Աշխատանքի տնտեսագիտություն

`

2-7,

»

ՀԱ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆշ-

ՊՈՂԼՈՍՅԱՆ

ԼՍԵԴՐԱԿ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

77121717 721 ԼԹ1122421212177 21717712 17լ

Ե

Ր

Ե

ՎԱՆ

ՕՕ

Դ

ՀՏԴ

ԳՄԴ Պ

.33(07)

65.9973

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

առարկան տնտեսական գի«Աշխատանքիտնտեսագիտություն» տություններիշարքում համեմատաբարերիտասարդգիտություններից մեկն է: Այն տնտեսագիտությանտեսության առավել գործնական մասն է, որը կարնոր նշանակություն ունի արտադրությանգործընթացումաշխատանքիկազմակերպմանն աշխատանքային հարաբերությունների կարգավորմանբնագավառում:

-

Պ797

Պողոսյան,

Աշխատանքիտնտեսագիտություն:--Եր.: «Զանգակ-97»,

Պ

Սեդրակ

2004.--

էջ:

0601000000

0003(01)--2004

ԳՄԴ 65.9973

թ.

1ՏՅԽ 99930-2-959-9 Օ Օ

Պողոսյան Ս.Մ., «Զանգակ-97».

թ.

թ.

Աշխատանքիտնտեսագիտությունը ուսումնասիրում է շուկայական տնտեսությանպայմաններումհասարակական կյանքի սոցիալ--տնտեսական օրինաչափությունները,սկզբունքները, երնույթները: Աշխատանքի տնտեսագիտության դասընթացի ուսումնասիրման հիմնական հասկացությունն աշխատանքն է, որի ընթացքում ստեղծվում են նյութականն հոգնոր բարիքներ: Աշխատանքըմարդկային կյանքի բնականու մշտական պայմանն է, մարդկության ամենաթանկարժեք ն անփոխարինելիհարստությունը: Աշխատանքիշնորհիվ են ստեղծվել այսօրվա համամարդկայինարժեքները, ազգային ողջ հարստությունը, արտադրողականուժերի հսկայական ներուժը: Սույն դասընթացը շարադրելիս գիտակցաբար բովանդակության մեջ ներառել ենք դասընթացիուսումնասիրմանառարկահանդիսացող՝ աշխատանք հասկացությանհետ սերտ կապված ն իրար լրացնող հիմնական, բայց ոչ բոլոր թեմաները: Ուստթ՛թեմատիկայի ընտրությունը կատարելիսհաշվի են առնվել հետնյալ սկզբունքները: Նախ՝ աշխատանքիհիմնականկրողը մարդն է՝ մարդկայինռեսուրսները՝ աշխատուժը: Այդպատճառովանդրադարձել ենք աշխատանքային ռեսուրսներին, նրա վերարտադրության փուլերին` դիտելով այն իբրն յուրատեսակ ապրանք, նրա շարժին ն ներուժին: Երկրորդ՝կարնորելով աշխատանքայինռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը` անդրադարձել ենք բնակչության զբաղվածություն հասկացությանը,զբաղվածությանձներին, գործազրկությանը, աշխա3

`

Ներածություն

ն տանքիշուկային,նրա առանձնահատկություններին, կառուցվածքին այլ հարցերին: է պայԵրրորդ՝հաշվի առնելով,որ բնակչությանզբաղվածությամբ մանավորվածնրա կենսամակարդակը, ուստի առանձինքննարկել ենք բնակչության կենսամակարդակհասկացությունը,կյանքի արժեքը, բնակչությաննվազագույնսպառողականբյուջեն ն հաշվարկմանմեթոդները,աղքատությունըԱ դրա հաղթահարման ուղիները: Չորրորդ՝կարնորելովարտադրությանգործոններիմեջ աշխատուժը ն նրաարդյունավետ օգտագործումը՝ անդրադարձել ենք «աշխատանք» ն հատկապես կենդանիաշխատանքի հասկաարտադրողականություն ցությանը,նրաչափմանմեթոդներին, աճիգործոններինն ռեզերվներին: Հինգերորդ`աշխատանքըդիտելով իբրն գործընթաց՝այն անհրաժեշտ է արդյունավետկազմակերպել:Աշխատանքիկազմակերպում ասելով հասկանում ենք մարդկանցհամագործակցված գործունեության ամենանպատակահարմար ճանապարհով իրականացնելուառաջադրվածխնդիրները:Այն լավագույն ձնով զուգակցում է տեխնիկան նյութականռեկան մարդկանցհետ, ապահովումաշխատանքային սուրսների արդյունավետօգտագործումը:Ուստի անդրադարձելենք աշխատանքիկազմակերպման հիմնականխնդիրների՝աշխատանքի բաժանմանն կոոպերացման,աշխատատեղերիկազմակերպմանն ն այլ հարցերի վրա: սպասարկման,աշխատանքիպայմանների Վեցերորդ՝աշխատանքիգործընթացում ծախսումեն աշխատուժն արտադրությանմիջոցներ:Աշխատուժիծախսումներըն այդ ծախսումների արդյունավետությունը որոշում են աշխատանքինորմավորման միջոցով:Ուստիաշխատանքի գլխումքննարկելենք աշնորմավորման խատաժամանակիծախսումների դասակարգումը,ուսումնասիրման մեթոդները,աշխատանքինորմաներըն այլ հարցեր: Յոթերորդ՝քանի որ աշխատուժի գինը ձնավորվումէ աշխատանքի շուկայում, իսկ աշխատանքինըՎբուն ընթացքում,աշարտադրության խատուժիգնի արտահայտմանկոնկրետձնեը,դրամական արտահայտությամբ,հանդիսանումէ աշխատավարձը, ուստի աշխատավարձը վարձու աշխատուժի գնի արտահայտմանկոնկրետձնն է: Վետնաբար, քննարկել ենք աշխատավարձիէությունը,աշխատավարձի տարիֆան յին համակարգը մասնավորտնտեսություններում տարիֆայինցանցերի կարգը: մշակման Ութերորդ`հիմք ընդունելով, որ աշխատանքի վարձատրության կարնորտարրերիցմեկն էլ աշխատավարձիձներն ու համակարգերն

Ներածություն ժաեն, ուստի այստեղքննարկելենք աշխատանքիվարձատրության ն գործավարձայինձները Ա համակարգերը՝կոնկմանակավարձային

րետ օրինակներով: Իններորդ՝շուկայականտնտեսությաններկա պայմաններումաշխատանքիվարձատրությանցանկացածձնի ն համակարգիկիրառման կիրառումը: ժամանակկարնորէ նան պարգնատրական համակարգերի Այն հնարավորությունկտա հաշվի առնել յուրաքանչյուր աշխատողի ու արդյունավետ առանձնահատկություններն հնարավորությունները՝ ու օգտագործելուաշխատուժն ապահովելուբարձրշահույթ:Ուստիքննարկվել են խրախուսմանհամակարգիէությունը, դերն ու

նշանակությունը:

պարգնի

Տասներորդ՝քանի որ աշխատանքիգործընթացումվճռականդերը պատկանումէ աշխատանքային ռեսուրսներին,իսկ առանձինաշխատանքայինկոլեկտիվիսահմաններում՝տվյալ կոլեկտիվիանձնակազմին, ուստի աշխատանքիվերջում ներկայացվումեն ձեռնարկության ն կառուցվածքը, անձնակազմը աշխատողների թվաքանակի ցուցանիշն ները, պլանավորումը կադրերիպրոֆեսիոնալընտրությունը: առարկանուսումնասիրելով՝ «Աշխատանքիտնտեսագիտություն» ուսանողըհնարավորությունկունենա ընդհանուրպատկերացումկազմելու աշխատանքիշուկայի, աշխատանքայինռեսուրսներիօգտագործման, զբաղվածությանԱ գործազրկության, բնակչության կենսաաղքատությանն դրա հաղթահարման, մակարդակի, աշխատանքիարտադրողականություն հասկացության,դրա բարձրացմանգործոնների ն նորմավորման, ն ռեզերվների, կազմակերպման աշխատանքի աշխատավարձիէության, տարիֆայինհամակարգի,վարձատրության ձների ն համակարգերի, հետ պարգնատրման կապվածհիմաշխատողների նական ն կարնորխնդիրներիվերաբերյալ: ուսումնասիրումընան հնարավորություն կտա ուՍույնդասընթացի կոնկրետպայմաններում սանողությանը աշխատանքի կիրառելուն օգապագա մասնագիտուտագործելու իրենց տեսական գիտելիքները իտելի ը աագ գործելու կ իրոնց գի թյամբաշխատելուընթացքում: ուսումնական ձեռնարկում «Աշխատանքի տնտեսագիտություն» են տասնմեկ հիմնական ընդգրկված դասընթացի թեմաներ,յուրաքանչն քնյուրի վերջում՝հիմնականհասկացությունները, ինքնաստուգման նարկմանհարցերըն տվյալթեմայինվերաբերողգրականությունը, ինչպես նան ձեռնարկիվերջում բերված է բոլոր թեմաներինվերաբերող հիմնականգրականությունը:

Ներածություն

ձեռնարկի

են շարադրմանընթացքումօգտագործված Ուսումնական տեսած հրառուսերենհրատարակվածդասագրքերը,մամուլում լույս փաստացիվիճակագրականնյութերը, ինչպես նան պարակումները, մինչն2004 թ. մայիսիդրությամբգործող ՀՀ օրենքները,օրենսդրական ակտերըն որոշումները: գծով սույն Հաշվի առնելով, որ աշխատանքիտնտեսագիտության աշխատությունըառաջին փորձն է, ուստի զերծ չի լինի որոշ ն բացթողումներից, որոնց համարհեղինակըհայցումէ թերացումներից ընթերցողիներողամտությունը:

ԳԼՈՒԽ

«ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ»

ԱՌԱՐԿԱՆ

ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

«Աշխատանքիտնտեսագիտություն»առարկան ուսումնասիրումէ աշխատանքային հարաբերությունների բնագավառումհասարակական կյանքի զարգացման սոցիալ-տնտեսական օրինաչափությունները, դրանցդրսնորմանձներըն երնույթները:Դասընթացիուսումնասիրման է, թեն այն ուսումնասիրվում առարկանաշխատանքն է մի շարք գիտություններիկողմից: Աշխատանքըմարդկանցնպատակահարմարգործունեություննէ, որի ընթացքում ստեղծվում են հասարակությանն նրա առանձինանդամներիպահանջմունքներըբավարարելու համար անհրաժեշտ նյութականն հոգնորբարիքներ: Աշխատանքը գործընթացէ, որը տեղիէ ունենում մարդուն բնության միջն:Ճանաչելովբնությունը,ընկալելով աշխարհը՝մարդիկիրենցգործունեությունըհամաձայնեցնումեն նրա ներքինօրենքներին օրինաչափություններիհետ: Ուստի աշխատանքըբնության ն հասարակության փոխներգործունեության արդյունք է: Աշխատանքիընթացքում է մարդըվերափոխում բնականռեսուրսները,հումքնու նյութերըստեղծում իր պահանջմունքներին նյութականբարիքներ, համապատաթխան նոր արժեքներ:Մարդնիր գիտակցական գործունեությամբ իրականացնում, ղեկավարումն կարգավորումէ աշխատանքի գործընթացը: Աշխատանքըհատուկ է մարդուն: Այն մարդու հիմնարար,ամենակարնորն ամենագլխավոր հատկանիշնէ: Եվ մարդըիր ողջ գիտակցաէ ակտիվ աշխատանքային կան շրջանում իրականացնում գործունեություն, թեն առանձինդեպքերումչի բացառվումաշխատանքայինպասիվ կամոչ աշխատանքային գործունեություն:Սակայնընդհանուրառ-

Գլուխ 1. «Աշխատանքիտնտեսագիտություն» դասընթացի ատարկանն իդիրները

մամբ աշխատանքըմարդու նպատակահարմար, նպատակաուղղված, նպատակասլացն գիտակցվածգործունեություննէ: Աշխատանքըմարդկայինկյանքի բնականու գոյությանմշտական պայմաննէ: Այն ինչպես իր ծագման ու զարգացմանամբողջ ընթացքում, այնպես էլ այսօր, ունի հասարակական բնույթ, քանի որ աշխաեն տանքայինգործունեությամբ ստեղծվումհասարակության պահանջմունքներիբավարարմանհամարանհրաժեշտբարիքներնու ծառայու-

թյունները:

Աշխատանքնունի կամավոր,ազատ ն գիտակցականբնույթ, որն էլ ապահովում է նրա ստեղծագործականկողմը, փոխում աշխատանքի նկատմամբ.մարդու վերաբերմունքը,պատասխանատվությունը, բավարարվածությունն ու կարգապահությունըե նպաստում աշխատանքի արագ բարձրացմանը: արտադրողականության Աշխատանքըմարդկությանամենաթանկարժեքն անփոխարինելի, ամենավսեմու աստվածայինհարստությունն է: Աշխատանքի շնորհիվ է, որ դարերիընթացքումստեղծվել են այսօրվա համամարդկայինարժեքները, ազգային ողջ հարստությունը, արտադրողականուժերի հսկայական ներուժը: Ուստի աշխատանքը հասարակության ն երկրի կարնոր հարստություննէ, կյանքի գոյության գլխավոր պայմանը,երկրի հարստացմանհիմնականգործոնը: Աշխատանքիընթացքում մարդիկծախսում են ֆիզիկական ն մտավոր ունակություններ,սակայն մարդկայինէներգիայիբոլոր ծախսումները չէ, որ համարվում են աշխատանք: Աշխատանք տակ ընկալումենք բացառապեսմարդհասկացության կային էներգիայիայնպիսիծախսումները,որոնքստեղծումեն սոսկ օգտակար սպառողականարժեքներ,այլապեսմարդը կարող է կատարել մտավոր ու ֆիզիկականծախսումներ, բայց օգտակար աշխատանք

չկատարել: պարփադիր պայմաննէ աշխատուժի իրականացմափ Աշխատանքի ն

արտադրությանմիջոցներիառկայությունըն միացումը: ն ուԱշխատուժը մարդու ֆիզիկականու հոգնոր կարողությունների է գորնակությունների ամբողջությունն է, որը ներ դրվում աշխատանքի ծընթացիժամանակ:Աշխատուժը հասարակությանգլխավոր ն հիմնական արտադրողականուժն է: Աշխատուժը պատմականհասկացությունէ ն ունեցել է իր զարգացման փուլերը: ծ

:

Գլուիմ1. «Աշիատանքի փնրեսագիտուչյուն» դապլնթացիառարկանն իւնդիլները

Արտադրության միջոցներըիրենցիցներկայացնումեն աշխատանքի ն աշխատանքիմիջոցները, որոնք միշտ շարժմանմեջ են առարկաները դրվել աշխատուժիկողմից: Աշխատանքիառարկաներըինչպես բնության առարկաներնեն՝ հողը, օգտակարհանածոները,անտառընայլն, այնպեսէլ անցյալ աշխատանքիարդյունքները:Անցյալ աշխատանքիարդյունք են ինչպես նյութականացվածապրանքները`հաստոցները, մետաղները, վառելիքը, ցեմենտը ն այլն, այնպես էլ հոգնոր արժեքները՝գիտականնվաճումնեՄարդունպատարը, տեղեկատվությունը,փորձը, մասնագիտությունը: կասլաց գործունեությունըմիշտ ուղղված է եղել աշխատանքիառարկաներիկատարելագործմանն փոփոխությանվրա, որոնքաշխատանքի ընթացքումենթարկվելեն ֆիզիկականն քիմիականփուիոխությունների ն վերածվել են նոր սպասողականարժեքների: Աշխատանքի միջոցները արտադրության գործիքները, հարմարանքները, մեքենաները, սարքավորումներն են, որոնց օգնությամբ այն: Աշառարկայի վրա ն ձենափոխում մարդը ազդում է աշխատանքի շնորհքի խատանքիգործիքներըմիշտ եղել են մարդու գեղագիտական դրսնորմանս իրականացմանառաջինառարկաները: Այսպիսով`աշխատանքիգործընթացըիրենից ներկայացնումէ աշխատանքի ն արտադրությանմիջոցների միացում ն սպառում՝ նոր սպառողական արժեքներստեղծելու նպատակով:Եվ որքան ճիշտ ու հստակ է կազմակերպվումաշխատանքը,այնքան արղյունավետեն օգտագործվումաշխատուժնու արտադրությանմիջոցները,բարձր է լինում աշխատանքիարտադրողականությունը: ու գիտակցված Աշխատանքը,լինելով մարդկանցնպատակասլաց գործունեությունը,միշտ եղել է աշխատանքիվերաբերյալ բազմաթիվ գիտությունների ե հատկապեսաշխատանքիտնտեսագիտությանուուսումսումնասիրմանառարկան:Աշխատանքիտնտեսագիտությունը նասիրում է աշխատանքիհետ կապված այնպիսի հիմնախնդիրներ, ռեսուրսները,բնակչությանզբաղվածուինչպիսիք են աշխատանքային աշխատանքիարտադրողականությությունը, նրա կենսամակարդակը, նը, աշխատանքիկազմակերպումըն նորմավորումը,վարձատրությունը ն խրախուսումը:Այս առումով աշխատանքիտնտեսագիտությունը ուսումնասիրումէ ձեռնարկությանշրջանակներումաշխատանքիհետ կապվածխնդիրները: Աշխատանքի տնտեսագիտությունըհամեմատաբարերիտասարդ գիտություններիցէ: Անցածդարերումնրահանդեսգալը պայմանավոր9

Գլուիւ 1. «Աշխոարաւնքի փնրետսգիվություն» դասընթացիառարկանն խնդիրները

ված էր արտադրությանարագ զարգացմամբ, տնտեսությանճյուղային կառուցվածքիընդլայնմամբն պրակտիկգործունեությամբ: Աշխատանքիտնտեսագիտությունը վերաբերյալգիաշխատանքի տություններիհամարտեսականու մեթոդական հիմք է հանդիսանում: «Աշխատանքիտնտեսագիտություն» առարկան ճիջճյուղայինգիէ է: տություն Այն սերտ կապված աշխատանքի սոցիոլոգիայի,աշխաՆ. հոգեբանության, ֆիզիոլոգիայի էկոլոգիայի,աշխատանքի տանքի սանիտարիային պաշտպանության,մարդկայինռեսուրսներիկառավարման,ժողովրդագրության, աշխատանքի նորմահետ: վորմանն այլ գիտությունների

ԳԼՈՒԽ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՆԵՐՈՒԺ

միճազագրության, 2.1.

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

Աշխափանքայինռեսուրսներ հասկացությունը

Աշխատանքային ռեսուրսներհասկացությունըճիշտ մեկնաբանելու համարանհրաժեշտէ նկատիունենալ, որ ծառայություններիմատուցումը ն նյութականբարիքներիարտադրությունըպահանջումեն ինչպեսնյութական,այնպեսէլ մարդկայինռեսուրսներ:Երկուսնէլ տվյալ երկրի տնտեսությանզարգացմանու նրա աճի կարնոր գործոններեն: Չնայած այս երկու գործոններըունեն ընդհանուրշատ կողմեր,բայց ն այնպեսդրանցմիջն առկա են նան էական,սկզբունքայինտարբերություններ: մարդիկեն, որոնք ոչ միայնստեղծում,այլ Մարդկային ռեսուրսները են ստեղծված նան սպառում նյութականբարիքներնն ծառայությունները: Մարդիկիրարից տարբերվումեն իրենց նյութականն հոգնոր պաէ նրանց սեռով, տարիքով, հանջմունքներով,որը պայմանավորված դրությամբ,փիթությամբն այլ սոցիալ--հոառողջությամբ,ընտանեկան անհատականհատկանիշներով: Ուստի ոչ մի մարդ գեֆիզիոլոգիական նման չէ մեկըմյուսին: Մյուս կողմից մարդկայինռեսուրսներին,հատկապեսվերջին երեսուն տարիներիընթացքում,մեծ տեղէ տրվում արտադրության արդյուգործում: Ուստիվերը նշված նյութականն նավետությանբարձրացման մարդկայինգործոններիցայժմ ուշադրությանկենտրոնումէ գտնվում մարդը՝մարդկային գործոնը:Այս ուղղությամբ կատարվողներդրումները գնալով ոչ միայնմեծանում ու բարձրացնումեն կոլեկտիվիանձնակազմի որակականմակարդակը,այլ նան ապահովումաշխատանքի

ներուժ Գլուիւ 2. Աշխատանքայինռետսիսներն հասարակության աշխատանքային

բարձր արդյունքներ:Ուստիպատահականչէ, որ մարդկայինկապիտալում կատարվածներդրումներըփոխհատուցվումեն կարճժամանակահատվածում ն ապահովումբարձր արդյունավետություն: Մարդկայինռեսուրսներհասկացությանմեջ իրենց կոնկրետարտառեսուրսներ,աշխատանքահայտություննեն գտնում աշխատանքային գրաՏնտեսագիտական յին ներուժ (պոտենցիալ)հասկացությունները: կադրերհասկականությանմեջ կան նան աշխատուժ, աշխատակազմ, ցությունները: աշխատանքկատարելումարդուֆիզիկական,մտավոր ն հոգնոր ունակությունների ամբողջություննէ, որը իրացվում է բուն աշխատանքիընթացքում: կոլեկտիվինն հատկահատուկ է աշխատանքային Աշխատակազմը պես ձեռնարկությանը: Աշխատուժ,աշխատակազմն կադրեր հասկացություններըշուկայական տնտեսության պայմաններում գրեթե չեն օգտագործվում: Դրանց փոխարենլայնորեն կիրառվումեն մարդկայինռեսուրսներ ն ռեսուրսներհասկացությունները: աշխատանքային ռեսուրսներհասկացուԱյժմ լայն կիրառումունի աշխատանքային է այն մասը, որը երկրի բնակչության թյունը:Այն իրենից ներկայացնում համար օժտհանրօգուտ,օգտակարգործունեությունիրականացնելու ն է ֆիզիկական,հոգեֆիզիոլոգիական մտավորունակություններով: ված լայն, ընդգրկունն բազմառ եսուրսները առավել Աշխատանքային է: կողմանիհասկացություն Այն իր մեջ ներառումէ ինչպեսարտադրության մեջ ընդգրկվածմարդկայիններուժը՝ ի դեմս աշխատակազմի, կադրերի, աշխատուժի,այնպես էլ մարդկանցայն ամբողջությունը, են ընդգրկվելուաշխատանքային գործուորոնքնախապատրաստվում օգտանեության մեջ կամ զբաղված են հասարակական-քաղաքական ն ծ առայություն կար այլ գործունեությամբ(ուսուցում.զինվորական

Աշխատուժը

այլն):

:

ռեսուրսներնընդգրԱյս բնորոշումիցբխում է, որ աշխատանքային են այնպեսէլ այն չզարտադրությանմեջ ինչպեսզբաղվածներին, կում բաղվածներին,որոնք կարող են աշխատել:Այլ կերպ ասած՝ աշխատանքայինռեուրսներըիրականն պոտենցիալաշխատողներնեն: Սակայն աշխատելուհամար անհրաժեշտէ ունենալ ինչպես ֆիզիկական ն պրոզարգացմանորոշակիմակարդակ,այնպեսէլ հանրակրթական գիտելիքներ,փորձ,հմտություն ն ունակուֆեսիոնալմասնագիտական

թյուններ:

:

3 2.

Աշխափանքայինռեւույաներ հասկացությունը

Այսպիսով՝աշխատանքային ռեսուրսներհամարումենք աշխատանքային հասակում գտնվող աշխատունակբնակչությանը, ինչպես նան երկրի տնտեսությանմեջ ընդգրկված աշխատանքայինհաասակից փոքր ն մեծ տարիքումգտնվողփաստացի(առկա)աշխատողներին: ռեսուրսներիմեջ մտնում են՝ Ուստիաշխատանքային 1. Աշխատանքային տարիքումգտնվողաշխատունակ բնակչությունը: 2. Կենսաթոշակային տարիքիաշխատողբնակչությունը: 3. Աշխատողանչափահասները: Աշխատունակտարիքիներքինսահմանը,ըստ ՅայաստանիՀանրապետությանգործող Աշխատանքայինօրենսգրքի երկու սեռի համար սահմանված է 16 տարին: Աշխատանքային տարիքիներքին ն վերին են սահմանններըամրագրվում յուրաքանչյուրերկրի օրենսդրությամբ: Մինչն1996 թ. ՎՁայաստանում աշխատանքային տարիքիվերինսահմաէ 60, նը եղել տղամարդկանցհամար իսկ կանանցհամար՝55 տարեկան հասակը: Այնուհետն՝ թ. հունվարի 1-ից, ուժի մեջ մտավ «ՀՀ բնակչությանպետականկենսաթոշակային ապահովմանմասին»օրենէ Քը, որով սահմանվել համար 65, իսկ կանանցհամար տղամարդկանց 63 տարեկանը: Ընդ մինչ այդ գործող կենսաթոշակային տարիքի որում՝ վերինսահմանըյուրաքանչյուրտարիավելացվումէր վեց ամսով:Ըստ այդ սանդղակի՝տղամարդիկկենսաթոշակիկանցնեն65 տարեկանից 2005 թվականից,իսկ կանայք՝ 63 տարեկանից՝2011 թվականից:Սակայնդեռնսօրենքը լիարժեք ուժի մեջ չմտած 2002 թ. նոյեմբերի19-ին ընդունվեցնոր օրենք «Պետական կենսաթոշակների մասին»,այն ուժի մեջ մտավ 2003 թ. ապրիլի10-ից, որով նախատեսվում է կենսաթոշակի իրավունքիվերինսահմանըերկու սեռիհամար63 տարին: ՌուսաստանիԴաշնությունումգործող օրենքի համաձայն կենսաթոշակայինտարիքիվերին սահմանըկանանցհամար ընդունված է55, տարին: իսկ տղամարդկանց համար՝ Տարբեր երկրներում աշխատանքային տարիքի ինչպես ներքին, այնպեսէլ վերինսահմանըտարբերէ, ն այն պայմանավորված է ոչ մինան այն ազգայինառանձնահատկություններով, այլ հատկանիշնեայլ րով: Որոշ երկրներում աշխատանքայինտարիքի ներքին սահմանը սահմանվելէ 14, 15, իսկ մի շարք երկրներում՝18 տարին:Օրինակ՝Ռուսաստանում 1929 թվականիցմինչն 1933 թվականըաշխատունակտարիքիներքինսահմանըսահմանվածէր 14 տարին,սակայնպարտադիր միջնակարգուսուցման անցնելու պատճառովայն բարձրացվելէ 15 ն ապա՝16 տարին:1941--45 թթ. նորիցիջեցվել է 14, իսկ հետագայումեն13

ռետւրսներ Գլուիւ 2. Աշխատանքային

ն

հասարակությանաշխատանքայիններուժ

ֆ ՀԷ

թարկվել է մի շարք փոփոխությունների,այժմ գործող օրենքի համաձայն այն կազմումէ 16 տարի: տարիքիվերին սահմանըսահմանելիսառաջնաԱշխատանքային հնահերթտեղ պետք է տրվի ոչ թե երկրի տնտեսական--ֆինանսական նան րավորություններին,այլ տվյալ երկրիբնկաչությանկյանքիմիջին տնողությանը ն սեռի ֆիզիոլոգիականզարգացման հատկանիշին: Ստորնբերված է մի շարք երկրներումկենսաթոշակային տարիքիվերին (թոշակայինհասակը)սահմանը ն կյանքի միջին տնողությունը. Ալյոտակ 2.1

Կենսաթոշակայինտարիքը ն կյանքի միջին տնողությունը մի շարք երկրներում'

Կենսաթոշակի

անցնելու տարիքը ՝

Դ

ւ

տղամարդ մր

Բ

ԱՄՆ

Գերմանիա Անգլիա Հունգարիա

Ֆրանսիա Շվեդիա

Ավստրիա

73,4

80,1

80,2 79,8

74,2

82,0

73,7

80,2

Ավստրալիա

:

66.8 :

76.3 75.5 ւ

բարձր):

Հայաստանում,տարիքայինհասակիցկախված, բնակչության դասակարգումըունի հետնյալպատկերը(տե՛ս աղյուսակ 2.2). Ալյուսուկ 2.2

Հե տրամարը 74,0

ունակությունները:Սակայն աստիճանաբարորոշ տարիքումմարդը կորցնում է իր աշխատունակությունը,դադարումէ ակտիվգործունեություն կատարելն լրացնում է կենսաթոշակառուների շարքը: Տարիքայինհասակիցկախված՝ամբողջբնակչությունըբաժանում են երեք խճբի. 1. Մինչ, աշխատանքային տարիքինչհասած բնակչություն (0-ից մինչն տարեկան): 2. Աշխատունակ տարիքիբնակչություն(16-ից մինչն 63 տարեկան): 3. Օոշակայինհասակումգտնվող բնակչություն (83 տարեկանից

Կյանքիմիջին տնողությունը

74,5

Լեհաստան85

ՀՀ

ՒոքօղօոճըճոճիաճԿաթո,

1999 ՛.

ՉԿՉԽՕԽԻԿՃ

էքյ/ոտ. ՄԿՇԾԵա. Ոօր.

թվաքանակը նակ

րը

74.9

տարիքից| (տարեվերջին), հազ.

մարդ

:

80.8 81.1

ՍԱԽքՔՃ. Փօչտ ՕՕՒ 5 օճոճոոս ԻՅքօղօեոճճճոճկտտ, ոքօՓ. 0. Ո. Կօռահտ, ԽԼ. 2002 ՛., օք. 76--77.

քճո.

բնակչության կառուցվածքը ըստ տարիքայինհասակի 1985-2002 թվականներիընթացքում:

Տարինե-| Բնակչության| Աշխատու-

Հայաստանումաշխատունաքտարիքիվերին սահմանը(թոշակային) սահմանելիսհաշվի չեն առնվել մեր բնակչության ներկա սոցիալ-տնտեսականծանր իրավիճակը,կյանքիմիջին տնողությանխիստ անկումը,անորոշժամանակովբնակչությանխնայողություններիսառեցումը, երկրի զարգացմանմակարդակըն այլ հանգամանքներ: Ընդհանրապես, մարդնաշխատունակէ դառնումայն ժամանակ,երբ կարողանումէ նպատակասլաց օգտագործելիր մտավորն ֆիզիկական

Աշխատանքայինռեաարաւներ հասկացությունը

Շւք.

79-81.

3085,5

3874.5 3740.2 3166.4

աշ

3212.9

բնակչության | րիքիցբարձր|

սակարար

3210:3

ն "ՕՅՂԱԿՎՇՇԵՈՄՇ«6ՐՕՂՒԿ

քային ռե-

32.2

30,1

Ե

26.5 25.4

|

55.2 55.0

55թ:

ԿԻԾ--ԿՅՑԵՅՅՇԽՈ»:

11.4

57.6 55,3 56.7

13.3

74.9

60.2

Շքոո",

58,3

12.5 13.7

ՏՏ

«Հայաստանիվիճակագրականտարեգիրք», Երնան,

24-49

Աշխատան-

սուրսների ցածր բնակ-| տեսակարար | բնակչության| տեսակարար չությանտե- | կշիռը,76-ով| տեսակարար | կշիռըբնակկշիռը,օ6-ով չությանմեջ, կշիռը,36-ով 9»--ով

1999 38034 263 3802.4 25.0

Աշխատու- Աշխա|

նակտարիքի| տունակ տա-

ՏԸ 62.0

13.3

թ., էջ 18, 2001 թ., 2002 /., Օք. 12.

էջ 22,

թ.,

էջ

8:22. Աշխավանքայինռեսուրանհրհասկացությունը

ն հասարակության Գլուխ:2. խափանքային ռետնրնսներ եշիուստանքային ներուժ

Աղյուսակիտվյալներից երնում է, որ մինչն 2000 թվականըՎայաստանի բնակչությունըմիշտ աճել է, իսկ ըստ վերջին մարդահամարի տվյալների՝ բնակչությանկտրուկնվազում է դիտվել2001 ն 2002 թվականներին: Ուսումնասիրվողշրջանում բնակչությունըաճել է 10,496-ով, սակայն աշխատունակտարիքիցցածր բնակչությանտեսակարարկշիռը 31,4-ից իջել է 25,446-ի: Այդ նշանակումէ, որ ունեցել ենք մահացության բարձրաճ ն ծնելիությանխիստանկում:Միաժամանակբնակչության կազմում բարձրացել են ինչպես աշխատունակւոարիքիցբարձր բնակչության,այնպես էլ աշխատանքայինռեսուրսներիտեսակարար կշիռները: Աշխատանքային ռեսուրսներըհաշվարկելիս(մարզի, շրջանի, երկրի կտրվածքով)անհրաժեշտէ նկատիունենալ, որ առաջին ն երկրորդկարգի հաշմանդամները, արտոնյալպայմաններովկենսաթոշակի անցածները,չորս ն ավելի երեխածնած ու դաստիարակածմայրերը չեն մտնում աշխատանքայինռեսուրսներիմեջ: Այսպիսով՝աշխատանքայինռեսուրսներըներառում են աշխատուԱ աշխատանքանակ տարիքի բնակչությունը,կենսաթոշակառուները յին տարիքից ցածր տարիք ունեցող աշխատողներըառանցառաջին ն երկրորդ կարգի չաշխատող հաշմանդամներին ժամկետիցշուտ կենսաթոշակայինիրավունք ձեռք բերած չաշխատող կենսաթոշակա-

ռուների:

Աշխատանքայինռեսուրսների քանակական փոփոխությունները բնութագրվումեն այնպիսի ցուցանիշներով,ինչպիսիք են աշխատանքային ռեսուրսներիբացարձակհավելաճը,աճի ն հավելաճիտեմպերը: Աշխատանքային ռեսուրսների բացարձակ հավելաճը որոշում են տարվա վերջի ն տարվասկզբի աշխատանքայինռեսուրսներիթվաքանակիտարբերությամբ: Օր.՝ 2001 թ. դեկտեմբերի1--ի դրությամբ ունեցել ենք 1800,0 հազ., իսկ 2001 թ. հունվարի 1--իդրությամբ:4780,0 հազ.մարդաշխատանքային ռեսուրսներ:Այս դեպքում փացարձակ հավելաճը կազմել էր 20,0 հազ. մարդ: Աշխատանքային ռեսուրսների թվաքանակըկարող է աճել ինչպես բնականաճի, այնպես էլ մեխանիկական՝ միգրացիոնճանապարհով: Աշխատանքային ռեսուրսների աճի տեմպը որոշում են տարեվերջի աշխատանքային ռեսուրսներիբացարձակթվաքանակըհարաբերելով տարվա սկզբի թվաքանակին:Եթե աճի տեմպը որոշում են մի քանի տարիներիհամար, ապա միջին տարեկանաճի տեմպը(1) հաշվարկում են հետնյալբանաձնով.

ո

Թ.

(2.1):

ս

Աշխատանքայինռեսուրսներիմիջին տարեկանհավելաճիտեմպը (1) որոշում են. ..

Լ

ո

--

Թ.

--

ո

Թ

ո

(22), որտեղ

Ս

տարիներիթիվն է, դիտարկվողժամանակահատվածի ռեսուրսներիթվաքանակնէ տարեվերջին, աշխատանքային

Թ. -- աշխատանքայինռեսուրսներիթվաքանակնէ տարվասկզբին: `

Աշխատանքայինռեսուրսներըմիակցուցանիշը չէ, որը արտացոլում մարդկայինռեսուրսները,այլ մակրոտնտեսականկարնոր ցուցանիշներ են նան տնտեսապեսակտիվ, տնտեսապեսոչ ակտիվբնակչություն ն աշխատուժհասկացությունները:Մինչն 90-ական թվականներըՀայաստանում բնակչությունըչեն դասակարգելտնտեսապես ակտիվ ն տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակչության, ինչպես ընդունված էր Աշխատանքիմիջազգայինկազմերպության(ԱՄԿ)կողմից դեռես 1919 թ-ին: Նոր դասակարգումըպայմանավորվածէ շուկայական հարաբերություններիանցման հետ: Ըստ ԱՄԿ--իմեթոդաբանության՝տնտեսապես ակտիվէ համարվում բնակչությանայն մասը, որն ապահովում է ապրանքների արտադրության ն ծառայությունների մատուցման համար անհրաժեշտ աշխատուժիառաջարկը:Այնիր մեջ ընդգրկում է զբաղՆրա մակերդակը որոշվում է տնտեսավածներինն գործազուրկներին: պես ակտիվբնակչությանն բնակչության ամբողջթվաքանակիհարաբերակցությամբ: Աշխատանքային ռեսուրսներիկազմը ըստ վերը նշված դասակարգման կարող ենք հետնյալ գծապատկերով (տե՛ս գծապատկեր2.1). է

ներկայացնել

8 2

Գլուխ 2. Աշիարանքային ռեսուրսներն հասարակությանաշխատանքայիններուժ

Աշիափանքայինռեսուրսներհասկացությունը

Գծապատկեր2.2

2.1 Գծաւվատկեր

Բնակչության կառուցվածքը

Աշխատանքային ռեսուրսներ

ՀՀ

Տնտեսապեսակտիվ

բնակչություն

Ամբողջբնակչությունը Վ Լ

լ

Արի ր րիքի Աւ տարիքի բնակչությունը

Տնտեսապեսոչ ակտիվ

բնակչություն

ԱշխատողներՉաչխատողներ

աշխա

Զբաղվածներ Գործազուրկներ

ԱԱ

ներ

Տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակչությունն աշխատունակտարիքի բնակչությանայն մասն է, որը զբաղվածկամ գործազուրկչէ, կամ տվյալ պահինչի էլ ցանկանումաշխատել: Այն իր մեջ ներառումէ. 1. ցերեկայինուսուցմանհաստատություններում սովորողները ն ուն սանողները,ունկնդիրները կուրսանտները, 2. կենսաթոշակառուները, կերակրողինկորցնողի հաշմանդամները, ն արտոնյալպայմաններովկենսաթոշակային իրավունքձեռք բերածները, 3. տնայինտնտեսությանմեջ զբաղվածները, 4. չաշխատողանձինք,որոնք հրաժարվելեն աշխատանքփնտրեդեպքումաշխալուց, սակայնպատրաստ են անհրաժեշտության 5.

տել,

է. չունեն աշխատելու անհրաժեշանձինք,փորոնք .

--

չաշխատող այլ տություն անկախեկամուտից: ՛

ՍԱՆգծապատկերիմիջոցով ր

Ո Ա ԹԵԱՆ

2.2). (տե՛ս գծապատկեր Ա

տնյալ

/8

անանեը

ՔԻ

Աշխատողներ Չաշխատողներ

լ է

|

| Ախատաաախաահաի || բնակչություն բնակչություն բնակչություն

բարակ

շայխատող

|

Աշխատողներ ձիընտ Աշխատանք ժամանակավոր Սչխատանք

լունեցող բնակչութ. բնակություն մոդազուկնեյ

ՀչՀԵ-՛

Տնտեսապեսակտիվ

ՀՆ

Տնտեսապես ոչ ակտիվ

բնակչություն

բնակչություն

Կարնորնշանակությունունի տնտեսապեսակտիվբնակչությանկառուցվածքիուսումնասիրությունը,որը ներկայացվածէ ստորնբերվող աղյուսակ 2.3--ում: Ինչպես երնում է աղյուսակի տվյալներից, տնտեսապես ակտիվ նվազել է 24, իսկ զբաղբնակչությանթիվը 1993-2002 թք. ված բնակչությանթիվը՝մոտ 2846-ով: թիվը նվազել է 30,0, իսկ կաԸնդ որում՝ զբաղված տղամարդկանց նանց թիվը՝ 2626-ով: Գրանցվածգործազուրկներիթիվը վերջին տարիներիընթացքումէականփոփոխությունչի կրել, սակայն կանանց թիվը գործազուրկներիմեջ դեռես մեծ տեսակարարկշիռ է կազմում (մոտ6772): ,

ընթացֆում

Գլուխ2. Աշխատանքային ռհաղրսներհ հասարակության աշխատանքայիններուժ

ալյուսակ2.3 Հ1

տնտե

1993-2002 ակտիվ բնակչությանկառուցվածքը տնտեսապես ե

՛

ն

թթ.',

(հազ. մարդ) թ

նակչություն աե

որր

ո

Աո

տղամարդ

ԱՆ

ողը

ՀԱՏ

ում

ո»

19962000

ՑԻ

:

աարիաաննի

1543:3 1476,4

13373

|-3840

612.4 131.7

Մարինո,

«/ՌՔՎՈԼ

Է59686. 15809

86.9 զանցված որհազուվներ րարը ր ՆՆ ր ատար

| 12777

|

Տ:

ւռ

1106,4

527.9 127.3

2.3 Գժապարկեր

Աշխատանքային

ռեսուրսներ

|

|

|

տ

|

Ց Ջ Ա8|/241/4:8/2|/3|/5 տ.

այ|

81/11/8782

//2148

Աշխատանքային ռեսուրսներիկառուցվածքում կարնորնշանակություն է տրվումսեռին,որը զբաղվածության արդյունավետ կառուցվածք է ապահովումինչպեսպրոֆեսիոնալ, այնպեսէլ ճյուղային-՛տերիտորի1

«Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք»,1998

49-51:

թ.,

էջ 38-39, 2001

թ.,

էջ 41-43,

.

ԱԱ աո Ան է

նի ա:տությա մ

հասկացությանը: ավասարազոր հետ զուգաակտիվբնակչությունհասկացության Ուստիտնտեսապես տնտեսապես

ակտիվ

բնակչություն

որն իր մեջ օգտագործումենք նան աշխատուժհասկացությունը, ն գործազուրկներին: Աշխատուժասելով ներառումէ զբաղվածներին կատարելումարդումտավորն ֆիզիկահասկանումենք աշխատանք ն կարողությունների որը այն ամբողջությունը, կանունակությունների է գործընթացում աշխատուժկրողիկողմիցկիրառվում արտադրության արժեքներստեղծելիս: սպառողական Աշխատուժիկողմիցայդ կարողություններըն ունակություններըի հայտ են գալիս, դրսնորվումն իրացվումեն աշխատանքի գործընթացի Այդ ժամանակնոր օգտակարսպառողական արժեքներ. ստեղծելիս: ն հասարակական երնույթ է, գործընթացըբարդ սոցիալ--՛ տնտեսական է աշխատուժինպատակահարմար գործունեորով էլ պայմանավորված աշխատուժի միջոցներին մասնավորապես ությունը,արտադրության արղյունավետօգտագործումը: մարդուհիմնարարհատկանիշնէ, նրաաշխատելուկաէ, այն ունեցել հասկացություն րողությունը:Աշխատուժը պատմական է իր զարգացմանփուլերը՝ստրուկիցմինչե աշխատուժապրանքիփոխակերպվելը:Հարկ է նշել, որ մարդիկի սկզբանետիրապետելեն ն իրենցսովորույթնեունակությունների իրենցմտավորն ֆիզիկական աշխատանքկատարելուն:Աշխատուժըապրի համապատասխան է տեսակետից ազատէ ն զուրկ արրանք դառնում,երբայնիրավական ն վաճառումէ գործատուին: տադրությանմիջոցներից իր աշխատուժը մշտական Աշխատուժնունի վերարտադրություն: Աշխատուժիվերարէ բնակչությանվերարտադրությամբ: տադրությունըպայմանավորված Գոյությունունեն բնակչության վերարտադրության հետնյալտեսակնե-

մշխատուժը

Գ

||5||5||թ

ՑՎ ՏՅԱ»

ն կանանցհարակտրվածքով՝պահպանելովնան տղամարդկանց բերակցությունը: որակականկողմինբնորոշեն կրթուԱշխատանքային ռեսուրսների Այնբնութագրվումէ բնակչությունը,պրոֆեսիոնալկարողությունները: ուսման կրթյանկրթականմակարդակով, տնողությամբ,բարձրագույն տեսակարար կշռով: թությամբմասնագետների ռեսուրսների քանակականկողմինբնորոշէ հատԱշխատանքային ռեենք ընդգրկում որ տարիքից աշխատանքային կապես տարիքը՝ ն են անցնում: սուրսներիմեջ, որ տարիքից կենսաթոշակի հետ օգնշված հասկացությունների Բնակչությանկառուցվածքում ալ

հեռ

Աշխատանքային ռեսուրսներիձեավորման վրա ազդում են մի շարք գործոններ`տարիքը,կրթությունը,սեռը, պրոֆեսիոնալզբաղմունքը, կրոնական համոզմունքները, որոնք էլ կազմումեն նրակառուցվածքը: Աշխատանքային ռեսուրսների կառուցվածքը ունի հետնյալտեսքը.

|

Ախատաքքայինռեսուրսներհասկացությունը

8 2

ք.,

էջ

Գյո:

2.

Աշխատանքային ռեսուրսներն հատսրակության աշխափանքային ներուժ

:

րը՝ պարզ, ընդլայնվածն նեղացածվերարտադրություն: Պարզ վերարտադրություննայն է, երբ երկարժամանակահատվածում բնակչության ծնելիությանինտենսիվության պարամետրերը համընկնումեն մահացության պարամետրերին,կամ ծնելիությանե մահացությանմակարդակներըհավասարվումեն: Այն դեպքում, երբ ծնելիությանմակարդակը գերազանցումէ մահացությանմակարդակը, տեղի է ունենում ընդլայնվածվերարտադրություն, իսկ հակառակ դեպքում՝ նվազողվերարտադրություն: Բնակչությանվերարտադրությունը բնութագրվումէ ծննն մահացությանցուցանիշներով: դաբերության Ծնվածներին մահացածներիդրականտարբերությունըկազմում է բնակչությանբնականաճը: Ծնվածներին մահացածների թվաքանակըտրվում է 1000 մարդու հաշվով, իսկ ծնելիության(Գծ) ն մահացության -(Գմ) գործակիցները հաշվարկումենք հեւոնյալկերպ.

8 2.1. Աշխատանքայինռեսուրսներհասկացությունը

հասակից դուրս եկած բնակչության տարբերուաշխատանքային ասելով հասկանումենք արթյամբ: Աշխատուժիվերարտադրություն տադրությանգործընթացիցդուրս եկած աշխատուժիփոխարինումը

ն

նոր աշխատուժով:

Ալյուսաւկ2.4 ՀՀ

բնակչության թվաքանակը,կազմը ն բնական շարժի ցուցանիշները1990-2002 թթ.՝ 19901153

թվաբվ 3574.5| 3740.2 | 37664 Բնակչության

հաարեմերջին, 125328| 25353 24844 արու

|37807

137912

|37982

| 38034

|25327

|25354

125360

25357

12001

12002

|38024

|32129

|32103

125324

20656

.

աղաքայ| լ

| 20622

'

Ծ Տ բ

գ»: ծ

«1000 թ

(2-3),

Գ:

Հ.

Ք

Գյուղական

Մ

բ

«1000 Ք

(24),

որտեղ

հաշվ Հազար բնակչի

վով ծնվածներ

Ծ. ծնվածներիթիվն է, թիվնէ, Մջ մահացածների Բ. բնակչությանմիջինտարեկանթվաքանակնէ:

1090,1 | 12074 225|

Մահացածներ

--

|

12311

|

|

|

1248,0 | 12558

|

|

|

65651

16,3

8,4

6,4

6,2

Ամուսնություններ 8,0

Տ,8

0,8

0,7

0,7

1262,2 | 12676

|

Ւ

653531

|

1270,0 | 41473 | 1148,1

|

|

--

բնական աճը

Բնակչության

--

Բնակչության վերարտադրություն ասելովհասկանումենք պատմական ն սոցիալ-՛ գործոններովպայմանավորված մարդկատնտեսական յին սերնդիվերականգնման անընդհատգործընթաց: է պայմանավորվածաշխատանԲնակչությանվերարտադրությամբ քային ռեսուրսներիվերարտադրությըւնը: Ընդհանրապես բնակչությատ վերարտադրություն ասելով հասկանում ենք սերնդի անընդհատնորացում, սերնդափոխություն, ուստի բնակչությանվերարտադրությունըաշխատուժի վերարտադրության ընդհանուր,կարնորնախադրյալներից մեկն է: Բնակչությանվերարտադրության ն աշխատուժիվերարտադրությանքանակական փոփոխությանցուցանիշներըչեն կարողհամընկնել,քանի որ բնակչության աճի փոփոխությունները կարողեն ազդել աշխատուժի աճի վրա միայն աշխատանքային հասակմտնելուց հետո: Ընդ որում՝ աշխատանքային է աշխատանքային ռեսուրսների աճը պայմանավորված հասակմտած

Ա

2.7

2,1

3.3

3.0

3.3

4,3

0,4

0,3

0,4

0,6

0,5

0,6

Աշխատուժիվերարտադրությունըլինում է պարզ ն ընդլայնված: Պարզ վերարտադրության դուրս եկած աշդեպքումարտպդրությունից է արտադրություն խատուժը (թոշակի անցնելը, մահը) փոխարինվում նոր մուտք գործողնույն թվով աշխատողներով:Պարզ վերարտադրությանժամանակաշխատունակության մասնակիկորուստըվերականգնէ արտադրության մեջ աշխատուժինոր սերունդ ընդգրկելու, վում զբաղվածներիորակավորումըբարձրացնելու, արտադրությանմեջ աշխատուժիարդյունավետվերաբաշխումիրականացնելումիջոցով:

ոծուժու

«Հայաստանիվիճակագրական տարեգիրք»,Երնան,1998

թ.,

էջ 18,

2007 թ.,

էջ 22,

թ.,

էջ 24:

ռեսուրսներհասկացությունը Տ 2.1. Աշիատանքային

ն հասարակության Գլուխ2. Աշխատանքայինռեսուրաներ աշխատանքայիններուժ

Աշխատուժիընդլայնվածվերարտադրությունը ենթադրումէ աշխատունակբնակչությանաշխատունակության ինչպեսմասնակի,այնպես էլ լրիվ կորուստիվերականգնում ոչ թե նույն, այլ էլ ավելի մեծ մասշտաբներով ն էլ ավելի բարձր որակական հատկանիշներով: Հետնաբար,արտադրությանգործընթացում ծախսվածաշխատուժի ն վերականգնումով աշխատողների թվի ավելացումովաշխատուժի ընդլայնվածվերարտադրությունից բացիենթադրվումէ որակյալ աշխատուժիընդլայնվածմասշտաբներովվերարտադրություն: Այդ նշանակում է, որ տեղի է ունենում աշխատողիորակականաճ, այսինքն՝ բարձրանումեն նրա գիտելիքները,փորձը, հմտությունըն ունակությունները:Տարբերում ենք աշխատուժիընդլայնվածվերարտադրությաներկուտեսակ՝ինտենսիվն էքստենսիվ: էքստենսիվընդլայնվածվերարտադրության ժամանակտեղի է ունենում աշխատանքային ռեսուրսներիքանակական իսկ ինտենսիվիդեպՔում՝ պրոֆեսիոնալ--որակական կազմիաճ: Այսպիսով՝աշխատուժիինչպես պարզ, այնպեսէլ ընդլայնվածվերարտադրությունը ունիքանակականն որակականարտահայտություն: Է բնակչությանբնաԸնդ որում՝ քանակականաճը սահմանափակվում կան աճով (ծնունդ-մահացություն), իսկ որակականը` կրթության, առողջապահության, փորձի,ընդունակության մակարդակով: Աշխատուժիվերարտադրությունը հասարակականվերարտադրությանկարնորտարրերիցմեկն է: Վայտնիէ, որ հասարակական վերարտադրությունըիր մեջ ներառումէ ՀԱԱ ն արտադրականհարաբերություններիվերարտադրությունը: Ընդ որում՝այս տարրերիվերարտադրությունըորոշակիառումովհենվումէ աշխատուժին աշխատանքային ռեսուրսներիվերարտադրության վրա: Աշխատուժի ունի հետնյալ փուլերը` կազմավերարտադրությունը ն սպառման: վորմանկամ արտադրությաց, բաշխման,փոխանակման Առաջին`կազմավորման աշխատանքային ռեսուրսներից դուրս է գալիս աշխատողների մի խումբ(թոշակիանցնելը,մահանալը), ն մուտքէ գործում աշխատանքային տարիքիաշխատունակ բնակչությունը: եվ այդ գործընթացըհամարումենք աշխատուժի կազմավորման փուլ: Կազմավորման այդ գործընթացըիր մեջ ներառումէ.

փուլում

1.

անհատական կամնրաաշխատուաշխատուժիարտադրությունը ն վերականգնումը, նակությանպահպանումը

2.

որի հաշվինփոխհատուցվում նոր աշխատուժիարտադրությունը, են բնական կորուստներըի հաշիվ աշխատանքային տարիք մուտք գործողերիտասարդության, ՛

Յ.

`

արտադրությունը: աշխատուժի որակավորված

Կազմավորմանփուլը ներառում է աշխատուժիձնավորմանհետ բաժինըպատկակապվածծախսերը:Այդծախսերիմեջ կարնորագույն հետ նում է ուսուցման, կրթությանն կադրերի վերապատրաստման գոյությունունի ուղղակիկապաշկապվածծախսերին:Ընդհանրապես խատուժիկրթությանվրա կատարվածծախսերին աշխատուժիգնի ն միջն, ն որքան մեծ են աշխատուժիուսուցման,վերապատրաստման տածախսերըն կրթությանտրամադրած բարձրացման որակավորման րիներիթիվը, այնքանբարձրէ աշխատուժիգինը: Վերարտադրության է երկու ենթաերկրորդփուլը բաշխմանփուլն է: Այս փուլը բաղկացած ն փուլերից՝բուն բաշխման վերաբաշխման: Բուն բաշխումըկատարվումէ ըստ աշխատանքային տեղերի,ըստ ն քաղաքի: ոլորտների,ըստ շրջանների,գյուղի արտադրության ընդգրկումէ արդենզբաղմունքունեցող բնակչուՎերաբաշխումը որը լինում է երկուտեսակ՝ թյաններսումտեղիունեցողտեղաշարժերին, են ա) երբ մեկ ոլորտիցանցնում մեկ այլ ոլորտ (օր.՝ գյուղատնտեսությունիցարդյունաբերություն), ներսում է կատարվում բ) երբ տվյալ ոլորտի, տվյալ բնագավառի մեջ): (օր.՝ արդյունաբերության է աշխատանքի շուկայում բաշխումըպայմանավորված Աշխատուժի ն շարժ աշխատուժի բ արձր համեմատաբար ա ռաջարկով, աշխատուժի է գինը: է նկատվումայն ոլորտներում, որտեղբարձր աշխատուժի է: Այն իրափ ուլն փոխանակման երրորդփուլը Վերարտադրության ունենում է աշտեղի շուկայում,"այսինքն՝ կանացվումէ աշխատանքի հարաբերուխատուժիառք ու վաճառք:ԱշխատուժըչԽշխատանքային է հիմունքներով,կատարթյուններումընդգրկվում պայմանագրային ված աշխատանքիդիմաց ստանալով աշխատուժիգինը` աշխատաորպեսաշխատուժիգին, որոշվում է աշխավարձը: Աշխատավարձը՝ տանքիշուկայում առաջարկիե պահանջարկիհարաբերակցությամբ: մակարդակիբարձրագնի վրա ազդումէ զբաղվածության Աշխատուժի է: բարձրանում ցումը, իսկ շուկայիդերըաստիճանաբար չէ, որ տեղի ուներ աշխատուժիառք ու Բոլոր հասարակարգերում ն ֆեոդալական), այն տեղիէ ունենում, վաճառք(օր.՝ ստրկատիրական

Գլուխ 2. Աշխազանքայինռեսուրսներն հասարակության աշխատանքային ներուժ

քանիոր աշխատուժիտերը զուրկ

է արտադրության միջոցներիցս̀ե-

փականությունից:Արտադրության հանմիջոցներիսեփականատերը դես է գալիս որպես աշխատուժիգնորդ: Աշխատուժը վաճառվումէ, քանի որ նրա կրողը զուրկ է սեփականությունից Ա ազատ է իրավական իմաստով:Միայն այս պայմաններում է տեղի ունենում աշխատուժի առք ու վաճառք: սպառմանփուլն է, այն տեղիէ ունենում արտադրության գործընթացում: Արտադրության մեջ ստեղծվում են նյութական ն բարիքներ, մարդն էլ սպառում է այդ բարիքները:Մյուս կողմից արտադրությանգործընթացումսպառվումէ նան շխաշխատուժը, սկսվում ըն կսվ է կազմավորմանփուլը: Աշխատուժի վերարտադոության փուլե լերը կարող ենք ներկայացնել

Չորրորդ փուլը

եշ երա տեգծապատկեր

2.4. Գծապատկեր

Աշխատուժի

վերարտադրություն .

ՀՀԴ`

ն սպառման փուլերիառանձնաԱշխատուժի վերարտադրության հատկությունը նրանում Է, որ աշխատուժիվերարտադրության պրոցեսում մարդըսպառում է նյութականբարիքներ, իսկ բարիքների արտադրության ընթացքումսպառվում է աշխատուժըն վերարտադրվում:

8 2.2. Աշխատուժի շարժը, նիա ծները ն համալրումը

գրականությանմեջ տարբերում են աշխատուժի Տնտեսագիտական ն անհատական հավաքականձները: Ընդ որում` անհատականաշխատուժը դիտվումԷ իբրնմեկառանձինվերցվածմարդուաշխատելուկարողությունը, իսկ հավաքականաշխատուժըմի խումբ մարդկանցհամախմբված,համատեղջանքերովաշխատելուկարողություննէ: ,

2.2.

Աշխատուժիշար ի չներըր ն համալրում լրումը շարժը,նրա

Աշխատուժիշարժը իրենից ներկայացնումէ բարդ սոցիալ--տնտեգործընթաց, որի ընթացքումփոսական,ինչպեսնան կենսաբանական փոխությանեն ենթարկվումաշխատուժիքանակականն որակական հատկանիշները: շարժը բնականէվոլյուցիոնգործընթացէ, որը անմիջաԱշխատուժի կանորեն կապվում է բնակչության սերնդափոխության,աշխատուժի ն սոցիալական բարձրացման որակավորման կարիքներիբավարարման հետ: Վետնաբար,աշխատուժիշարժի հիմքում ընկած է արտադրողական ուժերի ն արտադրականհարաբերությունների միջն եղած հակասությունը, որը պահանջումէ արտադրողական ուժերի անընդհատզարկատարելագործում: գացում ն արտադրականհարաբերությունների Տարբերումենք աշխատուժիշարժի հետնյալ տեսակները. 1. Սոցիալական: 2. Աշխատանքային: 3. Պրոֆեսիոնալ: 4. Բնական: Սոցիալականշարժն այն է, երբ աշխատուժնընդգրկումէ սոցիալան կան մի շարք խմբեր՝բանվորներ,ծադայողներ, մտավորականներ հետնանքովորոշ քաայդ խմբերիմեջ որակական փոփոխությոլնների նակությանմարդիկ կարող են մի խմբիցանցնել մեկ այլ խումբ կամ գյուղից անցնել քաղաք, ֆիզիկականաշխատանքիցտեղափոխվել մտավորաշխատանքի: շարժն այն է, երբ որ տեղի է ունենում աշխատուժի Աշխատանքային աշխաորակական,որակավորմանբարձրացմանհամապատասխան տեղաշարժ: տանքի ելՊրոֆեսիոնալշարժն այն է, երբ արտադրությանպահանջներից առաջնակարգդեր նելով՝ որոշ պրոֆեսիաներն մասնագիտություններ են ստանում, իսկ որոշներնէլ աստիճանաբար դուրս են մղվում արտադ27

ներուժ Գլուիւ 2. Աշիարանքայինդեսուրաներն հասարակությանաշխատանքային

Տ 2.3.

րությունից, ն աշխատուժըստիպված է լինում վերապրոֆիլավորվել-վերապատրաստվել` նոր մասնագիտություն ստանալուհամար: Բնականշարժը տեղիէ ունենում այն ժամանակ,երբ աշխատանքային հասակէ մտնում բնակչությանմի մասը,իսկմի մասը դուրս է գալիս հասակմտնելուն բնականկորուստներիպատճառով: կենսաթոշակային Անկախսեփականությանտարբերձներիառկայության՝ աշխատուէ բնակչությանթվաքանակի ժով համալրումըկատարվում աճին զբաղվածներիկազմիփոփոխմանհաշվին: Երկրիմասշտաբովնոր աշխատողներ համարվումեն նրանք,ովքեր մինչ այդ չեն աշխատել,իսկ ձեռնարկության համարնոր աշխատողէ նան այն, ով մինչ այդ աշխատելէ մի այլ ձեռնարկությունում: Տարբեր են աշխատուժովապահովելուձները՝ պայմանագրային, բաշխմամբ, հավաքագրման միջոցովն այլն: Կարնորէ աշխատանքային ռեզերվհասկացությունը:Այդ այն է, երբ աշխատանքային տարիքիմեջ է, բայց չի աշխատում:

կտրվածքով,քանի որ այն իրենիցներկայացնումէ մարդկանցաշխան կարողությունների տելու հնարավորությունների ամբողջությունը: մոտ շրջանառության Աշխատանքային ներուժհասկացությունըմեզ է նրանով, մեջ է դրվել իննսունական Այդբացատրվում թվականներին: են որ թեն մինչ այդ զբաղվել ռեսուրսներով,սակայն աշխատանքային են ուսումնասիրել բնակչությանմիայն հետնյալ երեք խմբերի՝աշխատանքայինհասակումաշխատունակբնակչության,տնտեսությանմեջ ն կենսաթոշակառուների հիմնախնզբաղվածների, անչափահասների դիրները:Հետնաբար,ուսումնասիրման օբյեկտ է հանդիսացելաշխատանքայիններուժիմի մասը: է, այն իր մեջ Աշխատանքային ներուժըռեսուրսայինհասկացություն է ներառում աշխատանքային ռեսուրսները,աղբյուրները,միջոցները, որոնքկարողեն օգտագործվել այս կամ այնխնդիրըլուծելու ժամանակ: ներուժըարտադրությանմեջ աշխատավորության Աշխատանքային մասնակցությանառավելագույնսահմանն է՝ իրենցհոգեֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով, պրոֆեսիոնալգիտելիքներիման փորձով: կարդակով կուտակվածաշխատանքային հատուկէ քանակաԸնդհանրապես ռեսուրսներին աշխատանքային կանկողմը, աշխատուժին՝ ներուժին՝ որակական,իսկ աշխատանքային ն թե՛ քանակական թե՛ որակականհատկանիշները:Այս տեսակետից կարողենք տալ աշխատանքային ներուժինմի այլ սահմանում, որ այն աշխատելունկատմամբհասարակությանամբողջականհնարավորուէ: թյուններիհանրագումարն կողմը բնութագրվումէ աշԱշխատանքային ներուժիքանակական կամ աշխատուխատանքային ռեսուրսներովե աշխատաժամանակով նակ բնակչությանկողմիցաշխատածմարդ/ժամերով, մարդ/օրերովն մ արդ/տարիներով ներով: Աշխատանքային կողմըբնութագրվումէ աշխաներուժիորակական տունակ բնակչությանառողջականվիճակով,ֆիզիկականն հոգնոր զարգացման մակարդակով, ինչպես նան կրթական, պրոֆեսիոորակավորման նալ-մասնագիտական մակարդակով: Աշխատանքային ներուժիքանակականկողմիաճը տալիս է աշխատանքայիններուժիէքստենսիվաճը, իսկ երբ բարձրանումէ աշխատանքայիններուժիորակականկողմը, ապա այն ապահովումէ ներուժի ինտենսիվաճ: Տարբերումենք աշխատողիկամ անձի,ձեռնարկությանն հասարակության աշխատանքային ներուժի տեսակները:

Աշխատանքայիններուժ հասկացությունը, կառուցվածքըն ցուցանիշները Աշխատուժըարտադրությանկարնոր գործոններիցմեկն է: Աշխատանքայինգործունեությանընթացքում աշխատուժիհնարավորություններիԱ կարողությունների, ինչպես նան այդ գործընթացումմարն դու կազմավորման զարգացմանընթացքիվերաբերյալբազմակողնետալիս հասարակությանաշխատանքային

ուհասկացութ: Ընդհանրապեսներուժ բառը

է միջոցներ, պահուստ, նշանակում նան

կարելի օգտագդրծել գանկացած

աղբյուր, որը պահին,ինչը կարելի է ասել մարդկանցնկատմամբ, որոնցաշխատուժընույնպեսկարելի է օգտագործելանհրաժեշտության դեպքում: Ամբողջաշխարհումընդունվածէ մարդունհամարելգլխավոր,հիմնականարտադրողականուժ, որի ֆիզիկականն մտավորունակությունների ու առաջին հերթին ն է բարձրացնում իր՝ մարդուաշխատանքի ապա՝ հասարակական արտադրության արդյունավետությունը: Աշխատանքային ներուժ հասկացությունը կարելի է դիտարկել առանձինանհատի՝մարդու,ձեռնարկության, քաղաքի,մարզին երկրի

է

հնարավորությունների օգտագործումը

Սիատանըայիններուժհասկացությունը,կառուցվածքըն ցուցանիշները

.

Գլուիւ 2. Աշխատանքայինռեսուրսներ ն հասարակությանաշխատանըայիններուժ

մեԱնձի կամ աշխատողիաշխատանքային ներուժը փոփոխական է նրափորձով,հմտությամբ,գիտելիքծություն է: Այն պայմանավորված ներով, աշխատանքիպայմաններով: Ձեռնարկությանաշխատանքայիններուժըաշխատողներիմասնակցությանառավելագույն սահմանն է ն իր մեջ ներառում է առանձինաշխատողներիաշխատանքայիններուժը: Վասարակության աշխատանքային ներուժըաշխատունակբնակչության ստեղծագործականկարողություններին հնարավորությունների ամբողջություննէ, մարդկայինգործոնիիրացմանկոնկրետձնը, աշխատողներիակտիվությանբարձրացմանմակարդակի ցուցանիշը: Աշխատանքային ներուժըկարնորնշանակությունէ ստանում բնակչության լրիվ զբաղվածությանպայմաններում:Կարնորումեն, թե աշխատանքայիններուժի ո՛ր մասն է ակտիվ(զբաղված),ն ո՛ր մասը՝ պասիվ (տվյալ պահինչզբաղված):Լրիվ զբաղվածությունըդեռնսչի նշանակում, որ աշխատանքայինտարիքիաշխատունակամբողջբնակչությունը ընդգրկվածէ աշխատանքիմեջ, ն չկա գործազրկություն,այլ այն ձեռք է բերում զբաղվածությանբնականմակարդակ: Որպեսաշխատանքային ներուժիծավալայինցուցանիշընդունվումէ աշխատողներիթվաքանակը,իսկ օգտագործմանցուցանիշ՝մարդ/տաէ աշխատանքային րին ն մարդ/ժամը:Առավելնպատակահարմար ծախու առաէ սումներնարտահայտելմարդ/ժամերով, քանի որ այն կայուն վել ճիշտ է արտացոլումաշխատաժամանակի օգտագործումը: Արտադրականձեռնարկություններում աշխատանքայիններուժը հաշվարկելիսանհրաժեշտէ հստակ պատկերացումունենալ աշխաժատաժամանակիամբողջականֆոնդի հետնյալհասկացությունների՝ մանակիօրացուցային ֆոնդի (Ֆ.ր): աշխատանքայինժամանակիամն աշխատաժամանակի բողջականպոտենցիալֆոնդի փաստացի

Ֆ,) ֆոնդի (Ֆլ) վերաբերյալ: կոլեկտիվումկամ ձեռնարկությունումաշխատանԱշխատանքային

քային ներուժըհաշվարկում են հետնյալ բանաձներիմիջոցով. ՏՖ.

Ֆո

Կի

Ֆլ.

օր.

-ժ,

(2.5 կաՖ

՞չ:

ա

-2Թ:ՀՕ

բ

ո«ժ

հեր.

(2.6), որտեղ

ձեռնարկությանաշխատաժամանակի պոտենցիալամբողջական ֆոնդն է, ժամերովարտահայտված,

8 23. Աշխատանքայիններուժ հասկացությունը,կառուցվածքը հ ցուցանիշները

Ֆոր օրացուցայինժամանակիամբողջական ֆոնդն է՝

ժամերով

--

արտահայտված, ժ,չ

ու ընդմիջումռեզերվներչառաջացնողբացակայություններն

--

ներն են, ժամ, Թ թվաքանակնէ, մարդ, աշխատողների օրերի թիվն է, օրերով, Օ,, աշխատանքային --

--

օրվա տնողություննէ, ժամ: Ժիեր. --- աշխատանքային

.

Վիմքընդունելովվերջինբանաճնը՝կարող ենք հաշվարկելշրջանի, մարզի,երկրի աշխատանքայիններուժը:

-Ֆ

Նրնդպ.Թ

--

ժ.

հեր.

--

Թ

ժեր,

(2.7), որտեղ

աշխատողներիթվաքանակնէ, մարդ, հաշվետու շրջանում օրենսդրությամբսահմանվածաշխա-

տանքայինօրվա տնողություննէ, տ 1, 2...), որոնք կաբնակչությանառանձինխմբերիթիվն է ( րող են մասնակցությունունենալ հասարակականարտադրությանը: Հ

ներուժը հաշվարկելիսնկատիպետք Աշխատանքային է ունենալ, որ ն բնակչության մեջ մտնում են աշխատունակ հասակի աշխատանքային բնակչությանտարբերխմբեր, որոնք հավասար մասնակցությունչեն կարող ունենալ հասարակականարտադրությանգործընթացում,ինչպիսիք են զինվորականծառայության մեջ գտնվողներնու ցերեկային ուսուցմանմեջ ընդգրկվածները:Ուստի,,այդպիսիխմբերիհամարհաշելնելով, մասնակի վարկում ենք, իրենց մասնակցությանավտիճանից լրիվ աշխատած տարվա ընթացքում հիմք ընդունելով գործակիցներից՝ ն ներուժը: ժամանակը, ապա հաշվարկումաշխատանքային Հիմնական հասկացությունները

--

Մարդկայինռեսուրսներ ռեսուրսներ Աշխատանքային ներուժ Աշխատանքային Աշխատուժ `

Յ

Գլուիւ 2. Աշիաւրանքայինռեսուրսներն հասարակությանաշիատանքայիններուժ

Աշխատակազմ Տնտեսապեսակտիվբնակչություն Տնտեսապեսոչ ակտիվբնակչություն Զբաղվածբնակչություն

ԳԼՈՒԽ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

Գործազուրկներ

վերարտադրություն Աշխատուժի Աշխատուժի շարժ

ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՇՈՒԿԱՆ

Ինքնաստուգմանն քննարկմանհարցեր են օգտագործվում 1. Ինչպիսի՞ ռեսուրսնեհասկացություններ մարդկային բնութագրելուժամանակ: 2. Ինչպիսի՞ ռեսուրսռեսուրսներգոյությունունեն, ն այդ թվում մարդկային ունեն: ները ի՞ն,առանձնահատկություն 3. Ինչպիսի՞ ռեսուրսները: կազմ ունեն աշխատանքային ու աշխատանքային 4. Ո՞րնէ բնակչության ռեսուրսների վերարտադրությունը, ն ի՞նչկապկա դրանցմիջն: 5. Որո՞նքեն աշխատուժիվերարտադրության փուլերը, ն ի՞նչ կապ կա դրանցմիջն: 6. Որո՞նքեն աշխատուժիշարժը ն տեսակները: ն 7. Ինչպե՞ս ներուժ» հասկացությունը «աշխատանքային եք մեկնաբանում հաշվարկումայն: րը

Գրականություն

7 4ՇՈՕՈԵՅՕՑՅԻՒՑ

Ք. 80Շոքօո3Յոօղ080 Թռքոճիտն է., 1988. 2. ԼօքծոօտՒԼ. /Ճ. 36ՕԿՕԽԻԿՅ 1ք/ղ08Եռ« քօօյքօօ8.

1.

հրտ.

3.

Բ Ֆյաոտ

(օա

, օ6166184.

.

ԷԼ,

7.

Լք/108Եյո

ք6.յքըօտ

/Ճքխծ-

Ի., 1989.

» Դթթոոծ քօշյքՇել

Բ

ք)յղօ807

|

Ոօտեոճտ

1քյՈօ8Եւ« ԿԱյՈԵՇՀՈՒէ. Ո., 366088 /Ճ. Փ., ՔյՄՋուլ68Ե. ք. Ք6Ր/ոճքՕՑՅԻՄ6

ՉՈԱՕԼՍ6ԻԵԱՑ քեՒԻՕԿԵԾՑ

3«ՕԵՕԽԻԵԾ.

Խ., ՄեՇո/ր/: ՛թյոճ, 1997.

ԻՅՇՑՈՑԻԼՆՏ.

7/Կ6ԾԽԱՕ6 5. ԿՍքոօտՈ. Խ. ո ըք. 1քյոօտելթքծճ)յքՇեւ 1 32810015

4.

ՈՕ-օ6։ծ. Խլ., 1994. 6.

Քօֆօ

/.

Էլ.

տ

ոք.

3ԵԹիօաոՑ թ)ըճ.

ոօօօճ6։ծ. Իլ, 3/ԿՓՇԵօօ

1995.

3.1. Լ.

Զիաղվածությունի,սկզբունքներըն հասկացությունները

Բնակչությանզբաղվածությունը շուկայականտնտեսության ներկա է պայմաններումհանդիսանում սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրնեն ամենաարդիականը: րից ամենակարնորը Բնակչությանզբաղվածությունը բազմանշանակ հասկացությունէ, որն իր մեջ ընդգրկումէ մարդկային գործունեության բոլոր կողմերը:Զբաղվածհամարումենք այն են օգտակարգործունեություն՝աշմարդկանց,որոնքիրականացնում խատանքի,ուսուցման,ծառայությանն այլ բնագավառներում: Զբաղն վածությունընախ առաջ մարդկանցաշխատանքային գործունեուն թյունն է, որը բերում է աշխատանքային եկամուտ`աշխատավարձ, ն ապահովում բնակչությանանձնական հասարակականպահանջմունքներիբավարարումը: Բնակչությանզբաղվածությունըանհրաժեշտպայմաններէ ստեղծում նրա վերարտադրության համար: Զբաղվածլինելուց է կախված ն հարազատների մարդկանցկենսամակարդակը, ուսումը, ընտանիքի նկատմամբհոգ տանելը: Զբաղվածությանմակարդակի բարձրացումը ն մարդէ ապահովում տնտեսականաճ, կանխումգործազրկությունը կանց պարապությանու անգործությանհասարակական չարիք վերաճելու վտանգը: ժալուծման ն կարգավորման Զբաղվածությանհիմնախնդիրների են մանակառաջնորդվում մի շարք սկզբունքներով:Այդ սկզբունքները բացահայտումեն հասարակության զարգացմանկոնկրետպայմաննեն րում զբաղվածության բնույթը դրվումեն զբաղվածությանպետական քաղաքականության մշակմանհիմքում:

Գլուխ 3. Բնակչությանզբաղվածությունըն աշխատանքի չուկան

Տ 3.|. Զբաղվածությունը,սկզբունքնեիըն հասկացությունները

Այդ սկզբունքներիցեն. ն կատարելաշխատանԱպահովելբնակչությանըաշխատանքով ն ազատ քի ընտրություն զբաղվածություն: Արգելել հարկադիրն պարտադիրաշխատանքը: Առաջնահերթիրավունք վերապահելմարդունընտրությունկատարելու՝ մասնակցելթե չմասնակցելհասարակական աշխատանքներին: Ստեղծելպետությանկողմիցանհրաժեշտպայմաններաշխատանքի նկատմամբմարդկանցիրավունքը լիարժեք ապահովելու համար, պաշտպանելգործազրկությունից,ապահովել գործազուրկներինաշխատանքով ն ցույց տալ նյութականօգնություն: Ապահովելբնակչությանբոլոր խավերիհամարհավասարհնարավորություններ,անկախսեռից,տարիքից,սոցիալականպատկանելիությունից, քաղաքական համոզմունքներից, աշխատելուն աշխատանքի ազատ ընտրությունկատարելու: Աջակցելբնակչության արտադրականն ստեղծագործական բոլոր կարգի այն նախաձեռնություններին, որոնք կնպաստեն զբաղվածության ն արտադրողականաշխատանքիմակարդակի բարձրացմանը: Խրախուսել փոքր ն միջին բիզնեսի զարգացումըհ̀նարավորություն տալ գործատուներիննոր աշխատատեղերբացելու:

Գործազուրկներ, Աշխատանքփնտրողանձինք, Վարմարաշխատանք: Տնտեսապեսակտիվ բնակչությունըբնակչության այն մասն է, որն ապահովումէ աշխատուժիառաջարկնապրանքայինարտադրությանն ծառայություններիոլորտի համար: Տնտեսապեսակտիվբնակչությունը իր մեջ ներառումէ զբազղվածներինն գործազուրկներին:Տնտեսապես ակտիվ բնակչության մակարդակը որոշում են տնտեսապես ակտիվ բնակչությանթիվը հարաբերելովբնակչությանընդհանուր թվաքանակին: "Տնտեսապեսոչ ակտիվբնակչությանմեջ մտնում են՝ ցերեկայինուսուցման հաստատություններըհաճախողսովորողները, ուսանողները,ունկնդիրները,կուրսանտները, ծերությանկենսաթոշակստացող անձինք, աշխատանքփնտրելուցհրաժարվողները, աշխատելուանհրաժեշտությունչունեցող անձինք: Գործատուներկոչվում են այն անձինք, որոնք իրականացնումեն արտադրական,աշխատանքային, ուսումնական ն այլ գործունեություն ն օրենքի սահմաններումվարձում աշխատողներ:Վարձու աշխատողները, ըստ վարձելու տնողության,լինում են հիմնական,ժամանակավոր, սեզոնայինԱ պատահական: Զբաղվածկոչվում են այն անձինք,որոնք կատարումեն գործատուներիմոտ վարձուաշխատանք, ինչպես նան վարձատրվողպաշտոններում ընտրվածն նշանակվածքաղաքացիները,ուսանողները, ինքնուրույն աշխատանքովիրենցապահովող,ինչպես նան զինվորականծառայությանմեջ գտնվողանձինք: Զբաղվածեն հանդիսանումերկու սեեն օրենքով թույռի այն անձինք,որոնք տվյալ պահին լատրվածգործունեություն: Չզբաղվածեն համարվումայն անձինք,որոնք չեն իրականացնում օրենքով թույլատրվածորնէ գործունեություն(զբաղված չեն) կամ տվյալ ժամանակաշրջանում աշխատելու ցանկությունչունեն, կամ էլ աշխատելու ցանկությունունեն Ա փնտրում են հարմարաշխատանք: Գործազուրկեն համարվում աշխատանքայինտարիքի` աշխատունակ, բայց չզբաղվածայն անձինք,որոնքփնտրումեն աշխատանք, չեն ստանում ՀՀ օրենսդրությամբսահմանվածկենսաթոշակ,ունեն առնվազն մեկ տարվա աշխատանքայինստաժ, աշխատանքիտեղավոր»

»

»

»

»

-

-

"

"

"

-

»

»

»

»

ն գործազուրկների Ապահովել զբաղվածների պաշտսոցիալական

պանվածությունը:

Վերը նշված սկզբունքները,որոնք իհարկե,դրանովչեն սահմանափակվում,բնակչությանզբաղվածությանպահպանմանգործում կարող են իրականացվելն կյանքիկոչվել միայն պետությանն գործատուների ակտիվ աջակցությանդեպքում: Ուստի անհրաժեշտէ ունենալ հստակ

աշխատանքային օրենսդրություն,աշխատանքային հարաբերությունները կարգավորողհամաձայնագրեր, կոլեկտիվ պայմանագրեր,որոնցով կարող են կարգավորվել.զբաղվածության բնագավառումերկկողմ ն սոցիալական հարաբերությունները սաշտպանվածությունը: Բնակչությանզբաղվածությանհետ են կապվում մի շարք հասկա-

իրականացնում

ցություններ:

Դրանցիցեն. Տնտեսապեսակտիվբնակչություն, Տնտեսապես ոչ ակտիվբնակչություն, Գործատուներ, Զբաղվածանձինք, Չզբաղվածանձինք,

»

»

-

"

-

3«

|

Գլուիւ 3. Բնակչությանզբաղվածությունըն աշիատանքիշոյան

նպատակովդիմել են զբաղվածության պետական ծառայությունն ստացել գործազուրկիկարգավիճակ: տաԱշխատանքփնտրողանձինքեն համարվումաշխատանքային րիքի ն աշխատունակայն անձինք,որոնք,անկախզբաղվածլինելու հանգամանքից,աշխատանքիտեղավորմաննպատակովդիմել են զբաղվածությանպետական ծառայություններին: Հարմարաշխատանքէ համարվումայն աշխատանքը,որը համապատասխանումէ աշխատողի կրթությանը,մասնագիտական պատն կողմնորոշմանը: րաստվածությանը Նախկինհամակարգում է միակողզբաղվածության հարցը դիտվում մանի:Զբաղվածեն համարվելմիայնհանրային տնտեսության մեջ աշն չեն ընդգրկելանձնական, խատողներին, օժանդակն տնայինտնտեսություններումաշխատողներին իբրն զբաղվածբնակչություն:Սակայն նրանքնույնպեսընդգրկվածէինհանրօգուտաշխատանքի մեջ, տալիս էին երկրի համախառնարտադրանքի քառորդ մասը, ուստի անհրաժեշտ էր նրանցնս ընդգրկելզբաղվածությանմեց: Մինչն 1995 թվականըՀՀ բնակչությանզբաղվածներիգերակշռող մասըընդգրկվածէր պետական հատվածում,իսկ 1991 թվականիցսկսած աստիճանաբար սկսեց աճել մասնավորոլորտում զբաղվածների թիվը:Այդերնում է ստորնբերվողաղյուսակից: ման

Աղյուսակ3.1

|1993

18941985

51 որ 554 այան որա ՝

կան հեր

ՏՏ:

|17

պություն-

119961 1997

534| 498 |14

|

՞ֆ` ՑՑԻ

1371 | 303

|

|12

|

12000

|

|06

ներ

«Վայաստանի վիճակագրական տեղեկագրիք»,Երնան, 1998

էջ 51 տվյալներիհիման վրա:

թ.,

էջ 40, 2001 թ., էջ 43-44,

բնակչության զբաղվածությանկառուցվածքը ըստ տնտեսության ՝6 ճյուղերի 1990--2002 թվականներին",

Տարիները 1990

11984

11985

11887

11998

11985

12006

Տնտեսության

ճյուղերը

2788-89-51

3.6

|315

6.5

3.7 2.2 |320

|469

|4:0

ՒԼ ո

4.2

3.8

|3:9

4.1

3.7

|339

| 2002

լու խոն23

3.6

3.6

|348

3.3

3.5 |347

3.3

3.6 |349

Աղյուսակիտվյալներիցերնում է, որչկառուցվածքայինփոփոխություններեն տեղի ունեցել ճյուղային կտրվածքով:Խիստ կերպովկրն շինարարության ճատվել է զբաղվածներիթիվը արդյունաբերության ոլորտներում,բայց դրա փոխարենկտրուկ աճել է զբաղվածությունը ոլորտում: Այսպես, եթե 1990 թ. այս ոլորտում գյուղատնտեսության զբաղվածներիտեսակարարկշիռըընդհանուրիմեջ կազմումէր 17.740, գյուղականողջ բնակչությանըընդգրկեապա 2002 թ. հասավ45.3976-ի՝ մեջ զբաղվածների կտլով զբաղվածներիմեջ: Գյուղատնտեսության

աաա

ՀՀ

,

| | |

Ալյւտակ 3.2

Տրանսպորտն կապ| 5.2 Ծառայություններ նԿ|354 այլ ոլորտներ

2067-2002

|07

յուսակից:

Շինարարություն113 |

| 177 | 28 | 248 | 258 |09

Հայաստանումզբաղվածբնակչությանմոտ մեկ տոկոսնընդգրկված են հասարակական,կրոնական կազմակերպություններում,ինչպես նան առանձինֆոնդերում: Մասնավորհատվածումբնակչությանզբաղվածությանարագ աճը մասնավոպայմանավորված էր շուկայականհարաբերություններով` րապեսսեփականաշնորհման բարձրտեմպով:Մասնավորհատվածում զբաղվածների տեսակարարկշիռը 1992 թվականին 29.896-ից 2002 թ-ին հասել է 73.896-ի, այսինքն՝աճել է մոտ 2.5 անգամ:Պետականհատվածումզբաղվածների թվի խիստ կրճատումըպայմանավորն ված էր օբյեկտիվ սուբյեկտիվմի շարք գործոններով: Շուկայականհարաբերությունների պայմաններումտնտեսության մեջ կառուցվածքայինփոփոխություններըբերել են զբաղվածության որը երնում է ստորնբերվող աղկառուցվածքային փոփոխությունների,

ԱԱ

Բնակչությանզբաղվածությունըըստ սեփականությանձների 1990--2002թվականների՛, 19901992

Զբաղվածությունը,ալզբունքներըե հասկացությունները

Տ 3.

թ.,

տարեգիրք», 1.«Վայաստանի վիճակագրական

2003 թ.,

Երնան, էջ 52-53:

ԸՅՈՄՎՔՇԽՔՔ Օ(6(ՕՂԻ

ն

թ.,

Երեան. էջ 41, 2001

ՕՉԿՕ-ԿՅՑԵՅՅՇԿԵԿ

Ըւքո.

թ..

Երնան, էջ 45-48,

2002 -.,

Օ.

43.

շուկան Գլուխ 3. Բնակչությանզբաղվածությունըն աշիւալրանքի

Տ 3.2. Բնակչությանզբաղվածության ծները

էր հողիսեփականաշնորհման րուկ աճըպայմանավորված վերաբերյալ հետ, որով նախատեսվում օրենքի կիրառման էր հողի սեփականաշնորհմանըմասնակցածբնակչությանըհամարելզբաղվածբնակչություն ն դրանով մերժել գյուղատնտեսության մեջ գործազրկություն

Աղյուսակիտվյալներիցերնումէ, որ 1990թվականիցսկսածաստիճանաբարնվազել է զբաղվածբնակչությանթվաքանակը,ինչպեսնան ռեսուրսներին դրա տեսակարարկշիռըբնակչությանաշխատանքային տնտեսապեսակտիվ բնակչությանկազմում:Այդ նույն ժամանակառեսուրսնեհատվածումաճել է թե՛ բնակչությանն թե՛ աշխատանքային է բնակչության թիվը: տնտեսապես ակտիվ րի թիվը,բայց նվազել ռեսուրսներինկատմամբզբաղվածբնակչության Աշխատանքային թվականի80.296--իցիջել է ն 2002 թվականին տեսակարարկշիռը Ըստ 5692: իրավիճակը էության,բնակչությանզբաղվածության կազմել կարելիէ բնութագրել ոչ բավարար:

հասկացությունը:

Կարնոր նշանակություն ունի բնակչությանզբաղվածությունը դին տարկելոչ միայն ըստ սեփականությանձների ըստ տնտեսության ճյուղերի, այլ նան տալ բնակչությանզբաղվածությանպատկերիփոփոխություններըվերջին տարիների ընթացքում: ՀՀ բնակչության զբաղվածությունը1990--2002 թվականներին ունի հետնյալ պատկերը. Աղյուսակ3.3 ՀՀ

բնակչության զբաղվածությունը1990-2002

|յտ|9|182||2|818|5|8

միավոր

ՆԵԼ

-

բնակչությունը մար

|35745| 37664

|

37807

2031.2| 2132.6| Հա ը աաանքային աճը

| ազ. ավգոռ մար. Տնտեսապես

ճԶբաղված

1630.0

ճյուղերում մարդ

աղվան

բնակչությունը

» |802 աշխատանքային

կատմամբ

Լ 38024

ՎԻ

|

3794.2| 37982

2153.7| 21733

| 4|

Ը

Հ

3212|

32103

|

| 2251.0 |2288.0 |2357.0 |2406.2 |1976.9

1581.9

|15835 | 1538.3 |1476.4 |1462.4 |1447.2|

44117|

|

1476.4

|

1264.9 | 1106.4

|692

Արաղված

տեսակարար ա

Լ

1240.

են

տնտեսության հազ.

