուկան բնութագրվում է բարձրլարվածությամբ: Աշխատանքի շուկայի ձնավորման վրա 3ՀՅՀ-ում ազդեցություն են գործել այնպիսիգործոններ,ինչպիսիք են՝ ՛1990-ականթվականներինվատթարացածժողովրդագրականի-

ար

ԱՐՑ

դեպքում,

րավիճակը, պատերազմի,շրջափակման հետնանքով բնակչության միգրա»

ցիան, այդ թվում` փախստականներիներգաղթը ն, այնուհետն Հայաստանից բնակչությանարտագաղթը: տնտեսությանկառուցվածքայինփոփոխություններըն զանգվածային սեփականաշնորհումը,որոնք հանգեցրին զբաղվածությանճյուղային կառուցվածքիկվազիմոդեռնիզացիայի կամ թվացյալ արդիականացման, որի արդյունքում, մի կողմից, ավելացավ զբաղվածությունը ծառայությունների ոլորտում, իսկ մյուս կողմից, աշխատուժը վերաբաշխվեց արդյունաբերությանն շինարարության ոլորտներից դեպի գյուղատնտեսություն, զանգվածաբարսեփականաշնորհվածձեռնարկությունների ցածր տեխնոլոգիական վերազինման պայմաններում դրանց զգալի մասը անգործությանմատնվեց, առաջացնելով աշխատանքի թաքնվածշուկա: տնտեսությանտեխնոլոգիականպատրաստվածությանն նորարարությունների(իննովացիաների)ոչ բավարարաստիճանը,ինչը նան «

ՏՅոոօոօժօս "ԽՅոսշ| օո ԲԿՅԽՅնօո ժ/ Շհոտթքիծ: Օ'Լ6ռոյ, ՃՇոռ Խ6Տքօոօս8, Ճ6Յոժօ ԼՅԵօսո Խ/ՅՈչծէ ՔՕՈՇՐՏ |ո 17ռոտլնօո ՔՇօոօոո6Տ", |ԼՕ, Շ6Ո6ԿՁ, 2001, քք.17-18.

էր աշխատուժիառաջարկի պահանջարկիքանապայմանավորված անհամապատասխանությամբ: կական որակական ն ն

կրթակա համապատասխա

միջազգային ստանդարտներին

համակարգիզարգացմանն աշխատուժիվերապատրաստմանոչ բավարար մակարդակը: ճգնաժամը, որը 2008-2009թթ. գլոբալ ֆինանսա-տնտեսական ն աշխատաշուՀՀ նան տնտեսության է անդրադարձել բացասաբար աճին հատժամանակավոր հանգեցնելովգործազրկության կայի վրա, ն շինարարության մեջ: կապեսհանքագործության Հաշվարկներըցույց են տալիս, որ 2010թ. հետո աշխատանքիշուկայի կթուլանա,աշխատանքիառաջարկըկնվազի, կապված լարվածությունը տարիք թնակոխողբնակչությանքվաքանակիկրճատաշխատանքային ավելացմանհետ: ման ն կենսաթոշակի անցնողներիթվաքանակի »

2.4.

մոդելը Աշխատանքիշուկայի ««պահուստներ-հոսքեր»»

աշխատանքիշուկայի «պահուստներ հոսքեր» մոդելը ներկայացված է Գծապատկեր2.5-ում: Ինչպես երնում է այդ Գծապատկերից, աշխատուժիպահուստներըհետնյալն են: Տնտեսապես ակտիվբնակհաչության միջին տարեկանթվաքանակը1997թ. կազմել էր 1538.Յ 1184.3 ոչ ակտնտեսապես հազար, մինչդեռ զար մարդ, իսկ 2007թ.՝ ն հազար տիվ բնակչությանթվաքանակը՝համապատասխանաբար 987.2 հազար մարդ: Դա նշանակումէ, որ բնակչության տնտեսական ակտիվությանմակարդակը,որը հաշվարկվումէ տնտեսապես ակտիվ տարիքի բնակչության բնակչությանն աշխատանքային 71.4 է մինչն 55.2 տոկոս: Ընդ ոտոկոսից նվազել հարաբերությամբ, րում, տնտեսականակտիվությանանկումը տեղի է ունեցել պաշտոնաթվաքանակինվազման ն պես գրանցվածգործազուրկների նում, զբաղվածների թվաքանակի շեշտակի կրճատման հաշվին: Միննույն ժամանակ, ակնհայտ է, որ ցուցանիշների նման կտրուկ փոէր նախ ն առաջ 2001թ. ՀՀ փոխությունըպայմանավորված մարիարդյունքներիհիմանվրա կատարվածվերահաշվարկով: ը Աշխատանքիշուկան խիստ շարժունակէ ն բնութագրվումէ անընդտարհատ տեղի ունեցող հոսքերով: Ինչպեսերնում է Գծապատկերում, հոսքերը բերակվում են հետնյալ չորս հիմնական են 1. շարքերը սեգործազուրկների Զբաղվածներըհամալրում են կողմից, մեծ վարչակազմի ազատվում կամ փական ցանկությամբ հոսք): հետնանքով (ԷՍ կրճատման մասամբ,աշխատատեղերի 2. Գործազուրկներըաշխատանքիեն տեղավորվում(ՍԷ հոսք): ՀՀ

թվաքանակ հիմնակա-

մարդահա-

Աշխատուժիհոսքը տնտեսապեսակտիվ բնակչության կազմից կարող է կապված լինել փաստորենաշխատանքի շուկայից աշխատուժի դուրս մղման հետ, նոր աշխատանք չփնտրելու ն զբաղվածության ծառայության կողմից չգրանցվելու հետ (ԼԽ հոսք): 4. Տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակչությունը կարող է համալրել աշխատուժի կատեգորիան, աշխատանքիտեղավորվելով կամ էլ գրանցվելով զբաղվածության ծառայության կողմից աշխատանք փնտրելու նպատակով(ԿԼ հոսք): Յ.

ՀՀ

Գծապատկեր 2.5

աշխատանքի շուկայի «պահուստներ- հոսքեր»» մոդելը (1997-2007թթ. միջին տարեկան տվյալներ, հազ.)" :

2002թ.-19189

2007թ. 21715 -

Արոն

ՀՀ.

4997թ. 635.0 -

ո րկութու (9915.

Հա

15383

ոա»:

2007թ.

տնտեսապես ակտիվ բնակչության կատեգորիայից դեպի տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակչության կատեգորիա աշխատուժի հոսքի տեսակարար կշիռն է: Քոլ տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակչության կատեգորիայիցտնտեսապես ակտիվ բնակչությանկատեգորիա աշխատուժի արտահոսքի տեսակարար կշիռն է: Քոս գործազուրկ դարձած զբաղվածների տեսակարարկշիռն էչ տեղավորված գործազուրկների տեսակարար Քո

նէ - աշխատանքի շիռն

է:

նշանը վկայում է այն մասին, որ տվյալ փոփոխականիաճը կհանգեցնիգործազրկության աճին, իսկ «-» նշանն՝ ընդհակառակը: Քլի դեպքում գործազրկությունը կաճի, եթե զբաղվածության կատեգորիայից հոսքն ուղղվել է դեպի տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակչության կատեգորիան,ն կնվազի, եթե այդ հոսքը կատարվել է գործազուրկների կատեգորիայից: Այսպիսով, աշխատանքի շուկան իրականացնում է ըստ տնտեսության ոլորտների ն ճյուղերի, գործունեության ձների ն տեսակներիաշխատանքիբաշխումը ն վերաբաշխումը: Աշխատանքի առաջարկից ն պահանջարկից բացի աշխատանքի շուկայի կարնոր բաղադրամասերիցեն հանդիսանում նան աշխատուժի գինը Ն արժեքը: «Հ»

1 184.3

ԿԼ

ՆՍ

Պաշտոնապեսգրանցված

Տնտեսությանմեջ

զբաղվածներ ԷՍ

1997թ. -13722

«1962 20072 :

նմանն կվարանակ Ա

ՑիՊր

2002թ. --133.7 20018.-82.8

ՍԲ

"Մոդելը մշակվելէ ըստ ՀՀ Ազգայինվիճակագրականծառայության տվյալների:

Աշխատանքի շուկայի տարբեր հոսքերի ազդեցությունը գործազրկության մակարդակիվրա արտահայտվում է հետնյալ կերպ՝ Ք.

ՍՀԲ(Քղ,

ՀՓՔ

Քու ս,

Քո»)

2.5.

Աշխատանքի շուկայի տեսակները, ձները ն հատվածները (սեգմենտացիա)

Անհրաժեշտէ տարբերել աշխատանքի շուկայի տեսակները, ձները Ա հատվածները (սեգմենտները): Մասնավորապես, կա աշխատանքի արտաքին կամ տերիտորիալ շուկա ն ներքին կամ ներգործարանային շուկա: Արտաքինշուկան` դա երկրի, ռեգիոնի, ճյուղի մասշտաբով, ն ձեռնարկությունների միջե աշխատուժի շարժն է, երբ ձեռնարկությունում առկա թափուր աշխատատեղերը համալրվում են դրսից, այլ ձեռնարկություններից: Ներքին շուկան բնութագրվում է մեկ ձեռնարկության սահմաններում աշխատողներիտեղաշարժերով ուղղահայաց (ըստ հիերարխիկ աստիճանակարգի)ն հորիզոնականուղղություններով (ըստ նույն տեղամասի,արտադրամասիաշխատատեղերի):Ներքին շուկաներին բնորոշ են հետնյալ հատկանիշները` .

որտեղ՝ Ս գործազրկությանմակարդակնէ: Բ ֆունկցիա է փոփոխականներինկատմամբ: -

աշխատավարձըկախված չէ արտաքին շուկայում նճանատիպ աշխատանքի նկատմամբ առաջարկի ն պահանջարկի հարաբերակ»

ցությունից,

աշխատավարձիմակարդակըպայմանավորվածէ տվյալ ձեռնարկությունում աշխատանքայինստաժից: ձեռնարկությունում գործում է մասնագիտականառաջխաղացման համակարգանձնակազմի համար: կարնոր նշանակություն ունեն ձեռնարկության ներսում ձնավորված ավանդույթները: գործատուի ն աշխատողների միջն հարաբերակցությունները ն կայուն երկարատնեն: »

Ներքին շուկաները կարող են արդյունավետ լինել, եթե իրացվեն ն մենեջերներիցաշխատողդրանցպոտենցիալհնարավորությունները ների անձնականկախվածության աստիճանըբարձր չլինի: Սակայն այս բաժանումը արտաքինն ներքինշուկաների պայմանական է, քանի որ արտաքին ու ներքին շուկաները միմյանց հետ փոխկապված են: Զարգացած ներքին շուկան նպաստում է աշխատուժիհոսունության կրճատմանը:Այսպես, ի տարբերությունճապոնականզարգացած ներքին շուկաների ն ճապոնականմոդելին մոտ ֆրանսիական շուկայի, որոնք բնութագրվումեն մարդկայինկապիտալի մեջ կատարվող զգալի ներդրումներով, ԱՄՆ ն Մեծ Բրիտանիայի աշխատանքիշուկան հիմնականում բնութագրվում է արտաքին կողմնորոշմամբ:Սակայն ԱՄՆ-ին բնորոշ է ոչ միայն արտաքին, այլն զարգացած ներքին շուկան, որի օրինակն է հանդիսանումխոշորագույն |Թխ/ ընկերությունը: Այդ ընկերությունում կիրառվումէ զբաղվածությանցմահ երաշխիքների ճապոնականմոդելը: 1980-ականթվականներիցսկսած արնմտյան երկրներում, հատկապես ԱՄՆ-ում տեղի է ունենում ներքին շուկաների թուլացման գործընթացը, երբ աշխատուժի շարժունակությանաճի հետնանքով գործատուները նախընտրումեն աշխատանքիընդունել դրսի որակյալ մասնագետներին,թեն այդ դեպքում հավաքագրմանծախսերըկազմում են նոր աշխատողիտարեկանաշխատավարձիառնվազն30-40 տոկոսը: Աշխատանքիշուկայի գլոբալացման ն տեղեկատվականտեխնոլոգիաների զարգացմանպայմաններումզարգանում է նան միջազգային աշխատաշուկան,ինչը նպաստում է երկրների միջն աշխատուժի տեղաշարժերիինտենսիվությանաճին: Հայաստանիաշխատանքիշուկան նախկինում, որոշ գծերով, այդ թվում` երաշխավորվածզբաղվածությամբ, աշխատուժի համեմատաբար ցածր շարժունակությամբ ավելի մոտ էր ճապոնական մոդելին:

Մինչդեռ,ներկայումս կորցնելով այդ կարնոր հատկանիշները, արտադրությանծավալների կրճատման, ձեռնարկությունների ներքին շուկայի զգալի կորստի, աշխատուժի վերապատրաստմանանբավարար ֆինանսավորմանն թաքնվածգործազրկությանառկայության պայմաններում, աշխատանքիշուկան ձեռք է բերել արտաքին կողմնորոշում, ինչը բնորոշ է նան ԱՊՀ մյուս պետություններին: Հայաստանիաշխատանքիշուկայի ձնավորմանխոչընդոտներիցեն հանդիսանում զանգվածային սեփականաշնորհման բացասական հետնանքների վերացումը, թաքնված գործազրկությունը հատկապես շրջաններում, օրենսդրական դաշտի անկատագյուղատնտեսական րությունը,աշխատաշուկայիենթակառուցվածքների,այդ թվում` տեղեկատվականդաշտի թույլ զարգացումը, աշխատուժի չկարգավորված միգրացիան:Սակայն մասնավոր հատվածում մարդկայինկապիտալի զարգացմանն ու աշխատուժի որակավորման բարձրացմաննուղղղված ներդրումների ավելացմանը զուգահեռ կստեղծվեն նախադրյալներ աշխատանքիներքին շուկայի կայացմանհամար: Աշխատանքիշուկայի ձներն են` ավանդական ն. ճկուն: Ի տարբերություն ավանդական ձնի, աշխատանքի ճկուն շուկան բնորոշ է պոստինդուստրիալհասարակարգին,կամ արդյունաբերապեսզարգացած երկրներին, որտեղ նյութական արտադրությանմեջ աշխատանքի արտադրողականությանկտրուկ աճի շնորհիվ զբաղվածությունըհիմնականում վերաբաշխվել է դեպի ծառայությունների ոլորտ: Զբաղվածության ճկուն ձները ե աշխատաժամանակի ճկուն ռեժիմներըլայնորեն կիրառվումեն ծառայություններիոլորտում, ապահովելով կենսաթոշակառուների,հաշմանդամների,ներգաղթածների,երեխաներունեցող կանանցզբաղվածությունը: Զբաղվածության ոչ ստանդարտ ձնեերին են պատկանումզբաղվածությունըոչ լրիվ աշխատօրվա ընթացքում, ժամանակավորզբաղվածությունը,տնային աշխատանքը:Զբաղվածության նման ձների տարածմանընպաստում են տնտեսության կառուցվածքայինփոփոխությունները, այդ թվում` ծառայություններիոլորտի ընդլայնումը, հատկապես համակարգչայինն հեռուստացանցիզարգացումը: է նշել, որ զարգացած արնմտյան երկրներում, ն մասԱնհրաժեշտ նավորապես, Եվրամիությանանդամ երկրներում զբաղվածությունը ոչ լրիվ աշխատաժամանակիընթացքում 1990-ական թվականներին ն 294-րդդարի սկզբին զգալիորեն աճել է: Միջին հաշվով, ԵՄ-27 երկրներում 2006թ. զբաղված կանանց ավելի քան 31 տոկոսը ն տղամարդկանց7.7 տոկոսը ոչ լրիվ զբաղվածներնէին: Ըստ Եվրոստատիտվյալների2006թ. կանանց ն տղամարդկանցոչ լրիվ զբաղվածության ամենաբարձրցուցանիշները գրանցվել են Նիդերլանդներում`համապա65

տասխանաբար75 տոկոս ն

տոկոս: ԵՄ երկրների շրջանում

Աա էկրներում Նոլթ)) ոո րոպայի

եր

Ա Ա

ոչ

լրիվ

Ինչպես վկայում են ՎՀ ԱՎԾ-ի կողմիցիրականացվողհետազոտությունները, ՀՀ-ում ոչ լրիվ զբաղվածությանհիմնականպատճառն է լրի զբաղվածություն ապահովող աշխատատեղիբացակայությունը կա գործատուի նախաձեռնությունը:ՀՀ-ում առկա է նան ավելի քան լրիվ աշխատանքայինօր ընդգրկողզբաղվածություն: ժամանակավոր զբաղվածները՝ դրանք ըստ կապալային պայմանագրերի որոշակի ժամկետով զբաղվածներն են սարկման, արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության ոլորտներում: Նման աշխատողները կազմում են աշխատուժի 3-10 (կրեմտյանԵվրոպա)ն զբաղված են հիմնականումցածր պահանջարկ ունեցող աշխատատեղերում:ՀՀ-ում աշխատուժի ընտրանքային հետազոտության տվյալներով 2006թ. ժամանակավոր կազմել են զբաղվածներիընդհանուր թվաքանակի8 տոկոսը: Տնային աշխատանքներնառավել տարածվածեն կարի, տ ե արդյունաբերությանմեջ, գիտության ն փոքր բիզնեսի րում: Միլիոնավորմարդիկաշխարհումնախընտրումեն յին պայմաններում,համակարգչայինտեխնիկային ինտերն պի առկայությանպայմաններում:Եվրամիության27 երկրներու հաշվով խոշոր (250 ն ավել աշխատողներունեցող) րի 55 տոկոսը ն միջինձեռնարկությունների 30 տոկոսը աշխատողներ,ովքեր աշխատանքներնիրականացնում էին տ մաններում, օգտագործելով տեղեկատվական երկրներում, այդ թվում սկանդինավյաներկրներում,Միացյալ է 70-90 րությունում ն Բելգիայում այդ ցուցանիշը շուկայի սեգմենտացիան՝ դա է սեգմենտ այդ թվում` գործատուներին աշխատուժի, բաժանումն կամ հատվածներիըստ որոշակի հատկանիշների (բնակչության սեռատարիքայինն ընտանեկանկազմ), սական (կրթական,պրոֆեսիոնալ-որակականկազմ ե կան (գործատուներիբաժանումն ըստ սեփականությանձների), բանական (անձնական հատկանիշներ ն այլն) ն աշխարհագրակա (քաղաք, շրջանն այլն): Այս տեսանկյունիցաշխատանքիշուկայի բաժանումը հատվածներիկարնոր է շուկայի վերլուծության համար: Կարելի է տարբերակելկանանց աշխատանքի,երիտասարդների,հաշմանդամների, աշխատուժի ցածրմրցունակութկենսաթոշակառուների, յուն ունեցող կատեգորիաների շուկան ն այլն: Ինչպես կանանց, այնպես էլ երիտասարդների, կենսաթոշակառուներիաշխատանքիշուկան

հիմնականում սպաորոմը

զբաղվածները

նվազ մրցունակէ կանանց կողմիցվերարտադրական գործառույթիկա-

տարման,երիտասարդների նվազ փորձառությանն անբավարարորակավորման, կենսաթոշակառուների անբավարարառողջական վիճակի

Մ ատճառով:

Աշխատանքիշուկայի հատվածները հետազոտվումեն բազմագործոնային կամ մեկ գործոնի մոդելների միջոցով: Աշխատանքիշուկայի երկակիությանտեսությանհամաձայնն ըստ աշխատուժիշարժունակությանու զբաղվածությանաստիճանիաշխատաշուկան բաժանվում է աշխատանքի առաջնային ն երկրորդային շուկաների: Հանրահայտեն աշխատաշուկայի հատվածավորման այլ մոդելներ, ինչպես, օրինակ Ջ. Աթկինսոնիհատվածավորմանմոդելը, որտեղ ե"րեք հատվածներեն առանձնացվում,այդ թվում առաջնային,երկրորդային շուկաները ն տվյալ կազմակերպությունից դուրս գտնվողաշխա-

տուժը:

Առաջնայինշուկային բնորոշ են կայուն ն երկարաժամկետ զբաղվածությունըլրիվ աշխատօրվապայմաններում,աշխատողների բարձր վարձատրությունըն ցածր հոսունությունը, աշխատանքի բարենպաստպայմանները, որակավորմանբարձրացմանն մասնագիտական առաջխաղացմանհնարավորությունները, աշխատանքի ստեղծագործ բնույթը: Երկրորդայինշուկային բնորոշ է ոչ լրիվ, մասնակի,կարճաժամկետ աշխատանքային պայմանագրերովկամ սեզոնային զբաղվածությունը, ն ցածր բարձր հոսունությունը աշխատավարձը, աշխատանքի ոչ բարենպաստ պայմանները,միօրինակաշխատանքըՆ ցածր սոցիալական պաշտպանվածությունը: Երրորդհատվածում ընդգրկվումեն ինքնուրույն աշխատողները, ովքեր աշխատումեն ենթակապալի ն ոպայմաններում, րոնց հետ ձեռնարկությունը հարաբերությունները կարգավորումէ միջնորդների, այդ թվում զբաղվածության ծառայությունների միջոցով: Չ.Լիդբիթերիմոդելի համաձայնաշխատանքիշուկան բաղկացածէ չորս հատվածներից, ներառյալառաջնայինն երկրորդայինշուկաները, երրորդհատվածում` գործազուրկները մինչն մեկ տարվա գործազրկության տնողությամբ,ն չորրորդ հատվածում՝ գործազուրկները մեկ տարուց ավելի գործազրկության տնողությամբ(Գծապատկեր 2.6): Առաջնայինշուկան սովորաբարընդգրկում է զբաղվածներիերկու երրորդը,իսկ երկրորդայինշուկան, որի 60 տոկոսը կազմում են կանայք,զբաղվածներիմեկ երրորդը:

քատիլ Բրագամառ Լըաաշխա արիմադիջի ձեռնարկությու ուն ին 2006թ. այի Որոշ րոչ համակարգերը: ագավոկազմում տուոմ: աշխատանքի շուվայի, րի ժողովրդագրական սոցիալչտնտ այլը), ՞

Աշխատանքի

տնտեսաԱն

Գծապատկեր 2.ճ

Աշխատանքի շուկայի հատվածավորումն ըստ զբաղվածության աստիճանի (Լիդբիթերի մոդելը)

մասնագիտական, արՄիջնակարգ ն ընդհանուր եստագործական միջնակարգ

Գործազուրկներ

(41տ. ավելի)

Գործազուրկներ (1 տարի)

նդհանուրտարրական,հիմնական հատուկ

79.8

80.3

5.0

3.7

Աղբյուր՝43 Ազգայինվիճակագրական ծառայություն:

Երկրորդայինշուկա

Թեմային վերաբերողհարցեր 1.

Ի՛նչ

ցությունը:

իրենից ներկայացնում «աշխատանքիշուկա» հասկա-

Աե

աեր րոք կարկին թոնի հարիիշանում

րթական մակարդակի զբաղվաօրինակէ հանդիսանումըստ սեռի ծության ծառայությանկողմից պաշտոնապեսգրանցվածգործազուրկներիբազմագործոնայինմոդելը (Աղյուսակ2.3):

ՀՀ

Ինչպիսի՞նէ աշխատանքիշուկայի ն ապրանքային շուկայի հարաբերակցությունը: են աշխատանքիշուկայի Յ. Որո՞նք առանձնահատկություններ 4. Ի են ազդում աշխատանքիշուկայի վրա: նչ գործոններ 5. Որո՞նք են ըստ ԱՄԿ մեթոդաբանության աշխատանքիշուկայի հիմնականցուցանիշները: 6. -Ներկայազրե'ք տան րկայացրե՛քա աշխատանքի շուկայի հիմնական բաղադրամասերը, ինչպեսնան աշխատանքի շուկայիլայն ե նեղ հասկացությունները: 7. Որո՞նքեն աշխատանքի բաց Ն թաքնված շուկաները: աշխատանքի շուկայի կառուցվածքը: չ գործոններ են ազդել ՀՀ-ում աշխատաշուկայիձնավոր-

ծ. աորկայացրե ք

մանու պաշտոնապես գրանցված աշխատանքի շուկայի Աղյուսակ2.3

, հատվածավորման բազմագործոնայ գործազուրկների ըստ սեռի ն. կրթական մակարդակի(2008թ. վերջի

Ընդամենը |

նդամենըգործազուրկներ

դրությամբ)

թվում՝ կանայք (տոկոսներովընդամենի

Աոենի նկա մամբ)

մ ոդել

Այդ

նկատմամբ)

100.0

15.2

16.0

10.

Որն է աշխատանքիշուկայի «պահուստներ հոսքեր» մոդելի

11. 12.

Որո՞նքեն աշխատանքիշուկայ ի տեսակները րը ն ձները: րը: Ի՞նչ է իրենից ներկայացնումաշխատանքի շուկայի հ հատվածա քի շուկայի

էությունը:

վորումը:

Այդթվում՝ ըստ կրթականմակարդակի՝ Բարձրագույնն թերիբարձրագույն

են աշխատավարձի իջեցմանըՄՄ.քարող գործազուրկներընպաստում մշ, ավելի բարձր, Էշ զբաղվաորին կհամապատասխանի ից մինչն

Գլուխ

ծության մակարդակը,իսկ Էլ կետում կվերականգնվիհավասարակշռությունըաշխատանքիպահանջարկիու առաջարկիմիջն:

|լ

մոդելները շուկայի Աշխատանքի ելնելով՝ շուկայի մոդելներըկարող են դասակարգվել, Աշխատանքի կարն զբաղվածության 4. աշխատանքի առաջարկի պահանջարկի, գավորմանտեսականմոտեցումներից: աստիճանից: 2. աշխատանքի շուկայում մրցակցության իրականացբնագավառում 3. տարբերերկրներումզբաղվածության առանձնահատկություններից: վող քաղաքականության 3.1.

Գծապատկեր3.1

պահանջարկի կարգավորումն դասական

Աշխատանքիառաջարկի ն ըստ

տեսության

Աշխատանքիշուկայի մոդելներն ըստ աշխատանքի առաջարկի ն պահանջարկի

կարգազբաղվածության առաջարկին պահանջարկի, Աշխատանքի են առանձնացվում, մոտեցումներ վորման հիմնականում տեսական ն մոնետարիսայդ թվում դասական մոդելը, Քեյնսի տեսությունը տական տեսությունը: ադիրներ ն են Ադամ ՆանԳա իմնագիննե ի դասական շուկայի քիունս Աշխ շխատանքի Ըստ

մոդել

դա

Դ. Միլլը: նրանց, շուՍմիթը, ԴավիդՌիկարդոն,Ալֆրեդ Մարշալը, ն է, զբաղվածություկայականհամակարգը ինքնակարգավորվող լրիվ է այնպիսիշուկայականլծակներիմիջոցով,ինչպիսիք նը ապահովվում են, մի կողմից, տոկոսադրույքիտատանումները, իսկ մյուս կողմից, առաձգականությունը: հարաբերակցության գների ն աշխատավարձի է գների աարտադրանքի պայմանավորում Այսպես, մրցակցությունը պահանջարկիիջեցումը հանգեցռաձգականությունը:Արտադրանքի

նան աշխատանքի պահանջարգների իջեցմանը,միաժամանակ են աշխատավարձի դրույքահետնանքով իջեցվում որի կի իջեցմանը, պաա շխատանքի Գծապատկերում 3.1): Գծապատկեր չափերը (տե'ս ըստ 0՛ դահանջարկի նվազմանհետնանքով 0 կորը կտեղաշարժվի է ն ուղղահայաց առաջարկը ամբողջական տնտեսագետների, սական կ բնական մակարդակինամ է գործազրկության համապատասխանում դեպքում կառաՍակայն ՄՄ աշխատավարձի լրիվ զբաղվածությանը: կամ ճեղքվածքը աշխատանքիառաջարկի ջանա ՅԵ գործազրկությունը է համապատասխանում ն պահանջարկի միջն, իսկ զբաղվածությունը նում է

համար պայաշխատատեղերի ՕԲ, հատվածին:Փաստորեն, թափուր

ծ:

զբաղվածության էրտիմանյուն վնա կարգավորմանը նիսկ ա կան դասական տեսաբաններիներառյալ Այդպիսով, րն յոլ տոնը, Ջոնսը, աշխատաշուկայիհավասարակորու Ջ ափին մը կապված աշխատավարձիհավասարակշռու շու: շուկայականգնի Իսկ լրիվ զբաղվածություն դիտարկի վում էր, որպես շուկայականտնտեսությանըբնորո վիճակ: Նեոդասականտնտեսագիտականտեսության հիմնա ր աի - դած զբաղվածության ապահովմանհամար կարնոր առաջարկի պահանջարկիկարգավորումը, հատկան ուա ԼԱՄ յա մաններումսպառողականպահանջարկի ավո ինքնակար պետակա պիսով, Ախ

պայմաններու

Դ. Բ Բար-

ըստ բոլոր

Ռ.

սահմանման

հետ:

լը

նա

անհրաժեշտ չէր համարում՝

կարգավորումը:

Աշխատան

զբաղվածության՝ պետակա )

անեմ

ԱԱ

Քեյնսի

ուկայհ

տեսու

կան

Սակայն, հատկապես ճգնաժամը ն մասսայական գործազրկությունը ցույց տվեցինշուկայականտնտեսության ինքնակարգավորման վերաբերյալ դասական տեսության ողջ

սնանկությունը:1936թ. անգլիացի տնտեսագետ Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը իր «Զբաղվածության,տոկոսադրույքին փողի ընդհանուր տեսությունը» աշխատությանմեջ այն եզրահանգմաննէր եկել, որ կապիտալիզմիօրոք լրիվ զբաղվածությունապահովողմեխանիզմգոյություն չունի, ն այն ինքնակարգավորվողհամակարգ չէ: Իսկ բարձր գործազրկությանն սղաճի պատճառներըպայմանավորված են կարնորագույն տնտեսական որոբնույթով (ինչպեսօրինակ,խնաշումների ընդունմանոչ միաժամանակյա յողություններին ներդրումներիվերաբերյալ): Իրականում աշխատավարձըբավականաչափճկուն չէ: Նրա իջեցումը ձեռնարկությունների կողմից դժվարանում է երեք հիմնական պատճառներով՝ նվազագույն աշխատավարձիմասին համապատասխանօրենսդրականակտի առկայության, արհմիություններիմենաշնորհային դերի ն ձեռնարկություններիկողմից աշխատավարձիխթանիչ համակարգերի կիրառման:Իհարկե, նվազագույն աշխատավարձիչափերը Հայաստանում ն ԱՊՀ այլ երկրներում չեն կարող լրջորեն ազդել աշխատանքի առաջարկի ն պահանջարկի հարաբերակցության վրա ((2009թ. հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձըՀայաստանում սահմանվել է 30 000 դրամի չափով): Սակայն, մի շարք այլ երկրներում նվազագույն աշխատավարձըկարող է նպաստել գործազրկության աճին: Այսպես, ԱՄՆ-ում 1988թ. ժամային նվազագույն աշխատավարձը 3.35 ԱՄՆ դոլար էր, ընդ որում, այն կազմում է արդյունաբերության մեջ միջին աշխատավարձի30-50 տոկոսը: Արհմիությունները,պաշտպանելով աշխատավորներիշահերը, նպաստում են աշխատավարձիհավասարակշռված մակարդակիցբարձրացմանը,ինչը հանգեցնում է գործազրկության աճին: Այսպես, Կանադայում, որտեղ 1985թ. բանվորների մոտ 40 տոկոսը ընդգրկված էր արհմիություններում, գործազրկության մակարդակը կազմում էր 10.5 տոկոս, այն դեպքում, երբ ԱՄՆ-ում այդ ցուցանիշները համապատասխանաբար կազմում էին 20 ն 7.2 տոկոս: Վերջապես,աշխատավարձիխթանողհամակարգերի կիրառումըպայմանավորվումէր այն տեսակետով, որ բարձր աշխատավարձընպաստում է աշխատանքիարտադրողականության բարձրացմանը,աշխատուժի հոսունության կրճատմանը ն անձնակազմիորակական բարձր մակարդակիպահպանմանը: Այսպիսով,եթե ըստ դասականների,բարձր աշխատավարձն է հանդիսանում գործազրկության պատճառ, ապա, ըստ Քեյնսի տեսության, ամբողջականցածր պահանջարկն ու աշխատանքի պահանջարկնեն հանդիսանումգործազրկությանպատճառը:Փաստորենմերժվում է այն տեսակետը, որ գների ն աշխատավարձիհարաբերակցությանառաձգականության (էլաստիկության) շնորհիվ հնարավոր է իջեցնել գործազրկությունը: Դրանք առաձգականչեն, համենայն դեպս, կարճա72

ժամկետ ժամանակահատվածում: Նախ, քանի որ գործնականում դժվարէ իջեցնել աշխատավարձը,ն, այնուհետն, աշխատավարձի իհետնանքով սկզբում ավելանում է զբաղվածությունը, սակայն ջեցման իջնում է նան. գնողունակությունը, որը հանգեցնում է միաժամանակ, պահանջարկի իջեցմանը, ն, հետնաբար, զբաղվածութապրանքների Այդ տեսակետը պարզորոշ արտացոլվում է Գծայան կրճատմանը: 3.2-ում: պատկեր

Աշխատանքիառաջարկի ըստ

Գծապատկեր3.2

պահանջարկի կարգավորումն Քեյնսի տեսության ն

Սվ

Էֆ '

տո

Հչ 2.

Շ'

Էշ

Քանի որ ըստ Քեյնսի գները ն

Էլ

աշխատավարձըկարճաժամկետժա-

մանակահատվածում իջեցման ուղղությամբ առաձգական չեն,

ապա

ամբողջական առաջարկի ն աշխատանքիառաջարկի Տ կորը հորիզոնական գիծ է իրենից ներկայացնում: Այս դեպքում արտադրանքիծա-

վալիփոփոխությունը ազդեցությունչի գործում գների ն աշխատավարձի վրա: Սակայնամբողջականպահանջարկնու աշխատանքիպահան-

ջարկը փոփոխականեն, քանի որ փոփոխականեն դրա բաղադրամասերը սպառումը: ներդրումները,պետական գնումները ն զուտ արտահանումը: Գետնաբար, կորի տեղաշարժը 0-ից Օ՛ կհանգեցնիարտադրության ծավալի ն զբաղվածության իջեցմանը Ք.-ից մինչն Բշ աշխատավարձի նույն, մ, մակարդակիդեպքում: Լրիվ զբաղվածությանդեպքում առաջարկիկորը ուղղահայացէ դառնում (ՅԵ):

Այդպիսով, ըստ Քեյնսի շուկայական տնտեսության առանցքային է հանդիսանումշուկայի տարողունակությանընդլայնումը ապխնդիրն րանքների առաջարկի ավելացմանը զուգահեռ: Իսկ արտադրության

ծավալի ու բարեկեցության աճը անմիջականորեն կապված են ընդհանուր արդյունավետպահանջարկիխթանմանհետ: Քեյնսը, 1930-ական թվականների ճգնաժամի ն բարձր գործազրկության պատճառ էր համարում ներդրումներիցածր պահանջարկը, հիմնականում կապված ոչ միայն կարճաժամկետ բարձր տոկոսադրույքների, այլն սպասվելիք շահույթի ցածր նորմայիհետ: Հետնաբար, ըստ Քեյնսի, գործազրկությանիջեցման ն արդյունավետ պահանջարկի խթանման համար պետությունը պետք է ակտիվ

դրամավարկային

հետնյալ սխեմայով՝

ֆիսքալ

քաղաքականություն իրականացնի

պետականծախսերի ավելացում --» լրացուցիչ վճարունակ պահանջարկի առաջացում --» զբաղվածությանմակարդակին արտադրականհզորություններիօգտագործմանաստիճանիբարձրացում --» վստահության մթնոլորտի ստեղծում ապագա բարձր ն կայուն շահույթի նորմայի նկատմամբ -» տոկոսադրույքիերկարաժամկետնորմայի իջեցում -» մասնավոր ներդրումների խթանում-» տնտեսության աշխուժացում Դրամավարկայինքաղաքականությանէությունը` տոկոսադրույքի ն համախառնծախսերի փոփոխումն է փողի առաջարկի փոփոխմանմիջոցով, ինչը կնպաստի լրիվ զբաղվածությանըն սղաճի իջեցմանը:Սակայն տնտեսության ն զբաղվածությանկարգավորմանմեջ ըստ քեյնսյան տեսության որոշիչ դերը պատկանումէ ֆիսքալ քաղաքականությանը: Խթանող ֆիսքալ քաղաքականությունընախատեսում է պետական կամ բյուջետային ծախսերի աճ նոր աշխատատեղերիստեղծման, հասարակական աշխատանքների կազմակերպման, սոցիալական վճարների ն այդպիսովարդյունավետպահանջարկիավելացման նպատակով, ինչպես նան հարկերի իջեցում արտադրությանմեջ ներդրումների ընդլայնմաննպատակով: Հարկերիիջեցման ն եկամուտներիավելացման միջոցով կարելի է խթանել ամբողջական պահանջարկին աշխատանքիպահանջարկիաճը, որը կհանգեցնի գործազրկությանիջեցմանը: Այդ առաջարկություններըհետագայում օգտագործվել են ԱՄՆ նախագահ Ֆ.Ռուզվելտի կողմից 1940-ական թվականներին երկիբերելու համար: րը ճգնաժամային իրավիճակիցդուրս Սակայն պետբյուջեի ծախսածածկումըկարող է հանգեցնել տոկոսադրույքներիաճին ն մասնավոր ներդրողներիմի մասի կրճատմանը: Կարնոր է նան Քեյնսի կողմից մուլտիպլիկատորիհիմնախնդրիմշակումը, համաձայն որի տնտեսության որոշակի ճյուղերում կատարվող

ներդրումներըմիննույն Ժամանակ անխուսափելիորեն խթանիչ ազդե-

են գործում նան ցություն

մյուս ճյուղերի վրա, ինչը հանգեցնում է համախառնզբաղվածության աճին: Ընդ որում, Քեյնսը նշում էր արտահանման աճի ն ներմուծմանսահմանափակման նշանակությունը երկապահովմանհամար: րումզբաղվածության Յետագայում կապիտալիստականերկրների տնտեսական զարգացումը, օրինակ, 1970-80-ական թվականներիԱՄՆ ճգնաժամը, ինչպես նան 1998թ. ասիական ն Ռուսաստանի տնտեսականճգնաժամը, 20082009թթ. գլոբալ տնտեսական ճգնաժամը, որոնց հետնանքներըզգացվեցին նան Հայաստանում, մի կողմից, հաստատեցին,իսկ մյուս կողմից, մերժեցին Քեյնսյան հիմնական տեսակետը վճարունակ պահանջարկիխթանման միջոցով գործազրկությանիջեցման մասին: Խնդիրը կայանումէ նրանում, որ միայն հաստատուն գների ն աշխատավարձի պայմաններումէ պահանջարկիփոփոխությունը ազդում արտադրության ծավալի ն զբաղվածության վրա: Սակայն, եթե գները աճում են, ապա սղաճի հետնանքով չեզոքացվումէ վճարունակ պահանջարկիաճը, ն արտադրությանծավալի ու զբաղվածությանաճ տեղի չի ունենում: Միննույնժամանակվերջին գլոբալ ճգնաժամը վկայեց ներդրումների հետագա կրճատման կանգնեցման ն խթանման, այդ թվում տոկոսադրույքների կրճատման ն այդ նպատակով Կենտրոնական բանկի կողմիցպետականպարտատոմսերիգնման, պետականծախսերիավելացման, աշխատատեղերի աճի վերաբերյալ Քեյնսյան հիմնադրույթների կիրառմանանհրաժեշտությանմասին:

Աշխատանքիշուկայի մոնետարիստական տեսությունը 1970-ականթվականներիվերջերին ի հայտ եկան քեյնսյան տեսության որոշ թերություններ: Զարգացած երկրներում գործազրկությանաճը ուղեկցվում էր գների աճով, այսինքն առաջացել էր ստագֆլյացիա, ինչը հակասում էր քեյնսյան տեսությանը ծախսերի միջոցովտնտեսական աճի ապահովմանն գործազրկությանիջեցման մասին: Քեյնսյան տեսությանըհակազդող դերում հանդես եկավ ժամանակակիցնեոդասականտեսությունը,այդ թվում մոնետարիստական ուղղությունը ն ռացիոնալսպասումներիտեսությունը: Մոնետարիստական տեսության հեղինակն է հանդիսանում 1976թ. ՆոբելյանմրցանակլակիրՄիլտոն Ֆրիդմանը: Ըստ նրա տեսակետի,որը որոշ չափով կրկնում է դասականներին, շուկայական մրցակցության ապահովում է մակրոտնտեսականկայունություն: Ընդ ոհամակարգը րում, պետությանմասնակցությունըտնտեսությանկարգավորմանգործընթացին պետք է նվազեցվի, խուսափելու համար իրականացված

սխալ դրամավարկայինԱ հարկային քաղաքականությանբացասական հետնանքներից, այդ թվում սղաճից: կայունությունը ապահովվումէ բյուջեի դեֆիցիտի կրճատման միջոցով` այսպես կոչված «կայունացնող» ծրագրերի, այդ թվում՝ կոշտ դրամավարկայինքաղաքականության,աշխատավար-

Սակրոտնտեսական

ձի աճի սահմանափակման,սոցիալականծախսերի կրճատման հաշվին: Ինչպես ցույց է տալիս անցումային տնտեսություններ ունեցող երկրների, այդ թվում Ռուսաստանին Վայաստանի փորձը, այստեղ քաղահիմնականումմինչն այժմ իրականացվելէ մոնետարիստական քականություն, այդ թվում` մասնավորապես,Կենտրոնական բանկի կողմից` կոշտ դրամավարկայինքաղաքականություն, որը Հայաստանում հանգեցրել է դրամական զանգվածի վերահսկմանը ն սղաճի զսպմանը, ազգային տարադրամի փոխարժեքի կայունացմանը: Սակայն, մյուս կողմից, արդյունաբերականարտադրությանանկման,ներքին ներդրումներիսահմանափակմանն նվազագույն ու միջին աշխատավարձի աճի սահմանափակմանպայմաններում, վճարունակ պահանջարկիանկումըհանգեցնում է արտադրությանծավալների անկմանը ն գործազրկությանաճին: Տնտեսության կարգավորման հարցում մոնետարիզմըորոշիչ դերը հատկացնումէ փողին Ա դրամավարկայինքաղաքականությանըի հակակշիռ հարկաբյուջետայինկարգավորմանը:Հիմնական գաղափարը փողի կայուն թողարկումն է կամ էմիսիան: հիմնականհավասարումնէ` ԽԽ ՔԶ, որտեղ հ/ փողի Մոնետարիզմի Կ/ առաջարկնէ: փողի շրջանառության արագություննէ: Ք գների մաՁ կարդակնէ: արտադրությանն հետնաբար,զբաղվածությանծավալնէ: խ// արտադրական բարիքներիձեռքբերմանհամարգնորդներիընդհանուր ծախսերնեն: ԵԶ բարիքներըվաճառողներիընդհանուրհասույթնէ: Քանի որ Մ-ն կայուն է, ապա արտադրությանն զբաղվածությանծավալի (Ձ) ու գների մակարդակի(Ք) վրա ազդող հիմնական գործոնն է փողի առաջարկը (ԽՄ): Փողի առաջարկիավելացումըհանգեցնումէ Ք-ի ն Օ-ի աազդելու|ՀՆԱ-իվրա: վելացմանը,դրականորեն Ըստ Ֆրիդմենի դրամավարկայինքաղաքականությունը պետք է ուղղված լինի փողի առաջարկի ն պահանջարկիհամճապատասխանեցմանը, որի համար անհրաժեշտ է, որ շրջանառվող փողի տոկոսային հավելաճը հավասար լինի ՀՆԱ-ի տարեկանտոկոսային աճին: Դա նշանակում Է, որ տնտեսության բնականոն զարգացման դեպքում փողի առաջարկը պետք է տարեկանաճի 3-5 տոկոսով, որը ն կազմում է Ֆրիդմենի փողային կանոնիէությունը: Մոնետարիստական տեսությունը քննադատության է ենթարկվում բազմաթիվտնտեսագետներիկողմից այն հիմնավորմամբ, որ իրակաՀ

նում փողի շրջանառության արագությունը կայուն չէ, այլ փողի առաջարկիավելացմանըզուգահեռ նվազում է: Իսկ այդ դեպքում ԽԷի ավե-

լացումըչի հանգեցնի ՀՆԱ-ի կայուն աճին: Բացի այդ, մոնետարիստների հրաժարումըտոկոսադրույքիկայունացման քաղաքականությունից կարող է հանգեցնել ներդրումներիշեշտակիտատանումներին:Պատահականչէ, որ ոչ մի տնտեսապես զարգացած երկիր ներկայումս չի իմոնետրիստական քաղաքականություն: րականացնում Հետնաբար, դրամավարկային ն ֆիսքալ քաղաքականությունը է ն պետք է համակարգվիպետությանկողմից: փոխկապակցված 3.2.

Աշխատանքիշուկայի մոդելներն մրցակցության աստիճանի

ըստ

Աշխատանքիշուկայի գործունեությունըն դրա մասնակիցների վարքագիծը մեծապես պայմանավորված են մրցակցության բնույթով: Մրցակցությունը` դա մարդկանցն նրանց խմբերիմիջն պայքարն է բան ռեսուրսներիքներին,այդ թվում ապրանքներին,ծառայություններին րին տիրանալուհամար, որն այլ բարիքներիցհրաժարվելու միջոցով

զոհողություն է պահանջում: Աշխատանքիշուկայում մրցակցությունըտեղի է ունենում վարձու աշխատողներիմիջն (աշխատատեղերի համար), գործատուներիմիջն (բարձրորակաշխատողներիհամար), գործատուների ն վարձու աշխատողներիկամ արհմիությունների միջն (վարձելու պայմաններիշուրջ):

Գոյությունունի նան մրցակցությունբարձրորակաշխատուժիհամար երկրիշրջանների,տնտեսությանճյուղերի ն առանձինպետությունների միջն: Բացի այդ, կա մրցակցությունորակավորմաննույն մակարդակն ունեցող աշխատողների, միատեսակ աշխատատեղեր առաջարկող գործատուների միջն: Աշխատաշուկայում կարելի է տարբերակելգնային, ոչ գնային, բարեխիղճն ոչ բարեխիղճմրցակցությունը: Գնայինմրցակցությանմեջ աշխատանքիեն տեղավորվումավելի ցածր աշխատավարձով աշխատողները,ն շահում մյուս գործատուների համեմատավելի բարձրաշխատավարձ առաջարկող գործատուները: Ոչ գնային մրցակցություննաշխատողներիմիջն կապված է նրանց ոչ հավասար արդյունավետությանհետ, մինչդեռ գործատուներիմիջն ոչ գնայինմրցակցությունըպայմանավորված է առաջարկվողաշխատատեղերիտարբերություններով, այդ թվում տարբեր աշխատանքային

պայմաններուլ:

Բարեխիղճմրցակցությունըկատարվում է օրենքի ն էթիկային նորմերի շրջանակներում,մինչդեռ ոչ բարեխիղճ մրցակցությանդեպքում այդ պահանջներըխախտվումեն նան գործատուների կողմից «ուղեղների որսի» ն սխալ տեղեկատվությանտրամադրմանմիջոցով: Աշխատաշուկայումմրցակցության հետնանքները երկակի են: Մի կողմից, այն նպաստում է տնտեսության արդյունավետության բարձրացմանըզբաղվածությանճյուղային ն տարածքայինբաշխման բարելավման միջոցով, աշխատանքայինպայմանների բարելավմանը, իսկ մյուս կողմից, խորացնումէ անհավասարությունը, շուկայից դուրս մղելով բնակչությանքիչ մրցունակխմբերը: Աշխատանքիշուկայում մրցակցության աստիճանից ելնելով, կարելի է տարբերակելհետնյալ մոդելները՝ աշխատանքի մրցակցայինշուկա, աշխատանքիմոնոպսոնիկ շուկա, արհմիությունների մասնակցությամբաշխատանքիմենաշնորհայինշուկայի մոդելը ն երկկողմանիմեմոդելը: նաշնորհայնության Աշխատանքիմրցակցային շուկան բնութագրվումէ հետնյալ հատկանիշներով՝ տվյալ աշխատուժըվարձելու համար միմյանց հետ մրցակցում են մեծ թվով ձեռնարկություններ: աշխատողներին աշխատատեղերիորակավորմանն արդյունավետությանհավասարմակարդակ: գործատուների ն աշխատողներիմեծաքանակությունըհանգեցնում են այն հանգամանքին,որ դրանք ի վիճակի չեն ազդել աշխատանքի գնի, այսինքնշուկայական աշխատավարձիվրա, աշխատողներիբարձրշարժունակություն: աշխատաշուկայիմասնակիցներիտեղեկատվականսպասարկման հավասարհնարավորություններ: Մրցակցայինշուկայում աշխատանքի առաջարկը բացարձակապես առաձգականէ: Աշխատաշուկայի հավասարակշռությանհաստատումը մրցակցայինշուկայում աշխատանքի պահանջարկի փոփոխման դեպն երկարաժամկետ քում կարճաժամկետ ժամանակաշրջանումկարելի է ներկայացնելԳծապատկեր3.3-ի միջոցով: Աշխատաշուկայիսկզբնականհավասարակշռությունըհաստատվել է Էզկետում, /լ աշխատավարձին Էլ զբաղվածության պայմաններում: Աշխատանքիպահանջարկիաճի հետնանքով Ծ կորը տեղաշարժվում է դեպիՕ' դիրքը, որին համապատասխանումեն Ճշ աշխատավարձը նԷշ զբաղվածությունը:Այս դեպքում կարճաժամկետժամանակահատվածում հավասարակշռությունը կապահովվի Ձ կետում: Երկարաժամկետ աշխատանքի պահանջարկի ն առաջարկի աժամանակահատվածում ռաձգականություննավելի բարձր են, այդ պատճառով պահանջարկի

Տ:

Օ' դիրքից դեպի Օւ, իսկ առաջարկիկորը` Տ-ից կտեղաշարժվի երկարաժամկետհավասարակշռությունըկապահովվիԵ կետում, կավելանաԲշ--ից մինչն Բշ, իսկ աշխատավարձըՈոզբաղվածությունը րոշ չափովկնվազի՝Պշ--ից մինչն աչ:

ԱԺ որը

Գծապատկեր 3.3 հավասարակշռության շուկայում մրցակցային Աշխատանքի հաստատումը պահանջարկի ւիուիոխմանդեպքում

Է.

է.

առաջարկի փոփոմ թյան ԱԱ զրաղվածո խությունը արոնցեամ նհայտ

որ

աշխատան են

ահանջա

ամ

համա-

աշխատաշուկայի որոնք պատասխանփոփոխությունների, վերականգնմանը:Իսկ այդ գոծընթացի,այսինքն հավասարակշռության

միտվածեն

աշխատաշուկայիհավասարակշռությանապահովմանարագությունը պայմանավորվածէ աշխատանքիշուկայի ճկունությամբկամ հարմարվելու կարողությամբ: Աշխատանքիշուկայի ճկունությունը կախված է մի շարք գործոններից, այդ թվում արտադրականհնարավորություններից,աշխատանքի ն հանգստի ռեժիմներից, աշխատուժիշարժունակությունից,գործատուներին աշխատողներիպայմանավորվելուկարողությունից:Շուկայի վրա նանկարող են ազդել ոչ շուկայական գործոններ,օրինակ, մենաշնորհունեցող արհմիությունները,պետության կողմից նվազագույն աշխատավարձիայնպիսի մակարդակի սահմանումը, որը հավասարակշռողմակարդակիցբարձրէ: Աշխատանքիշուկայում հնարավորէ նան այն իրավիճակիստեղծուկետը բացակայում է: Դա հնարավոր է մը, երբ հավասարակշռության այն դեպքում, երբ շուկայում չեն իրականացվում գործարքներ այն պատճառով, որ գնորդներնու վաճառողներըչեն կարող պայմանավոր79

վել միմյանց հետ: Սակայն ցանկացած փոփոխություն կապված պահանջարկի կամ առաջարկիհետ կհանգեցնիհավասարակջռությանկետի առաջացմանը: Աշխատանքիմոնոպսոնիկ շուկան՝ դա մեկ գնորդիմենանորհային շուկան է: Վատկապեսփոքր քաղաքներում ն հեռավոր շրջաններում, որտեղ գործում է միայն մեկ խոշոր ձեռնարկություն, այն աշխատողների նկատմամբմոնոպսոնիստէ դառնում: Եթե մի քանի, սահմանափակ թվով ձեռնարկություններ են գործում աշխատանքիշուկայում, ապա դա կոչվում է օլիգոպսոնիա: Մոնոպսոիկ շուկան բնութագրվում է հետնյալ կերպ՝ աշխատողներըհիմնականումզբաղվածեն մեկ ձեռնարկությունում: աշխարհագրական ն այլ գործոնների հետնանքով տվյալ մասնագիտության ն որակավորմանմակարդակի աշխատողը այլ աշխատատեղ չի կարող գտնել. աշխատավարձիդրույքաչափը թելադրվում է ձեռնարկությանկողմից, սակայն այն կախվածէ աշխատողներիթվաքանակից: Մոնոպսոնիկշուկայում աշխատավարձին զբաղվածների թվաքանակի կարգավորումըպատկերվածէ Գծապատկեր3.4-ում: Հատկապեսհաճախ մոնոպսոնիկշուկաները նկատվում են փոքր

են ջարմերը ավելի բարձր մեկ արխային վարձված աշխատողի ծաի Տ

դրույքաչափից:

միջի

Գծապատկեր3.4

Զբաղվածությանւ աշխատավարձիհարաբերակցությունը մոնոպսոնիկ շուկայում Մ

ԽՇ.

քաղաքներում:

Քանի որ մոնոպսոնիստնիրենից ներկայացնում է ողջ ճյուղը, ապա աշխատանքիառաջարկը ճյուղի ն ձեռնարկության համար համընկնում են: Աշխատանքիպահանջարկընույնպես ներկայացվում է այդ միակ ձեռնարկության կողմից, ընդ որում աշխատանքիսահմանայինեկամուտն

է ՍԹԻլ:

Մ/մ.աշխատավարձին Էլ զբաղվածությանդեպքում հավասարակշռություն է ապահովվում Էզ կետում: Սակայն մոնոպսոնիստնունի այլ լուծման հնարավորություն, որի դեպքում կարող է ավելի քիչ աշխա-

տողներվարձել: Մոնոպսոնիայիդեպքում սահմանայինծախսերի հ/Շլ կորը ցույց է տալիս աշխատողներիվարձելու հետ կապված գործատուի սահմանային ծախսերը:Մոնոպսոնիստըհասկանում է, որ լրացուցիչ աշխատողներ ընդունելու դեպքում խտրականությունչդրսնորելու նկատառումներով նա պետք է բարձրացնի բոլոր աշխատողների աշխատավարձը, այլ ոչ միայն նոր աշխատողներինը: Այդ դեպքում, այսինքնաշխատավարձի բարձրացմանդեպքում նա կողմնորոշվում է դեպի սահմանային ծախսերի(ԽՌՇլ)փոփոխության այն չափը, որն անհրաժեշտէ մեկ լրացուցիչ աշխատողի ընդունման համար: Խ/Շլ կորը աշխատանքիառա80

Բչ

Էյ

ճ՛ինակ, եթե մոնոպսոնիկձեռնարկությունումաշխատում

են 200

ժամային դրույքաչափով, ապա 201-րդ բան.Որներ կազմող 6.1 դոլար ընդունումը կազմող ժամային դրույքաչափով բանորի որ մյուս բոլոր բանվորներիննույնպես պետք է վճարել 6.1 կնշմակի, 6 դոլար

դոլ՞:

Դպիսով, 201-րդ բանվորի ընդունման սահմանայինծախսերը

կհա«ասարվեն՝ 6.1

Հ 26.1 դոլար: Ը դոլար դոլար իՇւ» Պ-ից քանի որ, եթե ենթադրենք, որ ձեռնարկությանբոլոր կազմվածեն միայն աշխատանքայինծախսերից,ապա ընդծախերը հանր ծախսերըկկազմեն`11Շլ ՛Պ (Լ) Լ: Իսկ սահմանայինծախսեկլինեն`ԽՇլ Հ ժ (1Շւ) / ժԼ ՀԽ Հ (Խ/0Լ)Լ, րը խվասար որտեղ (9 / "

ցլ)-0,ԿԼ»

0, հետնաբարզբաղվածությանցանկացածոչ

զրոյական

մալշրդակիդեպքումԽ/Շլ» Խ(Լ)-ից: լ'ճոպսոնիստնառավելագույն շահույթ կարող է ստանալ, երբ խբճ ՄՇլ, այսինքներբ սահմանային հածախսերնու են: Դա հնարավորէ 8 կետում, Բշ սույնհավասարվում զբաղվածության մշաշխատավարձի դեպքում, որը Ե հավասարակշռության կետի է ուղղահայացառանցքիվրա: պրոնկցիան

սահմանային

Մոնոպսոնիստը նպատակահարմարէ գտնում կրճատել զբաղվածությունը, աշխատավարձիդրույքաչափերըմրցակցայինից էլ իջեցնեԵ կետում աշխատավարձիչափն (Մշ) լու համար: Վավասարակշռման ավելի ցածր է, քան մրցակցայինշուկայի պայմաններումէր (ՄՄ.): Այդպիսով, մոնոպսոնիան հանգեցնում է զբաղվածությանն աշխատավարձի մրցակցային շուկայի համեմատ ավելի ցածր (Էշ, մմշ) մաԱշխատանքիշուկայում ռեսուրսներիքիչ արդյունավետ կարդակներին: բաշխմանհետնանքով տնտեսությանվնասը կազմում է ՅԵԷգ: Իսկ աշխատանքը կորցրած աշխատողներըկարող էին արտադրել ԷշմԷ«Է, ծավալիարտադրանք: Աշխատանքիշուկայում մենաշնորհային դիրքը հնարավոր է ոչ միայն գնորդի, այլն վաճառողի, օրինակ, արհմիություններիկողմից: է Արհմիությունը,որպես աշխատուժի մենաշնորհայինվաճառող կարող ազդել աշխատուժիգնի վրա առաջարկիմիջոցով, ձգտելով հավասարեցնել սահմանայինծախսերըն սահմանայինհասույթը: մասնակցությամբաշխատանքի շուկայի մոդելը Արհմիությունների հիմնված է աշխատանքիպահանջարկիխթանմանն աշխատավարձի բարձրացմանվրա: Պահանջարկի խթանումը հնարավոր է պետության կողմից արտադրությանֆինանսավորմանավելացմանմիջոցով: Օ՛ ավելաԳծապատկեր3.5-ում ցուցադրվածէ, որ պահանջարկիԾՕ-ից է նալու դեպքում աշխատավարձիդրույքաչափը ավելանում Մմ.-ից Մմշ, որի հետնանքովզբաղվածներիթվաքանակըավելանումէ Ք.-ից Էշ: Գծապատկեր3.5

Աշխատանքի պահանջարկի խթանումը արհմիությունների մասնակցությամբ աշխատանքի շուկայի մոդելում

քայինշաբաթվա կրճատման,կենսաթոշակայինտարիքիանձանց պար-

տադիր կենսաթոշակի անցման, երեխաներիաշխատանքայինծանրակրճատմանհամարպայքարիմիջոցով:Գծապատկեր3.6բեռնվածության ում աշխատանքի առաջարկիՏ-ից Տ՛ նվազելու դեպքումաշխատավարձը աճում է Մմ.-իցՄմշ,սակայն զբաղվածներիթվաքանակընվազում է Բ.-ից Էշ: Արհմիություններինման գործունեությունըբնորոշ է միայն որոշակի աշխատողներինկատմամբ: պրոֆեսիաների Գծապատկեր3.6

Աշխատանքիառաջարկի կրճատումը արհմիությունների մասնակցությամբ աշխատանքի շուկայի մոդելում ,

ճյուղային արհմիություններն,ընդհակառակը,գործադուլների ն այլ միջոցներովազդելով գործատուներիվրա ն վերահսկելովաշխատանքի առաջարկը, ստիպում են բարձրացնել աշխատավարձը:Գծապատկեր 3.7-ում ճյուղային արհմիությանսահմանայինհասույթի ՄՔ. կորը աշխատուժիպահանջարկիԾլ կորից ավելի ցածր է տեղադրված: Կատարյալմրցակցության դեպքում աշխատավարձըկկազմեր Պ., իսկ զբաղվածներիթվաքանակը`Բ. : Սակայն մենաշնորհայինդիրքը հնարավորությունէ ընձեռում արհմիություններինապահովել մի իրավիճակ,երբ ՛ կետում ՍՔ. ԽՇլ: Այս դեպքում աշխատողներիթվաքանակըկնվազի մինչն Բշ, իսկ աշխատավարձըկբարձրանամինչն Ճշ: Հ

լ-լ

ռո

աճին կարող են նպաստելաշխատավարձի Սակայնարհմիությունները միջոցով, օրինակ, աշխատանկրճատման առաջարկի աշխատանքի

նան

Կարելիէ դիտարկելնան աշխատաշուկայումստեղծվածմի իրավիճակ, երբ միաժամանակգոյություն ունեն մենաշնորհայինդիրք ունեցող հզոր ճյուղային արհմիություններն մոնոպսոնիստձեռնարկություն: Այդ իրավիճակը աշխատաշուկայումկոչվում Է երկկողմանիմենաշնորհայնության Ալճներկայացվումէ Գծապատկեր 3.8-ում: շնորհայնության մոդել: մոդել: Այն -ում:

Զբաղվածության

Գծապատկեր 3.7

աշխատավարձիկարգավորումը ճյուղային արհմիություններիկողմից

ԽԸլ

ՄՄ

մակարդակը կախված կլինի հակաԱյդպիսով,աշխատավարձի հարաբերակցությունից: Սովորաբար մոնոպոլիստների ուժերի դրվող են հասնում, որի արդյունփոխհամաձայնության որոշակի կողմերը մոտ է լինում հավասարակշռող աշխատավարձիդրույքաչափը քում, Մյ. մակարդակին, իսկ ձեռնարկությունը չցանկանալով կրճատել թվաքանակը,այն սահմանում է Էլ չափով: զբաղվածների

Մ/շ

Աշխատանքի շուկայի մոդելներն զբաղվածության քաղաքականության

3.3.

ըստ

Բշ

Էյ

Կատարյալ մրցակցության դեպքում հավասարակշռությունըհաստատվում է Քզ կետում,Խլ աշխատավարձին Էլ զբաղվածության պայմաններում: Մոնոպսոնիստձեռնարկությունը ձգտում է սահմանել աշխատավարձըՄ/չ չափով, հավասարակշռող Մ/լ մակարդակիցավելի ցածր զբաղվածներիթվաքանակիկրճատմանմիջոցով Է.-ից մինչն Էչ: ճյուղային արհմիությունըձգտում է աշխատավարձըսահմանել ՄՄշմակարդակիվրա, որը բարձր է Մ/լ մակարդակից,այդպիսովզբաղվածների թվաքանակըկրճատելով մինչն Էշ: Գծապատկեր 3.8

Աշխատանքիպահանջարկի ն առաջարկի կարգավորումը երկկողմանի մենաշնորհային շուկայում

Աշխատանքիշուկայի ազգային մոդելները ձնավորվում են հաշվի առնելով տնտեսության առանձնահատկությունները,հասարակական ավանդույթները,մի շարք այլ գործոններ, այդ թվում աշխատուժի համակարգերը,աշխատանքապատրաստմանն վերապատրաստման յին շարժը, արհմիություններիդերը ն այլն: Աշխատանքիազգային շուկան կարող է կողմնորոշվածլինել դեպի աշխատանքիարտաքին շուկան կամ դեպի ներքինշուկան: Այսպես, Ֆրանսիանն Ճապոնիան ներկայացնումեն կողմնորոշումըդեպի ներքին շուկան, իսկ ԱՄՆ-ը ե Մեծ Բրիտանիան` դեպի արտաքին աշխատաշուկան: Գոյություն ունեն աշխատանքային հարաբերություններիայնպիսի մոդելներ,որոնք դուրս են ազգային շրջանակներից ն ընդգրկումեն մի շարք երկրներ: Զբաղվածությանբնագավառում իրականացվողքաղաքականության առանձնահատկություններիցելնելով, հիմնականում կարելի է տարբերակելաշխատանքի շուկայի եվրոպական, անգլոսաքսոնական ն ճապոնական մոդելները: Սակայն, նշված մոդելները արտաքին ն ներքին գործոններից ն երկրի տնտեսական վիճակից կախված,ենթակաեն անընդհատփոփոխությունների: ճապոնական մոդել. Այն յուրահատուկ է, արտահայտելովերկրի ն բնակչության տնտեսության մենթալիտետիառանձնահատկությունները: Այ փակ, ներքին շուկայի մոդելի մասնակիցներիմեծամասնությանհամար բնորոշ է աշխատուժը «ցմահ վարձելու» սկզբունքը, երբ մինչն կենսաթոշակայինտարիքը(55-60տ.) լրանալը ապահովված է զբաղվածությունը:Նման կարգը վարձու աշխատողներին ձեռնարկատերերի միջն ստեղծված հարաբերությունների արդյունք է, որը օրենսդրորեն ձնակերպվածչէ, սակայն ըստ ամենայնիսատարվում է արհմիությունների կողմից: «Ցմահ վարձելու» համակարգընպաստում է նան գործազրկության աճի սահմանափակմանը: »

Զարգացածեն աշխատանքիներքին շուկաները: Աշխատողները հետնողականկերպով անցնում են որակավորմանբարձրացմանփուէ աշխատածտաչափը պայմանավորված լերը, իսկ աշխատավարձի որակավորման րիներիթվով, թեն հաշվի են առնվում նան աշխատանքի արտադրության որում, ն Ընդ արդյունավետությունը: մակարդակը կրճատման դեպքում աշխատողներըչեն ազատվում աշխատանքից, են այլ ձեռնարկություններկամ աշխատում են ոչ այլ տեղափոխվում ժամանակիընթացքում: լրիվ աշխատանքային իրականացուԳործատուներիկողմից նման քաղաքականության մը նպաստում է աշխատանքի նկատմամբ աշխատողներիկողմից որակի վերաբերմունքիմշակմանը ն աշխատանքի ստեղծագործական տաԼ այնորեն բարձրացմանը: նկատմամբ պատասխանատվության ն հայրենասիրությունը դրա խթանները, րածված է ներարտադրական կիրառվում: երկրներումչեն որոնք այլ արդյունհարաբերությունների աշխատանքային Երկարաժամկետ նվազախտրականությունը քում կանանց նկատմամբաշխատանքային 2-376: ցածրէ, կազմելովընդամենը գույն է, իսկ գործազրկությունը 10-20 տոկոսով բարձԼայնորեն կիրառվում է աշխատավարձի ամուսնության, երեխայի րացման համակարգը կապված աշխատողի հետ: ծննդի, բնակարանիգնման ն այլ կարնորիրադարձությունների հիմնակ արգավորումը Աշխատանքայինհարաբերությունների զարկան ո րտեղ է մակարդակով, կանում կատարվում ձեռնարկության կազմակերպություններ: գացածարհմիութենական ն կառուցվածքիփոփոխության Սակայն 1970-90թթ. արտադրության տեխնիկականվերազինմանհետնանքով առաջացածորակյալ աշխատուժի պահանջարկըգործազրկությանընդհանուր ցուցանիշի աճի հզորացումը, պայմաններում,ինչպես նան միջազգայինմրցակցության գործոնը հանգեցրին«ցմահ վարձելու» հաբիզնեսում ռիսկայնության այդ թվում` մշտապես զբաղմակարգի որոշակի փոփոխությունների, այլ համակարգեզբաղվածության կրճատմանը, վածներիթվաքանակի փոփոխպայմանների միջազգային րի կիրառմանը:Գործարարության համար նախընտրելիէ առավել ման հետ կապված ընկերությունների հարաբերությունների քան կայուն աշխատանքային ճկուն վարքագիծը, հետ ծախսերը: ն լրացուցիչ կապված պահպանումը դրա շուկայի չինական մոդելը, որը Առանձնացվումէ նան աշխատանքի է հատկանիշներով՝ հետնյալ բնութագրվում են ազատ երկրում կայուն ավտորիտարռեժիմ է, սակայն առկա են ներդտնտեսական գոտիներ, որոնք նպաստում արտասահմանյան րումներիներգրավմանը: »

մասնավոր հատվածում լիովին բացակայում է իրավական կարիսկ պետական հատվածում կիրառվում է աշխատաշուկագավորումը, մուտ է եվրոպական մոդելին, յի կոշտ կարգավորմանմոդելը, որը երկրի բազմաթիվշրջաններում առկա է աշխատուժի ավելցուկ, աշխատասիրությունըն աշխատանքի ցածր գինը առավելուեն ստեղծում արտաքինշուկաներում գնային մրցակցությանմեջ: թյուն »

» »

Անգլոսաքսոնականմոդել. Այն կիրառվում

է ԱՄՆ-ում, Կանադան Նոր Բրիտանիայում, Ավստրալիայում Զելանդիայում: Այս յում, մոդելինբնորոշ են հետնյալ հատկանիշները՝ տնտեսության մրցունակության խթանման ն կենտրոնացման սահմանափակմանպայմաններումզբաղվածությանհամակարգըկարգավորողՕրենսդրությունընույնպես ապակենտրոնացվածէ, ինչպես օրինակԱՄՆ-ում այն ընդունվում է ըստ առանձին նահանգների,գործազրկությունիցապահովագրումընույնպես իրականացվումէ նահանգայինօրենսդրության համաձայն,: ձեռնարկությունների կողմից իրականացվող կոշտ քաղաքականությունը ն գործատուների ազատությունը առանց վաղօրոք նախազգուշացման աշխատողների կրճատման հարցում հանգեցրել են մյուս երկրների համեմատ աշխատուժի տարածքայինն միջարտադրական շարժունակության ավելի բարձր մակարդակին: գործազրկությաննպաստներիվճարման սահմանափակ, մինչն կես տարվա տնողությամբվճարումները, ի տարբերություն ճապոնականմոդելի, աշխատողների առաջխաղացումը կատարվում է ոչ թե որակավորմանբարձրացման,այլ մեկ ուրիշ աշխատանքիփոխադրմանմիջոցով, ն աշխատուժիվերապատրաստումըգործատուիկողմից կատարվում է միայն ծայրահեղանհրաժեշտությանդեպքում: կոլեկտիվ պայմանագրայինկարգավորումը կատարվում է ձեռնարկության, այլ ոչ թե ճյուղի ն ռեգիոնիմակարդակովն ընդգրկում է աշխատողների միայնքառորդ մասին,իսկ արհմիությունները փոքրաթիվեն: աշխատավարձիշերտավորման աստիճանն ավելի բարձր է Ա բանվորների աշխատավարձիտարբերությունը ԱՄՆ(մենեջերների ում 40 անգամ է), իսկ նվազագույն աշխատավարձի մասին օրենքի պահպանումը, օրինակ ԱՄՆ-ում պարտադիրչէ 500հազ. ԱՄՆ դոլարի չափովտարեկանեկամուտ ունեցող ձեռնարկություններիհամար:

Մեծ

Միննույն ժամանակ, 1990-ական թվականների վերջին (մինչն սեպտեմբերի11-ը) ԱՄՆ-ում նկատվում էր գործազրկությանա2001թ. մե նացածրմակարդակը՝4-596-ի սահմաններում, որը պայմանավորված

Ըդհատ վերելքով, ան անընդ նտեսության վերելքով, էր տնտեսության ով

Բո րը

ղ ստեղծվող աշխ ղծվող նորնորաշխատատեղե-

ներդպայմաններում Ռուսաստանյանճգնաժամերի աշխատատեղեՆոր հոսքով դեպիայդ երկիրը:

աննախադեպ ստեղծվում էին ծառայություններիոլորտում,

ասիական

ու

այդ կապի ն կոմունալծառա-

հիմնականում

թվումա̀ռնտրի,

տրանսպորտի, ֆինանսների,

մեջ: Այսինչպեսնան շինարարության բնագավառներում, յությունների աշխատա-

նահանգումստեղծվածնոր պես, 1997-1998թթ. Նյու-Յորքի ծառայություններիոլորտին,իսկ Նյուէ հասել տեղերի 7096-ը բաժին Ընդ որում, զբաղվածությունը Նյու Ջերսիում՝ 6056-ը:' Յորք քաղաքում հատվածում՝հակապետական իսկ հատվածում, մասնավոր աճում էր ռակը, նվազում: են նոր մոդելի առավելություններն Այդպիսով,անգլոսաքսոնական ստեղծման արագությունը,ցածր գործազրկությունը աշխատատեղերի տնտեսականաճը: ն բարձր ճգնաժամըսոսկալի հարվածհասցՍակայն 2008թ. ֆինանսական ն երկրներիտնտեսությանը, րեց ամերիկյան այլ զարգացած սնանկացմանը,ներդրումների բանկերի տասնյակ նելով այդ երկրում շեշտակի աճին: Անգլոսաքսոնական ն գործազրկության

հանգեց-

կրճատմանը նան նվազագույն սպառողական մոդելի թերություննէ հանդիսանում աշխատող աղքատ բազմաքաունեցող բյուջեից ցածր եկամուտներ առկայությունը: նակ բնակչության երկրնեմոդել. Այս մոդելը կիրառվումէ եվրոպական Եվրոպական

սոցիալական է աշխատողների րի մեծ մասում, քանի որ ապահովում է բարձր մակարդակը:Բնութագրվում աշխապաշտպանվածության որի ակտիվ քաղաքականությամբ, տանքի շուկայում իրականացվող է: Այդ նվազագույնն մակարդակը նպահետնանքով գործազրկության է ՀՆԱօգտագործվում

տակի համարԱրնմտյանԵվրոպայիերկրներում ի 2-3 տոկոսը: են` մոդելի առանձնահատկություններն Եվրոպական

Շվեդիայումայս մոդելն ունի յուրահատկություններ,որի պատճաէ, որպես շվեդական մոդել, որի գլխավոր հեԵ. Ռենը: Մոդելի էությունը արտահայտվում ա է ակտիվ քաղաքականությանն ըստ առաջնաո ծրագրերի առանձին ճյուղերում ու ռեգիոննեիրականացման,հարկային քաղաքականության, ի գծով «համերաշխության»քաղաքականության (հահավասար աշխատանքիդիմաց) իրականացա ման մի մասը, որը կոչվում է «Ռենի մոդել», կամ հարյս անափակումներիմիջոցով սղաճի ն աշխատավարձի ոն զբաղվածությանապահովմանմոդել, հատկապես թվականներիտնտեսական վերելքի տարինետնտեսության անկման, ինչպես նան իշխանություՀ ոկրատների հեռանալու պայմաններում, հատկապես Աո ց ցածր արդյունավետության,աշխատաժամանակիկոսոցիալականտարբեր նպաստներիվճարման արմարությունից ելնելով, որոշակի փոփոխություններկարվ ոլորտում իրականացվողքաղաքականության աս է մնում աշխատան-

ոն Ան դիսանում նաւն շուկայ րր մոթի իլ Ըն աոակն: րի ր խատավարծ ար ասա մեաեր ատրությում Ջ ոդելի Ա ւոն հի է արին կիիՀեա ոն: իրիաար նիա ,

աներ ի րր րի անգեցնող Կա ցիԱաաա արդիական քիԳագոակտիվ բաղաթականում յահովման հետնյալտարդեր խր ությա

աջակցություն ոչ մրցունակ աշխատուժին ընկերությունների սուբսիդավորմանմիջոցով: աշխատանքի առաջարկի,այդ թվում` աշխատուժիպրոֆեսիոնալ ն տերիտորիալշարժունակության խթանում,այդ նպատակով,աշխատանքիշուկայում վերապատրաստման համակարգիստեղծում ինչպես կենտրոնում,այնպես էլ ռեգիոններում: զբաղվածության աջակցություն տնտեսության սոցիալապես »

ոլորտներում:

կարնոր հատո ւկ աշխատա կցութ զբաղվածության պետականաջակցություն »

նվազագույնաշխատավարձի աշխատողներիիրավական տեղերիստեղծման միջոցով, բարձրմակարդակը, պաշտպանվածության մակարդակիհամահարթեցման նպատակովաաշխատավարձի կարգավորումը: ն ճյուղայինտարիֆային հզոր արհմիությունները Քիչ շահութաբեր ընկերություններինԱ առավել արդյունացածր շերտավորումը: վետ գործողընկերությունների շահույթիզսպմանքաղաքականություն: աշխատավարձի իրավունքինորմերիհամաձայն աշխատատեդրամական օժանդակությանտրամադրումաշխատանքիբորաշխատանքային սայի կողմից երիտասարդականաշխատանքային թիմերում ընդգրկղերի բարձրպաշտպանվածությունը: ն

ճակցություն

ված

Բ60682) Թ656Խ6 «ՇԱՌ6ՈՒ |ՏՏս6Տ (ո ԲՇօոօոոօտ Յոժ Բ(ՈՅՈՇՑ", 214, ոսոոԵՏ՛ ք. սօխոոծ 4,

ծծ

Թու

օք ԱԾՆ ՕՀ,

1998,

նան ո.գործազուրկ ե րիտասարդներին, համար:

18-19տ.

Գոկան:մորե մոդելի թերություններն գործ սկսելու

րոպական

են

ձեռներե րաց

հանդիսանում գործազր-

կության բարձր մակարդակը,աշխատաշուկայում ցածր

Գրա

որակավո

համաձայն

ենք Լ.

Բ. Զարիցկու

հետ

այն

հար-

մամբ անձանց ն երիտասարդներիսահմանափակ հնարավորություննե-: րը, աշխատավարձիխթանիչդերի թուլացումը, տնտեսականաճի տեմպերի իջեցումը: Աշխատաշուկայիեվրոպականմոդելի շրջանակներումանհրաժեշտ է անդրադառնալգերմանական մոդելի առանձնահատկություններին, հատկապեսԳերմանիայիարնմտյան ն արնելյան մասերիվերամիավորումից հետո: Աշխատաշուկայիկարգավորմանն գործազուրկներիսո-.. ցիալականպաշտպանությանհամակարգը,որն արդյունավետէր հատկաւվես ինդուստրիալդարաշրջանումշնորհիվ երկու գործոնների`աշխատանքիցազատման դեպքերիցպաշտպանությանօրենքի ն այսպես կոչված «տարիֆային ինքնավարության»,ներկայումս լուրջ փոփոխություններիկարիքունի: «Տարիֆային ինքնավարությունը»դ̀ա ճյուղային արհմիություններին գործատուներիմիություններիմիջն տարիէ աշխատանքայինհարաբերություններիհիմֆային համաձայնագիրն նական հարցերի շուրջ, այդ թվում` աշխատավարձիմակարդակի,աշխատաժամանակիտնողության ն այլն: Սակայն եթե նախկինում այդ համաձայնագրերը արդյունավետէին, ապա ներկայումսդրանքվերածվել են ձեռնարկությունների զարգացմանն մրցունակությանբարձրացման խոչընդոտի:Դա պայմանավորվածէ այն հանգամանքով,որ ներկայումս Գերմանիայումվարձու աշխատողներիթվաքանակիմեկ-երրորդից էլ նվազ մասն է ընդգրկված արհմիություններում,քանի որ արդյունաբերականխոշոր ձեռնարկություններումզբաղված բանվոր դասակարգինփոխարինումեն հիմնականումծառայություններիոլորտուն, Հոբը ճնռնարկություններումրաղված բարձորակհասնագետ» ները, որոնք արհմիություններիաջակցության կարիքը չունեն: Այս տե-

սանկյունից

Է. "Չ(օհօԽառ

Լճքեճիտի: ոյ՛Ե ոօ

ՈՇՇՐԻԱԱՏ,

են

Ցողւլճմ ՑԻմՅ", Խ.: էՕքաշլ,

Բավ մեական ա Ար տսան դ աշխատանքից բխած «ցմահ պայմանագրա 65-73 տոկոսի կողմից նշվել է ա կան պատճառբարձրսոքիաղա

Սիոույն ժամանա Գոր րել

աի տ

րկարաժամկետգործա միությանտվյալների, գործազո պես չեն ներկայանումընտրվ դեպքում հայտարարում են ա նության մասին: Այսպես, օրին Գերմանիայիհյուրանոցային ն թափուրաշխատատեղկար, մի ռայությունում գրանցվածէին որա տասխանմասնագիտական Ազգային աշխատաշուկա մեկտեղ կարելի է նշել այն ըն

թորՀԱԱ

Է:

մասնավորապեսնվազում է գյո ռայություններին ոչ արտադր նակը: Աճում է նան մտավոր ա (տեղեկատ աար այողերում երում հրող ցություն) ներգրավված աշխա ն Միացյալ ԲԹագա ԱՄՆ-ում ե զբաղվածէր տնտեսությանմե մինչդեռ ծառայություններիոլ 27 երկրներում2006թ. միջին հա կոսը ներգրավված էր գիտութ իսկ առավել զարգացածերկ 2. Բարձրանում է աշխատ կարդակը: Այսպես, 2000-2004

տասխա խմբի թվում Ֆինլանդիայում 88տոկ Լիտվայում` 72 տոկոսը: Մտա «սպիտակ օձիքավորները» դ չության մեջ գերակշռող խում դրա 60 տոկոսը: Գիտելիքահե տեսակարարկշիռը 2006թ. Եվ

գույնաւազան Արա տարիքային

էրխարդի, ոն արտարիֆային Ալ համաձայնա րերը աշխատա`

շուկայի մոնոպոլիստականկառույցների,ն անհրաժեշտ են այս ոլորմրցակցությունե անհատականհամաձայնագրերի ապահովման տում

հնարավորություն:2

169.

Աշխատանքիցազատման դեպքերիցպաշտպանությանօրենքը որոշակի երաշխիքներէ տրամադրումզբաղվածներին,սակայն ամեննին չի պաշտպանում աշխատանք փնտրողներին:Այսպես, գերմանական խոշորագույնարդյունաբերական|Շ ԽՏՀՅԼ արհմիությանպահանջով 53տ. բարձր բանվորներնընդհանրապեսաշխատանքից չպետք է ազատվեն: Աշխատանքիցազատումն ըստ օրենքի պայմանավորվածէ արտադրական ստաժի կամ փորձառության առկայությամբ, որի

Ը.

ՅոքաւեանԾ.

2003-.,

կազմել է զբաղվածներիընդհանուր թվաքանակիգրեթե 33 տոկոսը, իսկ այնպիսիերկրներում, ինչպիսիք են Դանիան ն Նորվեգիան, նույնիսկ44-46 տոկոս: 3. Պետականաջակցության շնորհիվ աճում է փոքր բիզնեսի սոցիալ-տնտեսականդերը: Այսպես,2004թ. Եվրամիության27 երկրնեձեռնարրում միկրո (1-9 աշխատողներ)ն փոքր (10-49 աշխատողներ) կություններում միջին հաշվով զբաղված էր տնտեսությանմեջ զբաղվածների 50.3 տոկոսը, իսկ որոշ երկրներումայդ ցուցանիշն ավելի բարձր է, այդ թվում Իտալիայում՝79 տոկոս, Իսպանիայում`64 տոկոս: Շինարարության մեջ, հյուրանոցային ն ռեստորանային ցանցում ու առնտրումմիկրո-ն փոքր բիզնեսիբաժինըհասնում է մինչն 73 տոկոս: Ընդ որում, միկրո-ն փոքր ձեռնարկությունների բաժինըԵվրաճիության երկրների տնտեսության մեջ ստեղծված ավելացված արժեքի մեջ 2004թ. կազմել է 39 տոկոս, իսկ միջինձեռնարկություններիհետ միասին` գրեթե 57 տոկոս:ԱՄՆ-ում փոքր բիզնեսինբաժին է հասնում ՀՆԱի մինչն 40 տոկոսը,իննովացիաների կեսից ավելին, իսկ հարկայինարտոնություններիցն վարկավորմանպետականապահովագրությունից բացի փոքր բիզնեսը 300 մլրդ ԱՄՆ դոլարի չափով դոտացիաներէ ստանում պետականբյուջեից: Հարկայինարտոնություններըկիրառվում են նան եվրոպական երկրներում,օրինակ, Գերմանիայումմիջին եկամուտներունեցող անձանցեկամտահարկիիջեցման մասին օրենք է ընդունվել: ճապոնիայումփոքր ն միջին բիզնեսը ֆինանսավորվումէ բյուջեից ն բանկայինվարկավորմաներաշխիքներիտրամադրմանմիջոցով: Փոքր ձեռնարկություններիբաժինը պետականպատվերների մեջ կազմում է 45 տոկոս: 4. Աշխատաշուկայի զարգացման գերակշռող միտումներից է հանդիսանումդրա ճկունության աստիճանիբարձրացումը:Շուկայական ւոնտեսությանիրավիճակից կախված ձեռնարկություններիմակարդակովայդ ճկունությունըկարող է լինել թվային,երբ փոփոխվումէ զբաղվածներիթվաքանակըկամ աշխատավարձը,ֆունկցիոնալ, երբ փոփոխվում է աշխատաժամանակը, վերապատրաստվումեն աշխան տողները, ֆինանսական,երբ փոփոխվումեն բիզնեսի վրա կատարվող ծախսերըկամ իրականացվումէ արտադրության դիվերսիֆիկացում: նան կիրառվումեն զբաղվածությանոչ ստանդարտ նճկուն ձներ, օրինակ, Եվրոպայում` աշխատանքիսահող գրաֆիկ, իսկ ԱՄՆ-ում՝ խտացված աշխատանքայինշաբաթ:

Եվրոստատի տվյալներ,

ՓՈՅՈՄ.ՕԱՐՕՏէՅԷՇՕտ:

3.4.

Վ աշխատան շխ

տկությունները քիՀնԽո իրները ռանձնահատկությու

ու

ՀՀ աշխատանքի շուկայի խնդիրներըսերտորեն կապվածեն դեռնս 1990-ականթվականներին տնտեսության մեջ կատարվածգործընթացների հետ: Հիմնականխնդիրները,որոնք խոչընդոտում են հայկական աշխատաշուկայիզարգացմանըներառումեն` բնակչությանն աշխատանքայինռեսուրսներիցածր վերարտադրության պայմաններում դեպոպուլյացիայիվտանգը: ն «ուղեղների չգրանցվածբարձր արտահոսքը»: աշխատուժիցածրգինը: աշխատուժի առաջարկի որակական անհամապատասխանությունը արդիականտնտեւությանպահանջներին: տնտեսության զարգացմանկառուցվածքայինն ռեգիոնալ ան»

գործազրկությունը

. . ». »

համամասնությունները: ն աղքատությունը: եկամուտներիանհավասարությունը աշխատաշուկայի ենթակառուցվածքների թույլզարգացումը: թույլ արհմիությունները: ինստիտուցիոնալ միջավայրիթերությունները:

Աշխատաշուկայի ձենավորված ինստիտուցիոնալմիջավայրը,որտեղ գործում են չգրված կանոններըն բանավոր պայմանավորվածությունները, նպաստում է աշխատավարձիցածր մակարդակիսահմանմանը, ն գործատուներիկողմիցհաճախակի աշխատողներիշահագործմանը

չարաշահումներին: Նման միջավայրըչի նպաստումաշխատաշուկայի հիմնականսուբյեկտներիմիջն վստահությանամրապնդմանը, ներքինշուկաներիզարգացմանը,այլ զգալիորեն իջեցնում է աշխատաշուկայիսուբյեկտների վարկանիշը,արտացոլումգործատուներին աշխատողներիոչ հավասար մրցունակային հնարավորությունները: ՀՀ-ում, ինչպես նան ԱՊՀ մի շարք այլ պետություններումաշխատավարձիցածըմակարդակի պատճառներիցմեկը ցածրորակինստիտուցիոնալ միջավայրիհետ մեկտեղհանդիսանում է աշխատողներիոչ բավարարմրցունակությունը, պայմանավորված որակականն մասնագիտական կարողություններով, փորձառությամբ: Աշխատանքի հայկականշուկայի առանձնահատկությունն է հանդիսանում նան այն հանգամանքը, որ գործատուներին աշխատողների մի զգալի մասը զբաղված են գործունեության ստվերային ոլորտում: Տնտեսագիտական գրականությանմեջ «ստվերային տնտեսություն» կամ «ոչ ֆորմալ զբաղվածություն»հասկացությունների տարբեր բնո93

րոշումներ կան: Առավել ընդունված է այն բնորոշումը, համաձայն որի ստվերային տնտեսությունը` դա չգրանցված տնտեսական գո՞ծունեությունն է, որն ընդգրկում է վիճակագրությանկողմից հաշվի չառնված ն չհարկվող օրինական տնտեսական գործունեությունը, ինչպես նան հակաօրինական, թաքցվող տնտեսական գործունեությունը: 2002թ. Վամաշխարհայինբանկի կողմից ԱՊՀ յոթ երկրներում, ներառյալ Հայաստանը, իրականացվածաշխատանքիշուկայի ստվերային,ոչ ֆորմալ հատվածի հետազոտության արդյունքների համաձայն այդ երկրներում ստվերային գործունեության 75 տոկոսը կենտրոնացածէ գյուղատնտեսության մեջ: Ընդհանուր առմամբ, ԱՊՀ 7 երկրներում զբաղված է 15տ. բարձր տարիքի շուրջ ստվերային 16 մլն մարդ:՞ ԶարգացողերկրներումՀՆԱ-ի 5-35 տոկոսըստեղծվումէ տնտեսության ստվերային հատվածում, որտեղ զբաղված են տնտեսության մեջ զբաղված քաղաքային բնակիչների30-50 տոկոսը:ՌուսաստանիԴաշնությունում ստվերային տնտեսության մեջ զբաղված է շուրջ 25 մլն մարդ կամ տնտեսապես ակտիվ բնակչության ավելի քան 30 տոկոսը,որն ապահովում է երկրի ՀՆԱ-ի 20-50 տոկոսը:5 Զարգացած երկրներում նես,այդ թվում Եվրամիությանը անդամակցող երկրներում թաքնված զբաղվածության բացահայտումը, գնահատումը ն կանոնակարգումըլուրջ խնդիրներիցեն հանդիսանում,որոնք ընդգրկված են Զբաղվածության Եվրոպական ռազմավարությանմեջ: Այսպես, Եվրահանձնաժողովի 2004թ. զեկույցի համաձայն թաքնված զբաղվածության ցուցանիշը տատանվում է ԱվստրիայումՀՆԱ-ի 1.5 տոկոսիցմինչն 17-18 տոկոս Իտալիայում, Լատվիայում, Լիտվայում ն ավելի քան 20 տոկոս Հունաստանում, Բուլղարիայում ն Ռումինիայում: Միննույնժամանակ, ըստ որոշ գնահատումներիԻտալիայում,օրինակ, ՀՆԱ-ի մինչն 30 տոկոսն է ստեղծվում ստվերայինոլորտում: Ըստ տնային տնտեսություններում աշխատուժի ընտրանքային հետազոտության արդյունքներիՀՀ-ում 2008թ. զբաղվածների 35.1 տոկոսը տնտեսական գործունեությունն իրականացրել է բացառապես տնտեսությանոչ ֆորմալ հատվածում, որտեղ զբաղվածությունըկազմել է մինչն 354 հազար մարդ, այդ թվում վարձու աշխատողների11.9 տոկոսնէր զբաղված ստվերային հատվածում:6 Չգրանցված զբաղվածության տեսակարար կշիռը, մասնավորապես, բարձր է տնտեսության այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են ծա-

գործունեությամբ

/Յոց-Ք0 `/օօո, 8Յոո/ Բ6մի/ "Ճ տխժ) օքլոքԹոոՅ| |թԵօս/ Յոթ

2002. ք. 66.

ԽԱՅԵԽ Ճ.1.

"3«ՕԿօԽՅԵՅ 7քյոճ", Բ., էՕխո-ԱՅԻՃ, 2007-.,

«Աշխատուժը ն

67-68:

ոչ

օ.

ՅՇիմծ/ |ո հօ ՇԼՏ-7", Մ/Թ, 179.

ֆորմալ զբաղվածությունըՀայաստանում», ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2008, էջ

ռայությունները, ներառյալ հյուրանոցները ն ռեստորանները(80 տոկոս), մեծածախ ն մանրածախառնտուրը (զբաղվածների ընդհանուր 73.3 տոկոսը),շինարարությունը(43.5 տոկոս): թվաքանակի Փաստորեն, չգրանցված աշխատողները աշխատում են առանց համաձայն, պայմանագրերի,միայն բանավորպայմանավորվածության ինչը արհեստականորենկրճատում է աշխատավարձիֆոնդը ն համապատասխանսոցիալականվճարումները: Ստվերայինտնտեսությանտարածումը պայմանավորվածէ օրինական տնտեսական գործունեություն նախաձեռնելու ն վարելու ծախսերի, ինչպես նան հարկային նշանակալիցծախսերի հետ: Տարբերակում ենք ստվերային ոլորտում զբաղվածության հետնյալ երեք հիմնական տեսակները՝ Աշխատուժիստվերայինվարձում բանավորպայմանավորվածության հիման վրա, որը հատկապեստարածվածէ առնտրում, անհատական ծառայությունների բնագավառում ն ներգաղթածների աշխատանքի տեղավորմանդեպքում: Աշխատուժի քվազիֆորմալ վարձում, երբ աշխատանքային պայմանագիրըկնքվում է, սակայն ձնական բնույթ է կրում, վարձատրությունը նվազագույն աշխատավարձի չափով է նախատեսվում, հիմնականումստուգող մարմիններիհամար: Աշխատավարձիմնացյալ չի պաշտպանում մասըտրվում է առձեռն: սակայննման պայմանագիրը աշխատողինՀՀ աշխատանքայինօրենսգրքի համաձայն: Ինքնուրույն զբաղվածություն, որը հիմնականում ստվերային բնույթ է կրում: .

Ստվերայինզբաղվածությանառավելություններն են՝ գործազրկութ-

յան հետ կապված սոցիալական լարվածության նվազումը, անհրաժեշտ ապրանքների արտադրությունը ն. ծառայությունների տրամադրումը: Սակայն պետբյուջեն զրկվում է իր եկամուտների մի մասից, քանի որ ըստ որոշ գնահատումների աշխատավարձիֆոնդը կանոնավոր կերպովիջեցվում է միջին հաշվով 50 տոկոսով:

Հանրահայտ է, որ զբաղվածության ընդլայնման կարնոր ուղղություններիցմեկն է հանդիսանումփոքր բիզնեսի զարգացումը,որը շատ երկրներումպետական աջակցություն է վայելում: ՀՀ-ում կան շուրջ 90 հազար փոքր ն միջին ձեռնարկույթուններ,այսինքնմեկ փոքր ն միջին ձեռնարկությանըբաժին է հասնում 36 մարդ: Այդ ձեռնարկություններն ապահովում են ՀՀ ՀՆԱ-ի 42 տոկոսը, սակայն հարկայինմուտքերի ընդամենը27 տոկոսը ե արտահանման16 տոկոսը: Սա վկայում է փոքր բիզնեսի առաջընթացի մասին, սակայն անհրաժեշտ է ընդլայնել պե95

տական աջակցությունը ն դուրս բերել փոքր ձեռնարկություններիմի մասը ստվերայինհատվածից:

այ աշխատաշուկաներիառանձնահատկություններից հանդիսանումերկրորդային զբաղվածության լայն տարածումը: Երկրորդային զբաղվածությունը` դա կամավոր (մշտական կամ ժամանակավոր)վճարովիաշխատանքայինգործունեություննէ, որն իրականացվում է հիմնական աշխատանքից դուրս ազատ ժամանակի ընթացքում: Հատկապես 1990-ական թվականներին երկրորդային զբաղվածությունը դրական նշանակություն ուներ մարդկանցբարեկեցության, ինչպես նան աշխատանքայինկոլեկտիվներիհիմնականմասի պահպանմանհամար:

ՀՀ

ն ԱՊՀ

մեկն է

3.5.

Ռացիոնալ սպասումների Ա նեռդասական սինթեզի տեսությունները

Ըստ 1970-ական թվականներինստեղծված ռացիոնալ սպասումնեշու մ` սպառողների, սուբյեկտների, ների, գոր րի տեսության, շուկայի սուբյեկ րի, այդ թվում`

թյ ողմից

կան կարգավորմանլծակները: Սակայն ներկա բարդ տնտեսական հարաբերություններիպայմաններում կարնորվում է տնտեսության պետականկարգավորումը: Նեոդասական տեսության շրջանակներում 1950-ական թավականներինարեմտյանտնտեսագետներիկողմից մշակվել են աշխատաշուկայում առաջարկի ն պահանջարկի բազմագործոնայինմոդելները, որտեղ հաշվի են առնվում հարկերի, սոցիալական օգնության, աշխատանքային պայմանների, աշխատանքային շարժի ն խտրականության, արհմիություններիազդեցությունը ընդունվող որոշումների վրա, ինչպեսնան ուսումնասիրվում են գործազրկությանն սղաճի հարաբերակցության խնդիրները: 1960-ական թվականներինԳ.Բեկկերի, Ջ.Մինսերին Թ.Շուլցի կողմից մշակվել է մարդկային կապիտալի տեսությունը, որն ուսումնասիրում է աշխատուժի որակի հետ կապված հիմնախնդիրները: շօ« դարի վերջին ձնավորվումէ նոր ինստիտուցիոնալ տեսությունը, որի ակունքները սկիզբ են առնում դեռնս 744-րդ դարի վերջին: Այս տեսության էությունը կազմում են այն խաղի կանոնները,որոնք սոցիալական ինստիտուտներիհիմքում են դրված: Ինստիտուտներիտակ հասկացվումեն հասարակությանմեջ «խաղի կանոնները» կամ մարդու կողմից ստեղծված սահմանափակումները,որոնց միջոցով կազմակերպվում են մարդկային փոխհարաբերությունները, ինչպես նան դրանց կատարումն ապահովողմեխանիզմներիհամակարգը:Օրինակ, ինստիտուցիոնալմոտեցում է կիրառվել տնային տնտեսությունների վարքագծի,աշխատանքիարտադրողականությանվրա արհմիությունների ազդեցությանուսումնասիրմանհամար:

Աատալոր ուշ Հիրենց Արակություը համար տարվում կեռանար նեցող տեղեկատվության, կամ ակնկալվող

ծարարնե

որոշումներն

ընդունվում ն

գործողություննե

ա-

սպասվող իրադարձությունների հիման վրա: Ելնելով դասականտեսությունից, ենթադրվումէ, որ տնտեսության պետականկարգավորման արդունավետությունը խիստ ցածը է, քանի որ մրցունակ շուկայի ն ճկուն աշխատավարձիպայճաններում արտադրության ծավալները ն զբաղվածությունը արագորեն կարգավորվում են: Սակայն հանրահայտ է, որ ժամանակակից պայմաններում շուկան բարձր մրցունակությամբ չի բնութագրվում, իսկ գներնու աշխատավարձըբավականաչափճկուն չեն: Վերջին տասնամյակներումզարգացել է «նեոդասական սինթեզի» տեսությունը, որի հիմնադիրն է հանդիսանում Փոլ Սամուելսոնը, իսկ շարունակողները՝Գրեգորի Մենքյուն,Ք. Մաքքոնելն ու Ս. Բրյուն: Ըստ Փոլ ՆՍամուելսոնի «Տնտեսագիտություն» դասագրքի արնմտյան տնտեսագետների մեծամասնությունն այժմ ձգտում է միան վորել Սմիթի Մարշալի դասականմակրոտնտեսագիտությունըժամանակակիցմակրոտնտեսագիտության,այդ թվում` դրամավարկային ն բյուջետային քաղաքականության լծակների հետ, ապահովելովնեոդասական սինթեզ: Իսկ Գ. Մենքյուն հարկ է համարում միավորել Քեյնսյան ն դասական, ինչպես նան նեռդասական տեսությունների սկզբունքները: Այսպիսով, ըստ նեոդասական սինթեզի տեսության անհրաժեշտ է օգտագործել միաժամանակն' շուկայական, ն' պետա96

Թեմային վերաբերող հարցեր 1.

Ինչ սկզբունքներով են դասակարգվումաշխատանքիշուկայի

մոդելները:

աշխատանքիառաջարկի ն պահանջարկիզբաղվածության ի՞նչ մոտեցումներեն ձեզ հայտնի: տեսական Յ. Ի՛նչ թերություններ ուներ դասական մոդելը ն ինչու՞ այն փոՔեյնսյան մոդելով: խարինվեց 4. էր ըստ Քեյնսի գործազրկությանիջեցմանդեղատոմսը: Ո՞րն 5. .Ո'րն է մոնետարիստական տեսության էությունը: 6. Ըստ մրցակցությանաստիճանիաշխատանքիշուկայի ի՞նչ մոդելներգիտեք: Ըռտ

հարաբերակն աշխատավարձի Ինչպիսի՞նէ զբաղվածության ցությունըմոնոպսոնիկաշխատաշուկայում: 8. երկկողմանիմենաշնորհայինմոդելի »Բացատրե'ք ինչպիսի մոդելներ Ըստ քաղաքականության 9. են տարբերակվում: 10. Որո՞նք են այդ մոդելներիառանձնահատկությունները: բնորոշ հիմերկրների աշխատաշուկաներին 11. 7.

զբաղվածության

էությունը:

Լզարգացած Նշեք միտումները:

Գլուխ

Բնակչության զբաղվածությունը որպես աշխատանքի շուկայի հիմնարար բնութագիր

4.1. Զբաղվածության տեսակները ն սկզբունքները ՀՅաշխատաշուկայի կանՄիո՞նք առանձնահատլությունները ի Տնտեսության զարգացման փուլին համապատաստեսակները: հիմնական ր ոերենհորնզրաղվածության յուրաքանչյուր է մոդել: ցուցանիշորոշակի Զբաղվածության զբաղվածության խանում սինթեզի են

զարգացմանը:

Ո՞րն է ռացիոնալսպասումներին նեոդասական ւթյունների էությունը: Սութ) 44.

տե-

ները նան աշխատանքի շուկայի կարնորագույն ցուցանիշներից են

հանդիսանում:Համաձայն2005թ. ընդունված«Բնակչության զբաղվածության ն գործազրկությանդեպքում սոցիալական պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքի, զբաղվածությունըհանդիսանումէ ՀՀ օրենսդրությամբ չարգելված, եկամտի ստացման նպատակ հետապնդող գործունեություն, բացառությամբժամկետայինպարտադիրզինվորականծառայությունը ն ուսուցումը: Զբաղվածության սոցիալ-տնտեսական էությունը կայանում է նրանում, որ այն ոչ միայն մակրոտնտեսական կարնորագույն ցուցանիշներիցմեկն է ն եկամտի աղբյուր է հանդիսանում, այլե արտահայտում է հանրօգուտ ն համապատասխանորակավորման աշխատանք իրականացնելու մարդկանց սոցիալական պահանջմունքները: Անհրաժեշտէ տարբերակել բնակչության հետնյալ կատեգորիաները՝ զբաղվածներ, չզբաղվածներ, այդ թվում՝ կամավորն հարկադիր, աշխատանք փնտրողներ ն գործազուրկներ: Զբաղված են համարվում` գործատուներիմոտ վարձու աշխատանք կատարողները: գործատուները: անհատ ձեռնարկատերերը: ժամկետայինպարտադիրզինծառայողները: ուսումնական հաստատություններում, մասնագիտականուսուցման դասընթացներումսովորողները: »

» » .

1958թ. Աշխատանքիմիջազգային կազմակերպության մեթոդաբանության ն Զբաղվածության կարգավիճակիմիջազգային դասիչի (ՇՏՔ-93) համաձայն զբաղվածության վեց խմբեր են առանձնացվել, այդ թվում՝ վարձու աշխատողներ: »

» .

գործատուներ, ինքնազբաղվածներ,ովքեր աշխատում են իրենց սեփականձեռնարկությունում կամ աշխատում են մեկ կամ ավելի գործընկերների հետ, արտադրականկոոպերատիվներիանդամներկամ ինքնազբաղվածներ, ովքեր հավասարմասնակցություն ունեն արտադրության կազմակերպման, արտադրանքիիրացման ն կոոպերատիվի այլ գործունեության տեսակներիմեջ, ընտանիքի աշխատող անդամներ, ովքեր աջակցում են իրենց հետ ազգակցական կապ ունեցող անձանց կողմից ստեղծված ձեռնարկությանգործունեությանը: ըստ զբաղվածության կարգավիճակի չդասակարգվող աշխա-

տողներ:

Հետագայում, 1993թ. Աշխատանքիվիճակագրության 15-րդ կոնֆերանսում ((ՇԼՏ) զբաղվածության տեսակների (հանդիսանում է աշխատանքիշուկան բնութագրող երրորդ հիմնականցուցանիշը՝ ԱՇՀՑ-3) այդ դասակարգումըվերանայվել է: Ներկայումս զբաղվածությաներեք խոշոր խմբերեն առանձնացվում,այդ թվում՝ ա) վարձու աշխատողներ: բ) ինքնազբաղվածներ,այդ թվում` գործատուներ, ինքնազբաղվածկոոպերատիվներիանդամներ: ներ ն արտադրական/սպառողական գ) ընտանիքիաշխատող անդամներ: 2007թ. ՎՀ ԱՎԾ-ի կողմից իրականացվածաշխատուժի ընտրանքային հետազոտության արդյունքների համաձայն ՀՀ տնտեսության մեջ զբաղվածների գերակշիռ մասը (60 տոկոսից ավելին) վարձու աշխատողներ են, այդ թվում տղամարդկանց39.9 տոկոսը ն կանանց65 տոկոսը: Մինչդեռ ըստ ՀՀ ԱՎԾ-ի պաշտոնականտվյալների վարձու աշխատողներըկազմել են զբաղվածների ընդամենը50.2 տոկոսը: Զբաղվածների երկրորդ խոշոր խումբը` դրանք ինքնազբաղվածներնեն, որոնք ընդգրկումեն հիմնականումգյուղացիականտնտեսություններում զբաղվածներին: Աշխատուժի ընտրանքային հետազոտության արդյունքներով ինքնապզբաղվածները կազմել են կանանց 27.9 տոկոսը ն 54.1 տղամարդկանց տոկոսը: Վերջապես, ընտանիքի աշխատող ան6.9 տոկոս ն 5.4 տոկոս: են դամներըկազմում համապատասխանաբար՝ է կշիռը չի գերաոր տեսակարար Անհրաժեշտ նշել, գործատուների զանցում մեկ տոկոսը: Ընդ որում, կին գործատուների տեսակարար կշիռն ընդամենը4.6 տոկոս է:

Չզբաղված են համարվում այն գործունակ անձինք, ովքեր զբաղվածչեն վերը նշված գործունեության որնէտեսակով: Վարկադիրչզբաղվածներ են համարվում աշխատանքայինտարիքի այն աշխատունակ անձինք, ովքեր իրենց կամքից անկախ պատճառներով ազատվել են աշխատանքից, սակայն ակտիվորեն հարմար աշխատանքեն փնտրում: Մինչդեռ կամավոր չզբաղվածները աշխատելու ցանկություն չեն հայտնում: Աշխատանք փնտրողները` դրանք 16 տարին լրացած աշխատունակ անձինք են, ովքեր աշխատանքի տեղավորվելու նպատակովդիմել են զբաղվածության ծառայությանը` անկախ իրենց զբաղվածության հանգամանքից: Գործազուրկները` աշխատանք փնտրող աշխատունակ ն գործունակ այն չզբաղված անձինք են, ովքեր աշխատանքի տեղավորման նպատակովհաշվառված են զբաղվածությանպետականծառայությունում, պատրաստակամեն անցնելու հարմար աշխատանքի ն ստացել են գործազուրկի կարգավիճակ: Գործազուրկներըչեն ստանում ՀՀ օրենսդրությամբսահմանված կենսաթոշակներ,բացառությամբկերակրողին կորցնելու դեպքում կենսաթոշակիտեսակների: Գործազուրկի կարգավիճակըտրվում է անհրաժեշտ փաստաթղթերըներկայացնելուց հետո` յոթ օրվա ընթացքում: Ըստ Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրի զբաղվածության ոլորտի բարեփոխմանհիմքում դրված է գործազրկության դեպքում պարտադիր սոցիալական ապահովագրության սկզբունքը, այն նպատակով, որպեսզի աշխատատեղը կորցնելու դեպքում յուրաքանչյուր աշխատող, մինչն նոր աշխատանք գտնելը, ունենա որոշակի եկամուտ` կատարած վճարումներինհամապատասխան, ինչպես նան մասնագիտական ուսուցման հնարավորություն: «Բնակչության զբաղվածության ն գործազրկության դեպքում սոցիալականպաշտպանությանմասին» ՀՀ օրենքի համաձայնզբաղվաժության պետական քաղաքականության նպատակն է հանդիսանում բնակչության լրիվ ն արդյունավետ զբաղվածության ապահովմանհա-

մարպայմաններիստեղծումը: Զբաղվածության պետական քաղաքականության հիմնական սկզբունքներնեն` 1. «աշխատանքիկամավորությունըն զբաղմունքի ազատ ընտ-

րությունը: 2.

անձանց զբաղվածության ապահովումն անկախ ազգային, սե-

ռատարիքային,ռասայական,կրոնականն այլ հատկանիշներից: Յ. "պետությանպարտավորությունն անձանց զբաղվածության իրավունքիիրացմանհամար պայմաններիստեղծման հարցում:

`մասնագիտականուսուցման

համակարգի կողմնորոշումն ելնե-

կոսայինարտահայտությամբ: Այնցույց է տալիս զբաղվածությանմակարդակի կախվածությունը ժողովրդագրական գործոններից, այդ թվում ծնելիության, մահացության, բնական աճի գործակիցներից: 2007թ. ՀՀ-ում զբաղվածության կազմել է ընդամենը33.6 տոկոս, մինչդեռ 1992թ. այն 44.5 տոկոս էր: Անկումըկազմել է գրեթե 11 տոկոսայինկետ: Համեմատությանհամարնշենք, որ 2001թ. այդ ՌԴ-ում ցուցանիշըկազմել էր 45.176, իսկ ԱՄՆ-ում` 6294 (1989): Աշխատանքայինտարիքիբնակչությանզբաղվածության մակարդան սոցիալ-տնտեսական կը հաշվի է առնում ՀՀ-ում ների ազդեցությունը:2007թ. այս կազմել է 51.496, Դա դեպքում, այն երբ 1992թ. գրեթե տոկոս էր: նշանակում է, որ աշ-

ազատեր. Արուի ժիապահովումը: սոցիալականգործընկերությունը: Աջներից:

6. 7.

մակարդակը

գործազրկությանդեպքում բնակչության սոցիալականպաշտ-

պանությունը:

Աիվածոունըի րը աշխաԼրիվ հասար» նները: տունակ բնակչության առավելագույն ներգրավումը տնտեսության աժեշտ

տարբերե

ն արդյունավետ

զբաղվածության

ժողովրդագրական ցուցանիշը

ո-

արտահայտումէ բնակչությանաշխատանքիպահանջարկին առկա աշխատատեղերիմիջն քանակական ն որակական համապատասխանեցմանաստիճանը: Արնեմտյանտնտեսագիտության մեջ լրիվ զբաղվածությունը դիտարկվում է, որպես տնտեսության այնպիսի իրավիճակ, երբ իրական աշխատավարձի տվյալ մակարդակի պայմաններում բոլոր աշխատել ցանկացողներըապահովվածեն աշխատանքով:Նմանատիպ է նան օպտիմալ զբաղվածություն հասկացությունը: Լրիվ զբաղվածության ապահովումըհնարավոր է միայն շուկայական ն պետականկարգավորլորտ, այլ

մեխանիզմների կիրառմանմիջոցով: Արդյունավետ զբաղվածությունը բնութագրվում է աշխատանքի արտադրողականության ն զբաղվածության որոշակի մակարդակով, ինչպես նան զբաղվածության ռացիոնալ ճյուղային ն հաշվեկշռված կառուցվածքով: Սոցիալականկողմնորոշում պրոֆեսիոնալ-որակական ունեցող շուկայական տնտեսության մեջ արդյունավետ զբաղվածության տակ նան հասկացվումէ բնակչությանայնպիսիզբաղվածություն, որն աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացման հիման վրա հասարակության յուրաքանչյուր անդամի համար ապահովում է անհրաժեշտ եկամուտ, կրթականն մասնագիտականմակարդակիաճ, ինչպես նան առողջական վիճակի բարելավում: Արդյունավետ զբաղվածության ցուցանիշներ են հանդիսանում բնակչության, այդ թվում՝ աշխատանքայինտարիքիբնակչությանզբաղվածությանմակարդակը, գործազրկության բնական նորման, ըստ տնտեսության ոլորտների ն ճյուղերի զբաղվածների բաշխմանռացիոնալկառուցվածքը, ըստհանրօգուտ աշխատանքիոլորտների (արտադրություն,ուսուցում, տնային տնտեսություն) աշխատանքային ռեսուրսների բաշխման համամասնությունները, զբաղվածների օպտիմալ պրոֆեսիոնալ-որակականկաման

ռուցվածքը:

Բնակչության զբաղվածությանմակարդակըորոշվում է զբաղվածների տեսակարարկշռով բնակչության ընդհանուր թվաքանակի մեջ, տո-

մակարդա

խատանքային տարիքի բնակչության զբաղվածության նվազումը տեղի է ունեցել ավելի քան մեկ երրորդի չափով: Սակայն զբաղվածության բարձր մակարդակը չի նշանակում արդյունավետ զբաղվածություն, եթե չէ աշխատանքի արտադրողականության բարձրմակարդակ:Չնայած ՀՀ-ում զբաղվածության տաբար ցածր մակարդակին,այն ավելի արդյունավետ է դարձել: Ինչպես ցույց են տալիս ՀՀ ԱՎԾ տվյալների հիման վրա կատարված հաշվարկները, 1999-2007թթ. ՀՀ տնտեսությանմեջ մեկ զբաղվածի հաշվով ավելացված արժեքի ցուցանիշը զգալիորեն աճել է, շինարարության ն ծառայություններիոլորտների հաշվին: Ըստ տնտեսությանոլորտների ն ճյուղերի կառուցվածքը ներկայացված է հաջորդ պարագրաֆում: Բացի այդ, գոյություն ունեն ոչ լրիվ զբաղվածության, թաքնված զբաղվածության կամ ոչ ֆորմալ գործունեության բնագավառում զբաղվածության, երկրորդային զբաղվածության տեսակները: Ոչ Լրիվ զբաղվածությունը, ինչպես նան տնայնագործական աշխատանքը, ինքնազբաղվածությունը, զբաղվածությունն ըստ կարճաժամկետ պայմանագրերի զբաղվածության ճկուն ձներ են հանդիսանում: Սակայն ՀՀ տնտեսության պայմաններում ոչ լրիվ զբաղվածությունն, ինչպես նան հարկադիրվարչականարձակուրդները հատկապես արտադրական գործունեությունըդադարեցրած կամ ցածր արդյունավետությամբգործող ձեռնարկություններին: Որպես պոտենցիալգործազուրկներ կարող են դիտարկվելժամանակավորն սեզոնայինաշխատողները,ինչպես նան միանգամյաաշխատանքովզբաղվածները: ՀՀ Ազգային վիճակագրականծառայության կողմից2006թ. իրականացվածաշխատուժիընտրանքայինհետա-

ապահովված

համեմա

հիմնականո

զբաղվածության

բնորոշ են

գորժոն

«Ելիօո

7թյոճ",

ոօղ

քող.

8.Շ.

Ք/ոՅոօ88, ԷԼՃ. 8օուճեճ, ԻԼ, "3ԵՅՅԽ ՓԵ, 20037., օ.81.

րող են

հանգեցնել երկրորդայինզբաղվածությանկրճատմանը:Քանի հատկապեսաշխատուժիգինն է ազդում դրա առաջարկի վրա, ապա նվազագույն աշխատավարձի բարձրացումը ազդեցություն կա-

զոտության արդյունքների համաձայն պոտենցիալ գործազուրկների նշված

Յորհիմնական` ցուցանիշը անեի շուկան` բնութագիր

որ

էական աշխատած (ԱՇ85) զբաղվածների րող Գ ործել Ա ժամանակը, որընույնպես Արական եի երկրներին Արեելան

տոային ավերհենել կերա զբաղ Ց. շել իվ աշխատանքային ոու կոսն: ի լրիվ աշխատանքաավե Չը մլքան աշխատանքալրիվ րրա մէՄ 25.4 ավել) Ընդ կա տոկոս: (-300) Գորկամբար այն զբաղվածների որում, ամեժիմով ենաան կամ գործատուների նախաՔ ոչփո ձեռնամբ,

հնարավոր է ստանալ միայն հետազոտության միջոցով, 20 վածների ընդամենը տո կամ շաբաթ (մինչն 40ժ.), ն ժ. յին օր կամ շաբաթ (41-61 յին օր կամ շաբաթ

թաքնված կամ ստվերային զբաղվածությունը,որի տեսակարար կշիռը հատկապեսբարձր է այդ թվում առնտրի ն շինարարությանոլորտներում (տե'ս պարագրաֆ3.4): Այսպես,Չեխիայի Հանրապետությունում 1999թ. զբաղվածությանն աշխատաշուկայի հետազոտությանարդյունքների համաձայնփոքր ձեռնարկությունների զգալի մասը խուսափումէ սոցիալականվճարներիցն եկամտահարկի վճարումներից,որոնք միասին կազմում են մինչն 48 տոկոսը: Աշխատողներին վճարվում է միայն աշխատավարձը, իսկ մնացյալ մասը վճարվում է ոչ պաշտոնապես:Հունգարիայում նույնպես փոքր ձեռնարկությունները սովորաբարստացված եկամուտների չեն ներկայացնում,խուսափեւ :

ծառայությունների,

օր

53.9

ոչ

բնորոշ

նան

մա-

աշխատավար նվազագույն

կամ

է էլ, ք անի որ չեն կարողացել գտնել ամբողջօրյա աշռնությամբ, կամ ծ ժամանակով պայմանավորված խատանք, կազմում են

աշխատա

ԱԱ ԵրԱԻսինզբաղվածների կեսից ավելրիվ մասին հաշվետվություն լին զբաղված Արա րա վանե ավելի քան ի ԱԱՊ ուրթվաքանակիընդամենը տած աիսակներից է արյան կոսն է որ ա

որ

րի

մասին, կանոնավորապես այն վճարել սոցիալականապահովագրության անդիսանում կր Այն պայձանավորված ային զբաղվածությունը, է վճարները,որոնք կենսաթոշակների ձով վճարմանհիմնականաղբյուրն անհրաժեշտկենսաաշխատանքի հանդիսանում: Այսպես, ցածր գնով օրինակ, 2001թ. աոիթ գյուղացիականտնտեսությունԵրկրորդային գբաղ- ներից կատարված ապա Կար մակարդակն պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վածությունը` Անու ւծ գտագործման լրացուցիչ ՂԱյ վճարներըկազմել ընդհանուրվճարներիընդամենը տոկոսը, կամ երկրորդային մանավորված եկամուտների ավեայն դեպքում, երբ գյուղատնտեսությանմեջ զբաղվածությունը Սյ ունակու բարձրացմանձգտունույն թվականին էր ամբողջտնտեսության լացման, հնանում ճկուն մեջ զբաղվածներիգրեաշխատաշուկայի պայմաններին: թե կեսին: Այս մով ոա տեսանկյունից, ակայն երկրորդային ային զբաղվածությունը կարող անդ: հունվարից գյուղացիական տնտեսություններում նե զբաղվածներիազատումը պարտադիր սոցիալաաշխատանքի ինտենսիվութատա ապակատար ս Մ" աճագամգազոյան զարկել աաա կարող նպաստել արանը 2004թ. հուլիսի մ 1-ից սոցիալական նար աշխատատեղերի գործազրկության Անն զբաղեցնում: քարտերիկիրառումը«Սոցիալական ապահովության եը աղվածության

-ո Լ

երկրորդայ

դա

զբ ձնն

է:

տո-

են

ան

ապ

0.6

այդ

մոտենում

2003 թ.

է բացասաբար

զբաղ

աենահեկ ա,

յան

աշ

չի

հմանափա

պայմաններ

մի քանի աշխատատեղեր,իսկ մ մյուսներն

ընդհանրապես ընդհանր աշխատատեղ

ՔԻԹ զբաղվածությունըհիմնականում արորդային

դուրս

է մնում աշխա-

որ վարտաշուկայի պետական կարգավորման շրջանակներից, քանի ն

ական լծակների կիրառումնառանց տնտեսական պ պատճառների վեկարող է նպաստել երկրորդայինզբաղվածությունը թաքնված զբաղվածությանվերաճելուն: Սակայն ազդեցության որոշ լծակներ կա-

էկացման

«Աշխատուժը Հայաստանի Հանրապետությունում, 2001-2006», 2006թ., էջ 43:

ԱՎԾ,

Երնան,

էակա

անսական

կորուստ

հանդիսանալ:

քարտերի մասին» ՀՀ օրենքի համաձայնուղղված սոցիալականապահովագրության համակարգի արդյունավետությա լոնտեսությանն թաքնված

հալարվերային

զբաղվածու

Օքոլթ Խնսուշի, Տէտքճո Սսոմճ, Խճղկո Շլիռի "ՑՅօեցոօսոժՏէսժյ օո 6ոքլԹօՄՈՇոՒ Յոժ ԹԵօսո ոՅուծէ ո էհօ Շշօօհ Ք6քսԵկՇ", ՔսհօքօճոՊռոլոց Բօսոժճնօո,Քոճցսծ, մսի, 1999, ք.53.

ՀՀ

կարող

Ի6եՅ Ւ(ԹՐ/ռէհ,/Ճքոժ ՃԵւռհոո

"ՔՅՇեցոօսոմՏէսժյ օո ծոք(թյ/ոծոէ Յոժ

Ւսոցճո/",ԲսոօքօՅո1տլոլոցԲօսոժճնօո, 88ՐՇ6/ՕոՁ,Սսհ/,1999, ք.62.

|ճԵեօսոոճոեծէ )ո

կրճատման հակամ ստվերայինզբաղվածության Չձնակերպված ուներ նան 2003թ. ապրիլի 1-ից «Վարչամար կարնոր նշանակություն 43 օրենսգրքում լրացումներ ն վերաբերյալ իրավախախտումների կան

օրենքի կիրառումը:Այդ օսահմանված կարգով օրենսդրությամբ րենքի համաձայն առանց է տուգանքի նշանաձնակերպելու աշխատող պահելը առաջացնում հիսնապատիկիչակում: սահմանվածնվազագույնաշխատավարձի Նույն խախտհամար: աշխատողի փով՝ յուրաքանչյուրչձնակերպված կհանգեցնի ման կրկնումըմեկ տարվա ընթացքում չափով տուգանքիսահմանմանը՝յուրատավարձիհարյուրապատիկի համար: Օրենքի կիրառմանարդաշխատողի քանչյուր չձնակերպված սոցիալականապահովագէ գրանցվել առաջընթաց յունքում որոշակի Այսպես,2006թ. պարտադիր րությանվճարներիավելացմանհարցում: կրկնավճարները2002թ.համեմատ ապահովագրության սոցիալական 76 մլրդ դրամ: Ընդ որում, շուրջ կի չափով ավելացել էին, կազմելով ապահովագրության 2004թ. նոյեմբերից պարտադիր սոցիալական պետականհիմՀՀ ապահովագրության սոցիալական վճարներիգծով ն հսկողության գորգ անձման հ աշվարկման, նադրամիեկամուտների առընթերհարկային են ՀՀ կառավարությանն ծառույքներըփոխանցվել ծառայությանը: պետական նկատմամբպետականվերահսկոօրենսդրության Աշխատանքային ու կանխարբացահայտմանն ղությանապահովմանը,խախտումների է ուղղված ապահովմանն գելմանը, սոցիալականգործընկերության Այսգործունեությունը: տեսչության նան ՀՀ աշխատանքիպետական 4 հազար ծրագրայինն այլ ստուգրեթե պես, 2007թ. իրականացված է պետական բյուջե, որգումներիարդյունքում289 մլն դրամգանձվել տուգանք: պես վարչական առկաօրենսգրքիգրավորպայմանագրի Ըստ ՀՀ Աշխատանքային այդ համար, աշխատողի յ ուրաքանչյուր է պարտադրվում յություն դեպքում, որի ընթացաշխատանքիընդունման փորձաշրջանով թվում՝ Մասնավորապես, է անպայմանվարձատրվի: պետք քում աշխատողը է համարվումայն աշխատանհոդված102-ի համաձայն անօրինական պայմանագիր կնքելու, է առանց աշխատանքային քը, որը կատարվում կամ տված թույլտվություն կ ատարելու աշխատանք իսկ անօրինական են պ ատասխանատվություն գործատուները հարկադրող աշխատանքի սահմանվածկարգով: կրում ՀՀ օրենսդրությամբ

կատարելումասին» փոփոխություններ ՀՀ

ՀՀ

նվազագույն աշխա-

ապահովագրութ2005թ. նոյեմբերի11-ի «Պարտադիրսոցիալական ն

ՀՀ օրենքում փոփոխություններլրացումներ յան վճարներիմասին» յուրաքանչկատարելումասին» ՀՀ օրենքի համաձայնգործատուները

յուր վարձու աշխատողիհամար սոցիալականվճարներըկատարումեն

հետնյալ չափերով. ամսական՝ մինչն 30

դրամը՝ դրամ

30 000 --100000

100 000

դրամիցավելի

դրամ (սոցիալական վճարի չափը): դրամ գումարած 30 000 դրամը գերազանցողգումարի 15 տոկոսը: 19.000 դրամգումարած100 000 դրամը գերազանցող գումարի 5 տոկոսը: 7 000

Անհատ ձեռնարկատերերիհամար սոցիալականվճարումները կատարվում են հետնյալ դրույքաչափերով՝ տարեկան՝ մինչն1 200 000 դրամ 15 տոկոս: 1 200 000 դրամիցավելի՝ 180 000 դրամգումարած 1 200 000 դրամը գերազանցող գումարի 5 տոկոսը:

2008թ. օգոստոսին ընդունված «Պարտադիր սոցիալական ապահովագրությանվճարներիմասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ ն լրացումներ կատարելու մասին» 3Հ օրենքի համաձայնավելացված արժեքի հարկ վճարող չհամարվող ն հաստատագրվածվճար վճարող հանդիսացող անհատ ձեռնարկատերերըսոցիալական վճարումները կատարում են սոցիալականվճարի հաշվարկմանօբյեկտի տարեկան չափի նկատմամբ 3 տոկոս դրույքաչափով, բայց ոչ պակաս 60 հազար

դրամից:

Վարձու աշխատողներիպարտադիրսոցիալականվճարը կազմում է իրենց աշխատավարձի3 տոկոսը: ԱՊՀ ն Փաստորեն, ներկայումս աշխատուժի հարկումը ՀՀ-ում ու համեմատ Արնելյան ԿենտրոնականԵվրոպայիերկրների շատ ավելի ցածր է: Այսպես, ըստ Համաշխարհային բանկի տվյալների 2004թ. սոցիալական ապահովագրական վճարների դրույքաչափերը Լիտվայում կազմել են 34 տոկոս, իսկ Չեխիայումն Սլովակիայում համապատասխանաբար`48 տոկոս ն 49 տոկոս: Մինչդեռ ՀՀ-ում սոցիալական վճարների գործող միջին դրույքաչափերը 2006թ. ապահովագրական նվազել՝են 2001թ. 25.6 տոկոսից մինչն 20 տոկոս: Միջին ամսական պարտադիր սոցիալական ապահովագրությանվճարները մեկ աշխատողի հաշվով կազմել են աշխատուժիծախսերի 16 տոկոսը կամ 12406 դրամ 2003թ. 17.1 տոկոսի դիմաց:5 է Ընդ որում, այդ նվազումը ը տեղի տեղի "

«Աշխատանքիշուկան Հայաստանի Հանրապետությունում, 2003-2006», Երնան,2007թ., էջ 97, հեղինակիհաշվարկներ:

ՀՀ

ԱՎԾ,

ն սոԱռողջապահություն

ունեցել աշխատավարձին սոցիալականվճարի գումարների գրեթե կրկնակի ավելացմանպայմաններում,ինչը վկայում է այն մասին, որ ավելի արագ է աճել, քան սոցիալականվճարիչափը: աշխատավարձն 42.

94.0

80,7

| 50,6 | 48.8 | 502

Աւ

Ըստ

հանդիսանում

աւա:

որ

Զբաղվածությանկառուցվածքի փոփոխությունը

բաշխման ն ճյուտնտեսությանհատվածներիզբաղվածության է արդզբաղվածության կարնոր ղային կառուցվածքիվերլուծությունը որ քանի համար, որոշման աստիճանի յունավետության է աշխատանքի շուկան բնութագրող 4-րդ կարնոր ցուցանիշը (ԱՇՀՑ-4): աշխատանքայինռեսուրսների ոչ ռացիոնալ փուլում Անցումային բաշխմանհետնանքովտնտեսականկորուստներըինչպես ՀՀ-ում, այնպես էլ ԱՊՀ այլ երկրներումզգալի են: ՎայաստանիՎանրապետությունը` նախկինՄիության մեջ հանդիսանալովհիմնականումարդյունաբերա րապես զարգացածն ար բացթողումները: ման փուլում ստիպված էր վերականգնել 1991-2007թթ. ՀայաստանիՀանրապետությունումըստ տնտեսութ է յան հատվածներիզբաղվածությունըփաստորենարմատապես փոխ81 տոկոսն վել, որի արդյունքում ներկայումսզբաղվածներիգրեթե ընդգրկվածէ մասնավոր հատվածում, ն միայն 19 տոկոսնէ ընդգրկված պետականհատվածում: Ինչ վերաբերումէ զբաղվածությանճյուղային կառուցվածքին,ապա այստեղ տեղի են ունենում հակասականգործընթացներ(տես` Աղյուսակ.1-ն 7-2):

80,0

| 61 | 66 | 89 273,0 | 279.6| 218.0 | 223,3 | 210,3 | 212,5 | 220.5

զուղեր

Աղբյուր՝ ՀՀ ԱՎԾ տվյալներ: Ներառում է նան որսորդությունը,ձկնորսությունըն ձկնաբուծությունը: «Ներառում մշակույթը արվեստը 1985, 1990 1995թ. համար:

Աղյուսակ 4.2

Զբաղվածության բաշխումն ըստ տնտեսության ոլորտների (տոկոսներով ամբողջի նկատմամբ)

անցկտետեսական խանե երկիր ղվածներիմիջինտարեկան գրա

| 1990 | 1995 |2000 | 2005 | 2006 |2007

Աղյուսակ4.1

Զբաղվածությանճյուղային կառուցվածքը ՀՀ-ում (հազար մարդ)

Զբաղվածներիմիջին տաընդա-|. թվաքանակը,

կոն ԱԱ րդ)

լում բ

երություն

ն Գյուղատնտեսություն

անտառտնտեսություն"

| 1990 | 1995 | 2000 | 2005 | 2006 | 2007 2|1630,1|1476,4|1277,7|1097,8|1092,4|1101.5

| 494,8 | 302,9 | 179,7 | 140,2| 140,9 | 135,0 313,1 | 289,1 | 551.9 | 566,7 | 507,6 | 504,5 | 506,9

466.8 :

Շինարարություն 130.:1| 184,1| 76.0 | 46.5 | 34.6| 29,7 | ոլորտ, | 637.2 | 662,1 | 545.6| 4848 | 415.4 | 41773| 428.5 աոաությունննրի

այդթյու

ն կապ Տրանսպորտ

105.0

|.84.9

53.4

| 46.6 | 49.7 | 486 |

թվաքանակը,ընդամենը

100,0|100,0|100,0|/100,0|100,0|100,0|100,0

այդ թվում` 641205 :1115629 Արդյունաբերություն Գյուղատնտեսություն անտառտն- 202 17,7 374 444 462 46.2 460 | | | | | | տեսություն" 152127 Շինարարություն 82 3151 ն

Աա Թունների ոլորտ,

այդ

Տրանսպորտն կապ

41.2| 40,6 | 37,0 | 37,9 | 37.8 | 38.2 | 38,9

ն սոշիալական Առողջապահություն ծառայություններիմատուցում

Կրթություն» Այլճյուղեր

| 44143 | 58 | 58 | 63 | 46 | 45 | 46 |52

Ֆինանսականգործունեություն Ը

||36 |45

Խ22Ի55

Սրօիր2185115852

159152

951206

Աղբյուր՝ՀՀ ԱՎԾ տվյալներ: Ներառում է նան որսորդությունը,ձկնորսությունըն ձկնաբուծությունը: է մշակույթըն արվեստը1985, 1990 ն 1995թթ. համար: Ներառում

Որպես քվազիմոդեռնացում կամ զբաղվածության ճյուղային կառուցվածքի թվացյալ բարելավում, նկատվումեն այն փոփոխությունները, որոնք հանգել են զբաղվածության կրճատմանը արդյունաբերության, շինարարությանմեջ, ն միաժամանակ, դրա ավելացմանը գյու«

ղատնտեսությանմեջ ն առնտրի ոլորտում: Այսպես, 1985-2007թթ. գրեթե 2.5 անգամ նվազել է արդյունաբերությանմեջ զբաղվածների տեսակարար կշիռը (1985թ. 30.2 տոկոսից 2007թ. մինչն 12: տոկոս), իսկ բացարձակարտահայտությամբ՝ավելի քան 300 հազարով: Միննույն ժամանակ, գյուղատնտեսությանն անտառտնտեսության

Աա, կազմելով ք եքն եւտոնած մկոս) 2007թ. 1995թ. համեմատ, այնուամենայնիվ, լիոնից ավել մարդ: մեջ

այնավելացել է ավե Թեն

ան Կ

երկուանգամ (1985թ. 20.2 տոկոս բացար-

ձակ արտահայտությամբայս ոլորտում զբաղվածների թվաքանակը կրճատվել է: Իհարկե, երկրի այս ագրարացումը, որի սկիզբը դրվեց 1991-1992թթ. հողի սեփականաշնորհմամբ,ճիշտ հակառակնէր մեր

Ա Անագին երկրում

խորհրդային

աան ԱԻատությունընրի

տարիներին

իրականացվածուրբանիզացիա

Խնդիրը կայանում է նրանում, որ գյուղատնտեսությանմեջ կատարված բարեփոխումներըն մեծաքանակմանր տնտեսությունների առաջացուաջակցութմը պետք է ուղեկցվեինդրանցարդյունավետտեխնիկական յան պետականծրագրերիիրականացմամբ: Ծառայությունների ոլորտում նշված ժամանակահատվածումզբաղվածությունը նվազել է հիմնականումտրանսպորտին կապի, առողջապահության, կրթության ն գիտության, բնակարանային-կոմունալ տնտեսությանճյուղերում զբաղվածության կրճատմանհաշվին: Հատկապես մտահոգիչ է գիտության ն գիտական սպասարկմանբնագավառում զբաղվածությանշեշտակի կրճատումը: Միննույն ժամանակ,2005պայմանա2007թք. ծառայություններիոլորտի որոշակի առաջընթացը պետական կառավարման, ֆինանսական գործունեության էր վորված մեջ, անշարժգույքի հետ կապվածգործառնություններում,ինչպես նան ն ռեստորանայինցանցում զբաղվածությանավելաց-

րյուրանոցային ա

տ:

ճյուղային կառուցվածքըճշգրտման ն վեՍակայն զբաղվածության գյուղատնտեսության մեջ զբաղվաունի: Այսպես, կարիք րանայման

ցոլառի Արոն

երախ ոԻհԻ Փոծյան իրկան ս երնկոճագված յաց թյումը րություսը զբաղ սության մյուս բոլոր ոլորտներումզբաղվածությանցուցանիշներն,ընդհակառակը,նվազեցված են: Այդ մասին են վկայում ըստ տնտեսական ՝

գործունեության տեսակներիզբաղվաժության բաշխման ցուցանիշնեծառայութրը, որոնք ստացվել են 2007թ. ՀՀ Ազգային վիճակագրական յան կողմից աշխատուժիընտրանքայինհետազոտության արդյունքների հիման վրա (Աղյուսակ4.3):

էլյուսակ

Արդյունաբերություն

13.2

6.2

Ծառայություններ

59,2

54,8

44.5

Ընդամենը

որԳյուղատնտեսություն, սորդություն ն անտառտնտեսություն,ձկնորսություն ն ձկնաբուծություն

Շինարարություն

Աղբյուր՝

ՀՀ ԱՎԾ

60,1

տվյալներ:

Ըստ ճյուղերի աշխատուժի ոչ ռացիոնալ բաշխման հետնանքով հատկապեսզգալի էր կորուստը գիտատեխնիկականառաջընթացն ապահովող ճյուղերում, այդ թվում գիտության ն գիտական սպասարկման մեջ, որտեղզբաղվածությունը շեշտակիորենէ կրճատվել: Պատահական չէ, որ գլոբալ իննովացիոն ինդեքսի ցուցանիշով (գիտության ն բիզնեսի փոխազդեցության,նոր տեխնոլոգիաներիներդրման ցուցա-

Հռ" 107 Նաժ տենոները թվաքանակ 20075. երկրներ մեջ զբաղեցրել միայն 86-րդ տեղը, զիջելով նույնիսկ Մոլդովային: նիշն

է, ,

որի

մեջ

են

առնվում

նան

է ՄմՇՈմ Ցստոտէւ

հե

նողնե

Ըստ

ԽՁցճշոճ հանդեսի գլոբալ իննովացիոն ինդեքսը 2007թ. առավելբարձր էր ԱՄՆ-ում, Գերմանիայումն Միացյալ Թագաէառ եկրատատի սաների վոոոցոքու նեովավիոն ձեմարկոջ: յուններիտեսակարարկշիռը ԵՄ 27 երկրներումմիջինը կազմում է 40 տոկոս: Այն հատկապեսբարձր է Գերմանիայում, Ավստրիայում ն Իռլանդիայում, որտեղ հասնում է 52-65 տոկոսի,այսինքն կազմում է գործող ձեռնարկությունների կեսից ավելին: ՀՀ-ում իննովացիոնտնտեսության ՀՎետնաբար, զարգացման համար է առավել արդյունավետ ճյուղային կաանհրաժեշտ ռուցվածքի ձնավորում:

զբաղվածության

4.3

Զբաղվածությունն ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների (տոկոսներովամբողջի նկատմամբ)"

հնք:/Տոճ6օօոօոյ.2007/01/ց1ԾԵՅԼ չոոօաճծ.հե.

Ըստ ՀՀ մարզերիզբաղվածության դիտարկուճյուղային կառուցվածքի մը վկայումէ մարզերումաշխատաշուկայիոչ հավասարաչափզարգացման, զբաղվածության մասին(Աղյուսակ4.4): զգալի տարբերությունների

կնպաստիզբաղվածությանընդլայնմանը ն նախատեսված է ՀՀ կառավարությանծրագրում: ԱՊՀ երկրներումզբաղվածությանճյուղային կառուցվածքը 2007թ. բնութագրվումէր հետնյալտվյալներով.

Աղյուսեւկ 4.4

Զբաղվածության ճյուղային կառուցվածքը ՀՀ մարգերում 2007թ. (տոկոսներով ամբողջի նկատմամբ) Զբաղված

են տնտե-

սության

մեջ,

Ընդամենը,100.0

ՀՀ

գածոտն

Արարատ

արոր ր

Շիրակ

Տավուշ Սղբյուր՝14 ԱՎԾ

48,0 0,2

2,8 4,5

73.6

Ն8

16,8

2:8

22,1

11.3

53,7

2,9

32,0

100.0 100.0

26,5

41,4

57.0

68,3

3,9

68,3

2,0

3.0

3.0 2,8

30,1 34,9

տնտե-

Ղրղզստան

Մոլդովա

100.0

25,0

Հանրապետությանմիջին ցուցանիշից շատ ավելի բարձր է զբաղվածությունը գյուղատնտեսության մեջ Արագածոտնի,Արարատի, Արմավիրի ն Գեղարքունիքիմարզերում,որտեղայն կազմում է 74-78 տոկոս: Միննույնժամանակ,արդյունաբերության բաժինը միջինից ցածր է մարզերիմեծ մասում, բացառությամբ Կոտայքի ն Սյունիքի մարզերի: Այս հանգամանքըվկայում է գյուղատնտեսության դիվերսիֆիկացման կամ արդյունաբերականացմանանհրաժեշտության մասին, ինչը

100.0 11.0 13.0

Տաջիկստան 100.0

22,8

26.0 12.0

100.0

100.0 դաաաւնի

Ուզբեկստան"" 100.0

Այու յուններ

Շինարա-

Արեն

Աո

(միջինը)

8.0

7.0

33.0

5.0

67.0

13.0 Ր

100.0

11.0 31.0

աորարոա 18810 2 «"

Գյոնաբեղատնտերություն | սություն

նը

Բելառուս

ԱԿՐդյու-

ընդամե-

| Ղազախստան 100.0

տվյալներ,հեղինակիհաշվարկներ:

մեջ,

Այդթվում

Երկրներսության |

38,9

74,0

Սյունիք 100.0 ՎայոցՁոր

12.3

7,4

քունիք 100.0 Կոտայք

Զբաղված են

100.0

Լոռի

յդԲվ ում

100.0

Երնան

Աղյուսակ4.5

Զբաղվածության ճյուղային կառուցվածքնըստ ԱՊՀ երկրների 2007թ. (տոկոսներով)

29.0

17.0

10.0

6.0

45.0

48.0

3.0

5.0

59.0

8.0

Ը 31.7 ի 6.4

14.0

55.0

50.0

50.0 80.

ԱՊՀ պետությունների Վիճպետկոմի տվյալներ: Աղբյուր՝ Ներառում է գյուղատնտեսությունը,

վերաբերումեն 2005թ.: "Տվյալները ն

ն ձկնայինտնտեսությունը: անտառտնտեսությունը

"Առանց Վրաստանի Թուրքմենստանի:

Ինչպես-ցույցեն տալիս աղյուսակի տվյալները, տնտեսության գրե-

թե բոլոր ճյուղերում, բացառությամբ գյուղատնտեսության,Յայաստանի զբաղվածությանցուցանիշներն ավելի ցածր են ԱՊՀ միջին ցուցա-

նիշից, որը հաշվարկվելէ բացառելու,Վրաստանըն Թուրքմենստանը: Եվ միայն գյուղատնտեսությանմեջ զբաղվածության բաժինը (46 տոկոս) գերազանցումէ ԱՊՀ միջին ցուցանիշը (31.7 տոկոս): Փաստորեն,

տնտեսության ինդուստրացման ն պոստ-ինդուստրացմանտեսանկյունից ակնհայտ է ճեղքվածքը մի կողմից, անդրկովկասյանն միջինասիականպետություններիու Մոլդովայի ն մյուս կողմից, Ռուսաստանի, Բելառուսի ն Ուկրաինայի միջն: Արնեմտյան զարգացած երկրներում գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածությունը կազմում է տնտեսությանմեջ զբաղվածության ընդամենը 2 տոկոսը, մինչդեռ զբաղվածությունը ծառայությունների ոլորտում

ՀամեմատելովՀՆԱ-իճյուղային կառուցվածքըմի շարք այլ, հիմնականում եվրոպականերկրների հետ, պարզվում է, որ ՀՀ ՀՆԱ-ի մեջ արդյունաբերությանբաժիննավելի ցածր է, մինչդեռգյուղատնտեսության բաժինը զգալիորեն ավելի բարձր է, թեն վերջին տարիներինայն նվազել է: Ինչ վերաբերում է ծառայությունների ոլորտին, ներառյալ շինարարությունը, ապա կարելի է նշել, որ այս ցուցանիշի գծով Վայաստանը մոտ է զարգացած երկրների,այդ թվում` Ավստրիային էստոնիայիցու-

կազմում է 70 տոկոսիցավելին: Առանձիներկրներիտնտեսությանն զբաղվածությանճյուղային կառուցվածքի վերաբերյալ որոշակի պատկերացում կարող է տալ այդ երկրներիՀՆԱ-ի ճյուղային կառուցվածքի վերլուծությունը:

ցանիշներին:

ՀՅ կառավարության 2008-2012թթ. ծրագրիհամաձայն գործունեության հիմնական գերակայություններից մեկն է հանդիսանում կրթության ն գիտության զարգացումը, գիտելիքահենքհասարակությանն տնտեսության ձնեավորումը:Կարնորվում են տնտեսական աճի որակական ն արդյունավետ փոխակերպումը կառուցվածքային տեղաշարժերի կառավարելիհամակարգիձնավորումը,բարձր տեխնոլոգիաներ կիրառող գիտատարտնտեսությանըմիտվածոլորտներիաջակցությամբ:՛Երկրի

Աղյուսակ 4.6

ՀՆԱ-ի ճյուղային կառուցվածքն առանձին երկրներում 2004թ. ՀՆԱ-

ի կառուցվածքը(տոկոսներով)

նրա-ԳյուղատնտեԱրոյունաբեԾառայու մենը

Ռուսաստան

Հայաստան -

Բելգիա

սություն

րություն

թյուններ"

5,0

36.0

58,9

17.5

15,7

66.8

1.0

4,3

66,8

4.0

28,9

Լիտվա

Բուլղարիա

10,9

30,0

59,1

Իռլանդիա

Իսրայել

էստոնիա ւ

ատվիա

Հունգարիա

4,5

Ավտրիա

45,6

Յ5,3

ՅՅ

Աղբյուր` "ոք 8 կոֆքա« 2007", սՅքԽՅԿԻԵՔՑ ՇոքմՑՕՎԻյու, .:3ՃՕ Ներառում է շինարարությունը: 2007թ.

73.0

49,9

2,8

23.0

59,3

69,2

66.0

բարձրացմանըկնպաստիարտադրական կարողութմրցունակության ընդլայնումը ժամանակակից տեխնոլոգիաների կիրառման

յունների

հաշվին ն արտահանման խթանումը: Զբաղվածությանբնագավառում նպատակ է դրված ապահովել զարգացած երկրներիմիջին զբաղվածության մակարդակինհամապատասխան ցուցանիշ: Այդ առումո ակնկալվումէ ոչ գյուղատնտեսականզբաղվածության ծավալի ցում շուրջ 105 հազար աշխատատեղով, որոնց մեծ մասը կստեղծվի մայրաքաղաքիցդուրս, ինչը կնպաստինան տարածքայինանհամաչափ զարգացման համահարթեցմանը: Ընդ որում, նախատեսվումէ առաջիկա հինգ տարվա տնտեսականաճի մոտավորապես 30 տոկոսով մ ձնավորում զբաղվածության, իսկ մնացած մասով` աշխատանքիարտադրողականության աճի հաշվին:

ավելա

Թեմային յին

վերաբե վերաբերող հարցեր

Ո՞րնէ զբաղվածության սոցիալ-տնտեսական էությունը: Ովքե՞րեն համարվումզբաղվածներ ըստ ԱՄԿ մեթոդաբանության ն ըստ ՀՀօրենսդրության:Նշեք զբաղվածներիխմբերը: Յ. Որո՞նք են ՀՀ-ում զբաղվածությանպետական քաղաքականությանհիմնականսկզբունքները: 1.

2007. "Օոսխո-ԾաՅԿՇՇ",

«ՀՀ

կառավարության ծրագիր»,Երնան,ապրիլ28, 2008թ.

ձ. 5.

..Բնորոշե՛ք լրիվ ն արդյունավետզբաղվածությունը: ինչպիսի՞այլ ձներ են բնորոշՀՀ տնտեսությանը: Զբաղվածության ».

Որո՞նք են աշխատուժի հարկման առանձնահատկությունները երկրների համեմատ: են կատարվել զբաղվածությանճյուղա7. տարիների ընթացքում: Բացատրեք յին կառուցվածքում վերջին զբաղվածությանն աշխատաշուկայիտարածքային անհավասարաչափ զարգացման բնույթը: 8. Որո՞նք են ՀՀ-ում զբաղվածությանձնափոխվածճյուղայ ոկ աԱՊՀ այլ երկրներիհամեմատ: 9. Ի՞նչ միջոցառումներ են նախատեսվածՀՀ կառավարության ծրագրով զբաղվածության կառուցվածքի բարելավման համար: 10. Ի՞նչ է անհրաժեշտ երկրում իննովացիոն տնտեսության զարգացման ն մրցունակությանբարձրացմանհամար: 6.

ՎՀ-ում

Գլուխ

Ի՞նչ փոփոխություններ

այլ

առանձնահատկությունները դուցվածքի

Աշխատանքի առաջարկը 5.1.

զբաղվածությունը

Աշխատանքի առաջարկի ձեավորման գործոնները

Աշխատանքիառաջարկըպահանջարկիհետ հանդիսանում մեկտեղ աշխատանքի շուկայի մյուս կարնորբնութագրիչը: Սակայն ի տարբերություն աշխատանքի պահանջարկի, որը ձնավորվում է ձեռնարկության կամ միկրոճակարդակիվրա,աշխատանքի առաջարկը ձնավորվում է մակրոմակարդակի,այն է՝ ճյուղի, մի քանի ճյուղերի ն ողջ տնտեսության մակարդակիվրա: Աշխատանքի ընդհանուր առաջարկն ընդգրկում է զբաղվածների ն աշխատանք փնտրող գործազուրկների թվաքանակը,այսինքն` տնտեսապես ակտիվ բնակչության թվաքանակը՝ է

ԽՀի«Ս

Աշխատանքի հավելյալ առաջարկն իրենից ներկայացնում է ընդհանուր առաջարկի ն ընդհանուր պահանջարկիտարբերությունը, որը հավասարկլինի՝

«ՀԻ-ՋիյՀԻՐՒԱՄՍ-(Ռ.չՒՌԴՀՍ-Մ

որտեղ` Իլ

Մ/ թափուր -

աշխատանքիընդհանուրպահանջարկն է: աշխատատեղերիթվաքանակն է:

Այսպիսով, հավելյալ առաջարկը հավասար է գործազուրկներին թափուր աշխատատեղերի թվաքանակիտարբերությանը: Որոշ տնտեսագետների,մասնավորապես, Բուլանովի ն Վոլգինի կողմից այն կարծիքն է արտահայտվում, որ ինքնազբաղվածները չպետք է ընդգրկվենաշխատանքիընդհանուր առաջարկիմեջ, քանի որ նրանց զբաղվածությունն ապահովվում է աշխատանքի շուկայի սահմաններիցդուրս:'Կարծում ենք, որ այդ տեսակետըճիշտ չէ, քանի որ, նախ, ինքնազբաղվածությունըհանդիսանում է աշխատանքիշուկայի հիմնականցուցանիշներիցմեկը, Ա երկրորդ, ինքնազբաղվածների մի 1"ՔԵԽԾԵ 7թյոճ",

ոօո

քճրո. 8.Շ.

Ե/ՈՅԻՕՑՅ

ՒԼ/Ճ.

8օոոճ,

ԽԼ, "ՉաՅՅԽ6Ի՞,2003-., Շ.119.

մասը վերապատրաստվումէ հատկապես շնորհիվ աշխատանքի շուկայում իրականացվողտարբեր ծրագրերի,որոնք ն առանձին անհատհամար անհրաժեշտուներին ապահովում են ինքնազբաղվածության

նակություններով: Մյուս կողմից, տնային տնտեսության մեջ զբաղվածները,չզբաղված

ս աշխատելչցանկացող անձինք, ինչպես նան «հուսալքված» գործազուրկները,ովքեր երկարժամանակաշխատանքչգտնելու պատճառով լքում են աշխատանքիշուկան, չպետք է ընդգրկվեն աշխատանքիընդհանուր առաջարկիմեջ: շուկայական առաջարկի վրա ազդում են հետնյալ Աշխատանքի

գործոնները բնակչությանընդհանուրթվաքանակըն կազմը: »

բնակչությանտնտեսականակտիվությանմակարդակը: շաբաթվակամ տարվաընթացքումաշխատածժամերի թիվը: աշխատուժի որակը, որը պայմանավորվածէ նրա կրթականն որակականմակարդակով, աշխատանքայինփորձով, առողջականվի» » »

ն այլն: ճակով

Աշխատանքիառաջարկիվրա ազդում են նան իրական աշխատավարձի ն մարդկանցպահանջմունքներիմակարդակը,ազգային ն կրոԱռաջարկիտարածքայինն պրոնական առանձնահատկությունները: նան պայմանավորվածեն մարզերում ենթաֆեսիոնալ կառուցվածքը կառուցվածքների,անշարժ գույքի շուկայի զարգացմանաստիճանով, միգրացիոնգործընթացներով: Աշխատանքիընդհանուր առաջարկիձնավորման հիմքը բնակչության վերարտադրություննէ: Մասնավորապես,բնակչության սեռատաշարժի ցուցանիշները,ինչրիքայինկազմը, բնական ն մեխանիկական պես նան տնտեսապեսակտիվ բնակչությանն զբաղվածների տեսակարար կշիռը բնակչության ընդհանուր թվաքանակում անմիջականորեն ազդում են աշխատանքիառաջարկիձնավորմանվրա: Ընդ որում, աշխատանքիհամալրմանաղբյուր հանդիսացող բնակչության այնպիսի կանայք ն կենսաթոկատեգորիաներ,ինչպիսիք են երիտասարդները, են աշխատանքիառաջարկի վրա ազդող շակառուները,հանդիսանում կարնոր գործոններ, որոնց աշխատանքայինմասնակցության աստիկախվածտնտեսության տվյալ իրավիճակից,կարող է փոփոխ-

րա Լ:

Զարգացմաններկա փուլում, ՎՀ-ում աշխատանքիշուկայի ձնավորառանձնահատկություններիցմեկն աշխատանքի բարձր առաջարկն է: Դրա պատճառըկայանում է նրանում, որ 1996-2005թթ. աշխա-

րը, որոնց զգալի թվաքանակը բացատրվում է այդ տարիներինգրանց-

ված բարձր բնական աճով (17-185/»5): Մյուս կողմից, առաջարկի լարվածությաննէ նպաստել նան ՀՀ-ում աշխատանքայինտարիքի վերին սահմանի բարձրացումը:Կենսաթոշակայինտարիքի սահմաններիընդլայնումը մոտակա տարիներինչի նպաստի աշխատանքի առաջարկի նվազեցմանը, կապված ազատվող աշխատատեղերիթվաքանակի կրճատմանհետ: Սակայն արդեն 2010թ. հետո աշխատանքայինտարիք մուտք գործող երիտասարդներիթվաքանակը շեշտակիորեն կնվազի կապված 1990-ական թվականներինծնելիության կտրուկ անկման հետ (մինչն 2.15Բ5):Ըստ ակադեմիկոսՎ.Խոջաբեկյանի,1990-ականթվականներին ծնվածներիթվաքանակըտարեկան 30-45 հազարով ավելի քիչ էր, քան 1980-ական թվականներինէր:7Հետնաբար, ժողովրդագրականցուցանիշներինվազումըորոշակիորենկնպաստիաշխատանքիշուկայի լարվածությանիջեցմանը: Աշխատուժի համալրման հաջորդ կարնոր աղբյուրն են հանդիսանում կենսաթոշակառուները: Աշխատանքայինտարիքից բարձր բնակչության տեսակարար կշիռը բնակչության ընդհանուր թվաքանակում 2007թ. կազմել է գրեթե 13 տոկոս, սակայն առանձինմարզերում(Տավուշ, Լոռի) այդ ցուցանիշն ավելի բարձր է, կապված առավել աշխատունակ բնակչությանմի մասի արտագաղթիհետ: Դա նշանակումէ, որ ՝-այաստանիբնակչությունըգտնվում է «ծերացման» նախնականմակարդակիվրա ի տարբերություն Ռուսաստանի,որը բնութագրվում է բնակչության «ծերացման» զարգացած մակարդակով (ավելի քան 20 տոկոս) ն Եվրամիությաներկրների,որտեղ2001թ. այդ ցուցանիշը կազմել է 16 տոկոս: Ի տարբերություն Վայաստանի,որտեղ կենսաթոշակայինտարիքի սահմաններիընդլայնումը դիտարկվում է, որպես աշխատանքի առաջարկի նվազեցմանը խոչընդոտող գործոն, ԵՄ երկրներում մինչն 2010թ. կենսաթոշակային տարիքի բարձրացումը ներկա 60տ. մինչն 65տ. առաջարկվումէ, որպես աշխատուժի հավելյալ պահուստ դրա կրճատման պայմաններում, որը կնպաստի աշխատանքի առաջարկի ավելացմանը:Ըստ Եվրոստատիտվյալների2006թ. 55-64տ. ԵՄ բնակչության 43.5 տոկոսը զբաղված էր, իսկ մինչն 2010թ. այդ ցուցանիշը պետքէ կազմի 50 տոկոս: Քանի որ Վայաստանում ես անխուսափելիէ բնակչությանհետագա ծերացումը, ապա ծերացող բնակչությունը, ան-

ման

1980-ական թվականներին ծնվածնետանքային տարիքեն թնակոխել

Խոջաբեկյան Վ..Ե. «Հայաստանի բնակչության վերարտադրությունը ն տեղաշարժերը դ. շեմին», Ե., Հ ԳԱԱ «Գիտություն»հրատ., 2001թ., էջ 442:

22204դարերում,2Օ4

կասկած, պետք է դիտարկվի, որպես մոտ ապագայում աշխատուժի համալրմանհիմնական աղբյուրներիցմեկը: ՀՀ-ում, ԱՊՀ այլ պետություններում, ինչպես նան ԵՄ երկրներում աշխատանքի առաջարկիհամալրմանհիմնական աղբյուրներից է հանդիսանում նան կանանց աշխատուժը: Գործազրկությանպայմաններում կանանց մի մասի «վերադարձը» տնային տնտեսություն չի կարող նպաստել նրանց որակավորմանբարձրացմանըն աշխատանքիշուկա-

յում մրցունակությանաճին: Անհրաժեշտ է ստեղծել պայմաններ կանանց ճկուն զբաղվածությանհամար (ոչ լրիվ աշխատօրվա պայմաններում, սահող գրաֆիկով ն այլն), հատկապեսփոքրահասակերեխաների առկայությանդեպքում: Տնտեսապեսակտիվ բնակչությանտեսակարարկշիռը բնակչության ընդհանուրթվաքանակումկամ աշխատանքիառաօարկը 1992-2008թթ. կրճատվել է՝ 1992թ. 45.3 տոկոսից 2008թ. նվազելով մինչն 36.9 տոկոս, ի հաշիվ, հիմնականում,զբաղվածների թվաքանակի կրճատման:Ընդ որում, տեղի է ունենում տնտեսապեսակտիվ բնակչությանոչ միայն քանակական, այլն որակականցուցանիշների նվազում բնակչության ծերացման գործընթացներիհետնանքով:Սակայն կան մի շարք գործոններ, որոնք կարող են նպաստելցուցանիշիբարելավմանը,այդ թվում՝ իրական աշխատավարձիաճը, աշխատուժի կրթական մակարդակի բարձրացումը, գենդերայինխնդիրներիլուծումը ե կանանց մասնագիտականկարիերայինհատկացվողազատ ժամանակիավելացումը: Ինչպես պահանջարկի,այնպես էլ աշխատանքի առաջարկի վրա ազդող կարնորագույն գործոններից է հանդիսանումաշխատավարձը: Շուկայականտնտեսությանպայմաններումաշխատավարձիաճը սահմանափակվումէ հատկապեսմրցակցությանգործոնի հետնանքով: Մի կողմից, առավելագույն շահույթի ապահովման նպատակը հանգեցնում է աշխատուժի ծախսերի ն աշխատավարձի,հետնաբար, նան աշխատանքի առաջարկի կրճատմանը:Մյուս կողմից, աշխատուժի ծախսերի սահմանափակումը հանգեցնում է աշխատատեղերի թվաքանակի կրճատմանը,աշխատողներիազատմանընարդյունքում աշխատանքի առացարկիավելացմանը: Նման հակասությունը առաջանում է պահանջարկի ն առաջարկի շուկայական օրենքներիփոխազդեցությանարդյունքում: Առաջարկիօրենքի համաձայնորքան բարձր է աշխատուժիգինը կամ աշխատավարձը, այնքան բարձր է աշխատուժի առաջարկը, սակայն պահանջարկիօրենքի համաձայն,աշխատուժիբարձրգինը պայմանավորումէ աշխատուժիցածր պահանջարկ:

Իրական աշխատավարձիցածր մակարդակըհատկապես 1990-ական թվականներին,տնտեսությանբյուջետային հատվածում հանգեցրել էր երկրորդայինն թաքնված զբաղվածությանաճին: Իրական եկամուտների աճին զուգահեռ աստիճանաբար կրճատվում է ոչ լրիվ զբաղվածությունըն ավելանում աշխատած ժամանակը: Այսպես,2001-2006թթ. ընթացքում փաստացիաշխատած միջին շաբաթական ժամերը մեկ զբաղվածի հաշվով ավելացել են 43ժ. մինչն 45.4Ժ., իսկ կանանց աշխատած ժամանակն ավելացել է 4.5 ժամով (38.5ժ. մինչն 43.) Տարեկան աշխատած ժամերի թիվը հատկապես բարձրէ Արնելյան Ասիայիերկրներում, այդ թվում Չինաստանում, Մալայզիայում,Թաիլանդում ն Սինգապուրում(տարեկան 2000-2200Ժ.), ԱՄՆ-ում (1966ժ.) ն ճապոնիայում: Միննույն ժամանակ, 294-րդ դարում աշխատանքայինշաբաթվա տնողությունըկրճատվեցողջ աշխարհում, այդ թվում նան ՀՀ-ում, կազմելով 40ժ., իսկ Ֆրանսիայում այն կրճատվեց մինչն 35ժ.: Առավել ակնհայտ էր դառնում այն հանգամանքը, որ ազատ ժամանակը նույնպես հանդիսանում է նորմալ ապրանքատեսակ,որի համար երկարաժամկետ եկամտի էֆեկտը գերազանցումէ երկարաժամկետփոխարինման էֆեկտը: Այսպես, եվրոպականերկրներումտարեկանաշխատած ժամերի թիվը կազմում է ընդամենը1600-1700Ժ., սակայն աշխատանքի մակարդակըմիաժամանակբարձրանումէ: արտադրողականության

Աշխատանքի ընդհանուր առաջարկի ձեավորման վրա ազդող ակարնորագույն գործոններիցէ հանդիսանումգիտատեխնիկական ռաջընթացըկամ տեխնոլոգիականհեղափոխությունը:Այն պայմանավորում է արտադրությանմիջոցների ե աշխատուժիորակականզարգացումը, սակայն մյուս կողմից, նպաստումէ արտադրությանոլորտից աշխատուժի ազատմանը: Այնպիսի պոստինդուստրիալ երկրում, ինչպիսինէ ԱՄՆ-ն, բանվորների86 տոկոսը կազմում են որակյալ բանվորները: 1990-ական թվականներինԱրեմտյանԳերմանիայում գրասենյակային ծառայողներիզբաղվածությունը 40 տոկոսով կրճատվել է կապված գրասենյակայիննոր սարքավորման ներդրման հետ: Տեխնոլոգիականհեղափոխությանարդյունքում նան ստեղծվում են նոր ճյուղեր, որտեղ Շերգրավվումէ ազատվող աշխատուժը: ՝

5.2.

Ամբողջականառաջարկի ֆունկցիան

Ձեռնարկությանաշխատանքի առաջարկիգինը բաղկացածէ երեք ծախսերից ն շահույթի չատարրերից`աշխատավարձից, կապիտալի

փաբաժնից:Արտադրանքիթողարկմանաճը պահանջում է աշխատանքային ն այլ ծախսերի ավելացում: Հետնաբար, տնտեսության ամբողջական առաջարկը գոյանում է աշխատուժ ն արտադրությանայլ գործոններ կիրառող առանձին ձեռնարկությունների ներդրումից ՀՆԱ-ի

աշխատանքի առաջարկիձնավորման հիմք են: Հետնաբար, գործատուները կավելացնեն արտադրանքիծավալները ն զբաղվածությունը, եթե աշխատանքիաճող առաջարկի ծախսածածկմաննպատակով ավելացնենիրենցարտադրանքիգները: ճյուղի մակարդակովաշխատանքիառաջարկը պայմանավորվածէ ձեռնարկությունների կողմից արտադրանքի իրացման շուկայական այնքան աճում .

աարինին զբաղվածության ռերի ախատանքի փոփոխութ յուններով: -

Ձեռնարկությանաշխատանքի լրացուցիչ առաջարկի գինը համարժեք է լրացուցիչ արտադրանքիսահմանայինծախսերին:Հետնաբար, ՏՔ

ռուցել Ենթադրենք, թե ունենք զբաղվածության տասխանաճի հետնյալ տվյալները.

ՍՇՀ/աՀե/ճզ

որտեղ` աշխատանքիառաջարկիգինն է: Ճա աշխատավարձիլրացուցիչ ծախսերն են. ճզ լրացուցիչ արտադրանքն է, ճ այլ ծախսերն են, ներառյալ շահույթը: ՏՔ

ԱԱհնարաոուա գրերով ՍԱ որուն: Գները, Ըստ կարելի կաճյուրերի ունենալով, առաջարկն աշխատանքի տնտեսության ամբողջական առաջարկիկորը կամ ֆունկցիան: ն

արտադրանքի համապաալյուսակ

Տնտեսության ամբողջականառաջարկիբաղկացուցիչ տվյալներ (մլրդ ԱՄՆ դոլար)

Գծապատկեր 5.1

Աշխատանքի ս

արտադրանքի առաջարկի գները ձեռնարկության ն ճյուղի մակարդակով

չ,

ՏոյՇ

թ --

Տ:

Զբաղվածութ| Աշխատա-|

յուն (մլն)

վարձ(ԿԷ)

ՅՑաստատուն

ծախսեր(ԷՇ)

աա. ՅԷ Աառկի Պին

| ԲՇ)

կամ ՀՆՍ (2)

Ինչպես երնում է Աղյուսակ 5.1-ից, ամբողջականառաջարկի գինը կամ ՀՆԱ-ն հավասար է՝ Տ

ԳՀ1Ր)

2ՀՈԲՀԷՇՀՂ

Ձեռնարկության Ա

ճյուղի մակարդակովաշխատանքի առաջարկը Գծապատկեր5.1--ում ներկայացված է ՏՏ՛ կորի միջոցով: Ձեռնարկության մակարդակովարտադրանքի առաջարկիկորը ձնավորվում է ծախսերի (Շ) Ա արտադրանքի ծավալի (Ձ) ցուցանիշների հիման վրա: Փաստորեն, ձեռնարկության աշխատանքի առաջարկի կորը տեղադրված է միջին փոփոխականծախսերի(ՃՄՇ) հատվածիցվերն: Այն ցույց է տալիս, որ ձեռնարկության արտադրանքի առաջարկի գներն

աստիճանականընդլայնումը կապված է աշխաԶբաղվածության տավարձի ն հաստատուն ծախսերը ծածկելու, ինչպես նան զուտ շահույթ ապահովելու համար անհրաժեշտ, համախառնեկամուտներիաճի հետ: Այսպես,զբաղվածներիթվաքանակը30-ից 40մլն-ի հասցնելու դեպքում անհրաժեշտ է ամբողջականառաջարկի կամ ՀՆԱ-ի ավելացում 30 մլրդ ԱՄՆ դոլարի չափով, որի դեպքում ՀՆԱ-ն կկազմի110 մլրդ ԱՄՆ դոլար: Միննույն ժամանակ, այդ գումարից 72 մլրդ ԱՄՆ դոլար

Գանատնտեսության վ աո Այսպիսով, ամբողջականառաջարկնիրենիցներկայացնումէ աշխատանքային կապիտալիծախսերի փոփոխական ծություններիցկախվածֆունկցիա` մե-

ՀՀԼ(Է,

որտեղ՝ Է

միավոր արտադրանքիծախսերըկրճատվում են, Աո Դ Տ.3): սինքն, Օ2շ (տե'ս Գծապատվեր միավոր արտադրանքիվրա դեպի աջ կան ծախսերը, ապա կորըկտեղաշարժվի

եթե աճում եր5:3) Վակառակ դեպքում, են ւ ախ ինկամբեր աշաան) կատարվա ք

նյութա-

Օ2::

Գծապատկեր 5.3

Ամբողջական առաջարկիկորի տեղաշարժերը

աշխատանքայինփոփոխականծախսերնեն:

«- կարճաժամկետհաստատուն

ամբողջական

ապա

կապիտալիծախսերնեն:

է Ամբողջականառաջարկիֆունկցիան կորի տեսքով ներկայացված 5.2-ում: Գծապատկեր Ներկայացված կորն ամբողջական առաջարկիգնի, որպես`/ փոփոխականի, ն զբաղվածության, որպես »« փոփոխականի,ռեգրեսիոն փոխկախվածությանարդյունքն է: Ուղղահայաց առանցքի վրատոված հո՞իզոէ ամբողջական հասույթի արժեքի փոփոխությունը,կապված դեպքում նականառանցքիվրա զբաղվածության որոշակի մակարդակի մ իավոր արտադրանքի ծախսածածկման

հետ:

առ

ՀՏ Տ

Յ 5

ա-Վ

ԾՎ

ԻԹ

5.2 Գծապավպվրի Տնտեսության ամբողջական առաջարկի ռեգրեսիոնկորը

կամֆունկցիան

բ 5`

Դ--

այ

-Է-Հաւաւաաաթո

ՑՆ

ռասա

ՏՍ

ՅԺ

աջա

ՅՅ3

ոաաաագ

Զբաղվածություն (մլն)

--Վ

Ամբողջականառաջարկի կոռըկարող է տեղաշարժվելդեսի աջ ծահսերի կամ ձախ, կախվածմիավոր արտադրանքիվրա կատարված չափից: Այսպես, եթե նոր տեխնոլոգիաների ներդրման արդյունքում

շ0

Զբաղվածություն(լն)

ֆունկցիայիվրա ազդում են ոչ միայն ներԱմբողջականառաջարկի այլե տնտեսական իրավիճակն քին տնտեսական գործոնները, հանդիսացող երկրներում: Այսպես, 2008թ. առնտրային գործընկեր տնտեսական ճգնաժամի հետնանքով համաշխարհային շուկաներում անկումը որոշ չափով հանգեցրել էր նավթամթերքներիգների շեշտակի նվազեցմանը: Հետնաբար,ՕՀ կորը միավոր արտադրանքի ծախսերի կտեղաշարժվի դեպի ձախ ՕՀշ դիրքը: Հակառակ գործընթացինէ նպաստել,օրինակ, 2003-2004թթ.իրաքյան պատերազմիհետնանքով նավթի համաշխարհային գների աճը, ինչպես նան Ռուսաստանից ներկրվող ցորենի գների աճը, որը հանգեցրել էր ՀՀ-ում միավոր արտադրանքիինքնարժեքիավելացմանը: ՀՀ օրինակով տնտեսության ամբողջականառաջարկի վերլուծությունը (Աղյուսակ5.2) ցույցէ տվել,որ 1991-2006թթ. ամբողջականառաավելացումը 1991թ. ցածրաջարկի գնի կամ ՀՆԱ-ի աստիճանական գույն կետիցտեղի է կատվել թ.): պայմաններում(զբաղվածությանորոշակի ա

ունեցել զբողվածության տարեցտարի զոնարտմա

33 տնտեսության

1992|`

ամբողջական առաջարկի բաղկացուցիչ տվյալներ (մլրդ դրամ)

Զբաղվա-| Աշխածություն | տավարձ (հազ.) (ԿԷ)

Տարի

24.0 -

2004|

1081.7

2005|

1097.8

2006|

1092.4

Ամբողջական ԱրտադրութՀամախառն ջարկի գին կամ յան ն ներ(ո առա-

753.9 884.3 1035.8

շահույթ

մուծման

| զուտ

1578.1

5.2

լյուսակ

հարկեր

5.2

2")

33.3

ՀՆԱ (2, շուկայա-

լան գներով)

62.5 -

189.2 230.7 270.5

964.8 1127.9 1350.8

1907.9 2242.9 2657.1

Աղբյուր՝ ՎՀ Ազգայինվիճակագրականծառայությանտվյալներ:

Աշխատավարձն զուտ շահույթ ապահովելու համար անհրաժեշտ համախառնեկամուտները2006թ. 1992թ. համեմատ աճել են գրեթե 42 անգամ, սակայն զբաղվածությունը նվազել է մեկ երրորդի չափով: Այս ցուցանիշները վկայում են նշված ժամանակահատվածումՀՀ տնտեսության անցումայինբնույթի մասին,որի ընթացքումիրականացվելեն արմատական տնտեսականբարեփոխումներ, որոնք հանգեցրել են նան մինչ այդ ոչ արդյունավետ օգտագործված աշխատուժի մի մասի

ազատմանը: 5.3.