Ս

թվականներին'

սապես "

:

1435.6 | 1372.2

|631

|666

մ

|

1337.3 | 1298.2

|

1277.7

|

|594

|567

|542

|560

|6ծ

|86

|Յ

|Թ6

|Թ27

Վ»

(87

,

|Թ2

կազմում

ա ւթյան մե

7.Զբաղվածների

անարար 5»

|459

|380

|362

|352

|341

|336

|394

|345

բնակչությանմեջ

«Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք»,2001 Մարդկայինզարգացմանզեկույց, Երեան, 1998

42:

(ԱՄԿ) դասակարգԱշխատանքիմիջազգայինկազմակերպության է տնտեսապեսակբաժանվում բնակչությունը ամբողջ համաձայն՝ տիվ ն տնտեսապեսոչ ակտիվբնակչության: բնակչությանայն մասն է, որն Տնտեսապեսակտիվ բնակչությունը հան արտադրության ապահովումէ ապրանքների ծառայությունների մարանհրաժեշտաշխատուժիառաջարկը: Տնտեսապես ակտիվ բնակչությունըիր մեջ ընդգրկումէ ինչպես ինչպես կազբաղված բնակչությանը,այնպես էլ գործազուրկներին, աշխատուժը: ես տղամարդկանց ը ց շխ էլ ղ այնպ էլ րդկ նանց, ՀՀ տնտեսապես ակտիվբնակչությանկազմը ն կառուցվածքըունի հետնյալ ր (տե՛ս աղյուսակ3.4): յալ պատկերը երնումէ, որ տնտեսապեսակտիվբնակչության Աղյուսակի տվյալներից են մոտ 9044--ը,այսինքն՝ գրանցվածգործակ ազմում մեջ զբաղվածները 1146: մոտ են գործազրկության զուրկներըկազմում Սակայգ.իրականում է: մասըկազմում Զբաղվածների մեջգերակշռող բարձր շատ մակարդակը են տղամարդիկ, կանայք: մեջ մեծամասնությունը՝ իսկգործազուրկների են Տնտեսապես ակտիվբնակչությանգերակշռող մասը հետնյալ ձները՝ լրիվ Տարբերումենք զբաղվածության զբաղվածները: զբաղվածություն,ոչ լրիվ, արդյունավետ,թաքնված,սեզոնային,մասնակի,էպիզոդիկն այլն: է: հասկացություն հարաբերական Նախ նշենք, որ զբաղվածությունը գոյություն չի կարող ունենալ, Ընդհանրապեսլրիվ զբաղվածություն քանի որ ցանկացած պահին մշտապես առկա կլինեն աշխատուժի ման

Ցուցանիշները | Չափի ա

3.2. Բնակչության ծները զբաղվածության կչության զբաղվ

թ., երնան, էջ 22, 41, 42, 2003 թ.. թ.:

Երեանէջ 24, :

Գլուխ 3. Բնակչությանզբաղվածությունըն աշիավաւնքիշուկան

ֆնեիրը Տ 32. ԲՈակչությանզբաղվածություն

որոշակիքանակ, որոնք այս կամ այն պատճառովչեն կարող ընդգրկված լինել աշխատանքայինգործունեությանմեջ: Մյուս կողմից լրիվ ասելովչենք հասկանում գործազրկության լրիվ բազբաղվածություն ցակայություն:Լրիվ զբաղվածությանդեպքումգործազրկությունը ձեռք է բերումբնականմակարդակ:Գործազրկության բնականմակարդակը են աշխատուժի այն է, երբ աշխատուժիշուկայում հավասարակշռվում ու առաջարկն պահանջարկը, թիվը այսինքն՝աշխատանքփնտրողների է ազատ աշխատատեղերի հավասարվում քանակին:

Արդյունավետզբաղվածությունըբնութագրվում է աշխատանքի բարձրեկամուտներիապաբարձրարդյունքներիհամապատասխան պայմաններհոգալու համար: հովում՝կյանքիարժանավայել անհրաայն է, երբ չկա զբաղվածության Ձնականզբաղվածությունն սագործելու անհրաժեշտություն, ժեշտություն կամ աշխատատեղը խուսափելու ն կայն այն պահպանումեն հանուն գործազրկությունից ապահովելուչնչին եկամուտ: մեջ աշխաայն է, երբ արտադրության Սեզոնայինզբաղվածությունն է պայմաններով: բնակլիմայական տուժի ընդգրկումըպայմանավորված է նրանով,որ բնակչուբնութագրվում Թաքնվածզբաղվածությունը թյան մի մասը առանց ձեակերպմանիրականացնումէ որոշակի արտադրական,առնտրական,շինարարական,վերանորոգման,սպաընդգրկված Դրանքգերազանցապես սարկմանն այլ գործունեություն: են լինում ստվերային վերավաճառման տնտեսության,գյուղմթերքների

Աղյոաակ3.4

տնտեսապեսակտիվբնակչության կազմըն կառուցվածքը 1993-2002 թվականներին' (հազ. մարդ)

Տարեթվեր

Հանր նություն

168302

' ջրա

այղ աաա

ոիրադ

15433

|

15819

|15838

|15383

|

| 14764 | 14356 | 13722 | 13375 | 12882 | 12777 | 12649 |

11064

|:6

|աոտ

լրատ

14764

|

|ատծ

14624

|

|ա

|

12401

|

14472

|ոտտ

14117

|ճած

|:85

աաա իտ իո իայ իու րատիմ իթա(ոո 125 գործազուրկներ

Աճնաղ կին

30.5

39.9

43.5

56.4

91.8

115.8 124.7 92.8

49.7

41.0

62.3

54.4

41.6

112.7

99.5

85.7

Լրիվ զբաղվածությունասելովհասկանումենք այն, երբ աշխատանքային տարիքում գտնվող աշխատունակ բնակչություննառավելագույնս ընդգրկվածէ լինում հասարպկական օգտակարաշխատանքային գործունեությանմեջ: Ուստիձլրիվ ձբաղվածություն կարողենք համարել այն, երբ աշխատանքի պահանջն ցանկություն ունեցողներըբաեն վարարվել աշխատանքով, կամ աշխատուժիառաջարկըհամընկել է

պահանջարկին:

Ոչ լրիվ զբաղվածությունասելով հասկանումենք այն, երբ տնտեսապես ակտիվբնակչությանսոսկ մի մասն է ընդգրկվածլինում հասարակականաշխատանքիմեջ: 1`

«Գայաստանի վիճակագրական տարեգիրք», 1988

2003 թ., Երնան էջ 50--51:

ՇՐԱՈ4ԿՇԸԿՈՄ

ՇԿ«ՇՐՕՂՒՒԿԸ

թ.,

Երնան,էջ 38-39, 2001

1Օ7«ԿՕ--ԵՅ8.436

Ե:

Ը՛քճո.

ք., Երնան, էջ 41-43, 2002 -., «ո. 37--40.

օղակներում:

է նրա բնութագրում թվաքանակը Զբաղվածբնակչության օգտագործ ման մակարդակը,Ա այդ մակարդակըորոշվում է երկու կտրվածքով

բնակչության

Ան

մշ ավանների բաժնով անաձների հետնյել

արոր արտահայտել ենք ընդհանուրթվի ռով

ն տնտեսապեսակտ

Ըստ

Մ,

-

ըստ

բնակչության

Թ

ջ զբաղվածների բա

ակչությա

Օգնությամբ:

(3.1)ե

Թ.

:

տնտեսապեսակտիվբնակչության՝

(3.2):

ՄզՀԹյ: Թ տաբ

յ

ժամանակ օգտավերլուծության Բնակչությանզբաղվածության

կողմից ընդունվածտնտեգործվում է միջազգայինվիճակագրության սապես ակտիվ բնակչությանմակարդակիցուցանիշը,որը հաշվարկվում է հետնյալկերպ. Մ

Հ

տար

Մ.

զ

--

Թգ: (Թգ:Թ

տաթ),

(3.3), որտեղ

է, մակարդակն բնակչությանզբաղվածության

ն աշխատանքի Գլուխ 3. Բնակչությանզբաղվածությունը շուկան

Մ

ն դասակարգումը 8 3.1. Գործազիկությանհասկացությունը

ընդհանուրթիվն է, Թոգ--Գործազուրկների

տնտեսապեսակտիվ բնակչությանզբաղվածությանմա-

--

տար

է, վարդակն զբաղվածներիթվաքանակնէ, զ՞-

Թ.

Գրանցվածգործազուրկների թիվն է, Թգգ--Թար տնտեսապեսակտիվբնակչությանթիվն է:

,

բնակչությանընդհանուրթիվն է,

--

է, թվաքանակն Թ..--գործազուրկների

Թար

գործազրկությանիրավիճակըբնութագրելու համար բերենք հետնյալաղյուսակը: ՀՀ

տնտեսապեսակտիվբնակչության թվաքանակնէ:

Աղյուսակ3.5

|

3.3.

ն դասակարգումը Գործազրկության հասկացությունը

Տնտեսպես շուկայում է պահանջարկը: աշխատուժի առաջարկը գերազանցում ակտիվբնակչության մի մասըկազմումեն գործազուրկները:Գործազրկությունը առաջանումէ այն դեպքում,երբաշխատանքի

Գործազրկությունը բարդ սոցիալ--տնտեսական երնույթէ: Գործազրկությանդեպքումաշխատանքային հասակումաշխատունակ, բայց չզբաղվածբնակչությունըհնարավորություն չի ունենում աշխատանքային գործունեության մեջ դնել իր ֆիզիկական,մտավորն պրոֆեսիոնալ ն ստանալ եկամուտ:Ըստ ԱՄԿ հնարավորությունները մեթոդաբանուէ թյան՝գործազուրկ համարվում այն անձը,որը տվյալպահինչի աշխափնտրում է աշխատանքու պատրաստ է աշխատելուն չունի կա տի այլ աղբյուր: Ըստ զբաղվածությանմասին» ՀՀ օրենքի`գործազուրկ են համարվում աշխատանքային տարիքի,աշխատունակն չզեն բաղվածանձինք,որոնքփնտրում աշխատանք,չեն ստանում կենսաթոշակ, ունեն առնվազնմեկ տարվա աշխատանքային ստաժ, աշխատանքիտեղավորմաննպատակովդիմել են զբաղվածությանպեն տականծառայություն կարգավիճակ: Գործազրկությանմակարդակըորոշում են տնտեսապեսակտիվ բնակչությանթվաքանակի նկատմամբըստ ընդհանուրգործազուրկնեն ըստ գրանցվածգործազուրկների րի (Մրգ) հարաբերությամբ, (Մոգ) համապատասխան բանաձերով.

աւն

(3.4) ն

Մոգ(Թգ: Թար)24 100,

(3.5), որտեղ

միավոր

ԲԱ թ- առ

վը,որից

136.5

աաա

հազ. Մարդ

Յագոն

Կարթ

ման`

|

2.Գրանցված

Ավեր

ջին

մակարդակը -

.

ստացողների թի-

Ը

11986

իրը

աա

լ բնակչության

Մոգ (Թգ: Թար)4100 Հ

չափի

:

Անի

թվականներին'

Գործազուրկներիթվաքանակըն կազմը 1995-2002

|

| 1593 |

148.8

|

202.2

|

| 1338 | 1749 |

|94

|1112

|117

--

24.3

շ 06

|305

|109

,

-

թո

-

12002

|

154.1

Անին

նաննեն

է

| 138.4 | 1273 |104

|

,

| 108 6.0 .

ԻԲ»

հազ.

.

61012751

|888

2.8

|216

Թա

Թ

ների ընդհանուր | Աունկրքութ ախտակար խաղ

|

մ

կրթությամբ մարդ

|ա6

մարդ

1`

|

| 2001

ա

ոպ 6.Գործազուրկա

|

|108

Թ

րեկան տարե-

185.7

11988

|93

րի ընդանուր մար:

թիջը

|

մնան

41.6

ի

164.1

11997

| 184

|986

|914

ւ

տարեգիրք»,2004 «Վայաստանիվիճակագրական

60, 61, 63: ՇԱՐՈՇՐՈՎՇՇԿԵԻԹԽՇՐՕԱՒՒԿԸ ԿԻՉ--ԿՅՑԵՅՅՇՆԵԽ:

թ.,

ոշ

Երեան,էջ 42-57, Շի.

ք,

2003 թ.. 51-55.

Երնան,էջ 63-62,

օ.

8 33. Գործազրկությանհասկացությունըն դասակարգումը

Գլուլն 3. Բ(ակչությանզբաղվածությունըն աշիատանքի շուկան

Աղյուսակիտվյալներիցերնումէ, որ վերջինհինգտարիների ընթացքում աշխատանքփնտրողմարդկանցթվաքանակի մեջ էականփոփոխություններտեղիչեն ունեցել: Առայժմնրանց մի փոքր մասն է, որը ապահովվելէ աշխատանքով (մոտավորապես 3-69»): Գրանցվածգործազուրկների թվաքանակը կահարաբերականորեն սահյուն է, ն գործազրկության է մակարդակը տատանվում 10--1296-ի մաններում,սակայնըստ 1999 թվականիընտրանքային հետազոտություններիարդյունքների՝ այն կազմել է 34.496: Գործազրկության մակարդակը միջինիցբարձր է հատկապեսՇիրակի, Լոռու, Սյունիքի,Վայոցձորիմարզերում: Խիստ կերպովկրճատվելէ գործազրկության նպաստստացողների թիվը:Այսպես,եթե 1995 թվականին գործազուրկի նպաստէինստանում գրանցվածգործազուրկների 31.096--ը,ապա թվականին ստացելեն 7, իսկ 2002 թվականինընդամենը4.776-ը: Գործազրկության նպաստը 2000 թվականիդեկտեմբերի դրությամբ,կազմելէ 3185 դրամ,իսկ 1999 3091 դրամ: Ըստ էությանաճըկազմելէ 3.0496, սակայնեթե թվականին՝ հաշվի առնենքնախորդտարվահամեմատությամբ դրամիհաշվարկային կուրսիփոփոխությունը, ապա ոչ թե աճել, այլ նվազել է (2.692--ով): Գործազուրկների գերակշռողմեծամասնությունը կազմումէ 30--50 տարիքիբնակչությունը:Գործազուրկների 9095-ից ավելինկազմում է քաղաքայինբնակչությունը,իսկ 7026--իցավելինկանայք են: Գրանցված գործազուրկներիթիվը էապեսփոքր է գործազուրկների ընդհաստանում նուր թվից, իսկ գործազուրկի են, «Մարդկային կարգավիճակ զարգացմանազգայինզեկույցի» գնահատմամբ,գործազուրկների միայն քառորդ մասը':Գործազուրկների զգալիմասըխուսափումեն հաշվառմանհամարզբաղվածությանծառայությանդիմելուց՝անընդհատ վերահաշվառում անցկացնելու,չնչին նպաստվճարելու, ցածր վարձատրվողաշխատատեղերում պռաջաիկի պատճառներով: Ըստ գործող օրենքի՝գործազիկության սահնպաստիտնողությունը է մանվում հինգ ամիս ժամկետով,սակայնորոշ դեպքերումայն երկարացվում է, բայց ոչ ավելի,քան 12 ամիս:Սակայնգործազրկության միջին տնողությունը գործազուրկիկարգավիճակստանալուցմինչն աշխատանքիընդունվելուպահը2000 թվականինկազմելէ 14.4 ամիս: Շուկայական պայմաններում գոյությունունեն գործազրտնտեսության հոսուն, կառուցվածքային, կության հետնյալտեսակները` բացահայտ, թաքնված,պարբերաշրջանային, սեզոնային,երկարատն, լճացած նայլն: .

«Մարդկային զարգացմանազգայինզեկույց», Երնան, 1997

թ.

Հոսուն

կամ հպանցիկգործազրկությունը պայմանավորվածէ նրանով, որ աշխատողը,իր ցանկությամբթողնելով աշխատատեղը, նպաունենում ն է տակ իր ունակություններին հնարավորություններին գտնել համապատասխան նոր, առավելնպատակահարմար աշխատանք:Հոսուն գործազրկությունը ն բնույթ ունի գոյություն ունի կարճաժամկետ մշտապես բոլոր տեղերում ն ժամանակներում:Հոսուն գործազրկուն բնակավայրի թյանպատճառկարողեն լինել նան ընտանեկան փոփոխությունը, մի այլ կազմակերպության կողմից առավել արդյունավետ պայմաններովաշխատանքառաջարկելը,առավել բարձր կրթություն ձեռք բերելըն այլն: Կառուցվածքայինգործազրկությունըիր էությամբ տնտեսության փոփոխություններով, ինչպես նան տարբերճյուղերի կառուցվածքային զարգացման մակարդակովպայմանավորվածն հարկադրվածգործազրկությունէ: Ըստ էության,տնտեսության տարբերճյուղեր ն դրանցներսումգորունենում են զարգացմանտարբեր ծող տարբերձեռնարկություններ մակարդակներ: Այդձեռնարկությունները տարբերվումեն իրենցտեխն սարքավորումնիկականհագեցվածությամբ,նոր տեխնոլոգիաների ն ների, նոր արտադրատեսակներ ներդնելու արմատավորելուկարողությամբ, հին արտադրությունիցն աշխատատեղերից ազատվելուն նոր կապիտալներդրումներկատարելու իրականհնարավորությամբ: Ուստիայս ամենըիրենցազդեցություննեն թողնումաշխատուժիշարժի վրա: Աշխատանքիշուկայում աստիճանաբար դուրս են մղվում «հնացած», կիրառումչունեցող պրոֆեսիաներու մասնագիտություններ՝իրենցտեղըզիջելովտեխնիկական առաջընթացին համապատասորոնց պատխան նոր պրոֆեսիաներինու մասնագիտություններին, է րաստումըպահանջում որոշակիժամանակ:Հետնաբար,այս գործընթացի ընթացքումորոշ պրոֆեսիաների՛ աշու մասնագիտությունների ն են մնում աշխատանքիցհայտնվումկառուցվածխատողներդուրս կարգավիճակում: գործազրքայինգործազրկության Կառուցվածքային ն գործազրկությունէ ն հակությունըառավելերկարատն անցանկալի տուկ է ոչ միայնզարգացող, այլ նան դինամիկ,կայունզարգացում ունեցող երկրներին: այն է, երբ գրանցվումեն զբաղվաԲացահայտգործազրկությունն ծությանպետականծառայությանմարմիններում: Թաքնված գործազրկությունըձեականորենզբաղված, աշխատաժամանակըարդյունավետչօգտագործող,հարկադիրարձակուրդում :

էջ 50:

|

շուկան Գլուխ3. Բնակչությանզբաղվածությունըն աշխատանքի

գտնվողաշխատուժնէ: Թաքնվածգործազրկությունըյուրահատուկէ է հողի լայտնտեսություններին, որտեղիրականացվել գյուղացիական նամասշտաբ սեփականաշնորհում: Այժմընտանիքինհատկացվածհոանդամներիմի մասը,իսկմի մասըփաստորեն ղը մշակումէ ընտանիքի գործազուրկէ կամ թերզբաղված: Սակայնգյուղացունորպեսգործազուրկհաշվառմանչեն վերցնում, ուստի մեծանում է գյուղից բնակչությանարտագաղթը՝համալրելով քաղաքներումաշխատանքփնտրողգործազուրկներիշարքերը: Այսմեծացնումէ արհեստականորեն պիսով`թաքնվածգործազրկությունը ն մակարդակը ուղղակիորեն ազդում աշխատանքի զբաղվածության վրա: Թաքնված գործազրկությունըընդունարտադրողականության ված է բաժանել պաշտոնականն ոչ պաշտոնականմասերի: կապվումէ արՊարբերաշրջանային (ցիկլային)գործազրկությունը տադրությանանկմանն հատկապեստնտեսությանզարգացմանպարբերաշրջանայինցիկլերի հետ, երբ բավարար ներդրումներչեն կատարվում տնտեսությանմեջ: Այս դեպքումապրանքներին ծառայությունների նկատմամբամբողջականպահանջարկըփոքրանումէ, կրճատվում է զբաղվածությունը,աճում գործազրկությունը:Աշխատանքի շուկայում աշխատանքփնտրողներիթիվըգերազանցումէ առկա աշխատատեղերի թիվը ն առաջ բերում ցիկլայինգործազրկություն,իսկ հակառակդեպքումիջնում է գործազրկությանբնականմակարդակըն տեղիք տրվում արտաժամյաաշխատանքի,աշխատանքիհամատեղման: Պարբերաշրջանային գործազրկությանամեգործազրկությունը նածանրըտեսակն է, ուստի տնտեսությանպետականկարգավորումը հիմնականումուղղված է լինում դրա մեղմացմանը: է որոշ արտադրուպայմանավորված Սեզոնայինգործազրկությունը ն թյուններիգործունեությանսեզոնայինբնույթով դրանիցկախվածաշՍեզոնայինգործազրկուխատանքիպահանջարկիտատանումրերով: է գյուղատնշինարարությանը, թյունը բնորոշ գյուղատնտեսպիթյանի, տեսականհումքի արտադրությանը: Երկարատնգործազրկություննայն է, երբ ժամկետը հասնում է 1--1.5 տարվա: Այս դեպքում գործազուրկըորակազրկփորձը, հմտությունը,իր նկատվում է, կորցնումէ աշխատանքային վստահությունը: մամբհոգեբանական ժամկետըգեդեպքումգործազրկության Լճացածգործազրկության ունենում է է տեղի գործամեկուկես տարին:Այսդեպքում րազանցում զուրկի պրոֆեսիոնալ հատկանիշներիաստիճանականվատթարա-

գործազրկության

հասկացությունըն դասակարգումը Տ 3.3. Գործազրկության

թացում,որը կարողէ տանելսոցիալականանկման(հարբեցողության, Նման դեպքում աշխատանքային գործունեության փառացրջության): ժամանակն անհակպահանջիերկարատե լիարժեք վերականգնումը տականմոտեցում: վերը նշված տեսակներիցբացի գոյությունունեն Գործազրկության կամավոր,տարածքային,տնտեսականգործազրտեխնոլոգիական, կություն: Այդ Տարբերումեն գործազրկությանտնողությունհասկացությունը: քանիդեռ գործազուրկըփնտցույցէ տալիսայնժամանակահատվածը րում է աշխատանք: են. հիմնականպատճառներն Գործազրկության Տնտեսության մեջ տեղի ունեցող կառուցվածքայինփոփոխուներդրմանհետնանքով թյունները,որոնք նոր տեխնոլոգիաների տանում են աշխատատեղերի կրճատման: Տնտեսականանկումը: բարձրացումը: Աշխատավարձի պատճառներիվերաբերյալառկա են տարբերմոԳործազրկության դելներ: Շվեդական մոդելում առանձնացվումեն գործազրկության հետնյալպատճառները. բարձրմակարդակը: Աշխատավարձի Աշխատուժինկատմամբբավականինցածր պահանջարկը: Աշխատանքիշուկայում առաջարկին պահանջարկիհավասախախտումը: րակշռվածության գործազրկությանպատճառնեՀայաստանիՀանրապետությունում հետնյալկերպ. րը կարելիէ դասակարգել անցմանհետ կապվածպետահարաբերությունների Շուկայական կան սեփականությանմասնավորեցումը,ձեռնարկությունների որոնք չուղեկցվեցին՝ մասսայականլուծարումը,սնանկացումը, ստեղծումով նոր աշխատատեղերի Շրջափակմանհետնանքովարտադրությանծավալներիկտրուկ կրճատում: մեջ կատարվողներդրումներիսղությունը: Արտադրության ու չաջակցելը: Փոքր միջինբիզնեսինարդյունավետ Կապիտալիկառուցվածքիփոփոխումը(ընդ որում`աշխատուժի վրա կատարվողծախսերի բաժնի իջեցում ն առարկայական ծախսերիբաժնիմեծացում): .

»

"

»

»

»

»

»

»

-

»

Գ,լուխ 3. ԲՈակչության Սակչությանզբաղվածությունը ն

3.4.

աշխատանքի շուկան

Տ 34. Բնակչությանզբավվածությանապահովմանպափականքաղաքակամությունը

Բնակչության զբաղվածության ապահովմանպերական

քաղաքականությունը

Բնակչությանզբաղվածության բնագավառումիրականացվողքաղաքականությունըունի զուտ տնտեսականն սոցիալ-տնտեսական ուղղվածություն: Զուտ տնտեսականկողմնայն է, երբ ցանկացածպահի աշխատանքայինռեսուրսներըլրիվ կամ ոչ լրիվ (գործազրկության առկայությամբ)կարող են գործել արտադրության մյուս գործոնների հետ միասին տնտեսությանարտադրական հնարավորություններին

համապատասխան:

Զբաղվածությանն գործազրկությանսոցիալ-տնտեսական կողմը կապվում է աշխատանքինկատմամբմարդուիրավունքներիիրացման հետ, ն այն իրականացվումէ վարձու աշխատուժի,գործատուի ն պետության միջն գոյություն ունեցող շուկայական հարաբերությունների հիման վրա: Բնակչությանզբաղվածությանկարգավորումըիրականացվում է տնտեսական ն օրենսդրական կարգավորմանմիջոցով: Զբաղվածությանբնագավառումպետությունըկարող է իրականացնել ակտիվ կամ պասիվքաղաքականություն:Պասիվ քաղաքականության դեպքում իրականացվումեն գործազրկության հետնանքներիվերացմանն ուղղված միջոցառումները, այդ թվում՝ աշխատանքփնտրողների գրանցում, գործազրկությաննպաստների ն նյութական օգնության տրամադրումնայլն: Հայաստանում զբաղվածության պետականծառայության կողմից պասիվքաղաքականություն իրականացվելէ առաջինտասը տարիների ընթացքում: Այնուհետնաստիճանաբարանցում է կատարվելզբաղվածությանակտիվքաղաքականության,երբ 1999--2000 թվականներին մշակվեցինգործազրկության իջեցմանիրավական տնմլսկարդակի տեսականմիջոցառումներ:Սակայն զբաղվածությանծրագրերում նախատեսվածձեռնարկատիրական գործունեությանխթանման,ինքնազբաղվածության ընդլայնման,գործազուրկներիվերամասնագիտացման ն որակավորմանբարձրացմանգծով մշակված միջոցառումները հետագա տարիներինչտվեցին իրենց դրականարդյունքները:Այնուհետն 2000-2001 թվականներինզբաղվածությանպետականծառայության կողմից մշակվել են ռազմավարականծրագրեր, որտեղ նախատեսվել են իրականացնելմի շարք խնդիրներ,այդ թվում՝զբաղվածությանտարածքայինն հանրապետականծրագրերիմշակումըն իրականացումը, `

ն

`

զբաղվածության նե աշխատանքայինհարաբերություններիօրենսդրականկարգավորումընայլ խնդիրներ:Սակայնառայժմչեն լուծվել առաջադրված խնդիրներիզգալի մասը, մինչն այսօր առաջնորդվել են 1972 թվականինընդունված աշխատանքային օրենսգրքով,որի շատ դրույթշուկայականհարաբերություններիպաներչէին համապատասխանում հանջներին:Չնայածոր աշխատանքային օրենսգրքինախագիծըմշակվել էր դեռես 2000 թվականին,բայց Ազգային ժողովի կողմից մինչն այժմ չի ընդունվում: Վանրապետությունում խախտվումեն աշխատանքային իրավահարաբերությունները,վարձու աշխատուժի շահերը ն իրավունքները:Լուրջ թերություններկան «Բնակչության զբաղվածության մասին» 1996 ջվականին ընդունվածգործող օրենքում, ն նոր օրենքի ընդունման անհրաժեշտությունըվաղուց է զգացվում: Այսօր խիստ կարնոր են զբաղվածության ոլորտի օրենսդրական դաշտի կատարելագործումը,ֆինանսական լծակների ե հատկապես հարկային,վարկայինճկուն քաղաքականությանմշակումն ու ներդրումը, ֆինանսականպատժամիջոցների ն պետականանհատույցդրամականօժանդակությանկիրառումը:Կարնորնշանակությունունեն երկրի տնտեսականկայուն աճն ապահովելուհամար ներքին ն արտաքինֆինանսականխոշոր ներդրումների,ինչպես նան պետականվարկերիմի մասի ուղղումն արտադրության զարգացմանը: Բնակչության զբաղվածության պետական քաղաքականության կարնոր խնդիրներիցեն նան աշխատանքի վարձատրությանբնագավառում ճիշտ ն ճկուն քաղաքականության իրականացումը,նվազագույն աշխատավարձիչափի ճիշտ սահմանումըն նվազագույն սպառողականզամբյուղի մասինօրենքի ընդունումը,փոքր ն միջին ձեռնարպայմաններիստեղծումնու խրախուսկատերերիհամարնպաստավոր ման մեխանիզմների մշակումը,ազատ աշխատուժի արտահանմանպետականկարգավորումըն այլ խնդիրներ: զբաղվածության պետական Հայաստանի Հանրապետությունում է Զբաղվածության կարգավորմանաշխատանքները պետական ծառայությունը,գործակալությունը`իր 51 տարածքային տեսչականկողմըվերապահկենտրոնների միջոցով,իսկ աշխատանքի ված է ՎՀ սոցիալական ապահովության նախարարությանաշխատանվարչությանը: քի ն աշխատավարձիքաղաքականության ,

իրականացնում

ն կառուցվածքը շուկան,էությունը,բովանդակությունը 8:35. Աշխատանքի

շուկան Գլուխ 3. Բնակչությանզբաղվածությունըն աշխատանքի

1.5. Ի

թա

արու

ի

:

է հասարակական հարաբերուշուկանհանդիսանում Աշխատանքի

որտեղ գործատունն վարձուաշխատուժը թյուններիմի համակարգ, են համաձայնության գալիսիրենցշահերիվերաբերյալ:Այդհամակարգում առկաեն սկզբունքային մի շարք դրույթներ: Նախ՝ աշխատանքիշուկայում աշխատուժի առաջարկին պահանտնտեսականհարաբերություննեջարկիմիջնեղածհարաբերությունը

րի ամբողջությունէ: սոցիԵրկրորդ՝որ աշխատանքի շուկանմարդկանցտնտեսական-ն ն հատման տեղ է: ալականտարբերշահերի խնդիրների տեսանկյունիցնայելիս աշխատանքի Երրորդ`որ ձեռնարկության փնտրում շուկանայն դաշտնէ, որտեղձեռնարկության աշխատողները են նոր աշխատատեղ,նույնիսկ տվյալ ձեռնարկության միավորման Ուստիաշխատանքի կամֆիրմայիսահմաններում: շուկանռեսուրսնեն դրանց օգտագորրի մշտականվերարտադրությունը արդյունավետ է: ծումըապահովողհարաբերությունների համակարգ շուկայում անհրաժեշտէ պարզել,թե աշխատանքի Ընդհանրապես է թե` կամ աշխատանքը: գնվում՝ աշխատո՞ւժը, Այս ինչն վաճառվում հարցիվերաբերյալկան մի շարք տեսակետներ: Նախ՝ շուկայականտնտեսագիտության մարքսյանտեսությանկողմշուկայում վաճառվումն գննակիցներըգտնում են, որ աշխատանքի վում է աշխատուժը,այսինքն՝աշխատանքկատարելուունակությունը: Հետնաբար,այստեղ առկաէ գործատուիկողմիցաշխատուժիշահաչեն կարող լինել կատարված. աշգործումը,քանի որ հավասարազոր ն դրա դիմաց վարձատրությունը: խատանքը տրվող տեսությանկողմնատնտեսփգիտության Երկրորդ՝ժամանակակիժ են, գտնում շուկայումվաճառվում կիցները որ աշխատանքի ն գնվումէ ն հակատարված աշխատանքի միայնաշխատանքը, աշխատավարձը է: մարտրվողվճար է ռեշուկան համարվում Երրորդտեսակետնայն է, որ աշխատանքի ու վաճառքիգլխավորսուբսուրսայինշուկա, որտեղաշխատուժիառք յեկտներհանդեսեն գալիս մի կողմիցգործատուն՝իբրնաշխատուժի, աշխատանքային ռեսուրսներիգնորդ,մյուս կողմից՝իրավապեսազատ ն օրենսդրորեն պաշտպանված աշխատուժիսեփականատերը՝ աշխատանքիռեսուրսի,աշխատուժիվաճառողը:Այստեղ աշխատուժըհա50

ռեսուրսիվաճառողը մարվումէ հատուկ տիպիռեսուրս: Աշխատանքի նրակրողը՝աշխատանէ աշխատուժի սեփականատերը, հանդիսանում ն հնաիր կարողությունների իրականացնելու քայինգործունեություն ամբողջությամբ: րավորություններ ֆիզիկականն ֆիզիմասնագիտական, պրոֆեսիոնալ, Աշխատուժի դրսնորվումեն աշխատանքիընոլոգիականհնարավորությունները է աշխատուժի գինը:Ընդհանրաթացքում,որով էլ պայմանավորվում Նրա մաէ շուկայում: գինըձնավորվում աշխատանքի պեսաշխատուժի են. Դրանցից կարդակիվրա ազդումեն մի շարք գործոններ: ն պահանջարկի 1. Աշխատանքի առաջարկի շուկայումաշխատուժի

հարաբերակցությունը:

իրաառանձինխմբերինկատմամբ Տվյալ երկրումբնակչության քաղաքակամ դիսկրիմինացիոն կանացվողխտրականությունը կանությունը: 3. Արհմիութենական դերիբարձրացումը: կազմակերպությունների 4. Աշխատուժի կամ միգրացիան: տեղաշարժը գնի վրա վճռականն էական մեջ աշխատուժի Նշված գործոնների շուկայումաշխատուժիառաազդեցությունէ ունենում աշխատանքի Եվ որքանաշխատանքի հարաբերակցությունը: ջարկին պահանջարկի շուկայում աշխատուժիառկա քանակը մեծ է լինում, աշխատուժի (կարիքից),այնքանցածր է լինում նկատմամբեղած պահանջարկից աշխատուժիգինը: ցույց են տաՏարբերերկրներիփորձըն ուսումնասիրությունները վրա տվյալ երկրումիրականացգնի ձեավորման լիս, որ աշխատուժի կապվումէ աշխատուժի քաղաքականությունը վող խտրականության հետ: Այսպես, օրինակ,ըստ սեռի,տարիքի,ազգայինպատկանելության նան տնտեսապես տվյալներիո̀չ միայն թույլ, այլ վիճակագրական է խտրակաառկա ըստ սեռի երկրներում զարգացած վարձատրության համար կատարման նությունը:Կիրառվումեն միննույնաշխփմտանքի քան կանկատմամբ, տղամարդկանց ավելի բարձրվարձատրություն ոլորտում խտրականությունըդրսնորվումէ նանց: Վարձատրության նան ըստ ազգայինպատկանելության: Ազգայինփոքրամասնություննեէ ազգայինպետուցածրվարձատրություն, կիրառվում րի նկատմամբ համեմատությամբ: Այժմ թյուններումտվյալազգի ներկայացուցիչների ու սպիտակամորթների միջն նույնպեսառկաէ ԱՄՆ-ում սնամորթների Որոշ երկրներումտվյալ երկրի խտրականությունը: վարձատրության է ստանում, քան քաղաքաքաղաքացինավելիբարձրաշխատավարձ 2.

Գլուխ 3. Բնակչությանզբաղվածությումըն Կշլոսափանքի շուկան

8 36. Ջիլատանքիշուկայիառանչնահավվությունները

ճապոնիՆույնիսկ ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, ցիությունչունեցող անձը: ն այում, Ֆրանսիայում,Իտալիայում այլ երկրներումազատ աշխատան դա տեղերումառաջինհերթինընդգրկումեն իրենցքաղաքացիներին, է աշխաԱյլ երկրներիքաղաքացիներին ամրագրվածօրենսդրությամբ: տանքիեն ընդունումմիայնայն դեպքում,երբ տվյալ երկրիքաղաքակացինհրաժարվումկամ հայտ չի ներկայացնում տվյալ աշխատանքի տարմանհամար: Խտրականությանդրսնորմանմի այլ ձն է նան բարձր ն ցածր տարիքի աշխատողներինկատմամբկիրառվող վարձատրությունը՝ միջին տարիքիաշխատողներիվարձատրության համեմատությամբ: Աշխատուժի գնի ձնավորմանվրա ազդում են նան արհմիությունները: Զարգացածտնտեսություն ունեցողերկրներիփորձըցույց է տալիս, որ արհմիությունները հանդիսանումեն տվյալ արհմիությանանդամ հանդիսացողաշխատողների շահերի պաշտպանը:Արհմիությունները

տեցում պետք է ցուցաբերվիարտագաղթինկատմամբն վերահսկվի ծառայություններիկողմից,մշակվիաշխաազգայինզբաղվածության ծրագրեր՝ տուժի ժամանակավոր արտահանմանռազմավարական իրավունքները: անձի ազատության չոտնահարելով աշխատուժիշուկայիձնավորմանվրա վճռականազՀայաստանում դեցությունեն թողելմի շարք գործոններ,որոնցիցկարող ենք նշել. 1. Տնտեսականփլուզումը,գործազուրկների թվի օրեցօր աճը, հիմնական ն փոփոխունկապիտալիկենտրոնացումըփոքրաթիվ մարդկանցձեռքում: 2. Երկրի շրջափակումը, ինչպես նան հարնաներկրներիհ̀ատկահետ տնտեսական պես նախկինխորհրդայինպետությունների ծավալներիկտկապերիխզմանհետնանքովարտադրության իրավիճակը, րուկ իջեցումը(1990-1995 թթ.), պատերազմական ն արտագաղթը: ներգաղթը փախստականների ընթացքումհաՅ. Մասնավորսեփականության օրինականացման ն տնտեսության կառուցվածքային խուռն սեփականաշնորհումը, ձեռնարկությունների սեփականաշնորհված փոփոխությունները, ցածր մակարդակը,ստվերայինտնտեսությանն տեխնիկական թաքնվածշուկայիառկայությունը: աշխատուժի 4. Գործատուի,վարձու աշխատողի, ինչպես նան գործազուրկներ անկատարլինելը, աշխատանհարաբերությունների իրավական կարաշխատավարձի բացակայությունը, քային օրենսդրության գավորմանոչ ճիշտքաղաքականությունը:

մշտապես հանդես են գալիս նվազագույն աշխատավարձի,ինչպես նան իրենց անդամներիմիջին աշխատավարձի բարձրացմանառան ջարկություններով պայքարով: Այլ է իրավիճակըՀայաստանիՀՎանրապետությունում, որտեղ չունենք հստակ ձնավորված արհմիութենական կազմակերպություններ, ձնով որոնքկարողանային ինչ-որ ազդել աշխատանքիշուկայում աշխատուժիգնի վրա: Աշխատուժիգնի ձնավորմանվրա իր ազդեցություննէ թողնումաշխատուժիտեղաշարժըկամ միգրացիան:Այն տեղի է ունենում տարբեր պատճառներով: Ընդհանուրառմամբբաց շուկայի դեպքումմիգրացիոն հոսքերըտեղի են ունենում դեպիբարձրշահութաբերություն ապահովող ճյուղեր, որտեղ աշխատուժիգինը համեմատաբարբարձր է լինում: Բացի այդ, աշխատուժիտեղաշարժէ տեղի ունենում տարբեր մարզերին տարածքներիմիջն: Այն.արզում, որտեղ գրանցվումէ աշկազդի աշխատուժի խատուժիմուտք, բնականէ, զր այնյանմիջապես առաջարկիմեծացման,իսկ վերջինս՝աշխատուժիգնի իջեցմանվրա: Ներկա պայմաններումՀայաստանումխիստ ցածր է աշխատուժի է աշխատուժիբարձրառագինը, որը հիմնականումպայմանավորված է է ջարկով:Այս պատճառը,որ առկա աշխատուժիմեծ արտահոսքդեգնացած աշխատուժիմեծ մասըբնակպի այլ երկրներ:Վայաստանից չության ամենաակտիվհ̀ատկապեսերիտասարդտարիքիբնակչություննէ: նման արտագաղթը իր հետնանքներով բացասականազդեցուէ թյուն թողնումերկրիտնտեսականներուժիվրա:Ուստիպետականմո52

3.6.

շուկայի առանչնահավկությունները Աշխակւանքի

ի -որձունեության ինւն ոնում րոնք իրենց ն

ուկան

Ն են. նահատկություններից 1.

ունի

մի

շարք առանձնահատկություններ, վրա: Այդ առանձ-

իրավունքըանբաժանելի ապրանքիսեփականության Աշխատուժ գործընթաց է նրատիրոջիցկամկրողից:Քանի որ աշխատանքը է գործընթաց, ծախսման է ն իրենիցներկայացնումաշխատուժի են ուստի աշխատուժիառք ու վաճառքի ընթացքումծագում շուկայում Աշխատանքի առանձնահատուկհարաբերություններ: է ու առքն վաճառքըիրականացվումգործատուին աշխատուժի

ն աշիմստանքի Գլուխ 3. Բնակչությունզբաղվածությունը շուկան

վարծու աշխատողիսեփականատիրոջ անմիջականն անձնականշփումներիմիջոցով: 2. Աշխատանքի շուկայում աշխատուժիառք ու վաճառքիփոխան համաձայնությունը դարձ հարաբերությունները ընդգրկումեն երկարժամանակահատված: շուկայումկնքված Եվ աշխատանքի է ն գործարքըենթադրվում գործատուի աշխատողիմիջն երկարատնհարաբերությունների սկիզբ:Գործատունձգտումէ աշխատուժ ձեռք բերելավելիերկարժամկետով, քանի որ աշխատուժի ողջ գործունեության ընթացքումգործատունզգալի ներդրումներ է կատարումաշխատուժի պատրաստման, վերապատրաստման, որակավորման բարձրացման, աշխատանքային փորձիկուտակման նպատակով: 3. Աշխատանքի շուկայում իրականացվող յուրաքանչյուրգործարք ստադրամականչէ: Աշխատողըդրամականվարձատրություն կում է բուն արտադրության ընթացքում: ձ. Աշխատանքի շուկայում գործում է աշխատանքային օրենսդրուԱ են կարգավորման թյունը առկա աշխատուժիզբաղվածության համարմի շարք ծառայություններ: 5. Աշխատանքի շուկայում տիրում է անհատականգործարքների բարձրմակարդակ: 3.7.

Աշխատանքի շուկայի կառուցվածքըն

իաղադրամասերը

Աշխատանքի շուկանունի հետնյալ կառուցվածքը. 1. Աշխատանքիշուկայում ընդգրկվում են գործատուներըն աշխաշուկայի սուբյեկտները: տանքփնտրողները 2. Աշխատանքի հարաբերությունները կարշուկայումսուբյեկտների գավորող ավորող ակտերը: իրիրավական րը: 3. Աշխատանքի հարաբերակցությունը, առաջարկին պահանջարկի աշխատուժիարժեքնու գինը: 4. Բնակչությանզբաղվածության ծառայությունները, գովազդային գործակալությունները,հիմնադրամները,աշխատուժի վերանայլն: պատրաստման ծառայությունները Աշխատանքի կազմումեն աշխաշուկայիգլխավորբաղադրամասը ու տանքիամբողջական պահանջարկը: առաջարկն ամբողջական

փաաոշրաոանքի Հ

շուկայիկառուցվածքըն 8 37. Աշիատաճքի

բաղադրամասերը

առաջարկն(«Ա») իր մեջ ընդգրկումէ ամբողջական Աշխատանքի կամտնտեսապեսակտիվբնակչությունը ամբողջ վարծուաշխատուժը ու զբաղվածներն գործազուրկները: է վարձուաշխա(«Պ») արտահայտում պահանջարկն Ամբողջական Ընդհատուժի նկատմամբտնտեսությանընդհանուրպահանջարկը: ու առաջարկն ամբողջական ամբողջական նուր առմամբ,աշխատանքի չեն կարող համընկնել,իսկ համընկնելուդեպքումդա պահանջարկը թիվըհավասարէ ազատ աշխատատեոր գործազուրկների կնշանակի, ու ամբողջական պահանառաջարկն ղերի թվին: եթե «ամբողջական ամճբողջաապա աշխատանքի շրջանագծով, ջարկը»արտահայտենք կան շուկանկունենահետնյալ տեսքը՝

է պահանջարկիբավարարՈրտեղ«ՊԲ»--ն իրենիցներկայացնում մաման մակարդակը: շուկայի«Պ» ն «Ա» չբավարարված Ամբողջական ընթացիկշուկան աշխատանքի շուկա:Այսպիսով՝ սը կոչվումէ ընթացիկ շարբնականն մեխանիկական է ինչպեսաշխատուժի կազմավորվում հաշվին: ժի, այնպեսէլ աշխատատեղերի ընթացիկշուկան բաղկացածէ բաց ն թաքնվածաշԱշխատանքի շուկաներից: խատանքի է տնտեսապե ակտիվ ն տնտեսապես բնակչությունն վ բնակչութ) Աշխատանքի բաց շուկան ն կարիքունիվերապատրաստման, ինչէ աշխատանք աշխատաթափուր բոլոր ոլորտներումառկա պ ես նան տնտեսության նոչ է պաշտոնական են: բաց շուկանբաղկացած տեղերն Աշխատանքի մասը ընդգրկումէ զբաղվամասերից:Պաշտոնական պաշտոնական ն փնտրողներին կողմիցգրանցվածաշխատանք ծությանծառայության իսկմնացածչ̀գրանցվածմասըկարգավորազատ աշխատատեղերը, շփումն անմիջական փնտրողների վում է գործատուների աշխատանք բաց շուկայի վերաբերյալվիճակագրաներիմիջոցով: Աշխատանքի

Հտրում որը

Գլուիւ3. Բնակչության ն աշխատանքի զբաղվածությունը: շուկան

շուկայի գործառույթները, Տ 34. Աշխատանքի

կանտեղեկությունները տրվում են վիճակագրային հաշվետվությունների միջոցով: աատոանքիթաքնված չուվան տնտեսության մեջ վածքայինփոոույորիիք արտադրությանկրճատմանյամ կառուցմոճքայինփուրոխության կարողեն կրճատվել: Ք են հանդիսանում շուկայիսուբյեկտներն գործատունե-

րը

հետնանքով Աա աշխատուժը: ն

խատանքի շուկան է

կարող է լինել, երբ. կատվում աշխաիուեացարմի պակասորդ, 2. նկատվում է աշխատուժի առաջարկիավելցուկ, տե ասարակշովում են Աշխատուժի առաջարկնու դրանից,աշխատանքի մրցակցության մակարդաելով կարողեն դասակարգել՝ զուտ մրցակցային, ե մոնոպսոնիկ արհմիությունների մասնակցությամբ աշխատանքի շուկաներ: Զուտ մրցակցային շուկան բնութագրվում է հետնյալհատկանիշներով՝ կ համարմիմյանցհետ մրցակ-

Ը ացի վին

|

շուկայում

պահանջարկը:

երբ լոյալ աշխատուժը վարձելու ւրւնիրեն ա գործե տուներ:հավասարորակավորարՑող աշխտտողմեր: մակարոակ ունեց: խատող

Մոնոպսոնիկ աշխատանքի շուկան դա մեկ գնորդիմենաշնորհային շուկան է: Այն կարողէ գործել փոքր քաղաքներումկամ հեռավորշրջաններում:Իսկ եքե գործում են սահմանափակ թվով ձեռնարկություններ, ապա այդպիսիաշխատանքի շուկան կոչվումէ օլիգոպսոնիա: Մոնոպսոնիկ շուկան բնութագրվում է՝ 1. Երբ աշխատողները հիմնականում զբաղվածեն լինում մեկ ձեռ2.

նարկությունում:

Երբ տվյալ մասնագիտության ե որակավորման աշխատողը այլ աշխատատեղ չի կարող գտնեբ: Յ. Երբ աշխատավարձի մավարդակը թելադրումէ ձեռնարկությունը: Արհմիությունների մասնակցությամբ աշխատանքի շուկան հիմնված է աշխատանքի պահանջարկի խթանմանն աշխատավարձի բարձրացման վրա: Այն կարող են իրականացնել աշխատանքային շաբաթվա

տնողությանն անչափահասների աշխատաժամանակի կրճատման, ինչպես նան գործադուլների կազմակերպման միջոցով:

Աշիափանքիշուկայի հափվաները

Աշխատանքի շուկայի գործառույթները

ձճնականորեն

վարձու

՛

3.8.

Տ 39.

շուկայում հարաբերությունների համակարգըբաղկաԱշխատանքի ցածէ երեք հիմնականբաղադրամասերից՝ 1. Գործատուների ն վարձուաշխատողների միջն եղածհարաբերու-

թյուններից:

առեր յունների" ն

.

լ

հաւբյեկտների Ա ներկայացուցիչների րկայաց կայի սուբյեկտների

|

յո

ԱԲԻ

եկտների ն շուկայի սուբյեկտների ն

պետության հարաբերուպետությ րաբեր

Այսբաղադրամասերի ապահովելուհամար միջնփոխգործողություն աշխատանքի շուկանունի հետնյալ գործառույթները՝ 1. Կազմակերպել ն վարձուաշխատուժի գործատուների հանդիպումը: 2. Ապահովելաշխատանքիշուկայում գործատուների ն վարձուաշմիջնմրցակցությունը: խատողների 3. Սահմանելաշխատավարձի հավասարակշռված դրույքներ: 4. Լուծել բնակչությանզբաղվածության խնդիրները: 5. Իրականացնելսոցիալականաջակցություն գործազուրկների մ չզբաղված ծ բնակչությանը բնակչությանը ապահովել աշխատանքով: նկատմամբ, ապահովելաշխ 3.9.

Աշխատանքիշուկայի հատվածները

շուԱշխատանքի շուկանբաժանվումէ հատվածների: Աշխատանքի ն ենքաշխատողների ա սելովհասկանում կայիհատվածներ աշխատաէ աշխատուըստ ոլորտների,որը սահմանափակում տեղերիբաժանում ժի շարժունակությունըտվյալ ոլորտի սահմաններում:Աշխատանքի շուկան ունի երկակիբնույթ, որից էլ բխոխէ շուկայի բաժանումըերկու հատվածների:Աշխատանքիշուկայի հատվածներեն հանդիսանում Այս բաժանումը առաջնայինն երկրորդայինաշխատանքի շուկաները: է հետնյալ պատճառներով՝ պայմանավորված 1. Գործող տեխնոլոգիան պահանջումէ աշխատատեղերը բաժանել ն կատարել որակավորված չորակավորվածաշխատատեղերի, կամ չկատարելմարդկայինկապիտալիմեջ ներդրումներ: 2. Տնտեսականիրավիճակին հարմարվելուհամար անհրաժեշտէ աշխատողլինում ինչպեսմշտական,այնպեսէլ ժամանակավոր .

Գլուխ 3. Բնակչությանզբաղվածությունը ն աշխատանքի շուկան

8 310

կնքել տարբեր տնողության աշխատանքային ների այնագրեր: հետ

համա-

Աշխատանքի առաջնայինշուկան այն շուկան է, որին հատուկ է զբաղվածության կայուն ե աշխատավարձի առաբարձր մակարդակ, ն կառավարման ջատար տեխնոլոգիա համակարգ, ինչպես նան մասնագիտության առաջխաղացում: Աշխատանքի երկրորդայինշուկան բնորոշվում է աշխատուժի բարձր հոսունությամբ, անկայուն զբաղվածությամբ, աշխատանքի ցածր վարձատրությամբ, պրոֆեսիոնալշարժի բացակայությամբ, ու հին տեխնիկայով ն տեխնոլոգիայով արհմիությունների բացակա-

յությամբ:

Բացիայդ, եթե առաջնային շուկայինհատուկեն բարձր,միաժամաե վարձատրության նակյավճարումները անհատական բնույթը,ապա երկրորդային շուկայինհատուկեն աշխատանքի վարձատրության կոլեկտիվձները,որտեղառաջնակարգ տեղէ գրավում հիմնական աշխա-

տավարձը:

Աշխատանքի առաջնային շուկայումաշխատողները, որպեսկանոն, միավորվումեն արհմիությունների մեջ, իսկ ձեռնարկությունը ինչ-որ չափով ունենում է մոնոպոլիշխանություն արտադրանքի շուկայում, արտադրանքիպահանջարկը համեմատաբար կայուն է լինում, ն ձեռ"նարկությունը կարողէ մեծ ծավալներիներդրումներ կատարել: Աշխատանքի առաջնայինն երկրորդային շուկաներըկարողեն լինել ներքինն արտաքին: Աշխատանքի արտաքին շուկան բնութագրվում է ե մա կտրվածքով,ինչպես նան միջն շարժունակությամբ: Սակայնայն խոչընդոտումէ առողջ կոլեկտիվի ստեղծմանը,նրա բարենպաստսոցիալ--հոգեբանական մթնոլորտի

Աշխապանքի շուկայի գործուննուջըանոլորվւները.

310.

Տ 3 /Ւ Զբաղվածության...

Աշխատանքի շուկայի գործունեությանոլորտները

Աշխատանքիշուկան ուսումնասիրում է աշխատուժի առաջարկը, ն կազմը:Արտադրությանմեջ աշխատուժըբաժանվումէ պահանջարկը երեք ոլորտների՝արտադրության,ծառայություններին որակի: 1. Արտադրության ոլորտում առայժմ զբաղված են աշխատողների մեծ մասը,սակայնառաջիկայումզբաղվածներիթիվըաստիճանաբարկնվազի: 2. Ծառայություններիկամ սպասարկմանոլորտում զբաղվածների թիվը աստիճանաբար կաճի: Այս ոլորտի մեջ մտնում են առողջապահությունը, առնտուրը,կոմունալ--կենցաղային տնտեսությունը, կապը,քաղաքայինտրանսպորտը ն այլն: Յ. Որակիոլորտնընդգրկումէ գիտությունը,կուլտուրան,արվեստը, կրթությունը,ն այն հասարակությանն արտադրությանորակական փոփոխությունների կարնորգործոննէ: Այս երեք ոլորտներիմիջն գոյություն ունեն որոշակիկապեր:Այսպես, օրինակ,գիտատեխնիկական առաջընթացի շնորհիվ արտադրության ոլորտից տեղաշարժվումեն մյուս ոլորտները: 3.11.

Զբաղվածությանպերական ծառայություն հիմնական պարտականությունները

շուկաներըկազմավորվել գործողաշխատանքի ձեռնարկությւնների ախատուգը նից սկսած: ,

ձնեավորմանը:

Աշխատանքի ներքինշուկան է ձեռնարկության բնոջթագրվում ներ-. աշխատողների ն հատկապես տեղաշարժմամբ ձեռնարկության աշխատողների կազմովն կառուցվածքով, նրա ներքին տեղաշարժերով, սարքավորումների օգտագործման մակարդակով, զբաղվածության մակարդակով, ինչպեսնան ազատ, նոր ստեղծվողն լուծարման ենթակաաշխատատեղերով: սում

5ծ

ՀՀ

են 1991

թվակա-

բնակչությանզբաղվածությանխնդիրներըկարգավորվումեն զբաղվածությանհանրապետական կողմից, իսկ վերջիծառայության նիս գործունեությունը սահմանվում է «Բհակչությանզբաղվածության մասին»օրենքով ն կառավարությանկողմից լիազորվածպետական կառավարմանմարմնի`սոցիալականապահովությաննախարարությանկողմից: ՀՀ զբաղվածության հանրապետական ծառայությանմեջ մտնում են զբաղվածության մարզային ն տարածքային51 կենտրոններ, այդ թվում՝ 10 մարզայինկենտրոններիկարգավիճակով,իսկ մյուսները՝ տարածքային,որից 10-ը՝ Երնանքաղաքում: ՀՀ

Գլուխ:3. Բնակչություն ն զբաղվածությունը աշիւափանքի շուկան

Զբաղվածության պետականծառայության հիմնական պարտակաեն. նություններն

Ուսումնասիրել աշխատուժի աշխատուժի առաջարկն պահանջարկը: 2. ն 1.

ու

Մշակել իրականացնել բնակչության զբաղվածության հանրապետականՆ տարածքային նպատակային ծրագրերը: Իրականացնել աշխատանքփնտրողանձանց հաշվառումը, օժանդակելնրանցընտրելուհարմարաշխատանք ն ապահովել

Յ.

աշխատանքով:

Կատարելգործազուրկների գրանցում, նշանակել գործազրկության նպաստ,գործազուրկների ն վերապատրաստման ուսուցման ընթացքում նշանակել թոշակ,աշխատանք չունեցողմարդկանցցույց տալ նյութական օգնություն: Կազմակերպել գործազուրկկադրերին մասնագետների պատրաստում, վերապատրաստում, պրոֆեսիոնալկողմնորոշումե

4.

5.

6. 7.

ն շուկայիիրավիճակը կանխատեսել

խորհրդատվություն:

Ուսումնասիրել ազատ աշխատատեղերի ն տեղառկայությունը յակ պահելբնակչությանը:

Հսկողություն իրականացնել զբաղվածության պետականմիջոց-

ն օգտագործման ներիճիշտ ձեավորման վրա: Բացի վերը նշված պարտականություններից զբաղվածությանպետականծառայությունը ունի մի շարք իրավունքներ՝ կապվածգործազուրկի նպաստի կասեցման,զանգվածային ազատումների, նոր ն թափուր աշխատատեղերում հետ: աշխատանքի գործուղելու

3.12.

Աշխատանքի շուկայում առաջարկին պահանջարկի

կարգավորումը ։

Աշխատանքի շուկան շուկայական տնտեսության անբաժանելի Այնտեղգործող հարաբերությունները են պայմանավորված նրանով, թե որքանովլիարժեքեն գործում շուկայական ինստիտուտները: Իհարկե,անցմանշրջանում նոր ձնավորվող չափանիշները չեն կարող գործել կատարյալ ձնով: Անցմանըհատուկեն աշխատուժի մեծ առաջարկըն ցածր պահանջարկը, որը պայմանավորված է աշխատատեղերիբացակայությամբ, արտադրությանանկմամբ:Այն մեծացրեց ն ապրուստի աշխատուժի լարվածությունը, միջոցհայթայթելու համար մասն է:

շուկայումառաջարկին պահամջարկի կարգավոլումը 9372. Աշխատանքի

լայն թափ առավ աշխատուժիարտահոսքըարտասահմանյաներկր-

ներ: Ներկա փուլում խիստկարնորվումէ պետությանդերը՝ շուկայում թուլացնելու համարօգտագործելուիր տնտեսական լարվածությունը է բնակչուԵրնանում, որտեղ կենտրոնացված լծակները:Հատկապես Աշթյան35--4076--ը,ն մեծ տեսակարարկշիռ ունի գործազրկությունը: մակարդակով, պրոֆեխատուժըայստեղիր կրթական,որակավորման է, բարձր քան ավելի մարզերում: Ե րնանից արտահոսքը սիոնալիզմով ավելի մեծ է, ն հիմնականում մեկնումէ կրթությունն որակավորումունեցող աշխատուժը:Իննսունականթվականներին բնակչությանշարժ նկատվեցքաղաքիցգյուղ, սակայնայն խաբուսիկէր: Ընդհանրապեսաշխատուժիառաջարկնու պահանջարկըկարգավորելուհամարգոյությունունեն մի շարք մեթոդներ:Եթե երկիրըցանկանում է աշխատուժիառաջարկըավելացնել,ապա կարողէ կրճատել ուսման տնողությունը,իջեցնելաշխատանքային տարիքիներքինսահն մանը բարձրացնելվերինսահմանը,կրճատելհղիությանն ծննդաբերությանհետ կապվածարձակուրդիտնողությունը,կրճատելհարկերը, ձեռներեցներին վարկերտրամադրելն այլն: Այլս բոլորը ուղղակիկամ անուղղակիձեով ազդում են աշխատուժի առաջարկին պահանջարկի վրա:

Հիմնականհասկացությունները Տնտեսապեսակտիվբնակչություն Գործատուներ Զբաղվածանձինք Չզբաղվածանձինք Վարձուաշխատուժ Հարմարաշխատանք Լրիվ զբաղվածություն ն զբաղվածությու Արդյունավետ Ձնականզբաղվածություն Սեզոնայինզբաղվածություն Գործազուրկներ մակարդակ Գործազրկության Հոսուն գործազրկություն Կառուցվածքային գործազրկություն Բացահայտ գործազրկություն Թաքնվածգործազրկություն 2/

Գլուխ 3.

Բնակչության ծ ն կչության զբաղվածությունը

աշխափանքի շուկան

Տ 312.

կարգավորումը շուկայումառաջարկիե պահանջարկի ախապանքի

Գրականություն

Պարբերաշրջանային գործազրկություն

գործազրկություն Երկարատն Զբաղվածության քաղաքականություն ացածգործազրկություն ակտիվքաղաքականություն աղվածո պասիվ

ն

ւ ատուժի գին

4. ԿՏրեօ

Աշխատանքի առաջնայինշուկա շխատանքի քի ե երկրորդային շուկա

ն

ԴԵ

ԻՆ

բնակչությանզբաղվածությանհիմնականսկզբունքները, ին որրեը բարձրացումը: մակարդակի 2 եք գրաված համարով զբաղվածրն բնակչությունասելով, որո՛նք «Բնակմասին» գործող օրենքի հիմնական զբաղվածության : նք

ն

են

ն

Ք թյա ն ը ությունները:

առանձնահատ-

ո

ՓօքոքՕտձիատհ ոքօճՈՓԽել

ՄՔքեԿՕԿ

ր. Բ. ՔՕՇՇրնՇԻ

Լքյոծ.

ոքօպծո՛յճ

Բ

Ռ6Ի6Ր.

ԹՕոքօճելօքետ

՝

Ո. Շլքուտլոտ38Ե810ՇՈ::

ոքճոօ1տքծլԱ6Ի

Ո., 1993.

ԲՇԼՕքո,

ՈքՅԽՈՂԿՑ.

ԻԼ, 663ք86Օ14ԼԵԼ

1990. Ի 663ք8607ուճ. հն, 1991. 7. է աՓօքօ84 /. Ճ. ՔԵԻՕԿ 1քյոճ: 3ՅԻ810Շ7Ե 1996.

ՅԿՕԻՕԽԽԵՇ.

Ի., 8 քելԻՕՎԵԾԿ 8. Ոքճոօտ8. Մ. Ք63ք2607ուն

Ինքնաստուգմանն քննարկմանհարցեր

'

38Ե:10618,

ՈՕՇՈՇՈՇԼՅՈՑ.

ՅՃՇՈՑԵՆ.

ԽՕՂՈՑՅԱՔՕԽԵԵՍ

38Ե810Շ7Ե:

Օր6ոօ8 )Օ. 1. ՔեյեՕ« ՛քյոճ:

Օճաշտ16օքոտ

6. Խռագոտ« Մ.

'

Որո՞նքեն բնակչությանզբաղվածությանհիմնականձնե րը,

ն

3Յ8810615

ՒԻՅՇՔՈՔԻՔՔ,

ի 36Ելառօ 6. 1., Մարո 8. 8. ՔԵԼԵՕԿ 1թյոճ, Ի., 1998. քօօյքօօ8 դոտ քչոճ. հ., 1997. 10. Քյրտեւօ 1. Լ. Ք քք. ՔԵՒԻՕԿ1թյոՅ. Ք Է. Ճ. ՔՕորճոճ. ԻԼ, 2000. 3Կ6ՇԻԻ. Ոօր քօր. 8. Շ. ԾՍՈՅԵՕՑՅ

Ճ. Լ,

աաա ց. քօֆ6

ՄԿՓՇԻԱԿ.

11. ՔԵՒՕԿ քրտ.

՞

ե, ինչպե՛ս :

հնարավորությունը: զբաղվածության ն է բնակչության ՀՀ-ում: զբաղվածությանիրավիճակը Ինչպիսի որոշում բնակչությանզբաղվածությանմակարդակը:

դիտում լրիվ

4.

՝

ո.

Բ

.

Կ,

.

ատ

3.

2. Ցօորոի Է. Ճ., Ոոճոօք 8. Մ. Ոօշօրել

որոյ,նն,Ն"

Աշխատանքի Արատանբի ՍԱ

Փ6ԵՕԽՏԻ,ՅԻՅՈՒՅ,

ՕՓԵրոք 663ք26014Ա8:

։

՛

Խ., 1994.

Աշխատանքի շուկա շուկայիբաղադրամասեր

՞

ԱՑ"

հ. /Ճ. որք.

: անի Ն հասկացությունը, պատճառներըն Գործազրկություն ս

րոշումը Գործազրկության իրավիճակիվերլուծությունը յունը,

-

պ

րը ն դրա

մակարդակի

33-ում:

7.

ն Գործազրկության տեսակները

դրանցբնութագրումը: անխուսափելի: 10. Ինչպե՞սկբնութագրեք շուկան, ն ի՞նչնէ վաճառվումկամ աշխատանքի գնվում այդ շուկայում: ։ ՞Վ է ձեավորվումաշխատուժիգինը: են աշխատանքի ա Որո՞նք ոթ շուկայի առանձնահատկություննե հը, կռոց ն վածքը բաղադրամասերը: են 33-ում Զբաղվածության 13. Որո՞նք պետականծառա յության աող հիմնական 8.

ո՞րտեսակներնեն 9. Գործազրկության -

1 Ինչպե՞ս

-

.

խնդիրները:

հասկացությունը Տ 4.1 Բնակչությանկենսամակարդակ

ԳԼՈՒԽ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

կապված մարդկանցկեցուավելի բարձր կարգիպահանջմունքներ՝` թյան ն գիտակցությանզարգացման ու փոփոխությանհետ: Ինչպես անհպահանջմունքները նյութական,այնպեսէլ հոգնոր ն սոցիալական են րաժեշտ մարդկանցգոյության, մտավոր,հոգնոր, բարոյական,գիտական,կուլտուրայիզարգացման,նրանց գեղագիտական հաճույքի, ն բավականության ընդհանրապեսբնակչությանընդլայնվածվերարուգործընթացնապահովելուհամար:Պահանջմունքները տադրության նեն օբյեկտիվբնույթ.մարդըկարողանումէ իր գիտակցության շնորհիվ ըմբռնել այդ պահանջմունքներըն մշակել դրանց բավարարմանհիմնականեղանակներնու միջոցները,որով էլ տարբերվումէ կենդանական աշխարհիմյուս ներկայացուցիչներից: Բնակչությանկենսամակարդակհասկացությունըառաջինանգամ օգտագործելէ Կ. Մարքսը՝բնութագրելունյութականարտադրության, ծառայություններիոլորտին ընդհանուրառմամբերկրիտնտեսության զարգացմանտվյալ պայմաններումբնակչությաննյութական,հոգնորն պահանջմունքների բավարարմանսոցիալ-տնտեսական

ԿԵՆՍԱՄԱԿԱՐԴԱԿԸ

ԵՎ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԸ

4.1.

Բնակչությանկենսամակարդակ հասկացությունը

Ն ասարանության: հայտնի աան ար ար արեն ռեսուրսներ «Աշխատանքային

ն աշխատանքային

նե

»

պոգիաական

ր

Բնակչության կենսամակարդակն ուսումնասիրելիս խորհրդային առակում լոր արտադրության գրործրնարթան համակարգիտնտեսագիտական գրականության մեջ կարնորտեղ

շանակությունունի աշխատանքային ռեսուրսների վերարտա է ապահովումը:Այդ զիկականու մտավորունակությունների դրա քանավերականգնումը, կականն որակականկողմերիաճն ապահովելուհամարանհրաժեշտ է անընդհատբարձրացնելբնակչությանկենսամակարդակը: Հետնաբար

՛

էր

բնակչությանկենսամակարդակը «Աշխատանքի տնտեսագիտություն» դասընթացի ուսումնասիրման կարնորբաժիններից մեկնէ: Բնակչությանկենսամակարդակ ասելով հասկանումենք հասարակությանմեջ մարդկանցնյութական,հոգնոր ն սոցիալական պահանջմունքների բավարարմանաստիճանը,նրանց

կենսական բարեկեցության մակարդակը: Մարդկանցպահանջմունքները: բազմազան են ն բազմաբնույթ: Դրանք հետ

մարդկանցգոյությատու զճնրգացման կապվածանհրաժեշտկարիքներնու պարտքերնեն որոշակիմիջավայրում՝ անկախհասարակությանմեջ նրանցգրավածդիրքից ու դերից:Ընդհանուրառմամբ մարդկանցպահանջմունքները չեն կարող ամբողջովինբավարարվել, քանի որ պահանջմունքների անընդհատբավարարմանհետ ծնվում են նոր պահանջմունքներ:Սակայն կան պահանջմունքներ, որոնց բավարարումըկարնոր է Ա առաջնային:Դրանքկապված են մարդկանցգոյության,նրանց զարգացման ու գործունեությանհետ: Հասարակության զարգացմանըզուգընթացհանդես են գալիս նոր,

`

հատկացվումիրար հետ փոխկապվածերկու կարնորցուցանիշների ն ցածր վարձատրվողաշխատողների քիչ ապահովվածընտանիքների Ըստ էության, ստեղծվածարդյունքի բաշխման ոչ խնդիրներիվրա: հետնանքովոչ արտադրական ճիշտքաղաքականության ոլորտիցածր չէին կարողապահովելնույնիսկիրենց վարձատրվող աշխատողները որակավորմանձնավորմանն վերարտադրությանվրա կատարվող ծախսերը:Քիչ ապահովվածընտանիքները հիմնականումկենսաթոշակառուների,բազմանդամ,չաշխատող, կրթաթոշակովապրող ընտանիքներնեն: Այսօրէլ Վ3-ում առկաէ ցածրվարձատրվող աշխատողների մեծ խումբ, որը չի կարողանում նույնիսկսպառողական նվազագույնպահանջմունքները:Այդ է պատճառը,որ մինչնայսօր չունենքհաշվարկվածն հաստատվածսպառողականկենսաապահովման զամբյուղ: Եվ եթե այսօր արտասահմանյաներկրները նվազագույն են ձեռք մեկնում աղքատությանմեջ գտնվողբնակչությանը,ապա աղքատությունից դուրս գալու ելքը հանրապետության գործն ու խնդիրնէ տնտեսության զարգացմանինտենսիվուղիներփնտրելումիջոցով:

բավարարել

ն հկամուրները Գլուխ:4. ԲՈակչությանկենսամակաթյակի

Բնակչության կենսամակարդակի վրաիրենց ազդեցություննեն թողկում երկրում կիրառվողանվճար ծառայությունները, որոնց շրջանակեն ներկապայմաններում: ներըխիստսահմանափակված Խոսելով բնակչությանկենսամակարդակի մասին`անհրաժեշտէ նշել, որ կենսամակարդակը չի սահմանափակվում պահանջմունքների բավարարմամբ, առավելնեսչի սահմանափակվում այդ պահանջմունքների բավարարմանհամար անհրաժեշտմիջոցներով:Բնակչության կենսամակարդակը հարաբերականհասկացությունէ ն պայմանավորված չէ սպառմանփաստացի ծավալով: Խիստ կարնորելովբնակչության բարեկեցությանբարձրացման գործում եկամուտների դերը՝ այնուամենայնիվ, էականնշանակություն ունեն պահանջմունքների ն եկամուտների հետ միասին նան աշխան արտաաշխատանքային տանքիպայմանները,աշխատանքային ժաու մանակիհարաբերակցությունն կառուցվածքը,բնակչությանկրթական ն կուլտուրական ն բնամակարդակը, նույնիսկժողովրդագրական պահպանմանպայմանները: Բնակչությանկենսամակարդակը քննարկելիսանհրաժեշտէ նկատի ունենալ,որ դեռնս1948 թ. դեկտեմբերի 10-ի ՄԱԿ-իԳլխավորասամբլեայի կողմիցընդունվածԴեկլարացիայի 25-րդ հոդվածումնշվում էր, որ յուրաքանչյուրմարդիրավունքունի կյանքի այնպիսիմակարդակի, այդ թվում սնունդը,հագուստը,բնակարանը, բժշկականն սոցիալական է մարդուառողջության,իր ն իր ընտասպասարկումը, որնանհրաժեշտ նան նիքի բարեկեցության, ինչպես հիվանդության, հաշմանդամության, գործազրկությանդեպքում պաշտպանելու իր ապահովվածությունը: Ըստ ՄԱԿ-ի հանձնարարականների բնակչությանկենսամակարդակի ն փոխպայմանավորված մեջ մտնում են իրար հետ փոխկապակցված մի շարք այնպիսիտարրեր,ինչպիսիքեն առողջությունը,աշխատանքի պայմանները,զբաղվածությունը» կազմակերպումը, կրճոշխատանքի թությունը, կենցաղային սոցիալական ապաբարծկարգ՝ պայմանները,

հովվածությունը:

Այդ տարրերիցյուրաքանչյուրն ունի իր ցուցանիշները,ընդ որում՝ բնակչությանկենսամակարդակը է այդ ցուցանիշնեպայմանավորված րի քանակականն որակականբնութագրմամբ:

ցուցանիշների 8 42. Բնակչության կենսամակարդակի

4.2.

ցուցանիշներ Բնակչությանկենսամակարդակի

բարդ հասկատնտեսագիտական Բնակչությանկենսամակարդակը ցություն է, որի մակարդակըբնութագրելու համար օգտագործումենք քանակականն որակականցուցանիշների մի ամբողջ համակարգ: Դրանցիցեն. 1. Նյութականբարիքներին ծառայություններիսպառմանամբողջ ապծավալը,ինչպեսնան սննդամթերքների,արդյունաբերական րանքներին ծառայություններիսպառմանմակարդակը 2. Բնակչությանիրական չափը,այլ եկամուտները,աշխատավարձի աղբյուրներիցգոյացող այնպիսի եկամուտները, ինչպիսիք են նպաստը,կենսաթոշակը,կրթաթոշակը,անձնական,օժանդակ, գյուղացիականն գյուղացիականկոլեկտիվտնտեսություններից, ապրանքներիիրացումիցստացվածեկամուտը,դիվիդենդը,տոկոսը ն այլն: Յ. Աշխատանքի պայմանները,աշխատանքին ազատ ժամանակի տնողությունը: 4. Բնակարանային պայմանները: 5. Կրթությունը,առողջապահությունը, արվեստը,գիտությունըն այլ ցուցանիշներ:

քննարկելիսանհրաժեշտէ հաշվի Բնակչությանկենսամակարդակը պայմաններիամբողջականություառնելերկրիսոցիալ-տնտեսական նը: Այդնշանակումէ, որ առանցհաշվի առնելու մարդկանցնյութական ն հոգնորբարիքներիսպառմանհնարավորությունները, նրանցսոցիալական ապահովվածությունը,աշխատանքիպայմանները, մարդու առողջությունը, հնարավորչէ բնակչությանկենսամակարդակի վերակազմել: բերյալլիարժեք պատկերացում Ըստ Աշխատանքիմիջազգային կազմեկերպության, որը հիմնվելէր դեռես 1919 թ., 117-րդ կոնվենցիայի՝ յուրաքանչյուր պետությունպետք է ձեռնարկիայնպիսի միջոցառումներ,որոնք կապահովեն նորմալ կյանքիմակարդակ՝ընդգրկելովսնունդը,հագուստը,բուժսպասարկումը, սոցիալականապահովությունըն այլն: Այս կապակցությամբՀայաստանիՀանրապետության1995 թ. հուլիսի5-ին ընդունվածՍահմանադրության 31--րդ հոդվածումնշվում է, որ յուրաքանչյուրքաղաքացի ն ունի իր իր ընտանիքիհամար բավարարկենսամակարդակի,այդ թվում բնակարանի,ինչպես նան կենսապայմանների իրավունք: Պե,

Գլուխ 4. Բ(ակչությանկենամմակարդակը ն հկամուտները

տությունն անհրաժեշտմիջոցներէ ձեռնարկում այս իրավունքիիրականացմանհամար:Միաժամանակ Սահմանադրության առաջին հոդվածում նշվում է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը ինքնիշխան,ժոիրավական,սոցիալականպետությունէ: Սակայն, Արարծիքով, այն սոցիալական պետությունչի կարելիառայժմ հալուրեւ Քանի որ առ այսօր լուծված չեն խնդիրները չեն էլ կարողլուծվել մոտակատարիներիընթացքում: Բնակչությանկենսամակարդակը՝ մարդկանց նյութական, հոգնոր ն սոցիալականպահանջմունքների բավարարման մակարդակը, պայմաէ եկամուտներով: նավորված Սովորաբար այդ ասելով հասկանում ենք որոշակի ժամանակաշրջանում մարդկանցտրամադրության տակ մուտքլինող միջոցները (հոսքերը):Ուստի,բնակչությանեկամուտները

Տ 4.2. Բնակչությանկենսամակարդակիցուցանիշները

3.

ղովրդավարական,

սոցիալականն

բնակչությանկենսամակարդակը բնութագրող կարեորագույն ցուցաՄիշմերիցեն: Բնակչությանեկամուտները դրամականն բնեղեն միջոցներիայն ամբողջությունն են, որոնք ուղղվում են մարդկանց պահանջմունքների բավարարման, նրանցֆիզիկական,մտավորն հոգնոր վիճակըորոշակի ձակարդակում պահպանելուհամար:

Բնակչության դրամական եկամուտների մեջ մտնումեն բնակչությունը, կենսավարձատրու թոշակները,նպաստները, հավելավճարները, կրթաթոշակները, թոշակները ն սոցիալականտրանսֆերտները, գյուղատնտեսական մթերքների վաճառքիցստացված մուտքերը, Օից ստացված սեփականությու եկամուտները, ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվածների եկամուտները, ինչպես նան վարկերը,արժեթղթերի վաՋառքից ստացված ն

4.

5.

6.

նպաստների, կրթաթոշակների, սեփական տոկոսների, արտադ

թյան բոլոր աշխատողների աշխատանքի

7.

եկամուտներըայլն:

Բնակչությանկենսամակարդակը բնութագրելուհամ ար ընդունված արժեքայինմի շարք ամփոփ Այդ ցուցանիշներըկացուցանիշներ: րելի է դասակարգել հետնյւ երպ՝յ 1. Նյութական բարիքների ծառայությունների սպառուընդհւսնուր մը: Այստեղընդգրկումեն բնակչությանը անձնատրամադրվող կան սպառմանհամարվճարովին անվճար ու ծառայություններն նյութականբարիքները: 2. Իրական եկամուտներ առանց ծառայությունների: Այն հանդիսանում է ազգային եկամուտիմի մասը,որն օգտագոլ:ծվում է բնակչության կողմիցնյութականն հոգնորպահանջմու նքներըբավարարելու համար: են

Իրականեկամուտները՝ հանդերձ:Այն հանդիծառայություններով սանում է համախառնազգայինարդյունքի (ՎԱԱ)մի մասը, որը նյութականբարիքներին ծառայություններիտեսքով օգտագործում է բնակչությունը սպառման ն կուտակմանհամար: Իրական եկամուտներիաճըկամիջեցումը բնութագրելուհամարհաշվարկում են իրականեկամուտներիինդեքսը ինչպես ամբողջ բնակչության, այնպեսէլ առանձինսոցիալականխմբերիհամար: Անվանականաշխատավարձը: Այդդրամականայն գումարն է, որն ստանում է վարձուաշխատողըաշխատավարձիձնով: Բանվոր ծառայողներիիրական աշխատավարձը:Այն իրական եկամուտների (նան ծառայությունների) ամբողջական--հիմնական մասն է: Այնորոշվում է անվանականաշխատավարձը հարաբերելով սպառողական ապրանքներիգների ինդեքսիվրա: Իրական աշխատավարձըընդհանուր առմամբծառայություններին ապրանքներիայն քանակություննէ, որը կարող է ձեռք բերվել այդ գումարով՝հաշվի առնելով դրամի գնողունակությունը: Ընտանիքիդրամականմիջոցները:Այն տվյալ ընտանիքիդրամական միջոցներիամբողջություննէ՝ աշխատավարձի, թոշակների,

8.

9.

րությունից ստացվողեկամուտներիձնով ն այլն: Ամբողջականեկամուտը:Այն հանդիսանումէ երկրի մասշտաբով բնակչությաննյութականապահովությանհիմնականցուցանիշը: Այն իր մեջ ընդգրկումէ դրամականեկամուտներիբոլոր տեսակները ն բնեղենձեովստացվածապրանքներիարժեքը:Ամբողջական եկամուտներիմեջ մտնում են հասարակականֆոնդերից տրվողարտոնություններըն անվճարծառայությունները(բյուջեից ն ձեռնարկություններիֆոնդից): Դրանք են առողջապահության, կրթության,նախադպրոցական տարիքի երեխաներիդասինչպեսնան բնակարանի, տիարակության, տրանսպորտի,սննդի ծառայությունները: վրա կատարվող Բնեղենեկամուտները:Դրանքանձնական,օժանդակնգյուղացիական,գյուղացիականկոլեկտիվտնտեսություններիցստացված եկամուտներնեն: Այժմ այն կազմում է ընտանիքիեկամուտների 1/4-ից ավելին: Տնօրինվող եկամուտներ:Այդ ամբողջականեկամուտներիայն մասն է, որը բնակչությունըտնօրինումէ իր հայեցողությամբսե-

Գլուխ 4. Բնակչությանկենասմակարդակը ն եկամուրների

փական պահանջմունքները բավարարելուն խնայողություններ կատարելու համար: 10. Դրամական եկամուտները:Կատարվածաշխատանքիդիմաց դրամականվարձատրություննէ: Գոյությունունեն նան ընտանիքիբյուջե, բնակչությանեկամուտների շերտավորում,բնակչության խնայողություն, աշխատանքայինն ոչ աշխատանքային եկամուտներ, չհսկվողեկամուտներ հասկացությունները: Ահա սրանք են այն ցուցանիշները, որոնցով կարող ենք բնորոշել բնակչությանկենսամակարդակը: Սեփականության տարբերձներիառկայությանպայմաններումհանդես են գալիս եկամուտների բաշխմանհարաբերությունների նոր ձներ: Առաջինհերթինայդ վերաբերումէ ձեռներեցության ն հատկապես գործարարության մեջ սեփականդրամականմիջոցներիներդրմանն դրանից ստացվող եկամուտին: Այժմ բնակչության եկամուտներիմեջ կարնոր տեղ են գրավում շահույթը, բաժնետոմսերիցստացվող դիվիդենդը,արժեթղթերիցստացվող տոկոսներըն այլն: Ընդհանուրառմամբ,վերը նշված բոլոր եկամուտները աշխատանեն: Սակայնկան եկամուտներ, քային եկամուտներ որոնք չի կարելիաշխատանքային եկամուտներհամարել, ուստի առկա է նան ոչ աշխատանքայինեկամուտներհասկացությունը: Ոչ աշխատանքային եկամուտներեն համարվումնվիրատվությունը, միջնորդությունից ստացվող եկամուտները, վերավաճառողների եկամուտները: Ոչ աշխատանքային եկամուտները կարողեն լինել բացահայտն ոչ բացահայտ(գաղտնի), օրինականն ոչ օրինական:Այսպես,օրինակ,բացահայտեկամուտ կարող ենք համարելայն, երբ անձը ստանում է նվիրատվություն օրինական՝ օրենքով սահմանվածկարգով: Ոչ օրինական եկամուտներն այն եկամուտներնեն, որոնք կրում են հակաօրինականբնույթ ն ձեռք են բերվում օրենքի խախտման կամ գրենքիշրջանցմանհետնանքով: Այդպիսիօրինակկարող լինել ծկան չթույլատրված որսը, չօրինականացված արտադրությունը,չարտոնագրվածբժշկությունը ն այլն: Ներկա ժամանակաշրջանում կարնոր նշանակություն ունի բաշխման հարաբերություններում ապահովել ըստ աշխատանքի քանակին որակի ն դրա դիմաց տրվող վարձատրության միջն ճիշտ համապա-

է

տասխանություն:

Ընդհանրապես ամբողջքաղաքակիրթաշխարհումստեղծվածարդյունքը (հասարակության հարստությունը,ազգային արդյունքը) բաշխվում է «ըստ աշխատանքիսկզբունքի», որը հայտնի է դեռեսշատ վա70

ցուցանիշները Տ 22. Բնակչությանկենսամակարդակի

ԱստվածաշնչումՊողոս առաքյալը նշում է, որ նա, ով չի ցանկաաշխատել, չի ուտում, կամ յուրաքանչյուրը ստանում է իր աշխատանքիհամար: Թվում է, թե շատ պարզ է «ըստ աշխատանքիբաշխման սկզբունքը», սակայնիրականումպրակտիկգործունեությանժամանակ այդ սկզբունքիկիրառմանընթացքումհանդիպումենք մի շարք դժվարությունների:Այդ դժվարությունը նրանում է, թե՝ 1. ինչպեսորոշել աշխատանքային ծախսումներըն արդյունքը, 2. ինչպես գնահատել տարբերկարգի աշխատանքներըն հատկապես ստեղծագործական աշխատանքը, 3. ինչպիսին պետք է լինի աշխատանքայինծախսումների հատուցումը՝ վարձատրությունը, 4 ինչպիսին պետք է լինի եկամուտներիշերտավորմանլավագույն տարբերակը նայլն: Խորհրդայինիշխանությանտարիներինաշխատանքիվարձատրությունը ըստ աշխատանքիքանակի ն որակի իրականացվելէ նկատիունենալով աշխատանքայինծախսումները:Սակայն վերջին տարիների ընթացքում առաջ է քաշվել ըստ աշխատանքիարդյունքի բաշխման տեսակետը:Ըստ էության, ըստ աշխատանքիքանակի ն որակի բաշխումը կապված է մարդու աշխատանքիբնույթի ն պայմաններիհետ: Ըստ աշխատանքիբաշխմանսկզբունքինանդրադարձելեն աշխարհի շատ տնտեսագետներ: Ընդհանուր առմամբ, այն երկրներում, որտեղ ազգային եկամտի բաշխումը իրականացվումէ ըստ աշխատանքին ըստ սեփականության, ապա այդ ուղղությամբպետության կողմից ոչ մի կարգավորման մեծանում է ըստ նորմատիվչի սահմանվում,սակայն աստիճանաբար աշխատանքիբաշխմանդերը: Կան նան բաշխման այլ սկզբունքներ, որոնցից կարելի է նշել՝ ըստ ն նույնիսկ ըստ վիկարողության,ըստ հաստիքի,ըստ պահանջմունքի ճակախաղի: Շուկայականտնտեսությանպայմաններումըստ աշխատանքիբաշխումըփոխակերպվումէ ըստ աշխատանքիսահմանայինարդյունավետությամբ բաշխմանձնի, որը որոշվում է շուկայում: Բնակչության եկամուտներըձնավորվում են ոչ միայն ըստ աշխատանքի, այլ նան ըստ սեփականության:ԱՄՆ-ում, ըստ Վ. Վ. Լեոնտնի, սեփականությունիցստացվող եկամուտներըկազմում են անձնական եկամուտներիմոտ 1506, այսինքն՝այնքան, որքան կազմում է ւպետությունից տրվող նպաստըն կենսաթոշակը: Աշխարհիմիլիոնավորքաղուց: նում

Գլուխ4. Բնակչությանկենասմակարդակը ն հկամուրճերը

ցուցանիշները Տ 42. Բնակչությանկենսամակարդակի

բաժնետոմսերի են, որոնցիցքիչ եկասեփականատերեր ղաքացիներ ուտներչեն նրանք:

Բնակչությանդրամականեկամուտներին ծախսերիկառուցվածքը Վ`այաստանիՀանրապետությունում 1990-2002 թթ. ունի հետնյալ

ստանում

Խորհրդայինիշխանությանտարիներինբնակչությանկենսամաեն երեք խումբ՝ կարդակըբնութագրել արժեքային սինթետիկ, բնեղենն հարաբերական ցուցանիշներով: Արժեքայինսինթետիկցուցանիշներիմեջ ընդգրկել են ազգային եկամտիծավալը, նրա սպառմանմասը, բնակչությանիրական եկամուտները,իրականաշխատավարձը: Բնեղենցուցանիշների մեջ մտնում են արդյունաբերական ապրանքն սպառումը, բնակարանի տարածքը,հիվանթիվը, դպրոցներումսովորողների ն գրա-

պատկերը.

Աղյուսակ4.1

Բնակչության դրամականեկամուտներին ծախսերի կառուցվածքը' (տոկոսներով,ընդհանուրի նկատմամբ)

քերի սենդամթերքների րարանների աԱ

Բն ծառայողների տետու զատո չյան Աո նվորների,

`

Հարաբերական ցուցանիշներիշարքում դասվումեն ըստ սոցիալական խմբերիհասարակական ֆոնդերիսպառումը,երկրիե նրա առանձին շրջաններիկտրվածքովբնակչության իրականեկամուտները, աշխատավարձի շերտավորումը: Բնակչության կենսամակարդակը ուսումնասիրելու համարանհրաժեշտ է ընտրանքային եղանակովուսումնասիրել ընտանիքների եկամուտներնու ծախսերըն դրանց հիման վրա կազմել ն եկամուտների

ծախսերի հաշվեկշիռ:

,

ալը

|

մանո բոլոր ժախսերը բ Բ չության ունենան աճի իեն ը աստանի Ն դրամական եկամոցւնւը աու

11996

|1997

1998.

11998

|2000

|200՛

|100

|100

|/00

|100

|100

|00

|100

68.7

|350

|328

|352

|306

|298

|298

|330

|38.0

|86

|81

|94

|93

|562

|616

|608

|615

|583

|52.7

Լ ոխատվությունները: ի ակարգի եկամուտնե

սեփականությունից, Նալո զործունեությունից ր

2.

20.2

բնակչությանդրամական

|563

|60.0

աաաաորը խոայողությունոորը, ապրանքների Ն

ա)

|100

այդ

գնմանն

|100

ծառայությունների վճարման Արոր Արան

-

Ընտանիքի ծախսերիմեջ մտնում են սպառման հետ կապվածդրան ծառայությունների համարտրվողվճարները: ա դրամականեկամուտները բա պետք : ն գերազանցեն դրամականծախսերը,որպեսզի ւ նակչություն ու ա նան դրամականկուտակումներ: ՍակայնՀաՄ Նո թ. սկսած կտրուկ իջել կերպով րը դրան համապատասխան՝ դրամական ն ծախները» 1997 ն 1999 թվականներին րը:Ըն -սդ որում՝ դրամական ծախսումեն դրամական ներըգերազանցել եկամուտները: Այսպես,1997 թ. բնակչության դրամականեկամուտներըկազմել են 503,6 մլրդ դրամ, իսկ 509,0 մլրդ դրամ,իսկ 1999 թվականին ծախսերը՝ համապատասխանաբար՝ 628.1 ն 632.9 մլրդ դրամ:

11995

ե

Աաաա

Ընտանիքի դրամականեկամուտների մեջ մտնում են վարձու աշխատողի աշխատավարձը, գործատուիկողմիցտրվողայլ վճարները,ինքշահույթը,ռենտան, հոնորարը, որը, ալիմեռտը,կենսաքոշակը, կրթաթոշա կը, օգնությունը

որան ոն յունից Աւ գաուտը,

ն

համար

|

վճարներ կամավոր

|100

|100

|100

|100

|100

|726

|920

|927

|926

|94.1

|88.:8

|889

|942

շյ

|12

|30

իլ5

|50

|55

|Թ6

(83

|06

ըըներ)

151148

|100 |97.0

ի5 |15

Սակայն բնակչության դրամականեկամուտներիգերազանցումը դրամականծախսերինդեռեսչի նշանակում բնակչությանբարեկեցության բարձրացում:Այսպես,եթե 1992 փվականին բնակչության դրաեն գերազանցել դրամական մականեկամուտները ծախսերին14302 ՀՀ մլն ռուբլով, ապա իրականում,ինչպես նշվում էր վիճպետվարչումեջ, այդ ժամանակահատվածում թյան հաղորդագրության տեղի է ուէականվատթարացում,որն ապացույցների նեցել կենսապայմանների կարիքչունի:

«Հայաստանիվիճակագրականտւսրեգիրք»,1995 էջ 71-73:

ն 1996

թթ.,

էջ 54, 2001

թ.,

էջ 60-62

ն 2003

թ.,

Գլուխ4. Բնակչության ն կենսամակարդեւկը եկամուտները

ցուցանիշները Տ 4.2. Բնակչության կենսամակարդակի

ՀՀ

բնակչությանդրամականեկամուտների մեջ մինչն 1994 թ. Գերակշռում էր աշխատավարձը, իսկ դրանիցհետո նրա տեսակարար խիստկերպովնվազեց:Այսպես,1985 թվականինբնակչության ուտներիմեջ աշխատավարձի տեսակարար կշիռը կազմում էր ն 7640, նպաստները կենսաթոշակները՝ 11, այլ եկամուտները՝ 1394: Բնակչության դրամականեկամուտների կառուցվածքում աշխատաարձ կազմելէ 5596, իսկ 1994 թվականին՝2596, սարի ջ կշռի նվազմաաշխատավարձի տեսակարար նը զուգընթացաճում էր այլ եկամուտների՝ հատկապես մարդասիրական օգնության,հարազատներից ստացվողդրամականփոխանցում-

Ալյուսաւկ4.2

կշիռը կա

արեինն 1901թ.

ների,բարեգործության որը բաժինը, րացավ ն

ՀՀբնակչության կենսամակարդակի հիմնականսոցիալ-տնտեսական ցուցանիշները 1995-2002 թթ.'

րականնո

դրամ 76940 Հկան եկամուտնե| |

1ին ըննուր միջին որամ Ան դրա | բակոթան 5. ի

թվականինկազմեց5695: Բնակչությանդրամական եկամուտների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ նրա կառուցվածքումխիստկերպովիջնում է ն բարձրաաշխատավարձի նում են ն սեփականությունից ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացվողեկամուտները: Համեմատաբար կայուն են եղել սոցիատրանսֆերտները: Միաժամանակ պետք էնշել, որ 1995 թվա-

Ք

որո տարվա

Ք

սարոակի միջին |"

15327

|

16528

|

18721

|1072

|13581

|1258

|1219

11143

|3152

|363

|3793

|442

աշ

|:ատ

|1123

|

|

| 18000 | 20157 | 22706 ||24483 | 27324 | 1135

|1046

|

|Ջ7

ատ

Բերվածտվյալներըցույց

| | աշ

|443

|454

|

| | | օա

օօ

աճ

տալիս,որ բնակչությանմեկշնչին ընկ-

են

իրամե խորը տարիների իրական որամական աղուտները ունեցել անկայուն շնչին ամական

եկամուտնե

այուն

ե

աճի

պայմաններում բնակչու-

ը

մեկ ընկնող տությամբ Բնակչության իրական եկամուտների կտրուկ իջեցում է դիտվել Ա լին ուղղվում էր հատկապեսսննդամթերքի ն անհրաժեշտ ծառայու թյունների վճարմանը:Նույնիսկ շատ ընտանիքներումեկամուտները անբավարարեն եղել սննդամթերքինվազագույնպահանջներըբավարարելուհամար:Նկատիունենալով,որ բնակչությանմեծամասնության համարդրամականեկամուտներիմեջ վճռականդերը պատկանումէ

|

| 4064

ափախորդտար|

1993-1995 զ

եկամուտները անվանա: միջին չափը:

13777

կարնորուշադրություն դարձնելկյանքիմակարդակը սոբնութագրող ցիալ-տնտեսական այնպիսիցուցանիշների փոփոխությունների վրա ինչպիսիքեն մեկ շնչին ընկնողդրամական կան ամսականմիջինաշխատավարձը ն կենսաթոշակի

Բնակչության կենսամակարդակն ուսումնասիրելիս է անհրաժեշտ

|

|1017

սական կենսաթոշա| դրամ| 1նսակեծրՐ՝

ո

մասը

12885

Հ

ն ձեր իսկ կազմում, մասն մեփականությունից ոանշրող184-6539) (20-2692): Գորժումնությունից՝ փոքր

| 154827 ||165281 | 183922 | 198335 | 224657

|1255

դրամ

նո

|

| | անական աշխաԲ այրու տարվա նկատմամբ| նաանաթ աք

աճ:

Մեկ աշխատողի

4.

աան տեղի է ունեցել բնակչության եկաիզասած ԳԳ-ում րի ատաբար դանդաղ, բայց կայուն դրամական Բնակչության

133011

| 9592 | 11084 |

կանոները նա

բաժինը,

մ

|

115100

րը

թվականին 1595-ից բարձ-

դրամականեկամուտների կառուցվածքում տեղիունեցածփոփոխուեն երկրում ընթացող թյուններըպայմանավորված սոցիալ--տնտեսական փոփոխություններով: Ուստի, այդ փոփոխությունները չպետք է դիտարկելսոսկ բացասականառումով,չնայած բնակչությանմեծամասնությանդրամականեկամուտները ձնավորվումեն աշխատավարձից:Ի տարբերություն Վայաստանի ՌուսասՀանրապետության՝ տանի Դաշնությունումմինչե այժմ աշխատավարձը բնակչության

`

են

աճ:

հատկապ

ամենաության Կերի 0Բ-ից

«Յայաստանիվիճակագրականտարեգիրք»2001

ՕեծՐՕՈՒԵ

ՕԿԱՕ--եճՑաճ3ՇԽ

յ:

Շ1ՔձԻ 2002

-.

օք

թ.,

57-58.

էջ 60, 2003

թ.,

էջ

71-85:

Օա

ՈԿՇՇԿԻր

Գլուխ 1. ԲՈակչության ն եկամուտները կենսամակարդակը

ն կյանքի արծեքլ Տ 43. ԲՈակչւթյան կենսամակարդակը

ւն,ատամլին կարո տեղ ամսական անվանական

ուստի աշխատավարձին,

բնակչության

սիրելիս

կենսամակարդակը ուսումնա-

Ըստ վիճակագրական աշխատավարձի փոփոխությանը: տվյալների՝ բնակչությանմիջին ամսական անվանական դրամականաշխատավարձը1989-1993 թթ. ընթացքում220 ռուբլուց կրճատվելէ ն կազմել 25.4 ռուբլի (1989 թ. համադրելիգներով),այսինքն՝միջին աշխատավարձըիջել է 8.6 անգամ: Այդժաճանակահատվածում բնակչության եկամուտների մեջ աշխատավարձի կտրուկնվազումըբերեց բնակչության մասսայական աղքատացմանը:Մեկ աշխատողի միջինամսականանվանական աշխատավարձըըստ տարիների ունիհետնյալպատկերը'.

Կյանքիարժեքնիրենիցներկայացնում է դրամականարտահայտուն թյամբնյութականբարիքների ծառայություններիայն նը, որը փաստորենսպառվումէ բնակչությանտարբեր կողմից խավերի է կամ անհրաժեշտ բնակչությանըսպառել ըստ Կյանքի արժեքը հաշվարկումենք ինդեքսներով:Տարբերում ենք կյանքի արժեքի դինամիկ ինդեքսը կյանքի արժեքի տերիտորի Կյան(մարզ,շրջան)ինդեքսից,թեն հաշվարկումենք նույն քի արժեքիդինամիկինդեքսըորոշվում է հետնյալ բանաձնով

ամբողջո

նորմայի:

բանաձնով:

Իլ.ար.Ի՛Օլ : ԻցՕյ,(4.1), որտեղ Հ

համարանհրաՔցՔ. բազիսայինն հաշվետուժամանակաշրջանի --

2411 ռուբլի 199012173

ժեշտ նյութականսպառմանբարիքներին ծառայությունների գներն ու են, տարիֆներն սպառմանհաՕ՛Օյ բազիսայինն հաշվետու ժամանակաշրջանի

ռուբլի 1748 դրամ 7060 դրամ 18000 դրամ

--

մար անհրաժեշտնյութականբարիքներին ծառայությունների նորմա-

ներնեն:

22706 դրամ 24483 դրամ

27324

Շուկայականհարաբերություններին անցած տասը տարիներիընթացքում աշխատավարձը է դադարել կատարելիր հիմնականգործան նույնիսկչի ապահովել ռույթները,խնդիրները աշխատուժի պարզ վերարտադրությունը,դեռես չենք ասում աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացման գործում նրախթանիչ դերի մասին:Ըստ էության, աշխատավարձը, հատկապես պետականոլորտում (բյուջետային կազէ նպաստի, մակերպություններում) դպրծել, փոխակերպվել լրացուցիչ

ճարի: 4.3.

ն կյանքի Բնակչությանկենսամակարդակը արժեքը

Բնակչությանկենսամակարդակը բնորոշող կարնորագույն ցուցանիշ է նան կյանքիարժեքը: ՛

«Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք»,Երնան, թ.,էջ56,2001

առաջինանգամհաշվարՍ. Գ. Ստրումիլինը դեռնս 1918 թվակակել է նշանավորտնտեսագետ նին՝հիմքընդունելովմթերքներիայն խումբը,որն ապահովումէր 2700 Մթերքներիայդ խմբիմեջ ընդգրկվումէր սննկկալ պարունակություն: տեսակները, որոնցիցյուրաքանչյուդամթերքի ամենաանհրաժեշտ սահմանվումկամորոշվումէրուսումնասիրությունների չափաբաժինը միջոցով:Վասկանալի էր, որ այնժամանակ րի ն հետազոտությունների առնել հա շվի էին կարող մյուս տել սննդամթերքից բացիապրանքների չլինկարող ն, մյուս կողմից, այն ուներ նան այլ սակներնու ծառայությունները նպատակ:Այդայնէր, որ գների արագ պայմաններո փոփոխության պահանջում կարգավորումը էր կիրառելայնպիսիչաաշխատավարձի հետնելգնողունակուկընձեռեին փանիշներ,որոնք հնարավորություն իրականմակարդակը ինչպեստարբեր թյանըն որոշել աշխատավարձի այնպես էլ տարբեր տարածաշրջաննեժամանակահատվածներում, րում: Ընդհանուր առմամբ,տարածքայինգործակիցներիընդունումըն նան հետագայումտարիֆայինգոտիսահմանումըհիմք հանդիսացան ների որոշմանհամար: ԱյնուհետնՌուսաստանում կյանքիարժեքիինդեքսն ըստ առանձինշրջանների հաշվարկվել է 1922 թվականին,ն եջ մտցվել ցվ լէիննորից սահմանափակ մեջ փ կք քանակուԿյանքի ինդեքսըՌուսաստանում յանքի արժե արժեքինդեքսը

դրամ

Թ..էջ 62 ն 2003 թ., էջ 73:

սպառողական բյուջեի

էի րից

ո

ն եկամուրները Գլուի: 4. Բնակչությանկենսամակարդակը

Հետաթյամբ` 24 սպառմանսննդամթերքների ապրանքատեսակներ: սպառման մեջ գայում փոփոխություններ ապրանքատեսակների կազմի են մտցվել, հաշվարկվելէ կյանքիարժեքի ինդեքսը1924, 1926 ն 1928 թվականներիհամար:Սակայն1930 թվականիցսկսածմինչն 1950 թվականը խորհրդայինիշխանությանժամանակչի հաշվարկվելկյանքի արժեքի ինդեքսը, ն միայն 50-ական թվականներիկեսերին վերան հաշվարկներըկատարվելեն Աշկանգնվելեն այդ աշխատանքները, խատանքիգիտահետազոտական ինստիտուտում: Կյանքի արժեքի տարածաշրջանային (մարզի) ինդեքսընույնպես հաշվարկումեն (4.1) վերը նշված բանաձնով,որտեղ ընդունումեն՝ բազիսային ն համեմատվող տարածաշրջանի(մարզի) ՔՔ, սպառմանհամարանհրաժեշտնյութականբարիքներին ծառայությունների գներն ու տարիֆներնեն: բազիսային ն համեմատվողտարածաշրջանի սպառման ՕՕ. համար անհրաժեշտնյութականբարիքներին ծառայությունների նորեն: մաներն Տարբերտարածաշրջաններում կյանքիարժեքիինդեքսներըկարող են էապեստարբերվելիրարից: Այդ պայմանավորված է տվյալ տարածաշրջանիառանձնահատկություններով, որոնցիցկարելի է նշել. 1. Տնտեսականն բնակլիմայական պայմանները, որոնքազդում են ն բնակչությանպահանջմունքների նրանցկողմիցսպառվողնյութականբարիքներիկառուցվածքին մակարդակի վրա: 2. Վճարովիծառայություններիե սպառմանապրանքների գների միջն եղած էականտարբերությունները: 3. Տարբերտարածաշրջաններում կոլեկօժանդակ, գյուղացիական, ստացվողեկամուտների տիվ տնտեսություններից էական տարբերությունը, որոնք ազդում են սպառմանմակարդակիվրա: 4. Տարբերտարածաշրջաններում սոցիալականենթակառուցվածքների զարգացման Այսառկայությունը: մակարդակների տեղ նկատիունենք, որ հեռավորշատ գյուղերումչեն կարող լինել այնպիսիծառայություններկամ կուլտուր-լուսավորչական վճարովիհիմնարկներ,ինչպիսիքկարող են լինել քաղաքներում, որն էլ ազդում է բնակչությանկենսամակարդակի վրա: Կյանքի արժեքի տարածաշրջանային, ինչպես նան դինամիկինդեքսներըտարբերվումեն գների ինդեքսից:Այն ավելի լայն հասկացություն է, քանի որ իր մեջ ընդգրկումէ ոչ միայնգներնու տարիֆները,այլ նան սպառմանֆիզիկականամբողջ ծավալը:Այդ պատճառովկյանքի --

--

.

տաիբեր

ն կյունքի արծեքը կհնսամակաւրդակը Տ 4.3. ԲՈակշության

(տարածքային)ինդեքսը հաշվարկելիս արժեքիտարածաշրջանային է հաշվի առնել տարբերմարզերիկամ տարածաշրջաննեանհրաժեշտ րի ոչ միայն գների Ա տարիֆների(սակագները)տարբերությունները, ն ծառայությունների սպառմանամբողջ այլ նան նյութականբարիքների ու ծավալի կառուցվածքիտարբերությունները:Կյանքի արժեքը հաշվարկելիսհիմք ենք ընդունում բնակչությանսպառողականնվազագույն բյուջեն: բնակչուԸնդհանրապեսայս կամ այն երկրիկամ տարածաշրջանի համեմատուէ այն քննարկելիսանհրաժեշտ թյան կենսամակարդակը թյան մեջ դնել որնէ երկրի կամ տարածաշրջանիբնակչությանկենսամակարդակիհետ, այսինքն՝առաջնորդվելհամեմատականվերլուօծության մեթոդով,չնայած յուրաքանչյուր երկիր ունի իր սովորույթները, ավանդույթները,նորմերըն այլն: ունեն Կանադան,ճաԱյսօր աշխարհում բարձր կենսամակարդակ պոնիան,ԱՄՆ-ը, Ֆինլանդիան,Նիդերլանդներըն այլ երկրներ: հասկացությունէ: հարաբերական Բնակչությանկենսամակարդակը է ոչ միայն նյութականու հոգնոր բարիքներին Այն պայմանավորված ծառայություններիփաստացիսպառմանծավալներով,այլ նան հենց զարգացմանմակարդակով:Եվ որքանբարձրէ այդ պահանջմունքների այնքան մյուս հավասար մակարդակը, զարգացման պահանջմունքների պայմաններում բարձրէ կյանքի մակարդակը: Կյանքիարժեքիինդեքսըդինամիկմեծություն է, այն ունի աճի միտում, սակայննվազմանդեպքում տեղի կունենա կենսամակարդակի իջեցում: է բնակչությանմեկ շնչին Կյանքի արժեքի աճը պայմանավորված ընկնողՎՆԱ կամ ազգայինեկամուտիաճով: Սակայնհնարավորէ, որ ունենա կյանքի արժեքի ինմեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն աճի, բայց տեղի իջեցում:Այդկարողէ տեդեքսինվազում,այսինքն՝կենսամակարդակի ղի ունենալ այն դեպքում,երբ երկրումստեղծվածարդյունքիբաշխման են, օրինակ՝տեղիէ ունենում էապես փոփոխվում հարաբերությունները աճ կամ խոշործավալներիշինարարառազմականծախսերիկտրուկ կան աշխատանք նայլն: քննարկելիս կարնոր նշանակուԲնակչությանկենսամակարդակը թյուն է տրվում նան մարդկանցապրելակերպին: Մարդկանցապրելաինչպես սննդի,հագուստի,փոխադրամիջոցների, կերպը՝ բնակարանի, նան բարոյականու նյութականայլ արժեքներինկատմամբնրանց ունեցածհնարավորությունները էապեստարբերվումեն: Տարբերվումեն

Գլրւվո4. Բնակչությանկենտաւմակարդակը ն եկամուտները

ն կյանքի արծեքը Տ 4.3. Բնակչությանկենսամակարդակը

նան

մյուսը՝մինչն 24 տարեկանհասակիբնակչությանմեջ սովորողներիբա-

նրանց պահանջմունքները, ցանկությունները, ձգտումները: Մեր ապրելակերպիվրա խիստկերպով ազդում է բուժսպասարկման ցածր որակը,շրջակա միջավայրի մարդկանցկրթական աղտոտվածությունը, ն կուլտուրական ցածր մակարդակը,ինչպես նան այն ձեռք բերելու կամ այդ ոլորտներից օգտվելու բնակչությանմեծամասնությանհամար անհասանելիլինելը:Այս առումով կարնորէ մարդկայիններուժի զարգացման համաթիվ ցուցանիշը,որը գործածությանմեջ է դրվել ՄԱԿ-ի կողմից: Այս ցուցանիշի մեջ ներառվումէ կյանքի տեղությունը,կրթական մակարդակը ն մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն: Ներկա շրջանում հաշվարկվումէ մարդկայիններուժիզարգացման 9ի ինդեքսը: Այն հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնիօգնու-

անա ԻՀ-(ո-

(Իառ--Իռվ) Իով)

ԻՀ-(Ցո- Ցո): (Ցա- Ցու)

08-0):(100-0)Հ098,

Ի

մինչն24 տարեկանսովորողներիտեսակարարկշռի ինդեքսը՝

Ի«(50-0):(100-0)»050 Հաշվի առնելով այս երկու ինդեքսների վերը նշված տեսակարար կշիռները(2/3 ն 1/3-ը)՝ կարող ենք որոշել կրթականմակարդակիին-

(4.2) կամ

:

ժինը, որի տեսակարարկշիռը կազմում է մնացած 1/3-ը: Ընդունենք, որ Պայաստանի բնակչությանգրագիտությանմակարէ 98965, իսկ սովորողների տեսակարարկշիռը մինչն 24 դակը կազմում տարեկանմարդկանցմեջ` 5096: Նորմատիվայինդիապազոնիվերին սահմանըընդունենք10092, իսկ ստորին սահմանը՝096: Այս դեպքում ինդեքսըկկազմի. գրագիտության

(4.3), որտեղ

դեքսը.

Իլոմ. ՀՕ982:22:3ԷԺ05021:

է, համապատասխան ինդեքսն գործոնի կամ ցուցանիշիփաստացիարժեքն է, Իդ Ց, համապասխան Ի--

Յ 0,653

Հ

0,167

Հ

0,820

--

է, ցուցանիշինվազագույնարժեքն Իրկամ Ցով-համապատասխան

Ի սո

մՑ. կամ

ժեքն է:

Ցառ

Հ--

համապատասխանցուցանիշի առավելագույնար

-

-

հիմանվրա կարելիորոշել. է 1)ր բանածների Կյանքի սպւսսվելիք տնողությունը:Դրահամարանհրաժեշտ է

ու-

.

նենալ երկրի բնւսկչության կյանքի տնողությանփաստացի,նվազագույն ն առավելագույն սահմանները:Ենթադրենք, որ այն կազմում է 258՝ն 85 տարի: Այս դեպքում կյանքի համապատասխանաբար: սպասվելիքտեողության ինհեքսը 65,

Ի 2.

(8-8)

կկազմի.

(Ցղ- Ցո)» (65-25):

(85- 25)

Հ

ԿրթականՃակարդակի ինդեքսը: Այն, ըստ ՄԱԿ--իկողմից մշակված մեթոդիկայի.հաշվարկվումէ երկու ինդեքսներիկշռված միջինով: Դրանցիցմեկը բնութագրում մաէ գրագիտությանհամապատասխան կարդակը,որի տեսակարար 2/3 կշիռը կազմում է ամբողջի մասը, իսկ

Բնակչությանմեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ինդեքսը: Այս ցուցանիշի հաշվարկումըառավել բարդ է: Ըստ վերընշված մեթոդիկայիհեղինակկարողէ տատանվել ների՝ՀՆԱ ցուցանիշիդիապազոնը 40000 դոլարից Սակայնտարբերերկրներում կարմինչն դոլարի սահմաններում: ՀՆԱ դոլարի գնոգավորմանէ ենթարկվումմեկ շնչին ընկնողիրական ելնելով: մեկ շնչին Հայաստանում հնարավորությունից ղունակության է ՀՆԱ-ն կազմում դոլար, իսկ, հաշվի առնելովդոընկնողիրական հնարավորությունը, այն կկազմի2300 դոլար՝ լարի գնողունակության 5448 դոլարը, իսկ այս ցուցանիշիառավելագույն սահմանը բնդունելով նվազագույնը՝100 դոլարը: Այս տվյալներիցելնելով հաշվարկում ենք նակչության մեկ շնչի շնչին ընկնողՀՆԱ ինդեքսը,որը կկազմի. բնակչութ) Յ.

Ի

Հ

(2300

-

100) : (5448

-

100)

Հ

Այսպիսով՝վերը նշված երեք ցուցանիշներիգծով հաշվարկվածինդեքսներիհիմանվրա որոշում են մարդկայիններուժիզարգացմանինդեքսը,որը կկազմի՝

Գլուխ 4. Բնակչությանկենսամակարդակը ն եկամուրները

Ի

ոզ

-

:3Հ(0.67 (Իստ. Իմ Իր 1 2ՅՆԱ) Է

Ի

Հ

9 44.

0.820

0.411):3

Հ

Հ0.634

Ըստ 2000 թվականիՀայաստանի «Մարդկային զարգացմանազգային զեկույցի»՝ Հայաստանում 1996-2000 թթ. կյանքի սպասվելիք

տնողության,կրթականմակարդակի ն մեկշնչին ընկնող ՀՆԱ (գ.հ.) ինե ն դեքսներըբնութագրվում հետնյալցուցանիշներով՝ Ալյուսակ 4.3

Մարդկայինզարգացման համաթիվը՛

Ցուցանիշները

1 շնչին ընկնողիրական Բնակչության

1.

ՀՆԱ, դոլար 2. Մեկշնչին ընկնողՀՆԱ

115986 |4258

118597

119585

12000

14298

14990

12856

15036

|2323

|

|

0792.

(գնողունակության հնարավորությունը) | 1967

|

սպասվելիքտնողության 3.վանքի

|

4.

5. 6.

0.798

դեքսը

|

0.1828

|

Կրբականճակարդակի բնդեքսր

|0875

ՒԾ857

1շնչին ընկնողՀՆԱ ինդեքսը Մարդկային ներուժիզարգացման

|0505

|0518

10525

Ւ0540

|0732

|0736

ինդեքսը

| 0729 | 0,730

Աղյուսակիտվյալներիցերնում է, որ համեմատաբար բարձր է Հայաստանի բնակչությանկրթական մակարդակը (98,896), թեն վերջին տասը տարիներիընթացքում (1991-2001) տեղի է ունեցել կրթական մակարդակի իջեցում: Ցածրէ նան:Ցճեկ շնչին ընկնողՀՆԱ, եթե 1990 թ. է այն կազմել 2800, ապա 200ծ թվականին կազմում էր մոտ 500 դոլար: նան Այդ ժամանակահատվածում է իջել կյանքի սպասվելիքտնողությունը, որը, ըստ էության,հիմնականումբնութագրումէ առողջապահության վիճակը:Հայաստանը, ըստ մարդկայիններուժիզարգացմանհա175 մընթացի,աշխարհի երկրների շարքում2000 թ. գրավում է 93-րդ տեղը, 1994 թ.՝ 103, այն դեպքում, երբ 1990 թ. տվյալներով՝47 տեղը: դեպքում պետությունըիր տնտեսական Ցածր համաթվի քաղաքականությունըկարողէր հիմնականումուղղել աղքատ բնակչության սոցիա1

«Մարդկայինզարգացմանազգային զեկույց». Հայաստան,2000

թ.,

էջ 133

ն.2001

թ.,

էջ 142:

Նվազագույնսպառողական բյուջեն

լական վիճակի բարելավմանը:Կյանքի արժեքը բնութագրող կարնոր ցուցանիշ է նան իրականաշխատավարձիփոփոխականինդեքսը: Այս ցուցանիշիընտրությունը պայմանավորվածէ նրանով,որ անվանական աշխատավարձըհարաբերականորենկայուն է, այն կարճ ժամանակասպառողականապրանքհատվածում. չի փոփոխվում:Ընդհակառակը, ն ների ծառայություններիգները համեմատաբարփոփոխունեն, ճկուն ն ունեն դինամիկ աճ: Այդ պատճառով ընդհանրապես տնտեսության մեջ միշտ նկատվում է, որ անվանականաշխատավարձը իր աճման տենդենցովետ է մնում գների բարձրացմանտեմպերից:Ուստիկյանքի փոփոարժեքըբնութագրելիսկարնորէ անվանականաշխատավարձի մեջ դնել սպառողականապրանքներին խությունը հարաբերության ծառայություններիգներիփոփոխմանհետն որոշել իրականաշխատավարձի փոփոխականինդեքսը:Այն կարելի է հաշվարկել հետնյալ բա-

նաձնով.

Իրաշփո

Հ

աշխատավարձի աճը,26): (Գներիաճը,Չօ2) (4.4): (Անվանական

Կյանքի պայմաններիվրա իրենց բացասականազդեցությունն են թողնում շրջակամիջավայրիաղտոտվածությունը,բուժսպասարկումը, անվտանգությունը, հանցագործությունը, սոցիալական հարաբերու-

թյունները:

4.4.

Նվազագույն սպառողականբյուջեն

Բնակչությանկենսամակարդակիկամ նրա բարեկեցությանվերաբերյալպատկերացումկազմելուհամարանհրաժեշտէ ունենալ պետության կողմից հաստատված նվազագույնտպառողականբյուջե: Գոյուունեն թյուն բյուջե հասկացությանմի քանի նվազագույնսպառողական նվազագույնբյուջե, տարատեսակներ:Դրանցիցեն կենսագոյատնման նվազագույն սպառողականբյուջե, նվազագույնպարենայինզամբյուղ, ռացիոնալսպառողականբյուջե, Օպտիմալսպառողականբյուջե, նյութականապահովվածության մինիմումն այլ հասկացություններ: բյուջեն հանդիսանումէ կարնորագույն Նվազագույնսպառողական է պան որմատիվ, որն էլ իր մեջ ընդգրկում ընդհանրացնող սոցիալական ն նան րենային ոչ պարենայինապրանքների, ինչպես վճարովիծառայություններիհամարմշակվածն գիտականորեն նորմաներն հիմնավորված

Գլուխ 4. Բնակչությունկենսամավուրդակը ն եկամնարները

նորմատիվներ: Նվազագույնսպառողականբյուջեն բնակչությանծախսերին եկամուտների հաշվեկշիռէ, որը հնարավորություն է տալիսպատկերացումկազմելհատկապեսնվազագույն եկամուտներ ունեցողբնակչությանսոցիալականխմբերիկյանքիմակարդակի մասին: Նվազագույնսպառողականբյուջեն պետքէ լինի այնպիսին,որպեսզի մարդըհնարավորություն ունենա ֆիզիոլոգիական նորմատիվներով նախատեսված չափով սնվելու ն լիովին փոխհատուցելու օրգանիզմի էներգետիկծախսը: Այն պետք է հնարավորություն տա ապահովելու ինչպես հասուն մարդկանցնորմալկենսագործունեությունը, այնպես էլ իրենց երեխաներիբնականոնզարգացմումն ու աճը: Այսինքն՝ ՆՍԲ--ն հնարավորություն պետք է ընձեռի բավարարելումարդու նվազագույն ինչպես կուլտուրականպահանջմունքները, այնպես էլ ձեռք բերելու սնունդ, հագուստ, տնտեսական ապրանքներ ն վճարելու կոմունալ-կենցաղային ն այլ ծածառայությունների, կապի, տրանսպորտի ռայություններիծախսերը: Նվազագույնսպառողականբյուջեն իրենիցներկայացնումէ սպառողական նվազագույնի մեջ մտնող բոլոր ապրանքներին ծառայություններիարժեքայինգնահատումը,ինչպես նան հարկերի,պարտականությունների, ծառայությունների վրա կատարվողծախսերը: Այսպիսովն̀վազագույնսպառողականբյուջեն իրենիցներկայացնում է դրամական արտահայտությամբ բարիքներին ծառայությունների նվազագույնայն չափը, որն ապահովումէ բնակչությանն հատկապես, աշխատուժի բնականոն,նորմալ վերարտադրությունը ն անաշխատունակ բնակչությանկենսագործունեությունը: Նվազագույնսպառողականբյուջեն հիմք ընդունելով՝ կարելիէ. ա. Որոշել բնակչությաննվազագույնեկամուտները, այդ թվում՝ աշխատավարձը,կենսաթոշակը,նպաստը ն սոցիալական մյուս են աշխատուժի վճարները,որոնք անհրաժեշտ վերարտադրության համար: բ, Դաշվարկել նվազագույնեկամուտներունեցող բնակչության այս կամ այն խմբիկյանքիարժեքիդինամիկան, ընդ որում՝ որոշելով՝ ինչ գործոններիհաշվին ն ինչ չափով է այն տեղիունեցել: գ. Որոշել բնակչության այն թվաքանակը, որոնց եկամուտները ցածր են նվազագույն սպառողականբյուջեից: դ. Մշակելքիչ ապահովվածու ցածր վարձատրվող աշխատողների ն երաշխիքների սոցիալականպաշտպանվածության ապահովմանն ուղղված միջոցառումների համակարգ:

8 44.

Նվազագույն սպառողականբյուջեն

Նվազագույն սպառողականբյուջեն վաղուց հաշվարկվում է բոլոր քաղաքակիրթերկրներում:Նվազագույն սպառողականզամբյուղ հասկացությունը ն նրա նվազագույնչափը շրջանառությանմեջ է դրվել դեռես նախանցյալ դարում: Այսպես, օրինակ, ԱՄՆ-ում չորս անձից բաղկացածընտանիքիհամար շաբաթականկենսաապահովմաննվազագույն զամբյուղը կազմում էր 1851 թվականին11.53, իսկ 1933 թվականին՝33.6 ամերիկյանդոլար: ՄիավորվածազգերիկազմակերպությունըԱսիային Աֆրիկայիտնտեսապեսթույլ զարգացած մի շարք երկրներիհամար սահմանել են կենսագոյատնեման նվազագույն չափ՝ մեկ բնակչի համար տարեկան հազար ամերիկյանդոլար: Խորհրդային իշխանության շրջանում նվազագույն սպառողական բյուջեի հաշվարկմանաշխատանքներըկատարվել են դեռես անցած դարի 20-ական թվականներին:Այն հաշվարկում էին յուրաքանչյուր անձի համար ինչպես իստ տարածաշրջանների, այնպես էլ երկրի կտրվածքով: Նվազագույն սպառողական բյուջեի մեջ ընդգրկվում էին սպառմանհամար անհրաժեշտպարենայինն ոչ պարենայինապրանքատեսակները, այսինքն` մարդու ֆիզիոլոգիական գոյության ապահովման համար անհրաժեշտ ապրանքները: Սպառողականնվազագույն բյուջեի հաշվարկմանաշխատանքներըիրականում սկսվել են 1919 թվականիցն դադարեցվելեն 30--ական թվականներիսկզբներին: Այնուհետնայդ ուղղությամբ տարվող աշխատանքներըվերականգվել են 50-ական թվականներին, չնայած որոշ հեղինակներգտնում են, որ այդ աշխատանքները վերսկսելեն 1956 թվականից:Սակայնորոշ հեղինակներ էլ նվազագույն սպառողականբյուջեի հաշվարկումը կապում են շուկայական հարաբերությունների անցմանհետ: Դեռես 1951 թվականին խորհրդայինֆիզիոլոգներըհաշվարկել են մարդկայինէներգիհամարանհայի ծախսումներըկալորիաներով -նդրավերականգնման րաժեշտ ապրանքատեսակները: էներգիայիօրական միջին ծախսը Ռուսաստանում ընդունում էին 3050 կկալ, իսկ ամերիկյանֆիզիոլոգներիկարծիքով՝ միջին ծախսը կազմումէր 3000 կկալ: Ըստ էության, նշված երկու խումբֆիզիոլոգների կարծիքներիմիջն էականտարբերությունչկար, թեն, մեր կարծիքով, էլ ավելի բարձր պետք է լիներ էներգիայիմիջին ծախսը Ռուսաստանում, քանի որ այն ժամանակ մեծ տեսակարարկշիռ ունեին ձեռքի, Հաշվի առնելով, որ բնակչության ծանր ֆիզիկականաշխատանքները: տարիքայինտարբերխմբեր ունեն էներգիայիտարբեր ծախսումներ,

8 44.

ն եկամուտները Գլուխ:4. Բնակչության կենսամակարդակը

ուստի մեկ բնակչիհաշվովէներգիայիմիջինծախսըընդունվելէր 2400 կկալ: Այս կալորիականությունը ապահովելու համար առաջարկվելէր բնակչության սպառման համար սննդի ֆիզիոլոգիականհետնյալ

ո

4.4 Ալյուսակ

Բնակչությանմեկ շնչին ընկնող սննդիֆիզիոլոգիական նորմաները

(կգ-ով) ԱՄՆ

ՆՐմո:

մարտ

ԱԱՑոնար դո

նմե

4.Շաքար

ԽՍՀՄ

Ն

րան

-

9.Ձու / հատ

Տ

Ն

եր

եղեն

Ըստ

մեկ օրվա ընթացքումմարդըծախսումէ՝ մտահաշվարկների՝

վոր աշխատողը` 2200-2400, աշակերտը՝ 2400-2500, բժիշկը՝ 2600--2800, ուսանողը՝2800--3000, տրակտորիստը՝ 2900-3000, փակա4000-4500 3300, կկալ: նագործը՝ գյուղատնտեսության մեջ աշխատողը՝

զամբյուղըկազմվել նվազագույնպարենային է ըստ տնտեսականգոտիների:Յուրաքանչյուրգոտու առանձնահատկություններիցելնելով՝ զամբյուղիմեջմտնող11 խումբսննդամթերքիկաէ 2104-ից մինչն 2607 կկալ-ի՝ միջինը լորիականությունըտատանվել կազմելով2386,4 կկալ: Ըստ էության,մարդու էներգիայիծախսումները գնալով փոքրանում են՝ կապվածգիտատեխնիկական հետ: Այսպես,օրիհեղափոխության նակ, եթե 60 տարի առաջ, ըստ ամերիկյանն խորհրդայինիշխանության մասնագետներիհաշվարկների,մարդու էներգիայի ծախսիկալոօրականկազմումէ մոտ 3000, ապա այսօր այն տարիականությունը տանվումէ 2000-2400 կկալ սահմաններում:Եվ իրականումիջնում է նան փաստացիսպառվողսննդամթերքների ընդհանուրկալորիակաԱՊՀ ն է հատուկ բոլոր երկրներին:Այսպես, նությունը, այս երնույջը Ռուսաստանում

բյուջեն Նվազագույնսպառողական

տե հիմնակ Ար 994 ակա թվալ

սպառվողսննդամթերքի օրինակ,եթե 1985 թվականին մեկ շնչի հաշվով սակներիկալորիականությունը այն կազմելէր թվականին

Ակա վարչահրամայական համակարգիփլուզումից րոգանրամես Հայաստանի անջատվածպետությունները, թվում ,

նին՝ ի 1 տո,

ալ:

երբ

հե-

այդ

նան

ն տնտեսական խիստ սոցիալական

հայտնվեցին Հանրապետությունը,

ապրուստիպայկացությանմեջ, երբ վատթարացան անբարենպաստ հիմնականմասը հայտնվեցաղքատության մանները, Կ բնակչության պարենային զամբյուղ խոսելնվազագույն մեջ, սկսեցինհամատարած ուժերը: մասինն այն էլ հատկապեսընդդիմադիր որը դեռեսչունի Հ անրապետության, Ի տարբերություն Հայաստանի կամ նվաբյուջե սպառողական հաստատվածնվազագույն ընդունված նախագահի Դաշնության զամբյուղ, Ռուսաստանի զագույնպարենային նվազաբ նակչության Դաշնության 1992 թ. ճարտի2-ի «Ռուսաստանի հրամանով բյուջեի համակարգիվերաբերյալ» գույն սպառողական սպառողամշակել նվազագույն էր կառավարությանը հանձնարարված

Խոր

ապրանքների կան բյուջեն`հիմք ընդունելովսպառողական հիմնակա բնակչության որոնքկապահովեն ծուն ն ծառայությունները, իրափուլերի Այնուհետնըստ ն հոգնորպահանջմունքները: նյութական ն սոցիալակա թոշակների, կանացնելաշխատավարձի, բարձրացումնկատի ունենալով աստիճանական այլ վճարումների բյուջեն, ինչպեսնան տնտեսությանիրանվազագույնսպառողական Այնուհետն,հաշվի առնելով կենսագոկան հնարավորությունները: մեթոդականցուցումները,1992 հաշվարկման յատնմաննվազագույնի Ռուսաստանիաշխատանքինախարարությո թ. նոյեմբերի10-ին չափը: Այն նվազագույնի է կենսագոյատնման հաշվարկելն հաստատել բարիքնյութական համարանհրաժեշտ էր սպառման իր մեջ ընդգրկում ապահովե էր որը կարող չփփը, նվազագույն ների ն ծառայությունների ն զարգաառողջությունը վիճակը, ա կտիվ ֆիզիկական բնակչության էր դրամա չափը հաշվարկվում նվազագույն ցումը: Կենսագոյատնճան ընդգրկելովսպառման համար ընդունվա կան արտահայտությամբ` ինչպեսնան հարկերին պարտադիրվճարումապրանքատեսակները,

նպաստների

ների գծով ծախսերը:

ասամբլեայիկողմիցօրենսդերկրներիմիջխորհրդարանական բյուջեն: Այն րականակտով ընդունվելէ նվազագույնսպառողական կողէ ԱՊՎ անդամբոլոր երկրների 1994 թ. հոկտեմբերին վավերացվել ԱՊՀ

ձ7

ն եկամուտները Գլուխ:4. Բնակչությանկենսամակարդակը

բյուջեի մեջ մտմից: Այդ ակտիհամաձայն՝նվազագույնսպառողական նում են պարենայինապրանքները,հագուստը,սպիտակեղենը, կոշկեղենը, սանիտարահիգիենիկ ապրանքները, դեղորայքը,կուլտուր-կենցաղայինապրանքները, ծառայությունների բնակարանային-կոմունալ վճարումները,հարկերը, ծխախոտը,ալկոհոլը ն այլն: Այդպիսիմոտեցումը բխում է Աշխատանքիմիջազգայինկազմակերպությանկողմից ընդունված117 կոնվենցիայիպահանջներից: Նվազագույնսպառողականբյուջեն այն չափանիշնէ, որի բազայի վրա պետք է կառուցել սոցիալականքաղաքականությունը որը ն պետք է հիմք հանդիսանաաշխատավարձի, կրթակենսաթոշակների, թոշակների,նպաստների չափը նվազագույն սահմանելուհամար:Այն միննույն ժամանակ կարելի է համարել եկամուտներին ծախսերի հաշվեկշիռ: Նվազագույն սպառողականզամբյուղի մշակման ն ընդունման հարցը Վայաստանի Ազգայինժողովի ուշադրությանըչի արժանանում: Ըստ էության, այն պարզ պատճառով,որ պատգամավորների մեծ մասը արտահայտումէ ոչ թե երկրի բնակչությանանապահով մեծամասնության,այլ առավել ապահովփոքրամասնությանշահերը: Կարծումենք, որ մեր երկրում նվազագույնսպառողական զամբյուղի պաշտոնականընդունումըհինք կհանդիսանասոցիալականմի շարք կարնոր խնդիրներիլուծման համար ոչ միայն խաղաղ, այլ նույնիսկ ճգնաժամայինիրավիճակների ժամանակ:Դեռնս 1995 թվականի ՀՎ ճարտի 28-ին Կառավարությունը նե Արհեստակցականմիությունների կոնֆեդերացիանհամաձայնագիրկնքեցինմի շարք հարցերի շուրջ, այդ թվում նան մշակել նվազագույնզամբյուղը,որը հանդիսանալու է տնտեսականկարգավորիչ՝նպատակունենալովաստին հասցնել կենճանաբարբարձրացնելնվազագույն աշխատավարձը (հոդված 7): Այդ փասսաապահովման մակարդակին նվազագույի տաթղթումնշվում էր, որ կառավարության կողմիցանցկացվածհետաեն զոտություններըցույց տալիս,որ հանրապետությանբնակչության ավելիքան կեսը հնարավորություն չունեն ապահովելու կյանքի նվազագույն մակարդակը: Թեն առ այսօր չունենքկառավարության կողմիցհաստատված սպառողականզամբյուղ, բայց ն այնպես առանձինանհատ հետազոտողներ ն տեղեկատվական կենտրոններուսումնասիրելն հաշվարկելեն այն, մեջ առկա են էական շեղումներ: սակայն այդ հաշվարկների Այնուամե88

ջ 44.

բյուջեն

սպառողական Նվազագույն

խզում

միջն զաճբյուղին միջինաշխատավարձի նայնիվհաշվարկված սպառող ապրանքների մեծ է: Այսպես,օրինակ,1998 թ. պարենային Ար դրամ. էր 17,5 հազ. կանզամբյուղըմեկ շնչի հաշվովկազմում նորմալ կենսագործումնուրելի էր տվյալ շրջանումձեռք բերել մարդու ապրանքնեՈչ պարենային սննդամթերքներ: թյանհամարանհրաժեշտ ծառայուհամար անհրաժեշտէր 10,0 հազ. դրամ,իսկ րի ձեռքբերման սպառողանվազագույն թյուններիհամար՝ես 10.0 հազար: Այսպիսով՝ 75 դոլար, կամ ամերիկյան կանզամբյուղըկազմումէր 37,5 հազ. դրամ սահչափը նվազագույն այն դեպքում,երբ երկրումաշխատավարձի 5000 դ.), իսկ միջինաշխատամանվածէր 1000 դրամ(1999 թվականին՝ դոլար: 36 ամերիկյան վարձըկազմումէր 18,0 հազ. դրամկամ միջինամսական տվյալների

ծառայության վիճակագրական կազմելէր 24 թվականին եթե աշխատավարձը Ըստ ՀՀ

հազ., ապա

թվականին 22706, ապա թվականին՝ զուգընթաց էականբարձրացմանը 27324 դրամ:Միջինաշխատավարձի ն էականփոաճ, գների ապրանքների տեղի է ունեցել սպառողական զամբյուսպառողական տեղիչեն ունեցել նվազագույն փոխություններ

7060, 2000 թվականին`

միջն: հարաբերակցության ղի ն միջինաշխատավարձի ունի, երբ տարբերերկրնեկարնորնշանակություն Ընդհանրապես, զամբսպառողական մեջ են դրվումնվազագույն համեմատության ն փաստացի միջինաշխատավարաշխատավարձը յուղը, նվազագույն տվյալները, տեսակետիցհետաքրքիրԱՊՀ մի շարք երկրների 4.5). (տե՛սաղյուսակ ունեն հետնյալ պատկերը

րում

Այս ձը:

որոնք

համեհանրապետություններից նախկին տվյալների՝ Էստոնիան ունեին մատաբար բարձրմիջինամսականաշխատավարձ ն Լիտվան(260) Թուրքմենի(290), ՌուսաստանիԴաշնությունը Ըստ

1999 թ.

(310), ան

դոլար: (100)

զամբյուղըհաշվարկելոչ միայնբնակչուէ նվազագույն Ընդունված խճբերի՝0-ից մինչն7 տարեթյանմեկ շնչի, այլ նան ըստ տարիքային ն աշխատունակ անչափահասների 7-16 տարեկան կան երեխաների, սպառողահամար: Նվազագույն տարիքիու թոշակառուբնակչության ն միըստ 11 խումբ սննդամթերքների, կառուցվածքը՝ կան զամբյուղի են աղյուըստ տարիքայինխմբերի, զետեղված

ջին նորմատիվները` սակ 4

6-ում.

Գլուխ4. Բնակչության ն կենսամակարդակը

եկամուղները

8 4.4. Նվազագույնավառողական բյուջեն

Ալյուսակ4.4

Նվազագույնսպառողական զամբյուղը, նվազագույնաշխատավարձը փաստացի միջինաշխատավարձը ըստ երկրների' (ԱՄՆ դոլարով)

Լլ

կշիռըորոշելու համար հիմք են ընդունումբազիսայինշրջանում բնակչությանառավել անապահովընտանիքների 1076-ի փաստացի ծախսերի կառուցվածքը: րար

Աղյուսակ4.6 Միջինամսական նվազագույն նվազագույն «Հխատավարձ,

ոո

1.

Հ

Ռուսաստան

5. 6. 8.

3.9

ք ոո

4.

|

զաթյողը |

"5

Բելառուս Վրաստան

Ուկրաինա Ադրբեջան Ղըրղըստան

43.0

- ի

21.1 88,6

49,3 9.Տաջիկստան 100.0

-

1.

3.Բանջարեղեն 4.Միրգ

համարնվազա(տարածաշրջանի) ույն ապաց ժամանակաշրջանի հիմք ընդունումվերը նշված իջին, տաշվարկելիս նորմատիվները (տարաժամանակաշրջանի տվյալ ծաշրջանի) սննդամթերքների գները: բնակչության են

ն

Ըստ

Ա

զամբյուղիհաշվարկման նման մոտեցումը է տա հնարավորություն շերտավորված մոտեցումունենալբնակչությանտարբեր

իս

խմբերի վե. նրանցանհրաժեշտ եկամուտների վերաբերյալ: դանի Բան: մեջհասուն

տարիքիանձանց իվըգնում լոն տանիքի անդամների ոոսով կրճատվում ռողական

Ուսումն ասիրությունները յուննե

ծախսերը:

նակկենսաթոշակարունը

են սպա-

ցույց են տալիս,որ

միայ-

ծախսերը 10--1595-ով ավելի

նե արդյունաբերական քները, ւ

հարկերն ու պարտադիրայլ վճարումները: ծառայությունները, Նվազագույն սպառողական բյուջեի մեջ սննդամթերքից բացի ծախսիմյուս տեսակների տեսակապրա

6.Սսամթերք26.6

Ձկնեղեն

8.Կաթնեղեն 212.4 9.Ձու /հատ/

Ը

11.Այ մթերքներ 6.4

Երեխաներ

մինչե7

տարեկանտարեկան 64,4 112,3

85.0

85.0 19,7

.|

26,1

12.5

303.4

177.0

124,9

մարդ

Կենսաթոշա-

կառուներ 119.0

20,8

32,2

90.0

96.8 12.6

96.8

19,8

18,8

25.0

19.8

201,7 179.4

174,1

180.0 180,0 150.0

կին

120.0 80.0

150.0

տղա-

135.0 160,0 120.0

279.0

Աշխատանքային տարիքի

ոա

90,0

8.9

ծախ-

զամբյուղի փաստացիմոտավոր Նվազագույն սպառողական սերի կառուցվածքը ըստ բնակչության տարիքային խմբերի տե՛ս աղյուսակ4.7. ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայությունըՀամաշխարհային 1996 թվականինբնակչության աջակցությամբ բանկի տեխնիկական աղքատությանչափերի ն կառուցվածքիբացակենսամակարդակի, եղանակովուսումնասիրելէ 5040 հայտմաննպատակովընտրանքային տնայինտնտեսություն:

ուգրի սպառողական զ ծախսերը: Նվազագույն կան կոնմաթոշակառուների սպառո մեջ բացի սննդամթերքից ապր

են, քան ընտանիքնե մտնում են

ն

նվազագույն սպառողական 10:8ուղ

տարիքային խմբերի՝

130.8

Հացամթերք

2.Կարտոֆիլ 124.2

2.0

Բնակչության

հաշ| մեկ շնչի խմբերը վով, միջինը

Սննդամթերքի

55.0

գ խմբերի, տարվա համար,

կառուցվածքը ըստ բնակչության

զամբյուղի

սպառողական

Բնակչությանտարիքայինխմբերը

128,0

'

11,0

Նվազագույն ՄԿՈ

Ն

-

աշխատավարձը

|

ԶաԸԸԸԸԸՆ

"ՃքՈ/ԽԲԵԵԼ

ք Փա",

Ս 48, 2001 թ.

Գլուիւ 4. Բնակչությանկենսամակարդակը ն եկամուղնեիը

Նվազագույնսպառողականբլուջեն

8 44.

4.7 Ալյուսաւկ

Աղյուսակ4.6

Ծախսերիկառուցվածքնըստ բնակչությանտարիքային խմբերի,օ6-ով Ծախսերիտեսակներ

Միջինը

Պարենային նվազագույն զամբյուղի կառուցվածքը ըստ փաստացի սպառման 1996 թվականին'

Բնակչության տարիքայինխմբերը

երերանե բնակչության եկ շնչի հաշաշխատանբային թոշակավով տարիքի ռուներ տարեկան | տարան | "նսպութուն րեխաներ

որը

Ամբողջծախսումներ

նդամթերք 2.Արդյունաբեր ակա 19,1 ԱարոնաԲ այդ Ի

թվում՝

ն

3.Ծառայություններ

ԱԱ

ո

ՅԱ

-

Ընդամենը

18,9

19.8

10,0

Այդ 1.8որենիհաց

'

ք

:

տեսակը

թվում

Ի»ընդունելով

աղքատության գծից:

եղել հետազոտություններ աին տնտեսություններք է

ային

տնային

տեսությունների հետազոտությունների հիմանվրա, իսկ սպառմանարժեՔի հաշվարկը 1999 ն 2001 թ. տնային կազմվել 1996, է

տնտեսությունների

հետազոտությունների միջինգներիհիմանվրա:Ըստ այդ տվյալների՝ պա-

րենայինգիծ է ընդունվել1997

թ. 7194 ն 2001

7368 դրամը,աղթվականին

քատության գիծը՝համապատասխանաբար՝ 11735 ն 12019

դրամ:

տոկոսներով

-

427.4

2244,0

3.Կարտոֆիլ 192,4

560,0

25.6 4.Սակարոնե-

187.0

28,6

262,0

134.0

ռ

Լավաշ

6.Շաքար

7.Ձու

աաոնի 9.Բրինձ

կո

'

7.6

10-Պանիր 125 ՈՅ

Արա մարի 13.Այլ սննդամորու

223.0

1200.0 149.0

՞

0,5

7՛

ՈՐ

ծ

՛

--

-"

-

:

ականեերին ընդգրկելով համապատասխանա են անցկացվե

1999, 2001 ն 2002 ա 3600, 4128 ն 4634 տնայինտնտեսություններ: Ընդորում՝նվազագույն պարենայինզամբյուղիկառուցվածքը կազմվել է միայն 1996 թ. տն-

դրա

-

5.

տվյալների՝նվազագույնպարենայինզամբյուղիկառուցվածքը ըստ փաստացիսպառման 1996 թվականինցույց է տրված աղյուսակ 4.8--ում: վերը նշված պարենային նվազագույնզամբյուղի , առուցվածքը՝պ̀արենային գիծըընդունվել ընդունվելԷէ 661 6612 յին գիծը դրամ, իսկ աղքատության գիծը՝ 10784 դրամ: Ընդ որում՝ շատ աղքատ համարվելէ բնակչությանայն մասը,որի մեկ շնչին ընկնող ամսականծախսը ցածր է եղել պարենային գծից, իսկ աղքատ համարվելեն այն անձինք,որոնց մեկ շնչին ընկնող ամսականծախսըբարձր է եղել պարենային գծից,

ռումը,

Հո

շող

ղեն

Ըստ այդ

հաշվով ամ-

ում գրամտաման :

"

ճարումներ

ոո

|

Պարենային

Մեկ շնչի

լներգետի |Սական աստումթ| լրերգետիկա | (կկալ) կառուցվ

Սննդամբերքի

-

Տոր

՛

-

-

Իհարկե, աղյուսակումբերվածտվյալներըմոտավորեն, քանի որ սպառմանմակարդակիվրա էականազդեցությունեն թողնում ապրանն դրանց քատեսակներիգները,ծառայությունների փուիոխությունները հետ կապվածսպառմանկառուցվածքի Մյուս կողփոփոխությունները: տարեգիրք»,Երնան, 1.«այաստանի վիճակագրական

թ.

էջ

84--85:

կ թաակարդակը հրամուրները

Գլուխ աւր 4. Բնակչության Աոթյան

կե

է

|

մից կարնորէ, թե ինչ գին են հիմք ընդունումհաշվարկման ժամանակ, գոյություն ունեն նան գներիտարբեր որովհետն տեսակներ:

8 4.3. Նվազազույն սպառողականբյուջեի հաշվարկմանմեթոդները

ն ժինը: Այդ պատճահայտությամբընդհանուրիմ մեջյուրաքանչյուրիբաժինը: Այդ պատ ռով նվազագույնսպառողականբյուջեն հնարավորչէ ամբողջովիններկայացնելբնեղեն տեսքով: Սուբյեկտիվմեթոդիդեպքումանցկացվումեն սոցիոլոգիականհետազոտություններն ուսումնասիրություններ, պարզում են բնակչությանանհրաժեշտնվազագույնեկամուտները: Ռեսուրսայինմեթոդիժամանակհաշվի են առնում երկրիտնտեսաորոնք կարող են ապահովելնվա:

45.

Նվազագույն

հաշվարկման սպառողական բյուջեի

մեթոդները

սպառողականբյուջեի հաշվարկման մեբողներԻ հետեյալ Վեզագուն յին

Վագուն սպառողական Ն վիճակագրական, նորմատիվա Գոյություն նվազագույն միջոցներիհաշունի կենսաապահովման սուբյեկտիվ տեւա իվային, րը

ավագրական, ն

Վիճակագրական մեթոդիէություննայնէ որ կանբյուջեն հաշվարկելիս հենվումեն ո ե ված նորմաների ն. նորմատիվների

լ

. նվազագույն սպառողա-

վրա, ընտանե այլ ի Շավորն

փաստացի ուսումնասիրությունների վ ա:Հ են ընդունում բնակչության

Քյարի

բյուջեի

գայում:

զ

:

վարկմանհամարնան այլ մեթոդ,ինչպիսինէ աղքատությանշեմ հասկացությունը:Այն Եվրոպական վիճակագրական հանձնախումբը ընդունում է այդ երկրներիբնակչությանմեկ շնչին ընկնողփաստացիմիջին եկամուտներիկեսը:Բնակչությանայն մասը,որն ունի միջինեկամուտների կեսիցցածր եկամուտ,համարվումէ քիչ ապահովված:ԱՄՆ-ում կենսաապահովման նվազագույնըհաշվարկելիսկիրառումեն հետնյալ այն ԱԱ կարգը:Նախ հաշվարկումեն պարենայինապրանքների

առավել բիչ խլիռամար հիմք ապահով ապահուվածության սահման ուսումնասիրությունների նպատակից ոՐ ելնելով: նման համար, մեաալոուրել հանուր արն ք տապ ընդ10:20 ժեքը, Այլրուհետտն երապատկում են այն ստանում ովաքանանի անբա Աքության Նորմատիվային մեթոդըհամեմատաբար հովմաննվազագույնգումարը: վրա լայնտարածում ունի: սննդամթերքի ՂՏ ծախսերի տի ին ապրանքների Նենսամպահով աոանշին նվազագույն միջոցներից ծառայությունների որմին ավորված հովում աշխատանքի նորմալվերարտադրությունը Այն ունի հասկացություն բացի գոյություն սոցիալականնվազագույն: մարդու հոգնո գացումը:Այս մեթոդով արդյունաբերական իր մեջ ընդգրկում անհրաժեշտապրանքների հաշվարկելիս առավելճիշտ պատկերացում ենք կազմումինչպեսնվազագույն թիվը ամբողջությունը, ո րոնց 600--700-ի: սպառողական զամբյուղի ը

ծախսերի փաստացի մակարդակը: Քիչ է, այն որոշում են հարաբերական

ն

հաշվարկու

ն

այդ մեթոդի՝

սահմանում

"

Ըստ

աստացի

ԱՄՆ-ում երազանցում սպառողական

ծավա

ն

են

ն

ա

ամբողջպարունակության,այնպես էլ ըստ տարածաշրջանների տարբեր սոցիխմբերի ընտանիքնե ալ-ժողովրդագրական ան բերյալ:Բացիայդ, նորմատի րիքներին ծառայություններ անհրաժեշտ պահանջմունքների քանակականմեծությունները, որոնց հիման վրա ճշտորեն են հաշվարկում կյանքիարժեքիդինամիկան: Վիճակագրական-նորմատիվային մեթոդիդեպքում սպառողական նվազագույն բյուջեն հաշվարկումեն ինչպես գիտականորեն հիմնավորվածնորմաներով, այնպեսէլ վիճակագրական Ըստ որում` մեթոդով: սպառմանհամարանհրաժեշտսննդամթերքը են գիտահաշվարկում կանորենհիմնավորված ֆիզիոլոգիական հիման վրա նորմատիվների իսկ բյուջեի ծախսիմյուս են վերցնում տեսակետը

անքի ային եջողով աան

իս

է նան

լ

'

15,

դրամական արտա-

հասնում է

Չնայած նվազագույն: բյուջեի հաշվարկմանլավասպառողական մեթոդը, որի միջոցով հաշգույն մեթոդը համարվումէ նորմատիվային են ապահովմանն նրա վի առնվում աշխատուժիվերարտադրության զարգացմանհամար անհրաժեշտ սպառողական զամբյուղի կառուցն են նան նկատի առնվումկյանքիարժեքիտավածքը արժեքը,ինչպես այնուամենայնիվ,ՌուսաստանիԴաշրածքայինտարբերությունները, իսկ նությունըսկզբնականշրջանումնորմատիվային--վիճակագրական, այնուհետն նվազագույնսպառողական զամբյուղիվերաբերյալօրենքը մեթոդը:Այսմեթոդը դրված ընդունելուց հետո ընտրեց նորմատիվային է «Ռուսաստանի Դաշնությանռեգիոններումնվազագունսպառողական բյուջեի հաշվարկմանմեթոդական ցուցումների»հիմքում:Ըստ այդ ցուցումների՝ հիմք են ընդունվել 35 տեսակիսննդամթերքհ̀ացամթերք

չ6

:ըսմզդմկմղօոծ -տԵմոէ 1Ոսժ դզ տկստժվովոչղվ "դող մղզդդւս(մսմզմմտտ վովիոդոո անն մզդտսըող դո(81սչկողմտոծնո զիոստ ղՂտոյւսմով 'դո(81սյ տո. :Ադղս/ժստոՅնո1 ւստ ղղ 'ուսմղզդմկմզ -տվ ողոդոսը դվմղդմկմզօոծոծմոծոցղղըտ -մտե 1ՈսՑ Ղ ծոդոոտղվ ուսիտ/ովտտմո 1 տովո|1զիտսոմուս(յսմո դողո 1ովճսո դ դոդ դո(8ստոժնոտ դրոկոր :դտ/(Թ2սմտոտիովդո -տողտդռտ օոծտկղոծ1 շսմ լ ծգտղտղվղ վեմոկորով դտկտողտցտ դոսմ( ո՛սո|մմդյս/(8ստոժնը վեմտկդոզտդտ դոկոծնսմոռ դոհո) :վըծվդտԵմօ -տվճսոՂմժվ,տմի դո/ժսդտդոսողղիտմդդոդ 11տ 'ցո/ժսցտիիսպոհ: -ոտոդղկ Ղ դո ԹւսզդւսցմսԵտողղհ դրովըչս վծռող 1սնմոը ըյսդնսժ դՂ ՈՂս(0ղսծղնետ դոկոծվըդտմմզդդսօմսծօտիչղ :դ1ՈոՂ մողս(81սդ -1սրոկցո վժվցտտդմ'մուսդդտ վղզոնմոկտոը դոկոծմհ 'մմղդտսրոհղ Ղ 6վմղդոոդծոտ մօոծ 'մղւս/ԹսօտիդոտտՀչոհողտ ծվմզդմովոտտոտ դոկոտողտդտ'մմղդդւս(0սնդտիվվ'Ադղս(սծովտը մօմոմ դտկոդ -դոը 'մդյս/8յսնսղտ մօոծ վժդող ողոտկտով Ղ մդյս(Յսծնսստ 'մմ 1ըՀդ̀ վ/զմող -ռդդտրՈոհտտիդվրոցոմողողմ'մդս(8սոողոփ վնդդգո ԺմոՀ վը ըւսիմեծտճյսդմ մդւս(8ստոժնը Քվծդսմս'իսմղդդսցմսԵ :տղվ վմզընսկմղմմոտ տոՀ լս մդղս(աստոմնո դո վմժդոքկ դվրողնմոն ըսիչցստ լ Ե դոկողոմ մրորստմյսդովնդց :տզվ դորբմոմտիոմվմղզդժոդւսըծդովո 'դո(8սծդոտիդոռո -ոոդզկ մդոկոծ սը կով 'դո/(ԹսօցտիդոհտՀչոթղո 'վծդւսիտմվ'դո(8սմմկ 'վձՈսկոչը "վտողիմտ'դո(01սվոոտծնսսո վմղդժուսըծդովտտ մսՂԵես ոյւսդոկողըվվ՝ ուսիոոհկմըւսմտմտոիոմ Է դոկոծշն(դ Ղ մսՂԵսկ :տղվ դտրմոմտիոմվմղդձղյսըծդովոտ վոոտնդոմյսՌդոժոմյսք գդոք8:սկոմտոտվ դվրոկնմոըզող 1 ոսի ոստ մդյս(81սծտկոտվ դյս(ստոժնը :մդղս/81մ Ե վծդտկ մվ 1ղիսկվ -ոհո՛ վ: մնմոը մս 14 դ/տդ/ովըմդղս/(ստոծնո դ/ոոր ըուսդոնսմոհդ դողոողզիկվմվդտտդմմվ ղ մվ )զիսվտոտ մոտ/Յ :Ամղդժոյւսըծդովտի մվ ուսդոնսԱտհվ: մս 'ցվմվդտտ -1ԱզդւսօցմսԵ դոկողվեվգ ղ մսիոտտը -ցմ ըտհ դվջդտդրո 1զմտբտվդզ նսմոկ տոծնո "իվցրոռգրո:սը/ղ :ո1մ/ԹսօտիդոտտՀոթդռո նկըդ դւսմ(մսրողոծոմ տատգզոոսհմզդոզմո: ցսցոկոցմ գորմգմճսզցվժմզժբտնդդո ղմմվ -զդ6սծվքտշդթտմվդտ մորով դորմտմտիոմվմղդծըոսըծդովկտր .

հիակւգրմուռ ցոնածմոե

մարի

,

ոմոլրրատ

՛

իվցոնեռտմ :մզդմվնդով ըծոոմ ց տիր

(8 հ տղվ ցո(ժս/սԵ

հոց ա մոր աԱՅՅիմ Հոգու գցոնվոո ան:նող 'դոքվիտմվ ԱՊ մուս դոքժոսշկոդ.յ (ժստոոծնո անոտ ոգտդտ-հովեսո տ

նմտմ

դորմսղոմն

աղմմուտ դութ աողմ դոլատո դ

Դս/մ

վոս

դմս

`

րոնո ո դքոմվդտ դվոտը

վղծ

ցոկոնասոիոոքորում Դբմո վճգո(ղ 'վմզդշվդոոծ ս վհոնմոկորղողղի դոոմոով ոգոոտոո ցորմոմոիոոմ վմղդգդոսըձդովտհ' դոկոովծսոո դ մսղես մսՂեսկ դոկոժս(ը ճդոկնմտր վկոնմոկրտողջի դոքժասշկոգմ իսզոսոլ ,

մմզցվնւա ումն ցուրմուվուճնուվ

զ

մյալմափումնլը 93»

1ո՛ղ Սմզդ :Սզգժդորտծդոով դոս 8սկտոովոդթդոոսող վնոծդզիդվոոծ

մդոնմոկոը դո/ժսողտդտ'Արետհդ Առսժոսգղը վժ մր -վցոտդմ դվրոժվմոտոսղզո ռո/սչկոդմ'Ամղդդտը/ոդոկո/ -որվլկողմ նսիողտոոլոդ իսմզդդոդոմոմտդցդուվ դվ/ովմտոշ որովդո(ժսվոոծնսար ըոսիդստ -Եռ

դորճոեմոծ

դղձս տոց

ող

դոմժոսհմգի

ոփղկմտիշտ

վիշտվ

Ա դՈսծոծտիղդ «վմղդդոծմշոցոմոտ դվօդոսո յս :մոս(Փսդտկովմսոի Ադոս(8յսմնոնոմ 'մժօտիծսստկ դտ դոտկոնսսոխղ

-ովըրվժ վժմզծրոնդդո 'Ամզդիվտտուսդ վմզդժդ:սըծդոկոխ դոհոովես պղմմոտ գոհ ի

-վեվՓլսնմոը մըորտոկդ վժմղծըոնդգո ղ վլովեմզդլ վմզմըո| դո(ժսչկոռմ1ղիդստդգ վիշով դոդտրոք դոքհմտիշով վոճոսմ -ոնսսոոո ցրսետետիղ 6վբնսհ

«ով ցո

դո/Թսոմղդտրետհ ցվ(ովմոոլշո

Թսվոխոոոծնսսը 1զիտտվողե դղ դոկոմն զ

1զիցոսնդմ մմզդիվտ օտիդոտրվտո ծվընսհճդոսղ -րմսց Ադրս ժսդոկովմսիտհ մմզդ4Ոսնդտիո 'մմգդդյս(սկտովոդօդտսո դորստիրո

դնանը 1ղսո դղ վիշով վցոտոռուսլ

աա

վազդճմժ

վճմզժրոոնդդո

վտ ժդոոմղ :մմզցտղեոոդու

Հստվտողվ վնդդով/ովբզնողո դոկտհշքյ վցտտոտոո՞սլյ դզ լ ոլորվոր ծռոմն ղ Ադոս(8սմտդԱ մմզդիվտոըմսդ վմղդկտողտ վժսղժըոնդդր

1(ո :Աղդհտողտոդոիդոո

ի լբ վճոտխո'ջշ վմոսկող'ջշ մոմն դտրօմսետտեօ դտտմտկմղ «։ վղվշսկ դ վու ' վմմզծըտնդղո դո(տսմսիտմոցվող ըսհմենդմծղը վզծյս/մցոկոնսսոխո դրսետետիդ դգմացտհոտվե գիոոսը:մղոսմԲ'սգցոսցմսետոոդգի մամ դոգ վմզծրոլ

"վ

ող ըյսմԵոժյսդմ Ամդղս/Թյստոծնո ըյսմս նդյ :մզդուսդորվտոիվժոը -ետմ դզդյս դոս/8սԽԵ 1տ(Աղմոմզի դոք(Թյսծոկոտվ դս(8:ստոծնը մմվյվոասՍուրմուվոծնո

Տ

մրատափաժեր9:Ի5

ումն լ

:

Թ.

օտիմսիոոդո

-Յտդմդզ քոսիսվոոտՅգսմս Սղդդոս(:ս/ոսոռց մը'սովԵդվվՂ մզդծդոմ -ոոտ դվրողղմո ումս: մըոսո| 'դ1/տ Դ Ասք 'մոժոչ 'դզնգդհց "'սջ 'Յմզժ -րտդցո 'մմղծըտոը գնգմոծցոոմ"Եմվըկենտ

'մդդնոստոոտով

մմայմոայաոկվ դ մկանմոկույույակ ջումմւշկույյ

ոիաէք

Գլուիւ 4. Բնակչության

( կենսամակարդակը եկամուտները

8 46.

Հայաստանի Հանրապետու վերապրեց

ու տնտեսական սոցիալական խորանկում:Երկրումտեղի ունեցածհասարակական ն տնտեսական փոփոխությունները կտրուկ ազդեցինբնակչության շերտավորման վրա: Կարճժամանակատո

հատվածում բնակչությունը ըստ նյութական բահնարավորությունների ժանվեցերկու բնեռայինշերտերի: Բնակչության մեծահսկայական մասնությունը այդ ընթացքում հայտնվեց ծանրիրավիճակի մեջ, ն

իշխանություններն անմիջապես այն որակավորեցին իբրն «դաժան տլտեսականճգնաժամի»հետնանք: Երկրում աստիճանաբար մարվեց

բնակչության երբեմնի ու հզոր խանդավառությունն

Քը, որը

շարժումների ալին փարատվեցին թվականներին,

առկաէր դեռեսիննսունական

ն Աղքափությունը

դրա

հաղքահարմանուղիները

համարժեքդրամը: երբ չեն կարողաՀամեմատական համարումենայն, աղքատություն նում ծրագրավորելիրենց եկամուտներըն բավարարելկենցաղային, կարիքները:Այսխմբիմեջ մեկ անհրաժեշտության բայց ոչ առաջնային 55 ԱՄՆ դոլարինհաընկնողամսական ծախսը չի գերազանցում շնչին մարժեքդրամը: Աղքատությունը ինչպես կարող լինել բացարձակ,հարաբերական, նան սուբյեկտիվ: Բացարձակաղքատությունհամարվումէ այն, երբ եկամուտնե նվազագույնից,այսինքն կենսաապահովման ցածր են սպառողական սպառողամարդու օրգանիզմիհամարանհրաժեշտգոյամիջոցներից՝ կանզամբյուղից: Հարաբերական աղքատությունասելով նկատիէ առնվումնվազագույն կենսապայմաններ ունեցողներին առավել ապահովվածների տարբերությունը, կենսամակարդակների կամերբ եկամուտներըհասարակականմիջինեկամուտներիցցածրեն: Նախ որոշումեն երկուեղանակով: աղքատությունը Հարաբերական զարգացածշատ երկրներումամբողջ բնակչությունըբաժանում են ապահովվածն առավելչապահովվածհինգխմբերի:Եվ երկառավել աղքատությունը որոշումեն Ջինիգործակցով: րորդ՝երբհարաբերական է: համեմատաբար նոր հասկացություն Սուբյեկտիվ աղքատությունը Դա ասելովնկատիէ առնվումայն, երբ յուրաքանչյուրխմբիմեջ մտնող մարդիր սուբյեկտիվմոտեցումնէ ցուցաբերում աղքատությունը բնունախինչ եկամուտէ հարկավործայրըծայթագրելիս: Հաշվիէ առնվում՝ ն րին հասցնելուհամար, ապա՝ինչ բարեկեցության մակարդակունի: ն հարաբերական բացարձակ Ընդհանրապես կարող աղքատությունը են երբեմնզարգանալ հակադարձ ուղղություններով: Ընդորում`հարաբերականաղքատությունըկարողէ նվազելբացարձակաղքատության աճի պարագայում,եթե հարուստների կենսապայմանները վատթարանան, անգամայն դեպքում,երբ ավելի ու ավելի մեծ թվով մարդիկեն ն հարաբերական գծիցցած: Բացարձակ հայտնվում աղքատության աղեն նան հետ ն գների փոփոխության քատությունըկախված հատկապես, երբգներնարագ են աճում եկամուտներից: Այսդեպքումաղքատների մի են մասըկարող հայտնվելբացարձակ աղքատության վիճակում,սակայն "առանց քանի որ համարժեքորեն փոփոխության, կարգավիճակի կվատնան աղքատների թարանան բացարձակ կենսապայմանները:

է

ժողովրդավարական հասարակարգի ստեղծմանՆ կենսամակարդակի բարձրացման մարդկանց հույսերը:Աղքատությունը հադարձավ սարակական չարիքնընդգրկեց բնակչության մեծամասնությանը: Այժմ աղքատները կազմումեն հստակ սոցիալական շերտ ն բացահայտոմի րեն ազդում են երկրի բարոյահոգեբանական արժեքների ձեավորման վրա:Աղքատների ն պետության միջնառացացելէ մեծ անջրպետ ն այն գնալովխորանումէ: Սակայն այդ չի նշանակում, որ չկան հարուստներ: Ըստ փորձագետների՝ ազգայինհարստության հիմնական մասըկենտէ բնակչության րոնացված 5--89»-իձեռքին,որոնցմեջէլ պայքար է ընարագ

թանում ազդեցության

ոլորտներիվերաբաշխման

համար: Հարուստների ն աղքատների հզորացումը աղքատացումըհամընդ-

հանուրբնույթեն կրում, Լ. այս տեսակետից աղքատությունըսպառնալրք է ն սոցիալական տեսակետից պայթունավտանգ: Մասնագետները են աղքատության տարբերում հետնյալտեսակները` ծայրահեղ աղքատություն,աղքատությունն

Քատություն. Ծայրահեղ աղքատություն համարում

համեմատական աղ-

մթերքների, հագուստի, ն վենցաղային այնպիսի մ ակարդակ, որը է օրգանիզմի վտանգում անմիջական նորմալֆիզիոլոգիական գործունեությունը: Ծայրահեղ աղքատությունըբնորոշող է ընդունչափանիշ վել մեկ շնչին ընկնողամսական 17 ԱՍՆ դոլարը, որը համապատասխանումէ ՄԱԿ-իզարգացման ծրագրիկողմից են

սանհիգիենիչ, պաքմանների

մեկ դոլարիգնողունակությանը

առաջարկված օրական

Հայաստանում:

Աղքատությունն այն է, երբ առկաէ օրգանիզմի համարհամեմատաբար նորմալ ֆիզիոլոգիական պայմանների բավարարման ԶԸ

մակարդակ:

Ը

Տես

9ծ

«Վայաստան,

թ.

մարդկային զարգացմանծրագիր»,էջ 10-12:

Գլովխ4. Բնակչության թությանկեն

ն կենսամակարդակը հկամուղները

Բն

երեք

աղքատության տեսակետից կարող Արուն

8 46. Ալքափոթյունըն դրա հաղթահարման ուղիների

են

բաժանել

Առաջին՝ շատ աղքատներ, երբ մեկ շնչին ընկնողմիջինընթացիկ են աղքատության ախսերը պարենային գծից: ցածր մեկ շնչինընկնողմիջինընթացիկ ծախպարենային գծից, ից,սակայն սակայն են ընդ հանուրգծից: Երրորդ՝ ոչ աղքատ բնակչության, ո որոնց մեկշնչինընկնողմիջին ոք ընթացիկծախսերը են բարձր աղքատությանընդհանուր գծից: ունեն աղքատության Գոյություն ն սրություն խորություն հասկացուն ընդորում՝ թյունները, խորությունը բնութագրում է, թե աղքատության գծիցինչքաններքնեն գտնվում, իսկ սրությունը,թե որքան շատ աղ-1 են կենտրոնացված աղքատությանստորինմակարդակում: ն տությունըկարող էլինել ըն-

նրանցմոտ կեսը նույնպեսաղքատ է: Աղքատությունը ընդհակառակը, է բնութագրվում հետնյալցուցանիշներով:

,

երրորարեր

Աղյուսակ 4.9

ցածր աղքատության -

|

բրակչությանաղքատությանցուցանիշները:(տոպուներու

,

ԲՐՈՒՆՈ 2. Շատ աղքատ

քատներ

Տա

աղքա արունակական լեկննրից ախն ոյություն ունեն աղքատության

Հ.

ն այլ

գնահատ-

էության,Հայաստանում աղքատությանմակարդակի ման համար հիմքէ հանդիսանում նորմատիվային մեթոդը, քանիոր աղսահման են ընդունվել կենսագոյատնման նվազագույն, այ-

քատության

քանա-

անհրաժեշտ Լ. նվազագույն սննդամբերքի սինքն՝ տեսականին կը՝ դրամական արտահայտությանը Ըստ

ՄԱԿ-ի

հանձնարարականի՝ օրականմեկշնչի համարսահմանվել է 2100 կկալ համարժեք սնունդ:Եթե բացարձակ աղքատության սահման ընդունվի ֆիզիկական գոյությանպահպանումը (2100 կկա) կամ պարենային զամբյուղիդրամականմեծությունը, ապա թյան կեսիցավելինկհայտնվի աղքատ բնակչության շարքում:

բնակչու-

աղքատ

Առավել բնակչությունը է հիմնականում Հայաստանում տեղաբաշխված

Գյումրի,Վանաձոր ն Երնագ քաղեչքներում: Կատարված Ուսումնասիու րություններն ցույց են տվել,որ Վայաստանում հետազոտությունները աղքատությանամենաբարձր մակարդակ դիտվելէ աղետիգոտում Ն. բարձրլեռնային սահմանամերձ գոտիներում: կղքատների հիմնական խմբերնեն բազմանդամ ընտանիքները, ն ցածր աշգործազուրկները խատավարձով աշխատոոները, ու թոշակառուները Սակայնայդ չի նշանակում, որ զբաղված բնակչու-

փախստականները, հաշմանդամները:

է ապահովել թյունըկարողանում իր կենսական պահանջմունքները, այլ ր

Աղքատության խորությունը

իրի Գործակիցը աան

տնտեսական ո ննան

նորմատիվային, էվրիստիկական, Ըստ

թուն

Ն

գնահատման

|

բնակչությունը

ո

|

|

199899

Մր

|

անին

ՎՐ

Ջ

|90

|

Լ

|

ր

"-

րար ո աան ածը կրճատմանը, այլ ընդհակառակը, եկամուտչնպաստեցաղքատության բաշխումըավելի խոներիոչ ճիշտ կամ անհավասար-անհամաչափ րացրեցբնակչությանբոռոցումը: առուների բաշխոանանհամա Ը ր արագա առննաբարձըԱո ԲՏԱ շուտ ունեցողբնակչություն զորիը 2-ի եպամուոմերըբաղդատենք գոորին խորի 2076-ի եամուտնորի Աննիկ ԱԱ ովաում ումեցող բնակչության նաԱ էր ցածր եկամուտունեցող2040-ի գերազանցել 2046-ի եկամուտները ն Գոա Էրոտ Անոր ոփումնասիրությունների Ա ազմել է 30, 1998 թվականին Իան ԿԱ 40-50 անգամ. 23-2Ի, 1996 թվականին՝ նն Անու ԱԳԱ 32 անգամ,իսկ 2004 5.7, երկրներում՝ Բրազիլիայում՝ Սկանդինավյան 50 անգամ:Եկամուտների թ. տվյալներով՝ բաշխմանանհամաչափուունի: Այն հիմնականումպայմանավորթյունըդարերիպատմություն լտմօրինգան ված է սեփականության հարաբերություններուի որի հետ

Կ

Երնան.,2003 տարեգիրք, Հայաստանի վիճակագրային

թ.

էջ 90, 93,

9 46.

ն հկամուրնեիը Գլուխ 4. Բնակչությանկենասմակարդակը

կապվումոչ աշխատանքային (անաշխատ)եկամուտները,տոկոսը, դիվիդենդը,ռենտան ն այլն: Բացիայդ եկամուտներիբաշխմանանհամաչափությանպատճառ են հանդիսանումռասայականխտրականությունը, կրթականն մասնագիտական ցենզը, տարիքը, սեռը ն այլն: Եկամուտներիբաշխման անհամաչափության աստիճանըորոշում են տարբերմեթոդներով:Ներկա շրջանումամենատարածվածը Մաքս Լորենցիմեթոդնէ, որը գրականությանմեջ ստացելէ «Լորենցիկոր» անվանումը, ն որի միջոցովարտացոլվումէ եկամուտներիանհամաչափ բաշխումըհասարակությանտարբեր խավերին խմբերիմիջն: Ըստ Լորենցի, որքան կորը փքված լինի, այնքան մեծ կլինի եկամուտների բաշխմանանհամաչափությունը, իսկ եթե կորը ձգտիուղիղ գծի, ապա այդ կնշանակի,որ եկամուտներիբաշխմանմեջ անհամաչափությունը հաղթահարվումէ, բայց երբեք չի վերանումն ուղիղ գծի հետ չի համընկնում:ԱյնուհետնԿորրադո Ջինին, Լորենցի կորից ելնելով, առաջարկել է եկամուտներիբաշխման համաչափությանգործակից, որը ստացավ«Ջինիիգործակից»անունը:ԵթեՋինիի գործակիցըձգտում է մեծ է, իսկ 0-ի մոտեմիավորի,ուստի բաշխմանանհամաչափությունը ունենում է նալիստեղի արդարացիբաշխում: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ անցումայինփուլում է գնալովանկում ապրելբնակչությանկենսամակարդակը, տեղիէ ունեն ն կա բնակչո մեծամասն հասարակության բնեռացում,բնակչության ցելլ մեժամասնությունը րակությանբնեռացում, են հայտնրիքավորէ դարձել: Առավելանբարենպաստ պայմաններում ն վել կենսաթոշակառուները, միայնակ բազմազավակընտանիքները: Շեշտակիվատացելեն մտավորականների, ծնողազուրկերեխաների, ն աղետի գոտու ես հաշմանդամների,առավել փախստականների բնակչությանվիճակը: Չնայած 1998-2002 թվականների ընթացքումերկրումդրտվել է տնեն տարվելաղքատուն տեսականաճ, դրա զուգահեռ աշխատանքներ ն աղքատության թյանկրճատման հաղթահարման ռազմավարական ծրագրերի(2002 թ.) մշակմանուղղությամբ,այնուամենայնիվ,առանձինծրագրեր չեն կարող էական դրական արդյունք զարգացմանամփոփծրագրի: տալ առանցերկրիսոցիալ-տնտեսական ն աճի սոցիալական Այսպիսով՝ներկատնտեսական անհավասարուխիստ կարնոր է ոչ միայն աղքատության խորացմանպայմաններում ռազմավարական թյան հաղթահարման ծրագրերիառկայությունը,այլն մշակվածծրագրերիարդյունավետներդրումը:

ն դիա հաղթուհաիման ուղիները Աղքատությունը

են

-

միջանկյալ 20003.)

Հիմնականհասկացությունները

կենսամակարդակ Բնակչության Պահանջմունքներ եկամուտներ Բնակչության

նծառայություններ արիքներ ութական Իրականեկամուտներ մական եկամուտնե

եկամուտներ Անվանական եկամուտներ Ամբողջական Բնեղենեկամուտներ եկամուտներ Աշխատանքային

եկամուտներ Ռչ աշխատանքային Կյանքիարժեք

արենային զամբյուղ ե

ԽԱ

գիծ Պարենային

գիծ Աղքատության Աղքատություն Ծայրահեղաղքատություն աղքատություն Համեմատական

աղքատություն Բացարձակ

աղքատություն Հարաբերական նե ր

Սար դր աղքատներ

ն. հարցեր Ինքնաստուգման քննարկման '

1. 2.

բնակչության կեդճամակարդակը: Ինչպե՞սկբնութագրեք կենսամակարեն օգտագործված բնակչության ցուցանիշներ Ինչպիսի՞

բնութագրելիս: դակը

Ան .

-

ն

բնակչության կենսամաընդունված բնակչությանն էէրնդունված

ներր

ն ի՞նչ գործոններեն ազդում եկամուտները, Որո՞նքեն բնակչության վրա: ձեավորման ն ծախսերիկառուցեկամուտների դրամական է բնակչության 5. Ինչպիսի՞ն

վածքըՀՀ-ում: է բնութագրվում կյանքիարժեքը: 6. Ի՞նչ ցուցանիշներով

Գլուխ 3. Բնակությանկենա 7.

ն մակարդակը եկամուրների

Ի՛նչ եք հասկանում

նվազագույն սպառողականբյուջե ասելով, ն նպատակի ի՞նչ համարէ սահմանվում այն:

Ի՞նչկառուցվածք ունի նվազագույն սպառողականբյուջեն: Ի՞նչմեթոդներով է սահմանվում նվազագույն սպառողականբյուջեն: 10. Կարո՞ղ եք բնութագրել աղքատությունը: 11. Որո՞նքեն աղքատության ն տեսակները, ինչպե՞ս 12. Կարո՞ղ կդասակարգեք այն: եք բնութագրել աղքատության իրավիճակը ՀՀ-ում, ե հաղթա. հարմանինչպիսի՞ ուղիներ կան: 8.

ԳԼՈՒԽ5

9.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գրականություն 1.

ԽԿԽՕԲՀՃ

է,

88ՈՕոճ

Ի.,

ԵՕ6 ՄԿ6ԾԻՕ6 ո ոՕՇՕ6:յ6.

ՒԾՑՕԾԾ Ը,

2. Եօ6Եօ8 8. Ի. Քո-ր

ՔՇՈՏՈՑԵՒՏ

ոՅ ՌՈՅՀԵԼ.

ՈՕ«Օղօտ

3. Եօ6«օ8 8. հ.ո

քօԾՈՑԽել ՕԱՑԻԿ:

ՔօՇԵ:. ի., 1995. .

.

ա

4.

Ք.

.

Ոօուուտ

1999, յքՕԲետ

»գոՅոա

կվլոՋ

ԶՓՓճԿՈՈՑԻԾԸՇՐ

7ք/ոճ

ոօու

ՅՁՈԵՒՅՁՑ

-

տ

քԵՒԽՕԿԵՕՑ3։ՕԷԾԻրուՑ,

:

,

ոօյօոօրՈօ8

՝

ԻՃԸՑՈՓԻԻՔՑ

/3Խ/6ք6Իլյ6. Ւ, '

8.

Ի/., 1997. ՇՕօքօ ԽԾԻԻԵՕ4

/Կ6ԾՒլյյ ա.Ոօղ.քճո. ԹօՈՐՈԻՅ, Ւ., 002. 8. ՄքՕ86ԻԵ »13Եյ:

ՈքՕԾՈՑԽԵ)

Ւ քօյճիտտ. Ը6.

ԿՅՍԿԻԵՍԿ

1թ/ոօտ. ի),, Իլլ/ 9. Աղքատության հաղթահարման ռազմավ ՛

հ 38ք8607Ի04

թ

1998.

յթ,ոճ,

1991.

հարցադրումներ: Ե., 2002 թ.:

Հարությունյան, Աղքատության տարբեր բնորոշումները: Ե., 2002 ք.: Ջրբաշյան,Մոնիտորինգի համակարգը աղքատության մանռազմավարական հաղքահարօրագրի ենթատեքստում: 13. Վայացք տնտեսությանը (կառավարության տնտեսական բարեփոխումներիվերլուժական-տեղեկատվական կենտրոնի 12, 13, 2002 թ.: 14. 33

15. ՀՀ

տեղեկագիր), թիվ 2,

4. 6.9.

Ե ղքատությունը: «ՀՀ ազգային պատկերը վիճ. ծա-

սոցիալական

ռայություն», Ե., 2001 թ.:

ն տնտեսության ձեռնարկատիրության զարգացման արդիխնդիրնեԱզգային գիտաժողովի նյութեր,Ե. 1998. 16. Մարդու ն իրավունքների ժողովրդավարության ինստիտուտ, «Տեսակետ», 2001--02 թք.:

րը:

ական կ կարնոր Աշխատանքիարտադրողականությունըտնտեսագիտական հասկացություններիցէ, որը սերտ կապված է աշխատանք հասկացուր ր ա ) քը կ թյանլ ետ: Աշխ | պ ,

ն

։

ղենիշներ,Հրատապ 11. Բ. 12. Ն.