Այսպես, օրինակ, տոկոսադրույքիբարձրացումը հանգեցնում է ընթացիկսպառմանու ազատ ժամանակիկրճատմանըն ապագա սպառման ծավալների ավելացմանը: Վետնաբար, տոկոսադրույքի բարձրացումը պայմանավորումէ աշխատանքիառաջարկիավելացումը,ն հակառակը:Իսկ աշխատանքիանվանականգինը աշխատանքիառաջարեն չի ազդում,մ փոփոխվելով ե մ միայնգների փոփոխկի վրա ուղղակիորեն մանը զուգահեռ: Ի տարբերություն նեռդասականների, Քեյնսյան տեսության համաձայն աշխատանքի անհատականառաջարկը կախվածէ անվանական աշխատավարձից:Ընդ որում, տոկոսադրույքիչափը չի ազդում աշխատանքիառաջարկիվրա: Այս տեսակետը հիմնավորվումէ նրանով, որ աշխատանքը կորցնելու վտանգի պատճառով, նույնիսկ գների բարձրացման ն իրական աշխատավարձիիջեցման պայմաններում առաջարկվում է աշխատանքինույն քանակը, որն էր մինչն գների բարձրացումը: Ըստ Քեյնսի, անվանականաշխատավարձըմիայն աճում է ն երբեք չի կարող նվազել, այն դեպքում, երբ իրական աշխատավարձը գների աճի հետնանքով աստիճանաբարնվազում է: Նեռդասական ն Քեյնսյան տեսակետներիմիջն եղած տարբերություններըներկայացված են ԳծապատկերՔ.4-ում: Գծապափկեր5.4

Աշխատանքիառաջարկի փոփոխություններն ըստ նեռդասական ն Քեյնսյան տեսակետների տ

Աշխատանքի առաջարկի նեոդասական ն Քեյնսյան տեսակետները

Ե՛վ նեոդասական,ն՛ քեյնսյան տեսություններիհամաձայն, աշխատավարձիմինչն որոշակի մակարդակի բարձրացմանըզուգահեռ աճում է նան աշխատանքիառաջարկը: Սակայն այս երկու տեսությունների միջն կան տարբերություններ: Այսպես, նեռդասականտեսակետի համաձայն, աշխատանքի անհատական առաջարկն ուղղակիորեն կախված է ինչպես իրական աշխատավարձից,այնպես էլ տոկոսա-

դրույքից՝

ԵԷ

հ)

Խ.ՀԽ

չափն է: որտեղ՝ )--տոկոսադրույքի

(էի

Խչ

հ.

Նեոդասականներիտեսակետիհամաձայն, գների աստիճանական աճի հետնանքով իրական աշխատավարձընվազում է ՄՄ//Քյ.-ից մինչն ՄՄ//Թչ: Համապատասխանաբար, աշխատանքիառաջարկը նվազում է

Կ.-ից մինչն Վ»: Գների բարձրացումը աշխատանքի առաջարկի Խ.: կորի ուղղությամբ հանգեցնում է տեղաշարժիՃ կետից մինչն Շ կետը: Ըստ Քեյնսյան տեսակետի, գների աճը ամեննին չի անդրադառնում աշխատանքի առաջարկի վրա: Մասնավորապես,գների աճի դեպքում աշխատանքի առաջարկիկորը ներկայացվում է Ի, հեշ, Իտ կորերի հովհարային տեսքով, որի արդյունքում տեղաշարժէ կատարվում Ճ կետից8՛ նՇ՛ կետերը:

արատ ամանանի տաժամինանի

5.4. Աշխատուժի

ս ա

անհատական

առաջա

ու

օպտիմալ զուգակցման մոդելը

Աշխատանքիառաջարկը կարելի է վերլուծել աշխատանքիշուկայի մակարդակովն աշխատելու վերաբերյալ որոշում կայացնող առանձին անհատի մակարդակով: Աշխատանքիանհատական առաջարկիվերլուծության նպատակովկիրառվում են մի շարք մոդելներ, որոնցից մեկն է հանդիսանում «աշխատաժամանակ-ազատժամանակ» օպտիմալ զուգակցման մոդելը: Յուրաքանչյուր անհատ պետք է ընտրի աշխատաժամանակին ազատ ժամանակի այնպիսի տարբերակ, որն առավելագույնին կհասցնի նրա օգտակարության մակարդակը:Աշխատաժամանակիտակ հասկացվում է վարձատրվողաշխատանքինհատկացվողժամանակը,իսկ ազատ ժամանակի տակ` գործունեության բոլոր այն տեսակներին հատկացվող ժամանակը, որոնց համար դրամականվարձատրություն նախատեսվածչէ (աշխատանքտնային տնտեսությանմեջ, ուսուցում, բարիքների սպառում ն այլն): Աշխատանքիառաջարկի շարժը որոշելու ն կանխատեսելու համար անհրաժեշտ է որոշել աշխատաժամանակիառաջարկըն ազատ ժամանակի պահանջարկը, որոնք պայմանավորված են անհատի բարեկեՔանի որ բարեկեցուքցության մակարդակովն գների փոփոխությամբ: յան մակարդակի որոշումը բավականինբարդ է, ապա տնտեսագիտության մեջ այդ նպատակովառավել հաճախ օգտագործվումեն հաԱզատ ժամանակի մախառնեկամուտներիվերաբերյալ տվյալները: յուրաքանչյուր միավորը համարժեք է այն լրացուցիչ աշխատավարձին, որն անհատը կվաստակեր աշխատելու դեպքում: Հետնաբար, ժամանակի ն աշխատաժամանակիհարաբերակցությունըկախված է անհատի ընտրությունից: Լրացուցիչ ազատ ժամանակիայլընտրանքային ծախսը` դա աշխատավարձնէ, որից անհատը հրաժարվել է, որոշելով չաշխատել:

Չաշխատելու որոշումը կայացվում է, եթե ազատ ժամանակի արժեքը գերազանցումէ շուկայական աշխատավարձիչափը: Եվ հակառակը, անհատը որոշում է աշխատել, եթե աշխատավարձի գումարով ձեռք բերվող ապրանքներին ծառայությունների արժեքը գերազանցումէ լրացուցիչ ազատ ժամանակիօգուտները: Այժմ անտարբերության կորի ն բյուջետային սահմանափակումների միջոցով ներկայացնենքաշխատաժամանակին ազատ ժամանակի օպտիմալ կամ լավագույն զուգակցումը: Անտարբերության կորն արտահայտում է ապրանքների նախընտրելի այլընտրանքայինհամակնեոդասականմոցությունները: Ըստ աշխատանքիառաջարկի պարզ դելի ենթադրվումէ, որ օգտակարության (սեհէ/) կամ անհատի բավարարվածության մակարդակը, որպես ֆունկցիա կախված է իրական եկամուտից (/) ն ազատ ժամանակից(Լ): Գետնաբար,օգտակարության ֆունկցիան կարող է արտահայտվելհետնյալ բանաձնիմիջոցով ՍՀՍ(ՇԼ) Լ-ի ն-ի այլընտրանքայինհամակցությամբպայմանավորված օգտակարությանմակարդակնէ:

որտեղՍ̀

Անտարբերության կորը

Գծապատկեր5.5

Անտարբերությանկորը ներկայացվածէ Գծապատկեր5.5-ում ն վարընթաց թեքություն ունի, քանի որ անհատը լրացուցիչ ազատ ժամանակ ստանալու համար կարող է հրաժարվել որոշ եկամուտից, ն հակառակը: ԳծապատկերիՍշ կորի Ճ ն 8 կետերըներկայացնումեն ՝՛-ի ն Լ-ի Սց անտարբերությանկորից դեպի տարբերհամակցություններ: Սակայն

վերն գտնվող կետերը, ինչպես օրինակ, Շ կետը ապահովում են օգտակարության ավելի բարձր մակարդակ: Դա նշանակում է, որ Ս' կորը Սօ կորի համեմատ համապատասխանումէ օգտակարությանավելի բարձր մակարդակին: Անհատը ձգտում է օգտակարության կամ բավարարվածության հնարավոր ամենաբարձրմակարդակին:Սակայն ՝՛-ի ն Լ-ի այլընտրանքային մակարդակներիմիջն ընտրությունն ունի ժամանակի ն ապրանքային սահմանափակումներ: Ժամանակի սահմանափակումը արտահայտվում է հետնյալ բանաձնի միջոցով` աջ ն

ՒԺԼՀԼ()

ծառայություններիձեռքբերմանծախսերի (ք՝/) ու ազատ ժամանակի ծախսերի (ԽԼ) գումարին: այլընտրանքային Երրորդ հավասարումըներկայացնելովայլ կերպ, կստանանք

ՈՀ

Ստացվածհավասարումըներկայացնումէ անհատիբյուջետային սահմանափակումը կամ իրականեկամտի ու ազատ ժամանակիմիջն Գծապատկեր5.6-ում ներկայացված է աշառկա հարաբերակցությունը: ամկախված ն բաշխումը օպտիմալ ժամանակի ազատ խատանքային բողջականեկամտիիրականարժեքից:

որտեղ՝ Ւ| Լ

Գծապատկեր 5.6 ժամանակի օպտիմալ բաշխումը

Աշխատանքայինն ազատ

աշխատանքայինժամանակնէ: ժամանակնէ: հնարավորամբողջ ժամանակն է, ներառյալ աշխատանքայինն ժամանակը:

ազատ

-(Խ7/ք)Լ չ(աք) 14037

ազատ

Ապրանքայինսահմանափակումըկորոշվիհետնյալ կերպ՝ ք ՀԿԱ(2

(2)

որտեղ՝ իրականեկամուտնէ: Պ -- աշխատավարձիդրույքաչափն է: ք իրականեկամտիգնային ցուցանիշն է կամ ինդեքսը: -

Բանաձնը ցույց է տալիս, որ ամբողջականծախսումներիգումարը պետք է հավասար լինի վաստակի գումարին (ԽԷ): Առաջին բա(թ նաձնը(Է 1 Լ) տեղադրելովերկրորդբանաձնիմեջ կստանանք` Հ

ք ՀԿԱ -Լ)

ք/ՀԱՓԼ-ՊԼ

ՊԼՀՔՈՒԿԼՕ)

Ստացվածերրորդ բանաձնը կոչվում է «ամբողջական եկամուտի սահմանափակում»: Ամբողջական եկամուտը տվյալ դեպքում (1) դիտարկվում է որպես անհատի պոտենցիալ առավելագույն վաստակի չափը: Փաստորեն ամբողջականեկամուտը հավասար է ապրանքների

՛«

»1

ոնական ամէհ է հորիզոնակ գիծը հատվում Բյուջետայինսահմանափակման է անհատիհնարառանցքի հետ ՛՛ կետում, որն իրենիցներկայացնում ազատ ժամանակը:Երբ ազատ ժամանակիմեօութվոր.առավելագույն աշխատանքայունը (Լ) աճում է 0-ից մինչն , հաճապատասխանաբար ային ժամանակի մեծությունը նվազում է ՛-ից մինչն 0: Ուղղահայաց է ՛ք հատվում ռանցքի հետ բյուջետայինսահմանափակմանկորը եկամտիիրականարժեքիկետում:Ընդոկետում, այն է` ամբողջական բնուգծի թեքությանաստիճանը րում, բյուջետայինսահմանափակման

են երեք անտարբերության կորեր հաա Սրա րացված աատկերում

ում է -Խ/ք-ի

(Ս,,

Ս',

արժեքով:

ՍԴ: Ենթադրվումէ,

որ

անհատը կընտրի եկամտին ազատ Ժա131

մանակի այնպիսի համակցություն, որը կապահովի օգտակարության

ամենաբարձրհնարավոր մակարդակը:՛-ի ն Լ-ի Օպտիմալզուգակցումը տեղի կունենա բյուջետային սահմանափակման գծի ու անտարբերության կորի շոշափման կետում, իրական եկամուտի՝/", ազատ ժամանակի Լ" ն աշխատանքայինժամանակիՒ" արժեքի դեպքում: Հնարավոր ամբողջ ժամանակը ոչ տնտեսականգործունեության բնագավառումօգտագործվելու դեպքում աշխատանքայինժամանակը զրոյական կլինի (Գծապատկեր5.7): Եթե բյուջետային ն ժամանակի սահմանափակմանգծի ու անհատի անտարբերությանկորի միջն շոշափման կետ գոյություն չունի, ապա ՛՛ կետում, որտեղով անցնում է գիծը, աշխատանքայինժամանակըզրոյական կլինի: Շոշափման կետի բացակայությունը անտարբերությանկորի ն բյուջետային ու ժամանակի սահմանափակմանգծի միջն նշանակում է անկյունային լուծման առկայությունը: Այդ դեպքում, զրոյական աշխատանքայինժամանակ ենթադրող 1 կետում անտարբերությանկորն ավելի թեք է, քան թե բյուջետայինսահմանափակման գիծը: Գծապափկեր5.7

Զրոյական աշխատանքայինժամանակի դեպքը Ս.

Սչ

Ս: իրական

Անկյունային լուծման դեպքում, երբ անհատը չի աշխատում,նա կափնտրել ավելի բարձր վարձատրվողաշխատանք,կամ փոփոխել աշխատանքիտեսակը, այդպիսովպահպանելովաշխատուժի մասնակ-

րող է

ցությունը: Զրոյական աշխատանքայինժամանակին համապատասխանողկետում անտարբերության կորի թեքության բացարձակարժեքը կոչվում է անհատական պահուստային աշխատավարձ: Եթե աշխատաշուկայում իրական աշխատավարձըպահուստայինաշխատավարձի համեմատ քիչ է, ապա անհատը կնախընտրի չաշխատել, իսկ պահուստայինի համեմատ ավելի բարձր իրական աշխատավարձիդեպքում կնախընտրի աշխատել: Իրական Ա պահուստային աշխատավարձերիհավասարմանդեպքումանհատը անտարբեր կլինի աշխատելու կամ չաշխատելու խնդրինկատմամբ: Աշխատանքի առաջարկի որոշման տեսության համաձայն, եկամուտների ն աշխատավարձիշարժից կախված,աշխատաժամանակին ազատ ժամանակիհարաբերակցությանփոփոխությունն արտահայտվում է այսպես կոչված ««եկամտի էֆեկտ» ն ««փոխարինման էֆեկտ»» հասկացություններիմիջոցով: Հաստատուն աշխատավարձի դեպքում համախառն եկամուտների փոփոխությանըզուգահեռ աշխատաժամանակիտնողության փոփոխությունը կոչվում է եկամտի էֆեկտ՝

աշխատավարձ

Եկամտիէֆեկտ

ՇՒ/

«0

ՄՄ

պահուստային աշխատավարձ

որտեղ՝ աշխատաժամանակիփոփոխություննէ: Ծ եկամուտներիփոփոխություննէ.

Ւ)

շոշափման

կետ

-------Կ---------ֆ

Անկյունայինլուծումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ ազատ ժամանակիարժեքը (անտարբերությանկորի թեքության բացարձակ արժեքը)գերազանցում է իրականաշխատավարձիչափը (բյուջետային սահմանափակման գծի թեքության բացարձակարժեքը): Իսկ լրացուցիչ աշխատանքայինժամը պահանջում է եկամտիզգալի ավելացում:

Մմ

հաստատուն

աշխատավարձնէ:

Եկամտիէֆեկտը բացասական է, այսինքն, ԾԻ/ԾՄ Հ 0, քանի որ եկամուտների աճի հետնանքով աշխատաժամանակի տնողությունը կրճատվումէ իսկ.ազատ ժամանակն,ընդհակառակը,ավելանում է: Իրական եկամուտների աճը պայմանավորում է սպառման ծավալների աճ ն ազատ ժամանակիավելացում: Եկամուտներինվազումը, հակառակը, հանգեցնում է աշխատաժամանակիտնողության ավելացմանը: Փոխարինման էֆեկտը տեղի է ունենում հաստատուն եկամուտների ն աշխատավարձիաճի դեպքում, երբ աշխատանքիմոտիվացիայի

աճի ն

նում է

ազատ ժամանակիպահանջարկինվազմանհետնանքովավելաաշխատաժամանակիտնողությունը՝

Փոխարինմանէֆեկտ

Ճ Ա/ՃՄ7/|»0

ԷԶ որտեղ՝

Ճ ը

Ճ Մ

աշխատաժամանակի տնողությանփոփոխություննէ: աշխատավարձիփոփոխություննէ:

հաստատուն

եկամուտներնեն:

է, քանի որ ն՛ համարիչը,ն՛ հայտաՓոխարինմանէֆեկտըդրական կամ միաժամանակաճում են, կամ միաժամանակնվազում են: րարը

Փաստորեն, այս դեպքում ազատ ժամանակըհաճախ փոխարինվումէ ավելի բարձր վարձատրվողարտաժամյա աշխատանքով: Ազատ ժամանակի այլընտրանքայինծախսը ավելանում է աշխատավարձիաճին զուգահեռ: Այսպիսով,աշխատավարձին եկամուտներիփոփոխությունըկարող է ինչպես խթանել աշխատանքիառաջարկը, այնպես էլ այն նվազեցնել: Աշխատանքիառաջարկը կավելանա, եթե փոխարինմանէֆեկտը գերազանցումէ եկամտիէֆեկտին, ն կնվազի, եթե եկամտիէֆեկտը գերազանցում է փոխարինմանէֆեկտին: Գործնականում դժվարություն է ներկայացնում եկամտի ն փոխարինման էֆեկտներիտարանջատումը,քանի որ գործելով միաժամանակ, դրանք փոխազդումեն միմյանց վրա: Արդյունքում, ամբողջական առաջարկիկանխատեսումըդժվարանումէ: Այս առումով կան բազմաթիվ օրինակներ: Եկամտի էֆեկտի օրինակ է հանդիսանում ժառանգության ստացմանհետ կապված եկամուտներիաճը, որը հանգեցնում է աշխատելու մոտիվացիայինվազեցմանը: Հայտնի է, որ մեր հանրապետությանբնակչության մի զգալի մասի համար արտերկրիցդրամական փոխանցումները եկամուտիկարնոր են հանդիսանում: Ըստ Արժույթի միջազգայինհիմնադրամի աղբյուր (Բ) տվյալների 2007թ. արտերկրից դրամական փոխանցումները կազմել են 33 ՀՆԱ-ի 16 տոկոսը (շուրջ 1.5մլրդ ԱՄՆ դոլար), նվազելով 2003թ. 24.4 տոկոսի համեմատ: Այնուհանդերձայս ցուցանիշով ԱՊՀ երկրներից ՀՀ-ն զիջում է միայն Տաջիկստանին(33.796), Մոլդովային (28.495) Ա Ղրղզստանին (19.796): 2008թ. տնտեսական ճգնաժամի

հետնանքովարտերկրից դրամականփոխանցումներիծավալը որոշակիորեննվազել է: Այնուամենայնիվ,դրամական փոխանցումներիաճը` հանգեցնելով բնակչությանհամախառնեկամուտներիավելացմանը,համեմատաբար պայմանավորումէ եկամտիէֆեկտիակարճ ժամանակահատվածում ռաջացումը(հաստատուն աշխատավարձիպայմաններում): Այսինքն, արդյունքում ավելանում է ազատ ժամանակի պահանջարկը, կրճատառաջարկը,ինչն արտացոլվում է նան վերվում աշխատաժամանակի ջին տարիներինզբաղվածությանծառայության կողմից գրանցված աշխատանքփնտրողների թվաքանակիկրճատմանմեջ: Հետնաբար, արաճը նպաստում է մեր երկրում տերկրիցդրամականփոխանցումների որոշակի նվազմանը: աշխատանքիառաջարկի Սակայն, ինչպես արդեն նշվել էր, եկամտիէֆեկտի դեմ միաժամանակ գործում է փոխարինմանէֆեկտը, ազդելով աշխատանքիառաջարկի վրա: Հաշվի առնելով, որ 2008-2009թթ. բարձրացվել է նվազագույն աշխատավարձը(20000 դրամիցմինչն 30000 դրամ), ինչպես նան քաղաքացիականծառայության համակարգիբարեփոխումներիարդյունքում բարձրացվել էին քաղաքացիական ծառայողների միջին աշխատավարձըն չհարկվող աշխատավարձինվազագույն շեմը, ապա կարելի է եզրակացնել,որ նշված միջոցառումներըհանգեցրել են աշխատողներիաշխատավարձիբարձրացմանը: Կարելի է եզրակացնել, որ այս պայմաններում առկա է փոխարինման էֆեկտը, որը խթանումէ աշխատանքիմոտիվացիանն ավելացնում աշխատաժամանակի առաջարկը: Հետնաբար, աշխատավարձիբարձրացմանազդեցությունը աշխատանքի առաջարկիվրա արտահայտվումէ եկամտի ն փոխարինման էֆեկտներիգումարի մեջ: Առավել արդյունավետէ համարվում փոխարինմանէֆեկտը,քանի որ աշխատավարձիբարձրացումնայս դեպքում հանգեցնումէ աշխատանքիառաջարկիաճին: Նշված էֆեկտներիարտացոլումըկորի միջոցով ներկայացվածէ Գծապատկեր5.8-ում: է աշխատավարԳծապատկերիուղղահայացառանցքիվրա տրված ձի (Մ/) արժեքը, իսկ հորիզոնականառանցքիվրա՝ աշխատաժամանակի առաջարկվող տնողությունը (1): Եթե գերակշռում է փոխարինման էֆեկտը, ապա աշխատավարձիբարձրացմանըզուգահեռ աճում է աշառաջարկվողտնողությունը,ինչն աշխատանքիանխատաժամանակի հատականառաջարկիկորի վրա արտահայտվումէ ՃՑ հատվածի միէ մինչ, աշխատավարձի Փոխարինմանէֆեկտը շարունակվում ջոցով: Մ` մակարդակը:Այնուհետն,ՄՄ" մակարդակինկատմամբաշխատավարձի հետագա բարձրացումըհանգեցնում է աշխատանքիանհատա-

կան առաջարկի ն աշխատաժամանակինվազեցմանը, կամ եկամտի էֆեկտին, ինչն արտահայտվումէ ՑՇ հատվածի միջոցով:

ԱԱ

Գծապատկեր5.8

Ան

քի

էֆեկտների

ազդեցությունը անհատական առաջարկի վրա

ՄՄ

եկամտի էֆեկտ

ՄՄ"

Ոչ աշխատանքային եկամուտը, փոխարինման ն եկամտի էֆեկտները

5.5.

Մինչ այժմ ենթադրվումէր, որ ամբողջ եկամուտը ստացվում է աշխատանքայինեկամուտիձնով: Սակայն անհատները ստանում են նան ոչ աշխատանքային եկամուտներ:Ոչ աշխատանքային եկամուտները կարող են ստացվել տոկոսադրույքներիվճարումների, վարձավճարի, դիվիդենտների, շահութավճարների, դրամական փոխանցումների (տրանսֆերտներ),վիճակախաղայինշահավճարներին այլ եկամուտների ձնով, որոնք ստացվել են ոչ աշխատանքայինաղբյուրներից: Եթե Ճ ոչ աշխատանքայինեկամուտիամբողջ գումարն է, ապա ժամանակի ն ապրանքային սահմանափակումներըկորոշվեն համահետնյալ բանաձներիմիջոցով՝ պատասխանաբար --

.Ւ---------

ՒՀԼՀԼ() Հ Ճ«ք«()

փոխարինմանէֆեկտ

ԿԷ

Նշված էֆեկտներիազդեցության վերլուծությունըկարող է նպաստել հաշվեկշռվածտնտեսականքաղաքականությանմշակմաննու իրակա-

նացմանը:

Դրաօրինակը կարողէ հանդիսանալներդրումներիխթանման ն արտադրությաններուժիընդլայնման նպատակով1980-ական թվականներին ԱՄՆ-ում հաջողությամբիրականացվածհարկայինդրույքաչափերի իջեցման քաղաքականությունը:Եկամտահարկի դրույքաչափի իջեցուն աշխատանքային մը նպաստեցաշխատավարձի ակտիվությանաճին, ն հետնաբար,զուտ փոխարինմանէֆեկտին: Հետաքրքրությունէ ներկայացնում աշխատանքիառաջարկի վրա բնակչությանկարիքավորխմբերինյութական աջակցությանծրագրերի ազդեցության վերլուծությունը: Ինչպես տեղական, այնպես էլ արտասահմանյաներկրներումկատարվածհետազոտությունների համաձայն նպաստներիհամակարգի կիրառումըպայմանավորումէ եկամտիէֆեկտի ն աշխատանքիայսպես կոչված «հակամոտիվացիոն էֆեկտի» առաջացումը:Ընդ որում, այդ էֆեկտի չափը կախվածէ տրամադրվող նպաստիչափից:

Նկատենք, որ ապրանքայինսահմանափակմանբանաձնիմեջ հաշն ոչ աշխատանքաեկամուտները(ԽՒՒՍ վի են առնվել աշխատանքային յին եկամուտները(Բ): Առաջինբանաձնըփոփոխելով,կստանանք՝ Է| Մ-Լ Այն տեղադրելովերկրորդհավասարմանմեջ, կստանանք լ

Հ-(աք)յ)Լ

(ԽԼՒՃ)ք

Ոչ աշխատանքայինեկամուտներիավելացման դեպքում (Ճ-ից Ճ', Ճ") բյուջետային սահմանափակմանգիծը կտեղաշարժվի վերընթաց ուղղությամբ, կավելանա ազատ ժամանակը ն կնվազի աշխատանքային Ժամանակը (Գծապատկեր5.9): Բյուջետային սահմանափակման գծի ն ուղղահայաց առանցքիհատման կետըհավասար(Մ/1-Բ)/թ: Հաստատուն հարաբերականգների պայմաններում իրական եկամուտի փոփոխման արդյունքում տեղի ունեցած աշխատանքայինժամանակի փոփոխությունըկոչվում է ««եկամուտի զուտ էֆեկտ»»: կրճատում է ժամանակը:ԱշխատավարձիՃօ-իցԽ' աաշխատանքային վելանալու դեպքումբյուջետայինսահմանափակման գիծը տեղաշարժվում է դեպիվեր, իսկ Ս' անտարբերությանկորի ու գծի շոշափման կամ հավասարակշռմանկետը կտեղաշարժվի Ճ կետից դեպի Շ կետ (Գծապատկեր 5.10): Դա վկայում է այն մասին, որ տվյալ դեպքում եկամտիէֆեկտը գերազանցում է փոխարինմանէֆեկտին: Կարնոր է նշել, որ աշխատավարձիփոփոխմանդեպքում եկամտին փոխարին-

Այն

ման էֆեկտներըչեն դիտարկվում առանձին,այլ միայն զուգակցված: Եկամտիէֆեկտը ենթադրում է, որ ոչ տնտեսական գործունեություն կարող է դիտարկվել,որպես բարձրակարգապրանք, աշ խատանքային ժամանակի կրճատմանը:

Երբ փոխարինմանէֆեկտըգերազանցումէ եկամտիէֆեկտին, ապա աճը կհանգեցնի աշխատանքային ժամանակի ավեաշխատավարձի ն ազատ ժամանակիկրճատմանը(Գծապատկեր5.11): լացմանը

հանգեցնելով

Գծապատկեր5.11

Աշխատավարձիաճի փոխարինմանէֆեկտը

Գծապատկեր)9

Ոչ աշխատանքային եկամուտների ազդեցությունը ազատ ն աշխատանքային ժամանակիբաշխման վրա ԽԼՀՎՃ"

ԷՐ-Ր

Ն/ք

Բր

ՐՀ

ԷՐ

24:20, :

`Հ Հ

` --

որթ

ՀՀ -Հ:.

ՀՀՀ

ՀՀ.

աՀ

Վ.

ԼԻՑԻ լ

6: Հ

Լ զպ.

Ս' Բ-Ճ

Բ -Ճ

2-՛՛

ՀՀ

ը է

Ղա

Աշխատավարձի աճի եկամտի «

Եր"

մի

օհ

Գծապատկերումփոխարինմանէֆեկտը ներկայացվումէ տեղաշարժով Ճ կետից դեպի Ց կետը: ԱնտարբերությանՍօ կորի շոշափելին 8 կետում իրենից ներկայացնում է հիպոթետիկբյուջետային սահմանափակմանգիծ: Տեղաշարժը Ց կետից Շ կետը եկամտիէֆեկտ է: Սակայն աշխատավարձիավելացման զուտ էֆեկտը այս դեպքում կլինի աշխատանքայինժամանակի ավելացումը ն ազատ ժամանակիկրճատումը:

աք

Տնային արտադրության մոդելը ն տնային տնտեսությունների աշխատանքի առաջարկի որոշման տեսությունը

5.6.

Կոնք

Տնային տնտեսությունը` դա դրամական եկամուտներչբերող աշգործունեություն է, որն ուղղված է միայն ներընտանեխատանքային կան սպառմանհամար բարիքների արտադրությանը: Տնային տնտեսության մեջ իրականացվում է ն' բարիքների սպառումը,ն' դրանց արտադրությունը (օրինակ, սննդամթերքի արտադրությունը, պատրաստումը, տան նորոգումը, երեխաներիխնամքը ն այլն): Վետնաբար,ընտանիքը պետք է որոշումներ կայացնի բարիքներ արտադրելու կամ դրանց գնման համար դրամվաստակելուվերաբերյալ:

Ընտանեկանորոշումները պայմանավորվածեն`

տնայինտնտեսությունների նախապատվություններով, ընտանիքի անդամների վաստակի չափով ն զբաղվածության

. »

ակնկալիքներով: գործունեությանը հատկացվող ժամանակի չա-

բ փարեն

ոկ,

տնային տնտեսությանբյուջեի

նափակումներով:

ու

ժամանակի ծախսերի

սահմա-

տադրության մեջ ծախսված ժամանակն ու աշխատանքայինժամանասահմանակը կազճում են հնարավոր ողջ ժամանակը: Ապրանքային անվանական փակումը նշանակում է, որ գնումների վրա կատարված ծախսերըպետք է հավասար լինեն անվանականեկամուտին: Այս երկու սահմանափակումներիցբխում է լրիվ եկամուտի սահմաափակումը՝ նափակումը

ԽԼՀՖ(թօՅ

Ճիշտ այնպես, ինչպես ձեռնարկություններըձգտում են առավելագույն շահույթին, այնպես էլ տնային տնտեսություններըձգտում են առավելագույնօգտակարությանը: Տնային արտադրության մոդելը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ օգտակարությունն ապահովվում է Ս ապրանքատեսակների սպառման արդյունքում (2, | 1...Ա): Այդ ապրանքատեսակներիցյուրաքանչյուրը սպառվումէ տնային տնտեսությանմեջ ժամանակիծախսերը ն գնումները զուգակցելու միջոցով: Օրինակ, անհատիտեսանկյունից օգտակարություն է ներկայացնում ֆիլմի դիտումը, այլ ոչ թե տոմսի գնումը: Սակայն ֆիլմի դիտումը որպես վերջնական ապրանքատեսակիսպառում,պահանջում է ժամանակն որոշ ծախսեր(տոմսի ձեռքբերում, տրանսպորտային ծախսեր): Օգտակարությանմակարդակըկարելի է արտահայտել հետնյալ բանՇաձնի միջոցով՝ Յ

ոյ),

որտեղ՝ 1 1... Բանաձնի ձախ մասում ներկայացված է անհատի առավելագույն վաստակիհնարավորությունը(71), իսկ աջ մասում` 2, ապրանքատեսակ արտադրելու համար օգտագործված ապրանքների ն ծառայությունների արժեքը (ք) Ա տնային տնտեսությանմեջ ծախսվածժամաճակի այլընտրանքայինծախսը: Տնային տնտեսություններըպետք է ընտրեն ժամանակին գնումնեարտադրի այնպիսի տարբերակ,որի դեպքում 2, ապրանքատեսակի րությանն սպառմանարժեքը նվազագույնըկլինի: Օգտակարությանիզոքվանտի միջոցով կարելի է ներկայացնելտնային տնտեսության համար հավասար արժեք ներկայացնող «ժամանակ-սննդամթերքիվրա կատարվածծախսեր» բոլոր տարբերակները: Հ

Գծապատկեր5.12

կրաառարաիախոթ Դր կատաածանտր:

մախ

որտեղ՝

տարբերակները տնայինտնտեսության համար

օգտակարությանմակարդակնէ: 2: արտադրությանն սպառմանմակարդակնէ: ապրանքատեսակի Ենթադրվումէ, որ արտադրականֆունկցիայի համաձայն՝ Ս

օպտիմալ տարբերակը

(կ,24)

25 Է

որտեղ՝

ե - 1 ապրանքատեսակիարտադրության(սննդամթերքիպատրաստ-

ման) ժամանակնէ: Կ-

գնումանհրաժեշտ համար արտադրության ապրանքատեսակի

է: ներիքանակն Սակայն այս մոդելն ունի ժամանակին ապրանքայինսահմանափակումներ: ժամանակիսահմանափակումընշանակում է, որ տնային ար-

Սնոոի պատրաստման

վրա ծախսված ժամանակը -

ԱԱ

նով

վրա

Գծապատկեր5.12ա-ում Ճ կետում անհատը սննդի պատրաստման համարօգտագործում է համեմատաբարշատ ժամանակ, սակայն քիչ

սննդամթերք: Մինչդեռ Ց կետում նա պատրաստում է նույն սնունդը, սակայն օգտագործում է կիսաֆաբրիկատներ,ինչն ավելի քիչ Ժամանակ է պահանջում: Շ կետում անհատը շատ ավելի քիչ ժամանակ է հատկացնումսննդիպատրաստմանը,սակայն ավելի շատ պատրաստի

անո, աարի: տանո տը, 21, է

ամ

սննդամթերքի

պատվիրումը:

լինել

որը

Սին

գտնվու

աա

իզոքվան-

տից վերն, իզոքվանտիվրա, համապատասխանումէ ավելի բարձր պատրաստմանը: կարգիապրանքատեսակի Որքան շատ ժամանակ ն գնումներ են պահանջվում, այնքան ավելի բարձր է սննդամթերքիարժեքը, ինչն արտահայտվում է Գծապատկեր 5.12բ-ում, իզոքոստ կորերի միջոցով: Իզոքվանտ ն իզոքոստ կորերի շոշափման Է կետում է գտնվում պահանջվողժամանակի ն սննդամթերքի արժեքի օպտիմալ, այսինքն առավել քիչ ծախսեր պահանջող

տարբերակը:

Երբ ընտանիքիանդամներից մեկի աշխատավարձըբարձրանումէ, ապա հնարավոր է փոխարինմանն եկամտիէֆեկտներիառաջացումը: Եկամտիէֆեկտը նպաստում է վարձատրվողաշխատանքայինժամանակի կրճատմանը:Մինչդեռփոխարինմանէֆեկտն ավելի բարդ է, քանի որ այս դեպքում ընտրություն է կատարվում աշխատաշուկայումն տնային տնտեսությանմեջ զբաղվածության միջն, ինչպես նան աշխատաշուկայում զբաղվածության ն ազատ ժամանակի միջն: Դա բացատրվում է այն հանգամանքով, որ աշխատավարձիբարձրացմանը զուգահեռ ավելանում է տնային տնտեսությանն սպառմանժամանակի արժեքը կամ այլընտրանքայինծախսը: Գծապատկեր 5.13-ում ներկայացվում է բարձր աշխատավարձի հետնանքովառաջացածփոխարինմանէֆեկտը: Աշխատավարձի աճին զուգահեռ ավելանումէ ժամանակիարժեքը, ն տնային տնտեսություններում ծախսվածժամանակըփոխարինվումէ համապատասխան ապրանքների ն ծառայությունների գնումներով: Գծապատկեր5.13ա-ում դա արտահայտվումէ Ճ կետից դեպի Ց կետ կատարվածտեղաշարժով: Փաստորեն,այս փոխարինմանէֆեկտը աշխատավարձիաճին զուգահեռ հանգեցնում է աշխատանքայինժամանակիավելացմանըն տնային տնտեսությանմեջ ծախսվածժամանակիկրճատմանը: Գծապատկեր 5.13բ-ում ներկայացվում է եկամտի էֆեկտը, որը նույնպես աշխատավարձիաճի հետնանքով է առաջանում: Քանի որ աշխատավարձիաճը հանգեցնում է սպառվածապրանքներիքանակի ավելացմանը,ապա եկամտիէֆեկտըարտահայտվումէ տնայինտնտեսության մեջ ապրանքատեսակների պատրաստմանվրա ծախսված ժամանակիավելացման մեջ (տեղաշարժ Ց կետից դեպի Շ կետը): Առաջարկիկորը վերընթացուղղություն ունի, եթե փոխարինմանէֆեկտը

է եկամտիէֆեկտը, ն կորը հակառակ ուղղություննունի գերազանցում է սլաքների

եկամտիէֆեկտիգերազանցմանդեպքում (ներկայացված

միջոցով): ա/ /

Գծապատկեր5.13

տնտեսության Բ/ Փոխարինմանն եկամտի էֆեկտները նային տատանու էֆեկտը Փոխարինմա Փոխարինման տայիս ւ մեկի աշխատավարձիբարձրացման

արրխասավարծի բարձրացմա ըիւպքո

Կա

ծ ռլ

Տնային տնտեսության աոան մեջ

մացանանը

ամանաթ8

ն ընտանեկան օգտակարության Ընտանիքիբարեկեցությունը են ընտանիքիանհնարավոր ապահովումը մակարդակի վելագույն ադամների միջն ժամանակի բաշխմաննպատակովհամեմատական Դա է, որ ըննշանակում ռավելությանսկզբունքի կիրառմանդեպքում: է այն ոլորտում, որտանիքիյուրաքանչյուր անդամ մասնագիտանում արդյունավետությունը: տեղ առավել բարձրէ նրա հարաբերական Համեմատականառավելությանսկզբունքի կիրառմանհետնանքով են ընտանիքներիմեծ մասում տղամարդիկներգրավված աշխատանքի գործուՍակայն մեջ: տնտեսության տնային շուկայում, իսկ կանայք` տվյալ այլե է լինի, արդյունավետ միայն ոչ նեության տեսակը պետք դեպքում հակառակ որ քանի օգտակար, կամ հաճելի համար անհատի ողջ ընտանիքիհամար: օգտակարությունը կնվազիգործունեության հեն ազատ ժամանակի բաշխմանընտրանքային Աշխատանքային մաեն այն ՀՀ ԱՎԾ կողմից (Աղյուսակ5.3) վկայում տազոտությունները սին, որ տղամարդիկվճարովի աշխատանքիվրա հինգ անգամ ավելի վրա: Հակաշատ ժամանակ են ծախսում, քան չվճարվող աշխատանքի տնաեն ծախսում ժամանակ ռակը, կանայք հինգ անգամ ավելի շատ ժամանակն ազատ Մ ինչդեռ յին տնտեսությանվրա, քան տղամարդիկ: ավելի հավասարաչափէ բաշխվածտղամարդկանցն կանանցմիջն, տղամարդկանցփոքր-ինչավելի ազատ ժամանակիցուցանիշով:

առա-

Աշխատանքայինն

ազատ

ՂՀ-ում

ժամանակի բաշխումն 2004թ. (Ժ.) Կին

Գործունեությանտեսակներ Եկամտաբերաշխատանք Տնային աշխատանք Անձնականխնամք,ներառյալ քնելը

1.44 Բ 6

Ուսուցում

Ազատ ժամանակ Այլ աշխատանք

Ընդամենը

Աղյուտակ5.3 ըստ

սեռի

սության մեջ ծախսվածժամանակն իջնում է մինչն իր նվազագույն արամբողջ կենսականպարբեփոփոխություններն ժեքը: Աշխատավարձի րաշրջանիընթացքումաշխատանքիառաջարկիվրա կարող են ներգործել հիճնականումփոխարինմանէֆեկտի ձնով:

Տղամարդ 5.18

առաջարկի Աշխատանքի

11.48

11.44

0.21 4.20

0.04 5.47

0.01

24.00

«5

կեն շարժը Ժո

կենսական կան

Գծապատկեր 5.14

պարբերաշրջան պարբերաշրջանի

Աշխատաժամանակ

Աղբյուր` «Զեկույց. Հայաստանում ժամանակի օգտագործման փորձնական հետազոտության (2004թ. հուլիսի 1-31-ը) արդյունքները»,ՎՀ ԱՎԾ, Երնան, 2005ք.:

5.7.

Աշխատանքի առաջարկը

Մինչն վերջերս այն համոզմունքնէր տիրում, որ կենսական պարբերաշրջանը չի ազդում աշխատանքի անհատական առաջարկի վրա: Մինչդեռ,ճշմարտություննայն է, որ մարդու կենսականպարբերաշրջանի ընթացքում փոփոխվումէ նրա աշխատանքիանհատականառաջարկը: Այսպես, օրինակ, երիտասարդտարիքումաշխատանքիառաջարկը համեմատաբարնվազ չափերի է լինում, կապված հիմնականում կրթությանըհատկացվող ժամանակիզգալի ծախսի հետ: Այնուհետն աշխատանքիառաջարկըտարեցտարիավելանում է, միջին տարիքում (25-50տ.) հասնելով ամենաբարձր մակարդակին:Իսկ կենսաթոշակային տարիքինմոտենալունզուգահեռ աշխատանքիառաջարկըհետզհետե հասնում է նվազագույնմակարդակին(տես՝Գծապատկեր5.14): ուղղահայացառանցքիվրա ժամանակի կամ աշխաԳծապատկերի տանքի առաջարկիարժեքն է, իսկ հորիզոնականառանցքիվրա՝ տարիքն է: Ինչպես ցույց է տալիս վերնի կորը, կենսականպարբերաշրջաաստիճանական նի ընթացքում աշխատանքիարտադրողականության աճի ն նվազմանը զուգահեռ ավելանում են ն հետագայում նվազում աշխատանքի առաջարկնու աշխատավարձը:Մինչդեռ ներքնի կորը արտացոլում է հակառակ գործընթացը: Տնային տնտեսության մեջ ծախսվածժամանակըերիտասարդն ծեր տարիքումավելացման միտում ունի, իսկ միջին տարիքում, երբ աշխատանքիարտադրողականության ցուցանիշը հասնում է ամենաբարձրարժեքին,տնային տնտե144

Տնային տնտեսություն վրա

ծախսվող ժամանակ

կենսական պարբերաշրջանը -

Աշխատանք չունենալու պատճառով տնային տնտեսության մեջ ծախսվածժամանակիգինը կամ աշխատավարձիկորուստներիչափը կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնիմիջոցով. Է

(Մ)յՀոտ

որտեղ` Բ (//) աշխատանքչունենալու պատճառովտնային տնտեսության մեջ ծախսվածժամանակիգինն է կամ աշխատավարձիկորուստների չափը: Մմ- աշխատանքունեցողներիաշխատավարձի դրույքաչափնէ: է այն չունեցողների դ հավանականությունն գտնելու աշխատանք համար: -

Աշխատանքիշուկայի լարվածության

անհավասարակշռվածութ-

յան պայմաններումՔ(Մ/)-ն նվազմանմիտում ունի, քանի որ, մի կող-

մից, նվազում է աշխատանքփնտրողներիկողմից աշխատանքգտնեահավանականությունը,իսկ մյուս կողմից, աշխատանքի հավելյալ

լու

ռաջարկի առկայությունը հանգեցնում է զբաղվածների իրականաշխա-

տավարձիիջեցմանը:

Գլուխ

Աշխատանքիպահանջարկը ն առաձգականությունը

Թեմային վերաբերող հարցեր 1. Որո՞նքեն աշխատանքիառաջարկիձնավորմանգործոնները ն ինչպե՞սէ որոշվում աշխատանքիառաջարկը: 2. Որո՞նք են ՀՀ աշխատաշուկայիձեավորման առանձնահատկությունները: Յ. Ինչպե՞ս է որոշվում տնտեսության ամբողջական առաջարկի ֆունկցիան ն ի՞նչ գործոններից է այն կախված: ձ. Որո՞նքեն աշխատանքիառաջարկի նեոդասական ն Քեյնսյան առանձնահատկությունները: տեսակետների 5. Ո՞րնէ «աշխատաժամանակ-ազատ ժամանակ»օպտիմալ զուգակցմանմոդելի էությունը: 6. Ի՞նչ է արտահայտումանտարբերությանկորը ն ի՞նչ գործոններ կարող են ազդել անտարբերությանկորի թեքության վրա: էությու. Բացատրե՛քանհատիբյուջետային սահմանափակման ն նը ի՞նչ է իրենից ներկայացնումպահուստայինաշխատավարձը: 8. Ինչպե՛ս են եկամտիէֆեկտն ու փոխարինմանէֆեկտը ազդում անհատականառաջարկիվրա: աշխատանքի 9. Ո՛ր եկամուտներնեն կոչվում ոչ աշխատանքայինն ինչպե՞սեն ազատ ն աշխատանքայինժամանակի բաշխմանվրա: դրանք ազդում է աշխատավարձի աճի եկամտին փոխարինմանէֆեկտը: 10. Ո՞րն 171. Ո՞րն է տնային արտադրությանմոդելի էությունը ն ինչպե՞սկարող է ժամանակըընտանիքիանդամներիմիջն: բաշխվել 12. Որո՞նք են եկամտի ն փոխարինմանէֆեկտների առանձնատնայինարտադրությանմոդելներում: հատկությունները 13. Ինչպիսի ն է աշխատանքիառաջարկիշարժը կենսական պարբերաշրջանիընթացքում:

6.1.

դրա

Ամբողջականպահանջարկիֆունկցիան ն

զբաղվածությունը

կարողությունների հեռանկարում,արտադրական Կարճաժամկետ

մակարդակիպայմաններում,ամբողջական պահանջարկը ֆիքսված է հանդիսանումէ այն հիմնականգործոնը, որը պայմանավորումեկամակարդակը: մուտների ն զբաղվածության ֆունկցիանորոշվում է հետնյալ կերպ պահանջարկի Ամբողջական |

ճը

«1(Է)Հ-ՇՀԱՎՕՇՀՀՃ

որտեղ`

ամբողջականպահանջարկնէ: տնային տնտեսություններիե դրանք սպասարկողկազմակերպություններիսպառմանծախսերնեն: են կամհամախառն կուտակումը, լ-- համախառն ներդրումներն Օ-- պետական սպառմանծախսերնեն, հիմնարկների

ճը

«-

զուտ

է: արտահանումն

է ԳծապատԱմբողջականպահանջարկիֆունկցիաններկայացված կեր 6.Ղ-ում: Ուղղահայաց առանցքի վրա սպասվելիք ամբողջականհասույթի (Է) (Ք) արժեքն է, իսկ հորիզոնականառանցքի վրա՝ զբաղվածության կողմից է: Ձեռնարկությունների,կազմակերպությունների բնակչությանըիրացվող արտադրանքիաճի հաշվին ստացվող հասույթի ավելացումը, այդ թվում` ներդրումներիծավալի աճի հաշվին, ուղէ նան. զբաղվածությանհամամասնական ղակիորեն պայմանավորում եաճը: Իսկ սպառմանչափերը կախվածեն բնակչությանտնօրինվող նան խնայողությունինչպես այդ թվում աշխատավարծի, կամճուտների, 1/9): Ընդ որում, սպառմանն ներդրումների ների մակարդակից՝Շ ներքին, էնդոգեն գործոններիազդեցուքծավալը (Շ Հ 3, հիմնականում կապված են որոնք անմիջականորեն յան արդյունք է հանդիսանում, հետ: աշխատաշուկայիգործունեության

արժեքն

Մ|

Գծապատկեր 6.1

Ամբողջական ւպահանջարկի ն սպառման ֆունկցիաները '

ք՛

Ծ»1(2յ)2ՇՀ«1:46Հյ ՛

-՛

Թա ՇՀՈ(/Յ5)

-»

2001-2007

սությունների սպառմանծավալների ավելացմանմիջոցով: ներքին պահանջարկիաճի տեմպերը ավելացել են, թվականներին ն առաջ, համախառն ներդրումներիկամ կուտակման,ինչպես նախ նան սպառմանորոշակիավելացմանհաշվին: Այսպես,2006թ. ՀՆԱ-ի իէ 13.2 տոկոս, այդ րական աճը նախորդ տարվա համեմատ կազմել թվում համախառնկուտակմանկամ ներդրումներիհաշվին՝ ավելի քան մասնա32 տոկոս: Մասնավոր ներդրումներիաճին նպաստելեն նան ներհոսքերըհատկապեսդեպի շինարարություն: վոր ֆինանսական Վամախառնպահանջարկը,այդ թվում` նան աշխատանքիպահանեն արտաքին պահանջարկով: ջարկը զգալիորեն պայմանավորված նախորդ տարվա նկատմամբ աճը 1995-1998թ. զուտ արտահանման Ռուսաստանի տնտեսական է 1998թ. հատկապես կտրուկ նվազել հետնանքով: ն կրճատման ծավալների ճգնաժամի արտադրության ցուցանիշը զգալիորեն բարե1999-2003թթ. զուտ արտահանման լավվել է: Սակայն, արտահանմանկառուցվածքի դիվերսիֆիկացման հետ մեկտեղ ընդհանուր առմամբ, 2001-2007թթ. զուտ արտահանման են ավելի ծավալները (առանց սեզոնայնությանգործոնի) կրճատվել է զուտ ավելացել չափով քան կրկնակիչափով, իսկ հաճապատասխան է այլ, ընդլայնմանը զբաղվածության ներմուծումը, ինչը նպաստել երկրներում: հանդիսացող առնտրայինգործընկեր Իհարկե, սպառման ն ներդրումներիակնկալվող ծավալներիվերաբերյալ ձնավորվող սպասելիքներըկարող են ուղղակիորենանդրապահանջարկիֆունկցիայի վրա, այն ավելացնեդառնալ ամբողջական նվազեցնելով: Այսպես, միջազգայինֆինանլով, կամ ընդհակառակը, ասական ճգնաժամը 1998թ., ինչպես նան 2008թ. ամբողջ աշխարհում տնՀՀ ն ծավալների անկում: Արտահանման ռաց բերեց պահանջարկի վրա նույնպես ազդեցություն տեսության մեջ կատարվող ներդրումների ճգնաժամը,նպաստետնտեսական է գործել 2008թ. համաշխարհային լով որոշ ճյուղերում, այդ թվում շինարարության,հանքահումքային մեջ ներդրումներիսառեցմանը: արդյունաբերության

րնախորդ արանցարնի րությունները

ԴիտարկենքՀամախառնՆերքին Արդյունքի մասնավորապես,ներքին տարվանկատմամբ:

ՀՀ-

օգտագործումը

Աղյուսակ 6.1

Համախառն Ներքին Արդյունքի օգտագործման իրական աճը (համադրելի գներով, փոփոխությունը նախորդ տարվա նկատմամբ, տոկոսներով)

ՀՆԱ՝

մեթոդով ծախսային

Վերջնականսպառում

Համախառնկուտակում

Արտահանում Ներմուծում ՀՀ ԱՎԾ Աղբյուր

6.9

-11.7 -2.6 18.5 32.1

| | |

8.0

-16.0

| | |

5.9

13.9

9.9

26.9

14.3

| |

| | | |

13.0

գնահատումների, զուտ արտահանմանն փորձագիտական սպառմանծավալների 1 տոկոս աճի պայմաններումաշխատուժիպահանջարկըկարող է ավելանալ 6-7 տոկոսով : Չետնաբար,արտահանմանընդլայնման,արտահանողսուբյեկտների աջակցությանն նրանց համար բարենպաստպայմաններիստեղծԸստ

տվյալներ:

Աղյուսակ6.1-իտվյալների, ՀՆԱ-ն 1991-1995թթ. զգալիորեն կրճատվել է (1991թ.՝ 11.7 տոկոսով), ինչը հանգեցրել է նան զբաղվածության կրճատմանը:Ընդհանուր առմամբ, մինչն 2000թ. Վայաստանում ներքին պահանջարկըհիմնականումաճում էր սպառման տեմպերի ավելացման հաշվին, ինչն իր բացասական ազդեցությունն էր գործում նան զբաղվածությանվրա, հաշվի առնելով այն հանգամանքը,որ սպառումնաճում է արտադրանքիներմուծմանհաշվին, տնայինտնտեԸստ

ն Թերզյան, Ա.Մելքումյան,Վ.կակոբյան«ՀՀ աշխատուժիառաջարկի պահանջարկի ն տեխնոլոգիաներ «Տեղեկատվական մոդելավորում» էկոնոմետրիկական 14: 2008թ. ", Երնան, Չեւուտօոճրոր-ՃքԿՇԻԵ կառավարում», '

ման

պարագայում այս գործոնի ազդեցությունը աշխատուժի պահանջարկի վրա մեր երկրում որոշիչ կարող է լինել: Ըստ օգտագործմանտարրերիՀՆԱ-ի կառուցվածքի (Աղյուսակ6.2) դիտարկումըցույց է տալիս, որ 2007թ. ՀՆԱ-ի մեջ ամենամեծ տեսակարար կշիռն ուներ վերջնականսպառումը(81.3 տոկոս),թեն 1992-2007թթ. դա ՀՆԱ-ի մեջ սպառմանբաժնի գրանցվածնվազագույնցուցանիշն է: Առհասարակ,1988թ. սկսած ՀՀ-ն սպառում էր ավելի շատ, քան արտադրումէր: 1997թ. վերջնականսպառմանծախսերըգերազանցելեն համախառնտնօրինվող եկամուտը42.4 մլրդ դրամով:Սակայնշարունակական տնտեսականաճի արդյունքում արդեն 2001թ.համախառն տնօրինվող եկամուտն է գերազանցելվերջնականսպառումը39.4 մլրդ դրամով: Ընդ որում, եթե մինչն 2000թ. հիմնականումաճել է տնային տնտեսությունների վերջնական սպառման տեսակարարկշիռը ՀՆԱ-ում, ապա 2001թ. սկսած այն նվազում է, ինչը վկայում է խնայողությունների ն հնարավոր ներդրումներիաճի մասին:

ր յուսակ 62

200 րԱՆԵՔըստ թթ.

Վերջնական

սեր

ման ան ծախծախ

Համախառնկու-

տակում Զուտ

օգտագործման տարրերի (ընդհանուրի նկատմամբ,ընթացիկ գներով,

տոկոսներով)

66.

105.9

47.1

23.4

99.

82.4

19.1

21.7

35.9

-3.5

-2.4

արտահա-

Վիճակագրական

-2.7

3.5

ՀՆԱ, ընդամենը

շեղումներ Աղբյուր՝ՎՀ

ԱՎԾ

դոլար),

1.4

տվյալներ:հեղինակիհաշվարկներ:

Ինչ վերաբերումէ համախառն կուտակմանը կամ ներդրումներին, ապա ՀՆԱ-իկառուցվածքումդրա տեսակարարկշիռը 1990թ.47.1 տոկոսիհամեմատ 1998թ. նվազել է մինչն 19 տոկոս, ի հաշիվ նախ ն առաջ, հիճնական ֆոնդերիհամախառնկուտակմանավելի քան կրկնակիկրճատման:Այնուհետն այդ ցուցանիշնաստիճանաբար է 2007թ. մինչն37.3 տոկոս: ավեելացել

մյուս երկրների հետ համեմատությունը ցույց է տվել, որ չնայած վերջին տարիներիդրական փոփոխություններին,այնուհանդերձ, դեռնս ՀՆԱ-ի մեջ համախառն կուտակման ն զուտ արտահանման տեսակարար կշիռների ցուցանիշները պետք է բարելավվեն, ինչը կնպաստի նան ներքին պահանջարկիխթանմանը:Ինչ վերաբերում է օտարերկրյա զուտ ուղղակիներդրումներին(ՕՈՒՆ), ապա ՄՄօՈժ |ոսօտիոծոէ ԹՇքօՂ-2008-ի համաձայն ՀՀ-ում 2000-2007թթ. ՕՈՒՆ-ի ներհոսքը կազմել է շուրջ 2 մլրդ ԱՄՆ դոլար, 2007թ. կազմելով ՀՆԱ-ի 8.3 տոկոսը: Իսկ մեկ շնչի հաշվով ներդրումներիցուցանիշը կրկնակի չափով գերազանցել է ԱՊՀ միջին ցուցանիշը: Հետաքրքրություն է ներկայացնում ՀՀ-ում բնակչության եկամուտների կառուցվածքիքննարկումը, քանի որ սպառումը պայմանավորված է հատկապեսհամախառն, այդ թվում` ընթացիկ եկամուտներով: 2007թ. մեկ շնչի հաշվով դրամականեկամուտները ՀՀ-ում կազմել են 485 հազ. դրամ կամ 1419 ԱՄՆ դոլար, ինչը բարձր է միջինասիական պետությունների համեմատ (բացառությամբ Ղազախստանի), սակայն Բելառուսին(2829 ԱՄՆ զգալիորեն զիջում է ՌԴ-ին(5888 ԱՄՆ դոլար), Ուկրաինային(2000 ԱՄՆ դոլար): Զարգացած երկրներում, այդ թվում Ա ԱՄՆ-ում, բնակչության անձնական եկամուտների 65-70 տոկոսը ստացվում է աշխատավարձին զբաղվածության այլ ձեերից ստացվողեկամուտների տեսքով: Ըստ ՀՀ ԱՎԾ տվյալների 2006թ. ՀՀ-ում եկամուտները աշխատանքից, այդ թվում` վարձու աշխատանքիցն ինքնազբաղվածությունիցկազմել են համախառնեկամուտներիգրեթե 62 տոկոսը, մինչդեռ2002թ. այդ ցուցանիշը կազմում էր ընդամենը42.5 տոկոս (Աղյուսակ 6.3): Նկատվում է սեփականությունից ստացվող եկամուտների աճի միտում (2006թ.՝ դրամականեկամուտների0.5 տոկոսը): Մինչդեռ նվազել է գյուղմթերքի վաճառքից ստացվող եկամուտներիբաժինը (9.2 տոկոս) ն արտերկրից ԱՊՀ

Աղյուսակ 6.3

Բնակչության դրամական եկամուտների կառուցվածքը

28.7 Եկամուտներ աշխատանքից Սոցիալականտրանսֆերտներ 74 Բնակչությանդրամական եկամուտները,այդ թվում

Սու6մ Խճեօոտ ՇՕոՒԹ/Յոօ6 ոխ.ՕՏՏէՅԼօՕՈՂ, 2008.

օո

՛ոճժ6

ճոմ

56.5 13.6

42:5

9.1

13.9

Ծ6մ61օքոծոէ, Պ/օոմ Լոսօտետծոէ Ա6քօ՛ւ, 2008.

(կենսաթոշակներ,նպաստներ)

Եկամուտներ

սեփականությունից,

վաճառքից գյուղմթերքների ն այլն,

այդ

թմում

26.2

11.

աոերնի

10.4

15.3

12-6

ր ն

եկամուտնե

Այլ եկամուտներ

Րր

27.3

28.1

6.2

5.8

Աղբյուր՝ ՀՎ ԱՎԾ տվյալներ:

6.2.

Աշխատանքի պահանջարկը

ն դրա

կառուցվածքը

Աշխատանքիպահանջարկը՝դա յուրաքանչյուր տվյալ ժամանակահատվածում տնտեսության ընդհանուր պահանջարկնէ որոշակի թվաքանակիաշխատուժինկատմամբ:Բացի այդ, գոյություն ունի նան ձեռնարկության մակարդակով աշխատանքի պահանջարկի միկրոտնտեսագիտականհասկացությունը, ըստ որի աշխատանքիպահանջարկը՝ դա աշխատուժի այն թվաքանակն է, որը տվյալ ժամանակահատվածում գործատուները պատրաստ են վարձել աշխատավարձիորոշակի դրույքաչափի պայմաններում: Անհրաժեշտէ տարբերակելաշխատանքի ««ընդհանուր պահանջարկ»», ««հավելյալ պահանջարկ»»ն աշխատանքի««արդյունավետ պահանջարկ»» հասկացությունները: Աշխատանքի ընդհանուր պահանջարկն ընդգրկում է զբաղվածներիթվաքանակնու առկա թափուր

աշխատատեղերը՝

ՀԵՄ

որտեղ՝ Իլ աշխատանքիընդհանուրպահանջարկնէ, Իչ զբաղվածներիթվաքանակնէ: Մ/ առկա թափուր աշխատատեղերնեն: Աշխատանքիհավելյալ պահանջարկըորոշվումէ աշխատանքիընդհանուր պահանջարկին ընդհանուր առաջարկիտարբերությամբ՝ --

«Հ-ի

Հ(ԽԻՄ)-(ԽՒՍ)ՀՄ-Ս

տեխնիկականցածր մակարդակովն հաշվարկվում է, ելնելով կորուստներից: աշխատաժամանակի պահանջարկիվերլուծությանժամանակ անհրաժեշտ Աշխատանքի բնույթը՝ կարճաէ նան հաշվի առնել քննարկվողժամանակահատվածի որ կարճաժամկետ ունենալով, նկատի ժամկետ կամ երկարաժամկետ, կաֆ ունկցիայի արտադրական ժամանակահատվածում գործոններից մեքենանեթվում` այդ միջոցները, (արտադրատեխնիկական պիտալը շինություններըն այլն) անփոփոխ է, իսկ աշրը, սարքավորումները, ժամանակահատմինչդեռ երկարաժամկետ խատանքը՝փոփոխական, բոլոր գործոնները փոփոխականեն: վածում արտադրության ման

Եկամուտներգյուղմթերքների

Աոա րե

Արդյունավետպահանջարկը`դա աշխատանքիընդհանուր պատեսանկյունից աշհանջարկի ն տնտեսության արդյունավետության է: Աշխատուժիավետարբերությունն թվաքանակի ավելորդ խատուժի է կազմակերպլորդ թվաքանակըպայմանավորվածարտադրության ու

Անհրաժեշտ է տարբերակել համախառն պահանջարկիքանակական ն որակականբնութագրերը: համաՔանակականտեսանկյունիցաշխատանքիընդհանուր կամ իրենիցներկայացնումէ տնտեսությանմասնավոր խառն պահանջարկն հատվածում ն պետականհատվածումձնավորվածպահանջարկիգուձնավորմանգործընթացն մարը: Ընդ որում, համախառն

պահանջարկի

ընդգրկումէ հետնյալ օղակները առանձինձեռնարկությանանհատականպահանջարկը, գումարայինպահանջարկը: ճյուղի ձեռնարկությունների տվյալ տնտեսությանմասնավոր հատվածիճյուղերի պահանջարկը: տնտեսության պետականհատվածի, այդ թվում նյութական արտադրությանոլորտի ն պետականկառավարմանու սոցիալական ոլորտի ընդհանուրպահանջարկը: »

». »

Աշխատանքիհամախառնպահանջարկիճշգրիտ որոշման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան աշխատուժին կապիտալիմիջճյուղամիգրացիոնտեղաշարժերը,որոնք պայմանավորում յին ն միջքեգիոնալ Փաստորեն, աշխատանեն աշխատուժիտարերայինվերաբաշխումը: է տարրեր, այդ թվում իերեք ներառում քի ընդհանուրպահանջարկը պահանպահուստային կամ չիրացված դեռնս րացվածպահանջարկը, Իրացված պահանջարկը: ն կանխատեսվող կամ պոտենցիալ ջարկը է ձեռնարկություններիկողմից ոպահանջարկըհամապատասխանում աշխատանքիընդունածաշխատողներոշակի ժամանակահատվածում թվաքանակըհարի թվին: Մինչդեռթափուր մնացած աշխատատեղերի է պահուստայինպահանջարկին: մապատասխանում

Տնտեսության կայուն ն արդյունավետ զարգացումը ենթադրում է աշխատանքի պոտենցիալ պահանջարկի որոշում, ելնելով ձեռնարկությունների զարգացման ն արտադրության ընդլայնման հեռանկարներից: Այդ ճպատակով մշակվում են կարճաժամկետ,միջնաժամկետն երկարաժամկետմոդելներ: Որակականտեսանկյունիցաշխատանքի ընդհանուր պահանջարկն իրենից ներկայացնում է տնտեսական կատեգորիա,որը կարնոր նշանակություն ունի երկրի տնտեսական քաղաքականության մշակման ն իրականացմանհամար: Վաշվի առնելով աշխատուժի պրոֆեսիոնալ-որակականմակարդակը պահանջարկըստորադասվումէ հետնյալհիմնականխմբերի՝ բարձրորակաշխատուժիպահանջարկ: միջին որակավորմանաշխատուժիպահանջարկ: ցածր որակավորմանաշխատուժի պահանջարկ: չորակավորվածաշխատուժիպահանջարկ:

աշխատաԻնչպեսերնում է աղյուսակից,1994-2008թթ. մեկ թափուր է հիմնականում նվազել որոշակիորեն տեղի ծանրաբեռնվածությունը կրճատմանհետ: կապվածաշխատանքփնտրողներիթվաքանակի թվաքանակըէապեսչի Մինչդեռգրանցվածթափուր աշխատատեղերի

փոփոխվել:

Աղյուսակ6.4 Աշխատանքիպահանջարկիշարժը 1992-2008թթ.

վերջի դրությամբ) (ժամանակաշրջանի

ԱշխատանքՄեկ թափուրաշխաՋեռնարկությունների

. .

Զարգացածերկրներումգերակշռում է բարձրորակն որակյալ աշխատուժի նկատմամբ պահանջարկը: ԱՊՀ պետություններում, այդ թվում` նան ՀՀ-ում անցումայինժամանակաշրջանումորակյալ աշխատուժը կամ դուրս է մղվել արտադրությունից կամ մասնակիորեն արտագաղթել է, որի արդյունքում զբաղված աշխատուժիկազմում ավելացել է միջին ն ցածր որակավորմանաշխատուժի տեսակարար կշիռը: Այդ երնույթի բացասականհետնանքներիցէ հանդիսանումվերջին տարիներին նկատվող բարձրորակ աշխատուժի, հատկապես բարձր որակավորում ունեցող բանվորներիպակասը, որը պետք է լրացվի միջին մասնագիտական(արհեստագործական)կրթականհամակարգիվերամանգոմանմիջոցով: Ներկայումս ՀՎ աշխատանքիշուկան բնութագրվում է ընդհանուր ցածր պահանջարկով, քանի որ տնտեսության մեջ զբաղվածներիթվաքանակը տարեցտարինվազում է, իսկ զբաղվածությանծառայությունների կողմից գրանցվածթափուր աշխատատեղերիթվաքանակըխիստ անբավարար է: Սակայն չգրանցված կամ թաքնված զբաղվածության հետնանքով աշխատանքի իրական պահանջարկն ավելի բարձր է: Ընտրանքային դիտարկումները ցույց են տվել, որ չգրանցված զբաղվածությանոլորտում ընդգրկվածեն 100-120 հազար մարդ, որոնց մի մասը հաշվառված են, որպեսգործազուրկներ: Դիտարկենք ձեռնարկություններիկողմից հայտարարվածաշխատանքի պահանջարկիշարժը 1992-2008թթ.(Աղյուսակ6.4):

Տարիներ

պաաշխատանքի

է՞ր

հանջարկը

(հազ. մարդ)

փնտրողների | տատեղի ծանրաբեռնթվաքանակը վածությունը(մարդ) (հագ. մարդ)

64.4

0.8

149.7

102.2

0.7

89.4

90.2

ե ՀՎ ԱՎԾ տվյալներ: ծառա պետական գործակալության ծառայություն» ծության պետական Կ «Զբաղվածության Աղբյուր՝

հան կառուցսածք վերլուծությունը ցույց կառուցվածքի Աշխատանքիպահանջարկի

տալիս,

որ դրա

գերակշիռմասը (80 տոկոսից ավելին)

բանվորական

չպահանջողաշգծով է կամ մասնագիտություն մասնագիտությունների է ա են: Հատկապեսբարձր պահանջարկը յնպիսիբանվոխատատեղեր կագծով, ինչպիսիքեն ատաղձագործ, րական մասնագիտությունների այլն: րող, մանող, գործող,ջուլհակ, փականագործ ն կեսը կազմում են բժիշկներիթափուր պահանջարկի Ծառայողների մարզերում,ինչպեսնան մանկավարժները: աշխատատեղերը

խնդիր է հանդիսանումգործատուներիպահանջարկիբամի քանի որ գործազուրկների վարարումըորակյալ մասնագետներով, պատճապ ատրաստվածության մասնագիտական ցածր զգալի մասը ներկայացվող ազատ աշխատատեղերին ռով չի համապատասխանում մասնաէ Դրա հետ կապվածկարնորվում միջնակարգ պահանջներին: վերականգհամակարգի կրթական գիտական(արհեստագործական) Մեկ

այլ

նումը ն զարգացումը աշխատանքիշուկայի պահանջարկին համապա-

տասխան: Աշխատուժիառաջարկի ն

պահանջարկիոչ միայն քանակական,

այլն որակականանհամապատասխանությունը ՀՀ ւտնտեսության զարգացման լուրջ խոչընդոտներից է հանդիսանում: Այսպես օրինակ, ըստ հետազոտությունների արդյունքների մեր երկրի տնտեսության զարգացման առաջնահերթճյուղերի, այդ թվում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների,զբոսաշրջության ոլորտների զարգացձան հիմնականխոչընդոտներիցէ նշվել բարձրորակմասնագետների ԼԿակասը : Աշխատուժիառաջարկի ն պահանջարկի անհամապատասխանությունը քանակականն որակական տեսանկյունից բնորոշ են ոչ միայն 13-ին, այլն աշխարհիմյուս զարգացած ն զարգացող երկրներին: Այսպես,ըստ ամերիկյանհեղինակավոր Խ/Յոքօսծո |ոծ. հետազոտական ընկերությանտվյալների աշխարհի 30 տոկոսը չեն գործատուզԵրի կարողանում լրացնել թափուր աշխատատեղերը ոհԽՑմապատասխան րակյալ մասնագետների, մասնագիտական թյունների ն փորունակու ձառության բացակայության պատճառով: Ողջ աշխարհում առավել բարձր պահանջարկունեցող մասնագիտություններ ի թվին են պատկանում իրացման գծով մենեջերները,ինժեներները, ե կտրիկները, բուժքույրերը ն ատաղձագործ բանվորները: Ըստ հանրապետության ռեգիոններիաշխատանքի պահանջարկն է բաշխված: անհավասարաչափ ՈւսումնասիրություռՇերը ցույց են տալիս, որ հանրապետությանաշխատանքի ընդհանուր պահանջարկի մոտ 80 տոկոսըբաժին է ընկնում Երեանքաղաքին:

էլ

Աշխատանքի պահանջարկիվերլուծություննԱՊՀ այլ պետությունների համեմատ ցույց է տալիս, որ զբաղվածության ծառայություններում գրանցվածաշխատանքի պահանջարկըՀՀ-ում զգալիորեն ավելի ցածր է ԱՊ3 մյուս պետությունների համեմատ: 6.3.

Աշխատանքիպահանջարկիվրա ազդուղ գործոնները,

աշխատաշուկայի հավասարակշռու թյունը

Աշխատանքիընդհանուրպահանջարկիձեավորման ն շարժի վրա ան գործոններ, ո-

ե Հարո ոծոն րոնցից հիմնական մակրոտնտեսա տարոհավա ա նար ՅՆԲունը: փոխում կառուցվածքային .

ականացվո

ամավարկային

քաղաքա

՞ .

արտադրության

սեփականաշնորհումը:

տեղաշալրյժերը:

հանգեցքաղաքականությունը Հայտնիէ, որ կոշտ դրամավարկային նում է արտադրությանծավալների կրճատմանը, ապրանքայինն աշ-

պահանջարկինվազեցմանը: 1994թ. սկսած ՀՀ կենտրոնախատանքի

կան բանկիկողմից իրականացվելէ հատկապեսկոշտ դրամավարկային քաղաքականություն,հիմնականում սղաճի տեմպերը իջեցնելու, դրամիփոխարժեքիվրա ճնշումները կասեցնելու նպաւոակով:Արդյունքում սղաճը կտրուկ կերպով նվազել է՝ 1994թ. 5062.Յ տոկոսից 2002թ. իջնելովմինչն 101.1 տոկոս, իսկ 2007թ.՝ 104.4 տոկոս: Անցումայինտնտեսություններիփորձը ցույց տվեց, որ տնտեսական կենտրոնացումըմիմիայն սղամի զսպման վրա քաղաքականության խիստ անբավարարէ երկարաժամկետտնտեսականաճի համար: Արդյունքում այդ քաղաքականությունը հանգեցրել է տնտեսական ակտիվության Ա զբաղվածությանմակարդակիիջեցմանը: Բանկային համակարգի հանդեպ բնակչության վստահության չվերականգնման պայմաններում դա պայմանավորվածէր հատկապես, վաոկային երկարաժամկետ բարձր տոկոսադրույքներով ն բնակչության խնայողությունների ցածր մակարդակով: Վերջին տարիներինՀՀ Կենտրոնական բանկի կողմից իրականացվող դրամավարկայինքաղաքականության մեջ տեղի են ունեցել որոշակի փոփոխություններ`միտված տնտեսության համախառն պահանջարկի խթանմանը:2007թ. բանկային համակարգիկողմից տնտեսության վարկավորման ծավալը ՀՆԱ-ի նկատմամբ 2803թ. համեմատ կրկնապատկվելովկ̀ազմելէ 13 տոկոս:Ընդունվել է բանկայինավանդների երաշխավորմանմասին օրենքը ն ստեղծվել աւվանդներիերաշ-

խավորմանհիմնադրամ: ՀՀ կառավարության 2008-2012թթ. ծրագրի համաձայն ակտիվ տնտեսական քաղաքականությանմիջոցով կայուն զարգացմանապահովումըհանդիսանումէ հիմնական գերակայություններից մեկը, ինչը ենթադրումէ ՀՆԱ-ի իրականաճի ապահովում տարեկան 8-10 տոկոսի չափով, ներդրումներիտարեկանծավալների աճ առնվազն 10 տոկոսի չափով: նախատեսվում է ընդլայնել բնակչության է գործարարների համարֆինանսականգործիքների(վարկեր, արժեթղթերն այլն) հասանելիությունը, զարգացնել հիփոթեքայիներկրորդային շուկան:

Արտադրության ծավալների կրճատումը ն սեփականաշնորհման գործընթացընույնպես որոշիչ դեր են խաղացել աշխատանքիպահանէ 2.1 մեջ: 1993թ. ՀՆԱ-ն 1990թ. համեմատ կրճատվել ջարկի 2.3 անայդ թվում արդյունաբերականարտադրանքի ծավալը՝ Գամ: ՀՆԱ-իծավալի ամենակտրուկանկումը՝42 տոկոսայինկետով նա-

կրճատման

անգամ,

խորդ տարվա համեմատ, տեղի է ունեցել 1992թ.: 1990թ. համեմատ ՀՆԱ-ի մակարդակը1998թ. կազմումէր դրա ընդամենը61 տոկոսը: Վերջին տարիներինգրանցված բարձր տնտեսականաճը նպաստել է ՀՆԱ-ի ցուցանիշի վերականգնմանը: Բավական է նշել, որ 20012007թթ. ՀՀ-ում ՀՆԱ-ի աճի միջին տարեկանտեմպերը կազմել են 13 տոկոս, որի արդյունքում մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն կրկնապատկվելէ: Միննույն ժամանակ,2007թ. տնտեսությանմեջ ընդհանուր զբաղվածությունը 1992թ. համեմատ կրճատվել է ավելի քան մեկ-երրորդի չա-

փոռ:գնահատումների,սեփականաշնորհմանհետնանքով ձեռնարԸստ

կության սեփականությանպետականձնից բաժնետիրականձնին անցնելու դեպքում աշխատանքիպահանջարկընվազում է 12-18 տոկոսով, իսկ լրիվ սեփականաշնորհմանդեպքում` 20-25 տոկոսով: ՍեփականաշնորհմանգործընթացըՀՀ-ում հանգեցրեց մասնավորհատվածի արագ զարգացմանը: Ներկայումս ՀՆԱ-ի ավելի քան 80 տոկոսն ապահովվում է մասնավորհատվածում: Այս պայմաններումբնականէր աշխատանքիպահանջարկիանկումը: Հօգուտ մասնավոր հատվածի փոփոխվեց զբաղվածությանն աշխատանքի պահանջարկի կառուցվածքը: Այսպես, 2007թ. մասնավոր հատվածում զբաղված էր տնտեսությանմեջ զբաղվածների80 տոկոսը՝ 2.4 անգամ ավելի, քան 1991թ. (33 տոկոս): Նույն ժամանակահատվածում նոր աշխատատեղերը հիմնականում ստեղծվում էին փոքր բիզնեսի ոլորտում՝ մասնավոր,ոչ խոշոր ձեռնարկություններում:Սակայն այդ ոլորտի աշխատատեղերն,ինչպես ն փոքր ձեռնարկություններնառհասարակ չեն բնութագրվումբարձր կայունությամբ: Վերջապես, արտադրության կառուցվածքային փոփոխություններն արտահայտվեցին նան զբաղվածության ճյուղային կառուցվածքում: Աշխատանքի պահանջարկը կտրուկ նվազել է արտադրական ոլորտում, այդ թվում արդյունաբերությանբնագավառում: Միննույն ժամանակհակառակ միտումներեն գրանցվել գյուղատնտեսության ն առետրի բնագավառներում:Մասնավորապես,հողի սեփականաշնորհման ն գյուղատնտեսության էքստենսիվ զարգացման հետնանքով արտադրականոլորտից ազատված աշխատուժի զգալի մասն ուղղվեց դեպիգյուղատնտեսությանոլորտ: Այսպիսով,աշխատանքիընդհանուրպահանջարկիաճին են նպաստում իրականացվողդրամավարկայինքաղաքականության մեղմացումը, ներդրումներիաճը, ն այդ նպատակովներդրումային բարենպաստ դաշտի ձնավորումը,ձեռներեցությանհետագա խթանումն ու արդյունավետհարկայինհամակարգիներդրումը:

Ձեռնարկության կամ միկրոմակարդակիվրա աշխատանքիպահանջարկը որոշող գործոններիթվին են պատկանում`թողարկվողարտադրանքի պահանջարկը, այլ ռեսուրսների գները, ձեռնարկության

ն դրա ցուցանիշները, այդ գործունեության արդյունավետությունը ն մասսան: Հետնաբար, արտադնորման թվում ստացվող շահույթի է ուղիղ համեմատան առկա միջն պահանջարկի րանքի աշխատանքի աճը հապահանջարկի աշխատանքի սակայն իրականում կան կապ, ամարժեք չէ ձեռնարկությանգործունեությանարդյունավետության մնում արտադրանքիպահանջարկիաճից: ճին, այլ, որպես կանոն, ետ է Ձեռնարկության շահույթի ավելացման պայմաններումհնարավոր է նույնիսկ աշխատանքիպահանջարկինվազում կամ կայունացում,ինչը է գիտատեխնիկական առաջընթացովն աշխատանպայմանավորված ն միջճյուղային ներճյուղային ա ճով, քի արտադրողականության ն մակարդակով: գների մրցակցությամբ արտադրանքիգնի ն զբաղվածութՓաստորեն, ձեռնարկությունում ն աշխատանքիպահանդա արտադրանքի յան հարաբերակցությունը՝ է: ջարկի արժեքայինհարաբերակցություննՍակայն այդ հարաբերակցության վրա ազդում են արտադրանքիպահանջարկի առաձգականությունը, գների շարժի սահմանները ն աշխատանքի պահանջարկի նան գինը: Եթե աճում է մեքենաներիպահանջարկը,ապա ավելանում է ռեայլ վերաբերում Ինչ այդ ճյուղում աշխատողներիպահանջարկը: բարձգնի կապիտալի ապա, օրինակ ազդեցությանը, սուրսներիգների րացումը փոխարինմանէֆեկտի արդյունքում կնպաստի նան աշխատուժի պահանջարկիաճին: Մյուս կողմից, մասշտաբի էֆեկտը կնվազեցնի կապիտալին աշխատուժիպահանջարկը: Ձեռնարկության աշխատանքիպահանջարկիվրա աշխատավարձի ազդեցությունը քննարկելիս հնարավոր են երկու տարբերակներ՝ բարձր աշխատավարձն ցածր աշխատավարձ: Իհարկե, բարձր աշխատավարձըարնմտյան տնտեսագիտության է, որպես ձեռնարկություններիաշխատանքիպահանմեջ դիտարկվում հիմնականպատճառ,քանի որ դրա տեսասահմանափակման ջարկի արժեքի մեջ կազմում է 65-70 տոկոս: Սաարտադրանքի կշիռը կարար նպաստում է աշխատողնեկայն, ծյուս կողմից,բարձրաշխատավարձը աճին, հետնաբար նան արտադրանքիիրացման րի վճարունակության ն շահույթի ավելացմանը, աշխատանքի պահանջարկի աճին: Նան անհրաժեշտէ հաշվի առնել, որ աշխատավարձիավելացման ն աշխակրճատմանմիջն (համաձայննեոդասականտետանքի պահանջարկի սության)գոյություն ունի որոշակի ժամանակահատված,պայմանավորված ձեռնարկությանշահույթի չափաբաժնով:

Իրականում ձեռնարկություններումաշխատավարձիաճի պայմաններում մշտապես առկա են աշխատանքի պահանջարկիավելացման հնարավորությունները:Օրինակ, ինչպե՞ս կանդրադառնաաշխատողների աշխատավարձիբարձրացումը արագ սննդի ձեռնարկություններում երիտասարդաշխատուժիպահանջարկիվրա: Մի կողմից, արագ սննդի ռեստորաններըկձգտեն փոխարինել աշխատողներիներիտասարդ աշխատուժով, իսկ մյուս կողմից, որոշ բարձրորակ մասնագետների կարիքը կզգացվի: Արդյունքում, կավելանան արտադրությանինքնարժեքը ն վերջնականարտադրանքիգինը: Դրա հետնանքով վաճառքի ծավալները կնվազեն, ն որոշ օբյեկտներ կփակվեն:Նման մասշտաբի էֆեկտը կհանգեցնի երիտասարդ աշխատուժի պահանջարկի կրճատմանը:Այսպիսով,աշխատավարձիաճի պայմաններումերիտասարդների աշխատուժի պահանջարկը կավելանա, եթե փոխարինման էֆեկտը գերազանցիմասշտաբիէֆեկտը: Երկրորդ տարբերակիդեպքում, ցածր աշխատավարձըպարտադիր կերպովչի կարող հանգեցնել աշխատանքիպահանջարկիավելացմանը, ինչը ապացուցվել է դեռես Ջ.Մ.Քեյնսի կողմից: Պատճառները սոցիալ-տնտեսականն իրավականբնույթ են կրում: Դրանք են՝ ցածր աշխատավարձիբացասականազդեցությունը աշխատողներիվճարունակության ն ձեռնարկություններիշահույթի վրա: աշխատուժի անհատական վերարտադրության ն աշխատողներիմոտիվացիայիխթանման անհրաժեշտությունը: ցածր աշխատավարձիհետնանքով աշխատանքի առաջարկիկրճատումը: նվազագույն աշխատավարձիմասին օրենսդրության առկայությունըն արհմիություններիդերը ճյուղային միջին աշխատավարձով պայմանավորվող ձեռնարկության միջին աշխատաի վարձիմակարդակիսահմանման մեջ: Աշխատաշուկայիհավասարակշռության դեպքումաշխատուժիպահանջարկն ու առաջարկը հատվում են աշխատավարձիԽ" ն զբաղվածության Լ" հավասարակշռող արժեքների պայմաններում (Գգճապատկեր 6.2): Եթե աշխատավարձըհավասարակշռող մակարդակիցբարձր է, ապա առաջարկըկգերազանցիպահանջարկըհանգեցնելով գործազրկության: Եվ հակառակը, աշխատավարձիհավասարակշռող մակարդակից ցածր լինելու պայմաններում աշխատուժի պակաս կգրանցվի, բարձրացմանըմինչն հավասարակշռող աշխատավարծի

արգոն ո

Անհրաժեշտ է նշել առաջարկի են պահանջարկի փոփոխման հետնյալհիմնականարդյունքները. աշխատուժի պահանջարկիաճը հանգեցնում է աշխատավարձի ն զբաղվածությանհավասարակշռող մակարդակիաճին:

աշխատուժիպահանջարկի կրճատումը հանգեցնում է աշխատավարձի ն զբաղվածությանհավասարակշռողմակարդակի Արճատմանը: առաջարկիավելացումը հանգեցնում է աշիխատա.»աշխատուժի վարձի հավասարակշռողմակարդակիիջեցմանը, սակայն զբբաղվածության հավասարակշռողմակարդակիբարձրացմանը, աշխատուժիառաջարկի կրճատումը հանգեցնում է աշինատավարձի հավասարակշռողմակարդակիբարձրացմանը, սակայն զբաղվածությանհավասարակշռողմակարդակիիջեցմանը: »

6.2 Գծապավոկեի

Աշխատաշուկայիհավասարակշռությունը

Ապ

ա տ" ք'

Ըստ տնտեսագետներիաշխատողները թերի են վարձամտրվում աշխատավարձիհավասարակշռողմակարդակիցցածր լինելո՞ւ դեպքում, ն գերբարձր են վարձատրվում աշխատավարձիհավասսարակշբարձր լինելու դեպքում: ռող մակարդակից երբ Աշխատողներըստանում են տնտեսականռենտա այն դեպքո՞ւմ, նրանց աշխատավարձը գերազանցում է աշխատուժի առսմջարկի որն այլընտրանքայինծախսերը կամ պահուստայինաշխատավար'ձը, է : առավել ցածր ընդունելի աշխատավարձն Եթե, օրինակ, սպոորտսմենը տարեկանվաստակում է մինչն 300 հազ. ԱՄՆ դոլար, իսկ րանքային զբաղվածության դեպքում կստանար ընդամենը 56Մ ռազ. ԱՄՆ դոլար, ապա նրա տնտեսական ռենտան տարեկան կկազմի250 հազ. դոլար:

րոտ-

Աշխատանքիպահանջարկը կատարյալ մրցակցային շուկայի պայմաններում, աշխատանքի պահանջարկի պարզ մոդելը

6.4.