ամ ողա կանություն արփադրող ունի 5.1.Աշիափանքի հասկացությ

անցկյանք

պա

ա

ք

ԳԱԱ

ցավա

մարդկայինհասարակության պայմանը:Աշխատանքիը նթացքում մարդը փո նքներին: Այդ գործընառարկաները ն. հարմարեցնում իր պահանջմունքներ տանքիմիջոցէ ացում մարդը անընդհատկատարելագործում աշխատանք նոր ձներ ու մեթոդներ, մեթոդ մշակում աշխատանքիկազմակերպման մակարդակը,գիտելիքբարձրացնումիր պրոֆեսիոնալ-՛տեխնիկական նում իր աշխաեղանակով բարձրացնում աշ ները, փորձը,հմտությունըն անությունը: տանքի պետք է հասկանալրացառաԸնդհանրապ պես մարդկայինէներգիայիայնպիսիծախսումներ, որոնք ստեղծում են ար արժեքներ: ու ամենաթանկարժեք ամենավսեմու աստվածայինհարստությունն է, այն, ինչստեղ ը այսօր, հրաշք աշխատանքի արդյու նք է: Բայց միշտ չէ, որ աշ Ա իրացվել է տիրոջ ու րացման անկախությաններկա պայմաններո պատկանելուդեպքում աշխատանքը կդառնա կենսակա աը ն մ հնարա ն ն մարդու կարողությունների ԱԾԻՏԱրնի ր ու անսպառ աղբյուր: Այսպիսով` աշխա

կերը,

այր

արանաամանքը ասելով

Դոատարըը մարդկության

քիարդյունքը

ում

հատի պողմից. այրօր ժողով

գործման բազմապատկման

Գլուիւ5. Աշխատանքի արտաղրողականությունը

տանքըհարստության աղբյուրնէ ն ինչպեսիր ծագման ու զարգացման ամբողջընթացքում, այնպեսէլ այսօր, ունի հասարակական բնույթ: Աշխատանքի գործընթացի իրականացման պարտադիր պայմանը է աշխատուժի հանդիսանում ն. արտադրությանմիջոցների առկայությունըն միացումը: Արտադրության միջոցները միշտշարժմանմեջ են դրվել

աշխատուժի միջոցով:

Աշխատուժասելով հասկանում ենք մարդկանց ն ֆիզիկական հոգնորունակությունների ամբողջությունը, որն օգտագործվում էաշխատանքի գործընթացում: Աշխատուժը իրենից է տվյալ ներկայացնում երկրիգլխավոր հարստությունը, հասարակության հիմնական արտադրողականուժը:

Արտադրության միջոցները իրենցից են ներկայացնում աշխատանքի ն ճտարկաները աշխատանքի միջոցները:

Աշխատանքի առարկաները բնությանարդյունքեն կամիրերի ամբողջություն, որինուղղվածէ մարդու գիտակցական ն նպատակասլաց գործունեությունը: Մարդըաստիճանաբար ճանաչումու յուրացնումէ բնությունը ն ընդլայնում աշխատանքիառարկաների օգտագործմանշրջանակները: Աշխատանքի այն առարկաները, որոնքնախապես անցելեն աշխատանքի ն փուլով ենթակաեն նորվերամշակման, կոչվումեն հումքկամնյութեր: մշխատանքի առարկաները աշխատանքի ընթացքում են այս կամայն ենթարկվում (քիմիական, ֆիզիկական) ն վերածվում փոփոխության նորսպառողական

արժեքների: Աշխատանքի միջոցները արտադրության գործիքներն են, որոնցօգնությամբ ազդում են աշխատանքի առարկաների վրա ն ձնափոխում այն: Աշխատանքի գործիքները եղելեն մարդուգեղագիտական հաճույքի ն շնորհքի դրսնորման արդյունք: Այսպիսով՝ աշխատանքի գործընթացը իրենիցներկայացնում է աշն արտադրության խատուժի միացումն սպառում՝նորսպամիջոցների ռողականարժեքներ Եվ որքանճիշտու լավէ կատակով: կազմակերպվում աշխատաքը ն խնայողաբար օգտագործվում ար-

տտոոծվու

տադրությանմիջոցներն ու աշխատուժը, այնքանբարձր է հասարակականաշխատանքի

արտադրողականությունը:

Տնտեսագիտության տնտեսության կարնորագույն մեխնդիրներից

կը աշխատանքի արտադրողականության է: Այն կապբարձրացումն վում է յուրաքանչյուր տնտեսական հիմնախնդրի՝ ինչպեսարտադրության աճի,այնպեսէլ գիտատեխնիկական հետ: Աշխաառաջընթացի տանքիարտադրողականության

բարձրացումը է տվյալ ապահովում

արտաղրողականությում հասկացությունը 8:51 Աշխատանքի

կայունդիրքերըշուկայական ազատ ճյուղիկամտվյալձեռնարկության

պայմաններում: մրցակցության Աշխատանքի արտադրողականություն հասկացությունը բացհայտեմեծուէ տարբերելա̀շխատանքի լու համարանհրաժեշտ էքստենսիվ մեծությունըե աշխատանքի թյունը,ինտենսիվ ուժը արտադրողական հասկացությունները: էքստենսիվմեծությունըըստ ՄարքԱշխատանքի սի բնութագրվումէ աշխատանքիգործընթացիտնողությամբ(օր. ժամ.): Աշխատանքի ինտենսիվությունը կամ երբեմնանվանումենք է աշխատանքի լարվածությունըբնութագրվում այն. քանակությամբ, է ծախսվում Եվ վերջապես,արորը ժամանակահատվածում: տվյալ տադրողական ուժը, ըստ Մարքսի,որոշվումէ միավորաշխատանքին է արընկնողարտադրանքի այնքանակությամբ, որը պայմանավորված ն հասարակական տադրության բնական, տեխնիկական պայմաններով: Որոշ տնտեսագետներ գտնումեն, որ աշխատանքիարտադրողականությունը համազորէ աշխատանքի արտադրողական ուժի հասկացությանըն այդ պատճառովաշխատանքի արտադրողականություն հասկացության մեջ չեն ընդգրկումոչ ինտենսիվ,ոչ էլ էքստենսիվաշխատանքը: էքստենսիվմեծությունը չի կաԻրականում, աշխատանքի հասկացության մեջ, րող մտնելաշխատանքի արտադրողականություն արտադրողականությունը չափումենքարդյունքանիոր աշխատանքի հարաբերությամբ, այսինքն՝միավորժամաքի ն աշխատաժամանակի ամսվանընկնողարտադրանքի քանակով:Աշխանակի՝մարդ/օրվան, չափումենքմարդ/ժամերով: տանքիինտենսիվությունը Մարքսընշումէ, որ աշխատանքի արտադրողականության բարձրաէ ցումը կարող տեղիունենալ կամաշխատուժի ծախսումների մեծացման կամաշխատանքի ինտենսիվության բարձրացման հաշվին: կոնկրետաշՀետնաբար,աշխատանքի արտադրողականությունը ն է ժամանակի միավորի խատողիկարողությունը հնարավորությունն արժեքսպառողական ընթացքումստեղծելուորոշակիքանակոէթյան ներկամծառայություններ: արժեքներն ծառայություններ Հասկանալիէ, որ սպառողական են միջոցով,որն իրակաստեղծվում տարբերբնույթիաշխատանքների է նացվում ինչպեսնյութական,այնպեսէլ ոչ նյութականարտադրուէ թյան ոլորտներում:Այն դեպքում,երբ աշխատողըիրականացնում սոսկ իր վրա դրվածպարտականությունները, այսինքն՝կատարումէ տեխնոլոգիական առանց առաջադրանքները՝ հանձնարարությունները, նա է, որ ապա այդ նշանակում ներդնելունորամուծություն, կատարում

Գլուխ |

հասկացությունը Թիատանըի արտադրողականություն 85. ԷԷԼՍխարանքի աիվադ

Աշիասրաւնքիարտագիոլակաւնություն ի փաղիողակվանությունը

5.

,

ն արդյունքիհաշվարկման հիմնախնծախսումների Արտադրական շատ դեռես դիրներըհետաքրքրել են տնտեսագետ-հետազոտողներին են 20--րդ դավաղուց: Այս ուղղությամբլուրջ աշխատանքներ տարվել են արդՌուսաստանում, մշակվել որտեղ րում ԱՄՆ-ում, Եվրոպայում, Դեռես յունքին ծախսերիհաշվառմանտարբերմեթոդոլոգիաներ': 1889 սկսած ԱՄՆ-ում հաշվարկել են արտադրողականությու թվականից ծախսումնրա վրա կատարված ստեղծվածարդյունքըհարաբերելով ուսումնասիեն տնտեսագիտական ներին:Այնուհետներկրումստեղծել ուսումնասիրն արտադրողականության ազգայինբյուրո րությունների գրեթե բոլոր ման կենտրոններ, որոնցփորձիհիմանվրա եվրոպական համանման կենտրոններ: ստեղծվեցին երկրներում արդյունքիստեղծգործընթացում արտադրության Ընդհանրապես երկու դասակարգել ման վրա կատարվողծախսումներըկարող ենք Մասխմբի՝մասնակի ն ընդհանուրկամ ամբողջականծախսումների: նակի ծախսումներիցկարող ենք նշել, օրինակ, աշխատանքային կամ մարդ/օրեենք մարդ/ժամերով որը արտահայտում ծախսումները, հասկանում ասելով ծախսումներ րով: Ընդհանուրկամ ամբողջական թե նյութածախսումները, ենք կամնկատիունենք թե աշխատանքային տեսանկյունից Այս ծախսումները: կան ծախսումներըն թե կապիտալի պետք է դիտարկել հասկացությունը նայելով՝արտադրողականություն հաս-

աշխատանք:Ուստի ստեղծվածարդյունքի մեծուկանոնակարգված ունակությունը կախվածչէ աշխատողիառանձնահատկություններից, թյուններից, հնարավորություններից, գիտելիքներից,քանի որ աշխատողը միայն հստակորենիրականացնումէ հանձնարարվածառաջադրանքը ն պահպանելովնախապեսմշակվածաշխատանքի կատարմա(ք ձներն ու մեթոդները:Այլ է, երբ սպառողականարժեքներկամ ծառայու թյուններ են ստեղծվումստեղծագործական աշխատանքիմիջոցով: Այւ ն կարողու: դեպքում յուրաքանչյուր անձ իր հնարավորությունների թյունների համապատասխաններդնում է նորամուծություն, նորարա. րություն ն ստեղծումդրանհամապատասխան աշխատանքիարդյունք. ունենում Ուստիերկու դեպքում էլ գործ ենք աշխատողների-կատարողներիկողմից աշխատանքայինծախսումներին այդ ծախսումներիշնորհիվ ստեղծված տարբեր մեծության աշխատանքիարդյունքներիհետ: Ստեղծվածարդյունքի ն ծախսումներիհարաբերություննէ, որը տալիս է աշխատանքիարտադրողականությունհասկացությունը:Այն կարող ենք արտահայտելհետնյալ կերպ. է

Արդյունքը

ԱԱ-"------

(Թ5.՛)

Արդյունքից Ծախսերը -

ԱԱՀ

Ծախսերին ԱՍ

-

ԱրդյունքըՀ Օախսերին(53)

Հ

Ծախսերին

0(52)

Մուտքը

ԱԱՀ------

(54)

ելքին

Առաջինհայացքիցթվում է, թե շատ դյուրինխնդիրէ արդյունքի ն ծախսիհաշվառումըն այս եղանակովաշխատանքիարտադրողականության հաշվարկումը:Սակայն այդպես չէ, ն խնդրիբարիրականում դությունընրանումէ, թե ինչվես հպշվարկենքմի կողմիցնյութականարտադրությանճյուղերում ստեղծվածամբողջ արդյունքը՝սպառողական արժեքներնու ծառայությունները,իսկ մյուս կողմիցդրա վրա կատարված ոչ միայն տարբեր բնույթի աշխատանքային,այլ նան ոչ աշխատանքայինծախսումները: Իմիջիայլոց, նան այս հանգամանքընկատի ունենալով, տնտեսագիտական գրականությանմեջ դեռնս չունենք արտադրողականությունհասկացությանվերաբերյալմիասնականկարծիք ն նույնիսկառ այսօր բանավեճիառարկաէ, ն արտադրողականությունը իբրնցուցանիշ չեն ընդգրկումտնտեսականցուցանիշներիշարքում:

արտադրողականություն երկու առումով՝մասնակին ընդհանուր Ընդ որում՝մասնակիարտադրոառանձին-առանձին: կացությունները կբնութագրիարտադրությանայս կամ հասկացությունը ղականություն ծախսումների, գործոնի`աշխատանքային այն առանձին-առանձին

ԶԸ

օգտագործման կապիտալիարդյունավետ նյութականծախսումների, առանձնացնենքմիայն աշխամակարդակը:Եվ եթե ծախսումներից ն տանքայինծախսումները ապա ստեղծվածարդյունքը հարաբերենք մասնակի, այվրա, ապա այն կբնութագրի միայն այդ ծախսումների հասկացությունը արտադրողավանություն սինքն՝միայնաշխատանքի չէ սոսկ պայմանավորված մեծությունը Սակայնգիտենք,որ արդյունքի ազդեցու-. վրա մեծության այլ նրա ծախսումներով, աշխատանքային նան ծ են նյութականախսումները,կապիտալը,ռենտան, թողնում թյուն այսինքն՝ոչ աշխատանքային գործունեությունը, ձեռնարկատիրական արժեքներըինչՀետնաբար, ստեղծվածսպառողական ծախսումները: '

Ն Ֆեդերեն ԱՆԿԱՊկողմից կատարվածուսումնասիրությունները, Իրֆֆեի

աաա ՄԱնազարովի Վ. Բազարովի,Մ. առաջարկությունները:

յի,

ն

գիտե

դ

Ստոունի

շատ-շատերի

Գլուխ5. Աշիավանքիարտադիողականությունը

95.

պես աշխատանքային, այնպես էլ ոչ աշխատանքային ծախսումների արդյունք են: Այն դեպքում, երբ ստեղծված արդյունքըհարաբերենք ընդհանուր ծախսումներին՝ արտադրական բոլոր գործոնների՝ կապիտալի, նյութական ռեսուրսների, աշխատանքային ծախսումների վրա, ապա այն

կբնութագրի ընդհանուր արտադրողականություն հասկացությունը: Արդյունքի հաշվառման

համարգոյություն ունեն տարբերմեթոդներ: Ստեղծված արդյունքիմեծությունը է արտադրության պայմանավորված մեջ ներդրված ն դրանց ծախսումներով արդյունավետօգտագործման մակարդակով: Ընդորում՝ որքանբարձրէ ներդրված ծախսումների կամ ռեսուրսների արդյունավետօգտագործմանմակարդակը, այնքանմեծ կլինի ստեղծված արդյունքը, իհարկե, հաշվի առնելով Երմանսկու «Օպտիմումի» սկզբունքը: Ուստի,անհրաժեշտ է, որ.

մրդյունքըՀ

Ծախսերից

կամ

(ԱրդյունքիցԾախսերը): Ծախսերին Հ Բ

--

(5.5):

Հետնաբար, աշխատանքի արտադրողականության մակարդակի

է ազդել միայն վրա պարող

աշխատանքային, իսկ ընդհանուր արտադրողականության վրա արտադրությանբոլոր գործոնների արդյունավետ

օգտագործումը:

կրտասահմանյան զարգացած երկրներումարտադրության բոլոր գործոնների են դրամական ծախսումները արտահայտում արտահայտությամբ,իսկ արտադրողականությունը որոշում են արդյունքին ծախ-

սումների հարաբերությամբ:

Արդյունքի մեջ ընդգրկումեն տվյալժամանակահատվածում դրամականարտահայտությամբ թողարկվածապրանքները:ու ծառայությունները, իսկ ծախսերիմեջ՝ արտադրական գործոններիա̀շխատուժի իր բոլոր հատկացումնե(խշխաջավարձն րով, բնեղենվճարների արժեքը,նյութական ծախսումները՝ կոոպերացված ն մատակարարումները, ծառայությունները) կապիտալի (հիմնա-

դրամական արտահայտությամբ: Ընդ որում՝

բոլոր հաշվարկները կաբազիսային տարվա, տարվում իսկ եվրոպական երկրներում` ընթացիկշրջանի համադրելի գներով: Այդ պատճառով արտասահմանյան գրականության մեջ օգտագործվումէ ինչպեսաշխատանքի արտադրողականություն, այնպեսէլ արտադրողականություն հասեն ԱՄՆ-ում

Լ

Աշիաւրանքիարփաղրողականություն հասկացությունը

Ընդ որում` այդ երկու հասկացություններըիրարից կացությունները:

տարբերվումեն ինչպեսբնութագրությամբ,այնպեսէլ արդյունքիկազԸստ մով, որի բազայի վրա հաշվարկումեն արտադրողականությունը: էության, արտադրողականություն հասկացությունընույնացնում են արդարդյունավետության հասկացությանհետ, քանի որ աշխատանքի արտադրույունքը հարաբերումեն դրամական արտահայտությամբ մասգործընթացին թյանբոլոր գործոնների,այսինքն՝ արտադրության նակցածկամ ընդգրկվածողջ ռեսուրսների վրա: հասկացությունըմեկնաբաԱշխատանքի արտադրողականություն նելիս կարնորումենք թե աշխատանքիարդյունքըն թե աշխատանքային ծախսումները: ծախսումներըհեշտ Ինչպեսարդյունքը,այնպեսէլ աշխատանքային չէ հաշվառմանենթարկել,այն իր հերթիննույնպեսունի մի շարք բարվրա Նախ՝արդյունքի արտադրության դություններն դժվարություններ: ծախսումներըէապեստարբերկոնկրետաշխատանքային կատարված ծախսումներից,որոնք կատարվել են վում են այն աշխատանքային մյուս գործոնների,օրինակ՝արտադրության անցյալումարտադրության ստեղծմանընթացքում: Աշխատանքային միջոցների,արտադրության այն ծախսումները,որոնք կատարվումեն արդյունքի պատրաստման անվանումենք ընթացքում՝կոնկրետորոշակիժամանակահատվածում, այն ծախծախսումներ:Աշխատանքային կենդանիաշխատանքային են մյուս գործոննեսումները,որոնք առարկայացված արտադրության րի՝ արտադրության միջոցների,կապիտալի,նյութականծախսումների մեջ, անվանում ենք առարկայցվածաշխատանքայինծախսումներ: աշխատանքընույնպես հանդիսանումէ անցյալում Առարկայացված արդյունք: Ուստիտարբերումենք կատարված կենդանիաշխատանքի աշխատանքակենդանիաշխատանքիծախսումներըառարկայացված յին ծախսումներից: Այստեղիցէլ հետնում է, որ եթե արդյունքըհարաբերում ենք կենդանիաշխատանքային վրա, ստանում ենք ծախնումների իսկ երբ հարաբեկենդանիաշխատանքիարտադրողականությունը, րում ենք կենդանին առարկայացված ծախսումների աշխատանքային աշխատանքային ծախսումները կարող ենք արտահայտել ժաՍակայնպրակտիկգործունեության մարդ/ժամերով: մարդ/օրերով, արդմանակ մարդ/օրերինկամ մարդ/ժամերին կարողենք փոխարինել յունքի` նյութականբարիքներին ծառայություններիստեղծմանըմասնի

Գլուիւ 5. Աշիուրամքի աիփագիողականությունը

Տ 5.1.

նակցածաշխատողների միջինցուցակայինթվով:Այսդեպքումաշխատանքիարտադրողականությունը որոշում ենք՝ ՍԱ-

Արդյունքը Միջինցուցակայինթվաքանակը

|

(5.6)

մյս ցուցանիշնարտացոլումէ նան յուրաքանչյուրաշխատողի՝ անհատի արտադրողականությունը, ուստի կենդանիաշխատանքիարտադրողականությունը կարողենք անվանելնան անհատական աշխատանքիարտադրողականություն:

Առարկայացված աշխատանքային ծախսումները արտահայտում ենք դրամականարտահայտությամբ: Այնդեպքում,երբ արդյունքըհարաբեն թե առարկայացված րում ենք թե կենդանի աշխատանքային ծախսումներիվրա, այսինքն՝ընդգրկումենք կենդանի ն առարկայացված աշխատանքի արտադրողականությունը, ապա գործ ենք ունենում հասարակականաշխատանքի հետ: արտադրողականություն հասկացության Այսպիսով`կենդանիաշխատանքիարտադրողականության դեպքում ստեղծվածարդյունքըհարաբերումենք աշխատանքային ծախսումներիվրա, իսկ հասարակական աշխատանքի արտադրողականու-

թյան դեպքումարդյունքըհարաբերումենք արտադրության բոլոր գործոններիվրա: Արտադրության բոլոր գործոնների`աշխատանքային, նյութական,կապիտալի ծախսումները կարողենք արտահայտելաշխատաժամանակով՝ իբրն նախորդանցած աշխատանքի արդյունք, ինչպեսնան դրամականարտահայտությամբ: Պրակտիկգործունեության ժամանակարդյունքըհարաբերում ենք նյութականն սպասարկման ոլորտներում ընդգրկվածաշխատողների թվի վրա: ասելով արտադրողակարությունհասկանումենքմարդԱշխատանքի կանցարդյունավետ աշինպլոանքի չափանիշկամ միավորժամանակամիջոցումորոշակիծավալիարտադրանք թողարկելուկարողություն: Գոյությունունի անհատական (կենդանի)ն հասարակական աշխատանքի արտադրողականության միջն որոշակիփոխադարձ կապ:Այդ կայանումէ նրանում,որ անհատական աշխատանքի ծախսումների կրճատումըտանում է հասարակական աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման:Սակայնայն կարողէ տեղիչունենալ,եթե վատեն օգտագործվումարտադրությանմիջոցները:Ընդհանրապես հասարակական աշխատանքի արտադրողականությունը բարձրանումէ, եքե

հասկացությունը աիատփանքի արփադիովականություն

տնտեսում: տեղիէ ունենում կենդանին առարկայացված աշխատանքի հետ Սակայնընդհանուրծախսումները միասինարտադրաննվազելու աշխատանքի քի միավորիմեջ փոխվումէ կենդանին առարկայացված ծախսումներիհարաբերությունը: միջոցները,որը մարմԱշխատանքի են, նավորումէ անցյալաշխատանքը, անընդհատկատարելագործվում ն հնաբարձրանում արտադրության հագեցվածությունը տեխնիկական Ուստի ծախսումները: րավորությունտալիսխնայելուաշխատանքային զուգընթացմիավորարտադրանքի գիտատեխնիկական առաջընթացին է անցյալաշխատանքի մեջանընդհատ բարձրանում բաժինըն միաժան մանակիջնում անցյալ կենդանիաշխատանքային Այս ծախսումները: Կ. Մարքսըգրում է, որ աշխատանքի կապակցությամբ արտադրողականության բարձրացումն այն է, որ կենդանիաշխատանքիբաժինընվազում է, իսկանցյալ աշխատանքի բաժինը՝աճում, բայց աճում է այնպիոր ապրանքիարժեքիմեջ պարունակվող աշխասի հարաբերությամբ, տանքայինծախսումների ամբողջ գումարընվազումէ: Ուստիտեխնիկական առաջընթացիպայմաններում միավոր արտադրանքիմեջ առարկայացված աշխատանքային ծախսումները գնալովմեծանում են, ն բայց կենդանի առարկայացված աշխատանքային ծախսումներիբան է, ցարձակմեծությունըկրճատվում հենց դրանումէլ կայանումէ աշխատանքիարտադրողականության բարձրացմանէությունը:Կենդանի ն առարկայացված համաաշխատանքային ծախսումների փոփոխման մասնությունըկարողէ տեղի ունենալ տարբերձնով: Օրինակ՝ձեռքի աշխատանքիցմեքենայականաշխատանքիանցնելիս կենդանիաշխատանքային կրճատվումեն, իսկառարկայացէ, վածը՝բարձրանում:Այլ երբ մեքենայականարտադրության պայմաններումմեկ մեքենանփոխվումէ առավելկատարելագործված մեկ այլ ունենում ն է թե կենդանի թե առարմեքենայով,որի հետնանքովտեղի կայացվածաշխատանքային ծախսումների կրճատում,սակայնկենդակրճատվումեն ավելի արագ, քան նի աշխատանքային ծախսումները Ընդ որում` աշխատանքիարտադրոառարկայացված ծախսումները: վրա կարողէ ազդելաշխատանքային մակարդակի ծախղականության օգտագործումը, այսինքն`արտադրական մեկ սումներիարդյունավետ ռեսուրսները,իսկ գործոն՝աշխատուժը աշխատանքային ա րտադրողականության մակարդակիվրա՝ արկականաշխատանքի տադրականբոլոր գործոնները: ե ապա համառոտակի շարադԱյսպիսովմ̀ենք առանձնացրեցինք ն րեցինք մասնակի ընդհանուրարտադրողականություն, կենդանին

ծախսումները կտրուկ

հասարա

Գլուիւ 5. Էշխատաւնքի արփադրողականությունը

Տ 21.

հասարակական աշխատանքի արտադրողականություն հասկացու-

թյունները: Արդյունքի ձեավորման,

կազմավորման հանգամանքը նկատիառնելով՝ որոշ տնտեսագետներ' են, գտնում որ առավելճիշտ կլիներօգտագործելարտադրողականություն, քան թե աշխատանքի արտադրողականություն հասկացությունը: Մենքվերնումպարզաբանեցինք մասնակի ն ընդհանուր արտադրողականություն Մասնահասկացությունները: կի արտադրողականության օրինակբերեցինքկենդանիաշխատանքի ն ցույց արտադրողականությունը տվեցինքդրանցմիջնեղած տարբերություններըինչպեսծախսումների, այնպեսէլ արդյունքիկազմավորման տեսանկյունից: Ուստի աշխատանքի

արտադրողականությունը փոխարինել արտադրողականություն հասկացությամբ, մեր կարծիքով, ճիշտ չէր լինի:

Մի խումբ տնտեսագետներ աշխատանքի դիտարկումեն նան նեղ ն լայն առումով»: արտադրողականությունը Նեղ առումովաշխատանքի արտադրողականությունը են բնութագրում իբրնստեղծված արդյունքի ն ներդրված ռեսուրսների հարաբերություն: Արդյունքի մ եջ ընդգրկում են ստեղծած ապրանքները, ծառայությունները, սպասարկումը,առաքումը ն այլն, իսկ ռեսուրսների մեջ՝ աշխատանքային ծախսումները, կապիտալը, հումքը,նյութերը,արտադրությանմիջոցները ն այլ ծախսումները: Լայն, հասարակական հայեցակարգով աշխատանքի արտադրողականություն ասելովհասկանումենք մարդումտավորունակությունների այն ամբողջությունը, որը մշտապեսորոնում կամ փնտրում է կատարելագործելու այն ամենը,ինչ գոյություն ունի՝ համոզված լինելով,որ այսօր աշխատումեն լավ, քան անցածօրը, իսկ վաղը՝ավե-

Պարի

որողականությունըլայն նեղ իմաս00,ԿՄ/ րար կենդանի առարկայացված տոննրենում աշխատանքային ծախսումները: Տնտեսագիտական գրականության մեջ նույնիսկ ու տով բնութագրելիս:

ու

ն

առաջարկվումեն աշխատանքի արտադրողականություն հասկացության փոխարեն օգտագործելշահութաբեր ն ոչ

շահութաբեր

«շխատանք հասկացությունները"

Ճ. 1

՛

աար թրթ ոա

ԾԿզ08. ՅԿՕՕաուՅ

քյոճ.

ՄՎՏՇ/ՕՇՈՕՇԾՇԱ6.ԷԼ., 2001, օ..

81.

ո ԻԸԱրո :- Հր" ԳԳՐւՑ6, ոունՏԸ թյու ճա,տոր

ՉԿՕԵՕԽՒՅ

ո հէ, ք6ղ.

Ե.Ս

8.8.

ՔՕ»ոԾոո. 3ոԾեՕԿրւՅ

(ԾԵԺի, ՉԿՕՒՕԿՈՒՅք

7քյոճ.

ռոոատ Օրրշու 2003, Շո,

Կ., 2002

ՇՕԱԽՕՈՕՐՒՑ քյո.

ւ.

Խ., 1999, Շ՛ք.

101,

"

ՇԲ

ԹԻՅՔ

«ր

նքի արփադիողակունություն Աշխատանքի արտադրող հասկացությունը

էմարդու անը ԱշխատանՆունե Կումագրում ախատանքային քիարտադրողականությունըարտացոլում կենդանի աշխատանքի ր խսումների արդյունավետությունը էապես տարբերվում ութ արդյունավետությունհասկացությունից,երկու ցուցանիշներն դինամիկ ցուցանիշ է,

անությունը

որը

է

ն

ան

է արտադ-

ըհավասարապես կարնորեն երկրիտնտեսականզարգացմանհամար: լ

Աշխատանքիարտադրողականության բարձրացումըօրինաչափ է, այն գործում է բոլոր հասարակարգերում: երնույթ ր Մեծէ Այն նշանակությունը: արտադրողականության ի րն արդյունքին ծախսերիհարաբերություն,ըստ էուե իրենից ներկայացնումէ աղքատությունիցդուրս գալու մարդու պատմությունը,ինչպես նշում է ամերիկյանտնտեսագետ, արտադրողականության վերաբերյալ մի շարք աշխատանքներիհեղինակ Ջոն Կենդրիկը:Այդ պատմությունըսկսվում է 19-րդ դարի կեսից, երբ արագ կերպով բարձրացավարտադրության ծավալը՝ազգայինեկամուտը,որի հիմնականմասը ձեռք բերվեց աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացման հաշվին: Այսօր խիստկարնորվումէ աշխատանքիարտադրողականության բարձրացումը մեր հանրապետությունում, քանի որ դեռես գտնվում ենք սոցիհետո ալ-տնտեսականծանր իրավիճակում:90-ական թվականներից տարեց տարի կրճատվել է արտադրությանծավալը, ն իջել բնակչության կենսամակարդակը: Իշխանությանն կառավարության ապարատի ն օբյեկտիվու սուբյեկտիվպատճառներով անգործուանկարողության են թյան մատնվելինչպեսսեփականաշնորհված, այնպեսէլ պետական ն արտադրական մեծ մասը:Այսիրաձեռնարկությունների օբյեկտների 1997-98 թթ., երբ տնտեսությունըաստիվիճակըշարունակվեցմինչն ճանաբարկայունացավն ապա ձեռք բերեց տնտեսականաճ: Արդեն 2000-2003 թթ. այդ աճը հասավ 8--1042--ի:Չնայած անցած5-6 տարիների ձեռք բերված այսօր երկհասնում 150-200 է հազարի, րում գործազուրկներիթիվը աղքատ բնակչությանթիվը կազմումէ բնակչությանմեծամասնությունը:Ուստի, անհրաժեշտէ հենվել այս պայմաններում գիտականներուժի վրա, բոլոր միջոցներըն ուժերը համախմբելն̀երդնելու նոր տեխնո(բիզնեսին)ն այս եղանակով լոգիաներ,խթանել գործարարությանը

աշխատանքի

աշխատանքի

իրն քարի

աշխատանքի

հաջողություններին՝ այնուամենայնիվ

սեփական

բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը:

"

է

Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումըհանդիսանում արդյունքի աճիհիմնականաղբյուրը, համախառն ներքին բնակչու115

Գլուխ:5. Աշխատանքի Նրփադիողակարոթյունը

կարեոր այտն ան

բարեկեցության

ն

նրա ր

հոգնոր գնոր

մակարոա արձրացման մավարդակի բարձրաց

Դեռես

ԱդամՍմիթընշում էր, որ ազգերիտնտեսական զարգացումը է կարող տեղի ունենալ միայն աշխատողներիթվաքանակի ավելացման, իսկ հետագայումնան նրանց արտադրողականությանբարձրացման հաշվին: Նույնիսկ ԴավիդՌիկարդոնն Միլը գտնում էին, որ տնտեսության զարգացման գործում կարնոր նշանակություն ունի աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը,թեն սխալ հայացքներ ունեին բնակչությանաճի ն բնականռեսուրսների սահմանափակ քանակության հարցում: Դավիդ Ռիկարդոնգտնում էր, որ բնակչության ունեն նվազմանմիտում: եկամուտները Այս տեսակետինչէին կարող համաձայնելոչ Կ. Մարքսըն ոչ էլ ամերիկյանտնտեսագետները, որոնք գտնում էին, որ տնտեսության ընդլայնումըե զարգացումը զուգակցվում են աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմամբն ոչ թե

եկամուտներիկրճատմամբ: Խոսելովաշխատանքի մաարտադրողականության նշանակության սին՝ անհրաժեշտ է նշել, որ ինչպես խոր ճգնաժամի,այնպես էլ հետպատերազմյան(սառը)տարիներինմեծ նշանակություն էր տրվում աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը՝ այն համարելով քայքայված տնտեսության ն զարգացման վերականգնման ամենակարնոր մեկը:Աշխատանքի գործոններից արտադրողականությունը, ինչպես գտնում են ամերիկյանպրոֆմիության առաջնորդները,համարվում է ինֆլյացիային նրա իջեցմանտենդենցիկարնորմիջոց, աշխատավարձի ն բնակչությանեկամուտների բարձրացմանկարնորպայման: Այդ է

պատճառը, որ ԱՄՆ-ում տնտեսագիտական ուսումնասիրությունների ազգային բյուրոն դեռես անցյալ դարի երեսնական թվականներից սկսած կատարումէ ինչպես երկրի, այնպես էլ ըստ ճյուղերի ազգային

եկամուտի աշխատանքիարտադրողականության, հաշվարկման, բնակչության զբաղվածության, կապիտալիկուտակման, հիմնական ֆոնդերի ն այլ ցուցանիշներիուղղությամբ ուսումնասիրություններ: Ցարական Ռուսաստանում աշխատանքի արտադրողականությունը գտնվում էր ցածր մակարդակի վրա ն էապես հետ էր մնում տնտեսապես զարգացած կապիտալիստական երկրներից:Այսպես, 1913 թվականիներկրում մաաշխատանքի արտադրողականության կարդակըկազմում էր ԱՄՆ-ի աշխատանքիարտադրողականության 11, Գերմանիայի՝ մակարդակի 21, Ֆրանսիայի՝ 309:--ը: Խորհրդայինիշխանությանտարիներինտեղիունեցավաշխատանքի արտադրողակա-

օրինակ՝

չումն մեթոդները արփադրովակամությում

Տ 352. Լշխարանքի

բարձրացում ն արդյունաբերության մեջ 1970 թ. կազմ մակարդակի53.0, 1978 թվականին՝55, 1988 թվականին՝659/ Աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացումըտանում է աշխս տանքայինծախսումների կրճատմանըն արտադրության ծավալի մէ

նության

ԱՄՆ-ի

ծացմանը:

5.2.

ափադրողականության չափման Աշխատանքի մեթոդները

ստեղծվածնյո միավորի րոատահատվե ժազանակի ընթացքում ական բարիքների քանակով մեկ միավոր արտադրանքի վր' ո

անության

բացարձակ մակարդակըկս

ո

կամ

աշխատաժամանակով: Երկու ցուցանիշներն ախսված

էլ պրակտի ործունեությանընթացքում կարնորնշանակությունունեն: Աշխատա արտադրողականությանչափման մեթոդի ընտրությունըպայմանս է կամ արտադրության ծավալի չափման եղս այսինքն` աշխատանքայինծախսումները ն արտադրությա չափի ինչպիսիմիավորովէ հաշվառման ենթարկվում:Այս տէ տարբերումենք աշխատանքիարտադրողականությանչավ ման երեք մեթոդ՝բնեղեն,աշխատանքայինն արժեքային:Աշխատանք չափմանառավել պարզ ն ստույգ մեթոդը բնէ արտադրողականության են (բնաիրային)մեթոդնէ, որի դեպքում պատրաստիարտադրանք է հատերով, տոննաներով, մետրերով, լիտրով Ա պայմանս կան չափի այլ Այս դեպքում թողարկվածարտադրանք միջինցուցակայինթվի կա քանակըհարաբերումենք աշխատողների վրա: Աշխատանքիարտադրողակ ծախսվածաշխատաժամանակի նությանբնեղեն մեթոդով կարելի է չափել՛ այն ձեռնարկություններու թողարկվում միատիպկամ գոնե մլ է բացառապեսմիատարր, Սակայն նման ձեռնարկություններիթիվն այսօ խիստսահմանափակէ հատկապեսհումքի լրիվ ն անմնացորդօգտա գործման պատճառով: Ուստի այս մեթոդի կիրառման շրջանակներ է ձեռնարկո խիստսահմանափակեն: Այսմեթոդըառավել տարածված թյունների ներքին օղակներում` աշխատատեղերում, արտադրակա բրիգադներում,առանձինտեղամասերումաշխատանքիարտադրողս

Ցի վոված արտադրանքի

կրակով սակետիժ

ծավալ

չափվում

միավորներով:

որմե ասեռ արտադրանք:

կանությունը չափելու համար:

Գլուիւ 5. Էշիաւանքի արվեադիողականությունի

չափման մեթոդները արտադրողականությում 8 5.2. Աշխատանքի

Այն արտադրություններում, որտեղթողարկումէ միատեսակարտադրանքն տարբերվումեն իրարիցհամեմատաբար ինչ-որ հատկանիշներովկիրառումեն պայմանական-բնեղեն մեթոդը:Այս դեպքումբոլոր

՝

արտադրատեսակները ըստ իրենցնշանակության են ըստ խմբավորում հիմնական հատկանիշների՝ օգտակարության, հզորության,աշխատատարության: Աշխատանքի արտադրողականությունը պայմանական-բնեղենմեթոդովհաշվարկելիս հիմք (բազա)են ընդունումմեկ արտադրատեսակ ն մյուս արտադրատեսակները, նախապեսմշակվածվերահաշվարկման գործակիցներով, բերում են գլխավորարտադրատեսակի: Բերենքմեկ օրինակ՝ըստ օգտակարության հատկանիշի արտադրության (ծառայության) ծավալը վերահաշվարկելու համար:Այսպես ենթադրենք ձեռնարկությունը աշխատողով մեկ հերթափոխում թոէ 50 Է

ղարկում 40, 60952 օճառ՝ ճարպայնությամբ բար 100, 60, ն 30 տոննա քանակությամբ:

համապատասխանա-

Գլխավորարտադրատեսակ ընդունելով ճարպայնությամբ օճառը՝արտադրանքի մյուս տեսակներըբերվումեն դրան համապատասխան: Այսդեպքում

արտադրանքի պայմանական-բնեղեն ծավալը ըստ օգտակարության հատկանիշի

կկազմի. 100»

(40:40)-60»(50:40)«30»

(60 : 40)

Հ

220տ

Հիմք ընդունելով(5.6) բանաձերկարող ենք որոշել հերթափոխի ընթացքում մեկ աշխատողի արտադրողականությունը,

-

որը

կկազմի.

կիցներըորոշելիս հաշվի է առնվում թե ինչ քանակությամբարտադրատեսակներեն ստացվում գլխավորարտադրատեսակից: Այսպես,օրի1 տ նակ՝ կաթիվերամշակմանգործարանում թթվասերըստացվում է ն տ տ տ 8.5 կաթից, յուղը՝ 23 տ կաթից:Ենսերուցքը՝5.7 տ կաթից, թադրենք՝կաթիգործարանը10 աշխատողովհերթափոխիընթացքում վերամշակելեն 20 տ թթվասեր,10 տ սերուցք ն 5 տ յուղ: Այս դեպքում ըստ պայմանահերթափոխիաշխատանքիարտադրողականությունը կան-բնեղենմեթոդիկկազմի. (202

8.5:

102:57

5:23)

:10-342:10-2342տ

Աշխատանքիարտադրողականությանչափման բնեղեն մեթոդով ն կարելի է չափել ն համեմատելառանձինաշխատողների բրիգադնե պլանավորելդրանցթվաքանակը,որոշել րի արտադրողականությունը, դրանցպրոֆեսիոնալն որակավորվածության կազմը:Բնեղենմեթոդով կատարվողհաշվարկներըառավել հարմար,տեսանելին պարզ են, թեն են: խիստսահմանափակ նրա կիրառմանշրջանակները բնեղեն մեթոդը իր մի շարք Աշխատանքիարտադրողականության նան հանդերձունի առավելություններով թերություններ:Նախ՝ ընդգրկման շրջանակներըչափազանցնեղ են, հաշվի չեն առնվում արտադրանքի որակականհատկանիշները,անավարտարտադրությանծավալը ն համեմատելիչէ տարբերճյուղերում աշխատանքի արտադրության

մակարդակը:

չափմանմյուս մեթոդըաշխատանքաԱշխատանքի արտադրության է, որը կիրառումեն այն ժամանակ,երբ թողարկումեն մի մեթոդն յին արտադրողականությունը՝ որոնք էլ արտադրությանգործընթացում շարք արտադրատեսակներ, են հաճախակիփոփոխության ենթարկվումն իմաստէլ չի լինում պայԱշխատանքի արտադրողակպճության չափման մեթոդովհաշվարկել:Այսդեպքումարտադրողակամանական--բնեղեն ղեն մեթոդըտնտեսության Փարբերճյուղերում ունի կիրառմանլայն նությունը չափում ենք կատարվածաշինտանքային ծախսումներով՝ հնարավորություններ: Այսպես,տարբեր որակի,կարգի,տեսակի Այս մեթոդըկիրառում նորմա-ժամերով արտահայտված: ենք ձեռնարարտադրանքները են մեկ վերահաշվարկվում կության տարբերօղակներումտ̀եղամասերում,արտադրամասերում, պայմանական տեսակի: Օրինակ՝նավթը,բենզինը,մազութըբերվումեն եթե նույնիսկ վերջնականպատրաստիարտադրանքչենք ստանում, պայմանական կալորիականության: աճ: Այս մեթոդիդեպքումփասՏարբեր ըստ ջի՝ կարգիշարժիչները՝ըստ հզորուայլ առկա է անավարտարտադրության թյան` արտահայտելով կիլովատներով, տացի աշխատանքիծավալը հարաբերումեն տվյալ աշխատանքիծաձիաուժով:Տրակտորների արտադրության մեջ 15 ձիաուժըհամարվումէ վալի կատարմանհամար նորմայովնախատեսված ժամանակիծախմեկ միավոր,վագոնները են երկսռնանի վերահաշվարկվում վագոնների, սումներիվրա: Աշխատանքի ա րտադրողականության չափմանաշխապահածոների արտադրության մեջ՝ պայմանական է բանվորների տուփին այլն: Վերահաշվարկման մեթոդըբնութագրում տանքային կակ ողմիցնորմաների գործաԱկ 2.15 տ:

Հ

22տ, իսկ մեկ ժամվա

պայմանական-բնե-

վառելի-

Գլուիւ5. Աշիատանքի ա իփաղիողականութըունը

8 5.2. խատանքի

տարմանմակարդակ ը: Ուստիայս

դեպքումանհրաժեշտ է կատարվող աշխատանքի համար սահմանելժամանակի ն նորմատիվներ

հաշվարկել աշխատանքի ար տադրողականությունը: Այն կարողենք որոշել հետնյալկերպ.

ԱԱՀԾ,:ժ., Ծ,ւ

-Է

(5.7), որտեղ

կատարված աշխատանքների ծ ոմ Բ

ն

է նորմա »ոնտիվաի ն

ժամանակով արտահայտված: ժտ. Աշխատանքների կատարմանվրա փաստացի ծախսված է: ժամանակն --

Բերենքմեկօրինակ:Ենթադրենք՝ տեղամասում աշխատողով հերթափոխումթողարկումեն Ա Բ 100, արտադրատեսակից արտադրատեսակից200 միավոր,

համապատասխանաբար յուրաքանչյուրարտադրատեսակի համարսահմանված են ժամանակի նորմա6 ն.8 րոպե: Տեղամասումմեկբանվորի արտադրողականությունը, ըստ աշխատանքաաաա

Հոզոի -

լոր

Է

1600): 40

Հ

2200:40-

միավոր

Այս մեթոդիառավելությունն է, այն որ այն հնարավոր է կիրառելբոն աշխատանքների ծառայությունների համար:

Սակայնայս դեպքում անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր աշխատանքի տեսակի համարսահմանելժամանակի նորմա,նորմավորել ոչ միայն գործավարձով աշխարմավորել օժանդակ բանվորորն այսօր չի կատարվում կամ գտնվումԷ ցածր հիմքերի վրա: Այդպատճառով դրա կիրառմանշրջանակները նույնպեսսահմանափակ են, եթե նույնիսկ հաշվիչառնենք,որ այս դեպքումհաշվի չի առնվումծառայողների լայն խմբիաշխատանքի մասնակցությունը: Այս մեթոդիթերություններից է նան աշխատանքային նորմաների անհավասար լարվածության մակարդակը, նորմաների ոչ բավարար

հիմնավորվածությունը, հաճախակի ն այլն: վերանայումները

թերությունը: անր ա ք Հո կորվա քայի ատա

Հաշվիառնելովվերընշված մեթոդների կիրառությունունի ձեռնարկության,ճյուղի ն երկրի Լ տանքի արտադրողականության հաշվարկումըարժ ե Այս դեպքում թողարկվածարտադրանքը կատարվա ներն ու ծառայությունները աայ արտահայտումենք Դր տությամբ:Այս մեթոդըկիրառելիէ ցանկացածճյուղու Ի է վում պլանավորման բոլոր փուլերում:Այսմեթոդի նում է, թե արտադրության ծավալը ինչ աշվարկենք, առավելընդունելիլինի տվյալ պայմաններիհամար:

Օշ արտ Գ օգտ բարդու) ի կան եղանակով

Կան

չափման ն Աշխատանքիարտադրողականության ծավալի հաշվառմանհամարառավելկիրառելիմեթոդէ ներքոհիշյալցուցանիշներով հաշվարկումը. »

"

:

»

-

»

ԱԱՀԾ,:ժչ»(100:6Հ200:8):(5:8)Հ (600

չափման մեթոդները արտադրոլականություն

»

|

համար

Վամախառն արտադրանքիցուցանիշը: Ապրանքային արտադրանքի ցուցանիշը: Իրացվածարտադրանքի ցուցանիշը: Մաքուրարդյունքիցուցանիշը: Պայմանական մաքուրարդյունքիցուցանիշը: մաքուրարդյունքի Նորմատիվային արժեքիցուցանիշը: Մշակմաննորմատիվային

ցուցանիշը: |

աոաու Ձամախառն ցուցանիշով արտադրանքի արու է հաշվեկշռային հաշվար թյանհաշվարկելնանհրաժեշտ տերն որոշմանժամանակ:Այն արորի մասնությունների իր չափել ճյուղայինն ներ աշխատանքի արտադրողականությունը արտադրանքի ցուցանիշի յին կտրվածքով:Վամախառն է տալիս ձեռ ւ առավելությունընրանումէ, որ հնարավորություն : արտադրանք թյան կտրվածքովարտահայտելծառայությունների, կատարված աշխատանքներիծավալը աշխատանքի թյամբ:Համախառնարտադրանքով թյունը չափելիս շատ դեպքումչեն իրականծախսումները՝արտադրության յի, օգտագործվողնյութերիորակի անվանացանկի ցուցանիշով արտադրողողականության րը: Վամախառնարտադրանքի հաշվարկմանդեպքումռեալ պատկերացումչենք կազմումկենդանին աշխատանքիհարաբերակցության, նրանցիցյուրաառարկայացված է աճի վերաբերյալ:Կարող բարձրանալաշխատանքիար

աշխատա ր ր ր

լս ՄԸ

օգտագո ի

ն

տանքի արտադր մա իրաննոխատան տեխնոլ

աննփոփոխու

բյուրի

Գլ

5.

Աշխազանքի արփադիողականությունը

տադրողականությունը նույնիսկկենդանի աշխատանքի արտադրողականության

իջեցմանպայմաններում, եթե դրսից ստացվող կիսաֆաբրիկատների տեսակարար կշիռըմեծացել է, սակայնկարողէ լինել նան հակառակը: Օգտագործվող հումքատեսակների թանկացումը կամգնովի կիսաֆաբրիկատների ավելացումը են մեխանիկորեն բարձրացնում աշխատանքի արտադրողականությունը, չնայած այն կարողէ զու-

գակցվել աշխատանքի կազմակերպման մակարդակի իջեցման, աշխատաժամանակի կորուստների, աշխատուժի հոսունության մեծացման հետ: Նույնիսկերբեմն են նոր հրաժարվում աշխատանքի առարկաներ տեխնոլոգիա ներդնել,որոնքկարողեն կր-

կամ կատարելագործված

ճատելարտադրանքի նյութատարությունը, բայց իջեցնելմեկ աշխատողինընկնողհամախառն արտադրանքի ծավալը: համաՀետնաբար, խառն արտադրանքի ցուցանիշովաշխատանքի արտադրողականությունը չափելըխեղաթյուրում է նրա իրական մակարդակը: Այսցուցամիշիլուրջ թերություններից մեկն այն Է որ այն իր մեջ բացի պատ` րաստիարտադրանքից ներառումէ անավարտ արտադրությունը, միջարտադրամասային շրջանառությունը, այսինքը՝ներառումէ կրկնակի հաշվարկը՝ կապված տվյալգործարանի, արտադրամասի, տեղամասի պատրաստի արտադրանքը մյուսում որպեսկիսաֆաբրիկատ

էլ

|

Օգտագործելուհետ: Աշխատանքի արտադրողականության մակարդակի վրա էական է թողնումինչպեսօ ազդեցություն գտագործվող հումքի,նյութերի, տեսակների, այնպեսէլ արժեքի փուիոխությունները:

Նկատի ունենալով համախառն արտադրանքի

ցուցանիշիթերությունները՝առաջադրվեցապրանքային արտադրանքի ցուցանիշըօգտագործելաշխատանքի

8:52. Ախափանքիարփադրողականություն չափմանմեթոդների

արժեքունի, քան մորթյաօձիքովկարվածվերարկուն,կամ սովոոսկյապատյանովժամացույցը ն այլն: Արտադրանքի ծավալիվրա վերը նշված թերությունների ազդեցությունըչեզոքացնելունպատակովշրջանառության մեջ է դրվել իրացվածարտադրանքի ցուցանիշը:Իրացվածկոչվումէ այնարտադրանքը, որը սպառողիկողմիցիրացվել,ն նրաարժեքըփոխանցվելէ արտադրողի հաշվարկայինհաշիվ: Սակայնայս ցուցանիշը նույնպեսունի ուններ: Ա է նրանով,որ տեղի ունեն այմանավորված ն միջն խզումներ,այսինքն՝ Ա հաճախչեն համընկնումարտադրության իրացմանծավալը, ուստի այս ցուցանիշիմիջոցովհաշվարկված աշխատանքիարտադրողականությունըչի կարող արտահայտելաշխատանքային փաստացիծախսումներըե արտադրողականության ճիշտ դինամիկան: Այս ցուցանիշի մնում է դեպքումհաշվարկիցդուրս հաշվետուշրջանումարտադրված ն պահեստումգտնվող(չիրացված)պատրաստիարտադրանքը: Վերընշված ցուցանիշներովաշխատանքիարտադրողականության հաշվարկման հիմնականթերությունընրանումէ, որ արտադրողականությանմակարդակի վրաէապեսազդումեն հումքի ն նյութերիարժեքներիփոփոխությունները, որոնքմեծ տեսակարար կշիռունեն արտադն րանքիարժեքիմեջ: Բերենքմեկ օրինակ ցույց տանք նյութատարուան ու աշխատատարության փոփոխությանազդեցությունըաշխավրա: արտադրողականության այլ

ր ականն

ՍԱ

ն ղացման ժամկետների

տանքի

Աղյուսակ5.|

արտադրողականությունը չափելու համար:

Ապրանքային արտադրանքը այդ համախառն արտադրանքնէ՝ առանցանավարտ արտադրությանն միջարտադրամասային ծառայոլւթյունների արժեքի:Այս ցուցանիշով աշխատանքի արտադրողականությունը հաշվարկելիս են գալիս նույն առաջ նույնպցս թերությունները, ինչ որ համախառն արտադրանքով հաշվարկելիս: Կարնոր թերություններիցմեկը, որը հատուկէ ընդհանրապես արժեքային մեթոդին, այդ գներիփոփոխության է ազդեցությունն արտադրանքի ծավալի վրա: ոս խանիկորեն Այն կարողէ բարձրացնել կամիջեցնելթողարկվող արտար» րանքիծավալը:Նույնպիսի ազդեցությունէ

անվանացանկի, ն ոչ աշխատատար աշխատատար արտադրատեսակների փոփոխությունը,թանկարժեք ն ոչ հում թանկարժեք քատեսակների Օօգտագործումը ն այլն: Այսպես,օրինակ, սովորական կտորիցկարվածվերարկուն ունենում

Բազիսային ւ.

Ի ՏՊ 33 | 35: /

ԷՋ

Ց Ը

Մ

--Լ-Լ-Յ-Էջա-Ւ Գ

Ընդամեն|

|

Հաշվետու -

|

4388Տ) | 5-5̀

Թ

որ

-

ր

ԹԷ

125 25.

»

ւ

Է

3:

Լր ՐԸ

2"

:

383.:3«Գ

Հ588|345 ՀԵՏ 88 -

1600 106.6 ԼՍ

ԻԷջա

Ն -"

ր --

Գլուիւ 5. Աշխատանքի

աիտագրողականությոնը

85.1. Աշիատանքիարտադլովականությունչափմանմեթոդների

Աղյուսակի տվյալներից երնում է, ո ր յուրաքանչյուր արտադրատեէ առանցնյութականծախսումսակիարտադրողականությունը յունքնէ, այն համախառնարտադրանքն հաշվետու է 4-ից ն ժամանակաշրջանում ների ամորտիզացիոնհատկացումների:Մաքուր արդյունքը իր մեջ աճել մինչն6.656-ով, իսկընդամենը իջելէ 2.5 (100- 97.5)տոկոսով: է հիմնական ն լրացուցիչ Որպեսզի ներառում աշխատավարձը (սոցիալական որոշենքաշխատանքի արտադրողականության աճի կան,անկախառ անձին դինամի- ապահովությանհատկացումներով)ն շահույթը:Քանի որ տարբերարարտադրատեսակների ունեն շահութաբերության կառուցվածքի անհ րաժեշտ տադրատեսակներ փոփոտարբերմակարդակ,ուսխությունից, է որոշել կայուն կազմի նան ինդեքսը կերպ. տի շահույթը, ինչպես գների փոփոխությունը,էապեսազդում են հետնյալ (10885100: 104540: 1066»: 150):

Հ

1.062

գվացշանակում է, որ եթե արտադրանքի անվանացանկի մեջ կառուցվածքային փոփոխություններ չկատարվեին, ապա աշխատանքի արտադրողականությունը կաճեր6.296--ով: Մեր օրինակումփոփոխաարանի իեդեքսը է 0.975::: Եթե հավասար փոփոխական կազմիինդեքսըբաժանենք հաստատուն

կազմիինդեքսիվրա, ապա կստանանք : 1.062 0.918: Այնցույց է եջ տալիս, որ ից աշխատատար գ տրտադրատեսակի աճը ընդհանուր ցա ացնում է աշխատանքի արտադրողականությունը 8.796-ով (106.2--97.5): Եթե կառուցվածքային մեծ է մեկից, ինդեքսը ապա այդ նշանակում է, որ արտադրողականության ցուցանիշը բարձրանում է առավել թանկկամ

կառուցվածքային 0.975 ինդեքսը

-

ծավալի

քիչ աշխատատար փոփոխ(ավելացման) շնորհիվ,իսկ եթե արտադրատեսակների կառուցվածքային ինդեքսը փոքրէ մեկից,ապա այդ նշանակում ման

է, ո ր տեղի է ունենում

աշխատանքի ար-

Դո խդակարության իջեցում: ցուցանիշի վրա Աշխատանքի արտադրողականու ազդեցու-

րո

է թողնում նան

թյան

մատակարարումների փոփոխուկոոպերացված մատակարարումները հաշվետու

թյունը: Եթե կոոպերացված

բազիսային շրջանի1076-ի փոխարեն, ար արտադրության-ա չ կոոչպերացված են 1544

տանքի

ը

ծացման հաշվին կկազմի. (100

-

10):(100-

15)

Հ

շրջանում

ապա աշխա-

մատակարարումնե ր րի մե-

Այն Լըզանի:

արտահայտել

1.059, այսինքն՝կաճի

5.906--ով:

Աշխատանքի արտադրողականության վրա հումքի ն մակարդակի նպատակով շրջանառության մեջ դրվեց մաքուր նյութերի արժեքըչեզոքացնելու

արդյունքիցուցանիշը:Այս ցուցանիշըկիրառելի է բոլոր օղակներում:Մաքուրարդյունքը տվյալշրջանում նոր ստեղծված

արտադրողականության մակարդակիվրա, աղավաղում ինչպես մաուր ՈՐԴ ծավալը, այնպես էլ արտադրողականության ցուցաքուր արդյունքի նիշը: Այդ իսկ պատճառով մշակվել է նորմատիվայինմաքուր արդյունպարունակումէ նորմատիվայինաշխատավարձը հատկացումներովհանդերձ, ն միջճյուղայինշահույթը: Շուկայական տնտեսության պայմաններում այս ցուցանիշըհամարյակիրառելիչէ ն են կարող օգտագործվելվերլուծություններկատարելիս: Պայմանականմաքուր արդյունքիցուցանիշըորոշումեն համախառն արտադրանքիարժեքից հանելով նյութականծախսումները՝թողնելով ն շահույթը: աշխատավարձը,հիմնականֆոնդերի ամորտիզացիան են մտնում արտադրական բանՄշակմաննորմատիվային արժեքիմեջ վորների աշխատավարձըսոցիալական հատկացումներովհանդերձ, գործարանայինն արտադրամասային նորմատիվայինծախսերը: Այս ցուցանիշիմեջ չեն մտնում ոչ նյութականծախսումներընոչ էլ շահույթը, ն ներկապայմաններումայն արտադրության ծավալին արտադրողականության չափմանհիմնականմեթոդչի կարող հանդիսանալ: Արտասահմանյան զարգացածերկրներումարտադրողականությունը դիտում են արտադրության արդյունքին արտադրականգործոնների վրա կատարվածծախսումներիհարաբերություն(դրամականարտահայտությամբ): Ընդորում՝ արդյունքիմեջ մտնում են թողարկված ապրանքներնն ծառայությունները,իսկ ծախսումներիմեջ՝ կենդանիաշխատանքի վրա կատարվածծախսումները,նյութականծախսումներըն կապիտալը ֆոնդերի ամորտբզացիան): պիտալը( (հիմնական արտադրողականությունը դիտելովիբրն արդյունքին Աշխատանքի կարելի է այն ծախսերի որոշակի ժահարաբերություն՝ մանակահատվածում թողարկվածարտադրանքով՝ժամային,օրական, տարեկանկտրվածքով,որն էլ կարտացոլիտվյալ ժամանակահատվածում աշխատաժամանակի օգտագործմանվիճակը: Ուստի արտադրական ձեռնարկություններում, կազմակերպություններումն դրանց առանձինտեղամասերումու տարբեր օղակներում թողարկվածարտադրանքիծավալը կամ քանակը հարաբերումենք աշխատաժամա-

արդ-

1:

լու.

(Ձիասրանքի

աիտադրողակաքությունը

աճի գործոնները ն ռեզերվները 8 5.3. Աշխափանքիարփադրողականություն

նակիկամ աշխատողների միջինցուցակայինթվի վրա: Այս եղանակով է ունենում նրա մակարդակի որոշում ենք մեկ աշխատողին անընդհատբարձրացում:Հենց աշխա(մեկ բանվորին) ընկնողարտադրանքը՝ տարվա, եռամսյակի, արտադրողականության բարձրացումնէ, որն ապահովումէ օրվա ն ժամվակտրվածքով: Որքանաշխատանաճն ու քային ծախսերը տնտեսական երկրի զարգացումը: փոքր են, այնքան բարձրեն արտադրողականությունը Աշխատանքիարտադրողականության ողական մակարդակըփոփոխությունէ. նքի անարի նշխատանքի արտադւ աբեր նրա վրա ազդող գործոններից,պայմաններիցն ռեզերվներից: կրում ն է արտադրանքին) հարաբերությունն Նախ առաջ պետքէ տարբերենքարտադրողականության բարձրացմիջն գոյություն ունի հակադարձ ման գործոններ,պայմաններն ռեզերվներհասկացությունները: անը: Աքոմ բարձր

ղի աքի

տարությունը: ոադրանքի աշխատատարության (ծախսումների այնքան ցածը աշխատատարությունը, Արի Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման գործոններ է աշխատանքի արտադրողականությունը, սակայն աշխատանքի է

արտադ-

րողականության բարձրացմանտոկոսըհավասար չէ աշխատատարության իջեցմանտոկոսին:Դրանցմիջն գոյություն ունեցողհարաբերակՋոթյումն արտահայտվում է հետեյալկերպ.

Մ

լո.»

ա

-

: "

մք

Ո00-

658)

Ա Հ(1002 ԱՍ,)(100 ԱՍ,)

(5.9), որտեղ

Ան, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման տոկոսնէ, Ա) աշխատատարության իջեցմանտոկոսնէ: --

--

Անա

աշխատատարությունը իջնի .207-ով, կբարձրանա

թն

Բժոնտանքի դրողա կանությունը (602:29): ՆՈդո

:

-

0)

-

ապա

258-ով:

.

Իսկ

եթե աշխատանքի արտադրողականությունը բարձրանա 2042-ով, ապա

կիջնի աշխատատարությունը (100» 20): (100- 20) 816.74-ով: 31674

)

3.3.

Աշխատանքի արփադրողականություն աճի գործոնները ն

ռեզերվները

Աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը դինամիկցուցանիշէ, այն կարնորնշանակություն է ստանում այն դեպքում, երբ տե126

հասկացությանտակընդունումենք այնշարժիչ ուժերը կամ պատճառները, որոնց ազդեցությանտակ փոփոխությանէ ենթարկվումաշխատանքիարտադրողականության մակարդակը:Սակայն աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանվրա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցությունըտեղի է ունենում կամ այն գործում է որոշակի պայ մաններում, որոնք իրենց հերթին նպաստումկամ հակազդում են աշխատանքի արտադրողականության մակարդակիվրա: Ի տարբերություն աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացման գործոնների ն պայմաններիռ̀եզերվներհասկացությանտակ հասկանումենք դեռես չօգտագործված,չհայտնաբերված,սակայնիրականայն հնարավորուե նք կարող ու օգտագործվելորոշակի որոնք թյունները, կարող են իրականացվել ր ժամանակիընթացքում: Գոյություն ունի նան աշխատանքի ոքի արտադրողականութ կանությանբարձ թյունը որի տակ հասկանումենք գործոններիգործողությանկոնկրետուղղությունները,դրանց օգտագործման մեթոդներըկամ արտադրողականությանվրա ներգործող, ազդող, առավելդինամիկու շարժուն երնույթները: նո ն մեջ չկա աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմա եզերվներիտասակարգմանմիասնակա: նություն:Վաճախաշխատանքի գործոններ պայմաններըն բարձրացմանուղիներըՖնմբավորվում խմբավորվեն գոր են պայմեջ, իսկ երբեմնէլ գործոնների մեջ մտցվում հասկացության մանները նայլն: ' բարձրացման : ման պայմա Աշխատանքիարտադրողականության մանները են երկու խմբի՝բնականն հասարակական: Բնականպայմաններըիրենցիցներկայացնումեն այն միջավայրը, որտեղ իրականացվումէ հասարակականարտադրությանգործընթացը: Բնականպայմաններիմեջ մտնում են կլիման, հողը ն ընդերքը, բնական ռեսուրսները նայլն:

հաա րացման ուղիներ

-

աա գործոնների, ոների, |

Տատագիտակ Գրան

բարձրա Արտադըըդ ականում

դասեկարովում

Գլուիւ5. Աշխավանքիարփադրողականությունը

աճի գործոնները հ ռհզերվները Տ: 54. Աշխավանքի արփադիողականություն

Հասարակական պայմաններըիրենցիցներկայացնում են

տող արտադրականհարաբերությունների համակարգը,

են

տիրապե-

որից կախված

բարձրացման,աշխատանքի,արտադրությանն մակարդակի նիկական կատարելագործման,արտադրության ծավալի ն կակառավարման

աշխատանքի կազմակերպումը, աշխատուժի օգտագործման ռուցվածքի փոփոխությանն ճյուղային գործոններիդասակարգումը: ն վերարտադրության բնույջը, աշխատանքի ն արտադրության ժամանակակիցտնտեսագետներիցոմանք աշխատանքիարտադրոմիջոցների նկատմամբ աշխատողների ունեցածվերաբերմունքը: բարձրացմանգործոններըդասակարգումեն երեք խմբի ղականության Աշխատանքի արտադրողականության Բեն կազմակերպական: բարձրացմանուղիները կապիտալի,սոցիալ--տնտեսական հիմնական պայմաններըմեր գրականության մեջ հաճախխմբավորվում են գ. կազմակերպարենք նան մի այլ դասակարգում՝նյութատեխնիկական, ծոններհասկացության մեջ: ն Որոշ հեղինակներաշխական-տնտեսականսոցիալ--հոգեբանական: Ինչպես հայտնիէ, աշխատանքը գործընթացէ, որի ընթացքումմտ տանքիարտադրողականության վրա ազդող բոլոր գործոններըդասաղի է ունենում աշխատուժի ն արտադրության միջոցներիսպառում, ո կարգումեն երկու խմբի: Ընդ որում՝ առանձնացնումեն աշխատանքի տի աշխատանքի արդյունքը,նրա արտադրողականությունը բարձր կ վրա դրականազդեցություն ունեցող (բարձարտադրողականության րող են լինել, եթե ռացիոնալեն օգտագործվում արտադրության միջո րացում)գործոնները,բացասականազդեցությունունեցող գործոննեները, աշխատուժը,առավել լավ է կազմակերպվում արտադրությւ րից' կամ ներքին գործոններըարտաքինգործոններից ն այլն: Աշխագործընթացը,բարձրէ աշխատողների որակականմակարդակը: Ուսւ տանքի արտադրողականության բարձրացմանգործոններըխմբավոաշխատանքիարտադրողականության վրա ազդող բոլոր գործոննել րում են նան ինտենսիվն էքստենսիվ,կարգավորվողն չկարգավորվող, ընդհանուրառմամբ,կարելիէ բաժանելերկու խմբի՝օբյեկտիվն սու կապիտալներդրումներպահանջողու չպահանջողն այլ գործոնների: յեկտիվ գործոնների:Ընդ որում` օբյեկտիվգործոններիմեջ կարելի արտադրողականության վրա ազդող գործոններիդաԱշխատանքի ընդգրկելարտադրականգործընթացների մեքենայացումը, սակարգմանվերաբերյալ տնտեսագիտական գրականությանմեջ իշտեխնիկ. լան մակարդակի բարձրացումը,նոր տեխնիկային. տեխնոլոգիա) խում է այն կարծիքը,որ դրանքկարելի է խմբավորելհ̀աշվի առնելով ներդրումը,արտադրականհզորությունների օգտագործմանբարելա. վրա այդ գործոններիազդեցությանբնույթը, արտադրողականության վումը, աշխատանքի, արտադրության կազմակերպման ն. կառավար: ներքինբովանդակությունը չափը, դրանց ն էությունը: Այդտեսանկյունից ման կատարելագործումը: Սուբյեկտիվգործոնիմեջ դասվում են այն համարյաբոլոր տնտեսագետներըաշխատանքիարտադրողականուգործոնները,որոնք անմիջական կապվածեն աշխատողի են հետնյալխմբերի. ընդհանուրն թյան վրա ազդող բոլոր գործոններըդասակարգում պրոֆեսիոնալ կրթության,որակավորման, աշխատանքային որոնք կապվածեն տեխնիկայի ստաժի, "Նյութատեխնիկական գործոններ, ն սեռի,տարիքիհետ: տեխնոլոգիայիզարգացման, աշխատանքի միջոցներիկատարեԱշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանգործոնները լագործման, արտադրությանմեջ գիտական հայտնագործուդասակարգումեն նան գլխավորն երկրորդական, ուղղակին անուղղաթյունների ն մշակումներիներդրմանմակարդակիհետ: կի գործոնների:Որոշ են դասակարգում հեղինակներ գիտատեխնիկագործոններ,որոնք կապվածեն աշխատողՍոցիալ--տնտեսական կան հեղափոխության, ու արիադրգւթյան ն կառավարաշխատանքի ների կազմի, նրանց որակավորմասմակարդակի, աշխատանքի ման կատարելագործման, աշխատողների մակուլտուր--տեխնիկական պայմանների ն կենցաղի, աշխատանքի ն սեփականության կարդակիբարձրացմանն տնտեսականինտեգրացման գործոնների: նկատմամբունեցածվերաբերմունքի,աշխատանքիվերջնական Ըստ Արնմուտքի հեղինակներիա̀շխատանքի արդյունքներինկատմամբշահագրգռվածությանն նյութական արտադրողականության բարձրացման գործոններըդասակարգվումեն տեխնիկական առաջախրախուսմանարդյունավետձներիկիրառմանհեւո: դիմության, կամ ֆոնդազինվածության, կապիտալ ներդրումների կրթուգործոններ,որոնք կապվածեն արտադրուԿազմակերպական թյան ն կադրերիպրոֆեսիոնալ պատրաստվածության կամ աշխատուկատարեթյան, աշխատանքին կառավարմանկազմակերպման ժի որակի ն ռեսուրսների արդյունավետօգտագործման գործոնների: լագործմանհետ: Խորհրդային իշխանության ժամանակլայն կիրառումուներ ըստ տեխ-

»

ՀՐ

ՃՈՅԽԿ)ԿԷ

ոք.

ՉԿՉԵՇԽԵԵՅ 1քթ/ոծ. ՄՎՇ6ԷաոԼ ԷԼ, 1999, Շւք 297.

Գրո

5.

Աշիուտրանքի արտադիողականությունը

աճի գործոններըն ռեզերվները արփադրողականություն 8: 5.3. Ախատփանքի

Արտադրողականության վրա ազդող

այս բոլոր գործոնները անհրադասակարգել,որպեսզի հնարավորլինի ճիշտ որոշել յուրաքանչյուր գործոնիազդեցությանմակարդակը,բնույթն ու կարդակը, Թ) բնույթն Աե

է

ությունը:

ու փոխկապվա -

Վերընշվածայս երեքխումբգործոնները սերտու փոխադարձ կապված են միմյանցհետ, սակայն աշխատանքի արտադրողականության վրայուրաքանչյուրգործոնի ազդեցությունը ուսումնասիրելուն վերլուծելու նպատակով անհրաժեշտէ դիտարկելյուրաքանչյուր գործոն

առանձին-առանձին: Աշխատանքի

արտադրողականության բարձրացման նյութատեխնիկականգործոններիմեջ վճռականդերը պատկանումէ գիտատեխնիկականառաջընթացի հիմանվրա արտադրությանբոլոր ճյուղերում

աշխատանքի տեխնիկական զինվածության մակարդակի բարձրացմանը, արտադրության ռացիոնալ տեղաբաշխմանը, աշխատանքիորակի բարձրացմանը: Աշխատանքի տեխնիկական զինվածության բարձրացմանգործում ունեն երկրի կարնոր նշանակություն տնտեսության էլեկտրիֆիկացումը, արտադրականգործընթացների ու մեքենայացումն ավտոմատացումը, հին ն բարոյապեսմաշված սարքավորումները նոր, առավելարտադրողական սարքավորումներով փոխարինելը, գործող սարքավորումներիարդիականացումը, նոր տեխնոլոգիաների մշակումըն հին տեխնոլոգիական գործընթացների կատարելագործումը, հումքի Անյութերինոր տեսակների օգտագործումը, նոր արտադրատեսակների մշակումըն դրանցորակի բարձրացումը: Տեխնիկական հագեցվածության մակարդակը է ֆոնբնութագրվում ն դազինվածության ֆոնդահատույցի ցուցանիշներով, որոնք սերտ ն են աշխատանքի փոխկապված արտադրողականության ցուցանիշի .

հետ:

Այսպես,եթե ֆոնդազինվածությունը (Ֆ.)որոշում են ֆոնդերիընդհանուրգումարը րը հարաբեղրե աշխատողնե հարաբերերով աշխատողների թվաքանակի (Թ) վրա.

ՖլՀՖ:Թ

(5.10), ապա ։

ֆոնդահատույցը (Ֆ,) որոշում ենք արտադրանքիծավալը(Ծ..)

րաբերելով ֆոնդերիընդհանուր գումարիվրա

Ֆո Ծա:Ֆ ՀԾ

/30

ն ֆոնդահատույցիարտադրյալը կարտահայֆոնդազինվածության

տի աշխատանքիարտադրողականության մակարդակը.

ա

հա-

-

(5.11), այստեղից

5:Թ2:(8:Ֆ)-6,:Թ-ԱԱ

6.12):

Բացի այդ, տեխնիկական հագեցվածությանմակարդակիբարձրացումը հնարավորությունէ ընձեռումաշխատանքիարտադրողականության բարձրացմանշնռրհիվ իջեցնելու միավորարտադրանքիաշխատատարությունը,որովհետնայս երկու ցուցանիշներիմիջն գոյություն ունի հակադարձկապ(տե՛ս բանաձեը): Տեխնիկականհագեցվածությանմակարդակիբարձրացումընպաստում է աշխատողների թվաքանակիկրճատմանը,հանգեցնում է արտադրանքիինքնարժեքի իջեցմանը,շահույթի բարձրացմանը: Արտադրությանմեքենայացումըկարող է լինել մասնակի ն լրիվ: Մասնակիմեքենայացմանժամանակորոշ Շպերացիաներ կատարվում են մեքենաներիօգնությամբ,մնացածը՝ ձեռքի: Լրիվ կամ կոմպլեքսային մեքենայացման ժամանակ բոլոր բանվորականօպերացիաները են մեքենաներիմիջոցով, իսկ մարդնիր մտավորն ֆիիրականացվում ն ղեկազիկական էներգիանծախսում է մեքենաներիսպասարկման վարմանվրա: Մեքենայացմանաստիճանըորոշում են. 1. աշխատանքների մեքենայացմանմակարդակով, 2. աշխատանքային ընդհանուր ծախսումներիմեջ մեքենայական աշխատանքիծախսումներիմակարդակով, 3. մեքենայական աշխատանքներում ընդգրկվածբանվորներիթվա-

քանակով:

Մեքենայացմանբարձրագույնաստիճանըարտադրությանավտոմատացումնէ, որը նույնպեսկարող է լինելմմասնակին լրիվ: Մասնակի ժամանակ ավտոմատացման ումը մասամբ կատարվումէ աշխատողներիմիջոցով,լրիվ ավտոմաբոլոր գործառույթները իրականացՍամանակղեկավարման վում են ավտոմատձնով, իսկ աշխատողները միայն կարգավորումն ղեկավարումեն ավտոմատների ն մյուս կարնոր ուղղությունը քիմիաքիմի ն գործընթաց գործընթացցումն Է, այն է՝ տնտեսությանբոլոր ճյուղերում քիմիական ներիներդրում,քիմիականմեթոդներովհումքի ն նյութերի առավելլրիվ ու ռացիոնալ օգտագործում: է բաՔիմիան լայն հնարավորություններ

ւ ազման

ճեքենաների, աաա ոնխանիգնե

անքը Տեխնիկական արամ

/31

Գլուխ 5. ախատանքի արտադրողականւթյունը

ցում բնական Ա հատկապեսթանկարժեքհումքի արհեստականհումքով փոխարինելուհամար: Աշխատանքիարտադրողականության բարձրացմանհամար մեծ նշանակությունունի գիտությանն տեխնիկայիզարգացմանայնպիսի ուղղությունների,ինչպիսիքնեն՝ ատոմայիններմիջուկային էներգիան համար օգտագործումը,էլեկտրոնայինտեխնիխաղաղնպատակների կայի կիրառումը,տիեզերքինվաճումըն այլն: Կարնոր գործոն է նան գործող արտադրականհզորությունների առավելագույնօգտագործումըինտենսիվն էքստենսիվուղիներով: Արտադրական հզորություններիռացիոնալօգտագործմանհամար կարնոր նշանակությունունի ռիթմիկաշխատանքիապահովումը:Այն ապահովումէ լրիվ բեռնվածությամբաշխատելուսարքավորումները, ռացիոնալձնով օգտագործելուբանվորականժամանակը,հավասարաչափթողարկելուարտադրանքը:Այդ ոչ միայն նպաստումէ տվյալ ձեռնարկությանաշխատանքիկազմակերպմանբարելավմանըն աշխատանքիարտադրողականության բարձրացմանը,այլ նան նրա հետ արտադրականկապերիմեջ գտնվող ձեռնարկություններիտնտեսականգործունեությանը: Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման գործում կարնորնշանակությունունի ձեռնարկությունների մասնագիտացումը: է Այդպիսիձեռնարկություններում բարձր արտադկիրառել հնարավոր րողականսարքավորումներ,արտադրությունը կազմակերպել հոսքային մեթոդներով: Աշխատանքիարտադրողականության բարձրացմանսոցիալ--տնտեսականգործոններինշանակությունըպայմանավորվածէ արտադրության մեջ կազմակերպական միջոցառումների, գիտատեխնիկական առաջընթացիներդրմանե արմատավորմանգործում բացառապես մարդկանցաշխատանքային գործունեությամբ: ակտիվ Այդգործընթացիշարժիչջջուժը ձրոշակիարդյունքիհասնելու մարդկանցշահերն են, որոնց իրացումնապահովումէ նրանցնյութականն հոգնորպահանջմունքների բավարարումը: Աշխատանքիարտադրողականության բարձրացման վրա սոցիէ տվյալ ալ--՛տնտեսական գործոններիազդեցությունը պայմանավորված աշխատանքային կոլեկտիվումընդգրկվածաշխատուժի որակականմակարդակով,կոլեկտիվիանդամներիմիջն եղած հարաբերություններով: Սոցիալ--տնտեսական գործոններիմեջ կարնորումենք աշխատանքի վերջնականարդյունքներինկատմամբանձնականն կոլեկտիվշա132

ն

աճի գործոնները արտադիողականություն Աշխատանքի

Տ 23.

ռեզերվները

առավել ն բարոյական խրախուսման նյութական հագրգռվածությունը, են. Այդ գործոններից ձների ապահովումը: արդյունավետ պրոֆեսիոնալ մակարդակի, որակավորվածության `. Աշխատողների աստիճանին ընդհանուրառմամբ կուլպատրաստվածության բարձրացումը: մակարդակի տուր-տեխնիկական կարգապահության ամրապնդումը: Աշխատանքային աշխատաննախաձեռնության, ստեղծագործական Աշխատողների ն աշխատանքի նկատմամբ բարձրացման քային ակտիվության ապահովումը: վերաբերմունքի փոխհարաբերութ կոլեկտիվիանդամների Աշխատանքային միասնությունը: համախմբվածությունը, րը, կայունությունը, կյանքի առողջությունը, անդամների կոլեկտիվի Աշխատանքային ապահովումը: ն սպասարկման կրթությունը պայմանները, պաշտպանվածությունը: Տնտեսականն իրավական Հ

»

-

»

-

»

գորսոցիալ--տնտեսական արտադրողականության Աշխատանքի երբեմնդուրս են գալիս աշխաշրջանակները ծոններիգործողության ընդգրկելովհասարակա տանքայինկոլեկտիվիշրջանակներից`

կառուցվածքը:

բարձր մակարդակապահովելուհամա Արտադրողականության ն Մարդու մարդ:

կրթված առողջ անհրաժեշտէ ունենալ ֆիզիկապես համար անհրաժեշտէ ունենալ ոչ միայն առողջության լիարկյանքի՝սննդի,հագուստի,բնակարանի, այլ նան ընդհանրապես պայմաններ: ժեք հանգստիհամար նպաստավոր ծախսերը ն կրթության վրա կատարվող Այսօր առողջապահության ցածր են Չափազանց հատուցում: չեն կարող ապահովելանհրաժեշտ ծախսերը: վրա կատարվող ծախքերիմեջ աշխատուժի արտադրական նան մարդն նպաստների, ինչպես կենսաթոշակների Աշխատավարձի, առկայություցաօր մակարդակի մեջ ներդրումների կայինկապիտալի արտադրոաշխատանքի նը անհրաժեշտխթանչի կարող հանդիսանալ շուկայական համար: Այդ իսկ պատճառով բարձրացման ղականության

աշխատա

արտադրողա աշխատանքի տնտեսությաններկա պայմաններում ունեն կապիտալ մեծ նշանակություն գործում նությանբարձրացման որակավորմա ներդրումները,որոնք ուղղված կլինեն կրթության, կադրերիվերապատրաստման, նոր պրոֆեսիաների բարձրացմանը, այսինքն`աշխատուժիորակականհատկանիշներ պատրաստման, է նրանով,որ պայմանավորված Դրա կարնորությունը բարձրացմանը:

Գլովս 5, Լշիոարանքի արրադրողականությունը

աճի գործոնները ն ռեզերվնեիլ ֆ 5.3. Ախատանքիարփադրողականությոմ

նոր տեխնիկայի,տեխնոլոգիայի ներդրումըպահանջում է բարձր որակավորումունեցող աշխատուժ, որի համարանհրաժեշտեն ոչ քի: ծախսեր: Ըստ արտասահմանյան տնտեսագետների հաշվարկներ) որակյալաշխատուժըապահովումէ աշխատանքի արտադրողականու թյան մակարդակի 10-1596 բարձրացումն իր տեսակարար կշռով երն րորդն է գիտատեխնիկական առաջընթացի գործոնիցհետո: Գնալո բարձրանում է նրա դերը, որի ապացույցն է մարդկայինկապիտալ| վրա ներդրվողներդրումների անընդհատբարձրացումը:Սակայնմե' մոտ առայժմ արդյունավետ չի օգտագործվումորակյալաշխատուժը, | առկաէ հատկապես գիտականներուժիարտահոսքը: Աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացման գործու կարնոր նշանակություն ունի նյութականն բարոյականխրախուսմա( կարգիկատարելագործումը: Այն բարձրացնումէ աշխատանքի վերջ: նական արդյունքներինկատմամբաշխատողների շահագրգռվածու. թյունը ն ապահովումըստ իրենցաշխատանքային հաներդրումներին մապատասխան վարձատրություն: Սակայնայն ձեռք է բերվում աշխատանքին արտադրողականության կազմակերպման բարելավմաննաշխատողների լարվածությանու ինտենսիվ աշխատանքի շնորհիվ: արտադրողականության Աշխատանքի բարձրացմանգործոնների մեջ կարնորնշանակություն ունի կազմակերպական գործը,որն ընդգրկում է արտադրության,աշխատանքի ն կառավարման կազմակերպումը արտադրությանստորինօղակիցմինչնազգային տնտեսությունը:

ն վերապատրաստումը. կադրերիպատրաստումը աշխատանքիառաջավորձների ն մեթոդներիներդրումը. ներդրումը. աշխատանքին հանգստիհիմնավորված ռեժիմների ամրապնդումը: աշխատանքային կարգապահության Կառավարմանկազմակերպումըընդգրկում է կառավարմանկաօպեռուցվածքիկատարելագործումը, գործընթացների արտադրական րատիվղեկավարումը,կառավարչականաշխատանքներիկազմակերպումը, մեքենայացումը: բարձրացմանկազմակերպԱշխատանքիարտադրողականության չականբոլոր գործոններըսերտորենկապվածեն միմյանցհետ: Առանձնահատուկկողմն այն է, որ այդ գործոններըէապեսազդում են աշխատաժամանակի ֆոնդիարդյունավետօգտագործմանվրա՝ նպաստելով ժամանակիոչ արդյունավետծախսումներին կորուստներիկրճատմահանը: Նկատի ունենալով,որ աշխատանքիարտադրողականությունը մազորէ աշխատաժամանակի ծախսումներին,ուստիվերջինիսբարետանում է լավումը բարձրաաշխատանքի արտադրողականության ցման: Հետնաբար,կազմակերպչական գործոններըհանդեսեն գալիս իբրն էքստենսիվգործոն: Սակայն կազմակերպչականգործոնները նպաստումեն նան աշխատատարության իջեցմանը,սարքավորումների օգտագործմանբարելավմանը,հումքի, նյութերիխնայողաբարօգտագործմանը,արտադրանքիորակի բարձրացմանը,ն այս տեսակետից կազմակերպչական գործոններըհանդիսանումեն նան աշխաԱրտադրության կազմակերպման տանքիարտադրողականության բարձրացման ինտենսիվգործոններ: կատարելագործման գործոններից են ձեռնարկություններում օգտագործման Աշխատաժամանակի բարելավմանհաշվին աշխանյութատեխնիկական մատակարարումների ն կադրերով ապահովմանբարելավումը,ընթացիկն հնարավորաճը (ԱԱ, տանքիարտադրողականության ) կարողենք հաշպլանավորմանն արտադրության վարկել. կազմակերպական-տեխնիկական նախապատրաստման որակի բարձրացումը,ձեռնարկության, ստորաբաժանումների,օժանդակ ծազայությունների ն 4 100) (5.13) կամ ԱԱ, (Աջ: Աշչջ տնտեսությունների ՈՑ կատարելագործումը, ինչպեսնան տրանսպորտային, պահեստային, վերանորոգման, գործիքային,էներգետիկ,տնտե (5.14), որտեղ սական, ԱԱ, Հ(100- Ապ): (100 Այլ)» 100 100 կենցաղային ծառայությունների հատակԱպասա Կազմակերպչական գործոններիմեջյուրահատուկ տեղունի աշխամեկբանվորին ընկնողաշխատաժամանակի պլանային ֆոնդնէ, տանքիկազմակերպումը, Ա,աջ--որն ընդգրկումէ հետնյալ աշխատողների մեկբանվորին ընկնողաշխատաժամանակի բազիսային ֆոնդն տարբերխմբերին կատարողների Աչբջ--է, միջն աշխատանքիռացիոնալբաժանումը ն մեկ ընկնողաշխատաժամանակի բանվորին պլանայինկոկոոպերացումը. Ա,ակ ն սպասարկումը. աշխատատեղերի կազմակերպումը րուստներնեն միջոցառումներըներդնելուցհետո, տոկոսներով, աշխատանքի պայմանների բարելավումը. -

»

»

»

հեռանկարային

աստանը

"

Նմ

-

-

-

-

-

՝

-

-

ուղղությունները,

--

"

"

"

Գլուխ5. Աշխատանքի արփադիոդականությումը

Աչք

մեկ բանվորինընկնող աշխատաժամանակի բազիսայինկորուստներնեն (փաստացի, մինչնմիջոցառմաններդնելը),տոկոսներով: --

Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանբոլոր գործոնները փոխադարձ կապվածեն միմյանցհետ: Այսպես,օրինակ՝արտաղրության տեխնիկական բարձրմակարդակը չի կարողապահովելաշխատանքիարտադրողականության աճ, եթեցածր է աշխատողների որակավորման մակարդակը կամ գոյություն ունեն արտադրության ն աշխատանքիկազմակերպման գործում լուրջ թերություններ ն հակառակը: Ուստի այս հանգամանքը նկատիպետք է ունենալ պրակտիկայում աշխատանքի արտադրողականության մակարդակի վրա ազդող տարբերգործոնների վերլուծությանն պլանավորման ժամանակ:Սակայնաշխատանքի արտադրողականության վրա յուրաքանչյուրգործոնիազդեու ցությունըուսումնասիրելիս է դիտարկել վերլուծելիսանհրաժեշտ յուրաքանչյուր գործոն առանձին-առանձին: Այդ վերլուծությունները կատարվում են տարբերմեթոդներով ու եղանակներով: Այժմ լայն տարածում են գտել աշխատանքի ն դիարտադրողականության մակարդակի նամիկայիվրա առանձին գործոններիազդեցությանուսումնասիրման ինդեքսային, կոռելյացիոն,բազմագործոնվերլուծությանմեթոդները: Նման են տալիս վեր հաուսումնասիրությունները հնարավորություն նելու այն ռեզերվները,որոնք նպաստումեն արտադրության զարգացման, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը: արտադրողականության բարձրացման գործում Աշխատանքի ունեն արտադրողականության կարնորնշանակություն աճի ռեզերվնեն օգտագործումը: րի հայտնաբերումը Ռեզերվներ ասելով՝հասկանում ենք աշխատանքի արտադրողականությանաճի չօգտագործվածռեալ հնարավորությունները, որոնց օգտագործումը հնարավորություն կտա կրճատելու միավորարտ վրա կենդանին առարկայացված աշխատանքային ծախսումները տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի, արտադրության, աշխատանքին կառավարման կատարելագործման միջոցով: Աշխատանքի արտադրողականության աճի ռեզերվները էապես տարբերվում են գործոններից: Այս երկու հասկացությունները իրարից տարբերելու համար նշենք, որ արտադրականգործընթացների մեքենայացումը հանդիսանում է աշխատանքի արտադրողականության աճի գործոն, իսկ առկա գոյություն ունեցողսարքավորումների, մեխանիզմների լրիվ ու ռացիոնալ օգտագործումը`ռեզերվ: Ռեզերվների հայտնաբերմաննպատակըբոլոր հնարավորությունների առավելա-

դրածջի

/36

աճի գործոններըն ռեզերվները 8:53. Ախատանքիարտադրովականաթյուն

գույն օգտագործումնէ՝ տնտեսելու կենդանին առարկայացվածաշծախսումները:Այդ պատճառովաշխատանքի արտադխատանքային աճի ռեզերվներըըստ առաջացմանաղբյուրներիբարողականության են ժանվում երկու մեծ խմբի. 1. Արտադրւթյանմիջոցներիռացիոնալօգտագործմանռեզերվներ: 2. Աշխատուժիօգտագործմանբարելավման ռեզերվներ: Ըստ օգտագործման ժամանակիռեզերվներըլինում են.

Ընթացիկռեզերվներ: Վեռանկարային ռեզերվներ: Ընթացիկռեզերվներըայն ռեզերվներնեն, որոնք կարող են օգտագործվել մոտակաժամանակում՝հաջորդ ամսում, եռամսյակում,տաառանցմեծ կապիրում: Այդպիսիռեզերվներըկարողեն իրականացվել հզորություններիշահագործտալ ներդրումներին նոր արտադրական ման: Այն կարող ենք ձեռք բերել կամ իրականացնելհիմնականում եղած սարքավորումներիռացիոնալ օգտագործման, աշխատանքին արտադրանքիորակի բարելավման,խոտանիե աշխատաժամանակի ն նրա նորկորուստներիկրճատման,աշխատանքիկազմակերպման առաաշխատանքիվարձատրության, մավորմանկատարելագործման, ջավոր ձների ն համակարգերիօգտագործման ուղղությամբ կազմակիրառմանշնորհիվ: կերպչականմիջոցառումների Աշխատանքիարտադրողականության աճի հեռանկարայինռեզերվեն ները որպես կանոն պահանջում արտադրությանվերակառուցում, նոր տեխնոլոգիական պրոցեսներիմշակում ու ներդրում, ավելիկատատեղադրում ն այլն: Այդպիսիմիջոցարելագործվածսարքավորումների կապիտալմիջոցներն նառումներըպահանջումեն համապատասխան համարլրացուցիչ ժամանակ: աշխատանքների խապատրաստական բարձրացման ռեզերվները, Աշխատանքիարտադրողականության ըստ հայտնաբերմանտեղի ն օգտագործման,լինում են ժողովրդատնտեսական,ճյուղային, միջճյուղայինն ներարտադրական: ժողովրդատնտեսականռեզերվներ կոչվում են այն ռեզերվները, որոնց օգտագործումըազդում է ժողովրդականտնտեսությանմասշբարձրացմանը(հիդրոտաբովաշխատանքիարտադրողականության կատարելագորկոմպլեքս օգտագործումը,կառավարման ռեսուրսների ուժերի ռացիոնալտեղաբաշխումըն այլն): ծումը,արտադրական Ճյուղային կոչվում են այն ռեզերվները, որոնք նպաստում են այս կամ այն ճյուղի աշխատողների արտադրողականության բարձրացման նը: Կարնորնշանակությունունի այնպիսիռեզերվների հնարավորու1.

2.

աիվադիողականությունը 5. Աշխատանքի

Գ լուխ 5.

չ53

որոնքէականազդեցությունեն թողնումմեկ թյուններիօգտագործումը, վրա: Այդպիսիռեարտադրողականության այլ ճյուղի աշխատողների զերվներըկոչվումեն միջճյուղայինռեզերվներ: են, որոնքկապված Ներարտադրական ռեզերվներըայնռեզերվներն են ձեռնարկության տեխնիկայիԱ աշխատուժիառավելարդյունավետ հետ: Այս ռեզերվներըունեն առավելկարնորնշանաացվում են հենցց արտադարտադ ություն, քանի որ դրանքվերջինհաշվով իրացվ ուան են՝ աշ-շ են ն բաժանվում ռեզերվները Ներարտադրական բազմազան խատատարության ժամանակիարդյունավետ իջեցման,բանվորական աշխաօգտագործման, կադրերիկառուցվածքիկատարելագործման, տնտեսման ն աշխատանքի տանքի առարկաների միջոցներիլավագույնօգտագործման ռեզերվների:

գործ ոթագում

ն

ռեզերվներ Հեռանկարային ռեզերվներ ճյուղային ռեզերվներ Ներարտադրական

,

Կանը

աճի գործոնները ռեզերվները արտադիողականություն Աշխաւրանքի

հարցեր ն. քննարկման ինքնաստուգման

:

արտադրողականություն հասկաաշխատանքի կմեկնաբանեք

մինականի աշխատանքիարտադրողականության բարձրացությունը: բարձրացարտադրողականության եք կարնորում աշխատանքի ՞

ս

պե՞

2. Ինչպե

ատրեք

ր

ման 3.

ման

Ինչպե՞ս նշանակությունը:

արտադրողականության Ի՞նչկապեք տեսնում աշխատանքի

4.

ն արտադ-

միջն: աշխատատարության րանքի

ն չափմանմեթոդները արտադ րողականության աշխատանքի Թվարկե՛ք այն առանձին-առանձին: բացատրե՛ք արտադաշխատանքի ենք չափում ցուցանիշներով 6. Արժեքային ինչպիսի՞ կողմերը: ն բացասական են դրական ն րողա կանությունը,որո՞նք դրանց որ արժեքային չափման 7. Այսօր աշխատանքի արտադրողականության այն: դուք ն ինչպե՛սկհիմնավորեք կառաջարկեիք գուցանիշը ն մեկգործոնները աճի արտադրողականության 8. Թվարկե՛ք աշխատանքի այն առանձին-առանձին: նաբանե՛ք էական աճիհիմնական, արտադրողականության են աշխատանքի 9. Որո՞նք գործոնները: աճի ռեարտադրողականության աշխատանքի 10. Ինչպե՞ս կբնութագրեք 5.

հասկացությունն Հիմնական ' մացությունները

|

Աշխատանք

Աշխատանքի գործընթաց

Աշխատուժ

Արտադրության միջոցներ

Արդյունք Ծախսումներ

Մասնակի արտադրողականություն Ընդհանուրարտադրողականություն ծախսումներ Կենդանի աշխատանքային ծախսումներ Սռարկայացված աշխատանքային

աշխատատարություն Արտադրանքի

:

Բնեղենմեթոդ Աշխատանքային մեթոդ մեթոդ Արժեքային ցուցանիշներ Աշխատանքի արտադրողականության աճիգործոննե ր Աշխատանքի արտադրողականության Բնականգործոն գործոն Հասարակական Նյութատեխնիկական գործոններ Սոցիալ--տնտեսական գործոններ գործոններ Կազմակերպչական արտադրողականության Աշխատանքի ռեզերվներ Ընթացիկռեզերվներ

զերվները: 1ցա.

տ ռե-

արտադրողականության աշխատանքի Կարո՞ղեք դասակարգել

զերվները: 11.

արտադրողակաաշխատանքի ներկաշրջանում կբացատրեք Ինչպե՞ս

Հայաստանում: նությանցածրմակարդակը ռեզերվները: արտադրողականության են աշխատանքի 12. Որո՞նք լ

Գրականություն

41.ՔՅՇՍՈԵՎԻՒՕՑէ.

ՓՅՒՕքԵԼքօ6՛8

1.ՇՕպոՅՈԵԻԵԼ6

հ|., ՄԵՇՈԵ, 1984. 1Ք3Ո8: 2. ոտքոոօտՔ. 8. Ոքօո380ՈոՂ6ՈԵԽՕՇԼԵ

Օ-ՕաՅՅՅԼՅՈՒ

1985.

Խ6ՂՕրել Ա3Խ6ք6Իատ. Խե, ՉԿՕԿՕԽԵԱՅԽ

Բ ՇՕպոՕՈՕՐԻՈՑ

1թյոճ.

3. ՉԻ6ԿԻԻ 5. ԽՆ. Չ«ԾԻՓԽԻաՃ

ձ.

1թյոտ.

ՈքօՕո3Յ80ՌՈԼ6ՈԵԻՕՇ1/

թյրճ Ո եճւրթու 16ործուլժնոքՕո380ո16Ո5ԻԾԷ1/

ՌՈՅԵՃքՕՑՅԻՒՔհ

ԷԼ, 1998.

8 ՇԱԼՃ. հն, ՅՈՒ

1967.

Գլուիւ5. Աշխաւիանքի արվառրողականաթյունը:

39608 8. հ. էո /3Խ6թո6768 ոքօ380776ՈԵՒՕՇ7Ե 8 ԸԼլյճ. քյոճ ի., 1996. աՅճքօ8Ի), Մ. ՈքՕաՅոօրոտԾՈԵՒԾԸ-Ե 1թ7/8: /3Խ6ք6ում6, ՅԱՅՈՒՅ, ք636քՅել. ի|., 1977.

ԶԿՕԽԾԽԿԵՑՃ,

7. ԷաՅոքօտ Կ. Լ. Ոքօտյտօում6ՈԵՒԾՇՐԵ 8 թյո

քմՅտուՕԽ ՇՕԱԱՅՈՒԸՆՈՎՇԵԿՕԽ

061686. իմ., 1982. 5.

ծ.

8.

ՈքՕմՅ8ՕՈԲՈՇՈԵՒՕԸՐԵ,

ՕքՐՅՒԵՈՅՅԼՈՑ

է, Փոո ճւտւՓօքո,2000.

հՕքԽքՕՑՃԵԽ6 1ք)ո8:

9. ՔՕԳԳ084 8. 8. Մոքշտրճիա6 ՈքՕ1380ր/16ԵՒԹՕՇԼԵԾքյոճ. 10. Շո Մ. Ը. Մոքճտոթոտ6

ՕԱՇԻԽՅ, ԿՕԽՅքՕՈԵմ

ԼԼ.

ՈՕ/Ը::

ք6ւս6 իլ.

ԳԼՈՒԽ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

ԷԼ

Ի., ՛՛քյոճ, 1997. ՈքՕ1/1380րյ116ՈԵՒՕՇԼԵՒԹ:

ՈՈՑԻՔՔՕՅՅԻԱԾ,ՔՅԻՂՏՔԸԷՆՂ6

ՈՕՑելաթու6. Ի)., 1989.

|Օ. մ. ՈքՕ/ՅՑՕոյԲՈԵՒՕՇԽ

Կ6քեօո 1թ)ոձ

Է ՅԿԾԻՕԽԻՒՅ

663ք26Օովե.. Ի.,

1992.

ԱԱ

Աշխատանքիկազմակերպումը աշխատանքի բաղկացուցիչմասն է կազմում:Աշխատանքն դասընթացի ր կայացնումէ մարդկանցնպատակահարմար ն են թացքում ստեղծվում նյութական հոգնոր բարիքներ նրանց կյանքի պահանջմունքներիբավարարմանը:ալ մարդկայինհասարակության զարգացմանու գոյության ա թաց. ամբողջ պայմաննէ, այն ինչպեսիր ծագմանու զարգացման : բնույթ: քում, այնպեսէլ այսօր, ունի հասարակական թացքումմարդիկմիավորվումն զգում են մեկը մյուսի (Գ կարիքը,նրանցմիջնգոյությունունեինոչ թե մեխանիկակա ղից է թյուն, այլ օրգանականն ներքին փոխկապվածություն, որտեղից: բխումէ աշխատանքի կազմակերպման ասելով հասկանումենք Աշխատանքի կազմակերպում ար համագործակցված գործունեությունը նապարհո ականացնելուառաջադրվա դիրը: ասելովպետքէ հասկանալ հենվումէ արտադրության մեջ կանոնավորներդրվողգիտությա ն առաջավոր ճումների փորձիվրա, հնաքավորություն է ո ւար տադրությանգործընթացումլավագույնձնով զուգակցել Ն ն նյութակա հետ ն ապահովելաշխատանքային մարդկանց ներիառավելարդյունավետօգտագործումը,անընդհատ Գ լ պահպանելմարդկանց ղ արտադրողականությունը, աշխատանքի ջականվիճակըն բարելավելաշխատանքի պայմանները: դեռնսամենավաղշրջանիցսկսած,ունեցել լ կազմաԱշխատանքը, Ն կերպման որոշակիձներ ն մեթոդներ,որոնք կատարելագործվ : զարգացմանըզուգընթաց: հասարակության մարդկային են ընդհանուր հատուկ կազմակերպմանը եղել որոշ հասարակական

իր րիՐ ռ ում գործունեությու

ատան

անփոփ

լի Ախր, ի միասն

անհրաժեշտությ կան

Որ

մո Ան

Աշխատանքի կազմակերպում անվա անիկա Աե Ր ր խար

մ" Լ ՍՔ

/40

/41

Գլուխճ. Աշիավանքի կազմակերպում

մոմենտներ՝ աշխատուժի միացումըարտադրության միջոցներիհետ, աշխատանքի բաժանումնու կոոպերացումը ն աշխատանքի արդյունքի բաշխումը,որոնք հանդիսանումեն արտադրական գործունեության հիմնական պայմանը: կազմակերպման խնդիրները բաժանվումեն երեք խմԱշխատանքի բի՝ տնտեսական, Լ հոգեֆիզիոլիոգիական սոցիալական: Տնտեսական խնդրիէություննէ կենդանի ն առարկայացված աշխատանքիառավելարդյունավետ օգտագործման, ինչպեսնան նյութական ն աշխատանքային տնտեսման միջոցովհասնելաշխածախսումների տանքիբարձրարդյունքների: Վոգեֆիզիոլոգիական խնդիրնէ աշխատանքի նպաստավոր պայ-

մաններ ստեղծելով ապահովել աշխատողների նորմալ գործունեությու-

նը, նրանցվերարտադրության գործընթացը, առողջություննու աշխատունակությունը: Առավելկարնորէ, որ աշխատանքի ընթացքումաշխատողըկարողանա պահպանել իր առողջականվիճակը,մտավորունակությունները զուգակցի ֆիզիկական հնարավորությունների հետ, նյարդայինն ֆիզիկական հասցնինվազածանրաբեռնվածությունը գույնի Ն, վերջապես,դրանովիսկ ապահովիբարձր, բայց կայուն աշ-

խատունակություն:

Սոցիալական խնդիրնէ մշտապեսապահովելաշխատողների ինչպես կենսամակարդակի, այնպես էլ կուլտուր-տեխնիկական մակարդակիբարձրացումը, նրանցբազմակողմանի զարգացումըն աստիճանաբարաշխատանքը դարձնելկյանքիհամարանհրաժեշտ պահանջն ավելիբովանդակալից: Աշխատանքի կազմակերպումը ունի հետնյալուղղությունները. ն կոոպերացումը, աշխատանքի բաժանումը ինչպեսնան դրանց ձներիկատարելագործումը, ն սպասարկման աշխատատեղերի կազմակերպման բարելավումը, աշխատանքի պայմանների բարելավումը, »

"

"

»

"

"

"

"

"

ն հանգստի աշխատանքի արդյունավետռեժիմների կազմակեր-

պումը,

աշխատանքի առաջավորձներին մեթոդների ներդրումը, կադրերիպատրաստումը, ն վերապատրաստումը որակավորման

բարձրացումը,

աշխատանքային կարգապահության ամրապնդումը, աշխատանքի կազմակերպման միջոցառումների մշակումը, ներդրումը, արդյունավետությունը:

բաժանմանն կհոլերացմանհերի Տ 6.1. Աշխատանքի

ճ.1.

Աշխափանքի բաժանմունն կոոպերացման չները

Աշխատանքի բաժանմանձները Աշխատանքիբաժանումնաշխատանքիկազմակերպման կարնոր 6.1.1.

ուղղություններիցմեկն է: Աշխատանքի բաժանումասելովհասկանում ենք աշխատանքային տարբերձների տրոհման,անգործունեության ջատմանգործընթաց: Այդընթացքումտեղիէ ունենում աշխատանքնեմասնատում` րի փոքր,կրկնվող,փոքրածավալենթաշխատանքների, ն գործելաձների, աշխատանքային շարժումների,գործողությունների է որոնցիրականացումը դրվում որոշակիխումբ մասնագիտացված աշկամ առանձինկատարողների խատողների վրա: Աշխատանքի բաժանումըիրականացվումէ որակականկ քանակականհատկանիշների հիման վրա:Ըստ որակականհատկանիշի իրաաշխատանքի բաժանումն կանացվումէ հաշվիառնելովաշխատանքների բարդությունը,իսկքանակականհատկանիշի դեպքումապահովումեն տարբերտեսակիաշխատանքների միջնորոշակիհամամասնություններ: համակարգհիմնվածէ աշխատանքի բաՑանկացածտնտեսական ժանման վրա: Դեռնս մարդկայինհասարակության ամենավաղշրջաունենում սկսած էր աշխատանքի բ աժանում: Այնիրականացնից տեղի վում է երկրի տնտեսությանամենավերինմակարդակիցսկսած մինչն ստորինօղակը, ձեռնարկությանկառավարմանվերին օղակից մինչն աշխատատեղը: գործընթաց բաժանումը,ինչպեսինքըաշխատանքը, Աշխատանքի է, այն ընթանումէ գիտատեխնիկական հեղափոխության զուգընթաց՝ այնպեսէլ իր վրա կրելով նրա ինչպեսնպաստելովնրազարգացմանը, ազդեցությունը: տեղիունի աշխատանքի շրջանակներում բաժանՀասարակության ման երեք ձն՝ ընդհանուր,մասնակին անհատական կամ եզակի: է որպեսհասաբնութագրվում ընդհանուրբաժանումը Աշխատանքի կամ աշխատանքի տարբերտեսակների րակությանշրջանակներում գործընթաց: գործունեության անջատման անջատումըգյուղատնտեսուԱյսպես,օրինակ,արդյունաբերության արդյունաբերությունը վերամշակողարդյությունից,արդյունահանող նաբերությունից, ինչպես նան աշխատանքիբաժանումըշինարարուառնտրի,գիտությանն այլ ոլորտներիմիջն: թյան, տրանսպորտի,

Գլուիւ 6. Աշիւարանքիկազմակերպում

Աշխատանքի մասնակիբաժանումնիրենիցներկայացնումէ տնտեգործունեուսության յուրաքանչյուրճյուղի ներսում աշխատանքային թյանբաժանմանխորացմանգործընթաց:Օրինակ՝առանձինձեռնարկություններիմասնագիտացումը արտադրանքի որնէտեսակիթողարկման նպատակով: Աշխատանքիանհատականբաժանումըբնութագրվումէ աշխագորտանքայինկոլեկտիվներումտարբերտեսակիաշխատանքային ձեռէ, ծունեությանանջատում:Այդ նշանակում որ արդյունաբերական նարկությանսահմաններումտեղի է ունենում տարբերտեսակիաշխաբաժանումնրա ստորաբաժանումների, տանքների արտադրամասերի, տեղամասերի,ինչպես նան բրիգադներիմիջն, կամ տեղի է ունենում աշխատանքիբաժանումառանձինպրոֆեսիոնալխմբերիկատարողներիմիջն, տարբերորակավորումունեցողաշխատողների միջն, ինչնան պես կատարող(օպեաշխատանքային տարբերգործողություններ րացիոնբանվորներ)աշխատողների միջն: են ոչ միայնմասբաժանմանխնդրինանդրադարձել Աշխատանքի նան նագետները, Ադամ այլ խոշորտնտեսագետները: Այսպես, օրինակ, բաժանումըաստիճանաբար փոխեց Սմիթընշում էր, որ աշխատանքի հասարակականկյանքը,աշխատանքըդարձավավելի մասնատված, միապաղաղն ձանձրալի:Սակայնդրա հետ միասիննա նկատեց,որ աշխատանքի տանումէ աշխատանքի արտադրողականուբաժանումը թյանբարձրացման: Աշխատանքիբաժանումը գիտատեխնիկականհեղափոխության ն հատկապես արդյունքէ: Գիտության տեխնոլոգիական գործընթացների ներդրումըէապեսփոխեցաշխատանքիբնույթը: Աստիճանաբար տեղի ունեցավբարդ աշխատանքների մասնատումըփոքր,կրկնվող ն ն էլ անվանում փոքրածավալենջաաշխատանքների, այդ գործընթացն ենք աշխատանքիբաժանում:Աշխատանքի բաժանմանհարցինանդԿ. Մարքսը: բաժանրադարձել նան ՆայՑնդրադարձել է է աշխատանքի ման դրականն բացասական Նա կողճերին: դրականէր համարումայն, բաժանմանշնորհիվբարձրանումէ պատրաստվող որ աշխատանքի որակը, որ բանվորիընդունակությունները դրսնորվում արտադրանքի ն գործունեության են կարճ ժամանակահատվածում որոշակիճյուղում: Գոյություն ունեն աշխատանքի բաժանմանմի շարք ձներ: Մասնամեջ տրվում է աշխատանքիբաժանման գիտականգրականության բաձներիտարբերդասակարգում: Առավելընդունելիէ աշխատանքի

ն կոռպերսւցման ձների բաժանման Տ 6.Լ Աշխատանքի

ն ըստ որակատեխնոլոգիական պրոֆեսիոնալ, ժանմանֆունկցիոնալ,

ձներիդասակարգումը: վորվածության ենք այն, ասելովհասկանում բաժանում ֆունկցիոնալ Աշխատանքի իրենց ըստ միջն բաժանվումեն կատարողների երբ աշխատանքները շրջանակնեգործունեության ֆունկցիաների, ունեցածարտադրական մեջ իրենցունեգործընթացիիրականացման րի կամ արտադրության ամբողջ արդյունաբերա ցած դերի: Դրա համար ձեռնարկության հետյալ խմբերի է ֆունկցիոնալ բաժանվում անձնակազմը տադրական անձսպասարկող կրտսեր ծառայողների, աշակերտների, բանվորների, խմբի,հրշեջ խմբին այլն: նակազմի,պահակային խումբնէ: Այնբաժանբանվորների Ամենամեծ ֆունկցիոնալ խումբը օժանդակբանվորների: վում է հիմնական, որոնք անմիջական մասկոչվում են այն բանվորները, Հիմնական են պրոֆիլին են ունենում կամզբաղվում ձեռնարկության նակցություն աշխաթողարկման հիմնականարտադրանքի համապատասխան տանքներին: են, որոնք անմիջական այն բանվորներն Օժանդակբանվորները սաթողարկմանը, չունեն հիմնականարտադրանքի մասնակցություն ապահովումեն հիմնականբանվորների կայն իրենցգործունեությամբ իրենցհերթինբաՕժանդակբանվորները նորմալգործունեությունը: որակը հսկող բանվորների,էներգետիկ, ժանվում են արտադրանքի ն այլ ծառայություննետնտեսական պահեստային, տրանսպորտային, Սակայնայդ չի նշանաբանվորների: իրականացնող րի սպասարկումն «օժանդակ»դեր ունեն երկրորդական կում, որ օժանդակբանվորները Թե՛ հիմնականն թե՛ օժանդակ նկատմամբ: բանվորների հիմնական ունեն արտադրության համար: կարնորություն հավասար բանվորները են ձեռեն, ընդունվում որոնք այն աշխատողներն Աշակերտները գիտելիքներն պրակտիկ ձեռք բերելումասնագիտական նարկություն՝ գծով: Այնուկամ պրոֆեսիայի փորձնախընտրած լրացնումեն բանվորստանալովորակակորում, հետն աշակերտները, ներիշարքերը: խումբըիրմեջ ներառում Ծառայողների ֆունկցիոնալ է ղեկավարնե կատարողներին: տեխնիկական րին,մասնագետներին, են, որոնք զբաղեցնումեն ձեռաշխատողներն այն Ղեկավարները ղեկավարման ն նրա ստորաբաժանումների հաստիքները նարկության են են, զբաղված որոնք աշխատողներն այն ինժենեՄասնագետներն ն այլ աշխատանքներով, իսկ ծատնտեսական տ եխնիկական, րական,

ԱԱ

ննե

լսկմզ-հզը վմղդովճումգիոօ

զատոոհց դո տռո Վոր կորմոտոհ մնստտոլետՎԱՂ ըտկ վլտվճամգհօվղմս 1 քոատտվետդոտք վմզմնոհ1 ուստոցմհիսփոչ ։Ահոդտոոք ցտրտոտմտտոո ոո վմզդծդոտ րոկողոծչ Հոր ո մոտո ՝լ վազդմսիդտժ Արուծուտվետցոռոը աոտորգրով: ԿԱ մն մղջ դոդ Ն ոաորլտով Ատրսժուդգիոստո վժ դսվծոոմգիոօ փզիտմքոսդոթոմ -ոլոկմոսո դտծ'1 19 տղիտդուսքնմոո վմզդոզծ ո ըղսդոոքոմ -դոտոոոծը:վմզդովծոմղիօդվջդոսո-դվցոոս վմղդծոծճռմցմսԵ -Ամհո նքո ըյսդզդյս գ վնղտքվվմսդՀդորճորոցղմզը վ/ողմոսո տփո հով '(վղվժսդ մօ) ձզը ցտրտոտմտոո դտկոմնոտմտ ցողոդմեղոդործոծ մնստոոլչո ողսդոծմշ զղմս լ ոոսցտտվետդոտը | 1զն վճցտտտովշո :Ադորցոթոմդողտք(ոկմտստ մտե ցոժսմնտտմը դո/8յսզտոց :տմիվմզդ վժգտտտո|մո -մսոլտդԱոսցոքոմդսվծոմզիոօ ցվջցոսո վմզդժցտտտոժտ նսմտտտհ մզմմտտի ըոսիմնմրոսմտտտդ 1 ուսիդոքոմմտի ,վմղոռք դվօդոսՌ-ռվօդոնո նտ Ղ 'վ/ովճոմզիտոօ վժռտտողվՀր մմզ 1 ցլտ դըսդոթոմդսվծոմզտօ -ոջ վճգտտտոլշտ վծրսեդով տոտ 'ըսցմսԵդորտոտմտոոո դվլոոտզնՀոզոսդտիդտց/ո մսզ 'ոյսժողնդքղ Անստոովշո ոտկվլտտզնվղմս1 ըսցտտվետդոտը գը դտրտոտմտոհո մն ուսգտտվետդոռը

9Իլ

-սԱխդովղզտ վժդոտող|շտՅգզը 'իվդլոդզոո՝սը(ո 'դ(ողոր :մուսդոքոմ դժ '1 դյս(81սԾ կրման ծավի ողդսվողգսմովմդոտտողչորոլոր -ոքոմ դողովեսխդոյղտվմդոտող| իսը՛յսսոող չիս)զո)ղ6վշվցող շո տոմ ըւսդոքոմ վմդոտողչո դո(814սմնոտմո ոսո վմբո|1տցսվծկուսՓդողոմսիցոմ ըսդղոոս | վնզտմս ' դկտո ցո՛(8յս՝ տոմ դմս դորդոքոմ 1ողսվողփսմովմժդոտողլ|շո Ա ԱԱ ԱՆԸ

«տում զոդոգեացոլգտ զրդումժոսդուկոտմուո աը

ցքտբող Ղ իվմլ վրտկմտստ դոկտդձմզի

ո՛տ

վմգդոտտող «ր դորդոքոմ -ստողշո մմղ 'Վ դ/տ դՂց դոկո(ողմոսո

Ղ

ցվ/ո ցսվնոմզիօ (ցվ/տծոսծգոկ) մըյսդոքոմ իսմզղջ 1ո/ղտզվլ ուսիճոդտղովվ -տտզն'դտկտրոկմտսո ողիոչդվ 1զ ողիոդ(տՂոդսվողգսմովժդոտտտովշտ դտկովեսսդովզտ :վմղոորոծցոՂ վմղդոսծդո'վմղդովծոմ դողոմ վծոժդԱցԱսծ 'ողոտկտով"ՂԱրոսդոքոմ -ղիրօտոմ Աըշսդոթոմ Ղզ8 "ըյսդողտ դտղոտվեսնդոլզտ դտոդոքոմ -նտտմտ 1 օտղլմ ըյսժմըվվ դտկո Յոզը Ղծվըցտրդոքոմդոտվեսդովզտ Յդոցդղս(8սմզմմոտ վճղտտողվչտ 'մտմտմղտզէ :ցսդոբոմ 1ողսվողժսմիո ղ 1ոզսվողգսմի ծդղմվ զ մս "8վլոս(ժստվծդոոըոտկ Քվովողգսմտ Յդզ ըւսդգտիցտ վդ ցվցցոստողսդոքոմվձգոտտովշտ օտիովողՂծվըվմզդնսմոտոդ դ(ո մմղ 'ողզսժողն 1ոդսվծդդսՓ ԱյսԹդոմոմ:ս( -1ս վնղտը՛սոմզդվմբո| մմղդմսիդոմ դողըյսիցոքոմ Ղ վմղդտվողգսմո "վմղցոոս(ստվեոդոտը վմզդ դտղովեսնդոլղտ ոո մրոժսմմտտտվը իտղուզ 6վշվցտկտտվ մուսգոքոմդողովեսխց ` ը՛սիմեոժյսցմ -Յգտտոո| չո նսիծոդողոմվ 6/ոմ

'տոծդո Տվուսդոք

:6ղը դոէժսօտիոտդոլսփ -պղտ վժդտտողվՀր դողով ժղ ըսկմոդդժմոյսդոոքտմ վժգտտտոլշտ Ղտդսվողժսմտ «տմ

լ աաա մմոլ րործոմվուսսի

'

-ղտոմոտ

Աա

ՑորմսիոոդումԴ վոզցուժատվետդոը Գեզցովոզծամոտոմ միվծմք -ղցնստողՀո տշզքոմվդո մորով փո(ժփմողսղց 1ղչսմսդղմսկոտով ովլտտՎ դ1ս(8սմսիոմողվԱբյսդոքոմ 1ոդսվողգսմովծգոտտղթշը ըղսդոքոմ 1ոդսվողգսմիո Յդզ ուսդտիդոմըյսդոքոմ վովտո(տվժդոտտոլչը :5վոսժստվետդոտը Ղ Ծվրովոզգսմիո ճդզմվ օտիոլտկ Ղձվը վմզդնստտոշտդվջցոտսոըյսդոքտմ վմգտտտղ|շո վցւս վնղտ ըյսոմզը վմռո|1ոդսվճղուսՓմսհդոժտմ:սք իսովհոքղ 011 ՛ղ Ամոիող մսղդծգտտողշո դորփոծճողսղմ-դտրդսզց118 'մնս սց դղ ըսմոտտհմմղդժդտտոոլ սփոնոձ 'մտոսոոլ|'մռվմմոոն (տ ցտրկոՀչըվնտտզբձղը դո(ժսդվչտդղզմղը դոդվմՕ :Ղծվըվմղդնսմ -տտտդդվօցոստըոսդոքոմ վմցտտող| Հոբշսցղդոս | վնղտձղը վմբոլ 1ոռսվծկուսգՓցոծոկցոց :01ս1ստվետդոտը մնսչոտմզդ-տոսոով ով զ ովողՓսմո մտոսողոլ:դ1Ա181ստվեոդոտը իսօԵ մտղզծտողտդտ րող մպտհտիչտվ-տգետոզտդտ վժգտտոոոյչտ հով զ տվոզգսմի Ստ հոդվմՕ :մկտողտտմոտողմդ՝ ըյսդծորողմզդ6վդղմվդմս ցտվոզժսմթդոոժ'զ դ1ս(ժսԾողողվ նղդ վլզիտ դդւս(4ստվետդոտր :դՂս(81ստով Ղ օմսփղվտկոմփո Ղ դողում -նոտմո դողոողտ 1 ը՛սդոտո ըյսժծոժդմվմս 'իսծսձվը 'մղդծվյզտվե դո 1սժմկդողոտվեռդոտըմ՛սդովնցմ ոյսիմղմզ Ժսզօ դ/տ 'զ դտողտ վղոոշսմս դոո(87սղդյսցմսԵ դվրոժցոտտղշտ սնմտը դովողգսսլ, :01ս/ՅստվետցոռըՂ տվողՓսմիո վմղցնսմոտտհ ուսմղմ լ ծոստ բող զ ըոսիմսիողջմըյսմտտողվճդտտտո|շտ դտ րող ոլո վրովճկուսգղով 'ըւստտտվետդոտը հոտով վմղցնստոովշովմղմ -ըո|ցվօդոստզ ըւսձդովոո մուսդոքոմ 1/ոցսվծկուսգ վմցտտողչՀր 'Ամ -Ամզդվոոոցսն'Ամզդվոհտցմղնդուվ նսկմտոռփոո մղոտմդ -զդմոմոժոիով ըոսդտը օղ ձղըվրծողոդջըոտ :Սղցժդոտողթո1(տ Ղ մբյսկմտո -ոո վմղժնժոտտ մուսհոմզկողօղ մըոստոոտմտոխփտոլոդ յս -ոտփ 'մդղս/ժգսնսկով դըյսստիչով դղ ըյսդծտդողոմվ մմզդնս/ոս

ոզ Սմվղոգսղմ

ը

-գետողտդտ

դտղտողտցտ |

խսոմվկտինակ վմյումսուվճը0 փաէը

վայոփովո 195

Գլուխճ. Ախաաամքի կազմակերպում

նրավարպետության, կատարողական ունակությունների բարձրացմաԻ առնուն աշխատանքի ռիթմը:

ն կոոպերացման բաժանման չեերը 8: 6. | Աշխատանքի

րավ իւթյուննեոն տան

նումըտանումէ մեքենայական ժամանակի մեծացմանը, կամէլ աշխատատեղիկազմակերպման

նթացքումխիստկերպովիջնում են ստեղծագործական ու նախաձեռնությունը, ն դրա բարձն հոգնածությունը: Այդ րանումաշխատանքի մոնոտոնությունը ճառովանհրաժեշտէ գտնելաշխատանքիբաժանմանռացիոնալսահմանը, որը հնարավորություն կտա բարձրացնելուաշխատանքիարտադրողականությունը, բովանդակությունըն գրավիչկամ դարձնելուաշխատանքը: լ Աշխատանքիբաժանմանսահմա Վ հասկանում ենք դրա վերինն ստորինծայրակետերը, է: աշխատանքի բաժանումըանթույլատրելի Գոյությունունի աշխ բաժանման տնտեսական, տանքի թույլատրելիհետնյալ ն տեխնիկական: հոգեֆիզիոլոգիական, սոցիալական մէ բաժանմանտնտեսականսահմանըԱԱ Աշխատանքի Դա այ ը ն աշխատատարությամբ: արտադրական ցիկլի տնողությամբ սահմանն է, երբ նվազագույնի են հասցվում աշխատանքային ծախսումները:Սակայնաշխատանքի բաժանմանհետագա րող է հանգեցնելաշխատաժամանակի ոչ ռացիոնալ ը: աէ Այսդեպքումլրացուցիչծախսումներկարող առաջ բերելնեղ գիտացվածմեկ աշխատատեղից դետալիտեղափոխությունը աշխատատարության բարձրացման աշխատատեղը՝ պատճառ խ լով կամլրացուցիչծախսումներպահանջելով, ն ի համար այլն: Աշխատա կականհսկողությունիրականացնելու սահմանն այն է, երբ միանմանոն վող ժանման հոգեֆիզիոլոգիական մեծանում են աշկատարման օպերացիայիէլեմենտների հետնանքով ու լարվածությունը: Աշխատանքի խորըբախատողիհոգնածությունն ժանման հետնանքովաշխատանքային օրվա ընթացքումաշխատողը կարճտնողություն,միանման,միօրիստիպված է լինումիրականացնել են աշխաեր, որոնք բարձրացնում նակ ն մշտապեսկրկնվողէլեմենտն առաջ բերելով՝ֆունկցիոնալ տողի լարվածությունը՝ ն Այփմասամբբացատրվում խախտումներ: հոգեկան նյարդային է նա է արտադրական նրանով,որ նման դեպքումուղեղըերբեմնո գոր ծողությունից: ՝ ործընթացին ակտիվմասնակցելու սահմանի բաժանման հոգեֆիզիոլոգիական է մընշանակալիցչափովիջեցնում աշխատողի ուշադրությունը,աշխատանքի նկատմաճբ արտադրող աշխատանքի

նումըպահանջում են նեղ մասնագետ աշխատողներ, որոնց մոտ

սոցիալական բաժանման սահմանը Աշխատանքի նկատմամբաշխատողիսուբյեկտիվ, աշխատանքիբովանդակության

Յ.

Աշխատանքի օպերացիոն բաժանումը է նախադրյալներ ստեղառավելլրիվ աշխատանքի |, արտադրության մեգործընթացների ու քենայացման ավտոմատացման համար: 4. Օպերացիոն բաժանման ժամ անակ է ստեղծհնարավորություն վում լայնորենկիրառել ն օգտագործել մասնագիտացված ու գործիքներ հարմարանքներ: 5. Աշխատանքի օպերացիոն բաժանմանդեպքում աշխատողը էլ ավելի արդյունավետ է ծում

օգտագործում աշխատաժամանակը, նվազա-

գույնիէ հասցնումժամանակի կորուստները: 6. Լավ է ստեղծվում հնարավորություն

աշխատատեղերի կազմա-

կերպումը բարելավելու համար:

Աշխատանքի օպերացիոն ն բաժանումը հնարավոր է արդյունավետ հատկապես ն խոշոր մասսայական սերիականարտադրությանպայմաններում: Սակայն աշխատանքի օպերացիոն բաժանումը ունի նան բացասական կողմեր՝կապված օպերացիոն բանվորիմասնագիտական

նեղ գիտելիքների ն

ստեղծագործական ակտիվության իջեցմանհետ:

Նկատի ունենալով, որ աշխատանքի բաժանումը

անընդհատ պրոցեսէ, ուստիմիշտչէ, որ այն կարողէ լինել ռացիոնալ, հատկապես, եթենկատի ենք ունենում աշխատաժամանակի ռացիոնալ օգտագործմանցուցանիշը:Ուստիաշխատանքի բաժանումը այս տեսակներից կարող է լին ոչ նել ռացիոնալ

ռացիոնալ: Աշխատանքի բաժանումը կարողէ լինել ռացիոնալ այն դեպքում, եթե բանվորական ժամանակի ընդհանուր ֆոնդիմեջ նախագծվող ն

փաստացի ժամանակի օպերատիվ տեսակարար

կշիռների

միջն եղած մեծէ զրոյիցկամ տարբերությունը են, իսկ հակառակ հավասար դեպքում այն

կլինիոչ ռացիոնալ:

Աշխատանքի

լինել ռացիոնալ այն դեպկտիիղ խանում շնորհիվկրճատվումարտադրա-

քում, եթեաշխատանքի անման բ

է

կան ցիկլի տնողությունը:

նան

է

Հավասար ցիկլի դեպքում առավելությունը այն բաժանմանը, որի դեպքումմեծ է օպեկշիռը,կամ եթեաշխատանքի բաժա-

արար

բարելավմանը:

Աշխատանքի ն խորը բաժանումը հատկապես օպերացիոն բաժա-

աշ-

փոխարեն

պատ

ապե ար

իցայ լող

սահմանները`

Ր խորացո տ օգտագո ան աջոր դառ ՈՎ տ միջջասրաց քիր

|

:

Աշխստանքի

կանությունը:

խանգա րունից

խախո աշխատուն ո.

արտահ ո

ն կոոպերացման ջնհրը 8 6.1. Աշի արանքիբաւժանման

ամ Գլուխ:6. խատանքի կազմակերպում |

ագարվերաբերմունքով

աշխատանքայինգործունեության տեղը բ անբավարարվածության զգացումովԱ աշխատանքի ր ցանկությամբ: փոխելու Յուրաքանչյուրաշխատողպետքէ տեսնիիր արդյունքըն դրանիցզգա հոգեկանն բարոյական աշխատանքի րարվածություն, այլապեսԿա կկորցնի ն աշխատանքի նկատմամբ տաքրքրությունը ցանկությունը: սահման: Այդ Աշխատանքիբաժանումնունի նան տեխնիկական սահմանիէությունընրանում է, որ արտադրական օպերացիայիկամ աշխատանքային գործողությանտնողությունըարդենհասցվելէ նվազագույնի,որն այլնս բաժանել տեխնիկապես հնարավորչէ, կամ էլ թե Այդչէ այնչունի ոչ տրամաբանական նոչ էլ տեխնոլոգիական պիսի օրինակկարող են բերել մեկ հարվածը,երկու հանգույցների պարզ միացումը,հաստոցիմիացումըկամանջատումը ն այլն: Յուրաքանչյուրպրոֆեսիոնալխմբումայնուհետնտեղի է ունենում աշխատանքիհետագա բաժանում աշխատողներիմիջն՝ կախված իրենց որակավորվածության մակարդակից:Օրինակ`բանվորներին է կարգինհամահանձնարարվումիրենցորակավորման՝ տարիֆային աշխատանք, ծառայողներին՝ իրենցզբաղեցրածհաստինման բաժաամապատասխան աշխատանք ն այլն: Աշխատանքի բաժանում: ումը կոչվումէ ըստ որակավորվածության աշխատանքի ն Ըստ որակավորվածո բաժանումըենթադրումէ րվածության աշխատանքի ր աշխատողներիառանձինխմբերի ներսումաշխատանքիբաժանում՝ վարպետությունից, ինչպեսնան Ըստ որակավորվածության Լ գիտելիքներիմակարդակից: է բարդությունը աշխատանքի բաժանման հիմքումընկած աշխատանքի է գտնում տարիֆային որն իր արտացոլումն կարգերիմեջ: բաժանմանսահմանները քննարկելուցհետո կարողենք որոշել աշխատանքիբաժանմանգործակիցը (շր): Այնորոշումենքհետնյալկերպ. ացա

կարողենք

ձների ամփոփգծապատկերը բաժանման Աշխատանքի հետնյալկերպ. ներկայացնել

6.1 զծապաղրկեր

հեւ իր գատմամբ աշխատանքի -

ձները բաժանման Աշխատանքի Աշխատանքի

ձնեոո ճաժանման

իմաստ:

Հ. 0ԵՀՀ.

| | |Մասնագետ | Ը Ղեկավարներ |Ծառայողներ Բանվորներ

գ

ար

»ժ

» ժ, (Ժիերթ Թ.) :

նկոոներարուն բանվորներ

գումարնէ բայց բանվորի խատեսված, կողմիցկատարված ժամանակի հերթափոխի տնողություննէ, Ժիերջ Քիվնէ: մեջ ընդգրկվածբանվորների Թ.---

ուսումնասիրման

մ

խանր

|

Աշխատանքի

պրոֆեսիոնալ Աչխատանջի

բաժանում

երու ինչի գոն լիուալ |

Խառափտ

Փականագործ (Շաղափող

| Ֆրեզերագործ

-

ըստ բաժանումը Աշխատանքի

մԻնի արաղ ալ արաի

արո

(6.1),որտեղ

չնաառաջադրանքով ընթացքումհանձնարարված հերթափոխի

-

| Հ--Հ-..

Բ

Աշխատանքի

Հ

Գո

Աշխատանքի

քի

'

Գարա

Ֆուննցիոնաւ Բաժանում

Անախան

իր հնարավորություններից, րեւի

թա

Արագա

մած

Ս

աաա

Լ

Լ

|

| (ոք

| |

Օպերացիոն Հանգուցային |դետալային/

տաղան

|

|

| |թ մե-ԱԼ-ՅԱՒ-

|

|

ոխ

ԱիայածըիԻն

Այսպիսով`

արյում

Տ 6.1. Սշիատփանքի բաժանմանն կոոպերացման տները

նախագծելով աշխատանքի բաժանմաննոր ռացիոնալ ձներ,անհրաժեշտ է հաշվիառնել տնտեսական, սոֆիզիոլոգիական, ցիալականսահմանները, քանի որ այդ սահմանների խախտման դես քում կիջնիաշխատողի ն աշխատունակությունը արտադրողականու յունը, այսինքն՝արտադրության

արդյունավետությունը:

8.12.

Աշխատանքի կոոպերացման

ձները Ինչպեսնշեցինք,աշխատանքի բաժանմանժամանակ տեղի է ունե նում մասնատում էլ ավելի աշխատանքների փոքրածավալ աշխա տանքների: Սակայնայն աշխատանքային գործունեության է մի կողմն մյուսն այն է, որ նման ձեով աշխատանքի իրականացումը պահանջոււ ատ

յտանծինառանձին

աշխատանքների վերջ նական պատրաստի արտադրանքի արտադրության: Վետնաբար, այ առանձին-առանձին կատարողների աշխատանքի Լ միավորումը հանուն միավորում

նրանցմիջն փոխկապվածության ստեղծումը իրենիցներկայացնում | աշխատանքի կոոպերացումը: Աշխատանքի կոոպերացումը հետնանք է աշխատանքի բաժանման:

Աշխատանքի անհատական բաժանմանխորացմանը մեզուգընթաց նշանակությունը: Աշխատանքի կոոպերացման մազարդակը կախվածէ աշխատանքի բաժանման մակարդակից: Որքան խորնէ աշխատանքի բաժանումը, այնքանլայն են կոոպերացման ծանում է կոոպերացման

այնտեղ,որտեղտեղի Առավելբարդ է աշխատանքի կոոպերացումը բաժանում:Այս դեպքումանհրաժեշտէ ունի աշխատանքի օպերացիոն բոլոր օպերացիաների հաշվիառնել առանձին-առանձին կատարվող որոթվաքանակը անհրաժեշտ աշխատատարությունը աշխատողների նան միջնփոխկապվածություն շելու համար,ինչպես օպերացիաների ն ու անխափան աշա շխատանքի անընդմեջ հ ստակ ստեղծելու, ռիքմ ապահովելուհամար: խատանք դեպքում, Առավելկարնորէ հատկապես հոսքայինգծերիկիրառման է հաշվիառնելյուրաքանչյուր աշխատողիկողմից որտեղանհրաժեշտ ն գործելաձների բոլոր շարժումների, գործողությունների կատարվող տնողությունը: վրակատարվող ժամանակի ծախսումների որոշելու համարբերենք Աշխատողների անհրաժեշտթվաքանակը որ պատրաստում ենք«մ»արմեկօրինակ: պայմանական Ընդունենք,

տադրատեսակը, որը բաղկացածէ հինգ դետալից:Ընդ որում` պատհավաքմանհամարծախսումենք 9 րոպե,իսկ րաստիարտադրանքի համար՝համպատասխանաբար յուրաքանչյուրդետալիպատրաստման ն նան, 18, 12, 15, 6, որ աշխատանքային օրվա րոպե: Ընդունենք 8 ժամ է: Այսդեպքումանհրաժեշտ հերթափոորոշել, թե տնողությունը է որպեսզիչունենանք խիընթացքում քանիդետալպետքէ պատրաստել, ավարտելուցհետո: էլ ավելցուկհերթափոխն ոչ դետալիպակասնոչ հաշվիառնելով,անհրաժեշտկլինի նշված պայմանները Վետնաբար,

ենք հետնյալձները՝ վապերը: Տարբերում կոոպերացման ներտեղամահերթափոխի ընթացքում յուրաքանչյուր դետալից արտադրել միջտեղամասային, ներարտադրամասային

սային ն

միջարտադրամասային, |լ ներբրիգադային միջբրիգադային, ինչպեսնան առանձին կատարողների միջն: Աշխատանքի առարկայական բաժանման դեպ|

քում, երբաշխատատեղում

յուրաքանչյուրաշխատող պատրաստում է ավարտունարտադրանք, ապա կոռպերացման անհրաժեշտություն չի առաջանում:Այլ է, երբ աշխատատեղում պատրաստում են արտաղրանքիառանձին մասեր,հկջնգույցներ, որոնցանհրաժեշտ թիվըն աշխորտատարությունը կարողեն էապես տարբերվել: Ուստի այս դեպքում ահրաժեշտէ հստակորեն որոշել արտադրանքի համարանհրաժեշտ մասերի,հանգույցների, ինչպեսնան դրանց աշխատատարությունից ելնելով անհրաժեշտ աշխատողների թիվը: Այդ պատճառով անհրաժեշտէ միավորել բոլոր աշխատողների ն աշխատանքը ներապահովել տեղամասային կոուպերացումը, որն իր հերթին կ ապահովի աշխատանքիր ն արտադրական գործընքացի անխափան առաաշխատանքը, մել լրիվն ռացիոնալ ն.

սարքավորումները օգտագործել աշխատուժը:

160 հատ

հաարտադրանքը պատրաստի արտադրական բանվոր:Այդհաշվարկըբերվածէ վաքող3 հիմնական 6.1. աղյուսակում: կոոպերացումը իրականացԱշխատանքիմիջարտադրամասային հատկանիշի:Ըստ կամ առարկայական վում է ըստ տեխնոլոգիական ձեր կիհատկանիշիաշխատանքի կոոպերացման տեխնոլոգիական է արտադրամեի պատրաստման գործընթարառվում այնդեպքում,երբ փուլ իրակաարտադրական ցը բաժանվումէ փուլերին յուրաքանչյուր է Օրինակ՝մեքենաշինական նացվում առանձինարտադրամասերում: փուլերը՝ձուլգործարանըկարողէ ունենալ հետնյալարտադրական են ման, մշակման,հավաքման,որոնքկենտրոնացվում համապատասայս դեպքում Աշխատանքի կոոպերացիան խան արտադրամասերում: ն աշխատատարության բանվորների թվաորոշվումէ տեխնոլոգիական որ ձուլման Ա յսպես, օրինակ, ընդունենք, միջոցով: քանակիցուցանիշի աշխատատարությունը կազմումէ տեխնոլոգիական արտադրամասում ն ըստ

ունենալ 18 ն օպերացիաների

Գլուխ: ն 6.

Աշիու

բխարամքի կազմակերպում

Աշխատանքի բաժանմանհ կոոպերացման գեհիր

Տ 6.

հազ.նորմաժամ, մշակմանարտադրամաս 600 ը՝ նորմաժամ, իսկ 200 հազ.նորմաժամ: հավաքմանը՝ Ընդունենք, որ մեկբանվորի տարեկան աշխատաժամանակի ֆոնդը (արտադրանքի նորմայի տարմանգործակցով կազմումէ 200 ժամ, ապա ըստ կարգավորված) արտադրամասերի բանվորների թիվըկկազմի ի 200 ((400000 2000),300 (600000: 2000) մարդ:

Ալյումաւկ6.2

գերակա-

Աշխատանքիկոոպերացումըըստ առարկայական հատկանիշի

: :

6.1 Աղյուսակ

Բանվորների անհրաժեշտ թվաքանակի

հաշվարկումը

ե

ո

լ

գ

| աշխատատարությունը Դետալների անհրաժեշտ | | ՀԱՏՎԵԼ ախ. աու Յ

լ

ն

2.

`

4.

րոպե

բ

| տատարությունը թիվը | Աշխատողների

| մարդ|

| 2400 |

շ

ց

Թ|

|

'

Թ

|

՝

Ը կտ

առարկայական հատկանիշի աշխատանքի կոոպերացման ձեը է այն դեպքում,երբ կիրառվում մի քանիարտադրամասեր իրենցարեն հանձնում հավաքման արտադրամասին մաառանձին սերի դետալների կամ հանգույցների տեսքով,որտեղավարտվում է արտադրանքի արտադրական գործընթացը: Այս դեպքում ույնպես փոխկապված արտադրամասերի աշխատողների թիվըհաշենք աշխատատարքւթյան հիմանվրա:Ենթադրենք, ունենք3 ն մեկ ախաարտադրական հավաքման արտադրամաս:Ընդ որում՝

տադրանքն ուրանի

մարկում արտադրամասում «Ա», երկրորդում՝ աոաջին րրորդում՝ հանգույցները հանգույցներից հավաքման «Գ»

պատրաստում են ն այդ

«Բ» ն

ար-

մաոդրամասում աշխատանքի կոոպերացման ընդհանուր սկզբունքային նըունեցող սխեման: հավաքումեն պատրաստի արտադրանքը: Ստորնբերենք մի աղյուսակն ցույց տանք այդ արտադրամասերի միջն գոյու-

անվանումը

Քանակը,Սիլ հատ.

նորմա/ժամ

Ա տարությու-

| Թվաքանակը մարդ

ննորմաժա

1.

»Ա,,

20 000

2.

«Բ,

10.000

80 000

3.

"Գ,

15.000

30 000

10.000

140 000

4.

|

Հավաքվում է Ա,Բ,Գ հանգույցներից

Ընդամենը

հա-

վաք.

|

տար.

:

րոպե

Պատ-

րաստի

Դետալները

Չափի

Հանգույցի

Բերվածաղյուսակիտվյալներըցույց են տալիս,որ տարեկանառա2500 միավոր արտադրելուհամարանհրաարտադրանքը ջադրանքը՝ է արտադրական բանվոր,իսկ նրանցտեղաբաշժեշտ հիմնական կոոպերացման առարկաաշխատանքի խումըըստ արտադրամասերի, կկազմի10, 40, ելնելով, համապատասխանաբար յականհատկանիշից 15 ն 5 հիմնական բանվորները: արտադրական լավագույնձներիցմեկնէլ արտադրակոոպերացման Աշխատանքի է: կան բրիգադների կազմակերպումն ստեղծվելեն շատ վաղուց,երբանհրաբրիգադները Արտադրական որն այնպիսիաշխատանքներ, ժեշտությունէ զգացվելիրականացնել անհատ կատարողչէր կարող կատարել:Մի խումբ կատաառանձին է տալիս հաբրիգադիմեջ հնարավորություն համախմբումը րողների կարգապահությունը մախմբել ջանքերը, բարձրացնել աշխատանքային ու կոլեկտիվիանդամների ընկերական միջն համախմբվածությունը, ն հսկողությունը պահանջկոտությունը: փոխադարձ փոխօգնությունը, են այն դեպքում, երբ կազմակերպում բրիգադներ Արտադրական ջանքերըայս կամ անհրաժեշտէ միավորելառանձինաշխատողների համար, բարձրացնել աշխատողնեայն աշխատանքը իրականացնելու աշխատանքիվերջնականարդյունքի րի պատասխանատվությունը ն նրանցնյութական շահագրգռվածությունը: նկատմամբ բարձրացնել են նան. կարող կազմակերպել Արտադրական բրիգադներ

Փլսիւճ. շիաանքի

կազմակերայում

ավտոմատգծերի, առանձին խոշոր ագրեգատների սպասարկմանու շահագործմանհամար, համար, բ) տեխնոլոգիական գործընթացներիիրականացման ն գ) վերանորոգման,մոնտաժի կարգավորմանաշխատանքների կատարմանհամար: Բրիգադային աշխատանքը ղեկավարելու համար նշանակվում է բրիգադիր: Գոյություն ունի արտադրականբրիգադիերկու ձն՝ մասնագիտացված ն կոմպլեքսային: կոչվում են այն բրիգադները,որտեղ միավորՄասնագիտացված են միննույն պրոֆեսիայի կամ մասնագիտությանբանվորներ: վում բրիգադը:Այս դեպքումբրիգաՕրինակ՝փականագործ--հավաքողների ունենում են որոնք միննույն մասնագիտությունը, դի բոլոր անդամներն մակարդակարող են իրարիցտարբերվելմիայն իրենց որակավորման կով (տարրակարգով): բրիգադներում,ի տարբերությունմասնագիտացված Կոմպլեքսային ն մասնագիտուբրիգադների,միավորվումեն տարբերպրոֆեսիաների է տեխնիկական առաջադիթյուններիտեր բանվորներ:Այն հեւտտնանք մության, արտադրությանմեջ ներդրվող նոր կատարելագործվածե որոնց շահագործումըպահանջումէ մի շարք բարդ սարքավորումների, ֆունկցիաներիկատարում:Այս կարգի բրիգադներգործում են արտադրության տարբերճյուղերում: Բրիգադիյուրաքանչյուր անդամկարող է կատարել ոչ թե մեկ, այլ մի քանի մասնագիտականաշխատանքներ: Աշխատանքիկազմակերպմանտեսակետիցկոմպլեքսայինբրիգադնեոր լինում են` աշխատանքիլրիվ բաժանմամբ,աշխատանքիոչ լրիվ բաժանման: բաժանմամբ,առանցաշխատանքի Աշխատանքիլրիվ բաժանձամբկոմպլեքսայինբրիգադներումմիան որակավորմանտեր բանվորվորվում են տարբերմասնագիտության է իր մասնագիտությանըե կկյտարում ներ: Նրանցից յուրաքանչյոջրը որնէ ֆունկցիա: համապատասխան աշխատանքային որակավորմանը բաժանմամբկոմպլեքսայինբրիգադներում ոչ լրիվ Աշխատանքի Ա տարբեր որանույնպես ընդգրկվումեն տարբեր մասնագիտության կավորումունեցող բանվորներ,սակայնայստեղ չկա աշխատանքային ֆունկցիաներինեղ մասնագիտացում:Աշխատողնիր հիմնականաշխատանքին զուգահեռկատարումէ նան այլ աշխատանքներ: Առանցաշխատանքիբաժանմանկոմպլեքսայինբրիգադներըմիավորում են լայն պրոֆիլի տեր բանվորների,որոնք կարող են կատարել ա)

հոսքային ե

ծները Տ: 6.1. Աշիաղանքիքաժանման կոուլերացման ն

ծառա(այդպիսիօրինակ կարող է ամբողջ կոմպլեքսաշխատանքներ հսէ էլեկտրամոնտյորի, յել, երբ հոսքայինգծի օպերատորըկատարում ֆունկցիայիմի մասը, հսկիչը՝ կիչի Ա կարգավորողի ֆունկցիայիմի մասը ն այլն): Այսպիսի

կարգավորո

հերթապահ-փականագործի

արդյունալեռնահանքային գործումեն մեքենաշինության, բրիգադներ բերության մեջնայլուր: լավակազմակերպման աշխատանքի բրիգադները Կոմպլեքսային է տալիս արդյունավետ ձն են համարվում:Այն հնարավորություն

գույն կոմպինչպիսիքեն տվյալ արտադրական տւծել այնպիսիխնդիրներ, ռակատարումը, համաձայնեցված լեքսում ամբողջ աշխատանքների միջե աշխատանքային ցիոնալ ձնով բաժանելբրիգադիանդամների ե

այլն: ընդմիջումները միջօպերացիոն կրճատել ֆունկցիաները, կազմաայժմ դարձել են աշխատանքի բրիգադներն Կոմպլեքսային ձը: հիմնական կերպման հացիկլի տնողությունըփոքր կամ Այնտեղ,որտեղարտադրական

բոլոր

հիմնականու տնողությանը հերթափոխի վասարէ բանվորական ընթացորոնք հերջափոխի բրիգադներ, ստեղծվումեն հերթափոխային են աշխատանքներ: քումսկսումն ավարտումորոշակիկոմպլեքս ցիկլը մեծ է բանորտեղարտադրական Այնարւտտադրություններում,

ստեղծվումեն միջանցիկբրիգադներ: հերթափոխից, վորական է աշխատան-

կատարվում վարձատրությունը Բրիգադիանդամների են հիմանվրա: Դրանովբարձրացվում արդյունքների քի վերջնական

պատասխանա անդամների նկատմամբ արդյունքների աշխատանքի ռացիոնալօգտագործ շահագրգռվածությունը, վությունըե նյութական են ն կրճատվում սարքավորումները, ժամանակը, վում բանվորական

կորուստները:

են

լինել մասնագիտաց-

նույնպես կարող Միջանցիկբրիգադները ված ն կոմպլեքային: նպատակը հիմնական աշխատանքի կազմակեքպման Բրիգադային Ը կարան է հանդիսանում ժան սարքավորումներիբանվորական ապահովումը րակատարման միջոցով:Այն հնարավորու մանակի ֆոնդի ռացիոնալօգտագործման կիկապերիընդլայնմանը, կոոպերացման թյուն է տալիս աշխատանքի բանվորներ կոլեկտիվճեր, բարձրացնելու րառելուաշխատավարձի ն փոհամատեղման ստեղծելու մակարդակը, կուլտուր-տեխնիկական '

առաջադրանքների արտադրական

հնարավորություններ: խօգնության

Գլուխ 6. Աշիափանքիկւազմակերպում

բաժանմանն կոոպերացման Աշխաստանքի ձների կատարելագործմանուղիները Աշխատանքի բաժանման ն կոոպերացմանձների կատարելագործման հիմնականուոլղություններիցմեկըաշխատանքի համատեղումնէ: Տարբերում ենք համատեղմանհետնյալ տեսակներըպ̀րոֆեսիայի, հաստիքի, աշխատողիառանձինֆունկցիայի համատեղում, ինչպես նան սպասարկման գոտու ընդլայնում: Վամատեղման համար անհրաժեշտէ ապահովել լայն պրոֆիլի աշհաունենան խատողներ,որոնք տվյալ աշխատանքների կատարման մար անհրաժեշտ գիտելիքներն փորձ: Աշխատանքի համատեղելու է հնարավորությունըպայմանավորված մասամբ արտադրական գորու ավտոմատացման ծընթացներիմեքենայացման դեպհետ:Այդպիսի քում կրճատվումէ ւսշխատանքիառարկայիվրա աշխատողիանմիջական ազդելու գործընթացը,ն այն բանվորից անցնումէ մեքենային: Նման պայմաններում մեծանում է աշխատողիաշխատաժամանակի մեջ մեքենաներիաշխատանքինհսկելու ժամանակը:Այդ ժամանակը կարողենք բաժանելակտիվն պասիվդիտմանժամանակի:Ընդ որում՝ աշխատաժամանակի ռացիոնալ օգտագործմաննպատակովպասիվ դիտմանժամանակյիընթացքումաշխատողըկարող է իրականացնել պրոֆեսիայիկամ որնէ աշխատանքային ֆունկցիայիհամատեղում: Պրոֆեսիայիհաւքատեղումասելովհասկանումենք, երբ տվյալպրոֆեսիայիաշխատողլը իր աշխատանքային օրվաընթացքում,իր հիմնական աշխատանքայինգործունեության(իր հիմնականպրոֆեսիայի) հետ միասինկատա՛րումէ այլ պրոֆեսիայիաշխատանք: Տնտեսապես արդյունավետ կլինխ պրոֆեսիայիհամատեղումը,եթեայն բավարարի հետնյալ պայմաննելրին. 1. եթեառկա մեջազատ ժամանակը, է աշխատողիաշխատաժամանակի 2. երբ կատարումըչի համընկնումիր վող աշխատանքի համատեղ հետ, հիմնականաշխատանքիկլխտարջան 3. երբ գոյություն ունի համատեղողի ն համատեղվողաշխատանքի ն միջն տեխնոլոգիական ֆունկցիոնալընդհանրություն, 4. եթե համատեղ վող աշխատանքը բացասականազդեցությունչի թողնում աշխատանքիարդյունքի`արտադրողականության, արտադ-

(61

50.

եթե համատեղողըունի համապատասխան որակավորում,տեսան կան պրակտիկգիտելիքներ:

աշխատանքային

նպաստումմի համատեղումը Պրոֆեսիայի պրոֆեսիաների ն հատկապեսնեղ մասնագիտացված է

6.1.3.

5.

ն կոոպերացման ֆների բաժանման Աշխապունքի

շարք

ֆունկցիաների

բովանԱյն հնարավորություն կամկրճատմանը: միավորմանը աշխատանքի է տալիս

իջեցնել ակալիցն հրապուրիչդարձնելաշխատանքը, ու

արտադրոաշխատունակությունն բարձրացնել մոնոտոնությունը ն

ականությունը:

դ

ենք, երբ տվյալ պրոՖունկցիայիհամատեղումասելով հասկանում իր հիմնաօրվաընթացքում ֆեսիայիաշխատողըիր աշխատանքային հետ պրոֆեսիայի) (հիմնական գործունեության կանաշխատանքային որոշակիֆունկցիա,որը մինչ է աշխատանքային միասինկատարում իր աշխատող:Պահպանելով էր մեկ այլ պրոֆեսիայի այդ կատարում իրականա մասնակիորեն գործունեությունը՝ հիմնական պրոֆեսիայի մի մասը: Այդպիսիօրինակ աշխատանքի նացնումէ մի այլ աշխատողի հետ գործունեության կարող ենք բերել, երբ խառատըիր խառատային աշխաէ նան իր հաստոցի կարգավորման իրականացնում

միասին

պարտականուէր կարգավորողի տանքը,որը մինչ այդ հանդիսանում չպետքէ շփոթել,երբ համատեղումը ն ֆունկցիայի Պրոֆեսիայի թյունը: հետո համատեղում օրն ավարտելուց աշխատողըիր աշխատանքային աշխատանք: համատեղումըպետք է ընթանաորոշան ֆունկցիայի Պրոֆեսիայի ունի այնպիսիհաԴրանցմեջ կարնորնշանակություն կի ուղղությամբ: զուգագործունեության աշխատանքային երբ հիմնական մատեղումը, տեխաշխատատեղի իր հետո համատեղվի հեռ կամայն ավարտելուց աշխան օժանդակբնույթի սպասարկման ն տնտեսական նիկական է, որ համատեղվող անթույլատրելի տանքները:Ընդհանուրառմամբ` աշխածավալը ավելի մեծ լինի, քան հիմնական աշխատանքների համաենք աշխատանքների կիրառում Պրակտիկայում տանքներինը: (Գրա): գործակիցը տեղմանհնարավոր

է մի այլ

գ համ -ժ

ժզ

Ժ

--

հե " երո

ազ"

:ժ

հերթ

ազատ

(6.2), որտեղ է հիմնական հի կ ժամանակն է, որն առաջանում

է: տնողությունն հերթափոխի

Պասի 6. շխարանջի կազմակերպում

քաժանման ն կոոպերացմանֆնեիը Տ 61. Աշխավաւնքի

Աշխատանքի համատեղման կարնորձներիցէ սպասարկմանգոտու

ընդլայնումը: Սպասարկման

գոտու ընդլայնումն, ըստ էության, տարբերվումէ պրոֆեսիայիհամատեղումից, քանի որ այս դեպքումաշխատանքների համատեղումնիրականացվում է մեկ պրոֆեսիայի սահմաններում: Սպասարկման գոտու ընդլայնմանմիջոցով կարելի է հասնել աշխատաժամանակի օգտագործման բարելավմանը: Այն կարելի է կիրառել ցանկացածտեղամասում,արտադրամասում,երբ առկա է աշխատա-

ն տեղերի թերծանրաբեռնվածություն ժամանակի կորուստներ: Աշխատանքի բաժանման ն

կոոպերացման ձներիկատարելագործուղիներիցմեկնէլ բազմահաստոցային սպասարկմանանցնել է: Աշխատանքի բազմահաստոցային սպասարկմանէությունը կայանում է նրանում, որ մեկ կամ մի խումբ աշխատողներ միաժամանակ սպասարկումեն մեկիցավելի հաստոցներ: Այդպիսիսպասարկումհնարավորէ միայնայն դեպքում,երբ մեկ հաստոցի վրա կատարվող ձեռքի աշխատանքը իրականացվում է մյուս հաստոցիկամ հաստոցների մեքենայական ժամանակի ընթացքում: Ուստի բազմահաստոցային սպասարկմանանցնելու համար անհրաժեշտէ, որ յուրաքանչյուր հաստոցի ժաավտոմատ-մեքենայական մանակըլինի ավելի մեծ կամ հավասար,քան այն ժամանակը, որի ընթացքում բանվորըսպասարկում է մյուս հաստոցները, այսինքն՝ մյուս հաստոցների վրա ձեռքի աշխատանքների, մեքենայականից ձեռքի ն մեկ հաստոցից մյուսինանցնելուամբողջժամանակը: ման

Այսպիսով`բազմահաստոցային սպասարկմանանցնելու կարնոր պայմանըկայանում է նրանում, որ արտադրական գործընթացը պետք է մասնակիկամ լրիվ մեքենայացված լինի, հաստոցների աշխատանքի ընթացքումպետքէ առկա նի.Ճճեքենայական-ավտոմատ ժամանակը, որի ընթացքումբանվորը հեարավորություն ունենա սպասարկելուայլ մեքենաներ:

Բազմահաստոցային սպասարկումըկարողէ լինել անհատական,

արտը է ավեի տոցները պասարկում բրիգադային, ոարին երբ հաս-

ցավարների,երբ նույն պրոֆեսիային որակավորում ունեցող երկու բանվորներհամատեղսպասարկումեն մեկից ավելի հաստոցներ: Բազմահաստոցային սպասարկումը,ըստ արտադրությանկազմակերպմանձնի, կարող է լինել երկու տեսակի:Առաջիննայն է, երբ սպասարկվողհաստոցների միջն չկա աշխատանքիընդհանուր ռիթմ կամ յուրաքանչյուրհաստոց աշխատում է անկախ մյուս հաստոցիաշխատանքիցն երկրորդ,երբսպասարկվողհաստոցներնունեն աշխատանքի ընդհանուրռիթմ: Առաջինի համար օրինակ կարող են ծառայել տեքստիլ արտադրության մեջ օգտագործվողմեքենաները,իսկ երկրորդի՝մեքենաշինությանմեջ կիրառվողհոսքայինգծերը: Բազմահաստոցային սպասարկումըկարող է լինել ցիկլային ն ոչ ցիկլային: Ցիկլային սպասարկումնայն է, երբ աշխատանքներնիրականացվում են նույնատիպհաստոցներիվրա, որոնք կատարումեն նույն կամ տարբերօպերացիաներ,բայց օպերատիվժամանակինույն տնողությամբ:Այս դեպքումբանվորիկողմիցհաստոցներիսպասարկումըկատարվումէ հաջորդաբար: սպասարկումնայն է, երբ բազմաՈչ ցիկլային բազմահաստոցային հաստոցավոր բանվորը կամ բանվորների խումբը սպասարկումեն տարբերտնողությանօպերացիաներկատարող հաստոցներ:Այս դեպքում բազմահաստոցայինսպասարկմանհամար կարնոր նշանակուցիկլի հստակեցումըն ցիկլի տնողության թյուն ունի արտադրական ճիշտ որոշումը: Աշխատանքիբազմահաստոցայինցիկլը այն է, երբ կրկնվումեն օպերատիվաշխատանքիբոլոր տարրերըն այդպիսիմեկ կրկնելիությունըհանդիսանումէ մեկ ցիկլ: Այն դեպքում,երբ հաստոցի ն բանվորիաշխատաժամանակը օգտագործվումէ լիարժեք ու լիովին, է պետք հավասարլինի՝ ապա ցիկլի տնողությունը ՞ Ժց կեք զր -

(6:3), որտեղ

ժց-- ցիկլիտնողություննէ, Ժչեք մեքենայականավտոմատժամանակնէ, զբաղվածության բազմահաստոցավորի աշխատատեղում ժո

բագմահաստոցային բրիզադներում ժամանակն

Աշխատանքի բաժանումը կարող է լինել ֆունկցիոնալ ն օպերատոր) (կարգավորող կամ ըստ որակավորվածության (բրիգադիրն սպասարկողբանվոր):Պրակտիկայում հաճախհանդիպումենք զուգահեռաբար սպասարկողբազմահաստո-

--

է:

Օլովս լվ

6. Աշ Ո Հիասրունքի

ազոսկհրպում

Այն դեպքում,եթեբազմահաստոցավորը ցիկլի ընթացքումունենում

ժամանակ(ազ, հետնյալկերպ. ազատ

ցիկլը կարող ենք

ապա

Ժրեք ժզբժ.լազ

ժը

՞

-

արտահայտել

առիայդ, Քազմահաստոցային Ժց չեք Ժզր ժարԺա

(6.5), որտեղ

Ժպբ բանվորիպարապուրդիժամանակն է, --

ժ.,

հաստո ցի պարապուրդի արապո ժ ժամանակն է:

--

«ի

համարկարնոր անցնելու թային աաարվման ակում արի Մեկբանվորի կողմիցնույոի ափին ո րոշումը: հատւքի հաստոցների հաստոցների թիվը ենք՝ բ

նշա-

պասարկմանդեպքում

ում

ԳԵ (աջ4Գ): ժո

որոշ-

(66):

Ոչ ցիկլային բազմահաստոցային սպասարկմանժամանակ, երբ են տարբեր հաստոցները կատարում օպերացիաներ, ժամանակի տարտնողությամբ, ապա հաստոցների թիվը որոշում ենք հետնյալբա-

բեր աճնով. Հ

(6.7), որտեղ

ավտոմատժամանակն Ժլեք մեքենայական է,

Գ--

ատ

ն ծախսումների (հաշվարկվում , ճյուղային կտրվածքով

Բազմահաստոցայինսպասարկումը կազմակերպելու հսմար ն կարնոր է բանվորականտեղերումհաստոցների ճիշտ տեղադրումը արտադրական ռացիոնալօգտագործումը:Հաստոցների հրապարակի է տեղադրումըկախված հաստոցների թվից ն մշակվողդետալներից: պետք Եթե մշակվումեն խոշոր ն ծանրդետալներ,ապա հաստոցները է տեղադրվենհաջորդաբար՝ միջոցներիցհեշտօգտտրանսպորտային վելու համար: Հաստոցները կարելիէ տեղադրելօղակաձն,զուգահեռ ուղղահայաց,զիգզագաձն,լայնակի,ճոճանակաձն ն այլն:

Աշխատատեղում հաստոցների ճիշտ ն ռացիոնալտեղադրում:հնարավորությունկտահաստոցավարին ազատ մոտենալցանկացաձ հաստոցին՝ծախսելու մեկհաստոցիցմյուսինանցնելուամենաքիչմամանակը, տեսողականդաշտում ունենալ բոլոր հաստոցներըն. գչոնվել՝ սպասարկման համարհարմարդիրքում: սպասարկման Կարնոր նշանակությունունի բազմահաստոցային մեթոդիճիշտ ընտրությունը: մեջ լայն տարածումունեն բազմահաստոժա Արդյունաբերության հետնյալմեթոդները՝պահակային, երթուղային,խառը: սպասարկման սպասարկման Բազմահաստոցային պահակային մեթոդնայն է, որի աշխահսկումէ հաստոցների դեպքումբանվորըորոշակիդիտակետից մոտենում հաստոցին, տանքըն սպասարկման երբզգացվումէ դրս անհայս մեթոդը րաժեշտությունը:Սպասարկման տարածվածէ մեքենաշինուն թյան տեքստիլարդյունաբերության Այս դեպքումաշխատատեղ պետքէ հագեցված ինչպեստեսողական:այնլինի հարմարանքներով՝ ն պես էլ ձայնային խառնազդանշանտվողսարքավորումներով: աւ մեթոդիդեպքում, Երթուղայինսպասարկման է անցնում նախօրոք սահմանվածերթուղունհամապատասխա կանգէ առնում այն հաստոցիմոտ, որը սպասարկման կարիքունի: Այդ

Աո ժամանակի արմատն, միցամարրան ընթացքում 017 գաի: տատանվում

ձեռքի աշխատանքնե

է մաններում), Բոց)

--

մեջ.

|

4 Գ): Թ, (Ժ.եք ժղրըազյ ը

մեկ նույնատիպհաստոցիվրա բանվորիզբաղվածությ ժամանակնէ աշխատատեղում բազմահաստոցավորի զբաղվածությ Ժբլբազ)---

Ժլբ

ժամանակն կէ:

(6.4):

՛

սպասարկման ընթացքումկարող է ջանալ ինչպես բանվորի (Ժ.,), այնպեսէլ հաստոցի(Ժաի) պարապուրդ, ուստի այս դեպքումցիկլը կարտահայտվի հետնյալկերպ. Հ

խատանքի բաժանմանն կոոպերացման ները

ֆ6

է

ՆՈՐ

բազմահաս որը

Աաաա Երթուղապահակային

Ի

Մալ ներկայացն րերին ներ

խառը սեթոդը իրենից երկու մեթոդներիհամատեղումն կիրառվումէ բարձր

տեղամասում:

կամ

կազմակեր:վա

Գլովն ճ. Աշխատանքի կազմակերպում

Բազմահաստոցային սպասարկումըաշխատանքի կազմակերպման

առաջադեմ ձներից մեկն է, ն դրան անցնելու համար անհրաժեշտէ անվորներիմեջմեջստեղծել բանցորների նյութական ստեղծել նյութական շահագրգռվածություն: շահագրգռվածությ 6.2.

Աշխավատեղերի ն կազմակերպումը սպասարկումը

մշխատանքիկազմակերպման կարնորուղղություններիցմեկը աշու խատատեղերի կազմակերպումն սպասարկումնէ: Աշխատատեղը ինչպեսարտադրական,այնպեսէլ աշխատանքային գործընթացի սկզբնական կարնորօղակն է, դրա մի մասը,մի բաղադրիչ

տարրը. Ցանկացած

աշխատանքային գործունեություն տեղի է ունենում

միայն ու միայն աշխատատեղում: է ընթանում Աշխատատեղում աշխատուժի ու արտադրության միջոցների միացումըն սպառումը՝նոր սպառողականարժեքներստեղծելու նպատակով:

Աշխատատեղ ասելով հասկանումենք աշխատողի կամ աշխատողների խմբի (օղակ, բրիգադ)աշխատանքային գործունեությանգոտին կամ ձեռնարկության արտադրականտարածքիայն մասը, տեղը, որտեղ անմիջականորեն տեղի է ունենում աշխատանքային գործընթացը, ն տեղադրված են այդ գործընթացնիրականացնելու, արտադրական առաջադրանքներնու հանձնարարությունները կատարելուհամար անհրաժեշտ բոլոր սարքավորումները, հարմարանքները, գործիքները: նման սահմանումն Աշխատատեղի ինչ-որ չափով պայմանականէ. երբեմն աշխատողնիր առաջադրանքը է նան ձեռնարկուկատարում թյան տարածքիցդուրս: Աշխատատեղ ասելով նկատի ենք ունենում մեկ աշխատողի աշխատանքիտեղը, եթե նույնիս մեքենանկամ սարքավորումը տ)եյլ սպասարկում են մի քանի աշ ատող, ապա, միննույնէ, յուրաքանչյուրը պետք է ունենա էրգոնոմիկայի կամ մարդաբանական

պահանջներին համապատասխան աշխատատեղ: Աշխատատեղում աշխատողինտրամադրվումեն աշխատանքի ն առարկաներ

աշխատանքի միջոցներ,որոնց օգնությամբիրականացաշխատանքային գործընթացի այս կամ այն տարրը: Հիմնական միջոցներից բացի, աշխատատեղերում իրականացվող աշխատանքի բնույթիցկախված,աշխատատեղերը հագեցվումեն օժանդականհրաժեշտ միջոցներով՝արտադրական կահույքով,օդափոխիչներով, վեվում է

Տ 62. Աշխատատեղերիկազմակերպումըն ազասարկումը

րամբարձ, բեռնող-բեռնաթափող տրա նսպորտային միջոցներով, պաշտպանականհարմարանքներով, ն այլն: սարքերով Աշխատատեղբանվորականտեղ հասկացությունների էական տարբերություններչենք տեսնում, չնայած աշխատատեղհասկացուունն ունի ավելի լայն ընդգրկվածությունն կիրառելիէ աշխատողնեարի միլ Այդ պատճառով օգտագործ-

վահանակներով, չափիչ-հս միջն

ն

Է ւ

ու

խմբերի

համար: աաաթյուն

այնքանով,որքանով աշխարատեղին Գեծ ամենը,տրվում հենց այստեղ ստեղծվում ինչը հանդիսանում եղ հասկացությունը:

է

է աշխաայն է տանքայինգործընթացիարդյունք: Աշխատատեղում ընթանումմարդու հիմնականգործունեությունը՝աշխատանքը:Ուստիյուրաքանչյուր աշխատատեղիաշխատանքիարդյունքից է կախված աշխատողների, խմբի,բրիգադի,արտադրամասին վերջապես՝ձեռնարկությանընդհաարդյունավետությունը:Եվ, որքան խորանումէ աշխատանքիբաժանումը,բարձրանումէ արտադրականգործընթացիմեենայացմանու ավտոմատացմանմակարդակը,այնքան մեծանում է խատատեղերի միջն եղած փոխկապվածությունը:Արտադրական սերտ կապված աշխատատեղերի համակարգում է, որ յուրաքանչյուր աշխատատեղգտնվի իր ուրույն այլապես այն կարող է բացասաբար անդրադառնալ ընդհանուր մակարդակիվրա: Միննույն ժամանակ փոխկապվածաշխատատեղերիհամատեղ գործունեությունից է կախված նան տվյալ տեղամասի,արտադրամասիաշխատանքիռիթմը:Ուստիվատ կազմադեպքում չեք կարող ունենալ կազմակերպոր

է

նուր աշխատանքի

է Հտերնքացներով

Անհրաժեշտ բարձրության վրա,

կերպված աշխատատեղի ված արտադրություն:

կազմակերպումըն սպասարկումը,դրա մակարդակի Աշխատատեղի բարձրացումընշանակալի ազդեցություն են թողնում աշխատանքի աշծանրության, հոգնածությանվրա: Որքփնլավ է կազմակերպված է հոգնախատատեղը,այնքանգրավիչ դառնում աշխատանքը,իջնում ն արտադրողակա ծությունը, բարձրանում աշխատունակությունը ունեն աշխատողի համար կարնոր նշանակություն ու պայմանները,որտեղ է գտնվում է աշխատողը աշխատանքիժամին, ն որն էլ ազդում ինքնազգացողության,տրամադրությանն, իհարկե, թյան վրա: Այս տեսակետիցկարնորնշանակությունունի ղի ուսումնասիրումը, աշխատատեղիկազմակերպմանու սպա "

աառաշխանտատեղը իրավիճակն մշտապ ւու վու աշխատու ախն

.

ոո

ման

մակարդակի

ԼԱխատանքի

Սազմակերպում

8:62. Աշիափատելղերիկազմակերպումըկ սպատսրկումը

բարելավումը,աշխատողների նորմալգործունեության համարաշխատատեղը ու հարմարավետ դյուրին դարձնելը:

Նոր տեխնոլոգիաներով, նոր սարքավորումներով ն հատկապես համակարգչային սարքավորումներով աշխատատեղերի հագեցումըայ-

էլ ավելի է պահանջումառավել ուշադրություն դարձնելաշխատան սպասարկման տեղի կազմակերպման ն մակարդակը բարձրացնելու բարելավելուվրա: սօր

Աշխատատեղերի ն սպասարկման կազմակերպման կատարելագործման հիմնականնպատակն է ապահովել աշխատատեղերի նպատակահարմար տեղաբաշխումը, արտադրական մտածհրապարակում ված տեղադրելարտադրության բոլոր տարրերը՝սարքավորումները, հարմարանքները, արտադրականկահույքըն այլն: Վարկավոր է ստեղծել աշխատողների համար անհրաժեշտհարմարություններ, աշխատանքի հարմարավետ պայմաններ՝ազատ արդյունավետգործելու

2.

համար,չեզոքացնելթունավորնյութերի ե ազդեցությունը ապահովել հումքի նյութերի,էներգիայի, տրանսպորտի անխափան մատակարարումը ն այլն: 6.2.1.

Աշխատատեղերի ն խնդիրները դասակարգումը Աշխատատեղերը իրարիցտարբերումենք մի շարք հատկանիշներով: Քանի որ այդ հատկանիշների թիվը չափազանցշատ է, ուստի դրանք կարելիէ խմբավորել ու դասակարգելմիայն կարնորհատկանիշներիցելնելով: Այդ հատկանիշներից կարողենք ընտրելմեքենա-

3.

յացման ն ավտոմատացման աստիճանը,արտադրության տիպը,մաս-

նագիտացման աստիճանը,կատարողների թիվը, աշխատանքի պայմաններըայլն: ելնելով վերոհիշյալիցա̀շխատատեղերը կարողենք դասակարգել հետեյալկերպ.

ն

Է Ըստ

կատարվող աշխատանքների ու ավտոմամեքենայացման տացման աստիճանի՝աշխատատեղերը դասակարգումենք հետնյալ

խմբերի. 1.

Ձեռքի աշխատանքների աշխատատեղեր: Ձեռքի աշխատանքնեիի աշխատատեղերում աշխատողը կամ մի խումբաշխատողներ ձեռքի կամ ձեռքի գործիքների օգնությամբիրականացնում են օպերացիայի, դրա առանձինտարրերի կամ հանձնարարություն-

4.

ների կատարումը:Սոսկ ձեռքի աշխատանքիօրինակ կարող է հանդիսանալպարկերիբարձումըն բեռնաթափումը:Ձեռքի գորաշխատանքների օրինակէ ծիքներիօգնությամբիրականացվող մեքենայիհանգույցներիհավաքումըձեռքի գործիքներիօգնությամբ,երբ աշխատողըիր ֆիզիկականուժի օգնությամբգործոիրաղության մեջ է դնում գործիքը:Այսպիսիաշխատատեղերում մեծ են աշխատատականացվողաշխատանքներն աչքի ընկնում սակայննման աշխարությամբ,ցածր արտադրողականությամբ, տատեղերիվերացումը կամ լրիվ բացառումըգործնականորեն ու մեքեհնարավորչէ, քանի որ նույնիսկ լրիվ ավտոմատացման նայացմանպայմաններումանհրաժեշտկլինի կարգավորելայն, վերանորոգել,սպասարկելն այլն: աշխատատեղեր:Դրանք այն աշխատատեՁեռքի--մեքենայական ղերն են, որտեղ աշխատանքիառարկայիփոփոխությունըկատարվումէ մեքենաներին մեխանիզմների միջոցով,բայց աշխանրա ֆիզիկականուժի օգտողիանմիջականմասնակցությամբ, տագործմամբ:Աշխատանքինմանօրինակկարող է հանդիսանալ էլեկտրականկարիմեքենայիվրա աշխատելը,մետաղիմշակումը խառատայինհաստոցիվրա, երբ մատուցումըկատարվումէ ձեռքով կամ փայտիհղկումը էլեկտրականռանդայիմիջոցով: Մեքենայացվածաշխատատեղեր:Այս դեպքում տեխնոլոգիական է մեքենաներին սարքերիմիջոցով, գործընթացնիրականացվում անմիջական Այստեղաշխաբայց աշխատողի մասնակցությամբ: է տողի խնդիրն ընթացքի մեջ դնել, ընդհատել,կանգնեցնել, հսմիջոցները,իրականացնելորակի հսկողուկել արտադրության ն թյունը այլն: կարնոր առանձնահատկուՄեքենայացվածաշխատատեղերի է, աշխատողը արտադրական այն գործընթացիիրակաթյունն որ նացմանկամ աշխատանքիառաըկայիփոփոխմանվրա անմիջականորենէներգիաչի ծախսում, այլ ծախսումէ օժանդակաշխատանքներիվրա: Ավտոմատացվածաշխատատեղեր:Այսպիսի աշխատատեղերը հագեցված են ավտոմատսարքավորումներով,հաստոցներով, են տվյալ տեխնոլոգիականգործընթացը: որոնք իրականացնում են ավտոՀիմնականաշխատանքներն ամբողջովինկատարում մատ հաստոցներըկամ սարքավորումները:Օժանդակ աշխակամ ավտանքները կարող են լինել մասնակի մեքենայացված

Տ ճ.2.

Գլուխ 6. Աշիուրանթի կազմակերպում

5.

տոմատացված:Այս դեպքում արտադրությանամբողջ գործընթացը ընթանում է նախապեստրվածծրագրինհամապատասխան:Նման աշխատատեղերում աշխատողըհսկումէ ավտոմատների ընթացքին,հումքին, նյութերի մատուցմանը,վերացնում ն այլն: առաջ եկած խափանումները, թերությունները

նաԱպարատային աշխատատեղեր: Այսպիսի աշխատատեղերը խորդիցտարբերվումեն նրանով,որ սրանքհագեցվածեն հատուկ սարքավորումներով(ապարատներով,վառարաններով, տարողություններով), որտեղ տեղի է ունենում աշխատանքի առարկայիփոփոխությունջերմային,էլեկտրականն քիմիական ազդեցությամբ:Ապարատավարն ընթացքիմեջ է դնում կամ անջատում ապարատները, գորսարքերը,հսկում տեխնոլոգիական ծընթացիընքացքըն կարգավորումայն: Մեծ թվովապարատային աշխատատեղերկան հատկապեսքիմիականձեռնարկություններում,մետալուրգիական նայլ ճյուղերում:

արտադրությանտիպի՝աշխատատեղերը լինում են անհատական,սերիական,խոշորսերիականն մասսայական: կատարումեն անհատականպատվերներն Եթեարտադրությունում պատրաստում են եզակի արտադրանք,ապա այդպիսի արտադրությունն անհատականէ: է մեկ կամ մի քանի տարաԵթե ձեռնարկությունը մասնագիտանում տեսակ արտադրանքիթողարկմանմեջ, ապա գործ ունենք մասսայական արտադրությանհետ: է. Ըստ

|

մասնագիտացման աստիճանի՝աշխատատեղերը լինում են ն մասնագիտացված ունիվերսալ: Մասնագիտացված աշխատատեղեեն րում իրականացվում օպերացիաներ կամ աշխատանքներ: ՈւնիվժիսալԽշխատատեղերում իրականացվում են բազմազանբնույթիաշխատանքներ: |. Ըստ

սահմանափակ քանակությամբ

Մ. Ըստ կատարողների թվի՝ աշխատատեղերը լինում են անհատական ն կոլեկտիվ:Անհատականաշխատատեղերը այն աշխատատեղերն են մեկ բանվորիկողմից,իսկ կոլեկտիվաշխաեն, որոնքսպասարկվում տատեղերըսպասարկումեն մեկիցավելիբանվորներկամ բրիգադը:

ապասավվումը կազմակերպումը Աշիազավելերի ն

Մ, Ըստ

լինումեն

թվի՝աշխատատեղերը հաստոցների սպասարկվող

աշխատատեղեր,

ն հաստոցների կիրառման առանցսարքավորումների

ն բազմահաստոցային աշխատատեղերմիահաստոց

Ըստ

Մ

լինումեն աշխատատեղերը մշտականության՝ տեղակայման

որտեղ է այն աշխատատեղը, ն շարժական: կոչվում Անշարժ անշարժ են տեղադրվում հաստոցները,հարմարանքները սարքավորումները, որոնք, աշեն մշտապես:Շարժականկոչվում այն աշխատատեղերը,

են տեղը տարածության բնույթիցկախված,փոխվում (դրա խատանքի զոդողիաշխատատեղը): մեջ, օրինակ՝ |

կարող են լինել նորմալ պայ՝ պայմանների՝ աշխատանքի առավել տաք, ծանր, վնասակար, մաններ ունեցող աշխատատեղեր, ունեցող պայմաններ տաք, առավել ծանր, առավելվնասակար Մլ. Ըստ

աշխա

տատեղեր: ՊԱ. Ըստ

են

ստորգետնյա

լինում ի՝ աշխատատեղերը գտնվելու վայր վրա րության բարձ նայլն: մեջ,

բաց տարածության կառույցներում,

լինումեն

աշխատատեղերը հատկանիշի՝ հերթափոխության '

Ըստ

մեկ, երկու ն երեք հերթափոխերով:

կահատկանիշների

ըստ կարնոր դասակարգումն Աշխատատեղերի միջոցով. 6.2

ենք ներկայացնել գծապատկերի չի վերը նշված հատկանիշներով դասակարգումը Աշխատատեղերի որոնց հիման վրա կան նան այլ հատկանիշներ, սահմանափակվում,

րող

են աշխատատեղերը: դասակարգվում միմյանցից

տարբեր առմամբ,բոլոր աշխատատեղերը Ընդհանուր մեքենայացմա տիպով, արտադրուֆյան վում են իրենցպայմաններով, սակայն,ըստ ն այլ հատկանիշներով, հագեցվածությամբ աստիճանով, համարգոյություն կազմակերպման էության,բոլոր աշխատատեղերի կարող ն Այդ պահանջները ունեն ընդհանուրպայմաններխնդիրներ: կազմակերպխմբերի՝տնտեսական, չորս հիմնական ենք դասակարգել ն սոցիալ-հոգեբանական: չական,տեխնիկական

Գլուխճ. Աշիազան Լջի կազմ ո զմակերպում Հ

նեսպասարկումը կազմակերպումը ֆ 62. Աշխափատհղերի

Աշխատատեղերի դասակարգումը ըստ

Գծապավեր6.2

կարնորհատկանիշնե չների

-

Տ

ապաարկլող

քատ

ներիհամարանվտանգաշխատանքը, առողջությանհամարնպաստավոր պայմաններըն այլն: || Տեխնիկական ժամանապահանջնէ աշխատատեղերը հագեցնել որոնք կակիցսարքավորումներով, գործիքներով,հարմարանքներով, տվյալ աշխատատեղում բնույթից ն աշխատանքների իրականացվող դրանցանվտանգշահագործմանպահանջներից: ի/ Սոցիալ--հոգեբանական պահանջնէ ամենօրյահոգատարության ապահովել կոլեկտիվիհամախմբվածումիջոցովաշխատատեղերում աշխատանքի նկատմամբ աշխատողի թյունը, բավարարվածությունը, նրանցորակականմակարդակի բարձրացումը,ինչպեսնան կոլեկտիվի հոգեբանական նպաստավոր մթնոլորտիստեղծումը: են. Աշխատատեղերի կազմակերպման հիմնականխնդիրներն Վամապատասխանություն ապահովելաշխատատեղերում իրական նացվողաշխատանքների բնույթի տեղադրվածսարքավորումներին հարմարանքների միջն: Աշխատատեղերում ապահովելսանիտարահիգիենիկ, հոգեֆիզիոնորմալպայմաններ: լոգիականն էսթետիկական Ապահովելաշխատողների խրախուսման, պահանջվողորակիաշն խատանքների աշխատանքինորմավորմանհամար անհրաժեշտ կազմակերպչական--՛տեխնիկական նախադրյալներ: կազմակերպելուհամարանհրաժեշտ Աշխատատեղը արդյունավետ է առաջնորդվել հետնյալհիմնականսկզբունքներով. 1. Առաջադրանքի կամ խնդրիճիշտ սահմանումը,որի լուծման հաէ տվյալ աշխատատեղը, մար կազմակերպվել ինչպեսնան տվյալ աշխատողիպարտականությունների հստակ աշխատատեղում "

ըստ

կատարողների ԱՔ

ՍՈՒ» Հի

ցնան

"

»

մեքենայացման

ըստ

աստիճանի

անն

լ

Յ||5

ՏԱ

ծ

չ||օ||5

Է

|/|5||3| 13 չ||5||5

| Տնտեսական

պահանջի էություննայն է,

արտադրության ծախքերի

-

:5

Հ|53

աշխատ ապահովի նատի որ

այն

իջեցմանը, ր արտադրողականություն, ն աշխատավարձի աճ: եկամուտների | Կազմակերպչական պահանջնէ աշխատատեղը ե կազմակե այնպես,որ լավագույնձնով ապահովվի փոխկապված րի գործունեությունը, դրանցարդյունավետ սպասարկումը,

սահմանումը:

կատարմանհախնդրին պարտականությունների Առաջադրված ն սահմամար անհրաժեշտիրավունքների`լիազորությունների ն հագեցվածժիւթյան ապահովումը: նումը աշխատատեղի 3. Պարտականությունների սահմանումը: Անհրաժեշտէ վերը նշված տարրերըդիտել փոխկապվածության մեջ՝ իբրնմիասնական ամբողջություն: ն սպասարկմանժամանակ տարկազմակերպման Աշխատատեղի բերումենք հետնյալտարրերը. նախագծումը, աշխատատեղերի հագեցվածությունը, աշխատատեղերի սպասարկումը, աշխատատեղերի 2.