Աշխատանքիպահանջարկիվերլուծությունն անհրաժեշտէ սկսել մոդելի դիտարկումից,որի դեպքում աշխատանքի շուկան մրցակցայինէ: Ներկայումս աշխատանքիպահանջարկիֆունկցիայիհիմնականում երկու տեսություններեն հայտնի՝նեռդասականն Քեյնսյան: Աշխատանքիպահանջարկինեոդասական տեսակետի քննարկման նպատակովհետնյալ պայմաններնեն ընդունվում. 1. գործատուն ձգտում առավելագույն շահույթին: է 2. արտադրության մեջ օգտագործվում են երկու գործոններ`աշխատանքը(Լ) ն կապիտալը(6), իսկ արտադրական ֆունկցիան պայն կապիտալի մանավորված ծախսումներով՝ է աշխատանքային պարզ

ՄՀՒ(Կ Յ. րը

Լ)

կարճաժամկետժամանակահատվածում կապիտալիծախսումնե-

չեն փոփոխվում,իսկ արտադրականֆունկցիանկախված է աշխա-

տանքայինծախսումների մեծությունից: 4. աշխատանքի ն ապրանքայինշուկաները են: մրցակցային 5. աշխատանքի գնահատմանհիմքումժամայինվարձատրությունն է: Կատարյալմրցակցության պայմաններում գործողփոքր ձեռնարկություններըկարողեն փոփոխելիրենցարտադրությանծավալները,սակայն չեն կարող փոփոխության ենթարկելառաջարկին պահանջարկի ազդեցության ներքոձնավորված շուկայականգները:Փաստորենայդ ձեռնարկություններըոչ թե ձենավորում են, այլ հետնում են ապրանքայինշուկայում ն աշխատաշուկայում ձնավորվածգներին(քոօօ-է816-): Ըստ նեռդասականների, կատարյալ մրցակցությանարդյունքում հնարավորէ առավելագույնշահույթի ապահովում: Գործատուն, որը ձգտում է առավելագույն շահույթին, գործում է նվազող սահմանային արտադրողականությանօրենքի համաձայն,ըստ որի յուրաքանչյուր լրացուցիչ աշխատանքայինմիավորի կամ լրացուցիչ աշխատողի ներգրավումըհանգեցնում է արտադրանքիթողարկումիցստացվող եկամուտներիաստիճանականնվազեցմանը:Աշխատավարձի տվյալ մակարդակի պայմաններումգործատուն կշարունակինոր աշխատողներ ընդունել այնքան ժամանակ,մինչն վերջինընդունվածաշխատողի կողմիցստեղծված եկամուտըհավասարվինրան վճարված աշխատա-

ընդունումըհնարավարձի չափին: Դրանից հետո նոր աշխաատռատողների վոր է միայնավելի ցածր աշխատավարձձիտձիպայմաններում: Սահմանայինարտադրողականությա ւյխանն, առհասարակ, սահմանային վերլուծության տեսությունը մշակվե օթվել է նեոդասականներիկողմից, այդ թվում Ա. Մարշալի, Լ. Վալրասինմյ:լյումյուսների, որոնք զարգացրելեն «« դարի դասականտեսությունը ն սա՛սխահմանայինվերլուծությունը կիրառել մրցակցայինշուկաներում ապրւյաղրանքների, ծառայություններին արտադրությանգործոններիգնագոյացամ լցմանուսումնասիրմանհամար: Ճան դեպքում ստացվածլրացուՄեկ լրացուցիչ աշխատողիընդունմաւ աշխատանքի սահմանային ցիչ արտադրանքիքանակը կոչվում է -: Էէ արդյունք` Խ/Քլ, իսկ լրացուցիչ հասույթյթօ.յթնու Ծախսերը համապատասն սահմանային ծախսեր խանաբար` սահմանային հասույթ (ԽԱՈԽԽՈԲլ) (ՄՇ): Այսպիսով,եթե՝ ԽԲլ » ԽՇլ ապա զբաղվածությունն մն աճում է: ԽԹ. Հ ԽՇլ, զբաղվածությունընվազոոոզումէ: ԽԹ ԽՇլ, զբաղվածությունըչի փդիռփոփոխվում, քանիոր այս դեպքում շահույթն առավելագույննէ: .

Կատարյալ մրցակցային շուկայի ապ պայմաններում ձեռնարկության սահմանայինհասույթը հավասար է շուկյկ, Լկայական գնին, մինչդեռոչ կատարյալ մրցակցայինշուկայի, այդ թվույւոում մենաշնորհայինկամ մենաշսահմանայինհասույթը նորհային մրցակցայինշուկայի պայմանյնաններում շուկայականգնից ցածր է: Արդյունքի տսւ սահմանային հասույթը (ԽԲԲ) որոշվում է, ելնելով աշխատանքիսահմ (լոմանային արդյունքիցն միավոր արտադրանքիգնից կամ սահմանային )ն հասույթից, այսինքն հավելյալ իրացումիցստաճացասցված հավելյալ հասույթից՝ միավորարտադրանքի ԽՔԲՔ

ԽՍԲւ" ԽՄԲՀՀ,

Ք"

(խբլ)

Օրինակ, եթե լրացուցիչ աշխատողըլըյողը արտադրումէ 5 միավորար: արտադրանքի իսկ միավոր ի ի իրացումիցստացվում է 4 ԱՄՆ տադրանք, դոլարի չափով հավելյալ հասույթ, ապա.տւվա արդյունքի սահմանայինհասույթը կամ Խ/ԹՔ-ն կկազմի20 ԱՄՆ դոլաաս ար (4 2.5): Հետնյալ օրինակով դիտարկենք միջիշիոջին արտադրանքի ն սահմանաԵնթադրենք, որ մրցակցային յին արդյունքի միջն տարբերություններըոըրրը: ձեռն կարճաժամկեասցետ շուկայի պայմաններում ժամանակահատվածում հաստատուն ն նարկությունն ունի կապիսուլիտալ փոփոխվողաշխատուժ (Աղյուսակ6.5):

Ալյուսաւկ 6.5

Ձեռնարկության սահմանային արդյունքն ու միջին արտադրանքը կատարյալ մրցակցային շուկայի պայմաններում

Մխ

Միջին ԱՔ (ԲԲ-ՕԻ)

ԱոՑ Աոա Թ)

(Դ

22.0

20.8

17.9 16.5 15.2

ԽԵՐ

| րարդյունը: (ԽԹ) ԽԻ

19.3

(ԱԽ

ԻՋ

0.50

ՍՔ") |

7.50

5.00 3.50

3.0

1.50

Ինչպես երնում է աղյուսակից, աշխատուժի ավելացմանըզուգահեռ արտադրանքիքանակը նույնպես ավելացել է: Սակայն փոփոխական գործոնների աճը ուղեկցվում է արտադրության սահմանայինծախսերի ավելացմամբ ն հատույցի նվազմամբ: Արդեն հինգերորդ աշխատողի ներգրավումիցհետո սահմանային արդյունքը նվազում է, հետագայում ձգտելով զրոյի, որի դեպքում արտադրանքիծավալն առավելագույնն է: Սահմանայինծախսերին սահմանային հասույթի հավասարմանդեպԽՔՔ, ն ձեռնարկությունըառավելագույն շահույթն է ստաքում մմ նում: Այսպես, 7.50 ԱՄՆ դոլար կազմող ժամային վարձատրության դեպքում զբաղվածներիօպտիմալ թվաքանակն է վեցը:

ԽԲլՀՃՕ/ձԼ,ՄԽԲՔՀ/Թ/ոԼ,

Քանի որ ՍՔ, ՀԲ/ՃՕԶ, ապա Խ/ԲՔճ18/ՃԼ»(ՊԲ/ՃՕ)"ԹՄՉ/ու), որտեղ` Ճ7ԼՋ ամբողջականհասույթի փոփոխությունն է: ճՃ Ձ արտադրանքիքանակիփոփոխություննէ: Ճ Լ զբաղվածներիթվաքանակի փոփոխությունն է: »

ԽՔլՀ Մ//9

Աշխատանքիպահանջարկըկարճաժամկետժամանակահատվա-

է շուկայի պայմաններումներկայացված ծում կատարյալ մրցակցային վրա առանցքի Գծապատկերիուղղահայաց Գծապատկեր 6.3-ում:

ծախաշխատավարձի (///Ք)արժեքընսահմանային Իրաիրական վրա` զբաղվածներիթվաքանակը

առանցքի սերը, իսկ հորիզոնական պահանջարկնարտահայտվումէ սահմանային (Լ): Աշխատանքի յունքի (ՄՔ) ն արդյունքիսահմանային հասույթի (ՄԹՔ) կորի միջոցով: դեպքում զբաղվածներիթվաքանակըհավա(ՊՔ), աշխատավարձի պայմաններումզբաղվածների է աշխատավարձի նույն Եթե Լ.-ի: սար սահմանայինարդյունէ աշխատանքի Լօ, ապա կազմում թվաքանակը կլինի ն քը իրականաշխատավարձիցսահմանայինծախսերիցբարձր է բարձկարելի » մ ակարդակը (ԽՔ. ԱՇւ), հետնաբար զբաղվածության րացնել մինչն Լյ: Սակայն այդ դեպքումսահմանայինծախսերըկգերազանցեն սահմանայինարդյունքը:Յետնաբար ձեռնարկությունըկարող պայմանէ առավելագույնշահույթ ստանալ միայն Լ" զբաղվածության ներում:

արդ-

Գծապատկեր6.3 կատարյալ պահանջարկը Աշխատանքիկարճաժամկետ մրցակցայինշուկայի պայմաններում Պ/Բ, Խօ

ԽաԹՀԿՇ է2

Ն.

(ԽԹ)

Առավելագույնշահույթի դեպքում սահմանայինարդյունքը հավասահմանայինծախսերին,հետնաբարեթե ծախսերըարտահայտվում են աշխատավարձիձնով, ապա՝

ԽԲւ, ՍԲՔ

սար է

(ՍԲւ)

ՄԻՔՀՄ

Ք"

»-

Լ'

Գծապատկեր6.4-ից երնում է, որ Մմօաշխատավարձիպայմաննեօպտիմալ մակարդակըհավասար է Լց ի: Երբ րում զբաղվածության աշխատավարձըբարձրանումէ մինչն Մ/., զբաղվածությանառավելա: գույն շահույթ ապահովող մակարդակընվազում է մինչն Լ. Իսկ ավելի -

Իրական աշխատավարձըհաշվի առնելու նպատակովանհրաժեշտ է հավասարման երկու կողմերն էլ բաժանել արտադրանքի միավորի գնի վրա՝

բարձր մ/շ աշխատավարձիդեպքում զբաղվածությունը նվազում է մինչն ամենացածր Լշ մակարդակը:Քանի որ արդյունքի սահմանային հասույթի (ՄՔ) կորի միջոցով գնահատվում է աշխատուժի կարճաժամկետ պահանջարկը աշխատավարձի յուրաքանչյուր հնարավոր դրույքաչափի պայմաններում, ապա նշված կորը հանդիսանում է ձեռնարկության աշխատուժի կարճաժամկետ պահանջարկի կորը, եթե այդ ձեռնարկությունըգործում է կատարյալ մրցակցային աշխատաշուկայի պայմաններում:

ԱշխատանքիպահանջարկիՔեյնսյան ֆունկցիան արտահայտվում է

ՃՔԼց կորի միջոցով:

6.5 Գծապլաարկեր Քեյնսյան ֆունկցիան պահանջարկի Աշխատանքի լ

Էր/

Գծապատկեր 6.4

Ձեռնարկության աշխատուժի կարճաժամկետ պահանջարկի կորը աշխատավարձիփոփոխմանպայմաններում տ. ՄՇ

6.5.

Քեյնսյան տեսության համաձայն, աշխատանքի պահանջարկի ֆունկցիան ուղղակիորեն ստացվում է արտադրականֆունկցիայից՝ Լը Լ ԸԴ: Այսինքն, աշխատանքի պահանջարկը որոշվում է՝ ելնելով անհրաժեշտ բարիքների պահանջարկի մեծությունից: Աշխատանքի պահանջարկիՔեյնսյան ֆունկցիան ներկայացվածէ Գծապատկեր6.5Հ

ում:Տ

մոդելից որոշվում է արդյունավետպահանջարկիմեծությու| նը՝ Ը/9): Իսկ արտադրականֆունկցիայի միջոցով կարելի է որոշել աշխատանքիայն քանակը (Լջ), որն անհրաժեշտ է`/ց արտադրանքի թողարկման համար: Իրականաշխատավարձիդրույքաչափի (7/ց) որոշման նպատակովկիրառվումէ աշխատանքիսահմանայինարտադրողականությանֆունկցիան,որն արտահայտվումԷ ՃՇ գծի միջոցով -

Աշխատանքի պահանջարկի մոդիֆիկացված մոդելներն ընդգրկում են՝ աշխատանքի պահանջարկի մոդելը մենաշնորհային շուկայի »

պայմաններում: »

Լի|

ՍՀՐ/ՎԼ ՞

Աշխատանքի պահանջարկի մոդիֆիկացված մոդելները, աշխատանքիպահանջարկը մենաշնորհային շուկայի ն մոնոպսոնիայի պայմաններում

՞ »

դելը:

աատակ Արկարեժամկետամնիա մողելը: աշխատան

ահանջարկի

մոդելը մոնոպսոնիայի

աշխատանքի պահանջարկիավելի քան

պայմաններում: ր

երկու գործոններով մո-

Մենաշնորհայինկամ օլիգոպոլ դիրք ունեցող ձեռնարկությունները թե հետնում են շուկայում ձեավորվածգներին, այլ իրենք են ձնավորում այդ գները (քոօօ-ՈՅխԽոց) իրենց հզոր արտադրականկարողությունների շնորհիվ: Քանի որ երկարաժամկետտնտեսականաճի համար անհրաժեշտէ գնային կայունություն, ապա նման ձեռնարկությունները ոչ

շահագրգռված են աշխատավարձիկայուն դրույքաչափերի սահմանման մեջ: Ենթադրենք, թե ձեռնարկությունըապրանքային շուկայում մենաշնորհային ունի, օգտագործելով աշխատուժը Մ/ աշխատավարձի դիրք ն կապիտալըք' գնի պայմաններում:Միննույն ժամանակձեռնարկությունը գործում է կատարյալմրցակցայինգործոնայինշուկաներում: Դա նշանակում է, որ օրինակ, մի կողմից, դեղագործական ընկերությունը դեղանյութիարտադրության պատենտունի, այսինքն մենաշնորհ ունի, իսկ մյուս կողմից պետք է մրցակցի այլ ընկերություններիհետ տեղական աշխատուժիներգրավմանհամար:

Կարճաժամկետ ժամանակահատվածումձեռնարկության կապի-

տալն է Ի0, իսկ արտադրականֆունկցիան որոշվում է հետնյալ

նաձնով`՝

ՀՒ(,

բա-

Կ)

արտադրանք է իրացնում ձեռնարկությունը,այնքան ցածր է դրա գինը: Յուրաքանչյուր լրացուցիչ միավոր արտադրանքիիրացման հետնանքով արտադրանքիգնի կրճատումն արտահայտվում է -ք, Հ 0 բանաձնի

միջոցով:

Հանրահայտէ, որ առավելագույն շահույթի ապահովման նախապայմանն է սահմանայինծախսերին արդյունքի սահմանայինհասույթի ՝

ԽԹՔ. -«ԽՇւ

Քանի որ աշխատաշուկանմրցակցայինէ, յունքի սահմանայինհասույթը հավասարէ`

ապա Խ/Շ

ԽԲ(/)Հք-բ,/ ԽԽԲլ

ՄԲ"

(ք-ք,)

Օրինակ. Ենթադրենք,թե ձեռնարկությունն արտադրումէ 7 է դրամ միավոր արմիավոր արտադրանք, որն իրացնում ք տադրանքիգնով, իսկ քյ Հ 50 դրամ:Եթե Խ/Քլ- 3 միավորարտադրանք ժամում, ապա որքա՞նկկազմեն ձեռնարկության մեկ աշխատանքային սահմանային հասույթն ու արդյունքի սահմանայինհասույթը: Լուծում. Լրացուցիչ միավորարտադրանքիիրացումից կստացվիք 100 միավոր ար10000 դրամիչափով հասույթ: Սակայն բոլոր / տադրանքիգնի դրամի չափով նվազման հետնանքով հասույթի կորուստը կկազմի` 100 (50 դրամ) 5 000 դրամ: Դրա հետնանքովՌ/Ջ 10000 դրամ դրամ 5 000 դրամ: Հետնաբար,լրացուցիչ (Դ միավոր արտադրանքիիրացումիցստացված սահմանային հասույթը` 5 000 դրամ կրկնակիչափով ցածր է ք 10 000 դրամ միավոր ԽՔ (/) արտադրանքիգնից: Դա հաստատում է այն թեզը, որ արտադրանքիմենաշնորհայինգինն ավելի բարձր է, քան սահմանայինհասույթն է: Իսկ ԽԹԲյլ ՄԲլ " ՄՔ (9 Հ3" 5000 դրամ 15 000 դրամ մեկ աշխատանքային Ժամում: Այսպիսով, ձեռնարկությանառավելագույն շահույթի ապահովման է` համարանհրաժեշտնախապայմանն Հ

Արտադրանքի պահանջարկնէ՝ ք Հ ք (7), -ք, Հ 0, ինչն արտահայտում է մենաշնորհային դիրքի հիմնականէությունը, այն է` որքան շատ

հավասարեցումը՝

տադրանքի մյուս 7 միավորների գինը նվազում է ( -ք/) չափով, որի հետնանքովհասույթը կրճատվում է (7 ք) չափով: Ձեռնարկության սահմանային հասույթը ն արդյունքի սահմանային հասույթը հավասար կլինեն`

(ք-բ,))"

ՄՄ,իսկ արդ-

ԽԻ

ՀՄԲԲւՀՍԽՇլՀՄՈ

Է (Լ Խ)նեք»ք(Դ, Քանի որ ` ապա վերը նշված բանաձնիձախ մասը կամ հ/ՋԲլ --ը կախվածությանմեջ է Լ զբաղվածությանմակարդակից: Վետնաբար,առավելագույն շահույթ ստանալու համար ձեռզբաղվածությանայնպիսի մակարդակ,որի նարկությունը դեպքումՌ/ԲԲլն մրցակցայինապրանքայինշուկաներում աշխաԱթա տուժի պահանջարկի համեմատման միջոցով կարելի է բացահայտել շուկայի մենաշնորհայնացմանազդեցությունը զբաղվածության վրա Հ

ԽԻԲլ

(ՄԲԻլ)"ԽՔ(7

Մենաշնորհայինդիրք ունեցող ձեռնարկությանարդյունքի սահմանային հասույթը(ՄՔՔլ) գնահատելու համար անհրաժեշտ է որոշել դրա սահմանայինհասույթը`Խ/Թ (5): Յուրաքանչյուրլրացուցիչ միավոր արտադրանքիիրացումիցձեռնարկությունը ստանում է ք հասույթ, սակայն մենաշնորհայինդիրքի հետնանքովլրացուցիչ միավոր արտադրանքիիրացմանդեպքում ար-

կապահովի որիի

(Գծապատկեր 6.6):

Գծապարկեր

6.6

Աշխատուժի պահանջարկը մենաշնորհային ն մրցակցային

Այ

շուկայում

պահանջարկի դետերմինանտներ: Ապրանքայինշուկայում գների աճը կարող է հանգեցնել լրացուցիչ աշխատողներիներգրավմանըկամ ավելացմանը: Աշխատանքի արտադրոնրանց աշխատաժամանակի ղականությանաճը, աշխատուժիորակի բարձրացումը,նոր տեխնոլոգիաների ներդրումը նույնպես ավելացնում են սահմանայինարդյունքը (ՄՔւ), հետնաբարմիաժամանակազդում են աշխատուժի պահանջարկի ն զբաղվածության վրա:

Մ/

Լաւ

Լջ

ԽՔՔլ գիծը մրցակցայինշուկայում ավելի քիչ թեքություն ունի, քան մենաշնորհայինշուկայում: Զբաղվածությանաճին զուգահեռ Խ/ՋԲլ եռկորն ավելի արագ է նվազում, քանի որ մենաշնորհայինշուկայում ձեռնարկությունը իջեցնում է ք, ագինը իրացմանծավալներն ավելացնելու համար: Քանի որ ԽՀ պա նվազում է ն ՄՋ սահմանայինեկամուտը: մմ աշխատավարձիպայմաններում մենաշնորհայինդիրք ունեցող ձեռնարկություններնավելի քիչ աշխատողներկընդունենաշխատանքի,քան այն ձեռնարկությունները, որոնք մենաշնորհայինդիրք չունեն (Լեռ.Հ Լլրց.): Մենաշնորհայինգնի դեպքում ԽՔ/Ք հարաբերությունը մեկից փոքր կլինի, իսկ արտադրության ն զբաղվածության մակարդակը ավելի ցածր, քան մրցակցությանպայմաններում: Սակայն ավելի ցածր զբաղվածության դեպքում աշխատավարձի չափը կարող է համապատասաշխատավարձիմակարխանել մրցակցայինշուկայում ձենավորված դակինն նույնիսկ ավելի բարձր լինել: Այդ երնույթի պատճառներըկայանում են նրանում,որ մի կողմից, մենաշնորհայինձեռնարկությունները ամրապնդումեն իրենց դիրքերը աշխատանքիշուկայում, վճարելով ավելի բարձր աշխատավարձ, իսկ, մյուս կողմից, բարձր աշխատավարձի միջոցով ձգտում են որոշ չափով քողարկել իրենց գերշահույթները, հիմնական բեռը տեղափոխելովիրենց արտադրանքի գնորդների

վրա:

Քանի որ աշխատանքիպահանջարկը`դա սահմանայինարդյունքն է ԽԲլ դրամականարտահայտությամբ(ԽՔլ ՄԹ), ապա հավասարման աջ մասի վրա ազդող բոլոր գործոններըկոչվում են աշխատանքի -

Սահմանափակհնարավորություններով աշխատանքիշուկան, որը բնութագրվում է պոտենցիալ գործատուների սահմանափակ թվաքանակով, կոչվում է մոնոպսոնիկ շուկա: Հաճախ մոնոպսոնիկ շուկան բնութագրվումէ ընդամենը մեկ գործատուի առկայությամբ:Դրա օրինակն են հանդիսանում մեկ խոշոր ձեռնարկություն ունեցող քաղաքները: Այս դեպքում սահմանափակ պահանջարկի հետ մեկտեղ աշխատանքիառաջարկնանընդհատաճում է: Հետնաբար, հանդիսանալով աշխատանքիմիակ գնորդը, մոնոպսոնիկ գործատուն որոշում է աշխատանքիվարձատրությանչափը: Քանի բարձր են, որ աշխատանքիսահմանային ծախսերնաշխատավարձից ապա գործատուն ավելի քիչ աշխատողներ է ընդունում ն վճարում ավելի ցածր աշխատավարձ,քան մրցակցությանպայմաններում էր: Օրինակ, ձեռնարկությունը7 աշխատողներվարձելու դեպքումվճարում է ժամային աշխատավարձ7 ԱՄՆ դոլարի չափով, իսկ ութերորդ աշխատողիններգրավելու համար պետք է բարձրացնիաշխատավար ձը մինչն 7.50 ԱՄՆ դոլար: Սակայն այդ դեպքում պետք է բարձրացվեն նան մյուս յոթ աշխատողների ժամային աշխատավարձերըմինչն 7.50 ԱՄՆ դոլար: Այդպիսով,8-րդ աշխատողի ներգրավմանլրացուցիչ ծախսը կկազմի 7.50 ԱՄՆ դոլար Ժամում գումարած 3.50 ԱՄՆ դոլար մյուս յոթ աշխատողներին:Այսինքն, 8-րդ աշխատողի համալրման գործոնի սահմանայինծախքերըկկազմեն 11 ԱՄՆ դոլար, ինչր բարձր է նրա աշխատավարձից: Ընդ որում, եթե այլ դեպքերում նոր աշխատողներիընդունումը դադարեցվում է սահմանային ծախսերի ն եկամուտների հավասարման ժամանակ, ապա մոնոպսոնիկշուկայի պայմաններումնոր աշխատողների ընդունումը դադարեցվումէ աշխատավարձիհամեմատ սահմանային եկամուտներիավելի բարձր մակարդակի դեպքում: պահանջարկըմոնոպսոնիկշուկայում ներկայացվածէ Աշխատանքի Գծապատկեր6.7-ում: Հանրահայտէ, որ առավելագույն շահույթին ձգտող ձեռնարկություններում զբաղվածության օպտիմալմակարդակնապահովվումէ այն ԽՄՇլ: դեպքում, երբ ՄԱՔլ Հ

Գծապատկեր 6.7

Աշխատանքիպահանջարկը մոնոպսոնիկ շուկայում Մ/

սինքն արտադրանքիծավալի կրճատմանըն զբաղվածների թվաքանակի կրճատմանը:Եթե սահմանայինծախսերը գերազանցումեն սահմանային եկամուտները, ապա միայն զբաղվածության, կապիտալի նվազեցման ն արտադրությանծավալների կրճատման պայմաններում հնարավորէ սահմանայինեկամուտներըհասցնել ծախսերիմակարդակին: Փաստորեն, աշխատավարձիբարձրացմանպայմաններումերկարաժամկետկտրվածքովաշխատանքիպահանջարկը նվազում է: Մասշտաբի էֆեկտի հետնանքները աշխատավարձիաճի դեպքում ընդգրկում են` արտադրությանմիջին ն սահմանայինծախսերիավելացում: արտադրանքիհավասարակշռողգնի աճ: արտադրանքի պահանջարկի ն արտադրությանծավալների նվազում: - արտադրանքի թողարկմանհամար անհրաժեշտ ռեսուրսների, այդ թվումաշխատուժիկրճատում: Փոխարինման էֆեկտի դեպքում, որը հատկապեսերկարաժամկետ ժամանակահատվածինէ բնորոշ, արտադրությանմի գործոնը՝ աշխատուժը, որը թանկացել է, փոխարինվումէ մեկ այլ գործոնով՝ կապիտալով, նյութերով, էլեկտրաէներգիայով:Առավելագույն շահույթի ապահովման նպատակով գործատուն ձգտում է արտադրականծախսերը կահասցնել նվազագույնին:Այս դեպքումաշխատանքիփոխարինումը պիտալովկշարունակվիայնքան ժամանակ, քանի դեռ միավոր լրացուցիչ արտադրանքիթողարկմանաշխատանքայինծախսերը գերազանցում են կապիտալիծախսերին:Այսպիսով, աշխատավարձիբարձրացման դեպքում փոխարինմանէֆեկտի արդյունքում աշխատուժի պահանջարկըկկրճատվի: Եթե աշխատավարձն (7/) աճում է, իսկ կապիտալը՝ոչ, ապա միավոր ծախսումներն(7//հ/Բլ) ավելանումեն, ն արտադրանքիաշխատանքային է աշխատանքը կապիտալով: դրա հետնանքովգործատունփոխարինում 6.8-ում է ներկայացվում աշխատանքիպահանջարկը Գծապատկեր կարճաժամկետն երկարաժամկետժամանակաշրջանում: ւԻնչպեսերնում է գծապատկերից,աշխատանքի պահանջարկիկորը երկարաժամկետժամանակահատվածումավելի քիչ թեքություն ունի հորիզոնականառանցքի նկատմամբ,քան կարճաժամկետ ժամանաԴա բացատրվում է այն հանգամանքով, որ կարճակահատվածում: աշխատավարձիաճը հանգեցնում է ժամկետժամանակահատվածում զբաղվածությանկրճատմանըմասշտաբիէֆեկտի հետնանքով,իսկ երկարաժամկետժամանակահատվածում գործում է նան փոխարինմանէէ ֆեկտը, քանի որ հնարավոր թանկ աշխատուժը փոխարինել կապի»

18Ի

Էչ

Էր

Էլ

Ինչպեսերնումէ Գծապատկեր6.7-ից, սահմանայինծախսերի(Խ/Ըլ) ն արդյունքիսահմանայինհասույթի(ՄՔ) հատման (2) կետում զբաղվածությունը կազմումէ Է, : Սակայն,քանի որ աշխատավարձի մակարդակը է առաջարկիՏլ կորով, ապա համապատասխան պայմանավորված աշ` կետում ավելի ցածր է, քան արդյունքի սահխատավարձի չափը (Մ7Մո) մանայինհասույթը(ՄՔ): Մինչդեռ մրցակցայինշուկայի պայմաններում աշխատավարձըհավասար կլիներ արդյունքի սահմանայինհասույթին (ԽՀԽՔՔ): Այդ դեպքում 2 կետում /մՇ աշխատավարձին կհամապատասխանիԷՇ զբաղվածությանավելի բարձրմակարդակը: 6.6.

Աշխատանքիերկարաժամկետպահանջարկը

Եթե կարճաժամկետժամանակահատվածում կապիտալի ծախսումները չեն փոփոխվում,իսկ արտադրականֆունկցիան կախված է աշխատանքայինծախսումներիմեծությունից, ապա երկարաժամկետժամանակահատվածում փոփոխվումեն ն՛ աշխատանքայինծախսումնեն՛ րը, կապիտալիծախսումները: Աշխատանքիերկարաժամկետ պահանջարկը ն զբաղվածության մակարդակըփոփոխվում են մասշտաբի էֆեկտի ն փոխարինման էֆեկտի դեպքերում:Դրանք ազդեցություն են գործում աշխատավարձի ն աշխատուժիպահանջարկիհակադարձհարաբերակցության վրա: Մասշտաբի էֆեկտի դեպքում աշխատավարձիհետագա բարձրացումը հանգեցնում է աշխատանքի սահմանայինծախսերի աճին, այ172

տալով:

Գծապատկեր 6.8

Աշխատանքի ն

Աշխատանքիպահանջարկը կարճաժամկետն երկարաժամկետ

ժամանակաշրջանում

Երկ

Գծավպլատկեր պատկեր6.9

կապիտալի օպտիմալ հարաբերակցությունը -

ՂԸ:

ԴԸ

ժամկե

Աաաա

թ»

ՂԸ"

Լ.

ել

Ձգտելով նվազագույնծախքերին, նան ձգտում է ձեռնարկությունը բոլոր ռեսուրսներիցստանալ հավասար սահմանայինարդ-

այն դրամական գումարն Է (բյուջետային սահմանափաԵթե Շ-ն կում), որն օգտագործվումէ աշխատուժի(Լ) ն կապիտալի(ճ) համար, ապա իզոքոստիբանաձնըհետնյալ տեսքը կունենա`

ներդրված

1ՇՀա"ԼՀՇ"

յունք

ԽԲլ/ԽՀԽԲԺՇՀիթյոլ ,

որտեղ՝ ընդհանուրծախսերնեն: Մ/ աշխատուժիգինն է: Շ կապիտալի գինն է: Լ թվաքանակնէ: «-- կապիտալիքանակն է: Իզոքոստը նան կարելի է ներկայացնել հետնյալ ձնով, որպես ընդհանուր ծախսերիկորի հավասարումկապիտալիհամար` ՄՇ

որտեղ՝

ԽԲւ ՄԲ, ՄՔղ

արդյունքներնեն:

ն աշխատանքի,կապիտալի

հողի սահմանային

աշխատանքի, կապիտալին հողի միավորիգներն են: Միննույն ժամանակենթադրվումէ, որ շուկան մրցակցայինէ, ն նարկությունը չի կարողազդել ռեսուրսների գներիվրա: ՄՊ,Շ, պ-

ձեռ-

ն կապիտալի Աշխատանքի օպտիմալ հարաբերակցությունը կարեն իզոքոստի միջոցով (Գծապատկեր իզոքվանտի ներդրված ռեսուրսներիբոլոր հնարավոր տարբերակների է, որն արտահայտվումէ արտադրանգծապատկերն քի հավասար ծավալի տեսքով: Իսկ իզոքոստը` դա բյուջետային գիծն է կամ ներդրվածռեսուրսներիբոլոր հնարավոր տարբերակների է, որը հանգեցնումէ ընդհանուրծախսերի գծապատկերը հավասար

լի է ներկայացնել 6.9): Իզոքվանտը` դա

մակարդակին:

աշխատու Կ

1Շ/օ-

(ո/օ)"Լ

Գծապատկեր6.9-ից երնում է, որ Բ, կետում ապահովվումէ Զլ արտադրանքիթողարկմանհամար անհրաժեշտԼ աշխատուժին )« կապիտալի օպտիմալզուգակցումը: Այդկետում մեկ ռեսուրսի(Լ) մեկ այլ ռեսուրսով (0 տեխնոլոգիական փոխարինման սահմանային նորման (ՄՃԼՏւժ հավասար է ռեսուրսներիգների հակադարձ հարաբերակ-

ցությանը՝

ՃԵ /ձԼՀ-Խ/Շ:

ԽԲՔ./ ԽՔ, կամ

Քանի որ ձե

/ ձ

Ս/ԲՄ ՄԲ. (ՕՀօօոտի,ապա Խ/Շ

ԽԲ./ Մ ՄՔ. /օ: Իսկ ստացված բանաձնը՝ դա նվազագույն ծախսերի կանոնն է, որին հետնում են ձեռնարկությունները, ըստ որի տվյալ ռեսուրսի վրա ծախսված միավոր դրամական միջոցներից ստացված սահմանայինարդյունքը պետք է հավասար լինի որնէ այլ ռեսուրսի վրա ծախսվածմիավոր դրամական միջոցներիցստացված Հ

սահմանայինարդյունքին: Կարնոր է նշել, որ աշխատուժը կապիտալով տեխնոլոգիական փոխարինման սահմանային նորման (ԽԹՏ. իրենից ներկայացնում է կապիտալիայն լրացուցիչ քանակը,որն անհրաժեշտէ միավոր աշխատուժըփոխարինելուհամար, արտադրանքիանփոփոխծավալի պայմանի դեպքում: Նվազող ԽԲՏլչ--ի օրենքի համաձայնփոխարինման նորման նվազում է աշխատուժի թվաքանակի աճին զուգահեռ, Ձ.Զյ իզոքվանտիուղղությամբ: Ինչ վերաբերում է ԽԻ իզոքոստին,ապա աշխատուժին կապիտալի ցանկացածզուգակցման կետ, որը գտնվում է իզոքոստիցդեպի վերն, է ընդհանուր ծախսերիավելի բարձր համապատասխանում մակարդակին, իսկ իզոքոստիցներքն ընկած կետերըհամապատասխանում են ավելի ցածր ծախսերին:Բոլոր հնարավորիզոքոստերըզուգահեռ են միմյանց,քանի որ ունեն նույն անկյունայինգործակիցը (-Պ/6):

Աշխատավարձի բարձրացման դեպքում մասշտաբին փոխարինման էֆեկտներըներկայացվածեն Գծապատկեր 6.10-ում: Երկու էֆեկտներն էլ գործում են մեկ ուղղությամբ, ուժեղացնելովմիմյանց: Գծապարկեր6.10

Մասշտաբին փոխարինման էֆեկտները աշխատավարձի բարձրացման դեպքում

ՀավասարակշռմանՃ կետը գտնվում է Ձց իզոքվանտիվրա, համաաշխատուժի ն կապիտալի Լց ն էճցարժեքներին,ինչպատասխանելով նան Խց աշխատավարձինն Ձց արտադրանքիծավալին: Աշխատապես Պզ -ից մինչն Խլ կփոփոխիիզոքոստի թեքության բարձրացումը վարձի անկյունը (- Խզ/ օ)-ից մինչն (- ւ օ) : Այս անգամ 8 կետում Լջ աշխատուժի ն Խտ կապիտալի պայմաններում կապահովվի արտադրանքի նախկինՕց ծավալը: Ճ կետից տեղաշարժը դեպի Ց կետ իրենից ներկայացնում է փոխարինմանէֆեկտը, որի դեպքում աշխատուժը կրճատվում է Լօ--ից Լջ, սակայն ավելանում է կապիտալիօգտագործումը(էգ.ից ԻՏ): Սակայնաշխատավարձիբարձրացումը ավելացնում է ձեռնարկության ծախսերը, որի հետեանքով արտադրանքիծավալը կրճատվում է Զօ -ից մինչն յ : Արդյունքումհավասարակշռությունըկտեղաշարժվի դեպի Օ. իզոքվանտը ն նոր իզոքոստը շոշափման Շ կետով: ԱշխատուժիկրճատումըԼՏ -ից Լյ ներկայացնում է մասշտաբիէֆեկտը: Աշխատավարձի բարձրացմանհետ կապված մասշտաբի էֆեկտը է հանգեցնում միջին ն սահմանային ծախսերի ու արտադրանքիգնի բարձրացմանը,դրա հետնանքովարտադրանքիիրացմանծավալների կրճատմանը,օգտագործվողռեսուրսներիսահմանափակմանը: Ընդհանուր էֆեկտն, այդպիսով, արտահայտվում է Լց-ից մինչն Լլ զբաղվածության կրճատման կամ փոխարինմանն մասշտաբիէֆեկտների զուգակցման մեջ, քանի որ երկուսի դեպքում էլ աշխատուժը կրճատվում է: Այդ պատճառով երկարաժամկետժամանակահատվածում աշխատանքի պահանջարկիկորը դեպի ներքն է թեքվում (երկարաժամկետ ժամանակահատվածումնվազող ԽՔՋԼՏլ«-ի օրենքը չի գործում, քանի որ բոլոր ռեսուրսներըփոփոխականեն): Աշխատանքիպահանջարկի ավելի քան երկու գործոններով

մո-

դելը. Այս մոդելը ենթադրում է, որ կապիտալի ն աշխատանքի գործոններից բացի, կան բազմաթիվայլ գործոններ,որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել աշխատանքի պահանջարկի,աշխատավարձին զբաղվածության հարաբերակցությանմանրամասն վերլուծության ժամանակ:

Այսձլեսօրինակ, կարելի է առանձնացնելաշխատանքի կատեգորիաներն ըստ մի շարք բնութագրիչների,այդ թվում՝ սեռատարիքայինկազմի, պրոֆեսիոնալ-որակական մակարդակին այլն:

մասշտաբի

էջ

Լջ

Հ«-

Վ--

էֆեկտ

փոխարինման էֆեկտ

6.7.

Աշխատանքի պահանջարկի առաձգականությունը

Աշխատանքիպահանջարկըբնութագրող կարնոր ցուցանիշ է հանդիսանում աշխատանքի պահանջարկի ուղղակի ն խաչաձնվող առաձգականությունն ըստ աշխատավարձի: Աշխատանքի պահանջարկի ուղղակի առաձգականությունը` դա զբաղվածության տոկոսային փոփոխությունն է աշխատավարձիմակարդակիմեկ տոկոսիչափով ' ավելացման հետնանքով՝ ՔՊՎ Պլ

Հ 764

Լլ/Չ2

Մկ

որտեղ՝ է: դ - աշխատանքիպահանջարկիառաձգականությունն Լ աշխատանքիկատեգորիանէ: Է զբաղվածներիթվաքանակնէ: -

աուղղակիառաձգականությունն պահանջարկի

աշխատանքի է րարիա

վարձի

վելի բարձրէ, եթե` տվյալ արտադրանքիպահանջարկի 1. բարձր գնայինառաձգականությունը, 2. տվյալ աշխատուժն ավելի հեշտ է արտադրության ն առաջ, կապիտալով: նախ գործոններով, մյուս ւ, մյուս գործոններիառաջարկի առաձգականութ3. յունն ավելի բարձրէ։ ծախծախսերիմեջ աշխատանքային 4. ընդհանուրարտադրական մեծ է: սերի բաժիննավելի

փոխարինել

արտադրության

Գծապատկեր 6.11

պահանջարկիհամեմատական առաձգականությունը Աշխատանքի Մ

ՄՄ

օ6'Ճ

յունն է:

աշխատավարձի մակարդակնէ: աշխատավարձիկամ զբաղվածությանտոկոսայինփոփոխուք-

Քանի որ աշխատավարձի աճին զուգահեռ աշխատուժի պահանջարկը կրճատվում է, ապա |ղը | Հ 0: Եթե աշխատանքիպահանջարկիառաձգականությանբացարձակարժեքը մեկից բարձր է՝ իղ| » 1, ապա պահանջարկնառաձգականէ, ն աշխատավարձիմեկ տոկոս աճի դեպքում զբաղվածությունը կնվազի մեկ տոկոսից ավել չափով: Իսկ եթե, ընդհակառակը,իղ։ | Հ 1, ապա աշխատանքի պահանջարկնառաձգական չէ, ե աշխատավարձիմեկ տոկոս աճի դեպքում զբաղվածությունը նվազում է մեկ տոկոսից էլ պակաս չափով: Առաձգականությաննվազագույն ն առավելագույն հնարավոր արժեքներն են` զրոն ն անվեր-

ջությունը:

Դիտարկենք աշխատանքի պահանջարկի առաձգականությունը Գծապատկեր6.11-ի միջոցով. ինչպես երնում է Գծապատկեր6.11-ից, աշխատանքիպահանջարկիՕլ կորն ավելի առաձգականէ, քան Օշ կորը, քանի որ աշխատավարձի ՄՄ.-իցմինչնՄմշ մակարդակըբարձրանալու հետնանքովՕլ կորի դեպքում ստանում ենք զբաղվածությանավելի մեծ անկում` Բ.-ից մինչն Էշ-ը, քան թե Ձշ կորի դեպքում (Բ5-Բ.): Աշխատանքիպահանջարկիառաձգականություննըստ աշխատավարձի կախվածէ մի շարք գործոններից,որոնք բնութագրվումեն, որպես Մարշալ-Հիքսիածանցյալ պահանջարկիօրենքներ: Այդ չորս օրենքների համաձայն այլ հավասար պայմաններում ըստ աշխատա-

Է«Զ--::

Էշ

Է:

Է,

ք.

Էչ

կերպ: Այս օրենքներիգործողությունըկարելի է բացատրել հետնյալ Մարշալ-Հիքսիառաջին օրենքը` որքանբարձր է արտադրանքիպաայնքան բարձր է ըստ աշխահանջարկիգնային առաձգականությունը, առաձգականությունը: ո ւղղակի պահանջարկի տավարձիաշխատանքի կախվածությունը է պահանջարկի աշխատուժի Այստեղ ակնհայտ հանգեցնում իջեցումը Ա շխատավարձի պահանջարկից: արտադրանքի աէ արտադրանքի գների իջեցմանը:Եթե ապրանքայինպահանջարկն ն ռաձգականէ, ապա գնի իջեցումըկհանգեցնիիրացման արտադրութէ յան ծավալների աճին: Արդյունքում մասշտաբի էֆեկտը նպաստում զբաղվածությանընդլայնմանը:Իսկ եթե ապրանքայինպահանջարկն իջեցումը չի նպաստիարտադառաձգականչէ, ապա աշխատավարձի ն էականաճին: րանքի իրացման զբաղվածության Մենաշնորհայինձեռնարկությանաշխատուժիպահանջարկըքիչ առաձգականէ, քանի որ գնորդները չեն կարող փոխարինել մոնոպոարտադրանքը,ն այն նույնպես առաձգականչէ: Ալիստ-արտադրողի պահանջարկընմանապեսաապրանքների ռաջին անհրաժեշտության

ռաձգականչէ, հետնաբարն աշխատուժի պահանջարկը առաձգական չէ համապատասխան ճյուղերում: աշխատուժիպահանԻսկ երկարաժամկետժամանակահատվածում ջարկն ավելի առաձգականէ, քան կարճաժամկետժամանակահատվածում, քանի որ սպառողականպահանջարկնառավել առաձգական է, եթե ընտրությանհամար շատ ժամանակկա: Մարշալ-Հիքսի երկրորդ օրենքը` որքան տվյալ աշխատուժն ավելի հեշտ է փոխարինել արտադրության մյուս գործոններով, այնքան բարձր է ըստ աշխատավարձիաշխատանքիպահանջարկիուղղակի ա-

ռաձգականությունը: է

փոխարինմանէֆեկտի միջոցով, կապված աշխատավարձիաճի հետ: Եթե համեմատաբարավելի հեշտ է աշխատուժը փոխարինել այլ գործոններով, ապա աշխատավարձի աճը կհանգեցնի աշխատուժիպահանջարկի ավելի մեծ կրճատմանը: Մարշալ-Հիքսի երրորդ օրենքը` որքան արտադրությանմյուս գործոնների առաջարկի առաձգականությունն ավելի բարձր է, այնքան բարձր է ըստ աշխատավարձիաշխատանքիպահանջարկիուղղակի առաձգականությունը: Այս օրենքը նմանապես գործում է փոխարինմանէֆեկտի միջոցով: Երբ բարձրանում է աշխատավարձը, ապա ձեռնարկությունները ձգտում են աշխատուժը փոխարինել այլ գործոններով: Այդ դեպքում գործոնների պահանջարկն աճում է: Օրինակ, եթե կապիտալի առաջարկն առաձգականէ, ապա պահանջարկիաճը կհանգեցնիկապիտալի օգտագործմանն դրա գնի աճին: Միաժամանակ,փոխարինմանէֆեկտի հետնանքովզգալիորեն կնվազի աշխատուժի օգտագործումը, հանգեցնելովաշխատուժիպահանջարկիբարձր առաձգականությանը: Մարշալ-Հիքսի չորրորդ օրենքը` որքան ընդհանուր արտադրական ծախսերի մեջ աշխատանքայինծախսերի բաժինն ավելի մեծ է, այնքան բարձր է ըստ աշխատավարձիաշխատանքիպահանջարկի ուղղակի առաձգականությունը: Այս օրենքը գործումէ մասշտաբիէֆեկտի միջոցով կապված աշխատավարձիաճի հետ: Այսպես, եթե աշխատուժիծախսերըկազմում են ընդհանուր ծախսերիմեկ տոկոսը, ապա այդ ծախսերիկրկնապատկումը ընդհանուր ծախսերըկավելացնի միայն մեկ տոկոսով: Սակայն եթե աշխատուժի ծախսերը կազմում են ընդհանուր ծախսերի 50 տոկոսը, ապա դրանց կրկնապատկումըկավելացնի ընդհանուր ծախսերը 50 տոկոսով: Հետնաբար, աշխատուժի ծախսերի բարձր տեսակարար կշռի դեպքում աշխատավարձիաճն առավել մեծ չափով կարող է ազդել ընդհանուր ծախսերի ն արտադրանքիգնի վրա, հանգեցնելով աշխատուժիպահանջարկիավելի բարձր առաձգականությանը: Այս օրենքը գործում

պահանջարկի կատեգորիաների Քանի որ աշխատանքիորոշակի փոփոխությունները, գնային են այլ գործոնների վրա անդրադառնում նան աշխատանքի պահանջարկիխաապա անհրաժեշտէ հաշվարկել չաձնվող առաձգականությունը որ

Բյ/Չ6Ճ ւն

'դւ

1 Չ64 Մ

64 Էւ

որտեղ՝ է կամ տոկոսաառաձգականությունն -) գործոնի պահանջարկի չափով փոտոկոսի գնիմեկ գործոնի յին փուիոխությունը,կապված փոխությանհետ: է կամ տոկոսաառաձգականությունն Կ գործոնիպահանջարկի դյ, չափով փոմեկ տոկոսի գնի գործոնի յին փոփոխությունը,կապված) հետ: փոխության ոյ:

|«

հարցեր Թեմային վերաբերող տնտեսությանամբողջական իրենցից ներկայացնում պահանջարկը: ն ֆունկցիան աշխատանքի պահանջարկի որակականն քանակաեն 2. Որո՞նք

Ի՞նչ

են

աշխատանքի պահանջարկի

կան բնութագրերը: պահանջարկի ազդող գործոնները: Յ. Թվարկե՛քաշխատանքի ն առաջարկիփոփոպահանջարկի են 4. աշխատանքի Ինչպե՞ս վրա: հավասարակշռության խություններըազդում աշխատաշուկայի կարճաժամկետպահան5. Ինչպե՞սէ ձնավորվումաշխատանքի

վրա

ջարկը կատարյալ մրցակցայինշուկայիպայմաններում: մոդելները: 6. Որո՞նքեն աշխատանքի պահանջարկի մոդիֆիկացված առանձնաձեավորման պահանջարկի 7. աշխատուժի `Բացատրե'ք ն մոնոպսոնիկ շուկայի պայմաններում: մենաշնորհային հատկությունները պահանջարկի ա8. Որո՞նք են աշխատանքիերկարաժամկեւտ ռանձնահատկությունները: էֆեկտները աշ9. Ինչպե՞սեն գործում եկամտին փոխարինման աճի դեպքում: խատավարձի ն իզոքոստը: իզոքվանտը 10. Ի՞նչ են իրենցիցներկայացնում կսպիտալով տեխնոլոգիա11. Ինչպե՞սէ որոշվում աշխատուժը սահմանայիննորման: կան փոխարինման օրենքները: ածանցյալպահանջարկի 12. Ձնակերպե՛ք Մարշալ-Հիքսի ուղղակի ն պահանջարկի են 13. Ինչպե՞ս որոշվում աշխատանքի գործակիցները: խաչաձնվվող առաձգականության

Գլուխ

Գործատուի համար աշխատանքիգինը կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնիմիջոցով՝

Մ/|

Աշխատանքի գինը նւ աշխատավարձի փոխհատուցող (կոմպենսացնող) տարբերությունները

Աշ

Սապ Հ Եկ Հ

եր՝ որտեղ

Աշ աշխատավարձնէ դրամականն բնեղեն արտահայտությամբ: Սապ սոցիալական ապահովագրությանծախսերն են (ծերության, հիվանդության,գործազրկությանդեպքերից): ձեռնարկության եկամտի մի մասն է, որը համաձայն աշխաԵկ տանքային պայմանագրերիուղղվել է աշխատողներինծառայությունների, արտոնյալ վճարումներիձնով, Շ ձեռնարկությանշահույթի այն բաժինն է, որը բաշխվում է աշխատողներիմիջն ըստ շահույթի մասնակցությանկիրառվողհամակարգի: -

7.1.

Աշխատանքիգինը

ն դրա

վրա ազդող

գործոնները

Աշխատանքիգինը ն աշխատուժի արժեքը հանդիսանումեն աշխատանքի շուկայի կարնոր բաղադրամասերից մեկը: Տնտեսագիտականգրականության մեջ կան տարակարծություններ այն մասին, թե արդյո՞քաշխատավարձը հանդիսանումէ աշխատանքի գին, ինչպես դա պնդում է Վ. Խ. Բուլանովը,թե այն Ն.Ա.Վոլգինի) (ըստ աշխատուժի ն ոչ թե աշխատանքիգնի տարատեսակ է:" Այսպես, Ն.Ա. Վոլգինը պնդում է, որ քանի որ աշխատավարձը միայն աշխատուժի սպառմանկամ օգտագործման փուլը, այլ նան նրա կազմավորման, բաշխման ն փոխանակմանփուլերը, ապա հետնաբար,աշխատավարձըչի կարող հանդիսանալաշխատանքիգին: Այն աշխատուժի գինն է ն որոշվում է որպես աշխատուժիարժեքի ն շահույթի գումար: Սակայն Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության(ԱՄԿ) կողմից դեռնս 1966թ. տրված աշխատանքիգնի որոշման համաձայն աշխատանքիգինը ներառում է հետնյալ տարրերը՝ ուղղակի աշխատավարձը: շխատավարծը, այդ թվում պարգնավճարներըն բո

էե Կերաբում

Սակայն միջին Ժամայինվարձատրությանգումարի մեջ չեն ներառվում աշխատանքիգնի այնպիսիբաղադրամասեր, ինչպիսիք են մասնագիտականուսուցման ն սոցիալականծառայություններիտրամադրման ծախսերը: Դրանք սովորաբար կազմում են աշխատանքիգնի 4-5 տոկոսը: Աշխատանքիգնի ն մասնավորապես, ժամային վարձատրության վերաբերյալ տվյալները հանդիսանում են աշխատանքի շուկայի հիմնականցուցանիշներից 16-րդը (ԱՇՀՑ--՛Ղ6, Աղյուսակ7.1):

« ՞

» »

ուներ

սոցիալական ապահովագրությանծախսերը (նպաստներ, կեն-

սաթոշակներ):

աշխատավարձըբնեղեն արտահայտությամբ(սննդի, տրանսպորտին բնակարանային պայմաններիապահովում): մասնագիտական ուսուցման ծախսեր: սոցիալական ծառայություններիտրամադրման ծախսեր, այդ թվում՝ կրթական,մշակութային,ռեկրեացիոն ն այլ: աշխատավարձի ֆոնդից վճարվողհարկերը:

«ՉԽՕԽՔԵՑ

7թյոճ: (ԸօպոճոԵՒօ-7թյՕՅԵճՕածիատ)", ոօղ քճր. Օ./.Օր6088, հԼ, "ՅԵՅՁԽՑԻ",2004-., Շ.335-336. "ԵՒԵ 1քյոձ", ոօր քօր. 8.Շ. ԾյոՅԻԾ88, ԽԼ, "աՅՅԽ6Ի", 2003-., օ.139.

Ւ.

Ճ.

ՔԹօորուճ,

Աղյուսակ 71 .

ժամային

Արդյունաբերության մեջ աշխատավարձը մի շարթ երկրներում (ԱՄՆ դոլար)

Դանիա ֆրանսիա

Գերմանիա Միացյալ

Թագավորություն

Շվեյցարխս Նորվեգիա Իտալիա

Հունաստան ԱՄՆ ճապոնիա

| Իսրայել

1995թ. 25.0

30.1

2006թ.

27.1

28.9

30.7

24.8

41.1

16.5

9.1

25.7 16.1

17.2

23.8

23.5

20.2

9.4

12.9

2.5

Չեխիա

Հունգարիա

6.8

Հայաստան

Աղլյուսակ7.2

6.3 0.9

0.2

Անվանական Ա իրական աշխատավարձի շարժը ՀՀ-ում 1994-2008թթ.

" Աղբյուր` Աշխատանքիմիջազգային կազմակերպություն: ԱՄՆ աշխատանքի ճ աշխատան միճակագ րության բյուրո: 33 ԱՎԾ տվյալներ: -

Անվանականաշխա տավարձիփոփոխությունը նախորդ -

1997թ.

Վերը նշված տվյալները վկայում են, որ ժամային աշխատավարձը արդյունաբերությանմեջ հատկապեսբարձր է Նորվեգիայում,Գերմանիայում, Դանիայումն Շվեյցարիայում,իսկ առավել ցածր է Հունաստանում, ինչպես նան Կենտրոնականն Արնելյան Եվրոպայի երկրներում, այդ թվում Չեխիայում ն Հունգարիայում:Ինչ վերաբերում է ՀՀ տվյալներին,ապա ելնելով ՀՀ արդյունաբերությանմեջ միջին ամսական աշխատավարձի տվյալներիցկարելիէ մոտավորապեսգնահատել միջինժամայինաշխատավարձի չափը, որը 2006թ. համարժեք էր 0.91 ԱՄՆ դոլարինկամ492 դրամին: Վարձու աշխատողի համար աշխատանքիգինը դա անձնական սպառման համար անհրաժեշտմիջոցներիարժեքն է: Աշխատանքի գնի հիմքում աշխատուժիարժեքն է, որն իրենիցներկայացնումէ աշխատողի ն նրա ընտանիքիվերարտադրության համար անհրաժեշտկենսամիջոցների,այդ թվում` ապրանքների,ծառայությունների, նրա հոգնոր ն մասնագիտական պահանջների,այդ թվում՝ կրթականմակարդակի ոբարձրացմանարժեքը: Հետնաբար,աշխատուժիարժեքը պայմանավորվածէ ոչ միայն աշխատանքի ինտենսիվությամբ,

րակավորման

տվյա երկրի աէ մտավոր նան զիկական ծախտերով, այլ ժողովրդագրական հատկանիշնեառանձնահատկություններովազգային ավանրու րրավավայրի Աշխատանքիգնի ձնավորման զարգացման

տարվա Բ 27705

-43.3

43.4 32,5

21,1

12.6

13,5

21,9 11,3

11.6

4,6 10,4

176.0

22.7

34.1 12.0

4962.3

24.9 19.8 19.7

18.7 14,0 8,7

0,6 -0.8 3,1 1,1

16.7 19.1 16.3

16.6

1/4

ֆի-

սական

Սպառողականգների Իրականաշխատավարձի փոփոխութ- | ինդեքսիփոփոխությունը նախորդտարյունը նախորդտարվա նկատմամբ(96) վա նկատմամբ (96)

աստիճանով,

վրա ազդեցություն են գործում մի գործոններ, այդ թվում՝ գների փոփոխությունըկամ սղաճը, աշխատանքիառաջարկին պահանջարկիհարաբերակցությունը, ինչպես շարք

Աղբյուր ՀՀ Ազգայինվիճակագրականծառայությանտվյալներ: :

Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության կողմից գնահատվում է իրականաշխատավարձիաճը արդյունաբերությանմեջ: Ինչ վերաբերում է աշխատանքիառաջարկի ն պահանջարկիհարաբերակցությանը,ապա այստեղ հնարավոր են ազդեցությաներեք տար-

աա աախատչենքի Աաաքին: զակ Գինի հավասար կլինի կարգավորումը: ռակ դեպքում աշխատանքի կա՛մ գինը բարձր կլինի աշխատանքի ահԱր ավարձի նեկամուտների պետական ժեքից, կամ ավելի ցածր կլինի նրա համեմատ, ինչը բնորոշ էր ն աշխատ ձի Ն Նար. իա քի իոականշաշխատավարղյուսակ րը, անցումայիներկրներիտնտեսությանը վերջին տարինե5040 10948 գրեթե ը` գների Ի տվյալը կազմո մս տոկո սպառողական ինդեքսի րի ընթացքում: Սակայն պետությունը օրենսդրականճանապարհով (ՍԳԻ) ու

պահանջարկըհավասա

արՀՀ

ՍԳԻ

ռաջարկն

զմող

փոփոխությունըպայմանավորելէ իրական աշխատավարձի զգալի անկումը:Այնուհետն ՍԳԻ-իհետագա նվազումընպաստելէ նան իրականաշխատավարձի աճին:

ԱՊՀ այլ

10-15

պետք է խոչընդոտիաշխատանքիգնի արժեքի համեմատ ավելի ցածր վրա սահմանմանը: մակարդակի Այս տեսանկյունիցկարնոր նշանակությունուներ 2004թ. մարտի16ին ընդունված ՀՀ օրենքը «Կենսաապահովմաննվազագույն զամբյուղի ն կենսաապահովման նվազագույն բյուջեի մասին»: Կենսաապահով185

նվազագույն զամբյուղը մարդու կենսագործունեությանհամար անհրաժեշտ` միջազգայնորեն ընդունված ֆիզիոլոգիական, առողջապահականն սոցիալականնորմատիվներովհաշվարկված սննդամթերքի եւ ոչ պարենայինապրանքների ն ծառայությունների կազմն ու կառուցվածքը սահմանող նվազագույն քանակն է: Օրենքի համաձայն բնակչությանմեկ շնչի հաշվով կենսաապահովման նվազագույն զամբյուղի կազմն ու կառուցվածքը, սկսած 2004 թվականից, հաշվարկվում են ոչ պակաս, քան երեք տարին մեկ անգամ, իսկ բնակչության մեկ շնչի հաշվով կենսաապահովմաննվազագույն բյուջեի չափը հաշվարկվում է առնվազն տարին մեկ անգամ` կենսաապահովմաննվազագույն զամբյուղի կազմում ներառվածպարենային,ոչ պարենայինապրանքների ն ծառայություններիսպառողականգների վերաբերյալ պաշտոնական վիճակագրությանտվյալների հիման վրա: Կենսաապահովման նվազագույն բյուջեն, որպես միջազգայնորենընդունված կենսաապահովման նվազագույն զամբյուղի դրամականարժեք, հիմք է հանդիսանում նվազագույն աշխատավարձի,կենսաթոշակների,կրթաթոշակների, ինչպես նան նպաստների ն սոցիալականայլ վճարների չափերի սահմանման համար: Ըստ ՀՀ ԱՎՕ տվյալների՝ նվազագույն սպառողականզամբյուղի արժեքը ընթացիկ միջին գներով 2008թ. || եռամսյակումկազմել է 36 538 դրամ (119 ԱՄՆ դոլար), իսկ պարենայինզամբյուղի արժեքը` 23 573.4 դրամ (76.8 ԱՄՆ դոլար): Փաստորեն նվազագույն աշխատավարձը (2008թ. հունվարի 1-ից` 25 000 դրամ) կազմել է նվազագույն սպառողականզամբյուղի68.4 տոկոսը: ՀՂ-ում նվազագույն ն միջին աշխատավարձիհարաբերակցության դինամիկայիվերլուծությունը (Աղյուսակ 7.3) ցույց է տալիս, որ 19992008թթ. նվազագույն աշխատավարձիտեսակարարկշիռը միջին աշխատավարձիմեջ տարեցտարինվազում էր, քանի որ միջին աշխատավարձը աճում էր, իսկ նվազագույն աշխատավարձըպահպանվում էր նույն մակարդակի վրա: Միայն2004թ. հունվարի1-ից նվազագույնաշխատավարձիսահմանումը 13 000 դրամի չափով նպաստել է 2004թ. միջին աշխատավարձինկատմամբնվազագույն աշխատավարձիտեսակարար կշռի շեշտակի աճին մինչն 29.9 տոկոս: Աշխատանքիգնի վրա պետական քաղաքականության ազդեցությունն է աշխատավարձիբնագավառում մի շարք օրենքների, այդ թվում` «Աշխատանքիվարձատրության մասին» ու «Նվազագույնաշխատավարձիմասին» օրենքներիընդունմանմեջ: ման

արտահայտվում

Նվազագույն

ԱԱ

Միջին ամսական

Նվազագույն աշ-

Աղյուսակ 7.3

Թյումը

Նվազագույն ն միջին աշխատավարձիհարաբերակցությունը (96)

խատավարձը աշխատավարձը

(դրամ) 18 000

(դրամ)

5.6

20 157

24.8

22 706

22.0

24 483

20.4

18.3

27 324

34 783

5 000

43 445

13 000

52 060

13 000

91331

2005 5 353

2 000 26.000

14.4 29,9 25.0

Աղբյուր՝ 33 Ազգային վիճակագրականծառայության տվյալներ:

Աշխատանքիգնի ձնավորմանը արհմիությունների միջոցով մասնակցում են նան ձեռնարկություններիաշխատողները: Տարբեր երկրներում աշխատավարձիչափը ն այլ աշխատանքայինպայմաններորոշվում են երկկողմ (գործատու-արհմիություններ) կամ եռակողմ(գործատու-արհմիություններ-պետություն) տարիֆայինպայմանագրերի միջոցով: ՀՎ աշխատանքայինօրենսգրքում նշված է ձեռնարկությունների աշխատողներին գործատուներիմիջն կոլեկտիվ պայմանագրերի մշակմանն դրա կատարմաննկատմամբկողմերի կամ պետական լիազոր մարմնիկողմիցվերահսկողությանիրականացմանմասին: Այսպիսով,աշխատավարձըկարող է ձնավորվել աշխատանքիշուկայի միջոցով, որի հետնանքով առաջանում են գործատուների կամ գնորդների,ինչպես նան, մյուս կողմից, աշխատուժըվաճառողներիմենաշնորհայինմոդելները: գործատուներին աշխատողներիկողմից բանակցությունների ընթացքում, պետական մարմինների մասնակցությամբ : Վերջապեսեկամուտներիբաշխումըազատ մրցակցայինշուկայի պայմաններումտեղի է ունենում ազատ գներիձեավորմանն հարկային քաղաքականությանմիջոցով: ՀՀ տնտեսությունը կարելի է դիտարկել, Համապատասխանաբար, որպես շուկայական, կորպորատիվն պետական հատվածներիհամա-

կարգ: Մասնավորապես, շուկայական հատվածում գործում են փոքր ն որոնք նպաստում են հասարա միջին ձեռնարկությունները, յունքի բաշխմանը:Սակայն համակարգը է եկամուտներիանհավասարբաշխմանը կախված հասարակության մակարդակից, ունակություննե-

շուկայականնան հագեր

Ալյուսակ

րից սոցիկական հինա կավորման ՀՀ-ում

արագորեն զարգանում է նան տնտեսության կորպորատիվ հատվածը, որն ընդգրկում է խոշոր մասնավորձեռնարկությունները ն Նման որոշ ձեռնարկություններ, համատեղձեռնարկությունները: ինչպես ն ԱՊՀ մի շարք այլ պետություններում, ն առաջին հերթին, Ռուսաստանում, մենաշնորհային դիրք ունեն արտադրության կամ ծառայությունների առանձինոլորտներում: ՀՎետնաբար, դրանց ազդեցություն եկամուտների նը աշխատավարձի ձնավորմանվրա աճում է: Խոշոր ձեռնարկությունները զարգացնում են իրենց ներքին աշխատաշուկաները ն արհմիությունների գործունեությանհամընդհանուրթուլացման պայմաններումսահմանում են ինչպես ապրանքների,այնպես էլ աշխատանքիգները: Տնտեսության պետականհատվածն ընդգրկում է պետական ձեռն պետական նարկությունները բյուջետայինկազմակերպությունները: Վերջին 10-15 տարիներիընթացքում ՀՀ-ում պետականհատվածըշեշտակիորեն կրճատվեց,որի արդյունքում 2008թ. զբաղվածությունըպետական հատվածում կազմումէր ընդամենը18.8 տոկոս մասնավոր հատվածի80.8 տոկոսիդիմաց: Ինչպես շուկայական, այնպես էլ կորպորատիվհատվածներումաճում է աշխատավարձի ն եկամուտների անհավասարությունը: Դրա արդյունքում ձնավորվումէ աշխատավարձի այնպիսիբուրգ, որի ստորին ն վերին մասերումակնառու են աշխատավարձի տարբերություն-

ները:

Աշխատավարձի

անհավասարությունը

դիտարկվում է գիոնալ ն գենդերայինկտրվածքով : Ըստ. տնտեսության հատվածներիաշխատավարձի շերտավորումը 2007թ.թ. նե ներկայացված է Աղյուսակ7.4-ում: Աղյուսակիտվյալներըվկայում են ըստ ճյուղերի աշխատավարձի զգալի տարբերությունների մասին:Մի շարք ճյուղերում, այդ թվում` առողջապահության,կրթության,կոմունալծառայությունների, գյուղատնտեսությանբնագավառներում, ինչպես նան, առնետրումն հյուրանոցային ցանցում աշխատավարձը տնտեսությանմիջին աշխատավարձի մակարդակից ցածր է: ճյուղային, ռե-

աշ

(դրամ)

Ընդամենը

74 227

(Ջ

ՍՈ

որԳյուղատնտեսություն,

սորդություն ն անտառային տնտեսություն

59 147

27.5

79.7

ձկնաբուՁկնորսություն, աա արդյունաքագորավա րուքեոոյունաբերութ160 499

25.1

71834

16.8

էլեկտրաէներգիայի,գազի, ջրի արտադրությունն բաշխում

112 626

32.6

151.7

97 569

14.9

131.4

51 944

21.4

70.0

54611

5.9

97447

42 994

ծական

յուն

Շինարարություն

Առնետուր, ավտոմեքենաների, այլ իրերի նորոգում ն րաններ Տրանսպորտն կապ գործու-

Հյուրանոցներ ռեստո-

Ֆինանսական մացգույքի կապությու

հետ

ուց Գոր տական կառավարում Կրբությու ռողջապահություն Ց

գործառնություննե Աւ

227 970

216.2

307.

100 155 88 093

51.0

134.9

15.4

ցիալականծառայությունԲ

44 394

14.5

59.8

ն Կոմունալ,սոցիալական անհատականծառայուք-

49 011

18.9

66.0

73.2

սո-

ների մատուցում

յունների մատուցում

Աղբյուր` «Գայաստանի վիճակագրականտարեգիրք»,2007թ., 2008թ., հեղինակիհաշվարկներ:

18.2

57.9

54 334

7.4

տնտեսության 2007թ. միԱճը Միջին ամսական նախորդ Տնտեսությ նկատ նկատմամբ վարձը 'խատավարձը՝ ` մամբ (42)

Սն

ԱՎԾ, Երեան:

Միննույնժամանակ,ֆինանսականգործունեության ոլորտում միջին աշխատավարձը2007թ. ավելի քան երեք անգամ գերազանցել է տնտեսության միջին աշխատավարձիցուցանիշը,հանքագործությանմեջ` ավելի քան երկու անգամ: Արագորեն զարգացող ոլորտներից է հանդիսանում անշարժ գույքի հետ կապված գործառնություններիոլորտը, որտեղ նախորդ տարվա համեմատ աշխատավարձն աճել է ավելի քան կիսով չափ: Այդպիսով, վերը նշված մի քանի ոլորտներում ձնավորվել է բարձր վարձատրվողաշխատանքայինէլիտա կամ վերնախավ:Առանձինճյուղերի միջն տարբերությունը աշխատավարձիգծով տատանվում է 3-4 անգամ: Սա վկայում է աշխատանքիշուկայի բարձր հատվածայնության կամ սեգմենտավորմանմասին, երբ աշխատավարձիաճը ճյուղում պայմանավորվածէ տվյալ հատվածում տնտեսական աճով: Մինչդեռ, ինչպես վկայում է «ասիականվագրերի» կամ ՀարավարնելյանԱսիայի զարգացած երկրների փորձը, աշխատավարձիաճը պետք է պայմանավորված լինի տնտեսությանընդհանուր աճով ն աշխատանքիպահանջարկի աճով: Քանի որ աշխատավարձիճյուղային շերտավորումը ձնավորվել է դեռնս 1990-ական թվականներին,ապա վերջին տարիներին գրանցվող տնտեսականաճի բարձր ցուցանիշների պահպանումըթույլ կտա որոշ չափով համահարթեցնելաշխատավարձիճյուղային շերտա-

վորումը:

Աշխատավարձիշերտավորումն ըստ ռեգիոնների կամ մարզերի պայմանավորվածէ սոցիալ-տնտեսականզարգացմանառանձնահատկություններով, ենթակառուցվածքների զարգացման աստիճանով, ներդրումներին արտահանմանծավալներով: 2008-2009թթ. գլոբալ տնտեսականճգնաժամիհետնանքով աշխատավարձիաճը կրճատվել է աշխարհի բազմաթիվ, այդ թվում զարգացած երկրներում:Աշխատանքայինծախսերիբաժինը ՀՆԱ-ի մեջ երկրների մեծ մասում կրճատվել է : Մինչդեռ նվազագույն աշխատավարձի արդյունավետբարձրացմանմիջոցով հնարավորէ հատկապեսպաշտպանել բնակչությանառավել կարիքավորխմբերին, կրճատելով վարձատրությանանհավասարությունը: 7.2.

Աշխատավարձի փոխհատուցող (կոմպենսացնող) տարբերությունների տեսությունը

Աշխատավարձիփոխհատուցող տարբերությունների տեսությունը առաջին անգամ ներկայացվել է 1776թ. Ադամ Սմիթի կողմից: Այդ տե-

ն ըստ աշխատողների Տեսության հատարբերությունները աշխատավարձի զբաղմունքների : պայտարբերությունները

սության միջոցով բացատրվումեն

անհատ

մաձայն ենթադրվումէ, որ աշխատավարձի ելորոշ տեսակների բնութագրերից մանավորվածեն զբաղվածության անհրաժեշտությամբ: փոխհատուցման նելով աշխատողների չի հանդիսանումաշխատանքիմիասԻրականումաշխատավարձը են տարբեր նական հավասարակշռողգին, քանի որ դրա վրա ազդում են տարբերութԱ աշխատավարձի պայմանավորում գործոններ,որոնք

յունները:

վրա ազդող գործոններըհետնյալն են՝ Աշխատավարձի ու շուկայականգործոններ,այդ թվում աշխատանքիառաջարկ պաապրանքայինշուկայի հանջարկ ն դրանց առաձգականություն,

առաջարկն պահանջարկ , ինստիտուցիոնալգործոններ, այդ թվում աշխատավարձիպետական կարգավորում,աշխատանքայինօրենսդրություն, աշխա. տաշուկայիենթակառուցվածք աշխատաշուկայիանկատարություն,այդ թվում մոնոպսոնիա, խտրականություն,աշխատաշուկայի հատվածավորում,արհտեղեմիություններիազդեցություն,ներքին աշխատաշուկաներ, ։ ն սահմանափակում կատվության շարժի այդ թվում աշխատանքային տարատեսակություն, աշխատատեղերի կապիտալի որակ, օգտագործվող կարգավիճակ, պայմաններ, այլ բնուվարձատրություն, դրամական ոչ արտոնություններ,

թագրեր:

այդ թվում մարդկայինկապիտարատեսակություն, աշխատողների աշխատանքի արտադրողակատալի, Աախընտրությունների, աշխատողիանհատականներդրունության տարբերություններ, մը ընկերությանգործունեությանարդյունքներում :

աշխատողի կողմից ընդունվող որոՍակայն աշխատաշուկայում է չափը, այլն բազմաշումների վրա ազդում ոչ միայն աշխատավարձի պայմանները, բնույթը, թիվ ուրիշգործոններ, այդ թվում աշխատանքի աշխահ նարավորությունները, մասնագիտականառաջխաղացման ղեն հարաբերությունները տանքի կայունությունը հեղինակությունը, հետ ու այլն կավարության գործընկերների ն : աշխատուժը բաշխվում Այդպիսով, ինչպե՞ս է աշխատաշուկայում կամ աշխատողը գտնում գործատուին: Օրիըստ աշխատատեղերի նակ, եթե երկու գործատուներմիննույն չափով են վճարում որակավոսակայն նրանց աշխատանքիպայմանրում չունեցող աշխատողներին, ները տարբեր են, քանի որ առաջին աշխատողը աշխատանքըկատա191

ոիրոոմլածություն թային պայմաններում (ամու

նորմալ պայմաններում, իսկերկրորդը` վնասակարաշխատանն այլն), ապա երկու դեպքում էլ նրանց ժամային աշխատավարձըհավասարակշռող չի լինի: Աշխատողները կտեղափոխվենայնտեղ, որտեղ աշխատանքային պայմաններնավելի բարենպաստեն, ն մյուս գործատուն կամ պետք է բարձրացնիաշխատավարձը,կամ էլ բարելավվի աշխատանքի պայմանները: Սակայն աշխատավարձի նշանակալից բարձրացման դեպքում տեղի կունենա հակառակ գործընթացը, երբ աշխատողները կգերադասենաշխատել երկրորդ գործատուի մոտ : Աշխատավարձիայն տարբերությունը, որ ստիպված է վճարել անբարենպաստ աշխատանքայինպայմաններ ունեցող ձեռնարկությունը աշխատողներիններգրավելու համար, կոչվում է աշխատանքի վարձատրության կոմպենսացնող կամ հարթեցնող տարբերություն, քանի որ վարձատրությանաճի միջոցով փոխհատուցվումեն աշխատանքի անբարենպաստպայմաններըն հարթեցվում է այն աշխատողների թվաքանակը, ովքեր ցանկանում են աշխատել առավել բարենպաստ ն առավելանբարենպաստաշխատանքայինպայմաններում: Այդպիսով, աշխատավարձիբարձրացումըպետք է հավասարակշռի երկու աշխատանքներիպահանջարկը,ն միայն այդ դեպքում վարձատրության տարբերություններըկկոչվեն հարթեցնող : Վարձատրությանհարթեցնողտարբերություններիտեսությունը ներկայացնենք օրինակով : Ենթադրենք,թե երկու զբաղմունքի տեսակներ (« ն սկզբնապեսիրենց հատկանիշներով,այդ թվում աշխատանքային պայմաններով,լարվածությամբ, կրթական պահանջներովհամարժեք են բնութագրվում:Այդ դեպքում աշխատանքի առաջարկըկպայմանավորի երկու զբաղմունքներում էլ հավասարաշխատավարձիսահմանումը: Միննույն ժամանակենթադրենք,թե ` տեսակի զբաղմունքում արտադրական տրավմատիզմիվտանգն ավելի բարձր է 7« զբաղմունքի համեմատ : Այս հանգամանքըկնպաստի որոշ աշխատողների տեղափոխմանը̀ աշխատատեղից24 աշխատատեղը: Տեղաշարժը կշարունակվի այնքան ժամանակ,մինչն աշխատավարձիտարբերությունըերկու աշխատատեղերիմիջն բավարար կլինի, որպեսզի աշխատողները մնան իրենցաշխատատեղերում(Գծապատկեր7.1): տ" տ' տարբերություննայն գումարն է, որը պետք Աշխատավարձի է տրամադրվիտվյալ աշխատողին փոխհատուցելուհամար առավել վտանգավոր աշխատատեղումաշխատելու հավելյալ ռիսկը: Աշխատավարձի այդ փոխհատուցողտարբերությունըփաստորենհանդիսանում է պարգնավճար աշխատատեղի ռիսկայնությանհամար: `՛

Գծապասրկեր 7.1

ում է

Աշխատավարձի փոխհատուցողտարբերությունները Ճ

զբաղմունք

Տ»

Տ ա"

ԻՐ»

77--

Լ `

Աշխատուժի թվաքանակ

Աշխատուժիբվաքանակ

Աշխատավարձինմանատիպփոխհատուցող տարբերություններեն կրթականպալարվածության, առկանան աշխատանքայինպայմանների, հանջներին աշխատատեղերիայլ բնութագրերիհամար : Փաստորեն, այլ հավասարպայմաններումառավել հաճելի աշխատանքներումաշխատաավե ցածր ծ կլինինի նվազ ձն ավելի աշխ քների համեմատ: նվազհաճելիլի աշխատանքների վարձն Աշխատանքային անբարենպաստ պայմաններ ունեցող գործունեության ոլորտներում աշխատուժի ներգրավմաննպատակովկիրառվում են պարտադրանքի,նյութական խթանման, խաբեության,բարոյաազդեցությանեղանակները: հոգեբանական Աշխատանքիվարձատրությանմեջ հարթեցնողտարբերությունների տեսական մոտեցման կիրառումը ենթադրումէ երեք հիմնական պայ-

մաններիառկայությունը՝ 1. աշխատողներինպատակնէ հանդիսանումօգտակարությանառավելագույն մակարդակիապահովումը,այլ ոչ միայն աշխատավարձի: 2. աշխատողներըկատարյալ տեղեկատվություն ունեն աշխատանքի բոլոր բնութագրերիմասին : 3. աշխատուժիշարժունակությունըբավարար մակարդակիվրա է ոչ միայն տվյալ այլն երկարաժամկետկտրվածքով պահին, : Վարձատրությանփոխհատուցողտարբերություններըհնարավոր են միայն շարժունակ աշխատուժի դեպքում, երբ աշխատողը հնարավորություն ունի ընտրելու կամ փոխելու աշխատանքը: Հակառակ դեպքում գործատունկարողէ տարբերությունըչվճարել:

Վարձատրության փոխհատուցող տարբերություններիգնահատմանը

կողմից.

բացատրության նպատակովարնմտյան տնտեսագետների

կիրառվում է աշխատավարձիհեդոնիստականտեսությունը, ըստ որի աշխատողներինպատակն է հանդիսանում առավելագույն օգտակարության(երջանկություն,հաճույք) ապահովումը: Մոդելի կառուցման համար աշխատանքիայլ հավասարպայմանների առկայության դեպքում անհրաժեշտէ հաշվի առնել արտադրական տրավճատիզմիռիսկը: Դիտարկենք,թե ինչպես են աշխատողները |Լ,

սահմանում վարձատրության գործատուները տարբերությունների շու-

կայական արժեքը կապված աշխատանքի արտադրական տրավմատիզմիվտանգիհետ: 1. Իրավիճակըաշխատողի տեսանկյունից. Գծապատկեր 7.2-ում ներկայացված են անտարբերության կորերը աշխատողի համար, որոնք կախված են աշխատավարձի մակարդակիցն տրավմատիզմի ռիսկի չափից: Գծապատկեր 7.2 Աշխատողիանտարբերությանկորերը

«բ»

ա1

Ստ .

Անտարբերությանկորն արտահայտում է անհատական նախընտ: Ռիսկիավելացումը դ-ից մինչն ոչ մակարդակը աշխատորությունները ավելացմամբտօղի համար կարող է փոխհատուցվել աշխատավարձի (Խ: Պօ) Խ։ տարբերությունը մակարդակ Աշխատավարձի ից մինչն : ո կամ դ-ից մինչն անհատականգնահատականը ռիսկի կհանդիսանա գինը պահուստային մակարդակինանցման ռիսկի : Գծապատկեր 7.2բ-ում Ճ աշխատողիռիսկի պահուստայինգինն աէ այն վելի բարձր է, քան թե Ց աշխատողինը : Դա պայմանավորված Ց ավելացման դեպքում աշխատոհանգամանքով,որ աշխատավարձի Ճ ղը համաձայն է ռիսկիզգալի ավելացմանը,մինչդեռ աշխատողը կաէ աննշան միայն ավելացմանը ռիսկի րող համաձայնել : Ռիսկիանհատական գնահատմանհետ մեկտեղ առկա է նան ռիսկի շուկայականգնահատումը, որն արտահայտվում է հետնյալ բանաձնի միջոցով՝ -

ճամ/

ՃՋՀ(ալ-

Պ0)/(ու-ռ)

արտահայտումէ աշխատավարձիայն շուկայական տարբերությունը, որն առաջարկվումէ արտադրականտրավմատիզմիռիսկի մեկ տոկոսովավելանալու դեպքում : 2. Իրավիճակը գործատուի տեսանկյունից. Այս դեպքում ելնում ենք հետնյալ երեք ենթադրություններից՝ արտադրական տրավմատիզմի վտանգը նվազեցնելու նպատակով ձեռնարկությունըպետք է իրականացնիորոշակի ծախսեր, այդ թվում կապված անվտանգ սարքավորմանտեղադրման,տեխնոլոգիաներինորացման, հատուկ համազգեստիտրամադրմանհետ: մրցակցությանհետնանքով շատ ձեռնարկություններկունենան զրոյական տնտեսականշահույթ: աշխատանքիմյուս բոլոր բնութագրերըանփոփոխեն : Բանաձնն

"ո

7.2ա-ում Գծապատկեր

յան Սց, Ս,

ներկայացվածաշխատողի անտարբերութ-

Սշ կորերը բնութագրումեն աշխատողիօգտակարության մակարդակըաշխատավարձին տրավմատիզմիվտանգի համապատասխանմակարդակների դեպքում: Ընդ որում, օգտակարությանամենաբարձրմակարդակը ներկայացվումէ Սշ կորի միջոցով: Ճ ն Ց կետերը, որոնք գտնվում են Սլ կորի վրա, բնութագրվումեն նույն օգտակա-

րությամբ :

Ռիսկի իջեցման համար կատարված ծախսերի փոխհատուցման ն մրցունակության պահպանման նպատակով գործատուն համապատասխանաբար կարող է իջեցնել աշխատավարձը : 7.3 ա-ում ներկայացվածեն իզոպրոֆիտները կամ ձեռԳծապատկեր նարկության հավասարշահույթիՊլ ոշ» կորերը : Իզոպրոֆիտ կորի վրա տեղադրված բոլոր կետերնարտահայտումեն աշխատավարձին ռիսկի ցուցանիշների համակցություն,որի դեպքումշահույթի մակարդակնանէ : Իզոպրոֆիտկորի գոգավորությունը վկայում է այն մասին,որ փոփոխ ռիսկիկրճատմանը զուգահեռավելանում են ռիսկի կրճատմանսահմա: ծախսերը,ն հետնաբարկրճատվումէ աշխատավարձը նային

գործատուի

Գծապատկեր 7.3

Ձեռնարկության հավասար շահույթի կորերը (իզոպրոֆիտները) «ա»

«բ»

ընտրությունըկամ կողմից աշխատատեղի Աշխատողի կարելի է ներկայացնելանհամապատասխանությունը ն աշխատուժի կորի ն իզույրոֆիտիզուգակցմանմիջոցով (Գծապատտարբերության տրվածեն երկու զրոյականիզոպրոֆիտներ կեր 7.4): Գծապատկերում կորեր Ճ ն Ց համար ն երկու անտարբերության գործատուների «ն համար: Ռիսկից խուսափելովՃ աշխատողը աշխաաշխատողների նտո

աշխատավարավելի ցածր ոճ ռիսկի տում է շ« ձեռնարկությունում, է աշխատել Ց նախընտրում աշխատողը : Մինչդեռ ձի պայմաններում

ՀՇ. Ճչ-0

գերադասելով առավել ռիսկայինպայմաններում ձեռնարկությունում, է : ապահովվում էլ դեպքում Խո աշխատավարձը ավելի բարձր (Ս: Ս: ) մակարդակը: առավելագույն օգտակարության կորի ն իզոպՕպտիմալընտրությունըգտնվումէ անտարբերության որը միացգիծը, ն շոշափող րոֆիտիշոշափմանԷ, Բշ կետերում Այն ա ռաջարկի է աշխատանքի անվանվել նում է Բյ Ա Բշ կետերը կարող տեղադրո րոնք առաջարկները, այն կոր, քանի որ աշխատանքիմիայն : են լինել ընդունելի կարող են ված այդ կորի ուղղությամբ, /

ոյ»0

Երկու ", :

7.4 Գծապատփկեր

Քանի որ ռիսկի նույն մակարդակիպայմաններում ո իզոպրոֆիտի դեպքում գործատունավելի քիչ աշխատավարձէ վճարում, ապա Պչ » տշ » լ: Զրոյական տնտեսական շահույթ ապահովող տշ կորից վերն է զրոյից ցածր շահույթը, գտնվող իզոպրոֆիտինհամապատասխանում քանի որ ռիսկիցանկացածմակարդակիդեպքում աշխատավարձնավելի բարձր է: Սակայներկարաժամկետ հեռանկարումտնտեսականշահույթըզրոյական կլինի ցանկացածշուկայում(կատարյալմրցակցային,մենաշնորհային ն օլիգոպոլ), որտեղ մուտքի խոչընդոտներչկան : Այդպիսով,երկարաժամկետ հավասարակշռությունըաշխատավարձին աշխատանքային ռիսկիմիջնկապահովվիզրոյականիզոպրոֆիտկորի միջոցով : Ռիսկիկրճատմանավելի մեծ սահմանայինծախսերկատարող ձեռնարկություններըկունենան ավելի թեք իզոպրոֆիտկոր : Դա ակնհայտ է Գծապատկեր 7.3 բ-ում: ՛ ձեռնարկությանհամարռիսկի կրճատմանսահմանայինծախսերն ավելի մեծ են, քան 2« ձեռնարկության ծախսերն են : Այսպես, ց -ից ո ռիսկի իջեցմանդեպքում ` գործատունկիջեցնի աշխատավարձըՓց ից մինչն այ ամենացածր մակարդակը:Մինչդեռ»« գործատուն աշխանվազ տավարձըկիջեցնիավելի չափով` աց -ից մինչն այ: Ռիսկիցանկացածմակարդակին այլ հաստատուն պայմաններում կընտրեն ամենաբարձրըաշխատավարձովաշխատա--

աշխատողները

Գործատուներին

աշխատողներիհամապատասխանությունը

Սյ"

" -

ու-Ց

ո-ն

աե

Ււ

րը

գործունեությանընթացքումժամա2007թ. ՀՀ-ում աշխատանքային ն վնասդժբախտ պատահարների նակավորանաշխատունակության, աշհազար կշիռը տեսակարար վածքներիհետնանքով տուժածների 86 դժբախտ պատահար, որի 0.8 է կամ խատողիհաշվով կազմել անաշխատունակ 89 մարդ ժամանակավորապես հետնանքով էդարձել, են աշայդ թվում 15-ը մահացել : Ընդ որում, տարեցտարիավելանում

տեղերը :

Խ"

խատանքի պաշտպանության համար միջոցառումների վրա կատարված ծախսերը,2002թ. կազմելով 417.2 մլն դրամ: 7.3.

7.5

Աշխատանբիգնի կառուցվածքը 2006թ. (22)"

Աշխատավարձայինծախմիջինամսական գինը, թվում Սեր Ոչ

աշխատա-

այդ

ՀՀ

Դանիա Գերմանիա Ֆրանսիա ՍԱՑ

ՄիացյալԹագաԱն Իսլանդիա

86.7 76.3

Շվեդիա Մալթա

Չեխիա Հունգարիա էստոնիա "

67.1

րարի

82.9

ՐԼ2

72.6 69.1

93.1 Ը

32.9

66.2 ՝

13.3

23.7

20.8

83.6

17.1

79.2

30.9 26.4

Եվրոստատիտվյալներ:13 ԱՎԾ տվյալներ։հեղինակիհաշվարկներ:

Աղյուսակ7.5-ից երնում է, որ ոչ աշխատավարձային ծախսերըաշխատանքի գնի մեջ, այդ թվում պարտադիր սոցիալականապահովագրութ198

(8296: ոն են,

Աշխատանքիգնի կառուցվածքի (Աղյուսակ 7.5) վերլուծությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում, քանի որ աշխատանքի գնի մեջ աշխատավարձիցն դրան հավասարեցված վճարումներից բացի ընդգրկվում են նան ոչ աշխատավարձայինծախսերը, այդ թվում սոցիալական պաշտպանությաննուղղված ծախսերը,ներառյալ պարտադիրսոցիալական ապահովագրության վճարները, մասնագիտական ուսուցման ծախսերը ն այլ ծախսեր:

Աշխատան

հետ

Աշխատուժի ոչ աշխատավարձային ծախսերը

Աղյուսակ

վճարները, մասնագ մտյ

յան վճարները,հիվանդացության կապված առավել բարձր կան ուսուցման ծախսերը ն այլ ծախսեր ալն Հունգարիայում Բելգիայում,իսկ առավել ցածր Ֆրանսիայում, ՀՀ-ում աշխաէ որ նշել, Ա նհրաժեշտ ն թայում,Կիպրոսում Դանիայում: բարձր է բաժինըբավականին տանքիգնի մեջ աշխատավարձի ուսուցման ծախսերըցածր մինչդեռ,օրինակ մասնագիտական ամսականծախսերի միջին կատարված աշխատողիհաշվով ջ աշխատուժիծախս ցուցանիշը Տվյալ դրամ: լով ընդամենր Միացյալ 0.3 օրինակ 2006թ. կազմել է ընդամենը տոկոս, մինչդեռ, դեռնս2000թ. մեկ զբաղվածիհաշվով վերապատրաստմա Վորությունում են 2.04 ընդհանուրծախսերիմեջ ծախսերըաշխատուժի ՀՀ կողմից, Մյուս է ցուցանիշը: ինչը գրեթե յոթ անգամգերազանցում մ ասնավորապես Արնմուտքում, ծախսերը բարձր աշխատավարձային են, որպեսլուրջ խոչընդոտնոր դիտարկվում Գերմանիայում են գործատուներին ավելի արագ կերն ստիպում համար ղերի ստեղծման կապիտալով: փոխարինել պովաշխատուժը ուղղակիորենկախվածչեն աշծախսերն աշխատավարձային Ոչ ծախսեեն խատածժամանակից ն ընդգրկում աշխատուժիվարձման շխաշխածախսերը, ինչպես նան

մեջ կազմե րի ագակազմել տոկու Բ

աշխատա

րըր "

րը,

ծախսեայն վարձման ծախսերը ներառում Աշխատուժի թեկնագ ովազդման, աշխատատեղի թափուր որոնք կապված են

բոլոր

են

անցկացման, ծուների ընտրությանն նրանց հետ հարցազրույցների ընտրության, թեկնածուների հ ամար աշխատատեղի դրա հիման վրա ն աշխապայմանների շուրջ բանակցությունների

աշխատանքային հետ: տանքի ընդունման

Աշխատուժիվարձմանծախսերը ձեռնարկությանգործունեության են զգալ կարող ած կարող զգալի լինել առաջնայինշուկայում, ծավալներից կախված են առմամբ համեմաընդհանուր մինչդեռ երկրորդայինշուկայում դրանք տաբար

վերապատրաստողծախսերը ներառում ապար ճաստման ծախսերը, օգտագործման նյութերի ուսուցողական ավե

ածր են:

են

ների վարձման ն

ընթացքումհումքի, նյութերի, վերապատրաստման աշխատատեղում ծախսերը: վերապատրասն օգտագործման աշխատուժի կապիտալի ծախսերը (վերապատրաստվող այլընտրանքային ժամանակի տողի կարող էր զբաղվել առավել արդյունավետաշխատանքով): ծախսերի մեծությունը վերապատրաստման Ձեռնարկություններում

չափից: Բարձր աշխատակախված է առաջարկվողաշխատավարձի ծախսերը կնվազենաշվարծի դեպքում ապագա վերապատրաստման ն ցածր հոհնարավորությունների խատուժի ընտրությանավելի լայն

սունության շնորհիվ: Մինչդեռ առաջարկվողցածր աշխատավարձի դեպքում վերապատրաստման ծախսերը կավելանան ցածրորակ աշ-

հետեանքով

ցաօրորակ

աշ

խատուժին բարձրհոսունության Աշխատողների նպաստներըներառում են սոցիալականապահովության ն գործազրկությաննպաստները, ինչպես նան առողջության ապահովագրմանծախսերը, արձակուրդների վճարները ե մասնավոր կենսաթոշակային վճարները: Աշխատուժիվարձման ծախսերը,վերապատրաստման ն ուսուցման ծախսերը,ինչպես նան աշխատողներին տրվող նպաստները հանդիսանում են քվազի-հաստատուն ծախսեր,քանի որ աշխատած ժաճանակից կախվածդրանք չեն փոփոխվում,ն կարող են փոփոխվելմիայն աշխատողներիթվաքանակիփոփոխման դեպքում: Օրինակ, եթե տվյալ սարքավորման շահագործմաննպատակով անհրաժեշտ է հինգժամյա վերապատրաստում, ապա անկախ այդ սարքավորմանշահագործման ժամանակից (շաբաթական 1, 2 թե 40 ժամ) վերապատրաստման ծախսերընույնը կլինեն: ն զբաղվածության Աշխատաժամանակի օպտիմալ զուգակցում. Ձեռնարկությունները կարող են ավելացնելաշխատուժիօգտագործումը լրացուցիչ աշխատողներընդունելով, աշխատաժամանակն ավելացնելովկամ միաժամանակ ավելացնելովն' աշխատողների թվան' քանակը, աշխատաժամանակը: Այս դեպքում կարճաժամկետ ժամանակահատվածի համար, երբ կապիտալը հաստատուն է, արտադրական ֆունկցիան կունենա հետեյալտեսքը.

ԶՀՒ(Խ, Ւ), որտեղ` ԶԳ արտադրանքիքանակը է: -

ԻՒ

աշխատողների է: թվաքանակն միջին աշխատանքային շաբաթվա տնողություննէ: :

Աշխատողների թվաքանակի (Մ) ն աշխատաժամանակի (ԷՍօպտիմալ զուգակցումը հնարավորէ այն դեպքում, երբ յուրաքանչյուրիհամար ծախսվածմեկ դոլարիհաշվովսահմանային արդյունքընույնն է, այսինքն՝ ԽՔա ՄԲ»

ՄԲ. / ՄԲլ

որտեղ` Խ/Ք. Խ/-իսահմանայինարդյունքն է: ԽԵ Մ-ի սահմանային ծախսնէ: ՄԲո- ՒԼի սահմանային արդյունքնէ: ԽԷ,- Է-ի սահմանային ծախսն է: -

Մ-ի սահմանայինարդյունքը` դա լրացուցիչ աշխատողի ընդունման հավելյալ արտադրանքնէ: Նվազող հատույցի թվաքանակի աճին զուգահեռ Խ-ի է: նվազում Ւ|-ի սահմանայինարդյունքը` դա սահմանայինարդյունքը տնողությունը շ աբաթվա մեկ ժամով ավելացնելու աշխատանքային դեպքում ստացված հավելյալ արտադրանքնէ: Աշխատաժամանակի տնողություննավելացնելուն զուգահեռ Ւ-ի սահմանայինարդյունքը կնվազի, քանի որ հոգնածության հետնանքով աշխատողներըքիչ արդյունավետեն դառնում: Ընդ որում, ՌԴ-իսահմանայինծախսի վրա ազդում են արտաժամյաաշխատանքներիհամար տրվող հավելավճարները, քանի որ շաբաթական40 ժամից ավել աշխատելուդեպքում աշխատողները պետք է վճարվեն 1.5 անգամ ավելի բարձր ժամային դրույքաչափով:Բ-ի սահմանայինծախսը աշխատավարձիցբացի ներառում է նան քվազի-հաստատունծախսերը: Վերը նշված աշխատողներիթվաքանակի ն աշխատաժամանակի օպտիմալ զուգակցման պայմանը նման է աշխատուժի ն կապիտալի զուգակցմանհամարծախսերինվազեցման պայմանին: օպտիմալ Աշխատուժի բազմաժամանակահատվածային պահանջարկը. մոդելներումենթադրԶբաղվածությանբազմաժամանակահատվածային կավերապատրաստողձեռնարկությունները վում է, որ աշխատողներին րող են ֆինանսականկորուստներկրել մինչն հետագայումվերապատրաստմանծախսերիփոխհատուցումը:Հանրահայտ է, որ ներդրումների ներկաարժեքը (ՔՄ) կախվածէ ապագայումակնկալվողզուտ եկամուտներիգ,ինչպեսնան. տարիներիթվից (1 ն զեղչման տոկոսադրույքից(9: Ընդորում, ներդրումներիներկա արժեքըցածր կլինի երկարժամանակահատվածին զեղչմանբարձրտոկոսադրույքիդեպքում: Դիտարկենքերկու ժամանակահատվածներումզբաղվածությանմոդելը, որտեղ աշխատողը ներգրավվածէ սկզբնականվերապատրաստման փուլում, իսկ այնուհետե վերապատրաստումից հետո ընկած ժաԻնչպես երնում է Գծապատկեր7.5-ից, որն արմանակահատվածում: տահայտումէ սահմանայինարդյունքի կորերի միջն հարաբերակցութփուլում աշխատողիաշխատանքիարտադյունը, վերապատրաստման րողական թյան մակարդակնավելի ցածր է, քան վերապատրաստում չպահանջողաշխատանքիդեպքում(Խ/Քօ Հ ԽՔ'"): Սակայնվերապատգերազանցել է րաստումիցհետո աշխատողի արտադրողականությունը » չվերապատրաստված աշխատողիցուցանիշը(ԽՔ. ԽԲ'): ՄՔօ սահմանայինարդյունքն է վերապատրաստմանփուլում: ԽՔլյ հետո: ԷԽ/Ք" սահմասահմանայինարդյունքն է վերապատրաստումից Սայինարդյունքն է վերապատրաստումչստանալու դեպքում: Լ աշխատուժիթվաքանակնէ:

համածայը աշխատուների րենքի եպքում արտադրված

Գժապատկեր 7.5

Սահմանային արդյունքը վերապատրաստման փուլում դրանից հետո ու զբաղվածության օպտիմալ մակարդակը

այդպիսով շուկան կատարյալ մրցակցայինէ, հ ետնյալ պայմակապահովվի մակարդակը օպտիմալ զբ աղվածության եպքում՝ նի դեպ է, Ենթադրվում

որ

ՔՄՔ-ՔՄԲ,

ԽՔօ

ԽՔ./(14ո

Մ/օ

կամ Հ

2»

Մ/ՈՀՕ Լ"

օպտիմալ 7.5-ից, զբաղվածության Ինչպեսերնումէ Գծապատկեր Ճ աշխատողի զբաղվաէ որտեղ կետում, ապահովվում մակարդակը հասույսահմանային արդյունքի ծության ողջ ժամանակահատվածում սահմանայինծախքերին(ՔՄՔՀԲՄԲԷ): է թը հավասար գործոնի հետո վերը նշված հավասարակշռությա Որոշ ձնափոխումներից հետնյալ կերպ. է արտահայտել կարելի բանաձնը

ՔՄՔ

ԻԲ, խթ"

--Լ"

Ս052-ԽՔօւ

Եթե մեկ ժամանակահատվածովաշխատուժի պահանջարկիմոդելում օպտիմալ զբաղվածության դեպքում արդյունքի սահմանայինհասույթը հավասարէ սահմանայինծախսերինկամ գործոնիսահմանային ԽՇ կամ ԽՃԲ ծախքերին (ԽԽԲ ՄԷՇ), ապա բազմաժամանակահատվածայինզբաղվածության մոդելում այս պայմանըկընդհանրացվի հետեյալ կերպ -

ՔՄ(ԽՔՔ)

ՔՄ(ԱՒՇ)

լրացուցիչ աշխատողի ներգրավման դեպքում արդյունքի սահմանային հասույթի ներկա արժեքն է, իսկ ՔՄ(ՄՒՕ) լրացուցիչ աշխատողի ներգրավմանդեպքում գործոնի սահմանային ծախքերիներկա արժեքն է: Եթե ԲԿ(ՄԽՔ)-ն համառոտ ներկայացնենքորպես ՔՄԲ ն ԽԿ(ՄԷՇ)-ն որպես ՔՄԷ, ապա կստանանք հետնյալ բանաձները` որտեղ` ՔՄ(ՄՃԻ) -

ԻՄԵ ԻՄԷ

ԽՔօՀ Մ/04

ՄԻ

«դ ՄՄ/(10

որտեղ`Մ/Օ աշխատավարձնէ վերապատրաստմանփուլում: ՄՄ, աշխատավարծնէ վերապատրաստմանփուլից հետո: 2 աշխատուժիվարձմանն վերապատրաստման ծախսերնեն: -

(ՍՔ,-Մ)/(1

«դ, կամ ՊՇօ-6

փուէ Բանաձնիձախ կողմն արտահայտումվերապատրաստմանէ ներկայացնում աջ կողմը իսկ (ԿՕօ), ծախսերը զուտ լում կատարված հետո սպասվելիք օգուտներիներկա արժեքը վերապատրաստումից զուտ ծախսերը պետք է է, վերապատրաստման Սա որ նշանակում (6): հետո ստացվելիքօգուտների հավասար լինեն վերապատրաստումից մեծ լինի Մ/1-ից: Հակառակ դեպներկա արժեքին,իսկ ԽՔ1 պետք է հետո աշխատողին տրվող աշխատաքում, եթե վերապատրաստումից ապա վերաարդյունքին, վարձը հավասար լինի նրա սահմանային կլինեն: զուտ ծախսերըզրոյական պատրաստման տեսակները` ընդհանուր վերապատրաս-

Վերապատրաստման

տում

րում.

ձեռնարկությանշրջանակնեվերապատրաստում մեպատճենահանող (օրինակ, վերապատրաստումն Ընդհանուր է ն

հատուկ

հաստոցի գործարկումը)ապահովում աշքենայի կամ խառատային մեկից բարձրացումը արտադրողականության խատողի աշխատանքի շրջանակնեմինչդեռ ձեռնարկության ավելի ձեռնարկություններում, (օրինակ, ծրագրայինփաթեթիօգրում հաւռուկ վերապատրաստումը յուտեխնոլոգիաների տագործումը կամ յուրահատուկարտադրական ա րտադրողականություաշխատանքի րացումը) կարող է բարձրացնել նը միայն տվյալ ձեռնարկությունում: դեպքում վերապատրաստումից Ընդհանուր վերապատրաստման հետո սպասվելիք օգուտներիներկա արժեքը (6) զրոյականէ, քանի որ աշխատողըկարող է ստանալ ԽՔյ-ին հավասար Մ աշխատավարձ այս վենան այլ ձեռնարկություններում: Քանի որ ձեռնարկությունները վերաստանում, կրում չեն ապա օգուտներ չեն րապատրաստումից

պատրաստմանծախսերը: Այս դեպքում աշխատողներըկկրեն ընդհանուր վերապատրաստման բոլոր ծախսերը, ստանալով Մ/օ աշխատավարձը վերապատրաստմանփուլում ն Մ/. աշխատավարձըվերապատրաստումից հետո, ինչպես նան ստանալովհետագա բոլոր օգուտները՝ Մ/օՀԽՍՔօ-2

77.

ԽՔյ.

Բացառություն են կազմում միայն պրոֆեսիոնալ սպորտում ն պայմանագրային զինծառայության մեջ գտնվողները, ովքեր վերապատրաստումիցհետո շարունակում են մնալ իրենց աշխատատեղերում: Ձեռնարկությանշրջանակներում հատուկ վերապատրաստմանդեպքում, քանի որ վերապատրաստումնանհրաժեշտէ միայնտվյալ աշխատատեղում,ապա աշխատողներըչեն կրելու ծախսերը: Խնդրի լուծումը կայանումէ նրանում, որ աշխատողներըն ձեռնարկությունըկիսենվերապատրաստման բոլոր ծախսերըն օգուտները: Այս դեպքում՝

2 ՀՍօՀԽՔ'

ԽՔօ

ՄՔ" ՀՄՄ ՀԽԹլ

Թեմային վերաբերող հարցեր 1.

Ինչպե՞սէ որոշվում աշխատանքիգինն

նության:

ըստ

ԱՄԿ

մեթոդաբա-

Ի՞նչ եք հասկանում «աշխատավարձիփոխհատուցող(կոմպենսացնող) տարբերություններ»հասկացությանտակ: Յ. Ի՞նչ գործոններ են ազդում աշխատավարձիվրա : 4. Ինչպե՞ս կարելի է մարդկանց համոզել վտանգավոր աշխատանք կատարել: 5. Ո՞րնէ աշխատավարձիհեդոնիստականտեսության էությունը : 6. Ի՛նչ են իրենցից ներկայացնում իզոպրոֆիտները ն ինչո՞վ են բացատրվում դրանց տարբեր թեքությունները: 7. Որո՞նքեն ոչ աշխատավարձայինծախսերը: 8. Ինչպիսի՞ն է սահմանային արդյունքը վերապատրաստման փուլում ն դրանիցհետո: 9. Ո՞ր պայմանիդեպքում կապահովվիզբաղվածությանՕպտիմալ 2.

մակարդակը: 10.

Որո՞նքեն վերապատրաստման տեսակներըձեռնարկությունում:

Գլուխ

Կմ

Աշխատուժիառաջարկի որակը Ա ներդրումները մարդկային կապիտալիմեջ 8.1.

Մարդկայինկապիտալի ներդրումների առանձնահատկությունները

առաջարկի որակը մեծապես պայմանավորվածմարդԱշխատուժի աշխատուժիկրթակայինկապիտալիմեջ կատարվողներդրումներով, Աշխատուժի ն աստիճանով: կան մակարդակով վերապատրաստման մի մասը կարողությունների ն Ֆիզիկական մտավոր, ինտելեկտուալ են վերաուսուցման, բերվում ձեռք են ծնե, իսկ մյուսները ի տրված է աշխատուժի անհատական Դա հանգեցնում շնորհիվ: պատրաստման ծառայություններիշուկայականարժեքի բարձրացմանը:Փաստորեն, միջն առկա ուղղակի կախկրթականմակարդակին աշխատավարձի վածությունըբացատրվումէ մարդկայինկապիտալիմոդելի միջոցով: Այդ մոդելի համաձայն ենթադրվումէ, որ անհատական աշխատավարէ անհատականմարդկային կապիտալիմեծութձը պայմանավորված կարողության յամբ, որը հանդիսանումէ անհատի արտադրողական է: չափանիշն գնահատման Անհատական մարդկայինկապիտալը աճում է կրթության, վերապատրաստմանն նույնիսկ առողջությանպահպանմանոլորտներում կատարվող ներդրումներիշնորհիվ: Փաստորեն մարդկային կապիտալը ներառումէ ինչպես բնածինունակությունները,այնպես էլ մարընթացքումձեռք բերված հատկանիշները, դու կենսագործունեության են նրա աշխատանքիարդյունավետության որոնք անդրադառնում նեվրա: կամճուտների որը նպաստումէ աշխատուժիորակի Ցանկացածգործունեություն, ն բարձրացմանը նրա եկամուտներապահովելու կարողության աճին կարող է դիտարկվել, որպես ներդրում մարդկային կապիտալիմեջ: կապիտալի մեջ ներառում են ոչ միայն Ներդրումները մարդկային ն կենսափորձի ձեռքբերումը, կրթությանծախսերը, աշխատանքային միգրացիաառողջականվիճակի բարելավումը,այլն աշխատանքային յի հետ կապված ծախսերը: Այսպես, ըստ Գ.Բեկերի ընտանիքումընանդունվողտարբեր որոշումներ, որոնք վերաբերումեն ընտանիքի են ն դիտարկվել, դամներիկրթությանը,ամուսնությանը այլն, կարող որպես ներդրումայինորոշումներ: է

Սակայն մարդկայինկապիտալի ներդրումներիհիմնականն

առա-

մել: Աոարրեր հետագոտությունների րնաեարդյունքների, կամուտների տարբերություններիհիմնական մասը ել հետազոտված

ուղղությունն

Ըստ

է հանդիսանում ներդրումը

կրթության

(6065) պայմանավորված է կրթական մակարդակիտարբերություններով, ն միայն 4092` այլ

գործոններով:

Ինչպես

են տալիս հետազոտությունները, ցույց Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիհետնանքովքայքայված տնտեսությունունեցած երկրներիշեշտակիտնտեսականվերականգնումըպայմանավորված էր ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ մարդկայինկապիտալի մեջ կատարված ներդրումներով:Ըստ գնահատումների, մարդկայինկապիտալի տարեկանաճը կազմում էր 4 տոկոս, մինչդեռֆիզիկականկապիտալիաճը` 2 տոկոս:7Օ« դարում ԱՄՆ տնտեսականաճի ն մասնավորապես իրականեկամուտներիաճի միջին հաշվով 20 տոկոսը զբաղ-

ված ւաշաաւթի կրթական արգոնի բանեաքան էր: որհիվ

ՕԷՇՕ-ի անդամերկրներում1991-2002թթ. բարձրագույնկրթություն ունեցողներիտեսակարարկշիռը 25-64տ. բնակչության մեջ միջին հաշվով ավելացել է 18 տոկոսից մինչն 23 տոկոս, իսկ երիտասարդների շրջանում (25-34տ.) այն կազմելէ 28տոկոս: Ընդ որում, հետաքրքրական է, որ ԱՄՆ-ում ն ճապոնիայումերիտասարդների հաճապատասխանաբար39 տոկոսը ն 50 տոկոսն ունեն բարձրագույն կրթություն, ն երիտասարդների միայն 6 տոկոսը ճապոնիայումունի տարրական ն միջնակարգկրթություն: Մեր երկրում, որը ավանդաբարկրթականբարձր մակարդակունի, տնտեսապեսակտիվ բնակչությանմեջ բարձրագույնն թերի բարձրագույն կրթությունունեցողներիտեսակարարկշիռը 2003թ. 20.8 տոկոսից 2006թ. նվազել է մինչն 20.3 տոկոս, ինչն անշուշտ կապվածէր նան բնակչությանորոշ խմբերիցածր վճարունակությանհետ:

69ոմաոու ՀախարՎեն տարվող ՀՆԱ-ի 2007թ. Ներկայումս

աշխարհիզարգացած

երկրներում

ՀՂ-ում

ության

տոկո վրա

կա-

պետբյուջեիցկատարված ծախսերըՀՆԱ-ի նկատմամբ կազմել են 2.8 տոկոս, ինչը 0.1 տոկոսայինկետով ավելին է 2006թ. համեմատ: Հետնաբար,անհրաժեշտէ կրթությանբնագավառիֆինանսավորման հետագա աճ ն դրա կառուցվածքիփոփոխությունհաշվի առնելով իննովացիոնտնտեսությանստեղծման պահանջները:Բնակչութ-

շնչի հաշվով ուսանողների թվաքանակի ցուցանիշը, որը համաձայն Կրթության միջազգայինդասակարգմանընդգրկումէ բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների

յան

ուսանողների, ամի 1998թ. ումատտո Ր

թվաքանակը,դեռես սպանիարանտներին դոկտորանտների ԱՄՆ-ում` 394, Լեհաստանում՝ 304, իսկ յում կազմել էր 422, նի Դաշնությունում` 227: ՀՀ-ում 23 պետական բուհերի ուսանողների թվաքանակըբնակչության 10 000 շնչի հաշվով 2006/2007թթ. կազմել է ընդամենը 253 (առանց հաշվի առնելու ասպիրանտների ն դոկտո64 ոչ պետական րանտների թվաքանակը),իսկ հաշվի առնելով նան բուհերը, այդ ցուցանիշըկկազմիշուրջ ուսանող: Գիտության ն կրթության ոլորտների, արտադրության իննովացիոր վերափոխումն իրականացնող աշխատուժի որակական-մասնագիտաներդրումներին բնորոշ են մի շարք առանձնահատ-

գարգացման լոԱռաջին, կրթության ոլորտի ներդրումները միանվագ ություսներ.

են կատարվում, իսկ փոխհատուցվումեն արտադրական գործընթացի մի քանի ընթացքում, մինչն աշխատուժիվերապատրաստպարբերաշրջանների ման նոր պահանջներիառաջացումըկապված արտադրության իննովացիոն վերափոխման հետ: Հետնաբար, կրթության ներդրումները հանդիսանումեն արտադրությանծախքեր, ձեռք բերելով հիմնական կապիտալիշրջանառությանհատկանիշներ: Երկրորդ,աշխատուժիորակականաճինուղղված ներդրումներիփոխէ ստացված հատուցմանժամանակաշրջանը պայմանավորված գիտականգիտելիքներիբարոյականմաշմանժամանակաշրջանով: Երրորդ, կրթական ն որակական աճը նպաստում են վաստակելու անհատականունակությունների զարգացմանը, առավել բարենպաստ աշխատատեղիձեռք բերմանըն առավել բարձր սոցիալական կարգաիջեցմանը ն դրական բարոյահոգեբանա-

մասնա-

Ա: Ա սթսոլորտ

ան

Քյո

ԼՒԼ "ԼՅեօսո ոու

108.

55ո

ց/օԵՅ|66օոօոո):

Յո

(ոէ/Օժսօեծո",Ե)/ԽԼՔ. Տիշտ,

ՕԲՇՕ, աոր.0600.01ց/60ս/68ց2004. ետ "խքք

Շ.67.

պազքա 2007", «ռքենի

ՇոքճՑօԿԻ ԱԽ, 3ՃՕ

1996, ք.

"Օոսռո-6ԱՅԵՇՇ", ԽՕՉՇետճ, 2007,

ան

ավորսանը:

Բարձրագույնուսումնական հաստատություններում ուսուցման հետ կապվածծախսերը ներառումեն ոլղղակիծախսերը կապված ուսուցման վճարի, գրականության ն գրենականպիտույքներիձեռքբերմանհետ: չստացված աշխատավարձը (ժամանակի այլընտրանքային .

ծախսը): .

10 000

բարոյահոգեբանականկորուստները կապվածքննական լար-

վածությանն անհանգստությանհետ:

Մարդկային կապիտալի ներդրումների վրա ազդում

գործոնները.

են

հետնյալ

ուսուցման վարկերիտոկոսադրույքների չափը:

» ՞

. .

Գծապարկեր

կրթության ծախսերի չափը: անհատական

ուսուցումն ավարտելուց հետո ակնկալվող աշխատավարձի

չափը:

Խո.

ներդրումների '

ՄԸ

Վարկավորմանտոկոսադրույքներիաճը կնվազեցնի ուսուցումից ակնկալվող զուտ եկամուտների չափը: Հատկապես դա կհարվածի ցածր եկամուտներունեցող տնային տնտեսություններին: Կրթության ներդրումներըառավելապեսկատարվումեն անհատականկենսական պարբերաշրջանի սկզբնականփուլում, քանի որ դա կերկարացնիայն ժամանակաշրջանը, որի ընթացքում կփոխհատուցվեն ներդրումները: Վերջապեսակնհայտ է՝ որքան ցածր են ուսուցման ծախսերըն բարձր ակնկալվող եկամուտները, այնքան մեծ է սովորողներիթվաքանակը: 8.2.

Կրթության ներդրումների հատուցման

մակարդակը

Հավելյալ կրթություն ստանալը նպաստավորէ, եթե դրա արդյունքում ստացվածսահմանային օգուտներիներկա արժեքը գերազանցում է սահմանային ծախսերիներկա արժեքը: Սահմանային ծախսերի(Խ/Շ) ն սահմանային օգուտների (հ/Թ) փոփոխությունների ազդեցությունը մարդկայինկապիտալիներդրումներիօպտիմալ մակարդակի վրա ար8.Դ -ում: տահայտվումէ Գծապատկեր Կրթությաններդրումների հատուցմանմակարդակը արտահայտում է չորս հիմնական ցուցանիշներիմիջն առկա հարաբերակցությունը` ծախսեր,օգուտներ, ժամանակն ծախսերիու օգուտներիզեղչման տոկոսադրույք:Զեղչման տոկոսադրույքը օգտագործվումէ ապագա եկամուտներիներկաարժեքը որոշելու համար:Այսպիսով,կրթությաններդրումներիներկա արժեքը(ՔՄ) հավասարէ` :

Խ(Ը՝

ԽԸ

ԽԹ' ԽՑ

Մարդկայինկապիտալի ճնրդրումննրի մակարդլակը

Մարդկայինկապիտալի ներդրումների մակարդակը

Ներկայացնենքկոնկրետօրինակ: Այսպես,ենթադրենք,թե դպրոցի 16-ամյաշրջանավարտըընդունվում է բուհ ն չորս տարի սովորելով` ավարտումէ բուհը 20 տարեկանում,ստանալով մագիստրոսիաստիճան ն մուտք գործելով աշխատանքիշուկա: Նրա ուսուցումը կարող է ֆինանսավորվելբանկային վարկի միջոցով, տարեկան 15 տոկոսադրույքով: Այդ դեպքումներդրմաններկաարժեքը կկազմի

տոկոս

ՔՄ փե

0.15)

Ֆ/(1

05... ո(138"

ՀՈՄ(ՈՀ«ՍՀՀշ/0:

որտեղ՝ զեղչման տոկոսադրույքնէ:

Է-

տարիներնեն: ՈԳԻ... (ո սպասվելիք եկամուտներն են հանած սպասվելիք ո ծախսերը,զեղչված| տոկոսադրույքով, տարիներիհամար: ո

«6

որտեղ`

ներդրմաններկաարժեքն է 16տ. ուսանողի համար: 47 աշխատանքային ո զուտ վաստակն է սպասվելիք 63 տարիներիհամար: ՔՄ

ՔՄ

6.1

երի Սահմանային ծախսերի ն սահմանային օգուտներ փոփոխությունների ազդեցությունը մարդկային կապիտալի վրա

առանձնահատկությունները: ոք ո

տարիքային

Ուսուցմանչորս տարիներիհամար 5/դ- ը բացասականկլինի, իսկ եկամուտներկստանամիայն ավարտելուց երեք տարիանց: Ըստ գնահատումների`կրթության հատուցման մակարդակը 5-12 տոկոսիսահմաններումէ, իսկ վերջինտարիներինայն ավելի բարձր է: Որոշ մասնագիտություններիգծով ստացվող նույնիսկ բարձր եկամուտներըզուգորդվում են ներդրումների հատուցման ոչ բարձր մահետ: Դա հնարավոր է այն դեպքում, երբ ակնկալվող եկակարդակի

մուտները ստացվում են բավականինուշ ժամանակահատվածում, իսկ ուսուցման ծախսերը բարձր են: Այլ ձեակերպման համաձայն անհատը ձգտում է ներդրումներիհատուցման առավել բարձր ներքին մակարդակի(ո) ցուցանիշին,որի դեպքում սպասվելիքեկամուտներիներկա արժեքը հավասարկլինի կատարվող ծախսերին,ներառյալուսուցման հետ կապվածծախսերըն այդ ընթացքում չաշխատելու հետնանքով կորցրածեկամուտները: Այսպիսով, կրթությաններդրումներիհատուցմաններքինմակարդակը(ո) հավասար է ծախսերի(Շ) ն ակնկալվողեկամուտներիներկա արժեքին(ԾՃ)`

(141-Ռ -չ Մո/ ո

Համեմատելով հատուցման ներքին մակարդակը(ո ֆինանսավորման տոկոսադրույքի() հետ կարելի է գնահատել կրթության ներդրումների նպատակահարմարությունը:Սակայն մարդկային կապիտալի ներդրումներիհատուցման մակարդակիապագա ցուցանիշներիհաշվարկը բարդ է տնտեսականանորոշության ն ռիսկի գործոնների առկայության հետնանքով: Այն հնարավոր է գնահատել միայն մաթեմատիկական հավանականությանտեսության շրջանակներում: 8.3.

Գծապատկեր 8.2 Աշխատա-

ՇՀՔՄ

Սարդոստայնայինմոդելը նախատեսվածէ բարձրորակաշխատուժի ուսուցման հետ կապված դրա ուշացած առաջարկիպայմաններումաշխատուժիգնի ն քանակի վարքագծիուսումնասիրմանհամար: Գծապատկեր8.2-ում նախապեսենթադրվում է, որ շուկան երկարաժամկետ հավասարակշռությանվիճակում է աշխատավարձիԿ/ ն զբաղվածությանԼ ցուցանիշներիպայմաններում:Այս դեպքում առաջարկի կորը ներկայացնում է ուսուցումը լիովին ավարտածն կրթություն ստացած աշխատուժի առաջարկը:

Կրթված աշխատուժի սարդոստայնային(օօԵածե)

մոդելը

Բուհերի նոր շրջանավարտներիպատրաստումըպահանջում է առնվազն չորսից հինգ տարի,ն այդ հանգամանքըոչ միայնհետաճգումէշուկայականպայմաններիփոփոխությանէֆեկտը,այլն առնչվում է առաջարկի գործոններիհետ այն իմաստով,որ չորսից վեց տարինմեկ իրար հաջորդում են որակյալ աշխատուժիպակասին ավելցուկի ժամանակաշրջանները: Շրջանավարտների թվաքանակի ավելացման պատճառների մեջ կարող են կարնորվելոչ միայն ժողովրդագրականգործոնները,այլն առաջարկիգործոնները,որոնք արտահայտումեն տնայինտնտեսությունների մակարդակովկայացվող որոշումները:Դրա մասինէ վկայում ԱՄՆ բուհերի շրջանավարտների թվաքանակիավելացումը1970-ականթվականներին,որի 60-70 պայմանավորվածէր շուկայականգործոններով,ն միայն30-40 տոկոսը`ժողովրդագրականգործոններով:

տոկոսը

վարծ

Աշխատա-

կարճաժամկեւո

առաջարկ(նրկարա-

վարծ

կարճաժամկետ առաջարկ

(նրկարաժամկետ)

Կ"

Ենթադրենք,թե աշխատուժիպահանջարկըավելացել է մինչն Օ', այդ դեպքում կարճաժամկետ ժամանակահատվածումաշխատուժի հնարավոր թվաքանակը կպահպանվիԼ կետում, քանի որ աշխատանքի շուկայի համար անհրաժեշտ կրթական մակարդակ ձեռք բերելու համար ժամանակ է անհրաժեշտ: Այսպիսով,աշխատուժի պահանջարկի ավելացման կարճաժամկետ արդյունքը կլինի աշխատավարձի բարձրացումըմինչն Պ', ինչը ներկայացվածէ սլաքի միջոցով: Սակայն, ի պատասխանավելի բարձր աշխատավարձիհամեմատաբարավելի շատ-անհատականաշխատուժ կրողներ ուսուցում կստանան տվյալ ոլորտում: ԱրդյունքումԽ' աշխատավարձիդեպքում աշխատուժի թվաքանակըկավելանա մինչն Լ': Երբ ուսուցում ստացած բոլոր շրջանավարտներըմուտք կգործենաշխատանքի շուկա, կարճաժամկետառաջարկիկորը կֆիքսվի Լ' աշխատուժի թվաքանակիկետիվրա: Այս նոր կարճաժամկետառաջարկիկորի կնվազի մինչն 7": պայմաններումհավասարակշռողաշխատավարձը փ" աշխատավարձիպայմաններումուսանողՍակայն ավելի ցածր ները կնախընտրենմասնագիտանալայլ մասնագիտություններիգծով,

հետնաբար աշխատաշուկայում աշխատուժի թվաքանակը կնվազի մինչե Լ" (գծապատկեր 8.3): Միննույն ժամանակ, կարճաժամկետառաջարկի կորի նվազումը մինչե Լ" կհանգեցնի աշխատավարձիբարձրացմանըմինչն տ": ն

6.3 Գծապազկեր

Աշխատաո

պար Աշխատա-

կարճաժամկետ առաջարկ հոկ) ո

Լ"

Լ'

Ախատումի

տակահարմարությունը: 10.

Ո՞րն է կրթության ներդրումների հատուցման ներքին մակար-

դ ակը:

Ի՞նչ մոդել է կիրառվումբարձրորակաշխատուժիառաջարկից աշխատաշուկայիվարքագծիուսումնասիրմանհամար: կախված 12. Ո՞րնէ սարդոստայնային մոդելի էությունը ե ո՞ր դեպքում է ապահովվումերկարաժամկետհավասարակշռությունըաշխատավարձի ն զբաղվածության ցուցանիշներիցելնելով:

Իլ

արտահայտում Ի՞նչ ցուցանիշներիմիջն է հարաբերակցություն մակարդակը: հատուցման ներդրումների կրթության 8. .. Ինչպե՞ս կարելի է որոշել կրթությաններդրումներիներկաարժեքը: 9. Ինչպե՞սկարելի է գնահատել կրթության ներդրումներինպա7.

ւ-

ճխառոսի

Այս գործընթացըշարունակվում է այնքան ժամանակ, մինչն ՖԽ" ն Լ" կետերում կապահովվի նոր երկարաժամկետհավասարակշռությունը: Վերջինգծապատկերըպարզորոշ կերպովհուշում է, թե ինչու է այն կոչվում սարդոստայնայինմոդել:

Թեմային վերաբերող հարցեր 1. Ո՞րնէ մարդկայինկապիտալի էությունը ն դրա տարբերությունը ֆիզիկականկապիտալից: 2. Որո՞նք են մարդկային կապիտալի ներդրումների առանձնահատկությունները:

Յ.

Ի՞նչ գործոններ են ազդում մարդկայինկապիտալիներդրում-

ների վրա:

Ինչպիսի՞նեն տարբերություններըկրթության մեջ կատարվող ներդրումներիգծով ՀՀ-ում ն այլ երկրներում: 5. Ի՞նչ հիմնական բաղադրամասերեն ներառում բուհերում ուսուցմանծախսերը: 6. Ինչպե՞սեն ազդումմարդկայինկապիտալիներդրումներիվրա սահմանայինծախսերին սահմանայինօգուտների փոփոխությունները: 4.

Գլուխ

՛4

Աշխատանքային շարժ (մոբիլություն) 9.1.

Աշխատանքային շարժի տեսակները ն դետերմինանտները

Աշխատաշուկայիվրա մեծ ազդեցություն է գործում աշխատանքային շարժը կամ մոբիլությունը` աշխատողների տեղաշարժըմեկ աշխատատեղիցդեպի մեկ այլ աշխատատեղ,կամ տեղաշարժվելուունակությունը: Այն կարող է ներառել ինչպես աշխարհագրականփոփոխություններ (ներքին կամ արտաքինսահմաններիհատում), այնպես էլ տեղաշարժըմեկ գործատուից մեկ այլ գործատուի մոտ: Աշխարհագրական մոբիլությունըհիմնականումներառում է երիտասարդն ավելի բարձր կրթական մակարդակ ունեցող աշխատողներին:Հաճախակի դիտարկվողերնույթներից է հանդիսանում շղթայական միգրացիան կամ տեղաշարժըդեպի այն շրջանները, որտեղ բնակվում են ընկերները կամ բարեկամները:Շղթայական միգրացիանհնարավորություն է ընձեռում կրճատելմիգրացիայիհետ կապվածհոգեբանականն տեղեկատվականկորուստները: Աշխատանքայինմոբիլության մակարդակը տարբեր երկրներում տարբերվումէ: Այսպես,ԱՄՆ-ում այն շատ բարձր է, քանի որ միջին աշխատողըիր աշխատանքայինկենսագրությանընթացքումտասիցավելի գործատուներ է փոխում, մինչդեռ ԱրեմտյանԵվրոպայիերկրներում աշխատանքային մոբիլությանմակարդակնավելի ցածր է: Աշխատանքային մոբիլությանմի շարք տեսակներեն տարբերակվում՝ 1. ներգործարանային մոբիլություն, որի դեպքում աշխատողը նոր աշխատատեղէ ստանում նույն կազմակերպությունում: 2. միջգործարանային մոբիլություն,երբ աշխատատեղիփոփոխությունը չի զուգորդվում մասնագիտական փոփոխություններովկամ տեղաշարժերովդեպի շրջաններ: այլ Յ. միջգործարանային մոբիլության այլ տարատեսակ,երբ աշխատատեղի փոփոխությունըուղեկցվում է գործունեության տեսակի փոփոխություններով,սակայն բնակավայրըչի փոփոխվում: 4. տերիտորիալմոբիլություն կամ միգրացիա,երբ բնակավայրըփոփոխվումէ նոր ն առավելգրավիչ աշխատանքունենալու նպատակով: 5. էմիգրացիակամ տեղաշարժդեպի այլ երկիր, տնտեսականպատճառներով կամ նպաստավորաշխատեյնքգտնելու նպատակով:

Ներգործարանային մոբիլությունը նպաստումէ աշխատողիարդյունավետությանբարձրացմանը,սակայն հաճախ չի նպաստում աշնրա մրցունակությանաճին: խատաշուկայում Միջգործարանայինմոբիլության կամ աշխատանքից կամավոր ազատմանվրա ազդումեն մի շարք գործոններ, այդ թվում աշխատավարձի տարբերությունները,աշխատանքային պայմաններիտարբերությունները,ձեռնարկության չափերը (որքան այն մեծ է, այնքան ցածր է աշխատողներիհոսունությունը), սեռը, տարիքըն ընկերությունում աշխատածժամանակահատվածը (ավելի բարձր է կանանց,երիտասարդ ն նվազ փորձ ունեցող աշխատողներիհոսունությունը), կրթական ն որակավորմանմակարդակը(բարձր կրթականն որակավորման մակարդակիդեպքում հոսունությունն ավելի ցածր է), տնտեսական պարբերաշրջանը,աշխատանքիցկամավոր ազատմանհետ կապված ծախսերը (ցածր է հոսունությունը բարձր լրացուցիչ ծախսերի դեպեն գործատուի կողմից մարդկային կաքում, որոնք պայմանավորված պիտալի մեջ կատարվածներդրումներով, կամ այլ շրջաններ տեղամոբիլությունն ունի դրական ն բացաշարժերով): Միջգործարանային սական կողմեր: Այն նպաստումէ աշխատուժի արագ տեղաշարժինդեպի նոր, զարգացող ճյուղեր, սակայն, մյուս կողմից, աշխատանքիհաճախակիփոփոխություններըհանգեցնում են մասնագիտականունակությունների կորուստին, մարդկային կապիտալի մեջ ներդրումների նվազմանը,աշխատանքայինմոտիվացիայիթուլացմանը: 1990-ական թվականներինՀՀ-ում աշխատանքայինմոբիլության ն հոսունության մակարդակըշեշտակիորենբարձրացավգործատուների կողմից աշխատուժիմի մասի կրճատման,արտադրանքիպահանջարաշխատուժի առաջարկի նվազման, ինչպես նան աշխատաշուկայում սահմանափակության պատհոսքերի կի վերաբերյալ տեղեկատվական ճառով: Այսպես, ծառայությունների, զբոսաշրջության բնագավառում հոսունությանգործակիցըկազմումէ մինչն 20-30 տոկոս: Տարածքային աշխատանքայինմոբիլության վրա ազդող գործոններն են հանդիսանումաշխատավարձիտարբերությունները,բարոյական ծախքերը կապվածընկերական ն ազգակցականմիջավայրից ն կտրվելու նոր սոցիալականու մշակութային միջավայրի հետ: նոր բնակավայրի հեռավորությունը: միգրանտի տարիքը ն ընտանեկան ն որակավորմանմակարդակը:լեզուների դրությունը: մասնագիտական պահանջարկը նշանակետ հանդիսացող իմացությունը:աշխատուժի երկրում:ինստիտուցիոնալարգելքները: Կարնոր է որոշել աշխատանքայինմոբիլության դետերմինանտները կամ կանխորոշիչները:Ենթադրվումէ, որ աշխատողի տեղաշարժը մեկ աշխատատեղիցմեկ այլ աշխատատեղհնարավոր է միայն այն

դեպքում, երբ տվյալ ընտրության հետ կապված զուտ օգուտների սպասվելիք ներկա արժեքը դրական է: Քանի որ ծախսերըհիմնականում կատարվումեն տեղաշարժիպահին, ապա զուտ օգուտների ներկա արժեքը կապված տեղաշարժիհետ կորոշվի հետնյալ բանաձնի

միջոցով`

Զուտ

օգուտներիներկաարժեքը

որտեղ` 87:

արժեքը:

»՝

Ցո-Ց:օ.

(ՍՀ-«դ

-Շ

տարում նոր աշխատատեղումստացված օգուտների

85:է տարումհին աշխատատեղումստացվածօգուտներիարժեքը: -

մնացած աշխատանքայինտարիներիթիվը որոշումն

պահին:

տեղաշարժիարժեքը, ներառյալուղղակի կան ծախքերը: տարեկանտոկոսադրույքը: Շ

ընդունելու

բարոյահոգեբանա-

Տեղաշարժի հետ կապված օգուտները ն ծախսերըներառում են բարոյահոգեբանականօգուտները ն ծախսերը, ինչպես նան ուղղակի ծախսերըն օգուտները: Հաշվի են առնվում աշխատանքայինմիջավայրը, գործընկերներիհետ հարաբերությունները, հին ն նոր աշխատավայրի հեռավորությունը, ինչպես նան աշխատավարձի տարբերություններն ու տեղաշարժիուղղակի ծախսերը:Անհատներնառավել հակված կլինեն տեղաշարժվել, եթե աշխատավարձի տարբերությունըմեծ է, տեղաշարժիուղղակի ծախսերըցածր են, աշխատողը դժգոհ է ներկա աշխատանքից,ն նախատեսվողօգուտների ստացման աշխատաժամանակն առավելերկար է: Միջպետական միգրացիան,որն իրականացվումէ տնտեսական նպատակներով, աշխատանքայինմոբիլությանձներից մեկն է հանդիսանում: Ըստ ՌԴ միգրացիոն ծառայությունների տվյալների2007թ. ՀՀից աշխատանքայինմիգրացիան դեպի Ռուսաստան կազմել է 73.4 հազ. մարդ, մինչդեռ2000թ. այն ընդամենը5.5 հազ. մարդէր կազմում: Դեպի Ուկրաինաաշխատանքային միգրացիան2007թ. կազմել է ընդամենը 0.2 հազ. մարդ ն դեպի Բելառուս` 0.1 հազ. մարդ: Ներկայումս ԱՊՀ երկրներիցդեպի Ռուսաստան աշխատանքային միգրացիայիհոսքը տարեկանկազմում է շուրջ 200 հազ. մարդ.որից ետ են վերադառնում 100 հազարը:

Տարբեր երկրներ, հատկապես Արեմտյան Եվրոպայի երկրները իրենց միգրացիոնքաղաքականությունընպատակաուղղումեն ներգաղթից առավելագույնօգուտներ քաղելու, այդ թվում դեպոպուլյացիայի ն բնակչությանծերացման հետնանքներիդեմ պայքարելու համար: Ներգաղթը վերահսկվում է ներգաղթիքվոտաների կամ չափաբաժինների կիրառման,ընդհատակյաներգաղթիդեմ պայքարի, հիմնականումերիտասարդ ն որակյալ մասնագետներիընդունման միջոցով: Այսպես, Եվրամիությանանդամ երկրներըն ԱՄՆ-ն մինչն 7224)դարի կեսերը նախատեսում են ընդունել տարեկանմինչն մեկ միլիոն ներգաղթյալներ: 2007թ. սկսած ՌԴ-ում գործում են ներգաղթինոր օրենքները, որոնք սահմանվածեն ԱՊՀ պետություններիքաղաքացիներիաշխատանքային ներգաղթիկանոնակարգմաննպատակով:Օրենքի համաձայնԱՊՅՀ քաղաքացինաշխատանքիթույլտվություն ստանալու համար պետք է դիմում ներկայացնի դաշնային միգրացիոն ծառայության տեղական մարմնին ն գրանցում ստանա, իսկ աշխատանքի թույլտվությունը պետք է տրամադրվիտասը օրվա ընթացքում: 9.2.

Աշխատանքայինշարժի ազդեցությունը աշխատաշուկայի վրա

Ներկայումս երկու տեսակետ կա իմիգրացիայիկամ ներգաղթի վերաբերյալ: Առաջինտեսակետիհամաձայն`եկվորները զբաղեցնում են տեղացիներիաշխատատեղերըն նպաստում նրանց գործազրկության աճին: Այս տեսակետըարտացոլվումէ Գծապատկեր9.1-ում: Գծապատկերից երնում է, որ տեղական աշխատուժիպահանջարկի(Ծւօ) կորը ներգաղթած աշխատուժի զբաղվածության հետնանքով տեղաշարժվում է դեպի ձախ (Ծլչ), ինչը հանգեցնումէ տեղականաշխատուժի աշիջեցմանըՃՊօ-իցմինչն Պլ, իսկ զբաղվածությունը նվախատավարձի զումէ Լօ-ից մինչն Լլ: Երկրորդտեսակետիհամաձայն`ներգաղթյալները զբաղեցնում են այն աշխատատեղերը,որտեղ ծանրըաշխատանքայինպայմանների կամ ցածր պշխատավարձիպատճառով հրաժարվումեն աշխատել տեղացիները:Այս դեպքումտեղականաշխատուժի աշխատանքիարդյունավետությանբարձրացմանհետնանքով պահանջարկի կորը (Ծլ) կտեղաշարժվիդեպի աջ, ինչը կռանգեցնիաշխատավարձին զբաղվածության աճին: Այս տեսակետներիցթե որն է ճշմարիտը, լիարժեք պատասխան տնտեսագիտությանմեջ դեռնս չկա, սակայն վերջին հետազոտությունները վկայում են այն մասին, որ նույնիսկ խոշորածավալներգաղթը չի կարող հանգեցնել աշխատավարձիէական իջեցմանը:Իսկ

միջազգայինաշխատանքայինմիգրացիայի հետնանքն միգրացիայիաղբյուր ն առաջ ճիգրանտների որակավորմանմակարդակից:

հանդիսացող երկինքի կախվածեն համար լալն

Գծապատկեր91 Ներգաղթի ազդեցությունը տեղական աշխատուժի պահանջարկիվրա

Աոոող.

Օօ

էլ

ապի

տու

Գծա

ներգաղթիհետնանքներր Որակյալ համ աշխատողների ան

ՍՊ`

ունո

եր 9.2

ծրկրի համար

Տւօ

Դիտարկենքորակյալ աշխատողների ներգաղթիհետնանքները ընդունող երկրի աշխատաշուկայիհամար (Գծապատկեր9.2): Ներգաղթի հետնանքով որակյալ աշխատողներիաշխատանքի առաջարկը կտեղաշարժվի դեպի աջ (Տւօ-ից դեպի Տւ,): Արդյունքում աշխատավարձը տ, իսկ որակյալ աշխատողներիզբաղվածությունըկակնվազի ՃՊօ-ից վելանաԼց-ից Լ,: Քանի որ որակյալ աշխատողներիառաջարկըկարճաժամկետ ժամանակահատվածումսահմանափակ է ն հետնաբար ոչ առաձգական,ապա տեղական աշխատուժիզբաղվածությունը կարող է չնվազել: Որակյալ աշխատողներիներգաղթը նպաստում է նան չորակավորված աշխատուժի պահանջարկիաճին, ինչը հանգեցնում է նրանց աշն զբաղվածությանաճին: Եվ հակառակը` որակավորում խատավարձի չունեցող աշխատուժի ներգաղթը պայմանավորում է մասնագետների պահանջարկի ավելացումը: Ինչ վերաբերում է միգրացիայի աղբյուր հանդիսացողերկրին, ապա արտագաղթիհետնանքներըբացասական են երկրի տնտեսական զարգացման,ՀՆԱ-ի ն ինտելեկտուալ ներուժի մի մասի կորստի առումով, ինչը որոշ դեպքերումգրեթե հնարավորչէ լրացնել:

5ւ'

Թեմային վերաբերող հարցեր 1.

2. Յ. 4. 5.

ԳԱ

Օօ :

Որակյալ աշխատողների րում ազդեցություն են աշխատուժիշուկայի վրա:

Հ ։

Լօ

ւլ

"Ի ւ

Ն կաւոա ոմ երն գործում ներգա

հետն

Ի՞նչ է իրենից ներկայացնումաշխատանքայինշարժը կամ մոբիլությունը: շարժի ի՞նչ տեսակներ են տարբերակվում: Աշխատանքային Ի՞նչգործոններ են ազդում միջգործարանային շարժի կամ աշխատանքից կամավորազատմանվրա: Որո՞նքեն տարածքայինաշխատանքայինշարժի գործոնները: Ի՞նչգործոններեն ազդում միգրացիայիվերաբերյալ որոշման ընդունման վրա, ն ինչպե՞սէ որոշվում շարժի հետ կապված զուտ օգուտներիներկաարժեքը: Ինչպիսի՞նեն ՀՎ միջպետականմիգրացիայիհիմնականուղղությունները դեպի ԱՊՀ պետություններ ն դրա ծավալները: Ինչպիսի՞նէ աշխատանքայինմիգրացիայիազդեցությունը աշխատաշուկայի վրա, մասնավորապեսներգաղթի ազդեցությունը տեղական աշխատուժիպահանջարկիվրա: Ինչպե՞ս կարելի է գնահատել որակյալ աշխատուժի ներգաղթի ազդեցությունըընդունողերկրի աշխատաշուկայիվրա:

բարձր վարձատրվող զբաղմունքներում առկա զբաղվածության Գլուխ

Խտրականությունը

աշխատանքիշուկայում

10.1.

Աշխատաշուկայում խտրականության բնորոշումը, տեսակներըն գնահատումը

Աշխատանքի շուկայում խտրականությունը կարելի է բնորոշել, որպես հավասարաշխատանքային արդյունավետությամբ բնութագրվող աշխատողների անհավասարհնարավորություններ կամ իրենց նկատմամբ գործատուների,հասարակության Ա պետության կողմից ոչ միատեսակվերաբերմունք: Աշխատանքիշուկայում խտրականության մի քանի տեսակներեն

տարանջատվում:

Աշխատողիկամ մի խումբ աշխատողներիաշխատավարձի գծով խտրականություն մյուսների համեմատ: Այս տեսակի խտրականությունըաշխարհիտարբեր երկրներում բնորոշ է հատկապեսկանանց, ազգային փոքրամասնությունների, սնամորթների, ների համար:Տարբեր երկրներիտնտեսություններումներգաղթյալհավասարարդյունավետությամբ աշխատողն նույն որակավորմանմակարդակն ունեցող աշխատողները հաճախտարբեր չափերով են վարձատրվում, ինչը է մի շարք գործոններով, պայմանավորված այդ թվում աշխատանքային պայմաններով, ձեռնարկության չափերով, աշխատողիփորձառությամբ ն մասնագիտական պատրաստվածությամբ: Այսպես,կանանցհամեմատաբար ցածր վարձատրությունը է՝ պայմանավորված համեմատ առնվազն10 տոկոսով տղամարդկանց ավելի քիչ աշխատածմիջին շաբաթական ժամանակով: նախորդաշխատանքային ավելի ցածր փորձառությամբ: զբաղմունքիընտրությամբ: առանձինդեպքերում`կրթականմակարդակով:

. . .

Վարձատրության գենդերային տարբերությունների զգալի մասը է զբաղմունքի ընտրությամբ, պայմանավորված քանի որ այն զբաղմունքներիգծով, որտեղ գերակշռում են կանայք, միջին հաշվով աշխատավարձիմակարդակնավելի ցածր է, քան թե հիմնականում տղամարդկանց աշխատուժիօգտագործմամբբնութագրվող զբաղմունքներում: Սակայնպարզ չէ, թե արդյո՞ք զբաղմունքի ընտրությունը պայմանավորվածէ նախընտրությունների տարբերությամբ,թե՞

Աշխատանքային աանիրի մոն խաթուն:երը հոգեֆիզիոլոգիական ներում: (աանիտարափիգիեն ն այլն):

ականությամբ: է

ոշ

երում

աշխատողներն

տերԱրականությւն աշխատանքի ընդունման նոլոգիական

ե ազատման ժամանակ, որին ենթարկվում են հաշմանդամները, որակավորում ն չունեցող երիտասարդները,ազատազրկմանվայրերից նայլն: Աշխատանքիընդունման անհավասարհնավերադարձածները ավորություններըկարող են պայմանավորվելաշխատողի տարիքաազգային, ռասայականհատկանիշներով,իսկ երբեմն նան կրոնա-

փորձառություն

հն ն քաղաքական կան պատճառներուլ: 4.

Ծառայողական առաջխաղացման խտրականություն.

Նման

եպքերում աշխատողների(ավելի հաճախ` կանայք, ազգային փոքրա-

ներգաղթյալներ) աշխատանքայինառաջխաղացումը, մասնություններ

նրանց ր

պատասխանատու պաշտոններին խոչընդոտվումէ: նշանակումը Մասնագիտական խտրականություն.

Աշխատաշուկայում

է աշխատողների տարբեր խմբերի միջն զբաղմունքների, նկատվում ն

մասնագիտությունների պաշտոնների հստակ տարանջատում:Այսես, գոյություն ունեն ավանդաբար տղամարդկայինզբաղմունքներ փականագործ)ն կանացի զբաղմունքներ(ուսուցչուհի, մանկաբա երիտասարդական(մեքենաներ լվացող) ն տարեցների (պահակ): Մասնագիտականխտրականությունընկատնան տեղացիներին ներգաղթյալների,տարբեր ազգային փոքամասնությունների միջե զբաղմունքների բաժանման ընթացքում: ր աղթյալները հաճախ կատարում են ցածր որակավորումպահանջո աշխատանքներ(օրինակ,հավաքարար, բեռնակիր): Խտրականություն կրթական Ա մասնագիտական պատբնագավառում. Նույնիսկ զարգացած երկրներում կրթական ն մասնագիտականպատրաստմանորոշակի խոչընդոտներկան, ելնելով բնակչության տարբեր խմբերի աղքատության աստիճանից, ներգաղթիգործոնից,գենդերայինառանձնահատկություններից: Խտրականության բոլոր տեսակները սերտորեն փոխկապվածեն միմյանց,քանի որ, օրինակ, կրթականխտրականությունըհանգեցնում

(խառատ ձուհի) է մունքներ է վում Նե

ֆիզիկական

րաստման

մասնագիտական խտրականությանը: Աշխատաշուկայումխտրականությանքանակական գնահատումը դժվարինխնդիրէ, սակայն արտասահմանյան գիտնականներիկողմից ճման գնահատումներիմեծ փորձ է կուտակվել: է

Տղամարդկանցն կանանց միջն մասնագիտական խտրականության մակարդակը քանակապեսկարելի է գնահատելդիսիմիլյացիայի կամ խտրականության(Դունքանի ինդեքս) ինդեքսի միջոցով: Այն ցույց է տալիս, թե տվյալ խմբի, օրինակ, կանանցոր տոկոսը պետք է փոխիիրենց մասնագիտությունը կամ զբաղմունքը, որպեսզիերկու խմբերում էլ զբաղվածությանկառուցվածքըհավասարվի:Ինդեքսըորոշվում է հետնյալ բանաձնիմիջոցով.

մակարդակը, աշխատաժամանակը, ճյուղը, արտադրողականության արհմիություններիգործունեությունը ն այլն: Պարզելու համար, թե կանանց ե տղամարդկանց աշխատավարձի տարբերությունները որքանով են պայմանավորվածխտրականությամբ ն որքանով` կրթականմակարդակով, կարելի է կիրառել դեկոմպոզիցիայի եղանակը, որն առաջարկելէ ամերիկյանտնտեսագետՌ. Օաք-

սական:

Աշխատավարձիտարբերությունը աշխատանքի շուկայում հավա-

ՏՀԵ|Խ -Բ|/2

է՝ սար

որտեղ` Խ/ 1-րդ մասնագիտության տոկոսայինբաժիննէ Խ/ խմբի զբաղվածներիմեջ: Բ.- 1-րդ մասնագիտության տոկոսայինբաժինն է Բ խմբիզբաղվածներիմեջ:

ՃԱ

ՍՄի-Մբ

Ենթադրենք, աշխատողներիաշխատավարձը նրանց կրթական մակարդակիցկախվածգծայինֆունկցիա է՝

կանանց մասնագիտական զբաղվաԿոնք:աին տարած կատարվում ընդամենը հինգ ն

չ ության

տովոսային

բաշխումը

10.1).

մունքներիմիջն (Աղյուսակ

ը հինգ

ալյուսակ 10.1 առմուն արատավարներ,

ճեքենավա

Ուսուցիչնե Բանկային

արք

ծառայողն

Շինարարն

Այդ դեպքում դիսիմիլյացիայի ինդեքսը կկազմի` Տ

-«

խտրակա-

նության արդյունք հանդիսանում,քանի որ գոյություն ունեն մասնագիտություններ ն զբաղմունքներ,որոնք խիստ վնասակարեն կանանց ն ապագա մայրերիհամար:Այստեղհաշվի են առնվում նան ազգային ա-

ն սովորույթները, վանդույթները ընտանեկաննախընտրությունները: Ըստ աշխատավարձի խտրականության վրա նմանապեսազդում են մի շարք այլ գործոններ,այդ թվում կրթականն մասնագիտական պատ-

րաստվածությանմակարդակը, փորձը, աշխատանքի աշխատանքային

ՕԽԻքԿԽՏա

ՕբՀՑՏ ւշ

որտեղ՝

Մբ-համապատասխանաբարտղամարդկանց ն կանանց աշխատավարձնէ: Օյ Օբ - գործակիցներեն, որոնք ցույց են տալիս տղամարդկանց ն կանանց որակավորում չունեցող աշխատանքիգնահատումը գործատուիկողմից:Քո, 8: գործակիցներեն, որոնք ցույց են տալիս թե որքան է աճում տղամարդկանցն կանանցաշխատավարձը մեկ տարով կրթության տնողությունը ավելացնելու դեպքում: Տո, Տբտղամարդկանցն կանանց կրթությանմիջին տնողությունն է: ել:

Օբն 8ԽՀ բ, ն կրթության Եթե գործատուն խտրականչէ, ապա օյ ու նույն մակարդակնունեցող տղամարդիկ կանայք կստանան հավասար աշխատավարձ: Իսկ տղամարդկանց ն կանանց աշխատավարձիտարբերությունը կարելիէ արտահայտել բանաձնիմիջոցով. հետնյալ Հ

Թ0-0|2 |5-50|/2 |15-20|/2 - |10-30|/2 |20-0|/2

Մասնագիտական տարանջատումները ոչ մշտապեսեն

ՊԱՀ

զբաղզբաղ

ԿՈՏ

Խկ-

ՍԲՀ

ՕԱ

քո Տա- Օ--8ԲՏբ

Հավասարմանաջ մասինավելացնենքն հանենք քյ Տբ՝

Քո ՏԽ-ՔԽՏԲ-0ԲԻՔաՏԲ-ԲԲՏբՀ

Քո (Տա- Տ) (ա- օԲ) (Բո- 88 Տո կոմպոնենտ 1 կոմպոնենտ2

ՃԱ ՀՕԽՒ Հ

Աղյուսակ10.2

մակարդակնըստ գենդերի 2007թ. (տոկոսներով) Զբաղվածության

Այդպիսով,աշխատավարձիտարբերությունըբաղկացած է կրթական մակարդակովպայմանավորվածտարբերությունից(կոմպոնենտ 1) ն աշխատող կանանց խտրականությամբպայմանավորվածտարբերությունից (կոմպոնենտ2): Խտրականությանբացակայության դեպթ. զրոյականկլինի քանի որ աշ ւեր" ական մատարբերությունը կապված է միայն աշխատավարձի

Տղամարդ

կանայք տարբեր չափերովեն վարձատրվում (Տաս Տբ ), ապա աշխատավարձիտարբերությունը նավորվածէ միայն խտրականությամբ: Աշխատավարձիտարբերություններիվրա այլ գործոնների ազդեցության գնահատման համար անհրաժեշտ է մշակել համապատաս-

արա կանանց յան է 1 տոկոս, իսկ հաշվով կազմել մ նե ում մ իջին (Օ6ԸՇ) 38 տոկոս (Աղյուսակ 10.3): Ընդ որում "'աշխաերկ ներում" մին ո տղամարդկան հաշվարկվում է, պես ու ծի վ ա ու

թում երկրորդ կոմարնենտը իաեթԻ մատարբերությունների հետ: րական միննույն

ար ակի դեպքում տղամարդիկ արդակի

Հայաստան 65.1

Աղբյուր՝ ՀՀ ԱՎԾ :

23.8 :

«5

Կին

տվյալներ: վիճակագրական տվյալներ: ՕԲՇՕ-ի :

պայճա- Տոգո:

ու

Թուրքիա

ԵՄ -19 72.8

ո-

անդամ ե

ոշ

տարբերության աշխատավարձի միջին, կանանց իւ Կերի նյոկրոնա հ արիանարդ- տղամարդկանց հան ԱՄՆ միջինաշխատավարձին: Ենի միննույն ճյուղում աշխատող սպիտակամորթ որամարիքանը -

ունը

տարիքա

մակարդա

ան

հարաբերությունը

տարբերությունը անը աշխատավարձի նկանանց աշխատավարձի տարբերութ հրավահավասարության Տղամարդկանց

1991թ. կազմել է 36 տոկոս, որից 27 տոկոսը հատկապես խտրականության արդյունք էր: ն Չնայած տղամարդկանց կանանց մասին ընդունվածբազմաթիվփաստաթղթերին(1979թ. ՄԱԿ-իկողմիցընդունված «Կանանց դեմ խտրականությանբոլոր ձների վերացման մասին կոնվենցիա», 1951թ. Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության կողմից ընդունված«Կանանցն տղամարդկանց համարժեքաշխատանՔի դիմաց հավասար վարձատրությանմասին կոնվենցիա», 1958թ. ԱՄԿ կողմից ընդունված «Աշխատանքին զբաղվածությանբնագավառում խտրականությանմասին կոնվենցիա»),այնուհանդերձաշխարհի երկրների մեծ մասում պահպանվում է տղամարդկանցհամեմատ կանանց ավելի ցածր զբաղվածությանն վարձատրությանմակարդակը: Անհրաժեշտ է նշել հատկապես զբաղվածության գենդերային առանձնահատկություններըԵվրամիության երկրներում: Այսպես, տղամարդկանցն կանանց զբաղվածությանմակարդակըգերազանցում է ՀՀ ցուցանիշները (Աղյուսակ 10.2): Սակայն Հարավայինն Արնելյան Իտալիայում, Հունաստանում, Լեայդ

թվում Եվրոպայի զբաղվածության մակարդակը երկրներում, աստանում

կանանց

ԱՍՆ Լեհաստան

կիա

(միջին

ՕքՇք

Հու Դանիա ա

՛2

Ե կ

Գերմանիա

66մ.0Րնե ժոՆԸՏ6աՕ 8: ՕԲՇըի տվյալքեր,

դբյուր -

է 0 Աո է Արոսակ Գոայառված ԲԱ սահմաններում վերացում սեռի վարձի" կան խատավա ձիհարաՆ րին ամար Աշ ինր Նանան ր էապես ավե ինակ 200239 տոկուի ու րակ ոստ կայում Տվյալները տոկու: գինչն Բարձրանալով 2007թ. տղամարդկանց կանանց տեսակների գործունեության շատ ավելի

ցածր է

ն տատանվում է 46-48 տոկոսի Ինչ Թուրքիային, ապա այդ երկրում, որը ձգտում է Եվրամիությանանդաճակցության, կանանց զբաղվածության մակարդակը ավելի քան չափով ցածր է միջին եվրոպականցուցանիշներիհամեմատ ն 18 տոկոսայինկետովզիջում է ՀՀ գրեթե

կրկնակի

Աղյուսակ10.3

ցուցանիշին:

Ժ նտ ը ե

են

տնտեսական

աշխատավարձիանհավասարության մասին հատկապես ֆինանսական գործունեությանոլորտում ն արդյունաբերությանմեջ: Աղյուսակ 10.4

Աշխատավարձիշերտավորումը ՀՀ-ում՝ ըստ սեռի տնտեսական գործունեության տեսակների 2007թ. Միջինամսականաշխատա-| վարձը(դրամ) յ

Ընդամենը

Արական օծ

Գյուղատնտեսություն, որսորդությունն 50 089

60.0

64 232

78.0

տնտեսություն . Ձկնորսություն,

40.000

45 139

88.6

96119

181 298

53.0

88 692

անտառային

ձկնաբուծություն

Աա երութ ՄԱՐՔ ն

րգյունաբերություն 54844

էլեկտրաէներգիայի,

գազի, ջրի

113992

Շինարարություն

19 658

104 392

76.3

մեքենաների,այլ իրերի

41056

64.000

73.5

ն արտադրություն

աշխում

Առնտուր,ավտո-

Սորոգում՝ յուրացոցոցր ը

ՆՐ

ռեստորաններ Տրանսպորտ կապ ն

50.254

ւթյո ոնե Գործո Ր Էիե րր: Աջ

94471

ո"

304 290

56.6

կապված

76 552

122 753

62.4

Պետական կառավարում

68 973

103 995

51 951

62 293

ն Առողջապահություն

40681

56 568

ՀՄ

գործառնություններ

Կրթություն

66.3

83.4

59 628

70.

ԱՎԾ

ՏՍ

տվյալներ:

ն անհավասար վարձատրութգենդերայինխտրականության են աշխատաշուկայում կակապված հ իմնականում յան պատճառները Դեռնս հետ: տարանջատման մասնագիտական նանց ն տղամարդկանց է տնտեսության ճյուղերի ն իրականացվել տարիներին խորհրդային ն գործունեությանտեսակների բաժանում տղամարդկանց կանանց քաղաքականության միջն: Ընդ որում, իրականացվողաշխատավարձի տրվումէր ավանդաբարտղամարդկանցաշմեջ նախապատվությունը ն արդյուխատուժիկիրառմամբբնութագրվողծանր հանքահումքային նույսանդղակում Պաշտոնեական նաբերությանը,շինարարությանը: ն պայմաինչը էր տղամարդկանց, տրվում պես նախապատվությունը մակարդակը: նավորումէր նրանց ավելիբարձր աշխատավարձի Ըստ մասնագիտությունների գենդերայինտարանջատումըբնորոշ է ՀՀ ժամանակակից ինչպես ԱՊՀ մյուս պետությունների,այնպես էլ ն են առողջապահության տնտեսությանը:Այսպես,կանայք գերակշռում էին մեջ զբաղված 2007թ. կրթության կրթության բնագավառներում: Ընդ որում, այն ճյուղերում, 76.3 հազ. կանայք ն 25 հազ. տղամարդիկ: են մակարաշխատավարձի զբաղված, կանայք որտեղ հիմնականում է: ցածր ավելի դակը նկատելիորեն գենդերայինտարբերություններըպայմանավորԱշխատավարձի այլն մի շարք են խտրականությամբ, մասնագիտական ոչ միայն ված են աշխատողների ըստ պեբ աշխումն Դ րանց թվում այլ գործոններով: տականն մասնավոր հատվածների,երկրորդային աշխատել պեԿանայք գերադասու ստվերային զբաղվածությունը: Ֆիքսված այնտեղ քանի որ աշխատաժամանակն է ներկահատվածում է, աշխատատեղը կայուն, մինչդեռոչ պետական ՀՀ-ում կանայք տոկոսը: 2007թ. ավելի քան յումս զբաղվածների 10.Յ ինքնազբաղքեն տոկոսը, են ընդամենը գործատուների կազմել վածների շրջանում նրանց տեսակարար կշիռը չնչին է տարբերվում ցուցանիշից: տղամարդկանց Առավել ցածր վարձատրվող Ընդ րար, հիվանդապահ,դայակ կատարվումեն կանանց կողմից:

ՀՀ-ում

ժԿ,/

հածում տական

172311

"Աղբյուր ՀՀ

մարդկանցմիջին

36.802

58 101

անհատական 41789

մատուցում

Կանանց ն տղա-

Կանայք Տղամարդիկ

սոցիալականծառաություններիմատուցում ն Կոմունալ, սոցիալական

հաղաՔա թվում աշխատանքները. այդ ո-

71.9

րում, ցածր վարձատրությունըզուգակցվում է աշխատանքիծանր պայմանների հետ: ՀՀ-ում ն ԱՊՀ երկրներում առկա է խտրականությունաշխատանքի տեղավորմանժամանակ, ինչպես նան տարիքային խտրականություն, քանի որ գործատուները հիմնականում աշխատանքի են ընդունում երիտասարդ(20-30տ.) անձանց: Կրթության բնագավառում ՀՀ-ում գենդերային խտրականություն գործնականում գրեթե գոյություն չունի: Կանայք գերազանցում են տղամարդկանց բարձրագույն ն միջնակարգմասնագիտականկրթության մակարդակով: Այսպես,ըստ աշխատուժի ընտրանքային հետազոտության տվյալների 2006թ. զբաղված կանանց 24.1 տոկոսն ուներ բարձրագույն ն հետբուհականու 30.3 տոկոսը` միջնակարգմասնագիտական կրթություն, մինչդեռ զբաղված տղամարդկանցհամապատասխան ցուցանիշները կազմել են` 17.7 տոկոս ն 23.2 տոկոս: Գենդերայինխտրականությունն արտացոլվում է ոչ միայն տնտեսական, այլն սոցիալականոլորտում: ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի համաձայն կանայք, հաշվի առնելով տնայինտնտեսությանմեջ նրանց զբաղվածությունը, արտադրում են համաշխարհայինհարստության 55 տոկոսը, սակայն միաժամանակաշխարհում միջին հաշվով կազմում են են պառլամենտներիանդամներիընդամենը 13 տոկոսը, զբաղեցնում ն ն վարչական ղեկավարպաշտոնների տոկոսը բարձրագույնղեկամինչն 6 տոկոսը: Երկրների կարնորագույն որոշումվկայում աղյուրի կայացմանըկանանց մասնակցության մասին են սակ 10.5-ի տվյալները: Ըստ երկրների րությունների կանանց տեսակարարկշիռը տատանվում է 4 տոկոսից Թուրքիայում մինչն 47-52 տոկոս Շվեդիայում:

երի կարի

Ալյուսակ 10.5

Կանանցտեսակարար| Կանանց տեսակարար

կշիռը ազգային կառավա Լո րությու ում" ո

Յունաստան

Տ Ն

Ֆրանսիա

13.9 14.2

Գերմանիա Իռլանդիա

Նիդերլանդներ

էստոնիա

Լատվիա

36.0

15.3

11.1

15.4

19.0

23.5

24.8

Լիտվա

19.3

Միացյալ Թագավորություն

ԱՄՆ

ճապոնիա Հարո ուրքիա ետություններ ԱՊ

Հայաստան

9.2

ՌԴ

8.0

Վրաստան

Բելառուս Ուկրաինա Մոլդովա

Ղազախստան Ուզբեկստան

Տաջիկստան

Թուրքմենստան Ադրբեջան

Լ կառավա. ԱԱ աոլամենտների

Կանանց մասնակցությունը որոշումների կայացմանը (կանանց տեսակարար կշիռը, տոկոսներով)

րվեռիա Շվեղիա

Չեխիա

«1

ԱԱԱ 2005թ. հունվարի 2007թ.:

Ք6քօ

15.4 28.6

5.0"""

9.4

22.0

29.8

10.0

8.7

5.6

11.1

8.6 16.4 19.6

16.0

3.6 3.1

15.0

2007/2008, ՍԿՕՔ, 2008.

Այդպիսով, կանանց հավասարության ավանդույթներն առավել որտեղ ֆեմինիպահպանվել են Հյուսիսային Եվրոպայի երկրներում, զացիայիգործակիցն(հաշվարկվումէ որպեսչորս ցուցանիշների,այդ ղեկավարաշխատողների, ձեռնարկությունների թվում պառլամենտում, աշխատողներիմեջ կանանց տեսակարար ինժեներատեխնիկական հարաբերակցութկշռի ն կանանցու տղամարդկանց յան միջինկշռվածմեծություն) առավել բարձրէ: ԱՊՀ պետություններից կանանց ներգրավումըպառլամենտումն բարձրէ Բելառուսումն Մոլդովայում, կառավարությանմեջ համեմատաբարցածր` Ուկրաինայում,ՌԴ-ում նՀՀ-ում:

աշխատավարձի

հատկապես

17.6 21.4

36.0

10.2.

Շուկայական խտրականության տեսությունները

Աշխատաշուկայում խտրականության պատճառների վերաբերյալ արտասահմանյանտնտեսագետներիկողմից բազմաթիվ տեսություններ են ստեղծվել: Պատճառներիցելնելով առանձնացվումեն աշխատանքայինխտրականությանհետնյալ տեսակները. 1. լխնտրականություն անձնականնախատրամադրվածության հիման վրա (անհատիկամ մի խումբ աշխատողներինկատմամբ): 2. վիճակագրականխտրականություն: Յ. խտրականություն պայմանավորված մոնոպսոնիկ իշխանությամբ: 4. հիմանվրա: խտրականություն մասնագիտական տարանջատման

Խտրականություն անձնական նախատրամադրվածությանհիկարող են Աշխատողներինկատմամբ նախատրամադրված լինել գործատուները,սպառողներըն ձեռնարկությանաշխատողները: Գործատուի կողմից նախատրամադրվածությանպատճառները տարբեր են ն կարող են տարածվել ինչպես կանանց, այնպես էլ տղամարդկանց,երիտասարդկամ ծեր անձանց ն ներգաղթյալներիվրա: Գ.Բեկերիկողմիցառաջարկվելէ խտրականությանմոդել, որտեղ գորհածատուն պատրաստ է ավելին վճարել իր նախատրամադրվածության մար, բարձրաշխատավարձ վճարելովիր հավանածաշխատողներին: Բեկերի մոդելում ենթադրվում է, որ խտրականությանենթարկվողն չենթարկվողխմբերիաշխատողներնունեն հավասար արտադրողականություն: Առավելագույն շահույթին ձգտող ձեռնարկությունըկընդունի այնքան աշխատողներ,որպեսզիսահմանայինծախսերը հավասարվեն արդյունքիսահմանայինհասույթին դրամականարտահայտությամբ` ման վրա.