աշխատատերեւ աշխատող` "

»

"

Գլույն 6. Աշիաւտանքի կազմակերպում »

աշխատատեղերի ատեստավորումը:

Աշխատատեղերի նախագծումը նախագծումասելովհասկանումենք աշխատանքաԱշխատատեղի հրապարակումաշյին գործունեությանգոտում կամ արտադրական ն աշխատանքի խատատեղի, ինչպեսնան աշխատանքի առարկաների հանմիջոցներիգ̀ործիքների,հարմարանքների, սարքավորումների, ն տեխնիկապես ու տնտեսապես հիմնագույցներինպատակահարմար վորվածտեղաբաշխումը: ն նպաԿարնորնշանակություն ունի գիտականորենհիմնավորված ու տակասլացձնով աշխատատեղերինախագծումն պլանավորումը: հրապարակումաշխատատեղերըդասավորենք Եթե արտադրական հեռու ու անկապ,տեխնոլոգիական հաջորդակաիրարից գործընթացի ապա էապեսկաճենհումքի, նյութերի, նությանըոչ համապատասխան, վրա կատարվող պատրաստի արտադրանքի տեղափոխման ծախսումները,բանվորըկունենաժամանակիավելորդկորուստներ,կմեծանան ու հոգնածությունը, լարվածությունն որի հետնանքովէլ կբարձրանա ն կիջնիաշխատանքի արտադարտադրանքի աշխատատարությունը նախագծմանն Այդիսկ պատճառովաշխատատեղի րողականությունը: ժամանականհրաժեշտէ հաշվի առնել երկու կարնոր պլանավորման հանգամանք.նախ` աշխատանքիանհրաժեշտպայմաններիստեղծման միջոցովապահովելաշխատանքի արտադրողականության բարձր ապա՝ստեղծելմարդունորմալգործունեության համարլիմակարդակ, արժեք,հարմարավետ պայմաններհ̀աշվի առնելովմարդաբանական 6.2.2.

ցուցանիշները:

Աշխատատեղի նախագծմանժամանակառանձնահատուկ տեղ է ն ապա, մարդաբանական ա շխատողին ց ուցանիշներից հատկացվում ելնելով, որոշվումեն աշխատատեղերում հիմնականն օժանդակսարհարմարանքքավորումների,տեխնոլոգինկանժն կազմակերպչական ու ներիտեղն դիրքը: նախագծման երկու տեսակ՝արտաՏարբերումենք աշխատատեղի ն քին ներքիննախագծում: արտաքիննախագծման Աշխատատեղի ժամանակորոշվում է արհրապարակում տադրական աշխատատեղերի գտնվելուհստակտեղը կամտարածության մեջ աշխատատեղերի ընտրությունը: է աշԱշխատատեղի ներքիննախագծումըիրենից ներկայացնում սարքավորումների, գործիքների,արխատատեղում հարմարանքների,

/72

սպասարկումը կազմակերպումը 9:62. Ախատավալերի ն

աղբյուրի,պահարանների, կահույքի,լուսավորման տադրական ճիշտ ու նպատակահարն այլ օժանդակհարմարանքների կաշարների տեղաբաշխումը: ռացիոնալ մար տեղերում է, որ հարմարանքները, նախագծումըպահանջում Աշխատատեղի գոնպաստավոր համար բանվորի տեղադրվեն սարքերը,գործիքները առանցավելորդշարժումներ մեջ, որպեսզի տում կամ տարածության ն այն էլ առանց հարմարանքներից օգտվելգործիքներից, կարողանա դարա-

լարվածության: նպատակաաշխատանքները ներքիննախագծման Աշխատատեղի հետնյալ հաջորդականությամբ. հարմարէ իրականացնել ե ապա՝օժանդակ սարքավորումների Որոշել նախ հիմնական,

մեծ

-

տեղը: հարմարանքների ժամանակհաստոցիսկատգործընթացի Սահմանելաշխատանքի տեղն ու դիրքը: մամբ աշխատողի միջոցներեն անհրաժեշտն Որոշել ինչպիսիպաշտպանական

:

"

տեղը: տեղակայման դրանց հարմաազդանշանային Սահմանել տեղականլուսավորության,

.

հստակտեղը: րանքներին կապիմիջոցների տեղը: հարմարանքների Սահմանելկազմակերպչական բանվոհարմարանքները, տեխնոլոգիական Որոշել ն տեղակայել ն հատուկ մասնագիտեղեկատուները րականփաստաթղթերը, տականգրականությունը: միջոցները: Որոշել տնտեսական տեղի ճիշտ ընտրուաշխատողի նան է աշխատատեղում Կարնոր տեԱշխատողի է աշխատանքի բնույթով: թյունը,որը պայմանավորված ունեպետքէ հնարավորություն ղը պետքէ լինի հարմար,աշխատողը գործելուանընթացքում շարժումների նա իր ամբողջաշխատանքային օրվա ընթացքում Աշխատողըաշխատանքային կաշկանդն անվտանգ: մեջ կամ գործել զուշփրժման կարող է գտնվելնույն տեղում,լինել .

:

»

ձնով: գակցված է ժամանակ մեծ ուշադրություն նախագծման Աշխատատեղերի դիրքին: աշխատանքային աշխատողի դարձվում նստած, կանգնած--նսկանգնած, լինել դիրքը կարող Աշխատողի է Ընդ որում՝աշխատանքի աշընթացքում տած կամնստած-կանգնած: ն Աշայլն: կքված խատողըկարող է ընդունելտարբերդիրք՝թեքված, է աշխատանքի տեմպով,բնույթով խատողիդիրքը պայմանավորված

Գլուվնճ. Աշխատանքի կազմակերպում

պահանջվող շարժումներով, ինչպես նան առաջադրանքի կատարման համարանհրաժեշտ ֆիզիկականծանրաբեռնվածությամբ: Եթե նստած դիրքում աշխատելիս մկանային աշխատանքի ծախսումներըընդունենքմեկ միավոր,ապա նույն աշխատանքը կանգնած վիճակումկատարելիս մկանային աշխատանքի ծախսումըկբարձրանա 6076-ով, իսկ նստած,բայց թեքվածվիճակում՝4 անգամ,կանգնած, բայց թեքվածվիճակում՝10 անգամ ավելիշատ էներգիա: Աշխատողի դիրքը նախագծելիս, պլանավորելիս հաշվիենք առնում

աշխատանքային շարժումների ու անհրաժեշտությունն նպատակահարմարությունը, գործադրվող աշխատանքային ջանքերըն այլն: Ընդհանրապես է տրվում մինչն5 խորհուրդ կգ ուժ կամ ջանքեր պահանջող աշխատանքը նստած կատարել վիճակում,5-10 կգ ուժ կամ ջանքեր պահանջվող աշխատանքը՝ նստած-կանգնած, իսկ եթե այն գերազան10 է ցում

կիլոգրամից, ապա՝ կանգնածդիրքում: Աշխատատեղի նախագծման ժամանակ, երբ աշխատանքի կատարումը պահանջումէ կատարողից կանգնածդիրք ունենալ,ապա նպաէ նախատեսե տակահարմար լ առանձինաթոռ՝ կարճատն ընդմիջումների ալբանգստի ժամանակ նստելու-հանգստանալու համար:

Ընդհան-

հնարավորություն ստեղծելժամանակառ ժամանակ 0սփոխարինել հետ: Միայն այս աշխատանքի պայմաններում ենքապակարող հովել ամենափոքր հոգնածություն տարբերմկանների լարվածությունը հաջորդաբար փոփոխելումիջոցով: Ընդհանրապես աշխատողի դիրքը կարողէ լինել հարմար, ճնշող, անհարմար, չափազանց անհարմար, ն այլն: սահմանափակ Ուստի տած

դրան համապատասխան էլ առաջ է գալիս հոգնածության ն լարվածության տարբեր աստիճան:Ոչ ճիշտ աշխատանքային դիրքը է առաջ րում վաղ հոգնածություն, բեիսկառանձին դեպքերումպրոֆեսիոնալ հի-

վանդությունների հանքիսանում: պատճառյի

Աշխատողի դիրքըորոշելիս հաշվիենք առնում ոչ միայնաշխատանքային գործողությանգոտին, թե՛ ըստ բարձրության,ն թե՛ ըստ խորության, այլ նան դրա հետ միասին կարնորում ենք տեսողական դաշտը ն տեսողականանկյունը,աթոռի ն այլ բարձրությունը հանգամանքներ: Աշխատողի դիրքը նախագծելիս առաջնորդվումեն

ցուցանիշներով:

մարդաբանական

Աշխատատեղի նախագծման ժամանակ կարնորտեղ է հատկացվում մարդուտեսողական ճիշտ օգտագործմանը: հնարավորությունների Այդ

8 62.

ե սելասարիկոմբ Աշխատատեղերի կազմամլերայումը

պատճառովանհրաժեշտէ աշխատատեղընախագծելայնպես, որ տեղակայվածբոլոր միջոցներնու հարմարանքներըգտնվեն բանվորի տեսադաշտում ն առանց մեծ տեսողականլարվածությանընկալվեն: Աշխատողիտեսադաշտումտեղակայվածմիջոցները տեսողական ապարատիկողմիցընկալվում են ոչ միանշանակձնով: Տարբերում ենք ակնթարթայինտեսողությունը՝ կայուն տեսողությունից, պարզ տեսողությունը՝ խավարտեսողությունից: Նախագծմանժամանակ կարնորնշանակություն է տրվում նան աշխատողինպատակայինու արդյունավետշարժումներին:Այդ նպատակով աշխատատեղումգործիքները, հարմարանքները,հանգույցները պետքէ տեղակայվենայնպես, որ աշխատողի ձեռքն ազատ հասնիանհրաժեշտ իրին, կարողանաառանցմեծ ջանքեր գործադրելու ն լրացուցիչ ն ավելորդշարժումներկատարելուօգտագործել այն: Առավելհաճախ օգտագործվող առարկաներընպատակահարմարէ տեղադր հեշտ վերցնելու համարնպաստավորտեղում ն դիրքում:Ընդ որում՝յուրաքանչյուրառարկայիտեղը պետք է լինի կայուն Ա մշտական:Այդդեպքում աշխատողը,տվյալ առարկայիցօգտվելիս, իր շարժումներըիրականացնումէ մեխանիկորեն,առանց մեծ լարվածությանն ջանքերի:

աշխատանքի

հարցերը պետք է բխենէրգոնոմիկայի, հոգեբանությանն ֆիզիոլոգիայիընդհանուրպահանջներից՝մասնավորապեսապահովելով աշխատանքիբարձրարտադրողականությունն աշխատատեղերում ստեղծելովնպաստավորն հարմարավետպայմաններ:Աշխատատեղերում չափից քիչ կամչափից շատ գործիքներին հարմարանքներիկուտակումըանհարմարությունէ ստեղծում սպասարկմանհամար,դժվարացնում է աշխատանքը,առաջ է բերում անվտանգությանկանոնների խախտում ս արտադրական վնասվածքներիպատճառ հանդիսանում: նախագծմանժամանակմեծ նշանակությունէ տրԱշխատատեղերի տեղերինախագծմանը:Այն վում տիպայինբանվորական ն այդ իրականացվումէ նախագծայինինստիտուտներում ձեռ են հիմնականումմասսայականարտադրության րով հագեցվում նախագծվումն նարկությունները:Այդպիսիաշխատատեղեր վում են հիմնականում մասսայական պրոֆեսիաներին մասնագի թյուններիհամար: մաՏիպային աշխատատեղերըիրենցից կարգ, որտեղ հաշվի են առնվում աշխատանքիկազմակերպ պման ուղղությունները: Տիպային աշխատատեղերինախագծմա

հիմնակ նախա

Արտո

ենմիոլոր ներկայացնուկ բոլո ՛ 75

Գլուխ:ճ. Աշիափունքի կազմակերպում

առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում հիմնականն օժանդակ սարքավորումների հագեցվածությանը, աշխատատեղերի ներքիննարտաքին պլանավորմանը, առաջավորփորձին մեթոդների կիրառմանը, աշխատանքի պայմաններիբարելավմանը, աշխատատեղերի կազմակերպման,սպասարկման ն այլ խնդիրներին: 6.2.3.

Ամխատատեղերի ն մասնագիտացումը

հագեցվածությունը

Աշխատատեղի արդյունավետկազմակերպումը պահանջումէ մաս-

նագիտացնել աշխատատեղերը, այսինքն՝ սահմանելարտադրական հստակպրոֆիլ,յուրաքանչյուրաշխատատեղին ամրացնելհնարավորին չափ միատիպաշխատանք կամ օպերացիա ն հետնելդրանց կա-.

տարման հաջորդականությանը, տեխնոլոգիական միատիպությանը, ն ճշտությանը: բարդությանը է տալիս աշհնարավորություն վշխատատեղի մասնագիտացումը խատատեղերը հագեցնելավելի արտադրողականու ժամանակակից սարքավորումներով, ու հարմարանքներով գործիքներով,կրճատել բանվորինախապատրաստական-եզրափակիչ ժամանակը, օժանդակ աշխատանքները, կիրառելէլ ավելիարդյունավետաշխատանքի ձներ

ն բարձրացնել մեթոդներ աշխատանքի կուլտուրան,բանվորիարտադրական ն հմտությունները այդ ճանապարհով՝ բարձրացնել աշխատանքիարտադրողականությունը: Աշխատատեղի մասնագիտացման հիմքը հանդիսանում է արտադրանքիկամ շինվածքիստանդարտացումը ն ունիֆիկացումը (պարզեցումը), ինչպեսնան տեխնոլոգիական գործընթացների տիպայնացումը, մշակվողդետալների ն այլն: քանակիկրճատումը մշխատանքի մասնագիտացումը է տալիսէլ ավեհնարավորություն լի հագեցնելաշխատատեղերը ն տեխնիկական կազմակերպչական ն հարմարանքներով բարձրացնել աշխատատեղերի մեքենայացման մակարդակը: Եվ որքան բպրձր 1 յսշխատատեղերի մասնագիտացման աստիճանը, այնքանքիչ է աշխատատեղին կցվող դետալների թիվը ն են ու

բարձր

արտադրական սարքավորումների օգտագործման

րությունները:

հնարավո-

Էնդհանրապես մասնագիտացված աշխատատեղերը լինում են երեք տեսակի՝հատուկ,մասնագիտացված ն ունիվերսալ: Հատուկկոչվումեն այն աշխատատեղերը, որտեղթողարկվումէ մեկ անվանումարտադրանք կամ մեկ շինվածք:Այն դեպքում,երբ դետալներիկամ շինվածքների թիվըտվյալ աշխատատեղում հասնում է 2-ից

ն սպասարկումը կազմակերպումը 9 62. Աշխափատեղերի

համարումենք միսչն10 միավորի,ապա այդպիսիաշխատատեղերը

մասնագիտացված, իսկ երբ այն գերազանցումէ այդ սահմանը,ապա է համարվում ունիվերսալ աշխատատեղ: այս Աշխատատեղի մասնագիտացման մակարդակասելով հասկանում ամենամեծ ենք ամբողջարտադրանքի կշիռունեցող մեջ տեսակարար հարաբերուդետալիկամ շինվածքիմշակմանաշխատատարության տվյալ աշխատատեղում մշակվողդետալներիկամ շինվածքնեթյունը րի ընդհանուրաշխատատարությանը: Աշխատատեղի կազմակերպման կարնորխնդիրներիցմեկը աշխաէ անհրաժեշտ տատեղիհագեցվածությունն միջոցներով: Աշխատատեղի հագեցվածություն ասելով հասկանումենք աշխաեն տատեղումտեղակայվածայն միջոցները,որոնք հնարավորություն տալիս աշխատողինկատարելիր պրոֆեսիոնալպարտականություններն ու հանձնարարությունները արդյունավետ:Այդմիջոցներիմեջ մտնում են աշխատատեղի մասնագիտացմանը համապատասխան հիմնան օժանդակսարքավորումները, կանտեխնոլոգիական տեխնոլոգիական Ա կազմակերպչական հարմարանքները,կապի, տրանսպորտի. սանիտարիայի, հիգիենայիԱ աշխատանքի արտադրության պաշտպանության,անվտանգության տեխնիկական միջոցները ն այլն: Աշխատատեղիհագեցվածությանհամար անհրաժեշտմիջոցները կարող են լինել մշտականն ժամանակավոր: Մշտականկոչվումեն այն միջոցները, որոնք մշտապեսօգտագործեն վում տվյալ աշխատատեղում: միջոցները օգտագործվումեն առանձինաշխաԺամանակավոր տանքներկատարելուժամանակ,պահվումեն հստակսահմանվածտեղերում, ն դրանցիցօգտվումեն նան տվյալ տեղամասի մյուս բոլոր աշխատողները: են հագեցվածության Աշխատատեղերի միջոցներըդասակարգվում հիմնականտեխնոլոգիական սարքպվորումների, օժանդակսարքավորումների, հարմարանքների, տեխնոլոգիական ն հագեցվակազմակերպչական-տեխնիկական ծությանայլ միջոցների: -

"

-

"

հարմարանքների

Հիճնական տեխնոլոգիական սարքավորումներըաշխատատեղի են, որոնցօգնությամբիրականացայն միջոցներն հագեցվածության վում է առաջադրանքի կատարումը:Դրանցթվին են պատկանումհաս,

ն սպասարկումը կազմակերպումը 962. Աշխատատեղերի

Գլուխ 6. Աշխատանքի կազմակերպում

տոցները,մեքենաները,ապարատները, հոսքայինգծերը,հաշվողական ն այլն: կառավարմանվահանակները համակարգիչները, են աշխատատեղերում իմնականսարքավորումները տեղակայվում այնպես,որ հարմարլինենսպասարկման «մարդ-համար,բավարարեն բխեն ն մեքենա» պահանջներինն բխեն մ մարդաբանական քենա» պահանջներին ցուցանիշներից: Օժանդակ սարքավորումները փոխադրման, տրանսպորտային, են, ինչպեսնան հումքի, բարձող ն բեռնաթափողսարքավորումներն ձեռքի հարմանյութերիե պատրաստիարտադրանքիտեղափոխման

տերյան,

ն

րանքները:

օգտագործՏեխնոլոգիականհարմարանքները աշխատատեղում ն են, վող բանվորական գործիքներն չափիչ հսկիչ սարքերը,հարման րանքները, պահեստայինմասերը, բանվորականփաստաթղթերը ն են այլն: Տեխնոլոգիական հարմարանքները չափազանցշատ դրանց ու քանակըպայմանավորված է աշխատատեղի ընտրությունն բնույթով: հագեցմանհամար կարնոր նշանակությունունեն Աշխատատեղի կազմակերպչական հարմարանքները: Դրանցմեջ մտնում են աշխաօժանդակհարմարանքները, տատեղիհագեցման որոնքնույնպեսպայն կիրառվող ը ացվողաշխատանքների Վանավորվածեն տեխնո

հարմարանքներն փաստացի օգտագործվող աշխատատեղում են գործիքներն նորմատի խ ն գործընթացներովնախատեսվող -Տ.

ու

մի Կ նոԱն աշխատատարության Ն որոշելիս գործակիցն Ղագեցվածության օգնությամբ գործիքների հարմարանքների կատարված աշխոտ հարաբերում աշխատա -

վային` ռարմարանք

աիհաոաաաի ՛

-

բոլոր հարմարնքները, ըստ իրենցբնույթի,կաԿազմակերպչական րելի է բաժանելմի շարք խմբերի՝արտադրական կահույք, արտադրան կան տարա, լուսավորման կ ապի հարմամիջոցներ, ազդանշանային առարկաներ րանքներ,գեղագիտական ն այլն: Այսպիսով`աշխատատեղերի հագեցվածության բոլոր միջոցները պետք է տեղադրվածլինեն սպասարկման, կարգավորման ն վերանորոգմանհամարհարմարու քի անվտանգությունը,աշխատանքիառաջավորձներնու մեթոդները ներդնելուհնարավորությունը: խնդիրնէ աշխատատեղի լավագույն Աշխատանքի ն ձնով հագեցման արդյունավետսպասարկման միջոցովապահովել աշխատանքի բարձրարդյունավետություն: Աշխատատեղի հագեցվածության մակարդակը որոշում են ըստ օգն գործիքների, հարմարանքների ըստ աշխատատարության տագործվող ն ըստ գործելաձների թվի:Աշխատատեղի հագեցվածության գործակիցը ն ըստ օգտագործվող հարմարանքներիգործիքներիորոշումենք՝ (Գիա)

ըստ

ն

ենք

աշխատատարությունը խատատարությանը. Գ

Ի"

(69), որտեղ

Աշ: նշ:

ագ

քի

կատարվող ն գործիքների օգնությամբ Աչ' հարմարանքների է, աշխատատարությունն խատանքի

աշ-

--

է: աշխատատարությունն Ա.2.--ընդհանուր շ

ըստ գործակիցն հագեցվածությա Աշխատատեղերի ն

,

՝

--

թվի որոշելիս

ե անհրաժեշտէ գործիքների

Ա հ արել եարը ովի ընդոանուր աճների գործ

րել

օգնո հարմարան Պրո" ա

-

րիք

"Լ

որու ' 6.10),ի որտե

Գիագափե -

գործելաձների

.

իրականացվող օգնությամբ գործիքների հարմարանքների Գ. րարվեն արենպակտ մով խատան, թիվն գործելաձների աշխատանքային

կազմակեջպմակց .

գ,

հագ

չազՀՏց: ՏՆ

--

ն

է,

թիվնէ: գործելաձների Գ,չ-- ընդհանուր

մեկը աշխակարերրտարրերից կազմակերպման Աշխատատեղերի է. կազմակերպումն տատեղիսպասարկման է այն ապահովելաշխանշանակում սպասարկել Աշխատատեղը են տվյալ աշանհրաժեշտ ն միջոցներով, որոնք տանքիառարկաներով խմբինիրենցառջն կամ աշխատողների աշխատողին խատատեղում ն անխափան արդյունա կամ առաջադրանքները դրված խնդիրները վետ կատարելուհամար:

(6.8), որտեղ

ճ.Աշիո. րանքի

Գ լուխճ.

,

կազմակերպում

Տ: 62. Ախատատեղերիկազմակերպումըն սպասարկումը

Աշխատւատեղի սպասարկմանաշխատանքները պայմանավորւած աշխամսոատեղերում իրականացվող աշխատանքների բնույբով: են պասարկմյանաշխատանքները խիստ

են ըստ

գործառույթների:

տարաբնույթեն

ն

Գծապատկեր6.3

բաժանվում

Աշխատատեղիսպասարկմանգործառույթները

Աշխատաստեղի սպասարկմանգործառույթասելով հասկանումենք

գործունեության կոնկրետտեսակ,որն օժանդակ աշխատանքային աշխատողների կողմից համապատասխան այությա իրականացվում

Վերանորոգման Տրանսպորտ Արտադրական արիական միջոցներ զննում, ԿԱաժխաքանի բանվորական գծագրերի,

Հա-

է որպես հիմնական արտադրության

Հ"կազմում

հումքի նյութերի

ղմաեսհոնալ ւ ն

պատր յուղում: պահեստավո փոխադրու արտադրանքի | իրականում

փաստաթղթերի

սպասարկում:

Սպասարկման են համապատասաշխատանքներն իրականացվում

բզ

աաաաամավոնիը

որակավորումունեցողօժանդակաշխատողների

ողսրց:

անե

լ

ան

գոյու»

հեռացումը թափոնների անին

ւ.

տեխնոլոգիական

Աշխատաստեղերին սպասարկողծառայությունները իրականացնում

րմաԱ

կարգավորել կանոնավորել |

արտադրական-նախապատրաստական, գործիքային,տրանսպոր-

տային, կարոգավորման, վերանորոգման,

ոու

հսկիչ-հսկողական, պահոս-

տային,էն,երգետիկ, տնտեսաշինարարական-վերանորոգման, կան-կենցա,ղային 6 3): գործառույթներ (տե՛սգծապատկեր սայասա | Բացի րկսա կմ ն վվերը նշված են գորգործառույթներից, կարող ծել|նման սանիտարահիգիենիկ, բժշկականօգնության,

վիճակում պահպանո

-

|

Աշխատատեղը

ՍՏ

Պահեստային

ՀԱՄ"

բոլոր տեսակինյութական արժեքների կըշ-

ընդունում, ||

ՏՍ

|

ՏՏ

լ

ՏՏ

էներգետիկարտադրության բոլոր օղակներին էներգոռեսուրսներով

րվ կավբրունաահեառավորուժ

կուլտ-զանգվա-

ծային,հասայրակական սննդին այլ գործառույթներ: Աշխատատեղի սպասարկմանբոլոր գործառույթները կարելիէ բա-

հաշվառում, Բաթու պահպանում

|

'

երեք խմբի՝ աշխատանքի առարկաների, ժիաշխատանքի ժանել րի աշխատողի սպասարկման գործառույթներ: մեծ

Դարչակպական պատրաստիարտադրանքի որակիհսկում,միջօպե-

Շին-վերանորոգման արտադրականտարածքի

Աշ խատատեղ ե ե րի

սպասարկումը նպատակասլաց կազմակերպելու է առաջին համար անհրաժեշտ ն հերթին ընտրել տվյալաշխատատեղի աշխատողիհամար

-

|

ԱՐՈՐ

ն

ջոց

ա

րացիոնհսկողություն,

ԱՏԳ

ԱԱ

| |

|ջատաառաաադարն է աշխատատեղեապահովում ն րի արտադրական ու կենցադային

տարածքների մաքրու-

արկում, թելըԱրարեը հուս: Լ

Ա աշխատանքներկու Նկարգավորում

անհրաժեշտսպասարկմանտեսակը:Այնուհետն ընտրած սայասարկմանյուրաքանչյուր տեսակի.համար սահմանել

տարի րեկոնկրետ մար հերքա-իդխ» ամիս, ել աաա ժամանակաշրջանի գիական րով հա-

նիշներից, նելով: տար նալ-որակաԼյանկազմըն թվաքանակը: Այնուհետ հստակեցնել սպասարկմանժամանակակարգն ու գրաֆիկը,հերթականությունը Ա պարբերականությյունը, սահմանել. թե ով ն որ ստորաբաժանումըէ

նացնելուտւվյալ գործառույթի սպասարկումը,այսինքն՝

անձնավորել

խկ սպասարկող ն ինչ թուն, երբ էապակե ծավալով ւաշխատատեղում

սպասարկումը: Ուստի, ե լու,

իրակա-

իբնիկ, ումն խափանումներիբարձր արդյունավետությամբ: ապա նման

ն

աշխատանքը կընթանա

նպատակասլաց կազմակերպելուհամարանհրաԱշխատատեղերը են ժեշտ է առաջնորդվելորոշակիսկզբունքներով:Այդ սկզբունքներից գործնակապլանայնությունը, ն այլն: Աշխատատեղերի սպասարկնությունը, խնայողականությունը ման պլանայնությանսկզբունքըվերաբերումէ սպասարկման բոլոր ն գործունեությանը, գործառույթներիկապակցված

ամբողջականությունը, հուսալիությունը,

իկգործակցված հետ: Աշխա գրաֆիկների ասարկման ժամկետների ծավալների,

որոնք

ա

սե

ում

են

ընթա

արտադրական

պլանավորման,.

աշխատանքներիպլանավորումը կազմում է տեղերի սպասարկման մի մասը:Աշխատատեղի պլանավոպլանավորման ներգործարանային

ղող :Ադշս(81սմտդմ տՀվքվմզդկոռոնզդորդկմտոռտփռո 11 'վղօ դորկմտոտփխո մսղմո մորով դ/րովը3ս վդյս դ3ս/8:սկոդոՀդ Հաղոմղկտրծտկ տզիողւսմնմո մուսկմտոտտովմզնղտոտտոլչը

իսկտնմողոը

մօմոմ ղ ըւսմզդտզկոոք ընզո զ ըւսիմոտո 'Ամզդդւս(8սմզ8 կողովը -ովզտմս1սմ զ ըւսիծոմզի դվիսձնսմըո՝մս վդոժ 'դ4ս/8ստզիտդւմ|նմո ծդոմն 1 բսիցոհովտո մօմոոմվդ՛ս դղՂջորո դոոկմտոտփր:Անոսմոտող դզմստող|ղ ճղը վմզցտմոնոտտոմսդովնցմ դոք8սկմոդսզց օղ ըսի ՀԽնծոտմո դմզդդուո-տմոմդտտո օտիհոչը մս 'իսսոքտո գ/տ ըյսմ -ոռով ժդղ տմոնդոտղ :Ամզղց նմսոլոդ դոժծ'1 տզիտդշսլնմո1զիոսո մօմոմ մ ըւսճդովոո մղօ որո դտրկմտոոփղր :դս/Թսիտոդոռդյոոտոփ մսիտեդտտի1զիտստ1ս Հստոտցոտոլոտտորո մջդվ 'ուսմզնզտոտտտո|շտ տովո|ղ նմոոմ 'մսղմտոկ 1զիտստՂ ըւսմզդգտը/ոռդտքժ:սմնտտմոդող -ոքոտոոտըոզոտհկտով1 վզսոմվկ Աղց տմոտնդոտոդորկմտոտոր դտոլոտտտո :Ամզդնստոո|շոդոնցդոտքօ դոմսմօմոմ վրովոզգսմիո :մմզդդտորոռդորնզտորով -որով դզ ուսդծոդողոմվ մըյւսկմոոտփոր վմզղժդտտող| շո Հսմս իսըյսստ վհոդոոոք 'մդղս/8սդոկոնմսճով դոն -մոտո ծդոմն 'մմտիտցծնսմոտ վմզդժդոտոտղ| շտղող 1Ոո 'մնզտտտ գ ըւսիոզտող|ոց -ոո|շտ ոո մտկզ/մօտզմկցսդդքովոչս ցորկմտոռտփո ըող վմզդղվՓոմեվհ վՂօ ո/ո տոց :ցրոջորտվ վմզդդտո-տմտնցգոտո մմզդծՈսսոցմսԵդոկ տովո|դզ ըւսիծոդողոմվ -տդտքոք օտիցդտրվտո -ոդովվ ըող մսսմ դորկմտոտհո մս 'զ ցրտդդ1սմ(մս՝վղջ նրո դտրկմոտո վնզտոտտող|շր -ոհր :1 դտմոնդտտո մղօ նմսձտվ դոտրկմտոտոո վմզդժդտտողլշո1/ո Հսմս դորկմտոռոթո1զիվմենդմ :ճզը դտրմոտոտտդ Ղող դզ նսմող մմզդմսիդոմցտհոդբվվ հոդոքտք վղօ ոլո դտրկմտո օտիոզտտոլոդիսղվվգտմեըսիծոդողոմվ -ոհոր :մմզղդժդտտտոխշտ դո 'մտզկրտքդորկմտոտոո դողում Ղ տսիծզդեդռող մսԵծոողվոց-ոդ -ո1ո դոըմսիոծմոո 1ոքիտզ ը՛սդտմ 1 մմզ 'վտո՛ս 'դրոօտրով վմզդղվժ -ոմԵե դվրոծւսծտմօցտիղոՀըոզոտոլոդ լ ըռսիծոցտկոմվդրոսկմտո -ոտո վմզնզտտտող|շր:մմզդդոս(44սդտող դտկոծմսեետովոդ-ոդոյտ -ոտմոտփ մվ | ուսմտտողղոտով Ամ՛սՌդոժոմս| իսկոնմողոքըմօմոմ իսմդողտզվ վմս 'վկոնմոտկտըդտը դուսկմտոտհոո վ տսիծճոտդտկոմվ տոմ ըյսդ 'վմզդտվոզժսմիո -մսիտկոմս տոմ ղՂվմզդդւս(Թստվետդոտը դող զ ըւսիմոտող դոռոքոք վղջ դորկմտոտփոո -ոքոմ վմդոտտտոլշտ 1զիտստդղջ որո -ՈոՀմսեծտոլ|ոդ-ոդոյլ,:մնմսո|ոդ դտժ 'զ էտլՍտտտկ դվմզդղվգոմե-դո ո վնզտտտողլշը:դտոլոտտոխոտըրով դոտրկմտոտո գոտը օտիմսիտդրվվ Ղ օտիղտշք ոզտտոլոդ 1 ըտսիծտդտոկամվ միակմտոոթո ղ միսհւմզկորետկ վմզնլմոփուվծը

:

`

կ

դոկողըրվվոմն ըտկ մմտիոօձնսմըովմզցժգոտող|շոդորկմտոտթո դոտկո«սԵծոոլոդ-ողութ վնղտոտոո|շր:մտիտօ վմզդժդոտոոլ -Շտ դտրկմտոտոո | օզը մմզ 'ըոսմզդդյս (Գսմնտտմո դողովվզո մսշսով դտդովմգոլ ըսիսոմվդ մըյսդմտոտո ցտդտշածետովոդ-տդոլ,

Դ

մզընսկ դողտոռծոմ վդյս ոդ աա -մտոտոոռդծգվ դրողոր :իսղօ դռորհմոոտփոռղդծըդվ տմի վմղդմսիդոոմ դոկոցըրվա գզ ըսիմն ԱզցժՈսսոջմսԵ շսմս դորհԱտոռիո ըսժողն դոր -դմոոտտո դոկտվտոոոծմզվ փսլողղզդյս վտտհդմժցորտեդովոզ 1 օտինոմե մը

-ետկողօդոտ նսկմտոտթոո դվվոհո1տտ փո"մղդտո՞սմսկ օզը 1ղիոսո վկոցորոք ողոտղտով ղ մզդնմյս մոր 'մզռտուսմսդվկոդորոք ՕՂ ըսդոծոսո տսբ վմզդմսիդոմ դոկոցըվվ իսսոջտոփ նղ :ոսնզտ -տտոոլչո 1ո զը իսմզդժդոտոո|շո դորհմոոռփո դզչ օտինոմե ղզղ 'ըսժոզն ռ(տ հովռոսդմորով 1սոդտրողմղդմնղտոտոոլվշո տշդքոմ -կդտ ժտզիոլ հոդտքուքվղտշսմսդվրծտկոոդօդտ մս Վ (ո նսկմտողոխո դընսդ դողտոտծոմ վղօ որո ռորկմոոտիո ցրողոր ։Սղնզտոտողղշո ժմոՀ վը 1ղկմտոտփո իսկոնմողոը մօմոմ իսմզդնստոո| շո իվցոմմսփ | Ասդոնսմոկ ղ ըսմզդժդոտտող|շո մըոսո|վկոշսմս զ ըսդտտվերոը -ոոը մըծողոդցօդտ նսիվմտոտխոոյսժիողնդորկմտոռփոո վոոոոճմղ. ՅքոսմզցցորՈոր դտ/տսմնտտմտցտկովմզոմծսփղ ցողտտտվդտ ը՛սդ «ոհոդքվս ռզ ըւսստմվկԱղցորո ցորկմոոտող :րսժոզն դո(:ստշղք -ոմվդտ դորկմտոոփտո ըւսիմվիոմվ1 նզտոտող|շո մըծտկոդցդտ նսկ -մտոտփտող ղոնդտքօմս Վ 0(տ դս սլ դորդմոոտտո վոհոոճմղբ :տմոնդոտո ղ դողոծղեետոլ -Ոց-ոցոր 'կոհոոճմզվ ղօ ճզմզ դորկմտոտտովնզտտտոողթո վոս դս/ժսնե :մղջ ցՈոսետիո՛1 դորդմտոտփո1զմտղմզ տՀզքոմվդոմորով

1այզոմղզկործտկ տզիռտդւմքնմո ցսդմտոտտո վմզնղտտտողվշր :մգդըսողոց դոսետետիդ -Հտ Ղ ցոկոծ սը Ամս 'Ադյս8րսմտդմ վիսկտփտհ վղց տղիտդոսքնմո 8վծ -դոմն Ղ մըղսդոՀըվմզդկոմղմմոտ դտրհմոոտփո վդյս ոս(Յսկոդտծդ մսղմող մորով դտոկմտոռփո տզիոդուս/նմտ վմզնղտտտոռ|շը

դվրոծդտտ

մօմոտմդորհոմզկոտրծտող վմդոտող|շո

:

ցդոկտիոոմե

մդյս(01սվյոոյսվողոոոմդով

օտիմսիոդտր/

-նդց :իսժդտտող|շոդտփոոլըո ցս հոտով Ծդտմնզ մդոս(Յսվտուսվ վմզդծռոտտղո շտդորկմտոռխո վմզնղտոտոոլշը :4Ոսդմդվոոմզմոտ յս դ մսիտդսդ զ8 -տհ վմդ 'տմի դտքվվվմզգդմտիշտվ վդվ' օտիմսիտդըվկ լ ՅտգիոԱը:սմ

իսհմզկուրնայկվեյուփոսվշըց իսէք

Տ 6.2.

կազմակերպում Գլուխ 6. Աշխատանքի

Գոյություն ունի աշխատատեղերիսպասարկմաներեք եղանակ՝ ն խառը: կենտրոնացված,ապակենտրոնացված Աշխատատեղերիսպասարկման կենտրոնացվածեղանակի էությունն այն է, որ սպասարկմանգործառույթներըկենտրոնացվումեն են համապատասխանծառայություններիմեջ, որոնք էլ իրականացնում բոլոր ստորաբաժանումներիսպասարկմանաշխա-

ձեռնարկության տանքները:

|

Սպասարկմանկենտրոնացվածեղանակընպատակահարմար է կին րառել մասսայական սերիականարտադրությանխոշոր ձեռնարկուսպասարկող թյուններում: Կենտրոնացված սպասարկման դեպքում են ունենում կիրառել մասնաձեռնարկությունները հնարավորություն աշխատագիտացվածսարքավորումներ,ընդգրկելհամապատասխան կազմ, կազմակերպելմասնագիտացվածտեղամասեր,կենտրոնացնել կատարումը:Սպասարկման այս կամայն ֆունկցիայիաշխատանքների այս եղանակըհնարավորությունէ տալիս արդյունավետկազմակերպել սպասարկողանձնակազմիաշխատանքը, այնԱանհրամեքենայացնել դեպքում բոլոր ուժերը աշխատակենտրոնացնել տվյալ ժեշտության տեղի կամ տեղամասիվրա: Աշխատատեղի կենտրոնացվածսպասարէ կումը բարձրացնում սպասարկմանորակը, ապահովումէ դրա հուսալիությունը, խնայողությունը ն բարելավումսպասարկմանաշխատանքների ներարտադրականպլանավորումը: Սակայն աշխատատեղիսպասարկմանայս եղանակըբարձր արդյունավետությունկարող է ապահովել այն ժամանակ,երբ կազմակերպչական բարձր հիմքերի վրա է դրված աշխատանքին արտադրության

կազմակերպումը:

Աշխատատեղիսպասարկմանապակենտրոնացված եղանակիդեպքում սպասարկման աշխատանքներնիրականացվում են կա՛մ տվյալ աշխատատեղում՝իրենց ուժերով կա՛մ տվյալ տեղամասիառանձին օժանդակ աշխատողներիկփղմիցԱյս եղանակըկիրառելի է հատկան առավելությունըկայանում պես փոքր ն միջինձեռնարկություններում, է նրանում, որ սպասարկումնիրականացվում է նպատակասլացն օպերատիվձնով, բարձր է գծային ղեկավարներիմոտ ժամանակինն որակով սպասարկելու պատասխանատվությունը: Աշխատատեղի սպասարկման խառըեղանակն այն է, երբ սպասարկման որոշ գործառույթներիրականացվումեն կենտրոնացված,իսկ որոշները՝ ապակենտրոնացված՝ սակայնհաշվի առնելուլ նախորդերկու եղանակներիդրականկողմերը: .

յ

ն ազասարկումը կազմակերպումը Ախափատեղերի

սպասարկմանկոնկրետ եղանակի ընտրութ Աշխատատեղի կոնկրետ պայմաններով է տվյալ արտադրության

պայմանավորված

նվազագույն ն աշխատանքային չափանիշընդունելովնյութական ծախսումները: գործումկարնորնշանակություն կազմակերպման Աշխատատեղերի

ատեստավորումը: ունի աշխատատեղերի

ատեստավորումը Աշխատատեղերի ն ինչպեսդիտենք,արտադրական են Աշխատատեղը, ն կարնոր օղակն է, որտեղ տեղի սկզբնական գործընթացի միացումն սպառում Սոր միջոցների ն. արտադրության աշխատուժի Ուստի կարնորնշաարժեքներստեղծելու նպատակով: սպառողական նկատմամբմշտականուշադրու նակությունունի աշխատատեղերի որ անհրաժեշտէ անընդՍա թյուննու հոգատարությունը:կնշանակի, 6.2.4.

աշխատա

ունենո

կատա համա

պարբերաբար պայմանները, բարելավելաշխատանքի միջոցներըն. այն արտադրության լագործել տեղակայված չափիչ ե հաշվող գործիքներով, անհրաժեշտնոր հարմարանքներով, ձեռէ հաճախակիանդրադառնալ սարքերով:Հետնաբար, անհրաժեշտ ուսումնասիրելդրանցիրական բոլոր աշխատատեղերին, նարկության միջոցով: ատեստավորման վիճակնաշխատատեղերի ֆոնդերի,աշ" հիմնական է բարձրացնել նպատակն ատեստավորման օգտագործմա ռեսուրսներիարդյունավետ ն նյութական խատանքային յուգնահատել է օբյեկտիվորեն մակարդակը:Դրա համար անհրաժեշտ նոր ն վերազինել վերականգնել վիճակը, աշխատատեղի րաքանչյուր ն սարքերով: Աշխատատեղ հարմարանքներով տեխնոլոգիական ստուգմանն գնահատճար է բազմակողմանի

հատ

Աշխատա

նշանակում ատեստավորել թե որքանովէ պարզել, միջոցով

համապատաս աշխատատեղը տեխնիկական, բավարարում պահանջներին նորմատիվային ն պահանջները: սոցիալական տնտեսական կերպչական, ատեստավորման աշխատա Առաջինանգամաշխատատեղերի

կազ

ն

ներ

համակարգի տարիներին

վարչահրամայական միայն Խորհրդային սկսած 80-ական թվականներից

կատարվելեն

հատկապես

այլ Միությունում, կիայում:

նան

ն ոչ

ն Չեխոսլովա Հունգարիայում Գերմանիայում,

ուղղությանբ ատեստավորման.

աշխատատեղերի էլեկտրատեխ Հայաստանում է տարվել Երնանիէլեկտրալամպերի,

լայն աշխատանք

Օրինակ՝Երեանի գործարաններում:

էլեկտրաապարատների նիկական,

Գլուխ6. Աշխատանքի կազմակերպում

էլեկտրալամպերի գործարանում1985-90

կազմակերպումըն սպասարկումը 8:62. Աշխարատփեվերի

են կատարել

լ այնածաԸստ կազմակերպատնտեսական գնավալ ու ամբողջական աշխատատեղի հատկանիշի՝ գույքագրում, կազմելբոլոր առնում աշխատատեւղերի վեհատում կատարելիսհաշվիենք արդյունավետ աշխատատեղի րաբերյալ ատեստավորման քարտերը,բոլոր անձն տարածական նախագծումը ձեռքի հասանեչափերիպահպանումը, նագրերը,մշակել ատեստավորման սարքավորումների ցուցանիշները, ատեստւսվորմանլիությանաստիճանըն դիրքը, սարքավորումների օգտագործմանն հանձնաժողովների միջոցովանցկացրել աշխատատեղերի այտեստաափոխային գործակիցը, Մորու ն վերլուծելու աշխատատեղիսպասարկմաննպատան եղանակների ու ձներիճիշտկիրառումը: նան բազմահաստոցային Կարնորտեղ է հատկացվում սպասարկմանը, ցույց է տալիս, որ գոյությունունի ատեստավորման երկու ն մեքոդ: Ընդ որում մեկ դեպքում աշխատանքի ձների մեթոդներիկիրառմանը,աշխաառաջավոր ատեստավորումը դիտվում է իբրն գործընթաց ն առանձին տանքների աշխատանքի համատեղմանը, գործառույթների արեաքում՝ իբրն ն աշխատողիտարակարգի համապատասխանությանը, ինչպեսնան մեթոդըկիրառելիէ սերիական Առաջին արտադրության,հսկ երկգործողնորմաների որակիննայլ ցուցանիշների: րորդըմասսայական-հոսքային արտադրության Ըստ աշխատանքիպայմաններին անվտանգությանտեխնիկայի ձեռնարկու թյուններում: Առաջին մեթոդիդեպքում ան ատեստավորմ աշխատանքեր լ մե են հատկանիշի՝աշխատատեղը գնահատելիսհաշվի ենք առնում, թե սաընդգրկվում աշխատատեղի գույքագրումը, ատեստավորում ը նարդնիտարահիգիենիկ փաստացիպայմաններըորքանով են համապայունավետության բարձրացումը, իսկ երկրորդ մեթոդիդեպքում` աշխատասխանումնորմատիվային ինչպես են ապահովված պահանջներին, տատեղիանձնագրավորումը, ն ատեստավորումը ե աշխատանքի կազաշխատանքի անվտանգությունը պաշտպանվածությունը: Ուստիաշմակերպման ձների կատարելագործումը: Այնուամենայնիվ, երկու մեխատանքիպայմաններըգնահատելիսորոշում ենք օդի աղտոտվածութոդների հիմքումէլ ընկածեն աշխատատեղի ե, ատեստահաշվառումը թյունը, ջերմաստիճանը, խոնավությունը,աղմուկը,թրթռոցը, լուսավորվորումը: ճ առագայթումը, աշխատատեղիներքին ձնավորումը ն վածությունը, Ընդհանրապես, աշխատատեղերի ատեստավորումը իրականացվում է հետնյալ կահավորումը:Ըստ աշխատանքիպաշտպանությանն անվտանգուհաջորդականությամբ կազմում են ատեստավորման թյան տեխնիկայի՝հաշվի ենք առնում աշխատանքիմոնոտոնությունը, հանձնաժողովներ, որոնք սկսում են լայնամասշտաբ գույքագրում: Այնուհետն,կազմումեն աշխատատեղերի ձեռքիծանր ֆիզիկականաշխատանքների ծավալը աշխատատարուքարտերը,անձնագրերը, ընտրում ատեստավորման թյան մեջ, անհատականպաշտպանության միջոցներովապահովվահամարանհրաժեշտ ցուցանիշները: ն այլն: Նախածությունը պատրաստական աշխատանքներն ավարտելուցհետո անց էն նում կացատեստավորումը ավարտելուցհետո ամփոփումն Աշխատատեղի բուն ատեստավորում: աշխատատեղերի յտեսԱշխատատեղերի ն յուրաքանչյուր աշտավորմանընթացքումկոմպլեքսձեովգնահատում են վերլուծումենք ատեստավորման արդյունքները յուրաքանչյուր վերաբերյալընդունումկոնկրետորոշում: խատատեղի աշխատատեղ հետնյալուղղություններով. կարող են լինել ատեսԱյդորոշմանհամաձայն՝աշխատատեղերը տեխնիկատեխնոլոգիական, բայց արդյունավետ դարձնելուենթատավորված,չատեստավորված, կազմակերպատնտեսական, կա, լուծարման ենթակա: կամ էլ չատեստավորված աշխատանքի ն ն պայմանների անվտանգության տեխնիկայի: են այն աշխատատեղերը, համարվում որոնք ըստ Ատեստավորված Աշխատատեղը ըստ տեխնիկատեխնոլոգիական են մակարդակի գնահատման ընդգրկում համապատասխանում ներկայացվողպակոմպլեքսգնահատման է օգտագործվող սարքավորումների արտադրողաԸնդ որում՝չի կարողատեստավորված հանջներին կամ գերազանցում: կանությունը, արտադրանքի որակիպահանջներին սարքավորումների ատեստավորման որնէ պարամետրի կամցուհամարվել, եթե նույնիսկ համապատասխանությունը, սարքավորումների տեխնոլոգիական հնամեծությաննկատմամբ: ցանիշիգծով առկաէ իջեցումնորմատիվային րավորությունների օգտագործումը, տեխնոլոգիական գործընթացի ն առանձին որտեղ Այն ցուցանիշիկամ մի քանի առաջատար լինելը աշխատատեղերը, աշխատատեղի հագեցվածությունը: են ցուցանիշներիգծով առկա շեղումներ,բայց հնարավորէ կազմակեր-

թթ.

աարմար ամփոփել արդյունքները: ծառույթների լշխատատեղերի ատեստավորման փորձի ուսումնասիթությունը

Դ»

արդյունք:

|

ի

"

"

գրվաճ.

խատանքի կազմակերպում 9 6.3. (խատանքի պայմանների բարելավումը

Ինչպեսարտադրական, խոր ազայնպեսէլ արտաքինմիջավայրը ու է նրա ֆիզիկական հոգնոր դեցություն թողնումմարդուօրգանիզմի, ն աշխատանքի նան նրա աշխատունակության աշխարհի,հետնաբար արտադրողականության վրա: Այդ պատճառովմարդուն մակարդակի ու աշխատանքի պայմանների շրջապատող բազմաթիվ բազմատեսակ ազդեցությունն ուսումնասիրելիս կարնորխնդիրէ դառնումմարդուօրիմանալը:Այդ է գանիզմիֆունկցիոնալառանձնահատկություններն պատճառը,որ աշխատանքի տարբեր պայմաններն ուսումնասիրող մասնագետներ հոգեբաններ,բժիշկ(տնտեսագետներ, սոցիոլոգներ, ն ներ, ֆիզիոլոգներ այլն), տարբերասպեկտներով ուսումնասիրելով նետարպայմանները՝ աշխատանքի տալիսեն տարբերբնորոշումներ ու բեր ձեով գնահատում դասակարգում պայմանների աշխատանքի վրա ազդող գործոնները:

տեխնիկական միջոց

շխատանքները, ծախսերը, իրականացման ժամկետ խանատու օղակնե րը, սպասվե ն արդյունքը այլն:Միջոցառումները ներդնելուց հետո ք րդյունքները ն ընդունվում համաորոշում: որասխան ռավելբարդ էլուծարման ր աշխատա տեղգործ ունենքկոն ենթակա ա

ամփոփվում

,

տ

Աշխատանքի պայմաններըբնորոշող գործոնները են բազմաթիվ գործոննեԱշխատանքի պայմանները բնութագրվում են ունենում գորրով: Դրանքէականազդեցություն աշխատանքային ծունեությանընթացքումմարդուֆիզիկականն հոգնորֆունկցիայի, ն արտադրոնան նրաառողջության, հետնաբար աշխատունակության բազմազանեն իրենցառաջացման ղականության վրա:Այդգործոնները ն ազդեցության ձներով,նշանակությամբ արտահայտման տեսակետից, է բոլոր գործոնները էլ անհրաժեշտ խմբավոբնույթով:Այդպատճառով րել ն դասակարգել ըստ որոշակիհատկանիշի: բնորոշողգործոններըդասակարգվում պայմանները Աշխատանքի են ըստ հետնյալչորս խմբերի՝ ա. սանիտարահիգիենիկ, բ. հոգեֆիզիոլոգիական, գ. սոցիալ--հոգեբանական, դ. գեղագիտական: , Յուրաքանչյուր խմբիմեջ մտնում են մի շարք գործոններ,որոնցդատե՛ս աղյուսակ6.3--ում: սակարգումը են ունենում անմիկջական պայմաններն ազդեցություն Աշխատանքի ն նրալարվածության հոգնածուծանրության, բանվորիաշխատանքի թյան վրա: Ֆիզիկականաշխատանքի ծանրությունը որոշվում է արմարդուֆիզիկական ծախսումտադրության գործընթացում էներգիայի ներիամբողջությամբ բոկամաշխատանքի պայմանները բնութագրող լոր գործոններիհամատեղազդեցությամբ: Այսպիսիպայմաններում 6.3.1.

ծազուրկների բանակը: Հաշվի առնելով կուտակված

ամապատասխան՝ համալրելով գոր-

ոի փորձը պրակտիկան՝ գերի մանության դեպքում պետք կարնոր է տալ տարգութ շարան» ցայության յուններում վորմանը: աշխատատեղերի ատեստաթյուն

տարբեր

ն

ն

սե

ա-

Ըձեռն

ճ.3.

Աշխարանքի աայմանների

բարելավումը

բարելավումը պայմանների 9:63. Աշխապանքի

Գլուխճ. Աշիատփանքի կազմակերպում

է

մարդուօրգանիզմը կարող ընդունելնորմալ,ոչ նորմալ (պաթոլոգիական) ն սահմանային(նախապաթոլոգիական) վիճակ:Դրանցիցյուրաքանչյուրնունի իր տարբերիչհատկանիշները: Ալյուսաւկճ.3

Աշխատանքի պայմաններըբնորոշող գործոններիդասակարգումը

(նախապաթոլոգիական)

ԿԻ

|

|

որոնքիրաԵրկրորդխմբիմեջ մտնում են այնպիսիաշխատանքներ, աշխատողից պայմաններում, են նույնպես նպաստավոր կանացվում էականփոփոխուֆունկցիայի հոգեֆիզիոլոգիական չեն պահանջվում չի ն նկատվումաշվիճակըմնում է անփոփոխ, թյուններ,առողջական ն անկում: Հետնաբար, առաջին երկրորդ խմբերի խատունակության են գոյությունչունեն,ն դրանքկարող միջնէականտարբերություններ նորմալ պայմաններ: համարվելաշխատանքի տեպայմաններում են ոչ լրիվբարենպաստ մտնում Երրորդխմբիմեջ է պահանջում որորնցկատարումը ղի ունեցող այն աշխատանքները, հավիճակին

| Հոգեֆիզիոլոգիական | |Սոցիալ-հոգեբանական Գեղագիտական

Սանիտարահիգիենիկ ՊԱՐ" Հո" մա

ի

ԱԱ

ներ-| |Ա Օդի ջերմաստիճանը " ր | Ֆիզիկական ծանրա-||Արտադրամասերի Օդի խոնավությունը քին ձնավորումը բեռնվածությունը տ Օդի շարժումը Նյարղային-հոգեկան| |Ներքինկահավորման Լուսավորվածությունը ծանրաբեռնվածու-| գունայինլուծումը նլ տուցան ր դիրքը ասվորակա

||

|

ն շը. պարակի Կլ նատումը իռա-

ն

ն

ր

կիրառու Բովանդակալից բաճրրական վԱշխատանքի | որապունի կիրառու աշխա» Աթան Թրթռումը տեմպը Ունալուսային միասմիօրի- տանքը Սշխատանքի ոիփուվամու

ր

նա Օդի փոլոտվածուշյոնը ուն Խիհետ որ, ելու ԱԻ ր

գազիառկայությունը

տիռեժիմը

ր

րր

-

համաձայնեցված միասնությունը

:

մեծանում է ար-

խմբին Հինգերորդ

աշխատանքային հետեանքով հեղ պայմանների են

Հ

Աշխատանքի ինստիտուտի մշակածմեգիտահետնյզոտական թոդականցուցումների՝աշխատանքներն բաժանիրենցծանրությամբ վում են 6 խմբի: Առաջինխմբիմեջդասվումեն այն աշխատանքները, որոնքիրակաեն հարմարավետ, լիակատար բարենպաստ պայմաններում, նացվում այսինքն՝մտավոր,ֆիզիկական,նյարդային,էմոցիոնալծանրությունը է մարդուֆիզիոլոգիական լիովինհամապատասխանում հնարավորություններին:Աշխատանքի վերջում հոգնածությունըլինում է աննշան, հետնաբարաշխատանքինման պայմաններումլիովին պահպանվում են մարդուառողջական վիճակըն աշխատունակությունը:

ծայրա-

առավելանբարենպաստ, աշխատանքի ընթացքում տարման շրջանի(հերթափոխի, վերջումձնավորվում շաբաթվա)

ընդհանուր

իջնում ն հոգեկան լարվածությունը, նյարդային րանումէ մկանային, ցուցաեն տեխնիկատնտեսա ն վատանում աշխատունակությունը են չեկարող ու հոգնածությունը Սակայնայդ լարվածությունն նիշները: միջոցով: ն հանգստի ռեժիմիբարելավման աշխատանքի զոքացվել որոնց են այնպիսիաշխատանքներ, պատ կանում Չորրորդ ր խմբին հաեն պա մանները հանգեցնում ոչոչնպաստավոր վոր պայ նպ դեպքում կատարման խոր որոնք բնորոշեն լիովինառողջ մարդկանց կազդեցությունների, մեծավիճակին:Այս դեպքում (նախապաթոլոգիական) սահմանային իջնումէ աշխատունա ն նյարդային ծախսումները, նում են մկանային պրոգործոնները արտադրական ն թունավոր կությունը,վտանգավոր

հիվանդությունների ֆեսիոնալ են դառնում, պատճառ նության ըզներդաէն տադրական վնասվածքների թիվը այլն: Սարքավորումների որոնցկաեն այն աշխատանքները, վերաբերում

վիտարական բեչե վիճակը Ըստ

սահմանային մարդուօրգանիզմի լրիվառողջ մարդումոտ բարձԱյսդեպքում հակազդեցություններ: տուկ է

որոնքբնոհակազդեցություններ,

ոչ նորմալ (պաթոլոգի օրգանիզմի լիովինառողջ մարդկանց են Առաջանում հոգեկանն նյարդային վիճակին: ֆունկցիոնալ

րոշ են

կան)

հիվանդութ

պրոֆեսիոնալ սիստեմիխիստ լարվածություն, ու արտադրողաեն աշխատունակությունը իջնում չափով նշանակալից կանությունը: որոնցՎաեն այն աշխատանքները, Վեցերորդխմբինվերաբերում գերբեռնվաու հաճախանսպասելի արտակարգ ընթացքում տարման (ոչ նորմալ) ծությունըառաջ է բերումսուր պաթոլոգիական կյանքիհամար կարնորօրգանների ցություններ, խախտումներ:

հակազ ֆունկցիոն ծան

Գլուխ ճ. Աշիավանքիկազմակերպում

պայմաններիբարելավումը Տ 6.3. Աշխատանջի

Աշխատանքի ծանրության խմբերըորոշվում են աշխատանքի պայմաններիգնահատման հիման վրա: Ուստի աշխատանքի ծանրությունը որոշելու համարնախապես է մշակել բանվորական անհրաժեշտ տեղերիաշխատանքային պայմանների քարտեր, որտեղ կարտացոլվեն սանիտարահիգիենիկ, ն հոգեֆիզիոլոգիական սոցիալ--հոգեբանականու էսթետիկական բոլոր գործոնները: Ըստ գոյություն ունեցող մեթոդիկայի՝ յուրաքանչյուր գործոն գնահատվում է բալային միավորով` կախվածնրանից,թե ըստ ծանրության`որ խմբի աշխատանքի մեջ է մտնում: Պրակտիկ աշխատանքային գործունեությանընթացՔում, ըստ աշխատանքի պայմանների, աշխատանքները դասակարգվում են հետնյալ6 խմբերի. բարենպաստպայմաններում կատարվող աշխատանքներ, համեմատաբար բարենպաստպայմաններում կատարվող աշխա"

"

տանքներ, լրիվ

ոչ

բարենպաստ,լարվածություն' պահանջողն

պայմաններում կատարվող աշխատանքներ,

միօրինակ

անբարենպաստ, նշանակալից լարվածությունպահանջողն միօրինակպայմաններում կատարվող աշխատանքներ, առավելանբարենպաստ, բանվորական բարձրլարվածություն պահանջողմիօրինակպայմաններում կատարվող աշխատանքներ, արտակարգանբարենպաստ, չափազանցբարձր բանվորական լարվածությունպահանջող,միօրինակու ոչ հիգիենիկպայմաններում կատարվող աշխատանքներ: նման Աշխատանքի պայմանների շերտավորումը, որի նպատակն է իրականացնել աշխատավարձի կարնորսկզբունքներից մեկը՝ շերտավորել աշխատավարձն ըստ աշխատանքի պայմանների, ունի մի շարք առավելություններ պրակտիկայումկիրառվող երեք խմբովշերտավորման նկատմամբ: Այժմլայն տարածում ունի աշխատանքի պայմանները հետնյալերեք խմբերիշեքտավորելու պրակտիկան, աշխատանքի նորմալպայմաններ, աշխատանքի ծանր, թունավոր,վնասակար պայմաններ, աշխատանքի առավելծանր,առավել թունավոր,առավել վնասակար պայմաններ: Իհարկե,աշխատանքի նման պայմանների շերտավորումը, չնայած պրակտիկայում լայնորեն կիրառվելուն, չափազանց է ն մոընդհանուր "

"

"

"

"

"

Ն

7`

լարվածությունը 0յարդային--էժոցիոնալ բանվորական կարող էլինել ֆիզիկական, Նհոգեկան, ինչմիասինվերցրած:

պես առանձին-առանձին, այնպեսէլ

բոլորը

տավոր, այն լիովին հաշվի չի առնում աշխատանքիլարվածությունը, միօրինակլինելը, աշխատանքի պայմաններիմիջն եղած աստիճանան ն սանիտարահիգիենիկ գորվորումները այլ հոգեֆիզիոլոգիական դասակարգումը ծոններ:Այդ պատճառովէլ աշխատանքիպայմանների թվով ավելի շատ խմբերիբաժանելը ավելի իրականէ, քանի որ այն հնարավորինչաւի օբյեկտիվորենէ հաշվի առնում գոյություն ունեցող իրականպայմանները: շերԱշխատանքիպայմաններըհանդիսանումեն աշխատավարձի է նախատեսվումնրանց,ովտավորմանհիմքը:Բարձրաշխատավարձ քեր աշխատումեն առավելծանր ու վնասակարպայմաններում:Դրա տեղերումկայուն բանվորական նպատակնայդպիսիաշխատանքային ու է: կադրերիընդգրկումն ապահովումն Չնայածսիստեմատիկ կերպովբարելավվումեն աշխատանքիպայմանները,այնուամենայնիվ,ներկաշրջանում ոչ նորմալ աշխատանքի պայմաններումաշխատողներիթիվը բավականմեծ է: Ուստի, բացի բարձրտարիֆայինդրույքներով ն հաստիքներովվճարելուց, մարդու վրա աշխաօրգանիգմի,նրա առողջությանն աշխատունակության փոխհաներգործությունը տանքային պայմանների անբարենպաստ ն տուցվումէ նան լրացուցիչվճարումների,արտոնությունների առավելություններիձնով: Դրանցթվինկարելի է դասել կրճատաշխատանքաժամկետիցշուտ յին օրվա սահմանումը, լրացուցիչ արձակուրդները, այլն: կենսաթոշակիսահմանումը ն ֆիզիոլոգները,հոգեբանները, Աշխատանքիգծով մասնագետները, ուսումնասիրելովմարդկայինօրգանիզմիառանձնահատկությունները, պահանջներ,որոնց կատարումը մշակել են մի շարք նորմատիվային պայմաններ:Այդ նորմանպաստավոր երաշխավորումէ աշխատանքի են ն սարքավորումների տիվներըօգտագործվում նոր աշխատանքների ն նախագծման,աշխատանքի հանգստիռեժիմիբարելավման,աշխան վարձատրությաք ժամանակ:Սակայն,եթե այդ տանքինորմավորման ժամահաշվի չեն առնվում նախագծման օբյեկտիվորեն պահանջները առաջընթացը նակ, ապա գիտատեխնիկական բարելավելու համար:Վերը նշվա ընձեռնումդրանք աշխատատեղում են ՇՒԼ-245-71 սանիտարաամփոփված նորմատիվայինպահանջները կան նորմաներիմեջ: Է պայմանների բարելավումըանընդհատգործընթաց Աշխատանքի միջոցառումների Այդուղղությամբիրականացվող է նրանից,թե որքանովեն հիմնավոր կախված չափով նը նշանակալից

ւ հնարավորո Լ:

արդյունավե

Գլուխճ. խատանքի կազմակերպում

չ 63.

վածդրանքտնտեսապես, սոցիալապեսն ֆիզիոլոգիապես: Այդպատէ ճառով մինչն միջոցառումների մշակումնանհրաժեշտ նախապես ուսումնասիրելաշխատանքի պայմանների փաստացի վիճակը,այնուհետն միջոցառումների մշակմանժամանակ օգտագործելըստ աշխան հաշվի տանքիծանրության քանակականգնահատմանմեթոդները ու առնել կոնկրետտվյալ պայմաններում աշխատողմասնագետների բանվորների կարծիքները: Նորմալն անվտանգաշխատանքային ստեղծմանհապայմանների ու մարմիջոցառումների ժամանականհրաժեշտէ մշակման ներդրման առաջնորդվելաշխատանքի հաջորդակագիտականկազմակերպման ն կության կոմպլեքսային սկզբունքներով: Միայնայսպիսիմոկարնոր տեցմանդեպքումաշխատանքիպայմանների բարելավմանմիջոցան ռումներըկտանսոցիալական տնտեսական առավելարդյունք: ունեն սոցիալ--՛տնտեսական Այդ միջոցառումներն նշանակություն: ն նորմալգործուԴրանքներդրվումեն ոչ միայնմարդուառողջության նեությանանհրաժեշտ բոլոր պայմանների ստեղծման,այլ նան աշխան արտադրությանարդյունավետուտանքի արտադրողականության թյան բարձրացմանհամար: Սակայնարդյունաբերական ձեռնարկություններումաշխատանքի բարելավումըխթանելուհապայմանների մար առայժմչկան տնտեսականխթանմանարդյունավետ համակարու գեր:Այդէ պատճառը, որ այս ուղղությամբտարվողաշխատանքներն աշխատանքիպայմանների բարելավմանվրա կատարվողծախսերը դեռնսչի կարելիհամարելբավարար:Դա հիմք է տալիսասելու,որ այսուհետն նս աշխատանքի պայմանների բարելավումը պետքէ դառնա առարկա: լուրջ մտահոգության ն արտասահմանյան Հայրենական գիտնականները՝ ֆիզիոլոգները, սոցիոլոգները,բազմաթիվհետազոտությունների հոգեբանները, հիման ն նրահոգեկանխանգարումվրաապացուցելեն մարդուօրգպնիզմի ն նրա շարժների վրա մթնոլորտային ճջշմանչ օդի ջերմաստիճանի ման, օդի խոնավության, ուլտրաձայնին աղմուկի,թրթռոցի,արտադրական շենքերի ն աշխատատեղերի լուսավորման,շրջապատիօբն յեկտներիգույների այլ գործոնների վնասակարազդեցությունները: Նրանցուսումնասիրությունների հիմանվրա որոշվածեն դրանցթույլատրելիության սահմանները: Հետնաբար, բարելավելկամ նորմալացէ մարդուօրգանիզմիհանել աշխատանքի նշանակում պայմանները մար բարենպաստ կամ առանձին դարձնելբազմաթիվ ազգործոնների

դեցությունը:

ՆՈՐ

բարելավումը պայմանների ախավպանքի ձեռ-

արդյունաբերական բարելավումն պայմանների Աշխատանքի ուղիներով: ընթանում նարկություններում էերկու հիմնական մարդու վրա ազդող միջավայրում Առաջինուղին արտադրական է: մեկուսացումն ն անբարենպաստ գործոնների թունավոր երկրորդուղինայն է, երբ բարելավման պայմանների Աշխատանքի

բանվորներին .հնաեն մի շարք միջոցառումներ, որոնք ձեռնարկվում ն թունավոր անբարենպաստ են տալիսպաշտպանվելու րավորություն են այդ մեղմացնում կամ փոքրացնում, ազդեցությունից, գործոնների բնականաբար,առաջինուղին առավել ազդեցությունը: գործոնների է արտադրաքանի որ այն հանգեցնում է, քան երկրորդը, գերադասելի աշխան չի պահանջում բարելավմանը ընդհանուր կանպայմանների Սակայն կիրառում: միջոցների անհատական տանքիպաշտպանության որ ոչ պայմաններ, առայժմանհնարէ ստեղծելայնպիսի պրակտիկորեն ն մարդուօրգանիզմինրաաշմի գործոնբացասաբար չանդրադառնա աշխատանքի պայմանների վրա: Այդ պատճառով խատունակության կիրառհավասարապես էլ վերը նշվածերկու ուղիներն բարելավման մեջ: վում են արտադրության

'

միջոցակարնորագույն բարելավման պայմանների Աշխատանքի ու ավմեքենայացումն գործընթացների ռումներիցեն արտադրական են տալիս ծանր ֆիզիկաԴրանքհնարավորություն տոմատացումը: փոու անհրապույրաշխատանքը հոգնեցուցիչ կան, աշխատատար, գործընթացների Արտադրական աշխատանքի: խարինելմեքենայական են բարձրացնում արտադրակա ու ավտոմատացումը մեքենայացումն Արմակարդակը: արտադրողականության ն աշխատանքի կուլտուրան ն հոսքայինգծերի մեքենայացումը մեջ կոմպլեքսային տադրության գործինն են աշխատանքի կազմակերպման ներդրումընպաստում Աշխակիրառմանը: հիմանվրա վարձատրման արդյունքի վերջնական անէ ձեր ուժեղացնում կոլեկտիվի կոլեկտիվ տանքիկազմակերպման որակինկատհսկողությունը ՎԽշխատանքի ղամներիմեջ փոխադարձ արտադրաԱյժմհիմնական օգնությունը: փոխադարձ մամբն խթանում ունեն կարիք խիստ համեմատ մեքենայացման կան գործընթացների ն տեղափոխման որտեղ աշխատանքները, |

բեռնման-բեռնաթափման մասը:

մի զգալի զբաղվածէ բանվորների ու ավտոմատացումեքենայացումն գործընթացների Արտադրական են տնտեսական արդյունավետուիրականացվում մը հիմնականում կատարելագործընթացների ն տեխնոլոգիական թյան բարձրացման են Եվ եթե այդ ժամանականտեսվում աշխագործմաննպատակով: |

բարելավումը խատանքի պայմանների

Գլուխ 6. Աշիեւվաւնքի կազմակերպում

8 63

տանքիգիտականկազմակերպմանհոգեֆիզիոլոգիականն սոցիալաունենում կան խնդիրները,ապա մեքենայացումնու ավտոմատացումն են մարդու առողջությանհամար բացասականշատ հետնանքներ: Այսպես, օրինակ, կարող է բարձրանալնյարդայինլարվածությունը՝ մեծ թվով հաշվարկներպահանջող բարդ ու ճշգրիտ մեքենաներիու սարքավորումներիօգտագործմանդեպքում, մեծանալպրոֆեսիոնալ հիվանդներին առաջինհերթին,սիրտ-անոթային հիվանդներիթիվը, աշխատանքիմիօրինակությունըն այլն: Ուստի, արտադրականգործընթացներիմեքենայացմանու ավտոմատացման,հատկապես նախագծմանժամանականհրաժեշտէ հաշվի առնելաշխատանքիգիտական կազմակերպման բոլոր խնդիրները,ճիշտ զուգակցել «մարդ--մեքենա-արտադրություն»փոխհարաբերությունները:

Սակայն այն գորշ երանգներովզուգորդելը գիստ տրամադրություն: վրա, տագնապառաջացնում: վատ է ազդում մարդու հոգեբանության է Սնը մռայլ, ծանր գույն է, խիստիջեցնում տրամադրությունը: ու գրգռիչ, ակտիվացԱյսպիսովկ̀արմիրը,նարնջագույնն դեղինը զգաեն գործում,ստեղծումջերմության նող ու խթանիչազդեցություն հանգստացուցի ն կանաչաերկնագույնը ցում: Կանաչը, դեղնականաչը են ունեազդեցություն են, խթանումեն տեսողությունը,բարենպաստ ն վրա, իսկ կապույտը, մանուշակագույնը նում ինքնազգացողության են ստեղծումն կարող են ուսառնությանտպավորություն երկնագույնը ներգործություն: նենալ ընկճվածության է շենքերի ընդհանուրվիճակը կարելի բարելավե Արտադրական միջոցով,որն ունի ոչ միայն կանաչապատման նան դրանցշրջապատի Կանաչ նշանակություն: նան սանիտարահիգիենիկ

Արտադրականշենքերի բարեկարգումը ն միկրոկլիմայական պայմանների բարելավումը Արտադրականշենքերի բյսրեկարգման գործոններիցմեկն էլ շենքերի պատերի ն սարքավորումներիգույների ճիշտ ընտրություննէ, որը նշանակալիցազդեցություն է թողնում մարդու նյարդահոգեկանծանվրա: Այն արտադրամասերում,որտեղ իրականացրաբեռնվածության են վում միատիպ,բազմիցս կրկնվողօպերացիաներ,ցանկալիու նպատակահարմար է պատերն ու սարքավորումներըներկել վառ ու աշխույժ գույներով: Ընդհակառակը,բաց կանաչ ն հանգստացնողայլ գույներովկարելի է ներկել այնարտադրամասերըկամ աշխատատեղերը, որտեղ իրականացվումեն նյարդայինլարվածություն պահանջող 6.3.2.

աշխատանքներ: Ընդհանրապես,

դեղին գույնը համարվումէ ամենաաշխույժգույնը, է այն առաջ բերում բարձրտրամադրությունն խթանումնյարդայինհաէ մարդու օրգանիզմը,թարմակարգը: Կանաչ գույնը հանգկվտացնում մացնում, վերացնումանքջությունըն հոգնածությունը: Կապույտ գույնը հանգստացնում է նյարդային համակարգը, ստեղծում սառնության ն իջեցնում արյան ճնշումը: տպավորություն,հանում է լարվածությունը է Մանուշակագույնը թուլացնում մարդու օրգանիզմը,ն այդ պատճառով հաճախ պոետներն այն համարում են «տխրությանգույն»: Կարմիր գույնը բարձրացնումէ արյանճնշումը, առաջ է բերումջերմությանզգացում: Սարնջի գույնը տաքացնելու տպավորությունէ թողնում, աշխուժացնում, դրդում է ակտիվգործունեության,ն մարդիկայն ընկալում են որպես ջերմ գույն: Դարչնագույնըջերմ գույն Է, ստեղծում է մեղմ, հան196

այլ գեղագիտական,

բարելավում

վրա միկրոկլիմայի տնկիներնազդում են ձեռնարկության տարվա շոգ ժամանակ իջեցնումօդի ջերմասեն օդի բաղադրությունը, Մյուս կողմից՝ խոնավությունը: տիճանըԱ զգալիորենբարձրացնում ն հակակատարում են կանաչ տնկիներըապահովում քամուց, փոշուց նան արունի դեր: Կարնոր նշանակություն աղմկայինպատնեշների սակայնայն պետք է տադրականշենքերիներքինկանաչապատումը, զուգակցվիինտերիերիընդհանուրգեղարվեստական ներդաշնակորեն հետ: ձնավորման

շենքերի կանաչապատո Ընդհանուր առմամբ, արտադրական աշխատողների տրամադրութ պետք է նպաստիբարձրացնելու նպաստի ու նյարդայինլարվածությունը, հոգնածությունը

նվազեցնի բարձրացմանը: արտադրողականության աշխատանքի

գորբարելավման պայմանների սանիտարահիգիենիկ Աշխատանքի պայլավագույն ունի միկրոկլիմայական ծում կարնոր նշանակություն միջաարտադրական շրջապատող Բանվորին մանների ստեղծումը: բեորոշվումեն օդի ջերմաստիպայմանները վայրիմիկրոկլիմայական ճնշարագությամբն մթնոլորտային շարժման ճանով, խոնավությամբ, էլ ցածր ջերմաստիճանի պայմաններ մաճբ: Ինչպեսբարձր,այնպես որպեսզիկածախս, էներգիայի լրացուցիչ պահանջվում աշխատողից է ջերմայինբալանսը: Այսպիսիդեպօրգանիզմի րողանակարգավորել իսկ աշխատանաշխատունակությունը, քերում ընկնումէ աշխատողի կարող տատանումները խիստ ջերմաստիճանի քայինօրվա ընթացքում սահմանԱյդ պատճառով հիվանդություններ: են առաջ բերել տարբեր տեղերում ն բանվորական հրապարակներում ված են արտադրական

Գլուխճ. Աշխատանքի կազմակերպում

ն 8:63. խատանքի

օդիջերմաստիճանի լավագույնն թույլատրելինորմատիվներ: Նորմա-

տիվները սահմանելիս հաշվիեն

են

առնվում,թե ինչպիսի աշխատանքներ իրականացվում տվյալարտադրական շենքերումկամբանվորական

տեղերում: Արդյունաբերական ձեռնարկություններում իրականացվող են երեքխմբի՝ աշխատանքները բաժանվում թեթն, միջինն ծանր:Աշխատանքներն ըստ խմբերիդասակարգելիս նկատիէ

առնվումծախսկած էներգիայի քանակը:Այսպես՝թեթն համարումենք այն տանքները, որոնցվրամեկժամվաընթացքումծախսված էներգիան չի 150 կկալ: Միջին գերազանցում ծանրության համաաշխատանքներ րում ենք նրանք, որոնցվրամեկժամում ժախսված էներգիան չի գերազանցում250 կկալ,իսկ ծանր աշխատանքներ են, նրանք որոնց վրա

աշխա-

ծախսված էներգիան է 250 կկալ: գերազանցում

Աշխատանքի այս խմբերիհամարտարվա տաք եղանակներին, երբ օդի ջերմաստիճանը դրսում'' 10"Շ-իցբարձրէ, նորմալ արտադրական շենքում,այսինքն՝որտեղջերմության ավելացումնակնհայտ չէ ն չի գերազանցում20 կկալ,լավագույն

ջերմաստիճանը է, սահմանվում Թեջնաշխատանքների համար՝22-25«Ը, Միջինծանրության աշխատանքների համար՝20--235Ը, Ծանր համար՝18-27«Ը: Տարվա ցուրտ եղանակներին, երբ օդի ջերմաստիճանը չ դրսում 10-ից ցածր է, Ն աշխատանքներն նն իրականացվում այնպիսիշենքերում,որտեղջերմության ավելցուկըակնհայտէ, ապա լավագույն ջերմաստիճանը է, սահմանվում Բեռն աշխատանքների համար՝20-22»Ը, Միջինծանրության աշխատանքների համար՝17--195Ը, Հ Օանրը 6--186Ը: աշխատանքների համար՝ Վերընշվածնորմատիվներից բացի սահմանվում են նան բանվորական տեղերումօդի ջերմաստիճանի թուլլատրելի նորմատիվներ: Հաստատված է:նան, որ արտպդրությանմեջ միապաղաղ ջերմաստիճանընույնպեսանցանկալի է, քանի որ բարերար չէ: Նպատակաէ ունենալորոշ հարմար տատանումներով միկրոկլիմայական պայմաններ, որոնք բարձրացնում են մարդու օրգանիզմի դիմադրողականությունը ն նյարդային համակարգի տոնուսը,ակտիվացնում օրգանիզմի ջերմակարգավորիչ ապարատիգործունեությունը, մարդու ընդհանուր ֆիզիկական վիճակըն :

-

:

աշխատանքների

պայ այմաններիբարելավումը

վոր աման արտահագուստով, աշխատողներին ապաովել ա

ցուրտ

եղանակին:Դրահամար

խրհին ն հնաին ավելացնելներհերթափոխային ընդմիջումները ո նձեռելնրանցտաքանալուփակն տաք շենքերում: հ ետությանմեջ արտադրությանպայմաններիբարելավր նիան ը աիառաջնահերք է դառնումինչպեսբարձր,այնպեսէլ ցածր ր աանեմ պայքարելուխնդիրը:Առայժմ արտադրությանմեջ եՆ են տաք աշխաբավ մի շարք գործառույթներ իրականացվում կան Արա ում, հետնաբարտաք աշխատատեղերում աշխատանքի Ա նեի բարելավումը ունի: կարեորնշանակություն Ինւ սով` արտադրականշենքերում միկրոկլիմայական՛բարեն աստ, այմաններիապահովումընպաստումէ ինչպեսմարդուառողՆ անը ն նորմալգործունեությանը, այնպեսէլ աշխատունակության արտա դրողականության բարձրացմանը: նխատանքիպայմաններիբարելավմանգործում կարնորնշանաՀը ունի արտադրականշենքերին աշխատատեղերիլուսավորուվ բ մեծ ազդեցություն ն է ունենում մարդուաշխատունակության րի ատադրողականության ր վրա: տաք

ա

ցուր

ու

տեխնիկականառաջադիմությանըզուգընթաց Ժամանակակից -

մարդուտեսողությաննկատմամբ պահանջնեներկայացվող մեծանում են ինչպեսօգտագործվող անիոր աստիճանաբար սարու ումների, հարմարանքների գործիքներիբարդությունը, այնէ ջր արտադրանքի պատրաստման ա ճշտությանպահանեն արտադրության ա ճում տեմպերը, արտադրական մասին ստացվող ինֆորմացիայի ը քանակը ն այլն: հիմնականմասը՝մոտ 9096--ը,ընկալումէ տեսոիսկ 1096-ը՝ մնացածզգայարաններիմիջոցով: Այս տեսակեուսը շատ գործոնէ մարդուկյանքին նրա աշխատանքան աշխատահամար,իսկ ր նորմալ ու բարենպաստ լուսավորումովապահովելըաշխակարնորխնդիրնէ: իտականկազմակերպման են անբավարար աշխատում լուսավորությանպայմանտեղի է ունենում տեսողությանգերլարում,որի պատճառովօրմր շուտ է հոգնում,թուլանումէ աշխատողիուշադրությունը,նա դյուրագրգիռէ դառնում, վատանումէ տեսողականն ուս ) փոխհամաձայնվածությունը: Այս հանգամանքըտեէ տալիս աշխատանքային բազմաթիվ լ սխալների,բարձրանումէ աճում են

արտադրական վո

:

"

`

աշխատունակությունը:

Աշխատողի վրա բացասականազդեցություն է գործում նան նորմայից ցածր ջերմությունը, մանավանդ, երբ

աշխատանքները իրականաց-

Նես արկվող

ագանում ի Ինֆորմացիայի անան ի կարնոր ՈՑ Մծունեության արտադրակաժ շենքերը յի,հ գրրծընթացների

տար ի երմարդիկ նեի

նի չափից ավելի Հ Տրգանների ղիք

Գլուի 6.

արանքիկազմակերպում Էշի

արտադրական խոտանի տոկոսը,մեծանում դժբախտպատահարների թիվը:Աշխատատեղերի նորմալլուսավորումը նպաստումէ աշխատանքի արտադրողականության ն բարձրացմանըարտադրականվնասվածքների կրճատմանը, իջեցնում է լարվածությունն ու հոգնածությունը, ն մարդնաշխատումէ հանգիստ, չափավոր տեմպով: Մարդուտեսողական ապարատի համարանցանկալի է աշխատատեղը ինչպես չափիցավելի,այնպեսէլ թույլ լուսավորելը, լույսի ինտենսիվությանարագ փոփոխելը, ինչպեսնան մշակվող ն աշխաառարկայի տանքային մակերեսի միջե որոշակիկոնտրաստի բացակայությունը: Աշխատատեղում լուսավորությունը նորմալենքհամարում, եթե այն չի կուրացնում աշխատողի տեսողական ապարատը,այսինքն՝լույսի աղբյուրնուղղվածչէ դեպիաշխատողի աչքերը,ուժգնությունը նորմալ է,ն հավասարաչափ է լուսավորում աշխատատեղը: Աշխատատեղի լուսավորությունը չպետքէ խիստտարբերվի արտադրական շենքի ընդհանուր լուսավորությունից, այլապես աշխատողի աչքերը պետք է անընդհատհարմարվեն մեկ այս, մեկ այն լուսավորությանը: Ընդհանրապես,մարդուտեսողական ապարատըամենալավ ձեով հարմարված ւ բնական Ֆիզիոլոգները գտնում են, որ աշխատողներըգույներիտարբերությունները ն մանր դետալներն ամենիցլավ ու հեշտ տարբերումեն բնական լուսավորության ժամանակ: Սակայն բնականլուսավորությունը կախվածէ օրվա ժամանակից, եղանակից, շենքերիու աշխատատեղերի դիրքիցու տեղադրումից ն մի շարք այլ

լուսավորությանը:

գործոններից:

Չնայածգերադասելի է բնական լուսավորությունը, սակայնայնհիմնականումչի համապատասխանում աշխատանքների հակատարման մարանհրաժեշտ ու պահանջվող նորմատիվներին, ուստիարտադրության մեջ լայն տարածումունի արհեստական

լուսավորությունը: Արհեստական լուսավորությունը լինում է ընդհանուր, տեղականն կոմբինացված: դեպքումստեղծվում է արտադրականշենքերումըն

րումի" մազորուջյան

հանուր«լուսային մթնոլորտ», իսկ տեղական լուսավորմաննպատակն է ապահովելկոնկրետ աշխատատեղերում որոշակիլուսավորություն: է նկատի Անհրաժեշտ ունենալնան այն հանգամանքը, որ տարբեր աշխատանքներ են տարբեր պահանջում մակարդակի լուսավորություն, այսինքն՝լուսավորությունը պետքէ հա. մապատասխանի աշխատանքների բնույթին:Բայցարտադրական շենքերում անհնարէ ընդհանուր լուսավորությամբ լուծել այդ խնդիրները՝ ստեղծելյուրաքանչյուրբանվորական տեղումարդյունավետ լուսավո200

8 61. Աշխատանքի պայմանների բարելուվումը

է ապահնարավոր րություն:Մյուսկողմից՝տեղականլուսավորությամբ հովել նորմալ լուսավորությունմիայն տվյալ աշխատատեղում, ուստի է ն ստեղծվում ընդհանուրշենքի առանձին աշխատատեղերի միջնլումարդուտեսողական սայինհակադրություն, որինդժվարէ հարմարվում ապարատը, իսկ դա կարողէ առաջ բերել ոչ ցանկալիերնույթներ:Այդ պատճառովհիմնականում լուսավորվաօգտվումենք կոմբինացված ծությունից,այսինքն՝երբ զուգակցումենք ընդհանուրն տեղականլուսավորությունը:Նման դեպքերումստեղծվումեն լուսայինլավագույն այնպեսէլ ամբողջ պայմաններ ինչպեսառանձինաշխատատեղերում, է կոմբինացված արտադրական հրապարակում: Առավելարդյունավետ է նրանց՝ընդհանուայն դեպքում,երբ պահպանվում լուսավորությունն ն միջնորոշակիհամապատասխանությունը: րի տեղականի Լուսավորվածությունը չափվումէ լյուքսերով(լք): Մեկ լյուքսը հավասար է մեկ քառակուսիմետրիվրա մեկ լումենի հավասարաչափ բաշխմանը,իսկ լումենըլուսային հոսքի մեծություննէ, որի չափանիշ ընդունվածէ մեկ մոմիարձակածլույսը: Աշխատատեղերում նորմալլուսավորությունստեղծելունպատակով սահմանվումեն որոշակինորմատիվներ: Լուսավորությաննորմատիվեն ըստ կալք-ի սահմաններում՝ ներըտատանվում 100-ից մինչն աշխաճշգրտության: Այս տեսակետից աշխատանքների տարվող են՝ արտակարգ ճշգրիտ,բարձրճշգրիտ,ճշգրիտ,կոտանքներըլինում ն յուրաքանչյուր Աշխատանքի տեսակիհամարսահմանվում պիտ այլն: են ինչպեսկոմբինացված, այնպեսէլ ընդհանուրլուսավորմաննորմաեն ինչպեսըստ լուսավորշերտավորվում տիվներ:Այդնորմատիվները ն ման աղբյուրի(լյումինեսցենտայինսովորականշիկացմանլամպեն ֆոնի: առարկայի րի), այնպեսէլ՝ ըստ աշխատանքի է այնպիսի համարավելինպաստավոր լուսաՄարդուտեսողության մոտ է արնիլույսի ճառագայթման սպեկտրային վորություն,որն ավելի նման Վամեմատաբար լույս են արա րնի.Խպեկտորի բաղադրությանը: լյումինեսցենտային էլեկտրալամպերը: ծակումգազապարպճան

աղմուկը,թրթռոցը ն բարելավմանուղիները Արտադրական բարելավմանուղիներիցմեկն էլ պայԱշխատանքիպայմանների աղմուկին թրթռոցիդեմ: Աղմուկըն թրթռոցը քարն է արտադրական գրգռիչներիցեն,ընդ մարդու նյարդայինհամակարգիամենաուժեղ որում՝ աղմուկնընկալվումէ լսողականապարատի, իսկ թրթռոցը՝ տեէ ն սողական շոշափելիքի միջոցով:Աղմուկընդունված 6.3.3.

զգայարանների

Գլուխ6. Աշխատանքի կազմակերպում

անվանել ոչ ցանկալի ձայների այն ամբողջությունը, որն առաջ է գալիս տատանվող գործընթացների շնորհիվ:Աղմուկը չափում ենք դեցիբելներով(դբ): Սակայնմարդուականջըմիննույն ձնովչի ընկալումձայները, նույվրա պամ բաո Աղմուկի

մարդուականներգործությունը թյամբ(հց) կ թե՛ հաճախականության ինտերվալով Ըստ (օկտավայով): հաճախականության՝ օդի անկանոն տատանումները, են որոնք

առաջ բերում աղմուկ,կարողեն լինել ցածր,միջինն բարձր: մ գտնվող մարդուլսողականապարատը կարողէ

ընկալելմոտավորապես մինչն 130 դեցիբելուժգնության աղմուկ:Սակայնաղմուկի վնասակար ազդեցությունը մարդուօրգանիզմի վրա անվիճելիէ բարձր աղմուկիտնական ներգործությունը է արյանճնշումը, բարձրացնում փոխումէ շնչառության ն սրտիգործունեության

ռիթմը,թուլացնում կ դան տեսողությունը նականռեակցիան: Աղմուկըհաճախպատճառ է

դառնում

պայմաններիբարելավումը Աշխատանքի

86.

պանակ: 9րթռոցը Ն րգերի խանումային աշխատելու պայմաններում

սարքերի, պտտվող ն հարվածողմեխանիզմն երի օգտագործման

տի:

վնասակարազդեցությունէ ունենում մարդու օրգանիզմի առաջ ն նյարդային են գալիս սիրտ--անոթային ն հոդային հիվանդություննել Երկարժամանակթրթռոցի մա"դըդառնումէ ավելի դյուրագրգիռ,ունենում է տհաճ զգացումներ

դեմքո

կորցնում աշխատունակությունը: րթռոցը կանխելուկամ նրա ազդեցությունըփոքրացնելուհամար ուղիներ: Վիմնական ուղին տեխնիկական միջոցներիկաավտոմատացումը, թրթռասարցո՛ սարքավորումների ղեկավարմանհամարհեռակառավարման ք երոներդրումը,թրթռոցը մարողն խլացնողհարմարանքների օգտաունեն նան ն ձեռքիմեքենայացգոլծումը այլն: Կարնորնշանակություն ն վաշ գործիքներիկատարելագործումը, նրանց ճիշտ շահագործումը

Կարումէ րոր աշխատանիների

ն մարդկանց քնի մարսողության խախտումների, խրոնիկական գերհոգնածության, խնամքը:

դյուրագրգռության աճի ն

այլ

անցանկալի երնույթների:

Ձեռնարկություններում աղմուկիդեմ պայքարը տարվում է երեք հիմնական ուղղությամբ.

ա) աղմուկիվերացումկամ նրա մակարդակի իջեցում հենց նրա առաջացմանաղբյուրում, կետերում կամ օջախներում, բ) հակաակուստիկական սարքերին միջոցների օգտագործում, գ) անհատական պաշտպանության միջոցների օգտագործում: Արտադրական աղմուկիդեմ պայքարելու հիմնական առա-

ուղին ջինն է, քանի որ առաջացման պատճառիվերացնելն ավելիհեշտ արդյունավետ է, քան աղմուկից պաշտպանվելու գործը:

ու

Կարնորն բարդ խնդիրէ նան մարդուօրգանիզմի վրա թրթռոցի վնասակար Ըս տ ազդման ազդեցության իջեցումը: բնույթի՝ նում է թրթռոցը լին տեղական: ընդհանուր է կոչվումայն Ընդհանուր թրթռոցը, որն

ն սարքավորումների շարժիչների դինամիկ աշխատանքի, ինչպեսնան

ցնցումներ առաջացնող ծանրմեխանիկական

՞՞

կոչվում անծին

լ Տեղական

Մա

մամ

ալա

տորի վան

կ մուրճերի մեքենաների

մ

ոն

հոգանոց

է

որն ազդում է մարդու մարմնի գլխավորապես ձեռքիպննմա-

1յսպիսով` արտադրականաղմուկը ն թրթռոցը կանխելու կամ դրսնց ազդեցությունըփոքրացնելումիջոցով կարող ենք բարելավել աշխատանքիպայմանները,նվազագույնիհասցնել այդ գործոնների տառապող հիվանդներիթիվը,ապահովելարտադրության նորմալ գործունեությունը,կայունացգոլթընթացնու աշխատողների ն վերջապես`դրանովիսկ հասնել նրանց նել աշխատունակությունը աշհատանքի բարձրարտադրողականության: բնութագրողսանիտարահիգիենիկ գոր1շխատանքիպայմանները ն են նան գոտումօդի փոշոտվածությունը աշխատանքային ծոներից Օդի աղտոտվածությունը ուավոր նյութերովաղտոտվածությունը: է մեկխորանարդ մետրումվնասակար (գազ, խառնուրդների ն աստիճաՕդի,փոշոտվածության ոլ'րշի, փոշի այլն) առկայությամբ: ԱՈՒՈՀԻ» ն առավելուժեղ: նել աննշան, միջին,բարձր,ուժեղ տ գործումեն փոշու Ա թունավոր թույլատրելինորմաները:Ըստ այդ նորմախառնուրդի սանիտարական ներ'՝ օդի խառնուրդիթույլատրելի սահմանը(ԽԹՍ) թունավորնյութեհագեցումնէ, որը չի կարող այդպիսիպայմաններումաշողջ գործունեությանընթացքում) համար (աշխատանքային խաոողի ն պատճառհանդիհիսանդություններիառողջությանխախտումների օդի աղտոտվածությունը կարող Ուստիպրակտիկայում է գերասալալ: ն էլ զա:ցելխառնուրդիթույլատրելիսահմանը, այդ խախտման չափով

հեշնանքով

րտոշվում

ԽԱՆԻ մեջ

ոու այնպիսի

կյութրով օդի

րիք

արանքիկազտակերում

միջոցառումներիմշակումը,(եիդիումը.... Տ 6.4 Ախափանքի կազմակերպման

որոշվում է աշխատան քի ծանրությունը: Այսդեպքումաշխատանքներըկորուստներըուսումնասիրրելիսդիմում ենք աշխատանքային օրվա բաժանում են թունավ որ ն առավելթունավոր նկարահանման մեթոդին,կամ աշխատանքի պայմաններըուսումնասիաշխատանքների: րելիսՕգտվումհատուկսարքերից,որոնց միջոցովչափումենք միջա-

6.4. Աշխատանքի կազմակերպման միջոցառումների մշակումը, ներդրումը ՛ ն արդյունավե

տությունը

Աշխատանքային կոլեկտիվներում աշխատան քի կազմակերպման

մշակում րանից միջոցառումներ, ընտրում գշով աու դությունների մեջ: աս Նախկինում խատան որորում ԱԴՐՈւթյան լին ընթացիկ ռանկարային ռր Իովում է են

կոտ

ր

պլաննե վաօքիցելնելով՝կա

մեց:

աֆէինաոա

ն հե-

ե եծությունից

կառուց-

աշխատանքի վայրիպարամետրերը: կազմակերպման Ընդհանրապես,

ուսումնասիրելիս վերլուծում ենք րրայնԱրան

մակարդակն

ունենում այդ մակարդակի վրա: Այդ որոնքվճռականազդեցությու են ն մատակարարումը, տեխնիկան գործոններից նյութատեխնիկական մըն նայլն: պլանավորումը այլ տեխնոլոգիան, ներգործարանային Աշխատանքի կազմակերպմանհիմնական ուղղությունների գծովմիէ համապատասխան ոզ ր կողմից՝ընդգրկելովկոլեկտիվիտարբերպրոֆեսիայի մասնագետների կարնոր լավագույնմասնագետներին: Միջոցառումների պլանավորման նան էտապէ հանդիսանում դրանցխմբավորումնըստ ներդրմանտեղի ն ժամկետի:Ընդորում՝ միջոցառումպետք է ձենակերպյուրաքանչյուր ն ված լինի հստակ կոնկրետ՝նշվելով նպատակըն ներդրմանօբյեկտը: պլանիմեջ Այնուհետն է արտացոլվեններդրմանժամկետը՝ պետք ն անձը ն կատարողները: Պլանի պետք է հիմնավորվածլինեն, այմեջ մտնող բոլոր միջոցառումները հետ կապվածնյութականարժեքային ներդրման ազդեցությունըարտադծախսերը,սպասվելիքարդյունավետությունը, ն աղբյուրները:Սարականմյուս ցուցանիշներիվրա ֆինանսավորման կայն,լավ կազմվածպլանըդեռեսգործիսկիզբնէ, ուստի կարնորնշանակությունունի կազմվածմիջոցառումներիներդրումըարտադրուիրականացվումեն համապատասխ թյանմեջ: Այդաշխատանքները բաժիններիանմիջականղեկավարությամբն մյուս օղակներիակտիվ հիմնականուղղուԱշխատանքիկազմակերպման մասնակցությամբ: ներդրումըամենապատասխանատու թյուններիգծով միջոցառումների համարանհրաժեշտէ փուլերիցմեկն է: Այն հաջողությամբներդնելու ն հրահանգավորման աշխաներդրմանօբյեկտումլայն բացատրակաճ տանքներկատարել,բացահայտելներդրմաննպատակը,իրականացման մեթոդները: ներդրՀիմնականուղղություններիգծով մշակվածմիջոցառումների ման ընթացքում կարնոր նշանակությունունի կատարման վրա ընթահսկողության իրականացումը: ներդրմանպլանայինշրջաննավարենք արդտելուց հետո կամ ներդրումիցմեկ տարի անց, ամփոփում ունքնե միջոցամիջոցառմաններդրված հաշ բոլոր յուսքսսրը, հաշվարկումտվյալ

կանացվում իումների պլանավորումը

ներդրման պլաններ: (յժմ, սեփականոաաքոպման միջոցասեփականատեր, թաժը բարձրացնել իր ձեռնարկության կիզբըոտ: պատասխանատու տնտեսակ ատու շարագրգոված իր կայուն տեղըշուկայում: Ուստի աշխատան էն նո նոմեւ Վեփականնախածեռնությամբ մշակում աշխատանքի կարում սինքը՝ հաշվարկված ն վազմակերպման ուղղությամբմիջոցառումներ հիմնավորում: այն բի իրենցբիզնես--պլաններում: ռումների

ա

առկայության պայմաններում յուրաքանչյուր է

րը

ա

են

Միջոցառումների ակում ոնա փուլերից: գոց իրար ու

մ

փոխկապված Առաջին փուլում վերլուծում ւն համապատասխան մեթոդիկային թյուն քիունեցող կազմակերպման աշխատա վիճակը,պարզում գնահատում մակարդակը:Այնուհետն, վերլուծության ելնե արդյուն ներից պարզում այն առաջնահերթ խնդիրներն ան լուն է հանդիսանան պետք հիմք ա յ անը միջոցակ ը "րուք Դրահամարանհրաժեշտ լուրջ է ար: ախապատրամոական ախ որն ընդգրկի օբյեկտի մի շարք

ց

է

ել

հետ

են

ու

աինմատարել, ուսու ասիրության որգաղը, տեղամասը լ Աշխատանքի, կաոմալարտադրական մշակման նպատակը կարող արտարութան «Սիրո ինել Գառումների հնարավորություն- փին երի անաուքի բարելավման ոմ: պայմանների արուների կորուստների կրճատուու ը: Մի րի շակման ւմնե աշխատաժամանակի մեթոդի կախված ընտրությունը սումնասիրման ընտրությունը, նպատակիո րոշումը:ք ուսումնասիրության մեթոդները: օբյեկտ կարող էլինել առանձինաշխատատեղը,

Ուսումն

ն

է

մը:

»

տնղեր

՞

ր

ջոցառու

մ

նպատակից: Այսպես, օրինակ,

է

ու-

աշխատաժամանակի

ներդրումը...

մշակումը, միջոցառումների կազմակերպման չ 64. Աշխատանքի

կազմակերպում Գլուխճ. Աշխատանքի աւզմակերպու .

վլերաուղղությունների հիմնական ազմակերպման

Աշ

ռումների փաստացիտնտեսական արդյունավետությունը: Փաստացի

արդյունավետությունըհաշվարկելու համար ընդգրկումենք մի շարք մացուցանիշներ,ինչպիսիքեն աշխատանքի արտադրողականության կարդակի փոփոխությունը,աշխատողներիթվաքանակիկրճատումը կան ավելացումը»Բողանկվուրարտադրանքիք բարելավումը. իջեցումըկամբարձրացումը,աշխատանքիպայմանների ն այլ ցուցանիշներ:Տնտեսականարդյունավետությունըբնութագրող վրակաառավել ամփոփ ցուցանիշ են հանդիսանում արտադրության տարվողծախսումներիկրճատումը դեպքում տնտեսականարդյունավետությունը որոշում ենք դրամականարտահայտությամբն հաշվարկումստացված(կամ սպասվելիք)տնտեսման ն կատարված ծախսումներիտարբերությամբ:Այն արտահայտում ենք հետնյալ կերպ.

արդյունավետության տնտեսական չերյմւ միջոցառումների բարձրացումը: արտադրողականությաս տան

Ա

կարնոր

աշխատանքի

արտադրանքի աճը թողարկվող Ց խատանքի առտադրողականության աձնով. վ նիշ է նան

հաշվին որոշում բարձրացման խատամարության

Լ ահութի ի արձրացումը:

(6.11), որտեղ

Ա-Տ-Ծ Ա

--

Տ

--

Ծ

--

տնտեսականարդյունավետություննէ, միջոցառման ստացվածկամ սպասվելիքտնտեսումն է, միջոցառմանվրա կատարվածծախսումներնէ:

վերաբերյալ առավել ճիշտ պատկերացում Արդյունավետության

համար անհրաժեշտէ նկատիունենալ միջոցառումների վրա կազմելու

կատարվածներդրումներիծավալը, այդ ծախսումներիփոխհատուցման նորմատիվային ժամկետըն արտադրանքի ինքնարժեքը:Այս դեպքում միջոցառման տարեկան տնտեսականարդյունավետությունը հրոշումենք.

ԾկնոչճԳ-» ԱՀ(Ի -Իշ»«Ծատթ» ոՔ

Մ,

(612), որտեղ

միավորարտադրանքի ինքնարժեքնեն մինչն միջոցառման ներդրումըն ներդրումիցհետո, պարել արդարի ավան Շա -Ծռեր -- միջոցառմանվրա կապիտալներդրումներիծավալ է, Գ-- կապիտալներդրումների համեմատական արդյունավետության գործակիցնէ, որը որոշում են մեկը հարաբերելովծախսերիփոխհատուցմաննորմատիվային ժամկետին:

Ի, Ա Իշ

--

ոդ

206:

նության բ

ենք հետնյալ

.2100:Ծ....-100 ԱԱՀԾ արտշ արտ

բան

(6.13), որտեղ

արտադրանքի ինչն իջ

ծավալըեն

Ծարտ:Ծարտշ-թողարկվող ն

հետո: ն ներդրումից ցառմաններդրումը

-

աճը կարող ենք արտադրողականության Աշխատանքի հաշվա հաշվին. թվաքանակի կրճատված ե

շնորհիվ ներդրման միջոցառումների ԱԱ Հոտ: ԱՍ»

(6.14)

(ԹոցԹտռտ)

--

կաս

(6.15), որտեղ

100-100 Թո): Թացըյ»

նեմիջոցառում վերաբերյալ կազմակերպման աշխատանքի տնտեսումն է, թվաքանակի շնորհիվաշխատողների րի ներդրման ն է մինչն ային թիմը որ միցուցակային

Թ տնտ

է Աշխատանքի հաշվարկու իջեցմ միջոցառումների ներդրման աշխատա այն

Լիի Թյգթ-աշխատող արտադրողականության

ներդրելը ջոցառման ն

ներդրու

ըք նան

աճը

գորի ով. հաշվին:Այն որոշումենք հետնյալ

-

բոթ)

բասա

սԱ»(00»Ա,:(100- Աշ

(6.16), որտեղ

տոկոմնէ միջոաշխատատարությանիցեցման արտադրանքի գ:

մ.-

շնորհիվ: ներդրման ցառումների հաշ

կասաիկազ ան

Վեր կարող մ տոլար

ուորությամբ միշ

նիշներ,

որոնցով

այլ

ցուցա-

արդյունավետություն միջոցառումների ներդրված .

Գլուխ 6. Աշիոստանքիկազմակերպում

Հիմնական հասկացությունները

Աշխատանքի կազմակերպում Աշխատանքիկազմակերպման խնդիրները Աշխատանքի բաժանում Աշխատանքի բաժանմանսահմանները

Աշխատանքի կոոպերացում Մասնագիտացված բրիգադներ Կոմպլեքսայինբրիգադներ Հերթափոխային բրիգադներ Միջանցիկբրիգադներ Աշխատանքի համատեղում սպասարկում Բազմահաստոցային Աշխատատեղերի դասակարգում Աշխատատեղերի նախագծում Աշխատատեղերի հագեցվածություն մասնագիտացում̀ Աշխատատեղերի Աշխատատեղերի սպասարկում Աշխատատեղերի ատեստավորում Աշխատանքիպայմաններըբնորոշողգործոններ Աշխատանքների դասակարգում սանիտարահիգիենիկ պայմաններ Աշխատանքի Միկրոկլիմայականպայմաններ Աշխատատեղերի լուսավորվածություն Արտադրական աղմուկ Արտադրական թրթռոց

Տ 64

մշակումը,նհ'դրումը... միջոցառումների կազմակերպման Աշխատանքի

նախագծ՛ւմը: աշխատատեղերի Ինչպե՞սկբնութագրեք մասնագիտացումը: է 43. Ո՞րն աշխատատեղերի ասելով, ն հագեցվածություն 14. Ի՞նչ եք հասկանումաշխատատեղերի միջոցները: որո՞նքեն հագեցվածության 15. Ինչպե՞ս մակարդակը: կորոշեքհագեցվածության սպասարկում ասելով,ն որո՞նք են աշխատատեղի 16. Ի՞նչ եք հասկանում ձները: սպասարկման եղանակները: սպասարկման 17. Որո՞նքեն աշխատատեղերի նշանակուատեստավորման էությունը, 18. Բնութագրե՛ք աշխատատեղի կարգը: թյունըն անցկացման հասկացությունըն պայմաններ աշխատանքի 19. Ինչպե՞սկբնութագրեք այն բնորոշողգործոնները: 12.

ւ

Գրականություն 1.

Ո/6քօոօտի10.

Է.

ո

ոք.

ԻԹԿԻՅՔ օքոճոոՅմվոտ 1թ3Ո6 ել, 1974.

Ի. 1993. հօքատքօտճիածքյոճ. 1998. Բ հՕքեքօտ4Ի 1ք)ո2- Ոօր. քոր. ՃՈՅԻԿ) 8. 8. Մ., 3. ՕքԼռետՅաոտ 1998.

Ճ. Մ. ԻՅյԿԻՅՔ օքԼՁԻԵՅՅԱԻՑ 1ք3)/Ո8. խ.,

4. Քօ6 ն կոոպերւյցման ծները: բաժանման

2. էՕ1

ո

«2

Աշխատանքի Տերտերյան, ն աշխատավարձի արտակաճմակերպումը Աշխատանքի Գրիգորյան, 1997: Ե., սահմանյաներկրներում: Ուսումնականձեռնարկ:Ե., 2000: կազմակերպում: 7. Ս. Պողոսյան, Աշխատանքի մը: Ե., 1981: պայմանների բարելավ" 8. Ս. Պողոսյան,Աշխատանքի 5. Գ.

6. Հ.

Ինքնուսուցման ն քննարկման հարցեր

Ինչպե՞սկսահմանեքաշխատլանքի կազմակերպումհասկացությունը: Որո՞նքեն աշխատանքի կազցակերպման խնդիրները: 3. Թվարկե՛ք ու բնութագրե՛քաշխատանքի բաժանմանձները: 4. Որո՞նք են աշխատանքի բաժանմանձները: տեխնոլոգիական 5. Ե՞րբկարողէ աշխատանքի բաժանումըլինել ոչ ռացիոնալ: 6. Բնութագրե՛քաշխատանքի բաժանմանսահմանները: 7. Ինչպե՞ս ն կոոպերացման աշխատանքի կբնութագրեք կոոպերացումը ձները: 8. Որո՞նք են աշխատանքի համատեղման ձները,ն ինչպե՞ս դրանք: կբնութագրեք 9. Ո՞րնէ բազմահաստոցային սպասարկման էությունը: 10. Որո՞նքեն բազմահաստոցային սպասարկմանձները Ա սպասարկման մեթոդները: 11. Բնութագրե՛քաշխատելհասկացությունըն դասակարգե՛քայն: 1.

2.

8 7.

պայմաններում կազմակերպչական-տեխնիկակա համար կատարելու հասցնել ագույնի տվյալ աշխատանքը աշխատանքային ծախսումները: նորմավոաշխատանքի Շուկայական տնտեսության պայմաններում ծախսումները րումըհանդեսէ գալիսոչ միայնաշխատանքային նան ն գործընթացներըհսաշխատանքային արտադրական լու, այլ տակ կազմակերպելու, կորուստներըկրճատելու, արտադրական ռեզերվներըհայտ օգտագործմանբարելավման խատաժամանակի բարձրացնեարդյունավետությունը բերելումիջոցովարտադրության է նրանով,որ յուրաքանչյուրաշԱյդպայմանավորված լու նպատակով: է իրեկամուտխատանքային կոլեկտիվկամգործատուշահագրգռված նպաբարձրացնելու ները, իսկ վարձու աշխատուժը՝ աշխատավարձը տակով արդյունքները: բարելավելու աշխատանքի վերջնական

յություն ունեցող

ՄԻՈՒԽ 7

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ն սկզբունքները Աշխատանքի նորմավորման էությունը,նշանակությունը

ն

ՆՈՐՄԱՎՈՐՈՒՄ

հրաժ

չափ աչ

ՆԻ

էությունը, նշանակությունը Աշխատանքի Սորմավորման ն սկզբունքները

ամի Աի շահագրգռված են ՈՔԻ ա: ա նել երանցկյանքիգոյության անհրաժեշտ ԱԱւան կայուն Ա ութ: Աշխատանքի նորմավորումը ոցրք պայմանը,որի իրականացման համարանհրաժեշտ աշխատուժ արտադրության ռեսուրսների տալիսապահովելու ավրություն աշխատանքային միջոցներ: Որպեսզիիմանանք, թե որքանովարդյունավետ օգտագործվում ապրանքների թողարկումը՝ օ գտագործումը, մ րցունակ ոնա խատուժը արտադրությանմիջոցները, նորմամ տնտեսական սոցիալականխնդիրներ:Աշխատանքի անհրաժեշտորոշել տվյալ սպառողական արժեքիարտադրությանհամարպահանջվող ենք կ ազմակերպման արտադրության միջոցովիրականցնում վորման ծախսումների նվազագույն չափը: Արտադրության հաշվառումը,վերլուծությունը:Տնտեսավարմաններւանավորումը միջոցների ծախսումները որոշում բնեղեն արժեքային զնդլայնվել ձեռնարկությունների կա պայմաններում իրավունքները արտահայտությամբ՝ սահմանելով ֆինանսական, նյութական նորմավորման վարձատրության կազմակերպման, խատանքի ծախսումների նորմատիվներ, չի նորմավորման Ը առայժմ բավարար չափովչեն օգտագործվում շրջանակների ավառում,թեն մեջ: Ընդհակառակը, կենդանի աշխատանքը ությունները: Ւ նարավո նորմավորման հանդիսանում աշխատանքի օբյեկտը, աշխատուժիծախսումները որոշում աշխատանքի միջոցովվեր նորմավորման հանվում Աշխատանքի նորմավորման միջոցով: մյդ ծախսումները կաննո առաջացմանպատճառները արտահայտում ուստները,բացահայտվում նուղիաշխատաժամանակով՝ տանքինորմայի աշխանորմիջոցով, անհրաժեշտտվյալաշխատանքը Աշխատանքի վերացնելու համար: նվում այդ կորուստները կատարելու համարտվյալ արտադրհւթյան կազմակերպման Որտարրերիցմեկն աշխատավարձի մավոզումը կազմակերպչական-տեխնիկականպայմաններում: անհրաԱշխատանքը մարդկանց նպատակահարմար գործունեությունն է, են

են

աշ-

է

:

քնարժնքը,

՛

է

հնա

ն

ու

են

նկը,

լու-

ռա

ծե

ն

ն

են

մտնում

որ

է

ն

ա

այդ

ն

են

են

արտադրա-

են

որն

է

ներ մ

ի

է:

աշխատավարձը, ամենիցառաջ որոշենքաշխատողի Աշխատանքի նորմանհանդեսէ գալիս իբրն որն անհրաժեշտէ տվյալ աշորոշել այն աշխատաժամանակը, աշխատաժամանակի ծախսիմեծությանչափանիշ,որի հետ համեմատում կատարելուհամար: են փաստացի ծախսումները՝ նորմաներըհիմք ն ելակետեն հանդիսանումարտադԱշխատանքի աշխատանքի արդյունավետությունը որոշելու համար: Հետնաբար, աշխատողների աշխատավարրականհզորությունները, թվաքանակը, աշխատաժամանակի ծախսումների սահմանումեծության մը աշխատանքի ձի դերունեն Ա շխատանքի նորմաները կ արնոր նորմայիտեսքովհանդիսանումէ աշխատանքի չափըորոշելուհամար: նորմավորմանխնդիրը:Աշխատանքի արձեռնարկության տնտեսականգործունեությանմեջ՝ հատկապես նորմավորումն է ուսումնասիրում մարդուաշխատանքային գործունեությունը` նպատակ ունենալովգոես

ե .է

խատանքը

Գլուիչ 7. խատանքի (որմավորում

տադրությանպլանավորման,աշխատանքիվարձատրության ն նյութական խթանմանկազմակերպման գործում: Աշխատանքային ցանկացածգործընթացտեղի է ունենում արտադրության տարբեր պայմաններում,տարբերմիջոցներովու եղանակներով ն ժամանակիտարբեր ծախսումներով: ժամանակիայդ ծախսումներըկախվածեն առաջինհերթինօգտագործվողաշխատանքիմիջոցներից, կիրառվող տեխնոլոգիայից, աշխատողներիորակավորմանն աշխատանքիկազմակերպմանմակարդակից աշխատատեղերում նայլ. ն գործոններից:Նյութականբարիքների ծառայություններիստեղծման է, որն էլ աշխատանքիհամընդհանուր հիմքը աշխատաժամանակը չափանիշէ հանդիսանում: Աշխատանքիչափանիշը արտահայտվածժամանակի միավորով, իրենիցներկայացնումէ արտադրանքիպատրաստմանվրա հասարակայնորեն անհրաժեշտաշխատաժամանակի ծախսումները:Այդ ծախսումներըտարբերձեռնարկություններում լինում են տարբեր,այդ պատճառով,արտադրությանկոնկրետպայմաններիցելնելով, յուրաքանչյուր աշխատանքիկամ միավորարտադրանքիպատրաստմանհամար տվյալ ձեռնարկությունում սահմանվումէ համապատասխան աշխատանքի է նորմա:Այդ նորման ցույց տալիս, թետվյալ ձեռնարկությունումորքան է պետք տվյալ աշխատանքը, աշխատաժամանակ ծառայությունըկամ համար: միավոր արտադրանքըարտադրելու Այսպիսովա̀շխատանքի նորման հանդիսանումԷ կոնկրետ աշխատանքիկատարմանհամար անհրաժեշտաշխատաժամանակիմեծությունը, չափանիշը,որի հետ համեմատվումեն ժամանակիփաստացիծախսումները: Աշխատանքինորմանսահմանելուժամանականհրաժեշտէ առաջնորդվել որոշակի սկզբունքներով. Սահմանել համանման կազմակերպչական-տեխնիկական պայն ծառամաններում իրականացվող, աշխատանքների միննույն յություններիկատալքան՝ հմար միասնականնորմաներ,որոնք հնարավորությունկտան ճիշտ չափակցել կատարվածաշխատանքիքանակըն վարձատրությունը: Սահմանել առաջադիմական,գիտականորենհիմնավորվածնորմաներ, որոնք հնարավորությունկտան բարձրացնելու արտադրության արդյունավետությունը, ռացիոնալօգտագործել աշխատաժամանակը,կիրառելառաջավորփորձը: Սահմանել բոլոր աշխատանքների կատարմանհամար աշխատանքինորմաներ,ընդլայնելնորմավորմանշրջանակներըն̀որ»

»

ն էությունը.նշանակությունըսկզբունքների 717 Նխավանքի նորմավորման

բոլոր մեջ ընդգրկելով մավորմանաշխատանքների ների աշխատանքը,մասնակից դարձնել ն ծառայողներին: կան աշխատողներին

աշխատող-

ինժեներատեխ է հաշվի առնել այն

Նորմաներիսահմանման ժամանականհրաժեշտ նորմայիմեորոնք կարող են ազդել աշխատանքի բոլոր գործոնները, են. ծությանվրա: Այդ գործոններից տեխնիկաօգտագործվողհզորությունների,սարքավորումների կան կարողությունները, ռեժիմները, աշխատանքի սարքավորումների հատկություննեհումքի, նյութի, ֆիզիկաքիմիական օգտագործվող »

"

«

րը,

»

»

»

մակարդակը, որակավորվածության պրոֆեսիոնալ աշխատողների այսինքն՝ նորմալ ինտենսիվությունը, աշխատան աշխատանքի տեմն աշխատանքի լ արվածությունը աշխատողի ծանրությունը, կայուն աշխատունաորոնք կապահովեն պը, մոնոտոնությունը, կությունԱ առողջություն, գոտու ճիշտ սահմանումը, աշսպասարկման աշխատատեղերում ն բազֆունկցիայիհամատեղումը մասնագիտության խատանքի, անցնելուհնարավորություննե սպասարկման մահաստոցային անհրաժեշտ է,

»

2լշ

որ

Այսպիսովն̀որմաներիսահմանման ժամանակ տնտեսապես,ֆիլինեն տեխնիկապես, այդ նորմաներըհիմնավորված ն սոցիալապես: զիոլոգիապես ունեն ձեռնարկուկարնորնշանակություն նորմաները Աշխատանքի միՆորմաների բնագավառում: գործունեության թյուններիտնտեսական աշխաաշխատատարությունը, ջոցով հաշվարկվումեն արտադրանքի ինչպես նան իրակաաշխատավարձի ֆոնդը, տողներիթվաքանակը, նյութական աշխատողների պլանավորման, նացվումեն արտադրական կազմակերպման վարձատրության խթանմանն աշխատանքի հարցեր աշխաէ հանդիսանում հ իմք բարելավումը նորմավորման Աշխատանքի համար: ն շահույթիբարձրացման տանքիարտադրողականության

Գլուխ:7. Աշխատանքի նորմավորում Մոր

7.2. Աշխափաժամանակի ծախսումները, դրանց կ. դասակարգումը ոաումնասիրմոաւն մեթոդները

ն ուումնասիրմեւը... ծախսումների, դիանցդասակարգումը 8 72. Ախափաժամանակի

ժամանակը (ՆԵչ) այն ժաՆախապատրաստական-եզրափակիչ է ինչպես մանակնէ, որի ընթացքումաշխատողընախապատրաստում կատաառաջադրանքը իրեն,այնպեսէլ աշխատատեղը՝ արտադրական Աշխատաժամանակը հանդիսանում է հասարակության համար: ժամանակի ը նթացրելու Նախապատրաստական-եզրափակիչ կարնորագույն ռեսուրսներից մեկը,քանի որ այն արտացոլումէ են ռեայնպեսէլ եզքում իրականացվում ինչպեսնախապատրաստական, մարդկային սուրսների արդյունավետ օգտագործումը, իսկ նրակորուստները աշրափակիչ աշխատանքներ: Նախապատրաստական-եզրափակիչ անվեեն: րադարձնելի են ն գծագրերի,հատուկ խատանքներից կարգագրերիաշխատանքային մշխատաժամանակի տնողությունը Ա հարմարանքների, է օրենսդրությամբ, սահմանվում կիսաֆաբրիկատնեգործիքների հումքի,նյութերի, ն այդ այն է, որի ընթացքում ժամանակն ու աշխատողը կարգավորումն րի ստանալն ու վերադարձնելը, սարքավորումների պարտավորէ գտնվել իր աշխատատեղում, հումչօգտագործված վերակարգավորումը, արտադրանքի, իրականացնել պարտականությունները, կապատրաստի տարել հանձնարարված աշխատանքը: փոխելըն քի հանձնումը,աշխատատեղի հավաքումը,արտահագուստի Աշխատաժամանակի տնողությունը սահմանվում է շաբաթվա կտրվածքով 40 ժամ) (Հայաստանում՝ այլ աշխատանքներ: ժամանակի նՆախապատրաստական-եզրափակիչ իսկ աշխատանքային կոլեկտիվները, հիմք է ընդունելով այն, տնողությունը տիպով պայմանավորված արտադրության ն աշխատանեն ըստ շաբաթվաօրերի՝սահմանելով ժամաօրվա տնողությունը, Անհատական արտադրության կազմակերպման մակարդակով: քի հերթափոխի սկիզբնու ավարտը, ընդմիջումները: 12-15, իսկ նակ այն կարողէ կազմելընդհանուրաշխատաժամանակի Աշխատաժամանակի ընթացքումաշխատողը է կոնկժամանակ՝1--392-ը: մասսայական արտադրության իրականցնում րետ արտադրական գործունեությունկամ տարբեր պատճառներով Օպերատիվժամանակը(ՕՊ,) այն ժամանակնէ, որի ընթացքում է այդ գործունեությունը: Ուստիաշխատանքում է տեխնոլոգիական գտնվելու օպեաշխատողըանմիջականորեն իրականացնում օպերացիայիկատարման րացիանկամ առաջադրված համարանհրաաղԱյնկրկնվումէ յուրաքանչյուրմիավորարտադ ժեշտ աշխատանքները: բ) ընդմիջումների ն ն օժանժամանակ բաղկացածէ հիմնական րանքի պատրաստման դակ ժամանակից: ) ժամանակն այն ժամանակն է, որի ընթացքում իրակամ մեքենայական) Հիմնականժամանակն(4,) (տեխնոլոգիական ծրագրովկամ ս առաջադրանքովայն ժամանակն է, որի ընթացքումտեղի են ունենում աշխատանքի չնախատեսված աշխատանքներ: |լ առարկայիչափի, ձնի, տեսքի,քիմիականկառուցվածքիփոփոխուԱշխատան տաաոքի ճամանակն իր հերթինբաղկացածէ. հետ կապվածաշխատանքներ: թյան արտադրականառաջադրանքների կատարմանհետ կապվածաշՕժանդակ Ա ժամանակը Ա(Օլ) այն ժամանակնէ, որի ընթացքումիրախատանքի ժամանակից կամ արտադրականառաջադրանքներով նախատեսված աշխատանքը կանցվումեն հիմնական համարանհրաժեշտ կատարելու ժամանակից արտադրական (աշխատատեղերում հումքի,նյութերի,կիսաբոլոր գործողությունները անն ն դասավորումը, տեղափոխումը պատգործիքների ֆաբրիկատների, ն ժամանավրա հսկողությունը այլն): Օժանդակ րաստիարտադրանքի Արտադրական առաջադրանքներով ժաման ամանակի ծախսումները կի ընթացքումտեղիեն ունենում հիմնականում ձեռքիաշխատանքներ: բաղկացածեն. նախապատրաստականՕպերատիվժամանակիմեջ մտնում են ձեռքի աշխատանքների, մեքենայական-ձեռքի, պասիվդիտումների, աշձեռքի-մեքենայական, վրա տեղափոխությունների ժամանակի աշխատատեղի խատատեղում ծախսումները: սպասարկման

բախշում

քողհատվում ա) աշխատանքի ժամանակի ժամանակի: ,

կան:րանքի Հարտադրական նախատեսված, ' ը ,

"

վորված) Աշխատանքի ժաելդրով նախատեսված

»

նախատեսված

"

։

"

ժամանակից, օպերատիվ ամանակի անի:

ժամանակից:

մեթոդները

ուսումնասիրման ծաիաումների 8 7.3. Աշի ազաժամանակի

Գլուխս7. խատանքի նորմավորում:

է,

Աշխատատեղիսպասարկմանժամանակը (ԱՍչ) այն ժամանակն որի ընթացքումաշխատողը աշխատատեղումիրականացնումէ արանխափանկատարմանհետ տադրականծրագրի կամ առաջադրանքի կազմաաշխատանքները:Այն բաժանվումէ աշխատատեղի ն տեխնիկական սպասարկմանժամանակի:Ընդհանրասպասարկմանժամանակըսահմանվումէ Օպերապես աշխատատեղի

ուսումնասիիման ծախասմների Աշխատաժամանակի

73.

մեթոդները

-

կապվ խրա

հնարավո-

ուսումնասիրումը օգտագործման Աշխատաժամանակի ժամանակի ոչ արտադրողակա

րություն է տալիս բացահայտելու ուսումնասիրելու կորուստները, ծախսումներըն ներհերթափոխային ու մեթոդները,յուփորձն առաջավոր կազմակերպման աշխատանքի հնարավորությունները, տադրական տատե

մայնՆ եիոիկական Կանաանուըեճող արտառրու սահմանվում հիմնականժամանակի սպասարկմանժամանակը

նկատմամբ:

ություններում է

տ

ական

(3)

չնախատեսվածկամ չպայմաԱրտադրականառաջադրանքներով նավորվածաշխատանքիժամանակը բաղկացածէ պատահականաշխատանքներիկատարմանժամանակիցն ոչ արտադրողականաշխատանքներիժամանակից: Բ) Ընդմիջումներիժամանակը(Ը) այն ժամանակնէ, որիընթացքում տարբեր պատճառներովընդհատվում Էէ արտադրականգործընթացը կամ աշխատողը գտնվում է անգործվիճակում:Ընդմիջումներիժամանակն իր հերթինբաժանվումէ կանոնակարգվածն չկանոնակարգված ժամանակիծախսումների: Կանոնակարգվածընդմիջումներիմեջ մտնում են ինչպես հանգստի նե անձնականկարիքներիբավարարման,այնպես էլ արտադրության կազմակերպմանն տեխնոլոգիայովնախատեսվածընդմիջումները: Չկանոնակարգված ընդմիջումներիմեջ մտնում են աշխատանքային կարգապահությանխախտման ԷԱ տեխնոլոգիականգործընթացների նգրմալընթացքիխախտմանհետ կապվածընդմիջումները: Ընդհանրապեսամբողջաշխատաժամանակը բաժանվում է նորմավորվող ն չնորմավորվողաշխատաժամանակի: Նորմավորվող աշխատաժամզնակիմեջ մտնում են նախապատրաստական-եզրափակիչժամանակը, Օպերատիվժամանակը,աշխատատեղիսպասարկմանժամանակը, հանգստին անձնականկարիքնեռեգլամենտարի բավարարմանն տեխնոլոգիայովպայմանավորված, վորված ընդմիջումներիժամանակը: Չնորմավորվող ժամանակի մեջ մտնում են աշխատողիճեղքով առաջացածն արտադրականգործընթացումտեղ գտած թերությունների հետնանքովառաջացածժամանակիկորուստները:

կն

կառուցրաոր Կաւմների արի ատաժամանակի մշակման նորմաներինորմատիվների Ն

վածք, ստանալու աշխատանքի ունեն աշխատաժամանակի համար անհրաժեշտնյութեր: Գոյություն մեթոդներ:Կոնկրետմեթոդի ծախսումներիուսումնասիրմանտարբեր տիպով,մեքենաէ արտադրության

պայմանավորված ընտրությունը գործընթացիբովանդակուարտադրական յացման մակարդակով, ձնով, ինչպեսնան ուսումնակազմակերպման թյամբ, աշխատատեղի ուսումնաԱշխատաժամանակի առջն դրված խնդիրներով: սիրության պարբերա» է համատարած,ընտրանքային, սիրումը իրականացվում ն ձոմենտայինդիտումների չափումների բար, ցիկլային,անմիջական չափումն անմիջական ծախսումների Աշխատաժամանակի ձեթոդներով: միջոն

ֆոտոխրոնոմետրաժի են նկարահանումների իրականացնում ն են անհատական ցով, որոնք իրենցհերթինկարող 7.3.1.

խմբակա

լինել

նկարահանում Աշխատաժամանակի

թափոխիկամ նրա առանձին ծախսումներիչափմանուսումնասիրման դիտմանն ժամանակիբոլոր նպատակնէ ուսումնասիրելաշխատա-

հիմնական Նկարահանման ժաձանպկի կորուստները, բացավեր հանել ծախսումները, ժամանակի աշխատաժաճամշակել միջոցառումներ հայտել դրա պատճառները,

ձն:

առաջավոր աշխատանքի օգտագործելու, արդնան ստացված ն ինչպես փորձը ուսումնասիրելու տարածելու, յունքների հիման վրա մշակել նախապատրաստականսպակարիքների,աշխատատեղի ժամանակի,հանգստին անձնական նակը առավել արդյունավետ

միջոնկարահանման Աշխատաժամանակի սարկմաննորմատիվներ: պատճառները թերակատարման են ցով բացահայտում նորմաների պրոն անցնելու սպասարկման բազմահաստոցային

աշխատանքների,

Անկախնկարահան-

հնարավորությունները: համատեղելու ֆեսիաների

ենք հեր-

ասելով հասկանում նկարահանում Աշխատաժամանակի աշխատաժամանակ մասերի ընթացքում

Գլուիւ 7. Աշխատանքի Ցորվավորում

մեթոդները 8 73. Ախափաժամանակիծախսումներիուսումմաւփրվաւն

ման

տարատեսակներից` այն ընդգրկումէ հետնյալփուլերը`նախապատրաստման,դիտմանանցկացման, ստացվածարդյունքների մշակման ն դիտման արդյունքներիվերլուծության:

Նախապատրաստման.

է հստակեցնել փուլում անհրաժեշտ նկարահանման ն, դրանպատակը նից ելնելով,որոշել նկարահանման օբյեկտը:Այնուհետնանհրաժեշտ է ծանոթանալ տվյալ աշխատատեղի աշխատանքի պայմաններին, աշխատանքային գործընթացներին, ընտրելնկարահանող անձիհարմար տեղը՝հաշվի առնելովաշխատանքի ընթացքումչխանգարել աշխատողին ն նախապես տեղյակպահելովնկարահանման նպատակի մասին: Նախապատրաստական են նկարաաշխատանքների մեջ ընդգրկվում հանման թերթիկի պատրաստումը, որտեղ նշվում է աշխատողի ազգանունը, անունը, ստաժը, մասնագիտությունը, նորմաների կատարման մակարդակը, կատարվող աշխատանքների, սարքավորումների, աշխաԱ սպասարկման տատեղիկազմակերպման վերաբերյալ մանրամասն տեղեկություններ: Այնուհետննկարահանման հաջորդփուլում թերթիկում գրանցվումեն աշխատողի կողմիցիրականացվող բոլոր գործողությունների վրա ժամանակի ծախսումները`ըստ ընթացիկ ժամանակի: Հաշվիառնելով,որ նկարահանումը հիմնականում ընդգրկում է աշխատանքային օրը, ուստի նկարահանողը է նկապարտավոր րահանմանաշխատատեղ 10-15 րոպե ներկայանալ աշխատանքը սկսվելուց առաց: Աշխատաժամանակի նկարահանման ամարդյունքներն է առանձին փոփելիսհաշվարկվում էլեմենտների ժամածախսումների նակի տնողությունը,ինդեքսավորվում, դասակարգվումհամանուն ծախսերըն կազմվումտեղեկագիր: Նկարահանման արդյունքների վերլուծության հիմանվրա պարզում են, թե որքանովճիշտ ու ռացիոնալէ օգտագործվելժամանակը, են եղել ն ինչպիսի ինչպիսիկորուստներ միջոցառումներեն անհրաժեշտ արտադրողականության հետագաբարձրացման համար:Մշակված միջոցառումները պետքլինեն ված ն արդյունավետ:Գոյությունունեն նկարահանման հիմնավորխմբակային, բրիգադային, երթուղային տեսակները, ինչպես նան ինքնանկարահանում ն համալիրու նպատակային

է

նկարահանումներ:

73.2.

Խրոնոմետրաժ

Խրոնոմետրաժն աշխատաժամանակի ծախսումների ուսումնասիրման մեթոդէ, որն է օպերացիայի իրականացվում առանձինկրկնվող կլեմենտների դիտմանու չափման ճանապարհով: Խրոնոմետրաժի օբյեկտ հանդես է գալիս արտադրականօպերացիանկամ նրա կրկնվող

էլեմենտը:Խրոնոմետրաժինպատակնէ սահմանելառանձինօպերացիաներիկատարմանհամար անհրաժեշտ ժամանակինորմաները, ն բացահայտել աշմշակել ժամանակի նորմատիվները, ուսումնասիրել ու առաջավորձներն մեթոդները,պարզել առանձինաշխախատանքի ն ճշտել տողներիկողմից նորմաներիթերակատարման պատճառները նորմաները,բաշխել աշխատանքների ամբողջ ծավալը բրիգադիանն դամներիմիջն որոշել բրիգադիանհրաժեշտկազմը: Խրոնոմետրաժային դիտումներ կատարվում են ժամանակակիցտեխնիկականմիմիջոցով,իսկ արդյունքներըգրանցջոցներին հաճախվայրկենաչափի ն նույնիսկգրաֆիկական գրառումներով: վում են թվերով,ինդեքսներով ն Ուսումնասիրմաննպատակից իրականացվողաշխատանքների բնույթիցկախված՝խրոնոմետրաժը կարողէ լինել համատարած,ընտն րանքային ցիկլային, իսկ ըստ դիտմանօբյեկտի՝այն կարող է լինել

անհատական,բրիգադայինն բազմահաստոցային: է անցկացնել Խրոնոմետրաժայինդիտումներնպատակահարմար նան աշխատանքն աշխատանքն սկսելուց 50-60 րոպե հետո, ինչպես է տալիս հաշվի ավարտելուց1.5-2 ժամ առաջ: Այն հնարավորություն Խորհուրդ առնելաշխատանքիմիջին տեմպը(աշխատունակությունը): չի տրվում խրոնոմետրաժային դիտումներանցկացնելաշխատանքի սկզբինն ավարտին,ինչպեսնան շաբաթվաառաջինն վերջինօրերին: առաջավորփորձնուսումնասիրելունպատակովդիտԱշխատանքի ման օբյեկտենք ընտրումլավագույնկատարողներին, իսկեթեայն անց նորմաներիմշակմաննպատակով,ապա ենքկացնումաշխատանքային նորմաները միջին կամ միջինպրոգրեսիվկատարողին: ընտրումենք դիտումներնանց են կացվում փուլերով. նախ Խրոնոմետրաժային կատարելդիտաշխատանքներ անհրաժեշտէ նախապատրաստական է ման համար: Այս փուլում անհրաժեշտ ուսումնասիրելօպերացիանն նրա առանձին էլեմենտները,նրա կատարմանկազմակերպչական-Ուստի օպերացիանմասնատում ենք ըստ տեխնիկական պայմանները: գործելաձնի),սահմանում յուրաառանձինտարրերի(գործողության, ն քանչյուրտարրիսկիզբը ավարտը,որոնցանվանումեն ֆիկսաժային կետեր:Այնուհետն,մինչն դիտումնսկսելը, պատրաստումեն խրոնոքարտը ն ապա որոշում անհրաժեշտդիտումներիքանակը: Այն կախված է օպերացիայիտարրերիտնողությունից,արտադրության տեսաԱ եղած նկատմամամբ կից (տիպից) ստացվողտվյալներիճշտության ուպահանջներից:Աշխատանքինորմավորմանգծով մասնագետներն նեն տարբերմոտեցումներխրոնոմետրաժային թվի վերադիտումների 2լց

Գլաի: 7. Աշիապամթինորմավորում

Տ 74.

բերյալ: Խրոնոմետրաժային դիտմաներկրորդփուլը դիտմանանցկացումն է, որի ընթացքումխրոնոքարտիվրա գրանցումեն ժամանակը, ընդ որում`համատարած խրոնոմետրաժի դեպքումժամանակըգրանն ենք ցում ընթացիկտնողության ըստ օպերացիայիբոլոր տարրերի, իսկ ընտրանքայինխրոնոմետրաժիդեպքում՝յուրաքանչյուրտարրի

նուր

տնողությունը:

Խրոնոմետրաժային դիտումնավարտելուցհետո մշակումեն ստացված արդյունքները,այսինքն՝որոշում յուրաքանչյուրտարրի (համատարածխրոնոմետրաժի դեպքում)ժամանակիտնողությունըն կազմում խրոնոշարք:Այնուհետնկատարումեն խրոնոշարքի մաքրում ն կայունությանորոշում: Կայունությանգործակիցըորոշումեն խրոնոշարքի ամենամեծ տնողությունըհարաբերելովամենափոքրտնողումեծությանհետ: Ընդ թյանըն արդյունքը համեմատում նորմատիվային որում` փաստացիկայունության գործակիցըփոքր կամ հավասար պետք է լինի նորմատիվային գործակցին,հակառակդեպքումպետք է կատարելշարքինոր մաքրումկամնոր դիտում:Այնուհետնորոշումեք յուրաքանչյուրտարրիմիջինտնողությունըկամ օպերացիայի ընդհանուր տնողությունը: դիտմանվերջինփուլում վերլուծումեն ստացԽրոնոմետրաժային ն այն օգտագործում այն նպատակիհամար,որ դրված արդյունքները վել էր ուսումնասիրությանառջն:

7.4.

ի ն նորմատիվնե Աշխատանքինորմաները իմատիվները

Շուկայականհարաբերությունները նորխնդիրեն

դնումաշխատանառջն՝ պահանջելովակտիվորեն քի նորմավորման ազդելձեռնարկությանհնարավորությունների լիակատարօգտագործման, արդյունավետությանբարձրացման վրա, ապահովելշուկայումմրցունակապրանքն սպառումը,ինչպեսնան մարդկային ռեսուրսներիարտադրությունը ներիվերարտադրությունը: նորմաներըիրենցիցներկայացնումեն տվյալ աշխաԱշխատանքի համար անհրաժեշտծախսումների մեծություտանքներիկատարման համեմատում հետ ենք փաստացիծախսումները: նը, որի Տարբերում նորմաներիհետնյալտեսակները.ժամանակի,արենք աշխատանքի թվաքանակի,կառավարման,նորմավորտադրանքի,սպասարկման, նորմաներ:Եվ, քանի որ աշխատանքի համընդհաված առաջադրանքի

(որմաներըե Սորմատիմոորը Աշխատանքի

ուստի աշխաէ աշխատաժամանակը, չափանիշհանդիսանում բխումեն ժամանակինորմայից: տանքիբոլոր նորմաները այն մասը,քանակնէ նորման(ժչ) աշխատաժամանակի Ժամանակի որն անհրաժեշտէ ժամանակիչափի միավորով), (արտահայտված համար (մեկ օպերացիա, որոշակիմիավորաշխատանք կատարելուհամապատասխան որամեկ կամմի խումբ մեկ միավորարտադրանք) կողմից, տվյալ կավորումունեցող աշխատողների հաշվի առնելով

ձեռնարկութ

պայմաններում`

կազմակերպչական--տեխնիկական առաջավորփորձը: արտադրության ժամանակինորմանչափվումէ մարդ-ժամերով, մարդ--րոպե նորման սահմանելու համար ժամանակի մարդ-վայրկյաններով:

համարանհրակատարելու հարկավորէ պարզելտվյալ աշխատանքը ն մեկառուցվածքըդրանցկոնկրետ ժեշտ ժամանակիծախսումների ծությունը: ժամանակինորմանունի հետնյալ կառուցվածքը.

Ժ, Ժըե՞ժպ» ժա Ժիա՞Ժկտ Հ

ժ..

:-

որտեղ

(7)

է,

ժամանակն նախապատրաստական-եզրափակիչ

-

-

օպ

ժ,-ժ..

--

ժամանակնէ, օպերատիվ է, ժամանակն սպասարկման աշխատատեղի բավարարման հանգստիե անձնականկարիքների

ժամա-

ծ,̀

նակնէ,

նախան տեխնոլոգիայով կազմակերպման արտադրության ժամանակը: տեսվածընդմիջումների հատային .

ժաման

ունիիր տարատեսակները՝ նորման ժամանակի ն մեկ խումբ կալկուլյացիոն հատային բնեղենար կտմ պայմանական (ե) բնեղեն նորման

դետալների ժամանակի նորա լ

Արտադրանքի է, որը պետքէ պատրա" այնքանակն արտադրանքի տահայտությամբ ունեցող աշխատողըկամաշխաորակավորում տի համապատասխան (ժամում, հերթափ տողներիխումբը,միավորժամանակիընթացքում տվյալ խում, ամսում),արտադրության կան պայմաններում:

կազմակերպչական

են.

նորմանորոշում Արտադրանքի

Գլուխ:7. Աշխատանքի Սոիմավորում

8 7.4. Աշխատանքինորմաներըն նորմափիվները

ՆՏ րեր:Ժը

(72)

կամ

նա (Ժիեր Ժըչ):Ժհատ

(73)

կամ

Հ

-

(Ժըբժ, նա Ժիեր -

Ի

-

աս

Է

Ժա):ժ

րումներիքանակն սպասարկելուհամար, արտադրությանհամապատասխանկազմակերպչական-տեխնիկական պայմաններում: ենք. նորման Սպասարկման (Նա)որոշում

(74), որտեղ

օպ

Ն

նա- արտադրանքի նորմանէ,

Հ

Ք ա--

Ժիեր, : նցա հեր: (694Ք04Գ) տվյալ տվյ ժամանակահատվածում կ վ

ժըչ--նախապատրաստական-եզրափակիչ է, ժամանակը ված աշխատանքների քանակնէ, ժ.

Ի

--

տնողությունն է, հերթափոխի

հատային է, ժամանակն ժը ժամանակի նորմանէ: ն ժամանակի արտադրան քի նորմաների միջն գոյություն ունի կադարձկապ,այսինքնժամանակի նորմայի իջեցմանդեպքում հա

է

հա-

է հետնյալ

նորմայի իջեցմանտոկոս 700» ժամանակի

-

(15 5), ժամանակի նորմայի իջեցմանտոկոս

եանի լորմայի

Ժամ

-

100»Ա րտադրանքի նքի ննորմայի բարձրացման

տոկոս

(76): նորմայի ՒԱրտադրանքի բարձրացման տոկոս

նորման(Ն ) Սպասարկման տատեղերի,

կատար-կատար

--

|

ար, արտադրանքի նորման:Այդկապը արտահայտվում

Արտադրանքի նորմայ) բարձրացման տոկուր

ամիս) (հերթափոխ, իս) (հեր

նորմայիմեջ չնախատեսված լրացուցիչֆունկցիաժամանակի ն ներիկատարման, անձնականկարիքների հանգստիհամար նախատեսվածգործակիցնէ: գ

--

ր

--

(7.7), որտեղ

՞

"րտպարակի, աար կամ արքավորումնե հերթափոխի ր այր քանակը, արտա

աշխավա չափնէ, որը ս ընթացքում պասարկի համապատասխան որա-

պետքէ 'կավորումունեցողաշխատոամ

Սպասարկմաննորմայիմի տարատեսակնէ կառավարելիության նորման,որը ցույց է տալիստվյալ ղեկավարինենթակաաշխատողնեէ այն թիվը:Այսնորմանօգտագործվում րի կամստորաբաժանումների նորմա: չէ սահմանելժամանակի դեպքում,երբ նպատակահարմար որոշա Թվաքանակի Սորճուն պրոֆոսիոմալ որակամորուվաքանակի ոֆեսիոնալ որակավորում նորման (Ն.) (նչ) որոշակի

է տվյալաշէ, որն անհրաժեշտ այնթվաքանակն նեցողաշխատողների համար: խատանքը կատարելուկամսպասարկելու այն ծավալնէ որը աշխատանքների Նորմավորված առաջադրանքը է խմբիկողմից՝որոպետք կատարվիաշխատողիկամ աշխատողների որակին պահպանելովարտադրանքի շակի ժամանակահատվածում են պահանջները:Այն կիրառում աշխատանքիվերջնաներկայացվող շաաշխատողների նկատմամբ ժամանակավարձով կանարդյունքների բարձրացնելունպատակով: հագրգռվածությունը գործընթացումկարնորտեղ է հատնորմավորման Աշխատանքի նորմատիվների նորմատիվներին: կացվումաշխատանքի Աշխատանքի նորմաները: միջոցովսահմանում են աշխատանքի աշխատանքի ընթացքումընդմիջումնորմատիվներն Աշխատանքի նան աշինչպես սարքավորումների, ների,ժամանակիծախսումների, են, որոնք մեծություններն ռեժիմներիռեգլամենտավորված խատանքի են հիման մշակվում նախապեսկատարվածուսումնասիրությունների աշխատանքային անգամօգտագործվելու վրան կոչվածեն բազմաթիվ նորմաներըհաշվարկելուժամանակ`հաշվի առնելով ծախսումների պայմանները: կազմակերպչական-տեխնիկական տվյալ

խումբը,որոշակի կազմակերպչական տեխնիկական աարրաաորի Այս նորմաննույնման սպասարկէակՈրպեսզի անհրաժետ հաշվարկենք ամանակի նորման: Սպասարկման

պես

ման

բխում է ժամա

րում:

ա

ժամանակի նորման(Նժա՛ աշխատաժամանակի խ այն քանակն,այն չափն է, որն անիրաժե րաժեշտ է հերթափոխի սահընթացքում մանվածարտա հ հրապարակի,

ական դրագամ

աշխատատեղերի, սարքավո-

Գլուն

7.

աիատրանքի Սորմավորում

Տ 74

Սիատանքի նորմաներըն նորմափիվնեիը

Աշխատանքի նորմատիվներն առավելկայուն են, քան նորմաները ն

Այսպիսով՝աշխատանքինորմատիվներըկայուն բազա են հանդիսանում նորմաներիսահմանման ժամանակ: Գոյություն ունի աշխատանքինորմավորման՝սկզբունքորենտարբեր երկումեթոդ՝գումարայինն անալիտիկ: Գումարայինմեթոդովսահմանում են փորձնավիճակագրական նորմաներ՝ հիմք ընդունելով նորմավորողի փորձը ն վիճակագրական տվհամապատասխանեն աշխատանքի կ ազմակերպման այս Ուստի սահմանվածնորմաները մեթոդով գիտականորեն տեխնիկայի յալները: ն տեխնոլոգիայի ժամանակակից մակարդակին, հիմնավորվածչեն կարողլինել: լինեն առաջադիմական ն բազմակողմանիորեն ն անաԱնալիտիկմեթոդըբաժանվումէ անալիտիկ--հաշվարկային հիմնավորված, ընդգրկենլավագույն աշխատողների աշխատանքի լիտիկ-հետազոտական մեթոդների: առաջավոր ու գործելաձներն մեթոդները, Այս մեթոդիէությունն այն է, որ աշխատանքային գործընթացըտրոհաշվիառնեն արտադրականօպերացիայի ն նրա առանձին հում են բաղադրիչտարրերին ուսումնասիրումդրանցիցյուրաքանչտարրերի տնողության վրա տարբերգործոնների յուրն առանձին-առանձին: Անալիտիկմեթոդովհաշվարկվածնորմանեազդեցությունը, հարմար լինեննորմաների ն օգտագործման հաշվարկման են գիտականորենհիմնավորված: լինում րը ժամանակ: Աշխատանքի նորմատիվները նույնպես ենթակաեն փոփոխման, Աշխատանքինորմաներըսահմանում են նան միկրոտարրայինմեքանի որ դրանք արտահայտում են տվյալ արտադրությանտեխնիկաթոդով,երբ աշխատանքային գործընթացըբաժանումեն առավելփոքր կան-կազմակերպչական մակարդակը, որտեղտեղիէ ունենում աշխատարրերի`մատների,ձեռքերի, մարմնի պարզունակ շարժումների ն տանքը:Ուստիարտադրության զարգացմանը, սահմանում աշխատանքի տեխնիկական նորմաներ: հագեցն նոր վածությանը տեխնոլոգիաների արմատավորմանը, Աշխատանքինորմաներըբաժանվումեն երեք խմբի՝միասնական, աշխատանքի ն արտադրությանկազմակերպման առաբարելավմանը, տիպայինն տեղականնորմաներ:Միասնականկոչվում են այն նորմաաշխատանքի ջավոր ձներին մեթոդների կատարելագործմանը ները, որոնքկիրառվումեն տարբերճյուղերիձեռնարկությունների միզուգընթաց՝անհրաժեշտէ սիստեմատիկ վերանայել, անման ունեն վերամշակել գործողնորմատիվները, աշխատանքներում, տիպայինտեխնոտիպայինը,որոնք նոր գործընթացների, օպերացիաների, ն տարրերի, երբ մշակում են՝ զուտ տվլոգիա աշխատանքիկազմակերպում,իսկ աշխատանքայինյալ շարժումների, գործողությունների համարմշակելնոր նորմատիվներ: ձեռնարկությանկազմակերպչական-տեխնիկական պայմաններից Աշխատանքի նորմավորման մեջ կիրառվող են տեղական նորմաներ: ելնելով, կոչվում նորմատիվներն ըստ իրենցնշանակության բաժանվումեն չորս խմբի. Ձեռնարկությանտնտեսականգործունեությանբարելավմանգորսարքավորումների աշխատանքի ծում ռեժիմների կարնոր նշանակությունունի նորմավորմանաշխատանքների նորմատիվներ, ժամանակի նորմատիվներ, մակարդակիգնահատումը, որը տնտեսական գործունե(իրավիճակի) սպասարկմաննորմատիվներ, մասն է կազմում ության վերլուծությանմի Աշխատանքի նորմավորման թվաքանակի նորմատիվներ: համարիբրն չափանիշհանդեսեն գալիս. մակարդակի գնահատման նորմաներիկատարմանմակարդակը,որը վկայում է դրա ճշտուՆորմատիվային նյութերըդասակարգումենք ըստ՝ թյունն ու որակը, բովանդակության, է տանորմաներիլարվածության մակարդակը, որը պատկերացում աշխատաժամանակի ծախսումների լիս, թե ինչպիսի ջանքեր են պահանջվումաշխատողիցսահմանված տեսակների, աշխատողների ֆունկցիոնալ խմբերի, կատարելուհամար, նորմաները կիրառմանշրջանակների (ոլորտների), նորճաներիառաջադիմական լինելը, խոշորացման աստիճանի: պատճառովէլ ծառայումեն ավելի երկարժամանակ: Եվ որքան բարձրէ նորմատիվների ճշտությանմակարդակը, այնքանբարձրկլինի աշխատանքի նորմաների որակնու մակարդակը: Ուստիբարձրորակի նորմատիվային նյութերստանալուհամարանհրաժեշտէ, որ դրանք բավարարեն հետնյալպահանջները. այդ

"

'

"

"

'

»

"

"

"

-

"

»

"

"

"

"

»

"

22353

Գլուխ7. Աշխատանքի "

Սորմավորում աշխատողների տեսակարար կշիռը,որոնցաշխատանքը նորմա-

վորվումէ:

Նորմաների կատարման մակարդակը որոշում են երկուեղանակով: Առաջինը, երբհաշվետուշրջանում (հերթափոխ, ամիս)փաստացի արտադրանքի քանակը հարաբերում ենքնորմայով նախատեսված քանակին:Այնորոշում են հետնյալ բանաձնով.

՞

Նմ (Ծարտ: նար)4100.

(7.8), որտեղ

նյ նորմայիկատարման փաստացի մակարդակն է 96--ներով, փաստացի է Փարտ արտադրանքնբնեղենարտահայտությամբ, նորմանէ բնեղենարտահայտությամբ: Նսրտ արտադրանքի --

--

դեպքումփաստացի կատարված աշխատանքնեԵրկրորդ եղանակի րի համարժամանակի

նորմաներով նախատեսված ժամանակը հարաբերումենք այդ աշխատանքների կատարման վրա փաստացի ծախսված ժամանակին: Նորմայի կատարմանմակարդակը կարդակը:որոշվում որոշվումէ հետնյալբանաձնով. ՆւՅ(Նու:Փ. " աե

-

0-3)

ե որտեղ

Նյամ կատարված աշխատանքների նորմավորված Ի` ժամանակն --

նորմա-Ժամերով արտահայտված, Փայ

կատարված աշխատանքների վրա փաստացի ծախսված է: ժամանակն --

Ըստ

արտադրանքի նորմայիկատարողականը որոշում են միատարր արտադրանք թողարկող,իսկ ըստ ժամանակի նորմայի՝ տեսակարտադրանքթողարկողձեռնարկություններում:տարաՏարբերարտադրատեսակներ թողարկելուդեպքումժամանակի նորմայիկատարողականը որոշում են հետնյալբանաձնով. :

8 74. Աիառրանքինորմաներըն նորմափիվները

հարաբերելով գործողնորմաներովհաշվարկվածժամանակի ծախսումներին:Սակայն,եթե հայտնիէ նորմաներիկատարման մակարդակը, ապա նորմաներիլարվածության մակարդակը որոշում են հետնյալ րը

բանաձնով. ԼյՀ1:նլյ»

|

(7.11):

Հաշվիառնելով,որ նորմաներիկատարման մակարդակի վրա ազեն դում անհատական աշխատանքի արտս(լդրողականությունը, աշխատաժամանակի ընթացքումժամանակի կորուստները,արտաժամյա աշխատանքը ն այլ գործոններ,

անի

Աո

ոտի ըորակից (Գ.ԽնԱո ա

Ան աար

ծակցովկարգավորել նորմաների լարվածությ Լմ

դ

ւ րդակը.

(1-12):

51:(Ե:4Գ.)100 ՛ՂԱՄ՞ ագ

որակըվերլուծելիսանհրաժեշտէ նախաԱշխատանքի նորմաների պես պարզելգործողնորմաներիհիմնավորվածության ն. փորձավիճակագրական նորմաների գիտականորենհիմնավորված տետեսակարար հիմնավորվածնորմաների կշիռները:Գիտականորեն սակարարկշիռըորոշումմ ենենհետնյալ հետնյալձնով. ձնով

Դարոն,

|

ըստ

աշխատողների թվի՝Բ.

ը ստ

ր քանակի՝Բ.ն նորմաների

ըստ

Բ հաաճժ:0ղ4100 աշխատատարության՝ Ժիր . Բ. :Ծր

Թոր:Թոչ

Հ

Քիը

Հ

ն`

Հ

:

Քը

ըն

(7.13),

(7.14)ն (715) (7.15),

որտե որտեղ

հիմնավորված նորմաներիբաժիննէ, ԲորաԳիտականորեն հիմնավորվածնորմաներովաշխատողների Թոջ գիտականորեն

--

ՆՀ "

չ,

Փ.

աա:

չժ.:Փ

Ն որմաների որակը

այո 100

(19) .

բնութագրող կարնորցուցանիշ է նորմաների լարվածությունը, որը որոշում են՝ ժամանակի անհրաժեշտ ծախսումնե226

է, թիվն

նորընդհանուրթիվնէ, որոնցաշխատանքը Թոր աշխատողների --

է, ճավորվում Ք,

ը--

ր

գիտականորեն հիմնավորվածնորմաներիքանակնէ,

չ 74.

Գլուխ 7. Աշխատանքինորմավորում

Քլգ --

ժ,ը

--

նորմաներիընդհանուրթիվնէ,

հիմնավորվածնորմաներովաշխատածժա Գիտականորեն

որմաները Աշխատանքի

այդ, Աօ):

ներն

հասկացությունները Հիմնական

--

Ընդհանրապեսնորմավորվող աշխատանքների բաժինը ըստ ժամանակիփոքրէ լինում, քան ըստ թվաքանակի, քանիոր աշխատողէ, ները,որոնցաշխատանքը նորմավորվում երբեմնկատարումեն չնորմավորվողաշխատանքներ: Ուստիառավելճիշտ կլիներ նորմավորվող աշխատանքների բաժինըորոշել ըստ աշխատատարության: Նորմաներիհիմնավորվածությունըտրվում է՝ ըստ գիտականորեն ն փորձավիճակագրական նորմաների:Ընդ որում՝յուրահիմնավորված են ն ըստ թվաքանչյուրի բաժինըորոշում ըստ աշխատատարության

քանակի:

Աշխատանքի նորմաների ժամանականհրաժեշտէ բավերլուծության

ցահայտելնորմաների թերակատարման պատճառները, աշխատաժամանակիկորուստները, վերանայման նորմաների անհրաժեշտությունը: Շուկայականտնտեսությանանցմանըզուգընթացփ̀ոխվել են աշխատանքինորմավորմանձներն ու մեթոդները:Ներկա շրջանում ձեռնարկություններումխիստկրճատվելէ կամ բացակայումէ նորմավորման ծառայությունը:Սակայնառաջադիմականն այն է, որ հատկապես նորկազմակերպվող ձեռնարկություններում լայնորենկիրառումեն հան տեսամագնիտոֆոններ: մակարգչային տեխնոլոգիա, տեսախցիկներ Շուկայականհարաբերությունները պահանջումեն աստիճանաբար ու ավտոբարձրացնելնորմավորման աշխատանքների մեքենայացման մատացմանմակարդակը,ընդլայնել նրա շրջանակները,ապահովել նորմաներիբարձրորակն դրանովապահովելաշխատուժիառավել ռան ցիոնալօգտագործումը: Նորմավորման աշխատանքների միկրոէլեմենտային ժամանակակից նորմավորման ծրագրերիմշակումը ն ֆինանսապես ն ներդրումըպահանջումեն տնտեսապես հիմնավորել ն ստեղծելնորայն, ապահովելկատարված ծախսերիփոխհատուցումը մատիվայինկայուն բազա, սահմանելյուրաքանչյուրարտադրատեսակի ն օպերացիայի համարաշխատանքինորմա:Զարգացածարտերկրներում գործում են նորմավորման նպատակովմասնավորխորհրդատվականգործակալությունները, որոնց ծառայություններից օգտվումեն

նորմատիվները

իսկ հիմնական մասը քիչ թվով ձեռնարկություններ, ԱՄՆ-ու (օր.՝ են ո ւժերով սեփական իրականացնում

մանակնէ (աշխատատարությունը), աշխատածընդհանուրժամանակնէ (աշխատաԺոց նորմաներով

տարությունը):

ն

նորմա Աշխատանքի ծախսումներ Աշխատանքային

մեծություն Աշխատաժամանակի ժամանակ Աշխատանքի ժամանակ Ընդմիջումների

ժամանակ Նախապատրաստական-եզրափակիչ ժամանակ Բա իեզի սպասարկման ժամանակ

Ընդմիջումների

նկարահանում Աշխատաժամանակի Խրոնոմետրաժ

ժամանակինորմա

նորմա Սպասարկման նորմա Թվաքանակի

առաջադրանք Նորմավորված մեթոդ գումարային Նորմավորման

հայրն

Գ

ո

Տիպայիննորմա Տեղականնորմա մակարդակ կատարման Նորմաների որակ Նորմաների Նորմաներիլարվածության մակարդակ

հատկապես

ն

հարծոր

Ա. թննարկոան ինքնաստուգման

էությունըն նշանանորմավորման աշխատանքի կբնութագրեք Ինչպե՞ս կությունը: ն գործոնները: սկզբունքները նորմավորման 2. Որո՞նքեն աշխատանքի 3. Ինչպե՞ս կդասակարգեք ը աշխատաժամանակի ունի ն ինչի՞նչ նպատակ նկարահանումը, 4. Ո՞րնէ աշխատաժամանակի 1.

ծախսերը:

պե՞սէ իրականացվում: 5. 6.

դիտմանէությունը: Ո՞րնէ խրոնոմետրաժային ուներ: ն ի՞նչկառուցվածք ն նորմաները, են ժամանակի արտադրանքի Որո՞նք

Գլուիւ7. Աշիափանքի նորմավորում 7:

Ինչպե՞սկբացատրեք ն ժամանակի արտադրանքի նորմաների միջն եղածկապը: 8.

9.

մակարդակը:

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ

ԵՎ ՏԱՐԻՖԱՅԻՆ

Գրականություն 1. (Շա 2. ոք

5. ծ.

5. Խ.

ԷլՕքոտքՕ8Յեաթ 7քյոճ. Խ.,

36.064 Ճ. Փ., ՇՈ6ՅՄԵՐ6ք Ը, 3. տ». հ, 1997.

3. հՕԼ

4.

ԳԼՈՒԽ

Աշխատանքի նորմավորման ի՞նչմեթոդներ գիտեք: Ինչպե՞սկորոշեք նորմաների կատարման

տ

աճ7քյոձ.

հօքոտքօտճ

ծ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

1985.

Օօք/ԳԻԵՈՅՅԱԵՔ

՛քյոճ ատ

ՒՕքԻդքՕ8ՅԻ

Եճ

ոք.

Խ., 1993,

ՕքՐՅՒԽՅՅւլա Ց մ ԻՕքիր(քՕ8ՑԷԽ6 7քյոծ. Ոօղ. քող. ՃՈՅԽՎԿՆ8. Ոքոտո/Խ ոօ 3ՃՕԷՕԽԵՈՒԾ, է

ՕքՐՅԵԱՈՅՅԼԻՆ

ԿՕքամքՕ8ՅԻաիՇ.հ, հլ, 1993,

8.

Խ., 199

1991.

ՇՈքՅՑՕԿԻՄԿ

ոօ ԻօքխտքօՕ8ՅԻաօքյոտ. 7. ՕՍ6ոՒռ Ո |լ Խ(ԹՕղել/3ՄՎ6Ի յ: 381ք81 քՅՀԾՕԿ6ՐՕ Ցքծհյթէյի. հ1., 1996. 8. ՓԽՈԵՏՑ 8. |1. .ՕքատքՕՅելած հձ 1Ք)Ո8

ԸՕՏքՇԽ6ԻԻՕԽ

378ո6.

Խ., 1997.

6.1

Աշխատավարչի էությունը

Անում

ն, առաջ է Աշխատավարձը՝ իբրն մ այ եկել մարդկայինհասարակությանզարգացման երբ հասար արտադրությունը, ձնավորվելէ ապրանքային ն է վարձուաի շերտավորվել ձեռներեց-գործարարների մոտ կուտակվելէին որում՝գործարարների սականմիջոցներ,ն որեէ արտադրական գործունեությունսկսինան զ մար անհրաժեշտէր նան վարձուաշխատուժ:Եվ քանի որ սեփականությունից, սակայն էր աշ խատուժըզուրկ էր օժտված Ն տանք կատարելու ունակությամբ, ուստի ն իրենցաշխատուժնեն տրամադրելգործատուին՝ իբրն գնի դիմացստանալովաշխատուժիգինը:Աշխատուժի քու ւ է սպառմանմիջոցների ամբողջությունը,սակայնդրանք ն շուկայում առաջարկի ջար կարողլինել աշխատանքի ի է մտավոր դեցությանհետնանքով:Աշխատուժն օժտված է տալիսխա աւ ունակություններով, որնէլ հնարավորություն նպատակահարմար գործունեություն,ստեղծելու Աա ներ,ստանալուեկամուտն իր նորմալկ ծունեությունը ն վերարտադրությունը: գինը ձնավորվումէ են ազդում մի շարք գործոններ:Աշխատանքի՝ բուն ը դր թացքում աշխատուժիգնի արտահայտման է աշխատավարձը: պրտահայտությամբ հանդիսանում ՝

բ

ույունը ոցի ոնի ինան արարքն լո մար ա

աշխատանքի ույ

հու նած թի բ

րիմ արո աան Ֆիզին

Ցրիր: երագ Աոապահուելու Աշխատուժի աշխատանքի Բը Ն

արտադր ական վոնկրոտ

Գլուիւձ. Աշխափանքի / կազմակերպումը տարիֆային համակարգի

էությունը Տ ./Լ. Աշխատավարչի

տանքային կարգապահությունը: Վարձուաշխատուժ ի համարաշխատա

հիմա հոն

քի գոյության միջոցների

իմարում

է

խատավարձի դրու

ն

ն հավելավոայ

վող փոխհատուցումները, րը, ն հանգստի աշխատանքի տնող ությունը: Այսպիսով աշխատավար ձը, վարձուաշխատուժի գնի

հավելումները,

ա-

արտահայտ-

ՆՀ ՀՇՇՇՀՀՀԿԿԿՆԿ

մակարդակին դինամիկայիվրա ազդում են մի Աշխատավարձի մակարդակըպայմանավորված շարք գործոններ:Աշխատավարձի է ոչ ինտենսիվ ընթացքումաշխատուժի միայն աշխատանքի աշխատանայլ նան տվյալերկրի ծախսումներով, սոքով, մտավորու ֆիզիկական ա ռանձնահատբ նակլիմայական մակարդակով, ցիալ-տնտեսական կություններով: դիտումեն որպեսաշԳրականության մեջ երբեմնաշխատավարձը ըստ էուկամ աշխատուժիարժեք կամգին:Աշխատավարձը, խատանքի կամ աշխատուժիարժեք չի կարողլինել: Այդ բաթյան,աշխատանքի է նրանով,որ աշխատուժը՝ իբրնապրանք,բոլոր ապրանքնեցատրվում նման ոչ միայն ոչ թե արժեքով,այլ գնով, որը կապահովի րի կվաճառվի նան ն այլ իր իր ընտանիփ ոխհատուցումը, ծ ախսումների աշխատուժի ն զարգացումը,այսինքն`աշխատուժի պահպանումը քի անդամների Մյուս կողմից`աշխատավարձը չի ընդլայնվածվերարտադրությունը: է գինըլինել, քանի որ այն արտացոլում ոչ միայն կարողաշխատանքի սպառման,այլ նան կազմավորման, աշխատուժիվերարտադրության կազմափուլերը:Ընդ որում` աշխատուժի բաշխմանն փոխանակման ն է է բոլոր ուսուցման շարունակվում կերպմանփուլըսկսվում դպրոցից ու ն աշխատատեղերում, բաշխումն փոխանակումը համակարգերում են ունենում շուկայում ն ձեռնարկություններում աշխատանքի տեղի ընաշխատանքի բուն աշխատատեղերում, սպառումը՝ իսկ աշխատուժի ունենում է աշմիայն տեղի գործընթացը թացքում:Ուստիաշխատանքի եթե աշփուլում: Վետնաբար, սպառման խատուժիվերարտադրության այն իր մեջ խատավարձըդիտենքիբրն աշխատանքիգին, ապա Իրամիայնսպառմանփուլումաշխատուժիծախսումները: կընդգրկեր է փուիր մեջ պարունակումինչպեսսպառման կանումաշխատավարձն վերարաշխատուժի այնպեսէլ փոխհատուցումը, լում ծախսումների ծախքերը(ուսուցում,մասբոլոր փուլերումկատարված տադրության բարձրացում,վերապատձեռք բերում,որակավզիման նագիտության գները,այնրաստումն այլն):Մյուսկողմից,ինչպեսբոլոր ապրանքների է արժեքից գինը,կազմավորվում պեսէլ աշխատուժապրանքի ն շահույէ աշխատուժի ծախսումներ թից, ընդ որում՝արժեքըփոխհատուցում նրաընէ զարգացման, իսկ շահույթը հիմք հանդիսանումաշխատուժի ու գոյատնման համար: տանիքիպահպանման ազգայինեկամտիմի մասն է, որը տրվումէ աշխաԱշխատավարձը տողին կատարածաշխատանքիքանակինն որակինհամապատասվճարելը խան, պետությանկամգործատուիկողմից: Աշխատավարձի

ն տարիֆային Գլուխ8. Աշխատանքի կազմակերպումը համակարգը

`

է: Աշսահմանվածժամկետումնրանցսրբազանպարտականությունն խատավարձի ամսականչափը չի կարողցածր լինել պետությանկողնվազագույնչափից:Աշխատավարմիցսահմանված վարձատրության են ՍակայնՀՀ աշխաձը վճարում դրամականարտահայտությամբ: է բացառիկդեպքումաշտանքայինօրենսդրությամբ նախատեսվում խատավարձի կեսիչափով վճարումկատարելբնեղեն արտահայտությամբ` վարձու աշխատուժիհամաձայնությանդեպքում: Բացառիկ դեպք է համարվումգործատուինսնանկճանաչելըկամ մատակարարումների,ծառայությունների դիմացվճարումներչկատարելըն այլն: է տարիֆային(հասԱշխատավարձի կարնորտարրը հանդիսանում նրա կայունմասը:Սակայնայն չի կարողհաշտիքային)դրույքի չափը՝ վի առնելառանձին անհատական հատկանիշները՝ ֆիաշխատողների արագ կողմնորոշումը, զիկականն մտավորունակությունները, աշխակառուցվածտունակությունըն այլն: Այդ պատճառովաշխատավարձի մասը՝պարգնը,հավեքի մեջ կարնորտեղ ունի նան նրափոփոխական լավճարը,գործավարձային հավելումներըն այլն: Բացիայդ, կան նան նյութականօգնության, անվճարսննդի, ուղեգրերի, բուժմանհամար տրվողվճարներ:Այսկարգիեկամուտները, ինչպեսնան շահույթը,ակցիաներիցստացվողդիվիդենդը,տոկոսըկարողենք համարելաշխատանքային եկամուտներ, իսկ վերավաճառքից,միջնորդությունից ստացվողեկամուտները՝ ոչ աշխատանքային: Ընդհանուրառմամբ,վարձու աշխատուժիեկամուտիբարձրացման հիմնականաղբյուրը համարվումէ աշխատուժիգնի՝ աշխատանքի վարձատրության տարիֆայինդրույքի բարձրացումը:Աշխատավարձի ստորինսահմանըորոշվումէ վարձուաշխատուժիտնտեսական շահեն րով պետությանկողմիցսահմանվածնվազագույնաշխատավարձի չափով:Աշխատավարձի կարողէ բարձրանալ մակարդակը վարձուաշհամաայսինքն՝աշխատանքի պատուժիծախսումների բարձրացման, կամծախսվողաշխատեղման,լրացուցիչ ֆունկցիաների կատարման տանքներիորակական բարձրացման դեպքում: հատկանիշների Տարբերումենք անվանականաշխատավարձը իրականաշխատաայն գումարնէ, այն վարձից:Անվանական դրամական աշխատավարձը մեծություննէ, որը տրվում է աշխատողին որոշակիժամանակահատշաբաթ, ամիս) նրա կատարած աշխատանքի վածում(օր, քանակին որակիհամար:Իսկ իրականաշխատավարձը՝ ապրանքների կամ նյուէ, որը կաայն ամբողջությունն թականբարիքներիծառայությունների այսինքն՝նկատիուրելի է ձեռք բերել անվանական աշխատավարձով,

Աշխատավարչի էությունը

ն ծառայություններիգների նենալովտվյալ շրջանումապրանքների ն իր ընտանիքի պաէ աշխատուժի Ուստի,երբ խոսվում մակարդակը: է մասին,նկատի մակարդակի բավարարվածության հանջմունքների վրա ազաշխատավարձի աշխատավարձը: Իրական առնվումիրական այնպես բարձրացումը, աշխատավարձի ղումեն ինչպեսանվանական գների ն սան ծառայությունների ապրանքների էլ հարկերի,սպառման

աշխատավարձեր իրական

Անվանական փոփոխությունը: կագների ն

միջնգոյությունունի հետնյալ փոխկապվածությունը. ինդեքս աշխատավարձի Անվանական

աշխատագործի

րան ոք»

Թ)

ե

ս գրերիԻՐՔ: կպրանքների

ն միգործառույթներ ունի մի շարք փոխկապված Աշխատավարծն է է, որ ճիշտ պատկերացում մեջ դիտարկելն այն դրանքամբողջության կարնորեէությանմասին:Եվ ընդհանրապես, տալիս աշխատավարծի չէ նպատակահարմար յուրաքանչյուրը, լով դրանցից գործառույթնեմյուս գործառույթը:Առայժմչունենք մեկը՝նսեմացնելով հետնյալ է ներկայացնել սակայնկարելի այն րի հստակդասակարգում, արսոցիալական, խթանիչ,կարգավորիչ, կերպ՝վերարտադրողական, ն այլ գործառույթներ: չափման,բաշխման տադրական-հաշվառման,

գերագնահ

դերունի աշխատավարձ

յուրաքա նչյուրնէլ կարնոր Գործառույթներից արէ գործում,քանիոր կարնորխթան հանդիսանում կազմակերպման աճի համար: տադրության էությունըկայագործառույթի վերարտադրողական

Աշխատավարձի

այնպիսիբացարնրանում,որ սա հմանվումէ աշխատավարձի անն նրա ընտանիքի է աշխատողի որն անհրաժեշտ ձակմակարդակ, նորմալ վեն աշխատուժի բավարարելու պահանջմունքները դամների օբյեկտիվ համար:Այս գործառույթի ապահովելու րարտադրությունն Է պահպանումն մակարդակի սահմանային հիմքնաշխատավարծի հետ, որը, սահկարգավորման պետական է աշխատավարձի կապված վեէ ապահովումաշխատուժի աշխատավարծը, մանելովնվազագույն

նում է

Այն

րարտադրությունը: էություննայն է, խթանիչգործառույթի Աշխատավարձի

որ

աշխա-

ներդրումներ աշխատանքային չափըպայմանավորված տավարձի է

վերջնական արդյուն

գործունեության տնտեսական ձեռնարկության է, որ աշխատողըմշտապես ներով, Ա այդ կապնայնպիսին

շահագր

Գլուխ ձ. Աշիատանքի ն կազմակերպումը տարիֆային

համակարգը

ված է բարելավել իր աշխատանքի

առնական

9 81. Ախարավարչի էությունը

արդյունքները՝ իր անձնական նգոր-

ծարար հատկանիշներն անընդհատ

կատարելագործելու միջոցով:

Աշխատավարձի կարգավորիչ գործառույթն իր ազդեցությունն է

թողաշխատուժի առաջարկին պահանջարկի վրա: Սկզբունքորեն աշխատավարձի կարգավորումն է տարբեր իրականացվում ճյուղերի, աշխատողների տարբերխմբերիմիջն որոշակի հատկանիշների հիմաք վրա (ճյուղային,պրոֆեսիոնալ, որակավորման): Աշխատավարձի շերտավորում տեղի է ունենում ոչ միայն ճյուղի, ձեռնարկության, նան այլ տարբերպրոֆեսիաների ն մասնագիտությունների միջն: Աշխատավարձի սոցիալական գործառույթն այն է, որ աշխատավարձի միջոցով են սոցիալական իրականացվում մի շարք հիմնախնդիրներ, սոցիալական կարիքների բավարարմանը: Անհրաժեշտ նշել, որ ներկապայմաններում է Հայաստանում փաս-: տորեն չի գործումվերը նշված լիարժեք ն ոչ գործառույթներից մեկը, որի հետնանքով էլ նսեմացվել է աշխատավարձի դերն ու նշանակուիբրնտնտեսական հասկացություն: Այդգործում կարնորդերու-. թյունը՝ նեն ն՛ ն՛ պետությունը, գործատուները, որոնք հետնողական ն պատասնում

.

մանատուն

զարգացման կարնորպայգործունեության նարկատիրական

մանն է: Յ

.

խանատվությամբ չեն կատարումիրենց պարտականությունները: Գոյությունունեն աշխատավարձի կազմակերպման կամ գործառույթներիիրացմանմի շարք սկզբունքներ: Աշխատավարձի կազմակերպման

սկզբունքներ ասելովհասկանումենք գիտականորեն հիմնավորվածայն դրույթները, որոնք արտացոլում են տնտեսական օրենքների Գործողությունը ն ուղղված են առավել լրիվ իրացնելուաշխատավարձիգործառույթները: Աշխատավարձի կազմակերպման սկզբունքարի 1.

Աշխատանքի վարձատրությունն ըստ աշխատանքի քանակին. որակի: Այս սկզբունքը է գործատուներին, պարտավորեցնում որ' կատարվածհավասարաշխատանքի դիմաց տրվի հավասար վարձատրություն: Այն կիրառվում է շատ վաղուցն ողջ քաղաքա-

կիրթաշխարհում,որտեղստեղծված արդյունքըբաշխվումէ հիմնականումըստ կատարված

Աստվածաշնչում նշվում է, որ

4.

Դա կայանումէ դժվարություններ: նրանում, թե ինչպես որոշենք աշխատանքային ն ծախսումներըարդյունքը, ինչպես չարք

գնահատենք տարբերկարգի

աճին զուԱշխատանքին արտադրությանարդյունավետության մակարդակիբարձրացումը: գընթաց իրական աշխատավարձի մակարդակիբարձրացումըհանդիսանումէ Աշխատավարձի բնակչությաննյութականն կուլտուրականբարեկեցությանաճի հիմնականձնը, նրանցպահանջմունքներիբավարարմանաղբմակարդակիբարձրացումըկապված է յուրը: Աշխատավարձի գործունեությանարդյունքներից: արտադրության ներդրածլուշերտավորումնըստ աշխատողների Աշխատանքի ն ըստ պայմանների բովանդակության, մայի, ըստ աշխատանքի ըստ աշխատողըստ ճյուղի պատկանելության, տեղաբաշխման, ների առանձինխմբի: Այս սկզբունքնապահովումէ նյութական որակավորմանն արտադրանքիորակի շահագրգռվածություն,

բարձրացում:

|

5.

է կարգավժրումը:Այն իրականացվում պետական Աշխատավարձի նվազագույն աշխատավարձի,տարիֆային ն հաստիքային պետադրույքներիսահմանման միջոցով՝վարելով միասնական կան տնտեսականքաղաքականություն:Այս սկզբունքըհիմնված է նյութականշահագրգռվածության բարձրացման անհրաժեշտու-

6.