ԽՇլ - ՄԲՔլ

որտեղ՝Խ՛Շլ-- սահմանայինծախսերն են: ԽԹԲլ- արդյունքի սահմանային հասույթն է դրամականարտահայտությամբ:

Խ՛ՇԽ Խխ Հ

կապված Սակայն կանանցաշխատանքիընդունման ավելի դրույքաչափից աշխատավարձի ծախսերը նային հետ

սահմա-

կլինեն բարձր

ակնկալիքներով գործատուիբացասական պայմանավորված ՄՇ:

Հ տւ(14)

որտեղ՝

ն կանանց աշտղամարդկանց համապատասխանաբար են: դրույքաչափերն խատավարձի է, որը ցույց է տալիս, թե ոչ ցան4 գործակիցն խտրականության կալի աշխատողներհանդիսացող կանանց աշխատանքիընդունեծախլիս որքանովեն աճում գործատուիծախսերը աշխատավարձի սերի համեմատ:

աս ն աբ--

տալիս է տղամարդաշխաԵթե գործատուննախապատվությունը Հ ն մեծ է, Պա Պբ(1 ԷՉ): Իսկ եթե գորավելի տողին,ապա 9-ի արժեքն մեծ չէ, ծատուի նախատրամադրվածությունը ապա փո» 7: (1: ժ), Խբ (1 Հ ց), ապա գործանա աշխատանքիկընդունիկանանց: Եթե Պո

կանանց կամ տղամարդչունի որնէ նախատրամադրվածություն կանց նկատմամբ: տուն

միտղամարդկանցաշխատավարձը Օրինակ. Աշխատաշուկայում 140, է ջին հաշվով 40 տոկոսովբարձր կանանցաշխատավարձից` «յս Հ

ՊբՀ

Ղ00:

ունի կանանց Առաջին գործատուն նախատրամադրվածություն Հ 180: Հ Հ տղաԱյսպիսով, 9) կամ 018, Կոս Պբ(1 նկատմամբ` ավելի ծախսերն սահմանային ընդունման մարդկանցաշխատանքի ցածրեն, չնայած նրանցավելի բարձրաշխատավարձին: ունի Երկրորդգործատունավելի նվազ նախատրամադրվածություն » 120: Քանի որ կանանցնկատմամբ`4 0.2, Պս Աբ (1 9), կամ 140 կանանցաշխատանքիընդունմանծախսերն ավելի ցածր են, ապա գործատուննրանց կընդունիաշխատանքի: Հ

Խտրականություն չդրսնորող գործատուիհամար մրցակցային շուկայում սահմանայինծախսերըհավասար են աշխատավարձիդրույքաչափին՝ ԽՇլՀԽ Եթե գործատուն խտրականությունէ ցուցաբերում կանանց նկատմամբ, ապա տղամարդկանցհամար վերը նշված հավասարումըկունենա հետնյալ տեսքը.

գործակիցըկարող է բնութագրել Տեսականորենխտրականության աշխաենթարկվողաշխատողների կողմիցխտրականության գործատուի թերագնահատման աստիճանը: սուբյեկտիվ տանքիարդյունավետության համարհետնյալ պայմաննէ գործում. Այդդեպքումտղամարդկանց

ԽՔԻլ Հ

Պա

Իսկ կանանցհամար հավասարակշռությունը կապահովվիայն դեպքում, երբ նրանց աշխատավարձըկհավասարվիձեռնարկությանհամար իրենց սուբյեկտիվարժեքին` Խբ

Յ ՍԲԲլ - Վկամ ԽԹՔլՀ

բժ

վել ծառայություններիոլորտում ն անդրադառնալաշխատողների աշվրա: Ձեռնարկության աշխատողներիկողմից խտրակախատավարձի նությունը հնարավորէ այն դեպքում, երբ նրանք խուսափում են մեկ այլ հետ աշխատելուց,օրինակ՝աշխատել կին ղեկախմբիաշխատողների հետ: վարի Գծապամիկեր10.1

Քանի որ իրականում կանանց ն տղամարդկանց աշխատանքըհավասար արդյունավետ է, ապա նրանց արդյունքի սահմանայինհասույթները (ՍՔՔլ) հավասարեն, ն հետնաբար`

Զբաղվածությունը ն շահույթը խտրականություն դրսնորող ն չդրսնորող գործատուի դեպքում

ՊՀ

ԱբՀ

Ժկամ տբ

Պա-Մ

Այդպիսով, եթե գործատուն թերագնահատումէ խտրականության ենթարկվողաշխատողներիաշխատանքիարդյունավետությունը, ապա նրանքստիպվածկլինենաշխատելավելիցածր աշխատավարձով: Գծապատկեր10.1-ում ներկայացված է խտրականություն դրսնորող ն չդրսնորող գործատուիդեպքում զբաղվածությանն աշխատավարձի

ամ :

հարաբերակցությունը: Խտրականություն դրսնորողգործատուն կանանցԿ: աշխատավար-

ձի դեպքում աշխատանքիկընդունի Լց աշխատողկանանց, քանի որ այդ դեպքում ԽՔՔ աբ Հ մ : Նախատրամադրվածություն չունեցող գործատուն ավելի շատ կանանց(Լ.) կընդունիաշխատանքի, քանի որ ԺՀ0, իսկ առավելագույնշահույթի ապահովմանհամար կատարվումէ ԽՔՔ տբ պայմանը: Խտրականությունչդրսնորող գործատուն ա ելի շատ շահու կստանախտրականություն դրսնորող խտրականությունդրսնորողգործատուիշահույթը հավասար է համախառն հասույթիցհանած աշխատավարձը, այսինքն՝ ՕՃ8Լց ՕՔԲԼ,

ԽՔԲ

գործատուի Մեթ հմեան:

ԷճՏՑԲբ:

ւ.

ւ:

աշխատանքիընդունվող ե խտրականությանենթարկվողկանանց թվաքանակնէ: Կ/բ- նրանց աշխատավարձի շուկայականդրույքաչափնէ: ԽԹՔ նրանցարդյունքիսահմանայինհասույթիգիծն է: Լ՛

ի հավ ԳոնՆՆ երի ՕԷքԼ: ուք: Երկու դեպքերում տարբերությունը գործատուիշահութի մի մասի ոա կաակարամ մադրվածության Մինչդեռ

ւ.

խտրականություն

սար

չդրսնորող գործատուի շսհոյթը շահույթո հավաբող Գոր

(Բ8Ք)

առկա

նում է

հետ:

հրենիզնեղկալազ-

Աշխատաշուկայում խտրականությունըկարող է առաջանալ ոչ միայն գործատուի,այլն արտադրանքի սպառողներին ձեռնարկության աշխատողներիԱնախատրամադրվածության պատճառով: Այսպես, սպառողներիկողմից խտրականությունը հատկապեսկարող է դրսնոր232

աաա ռուն ԵՂ խանության կարելի

Շուկայական

րակացնել,

ոոր խատրականությա տնանքո ռնարկությու րուստներ է կրում, ն երկարաժամկետ ժամանակահատվածում մրցակցության պայմաններումդուրս կմղվի շուկայից այլ, խտրականություն

չդրսնորող ձեռնարկությունների կողմից: Սակայնմենաշնորհայինդիրք ունեցող ձեռնարկություններին հաճախ հաջողվումէ խտրականության առաջացած լրացուցիչ ծախսերըապրանքայինշուկայում հետնանքով տեղափոխել սպառողներիվրա:

Աշխատաշուկայումնան լայնորեն տարածվածէ անհատական աշխատանքային խտրականությունը, որի դեպքում գործատուի նախատրամադրվածություն՝ պայմանավորված է միայն անձնական պատճառներով: Աշխատանքիհավասար արդյունավետությամբ բնութագրվող առանձինաշխատողներինկատմամբղեկավարի ոչ միատեսակ վերաբերմունքըկարող է արտահայտվել տարբեր կերպ` դրամական պարգնատրմանտարբերություններիցսկսած մինչն հոգեբանական հալածանքները: Վիճակագրական խտրականություն. Դրա էությունը կայանում է նրանում, որ գործատուն տվյալ անձին աշխատանքիընդունելիս հիմնվում է ոչ թե նրա անհատականհատկանիշների, այլ հաճապատասխան խմբիաշխատողներիհնարավորարտադրողականությանմասին միջինացվածընդհանրականտեղեկություններիվրա: Գամապատասխանաէ տվյալ խմբի բար առանձինաշխատողիաշխատավարձըսահմանվում միջինարտադրողականությանմասինտվյալներիհիմանվրա, թեն նրա անհատականարտադրողականությունը միշտ չէ համընկնում միջին ցուցանիշի հետ: Վիճակագրականտվյալներիցելնելով հնարավորեն նան տվյալ աշխատողիաշխատանքիընդունման հետ կապված բարձր ռիսկայնության սպասելիքներ:Այսպես, այն դեպքում, երբ աշխատանքը ենթադրում է մշտականգործուղումներ,գործատուն կարող է հրաժարվելաշխատանքիընդունել 22-28տ. հասակում գտնվող կանանց,հաշվի առնելով նրանց հնարավոր ապագա բացակայությունըաշխատանքից կապվածերեխայիխնամքիհետ: Խտրականություն` պայմանավորված մոնոպսոնիկ իշխանությամբ. Այս տեսությունը հիմնված է այն ենթադրությանվրա, որ աշխատողներիտարբեր խմբերիաշխատանքիառաջարկիառաձգականությունը տարբերէ: Այսպես, տղամարդկանցաշխատանքիառաջարկիառաձգականություննավելի բարձր է, քան կանանցը (Գծապատկեր 10.2): Ընդհանրականաշխատաշուկան ներառում է տղամարդկանց շուկան ն կանանցշուկան: Քանի որ կանանց ն տղամարդկանցաշխատանքի արդյունավետությունը հավասար է, ապա ԽԹՔլ գիծն ընդհանուր է: Վայտնիէ, որ մոնոպսոնիստ գործատունառավելագույն շահույթ կստանա, եթե սահմանայինծախսերը հավասարվենարդյունքի սահմանայինհասույթին`Խ/Շւ ՍՋՔւ.: Վամապատասխանաբար Լյ Հ Լչ Լբ , որտեղ Լչ - աշխատանքիընդունված տղամարդկանց(Լս) ն կանանց (Լբ) ընդհանուրթվաքանակնէ: Սահմանային ծախսերըկանանցն տղամարդկանց համար հավասարվումեն: Միջին աշխատավարձը(ճշ) ներառում է տղամարդկանց(ախ)ն կանանց միջինաշխատավարձերը, սակայն Խբ Հ 'ԽՊցՀ'ԿԽա: Հ

(Իթ)

Գծապատկեր 10.2

Խտրականություն մոնոպսոնիստ գործատուի կողմից Ըս

ԼԸ:

ԻՂԸբ

Ի1Թ ի, "«

Էս

Խտրականություն մասնագիտական տարանջատման հիման վրա. Այն բնութագրվումէ հասարակության տարբեր խմբերի, այդ թվում կանանց ն տղամարդկանց,տեղացիներին ներգաղթյալների միջե մասնագիտություններին պաշտոնների բաժանմամբ: Նման խտրականությունըերկարաժամկետբնույթ է կրում: Մասնագիտական խտրականությամբէ բացատրվումաշխատավարձիտարբերությունների կայուն բնույթը: Այդ հարցի ուսումնասիրմաննպատակովտարբեր մոդելներ են մշակվել, որոնք անվանվում են խտրականության ոչ

մրցակցային մոդելներ: Դրանք են` երկակի աշխատաշուկայի մոդելը (ժսՁ||ԲԵօՐ Ո՞Ձո«6է5) ն աշխատաշուկայիգերհագեցման մոդելը (6/օաժ/ոցոոօ46|): Երկակի աշխատաշուկայի մոդելի դեպքում առաջնային աշխատաշուկայում, որը բնութագրվումէ բարձր աշխատավարձով,կայուն հիմնազբաղվածությամբն առաջխաղացման հնարավորություններով, կանում զբաղված են տղամարդիկ,իսկ երկրորդայինշուկայում` կանայք ն ազգայինու ռասայականփոքրամասնությունների ներկայացուցիչները: նշված հատվածների միջն աշխատուժի փոխադարձտեղաշարժ տեղի չի ունենում, որի հետեանքովաշխատավարձի տարբերութբնույթ են կրում: յունները երկարաժամկետ Աշխատաշուկայի գերհագեցման մոդելի դեպքում խտրականության հետնանքով մի խումբաշխատողներիհամարաշխատատեղերիմի մասն անհասանելի է: այդ մի շարք տնտեսագետների, ամաձայն Ա ԲարբարաԲերգմանի՛ թվում` Ինգրիդ Ռայմայի' աշխատանքիառա-

շթեհնոոծ

"ԼՅԵօսո Ոոո«65

6օօոօոդ:/: ց|օԵՅ|

Յո

(ոէ՛օմսՇհօո", Ե) ԽԼԲՔ. Տհռքծ,

1996, ք.

ջարկի գործոններնեն հիմնականումպայմանավորումկանանցն տղամարդկանց աշխատավարձիտարբերությունները: Ըստ Բերգմանի աշխատանքիշուկայի խտրականությանհիմքում ընկած է որոշակի ճյուղերում, ոլորտներում կամ զբաղմունքներում կանանց աշխատուժի կենտրոնացմանկամ գերհագեցմանհիպոթեզը: Նման կենտրոնացմանհետնանքով որոշակի զբաղմունքների կաճ գծով կանանց աշխատանքիառաջարկը գերամասնագիտությունների զանցում է պահանջարկը:Դրա հետնանքով կանանց աշխատավարձը ցածր է տղամարդկանց աշխատավարձիցայն մասնագիտությունների գծով, որտեղ տղամարդկանցաշխատանքիառաջարկը ցաօր է: Կանանց ե տղամարդկանց միջն աշխատավարձիտարբերությունը պայմանավորված է գլխավորապես աշխատանք փնտրող կանանց թվաքանակով(Գծապատկեր10.3): Գծապատկերի ուղղահայաց առանցքի վրա ներկայացված է կանանց նե տղամարդկանց աշխատավարձի հարաբերակցությունը իսկ հորիզոնականառանցքի վրա՝ զբաղված կանանց թվա(ՄՈՌ),

քանակը:

Գծապատկեր10.3 տղամարդկանց աշխատավարձիհարաբերակցությունը կանանց աշխատանքիտարբեր առաջարկի պայմաններում

Կանանց ն

Որո

Տ3

«ցածրէ տղա0, կանանց աշխատավարձը

մարդկանցաշխատավարձից: ՀՀ տնտեսությանճյուղերի օրինակով կանանցն տղամարդկանց

հաստատում է հարաբերակցությանվերլուծությունը աշխատավարձի մշակրթության, Բերգմանի հիպոթեզը: Այսպես, առողջապահության, են կույթի ն արվեստիբնագավառներում,որտեղ հիճնականում կանայք է տղամարդկանց ցածր զգալիորեն զբաղված, նրանց աշխատավարձը տարբերությունհամճեմատ: Սակայն աշխատավարձի աշխատավարձի կապիտալի մարդկային միայն չեն ները վերջիվերջոպայմանավորված մակարդաՀՀ-ում կ րթական կանանց մեջ կատարվածներդրումներով: այլ նույնիսկ տղամարդկանց, չեն գիջում միայն կի ցուցանիշներըոչ զբաղմունքների են Խնդիրը կայանում կանանց դրանք: գերազանցում է հասատեսակների ն նրանց կողմից ընտրվող մասնագիտությունների, րակությանմեջ նրանց վերապահվածդերի, ազգային ավանդույթների

որոշակի ստերեոտիպկապված հասարակության մեջ ձեավորված է հետ: Դեռնս քիչ կանանց տեսակարար ների կամ պատկերացումների ն աշխատանքկշիռը առավելբարձր վարձատրվող պատասխանատու փոխտնօրեն, (տնօրեն, պաշտոններում ներում, հատկապեսղեկավար մենեջեր): հետ

Գծապատկեր10.4

Մասնագիտականխտրականություն Էլ ո" .

Տշ

1.0

կանությանգործակիցը 4

Խոլ

0.90 0.80

ՕՀ

1 ոմո)

Խ/

Կանանց աշխատանքի Տլ առաջարկի դեպքում Մ/Բ/ոտ հարաբերակցությունըավելի բարձր կլինի (0.90), քան Տչ առաջարկիդեպքում: Կանանցն տղամարդկանցաշխատավարձըկհավասարվի(ՌՄԹ/Ռ 1) միայն կանանց աշխատանքիՏց առաջարկի դեպքում, երբ զբաղված կանանցթվաքանակընվազագույննէ: Ղակառակդեպքում, երբ խտրաՀ

Ն,

Նը

Աքավել մանրամասնորենմոդելը դիտա

թե մրցակցային շուկայում կան երեք մաս

Ն ՝

ԱՒ ՆՅ տ

աո

ն "նն ն պա 10.4), որոնց հաճար աշխատանքի է: հասանելի են բոլոր մասնագիտությունները, մինչդեռ Տղամարդկանց կանանց`միայն Շ մասնագիտությունը:Այդ դեպքում տղամարդիկհաԼջ), իսկ (Լ վասարաչափկբաշխվենՃ ն Ց մասնագիտություններով

(Գծապատկեր

ուն առջարկը Հ

"Մհօ 6816օէ օք Կհթ ԹՅՒԵՅՐՑ 86րցոոտո օո մՏօղոլոոնօո 1ոՇօրո6Տ օք ՔօԼ06Յ8| Քօօոօրյ 79 (ԽԹոշհ/ձքու1971),ք.249-313.

(ո

6ոք|07ոծոէ', մօսոոտ(

աշխատավարձըկհավասարվիՃ/: Մինչդեռկանայք ընտրելովմիայն Շ կստանան ավելի ցածր 7շ աշխատավարձ,քանի մասնագիտությունը,

որ

նրանց աշխատանքիառաջարկնավելի բարձր է` ՏշՀՏոֆՒՏտ, իսկ

ա իկ մասնագի նի ՀՈՏ ջարկվողաշխատավարձնավելի ցածր Փաստորեն, տղամարդիկ ընտրում Շ չեն ընտրու չեն

ղամարդիկ

ասնագիտությունը, ն

քանի

է:

որ

Գլուխ

ռ առա-

ւթյուն Գործազրկությունը

ա-

վելի բարձր են վարձատրվումկանանց նկատմամբ խտրականության հաշվին: Աշխատաշուկայումերկարաժամկետհավասարակշռությունն ապահովվումէ կանանցավելի ցածր աշխատավարձիպայմաններում:

Թեմային վերաբերող հարցեր Ի նչ իրենիցներկայացնումխտրականությունը աշխատաշուկայում ն որո՞նքեն դրա տեսակները:

եքա) երնչեայն ՀԱԱ եղանակի էությունը ի՞նչ նպատակով :- իրմով դռկոմպոզիցիայի վիրառլում: ԻՍ ցիայի

ինդեքսը (Դունքանի ին-

այս 4.

Որո՞նք են զբաղվածության գենդերային առանձնահատկությունները երկրներումն 1Դ-ում: 5. Որո՞նք են ըստ գենդերի անհավասարվարձատրությանպատնն այլ երկրներում: է կանանցմասնակցությունը որոշումներիկայացմանը: 6. Ինչպիսի են աշխատանքային նք խտրականության տեսակները: Որոէ Ց. Ինչ իրենից ներկայացնում խտրականությունըգործատունեՔն աշխատողներինախատրամադր-

Եվրամիության ՀՂ-ում ճառները

Աա 9.

Որոնք են վիճակագրականխտրականությանհետնանքները: Ի՞նչ է իրենից մոնոպսոնիկիշխանությամբ պայ-

ներկայացնում մանավորված խտրականությունը: խտրականության էությունը: մասնագիտական 11. Ինչպեկբացատրեք 12. Որոնք են խտրականության սոցիալաշխատաշուկայում տնտեսականհետնանքները: 10.

11.1. .1.

ե Գործազրկության ցուցանիշները

Գործազրկության առաջացումը պայմանավորված է աշխատանքի շուկայի գործունեությամբ,աշխատանքի առաջարկի ն պահանջարկի անհամապատասխանությամբն հանդիսանում է շուկայական տնտե1982թ. Աշխատանքի վիբաղադրամասը:Դեռես սության անբաժանելի

Հաաայիրկոնֆերանսի կողմից տրված Նորի. ճակագիրների համաձայն, գործազուրկ համարվում նրանք, ովքեր են

ման

կամ են լ Աա էղել, փնտրել հաղված չեն ակտիվորեն աշխատանք աշխատանքի:' 2005թ. ընդունված«ԲնակԱԱ թյան Արզածության դեպքում ցիալակ չության ելվարձ

են

եղել անմիջապես

անքներում

ինքնազ-

անցնել

օրենքի համաձայն «գործազուրկ են համարվում աշխատանքայինտարիքի, աշխատանք փնտրող աշխատունակ այն չզբաղվածանձինք, ովքեր չեն ստանում կայաստանիՀանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կենսաթոշակներ (բացառությամբկերակրողինկորցնելու դեպքում կենսաթոշակիտեսակների), աշխատանքիտեղավորմաննպատակովհաշվառված են զբաղվածության պետականծառայությունում, պատրաստակամեն հարմար աշխատանքի ն ստացել են գործազուրկիկարգավիճակ»: Ի ն ԱՊՀ մի շարք այլ երկրսերի օրենսդրության, միջազգային ստանդարտներովչի պահանջվում տվյալ անձի հաշվառումը զբաղվածության պետական ծառայությունում: Փաստորեն, գործազուրկի կարգավիճակիչափանիշներըվերաբերում են բացառապեստվյալ անձի, որպես գործազուրկ, հանդիսաիրավիճակին,անկախորնէ հաստատությանկողմից նալու-«Օբյեկտիվ այն ընդունելու փաստից: Գործազրկությանվերլուծությունը անհրաժեշտէ սկսել նրա ցուցանիշների հաշվարկումից: Գործազրկությունը չափվում է երկու հիմնապաշտպանությանմասին» ՀՀ

անցնելու

քուն ուսական երու հայնական,

ի"«Տ7 ոլՇ2ԾոՏ

օքէհ6 ԼՁԵՕՍՒ Խ/Թդ«6է 1999", Շ6ո6ԿՁ, |/ոթոոնօոշ| ԼՅԵօս" Օ/8օ6, ն գործազրկութան դեպքում

«Բնակչության զբաղվածության

պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենք, 431 աշխատանքի Երնան, հոդված8: նախարարություն,

հե-

բոլոր

տազոտվող ժամանակաշրջանում աշխատանք չեն ունեցել, այսինքն

2 39

նե

1999, ք. 25.

սոցիալական սոցիալական հարցերի

կան ցուցանիշների՝գործազրկության մակարդակի ն գործազրկության տնողության միջոցով: Ընդ որում, գործազրկության մակարդակը որոշվում է երկու եղանակներով:Առաջին եղանակի դեպքում, միջազգային ստանդարտներիհամաձայն մշակված ն «Զբաղվածությանպետական ծառայություն»գործակալության, ինչպես նան ՀՀ Ազգայինվիճակագրական ծառայությանկողմից կիրառվողմեթոդաբանությանհամաձայն, գործազրկության մակարդակը որոշվում է, որպեսզբաղվածության պետականծառայության կողմից գրանցվածգործազուրկների թվաքանակի ն տնտեսապես ակտիվ բնակչության կամ աշխատուժի թվաքանակիհարաբերակցություն,տոկոսայինարտահայտությամբ. ս-«Ս"

10096 /Լ

մակարդակնէ, գործազրկության որտեղ՝ Ս է ս

գործազուրկներիթվաքանակն որոշակի ժամանակահատվա(ամիս, եռամսյակ,կիսամյակն տարի): Լ տնտեսապեսակտիվ բնակչության կամ աշխատուժիթվաքանակն է: -

ծում -

Ընդ որում, ՎՀ Ազգայինվիճակագրականծառայությանկողմից հաշվարկվում է որոշակի ժամանակաշրջանիկտրվածքովգործազուրկների միջին թվաքանակը, այդ թվում` ամսվա, եռամսյակի, կիսամյակի ն տարվա համար: Իսկ ժամանակաշրջանիվերջի դրությամբ գործազրկության մակարդակը որոշելու դեպքում հաշվի է առնվում ամսվա, եռամսյակի,կիսամյակին տարվա վերջին գործազուրկներիթվաքանակը: Տնտեսապես ակտիվ բնակչության թվաքանակը նույնպես հաշվարկվումէ միջինըտվյալ ժամանակաշրջանիհամար ն իրենից ներկայացնում է զբաղված ն պաշտոնապեսգրանցված գործազուրկ բնակչության միջինթվաքանակիհանրագումարը՝ ԼՀԷՀՍ

Զբաղված բնակչության թվաքանակիգնահատումը կատարվումէ տնտեսվարողսուբյեկտներից պետական վիճակագրականհաշվետվությունների տվյալների, ինչպես նան ըստ ընտրանքային հետազոտությունների արդյունքներին վարչական վիճակագրականտվյալների հաշվարկվածինքնազբաղվածների(ներառյալ գյուղացիական տնտեսություններումզբաղվածները)թվաքանակիհիմանվրա: Սակայնգործազրկությանվերաբերյալհաշվարկվածտվյալները ոչ միայն ՀՀ-ում, այլն մի շարք այլ երկրներում,ինչպես, օրինակ, ԱՄՆ-ում,

իրական պատկերը:Գործազրկուքչեն արտացոլումգործազրկության կամ ընդհակառակը:Այսէ յան մակարդակըկարող թերագնահատվել զբաղվածության գործազուրկները, առնվում թաքնված պես, հաշվի չեն փնտրող, աշխատանք ինքնուրույն չգրանցված, կողմից ծառայության անձինք, որի կորցրած հույսը նան ստանալու աշխատանք ինչպես իրականցուցանիշը ՀՀ-ում նվազեցված հետնանքով գործազրկության հետազոտությանտվյալնեէ: Այսպես,ըստ աշխատուժիընտրանքային ՀՀ-ում աշխատանքիտեղավորմաննպատակով գործարի 2006թ. ծառայությազուրկներիընդամենը10 տոկոսն է դիմել զբաղվածության են օ գտագործել հիմնականում այդ նպատակով նը, մինչդեռմյուսներն անձնականկապերըկամ աշխատանքեն փնտրել հայտարարությունների միջոցով: նպաստումեն հետնյալ գործոնները՝ Չգրանցվածգործազրկությանը թույլ են, իբրն գործազուրկ գրանցվելու դրդապատճառները չապահովող աշխատանքի տեղավորման խնդիրների արագ լուծում ինքնընթացոճի, ծառայություններիաշխատանքային զբաղվածության տրամադրվող կողմից ծառայությունների ինչպեսնան զբաղվածության աշխատավարձի (նվազագույն ցածր նպաստների գործազրկության 12643 պատճառով: դրամ) կազմելով տոկոսիչափով, 2007թ. վերջին գործազուրկներինառաջարկվում են հիմնականումցածր վարաշխաորոնք չեն համապատասխանում ձատրվող աշխատատեղեր, մասնագիտական կ արողություններին: տանք փնտրողների ծավալները գրանցվածգործազուրկներիվերապատրաստման պահանջներին: ներկա չեն համապատասխանում երկգնահատման կիրառվումէ նան գործազրկության Այդ պատճառով մակարդակըորոշվում է րորդ եղանակը,որի դեպքումգործազրկության հետազոտութաշխատուժիընտրանքային տնային տնտեսություններում ն ԱՄԿ մեթոդաբանության հիմանվրա: յուններիարդյունքների գնահատմաներկրորդ կարնորագույնցուցանիշն Գործազրկության է հանդիսանումգործազրկությանկամ աշխատանք փնտրելու տնոէ առղությունը: Ավարտվածգործազրկությանտնողությունը հաշվի տեղավորման աշխատանքի նում աշլխատանք մինչն պահից փնտրելու իսկ անավարտ գործազրկության պահն ընկածժամանակահատվածը, պահից մինչն գործազրկության փնտրելու տնողությունը՝աշխատանք փաստն արձանագրելուպահն ընկած ժամանակահատվածը:Վիճակագրությանմեջ գործազուրկներիդիտարկվող կազմի համար հաշվարկվումէ գործազրկությանմիջին տնողությունը, որպես կշռված միջին մեծություն: Գործազրկությանկամ աշխատանք փնտրելու միջին տնողության կշռվածմիջին տնողությունըորոշվում է գործազրկության »

մեծության տադրյալի

ու

գործազուրկներիհամապատասխանթվաքանակի արգործազուրկներիթվաքանակիհարաբերությամբ`

ՀՀ-ում գործազրկության ցուցանիշները գրվում են հետնյալ տվյալներով՝

1992-2008թթ. բնութա-

էԷՀ2Բ1/2բք, Գործազրկության մակարդակի շարժը 1992-2008 թվականներին

որտեղ`

գործազրկությանտնողությանմիջակայքիմիջինն է: գործազուրկների միջին կշռված թվաքանակն է գործազրկության միջակայքում: տնողության յուրաքանչյուր Դ գործազրկության տնողություննէ: է-

գ ործազրկության

համեմատաբարկարճ տնողությունըվկայում է աշխատանքի շուկայի շարժունակության,թափուր աշխատատեղերի վերաբերյալտեղեկատվության արդյունավետհամակարգերի մասին: Գործազրկությանվրա ազդում են պահուստները,այսինքնտվյալ պահին գործազուրկների թվաքանակը ն հոսքերը, կամ պահուստների փոփոխությունը, որը բաղկացած է գործազուրկների ներհոսքիցն արտահոսքից: Եթե ներհոսքն ու արտահոսքըհավասար են, ապա գործազրկությունը կայուն է, իսկ եթե ներհոսքըգերազանցումէ արտահոսքը, ապա գործազրկություննաճում է: Սակայն գործազրկությանմակարդակըկախվածէ նան հոսքերիարագությունից կամ գործազրկութ-

յան տնողությունից: Գործազրկության անփոփոխ քում այն կարելի է ներկայացնել, որպես գործազրկությաններհոսքի ն

մակարդակի դեպ-

գործազրկությունից արտահոսքիգործակիցների հարաբերություն՝

ՍՀԽ/ԽշչԽ"մ աի

որտեղ՝ գործազրկության մակարդակն Ս

է:

«- գործազրկության ներհոսքիգործակիցնէ, զ» 1/ՔՀԻՍ ԽՀ- գործազրկությունից արտահոսքիգործակիցնէ, ԽԵՀ1/Ս

գործազրկության միջին տնողություննէ:

ավոՆորգործազույությունը անշ

կարող է աճել ներհոսքիգորլացման կամ արտահոսքի գործակցի նվազման հետնանժի մ 1990-ական թվականներինՀՀ աշխատաշուկային բնորոշ էր գործազրկությաններհոսքի բարձր գործակիցըն գործազրկությունիցցածր արտահոսքը,ինչը հանգեցրելէր գործազրկության միջին տնողությանաճին:

քով:աոտկապես

2 42

Աղյուսակ 11.1

ՀՀ-ում

գորըստ | արեն արության լրանցված մակարդա մանակչութան Ա ՄԿ թողանա ՏԵ (տոկոս-| (տոկոս| թվաքանակը | ը երի միջին`

Հրատ

ակտ

ների միջին

թվաքանակը (հազ. մարդ)

| (հազ. մարդ)

1607.2 1630.2 1593.1 1581.9

1583.5 1538.3 1476.4

1462.4 14472

1411.7

ՀՐ:

12528 1195.8

2006 11813

ԱԱԱԿ

ոատ

անցված

29.1 86.9 105.5

գոր

կարդակը

ներով) 1.8

նության ներով) -

6.7

9.3 10.8

166.1 139.1

9.4

164.2

169.5

10.4

98.0

8.2

27.8

Էջ

38.4

31.4

7.5

88.9

11.2

146.8

ըստ

5.3 6.6

105.5

մակարդակն

ներ:

Կ ԱԱ

1392թ.

մինչն 2000թ. ընկած ժամանակահատվածումգրանցված գործազուրկներիմիջին տարեկանթվաքանակնավելացել է գրեթե վեց անգամ,իսկ տնտեսապես ակտիվբնակչությանթվաքանակընվազել է 160 հազարով: Դրա հետնանքով գործազրկությանպաշտոնապես գրանցված մակարդակը թռիչք է կատարել 1992թ. 1.8 տոկոսից ն 2000թ.հասել 11.7 տոկոսի:Գործազրկությանմակարդակըհատկապես արագորեն է աճել 1999թ. հունվարից սկսած, կապվածընտանեկան նպաստների համակարգիկիրառմանհետ, քանի որ գործազուրկիկարէ ընտանեկան նպաստներիհամակարգին հանդիսանում գավիճակը

նշված տարբերությունը բացատրվում է զբաղվածության ծառայութ-

մասնակցելու համար անհրաժեշտ չափանիշներից մեկը: Պատահական չէ, որ 2001թ. հետո, այսինքն նպաստներիհամակարգի ներդրումից հետո գործազրկությանցուցանիշը կրկին նվազել է, 2008թ. կազմելով ընդամենը6 տոկոս (Գծապատկեր11.1):

յուններում բազմաթիվ գործազուրկների չգրանցումով, գործազրկության ցածր նպաստներով, առաջարկվող աշխատանքներիցածր վարձատրությամբ ն գործազուրկների որակավորման մակարդակին հաճախ անհամապատասխանությամբ,ստվերային զբաղվածությամբ, ինչպես նան զբաղվածությանպետականծառայության աշխատանքի ցածրարդյունավետությամբն իներցիոնգործելաոճով: Ըստ հանրապետության գործազրկությանհամեմատական մարզերի վերլուծության արդյունքները 1998-2007թթ. վկայում են մարզերի միջն գործազրկությանմակարդակիզգալի տարբերությունների մասին: Ընդ

Գծապատկեր 11.1

Գրանցված գործազրկության միջին տարեկան մակարդակը (տոկոսով աշխատուժի նկատմամբ) ր

42,0

Մ Աաաա «ՀՀՀ

Դ0,0

/Ր5

8,0 '

2,0

0,0

որում, այդ տարբերություններըխորանում են կախված մայրաքաղաքից մարզի հեռավորությունից: Ինչպես երնում է Աղյուսակ 11.2-ից, գործազրկության մակարդակը դիտարկված ժամանակահատվածում հատկապես բարձր է եղել Շիրակի (1696), Սյունիքի (15.396), Լոռվա (14.446) մարզերում: Այդ մարզերում գործազրկության ցուցանիշը կրկնակի ն ավել անգամ գերազանցում է միջին հանրապետականցուցանիշը: Այնուհանդերձ,2000թ. համեմատ գործազրկությանցուցանիշները գրեթե բոլոր մարզերում էապեսնվազել են, բացառությամբՏավուշի մարզի ն նվազ չափով Արագածոտնիմարզի:

10,1

646.

ՀՏ

5,3

» Է

Ալյուսակ 11.2

Գործազրկության մակարդակն ըստ ՀՀ մարզերի (ժամանակաշրջանի վերջի դրությամբ)

Է-Ն

ԷԿ-ԼԻ-Լ---Է----՛

Ֆր 5 Ֆ ՅԲՅ5 Ց8 թ 5 5 Տ Ւ Ւ: 5

Աղբյուր՝ՀՀ Ազգայինվիճակագրականծառայությանտվյալներ:

8535(8Իջ

Ազգայինվիճակագրականծառայությանկողմից տարվա ընթացքում երկու անգամ (մարտ ն սեպտեմբեր ամիսներին) իրականացված բազմաթիվ ընտրանքային հետազոտությունների արդյունքները հնարավորություն են տվել որոշել գործազրկությանիրական մակարդակը, հաշվարկված ըստ Աշխատանքիմիջազգայինկազմակերպությանմե2008թ. տնային տնտեսություններումիրաանացված աշխատուժի ընտրանքային հետազոտությանարդյունքների համաձայն,գործազրկության գնահատվել է 23.2 տոկոսի չափով 2001թ. 38.4 տոկոսի դիմաց:` Այդպիսով, նվազել է ինչպես պաշտոնապես գրանցված, այնպես էլ ԱՄԿ մեթոդաբանությամբհաշվարկվածգործազրկությանմակարդակը,որն արտացոլում է բաց աշխատաշուկայի պաշտոնապես չգրանցված հատվածը: Ցուցանիշների

Գրանցված

գործազուրկների

ՀՀ

0,,,/

ն ոչ «Աշխատուժը

էջ 11:

Ն դամեսը ոամեն

հանրապետությունում:133.8

Արագածոտն

Արարա

մակարդակը

մակարդակը տոկոսներո

թվաքանակը (հազ. մարդ)

Օրիան,

ֆորմալ զբաղվածությունը Հայաստանում», ՀՀ ԱՎԾ, Երնան,2008թ.,

Գործազրկության

Արմավիր

| 2007 | 1998 | 2000 | 2002 | 2007

| 153.9 |127.3 | 82.8 | 89 | 107| |

15121

| |

|30

|39

| | |

Գեղարքունիք

Լոռի Կոտայք Շիրակ

11.1 27.7

21.1

7.1

| 16.7 | |

| 20.6 |

| 22.0 |

15.7

| 144

| 2116|

5.1

16.0

Վայոց Ձոր Տավուշ

Հունիք Երնան

32.9

18 | 17

| |

45.2

| 12|28|

| |

| 106185 ՀՀ

ԱՎԾ, երնան

Վերը նշված երեք մարզերում(որոնց տարածքըկազմում է պետությանողջ տարածքի գրեթե մեկ երրորդը) գրանցվածհանրագործազուրկների թվաքանակը2007թ. կազմել է հանրապետության գործազուրկների ընդհանուրթվաքանակի գրեթեկեսը: Ինչպես ցույց են տվել վերլուծությանարդյունքները, բարձր գործազրկությամբբնութագրվողմարզերում բնակչության հազար շնչի հաշվովբնական աճի ցուցանիշը զգալիորեն ավելի ցածր է հանրապետության միջին ցուցանիշից(Գծապատկեր 11.2):

ըստ

Գծապատկեր բնական աճն Վանրապետության մարզերի2007թ.

գ ործազրկություննու

Հայաստանի

բ -որագրկույան մակարդակը 65. առանցք) Բնական շնչի հաշվով, աճը (հազար Տ

ձախ

-"'Ց-:'

աջ

տարիքի ն կրթական մակարդակի գործազրկության կառուցվածքի վերլուծության արդյունքում պարզվել է, որ նդհանուր թվաքանակում հատկապեսբարձր էր առավել աշխատուխմբի (31-54 տարեկան) գործազուրկներիտեմիջին սակարարկշիռը (2007թ. դեկտեմբերիվերջին 6806): Միննույն ժամանակ, 2007թ. վերջին գործազուրկներիընդհանուր թվաքանակիմեկ երրորդից ավելին (35.246) կազմել են բարձրագույն ն միջնակարգմասնագիտականկրթություն ունեցող գործազուրկները: Անցումայինտնտեսություն ունեցող երկրներում աշխատանքի շուկան սովորաբար բնութագրվում է գործազրկությանցածր շրջապտույտով, ինչը հանգեցնում է երկարաժամկետգործազրկության: Հայաստանի աշխատանքի շուկային բնորոշ է երկարաժամկետգործազրկությունը: Ավարտվածգործազրկությանկամ աշխատանքի տեղավորման միջին տնողությունը2007թ. դեկտեմբերինկազմել Է 14.8 ամիս: Ընդ որում, գործազուրկների72 տոկոսն աշխատանքէ փնտրում մեկ տարուց ավելի ժամանակահատվածում:Երկարաժամկետգործազրկությանմակարդակը ՀՀ-ում 2007թ. կազմել է 4.3 տոկոս, իսկ Եվրամիության27 երկրներում միջին ցուցանիշն էր` 3.7 տոկոս (2006թ.), սակայն որոշ երկրներում, այդ թվում Սլովակիայում, Լեհաստանում, Գերմանիայումն Բուլղարիայումայն տատանվում է 5-10 տոկոսիսահմաններում: Ըստ

|215|209|

Աղբյուր`«ՀայաստանիՀանրապետության մարզերըթվերով, 2008», 2008թ., էջ 78:

147113

առանցք)

16,0

նակ տարիքային

գործազու

ու 11.2. Գործազրկության պատճառներն հետնանքները, Օուքենի օրենքը

14,0

Գործազրկությանցուցանիշներն ըստ երկրների տարբերվում են, հետնյալ գործոններով. պայմանավորված տնտեսությանպարբերաշրջանայինզարգացմամբ: տվյալ երկրի համար գործազրկության ձնավորված «բնական մակարդակով»: զբաղվածությանբնագավառումիրականացվողպետականքաղա-

12,0 10,0

2,0.

ՍՔ

ՀՏ

ՀՑ.

ՀՏ

չՑ

ՏԸ

ՀՏՐ

Քականությամբ: Հ

Աղբյուր` ՀՀ ԱՎԾ տվյալներ:

Սեզոնայնության

ըստ

հաչ վակում զոհաղ կծու վերազնելո համար ամիսների

նիշը:

զոոծ

ջիս ցուցա-

Այսպես,տնտեսությանվերելքի փուլում, երբ ընդլայնվում է արտադրությունը ն ստեղծվումեն նոր աշխատատեղեր,գործազրկությանմակարդակընվազումէ: Իսկ տնտեսությանանկման փուլում ամբողջական պահանջարկիե արտադրականծախսերիկրճատմանհետնանքով աշխատո կի ամը համալրում | գործազուրկներիշայջերը Կրծագր կությանհետագաաճըզսպելու համարանհրաժեշտէ, որպեսզիզբաղվածությանն աշխատուժիտարեկանաճի տեմպերըմոտավորապեսհավա247

սար լինեն: ԱՊՀ երկրներում,այդ թվում՝ ՀՀ-ում 1994թ. սկսած տնտեսության կառուցվածքային փոփոխությունների իրականացումը հանգեցրել է պաշտոնականն թաքնվածգործազրկությանկտրուկաճին: Գործազրկությունը լուրջ տնտեսական,սոցիալականն բարոյահոգեբանական հետնանքներիէ հանգեցնում: Յուրաքանչյուր տնտեսական համակարգիգլխավոր նպատակնէ հանդիսանումառկա սահմանափակ ռեսուրսներիառավելարդյունավետօգտագործումը,մինչդեռաշխատուժի մի մասի գործազրկության հետնանքովլրիվ չի օգտագործվում արտադրականներուժը,ինչն արտահայտվումէ չարտադրված ապրանքների ն ծառայությունների տեսքով: Վերջիվերջո,գործազրկությանաճը հանգեցնում է տնտեսականաճի տեմպերիիջեցմանը,ՀամախառնԱզգային Արդյունքի (ՀԱԱ) ն Գամախառն Ներքին Արդյունքի(ՆԱ) իրականծավալների կրճատմանը,հարկայինմուտքերի կրճատմանը:Գործազրկության տնտեսականկորուստները կապվածեն նան այն ծախսերիհետ, որոնք ուղղված են դրա հետնանքների վերացմանը,այդ թվում գործազրկության նպաստների վճարումները, ն նոր աշաշխատուժիվերապատրաստման խատատեղերի ստեղծմանծախսերը: Գործազրկությանմակարդակին ՀՆԱ-ի ծավալի միջն այն հարաբերակցությունը, որը ցույց է տալիս, որ բնական գործազրկության(լրիվ զբաղվածությանպայմաններում)համեմատ իրական գործազրկության մակարդակիմեկ տոկոսային կետով աճը հանգեցնում է պոտենցիալ ՀՆԱ-ի համեմատ ՀՆԱ-ի իրական ծավալներիկրճատմանը2 տոկոսի չափով, կոչվում է Օուքենի օրենք:"Այ` արտահայտվումէ հետնյալ բանաձնիմիջոցով՝ .

ԹքԷ-/)/7ԲքՀ:(Ս-Ս» որտեղ՝

/ Է

տվյալ տեխնոլոգիական մակարդակի պայմաններումարտա-

դրության պոտենցիալհնարավորությունների ծավալն է: / արտադրության փաստացիծավալն է: -

գործազրկության փաստացիմակարդակնէ: Ս" գործազրկությանբնականմակարդակն է: Օուքենի պարաճետրն է, որը ցույց է տալիս, որ բնականիհամեմատ փաստացիգործազրկությանմեկ տոկոսային կետով ավելանալու դեպքում(9 Է ) տարբերությունն ավելանում է / չափով: -

ացին ենն պրեզիդենտ կոր Լ.Ջոնսոնի միջն հարարերակցությունը: -

տնտեսականխորհրդինախագահն ակերպել գործազրկությանմակարդակի ն ՀԱԱ-ի օրոք

Վերը նշված օրենքի համաձայն իրական ՀՆԱ-ի տարեկանհավելաճը 2.7 տոկոսի չափով պահպանում է գործազրկությունընույն մակարդակի վրա, իսկ իրական ՀՆԱ-ի հավելաճի լրացուցիչ 2 տոկոսը նվազեցնում է գործազրկությանմակարդակը 1 տոկոսի չափով: Այսպեսօրինակ, գործազրկությանմակարդակը12 տոկոսից մինչն 10 տոկոս իջեցնելու համար անհրաժեշտ կլինի ապահովել ՀՆԱ-ի աճը տարեկան 6.7 տոկոսիչափով, որից 2.7 տոկոսիշնորհիվ կպահպանվիգործազրկության առկա մակարդակը, իսկ 4 տոկոս աճը կհանգեցնիգործազրկության իջեցմանը2 տոկոսի չափով: Տեխնոլոգիական զարգացման մակարդակից, տնտեսության ճյուղային կառուցվածքից ն այլ գործոններից կախված նշված օրենքի թվայինցուցանիշներըառանձիներկրներիհամար տարբեր կլինեն : Գործազրկությանբացասական սոցիալական հետնանքներից են սոցիալ-տնտեսականապակայունացումը,ընտանեկան խնդիրներիառա-

ջացումը ն առողջական վիճակի վատթարացումը: Բացասական սոցիալ-տնտեսականհետնանքներովհանդերձգործազրկությունըտնտեսության անխափան գործունեության կարնորագույն նախապայմաններից մեկն է, քանի որ նպաստում է աշխատուժիպահուստներիձնավոր: Գործազրկությունընան խթանում է աշմանը, դրա վերաբաշխմանը խատուժիորակավորմանբարձրացումը : Եվրոպականնայլ երկրներում իաստացի գործազրկության մակարդակը 2000-2007 թվականներինբնութագրվում էր հետնյալ տվյալներով (Աղյուսակ 11.3).

Աղյուսակ 11.3

Գործազրկության մակարդակըարնմտյան երկրներում (տոկոսներով՝ աշխատուժի ընդհանուր թվաքանակի նկատմամբ) ԵՄ

Երկրներ

անդամերկրներ,այդ

թվում՝ Ավստրիա Բելգիա Մեծ

Բրիտանիա

Դանիա

Ֆրանսիա Գերմանիա

Իտալիա

|Նիդերլանդներ

9.2

8.9

տ :

3.6

7.0 5.5 4.6

10.0

7.9

10.5

5.1 8.4

4.4

4.8

5.4

5.0

4.0

9.1

9.2

8.0 8.3

6.1

Իսպանիա Շվեդիա

13.9 4.7

9.2 5.8

8.3 4.5

16.9 18.6

10.1 16.2

6.9 11.2

6.4

5.1 5.1

16.1

Լեհաստան Բուլղարիա

Սլովակիա

այդ թվում՝ Այլերկրներ,

Ավստրալիա ԱՄՆ Իսրայել

4.0

8.8

6.8

Կանադա

Ճապոնիա

9.6

4.6

7.3

6.8

գործազրկությ

4.4

9.0

6.0

Աղբյուր՝ ԱՊՀ Վիճակագրության պետականկոմիտե,ԿՈՄՄ.ՕՏՏեշէ.ՇՕրՈ:

Ինչպես երնում է աղյուսակից, 2000-2007թթ. գործազրկությանցուցանիշը երկրներիմեծ մասում նվազել է, ինչը հատկապեսակնհայտէ Արնելյան ն ԿենտրոնականԵվրոպայի երկրներում: Օրինակ, Բուլղարիայում այն նվազել է 16.9 տոկոսիցմինչն ընդամենը6.9 տոկոս: Սակայննշված երկրներումդեռնս գործազրկության մակարդակնառավել բարձր է, ինչպես, օրինակ՝ Սլովակիայում2007թ. այն կազմել է 11.2 տոկոս: Գործազրկությունը համեմատաբարբարձր մակարդակիվրա է պահպանվումԳերմանիայում,Իսպանիայում(8.3465)ն Ֆրանսիայում(8965),իսկ առավել ցածրՃապոնիայում(3.996)ն Նիդերլանդներում(3.292): 2008թ. վերջին ԱՄՆ-ում սկիզբ առած ն այլ երկրներում տարածված գլոբալ ֆինանսականճգնաժամը հանգեցրեց ողջ աշխարհում հազարավոր աշխատատեղերիկրճատմանըն գործազրկությանմակարդակի զգալի բարձրացմանը: Ըստ ԱՄԿ գնահատման՝ճգնաժամի հետնանքով ամբողջ աշխարհում գործազրկությունն ավելացել է 20 միլիոնով, 2009թ. կազմելով 210 միլիոն մարդ: Ընդ որում, ճգնաժամի հետնանքով առավելապես տուժել են շինարարությունը, մեքենաշինությունը, ֆինանսականհամակարգը,տուրիզմը, ծառայություններիոլորտը ն անշարժ գույքի հետ կապվածգործառնությունները: նոր մոտեցումներ են անհրաժեշտ առաջացած դժվաո րություններին դիմակայելու համար: ՀՀ կառավարությանհակաճգնա ժամային օրագրի շրջանակներում300 ԱՄՆ դոլար է հատկացվել փոքր ն միջին բիզնեսիզարգացման ն նոր աշխատատեղերիստեղծման, երկ5 րի տնտեսությանաշխուժացմանհամար:

երբա,

ԱՊՀ ն Բալթյան երկրներում գործազրկությանցուցանիշները ներկայացված են Աղյուսակ 11.4-ում: Ըստ ԱՊՀ Վիճպետկոմիտվյալների 2000-2007թթ. գործազրկությունընվազել է գրեթե բոլոր ԱՊՀ պետություններում ն Բալթյան պետություններում,բացառությամբՎրաստանի, որտեղ այն ավելացել է մինչն 13.3 տոկոս: Ընդ որում, ինչպես վկայում են փորձագիտական գնահատումները,Վրաստանում իրականմակարդակըտատանվումէ 30-35 տոկոսի սահմաններում: Անհրաժեշտէ հաշվի առնել այն հանգամանքը,որ ԱՊՀ պետությունների մեծ մասում (Ադրբեջան, Ուզբեկստան, Բելառուս, Տաջիկստան), գործազրկությանվերաբերյալ պաշտոնականխիստ ցածր տվյալներն (0.2-2.546) իրականությանը չեն համապատասխանում:Ադրբեջանում, հակառակ գործազրկությանվերաբերյալ այդ երկրում առկա պաշտոնական չափազանց նվազեցրածտվյալներին, իրական գործազրկությունը զգալիորեն ավելի բարձր է: Մի շարք ընտրանքային հետազոտությունների արդյունքները վկայում են այն մասին, որ 2004թ. գործազրկությանցուցանիշը կազմել է տնտեսապեսակտիվ բնակչության 17-20 տոկոսը: Ընդ որում, գյուղատնտեսության մեջ ձնականորեն զբաղվածների մեծ մասը նույնպես իրականում գործազուրկներ են հանդիսանում: Հատկապեսնշանակալի է Բալթյան պետություններում 2000թ. համեմատ գործազրկության կրճատումը 2-3 անգամ:

Բալթյան երկրներում (տոկոսներովաշխատուժիընդհանուր թվաքանակինկատմամբ)

Երկրներ Հայաստան

Բելառուս

Ղազախստան

Ղրղզսպան" Մոլդովա

«(ԾոօՇ

Ճքխ6էլ իո",24

1.8

10.7

2.1 12.8

0.5

12.5 8.5

0.1 0.1

6.6

8.3

5.1

ՌուսաստանիԴաշնություն

ՑԵՅՅքտ,

2009-.,

Շ.

(օտ Շ6օոցթ", |ՕԽԼեկտ, 2003,

5"ԼՁԵՕՍՐ

ԽՈցոռեօո ՛

ք. 15.

6.1

Ալյուսակ 11.4

Գործազրկության մակարդակն ԱՊՀ ն

7-8.

Վրաստան

Տաջիկստան

0.3

2.6

2.5

0.1

0.4

Ուկրաինա

Ադրբեջան

9.7»

Լիտվա

Լատվիա

էստոնիա

1.6

13.6

4.7

Ուզբեկստան

0.2

Բալթյան երկրներ,այդթվում՝

: ""

են4992, ընդգրկում վակների

Աղբյուր՝ ԱՊՀ Վիճակագրության պետական կոմիտե

Տվյալներն Ցուցանիշն ընդգրկում է 2003թ.:

11.3.

ՏՏԵԼ ՀՕ:

Գործազրկության դասակարգումը

Գործազրկությանդասակարգմանտարբեր եղանակներկան: Աշխատանքիշուկայի վերլուծությանժամանականհրաժեշտէ առանձնացնել գործազրկությանհետնյալ երեք հիմնական տեսակները`հոսուն կամ ֆրիկցիոն, կառուցվածքային ն պարբերաշրջանայինգործազրկությունը: Բացի դրանից, դիտարկում են նան սեզոնային ն թաքնված գործազրկությունը: Նշված բոլոր դեպքերումգործազրկությունը կարող է լինել կամավոր կամ սպասողական ն հարկադիր: Համապատասխանաբար,գործազրկությունըդասակարգվում է կամավոր ն հարկադիր գործազրկության տեսակների:Կամավորգործազրկության դեպքում գործազուրկներինչի բավարարում աշխատանքի վարձատրությանչափը կամ կատարվողաշխատանքիմասնագիտականն որակականմակարդակը:Այսպես,օրինակ, հոսուն գործազրկությունը հիմնականում կամավոր բնույթ է կրում: Հարկադիր գործազրկությունն առաջանում է աշխատանքիշուկայի անհավասարակշռության հետնանքով,որի դեպքումաշխատանք փնտրողներին թափուր աշխատատեղերիթվաքանակների միջն ճեղքվածք է առաջանում: Հարկադիր բնույթ են կրում կառուցվածքային,պարբերաշրջանային ն սեզոնային

գործազրկությունները:

Գործազրկությանառավել տարածվածտեսակն է հանդիսանումհոէ տարբեր պատճառգործազրկությունը: Այն պայմանավորված ներով մեկ աշխատանքից մեկ այլ աշխատանքի անցմամբ, կամ նոր աշխատանքփնտրելու ժամանակաշրջանով,որի ընթացքումժամանամի կողմից, կավորապես առաջանում է անհամապատասխանություն, աշխատողների թվաքանակին նրանց պրոֆեսիոնալ-որակականկամիջն: Հետնաբար, ռուցվածքի,ն մյուս կողմից, առկա աշխատատեղերի հոսուն գործազրկությանմակարդակըկամ նոր աշխատանք գտնելու արագությունը կախված են ինստիտուցիոնալ համակարգի գործունեության արդյունավետությունից:Այսպես, համակարգչային տեղեկատվական համակարգիկիրառումըզբաղվածության ծառայությունների կողմից զգալիորեն կրճատում է գործազուրկի ն աշխատատեղի գործընթացը:Մինչդեռ,գործազրկությանահամապատասխանեցման վելի բարձր նպաստներիսահմանումը կամ ապահովագրության համակարգի ներդրումն, ընդհակառակը,երկարեցնումէ գործազրկությանտսուն

նողությունը:

Հոսուն գործազրկությունըհատկապեսբնորոշ է ԱՄՆ-ին ն այլ արդյունաբերապես զարգացած երկրներին,որտեղ նրա տնողությունը1-2 ամիս է, իսկ հոսուն գործազրկությունըկազմումէ տնտեսապեսակտիվ բնակչության2-3 տոկոսը: Փաստորեն, հոսուն գործազրկությունըգոյություն ունի լրիվ զբաղվածության կամ գործազրկության բնական մակարդակի պայմաններում: Այդ դեպքում աշխատանքի շուկան հավասարակշռված է, այսինքն` աշխատանքիառաջարկն ու պահանջարկըհավասար են, սակայն նույնիսկ այդ դեպքում,քանի որ աշխատուժիմի մասըփոփոխում է աշխատատեղը, ապա որոշակի հոսուն գործազրկությունն անխուսաէ (Գծապատկեր11.3): //օ աշխատավարձին Էց զբաղվածներիթվաքանակի դեպքում շուկան հավասարակշռվածէ, սակայն պահանջարկիԾ9-ից Ծ' նվազման հետնանքով, ն աշխատավարձից մակարդակիպահպանմանդեպքում Էց Բլ հատվածումառաջանումէ գործազրկություն: 33 աշխատանքիշուկայում հոսուն, կարճաժամկետգործազրկությունը բնորո» է հատկապեսմրցունակ ն շարժունակ երիտասարդաշ-

փելի

խատողներին: Կառուցվածքայինգործազրկությունը առաջանում է արտադրության ե աշխատանքի պահանջարկի կառուցվածքի փոփոխությունների ն տարածքաՄասնավորապես,պրոֆեսիոնալ-որակական հետնանքով:

յին (ռեգիոնալ) կտրվածքով աշխատանքիառաջարկի ն պահանջարկի միջնառաջանումէ անհամապատասխանություն: Նոր ճյուղերի ն տեխնոհաճախ նոր պահանջներէ առաջադրումաշխալոգիաների զարգացումը

տողներիպրոֆեսիոնալ-որակական մակարդակինկատմամբ,որը չի համապատասխանում ստեղծվողնոր աշխատատեղերիորակականմակարդակին: Հետնաբար,կառուցվածքայինգործազրկությունըկապվածէ աշխատուժի պրոֆեսիոնալ-որակական մակարդակիբարձրացման, նոր մասնագիտությունների յուրացման, այսինքն, նոր պայմաններին աշխատուժի ադապտացմանանհրաժեշտժամանակաշրջանի, ինչպեսնան աշխատավարձիոչ ճկուն լինելու հատկանիշիհետ: Գծապատկեր11.3

Սկզբնական լրիվ զբաղվածությամբ բնութագրվող աշխատանթիշուկա

Էչ

Էշ

Զարգացածերկրներումկառուցվածքային գործազրկությամբէ պայմանավորվածաշխատանքիցազատումներիմոտ 40 տոկոսը: Այսպես, օրինակ, համակարգչայինհաշվողականտեխնիկայիհամընդհանուր կիրառումըհանգեցրեցկրտսեր սպասարկող անձնակազմի,այդ թվում` գործավարների,հաշվետարներին մի շարք այլ մասնագիտությունների գծով աշխատողների թվաքանակիզգալի կրճատմանը: ՀՀ-ում կառուցվածքայինգործազրկությունը հետնանք է տնտեսության ճյուղային կառուցվածքիփոփոխմանն սեփականաշնորհման գործընթացի:Բավական է նշել, որ, եթե 1990թ. մասնավորհատվածիտեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում կազմում էր ընդամենը 11.7 տոկոս, ապա 2008թ.՝ ավելի քան 80 տոկոս էր, ինչն արդեն պայմանավորումէ ոչ արդյունավետօգտագործվող աշխատուժիազատումը: Սակայնկարելի է նշել, որ ՀՀ-ում, ինչպես ն այլ ԱՊՀ պետություններումայս գործազրկությունը կառուցվածքային-ռեգրեսիվ բնույթ է կրում, քանի որ գործազուրկներիմեջ մեծ է որակյալ աշխատուժի բաժինը, իսկ գործազրկությունըհաճախ առաջանում է ոչ արտադրության արդիակա-

նացմանհետնանքով: Թափուր աշխատատեղերումհաճախ աշխատուժի առկա որակավորմանհամեմատ ավելի ցածր որակավորմանմակարդակ է պահանջվում: ՀՀ-ում կառուցվածքայինգործազրկությունը պայմանավորվածչէ դրա արտահայտմանդասական ձնով, այն է՝ չի առաջընթացիհետնանք:" կարող հանդիսանալգիտատեխնիկական Իրականացվածսոցիալ-տնտեսականն կառուցվածքայինվերափոխումների հետնանքով արդյունաբերության ն էներգետիկայիբաժինը ՀՆԱ-ում 2007թ. կազմել է ընդամենը 15.7 տոկոս, մինչդեռ զգալիորեն ավելացել է շինարարությանտեսակարարկշիռը: ՀՆԱ-ի ավելի քան 58 տոկոսը կազմել են շինարարությունն ու ծառայությունները: Դրա հետնանքովկտրուկ կերպով փոխվել է զբաղվածությանճյուղային կառուցվածքը, իսկ արդյունաբերության մեջ զբաղվածությունը 19902002թթ. կրճատվել է ավելի քան 70 տոկոսով:Բարձրորակաշխատուժի մի մասը մղվեց ցածրորակ, էքստենսիվ աշխատանքիբնագավառներ, այդ թվում՝ առետուր ն գյուղատնտեսություն: Այնուամենայնիվ, ՀՀ-ում կառուցվածքայինգործազրկությունը անմիջապեսպայմանավորվածէ նան ներքին ն արտաքին շուկաներում արտադրանքի անմրցունակությամբ, արտահանման կրճատմամբ ն ներմուծմանծավալների աճով: Այսպես, 1998թ. էլեկտրատեխնիկական ն տեքստիլ արդյունաբերությանարտադրանքի1990թ. ծավալների ընդամենը 8 տոկոսն է ապահովվել, մեքենաշինությանը՝ 16 տոկոսը: Դրա փոխարեն,1990թ. համեմատ 29 անգամավելացել են անտառմթերման ծավալները: Վերջինս պայմանավորված էր հանրապետությունում ստեղծվածէներգետիկճգնաժամով: Վերը նշվածը ապացուցելու համար ներկայացնենք երկու հատվածներից բաղկացածաշխատանքիշուկան, որտեղ «Ա» շուկան՝ դա էլեկտմեջ զբաղվածների աշխատանրատեխնիկականարդյունաբերության քի շուկան է, իսկ «Բ» շուկան` որակյալ ծրագրավորողներիշուկան է: Ենթադրենք,որ այդ երկու շուկաներըհավասարակշռվածեն: Եթե «Ա» շուկայում էլեկտրատեխնիկականարդյունաբերությանմեջ զբաղված բանվորների պահանջարկը նվազում է Օչ-ից ԾՅ՛, մրցակցության,այսինքն, դրսից ավելի էժան ն որակյալ էլեկտրատեխնիկական արտադրանքիներմուծման հետեանքով, ապա աշխատավարձի Մշ մակարդակի պահպանմանդեպքում, որը հնարավոր է հզոր արհկամ համապատասխանօրենսդրության պայմաններում, միությունների արդյունաբերության բանվորների զբաղվաէլեկտրատեխնիկական ծությունըկնվազի Բշ-ից Քյո: Այդ դեպքում Բ, Բյ» հատվածումբան-

ԽոջաբեկյաքՎ.

Ե.

"Զբաղվածության հիմնախնդիրներըՀայաստանում անցման

շրջանում", Երնան, 3Հ ԳԱԱ "Գիտություն"հրատ., 1998թ., էջ 76:

վորները գործազուրկ կդառնան: Եթե «Ա» շուկայում էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության մեջ զբաղված բանվորներիպահանջարկը նվազում է Օչ-ից Ք8՛, մրցակցության,այսինքն` դրսից ավելի էժան ն որակյալ էլեկտրատեխնիկականարտադրանքի ներմուծման հետնանՄմ, մակարդակիպահպանմանդեպքում, ոքով, ապա աշխատավարձի է րը հնարավոր հզոր արհմիությունների կամ համապատասխանօրենսդրության պայմաններում, էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության բանվորներիզբաղվածությունը կնվազի Բշ-ից Է.շ: Այդ դեպքում Բ.- Էլ» հատվածում բանվորներըգործազուրկ կդառնան: Գծապատկեր11.4

Երկու հատվածների աշխատանքիշուկայի մոդելը Աշխատանքի«Բ» շուկա

Աշխատանքի«Ա» շուկա

թ»

Բ,

Բ Եւ

«Բ» շուկայում տեղի է ունենում ճիշտ հակառակ գործընթացը: Համակարգչայինտեխնիկայիկիրառմանընդլայնման հետնանքովծրագրավորողների պահանջարկը աճում է Օչ-ից մինչն Ծչ': Այս դեպքում զբաղվածությունն աճում է Բջ-ից Բչչ, իսկ աշխատավարձը՝Մ/ջ-ից Մ/.թ: Պարզ է, որ «Ա» շուկայում կառուցվածքայինգործազրկություննառաջացել է ինչպես ոչ ճկուն աշխատավարձի,այնպես էլ մասնագիտական վերակողմնորոշման(ծրագրավորողին այլ ժամանակակիցմասնագիտությունների գծով) կամ ադապտացմանհամար պահանջվող զգալի ժամանակին միջոցներիհետնանքով: Կառուցվածքայինգործոններիհետ կապվածանհամամասնությունը աշխատանքիառաջարկին պահանջարկիմիջն առաջանումէ նան ըստ տարածքների:Այսպես, գործազրկության ցուցանիշներն ըստ ՀՀ մարզերի տարբերվումեն, ինչը պայմանավորումէ մարզերում աշխատանքի պահանջարկիխթանման,նոր աշխատատեղերիստեղծմանն աշխատուժիվերապատրաստման-պլետական ծրագրերիիրակպքացումը:

Նախկին Խորհրդային Միության ամբողջ տարածքում արագորեն իրականացվումէր աշխատուժի վերաբաշխմանգործընթացը, թեն ավանդաբար,անդրկովկասյանն միջինասիականհանրապետություններում բնակչությունը բնութագրվում էր ցածր շարժունակությամբ:Ներկայումս նան կառուցվածքայինգործազրկությանհետնանքովառաջացած աշխատուժի հոսքերն ուղղվում են ինչպես ԱՊՀ, այնպես էլ մաարնմտյաներկրներ: Մանավանդբարձր պրոֆեսիոնալ-որակական կարդակ ունեցող աշխատուժը, որն անցել է ադապտացմանժամանակաշրջանը, բարձր պահանջարկէ վայելում Արնմուտքի աշխատանքի շուկայում: ՀՀ-ում արտագնա աշխատանքային գործունեությունն ու միգրացիանդեռնս օրենսդրորեն կարգավորված չեն, ինչը հնարավորություն չի ընձեռումպետականմոտեցում ցուցաբերել հանրապետության տնտեսությանն պետականբյուջեի համար կարնոր հանդիսացող աշխատուժիարտահանմանհարցին: Կառուցվածքայինգործազրկության օրինակ է հանդիսանում Ռուսաստանում (ԱրեմտյանՍիբիրում) բազմաթիվածխահանքերիփակումը, որը, փաստորեն, ածխահատներիամբողջ քաղաքների դանդաղ մահվան պատճառ է հանդիսանում:Ընդ որում, այդ քաղաքների ն նրանց բնակիչների վերապրոֆիլավորման,մասնագիտական վերապատրաստմանհամար հսկայականմիջոցներեն անհրաժեշտ: Այսպիսով,հոսուն ն կառուցվածքայինգործազրկությանցուցանիշների գումարը պայմանավորումէ բնական կամ հավասարակշռող գործազրկությանմակարդակը,որի դեպքումապահովվումէ լրիվ զբաղվածությունը:ՀՆԱ-իայն ծավալը,որը հնարավորէ արտադրելլրիվ զբաղվածության կոչվում է տնտեսությանարտադրականներուժ: պայմաններում, Պարբերաշրջանային (ցիկլային) գործազրկությունը մակրոտնտեսականբնույթ է կրում, պայմանավորվածէ տնտեսության պարբերաշրջանային անկմամբ ն համախառն պահանջարկի նվազման հետնանքովարտադրության կրճատմամբ: Այդ պատճառով պարբերաշրջանայինգործազրկությունըհաճախ անվանվումէ «ոչ բավարար պահանջարկիգործազրկություն»:Պարբերաշրջանայինգործազրկությունը ոչ հավասարակշռողէ, քանի որ առաջարկի ն պահանջարկիանհետնանքով զբաղվածությունը նվազում է: համապատասխանության Աշխատավարձի մակարդակիանփոփոխլինելու դեպքում պահանջարկի նվազումըուղղակիորեն գործազրկություն է առաջացնում: Ըստ արեմտյան մասնագետների գնահատումների, պարբերաշրջանային գործազրկությունըկարող է տատանվել0-ից մինչն 10 տոկոս ն ավել, անդրադառնալովգործազրկությանընդհանուր ցուցանիշի վրա: Գորնման բացասականհետնանքների վերացմաննպատածազրկության կով անհրաժեշտ է տնտեսությանամբողջական պահանջարկիխթան257

պետականքաղաքականությանիրականացում,այդ թվում՝ հարկերի իջեցման, նոր աշխատատեղերիստեղծմաննպատակով ցածր տոկոսադրույքներովվարկերիտրամադրմանմիջոցով: ման

գծապապվեր 115

Կամավոր ն հարկադիր գործազրկություն ՍՊ4

աշխատաշուկայում պարբերաշրջանային գործազրկությունը հատկապեսբարձր էր 1990-ական թվականներին,տնտեսականանկման պայմաններում: 1990-1994թթ. Հայաստանում ՀՆԱ-ն կրճատվել է ավելի քան 53 տոկոսով:1998թ. ՀՆԱ-ն կազմել է 1990թ. մակարդակի61 տմ. տոկոսը, իսկ արդյունաբերությանարտադրանքիծավալը՝ ընդդաը86»|Ջ|Ո65ՈՈ՞ՈՑՑՁՋՋՁվՁՋ տոկոսը: " Պարզ է, որ արտադրության նման կրճատումը հանգեցրել է ՄՄօ աշխատանքիպահանջարկիկտրուկ իջեցմանը: Այդ մասին էր վկայում նան աշխատաշուկայիլարվածության բարձր գործակիցը (հաշվարկվում է գրանցված գործազուրկներին զբաղվածությանծառայություններում գրանցվածաշխատուժի պահանջարկիհարաբերությամբ), որը 1996-2001թթ.հասնում էր գրեթե 300 գործազուրկիմեկ թափուր աշխա0 Է ւ էշ տատեղիհամար, իսկ 2005-2007թթ. նվազել էր մինչն 80-100-ի: Վերջին Սեզոնային գործազրկությունը պայմանավորվածէ որոշ արտադտարիներին, բարձր տնտեսականաճին շնորհիվ ՀՆԱ-ն շեշտակիորեն րությունների սեզոնային բնույթով ն դրանից կախված, աշխատանքի ավելանալով, 2007թ. կազմել է ավելի քան 3139 մլրդ դրամ, իսկ մեկ պահանջարկիտատանումներով:Այդ իմաստով այն նման է պարբեշնչի հաշվով ՀՆԱ-ն կազմել է 2844 ԱՄՆ դոլարինհամարժեք դրամ, ինչը րաշրջանային գործազրկությանը,սակայն սեզոնային գործազրկութհնարավորություն է տվել ՀՀ-ն դասել միջին եկամուտներ ունեցող յուն առաջացնող աշխատանքի պահանջարկի փոփոխությունները երկրների շարքը ն զգալիորեն նվազեցնել պարբերաշրջանայինգորեն: Սեզոնայինգործազրկությունըհատկապեսբնորոշ է կանխատեսելի ծազրկությունը: ն գյուղատնտեսության, շինարարությանն զբոսաշրջության համար: ՕԿամավոր հարկադիրգործազրկությանմիջն տարբերությունը կաէ րինակ, ձմռան ամիսներինշինարարական ն գյուղատնտեսական րելի ներկայացնելԳծապատկեր11.5-ի միջոցով: աշխատանքների ծավալները կտրուկ կերպով նվազում են, առաջացնելով մմց Աշխատավարձի հավասարակշռող մակարդակիդեպքումզբաղնան շինարար-բանվորների պահանջարկիիջեցում: Մինչդեռ,գարնանը վածներիթվաքանակըկազմում է Լջ: Լջ - Լբ հատվածըներկայացնում է այդ պահանջարկըկրկին ավելանում Է, կապված, օրինակ, գյուղատնտնտեսապեսակտիվբնակչության (Լբ) այն մասը, որը համաձայն է աշտեսությանմեջ գարնանացանիկազմակերպման,ինչպես նան շինախատել Մ/--ի համեմատ աշխատավարձիավելի բարձր մակարդակի րարական աշխատանքներիընդլայնման հետ: ԱՄՆ-ում կատարված պայմաններում: Այդ պատճառով էլ այն կոչվում է կամավոր գործազրհամաձայն, սեզոնային աշխատանքներում հետազոտությունների կություն: Սակայն իրականում աշխատաշուկայում աշխատավարձը զբաղված բանվորներիժամային աշխատավարձըավելի բարձր ճկուն չէ: Հավասարակշռողմակարդակից(7 » Մմշ) բարձր լինելու է մյուս համեմատ, որը կարնոր դեր է խաղում սեզոնային գորդեպքում այն չի ձգտում վերադառնալ նախկինմակարդակին:Լք ԼՏ բանվորների ծազրկության հետնանքներըփոխհատուցելուգործում: հատվածըներկայացնում է հարկադիր կամ հավելյալ առաջարկիգորՀՀ-ում սեզոնային գործազրկությունը առկա էր դեռես 1970-ական է ծազրկությունը,քանի որ աշխատուժի տվյալ հատվածը ցանկանում Քվականներից, երբ գործազուրկներըմեկնում էին սեզոնային աշխաաշխատել, սակայն աշխատանք չի գտնում: Այդպիսով, հարկադիր ն տանքների, մանավանդ,Ռուսաստանիոչ սնահողայինգոտի, Սիբիր ն կամավորգործազրկությանգումարը հավասար է Լք Լբ հատվածին: Հեռավոր Արնելք: Ըստ այդ տարիների տվյալների, տարեկան մինչն 20 մարդ էր մեկնում արտագնա աշխատանքների:Սակայն սեզոկամ արտագնացությանհետնանքներըերկաաշխատանքների «Տնտեսական բարեփոխումների առանձնահատկություններնու փուլերը Հայա ստանում Եթե տնտեսական,ընտանիքիկենսամակարդակի 1991-1998թթ.Վիճակագրականպատկեր», ՀՀ վիճնախարարություն,Երնան, բարձրացման 1999թ.,էջ3: ՀՀ

Ւ------

հազար մք

բատեսանկյունից դրանք դրական են, ապա սոցիալ-հոգեբանական, րոյական տեսանկյունից հաճախ բացասական, ի նկատի ունենալով հայրենիքիցն ընտանիքիցամիսներովհեռու գտնվելը: Թաքնված (պոտենցիալ) գործազրկությունը դա ձնականորեն զբաղված համարվող աշխատուժի այն ավելորդ մասն է, որը կառուցվածքային փոփոխություններիհետնանքով համալրում է գործազուրկների շարքերը կամ բարձրացնում է իր գործունեության արդյունավետությունը: Այդպիսով,թաքնված գործազրկությունը ուղղակիորեն ազդում է աշխատանքի արտադրողականությանվրա ն կոչվում է նան թերզբաղվածություն:(Թաքնվածգործազրկությանձներից են հանդիսանում հարկադիրվարչական արձակուրդում գտնվելը, որը բնորոշ էր 1990-ական թվականներին,ինչպես նան զբաղվածությունը ոչ լրիվ աշխատանքայինժամանակվա(օր, շաբաթ) ընթացքում: Թաքնված գործազրկության հավելաճը կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնիմիջոցով Հ

թգ

Թյբ" Ի աշխարտ." Գթգ.

որտեղ՝ թաքնվածգործազրկությանհավելաճն է:

թգ.

թվաքանակնէ: Թր. զբաղվածների Ի աշխարտ. աշխատանքիարտադրողականության անկումն է, Գ թգ - առաձգականության գործակիցն ճյուղի համար: է տվյալ -

Գործազրկությանվերը նշված հիմնականտեսակներիցբացի, անհ-

նան հետնյալ է առանձնացնել րաժեշտ տեսակները՝ ռեգիոնալ,տեխն նոլոգիական, ««կոնվերսիոն»», տնտեսական, երիտասարդական

լճացած: Ռեգիոնալ (մարզային) գործազրկությունը իր բնույթով հարկա-

դիր գործազրկություն է, որը ձնավորվում է ըստ երկրի տարածքների կամ ռեգիոնների(մարզերի)պատմական,ժողովրդագրական,սոցիալհոգեբանականգործոններիազդեցությաններքո: Այդ պատճառովայն անհնարէ վերացնել միայն տնտեսականքաղաքականությանլծակներով: Միայնհաճապետական նպատակայինծրագրերիմիջոցով կարելի է պայքարել գործազրկությաննշված տեսակի հետ: Այսպես, ՀՀ-ում վերջին տարիներին գործազրկությունը հանրապետական միջինից բարձր Սյունիքի, Շիրակի,ն Լոռվա մարզերում: Տեխնոլոգիականգործազրկությունը պայմանավորվածէ գիտատեխնիկականառաջընթացինոր փուլով, նորագույն տեխնոլոգիաների ներդրմամբ,որն ավելի բարձր պահանջներէ առաջադրումաշխատու-

ժի որակականմակարդակի նկատմամբ:Օրինակ, ԱՄՆ մեքենաշինական արտադրության որոշ օպերացիաներումմիջին ամերիկյանբանվորի աշխատավարձըկազմում է մեկ ժամում մինչն 25 դոլար, այն դեպքում, երբ ռոբոտիկողմից այդ աշխատանքիկատարումըկարժենաընդամենը 6 դոլար, ներառյալ ռոբոտի տեղադրման ն սպասարկման ծախսերը: Համակարգիչների կիրառման ընդլայնումը նպաստում է տնայինզբաղվածությանաճին: 2006թ. Եվրամիության27 երկրներում խոշոր ձեռնարկություններիկեսից ավելին, իսկ որոշ երկրներում, այդ թվում Դանիայում ն Նորվեգիայում մինչն 90-95 տոկոսը վարձու աշխատուժն օգտագործում էր տնային պայմաններում, համակարգչային տեխնոլոգիաներիմիջոցով: ««Կոնվերսիոն». գործազրկությունը կառուցվածքային գործազրկության տարատեսակներիցէ հանդիսանում ն կապվածէ ռազմական արդյունաբերության վերապրոֆիլավորման հետ: Գործազրկության նշված տարատեսակիհետագա աճից խուսափելու համար, անհրաժեշտ է այդ ոլորտում զբաղված աշխատուժիվերաորակավորում,նոր տեխնոլոգիաներիներդրում մրցունակ արտադրանքի արտադրության ն արտահանմաննպատակով, սոցիալական ենթակառուցվածքների

զարգացում:

«Տնտեսական»» գործազրկությունը բնորոշ է շուկայականտնտեսության համակարգի գործունեությանը: Շուկայական դաժան մրցակպայքարի հետնանքով փոքր ձեռնարկություննե ն պայքարի րի քով հատկապես կապես փոքր րկությ ցային մի մասի սնանկացումըանխուսափելիէ: Գործազրկությանայս տեսակը որոշ չափով օգտակար է, քանի որ նպաստում է տնտեսական համակարգի «նյութափոխանակության»բարելավմանը: Մոտ ապագայում ՀՀ-ում տնտեսականգործազրկության աճի միտում կնկատվի, կապված թվաքանակի կտրուկ աճի հետ:Այսպես, փոքր ձեռնարկությունների 2004թ. հունվարի 1-ին պետական ռեգիստրի կողմից գրանցվածէին 7813 անհատականձեռնարկություններն 63502 անհատ ձեռներեցներ: «։Երիտասարդական» գործազրկությունը կարող է առաջանալ մարդու կենսագործունեությաներկու փուլերում` միջնակարգդպրոցն ավարտելուց հետո ն մասնագիտականկրթություն ստանալուց հետո: ոտենցիալ Սոցիալական ցնցումնե պատճառ հանդիսանալով` երի-

ա անդական րր տեսակնե ո եազրկությունը գողծազրկության

րից առավել վտանգավորնէ: Այդ պատճառով արնմտյաներկրներում, Շվեդիայում, Գերմանիայում,Ֆրանսիայում ն Նիդերլանդհատկապես, ներում հատուկ պետական ծրագրեր են իրականացվում երիտասարդականգործազրկությանկրճատման,նրանցհամար նոր աշխատատեղերի ստեղծման,որակավորման բարձրացմանուղղությամբ:

«Լճացած»» գործազրկությունը ներառումէ այն մարդկանց,ովքեր չեն ցանկանում աշխատել, իսկ ժամանակի ընթացքում ն անհրաժեշտ մասնագիտականհմտություններըկորցնելու պատճառովչեն կարողաոնում աշխատել: Դրանց թվին են պատկանումթափառաշրջիկները, Նման Ա գործազրկութբնակավայր: րոնք չունեն որոշակի զբաղմունք յան քանակական գնահատում, ինչպես նան արդյունավետ պայքար այդ երնույթի դեմ անհրաժեշտչափով դեռնսչի իրականացվում: Գործազրկությանկառուցվածքին դրա տարբեր ձների միջն հարաբերակցությանվերլուծության ժամանակ անհրաժեշտէ վերլուծել նան գործազրկության ն թափուր աշխատատեղերիմիջն հարաբերակցությունը երկրի տնտեսությանմեջ, դրա առանձինճյուղերում ու ռեգիոննեարտահայտվումէ Բեվերիջի կորի միջոցով: րում: Այդ կախվածությունն 11.6-ում ներկայացված Բեվերիջի կորն արտահայԳծապատկեր տում է գործազրկությանմակարդակին թափուր ցանիշի միջն հարաբերակցությունը:Այն հակադարձ ոչ գժային բնույթ

ՑԻ ապա ԱՏ ԿԱՏԱ եկտորի միջոցով, զոր: հավանույնպես թվաքանակը ազատ աշխատատեղերի ծազուրկների րի տա: ԱսՊաքոմ ետու (Աչ 1): Մհ Բերի Կր ն

րինի

Ս,գործազրկությունը զբաղվածությունը:

բնականմակարդակիվրա է

ապահովումէ լրիվ

ումբ զրկության

Գծապատկեր 116

թափուր Բեվերիջիկորը աշխատատեղերիցուցանիշների հարաբերակցությունը) ն

ԲՏւ

Հ ճնլ

ձախ հանգեցնում է ֆրիկցիոն կամ կառուցվածքայինգործազրկության իջեցմանը,ինչպես նան թափուր աշխատատեղերիկրճատմանըգործազուրկներիաշխատանքիտեղավորմանհետնանքով: Բեվերիջի կորի ուղղությամբ տեղաշարժըներկայացնում է հավասարակշռող ն պարբերաշրջանայինգործազրկության միջն հարաբերակցությանփոփոխությունը:Այսպես, Ց կետում գործազուրկներիՍշ թվաքանակըզգալիորեն գերազանցում է թափուր աշխատատեղերի"'շ

թվաքանակը: Գործազուրկներիթվաքանակի ն թափուր աշխատատեղերի միջն հարաբերակցությունըբնութագրումէ աշխատանքիշուկան ն կոչվում է Մշ: աշխատաշուկայի լարվածության գործակից` Բ Սշչ/ -

11.4.

Գործազրկության բնական մակարդակը

Կարնոր է գործազրկությանբնականմակարդակիորոշումը: ««Գործազրկության բնական նորմայի»» հասկացությունն առաջին անգամ օգտագործվելէ 1968թ. ամերիկացիՄ. Ֆրիդմենի կողմից տնտեսութ-

համար Տնտեսագետի մակարդակի որոշման ուլի մագ

կույ

ներկայումս օգտագործում է ՃՍ (ՎօողճՇ6616/Յնոց|ոՈՅեօո ԹՅԱՆ օէ ՍոծոքլԹտծճոէ տերմինը,այդպես բնութագրելով գործազրկությանայն նվազագույնմակարդակը,որը չի հանգեցնում սղաճի փոփոխմանը:

Գործազրկությանբնական մակարդակիվերաբերյալ տնտեսագետների կողմից տարբեր տեսակետներ են արտահայտվում: Թեն նրանց զգալի մասն ընդունում է դրա գոյությունը, սակայն կան նան Ի/ՃԱԹՍ-ի գոյության փաստը ժխտող տնտեսագետներ,այդ թվում` Ջոն Գելբրեյթը ն ՌոբերտԱյզները:Այսպես, Ջ. Գելբրեյթնայն կարծիքինէ, որ բնական գործազրկությունըմիայն հետնում է փաստացիգործազրկության ցուցանիշին՝ եթե փաստացիգործազրկություննաճում է, ապա կոնսերվատիվ նույնպես բարձրացնում են բնական գործազր-

տնտեսագետները

կությանցուցանիշը:'

Ս.

Սչ

Ակնհայտ է, որ ՄՍշ կորի դեպքում, կետում բնական գործագրկության մակարդակնավելի բարձր է: Բեվերիջիկորի տեղաշարժը դեպի

Նոբելյան մրցանակակիրՄիլթոն Ֆրիդմանիտեսության համաձայն, քանի դեռ գործազրկություննիր բնական մակարդակիցցածր է, դրան անխուսափելիորենկհետնի սղաճը, որովհետե զբաղվածների աշխատավարձի բարձրացման վերաբերյալ պահանջները կհանգեցնեն ապրանքներիգների բարձրացմանը:Հետնաբար, պետությունը երբեք

ՍՅՈ6Տ էՀ.

Ք»«օսսՏ ԽՇԻ ՕՅյեոհ, "Մ/6Ա,

7ոծ

Օ6օօտեծ՛, /ոթոճքՇոճ/ ԲՇՕոօրո),

1995.

չպետք է լրիվ զբաղվածության ն աշխատատեղերիստեղծման ակտիվ քաղաքականություն իրականացնի,քանի որ դա, ի վերջո, կհանգեցնի ն աշխատանքի հնարավորության սահմանասղաճի ' փակմանը: Այս տեսությունն իր խորը ազդեցությունն է ունեցել ԱՄՆ-ում, ԱրնմտյանԵվրոպայում,ինչպես նան ԱՊՀ պետություններում 1980-90ական թվականներինիրականացված,հիմնականում, կոշտ ն սղաճի սահմանափակմաննուղղված դրամավարկայինն բյուջետային քաղաքականության վրա: Դրա հետնանքներից էին գործազրկության աճը ն իրական աշխատավարձինվազումը: Ուրեմն, ի՞նչն էր հանդիսանում Ֆրիդմանիտեսությանհաջողությանգաղտնիքը, այն դեպքում, երբ այն հեռու էր կատարելությունից: Իրականում գործազրկության բնական մակարդակի տեսությունը սերտորեն կապված է դասերի պայքարի տեսության հետ, այն է՝ աշխատանքի, նրա պայմաններին աշխատավարձի շուրջ բանվորների ն կապիտալիստներիմիջն առկա հակասություններիհետ: Այս իմաստովգործազրկության բնական մակարդակի վերաբերյալ գաղափարըմոտ է Կարլ Մարքսի ն ՄիքայելԿալեցկու գործազուրկների պահուստային բանակի վերաբերյալ կոնցեպցիայի հետ: Այսպես, ըստ Կ. Մարքսի, գործազուրկների պահուստային բանակը` դա մի գործիք է, որն օգտագործվում է կապիտալիստներիկողմից աշխատավարձի կտրուկ աճից խուսափելու ն այդպիսով շահութաբերությունը 2 Իսկ ըստ Միքայել Կալեցկու լրիվ պահպանելունպատակով: զբաղվածությունը կարող է շահութաբեր լինել բիզնեսի համար, նկատմամբ սակայն վտանգավոր է տնտեսական վերահսկողությունըպահպանելուիմաստով: Ընդհանուր առմամբ, ն' Մարքսը, ն' Կալեցկին կիսում են այն գաղափարը, որ գործազրկությունը եկամուտների բաշխման ն քաղաքական իշխանության շուրջ դասերի պայքարի արդյունք է: Սակայն, եթե Ֆրիդմանի տեսության կողմնակիցներըգտնում են, թե գործազրկությունը բանվորներիոչ չափավորպահանջներիարդյունք է, ապա ըստ Մարքսի ն Կալեցկու գործազրկությունըկապիտալիստների համարգործիք է բանվորներիննույնիսկ իրենց հասանելիք վարձատրության չափը կրճատելու համար: Արդյո՞ք սա նշանակում է, որ

ավելացմանը

քաղաքականության -

գործազուրկների պահուստային բանակը կշարունակի լծակ հանդիսանալ աշխատատեղերին աշխատավարձիսահմանափակմանհամար: Ինչպես ցույց է տալիս մի շարք եվրոպական, այդ թվում` առաջին հերթին, սկանդինավյաներկրների դեռես 1950-80-ական թվականների հաջող փորձը, այսպես կոչված էգալիտար քաղաքականության իրականացումըխիստ սահմանափակումէ գործազրկության լծակի օգտագործումը: Դա մի քաղաքականություն է, որի դեպքում բանակցությունների միջոցով աշխատուժի ն կապիտալի միջն այնպիսի համաձայնություն է ձեռք բերվում աշխատավարձի ապագա դրույքաչափերի ն շահույթի խնդիրների շուրջ, որը չի հանգեցնում սղաճի ավելացմանը ն գործազրկությանաճին: Այսպիսով, ի տարբերություն երրորդ աշխարհի երկրների, որտեղ լրիվ զբաղվածության հասկացությունը հաճախ խեղաթյուրված է ն ենթադրում է նույնիսկ ամենացածրորակաշխատանքներիկատարումը օրվա ապրուստը հոգալու նպատակով, իրականում լրիվ զբաղվածությունը ենթադրում է համապատասխանորակավորում պահանջող աշխատատեղերիստեղծում, համարժեք վարձատրություն, աշխատանքի անվտանգությանն աշխատանքիառողջ միջավայրիստեղծում: եթե աշխատանքիշուկան հավասարակշռվածէ, ապա աշխատանքից ազատվածներիթվաքանակըպետք է հավասար լինի աշխատանքի տեղավորվածներիթվաքանակին՝

Ճք-ԼԱՍ-ՏՔ

/Ս-ՏՔ

ՃքՀ0

որտեղ՝

զբաղվածներիթվաքանակիփոփոխություննէ: միավոր ժամանակում (ամիս) աշխատանքի տեղավորված գործազուրկներիտեսակարարկշիռն է: Տ միավոր ժամանակում (ամիս) գործազուրկների շարքերը համալրողզբաղվածներիտեսակարարկշիռն է: Ճ Բ

Քանի որ

Լ-

Ս, ապա

ՒՍՀՏ(Լ-Ս)

ՍՀՏԼ/(ՒԻ

ԲօԵՏՈ

Քօլկո

"Լիտ

Խառ

Բո»

1998. ՏՓքէօոեծո/Օ6է6Ե6Հ ԽՅռ: "ՇՅքլալ",ՄՕխո է, օհ. 25.

Սոօոքլօ/տթու', Օօկոոտ

ճոժ

Տոտո

ճցճշոծ,

Այս դեպքում Ս-ն գործազուրկների ընդհանուր թվաքանակն է լրիվ զբաղվածությանպայմաններում(երբ 4 Է 0): Հ

Բօեօղ Քժլո "ՇՅո ԽԹռւ, «Յ/604, Բոօմլոոո, ՔՅժ168| ՔՕհնօՁ| ԲօօոօոուօՏ, ԲՅԱ 1998.

Յոժ Մ/ՅԱ ՏԱԹ6է /Ճ| 86

Մ/ոօոց2"ՋՇՈՇԱ ՕՒ

Աշխատուժի կամ տնտեսապես ակտիվ բնակչության ընդհանուր թվաքանակիմեջ նրա տեսակարարկշիռը հավասարկլինի՝ Ս/ԼՀՏԼ/(-Է-ՏԼՀՏ/(5Հ9Հս"

11.5.

որտեղ գործազրկության բնական մակարդակն զբաղվածության պայմաններում:

լրիվ

Զբաղվածների ն գործազուրկների կատեգորիաների աշխատուժիշարժը ներկայացվում է հետնյալ կերպ.

միջն

ս"

Գծապատկեր117

Աշխատուժի շարժն առանձին կատեգորիաների միջն

(5)

Գործազուրկներ ԼՄ)

Աշխատանքի

ՄԱյաՅնր «

Տնտեսագետներիկողմից գործազրկության բնականմակարդակը տարբեր կերպ է որոշվում: Ըստ երկրների այդ ցուցանիշը նույնպես տարբեր է: Այսպես, արեմտյան երկրներում այն տատանվում է 4-6 տոկոսի սահմաններում: ԱՄՆ-ում բնական գործազրկությանմակարդակի աճը 4 տոկոսից մինչն 5-6 տոկոս պայմանավորվածէր աշխատուժի ժողովրդագրականկազմի փոփոխությամբ,այդ թվում կանանց ն երիտասարդներիտեսակարարկշռի ավելացմամբ,գործազրկության նպաստներիաճով: Բնական գործազրկության մակարդակիաճը պայմանավորվածէ փաստացի գործազրկությանարժեքի փոփոխմամբ,որի ավելացումը տնտեսությանանկմանշրջանում հանգեցնումէ գործազրկությանոչ թե սկզբնական, այլ ավելի բարձր բնական մակարդակին:Իսկ դա իր հերթին, բարձր գործազրկության երկարատն շրջանում աշխատուժի որակազրկման, արհմիությունների գործունեության, նվազագույն աշխատավարձին գործազրկությաննպաստներիսահմանվածչափերի հետնանք է: Պարզ է, որ բնական գործազրկության մակարդակի իջեցումը պայմանավորվածէ կամ աշխատանքի տեղավորվածների -

աշխատանքից ազատվողների

Գործազրկությունն

ու

սղաճը

գործոններից են Գործազրկության մակարդակի վրա ազդող հանդիսանում ՀՆԱ-ի դեֆյատորի փոփոխությունները,գների ու աշխատավարձի սղաճի տեմպերը: Տնտեսագիտության մեջ, հատկապես, 1960-ական թվականներին հանրահայտ էր, մի կողմից, գործագրկության, ն մյուս կողմից, ՀՆԱ-ի դեֆլյատորի,գների ն աշխատավարձի սղաճի միջն հակադարձոչ գծային կախվածությունը,որը կոչվում էր Ֆիլիփսի կոր: 1959թ. անգլիացի տնտեսագետ Ա.Ֆիլիփսի կողմից հայտնաբերվել է գործազրկության ն աշխատավարձիփոփոխության միջն այդ հարաբերակցությունը:Նշված օրինաչափությունը բացատրվում է այն հանգամանքով,որ աշխատուժիհավելյալ պահանջարկըհանգեցնում է զբաղվածությանաճին ն գործազրկության կրճատմանը, որի արդյունքումգործատուներիմիջն ուժեղանում է մրցակցությունը համար ն բարձրացվումէ աշխատուժի գինը` աշխատաաշխատուժի վարձը: Իսկ աշխատավարձիաճը հանգեցնում է ձեռնարկությունների ծախսերիավելացմանը ն ապրանքներիգների աճին: Բարձր գործազրկության դեպքում աշխատուժը համաձայն է աշխատել ավելի ցածր աշխատավարձիպայմաններում: Սակայն վերջին բքառասուն տարիների ընթացքում այդ կախվածությունըկորցրեց իր նախնականշեշտված հակադարձբնույՖիլիփսի հետնորդների կողմից (տես` Գծապատկեր 118): Թը աշխատավարձի հավելաճիցուցանիշըփոխարինվելէ գների հավելաճի ցուցանիշով, որից հետո Ֆիլիփսի կորն օգտագործվում էր արդեն սղաճ ն գործազրկության միջե հակադարձ կախվածությունը ներկայացնելուհամար: Դա պայմանավորվածէր մանավանդ1970-90-ական թվականներին, ինչպես նան 704 դարի սկզբին որոշ երկրներում գործազրկության ն սղաճի միաժամանակյացածր կամ բարձր ցուցանիշներով: Օրինակ, 1975թ. ԱՍՆ-ում գործազրկությունը կազմել էր 995, իսկ սղաճը՝ տարեկան 1095: Արդյունքում Ֆիլիփսի կորը ենթարկվեց որոշակի փոփոխությունների: Մասնավորապես,աշխատավարձիփոխարենուղղահայաց առանցքի վրա օգտագործվեց սղաճի տեմպը, ինչը ճշգրտորեն ներկայացնել հնարավորություն տվեց առավել տնտեսական իրավիճակն արնմտյան երկրներում վերջին 20-30 տարիներին: -

աշատվածնեց Զբաղվածներ (Է)

թվաքանակի ավելացմամբ, կամ թվաքանակիկրճատմամբ:

Ֆիլիփսի կորի տեղաշարժը

Գծապատկեր

11.8

115.1

116.9

Կանադա

6.0

Ֆրանսիա

113.4

Բելգիա Մեծ

112.5

Բրիտանիա

ճապոնիա

98.1

104.3

Իսպանիա

124.7

133.1

ԱՄՆ

"ս

7970-2000Թթ.

ԳծապատկերումՍշչ կետը ներկայացնում է գործազրկության այն մակարդակը (ԽՃՍՋՍ), որի դեպքում սղաճի ցուցանիշը կայուն է՛ն անփոփոխ:Մի շարք գործոններիազդեցությաններքո Ֆիլիփսի կորի տեղաշարժը դեպի ձախ կհանգեցնի գործազրկությանիջեցմանըառանց սղաճի ավելացման: Նման գործոններիցեն հանդիսանումբնական գործազրկությանմակարդակիիջեցումըկառուցվածքային կամ ֆրիկցիոն գործազրկությանհաշվին, գործազրկությանտնողության կրճատումը, աշխատաշուկայիքաղաքականության բարելավումը: Ըստ արնմտյան տնտեսագետների,կարճաժամկետ ժամանակահատվածում (մինչն 2 տարի) սղաճի ն գործազրկությանմիջն առկա է հակադարձ,սակայն ոչ հաստատուն շատ կախվածություն, իսկ երկարաժամկետժամանակահատվածում գործազրկությունը կախվածչէ սղաճից: -

Ալյուսակ 11.5 Գործազրկության մակարդակը, սպառողական գների ն աշխատավարձիշարժը արնմտյան երկրներում 2007թ.

6.1

117.2

111.4 120.4

Շվեդիա

8.3

120.5

Նիդերլանդներ 116.3

Պո

8.0

110.0"

Իտալիա

40...

124.0

112.1

Գերմանիա

1960-ական թթ.

5.4

128.4

114.2

Դանիա

7.6

130.8

3.2 8.3

123.8 120.5

4.5 4.6

ԱՊՀ պետվիճկոմիտվյալներ: Աղբյուր՝ՕԲՇԾ-ի տվյալներ,Կո/ոխ.ՏէՅէՏ.066ժ.օոց,

Դիտարկենք վերը նշված ցուցանիշների շարժն ըստ արնմտյան ն, այնուհետն՝ ԱՊՀ երկրների: Ինչպես երնում է Աղյուսակ 11.5-ից, մի շարք երկրներ, այդ թվում Իսպանիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան բնութագրվում են բարձր գործազրկությամբ ն միաժամանակբարձր սպառողականգների ինդեքսով ն Ժամային աշխատավարձիաճով: Միննույն ժամանակ Ճապոնիայում 3.9 տոկոս կազմող գործազրկության դեպքում աշխատավարձիաճը կազմել է 4.3 տոկոս, իսկ սպառողականգների գծով նույնիսկ տեղի է ունեցել դեֆլյացիա 1.9 տոկոսիչափով: Ալյուսակ 11.6

Գործազրկության մակարդակը, սպառողական գների ն միջին ամսական աշխատավարձիշարժը ԱՊՀ երկրներում(տոկոսներով)

(տոկոսներով)

Ժամայինաշխատավարձի

փոփոխությունը(տոկոսա- | Սպառողական Երկրներ գներիինդեքսը նային փոփոխությունը (միջինտարեկան) խորդ տարվա նկատմամբ)

Ավստրալիա Ավստրիա

123.0

114.6

137.8 Ը

Երկրներ

Գործազրկության մակարդա-

լյգի

(միջին տա-

րեկան)

4.4

նկատմամբ)

Գործազրկության

մակարդակը

Միջինաշխատավարձը (տոկոսայինփոփոխությունը նախորդտարվա

Հայաստան"6.6

6.6

4962.3

(հուն-

վարնոյեմբեր) 104.4

(հունվար-նոյեմբեր) 120.4

2.1 Ղազախստան 0.8 Ղրղզստան 0.7 Բելառուս

7.3

1.1

Մոլդովա

դուսաստանի

7յլ

Դաշնություն3.6

Վրաստան Տաջիկստան Ուկրաինա

1.7

0.4

Ադրբեջան1.2

8.3

13.3

2.5 6.4

108.1 110.0 109.3

1.0

| |

228.7

15607

| |

109.1

126.1

23315

137.8

138.4 129.1

փոփոխություններընախորդ տարվանկատմամբ)

միաշականի ն | Կեն հռ եֆ կան կորան ների կարդակը(96) յատորը խատավարձը ինդեքսը րինե

9.6

124.9

8.2

119.8

7.5

119.7

Ս -

1.8

5.3

6.6 6.7

9.3

մա-

ջին

դեքս-դեֆլ-

աշ-

ամսական

ՄՄ

179.8

672.2

414.0

872.6

1495.6

2870.3

403.9 134.1

4161.1 `

261.2 119.5

10.1

120.4

7.0

6.3

117.4

117.7

114.0

100.1 98.6

104.1

102.3 104.7

100.6 99.2

103.1 101.1

104.7

106.0 106.0 104.8

107.0

108.5

109.0

103.9

100.6 102.9

104.4

Աղբյուր՝ ՀՀ Ազգայինվիճակագրականծառայություն:

Ալյուսաւկ11.7 Գործազրկության, աշխատավարձի ն գների սղաճի փոփոխությունները ՀՀ-ում 1991-2008թթ. (տոկոսային

ության

107.8

ն ԱՊՀ

պետություններիմեծ մասում 1994-2007թթ. աշխատավարձին սպառողական գների սղաճի կտրուկ նվազումը ուղեկցվել է գործազրկության աճով (Աղյուսակ 11.6): Վամ'զապեսդա ակնհայտէր Վրաստանում, Ղազախստանում,Ղրղզստանում, Մոլդովայում ն. Ադրբեջանում: Անհրաժեշտէ նան հաշվի առնել, որ ԱՊՀ պետություններում, այդ թվում ՌԴ-ում, Բելառուսում ն ՏաջիկստանումգործազրկությանցուցանիշնեԱՄԿ մեթոդաբանության զգալիորեն ավելի րը հաշվարկված ըստ բարձր են: ՀՀ-ում գործազրկությանն սղաճի փոփոխություններն առավել ման1991-2008 րամասն կերպովքննարկենք թվականներիտվյալներով:

ԱՊՀ

Տա-

112.0 412.6

|2007

միջպետականվիճակագրականկոմիտեիտվյալներ: "ՀՀտվյալները վերաբերումեն 2007թ. հունվար-դեկտեմբերին: Աղբյուր՝ ՀՀ ԱՎԾ

132.5

143.4

Ւ՛2000

121.8

112.5

131.4

120.8

191.3

10.8

118.5 129.3

ան

գներ

ՇՔ|

-Վ

է տալիս ադյուսակի տվյալներիվերլուծությունը, թվականներիընթացքում, ընդհանուր առմամբ, աշխատավարձի ն գների սղաճի տեմպերի նվազեցմանըզուգահեռ աճել է գործազրկությունը:Այսպես, եթե 1994թ. ՀՆԱ-ի դեֆլյատորիփոփոխություանը կազմել է 4161 տոկոս, իսկ միջին ամսականաշխատավարծձինը՝ վելի քան 2870 տոկոս, ապա գործազրկությունըկազմել է 6.6 տոկոս: 2000թ. ՀՆԱ-ի ինդեքս-դեֆլյատորընվազեց մինչն 98.6 տոկոս, միջին ամսականաշխատավարձիինդեքսը՝մինչն 112.6 տոկոս, մինչդեռգործազրկությունըաճել էր մինչն 11.7 տոկոս: 2001-2008թթ. նկատվել է գործազրկությանանկում մինչն 6.3 տոկոս, մինչդեռ որոշակիորեն ավելացել են սպառողականգներիինդեքսըն ՀՆԱ-ի ինդեքս-դեֆլյատորը: Սակայն,երկարաժամկետկտրվածքով գործազրկության ն սղաճի միջն հակադարձհարաբերակցությունըհաստատուն չէ նան Հայաստանի տնտեսությանհամար: Այժմ դիտարկենքաշխատանքիպահանջարկիփոփոխությանկամ ու գործազրկության գների հավելաճի ազդեցությունը աշխատավարձի սղաճի տեմպիվրա: Ենթադրկնք, որ աշխատավարձիտոկոսային փոփոխությունը մ ամասնական է աշխատանքիհավելյալ պահանջարկին:Այդ դեպքում

Ինչպես ցույց

1992-2000

274.1 828.7

19229

5062.3

276.0 118.7

Մ-օ74Հօլ(Ծ-Տ)/Տ)| որտեղ :

Մ/

աշխատավարձի տոկոսայինփոփոխություննէ:

հա-

»-

աշխատանքիհավելյալ պահանջարկնէ: համապատասխանաբար՝ աշխատանքիպահանջարկն է

Օ, Տ--

ռաջարկը: ռ-

ա-

աշխատավարձիառաձգականությանգործակիցն է:

Եջե գների մեկ տոկոս աճը ավելացնում է աշխատավարձիսղաճը ՛/ տոկոսով,ապա՝ ,

Մ»զ2Չ«ՀՀՔ

Ինչպես երնում է Գծապատկեր11.9-ից, գների հավելաճի ավելացումը 2 հավելյալ պահանջարկիդեպքում հանգեցնում է աշխատավարձի հավելաճի ավելացմանը .

(7-ից մինչն (43-ը): Քանի որ գործնականում աշխատանքիհավելյալ պահանջարկգոյություն չունի, ապա այն անհրաժեշտ է փոխարինել գործազրկության ցուցանիշով: Աշխատավարձին հավելյալ պահանջարկիաճի դեպքում գործազրկության մակարդակըկնվազի(տես՝ Գծապատկեր11.10): Ս" գործազրկության բնականմակարդակնէ: Աշխատավարձիավելացումը (յ) հանգեցնում է գործազրկությանիջեցմանը Ս"-ից ՄՍ.,իսկ սղաճի 0-ականից ցածր տեմպի (Մշ) դեպքում գործազրկությունըաճում է մինչն Սշ: -

որտեղ՝ գների հավելաճն է: աշխատավարձիհավելաճի փոփոխությունն է, կապված գների հավելաճիմեկ տոկոսիչափով փոփոխմանհետ: Ք-

0ՀՎՀ1

Աշխատավարձիհավելաճի

ապատ

գործազրկության

կեր 11.10 .

հարաբերակցությունը

Գծապատկեր 119

Աշխատավարձիաճի ն աշխատանքի հավելյալ պահանջարկի հարաբերակցությունը

Սզոյթ

Մո յ

2»0

«0

Հավելյալ առաջարկ

Կարնոր է դիտարկել գների հավելաճի, գործազրկությանն աշխատանքի արտադրողականությանհարաբերակցությունը:Եթե միավոր արտադրանքիգինը որոշվում է, ելնելով միավոր արտադրանքիվրա կատարվածաշխատանքային ծախսումներից, այն ճշգրտելով տոկոսային հավելադիրով, ապա՝

Հավելյալ պահանջարկ

Ք»եՍԼՇ»ԵՄ//զ

որտեղ` ՍԼՇ միավոր արտադրանքիվրա կատարվածաշխատանքային ծախսերն են: ճ հաստատուն տոկոսայինհավելադիրնէ, է » 1: ՄՄ ժամայինաշխատավարձն է: --

մեկ ժամում թողարկվողարտադրանքիքանակն է:

Այնուհետն բանաձնը կարող ենք ներկայացնել հետնյալ տեսքով՝

Ք-կ«Ա-զ որտեղ՝զ աշխատանքիարտադրողականության աճի տեմպնէ կամ արտադրանքիավելացման տեմպը: -

Եթե է

հաստատուն

է, իսկ

Մ»է(Ս)Հ7Ք |

ապա .

ՔՀԻ(Ս)ԷՔ-զ

Այսպիսով,աշխատանքիարտադրողականությանաճը նպաստումէ գների հավելաճինվազեցմանը: Մինչդեռ գործազրկության բարձր մակարդակը, գների հավելաճի բարձր տեմպնու աշխատանքիարտադրողականությանցածր մակարդակը առաջացնումեն տնտեսականառավելծանր իրավիճակ,որը կոչվում է ստագֆլյացիա: Այն կարելի է ներկայացնելհետնյալ բանաձնի

միջոցով.

ԶՈՐ

հ(Սղ-Ս)ՀՔ-ԲՔ.

որտեղ՝ հ հաստատուն մեծություն է, հ » 0: Ս գործազրկությանփաստացիմակարդակնէ: Սո գործազրկությանբնական մակարդակնէ: --

գներիփաստացիհավելաճն է:

Քչ - գներիսպասվելիք հավելաճն է:

Հատկապես 1970-80-ական թվականներինտարածված տեսակետի համաձայն, պետության ակտիվ քաղաքականության միջոցով գործազրկությանիջեցումը բնականինմոտ մակարդակիոչ միայն չի ապահովում «լրիվ զբաղվածություն», այլն հանգեցնումէ գների հավելաճի բարձր տեմպի ն ի վերջո, ստագֆլյացիայի:Սակայն, եթե 1970-ական թվականներինԱՄՆ-ում չէր հաջողվել իջեցնել գործազրկությունը առանց գների բարձրացման,ապա 1990-ական թվականներինն հատկապես, 1998-1999թթ. ն՛ գործազրկությունը,ն՛ գների հավելաճը իջել էին մինչն հնարավոր ամենացածրմակարդակը:Ենթադրվում է, որ դրանում քիչ դեր չի ունեցել օտարերկրյա ներդրումներիհոսքը ԱՄՆ, հատկապես, ասիականն Ռուսաստանիտնտեսականճգնաժամից ու ֆինանսական սնանկացումից հետո, երբ բազմաթիվներդրողներ սկսեցին խուսափել Հարավարնելյան Ասիայիմի շարք երկրներում, ինչպես նան Ռուսաստանում նոր ներդրումներկատարելուց: 2008թ. գլոբալ տնտեսական ճգնաժամը,որն ուղեկցվել է էներգակիրների ն պարենային ապրանքների ոչ կայուն գներով, հանգեցրել է ամբողջ աշխարհում միլիոնավոր աշխատողների աշխատավարձի կրճատմանըն գործազրկությանաճին: Ըստ ԱՄԿ-ի1995-2007թթ. մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի տարեկան հավելյալ մեկ տոկոսի չափով աճն ուղեկցվել է միջին հաշվով աշխատավարձիտարեկան ընդամենը 0.75 տոկոս աճով: Արդյունքում, աշխարհի երկրներիմեծ մասում ՀՆԱ-ի մեջ աշխատանքայինծախսերիտեսակարարկշիռընվազել է: 11.6.

Գործազրկության գենդերային հիմնախնդիրները

Գործազրկությանկառուցվածքն անհրաժեշտէ վերլուծել ոչ միայն ռեգիոնների,այլ նան ըստ սեռի կամ գենդերի: «Զբաղվածությանպետականծառայություն» գործակալության կողմից հաշվառվում է գրանցված գործազուրկներիսեռատարիքային, կրթականկազմը, նրանց բաշխումնըստ գործազրկությանպատճառների ն փնտրած աշխատանքի տեսակի: Չգրանցվածգործազուրկների դիտարկումը կատարվում է ընտրանքայինհետազոտություններիհիման վրա: Վերլուծության արդյունքները ցույց են տվել, որ 2002-2008թթ. կանանց գործազրկությանցուցանիշը գերազանցելէ տղամարդկանցհամապատասխանցուցանիշը: Այսպես, կանանցգործազրկության պաշտոնապես գրանցված ցուցանիշը 2008թ. կազմել է 9.4 տոկոս, մինչդեռ ցուցանիշնընդամենը3.1 տոկոս էր տղամարդկանցհամապատասխան (Աղյուսակ 11.8): Սակայն դիտարկվածժամանակաշրջանումկանանց ըստ

գործազրկությանինչպես պաշտոնապեսգրանցված, այնպես էլ ըստ ԱՄԿ մեթոդաբանությանհաշվարկված ցուցանիշները նվազել են: Եթե 2002թ. ընտրանքայինհետազոտության արդյունքներով կանանց գործազրկությանմակարդակըհասնում էր գրեթե 40 տոկոսի,ապա 2008թ.՝

տոկոս: Թեն 1999թ. սկսած նկատվում է գործազուրկների ընդհանուր թվաքանակի մեջ կանանց տեսակարար կշռի նվազման միտում, սակայն այն դեռնս բարձր է, 2007թ. կազմելով ավելի քան 72 տոկոս:

Գործազրկությունն պաշտո-

| ըստ

ԱՄԿ

ըստ

պաշտո-

Աղյուսակ

սեռի (տոկոսներով)

| ըստ

ԱՄԿ

պաշտո-

ըստ ԱՄԿ

նապես նապես նապես մեքոդամեթոդամեթոդաաժ, յան Գլ աժ. յան ած ան բ

թ.

Յ4

Յ. Փ

Աղբյուր՝ ՀՀ Ազգայինվիճակագրականծառայությանտվյալներ: 2008թ.:

Անհրաժեշտ է նշել, որ ողջ աշխարհում կանանց ն տղամարդկանց գործազրկությանցուցանիշներիմիջն առկա է վերը նշված տարբերությունը, սակայննվազ արտահայտված:Այսպես,ԱՄԿ-իգլոբալ զբաղվածության միտումների գնահատմանհամածայն 2007թ. կանանց գործազրկության համաշխարհայինմիջին ցուցանիշը կազմել է 6.4 տոկոս, ինչը որոշ չափով բարձրէր տղամարդկանցհամապատասխան ցուցա-

"՞ նիշից, այդ թվում նան արդյունաբերապես զարգացած երկրներում: Իսկ Եվրոստատի տվյալների համաձայն2006թ. Եվրամիությանանդամ հանդիսացող 27 պետություններումկանանցգործազրկությանցուցանիշը (8.996) 1.3 տոկոսայինկետով գերազանցել է տղամարդկանցցուցանիշը: Ընդ որում, այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Լեհաստանը (14.946), Սլովակիան (14.725) ն Հունաստանը (13.626), կանանց գործէ ՎՀայազրկությունը բավականինբարձր է ն նույնիսկ համանման պաշտոնապես գրանցվածցուցանիշը: աստանի Արնելյանն ԿենտրոնականԵվրոպայիերկրներում ն ԱՊՀ պետություններում կանանց գործազրկությանմակաոդակը կազմել է 8.3 տոկոս, ինչը նմանապեսգերազանցում է համաշխարհայինմիջին ցուցանիշը: Անհրաժեշտ է նշել նան ՀՀ-ում կանանց զբաղվածության համեմատաբար ավելի ցածր մակարդակըն տնտեսապեսոչ ակտիվ կանանց բարձր տեսակարար կշիռը: Այսպես, 2007թ. տնտեսապես ոչ ակտիվ կանայք կազմել են կանանց ընդհանուր թվաքանակի 35.146 (տղամարդիկ 16965),իսկ կանանցզբաղվածությանցուցանիշըաշխատանքային ռեսուրսների ընդհանուր թվաքանակի նկատմամբ 2007թ. Ինչպես ն այլ անցուկազմել է 3956 տղամարդկանց61.676-ի դիմաց:՛6

գերազանցում

մային երկրներում, Հայաստանում կանանց տնտեսական ակտիվության անկումը պայմանավորված էր անցումային ժամանակաշրջանում սոցիալ-տնտեսականպայմաններիվատթարացմամբ,ինչպես, օրինակ, մանկապարտեզներում երեխաներիխնամքիհամար անհրաժեշտ պայմաններիբացակայությամբ,գործատուների կողմից հիմնականում կանանց առաջարկվածերկարաժամկետարձակուրդներով: Այնուհանդերձ, աշխատանքի առաջարկի պահպանումը ն ավելացումը հետագայումպայմանավորվածկլինի նան կանանց տնտեսական ակտիվությանն զբաղվածությանաճով: Աշխատանքիշուկայում կարելի է դիտարկելկանանց պաշտոնապես գրանցվածբարձրգործազրկությանհետնյալ պատճառները: Առաջին կանանց զբաղվածության մակարդակն ավանդաբար ավելի բարձր է եղել տնտեսության բյուջետային հատվածում (կրթություն,առողջապահություն,մշակույթ, պետականկառավարման ապարատիստորինն միջին օղակներ), որը զգալիորեն կրճատվել է: Երկրորդ՝ՀՆԱ-ի շուրջ 80 տոկոսից ավելին ներկայումս ստեղծվում է մասնավորհատվածում: Իսկ կանանցզբաղվածությանհեռանկարները մասնավորհատվածում,հատկապեսմիջին տարիքի(35-40տ. բարձր) ն Բոքլօյոծու Պ'"6յօԵՅ| տ

Լոմ",

1ԼՕ, 2008.

Շվրոստատիտվյալներ,ԿՈՒՌՄ.ՇԱՐՕՏԱՅԼ.Շ01ո. «Կին

տղամարդ», ՀՀ

Ազգային վիճակագրական ծառայություն, Երեան, 2008թ,

«Հայաստանի սոցիալականպատկերըն աղքատությունը»,ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2008թ.:

երեխաներ ունեցող կանանց համար համեմատաբար սահմանափակ են, քանի որ գործատուները ձգտում են աշխատողներիհնարավորուայդ թվում` արտաժամյա թյունների առավելագույն օգտագործմանը, պ այմաններում: աշխատանքի Երրորդ`բնակչությանշարժը Կ ըստ տարիքի ու սեռի բնակչության փոփոխություններընույնպես հանգեցրել են ժողովրդագրական գործազուրկ կանանց թվաքանակի ավելացմանը: Քանի որ միջին տարիքի տղամարդիկկազմել են հատկապես1992-1994թթ. արտագէ աղթած բնակչության զգալի մասը, ապա դա պայմանավորել ռեսուրսների կառուցվածքումկանբնակչության ն աշխատանքային անց համեմատաբարբարձր տեսակարարկշիռը: Չորրորդ կանանց զբաղվածությունըպայմանավորվածէ ավանտնտեսությանմեջ դաբար կանանց աշխատուժօգտագործողճյուղերի նան իրավտնտեսական նրանց ունեցած տեսակարարկշռով, ինչպես ոլորտի ծառայությունների է, Վայաստանում որ իճակով: Ակնհայտ զարգացումըհանգեցրել է հատկապեսկանանց աշխատուժիկիրառհզորումանը: Սակայն, մյուս կողմից, թեթն արդյունաբերության ավանդաբար նպաստում չի գործարկումը բավարար ոչ թյունների կանանց աշխատուժ կիրառող այս ոլորտում կանանց աշխատուժի

լիարժեքօգտագործմանը: կանանց գրանցված ավելի բարձր գործազրկության Այնուհանդերձ, կարնորագույնպատճառներիցկարելի է նշել նան զբաղվածության ծառայություններումգործազուրկ տղամարդկանցմի զգալի մասի են այս գլխի չգրանցումըմի շարք պատճառներով,որոնք քննարկվել 11.1 պարագրաֆում: Կանանց պաշտոնապես գրանցված բարձր գործազրկության բացասականհետնանքներնեն՝ են ՀՆԱի մասնակի կորուստը, քանի որ կանայք կազմում երկրի բնակչությանն մարդկայիններուժի մեծամասնությունը: ավելի բարձրաստիճանը,ներառյալ երեխաներԱղքատության ՀՀ Ազգայինվիճակագրական ծառայության (2001թ. ի աղքատությունը: տնային տնտեսություններիհետազոտության կողմից իրականացված արդյունքների համաձայն կանանց կողմից գլխավորվող տնային 45 տոկոսը աղքատությանգծից ավելի ցածր էր տնտեսությունների աղքատ բնակչուգտնվում, այդ կարգի տնային տնտեսություններում ա ղքատների թվաքանէ ծայրաստիճան տոկոս, իսկ թյունը կազմում է ցուցանիշը, միջին երկրի ակը զգալիորեն գերազանցում տնայի վերջին ժամանակներումկանանց կողմից գլխավորվող ելավմանը, որո ճակի ն նների տնտե տնտեսո տնտեսակա տեսությունների իրավիկի որոշակիբարելավ ը »

չնայած

սակայն 2002թ. տվյալներով նրանք դեռնս գտնվում են տղամարդկանց ԿԱ

պայմաններում), մատը ավեի իրականացվող խտրականությունը, ՝

րան երեխաներիտեղափոխումըՀայաստանիցդեպի, նԱբ կաա հիմնականում,ԱրաբականՄիացյալ էմիրություններն Թուրքիա: ա

նե

անց

Կանայք բարձը տեսակարարկշիռ ունեն ժամանակավորկամ թերզբաղվածներիմեջ, ինչպես նան հաճախ զբաղված են շուկայի չգրանցվածհատվածում,աշխատելով առանց պայմանագրերի,միայն բանավորպայմանավորվածությանհամաձայն: Սակայն նույնիսկ զբաղվածության դեպքում կանայք առավել շահագործման են ենթարկվում տղամարդկանց համեմատ: Այսպես, 2000թ. 34 Ազգային վիճակագրականծառայության ն ՀՀ առողջապահության նախարարությանկողմից, ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալությանաջակցությամբիրականացվածՀայաստանիժողովրդագրական ն առողջապահականհարցերի ընտրանքային հետազոտության (ՎԺԱՀ) արդյունքների համաձայն հատկապես գյուղական բնակավայրերում զբաղված կանանց գրեթե երկու երրորդը չի վարձատրվել կանխիկ դրամով, հիմնականում աշխատելով բարեկամներիմոտ կամ ինքնազբաղվածլինելով: ՀայաստանիՀանրապետությունը1993թ. դեկտեմբերի21-ին միացել է դեռնս 1958թ. հունիսին Ժննում Աշխատանքիմիջազգայինկազմակերպության Գլխավոր խորհրդաժողովի կողմից ընդունված Աշխատբնագավառում խտրականության մասին անքի ն զբաղվածության Ելնելով Կոնվենցիայի 6ապահանջներիցՀՀ-ն պարտավորվումէ, ազգային պայմաններինն պրակտիկայինհամապատասխանողմեթոդներով աշխատանքիու զբաղվածությանոլորտում սահմանել ու վարել հնարավորությանն վերաբերմունքի հավասաուղղված ազգային քաղաքականություն՝ այդ խտրականությունվերացնելու նպատակով: կամ տարբերակում է սե ը կրոնական, ազգային ծագման, սոցիալական համոզմունքի հիման վրա, որի »

Կոնվենցիային:

րության խրախուսմանն ցանկացած արական: Լլ նախապատվություն ռասայական: աաա պատկանե հու Քաղաքայան ոի կոտ հետնանթու կամ խախտվում Աւ հաւ նկամ վերաբերմունքի ու րությունը: Խտրականության վերացման հարցում անհրաժեշտ ավասա-

ա-

«Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ոլորտի իրավական ակտերի

ՀԸ

աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարություն,Երնան,

պահովել գործատուների ն աշխատավորների,այլ համապատասխան մարմիններիհամագործակցությունը: 2001թ. Հայաստանի մարդկային զարգացման ազգային զեկույցի տվյալների համաձայն, կանանց նե տղամարդկանց զարգացման մակարդակների անհամամասնությունը բնութագրող Գենդերային զարգացման համաթվի(ԳԶՀ) բաղադրիչներըվկայում են այն մասին, որ մի շարք ցուցանիշների գծով կին/տղամարդհարաբերակցությունը հոգուտ կանանցչէ: Օրինակ, եթե սպասվելիք կյանքի տնողության, կրթականմակարդակի համաթվերի հարաբերակցությունը դրական է (համապան 1.031:1, տասխանաբար, 1.044:1 ապա տնտեսապես ակտիվ բնակչության (0.91:1), եկամուտների(0.321:1), մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի ճշգրտված ցուցանիշի (0.45:1 նե հավասարաչափ բաշխված եկամուտների (0.519:1) համաթվերը չեն վկայում կանանց առավելության մասին: Հատկապես, զգալի է կանանց նետղամարդկանց վաստակի տարբերությունը: ՀՀ ԱՎԾ-ի տվյալների (ներառյալ 9000 հաշվետու կազմակերպությունները) համաձայն, 2007թ. ըստ ՛տտննտեսության ճյուղերի կանանց ն տղամարդկանցմիջին աշխատավարձիհարաբերակցությունը(տնտեսությանհամար միջինացվածցուցանիշը) կազմել է 60 տոկոս 2003թ. 42 տոկոսի դիմաց: Միննույն ժամանակ, Եվրամիության 27 երկրներում 2005թ. տվյալներով կանանց ն տղամարդկանց միջին աշխատավարձիհարաբերակցությունը կազմել է 85 տոկոս, իսկ երկրներում, ինչպիսիք են Դանիան ն Սլովակիան` 76-78 տոկոս: ԱՄՆ-ում աշխատող ընտանիքների եկամտի կորուստը կապված կանանց ն տղամարդկանցաշխատավարձիտարբերության հետ կազմումէ տարեկան շուրջ 200մլրդ ԱՄՆ դոլար: Վարձատրության գենդերային տարբերությունները նվազեցնելու համար անհրաժեշտ է վերացնել վարձատրության հետ կապված ուղղակի ն անուղղակի խտրականությունը, այդ թվում աշխատաշուկայի մասռակցության, մասնագիտականառաջխաղացմանն այլ հարցերում: Մի շարք երկրներ, այդ թվում Շվեդիան, Դանիան, Ֆրանսիան, Կանադայի Օնտարիո նահանգը ընդունել են համապատասխան օրենսդրական փաստաթղթերկանանց ն տղամարդկանց վարձատրության հավասարության վերաբերյալ: Այդ օրենքով պահանջվում է, որ գործատուները արհմիությունների խնդրանքով տարեկան հաշվետվություններ ներկայացնեն աշխատող կանանց ն տղամարդկանցվարձատրությանչափի վերաբերյալ, ինչը հնարավոր-

այնպիսի

ԲսոօՏեոէ

ԲսոօքօռոՇօտոոսոլնյՒ(օստտհօ|մ ՔՅոծ| ՍԾՑ Կ6ո5/օո, Օ666Ե6280

2008.

ություն է ընձեռում բարելավել վարձատրությանհամակարգըհավասարության ապահովմանուղղությամբ: Այսպես, դեռնս 1988թ. Կանադայի Օնտարիո նահանգում ընդունված Աշխատանքի վարձատրության հավասարության օրենսդրականակտով, որը համարվում է աշխարհի առավել «պրոակտիվ» օրենքներից մեկը, պահանջվում է, որպեսզի գործատուները արհմիություններիհետ համատեղ քննարկեն վարձատրության հավասարության ապահովման նախատեսվող ծրագրերը: Դրա շնորհիվ 1993թ. տնտեսությանգերազանցապեսկանանց աշխատուժ կիրառող զբաղված 420 հազար կանայք հավելավճարներեն ստացել:' 1993թ. դեկտեմբերի21-ին ՀՀ-ն միացել է նան «Համարժեք աշխատանքի դիմաց տղամարդկանցն կանանց հավասար վարձատրության մասին» կոնվենցիային,որն ընդունվել է 1951թ. հունիսի 29-ին Ժննում կայացածԱՄԿ ԳլխավորԽորհրդաժողովիկողմից:Կոնվենցիայի դրույթներիցելնելով, ՀՀ-ն պարտավորվումէ վարձատրության դրույքաչափերիսահմանման գործող մեթոդներինհամապատասխան միջոցներով խրախուսել ն երաշխավորել համարժեք աշխատանքի դիմաց տղամարդկանցն կանանցհավասար վարձատրությանսկզբունքի կիրառումը բոլոր աշխատողներինկատմամբ: Մեր երկրումկանանցն տղամարդկանց օրենսդրական իրավունքների հավասարությունն ապահովված է ՀՀ Սահմանադրությամբ:1991ք. հուլիսի 8-ին ՀՀ Գերագույն Խորհրդի կողմից ընդունվել էր «Կանանց, մայրությանն մանկությանպաշտպանության: ընտանիքիամրապնդման առաջնահերթմիջոցառումներիմասին» որոշումը: Այդ որոշման համաձայն աշխատող կանանց համար սահմանվել էր նախածննդյանն հետծննդյանարձակուրդ 140 օր տնողությամբ, վճարելով լրիվ աշխատավարձը:Հետաքրքիրէ, որ ՎերանայվածԵվրոպականսոցիալական խարտիայի (ընդունվել է Եվրոպայի խորհրդի անդամ-պետությունների մայիսի3-ին Ստրասբուրգում,իսկ ԳայաստանիՎանրապեկողմից 1996թ. տությունը միացել է խարտիային2003թ. դեկտեմբերի25-ին) Հոդված 8-ի համաձայն աշխատող կանանց մայրության պաշտպանվածության արդյունավետ կիրառմաննպատակովաշխատող կանայք իրավունքի պետք է ապահովվեն առնվազն մինչե 14-շաբաթյա արձակուրդով երեխայիծննդից առաջ ն հետո` միասինվերցրած վարձատրվողարձակուրդիկամ համապատասխան նպաստներիհիման վրա: Ընդ որում, անօրինականէ համարվումգործատուիկողմից կնոջը աշխատանքիցազ-

ճյուղերում

"Ղրց6

Սուօո ՄՄօոց",Եղօնոց, Խ/ռւօհ 2003, ԻՎ 2.

«Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ոլորտի իրավական ակտերի ժողովածու», ՀՀ աշխատանքին սոցիալական հարցերի նախարարություն,Երնան, 2004թ., էջ 41-44:

ն մինչննրա մասինծանուցումըհղիության ժամանակաշրջանում, մայրությանըհատկացվածարձակուրդիվերջը: ՀՀ աշխատանքայինօրենսգրքի համաձայնաշխատանքայինպայմանագիրըչի կարող լուծվել հղի կանանց հետ, հղիության մասին գործատուին տեղեկանք ներկայացնելուօրվանիցմինչնհղիությանու ծննդաբերությանարձակուրդի ավարտմանօրվանից հետո մեկ ամիսը լրանալը, ինչպես նան մինչն մեկ տարեկաներեխախնամող հետ: որոշման համաձայն եր2009թ. հունվարի 1-ից ՀՀ կառավարության եխայի ծննդյան կապակցությամբ տրվող միանվագ նպաստի չափը սահմանվել է 50 հազ. դրամի չափով, իսկ երրորդ ն հաջորդ երեխաներիհամարմիանվագվճարումներըկազմում են 430 հազ. դրամ: ՀՀ-ում տարեցտարինԻնչպես ցույց են տալիս հետազոտությունները, վազում է նպաստառուաշխատող երիտասարդկանանցթվաքանակը, է մի շարք պատճառներով: Նախ, տրամադրվող ինչը պայմանավորված նպաստիչափը չնչին է, Ա այդ պատճառովերիտասարդմայրերը հրաժարվումեն մասնակիվճարովի արձակուրդից: Երկրորդ,գործատուներն իրենց հերթին հաճախ հրաժարվում են աշխատանքիընդունել երիտասարդկանանցերեխայիծննդյան ն դրա հետ կապվածարձակուրդի տրամադրմանպատճառով,ինչը հակասում է ՎերանայվածԵվրոպական սոցիալական խարտիայում արձանագրված մայրության պաշտպանվածությանիրավունքին: Երրորդ, երիտասարդ կանայք աշխատանքըկորցնելուվտանգիցխուսափելունպատակովհետաձգումկամ ընդհանրապեսերեխա չեն ունենում, ինչն անմիջականորենանիրավիճակիվրա: դրադառնումէ հանրապետության ժողովրդագրական ՀՀ մարզերի ժողովրդագրական իրավիճակի վերլուծության արդյունքները վկայում են այն մասին, որ դրա բարելավմաննպատակով անհրաժեշտ են առավել կտրուկմիջոցառումներ,հաշվի առնելով դրա ռազմավարական բնույթը : Գատկապեսդա հրատապ է այն մարզերին սահմանամերձբնակավայրերիհամար, որոնք բնութագրվումեն ծնելիության Ա բնական աճի ցածր գործակիցներով,արտագաղթիբարձր ցուցանիշներով, այդ թվում Լոռվա, Տավուշի, Շիրակի, Սյունիքի մարզերի համար: Կարնորվումէ նան 2004թ. ՀՀ կառավարությանկողմիցերեխայիիրավունքներիպաշտպանության2004-2015թթ. ազգային ծրագրի ընդ-

ատման

թյունների ստեղծում, կանանց սոցիալ-տնտեսական, այդ թվում առողջական վիճակի բարելավում, անօրինական փոխադրումների բացառում:

Նաշաստոլնելի

ունումը:

2004թ. ապրիլի 8-ին ՀՀ կառավարությանկողմից հաստատվել է «Հայաստանի Հանրապետությունումկանանց վիճակի բարելավմանն հասարակության մեջ նրանց դերի բարձրացման 2004-2010թթ. ազգային ծրագիրը»: Այդ ծրագրով նախատեսվում է կանանց ն ու հնարավորուտղամարդկանց համար հավասարիրավունքների

Թեմային վերաբերող հարցեր 1.

Որոնք

են

գործազրկության ցուցանիշները:

որոշվում գործազրկության մակարդակը

Ինչպե՞ս

Բացատրեք գործազրկության մակարդակի որոշման երկու : մեթոդաբանությունների տարբերությունները հիմնական Յ. են նպաստումչգրանցվածգործազրկության Ի՞նչգործոններ աճին : 4. Ինչպե՞ս որոշվում գործազրկությանմիջին տնողությունը: է 5. Ինչպիսի՞նեն գրանցվածգործազրկության առանձնահատկու ւնները ՀՀ-ում, մարզերումն այլ երկրներումն ինչո՞վ են պպայմանավորված գործազրկության մակարդակի տարբերությունները : 6. Որոնք են գործազրկության հետնանքները: Բացատրե՛ք : Օուքենի օրենքի էությունը 7. Բնութագրեք գործազրկության հիմնական տեսակները: ի նչ տեսակներեն բնորոշ ՀՀ տնտեսությանը: Գործազրկության 8. է արտահայտումԲեվերիջիկորը : Ի՞նչ կախվածություն 9. Ինչպես է որոշվում աշխատաշուկայիլարվածության գործակիցը: 10. Ինչ է իրենիցներկայացնում գործազրկության բնական մակարդակըն ինչպե՞ս կարելի է այն հաշվարկել: 11. էգալիտար քաղաքականությանէությունը : Բացատրե՛ք 12. Ինչպես է արտահայտվում գործազրկության ն սղաճի 2.

փոխկախվածությունը : 13.

Ինչպե՛ս է ազդում աշխատանքիպահանջարկին գործազրկության փոփոխությունը աշխատավարձիվրա :

14. Բացատրեք աշխատանքի արտադրողականության աճի ազդեցուբյունըսղաճի վրա: 15. Ինչպիսի՞ն էր 2008թ. գլոբալ տնտեսական ճգնաժամի համաշխարհային վրա ա շխատաշուկայի : ազդեցությունը 16. Ռրո՞նք են ըստ գենդերի գործազրկության առանձնահատկություններըՀՀ-ում ն այլ երկրներում: 17. Որո՞նքեն կանանցգրանցվածբարձր գործազրկությանպատճառներըն հետնանքները : -

գլուխ 21

պետական կարգավորումը Աշխատաշուկայի լ

ն զբաղվածության աշխատաշուկայի

քաղաքականությունը

12.1. Աշխատանքի շուկայիկարգավորմանեղանակները քի շուկ շխ

«Բնակչության զբաղՇուկայականտնտեսությանպայմաններում պաշտպանութսոցիալական դեպքում վածությանն գործազրկության է աշիրականացնում համաձայն պետությունը յան մասին»ՎՀ օրենքի ն բնակչությանզբաղվածությանակարգավորման խատանքիշուկայի ջակցությանքաղաքականությունը: չի կարելի նույնացնել քաղաքականությունը Աշխատաշուկայի հետ: Աշխատաշուկայիքաղաջաղաքականության զբաղվածության է է, որն իրականացվում քականությունը դա այն քաղաքականությունն կողմից նախարարության ն սոցիալական հարցերի ՀՀ աշխատանքի ն պահանջարկիկարգավորման աշխատանքիշուկայումառաջարկի ավելի քաղաքականությունն Մինչդեռ զբաղվածության նպատակով: քաղաիրականացվող ն ոլորտներում է մի շարք լայն հասկացություն ն քականությանարդյունքէ, այդ թվում` տնտեսական, բյուջետային աշխատաշուկայի,միգրացիոն, քաղաքականության, դրամավարկային գծով իրական վարձատրության աշխատանքի կրթության ոլորտում քաղաքակազբաղվածության Այդպիսով, նացվող քաղաքականության: արդքաղաքականության հաճակարգված նությունն այդ ոլորտներում է նպատակն քաղաքականության պետական յունք է: Զբաղվածության հաա պահովման զբաղվածության բնակչությանլրիվն արդյունավետ մար պայմանների ի ստեղծումը: )

նպատակային ֆունկԱշխատանքիշուկայի կարգավորման ընդլայնումն ու ոպահանջարկի է աշխատանքի ցիան հանդիսանում նան բնակչության զբաղվախթանումը,ինչպես րակյալ առաջարկի առաջարկի ն պաաշխատանքի կարգավորումը` ծության իրավական ն կառուցվածքային համապատասհաշվեկշռվածության հանջարկի հաշվեկշռվաայդ Ընդ որում, նպատակով: խանությանապահովման հարկաներդրումային, է ֆինանսավարկային, ծությունըապահովվում քաղաքականության իրականացման յին ն սոցիալ-ժողովրդագրական

միջոցով:

Պետության կողմից աշխատանքի շուկայի կարգավորմանհամար հիմնականումերկու տեսակի քաղաքականություն է իրականացվում՝ պասիվ ն ակտիվ: Աշխատանքիշուկայի կարգավորման պասիվ քաղաքականությունն ընդգրկում է գործազրկության բացասական հետնանքների վերացման միջոցառումները, այդ թվում աշխատանք փնտրողներիգրանցում, գործազրկության նպաստների ն նյութական օգնության տրամադրումն այլն: Մինչդեռաշխատանքիշուկայի կարգավորմանակտիվ քաղաքականությունն ընդգրկում է գործազրկության մակարդակիիջեցմանն ու գործազուրկինակտիվ աշխատանքիոլորտ վերադարձնելուն ուղղված իրավական, կազմակերպչականն տնտեսական միջոցառումներիամբողջությունը: Այդ միջոցառումների թվին են պատկանում՝ աշխատանք փնտրողներիվերապատրաստումնու որակավորման բարձրացումը: նոր աշխատատեղերիստեղծման, գործազուրկներիձեռնարկատիրականգործունեության օժանդակումը ն ինքնազբաղվածության ընդլայնումը,գործազուրկներիաշխատավարձիմասնակիփոխհատուցումը, ինչպես նան հասարակականաշխատանքներիկազմակերպման միջոցովնոր աշխատատեղերի ստեղծումը: մասնագիտական տրամադրումը: խորհրդատվությունների »

Բնակչությանզբաղվածությանկարգավորումն իրականացվումԷ ամենամյապետականծրագրերիմիջոցով, որոնք ներառում են հանրապետական ն տարածքայինծրագրերը: Զբաղվածության կարգավորման ամենամյապետական ծրագրերն ընդգրկում են գործազրկությունից պարտադիրսոցիալականապահովագրությանծրագրերըն զբաղվածությանաջակցությանպետականծրագրերը: Գործազրկությունիցպարտադիրսոցիալականապահովագրության ծրագրերըներառումեն` գործազրկությաննպաստիվճարում: առնվազնմեկ տարվա ապահովագրականստաժ ունեցող գործազուրկներին հաշմանդամներիմասնագիտականուսուցում, վերա»

մասնագիտացում: »

աշխատաշուկայի հետազոտման ն կանխատեսման աշխա-

տանքներիկազմակերպումը: այլ վայր աշխատանքիգործուղման հետ կապված գործազուրկներինյութական ծախսերիհատուցում:: Զբաղվածությանաջակցության պետական ծրագրերնընդգրկում »

ն աշխատաշուկայի ոլորտում Եվրոպայում իրականացված ամենակարնոր բարեփոխումը:ԶբաղվածությանԵվրոպականմարտավարությունը մշակվել է 1993թ.-ին`Եվրախորհրդիբազմաթիվ որոշումներիմիջոցով: Ընդունված ուղղությունները իրականացվում են քաղաքական անդամ երկրների կողմից` ազգային աշխատանքայինպլանների միջոցով,որոնքընդգրկում են քաղաքականությանչորս հիմնական ոլորտները` զբաղվածության ապահովում, ադապտացում ն հավասար ՀՀ կառավարության 2008-2012թթ. ան ծրագրի համաձայն զբաղվածության բնագավառում նախատեսվումէ ակտիվ քաղաքականության իրականացում, սոցիալական գործընկերությանզարգացում, կայուն ն արդյունավետաշխատաշուկայի ձնավորում կրճատման ն համարժեք վարձատրության ապահովմանհիման վրա:

ապահովագրականստաժ չունեցող կամ մինչն մեկ տարվա ան հաշմանդամների ծազուրկների ՛ գործազուրկների

ԱԱ աագիտական ձեռնարկատիրականգործունեությամբ զբաղվելու նպատա.

կով պետականգրանցման համար գործազուրկների ն հաշմանդամների ֆինանսականաջակցությունը: աշխատաշուկայում անմրցունակ անձանց աշխատանքի ընդունելիս աշխատավարձիմասնակիփոխհատուցումըգործատուին: վարձատրվող հասարակականաշխատանքներիկազմակեր-

ձեռնարկատիրություն,

հնարավորությունների ապահովում:

պումը: ունեցող, արդյունաբերագործազրկության, ճնշող ել արուած րիներիմեճամաննությունը աղաքականություն, զբաղվածության Ինչպես վկայում Լ ազատորեն ործ զբաղվածության Ա արոյունավետ ապահովզբաղվածության ակտիվհետազոտությունները, տարբեր երկրներ ծրագրերի մանը: Աշխատաշուկայիակտիվ քաղաքականությանընդլայնումն իրա մ .

կողմնորոշում

ան սոցիալական

ականացնում

ու

ուղղվա

ակտ

են

ու

արդյունավետության բարձրացումը հանդիսանում է ՕՔԲՇԾՕ-ի (Տնտեսական համագործակցությանն զարգացման կազմակերպութստեղծման ռազմավարությանտասը քաղաքայուն) Աշխատատեղերի կան ուղեցույցներից մեկը, ինչպես նան ընդգրկվածէ Եվրամիության Զբաղվածությանուղեցույցի մեջ: 1964թ. հուլիսի 9-ին Ժննում կայացած Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության Գլխավոր խորհրդաժողովի կողմից ընդունվել է զբաղվածության բնագավառում քաղաքականությանմաԿոնվենցիա ՀՀ-ն սին:' Կոնվենցիայինմիացել է 1993թ. դեկտեմբերի21-ին: Տնտեսական աճը խթանելու, գործազրկություննու ոչ լրիվ զբաղվածությունը վերացնելու նպատակովսույն Կոնվենցիան վավերացրածյուրաքանչյուր անդամ պետք է որպես գլխավոր նպատակհռչակի ն իրականացնի ակտիվքաղաքականություն՝ուղղված լիարժեք, արդյունավետն ազատորեն ընտրվածզբաղվածությանապահովմանը: Ընդ որում, գործատուները ն աշխատավորներիներկայացուցիչներըպետք է ներգրավվեն զբաղվածությանոլորտի քաղաքականությանվերաբերյալ խորհրդրա

դատվություններին:

Աշխատաշուկայիքաղաքականությանակտիվացումըհանդիսանում է Զբաղվածության Եվրոպականմարտավարության անկյունաքարը

արդյու տպավոր մշխատավար կարծիքիբարձ աց

քները

կարճաժամկետհեռանկարումկարող են լինելոչ այնքա ընդլայնման ն հատկապես Դա րացման առումով: կարող է նպաստել թյուր ավորմանը ակտիվ ծրագրերի արդյունավետությանվերաբերյալ: Այնուհանդերձ, ինչպես վկայում են ՕԲՇՕ-ի անդամ հանդիսացող18 երկրներիզբաղվածությանծառայությունների գործունեությանհետազոտությանարդէ յունքները, առավել ակտիվ պասիվ ծրագրերիփոխազդեցությունը,քանի որ ակնհայտ է, որ յան առումով կարող էլ հանդիսանալ գոր ռին կակախ ր քնի կան միցո ց ակտիվ կամ չ լի խնդիրը լու դեղատո համար: Ավելին, դրանք կարող Լ ս ուույ իսկ ավելացմամբ մակրո-ն միկ-

զբաղվածության

վարնոր աշխատաշուկայի է գորազրկու նպաստները տեղավորման աշխատանքի: թար մԱր: ազուրմի գշիատաշուկայի զ Ոագր արդաիջ ի մարողգոր դեզր յության լու ակավորապ ամա ղեկցվել բվաքանակի գործազուրկների աի սակա հետ շովի ԱԲԱ ը վԾ այ Ա Ար յուրի ակտ բողջական կարծ նվազ Իրի քանի ապահովվում հաշիվ է, է իրի փոխարինման կամ աց

ազդեցությունը

էֆեկտի

աան

քը, որ

որ

մեկ խմբին մեկ այլ խմբով աշխատողների

կառավարության ծրագիր»,Երնան,ապրիլի28, 2008թ., էջ 16: ցօհո Ք. Խռոնո, ՁՅմժ ՕաեծԵ "/իճէ ԽօդաՏ ձոժ Թ հօտ:

Ձ (Թմ6ա 01 ՕԲՇՕ

Շօսուդ6տ' 6«բճոԹոօօտ Կէհ ՁօնԽ.ճ |ԹԵօսր ՈՁՈ«Շէ բօկօլ6Տ", |ԲՃՍ ՕքՈօ6 օք ԼճԵօս/ ԽԱՅդւ6ք ՔօԼՇ/

ԷԽՅԱՅԱօո,

2001, բ. 24. " Բլշհռոմ 8. ԲՈօօտռո ՅՐ օք էհօ օժ6)5: Մմհլշի ԹԵօսո ո դւճէ 1/ոտեխնօոտ1Ծ էհօ 21-Տէ օօոո/", "ԼՁԵՕսո ԷՇօոօոո/օՏ",/ոթոոճնօոՁ| ՍօսոոԼ, Կօխոոծ 5, Խօ.1, Խռոճհ 16.

«ՎՀ

փ աոցիայական ն խարունյուն, Երնան, աշխատանքի Աարցերի 2004թ49-51: '

ժո

Կո

էջ

սոցիալական

ոլորտի

իրավական ակտերի

1998,

ք.

փոխարինելու: Այս դեպքում զբաղվածությունը միայն կարճաժամկետ հեռանկարումկլինի անփոփոխ, իսկ միջնաժամկետհեռանկարումամբողջական զբաղվածությունը կփոփոխվի, ելնելով աշխատանքի արդյունավետ առաջարկիցինչպես ուղղակի (նոր աշխատատեղերիստեղծում բարձրորակավորումունեցող դիմորդներիպարագայում),այնպես էլ անուղղակի(գործազրկությանհետնանքով աշխատավարձիհարաբերականնվազում ն բիզնեսիշահութաբերության աճ) ճանապարհով: Զբաղվածությանքաղաքականությանարդյունավետությունըկարելի է որոշել հետնյալ բանաձնիմիջոցով՝ ԶՔԱ

Գհհ

/Գօր

որտեղ՝

զբաղվածությանքաղաքականությանարդյունավետություննէ օրացուցայինժամանակաշրջանում(տարվա ընթացքում): Գիհ զբաղվածության ծառայությունում հաշվառումից հանված գործազուրկներիթվաքանակն է օրացուցային ժամանակաշրջանում (տարվաընթացքում): Գօր գործազուրկների թվաքանակն է օրացուցային ժամանակաշրջանի (տարվա)վերջի դրությամբ: ԶՔԱ

Զբաղվածությանքաղաքականությանարդյունավետությունը նան կարող է որոշվել այլ եղանակներով,այդ թվում զբաղվածության ծրագրերի արժեքի ն արդյունքների համեմատականբնութագրման:զբաղվածության ծրագրերի վրա կատարվածծախսերի ն մյուս կողմից, այդ ծրագրերինմասնակցող գործազուրկներիհետագա աշխատանքային գործունեությունիցակնկալվող հարկայինմուտքերի համեմատման մի-

ջոցով:

օրենքի համաձայն ստեղծվել է զբաղվածության պետական ծառայություն: 11 կառավարության2002թ. որոշման համաձայնհաստատվել է «1 զբաղվածության պետական ծառայություն» գործակալության

կանոնադրություննու կառուցվածքը: «Զբաղվածության պետական ծառայություն» հանրապետական գործակալությունըգտնվում է 3 աշխատանքին սոցիալականհարցերի նախարարությանենթակայությանտակ: Այն ընդգրկում է 6 կառուցվածքային ստորաբաժանումներն զբաղվածության 51 տարածքային մարմիններկամ կենտրոններ(Գծապատկեր12.1): Կառուցվածքայինստորաբաժանումներնեն՝ աշխատաշուկայիվերլուծության ն կանխատեսմանբաժինը, ծրագրերի համակարգմանբաժինը, աշխատանքիխորհրդատվությանն տեղեկատվությանբաժինը, տարածքային կենտրոններիաշխատանքներիհամակարգմանբաժինը, տնտեսագիտականբաժինը ն ֆինանսահաշվապահական բաժինը: Զբաղվածության51 տարածքայինկենտրոններնընդգրկում են 10 մարզային կենտրոններն 41 տարածքայինկենտրոններ:Երնանքաղաքում տեղաբաշխվածեն 10 տարածքայինկենտրոններ,իսկ հանրապետության այլ մարզերում՝41 զբաղվածությանկենտրոններ: Իր կառուցվածքային առանձնահատկություններինհամաձայն «Զբաղվածությանպետականծառայություն» գործակալություննիրականացնում է մի շարք գործառույթներ, այդ թվում` նշենք առավել կարնորագույնգործառույթները՝ աշխատանքի շուկայի, ներառյալ, աշխատանքիառաջարկի ն պահանջարկիվերլուծություն ն կանխատեսումներ,ինչպես նան ՀՀ բնակչության զբաղվածությանվերաբերյալ օրենսդրության կատարելագործմանուղղությամբ առաջարկություններիմշակում: աշխատուժի ներքին ն արտաքին տեղաշարժի ուսումնասիրություն, դրանքկարգավորողծրագրերիմշակում ն իրականացում: զբաղվածության պետականծրագրերի իրականացմաննպատակով դրանց ֆինանսավորմանվերաբերյալառաջարկությունների մշակում ն ներկայացում: ամենամյա պետական ծրագրերիմշակում ն զբաղվածության դրանց իրականացմանապահովում: աշխատանք փնտրողներինմասնագիտականկողմնորոշմանն թափուր աշխատատեղերի վերաբերյալ խորհրդատվության տրամադրում: աշխատանք փնտրողներիհաշվառում: աշխատանք փնտրող անձանց գործազուրկի կարգավիճակի տրամադրում,գործազրկությաննպաստինշանակում: »

12.2.

Զբաղվածության պետական ծառայության

գործունեությունը

Համաշխարհայինտնտեսականպատմությանմեջ առաջին աշխատանքի բորսան ստեղծվել է դեռնս 1886թ. Փարիզում: Իսկ նախկին ԽորհրդայինՄիությանտարածքումվերջին աշխատանքիբորսան դադարեցրել էր իր գործունեությունը1936թ.: ՀՀ-ում բնակչության զբաղվածության բնագավառումպետական քաղաքականության իրականացման նպատակով դեռնս 1991թ. դեկտեմբերի27-ին ընդունված«Բնակչությանզբաղվածության մասին» ՀՀ

աջակցություն աշխատանք փնտրողների աշխատանքի տեղա-

վորմանը: »

գործազուրկների,ինչպես

նան

հաշմանդամներիմասնագիտա-

նպաստիչափը 2005թ. հունվարի 1-ից սահմանվել է նվազագույն ամսական աշխատավա մ շխատավարձի60 տոկոսիչափով:

կան ուսուցման կազմակերպում: աշխատավարձիմասնակի փոխհատուցման ծրագրերի իրականացում աշխատաշուկայումանմրցունակխմբերիաշխատանքիտեղավորմանաջակցությաննպատակով: ֆինանսականաջակցութգործազուրկներինն հաշմանդամներին յան տրամադրում ձեռնարկատիրականգործունեության պետական գրանցմանհամար: աջակցություն վարձատրվող հասարակական աշխատանքների

Գծապատկեր 12.1

««Զբաղվածությանպետական ծառայություն»» գործակալության կառուցվածքը

ՀՀաշխատանքին սոցիալական

ախար ուն

կազմակերպմանը: »

«Զբաղվածության պետական

Բացի այդ, բնակչության զբաղվածությանհանրապետականն տարածքային ծրագրերի մշակման ն իրականացմաննպատակովզբաղվածության պետական ծառայության կողմից ձնավորվում են հանրապետական ն տարածքային համաձայնեցմանկոմիտեներ,որոնք հավասար թվաքանակովընդգրկում են արհմիությունների,գործատուների միությունների,գործադիրիշխանությանհանրապետականն տեղական ինքնակառավարման մարմինների, զբաղվածությանպետական ծառայության ներկայացուցիչներին: 2007թ. «Զբաղվածությանպետականծառայություն» գործակալության աջակցությամբաշխատանքիեն տեղավորվել 8.3 հազար աշխատանք փնտրողներ: «Բնակչության զբաղվածությանն գործազրկության դեպքում սոցիալականպաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքի համաձայնգործազրկության դեպքումբնակչությանսոցիալականպաշտպանություննիրականացվում է սոցիալական ապահովագրությանն սոցիալականաջակցության միջոցով: Գործազրկությունիցպարտադիրսոցիալական ապահովագրությանհամակարգըառնվազնմեկ տարվա ապահովագրական ստաժ ունեցող անձանց, այդ թվում գործատուների,վարձու աշխատողների ն անհատ ձեռնարկատերերիհամար գործազրկության դեպքում ապահովումէ իրավականն սոցիալական երաշխիքներ,իսկ մեկ տարվա ապահովագրական դեպքում աստաժի է պահովում սոցիալական աջակցություն: վ Գործազրկության նպաստը (նվազագույնը`6 ամիս ն առավելագույնը՝ 12 ամիս տնողությամբ)նշանակվումէ գործազուրկիկարգավիճակ ստացածայն անձանց, ովքեր ունեն առնվազնմեկ տարվաապահովագրականստաժ: Նպաստիվճարմանժամկետներըերկարաձգվում են յուրաքանչյուր երեք տարվահաճար մեկ ամսով: Գործազրկության

կոմիտե

առու

առորաբաժանումներզարմի, "

Լ Ծրագրերի Նրոծոթան ատաշու

հորորաավանխն ՆԽմարաին կենտրոնն -

Զբաղված

կանխատեսման համակարգբաժին բ

ան

բաժին

նորնաիի

Աթան

)

տարածքային

կենտրոններ

Տոտեսագիտական

աշխատանքներիբաժին

Խա յան

Ցազակայության

Համածայնեցման հանրապետական

ծառայություն» գործակալություն

համաձայնեցման

վապահական ածին կոմիտենոր

Կանգ զուրկը վորման Գործազրկության

արվ,հարմար ատն խամանջի

նպաստի

վճարումը է

դադարե

առաջարկից: Բացի այդ, նախնականմասնագիտական պատրաստման ն արհեստագործականուսուցման,վերամասնագիտացման կամ

որակավորմ

բարձրացմանդասընթացներինմասնակցողգործազուրկներինուսուցման ամբողջ ընթացքում տրամադրվում է ամսական կրթաթոշակ՝ գործազրկության նպաստի 120 տոկոսի չափով կամ նվազագույն ամսական աշխատավարձի50 տոկոսի չափով (գործազրկությաննպաստ ստանալուիրավունք չունենալու դեպքում): ՀՀ աշխատաշուկայում սոցիալական պաշտպանությանլրացուցիչ երաշխիքներիիրավունք ունեն անմրցունակ խմբերը, այդ թվում հաշմանդամները, պարտադիր ժամկետային զինծառայությունից վերադարձած ն զբաղվածությանպետականծառայությունում հաշվառված անձինք, փախստականները,երեք տարուց ավելի գործազուրկհանդիսացող անձինք, առանց ծնողականխնամքիմնացած աշխատանքային տարիքիգործազուրկ երեխաները,ինչպես նան ազատազրկմանվայրերից վերադարձած ն զբաղվածության պետականծառայություն դիմած անձինք: Զբաղվածության պետական քաղաքականության իրականացման ֆինանսավորումը կատարվում է պետական բյուջեից, ինչպես նան ՀՀ աշխատանքին սոցիալականհարցերի նախարարությանսոցիալական ապահովությանպետականծառայության(ՍԱՊԾ) հաշվին: Այնձնավորվում է գործատուների պարտադիր ն լրացուցիչ ապահովագրական վճարումների, աշխատողներիաշխատավարձիցկատարվող պարտադիր ապահովագրականվճարումների,պետականն համայնքներիբյուջեներից կատարվող հատկացումների,ինչպես նան գործատուների, հասարակական կազմակերպություններին անձանց կամավոր վճարումների հաշվին: 2005թ. սկսած ՍԱՊԾ-իմիջոցներիհաշվին գործազրկության դեպքում սոցիալական ապահովագրությանծրագրերիմասով իրականացվում էր զբաղվածությանպետականծրագրերի ֆինանսավորումը, իսկ 34 պետականբյուջեի միջոցների հաշվին` գործազուրկների սոցիալականաջակցությանծրագրերիֆինանսավորումը:ՀՀ կառավարության2007թ. դեկտեմբերի 27-ի որոշման համաձայն ՀՀ սոցիալականապահովագրությանպետականհիմնադրամըվերանվանվել է ՀՀ աշխատանքին սոցիալականհարցերի նախարարությանսոցիալական ապահովության պետականծառայության, որը պարտադիրսոցիալական ապահովության ծրագրերի բյուջետայինֆինանսավորման հայտեր է ձնավորում: Աշխատանքի տեղավորման ծառայություններ մատուցող ոչ պետական ձեռնարկություններիգործունեությունը թույլատրելու կարգը հաստատվել է ՀՀ աշխատանքին սոցիալական հարցերի նախարարության կողմից դեռես 1998թ.: Ներկայումս ՀՀ-ում գործում են մի քանի տասնյակ աշխատանքի տեղավորման մասնավոր գործակալություններ, որոնք որոշակի աջակցություն են ցուցաբերում աշխա292

տանք փնտրող անձանց, հիմնականում, օգտագործելով գործատուների հետ իրենց հաստատած գործարար կապերը: Աշխատանքիտեղավորման դեպքում, որպես վարձավճար, գանձվում է աշխատավարձի որոշակի մասը: Գործատուները զբաղվածությանպետական քաղաքականությանաջակցության նպատակովկարող են զբաղվածության ծառայությանը տեղեկություններ հաղորդելթափուր աշխատատեղերի, հնարավորկառուցվածքայինփոփոխությունների մասին, սակայն փորձը ցույց է տալիս, որ գործատուներիմի մասը խուսափումէ տեղեկություններտրամադրել զբաղվածության ծառայությանը, չի պահպանում սահմանված չափաբաժիններին համապատասխան հաշմանդամներին աշխատանքի տեղավորելուպարտականությունը: 12.3.

ՀՀ-ում

աշխատանքիշուկայի

զբաղվածության

քաղաքականության ֆինանսավորումը

Աշխատանքիշուկայի ն զբաղվածությանոլորտում իրականացվող քաղաքականության ֆինանսավորման վերլուծությունն ընդգրկել է 1995թ. մինչն 2007թ. ընկած ժամանակաշրջանը: 1995-2000 թվականներին նկատվել է իրավիճակիորոշակի, սակայն ոչ էական բարելավում, քանի որ սահմանափակ միջոցներըգլխավորապեսուղղվել են այսպես կոչված պասիվ քաղաքականությանիրականացմանը: Դա նշանակումէ, որ ֆինանսականմիջոցներիառյուծի բաժինն ուղղվել էր գործազրկության նպաստների վճարմանըն պաշտոնապեսգրանցված գործազուրկների նյութականաջակցությանը(Աղյուսակ12.1): Տվյալների համեմատությունը ցույց է տալիս, որ եթե 1995թ. աշխատաշուկայի քաղաքականությանամբողջ ծախսերըուղղվել են պասիվ քաղաքականությանվրա, ապա 2007թ. պասիվ քաղաքականության ծախսերըկազմել են միայն91.6 տոկոս կամ 8.4 տոկոսայինկետով ավելի ցածր: Գործազրկությանմակարդակիհետագա անկումը 20012007 թվականներին հանգեցրեցնան գործազրկության նպաստառուների թվխքանակիշեշտակիկրճատմանը: Ինչպեսցույց է տալիս տարբեր երկրների,այդ թվում Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի երկրների,Բալթյան երկրների ն Արնմուտքի փորձը, աշխատանքի շուկայի ն զբաղվածությանոլորտում արդյունավետ քաղաքականության իրականացման գծով, զբաղվածությանապահովմանդժվարինխնդրիհաղթահարման միակ ուղին զբաղվածության հետնողական է: իրականացումն ակտիվ քաղաքականության

Ալյուսակ 12-1

Աշխատաշուկայիքաղաքականությունը1995-2007թթ.

ընդհանուր աշխատաշուկայի

(տեսակարար կշիռը ծախսերի մեջ, 4)

ՇՎ

|92|Տ|Շ|ՏԹ

«53

Ջ/ՔՋԱՋ||Ջ||ՃԵ|ՃԹԿՅՅԿՃ

Ընդհանուր ծախսեր

պասիվ 1.Զբաղվածության

| 100 | 100 | 100 | 100 |

| 100 | 99.6 | 93.2 | 94.9 | 87.2 | 93.1 | 97.5 | 90.5 |91.6

| 100 | 100 | 100 | 100

քաղաքականություն քաղաքականություն Ց.

ակտիվ Զբաղվածության

քաղաքականություն, բյուջեից| ներառյալ պետական

հասարակական

"Լ-ՀԱՎ-ՀԱՎ.-

14181287|558|377

րնանսավերունը ր

Աղբյուր`

ՀՎ

աշխատանքի ն սոցիալականհարցերի նախարարությանսոցիալական

պետականծառայություն» պետականծառայություն: «Զբաղվածության ապահովության հաշվարկներ: հեղինակի գործակալություն:

ֆինան-

ՀՀ-ում աշխատանքիշուկայի ակտիվ քաղաքականության սավորմանվերլուծությունըցույց է տվել հետնյալ պատկերը: ծախսերիորոշակի աճ է գրանց2002թթ. ակտիվ քաղաքականության 2002թ. ակվել, սակայն այդ միտումըկայուն չէր, ինչն արտահայտվեց 2.5 տոկոս: մինչն մեջ ծախսերիբաժնինվազման տիվ միջոցառումների ն հարցերի ՀՎ նախարարության աշխատանքի սոցիալական 2000թ. քաղաքականութհետ համատեղ ն «ԱջակցությունՀՀ զբաղվածության ս աշխատաշուկայի մշակվեց յանը» ծրագրիշրջանակներում զբաղբարելավման վածությանքաղաքականության : ԿԱՐ Իրավիճակըորոշակիորեն բարելավվեց`կապված. 2008Թ. աշխատանքներիֆինանսավորպետականբյուջեից հասարակական ման հետ սկզբնապեստարեկան500մլն. դրամի, իսկ այնուհետն «Աշխա21-ի 2001թ. մայիսի մլն ղրամի չափով (13 կառավարության

Կարոն ըը

տանքիդիմաց նպաստի նշանակմանն վճարմանկարգը հաստատելու մասին» թիվ 434 որոշմանհամաձայն):Հասարակականաշխատանքների շնորհիվ 2007թ. ժամանակավոր աշխատատեղերովապահովվեցին 9083 գործազուրկներ,իսկ օրավարձըկազմեց 1400 դրամ: «Բնակչության զբաղվածության ն գործազրկության դեպքում սոցիալական պաշտպանությանմասին» 2005թ. ՀՀ օրենքի դրույթների հիման վրա պետական բյուջեից սկսվեց նան մի քանի այլ ակտիվ ծրագրերի ֆինանսավորումը: Դրանց թվում են աշխատաշուկայում անմրցունականձանց աշխատանքիընդունելիս աշխատավարձիմասնակի փոխհատուցումըգործատուինն ձեռնարկատիրականգործունեությամբ զբաղվելու նպատակովպետական գրանցման համար գործազուրկներին ն չզբաղված հաշմանդամներին տրամադրվողֆինանսական աջակցությունը:Շուրջ 161 գործազուրկներ2007թ. աշխատանքի են տեղավորվել աշխատավարձիմասնակի փոխհատուցման (նվաՀՀ աշխատանքին սոցիալականհարցերինախարարության սոցիալական ապահովության պետական ծառայությունից (ՍԱՊԾ) ակտիվ քաղաքականության վրա ուղղված միջոցների ընդհանուր գումարը 2007թ. ավելի քան 1.5 անգամ ավելին էր, քան 2000թ. ն կազմել էր ընդամենը 125.1 մլն դրամ (Աղյուսակ 12.2): Արդյունքում ակտիվ քաղաքականության բաժինը աշխատանքի շուկայի ընդհանուր ֆինանսավորման մեջ 2007թ. աճելով փաստացիկազմել է 37.7 տոկոս նախատեսված 55.8 տոկոսի դիմաց: Որոշակի թերակատարումը հիմնականում պայմանավորվածէր գործազուրկների համար բիզնես ծրագրերի, հաշմանդամ գործազուրկներիմասնագիտականուսուցման ծրագրի համեմատաբարցածր կատարողականով:

Աղյուսակ 12.2

Աշխատաշուկայի քաղաքականության իրականացման ծախսերը ՊՀՀ-ում 1995 --2007թթ. (մլն դրամ)

Ծախսեր

1995|2000|2001|

| 2007 | 2007 (Կատարողական (6) (բյուջեյ(փաստ)

քաղաքակաԹ7ց.7543.8393.41080.21356.4| պասիվ ություն, այդ թվում

Գործազրկության

նպաստներ

Գործազուրկներին հատկացված ֆինանսական օգնու-

6696431224771685213357/13350|

0.5

103.2141.8/384.3|

3.3

99.9

1355.1

2.7

100.0

81.0

թյուն Խնայբանկի

9.6

ծառայություններ Ակտիվքաղաքակա-

նություն Մասնագիտական

ուսուցում

Աջակցությունբիզնես

| 91 | 39 | 10.7 | 174 | 274 | 1416 | 96129.1|

Աշխատավարձի մասնակիփոխհատուցում գործատուին

5.4

69.8

| 992

| 08 |

13.2211096 109.

|շտօ|.

100.0

38:8/28.3|

պլաններին Յաշմանդամների մասնագիտական ուսուցում

Միաժամանակ,կՀամախառն Ներքին Արդյունքի (ՎՆԱ)մեջ աշխատաշուկայի վրա կատարված ծախսերի քննարկումը տոկոսային արտահայտությամբ վկայում է այն մասին, որ ակտիվ միջոցառումների ն հատկապես սուբսիդավորված զբաղվածության (ներառյալաշխատատեղերի ուղղակի ստեղծումը հասարակական աշխատանքների կազմակերպման միջոցով, գործազուրկներիկողմից փոքր ձեռնարկությունների ստեղծումը) բաժինը ՀՆԱ-ում զգալիորեն ավելի ցածր էր մի շարք այլ երկրներիհամեմատ: Ինչպես ցույց են տալիս Աղյուսակ 12.3-ի տվյալները,1995-2007թթ. ակտիվ միջոցառումների ֆինանսավորման տեսակարար կշիռը ՀՆԱում աստիճանաբար ավելացել է համապատասխանաբար, 1995թ. զրոյական ֆինանսավորումից2007թ. մինչն 0.03 տոկոս:

20.1

Աղյուսեւկ12.3 Աշխատաշուկայի քաղաքականության պետականծախսերը ՀՀ-ում 1995-2007թթ. (տոկոսներով ՀՆԱ-ի նկատմամբ)

84.6

Գիտահետազոտական

աշխատանքների

կատարում զբաղվածության

Ընդհանուրծախսեր(ներառհասարակական աշխա-

յալ

679.7623.1422.51107.6|1497.9|

1480.2

Ընդամենը(ներառյալ հատկացումներըՀՀ Կառավարության,սոց. Թ79.7823.1422.51107.611978.3|1959.6

ծառայության

տանքները)

Ընդամենը

99.1

0.13

0.08

Ակտիվմիջոցառումներ

99.1

դից)

Պասիվ միջոցառումներ

Ձասարակական

աշխատանքներ է (ֆինանսավորվում

253.5|408.0| ՝

700.0 ՝

694.4 ՝

679.7623.1|

99.2 :

պետականբյուջեից)

1515.62678.3|

2654.0

99.1

Աղբյուր` ՀՀ աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարությանսոցիալական պետականծառայություն: հեղինակիհաշվարկներ: ապահովլության

0.06

0.11

0,07

պահուստայինֆո ն

Ընդամենը

բնագավառում Այլ ծախսեր

Ընդհանուրծախսեր(ներառյալ՛հատկացումներըՀՀ Կառավարության,սոց. ծառայության պահուստային ) ֆոնդից ի

)

որը

0.01

0.02

0.03

0.13

0.07

0.03

0.08

0.04

կոմա

զբաղվա-|

0.003

Աղբյուր` ՀՀ աշխատանքին սոցիալականհարցերի նախարարությանսոցիալականապահովության պետական ծառայություն: «Զբաղվածությանպետականծառայություն» գործակալություն: ՎՀ Ազգայինվիճակագրական ծառայություն: հեղինակի հաշվարկներ:

Աշխատաշուկայի ընդհանուր ծախսերի (ներառյալ հասարակական աշխատանքները, հատկացումները ՀՀ Կառավարության ն սոցիալական ծառայությանպահուստայինֆոնդից) տեսակարարկշիռը ՀՆԱ-ում նվազել է 1995թ. 0.13 տոկոսից 2007թ. մինչն 0.08 տոկոս հիմնականում պասիվ քաղաքականության ֆինանսավորման կրճատման հետնանքով: Սակայն համեմատությունը մի շարք այլ, այդ թվում եվրոպական երկրների հետ ցույց է տալիս, որ ՀՆԱ-ի նկատմամբ աշխատաշուկայի ծախսերի բաժինը մոտավորապես 0.1 տոկոսի չափով համարժեք է պետությունների, Բալթյան ցուցանիշներին(Աղիայի ցուց րի,ա այդթվում էստոնիայի

124)թ) յուսակ

Ալյուսակ

12.4

Աշխատաշուկայիբաղաքականության պետական ծախսերը ՕԲՇԾ անդամ երկրներում 2006-2007թթ. (տոկոսներով ՀՆԱ-ի նկատմամբ) Երկիր

2006-2007

(տոկոսներովՀՆԱ-ի նկատմամբ) 2.90

Բելգիա

Լեհաստան

1.18

Ն իդերլանդներ

2.68

Գերմանիա

2.97

Շվեդիա

2.32

Իռլանդիա

1.48

Միացյալ Թագավորություն

0.64

Հունգարիա

ԱՍՆ

Լիտվա"

0.3

ար

էստոնիա"

0.1

Ճապոնիա ՕԷՇք

0.59

(միջինը)

1.52

: Աղբյուր` Եվրոստատի տվյալներ, 2008թ. 2005թ.

Աշխատաշուկայիծախսերի տեսակարարկշիռը ՀՆԱ-ի նկատմամբ առավել բարձր է Գերմանիայում (2.9746), Բելգիայում (2.90965)ն Նիդերլանդներում (2.68065),մինչդեռ օրինակ Միացյալ Թագավորությունում, ԱՄՆ-ում ն Ճապոնիայումայդ ցուցանիշը մեկ տոկոսից էլ ցածր է (հա0.696, 0.496 ն 0.696): մապատասխանաբար` Այսպիսով,նկատիունենալով,որ ակտիվծրագրերը«թանկարժեքեն», քանի որ զգալիֆինանսականմիջոցներ են պահանջում,ն ՀՀ ընթացիկ տնտեսականցուցանիշները,այդ թվում՝ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն ն այլ ցուցանիշներ, կարելի է նշել, որ 2001թ. հետո Հայաստանումլուրջ միջոցներ են ձեռնարկվելերկարաժամկետ գործազրկությանկրճատման ն ժամանակավորաշխատատեղերի ստեղծմանուղղությամբ: Հասարակական աշխատանքներ.Հասարակականաշխատանքները` դրանք զբաղվածության ծառայության կողմից կազմակերպվող ն ժ ամանակավոր (մինչն երեք ամիս) զբաղվածություն ապահովողծրագրեր են, ուղղված կարճաժամկետհեռանկարումաղքատությաննվազեցմանը երկարաժամկետգործազուրկներիշրջանում: Դրանք հատկապեսկիրառելի են սոցիալ-տնտեսականոչ բարենպաստպայմանների դեպքում: Հասարակականաշխատանքներնընդգրկումեն` . ճանապարհների,փողոցների, այգիների ն այլ օբյեկտների նորոգումը, կառուցումը, կանաչապատումը: դպրոցների, մանկատներին այլ օբյեկտների նորոգմանօժանդակ աշխատանքները: ոռոգման համակարգերիօժանդակ աշխատանքները: հուշարձանների, այլ մշակութային օբյեկտների վերանորոգման օժանդակ աշխ դակ աշխատանքները: քները »

Վետազոտություններըցույց են տվել, որ հասարակականաշխատանքների ծրագրերով հիմնականում առաջարկվում են ցածր որակա299

որոնք հետագայում չեն նպաստում մասնավորման աշխատանքներ, աշխատանքիշուկային: կիցներիվերաինտեգրացմանը ցածր էֆեկտին, Սակայն չնայած հասարակականաշխատանքների այնուամենայնիվ,դրանց վրա կատարվողզուտ ծախսերըավելի ցածր են համեմատած ակտիվ ծրագրերի ընդհանուրծախսերի հետ, քանի որ հասարակականաշխատանքներնապահովում են նան մուլտիպլիկահնարավոր էֆեկտը ներառումէ ծացիայի էֆեկտը: Մուլտիպլիկացիայի ստեղծմանկամ նորոգմանարռայությունների,ենքակառուցվածքների շրջանակումկատարված ծրագրերի եկամուտը, մասնակիցների ժեքը, հումքի ն նյութերի գնումները: Նան պետք է հաշվի առնել այդ աշխաշրջանում ստեղծվողդրական տանքներիհետնանքով գործազուրկների մթնոլորտը: բարոյահոգեբանական աԸնդհանուր առմամբ,2007թ. ժամանակավորաշխատատեղերով կազօրավարձը ի սկ 9083, գործազուրկներ, 2008թ.` պահովվեցին 1400 ն 2000 դրամ:Վարձատրվողհասամեց հաճապատասխանաբար` օրավարձըկազմում է նվազագույնաշխարակականաշխատանքների տավարձի8 տոկոսը: Անհրաժեշտէ օգտագործելմյուս երկրների,այդ թվում՝ Սլովենիայի, Հունգարիայիփորձը հասարակականաշխատանքներնառավել արդյունավետ դարձնելու առումու|: Այդ նպատակովհասարակականաշկարելի է ընդգրկելբարձրորակավորումունեցող գորխատանքներում այդ աշխատանքներըմշտականդարձնեհետագայում ծազուրկներին, նան հասարակականաշխատանքներըկաինչպես հեռանկարով, լու ն րող են հետագայում ներառել վերապատրաստում զբաղվածության : ապահովում

2004թ. փետրվարի18-ի Ի)223Ն որոշման հակառավարության թույլատրվում է նան հողի մաձայն հասարակականաշխատանքներին օգտված լինելու պատճառով զբաղված հասեփականաշնորհումից մարվող, սակայն իրականումաշխատանքփնտրող անձանց մասնակՀՀ

ցությունը:

ն մասնագիտականուսուցման ծրագրեր. Վերապատրաստման

գորմեկ այլ ուղղություն են ներկայացնում Ակտիվքաղաքականության ծրագրերը: Այդ ծրագրերում ծազուրկների վերապատրաստման ն ընդգրկվածգործազուրկներիթվաքանակըխիստ սահմանափակէր եթե Այսպես, չէր բավարարումաշխատանքի շուկայի պահանջները: 0.3 տոկոէր գրանցվածգործազուրկների 1998թ. վերապատրաստվել մեկ 0.4 միայն ծրագրվածցուցանիշի տոկոսը, կամ սը, ապա 2003թ.` քառորդ մասը:

Վերջին տարիներին այս ոլորտում դրական փոփոխություններկատարվեցին: Այսպես, 2007թ. զբաղվածության պետական գործակալության կողմից մասնագիտականուսուցում են ստացել 1179 գործազուրկներ ն 66 հաշմանդամներ,իսկ 2008թ.` 1316 գործազուրկներ ն 90 հաշմանդամներ: Ընդ որում, աշխատանքի են տեղավորվել 20072008թթ. վերապատրաստված734 գործազուրկներ: Վերապատրաստումն իրականացվել է 76 մասնագիտությունների,այդ թվում բանվորական մասնագիտությունների(կար, սալիկապատում,էլեկտրոնային սարքերիհավաքում ն այլն), ադամանդագործության, տեղեկատվական տեխնոլոգիաներին հեռակապի կիրառմամբ մասնագիտությունների (համակարգչայինգործավարություն ն դիզայն, համակարգչայինտեխՕՇիկայի վերանորոգումն այլն) գծով: «Բնակչությանզբաղվածությանն գործազրկությանդեպքում սոցիալական պաշտպանությանմասին» օրենքի համաձայն գործազուրկների ուսուցմանդասընթացներըկազմակերպվումեն ինչպես մասնագիտական ստաժ ունեցողգործազուրկնեառնվազնմեկ տարվա ապահովագրական րի (սոցիալականվճարների հաշվին), այնպես էլ ապահովագրական ստաժ չունեցող կամ մինչն մեկ տարվաապահովագրական ստաժ ունեցող գործազուրկների (պետբյուջեիմիջոցներիհաշվին)համար: Ուշագրավ է վերապատրաստման ծրագրերին մասնակցողգործազուրկ կանանցբարձր տեսակարարկշիռը: Վերապատրաստման ծրագրերի մասնակիցներիգենդերայինկազմը մեծապեսպայմանավորված է առաջարկվողդասընթացներիբնույթով, այդ թվում գորգագործության ն կարպետագործության,համակարգչայինդիզայնի, համակարգչային հրատարակչության,ինչպես նան համակարգչայինգործավար ն ղեկավարի օգնական-ռեֆերենտ մասնագիտություններով ուսուցման դասընթացներիկազմակերպմամբ : Գործազուրկներիմասնագիտականուսուցման արդյունավետության բարձրացմանխոչընդոտ են հանդիսանումերկու գործոններ՝ 1. Գործատուներիաշխատուժի նկատմամբ պահանջարկի մասճագիտականկառուցվածքիուսումնասիրմանորոշակիթերացումը: 2. կրթական համակարգիկողմից առաջարկվող աշխաԳործող տուժի որակական անհամապատասխանությունըաշխատաշուկայի ն միջազգապահանջարկիկառուցվածքին,այդ թվում՝ ժամանակակից յին ստանդարտներինհաճապատասխանողուսումնական ծրագրերի պակասը,դասախոսականկազմի ծերացումը ն տեխնիկականհագեցվածությանցածր մակարդակը :

1/3 1/3

ղը ոյւսդվմտոխփուսմգոտտուշտ նսիմսիոնվոմսո 1ոքիտմնստտոլյչշտ մմղ 'տղվ վտհղՓյ դոբդվմտոլսփ րող վ-)28յյՅ սօդուգտզոտ Փտիջսդողիռ -որ(ո օտիհոոկ 'մռւս/Թյսմվոոդըոսուս տվկմդոմդոն վնմսո|ոց լ Ժտղո մցորմնմղդ վեմոկորով վմղզդովնվոմյսովշմոիտտոռխոտդրոհոր : ոտսմղնղտոտոռլ|շո մը դղ ըստմղկոքեծոհ Հստոոմտոհոռմղի ղ մղնղտտտոող| շտ մսդ դող ը՛սքնղտոմղժիս 'դվմղդ ՀստոցմսԵ դրո դղ ուսիմնորոմտ մմղդովնվոմյսո վջմտիոտող|շր

: բոմն դբ Տ-2ջ 4 /զիոռ|ոցՂ 'մղդդմոսԵոցմնԵ79). .`48002 հով 'ռոմն դը 02 օռտժվղզիտ զ 1ղիջտղտով Ղ "իսմզդդոնրո (իսփոչ վջ -մտիոտոոլշտ դՈսետետիդ) դործյստտովռխփ վղոցոռը վշմոիոտոռ| -Հտ 1ղիմսիոնզտ դղ վմցոտտոլՀո մղդղմոսԵոցմսել ց9լ ծմյսձ "47002 1Ոո դոցոսԾմբռոո չիստղհրոք վմոտ փզը.6դոօդոտ հով "իստղհոոք վմտտ 2 1 ըյսիմնորոտմտմոյսծստովոխփ վշմտիտտ վմըռ|նմ-2 Ղ ռվ-լ հոդոսծմոցր:վ/զիտ 3ս 6վջ -մտիոտոռ|շտ ծՈոմ ՛իսփոչ վոսկստ 05 վջմտի ցգոկոորտ դՈսԵետետիգ -ոտտոլշտ օտիգտքվտո8վընսկ վմստուցմսեըյս6յստտվոլսփ1 ըղսիմտ ոփստոցվսԵ մորով վօդոտմյսԹդոժոմյսՈ ցտիմսիոնզտ վմըգոտոռ| -Հո "849002դո(սմտիոսոհ ԷԷ «դվոտը «սմղտտտ ց(ոցտրով դորչՀսմս -ոոով Ամղդդոնոո ղ մփոչ 'մեմող ցտրծճստովոսփ վջմոիտտող| շտ իսկոտոհոդ դոլԹյսծկոծո դտըրմսիոտնղտ վմոոտտոլշո ծդոօցտ կտդղ ծդոօցտ օոր Հսծմըոցո ըյսրողսշոտողլ|շը» :ովլզուսնդմ վմռոտտող|շո -վն դղս(ս/ոստց դոկոտտղո դոք(8յսօտինոմեղ օոտցմոնոմղիԾվմղմ «տի ցոտրկմեոտոտետ վմվմոտ Ղզոց ողհոջցվ 'վմղդտոլզմղղմյսծտքցմսԵ ծռոստ '6դոօդտ նսծոո դտղտնսցդց դվրոճցոտողիո օոծոցը վժոոցռո| -վնդով կմյսԵռոցմսԵվյզիտ 6սմոտ ՁՀզմղ'վմզդդտկոտողլյոփ'ծ6դտօռո օտիստիշով ըոյսդյս(Թս/ոստօ դոկոտղո դոլ սօտինոմե ղՂ օոօջմոն -ոմղի ծՓվղյս(սրոստօդվե դվրոտղկորոք մվնոտմոռ 'վմղդոոնցտը -Հով Վ ըսիսոմվկ դվստոօցմսԵ մըյսծյստովռխփվղոդոտը վջմտիտտ բող -տովչտ ըյս-ԷԷ : մորով վմզմբո|դոռսծմըդո ըյս/ուս«տտոոլէո «դվրոոովս» օտիչսկ ողտորտ1ղիջմսԵտտԵօդղ նսմոտկԱմղդտվնվոմյսո վօմոտիտտոողո| շտ 'Աշվցոծյսթ դոք81սկմծոցմսԵտղկրտքոմտոկմղնսղտ փղիտ 65ոյսմոտ զը իսիչով դվծվըիսլզգսո վիշով "իվդրոդզըոոսը(ղ Ղոդտովնդուվ դոճոլ նսմտղ դղչ Ամմզդովնվոմսոիսմցոտղտղվ վմս մղոն տզիտդուսմնԱո դվձվը Ղ դոսետետիցճ՛ս-ԷԷ 1զդստվի -Ատղոր մցտծ վջմտիտտոող|շո

Աո լ

դոկտո :Ադւս/81սծկոծո

դվմզդոտնդորշովօտինոմեչ Ղ դվմղդկմսծոց

յզսզինոմԵմբո(4սզդ իսկոտոհոդ ոոոտղի ոկդուծրոմծ վղոդ ոոոոմտ

մըւսծւստովոխփ Ղ դփստուցմսԵ -ՀսօմսԵ դտկոմվտողմողսգց ծռոօդո ղողսծմոդո ոփղդղսնըմվմդոտտտոլչտ -ոտք վշմտիտտոոլշո վմղմԵոմօ 04 ողսիմ ծդոմՆ :Արյսմսիտոդոդվգ ըոսոհոաշուտոոոլշտ դտղոտզիոտմի դորվվ իվտհտ 1րո վցտժ վր Ղոդ ծղիոկո 6վղձյսմմ դոկոյովծ վմզդ4սմն վմդգմօ ԷԷ «5002 «դվոր դո(81սդոտհոտՀչոր դոքճսչկոց:» Դ դո(ժւսօտինոմե -սո ըոսժողն դոտ(8սկմետցմսե (դողողոմտո : Առսցնղտովմզնղտտտտոլշո քսիձ նրո ցոիմսիտնվոմոսո ով) մսիտկոդոորոքՂ Ադյս(81սօտինոմԵ նսդոծոլ մկմոծդովտտվժդտտոովտ օգ 1ղդրունըմ "Ամզդուսստծսձվը ըյսիձ իվտկտ 'ցտվնդուսՎՂ Ամղզդնդումդնվղ ըւսիձ վմզդըւսսոծսծվը տղկրտքոմողմգ նսիմետժոսդմմբոքտսհմետօմսԵ «Ամզդմկմղ նրտ

որ Աո:

: Առղսդրոյնդմ ցոր դոն ՛հտտվետոոտո Ղ Աբւսմնմղդվմզդտվչսմսփոոչ "իսմզմնող Ղոդ ոզհոշցվ վեմողոր 1ո/ոմս մոշսիսկտոտռոքմսողտդտ վմկմղ 'մողսծտեմտծ դտոլոոտոհոնով դոհոտվեռտդոտը -տվ դործյսոոս դողողոդոսմոՀ վմետմօ դո/Յյսմ վողաշտտոովո 1 ուսիողտոոլոդ դվմզդծդրովտհո վ/ողս: Ղ մցոնծոԵ -տիտսող ԷԷ տոց : մցորմյորով վհմոծդովտռ վքյստտոյշոնմտոտտվմղզողիո վմզդդոսոստքվդտկտտվետցոոը դոբծոսո մսյսմ ԷԷ Ամղդդսմտռղի

ԱղըիմոսԾոցմսծ աուն Տոամի -ԱտԵ

Ս3ռվ'ըյսմղԵեմոոը -«ողտտվ վտոտհոդհ Եմտկողծվը1զցեռող քող դողոտվեռդոտը -ս դոկտօմսետտողվմտ

ԷԷ «ոմզի 1 ըսիողտտոլտդցրոցորտվ դոոըշսմսդո(8սմտիոսող իսձդողտղվ դոբմսիողոմսմօո6 վմղդտղԵ ը՛ս(ք տշդղքոմվվգո վմղդտղզետդոտը -տդոտը տկստ բող դտ(տսրողտծոմ դվրոմտղստ -տիսշտտտուշտըոսիմորով դղչ Հըսմս 'վմզցողոցմսԵ 'վմղդմսի

"վմղդցմսետցողկոփ 'վմղդտոսոո| "վմղդօմսԵոոնցոորոնոո ն(ո "յ իսօԵ վմզդդոս(83ստ քբոսիձ -ցոոմնսեսմսցումզիղ նսծկտսզտետե մօմոոմցվ՛զիտ ծվոսհստ08 վմ դորմսիտկոմս դողոմսիդոմ -վետդոտը վմղցո/իտ դոԹսմողոցմսԵ "Ադղս(47սցՂսյմզի մսփոձ

-զնդտտտոոյշտ ով՛ոտ զ 6Ոսծ ողիոչդՎ «ոս ժսրոստց ցտհտտզիդո(ժսցտինոոմ:» մսփտծ տզկրոքոմողմզ»Դող «վմզնղտոտտոլձտ Աղտրծտճոստ :

3 ուսդծղեդով Ղ տղդբոքոմտղմղ "ցորփսկմեցմսե ողիոշըվ

մչդվ "ղծվը դոդ

Ղ վղոտնմոտկոք վմղդղմյսծոցմսԵ դորբմսիողոմս վղոտնմողտը լ ս(ժսդտողլոտտոռ

նսիկմոճոստ ք՛սերոց -ոկտմս վմղնզտտտտոլշտ «սդմզ ող սծղնետ վմզդդսցմսԵ -տրովդտ ոլոջով իսժդտղտղվդտ

«Հով 1 տշդքոմվցտ դրողոր :իսղտտոհոցըցոբցնղտո վմզնդտոտոտովոո

դզ ըսիստմվի դղմսդքո1ըւսմզցմկմղ մղմմոտ մմղդովնվոմսո նսիմնոը -ոմտ իսցջԵ վշմոիտտտոյշղ ՛ուսօւստովղսփ վօշմտիոտոոլ|շը

մեկ այլ աշխատողի,ն այդ դեպքումզբաղվածությանզուտ արդյունավետությունը(ոօէ Շոքլօյտծոէ 6Ո6օէ)հավասար է զրոյի:

Գործազուրկների ձեռնարկատիրականգործունեության (բիզնեսի) աջակցության ծրագրեր. Ձեռնարկատիրականգործունեությունը խրախուսելու նպատակով, զբաղվածությանծառայության կողմից իրականացվումեն միջացառումներ:Այսպես, 1998թ. անհատույց ֆինանսական միջոցներէին տրամադրվումայն գործազուրկներին,ովքեր ցանկանումէին սեփական գործ հիմնել կամ զբաղվել ձեռներեցությամբ: 1999թ. 43 կառավարությանորոշմամբհաստատվել էին ձեռնարզբաղվելու ն աշխատատեղերստեղծեկատիրականգործունեությամբ լու նպատակով գործազուրկին անհրաժեշտ միջոցներ տրամադրելու կարգն ու պայմանները: Մասնավորապես,ձեռնարկատիրականգործունեություն կազմակերպելու համար գործազուրկներիններկայացված գործարարծրագրի հիման վրա տրամադրվումէին անհատույց ֆինանսականմիջոցներ` գործազրկությանբազային նպաստի ութսունապատիկչափով՝ 312 հազար դրամ: որոշմամբդադարեցվել էր գործազուրկ2000թ. ՀՀ կառավարության ների ձեռնարկատիրականգործունեության խրախուսմանծրագրերի հիմնականումդրանց ոչ արդյունավետմենեջմենթի ֆինանսավորումը, հետնանքով: Սակայն Աղքատությանհաղթահարմանռազմավարական ճեռնարկատիրա(ԱՀՌԾ) նախատեսվումէր գործազուրկների զբաղիրականացում կան գործունեությանաջակցության ծրագրերի ն ՀՀ մարմնի լիազոր վածության ոլորտը կարգավորող պետական կենտրոնի ու զ արգացմանազգային ձեռնարկատիրության փոքր միջին կողմից համատեղ: Պետական լիազոր մարմնի կողմից, մասնավորապես,իրականացգործունեությամբզբաղվելու ցանկություն վում են ձեռռարկատիրական հիգործարարության ունեցող գործազուրկներիխորհրդատվությունը, մունքների ուսուցումը, պետականգրանցման համար ՀՀ պետական բյուջեի հաշվին տրամադրվումէ ֆինանսականաջակցություն:2007թ. գործունեությանպետականգրանցմանհամար «Ձեռնարկատիրական ն հաշմանդամներինպետական աջակցություն» ործազուրկներին դրամ էր հատկացվել գործազուրկներին, է տրամադրվել 64 գործազուրկների

ծրագրով

04ի ծրագրով

2008թ. իսկ.

ԵՆ Մոսկվայիմարզում Ռուսաստանի Դաշնությունում,մասնավորապես

ստեղծվել են սոցիալ-գործարարկենտրոններ,ուղղված աշխատաշուԱյդ կենտրոններիցյուրաքանչկային բնակչությանադապտացմանը: յուրը տեղաբաշխմանշրջանների խնդիրներիցելնելով համագործակ304

ցում է գործատուներիհետ, իրականացնելով աշխատանքիտեղավորման, փոքր ձեռնարկություններիստեղծման ն տնայինպայմաններում աշխատանքի կազմակերպման ծրագրեր: կողմից նան կազմակերպվում են թափուր աշխատատեղերիտոնավաճառներ, այդ թվում հանրապետության մարզերում: Երիտասարդականզբաղվածությանըկնպաստի Վամաշխարհայինբանկի(ՎԲ) աջակցությամբ«Երիտասարդներիմասնագիտականկողմնորոշմանկենտրոն»-ի ստեղծումըԵրնանում: Զբաղվածությանծառայության գործունեությանարդյունավետության բարձրացմաննէ նպաստում նրա համագործակցությունըՀԲ-ի, ԱՄԿ-ի, ԱՄՆ Միջազգայինզարգացման գործակալությանհետ, ինչպես նան 19992009թթ. իրականացվածհայ-շվեդա-լիտվական ծրագիրը,որն ուղղված էր ՎՀ աշխատաշուկայի քաղաքականությանբարելավմանը: Ներքին աշխատանքայինմիգրացիանխթանող նոր ծրագրերից է հանդիսանում2008թ. սկսած դրամաշնորհներիտրամադրումըգործազուրկներինայլ բնակավայրումաշխատանքիտեղավորման դեպքում: Դրամաշնորհիգումարը կարող է գերազանցել 1000 ԱՄՆ դոլարը, ն այն կարող է տրամադրվել այն դեպքում, երբ հին ն նոր բնակավայրերի միջն տարածությունըգերազանցումէ30 կմ: Ընդ որում, յուրաքանչյուր ամիս տրամադրվումէ նան վարձավճարին կոմունալ ծախսերի դրամական փոխհատուցումը: Դրամաշնորհիստացման պարտադիրպայման է հանդիսանումնան տվյալ բնակավայրումմասնագետիթափուր աշխատատեղի երկարաժամկետառկայությունը: Նման ծրագրի իրականացումը կնպաստի ՀՀ մարզերում ուսուցիչների Ա բժիշկների պահանջարկիբավարարմանը:

Ավ ության ծառայության

12.4.

Զբաղվածության կարգավորման արտասահմանյան փորձը

Աշխատանքիշուկայի ակտիվ կարգավորմաննուղղված առավել պետականծախսեր են իրականացնումայնպիսիերկրներ, ինչպի.

մեծ

մամ ռվեղիան, Բելգիան, Նիդերլանդները Հերմանի եր է արնի որմ.Աոն ցույց հաոպատարազոյան Գերմանիայի փորձը, տնտեսության ըը սոցիալականճգնաժամիսրմանը,խնդիրըչէր կարող լուծվել ո

տեղ

1949թ. ն

գործազրկությունը

սպառնում

էր

քայքայմա-

ռանց պետական միջամտության:5 Ընդ' որում, ակասղաճայինքաղա "

Յքշտթր «ԾոճրօօօօոԹՅԻա6 րոտ 866", ԻԼ, 1991-.,

օ.

115-116.

առաջացել անցնելու հակադուրս կբերեր աղքաերկիրը ի նչը դեֆլյացիոնքաղաքականության, հետագա անգնողունակության կզսպեր օղակից, մահացու տության կումը, գործազրկությանաճը, դուրս կբերեր դրամական միջոցները «անգործունեության»վիճակից ն կուղղեր դրանք տնտեսությանմեջ: հաԱյս խնդիրը ծառացած էր նան ՀՀ տնտեսության առջն, քանի որ դեֆլյաէր առաջացել արդյունքում քաղաքականության կասղաճային

էր անհրաժեշտություն քականությունից

ցիա, որը չէր նպաստումտնտեսությանառողջացմանը:

ՆերկայումսԳերմանիանաշխատանքիշուկայում իրականացնում ակտիվ քաղաքականություն:Դրա կարնոր տարրերն կենտրոնացված ստեղծումը ընկերակցությունների» են հանդիսանում՝ «զբաղվածության նոր վերապատրաստման, Արնելյան Գերմանիայումգործազուրկների ստեղծմաննպատակով: աշխատատեղերի է հիմնականում պասիվքաղաքաՄինչդեռԱՄՆ-ում իրականացվում շուաշխատանքի իսկ վճարմանը, նպաստների կանություն,ուղղված է կազմակերպությունների տարբեր մասնատված կայի կարգավորումը են իմիջն, որոնք զբաղվածությանբնագավառումտարբերծրագրեր

րականացնում:

Զարգացածշուկայական տնտեսությունունեցող երկրները զբաղեն աշվածությանպետականկարգավորմաննպատակով կիրառում ն առաջարկի աշխատանքի խատանքի պահանջարկի խթանման ինչպես նան տրամադրումեն զբաղվածութխթանմանմիջոցառումներ, յան սոցիալականերաշխիքներ: Գործազրկությանմակարդակի իջեցման տեսանկյունից առավել կարնոր են աշխատանքիպահանջարկիխթանմանմիջոցառումները, զբաղկազմակերպումը, այդ թվում` հասարակական աշխատանքների վածության սուբսիդավորումը,ինչպես նան տարբեր ֆինանսական լծակներիօգտագործումը: բնութագրվողերկրները գործազրկությամբ Բարձր,երկարաժամկետ միջոսուբսիդավորման հիմնականումկիրառում են զբաղվածության ն բնակչության որոշակի ցառումներ, այդ թվում` գործազուրկների ստեղծմաննպատակովգործատուխմբերի համար աշխատատեղերի խթանինքնազբաղվածության ներին սուբսիդիաներիտրամադրման, սուբսիման միջոցառումներ: Օրինակ, Իռլանդիայումզբաղվածության ակտիվծրագրերիֆինանսադավորմաննէ ուղղված աշխատաշուկայի առավել տարածված Նիդերլանդներում տոկոսը, իսկ գրեթե վորման գործազուրկնեերկարաժամկետ են հասարակականաշխատանքները վեց ամիս գորրի համար ("Մ/6Ա6ղ)օետ):Ընդ որում,Նիդերլանդներում դեպքում տեղավորման ծազուրկ հանդիսացող անձանց աշխատանքի տարեն երեք վճարումներից գործատուներըազատվում սոցիալական

վա ընթացքում,ինչպես նան նրանց տրամադրվումեն աշխատավարձի

վեց ամսվահամար: սուբսիդիաներ

Հատկապես ուշագրավ են Իռլանդիայի հաջողությունները աշխատաշուկային ընդհանրապեստնտեսականզարգացմանբնագավառում վերջին 10-15 տարիներիընթացքում: Այդ հաջողություններինէ նպաստել 1987-2000թթ. ընթացքում զարգացման եռամյա ծրագրերի, այդ թվում տնտեսությանվերականգնման,տնտեսական ն սոցիալականառաջընթացի,մրցակցությանն աշխատանքի,գործընկերության ծրագԱյդ ծրագրերըհիմնականումուղղված էին հարկային րերի ընդունումը:: (հատկապեսեկամտահարկիկրճատմանը),սոցիաբարեփոխումներին լական ապահովությանբարելավմանը,ինչպես նան սոցիալականգործընկերության ամրապնդմանը գործատուների, արհմիությունների, գյուղացիականտնտեսություններին կառավարությանմիջն համաձայնագրի կնքման միջոցով: Մասնավորապես,այդ համաձայնագրերով նախատեսվումէր եռամյա ժամանակաշրջանիհամար պետական ն մասնավոր հատվածներում աշխատավարձի որոշակի մակարդակի

սահմանում,եկամտահարկիկրճատում,ինչպես նան որոշակիսոցիալտնտեսական, այդ թվում՝ ինդուստրիալ,բյուջետայինքաղաքականության իրականացում:Այսպես, 1988-1990թթ. տնտեսությանվերականգնման ծրագրով նախատեսված էր աշխատավարձիտարեկանաճի սահմանափակում2.5 տոկոսիչափով, ինչն Իռլանդիայումկատարվածառանցքային ն առավել նշանակալից բարեփոխումնէր, որը նպաստեց աշխատավարձիհամեմատ աշխատանքի արտադրողականությանավելի բարձր աճին ն աշխատանքիպահանջարկիընդլայնմանը:՛ Աշխատավարձիաճի սահմանափակման փոխարենկրճատվեցեկամտահարկը ն ավելացվեցինառողջապահության,սոցիալականապահովության ն բնակարանային-կոմունալ տնտեսությանծախսերը:Նման քաղաքահատկապես կանությունը,զուգորդված վերամշակողարդյունաբերության մեջ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների(ՕՈՒՆ) աճով ն կրթության ոլորտում վերջին երեսուն տարիների ընթացքում կատարված ներդրումներով, հանգեցրել է Իռլանդիայում Եվրամիության անդամհամար աննախադեպ տարեկան մինչե 8 տոկոս պետությունների տնտեսականաճին, արտահանման ընդլայնմանը, զբաղվածության կտրուկաճին հատկապես վերամշակողարդյունաբերությանմեջ (տարեկան 3 տոկոսիչափով), ինչպես նան զբաղվածությանվերաբաշխմա5քի -

ց.Օ' Օ'Շօոո6Ա "Տէօուտի(ոց

ՏԱՇՇ6ՏՏ:

10, 1999. ո

մ.

ւբ:

ԲՇօոօտ6

ցոօահ Յոժ

էհ6 |Ճեօսբ ոոՅուծէ

|ո

1ո6Յոց"

դեպի արդյունաբերությլանն ծառայություննը գյուղատնտեսությունից ների ոլորտներ:Անհրաժեշտ է նշել, որ վերամշակողարդյունաբերութգրեթե կեսը ՕՈՒՆ-ի շնորհիվ էր: յան մեջ ստեղծված աշխատատեղերի ծրագրերը կիրառվում են Մեծ աշխատանքների ՀՁամսարակական երկարաժամկետ գործազուրկների հա(հատկապես Բրիտանիայում (հատկապես գլործազուրկ երիտաՖրանսիայում Շվեդիայում, մար), հ ամար): սարդների ծրագրերը հատկապես կիրառսուբսիդավորման Զբաղվածության ցածր մրցունակություն ունեցող այնպիսի վում են աշխատաշուկայում խմբերիհամար, ինչպիսիքեն հաշմանդամները,Պիայնակմայրերը, եգործազուրկները: երկարաժամկետ րիտասարդները, անդամհանդիսացողերկրներում հիմնականումկիԵվրամիության են հետնյալ միջոցառումները`վերառվում ակտիվքաղաքականության ընդլայնման աՋակցություն ն խթանզբաղվածության րապատրաստում, ուղղակի ստեղծում, գործազուրկաշխատատեղերի ների օգտագործում, ների ձեռներեցությանխթանում,աշխատատեղերի ռոտացիա: Ակտիվ մասն (62.-496) ծախսերիհիմնական ուղղվում է վերաքաղաբականության ու զբաղվածության աջակցությանխթաններիկիրառմապատրաստմանն խնդիրէ հանդիսանումգործազուրկներիվենը : Ընդ որում, առաջնային որին հատկացվում րապատրաստումը, է ընդհանուրծախսերիմինչն գրե: օրինակ ՄիացյալԹագավորությունում երկրներում, տոկոսը Որոշ թե է ակտիվ ուղղվում միջոցառումներիծախսերի վերապատրաստմանն 504: : 5496, Գերմանիայում` 9796, Ֆրանսիայում՝ մինչն 2008թ. առաջացածգլոբալ ֆինանսականճգնաժամիազդեցության հետնանքներըվերացնելունպատակով տարբեր էյրկրներկիրառումեն խնդիրների լուծման, այդ թվում նոր մոտեցումներ աշխատաշուկայի համար: Այսպես, Ֆրանսիայում 2008կրճատման գործազրկության 2009թ. պետության կողմիցսուբսիդավորվող 280 հազար աշխատատեղեր են ստեղծվել հատկապես ծառայությունների,տեղեկատվական ինչպես նան միջոցներ են հատբնագավառներում, տեխնոլոգիաների ն ժամանակավոր զբաղվակացվումաշխատուժիվերապատրաստման համար ապահովման ծության : գործազրկությանվտանգը,ՌուսասՀաշվի առնելով զանգվածային ակտիվ Քաղաքականությունէ աշխատաշուկայի Դաշնությունում տանի այդ թվում առկա աշխատատեղերի պահպանման ն իրականացվում, ստեղծմանմիջոցառումներ: Զբաղվածության նոր աշխատատեղերի կից ստեղծվել են հատուկ հիմնադրամծառայություններին պետական աջակցությանհամար : ներ գործազուրկների Տնտեսականճգնաժամիպայմաններումզբաղվածությանխնդիրնեներհիզ մեկն մեկնէ հանդիսանումփոքր բիզ րի լուծմանարդյունավետուղիներից

նեսի զարգացումը,որն արագորեն է հարմարվում փոփոխվողպայմաններին ն նվազ միջոցներով ստեղծում նոր աշխատատեղեր: Փոքր բիզնեսի զարգացմանհամար ՌԴ-ում Զարգացմանբանկից հատկացվել է 30 մլրդ ռուբլի ն նս 10.5 մլրդ ռուբլի` դաշնային բյուջեից: Այդ միջոցներն ուղղվում են փոքր բիզնեսին վարկերի, տոկոսադրույքներիսուբսիդավորման,երաշխիքների ապահովման,փոքր բիզնեսի ենթակառուցվածքների (բիզնես ինկուբատորներ,արդյունաբերական ն տեխնոպարկեր)զարգացման,սկսնակգործարարներիկրթականծրագրերի իհամար րականացման : ՌԴ-ում հակաճգնաժամայինծրագրի շրջանակներում նախատեսվում է ստեղծել 2.5 հազար փոքր ձեռնարկություններ30 հազար աշխատատեղերովնախ ն առաջ բուհերի շրջանավարտներիաշխատանքի տեղավորմանհամար:" Ղազախստանում զբաղվածության քաղաքականության շրջանակներում շուրջ մեկ միլիարդԱՄՆ դոլար կհատկացվի350 հազար աշխատատեղեր ստեղծելու նպատակով: Արտահանման ընդլայնման ն դիվերսիֆիկագմանշնորհիվ ավելի քան 500 հազար նոր աշխատատեղեր կստեղծվեն, որոնք մոտակա հինգ տարիներին կապահովեն ՀՆԱ-ի մինչն 8 տոկոս հավելյալ աճ:5 Եվրոպայի խորհրդի կողմից մշակված հակաճգնաժամայինառաջարկությունները ներառում են աջակցություն զբաղվածության աճին, նորարարությանը, հետազոտական աշխատանքներին, կրթական համակարգին վերապատրաստման բարելավմանը:

ՀՀ-ում նս Կառավարության կողմից իրականացվել են հակաճգնաժամային միջոցառումներ,ուղղված գլոբալ ճգնաժամի ազդեցության հետնանքներիհաղթահարմանը: Դրանց թվում են աջակցությունը գործող ն նոր ստեղծվող ձեռնարկություններին` դրանց մրցունակության բարձրացմանն նոր աշխատատեղերիստեղծմաննպատակով,սուբսիդավորման կիրառումը ն պետական երաշխիքներիտրամադրումըֆինանսականմիջոցների ներգրավմանհամար : Փոքր ն միջին ձեռնարկություններիզարգացման խթանման նպատակովշուրջ 350 մլն ԱՄՆ դոլարի վարկային միջոցներեն տրամադրվել,նախատեսվումէ հարկային վարչարարությանէական պարզեցում (մինչն 100մլն դրամ շրջանառություն ունեցող ձեռնարկությունների համար հաշվապահական հաշվառմանվարման պարտադիրկանոնի փոխարինումպարզեցված հարկայինհաշվետվություններով), աջակցություն բիզնես ծրագրերի Ց '

ՌԴ կառավարության ծ ծրագիրը 2009թ. հակաճգնաժամային ամային ԲՏեոՅ, ԽԹրշի

12,ԲԻԼ, Հողին «ոգ.

նախապատրաստմանը, բիզնես նախագծերիընտրության նպատակով վարչապետինկից ստեղծվելէ ինովացիոն նախագծերիհանձնաժողով: Գործող աշխատատեղերիպահպանման առումով կարնոր նշանակություն ուներ 3Հ խոշորագույն մետալուրգիականձեռնարկությանը՝ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենայինկոմբինատին ՀՀ կառավարության կողմիցշուրջ 10մլն ԱՄՆ դոլար կազմող վարկի տրամադրումըձեռնարկության արդիականացմանն ճգնաժամի պայմաններում անխափան գործունեության ապահովման համար: Այն նան հնարավորություն է ընձեռել ապահովել հավելյալ շուրջ 200 ձեռնարկություններիանխափան

աշխատանքը:

Հանրապետության ՀՆԱ-ի աճն ապահովող կարնորագույն ճյուղերից մեկի` շինարարությանաջակցությաննպատակով2009թ. ապրիլինՀՀ կառավարությանկողմից որոշում է ընդունվել ճգնաժամիհետնանքովտուժած շինարարական ընկերություններին20 մլրդ դրամի կամ 54մլն ԱՄՆ դոլարիչափով վարկայիներաշխիքներիտրամադրմանվերաբերյալ: ՀՀ Կենտրոնականբանկի կողմից 5 մլրդ դրամ է տրամադրվելնոր վարկատու ընկերություն ստեղծելու նպատակով, որը քաղաքացիներին է տրամադրում ավելի էժան վարկայինմիջոցներ: րը

Զբաղվածությանբնագավառումկիրառվողֆինանսական լծակնեկարելի է ստորաբաժանել հետնյալ կերպ՝ . հարկայինքաղաքականություն: վարկայինքաղաքականություն: նախապատվություններ (պրեֆերենցիաներ): ֆինանսականպատժամիջոցներ: պետական անհատույց դրամական օժանդակություն (սուբսի-

» » » » »

դիաներ):

Հարկային քաղաքականության ազդեցությունը աշխատանքիշուկայի կարգավորմանգործընթացիվրա իրականացվումէ տարբերհարկային արտոնությունների տրամադրման միջոցով: Այդ արտոնությունների թվին են պատկանում, օրինակ, սոցիալական վճարումներից ազատվելու, աշխատողների վերապատրաստման ծախսերի, ինչպես նան բնակչության ոչ մրցունակ կատեգորիաներինաշխատանքի տեղավորելու հետ կապված արտոնությունները: Հարկային արտոնություններիմեխանիզմը լայնորեն կիրառվում է ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում,Իտալիայում, Հոլանդիայում: Այսպես, ԱՄՆ-ում շահութահարկիվճարման արտոնությունների, օրինակ, 7-10 տոկոսի չափով շահութահարկի զեղչի տրամադրումը պայմանավորված է աշխատատեղերիստեղծման, աշխատողների վերապատրաստմանե որակավորմանբարձրացմանծրագրերի իրականաց310

մամբ: Ընդ որում, դեռես 1970-ական թվականներին ԱՄՆ-ում ընդունված «Աշխատանքային ռեսուրսների ներդրումների մասին» օրենքի համաձայն նշված արտոնությունները տրամադրվում են հատկապես բնակչությանոչ մրցունակկատեգորիաներին,այդ թվում՝ երիտասարդներին, երեխաներ ունեցող միայնակկանանց ն կենսաթոշակայինտարիքի անձանց վերապատրաստմանն աշխատանքիտեղավորման համար:" Սոցիալական վճարումներից ազատումները50-100 տոկոսի չափով, մանավանդեվրոպականերկրներում, ընդունված են այն գործատուների համար, որոնք ոչ միայն աշխատանքի են ընդունում բնակչության ոչ մրցունակ կատեգորիայինպատկանող երիտասարդներին, այլն ապահովում են նրանց որոշակի պրոֆեսիոնալ վերապատրաստումն ու սկզբնական մասնագիտացումը: Այսպես, Ֆրանսիայում ձեռնեն սոցիալական վճարումներից, եթե արկություններն ազատվում կազմակերպում են գործազուրկ երիտասարդների մասնագիտական ուսուցումը: Սոցիալական վճարումների գծով հարկային արտոնությ50 ն 25 տոկոսի ուններ են տրամադրվումհամապատասխանաբար չափով, եթե ձեռնարկություններում աշխատանքի են տեղավորվել պետականծրագրերի շրջանակներում վերապատրզբաղվածության աստված կամ չվերապատրաստվածերիտասարդները: Վարկային քաղաքականության դերըաշխատանքիշուկայի կարգավորման հարցում նույնպես կարնոր է, թեն հարկային լծակների համեմատ ավելի նվազ է, քանի որ արենմտյան պետություններիկողմից նոր աշխատատեղերիստեղծումըհիմնականումկատարվումէ ոչ թե վարկավորման, այլ արտադրականն սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացման,հասարակականաշխատանքներիկազմակերպմանուղղակի ֆինանսավորման միջոցով: ԱՄՆ-ում լայնորեն կիրառվում է կրթության վարկավորման համակարգը, երբ կրթական հաստատություններում ուսուցման բարձր վարձավճարին երիտասարդներիցշատերի նյութական սուղ միջոցներիպայմաններումնրանք կարող են ուսուցման նպատակով վարկ վերցնել բանկերիցողջ ուսուցման ժամանակաշրջանի համար ցածր տոկոսադրույքներով, ավարտելուց հետո այն վերադարձնելուպայմանով:Հետնաբար, այս պարագայում վարկնես մեկ խթան է հանդիսանում շրջանավարտի անմիջապես ավորումը աշխատանքի տեղավորման համար: Իսկ Ֆրանսիայում ուսուցման տրամադրվում նպատակով է արտոնյալ պետականվարկ: Նոր աշխատատեղերիստեղծման խթանմաննպատակով արդյունավետ վարկային քաղաքականության իրականացմանզգալի փորձ է .

«9

ԱԻ արադնիտ

Ժոտառաա,

դոտ

թաւ

ՐՐՐառառոտ,

կուտակվելՉարավարնելյան Ասիայիերկրներում, այդ թվում՝ Չինաստանում, Վիետնամում ն Մալայզիայում: Այսպես, Վիետնամում դեռես 1992թ. իրականացվումէ աշխատատեղերիստեղծմանազգայինծրագիր, որը սկզբնապեսմիտված էր պետականձեռնարկություններիվերակազմավորմանբացասականհետնանքներիմեղմացմանը:Զբաղվածության խթանման նպատակով ստեղծվել էր հիմնադրամ, որտեղից սուբսիդավորված վարկեր են տրամադրվում ձեռնարկություններին ն գործարարներին:Այդ վարկերի շնորհիվ ստեղծվել են ավելի քան 1.8 մլն նոր աշխատատեղեր, իսկ ավելի քան 2 մլն մարդ վերապատրաստվել է 140 մասնագիտականուսուցման կենտրոններում: Վիետնամումսուբսիդավորված վարկեր են տրամադրվում աղքատ տնային տնտեսություններինհատկապեսհեռավոր, թույլ զարգացած շրջաններումառանց գրավադրմանպայմանի մի քանի աղբյուրներից, այդ թվում` աղքատության կրճատման ծրագրի (ՔՔՋ) շրջանակներում, Սոցիալականքաղաքականությանբանկիցն Գյուղատնտեսության ու գյուղատնտեսականզարգացմանբանկից: Ընդ որում, Սոցիալական քաղաքականության բանկի գործունեությունն ընդգրկել է Վիետնամի բոլոր 61 նահանգները: Նշված միկրովարկերըհիմնականում տրամադրվում են ցածր եկամուտներունեցող տնտեսություններին (2001թ. 8.3 մլն գյուղացիական տնտեսություններ են վարկավորվել): Վարկերը տրամադրվումեն աղքատ տնտեսություններիննպաստավոր պայմաններով՝1-5 տարով, 0.5 տոկոս կազմող տոկոսադրույքով, առանց գրավադրման(մինչն 7-10մլն Կ), առանձինկազմակերպությունների հովանավորությամբ կամ պատասխանատվությամբ (օրինակ, Կանանց միության, Ֆերմերներիմիության ն այլն): Ներդրումներին ձեռներեցությանաճին է նպաստել նան նախկին պետական ձեռնարկություններիցազատված աշխատողների համար սոցիալական պաշտպանության հատուկ հիմնադրամի ստեղծումը: Կրճատվածաշխատողի համարփոխհատուցմանփաթեթըներառում է երկու ամսվա աշխատավարձի, վերապատրաստմանհամար վեց ամսվա աշխատավարձի չափով նպաստի տրամադրում,հավելյալ վեց ամսվա աշխատավարձիտրամադրումաշխատատեղիփնտրելուգործընթացին աջակցելու նպատակով,ինչպես նան միանվագ գումարի տրամադրում:Ինչպես ցույց են տալիս հետազոտությունները, տրամադրվածփաթեթը օգտագործվելէ ոչ թե ընթացիկսպառմաննպատակով, այլ հիմնականումսեփական բիզնեսի կազմակերպմանկամ ընդլայնման,այլ ներդրումներինպատակով: Չինաստանում սուբսիդավորված վարկայինծրագրի իրականացման ընթացքումառաջացածխնդիրներիհետնանքովանցում կատարվեց գյուղացիականհամայնքներիհամպրնախատեսվածմիկրովարկայ312

ին ծրագրերին: Դեռնս 1996թ. ընդունված որոշումը աղատ տնտեսությունների ն գյուղատնտեսությանը սուբսիդավորված վարկերի մինչն 70 տոկոսը տրամադրելու մասին գործնականումդժվար էր իրականացնել: Սակայն այդ երկրի ֆինանսների նախարարությանկողմից զգալի միջոցներ են տրամադրվումդրամաշնորհներիտեսքով աղքատ գյուղական համայնքներին առավել հետամնաց շրջանների զարգացմաննպատակով,այդ թվում՝ կրթության համար, ինչպես նան հարկային արտոնություններ: Վատկապեսշեշտը դրվում է գյուղերում ձեռնարկությունների ստեղծման ն զարգացման,անհրաժեշտորակավորման աշխատուժի վերապատրաստմանն ենթակառուցվածքների զարգացմանվրա: Նախապատվությունները կամ պրեֆերենցիաները՝ դա պետությկողմից այն ձեռնարկությունների անտոկոս ֆինանսավորումնէ, որոնք ստանձնել են պետականծրագրերի իրականացումըորնիցե բնագավառում: Հատկապեսընդունված է նախապատվություններիկիրառումը (ծախսերի 50-80 տոկոսի չափով) աշխատողներիպրոֆեսիոնալ պատրաստման ն վերապատրաստմանկենտրոններ ստեղծող ձեռնարկություններում:Անհրաժեշտ է նշել, որ, եթե տվյալ երկրում բավարար չափով ներդրումներեն կատարվումմարդկանցզարգացմանհամար, ապա ապագայումտնտեսականցուցանիշներըզգալիորեն բարելավվում են: Եվ այդ ներդրումները հիմնականում կատարվում են կրթության, մասնագիտականպատրաստման,հասարակությանգիտական ներուժի, առողջապահության ն մարդկանց առողջության ամրապնդմանմեջ: Այսպես,մարդկայինկապիտալիտեսակարարկշռի միջին ցուցանիշը մարդկայինզարգացման հիմնադրույթիտեսանկյունից Ճապոնիայումն Գերմանիայումկազմում է մինչն 80 տոկոս (միջին ցուցանիշը 64 տոկոս), մինչդեռ ֆիզիկական կապիտալը կազմում է միջին հաշվով ընդամենը16 տոկոս, իսկ բնականկապիտալը՝20 տոկոս: 33-ում ներդրումները մարդկայինկապիտալիմեջ դեռես անբավարար են, թեն դրանք տարեցտարիաճում են: Ֆինանսականպատժամիջոցները կիրառվումեն այն ձեռնարկությունների կամ գործատուներինկատմամբ,որոնք բնակչությանանմրցունակ խմբերի, ինչպես, օրինակ, հաշմանդամներիհամար օրենքով սահմանվածաշխատատեղերիչափաբաժիններըչեն պահպանում: Այդ դեպքում, յուրաքանչյուր չհատկացվածկամ չստեղծված աշխատատեղի դիմացգործատուն սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամ պետք է մուծի տուգանք՝իր մեկ աշխատողիտարեկանմիջին աշխատավարձի չափով: ՀՀ գործող օրենսդրությանհամաձայննան տույժ է գանձվում ապահովադրից սոցիալական վճարումների կատարումը ան

սահմանված ժամկետներից ուշացնելու օրվանից մինչն 365-րդ օրը ժամկետանցյուրաքանչյուր օրվա համար` ապառքի 0.2 տոկոսի չափ-

ով:

Պետական անհատույց դրամական օժանդակությունը (սուբսիդիհաները)տրամադրվում է քաղաքացիներինորոշակի նպատակներով: Այսպես, օրինակ, Նիդերլանդներում, եթե տվյալ անձը չի կարողացել աշխատանքիտեղավորվել, սակայն որոշել է սեփական գործ հիմնել, ապա 3.5 տարիներիընթացքում նրան տրամադրվում է հավելավճար Օպաստի50 տոկոսիչափով:

Աշխատանքիառաջարկիխթանմանմիջոցառումներըներառում են հիմնականում մասնագիտական կողմնորոշման ն մասնագիտական ուսուցման ծրագրերը: Ինչպես ցույց են տվել հետազոտությունները, փոքր ն բաց շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում արդյունավետ է նան աշխատանքի առաջարկը խթանողքաղաքականությունը, որը հիմնվածէ սոցիալականգործընկերությանվրա ն ուղղված է իննովացիոնն մրցունակտնտեսության ստեղծմանը: Օրինակ, Ավստրիայում,Մեծ Բրիտանիայում ն Ֆրանսիայում իրականացվումեն երիտասարդների(16-18տ.) մասնագիտական ուսուցման ծրագրեր: Դանիայում վերապատրաստմանգծով ծրագրերըկազմում են աշխատաշուկայի ակտիվ ծրագրերի գրեթե կեսը: ԱՄՆ-ում չզբաղվածների մասնագիտականուսուցման ն աշխատանքի տեղավորման նպատակովֆեդերալ բյուջեից հատկացվող միջոցների 40 տոկոսը նախատեսված է երիտասարդների համար: Ընդհանուր առմամբ, Արեմտյան Եվրուպայիերկրներում իրականացվում է այսպես կոչված ՊԱՏՎօԾոց |Թոտոց"կամ ամբողջկյանքի ընթացքում սովորելու կամ ուսանելու գործընթացը, որը հետագազարգացման, փոփոխություններին ն մարտահրավերներին արձագանքելու կարնոր նախապայման է հանդիսանում:

(Որո՞նքեն գործազրկությունիցպարտադիր սոցիալական ապահովագրությանծրագրերը : 6. Զբաղվածությանաջակցությանի՞նչպետականծրագրերգիտեք: . ՀՀ կառավարության2008-2012թթ.ծրագրի համաձայն ի՞նչ միջոցառումներ է նախատեսվում իրականացնելաշխատաշուկայիբնագավառում : 8. Ինչպե՞ս կարելի է որոշել զբաղվածության քաղաքականության . արդյունավետությունը : Ց. Ներկայացրեք զբաղվածության պետական ծառայության կողմից իրականացվողհիմնականգործառույթները : 10. Ի՞նչնպատակով են ստեղծվումհամաձայնեցման կոմիտեները : 11. Բացատրեք գործազրկության նպաստի տրամադրմանպայ5.

մանները : 12. Որո՞նք են Հկ աշխատաշուկայում անմրցունակ խմբերը ն սոցիալական պաշտպանությանլրացուցիչ ի՞նչ երաշխիքներիիրավունք ունեն նրանք: 13. Նշեք Հ1 աշխատաշուկայի քաղաքականության ֆինանսավորման ուղղությունները: Ի՞նչ բնույթ է կրում այդ քաղաքականությունը՝ ակտի՞վ,թե՞պասիվ: 14. Ինչպիսի՞նեն աշխատաշուկայի ծախսերըայլ երկրներում, այդ թվում Եվրամիությանանդամ երկրներում: 15. Ի՞նչ ֆինանսականլծակներ կարելի է կիրառել զբաղվածության ընդլայնման նպատակով : 16. Նոր աշխատատեղերիստեղծման նպատակովի՞նչ հարկային արտոնություններեն կիրառվումարտասահմանյաներկրներում :

Թեմային վերաբերող հարցեր 1. Որո՞նքեն աշխատանքիշուկայի ն զբաղվածությանքաղաքականության տարբերությունները : 2. Որն է աշխատանքի շուկայի կարգավորման ճնճպատակային

ֆունկցիան: Յ . Աշխատանքիշուկայի կարգավորմանի՞նչ եղանակներգիտեք : . Նշեք աշխատաշուկայիակտիվքաղաքականությանհիմնական ուղղությունները :

ԱԱ

Գլուխ

«1

նությունը, որը միտվածէր բնակչության բարձր կենսամակարդակիապահովմանը կրթության, առողջապահության,բնակարանային շինարարության ն սոցիալական ապահովության պետական համակարգի ստեղծմանմիջոցով : համաձայն արդՍոցիալական պետության գաղափարախոսության է բարձր ապահովվել ոչ միայն զարգացածերկրներում յունաբերապես կենսամակարդակը,այլն հաստատվել է սոցիալական համերաշխությունը ն համագործակցությունը: Վերջինքսան տարիներինզարգացածերկրների պետականքաղաքականությանմեջ էական փոփոխություններեն կատարվել: «Վամընդհանուր բարօրությանպետության» տեսական գաղափարը փոխարինվում է «արդյունավետ պետության» տեսական գաղափարով, համաձայն որի սոցիալականծախսերըչպետք է ապահովվեն միայն պետական բյուջեի միջոցներիհաշվին, այլ պետք է հավասարաչափ բաշխվեն հասարակության բոլոր սուբյեկտների միջեն: Սոցիալական ապահովության համակարգինկատմամբպետությանպատասխանատվության նվազումը հնարավոր էր դարձել մի շարք պատճառներով, այդ թվում կապիտալի շարժունակության, ճկունության ն տրանսնացիոնալկորպորացիաների ստեղծման, արհմիութենականշարժման համաշխարհային ճգնաժամի,փոքր ն միջին բիզնեսի դերի բարձրացման,արտաքին շուկայում մրցակցությանուժեղացմամբ ն արտադրանքիմրցունակության ապահովմանանհրաժեշտությամբ :

Աա անգ խատանքային կան ն

(ԱՄԿ)

կազմակերպության

հարաբերությունների ր կարգավորմանմեջ արաբերությ ն սոցիալական գործընկերությունը

13.1. Աշխատանքային հարաբերություններիկարգավորումը ն սոցիալական գործընկերությունը աշխատանքիոլորտում

Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությանկանոնադրության կարգահարաբերությունների մեջ տրված է սոցիալ-աշխատանքային վորման եղանակներիբնութագիրը: 1998թ. ԱՄԿ 86-րդ նստաշրջանի կողմից ընդունվել է Հռչակագիր աշխատանքիոլորտում հիմնարար սկզբունքների ն իրավունքներիվերաբերյալ: Այդ Հռչակագրի համաձայն, ԱՄԿ բոլոր անդամ պետությունները,նույնիսկ, եթե չեն վավերացրել Հռչակագիրը, այնուամենայնիվ,պարտավոր են հետնել աշխատանքի ոլորտում հիմնարար սկզբունքներին, այդ թվում հարկադիր աշխատանքիբոլոր ձների վերացում, կոլեկտիվ բանակցությունների վարման իրավունքի ճանաչում, մանկական աշխատանքիարգելում, բացառում : Այդ սկզբունքնեաշխատանքիոլորտում խտրականության են ԱՄԿ փաստաթղութ առանցքայինաշխատանքային րը ներառված թերում: Հռչակագիրըչվավերացրածանդամ պետություններըպարտավոր են ներկայացնել զեկույցներ իրենց երկրներում նշված սկզբունքներիկիրառմանվերաբերյալ: Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում սոկնքման ցիալականգործընկերությունըդ̀ա կոլեկտիվ պայմանագրերի ն սոցիալ-աշխամիջն գործատուների վարձուաշխատողների միջոցով կարգավորման ն շահերի համաձայտանքային հարաբերությունների նեցման համակարգ է: Դեռնս 44 դարի վերջին ն 7Օ« դարի սկզբին զարգացածերկրներումձնավորվել է աշխատանարդյունաբերապես քային օրենսդրությունը : է Իսկ սոցիալականհամագործակցությանհամակարգը ստեղծվել »Օ« միայն դարի երկրորդ կեսին զարգացած եվրոպականերկրներում, : Ավստրիայումն Նորվեգիայում այդ թվում Շվեդիայում,Գերմանիայում,

երկրներում||համաշխարհայինպատերազմիցհետո հզոր շարժմանձեավորմանարդյունք էր : Նշված երկրնեարհմիութենական պետականքաղաքակասոցիալականբարօրության էր րում մշակվել Դա նան այդ

ՀՀ-ում տնտեսականբարեփոխումներիիրականացմանըզուգահեռ նույնպես մշակվել է սոցիալականհամագործակցությանհամակարգը, որն արդյունավետկարող է լինել միայն կայուն տնտեսական աճի պայմաններում : ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքում առաջին անգամ տրված են ««սոցիալական գործընկերություն»» հասկացությանն համակարգիբնութագիրը,հիմնականսկզբունքները ն ձները : Սոցիալական գործընկերությունը դա աշխատողներին գործատուների, ինչպես նան օրենսգրքով սահմանվածդեպքերում ՀՀ կառավարությանմիջն փոխհարաբերությունների համակարգէ, որն ուղղված է աշխատողների ն գործատուներիշահերի համաձայնեցմանըկոլեկտիվ աշխատանքայինհարաբերություններում: Սոցիալականգործընկերությանհիմնականսկզբունքներից են հանդիսանում կողմերի իրավահավասարությունը, կոլեկտիվ բանակցություններիազատությունը, կոլեկտիվպայմանագրիկատարմանպարտադիրլինելը, կատարման նկատմամբ հսկողությունն ու վերահսկողությունը: Սոցիալականգործընկերությունը կարող է լինել երկկողմ ն եռակողմ, երբ գործատուների

աշխատողներիհետ միասինգործընկերությանըմասնակցումեն նան կառավարությաններկայացուցիչները : Սոցիալականգործընկերությանհամակարգն ընդգրկումէ հետնյալ

ՀՀ

մակարդակները՝

հանրապետականմակարդակ, որը սահմանում է ՀՀ-ում աշխատանքայինհարաբերություններիկարգավորման հիմունքները: Գործընկերությանկողմերն են հանդիսանումՀՀ կառավարությունը,արհմիությունների հանրապետականմիությունը ն գործատուներիհանրապետական միությունը : | ճյուղային մակարդակ,կամ աշխատանքայինհարաբերությունների կարգավորումտնտեսության համապատասխանճյուղում: Գործընկերությանկողմերն են՝ արհմիություններիճյուղային հանրապետականմիությունը ն գործատուներիճյուղային միությունը : || տարածքայինմակարդակ,կամ աշխատանքային հարաբերությունների կարգավորում որոշակի տարածքում : Գործընկերությանկողմերն են հանդիսանումարհմիություններիտարածքայինմիությունը ն գործատուներիտարածքայինմիությունը : ի/ կազմակերպությանմակարդակ,որը աշխատանքիբնագավառում գործատուին աշխատողների միջն սահմանում է որոշակիփոխադարձ պարտավորություններ:Գործընկերությանկողմերն են` գործատուն ն արհեստակցական միությունը: Սոցիալականգործընկերություննիրականացվումէ կոլեկտիվ բանակցություններիվարմանմիջոցով` կապվածկոլեկտիվպայմանագրի ն մշակմանն կնքման հետ, կամ փոխադարձխորհրդատվությունների տեղեկատվությանփոխանակմանմիջոցով : Սոցիալականգործընկերության մակարդակներինհամապատասխան կոլեկտիվպայմանագրերընույնպեսլինում են հանրապետական, ճյուղային Ա տարածքային : Կոլեկտիվպայմանագրերիգործողության ժամկետը սահմանվում է գործընկերությանմասնակիցներիկողմից, սակայնոչ ավելի,քան երեք տարիժամկետով: Եթե հանրապետականկոլեկտիվ պայմանագրովսահմանվում են լրացուցիչ երաշխիքները, զբաղվածությանն սոցիալ-աշխատանքային սահմանապա ճյուղային Ա տարածքայինկոլեկտիվ պայմանագրերով են վում աշխատանքիվարձատրությանպայմանները,հաշվի առնելով գների աճը : աշխատանքայինպայմանները: աշխատանքին հանգստի ժամանակը,ներառյալ արձակուրդներիտրամադրումըն տնողությունը ։ երաշխիքներըզբաղվածությանկրճատմանդեպքում: աշխատանքի անվտանգության ն աշխատողների առողջության պահպանման պայմանները: |

Կարնորվում է նան դեռես 1947թ. ընդունվածԱՄԿ Կոնվենցիան Աշխատանքիտեսչությանմասին, որն ուղղված է աշխատանքայինանվտանգությանն անհրաժեշտպայմաններիապահովմանը: ՀՀ կառավարությանորոշման համաձայն ստեղծվել է աշխատանքի պետականտեսչությունը, որն աշխատանքայինօրենսգրքի համաձայն վերահսկողությունէ իրականացնումաշխատանքիոլորտում: Ընդ որում, Աշխատանքիտեսչության մասին ԱՄԿ Կոնվենցիայի համաձայն աշխատանքայինտեսչություննիրավունքունի առանց նախազգուշացման ստուգումներանցկացնելուաշխատատեղերում: Ինչպես հայտնի է, մինչն վերջերս հատկապես մասնավորհատվածում զբաղվածներիգերակշիռ մասի աշխատանքիպաշտպանության, ն այլ հարցեր օրենսդրությամբկարգավորված չէին: աշխատավարձերի Այդ պատճառովտեղի է ունենում աշխատանքիգերշահագործում, այդ թվում աշխատուժի վերարտադրությունը չապահովող վարձատրութժամանակիերկարացման,աշխատանքիինտենյան, աշխատանքային ու հոգեֆիզիոլոգիասիվությանբարձրացմանն սանիտարահիգիենիկ պայմաննեաշխատանքային նորմաներինչհամապատասխանող կան ձներով:ՀՀ ԱՎԾ կողմից 2007թ. տնային տնտեսությունրի կիրառման ներում կատարվածաշխատուժի ընտրանքայինհետազոտությանարդյունքների համաձայն,վարձու աշխատողների27.1 տոկոսը կամ բոլոր զբաղվածների15.7 տոկոսն աշխատելէ բանավորհամաձայնությամբ: Աշխատանքիտեսչությունը վերահսկողություն է իրականացնումկոկատարման,աշխատաժամանակին անօրիլեկտիվ պայմանագրերի նական աշխատանքի օգտագործման,աշխատավարձիժամանակին վճարումների նկատմամբ, ինչպես նան հետնում աշխատավայրում պահպանմանը տեխնիկական,բժշկականն այլ նորմատիվների : ն առաջ պաշտպանել է նախ օ րենսգիրքը միտված Աշխատանքային աշխատողների շահերը, թեն այնուհանդերձ, որոշ հարցերում գործաեն աշխատողների շահերից տուներիշահերը գերադասվում : Թեն «Բնակչության զբաղվածության ն գործազրկությանդեպքում մասին» ՀՀ օրենքով հանրապետական սոցիալականպաշտպանության ն մակարդակներումսահմանվածէ համաձայնեցմանկոմիտեղական տեների դերը զբաղվածությանքաղաքականությանմշակման ն որոշումների կայացմանմեջ, այնուամենայնիվ,այդ եռակողմհասարակական գործընկերությունը, որն ընդգրկում է պետական իշխանության ն կառավարության, ինչպես նան զբաղվածությանծառայության պետական մարմինների,ն մյուս կողմից, գործատուներիու արհեստակցական միություններիլիազոր ներկայացուցիչներին,դեռես պասիվ ն անէ նախ ն առաջ, վարձու աշխատողգործունյաէ: Դա պայմանավորված ների շահերն արտահայտող արհմիությունների թուլացմամբ ն նոր

պայմաններում իրենց համապատասխանտեղն

անհրաժեշտությամբ:

ու

դերը վերագտնելու

Ինչպես ՀՀ-ում, այնպես էլ ԱՊՀ այլ երկրներում սոցիալականգործընկերությունը իրական բովանդակություն կարող է ստանալ միայն կողմերիիրականհավասարակշռության դեպքում : Մինչդեռ, թույլ արհմիութենական շարժումը, գործազրկությունը, աշխատանքը կորցնելու վտանգը ն ցանկացած պայմաններում աշխատելու պատրաստակամությունը, ցածր իրական աշխատավարձըձնական բնույթ են հաղորդում գործատուներին վարձու աշխատողներիմիջն կնքվող կոլեկտիվ

պայմանագրերին:

2008թ. գլոբալ ֆինանսականն տնտեսականճգնաժամը հարվածեց նախ ն առաջ առավել ցածր վարձատրվողաշխատողներիկենսամակարդակին,նպաստելովհատկապեսփոքր ն միջին ձեռնարկությունների սնանկացմանը,զանգվածայինգործազրկությանը : Արհմիությունների համաշխարհային կոնֆեդերացիան,որն ընդգրկում է 168մլն աշխատողներաշխարհի 155 երկրներում, կոչ արեց անհապաղ վերափոխել գլոբալ տնտեսությանկառավարման համակարգը,որպեսզի այն ծառայի աշխատավորներիշահերին, նոր աշխատատեղերիստեղծմանըն տնտեսականաճին, հասարակական վերահսկողությունսահմանել ֆիՕանսականինստիտուտներինկատմամբ,որպեսզի ներդրումներըկատարվեն իրական տնտեսությանմեջ: Իրենց կյանքն ու ապագան կերտելու համար աշխատավորներըպետք է իրական ազդեցությանլծակներ ունենան միջազգայնորենընդունված սոցիալականհամագործակցության ն տրիպարտիզացիայի սկզբունքներիհիման վրա: Տարբեր երկրների արհմիություններ,ինչպես օրինակ, ապոնիայի արհմիություններիկոնֆեդերացիանդիմել են իրենց երկրների կառավարություններինեկամտահարկիկրճատման, սոցիալականվճարումների ավելացման, փոքր ն միջին ձեռնարկություններինֆինանսական սուբսիդիաներիտրամադրմանխնդրանքով

աշխատավորների,գործատուներին Շերկայակառավարությունների ցուցիչներին : ԱՄԿ գործադիր մշտական մարմինն է հանդիսանում Աշխատանքի

միջազգայինբյուրոն Ժննում,

կան կենտրոն է ԱՄԿ

տեղեկատվական-հետազոտա-

է ԱՄԿ կանոնադրությամբ, գործունեությունըկանոնակարգվում

յալ

» . .

դերը սոցիալական ն աշխատանքային հարաբերությունների կարգավորման հարցում

13.2. ԱՄԿ

հռչակագիրը : գործունեությանհիմնականոլորտներն են հանդիսանում` աջակցություն զբաղվածությանըն գործազրկության կրճատում: կադրերիմասնագիտական պատրաստում ն վերապատրաստում: մարդուիրավունքներն պայքար խտրականության դեմ: մանկականաշխատանքի վերացում: ձե ռնարկությունների զարգացում ն կառավարմանկատարելա

ԱՄԿ

նան

ն առաջարկությունհռչակագրերով, իրականացվումէ կոնվենցիաների ների հիման վրա, որոնց միջոցով ԱՄԿ-ն մեծ ազդեցություն է գործում ողջ աշխարհում սոցիալական ն աշխատանքային հարաբերությունների ձնավորմանն կարգավորմանվրա : ԱՄԿ գործունեությունն իրականացվումէ երեք հիմնական ուղղություններով՝ միջազգային աշխատանքային նորմերի,այդ թվում կոնվենցիաների ն առաջարկություններիմշակում ն ընդունում, վերահսկողություն դրանց կատարմաննկատմամբ: տեխնիկականհամագործակցություն կամ աջակցություներկրն սոցիալականխնդիրների ներին աշխատանքային լուծման հարցում: հետազոտականգործունեություն սոցիալական ն աշխատանքային խնդիրների վերաբերյալ : 1919-2001թթ. ԱՄԿ կողմից ընդհանուրառմամբ ընդունվել են 183 կոնվենցիաներն 191 առաջարկություններ : Սակայն սոցիալական-աշխատանքայինհարաբերությունների կարգավորմանհարցում ԱՄԿ դերի բարձրացմաննէ նպաստել հատկապես1998թ. ընդունված Աշխատանքի ոլորտում հիմնարարսկզբունքներին իրավունքներիվերաբեր-

Աշխատանքիմիջազգային կազմակերպությունը (ԱՄԿ) հիմնադրվել է 1919թ., Աշխատանքիառաջին միջազգայինկոնֆերանսիընթացքում : ԱՄԿ բարձրագույն մարմիննէ հանդիսանումԱշխատանքիմիջազգային կոնֆերանսը, որը յուրաքանչյուր տարի անցկացվումէ Ժննում : ԱՄԿ կառուցվածքը հիմնված է տրիպարտիզացիայի կամ եռակողմմասնակցության սկզբունքի վրա, քանի որ դրա բոլոր մարմիններըներառում են

որը

. .

գործում: աշխատավարձ ն սոցիալական ապահովություն: աշխատանքային պայմաններն անվտանգությանապահովում: ,

կանանց,երիտասարդների, հաշմանդամների,միգրանտներիսոցիալականպաշտպանություն:

ԱՄԿ բոլոր

ու կոնվենցիաներն առաջարկությունները կարգավորում ն սոցիալական աշխատանքայինհարաբերությունները, այդ թվում Աշխատանքային հարցերիկարգավորման մասին1978թ. Ա150 կոնվեն-

են

հարցերի կարգավորմանհամակարգը ցիան, ըստ որի աշխատանքային ապետք է ընդգրկի զբաղվածությանպետականծառայությունները, պահովիդրանց արդյունավետաշխատանքը: մասին Ի154 կոն1981թ. ընդունվածԿոլեկտիվ բանակցությունների պայմանների,զբաղվաաշխատանքային վենցիայի շրջանակներում ծության, աշխատողներին գործատուներիմիջն հարաբերությունների : կարգավորմաննպատակովնախատեսվումեն բանակցություններ ԱՄԿ կողմից ընդունվել են նույնպես բնագավառում Զբաղվածության մի շարք կարնոր միջազգային աշխատանքայիննորմեր: Այսպես, օրինակ, ըստ 1964թ. Զբաղվածությանբնագավառումքաղաքականության մասին Խ122 կոնվենցիայի նախատեսվումէ լրիվ, արդյունավետն ազատորենընտրվածզբաղվածության աջակցությանակտիվ քաղաքականության իրականացում: Իսկ Զբաղվածությանաջակցությանն գործազրկությունիցպաշտպանությանմասին 1988թ. Ա168 կոնվենցիայում մանրամասնորեններկայացվածեն գործազրկության նպաստների ն գործազուրկներինյութական աջակցությանայլ տեսակներիհարցերը : չօ4 դարի սկզբին զբաղվածությանոլորտում ԱՄԿ կողմից նոր գլոն բալ խնդիրներեն առաջադրվել,այդ թվում ողջ աշխարհումկանանց խնդիրը ապահովման աշխատանքի արժանի համար տղամարդկանց : Ընդ որում, արժանի աշխատանքիտակ հասկացվումէ այն աշխատանն նա կարող քը, որտեղ աշխատողիիրավունքներըպաշտպանվածեն, է լիարժեք կերպով բացահայտելիր մասնագիտականունակությունները, առավելագույններդրումը կատարելով ընդհանուր բարեկեցության ապահովմանգործում: Աշխատանքիարժանի պայմաններըն դրա արժանի վարձատրությունըլրացուցիչ ծախսեր են պահանջում, սակայն այն առավել արդյունավետ է ն նպաստում է ձեռնարկությունների մրցունակությանաճին : Մասնագիտական պատրաստմանբնագավառում կարնորվում է 1975թ. ընդունվածՄարդկայինռեսուրսներիզարգացմանմասին 81142 կոնվենցիան,որտեղ նշվում է մասնագիտականկողմնորոշմանն մասճագիտականպատրաստման համակարգվածքաղաքականությանն զբաղվածության պետական ծառայությունների միջոցով համապատասխանծրագրերիիրականացմանմասին : պաշտպաԱՄԿ գործունեություննուղղված է մարդու իրավունքների հարկաապահովմանը, նությանը, այդ թվում աշխատելու իրավունքի աշխապաշտպանությանը, դիր աշխատանքից, խտրականությունից : Այսպես, Գավասար վարապահովմանը տանքի նորմալ պայմանների կոնվենցիանհաստատում է համարձատրությանմասին 1957թ. 100 ժեք աշխատանքիդիմաց տղամարդկանցն կանանց հավասար վարբնաձատրությանմասին սկզբունքը : Աշխատանքին զբաղվածության

գավառում խտրականության մասին 1957թ. ԿԽ111 կոնվենցիայում ընդգծվում է խտրականությանբոլոր տեսակներիվերացմանն ուղղված ազգայինքաղաքականությանիրականացմանկարնորությունը : Աշխատավարձիբնագավառում կարնորվում է 1970թ. ընդունված Նվազագույն աշխատավարձի սահմանման մասին Կ131 կոնվենցիան, ըստ որի նվազագույն աշխատավարձնօրենքի ուժ ունի, ենթակա չէ իջեցմանը, ն տնտեսական պայմաններիցելնելով պետք է ժամանակ առ ժամանակ վերանայվի: Սոցիալական ապահովության բնագավառումԱՄԿ կողմից ընդունվել են 30-ից ավելի կոնվենցիաներն 20 առաջարկություններ: 1952թ. նվազագույն նորմերի մասին ընդունված Սոցիալականապահովության Վյ02 կոնվենցիան հաստատել է, որ սոցիալական ապահովությունը պետք է ընդգրկի բնակչության բոլոր շերտերը, նան սահմանվել են տարբեր նպաստների նվազագույն նորմերը: Սոցիալական ապահովության ոլորտում ԱՄԿ փորձը կիրառվում է տարբեր երկրների համապատասխանօրենսդրությանմշակման հարցում : ԱՄԿ գործունեությունը նան ուղղված է կանանց, երիտասարդների, ն ներգաղթյալների համար հավասար հնարավորութհաշմանդամների յունների ստեղծմանըկրթության, զբաղվածության,աշխատանքի վարձատրության հարցերում: Ըստ ԱՄԿ գնահատումների զարգացող երկրներում աշխատում են շուրջ 250մլն երեխաներ: Մի շարք կոնվենցիաներիհամաձայն արգելված են մանկական աշխատանքըառավել ծանր ն վնասակարարտադրություններում, երեխաներիվաճառքը ն ստրկությունը :

Թեմային վերաբերող հարցեր 1. Ո՞րն է սոցիալական գործընկերությանէությունը զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում: 2. Ի՞նչ փոփոխություններ են կատարվել վերջին տարիներին զարգացածերկրներում սոցիալական պետության քաղաքականության մեջ : Յ. Որո՞նքեն սոցիալականգործընկերությանհամակարգիհիմնական սկզբունքներն ու ձներն ըստ ՎՀ աշխատանքայինօրենսգրքի: 4. Ո՞րն է աշխատանքիպետականտեսչության դերն աշխատանքի անվտանգ պայմաններիապահովմանմեջ: 5. Ինչպիսի՞նէր համաշխարհայինարհմիութենականկազմակերպությունների արձագանքըգլոբալ ֆինանսա-տնտեսականճգնաժամի

հետնանքներին :

6. 7.

Որո՞նքեն

ԱՄԿ

գործունեության հիմնական ուղղությունները :

Նշե'ք ԱՄԿ գործունեության հիմնական ոլորտները : Ինչպե՞սեն սոցիալական ն աշխատանքայինհարաբերություն-

ները, այդ թվում զբաղվածության, աշխատավարձի, աշխատանքային ն այլ հարցեր կարգապայմանների,աշխատուժի վերապատրաստման

վորվում ԱՄԿ կողմից : 9. Ինչպե՞սկարելի է բնութագրել«արժանի աշխատանք»հասկագությունը

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

2. Յ.

ձ.

5. 6. 7.

ՑԱՆԿ

«Աշխատանքիշուկան Հայաստանի Հանրապետությունում2003-2006թթ.», Վիճակագրականժողովածու, 13 ազգային վիճակագրականծառայություն, Երնան,2007թ.: ԱՊՀ միջպետականվիճակագրականկոմիտեիտվյալներ: «Բնակչության զբաղվածության ն գործազրկությանդեպքում սոցիալական պաշտպանությանմասին» ՀՀ օրենքը, 31 աշխատանքին սոցիալական ապահովությաննախարարություն: Եվրոստատիտվյալներ,ՊՈՐԽ.ԱԼԾՏԵՅԼՇՕՈՈ: ՕԷՇՍ-ի տվյալներ,Ստմ.0660.0ոց : «ՎայաստանիՀանրապետությանկառավարությանծրագիր», Երնան, ապրիլի 28, 2008թ.: «ՅՅ աշխատանքայինօրենսգիրք», «Պաշտոնական տեղեկագիր», ՀՀ կառավարությանպաշտոնականհրատարակություն,Երնան, 2004թ., 109 էջ: «այաստանի Հանրապետությանսոցիալականոլորտի իրավականակտերի ժողովածու»,ՀՀ աշխատանքին սոցիալականհարցերի նախարարություն, «Բավիղ» ՍՊԸ հրատ., Երնան,2004թ.:

"Լհճ

2007", ԽԱՃքԿՅԻԽԵՑՇոքՅՑՕԿԷ ա,

ԷՇօոօտլտէ', "Խոք 5 պոքո«. Ո/ՕՇԵՅՅ,20077. ՅՃՕ"ՕՈ։ԲԿոՈ-6/3Ե6Շ", 10. ՎայաստանիՀանրապետության մարզերը թվերով, 2008», ՀՀ ԱՎԾ, Երնան, 2008թ. 11. «ՎՂայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2008թ. հունվար-դեկտեմբերին»,11 ԱՎԾ, Երնան, 2008: 12. «Զբաղվածությանպետականծառայություն» գործակալությանտվյալներ: 13. ԳԴայաստանիՀանրապետության վիճակագրական տարեգրքեր. 19982007թթ., ՀՀ ԱՎԾ, Երնան: 14. «Վայաստանիժողովրդագրականժողովածու», 33 ԱՎԾ, Երնան,2008թ.: 15. «Հայաստանի սոցիալականպատկերըն աղքատությունը», 33 ԱՎԾ, Երնան, 2008թ. : 16. «Կին ն տղամարդ»,ՀՀ Ազգային վիճակագրականծառայություն,Երնան,

17.

2008թ. : «Աշխատուժը ն Երնան,2008թ.:

18. Օ/ՇԵՅ| 19. "Իսոճո

ոչ

ֆորմալ զբաղվածությունը Հայաստանում», 3Հ ԱՎԾ,

ՔոքՕտոծու 1՛6ոժՏ'', |ԼՕ, ՇՏո6Կ6, մճոսո/ 2008: Ծծսօքօքոծո Ջ6քօ 2007/2008", ՍՎԾՔ, Ա6տ `/օու,

2008:

հառուծէ 2007", ուօրոննօոճլ ԼՅեօսո 20."Կ6/ (ոցլՇՅօտՏ օք էհտ Լռեօս Օրց8ո2Յնօո,Օ6ոճսծ,2007. ՕԲՇՕ, տոմ.0660.01ց/64ս/68ց2004. 21. Սութժ ԱՅնօոտ ՇՕուԹթ/ճոօօ օո 846 Յոմ Օ6ս6|օքոծոնՄ/օոժ |ոսօՏէոծոէ 6քօ՛Լ, 2008. 22. ԽոջաբեկյանՎ. «Զբաղվածության հիմնախնդիրներըՀայաստանումանցման շրջանում», Երնան,1998թ., 199 էջ.

Խոջաբեկյան Վ. «Վայաստանիբնակչության վերարտադրությունըն տեղաշարժերը 242:-»օ« դարերում, 74 դ. շեմին», Ե., ՀՀձ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 2001թ. 24. Մելքումյան Ա. Աշխատանքային ռեսուրսների վերապատրաստմանկարիքների գնահատումը զբոսաշրջության բնագավառում, «Օրենք ն իրականություն», միջազգ. իրավաբանականհանդես, 2008թ., Ա8 (154) Հա25. ՄելքումյանԱ. Աշխատանքիշուկայի ն զբաղվածությանհիմնախնդիրները յաստանիՀանրապետությունում, Երնան, «Զանգակ-1997»,2005թ., 248 էջ. 26. ՍուվարյանՅու. Մենեջմենթ,Երնան, «Տնտեսագետ», 2002թ., 560 էջ. 21. Հ. Թերզյան, Ա.Մելթումյան,Վ.Հակոբյան«ՀՀ աշխատուժի առաջարկի ն պահանջարկի էկոնոմետրիկականմոդելավորում» «Տեղեկատվականտեխնոլոգիաներն կառավարում», Չե ղօոճուտ-ՃքԽ6ե քե Ճ ", Երնան,2008թ., 14: Ո6-6Ի ղել ԷԼ Մտել ՈՇօԲքոՓոտ 38ռՅ8եՅՅԵՋ","83618 28. Ճք.ճիԵ6Ց Ճ. ՇԻՐ. Ք",

Անահիտ ՍերգեյիՄելքումյան

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՇՈՒԿԱ

2002-.

5 Խճքյռ

Յոքոպաք Ե. "3ԿՕԽՕԽՔԵՃ ԼՇքխռոտտ:ՈյՂԵ ոՕ ՈՇՇԼԵՃԱԾ, 8օղյա6տ ՑեաՅ", ԻԼ: լՕքոօ, 2003. 30. ԽԿ6րեՇ15 "Օ6ւոտ 16օքոտ 32887067, ոքօվպտեւճ տ ղՏո6", ԿԼ: Ոքօքծօօ, 29.

19785. 31 Խոր Ճ.Ո. "Չ.օհօԽ:ԵՅ 1քյ/ոռ",ԻԼ, Օւտա-ՈՅԻՑ, 2007-.. 32. ԽՏՈՒՄԿՑԵ/Ճ. "ՐՇեղճքոելտոքօճՈ-Խել663քթճ6Օ1ովԵյ Ց Քշոճոմ /Ճքխճիատ", 1-եւմ ԽՕԽ6ք, ԻԼ, 20055. "Սքյո 38 ք/662ԵԾԻ",չ/քեռո,

33. ԽՈԾՈՒՄԿՑԻ

/Ճ. "Քո ԾՈՒ ճ տ 6-0 Ճքխճեոք: ոքօճոտոել 1քյոճ ՓՃՒՅԻՇՔՎոօ8օո էտ քյո", 1-Եյմ ԻՕԿ6ք, ԻԼ, 2005ո., Շ. 75-76.

քօՕՅՅԻՄՑ",

ո/քԻճո, 34. ՈՅՑՈՇԷԱՕՑ 8. "Քելօս 38:ա706Ե. քյոճ. ԵԾօյքճճօրովճ.",հԼ, ԱԹ/, 2004-., 3686. 35. ՔօֆՓ6.Ճ. "ՔԵԽՒօԿ քյո Բ 38Է1ԾՇ7Ե", Լ., 1997-. "Քեյհօո քյո", ոօղ քող. 8. Ք/ՈՅԻՕ88,Կ., "3638ՅՅ6Ի",20035.

37. "ԹւօՕԻՕԽՈԵՑ1թ7ոճ: (ՀՕԱՈՅՈԵՒՕ-7թյԱԾՅԵԹ

ՒԼ. ԹՕոՐԲԻՅ,

ոօղ քո.

օ7ԵՕԼԱԾԻՔՔ)",

)Օ. Օոօօ88, հԼ, "3:38Խ6Ի", 20045. .

քելի

տնօրեն՝ Հրատարակչության խմբագիր՝ Հրատարակչության խմբագիր՝ Գեղարվեստական

էմին Մկրտչյան Մաշա Մնացականյան Արա Բաղդասարյան

38. Չքծե6օքոՔ., ՇԽԵ` 39. Խճսրոճո 8. "1հտ

ՔրօՏՏ.

5. «ՇՕդքօխծԻ ճը ՅԵՕԵՕԽԽԵՑ 1քյոճ", ԿԼ, 1997. Խլռութէտ",2007, Բքօո Մ/օուհ: քշօոօուօտ օ Լռեօս

Զո/մտո

40. բյոճ

Տպագրությունը՝օֆսեթ: Թուղթը՝ օֆսեթ:

Չափսը՝ 60284/16:

«ԶԱՆԳԱԿ-97» լ

տպ. մամ.:

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

0051, Երնան,Կոմիտասիպող. 49/2, հեռ.՝ (ՒԷ37410)23-25-28, ֆաքս՝ (437410) 23-25-95

էլ. փոստ՝ )ոօ(22ոցՅ

Ծավալը՝ 20.5

ԿՈՈՄ.ԵՕՕԽ.ՅՈ

Յո, Յո»,էլ. կայք՝ ՊՈ/մ.2Ձոցճի