առնելը: շուկայիազդեցության Աշխատանքի հաշվի

աշխատանքի սկզբունքի:Նույնիսկ

յուրաքանչյուրըստանում է իր աշխատանքի համար:Թեն այս սկզբունքըգործում է շատ վաղուց, սակայն պրակտիկգործունեության ընթացքումառկա են մի

ն ինչպես հատուցենք(վարձատրենք) ստեղծագործական) այդ ծախսումները:Աշխատանքիբաշխմանսկզբունքինանդրադարձել են շատ տնտեսագետներ:Այս սկզբունքիկիրառումըսերտոնկատմամբխթաններիամրապնդրեն կապվումէ աշխատանքի հետ: Ըստ ման, մարդկանցշահագրգռվածության բարձրացման առանձնաաշխատանքիվարձատրությանսկզբունքիկարնոր հատկություննայն է, որ հաշվիչի առնվում ազգայինպատկանեդիլությունը, սեռը, տարիքը,այսինքն՝հավասարաշխատանքի է հավասարվարձատրություն: մացնախատեսվում անշեղ աճի ապահովումը՝ արտադրողականության Աշխատանքի աճի տեմպիհամեմատ: Շուկայի պայմիջին աշխատավարձի մաններումայս սկզբունքըերկրի մշտականկուտակումներին ն ձեռտեմպերիբարձրացման ընդլայնվածվերարտադրության

թյանվրա:

աշխատանքները (արտադրական:

8. Գլուխ: Աշխատանքի կ կազմակերպումը րարի

ֆային համակարգի

Էշխատավարչի տարիֆային համակարգը

տարիֆայինհամակարգը չ 82. Աշխատավարչի »

|

Նախկին վարչահրամայական

»

համակարգի

ժամանակ տարիֆային համակարգի միջոցով իրականացվում էր աշխատավարձի մակարդակի պետական կարգավորում

ինչպեսառանձին ժողովրդական տնտես կանճյուղերում,այնպեսէլ ճյուղիներսում՝ա ռան

.

ինտենսիվության, աշխատանքի ն պատասխանաիրականացվող աշխատանքների նշանակության

տվության,

բնակլիմայական պայմանների:

նյութերիմի ամբողՏարիֆայինհամակարգը,իբրննորմատիվային է հետնյալտարրերը. ' ություն, իրմեջ ընդգրկում ն պրոֆետեղեկատուները տարիֆաորակավորման

միջոցով րուկ անոուան Արի սիաները,

սահմաններում: Տարիֆային համակարգի աշխատավարձի շերտավորումը հաշվիառնելովաշխատանքի

բարդությունը, պայմանները, որակավորումը, առանձին ճյուղերի ժողովրդատնտեսական նան նշանակությունը, ինչպես առանձին ո շրջանների

պայմանները: րվա շուկայական նլայական տնտեսության պայման

-

.

լով ուրույն մոտեցում,

են

ավանդական տարիֆային համակարգերը:

»

Աշխատավարձի կազմակերպման հիմնական են. տարրերն աշխատանքի նորմավորումը, տարիֆային համակարգը, ն աշխատավարձի ձները համակարգերը:

"

'

'

տարիֆայինցանցերը,

տարիֆային դրույքները,

Ա ծառայողներիհաստիքների ղեկավարների,մասնագետների որակավորման տեղեկատուները, ն ն ծառայողների պաշտոնական մասնագետների հաստիքայինդրույքները, տարիֆայինն հաստիքային դրույքներինկատմամբհավելումներն ու հավելավճարները:

սպա

մշխատավարձի ձներին համակարգերի միջոցով

է աշսահմանվում խատավարձի չափը՝ կատարված աշխատանքի

ն որակին քանակին նկատի ունենալով աշխատանքի բարդությունը, ին-

համապատասխան, տենսիվությունը, պայմանները: տարիֆային համակարգն իրենիցներկայացնում է Աշխատավարձի նյութերի մի ամբողջություն, որի նորմատիվային սահմանօգնությամբ վում է աշխատավարձի մակարդակը` |

'

որակավորման մակարդակը,

հաշվիառնելովաշխատողների

աշխատանքի առանձնապայմանները,

հատկությունները: մշխատավարձի տարիֆային համակարգի օգնությամբ

վում է աշխատավարձի

23ծ

իրականաց-

շերտավորում՝ ըստ հետնյալ հատկանիշների.

կատարվող աշխատանքների բարդության, աշխատանքի պայմանների,

տեղեկատուներըն Բանվորներիտարիֆաորակավորման պրոֆեսիաները տարիֆաորակավորման միասնականտեղեկատունեԲանվորների են, կամ րը նորմատիվային կարնորակտերից որտեղդասակարգվում են աշխատանքների պրոֆեսիացանկըն բանվորների համակարգվում են ընդգրկում տարբերարտադրություննեները:Այս տեղեկատուճերն ն ամփոփրում գոյությունունեցողբոլոր աշխատանքների տեսակները Տարիֆաորակավորման վումյոթ տասնյակից ավելիթողարկումներում: են երկու խմբի: Առաջինխմբի մեջ բաժանվում տեղեկատուները որոնք հատուկ են բոլոր ընդգրկվումեն ընդհանուրպրոֆեսիաները, կտրվածքով: ճյուղերին,իսկապա տրվումեն ճյուղային նպատակնէ տեղեկատուների միասնական Տարիֆաորակավորման ն ն որաբանվորների ձնովորոշել աշինատանքների ճիշտ միասնական նան պ ատրաստբանվորների մակարդակը, ինչպես կավորվածության ման ն որակավորվածության ծրագրերիկազմումը: բարձրացման ցույց է տալիսոչ մակարդակը որակավորվածության Աշխատանքի կատարելուհամար ինչպիսիորակամիայն,թե տվյալ աշխատանքը ն այլ նան, կարգէ պահանջվում, վորվածությունինչպիսիաշխատանքի ըստ աշխատանքի բարդության,աշխատանքիբնույթի՝ պայմանների է որ խմբին պատկանում: վարձատրությունը 8.2.1.

մշխատանքի նորմավորման միջոցովսահմանվում են աշխատան-. արդյունքի՝գիտականորեն նորհիմնավորված մաներ:Դրանցից են ժամանակի, արտադրանքի, թվաքանակի սարկման, նորմավորված առաջադրանքի նորմաները:

Քային ծախսումների ն.

-

"

հա աաուներն ղեկավարների, աշխատավարձի կազմակերպման իսկանհրաժեշտության դեպքում օգտագործում

իրենքեն որոշում

-

»

Գլուխ:8. շիւտառքի

ն փարի կազմակերպումը ֆային համակարգի

Բանվորների որակավորվածության մակարդակը ցույց է տալիս, թե բան Ների աշխատանքունի: Բրազանացվող Ց ն Հ-Շաարաը

համակարգը Տ 82. Աշխափավաիչիտփաիիֆային

ողջություն, որոնց միջոցովանմիջականկապէ ստեղծվումաշխատովարձատրությանն նրա որակավորվածությանմիջն: բարդության աստիԸստ տարիֆաորակավորման տարիմիասնականտեղեկատուների՝ ճանից ելնելով՝ ն է աշխատանքները ֆայինկարգերիթիվը սահմանվում 6, կարգերի:Յուրաքանչյուր բաժանվումեն, ըստ աշխատանքների բարդո րդության, մի շարք խմբերին տարիֆային կարգին համապատասխանումէ որոշակի տարիֆային դրանց յուրաքանչյուրխմբին շնորհ մ է շմորհվում որոշակի տաաշխատանքային գործակից:Այդ գործակիցըցույց է տալիս, թե տվյալ կարգ:ճյուղերիմեծամասնությունում տարակարգի լայն տարածում ունեն 6մեծ նի, իսկ որոշ ճյուղերում7 ն րիֆայինդրույքը որքանովէ առաջինկարգիտարիֆայինդրույքից: 8-կարգանի : տարիֆային Տա Տարիֆայինցանցերումտարիֆայինգործակիցներըտրվում են ինչպես տեղեկատուները բաղկացածեն երեք բաբացարձակ,այնպեսէլ հարաբերական աճով: Տարիֆային գործակցի ա ճը ցույց է տալիս,թե տարիֆային բացարձակ հ'աշխատանքի բնութագրից տվյալ ցանցի ինչ գործակիցը չափով է աճում նախորդի ինչ է պետքիմանալ, տարակարգի նկատմամբ:Օրինակ՝ 3-րդ կարգի տարիֆայի գործակիցըկազմում է աշխատանքի օրինակներ: 1.200, իսկ 2-րդ կարգինը՝1.083, հետնաբար բացարձակ աճը կկազմի 0.117 է (1.200 1.083): Վարաբերական աճըցույց տալիս՝նախորդիհամեն Աշխատան քի բնութագրի մեջ տրվում է տվյալ հաորակավորմանը մատությամբհաջորդկարգի տարիֆայինգործակիցըորքանովէ աճում: մապատասխան աշխատանքի բնութագիրը, որը պետքէ կատարի ենքք տվյալ աճըը որոշում տվյ Վարաբերական րգ տարիֆային րաբեր որոշ լ տարակարգի ր ր յալ որակավորումնունե գործակիցըհարաբերելովնախորդտարակարգիգործակցին:Օրինակ` կատարման, իճներիընտրության, գոր3-րդ կարգի տարիֆային գործակցի հարաբերականաճը կկազմի ծիքներինախապատրաստմանցքում աշխատողի ն 10.806 |(1.2: 1.083) »« 100 ինքնուրույնու100: թյան աստիճանը: Երկրո րառում ունեցող տարիֆային ցանցերի տարիֆային գործակիցները ն որակավորաճում են պրոգրեսիվ կարգով ն ցույց տալիս որակաընդհանրապես Խոյ ԱոՂԱԻՑ 2ացանվորվածությանն բարդությանմակարդակը:Այդպիսի հագործվողհաստոցի,գործիքների, բոր Հ կՎող հումքի ե. են նյութերի, ցերից ստորն բերվողտարիֆայինցանցը (տե՛ս աղյուսակ8.1): նրանցմշակմանգործընթացների գործընթացների հաջորդականության վերաբերյալ: Է րրորդ բաժնում բերվում են յուրաքանչյուրկարգին Աղյուսակ8.1 համապատասխան աշխատանքի տիպիկօրինակներ: Վերընշվածիցբացի աշխատողը պարտավորէ նան իր աշխատած-կարգանի տարիֆային ցանց տեղում արդյունավետ կազմակերպել աշխատանքը, իմանա ն տագործվող հումքի, նյութերի,էնե րգիայի ծախսինորմատիվները, հայտհայտ ն վերացնել Տարակարգերը աշխատանքի ընթացքումծագածանսարքությունրը խոտանը,արտադրանքիորակին 1-ին| 2-րդ| 3-րդ| 4-րդ | 5-րդ| 6-րդ ներկայացվող պահանջները, աշխատանքի եվարձատոմ ր յն ն տվյալ

պատասխան աավաավորում ԱԺ մեջ տեղեկատուների լ

ի

ԲՈՐ

ինների ավորման

ՊԻ անցեր

"

-

-

Ինձաաշխատանքի կարգավո սարքավորումների ընթացքում

վիեջդրված լար Երջանառությա

-

համակար էե հնաեարոֆեսիային մանը մշակվոր

նաբերել ս,

տարիֆայի

:

։

նորմաների սահմանման կարգը:

8.2.2. Տարիֆային ցանցեր Տարիֆային ցանցերնիրենցիցներկայացնում են տարիֆային կարգերի ն դրանցհամապատասխան տարիֆայինգործակիցների մի ամ-

Տարիֆայինգործակիցները

1.00 | 1.083

|

1.200

|

1.350

0.083

|

0.117

|

0.150

10.8

|

Տարիֆայինգործակիցների բացարձակաճը

-

Տարիֆայինգործակիցների աճը, 22-ով հարաբերական

Է

|

|

1.53

|

1.8

|

0.180

|

0.27

|

|

Սակայնգոյություն ունեն նան

ֆային գործակիցներնաճում ձնով (տե՛ս 8.2):

տարիֆայինցանցեր,որտեղ`տարի-

ն

են հավասարաչափ, ն խառն Վ բաչափ, ռեգրեսիվ ռեգրեսիվ

աղյուսակ

ոմ

Տարիֆայինգործակիցները Հավասարաչափ աճող ւ

ն

| |

Հ

|

Նոր

'քտարակարգային տարբերությունը,

|

|

|

գ

|

|

|

|

բ

|

՛

"|6|6|2

|

|

|

|

|

(6

| |

|

|

|

տ

Այդպիսիտարիֆայինցանցերիմշակումը ն ընտրությունըպայմանավորվածեն ոչ միայնորակյալ կադրերիհամալրումով, այլ նան, թե գործատուներիառջն ինչպիսի խնդիրներեն դրվում աշխատավարձ շերտավորման ուղղությամբ:Նման րող է հանդիսանալ, երբ տեղիէ ունենում տարիֆայինգործակիցների՝ 1. բացարձակ. ն հարաբերական աճ, պրոգրեսիվ 2. բացարձակ պրոգրեսիվաճ ն հարաբերական գործակցիկայունաճ, 3. բացարձակռեգրեսիվաճ ն հարաբերական գործակցիհարաբերականաճ: Գործատուները, տարիֆայինցանցերիճիշտ ընտրությունկատարեեն ո փոխելնան դիապազոնը: արիֆային ցանցերը բնութագրվում են նան դիապազոնով:Այն է ցույց տալիս տարիֆայինցանցիծայրագույն կարգերիտարիֆային գործակիցներիհարաբերությունըն նշանակվումէ ք: Լայն տարածում

" տարիֆային գանգեր: օրինակ

Ամ

ն

ցաննի տարիֆային դիապազո Ծ

ՀՂ:2. 1:18,051:20,Ծ-1:22 ՀՂ:

է՝

մ դ դիապազոնը կազմում ցանցերում ցերը: Վերըբերվածտարիֆային տարիֆային ցանԲարձրդիապազոնի 251:18.0»1:20,0-1:2.2: շաաշխատողների են ցերըհնարավորություն տալիս ուժեղացնելու բարձրացնեմակարդակը որակավորվածության :

հագրգռվածությունն

ն

աշխատանքներ կատարելուավելի բարդ ն պատասխանատու ավելի բարձրտարիֆային դրույքներով: վարձատրվելու անհրաժեշտէ հաշվիառցանցերիմշակման Տարիֆային այդ թվում նել մի շարք սկզբունքներ, թիվը սահմանելիս ցանցերումտարակարգերի տարիֆային բազմազանուբարդությունը, է նկատիունենալ աշխատանքների ու որակավորվածությա պրոֆեսիոնալ թյունը ն աշխատողների կազմը, սահմանելիսնկատիպետք է ցանցերիդիապազոնը տարիֆային նկատմամբբարձրտարակարգի ունենալ առաջինտարակարգի պահանջները, ներկայացվող բանվորներին աճը պետք է լինի հարաբերական տարիֆայինգործակիցների

ժամանակ

պետք

»

»

2|

ունեն Ծ 551:

լու,

|

-

|

|

-

Աիջտարակարգային տարբերությունը,

`

|

Դ

ծ.2

Տարակարգերը Յո «ոո օդ օր | | | |

-

|միջտարակարգային Աա

`

Ռեգրեսիվաճող

տարբերությունը, ջը

ԱՊ

Հ

համակարգը տարիֆային Աշխափավարչի

6.2.

կ փարիֆայինհամակարգը Գլովո ձ. Աշիափանքիկազմակերպումը

.

պրոգրեսիվ,

նյուշոշափելի աճ՝Ըն

միջն պետք է լինի գործակիցների տարիֆային ապահովելու շահագրգռվածությունն համար: քական Տարիֆայինցանցերիմիջոցովկարող ենք որոշել ձեռնարկության բանվորիտարիֆայինդրույքը, միջինտարիտարակարգի ցանկացած ն միջին տարիֆային ֆային գործակիցը,միջին տարիֆայինկարգը ժամային տարիբանվորի կարգի 1-ին եթե դրույքը: Այսպես,օրինակ՝ կարգի 3-րդ դրամ, ապա տարիֆային ֆային դրույքը կազմումէ 2: 1.2), 4-րդ կարգինը՝40,5 դրամ(30.2 (30 դրամ դրույքը կկազմի 1.35) ն այլն: են հետնյալկերպ: (Գ,.ր.)որոշում գործակիցը Միջինտարիֆային այդ թվում՝10 բանունի 100 բանվոր, ձեռնարկությունն Ընդունենք՝ տա50--ը՝3--րդ, 30-ը՝ 4-րդ ն 10 բանվոր՝5-րդ վոր 2--րդ տարակարգի, գործակիցըկկազմի. րակարգի:Միջինտարիֆային »

'

Գչո»(10:1083450:12:30»1.35

Հ

10)»126.63:

Հ

10»2153):(10«50:30

1.27

որոշում ն կկա ՊՈՂ արգըԿ ("գտ Միջինտարիֆային

են.

Գլուխծ. Աշխաղպանքի կ կազմակերպումը

փարիֆային համակարգի

ԿկոՀ(Ա0:2:50:3«3 024105):(10:50:304 ԻՊ

:

10)»

Ա»40:100531

կարգըկարելի որոշել ներքոհիշյալ կածլերի միսիան միջոցով, հայտնի միջինտարիֆային գործակիցը (1.27), Միջին րի

Կ

միջտ. -կ «փոքր

կ

` Լ

միջտ.

-

(Գ"միջ

"1 չ

է

է

եթե

-

գ).

նան

Գի):(Գրծ Գլ)

Գ),

-

(8.3), որտեղ

տարիֆային գործակցից ցածր տարակարգն Գոր միջին տարիֆային Սցից մեծ տարակարգն --

միջին

գործ յին գործա

--

գ

միջտ, --մ

է

արձ բարձր

է,

իջինտարիֆային է, գործակիցն Գյեջ--միջինտարիֆային գործակցից բարձրտարիֆային է, գործակիցն Գ միջինտարիֆային գործակցից փոքրտարիֆային է: գործակիցն --

Միջինտարակարգը որոշելու համարանհրաժեշտ է իմանալ, թե միջին տարիֆային գործակիցը(կոնկրետ մր եր օրինակում՝1.27) որ տարակարգերի տնվում:Մերօրինակում1.27 տարիֆային գործակիցը գտնվումէ 3-րդ ն 4-րդ Ուստարակարգերի միջակայքում: տի միջինտարիֆային կարգը կարելիէ որոշել երկու եղանակով՝ վերը նշվածբանաձների միջոցով.

մ

եմ միջակայքում

Կաիջտ53Հ(127-120):(1351.20) Հ

ՀՅՀ0466-347

Կտ

Հ

կամ

`

,

Հ (0.07): (0.15) 0-15)-

Ս):

«

՛

`

վումէ ժամանակիմիավորի(ժամ, օր, ամիս)համարտարբերխճբերին աշխատողների կարգերի կողմիցաշխատանքային նորմաներիկամ աշկատարմանհամար: խատանքային պարտականությունների ժամանակի միավորիընտրությունից կախված՝տարիֆայինդրույթները լինում են. -

"

ժամայինտարիֆայինդրույք, որը կիրառվումէ այնաշխատանքներում, որտեղնորմավորմանմիջոցովսահմանվումէ մեկ ժամվա համարժամանակինորմա, օրականտարիֆայինդրույք, որը կիրառվումէ այն աշխատանքների կատարմանժամանակ,որտեղնորմավորման միջոցովսահ-

իարա րիի թային է ար

"

ամսական

տարիֆային

դրույք,

երբսահմանվում

է

ի հասլամական

ամսական

տիքայինդրույք: Վերընշվածտարիֆայինդրույքներիցառավելլայն տարածումունի ժամայինտարիֆայինդրույքը, մանավանդ որ աշխատավարձի կազմաեն կերպմանժամանակմի շարք հավելավճարներ սահմանվում ժամային տարիֆայինդրույքիհիմանվրա: Օրականտարիֆայինդրույքների կիրառման ժամանակ,աշխատավարծի հաշվարկընույնպեսկատարվում է ժամային դրույքով՝ օրական դրույքը հարաբերելովօրվա տնողությանվրա: Առավելքիչ տարածում ունեն ամսական տարիֆայինդրույքները, որոնքհիմնականումկիրառումեն այն պրոֆեսիայիբանվորների վարհամար,որոնցաշխատանքն ձատրության էականկամ անմիջական ազունենում արտադրանքի դեցությունչի քանակի ն նույնիսկ որակիվրա: Այդպիսիպրոֆեսիաներիցեն հավաքարարները, պահեստապետները, են սահմանում կշռավարները, որոնցհամար ամսականդրույքներ: Տարիֆայինդրույքն1--ինկարգիհամարսահմանվումէ պետության կողմիցկամ կոլեկտիվպայմանագրով՝ տվյալ ձեռնարկության ֆինանսականհնարավորություններից ելնելով:Մասնավոր ձեռնարկատերերի կամկազմակերպությունների կողմիցսահմանված տարիֆայինդրույքներըչպետք է ցածր լինեն տվյալ ժամանակահատվածում պետության կողմիցսահմանվածամսականնվազագույնաշխատավարձի չափից: Սակայննրանք կարողեն, իրենց ֆինանսականհնարավորություններից ն նպատակահարմարությունից ելնելով, սահմանելավելի բարձր տարիֆային դրույքներ,քան աշխատավարձինվազագույնչափն է: Տարիֆայինդրույքները նս հանդիսանումեն ըստ աշխատանքի պայմանների աշխատավարձի շերտավորմանմիջոց:

4-(135-127:(135-120)Հ4-(008):(015)-4-053-347

հետեում Այստեղից

տասխանում է 3.47

են

(8.2) կամ

-

Գմեծ(Գլեծ-Գիջ):(Գյ

բա-

Ախատավարչիտարիֆայինհամակարգը

է,

որ 1.27

տարիֆային գործակցին համապա-

տարակարգը:

Տարիֆայինդրույքներ Տարիֆային համաը տարրերիցմեկնէլ հանդիսանում տարիֆային ՂարԳի մարնոր Դրանք իրենցից ներկայացնում դրամադրույ ժ

րը:

կան արտահայտ յտությամբ

են

վարձատրության այն չափը,որը նախատես-

ն փարիֆայինհամակարգը Գլուխ ձ. Աշխատանքիկազմակերպումը

Այսպես,օրինակ՝սահմանվումեն

տարիֆայինդրույքներ. աշխատանքինորմալ պայմաններումաշխատողներինվարձատրելու համար, աշխատանքիտաք, ծանրն վնասակարպայմաններումաշխատողներինվարձատրելուհամար, աշխատանքի առավել տաք, առավել ծանր, առավելվնասակար: աշխատողներին վարձատրելուհամար: պայմաններում Ըստ աշխատանքիպայմաններիաշխատավարձի բարձրացումկարող է տեղի ունենալ ինչպես տարիֆայինդրույքներիբարձրացման, սահմանայնպես էլ տարիֆայինդրույքի նկատմամբ հավելավճարների ման միջոցով: Ըստ էության,եթե չիրականացվեր պայմանների ըստ աշխատանքի աշխատավարձի շերտավորում,ապա ոչ մի գործատուիր անբարենհամարաշխատուժչէր կարողգտպաստ աշխատանքիպայմանների նել: Մյուս կողմից`որոշ աշխատողներիրենց կարիքներից,իրենց տնհատեսականպայմաններից ելնելով, հանուն բարձրաշխատավարձի, մաձայնվումեն աշխատելաշխատանքիառավելվատպայմաններում: Իսկ աշխատողներիմի մասն էլ գերադասումէ ոչ թե աշխատավարձի այլ աշխատանքի հրապուրիչ,հետաքրքիրլինելը, բարձրմակարդակը, աշխատանքիլավ պայմանները,աշխատանքիճկուն ռեժիմը, արձակուրդիերկար տնողությունըն այլ հանգամանքներ: Ընդհանրապեսկան աշխատանքներ,որոնց կատարմանհամար իրականացվումէ ցածր վարձատրություն,ն կան աշխատանքներ, համարվճարում են բարձրաշխատավարձ որոնցկատարման (օրինակ՝ ն ն ն հաճելի ոչ հաճելի, թեթն ծանր,մշտական ոչ մշտականզբաղվածության, քիչ վստահելին վստահելի,հաջողությանքիչ հավանական լինելը ն մեծ հավանականությունը): Տարիֆայինդրույքները սահմանելիսհաշվի են առնում շաբաթվա տնողությունը:Ըստ 1998 թվականիհոկտեմբերի աշխատաժամանակի հա27-ին ընդունվածՀՀ օրենքի՝չափահասկանանցն տղամարդկանց նորմալտնողությունըսահմանվելէր 40 ժամ, մարաշխատաժամանակի հակրճատտնողության,այսինքն՝16-18 տարեկանանչափահասների մար՝36 ժամ, իսկ 15-16 տարեկաններիհամար՝30 ժամ: կամաձայնայդ օրենքի`գործավարձովաշխատողներիհամար ժամայինտարիֆային նորմալ դրույքինվազագույնչափըսահմանվելէր՝աշխատաժամանակի տնողության(40 ժամ) դեպքում՝ դրամ,կրճատ(36 ժամ) տնողության՝ 33, իսկ 30 ժամվաօրվատնողությանդեպքում՝40 դրամ: »

.:

"

:

|

8 8.2.

մակա համակարգը

արիֆային Աշխատավարչի

օրերի միջինթիվը կազամսվա աշխատանքային Ընդհանրապես ժամային 167.1:

30 դրա մ ն ֆայինդրույքը կազմումէ

140 ժամ, ապա տվյալ անձի

ժամերը աշխատած փաստացի

ր: ն6, Կեոե աշխատավարձը ԴԱը2966042դրամ:Այնդեպքում,

»

1:256-

դրամ:Օրականտարիֆային դրույքն 195.8, իսկամսական

տարի-

Եթե

մում է 25.6, իսկ միջինամսականժամերը՝

նվազագույն ամսական ունում

կարգի ձեռնար նու) 167առաջինդրամ: Նվաա ր«000:1) ի հետնյալ բանաձնով.

որ տվյալ երբ ընդունենք, սահմանվել աշխատավարձը դրույքը մկոզ մային տարիֆային

դրույքը տարիֆային զագույն

մ.

89.77

)

որոշու

որտեղ

8.4),

Ա Տդ՞ Տանդ 4 Մմաֆ -

ժա-

ապա

դրույքնէ, տարիֆային Տոդ -- նվազագույն Տը

--

տ.ա

է,

դրույքն տարիֆային ամսականնվազագույն միջինամսականֆոնդնէ: աշխատաժամանակի

Տարվո Աո ,

որոշելիս հաշ

աշխատանքայինօրերի ն ժամերի թիվը ն կիրակի օրերը:

աոն (ոչատանքային) մասնագետների Ա ծառայողների

տեղեկատունե Արի ինչպես որակավորման տարիֆաորակավո բանվորների տեղեկատուները Դրանքհնարավորուակտերից նորմատիվային կատուները բաժանումը, ռացիոնալ աշխատանքի տալիս ապահովել թյուն իրավունքներն շրջանակները, ԿԱ

։

Այս

են:

ե

սահ-

են

ու

պա-

մանելպարտականություններիտեղեկատուները բաղկաայս նատվությունը: Որակավորման

Առաջինբաժնումտրվում ձեռնարկուբաժիններից: աբոն հիմնարկներում հաստիք կազմակերպություններում են

յուններում Երկրորդ բաժնում բնութագրերը: որակավորման ն

յինաշխատողների կոնստրուկտոր տեխնոլոգիական, հետազոտական,

աշխատողների կազմակերպություններ Արոգծային Աա մեջ մտնող յուրաքանչյուր Տեղեկատուների վորման բնութագրերը: է. բաղկացած բնութագիրը հաստիքիորակավորման .

"

պարտականություններից, ինչ պետքէ իմանալ,

Գլուի

.

9 82.

ն տարիֆայինհամակարգը Աշիաւրամքիկազմակերպումը

որակավորմանը ներկայացվողպահանջներից:

"

հիման վրա ձեռնարկություննեՈրակավորմանտեղեկատուների րում. մշակում են յուրաքանչյուր կատարո

համակարգի տարիֆային ախավավարչի

ասնական

»

»

ԹԸ վարձատրությո՞ Աշխատանքի

ստորաբա

են

ն

ռացիոնալօգտագործման հսկողությունը, ն մասնագետների են ատեստավորում: կատարում ղեկավարների

Ղեկավարների,մասնագետներին ծառայողների աշխատանքիհաստիքայինդրույքները ն ծաԲյուջետայինհիմնարկներում ղեկավարների, մասնագետների է հաստիռայողներիաշխատանքիվարձատրությունը իրականացվում են քային դրույքներիմիջոցով,որտեղարտացոլվում բոլոր հաստիքնե1999 թ. ապրիլի 16-ի րի ցանկը ն դրույքաչափերը:31 վարչապետի՝ 226 որոշմանհամաձայն՝տրվածէինբյուջետայինոլորտի բոլոր պաշտոններինվազագույնդրույքաչափերըն առանձին կատեգորիանե որորի աշխատավարձի հավելումները: աշխատողների Շուկայականտնտեսությանանցածտարիներիընթացքումմի շարք անգամփոփոխվելէ վարձատրության կարգը: 1992 թվականիՀՀ կաորոշմամբբյուջետայինհիմնարկներում ռավարության մտցվել են աշՍահմանխատանքիվարձատրությանբազմապատիկգործակիցներ: վել երեք մեծություն՝նվազագույնաշխատավարձ, տարիֆայինգործան կարգհասկացությունները: Այսպիսով՝մշակեցին18-կարգանիմիասնականտարիֆայինցանցեր, առաջինկարգիտարիֆայինդրույքը սահմանվումէր կառավարության կողմից, ն ցանկացածկարգիտարիֆայինդրույքը որոշվում էր առաջինկարգիտարիֆայինդրույքը բազմապատկելով հաճապատասխանվարգիտարիֆայինգործակցու:

Ց

ե

8.2.5.

աշխատավարձի կիցներ

8.2.6.

ն

-

ԿԻ

արությունները, տեղաբաշխումը իրականացնում կադրերիհավաքագրումը, կազմու ն

:

8.3

կամմիգործակիցները բազմապատիկ վարձատրության Աշխատանքի ցանցը տարիֆային

ւ տվալ կամ ւպարտականությունները, հաստիքին: ապատոնին րաբաժանումներիկանո Անն առուցվածքային յի

"

լուսա

2:17 ւ» .

44.

65:

1.0 `

նկատմամբ

դրույքների ն հաստիքային Տարիֆային ն հավելավճարները հավելումները են տարրերից "՝

կարնոր կարգավորման տարիֆային սահմանվող Աշխատավարձի նկատմամբ ն հաստիքների

դրույքների տարիֆային տնտեսությա Մինչշուկայական ն հավելավճարները: էին հավելումները սահմանվում Ն հավելումները են սեփաանցնելըբոլոր հավելավճարները երբ առկա Ներկա պայմաններում, կարգով: դիմաց կենտրոնացված աշխատանքների

նան

տարբերձները, երբ կատարված էապեսփոխկանության են գործատուները, կատարում ն վճարումները կարգի բոլոր հավելումների կարգով

կողմիցկենտրոնացված այդ խնդրիլուպետության Այժմ ն կարգավորումը: սահմանումը հավելավճարների կազմակերպութ դրվումէ արհմիութենական կածումըհիմնականում ններիմիջոցով հետ բանակցությու ու գործատուների որոնք առջն, չափերի տեսակներն ն հավելավճարների րող են որոշելհավելումների

վել

են

|

Գլուխ8. Աշխատանքի ն կազմակերպումը փարիֆային համակարգի րը ն

արտացոլելկոլեկտիվ պայմանագրե րում: Սակայն իր վրավերցնելով պետությունը, որոշակիփոխհատուցո ւմներն երաշխիքներ բյուջե-

տային համար, սահմանում կազմակերպությունների

է

նրանցնվազագույն չափերը,ն դրանքվարձուա շխատուժի են համար հիմք

հանդիսանում պայմանագրային հարաբե րությունների ժամանակ՝ հասնելու էլ ավելիբարձրերաշխիքների:

մթա

նում է մի քանի

ն

ելունների լրացուցիչվճարումների թիվըանց-

տասնյակից:

Բոլոր ն կարգի հավելումները լրացուցիչ

րիդ

աի

վճարումները բաժանվում

ոց Հճարներ, Փոխհատուցման խանի

"

ան

խթանիչ վճարներ:

կոչվումեն այն վճարները,

"

"

լրացուցիչվճարներ, գիշերային աշխատանքի համարտրվողլրացուցիչ տոն ն վճարումներ, կիրակի աշխատած օրերիհամար վարձատրություն, արտաժամյա աշխատանքի համարտրվողվարձատրություն, ստորգետնյա աշխատանքների համարտրվողհավելումներ:

"

"

"

պրոպրոֆեսիայի, ոնա վորից

.

են

պրոֆեսիոնալ վարպետության համար,

"

մասնագիտության համատեղման ամխատանքի րդկոյնմանկամ աշխատանքի համար, ծավալի աաա բացման մե-

|

՝

"

"

|

'

-

"

"

"

նորմավորված կատարմանու առաջադրանքի

համար,

գերակատա

աղհամար: արտադրանքի համար: որակիբարձրացման է աշխատողներին Վերը նշված վճարումների փոխհանպատակն տուցել աշխատանքի ընթացքումկատարված լրացուցիչծախսումնեյուրահատուկ բնույթի կատարումը: ր աշխատանքների 1999 թվականի ապրիլի16-ի թիվ226 որոշմանհամաձայն՝սահմանվածեն աշխատավարձի նվազագույնդրույքաչափի »

։

է

90 Կ

նկատմամբ հետնյալ հավելումները.

բարձրլեռնայինվայրերումաշխատելուհամար. 2000-3000 մետրբարձրության ա) ծովիմակերնույթից վրագտնող 2092, վայրերի համար՝ ն ավելիբարձրության վրա գտնվողվայրերիհա8000 մար՝3096, սակայնոչ ավելի դրամից, ն ծանրպայմաններում աշխատանքի վնասակար աշխատելուհամար՝4--1295, իսկառավելծանր, առավելվնասակարպայմաններում աշխատելուհամար՝16--2492, համար՝15975: ստորգետնյա աշխատանքների կատարման են առողջապահական, կրհավելումներ նախատեսված Բազմաթիվ կուլտուրային սպորտիհիմնարկթաղաստիարակչական, ֆիզիկական համար,ընդ. որոշ դեպքումսահմանվումէ ներիաշխատողների որում՝ չափը:Այսպես,օրինակ՝սպասարկվող յուրաքանչհավելումիկոնկրետ տրվում է 3 դրամ, յուր բնակչիհաշվովտեղամասային թերապնտին 13.1 հազ. 6 դրամ,օլիմպիական խաղերիչեմպիոնին՝ մանկաբույժին՝ են նախատեսված ՀՀքաղաքացիական Հավելումներ դրամ: կենտրոնական ապարատի աշխատողների յի գլխավորվարչության ազմի մասնակիցներին, զինծառայողների զինվորական »

որոնքկապված են աշխատանքի ռեժիմի, աշխատանքի հետ: պայմանների Դրանցից են. շրջանայինտեղաբաշխման հետ կապված վճարումներ, աշխատանքի վնասակար, ժանր, վտանգավոր պայմաններում աշխատողներին տրվող '

Ախատավարչի փարիֆալինհամակարգի

8 42

աշխատանքային բարձր ցուցանիշների հասնելու համար

բրիգադիրության համար, աշխատանքի ստաժիհամար,

րԼՐԱ մեր

»

աու.

»

ավացի

զինծառայոլթյան ստաժի,ինչպես ՆՑ երի Ա աչափերին նան ի

դաաշխատողներին՝ հարկայինտեսչությանն մաքսայինվարչության ն հատուկ կոչումներին ստաժիհամար:ՀամաձայնՀՀ 2001 ո սային րդյունքների (13-րդ ամար, վարձատրու11--ինընդունված«Աշխատանքի թվականիսեպտեմբերի նան գին աշխատանքի հանգստյան տոնական օրերի, ինչպես թյան չներկա մասին»օրենքի՝ յացած աշխատողի պարտականությունների կատարման ն համար, աշխատանքիյուրաքանչյուրժամի համար շերային արտաժամյա նորսարքավորումների հմանվում է կրկնակիչափով: հավելում ժամային դրույքաչափի յուրացման համար,.. են նան աշխատանքի աշխատանքի շրջանայինգործավարձատրության կազմակերպման նոր ձներիներդրման համար, հումքի,նյութերի, ն գործակիցներ սոցիալականվճարներ:Ընդ որում՝ եթե շրջանային տնտեսմանհամար, կիսաֆաբրիկատների է փոխհատուցել ապրանքնեսպառման նպատակն կիցներիկիրառման

ի

Նրտական

աշխատավարձ) |

որում

Գրի

4.

9 43.

ն փարիֆաւլին Աշխատանքի կազմակերպումը համակարգը

կարգը մշակման ցանցերի

լրարիֆային ին կոլեկտիվներում Աշիատանքայ

պ ետք հովելու համար:Մյուս կողմիցհաշվի ապ աոոմ հագրգռվածություն ՝

աշխատանքենաբարդ ամենապարզ ամ շրջանում առնել բազիսային Ընդուավարձի մակարդակը:

տեսականուընտրությունը,հագուստի,վառելիքի րի, ապրանքների ապա սոցիալական տարբերությունը, գներիփոխհատուցման վճարումներինպատակնէ ապահովելկայուն, որակյալն մշտականկադրեր՝ ցույց տալովնրանցնյութական օգնություն,բուժօգնություն, վճարելով դեղորայքի,կյանքիապահովագրության, աշխատողների ուսուցման, սննդիհամարանհրաժեշտ միջոցներ: ն լրացուցիչվճաՍահմանվածհավելումների,հավելավճարների րումներինվազագույնչափերըկարող են բարձրացվելձեռնարկուկողմից,ինչպեսնան կարողեն թյուններիե կազմակերպությունների սահմանվելլրացուցիչայլ հավելումներն փոխհատուցումներ, իրենց ն սահմաննեաշխատանքային հնարավորությունների պայմանագրերի րում, առանց խախտելուպետությանկողմից տրվածերաշխիքները: ու լրացուցիչվճարներձեռնարկությունների ն կազՀավելավճարներ մակերպությունների կողմիցկարողեն սահմանվելինչպեստոկոսային, արեանբաարակ անո.

ն

է 10000 դրամ, տրված Նրազմում հաառտավարձը

ներիհամար բանսոր նենք,որ 1--ինկարգի

30000 դրամ: աշխատա վարձը՝ բանվորի 6-րդ կարգի ամենաբարձի՝ միջնհարաբերությունը է, որ ծայր կարգերի ն նշանակում գոր ակից են տարիֆային որոշում 1:3: Այնուհետն : 30000) (10000 տարիֆաԾ ն ամրագրում ՝

ի

երականաճը

ները,դրանցԽրո

այմանագրերում: կոիվ Հ ատահարմարհաշվիառնել,

ին կշիռըլինիօպտիմալ Է Պեսակարար մեջ ձգտի աշխատավարձի

վամլոլ յին համաձայնագրում

է

որոշ դրույքները Տարիֆային

որ

ն

բարձրանալով, տարիի տիճանաբար ը(9056): փաստամի ենընդունում Ար

այն, կազմի65--7596, որպեսզի միջինեվրոպական

Տարիֆային ր

շարք

միջին փաստացի իրարկությունում հիմք

աշ-

Աաաա անոաիաակ ժանր ՍՐԻ աշխատավարձի կազմել

.

60 0օ,

միջիստար

է ենք 1:35: Որպեսզիորոշնսք

մեջ

խր

Աշխատանքային կոլեկտիվներում փարիֆային ցանցերիմշակմանկարգը

ու պայմաններում Շուկայականտնտեսության ձեռնարկություններն իրենք են մշակում սեփականտարիֆային կազմակերպություններն ցանցերը:Մշակմանժամանակհաշվիեն առնում ինչպեսերաշխավորված տարիֆայինդրույքներիմակարդակը, այնպես էլ աշխատանքի պայմանները,աշխատանքի բարդությունը, պատասխանատվությունը, ներդրվողֆիզիկականն մտավորջանքերը,աշխատանքի շուկայում ու աշխատուժի առաջարկն պահանջարկը: Տարիֆայինցանցերիմշակումըկատարումեն հետնյալհաջորդաՆախ՝ընտրումեն տարիֆային կանությամբ: կարգերիթիվը,ընդորում՝ մեծ է որքան աշխատողներիորակավորմանմակարդակների միջն եղած տարբերությունը, այնքանշատ կլինի տարակարգերի թիվը:Աշխատողներիորակավորման միջն եղած տարբերումակարդակների է կոլեկտիվումիրականացթյունըպայմանավորվածաշխատանքային վող աշխատանքների բարդությամբ: (Ծ) կախվածկլինի,թե ինչ համաԾայրկարգերիհարաբերությունը մասէ սահմանվում միջն:Ընդհանրապես, մասնություն տարակարգերի շացածրաճ չպետքէ լինինյութական նագետների կարծիքով, 1096-իից

կագԷ

Հ

իջին

ծ.3:

է

տարիֆային ր

14835 դրամ,իսկ իի ատշըննօ լ դեպքում 14815

2:38.»

դրա

6036-ը

Այս կկազմի դնին տարի ոն դրամ: ենք դրամ(8900 167.1): ոյքկազմի բը Ի աուն ապա աշխատավարձը նվազագույն «0.6

արող

8889:

Ուստի

սահմանել 8900 53.26

օամայ

մ

:

սաոսա

ամսական 89.77 դրամ դրույքը լ կազմի առաջինկարգիժաճայինտարիֆային են հետնյալ դրույքը ր որոշ տարիֆային Նվազագույն 187.1): (15000

աի

:

բանաձնով.

Այաֆ ՏողՅ Տանդ ր

՛

,

85. (85),

որտեղ

է,

դրույքն նվազագույն տարիֆային դրույքնէ, տարիֆային մսականնվազագույն ամսավ Տաղ ֆոնդնէ: ամսական ջ միջին

Տ.

նդ

--

Այսջ--աշխատաժամանակի

կազմակերպումըն փարիֆայինհամակարգը Գլուխ 8. Աշխափանքի

843.

Հիմնական հասկացությունները

մշակմանկարգը

ցանցերի տարիֆային կոլեկտիվներում Աշխատանքային

ՈՕՈէոուն մ. ՈՇտռաօտ 8. Մ. Շօպոճոծեճք

ՈՕոՕՈԾՑ

հ

Գործատու Աշխատավարձ

9. Փ/ոԵ6Ց 8.

Ի.,

խ.. 2001

Ն

Ոքճղոքոտ Ոհ.

ՇԽՇԼՇԽԵԼ

10. ՋեՕՅՈ6Ց Ք. Ճ. ՈօօալքուճՈԵՒելճ 1999. հւ, ոճ ոքօրոքհքւիի. Ք. Ճ. Օոոձոձ քյոճ 11. Ջա08ո68 ՕՈՈՅԼԵՒ

ԻՅ

.

1.,

ՇՓծքԵլ. իե, 1399. ԾՕրջօթուօն ք260ՈԿո08 Ք ոքճղոքն Ի ԲԽՅԼՈԵՇԵԻՄ ոոճճ 3ճքճ60-Ի88 Էւ, 8 38ք664ԵԵ: Օքճեթ«. ոոճ Մ. 3ճք8607Ի88

7. Օոոշոո թյոճ 8. Ո. 8. Քոօտ

Անվանական աշխատավարձ Իրականաշխատավարձ Աշխատավարծի մակարդակ նվազագույնչափ Վարձատրության Աշխատավարձի գործառույթ Տարիֆայինհամակարգ Տարիֆաորակավորման տեղեկատուներ Տարիֆայինցանցեր Տարիֆայինգործակիցներ Տարիֆայինդրույքներ Հաստիքային դրույքներ Աշխատավարձի հավելումներ Աշխատավարձի հավելավճարներ Շրջանայինգործակիցներ

ՈՈմեւ.

3/ԿՇՇԵՕ6 Ի Հոն

1թյոճ. դԱՐԵԾԻ. ք)/062ԵՕԻ.

ՕոոՅՀօՔ ԽԱՅԽՁԻ088 5. 1. 3/ոքճթոճեե6 ոոճյել 32ք2607Ի01 Ճ. Ճ. ՕքոռԽոՅճւլոտ 6. էխ աՓօքօ84

Վարձուաշխատուժ

34ք26ՕօԽ

"

ւ

ն

1,

:

Ինքնաստուգմանն քննարկմանհարցեր

Կարո՞ղեք բնութագրելաշխատավարձիէությունըշուկայականտնտեսությանպայմաններում: 2. Ինչո՞ւմնէ կայանումաշխատավարձի ն խթանիչգորվերարտադրական ծառույթներիէությունը: 3. Որո՞նքեն աշխատավարձի կազմակերպման սկզբունքները: 4. Աշխատավարձի հագործումի՞նչդեր ունի տարիֆային կազմակերպման 1.

մակարգը: 5. 6. 7.

:

են սահմանում: Ինչպիսի`տարիֆայինդրույքներեն լինում, ն ինչպե՞ս է Ի՞նչ արտացոլվումտարիֆաորակավորման մեջ: տեղեկատուների Ինչպե՞սեն սահմանում ձեռնարկություններում տարիֆայինցանցերը:

Գրականություն 1.

2.

Է|. Մ. 3շքո60-Ի8տ ոոճյտ. ԻԼ, 1998. Քշքեւառտաօտ Ծտրոօ88 ԷԼ. Ճ. ՕքՐՅԵոՅՅԱոտ Օոոճել 1քյոճ 8 7ՇոՕ8ՀՑ»:

3«ՕԽՕԽԵՀԽճ.

3. «08

Խ1., 1997.

Ճ. Մ. ՔԵԼԿՕԿԻԵԼ Խճ«ՅԱՄՅԽ

քճո/ոճքօ88ԻՄտ

ՈՇքճշՕՈՅ

ոոճլեւ. 38քճ6Օ1Ի07

Կ

քելեՕԿԻՕՔ Ի., 1996.

2.0

ԳԼՈՒԽ

:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅԱՆ

ՋԵՎԵՐՆ ՈՒ

9.1.

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

ֆների համակարգերի Աշխատավարչի ինդհանուր ու

բնութագիրը

Աշխատանքի վարձատրության կարնորտարրերից մեկն էլ, ա համակարգից բացի

ններն ոմսահմանվում ու

ցով

խա-

խատ

տանքինորմավորման ն տարիֆային

են: համակարգերն Աշխատանքի նորմավորման

միջո

Աշխատավարշի ների

ու

համակարգերի ընդհանուրբնութագիրը

ձներին համակարգերի միջոցովորոշվումէ աշխատողների յուրաքանչն տարակարգիաշխատավարձիհաշվարկմանկոնկրետ յուր խմբի քանակիե որակի,ինչպես կարգը՝ըստ նրանցծախսածաշխատանքի նան ըստ նրանցվերջնական արդյունքների: Շուկայականտնտեսության պայմաններումարտադրության միջոցներիսեփականատերն ունի իր սեփական շահերըկամ դրդապատճառէ բարելավելուիր ձեռնարկության ները ն շահագրգռված տնտեսական ե է՛լ ավելիզարգացնելուայն:Ընդհագործունեությունը, ամրապնդելու է իր աշվարձուաշխատողին կառակը, առաջինհերթինհետաքրքրում խատանքի արդյունքը,որը պետքէ վճարիգործատու-սեփականատ րը՝ անկախձեռնարկության վերջնականարդյունքներից:Վարձուաշխատողիհամարաշխատավարձը կատարած աշխատանքի, իր ֆիզիու կական մտավորունակությունների ներդրմանկամ կատարածծաէ: Սակայնդա չի նշառայությունների դիմացտրվողվարձատրությունն նակում,թեշուկայականտնտեսության պայմաններում վարձուաշխատողն ամեննինշահագրգռված չէ ձեռնարկությանվերջնականարդյունքներով՝նրադրականգործունեությամբ: Այժմվարձուաշխատողի աճում են տնտեսամեջ եկամուտների աստիճանաբար ձեռնարկության ան գործունեությամբ պայմանավորված վճարումները: '

ունը վարձու նուամենայնիվ, խարու պայմանա լարձատրու կաք աշխատանքների ծավալը մր աշխատուների կողմի ժամանակահատվա, են աշխա

«8

կատարվող աշխատանքային նորմաների տեսքովդ̀րոշակի

ծում ն արտադրության

մաններում:

վորվածէ նրա աշխատանքիկոնկրետարդյունքներովն թե ինչպես են է վարձատչափվումայդ արդյունքները: Դրանովէլ պայմանավորված րության համակարգը:Ուստի վարձատրության համակարգասելով, ն հասկանում ենք աշխատանքի արդյունքի դրա դիմացտրվողվարձատրության միջնգոյությունունեցողչափակցմանմիջոցըն եղանակը: ծախսվածաշխատանքը(արտադրանքի Ընդհանրապես, պատրասԿ կատարումը) տումը,ծառայությունների չափվում հաշվառվումէ ժան մանակի աշխատանքիարդյունքներիմիջոցով:Դրա համապատասխանէլ գոյությունունեն վարձատրությաժ երկու հիմնականձն՝ ժաման գործավարձ: նակավարձ է մի շարք Աշխատավարձի ձնի ընտրությունըպայմանավորված են գործոններով, որտեղկարնորվում տվյալ ձեռնարկության առջնդրու ված հեռանկարայիննպատակն խնդիրները,ծնավորվածավանաշխատողների դույթները,առկառեսուրսները, նյութականշահերը:Աշժամանակհաշվի են առնխատավարձի այս կամայնձնի ընտրության վում աշխատավարձի հագեցվածություկառուցվածքը,տեխնիկական նը,տեխնոլոգիական բնույաշխատանքի առանձնահատկությունները,

կազմակերպչական-տեխնիկական տվյալպայ-

Տարիֆային համակարգի միջոցովսահմանվումէ

աշխատանքի

չափը՝հաշվիառնելով աշխատողների ը աշխրուքյան որակավորու, աշխատանքիպայմանները առանձնահատ ը,

ն

մշխաաշխատա ունները: աշխատանքի ր Ի չափիմիջնգոյություն ունեցողկապը՝ աշխա կարձատրության տավարձի տավ փաստացի մակարդակը: .

տանքիվարձատրության երրորդտարրի՝

մակարգերի միջոցով է սահմանվում

-

Աշխատանքի ե տարիֆային նորմավորումը համակարգը հիմք ք ու հանդիսանում աշխատավարձի չափը սահմանե

բազա են

տար համար. անհրաժե ԱՇ

Սակայն այն պրակտիկ կյանքումկիրառելու խատավարձը հստակկապելաշխատանքի նորմաների ն ծախսված համակարգի աշխատանքի քանակնու ցուցանիշների հետ, որն.էլ իրականացվում է րության ձների ն համակարգերի միջոցով:Ուստի

:

տառի աշխատանքի արձա, աշխատավարձի ովֆայի որակը

25 6

|

Գլուիւ 9. Աշիատանք ի վարֆատրությանները ու

համա

կարգերը եանը

չ 92.

անձնականն կոլեկտիվշահերի զուգակցումը, արդյունքիվրա աշխատողիհնարավորազդեցությունըն այլն: Սակայն, ընդհանուրառթը,

վում է նրա կիրառման տնտեսական արդյունավետությունը: Ընդհանուր առմամբ,արդյունավետ է համարվում վարձատրության այն ձեր, որը նպաստում է թողարկվողարտադրանքիաճին, նրա որակական հատկանիշների

բարելավմանը, ինքնարժեքի իջեցմանը,շահույթջիբարձրացմանը ն ապահովում գործատուին վարձու աշխատուժի երկուստեք շահերը:

մշխատավարձի այս

կամ այն ձնի ընտրությունը կատարումէձեռ.

նարկությունը: ըստ պրոֆեսիաների, Ձեռնարկություններն

որակավորվածության,աշխատանքի բարդության ն պայմանների աշխատավարձի շերտավորման ժամանակկարողեն որպես ուղեցույց օգտագործել նախկինումգործող տարիֆայինհամակարգի Լ հաստիքային դրույքնեւ րի միջն գոյություն ունեցող

հարաբերակցությունը:

2.2.Աշխատանքի վարֆասիրության ժամանակավարչույին ծերն

է

համակարգերը

Այն դեպքում, երբ աշխատանքի վարձատրությունը իրականացվում փաստացի աշխատածժամանակի համապատասխան, անվանում են

ձն: Աշխատանքի ժամանակավարձային վարձատրության ժամանակավարձայինձնը կարելիէ կիրառելայնտեղ,որտեղ. 1. Թողարկվողարտադրանքիպլանավորմանն հաշվառման 2. ``

Ց.

կատարվող մեծ ծախսերը համեմատաբար

25:

վրա

Աշխատանքի արդյունքը (քանակը)պայմանավորված է արտաղրական գործընթացով ն ոչ թե յուրաքանչյուր աշխատողիանձնա-

կան ջանքերով(օր.՝ հոսքայինգծի արագությամբ, ապարատնեԼ խատճւրաների հզորությամբ):

Աշխատանքի վերջնականարդյունքը կամ թողարկվող արտադրանքի քանակը հնարավորչէ չափել կաճ անհրաժեշտություն չկա, ն որոշիչ չեն տվյալ աշխատատեղի համար:

: Իրանադրանքի -

են:

որակն ավելի կարնորէ, քան քանակը: Իրականացվող աշխատանքը ած կամ համաչափ կամ կանոնա բա չխված կանոնակարգվածչէ:

Աշխատանքիվարֆատրությանժամանակավարչային չեք

ն

համակարգերը

Իրականացվողաշխատանքներըվտանգավորեն կամ կատարվում են ոչ բարենպաստպայմաններում:

6.

բնույթի աշխատանքներ:

Ներկայումսզարգացածերկրներումլայն տարածում ունի վարձատրությանժամավարձայինձեը (մոտ 8076), որը հիմնված է հերթափո արտադրական(նորմավորված)առաջադրանքի կատարմանվրա` կիրառելովպարգնատրմանտարբեր ձներ: մշխատանքի վարձատրության Ժամավարճային ճնը կիրառելիս անհրաժեշտէ պահպանելհետնյալ պայմանները. 1. Յուրաքանչյուր աշխատողի փաստացի աշխատած ժամանակ վրա իրականացնելհստակ հաշվառում ն հսկողություն` արտացոլելով նան ժամանակիպարապուրդները: 2. ճշտորեն սահմանել բանվորներիտարիֆային կարգերըն դրանք շնորհելիս օբյեկտիվորեն հաշվի առնել նրանց որակավորման մակարդակը,կատարվողաշխատանքներիբարդությունը: 3. Վաստիքայինդրույքներ սահմանելիս հաշվի առնել նրանց պարտականություններիմեջ մտնող աշխատանքներիծավալը ն յուրաքանչյուր աշխատողիգործնականհատկանիշները: 4. ճշտորեն մշակել ու կիրառել յուրաքանչյուր աշխատողի (բրիգադի) համար սպասարկման,նորմավորվածառաջադրանքին թվաքանակի հիմնավորվածնորմաներ: 5. Ապահովել աշխատատեղերի կազմակերպմանայնպիսի մակարդակ, որը կապահովիաշխատաժամանակի արդյունավետօգտա-

գործում:

ձեի ժամանակ աշխատավարձըհաշվարկում ժամանակավարձային հիմք ընդունելով աշխատածկամ ծաիքսվածաշխատաժամանակը (տաբելայինհաշվառման հիման վրա) ն բանվորի համապատասխան տարակարգիտարիֆայինկամ հաստիքայինդրույքը: Այնկարելի է արտահայտել հետնյալ կերպ. են՝

ԱՀՏԱ

ատենն

ԱՀ Տդ» ժի -

(9.1) կամ

(92), որտեղ

Գլուխ 9. Աշիաղամքի վարապրության նեին

Ա,

ու

համակարգերը

չ 92.

օրակ

տվյալ տարակարգիտարիֆայինդրույքն է,

Տդ --

Աչկամ ժ,,

--

հիմանվրա. (Ժչօր)

է:

փաստացիաշխատածժամանակն

Աշխատանքիվարձատրությանժամանակավարձայինձեն ունի հետնյալ համակարգերը. 1. ուղղակիկամ պարզ ժամանակավարձ, 2. ժամանակավարձային-պարգնատրական համակարգ, 3. ժամանակավարձային-պարգնատրական համակարգ՝նորմավորված առաջադրանքիկատարմամբ: Վարձատրության այս համաՈւղղակիկամ պարզ ժամանակավարծ: կարգիդեպքումաշխատավարձիչափը կախվածէ տարիֆայինդրույքից ն փաստացիաշխատածժամանակից: ձեն ըստ վարձատրության Աշխատավարձի ժամանակավարձային հաշվարկմանեղանակիկարողէ լինել ժամային,օրականն ամսական: Համաձայնդրա՝տարբերումն սահմանում են ժամային,օրականն ամսականտարիֆայինդրույքներ: ժամային վարձատրության դեպքումաշխատավարձը(Ա.)հաշվարեն կում տվյալ աշխատողիտարակարգիհամապատասխան ժամային ն հաշվարկային տարիֆայինդրույքի (Տցդ) աշխաշրջանումփաստացի տած ժամերի արտադրյալով՝ըստ հետնյալբանաձնի. (Ժլ.ժամ)

Ա,ՀՏո»" Ժամ տա. -

Տչդ --

(9.3), որտեղ

'

կկազմի. դրամ:Այսդեպքում բանվորիաշխատավարձը

Ա,

Հ

Հ

9000 դրամ:

`

(9.4), որտեղ

փօր

դրույքնէ, Տերդ Օրականտարիֆային օրերնէ: աշխատած փաստացի ժիա օր՛-

ամսում բանվորնաշխատելէ տվյալ Օրինակ`ենքադրենք՝ 550 դրամ:Այս դրույքը կազմումէ իսկ օրականտարիֆային կկազմի. աշխատավարձը

բանվորի Ա

227550

»

«

օր:

դեպքու

Հ

12100

դրամ:

(Այ) հաշան ժամանակ աշխատավարձը Ամսականվարձատրությ ղրու ) դրույքը ամսականտարիֆային վարկումեն՝ հիմք ընդունելով օրերի ե փաստացի աշխատած օրերի(Ժլ,ջր) նախատեսված գրաֆիկով

Ն

ոո

Թիվը՝հետնյալ բանաձնով. (Ժ.չօր)

ե (9.5), որտեղ

Ժը.օր Տամդ: 3 Ժիօր

Ա,

Հ

-- ամսականտարիֆայինդրույքննէ,է

բո

օրերի թիվնէ, նախատեսված (նորմատիվով) գրաֆիկով օրերի թիվնէ: աշխատած ժ իօր-- փաստացի օր

փաստացիաշխատածժամերնէ:

Օրինակ`ենթադրենք՝3-րդ տարակարգիբանվորըտվյալ

ԱՀՏող2ժ Ցօրդ՞ շ

Տ...

ժամայինտարիֆայինդրույքն է,

ժի ժամ---

են որոշում

դեպքումաշխատավարձը Օրականվարձատրության օրերի աշխատած ե փաստացի դրույքի (Տող) ան տարիֆային ր օր-դ

է, աշխատավարծճն

--

՛

ֆեը ն համակաիգիրը ժամանակավարչային վարչատրության Աշխատանքի

ամսում

.

աշխատելէ տվյալ ԱԱ բանվորն Օրինակ՝ենթադրենք՝ սահմանված180 ժամվա բ

ԱԱ

նորմատիվով

ի» |

դեւը

ը աշխատավարճը, ամսականփաստացի քում բանվորի կկազմի. (9.5) բանաձնի,

մ,

15000

:

Հ

12500

դրամ:

Գլուխ 9. Աշիափանքի ֆներնու համակարգերը վարջափրության

ֆեր ն համակարգերը ժամանակավարչային Տ 9.2. Աշիափանքիվարֆավիության

Ամսական վարձատրության դեպքում,եթե աշխատողն աշխատելէ տվյալ ամսվագրաֆիկովնախատեսված բոլոր օրերին,ապա նրա աշխատավարձը կկազմինախապես սահմանված ամսականտարիֆային ն չի կարող դրույքը կամ հաստիքը փոփոխվել տարբերամիսների աշխատանքային հետ կապված: օրերիփոփոխման Այդնշանակում է, որ աշխատողը տարվաբոլոր ամիսներին կստանանույն աշխատավարձը՝ աշխատանքային բոլոր օրերինաշխատելու դեպքում,անկախնրանից, որ տարբերամիսների աշխատանքային օրերիթիվըկլինիտարբեր: Աշխատանքի վարձատրության պարզ կամ ուղղակի ժամանակավարձիդեպքումգոյություն չունի որոշակիհստակկապ վարձատրության չափի ն աշխատանքի ն որակական քանակական արդյունքների միջն: Հետնաբար, վարձատրության այս

ինչմեջ, կարողեն պարգնատրել կնքվածկոլեկտիվպայմանագրերի պեսընթացիկցուցանիշների,այնպեսէլ տարեկանարդյունքների ն միանվագխրախուսումների համար: համակարգ`նորմավորժամանակավարձային-պարգնատրական համակարգըհամեմատաբար առաջադրանքի ված կատարմամբ: Այս իտաքիչ տարածումունի: Այնմշակվելէ Վոլգյանավտոգործարանում՝ Ա յս համակարգի էությունըկայա«Ֆիատ» ֆիրմայի օրինակով: լական են յուրաքանչնում է նրանում, որ հստակեցվումն կանոնակարգվում յուր աշխատողիգործառույթը, նրա կողմից իրականացվողաշխատանքներիշրջանակները,նախապեսսահմանվում է յուրաքանչյուր կամ նրաառանձինտարրիժամանակինորման:Այս հաօպերացիայի ժամանահամակարգն մակարգնիր մեջ ներառումէ աշխատանքի վարձատրության աշխատողների մոտ անհրաժեշտ շահագրգռվածություն չի ստեղծումբարձրացնելու ն գործավարձային կավարձային ձներիդրականկողմերը:Այս համաաշխատանքի ն բարելավելու արտադրողականությունը է կարգովսահմանվում նորմավորվածառաջադրանք,որը 80 ն բարձր արտադրանքի որակը: Ուստիժամանակավարձային ձեի խթանմանդերի բարձրացտոկոսովկատարելուդեպքումտրվումէ լրացուցիչվարձատրություն: ման նպատակով կիրառվումէ ժամանակավարձային-պարգնատրաէ տրվումպրոֆեսիոնալ վարպետության, Լրացուցիչ վարձատրություն կան համակարգը: աշխատանքիպայմանների,աշխատատարության իջեցման,նյութաժամանակավարձային-պարգնատրական համակարգ: Այս դեպքում կան ռեսուրսներիտնտեսման համար: ուղղակի ժամանակավարձին ավելանումէ աշխատանքի Է երեքհիմնականտարրերից. Աշխատավարձը բաղկացած ընթացքում ձեռք բերվածնվաճումների համարտրվողպարգեր(Պ): Աշխատավարմասից,որի վարձատրության ժամանակավարձային աշխատանքի են հետնյալ ձը հաշվարկում բանաձնով. մեջ մտնում են տարիֆային աշխատավարձը,պրոֆեսիոնալ ն աշխատանքի համարտրվողհավարպետության պայմանների »

մ,ՀՏլ«ժեԻՊ

(9.6):

վելավճարները,

»"

Այս համակարգը է կիրառելայն դեպքում, նպատակահարմար երբ ճիշտ են ընտրվում պարգնատրման ցուցանիշներըն մշակվում պարգնատրման են պարգնատրման դրույթները,հստակեցվում

աղբյու-

ընդգրկման շրջանակները: Պարգնատրման ցուցանիշները չպետքէ գերազանցեն 2--3--ից,ընդ որում՝ սահմանելով յուրաքանչյուրցուցանիշի համարպարգնիկոնկրետչափ: Ցուցանիշները կարողեն լինել հիմնականում որակական,սակայնչեն բացառվումնան ցուցանիշները: Պարգնատրման աղբյուր կարողէ լինել շահույթը, աշխատավարձի ֆոնդը, հումքի ն նյութերիտնտեսումը, արտադրանքի ն այլն: որակի բարձրացումը Պարգնատրման դրույթներըմշակելիս անհրաժեշտ հիմնավորել, այլապես այն կարող է տնտեսապես է բացասաբար ձեռնարկության վերջնական արդյունքիվրա:Գործատուազդել ները կարողեն պարգեատրման դրույթներըմտցնելաշխատողի հետ րը,

«

առաջադրանքի համարտրվողլրացունորմավորված կատարման ցիչ վճարումներից, աշխատատարության իջեցմանն աշխտանքիարարտադրանքի բարձրացմանհամար տրվող պարգննետադրողականության րից:

համարհավելավճարներտրվումեն Պրոֆեսիոնալվարպետության կից Շպերացիանենյութականշահագրգռվածությունը, բարձրացնելու րին ու մասնագիտություններին տիրապետելու,առաջադրանքները որակովն պատասխանատվությամբ կատարելուհամար: Հավելավճան աշխատանէ աշխատողիտարակարգով րի չափըպայմանավորված քային ստաժով: Լրացուցիչ վարձատրությունտրվումէ ըստ մեջ, են վեց խմբերի տանքիպայմանների, որոնքդասակարգվում ը տեսականորեն դասակարգվումեն 12 խմբի: Կարնոր նշանակությու -

քանակական

աշխա Է

ու համակարգերը վարափիությանձեերն Գլուխ 9. Աշխաւփանքի

Տ 93.

ունի նորմավորվածառաջադրանքիկատարմանհամար տրվող լրաառաջադՀաշվիառնելով,որ նորմավորված ցուցիչ վարձատրությունը: րանքը սարքավորումների, արտադրական կարողությունների օգտան գործման առավելագույնմակարդակնէ, գերակատարումը բացառէ առաջադվում է, ուստիլրացուցիչվարձատրությունն իրականացվում է րանքիկատարմանսահմաններում:Այսհամակարգի դեպքումպարգն նախատեսվում աշխատատարության իջեցմանհամար:Պարգնիամեէ նախատեսվում նաբարձրմակարդակ աշխատատարունախագծային թյանըհասնելու դեպքում,ն մշակվումէ համապատասխան սանդղակ: 9.3.

Աշխատանքի վարչափրությանգործավարչայինչեր

է կոչվումաշխատանքի գործավարձային այն ձնը, վարձատրության է որի դեպքումաշխատողի(խմբի)աշխատավարձը որոշվում իրականացվողաշխատանքների ծավալի կամթողարկվողարտադրանքի յուրաքանչյուր միավորի համար նախապեսսահմանվածվարձատրությանչափիհիմանվրա: Վարձաչափը որոշելիսհիմք են ընդունումկատարվողաշխատանքի համարսահմանված տարակարգը, տարիֆային կամ ժամանակինորման: դրույքը ն արտադրանքի ն ըստ Գործավարձային վարձաչափը որոշումեն ըստ արտադրանքի ժամանակինորմայի: Ըստ արտադրանքինորմայի՝ վարձաչափը են իրականացվող աշխատանքիտարակարգին համապատասխան՝ժամային(օրական)տարիֆայինդրույքը հարաբերելով ժամային Ըստ արտադրանքի նորմայիվրա: ժամանակի նորմայի՝վարհաաչափը որոշում են իրականացվող աշխատանքի տարակարգին մապատասխան՝ ժամային (օրական) տարիֆային դրույքը բազմապատկելովժամանակի նորմայով: վարձատրության ձնը կարելի է կիգործավարձային Աշխատանքի են րառել այնտեղ,որտեղառկա հետնյալպայմանները. 1. Աշխատանքային ծախսումներըճիշտ արտացոլող աշխատանքի ծավալը կամարտադրանքի քանակըբնութագրողցուցանիշներ: 2. Արտադրության ն կազմակազմակերպման տվյալ տեխնիկական կերպչականմակարդակիպայմաններումսահմանված արտադրանքինորմայինկատմամբաշխատողների համարարտադրան-

արան

ն

համակարգերի

հնարավորուիրական ծավալի)բարձրացման քի (աշխատանքի թյուններ: ծավալն արտադրանքի թողարկվող Կատարվող

աշխատանքների,

3.

ավելացնելուանհրաժեշտությունը: թվաշնորհիվխթանելաշխատողների Ինտենսիվաշխատանքի աճը: ծավալի ն քանակիկրճատումը արտադրանքի ն աշխահնարավորությունը քանակիհաշվառման Արտադրանքի տանքայիննորմաներիմշակմաննպատակահարմարութ որաարտադրանքի չպետքէ հանգեցնի կիրառումը Գործավարձի տեխնիկայի ռեժիմներին անվտանգության կի, տեխնոլոգիական նան հումքի, նյութերի,էներգիինչպես խախտմանը, կանոնների այի գերածախսի:

4.

5. 6.

ն

համակարգերը

որոշում

ջեր գործեւվարշային Աշխափանքի վարչափիության

վարողի ի գործավարձային է թր

վարձատրության Աշխատանքի

եւեւ հրել

անքի

Գործավարձ այն՝

քանակի աճը

կախված

աշխատողսերրց,

ձեր կիրառե

հետնյալպահանջները. լիս անհրաժեշտէ պահպանել արդյունքների քանակական աշխատանքի 4. Հստակիրականացնել "

հաշվառումը: ն աշխատողների տարիԾշտորենսահմանել աշխատանքների ֆայինկարգերը,թույլ չտալ դրանցմիջն շեղումներ: նորմավորումը: աշխատանքի կազմակերպել 3. Արդյունավետ ն ծառայությունների մ Հսկողությունսահմանել աշխատանքների, որակիվրա: արտադրանքի թույլ չտալ արտադաշխատանքը, 5. Արդյունավետ կազմակերպել

2. "

"

պարապուրդներ: րությանխափանումներ,

ձնը լայնկիրառում արձատոության գործավարձային

երկրներում եարտասահմանյան Մ անպես ուա Պաաստանում, ձնը գործավարձային վարձատրության

Աշխատանքի ն

ստորաբա-

վարձատրության: ժանվումէ անհատական կոլեկտիվ է այնձնը կիրառելի անհատական վարձատրության Աշխատանքի ամարդյունքն աշխատանքի աշխատողի տեղ, որտեղյուրաքանչյուր է սահմանվում ն նախապես է ենթարկվում, հաշվառման չափը՝վարձաչափը միավորիգնահատման արտադրանքի թողարկվող գործա(բրիգադային) կոլեկտիվ վարձատրության Աշխատանքի վարանհատական վարձայինձեն ունի մի շարք առավելություններ

բողջությամբ

Գլուիւ9. Աշիաւանքի վարֆատրությաւն ներնու համակաիգեիը

ձատրությաննկատմամբ:Կոլեկտիվաշխատանքըյուրաքանչյուրից պահանջումէ ոչ միայնբարձրորակովն պատասխանատվությամբ կանան տարել իր վրա դրված պարտականությունները, այլ համատեղ ջանքերովն ընկերական փոխօգնությամբ առաջադրանիրականացնել քը, կրել կոլեկտիվ պատասխանատվություն, ցույց տալ փոխադարձ օգնություն, իրականացնելփոխադարձհսկողությունն ապահովել ն արտադրական անհրաժեշտաշխատանքային կարգապահություն: Կոլեկտիվգործավարձային ձեը կիրառվումէ հիմնականում այն արէ տադրականտեղամասերում,որտեղ անհրաժեշտ լինում մի խումբ բանվորներիմիաժամանակյա համատեղջանքերնուղղել առաջադրանքի՝նվազագույնծախսումներով կատարմանը: Կոլեկտիվգործավարձային ձնը կիրառվումէ. երբ բրիգադիանդամներիցմեկի աշխատանքի արդյունքնանմիկապվումէ մյուս անդամների ջականորեն աշխատանքի արդյունհետ, քի երբ անհատական աշխատանքիարդյունքըհաշվառմանենթարկել հնարավորչէ, երբ մի քանի բանվորներհամատեղսպասարկումեն մեկ ագրե-

8 93.

ջեր գործուվարչային Աշխատանքի վարչափտիության

Հ

Ր

մ.

է, վարձաչափն օպերացիոն անհատական, քանակնէ: վերջնականարտադրանքի տի,վերջնակ պատրաստի,

»

գատ:

ձնի ժամանակկոլեկտիվիյուրաքանչԿոլեկտիվգործավարձային է տվյալ կոլեկտիվի յուր անդամիաշխատավարձը պայմանավորված աշխատանքիընդհանուրկամ վերջնականարդյունքներով:Կոլեկտիվ ձնի ժամանակաշխատանքի գործավարձի վերջնականարդյունքնընդունումենք բրիգադիկողմիցարտադրված պատրաստիարտադրանհետագա հանգույցները, որոնք քը կամ կիսաֆաբրիկատները, թր Գա մշակմշակ ման են ենթարկվումտվյալ սահԿոլեկտիվգործավարձիձնի ժամանակմիավորիվարձաչափը մանում են ինչպեսյուրաքանչյուրօպերացիայի,այնպեսէլ կոլեկտիվի համարընդունվածարտադրանքինորմայի համար: Յուրաքանչյուր աշխատողիվարձատրությունը կատարումեն կամ անհատական օպերացիայիհամարսահմանվածվարձաչափիկամ էլ կոլեկտիվ(կոմպլեքս) վարձաչափին վերջնական արտադրանքի քանակիարտադրաէ յալի հիմանվրա: Եթե կոլեկտիվի(բրիգադի)անդամըվարձատրվում իր կողմից կատարվողօպերացիայիհամար սահմանված վարձաչափով, ապա նրա աշխատավարձը հաշվարկումեն հետնյալ բանաձնի օգնությամբ.

Վերնարկությունում:

կոլեկկողմից

ադի կոլեկտիվի անդամները բաշխում

կյն դեպքում,երբ տիվ (կոմպլեքս)վար

ում են

ձ

ապա՝ Աարոնգումարը

ան-

ընդ հանուր աշխատավարծի վաստակած ր ձի չափըորոշում աշխատավա ընդհանուր դամներիմիջն: Կոլեկտիվի են հետնյալբանաճնով.

»

»

համակարգերի

(9.7), որտեղ

Ա, Վառ»մբ Վ աղ-

Է

Ա

Ա-Վ

6՛կոլ՞

ք

(9.8), որտեղ

վարձաչափն Վեղլ--կոլեկտիվ(կոմպլեքս) է:

անբաշխվում կոլեկտիվի աշխատավարձը ընդհանուր Կոլեկտիվի ժամանակի,կա՛մըստ աշխատած դամներիմիջնկա՛մըստ փաստացի գործակցի: մասնակցության աշխատանքի բաշխումնանդավնե Կոլեկտիվիընդհանուրաշխատավարձի լ Լլ դրույքների,այնպես է ինչպեսըստ տարիֆային միջն կատարվում գործակիցների: ըստ տարիֆային ե անդամնեբաշխումն աշխատավարձի Ըստ տարիֆային դրույքների է հետնյալբանաձնի միջոցով. րի միջնկատարվում է

ի

(9:), Ա, 2 Ա: - Տնչվ.2ՏԱ, `

գործակիցների՝ իսկըստ տարիֆային (9.10), որտեղ Ա, 2 Ավ: չ ան Գուժ. -

»

գումարն ընդհանուր աշխատավարձի (բրիգադի) Աչ.-- կոլեկտիվի է,

ջեր գործավարձային Տ 93. Աշխավամքիվարչարրության

Գլուխ 9. Աշխափանքի ձներն ու համակարգերը վարձչափրության

», Տավ

--

կոլեկտիվի(բրիգադի)տարիֆայինաշխատավարձի

ընդհանուրգումարնէ, է, ՏԱ, կոլեկտիվիտվյալաշխատողիտարիֆայինաշխատավարճն --

Գ. ւ

,

Գ.տժ.--

--

կոլեկտիվիտարիֆային գումարնէ, գործակից-ժամերի

--

5-րդ 3-րդ

Ուն:

Իարորը Նորը Ն րական

54.0

Հ

45.9»

Հ

Յ6.0

Հ

Ա, 100000 Ա, 100000 Ա,Հ100000

1.53

1.2:.120

252.0

»

244.8

Հ

»

144.0

գործակից-ժամ գործակից-ժամ գործակից-ժամ

Ընդամենը6̀40. 8

19224

»

«

39326

դրամ

Հ

:

19224

».

-

38202

դրամ

19224

չ

:

՝

Ա,

6-րդ

Հ

մ,

5-րդ

Հ

Ա,

3-րդ

«

100000:

:

».

100000

:

640.8

244.8

100000

:

640.8

«

144.0

Ընդամենը՝

Հ

-

Հ

Հ

դրամ

39326

դրամ 38202

դրամ

22472

100000

դրամ

|

բրիգադիանդամներ աշխատավարձը Կոլեկտիվգործավարձային օգգործակցի մասնակցության նան աշխատողների միջն բաշխվումէ գործակից նությամբ:Յուրաքանչյուրաշխատողիմասնակցության արտադրողաառնում բարդությունը, են աշխատանքի որոշելիսհաշվի ն աշխատանքա որակը,արտադրական արտադրանքի կանությունը, ն

դունվումմիավորը, կախված: աշխատանքից ր ական կամ բացասական մի գործակցիվրա կարող են ազդել ու գերաընդորում՝դրանցմի մասի կատարումն շարք ցուցանիշները են մասնակցության գործակցի բարձրացմ նպաստում կատարումը մասնակ Աշխատանքի թողնում: ազդեցություն իսկ մի մասը՝հակառակ են ազդել՝ վրա կարող բարձրացման գությանգործակցի օգնուն ետ մնացողբանվորներին հաղորդումը առաջավորփորձի

Սասնակցության Աշխատանքի

:

-

կկազմի. խատավարձը

հստակ կատարումը պարտականությունների կարգապահությունը, են տեղում:Բազային ցուցանիշ էընորոնքմշակվում այլ ցուցանիշներ, կամիջնել՝աշխատողի ն այն կարող է բարձրանալ

Հ

Ընդամենը

1.8

6-րդ 5-րդ 3-րդ

անդամն

Յուրաքանչյուրիփաստացի աշխատավարձը կկազմի.

Յ- րդ

արկում են հետնյալ կերպ.

-

Ընդամենը՝19224

6-րդ 5-րդ

հաշգործակիցների բաշխումնըստ տարիֆային Աշխատավարձի

աշխատողի տա տվյալաշխատողիտարիֆային գումարնէ: գործակից-ժամերի

տվյալ

աշխատավարձի ընդհանուրգումարը(ըստ9.8 երե բանա ազմում է 100 հազ. դրամ:Բրիգադի անդամնե են, ընդորում՝մեկն ունի 6-րդ 3-րդ տարակարգ: Վեցերորդտարակարգի գործաբանվորիտարիֆային կիցըկազմում դրույքը՝ դրամ,երկրորէ 1.8, իսկժամայինտարիֆային 1.53, ժամայինտարիֆային դը տարիֆային գ ործակիցը՝ դրույբանվորի 45.9 1.2 քը՝ դրամ,իսկերրորդբանվորի համարհամապատասխանաբար՝ ն 36 դրամ:Ընդունենք, որ երեք բանվորներն էլ աշխատելեն համապան ժամ: 140, տասխանաբար Այսպայմանների առկայության դեպքում փաստացի աշխատավարձը որոշումենք ըստ տարիֆային դրույքների ն ըստ տարիֆային գործակիցների: Յուրաքանչյուրի աշխատավարձն ըստ տարիֆային դրույքներիհաշվարկումեն հետնյալկերպ.

6-րդ

համակարգերը

)

Կոլեկտիվի

Ա

ն

- 22472 -

դրամ

100000 դրամ

-

մամբ ակտիվություն կատ աշխատանքի ջու նախածե ռացիոնալ աբերելը, սարքավորումները յուրացումը, Ցտեխնիկայի ուն

լ

ցույց

տալը,

Լ

օգտ

,

3նը ն համակարգերը գործա վաւրշային

վարֆափրության 8 93. Աշխափանքի

չնեերնու համակարգերը Գլուխ 9. Աջշխաւտրանըի վարչատրության

ն այլն: բարձրպրոֆեսիոնալ վարպետությունը

"

Աշխատանքի գործակցիիջեցմանվրա կարողեն մասնակցության

ազդել՝ »

»

»

"

»

թերակատարումը, արտադրական առաջադրանքների պատրաստի արտադրանքը ժամանակին չհանձնելը, չկատարումը, բրիգադիրի հանձնարարության կարգապահության խախտումը, աշխատանքային ոչ ռացիոնալ օգտագորհումքի, նյութերի,կիսաֆաբրիկատների ծումըն այլն:

|

գործակցիհիմանվրա կարողեն կոԱշխատանքի մասնակցության միջնբաշխել. լեկտիվիանդամների 1. ըստ յուրաքանչյուրիփաստացի աշխատավարձը, տարիֆային ն դրույքի, ժամանակի տարիֆային աշխատած 2. գործավարձային հավելավաստակը, Յ. կոլեկտիվպարգնը:

հնարավորուկազմակերպումը կոլեկտիվաշխատանքի Այսպիսով՝ շահագրգոնյութական անդամների բրիգադի թյունկտա բարձրացնել աշնկատմամբ, արդյունքների վերջնական աշխատանքի վածությունն կարգապահությունը, ամրապնդել արդյունավետությունը, խատանքի ն նյուաշխատանքային օգտագործել արդյունավետ փոխօգնությունը, ռեսուրսները: թական ուձնը լայնկիրառում կոլեկտիվգործավարձային Վարձատրության ժամանակն գործումէր վաղուց, քան իշխանության ներ խորհրդային երկրներում: զարգացած ձեն ունի մի շարք գործավարձային վարձատրության Աշխատանքի հաշ-.. են որոնք իրարիցտարբերվում աշխատավարձի համակարգեր, են. Այդհամակարգերից եղանակով: վարկման 1. ուղղակի գործավարձ, 2. անուղղակի գործավարձ, 3. 4.

5.

|

է ամբողջաշխամիջն նպատակահարմար Բրիգադիանդամների տավարձըբաշխել այն ժամանակ,երբ նորմաների գերակատարման համարտրվողհավելավճարըն պարգնըհամեմատաբար փոքր տեսակարար կշիռ ունեն միջինաշխատավարձի մեջ: Սակայնիրականում գործավարձայինբանվորներիհիմնականմասը վարձատրվումէ պարգնատրման համակարգովն կատարումու գերակատարում արՔանի որ նորմաների տադրականնորմաներըու առաջադրանքները: ն պարգնը ունեն համեհամարտրվողհավելավճարը գերակատարման մատաբար բարձրտեսակարար կշիռ,ուստինպատակահարմար չի կարող լինելբրիգադի անդամների միջնբաշխելամբողջաշխատավարձը: որ այժմ լայԲացիայդ, պետքէ հաշվիառնելնան այն հանգամանքը, ն հավելավեն նորենկիրառվում պարգնատրական այլ համակարգեր ճարներ,որոնքկարողեն վճռականլծակհանդիսանալ բրիգադիաննյութականշահագրգռվածությունը դամների բարձրացնելու համար: Այն բրիգադները, որտեղհնարավորչէ կամ դժվարէ հաշվի առնել յուրաքանչյուրանդամիանհատականաշխատանքիարդյունքները, է բրիգադի նպատակահարմար անդամների միջնբաշխելաշխատանքի ն պարգնը: մասնակցության գործակցովմիայնհավելավճարը

համակարգ, գործավարձապարգնատրական համակարգ, (պրոգրեսիվ) գործավարձաառաջադիմական

գործավարճ: ակորդային

դեպքում այս համակարգի Վարձատրության Ուղղակիգործավարձ: է աշխադրվում մեջ ուղղակիկախման աշխատավարձն աշխատողի կամ քանակի արտադրանքի նրակողմիցթողարկվող տանքիարդյունքի՝ կամմիան ծավալից միավորաշխատանքի աշխատանքի կատարված վարձաչափից: գործավարձային համարսահմանված վոր արտադրանքի (Վ) որոշում վարձաչափը գործավարձային Միավորարտադրանքի նորմային ըստ ժամանակի ըստ արտադրանքի են երկու եղանակով` նորմայի: Ըստ

վ.

փ

'

վարձաչափը միավորի (Վչ)որոշում նորմայի՝ արտադրանքի

»Տ

Դ

են.

:Ն

ա

(9.11),որտեղ

դրույքնԼ. տարիֆային Ն.-

նորմանէ: արտադրանքի

նորմանսահմանվումէ ժամվա(օրվա)համար, Եթե արտադրանքի տվյալ որոշելիսհիմք է ընդունվում ապա վարձաչափը

աշխատա

ելով

գ

9.

Աշխազանքի վարֆափրության ֆեերն ու համակարգերը :

,

.

ւ

տարակարգինհամապատասխան ժամային (օրական)տարիֆային

դրույքը: Ըստ

ժամանակի նորմայի՝միավորիվարձաչափը որոշում են.

նի ՏդշւՆ, ՞

(8.32)

նորմանէ: Նջ-- ժամանակի Ըստ

ժամանակի նորմայի՝աշխատանքի վարձատրությունը հիմնականումկիրառվումէ անհատական ն փոքրսերիական արտադրության պայմաններում,իսկ մասսայական ն խոշոր սերիական արտադրություններում՝արտադրանքինորման: Ուղղակիանհատական վարձատրության դեպքում փաստացի գործավարձային աշխատավարձըհաշվարկվումէ բոլոր արտադրատեսակներիթողարկվածպատրաստիարտադրանքի քանակըհամապատասխանմիավորիվարձաչափով բազմապատկելով.

Ն-Խ(ր»նշ

(9.13), որտեղ

չեր Աշխապանքի վարչատրության զործավարչային

Տ 93

Վագ--անուղղակիգործավարձայինվարձաչափնէ,

--

Վարձատրության այս համակարգը շատ պարզ ու հասկանալի էյուրաքանչյուրաշխատողիհամար, այն շահագրգռվածություն է ստեղ-

արտադրանքիքանակը, հետնաբար Կոմ թողարկվող արտադրողականությունը: մադրցնւնն Սակայն համակարգը թույլէ խթա-

կում

այս

տեղամասի,արտադրամասի, հերթափոխի ընդհանուրքանական կան որակականցուցանիշներիբարելավումը:Այդ պատճառով երբեմն ուղղակի գործավարձըզուգակցում են ինչպես անհատական, այնպեսէլ կոլեկտիվիընդհանուրքանակականն որակականցուցանիշների կատարմանն. գերակատարման հետ: Վարձատրության այս համակարգը ն կոլեկտիվ: կարողէ լինել անհատական անհաՈւղղակի տականվարձատրության թերություննայն է, որ բացակայումէ կոլեկտիվի առջն դրված խնդիրների ու գերակատարման կատարման շա-

հագրգռվածությունը:

(9.14),որտեղ

լագՏդ: Սսպ Սար

--

ան

համակարգերը

Անուղղակիգործավարձ:Վարձատրության այս համակարգը հիմնասպականումկիրառվումէ հիմնականարտադրականգործընթացները ժամանակ:Օժանդակ սարկողօժանդակբանվորներիվարձատրության իրենցգործունեությամբ՝ տեմպով,որակով, աշխատանքի բանվորներն են նպաստում սպասարկվողհիմնականգործավարձային բանվորների աշխատանքայինցուցանիշներիբարելավմանը,որոնք զբաղված են տեխնոլոգիական գործընթացներումն անմիջականազդեցություն են ունենում աշխատանքի առարկայի վրա: Նման դեպքում սպասարկող-Օժանդակգործավարձայինբանվորներիաշխատավարձն ուղղակի կախվածությանմեջ է դրվում իրենց կողմիցսպասարկվողհիմնական բանվորներիաշխատանքիվերջնականարդյունքներից:Հաշվի առնելով, որ սպասարկվողհիմնական բանվորներըհաճախ իրակաուստի սպասարկողանձնացնումեն տարբերբնույթիաշխատանքներ, վարձաչափը որոշումեն յուրանակազմիանուղղակիգործավարձային քանչյուր արտադրատեսակի կամ աշխատանքիծավալի համար, այսինքն` ըստ սպասարկմանյուրաքանչյուր օբյեկտի` շերտավորված ձնով: Այս դեպքում անուղղակիգործավարձայինվարձաչափըհաշվարկվումԷ Վ

է, Վոր միավորիվարձաչափն նջ արտադրանքիքանակնէ:

ն

Ն

--

պ

սպասարկողօժանդակբանվորներիհամար սահմանված

նորմանէ, սպասարկման

նորմանէ: Նար --- արտադրանքի

րորվ: աանբանանի Ար ննվերը Արտադրությա

Անուղղակի

վարձը

գործավարձային աշխատողների ընդհանուր աշխատա9 զգ

չի լինում հաշվարկել սպասարկող մեջ երբեմն անհրաժեշտություն անձնակազմիգործավարձայինվարձաչափը,այլ աշխատավարձը նորմա) են արտադրական առաջադրանքի(արտադրանքի հաշվարկում կատարմանմիջին տոկոսի նե տարիֆային դրույքի արտադրյալով: Ժատարածվածէ նան, երբ անուղղակիգործավարձի Պրակտիկայում գորհամակարգը:Անուղղակի մանակկիրառումեն պարգնատրական ծավարձայինհամակարգըպարզ ու հասկանալիլինելու համար բերենք հետնյալ օրինակը:

Գլուխ9. Աշիաւրաւնքի վարատրության չներն

ու

համակարգերը

ՀՇ

Նը

Ենթադրենք՝ չորս հոսքայինգծերինսպասարկումեն երեք կարգավորողներ,ընդ որում՝ մեկը5-րդ, երկուսը՝6-րդ տարակարգի բանվորներ:Առաջին տարակարգի բանվորիտարիֆայինդրույքը սահմանված է 50 դրամ, իսկ5-րդ ն 6-րդ տարակարգերի տարիֆային գործակիցները համապատասխանաբար կազմումեն 1.8 ն 2.0: Առաջինհոսքային գծի ժամային արտադրանքի նորմանկազմում 60, երէ50, երկրորդինը՝ 80 ն չորրորդ հոսքայինգծիհամար՝100 միավոր րորդինը՝

գործավարչայինջնը ե համակարգերը 8 93. Աշիաւտանքիվարծափրությում

ծավարձովաշխատողերեք բանվորներիընդհանուրաշխատավարձի գումարըկկազմի. 1.45

Հ

յ

1.2

դրամ:

2»550

Հ

0.9». 600

Հ

0.7

»

Հ

Հ

Հ

Հ

պատրաստի

արտադրանք:

Այս տվյալներից ելնելով՝որոշում ենք

կարգավորողների ժամային

Այսպիսովհ̀ինգերորդտարակարգիբանվորիօրականաշխատայուրաքանչյուրբանվարձըկկազմի769.7, իսկ վեցերորդտարակարգի Հ 2.0 855.2 վորի աշխատավարձը՝ դրամ(1.8 2» 54, 2480 : 5.8 2: 1.8 2.0 427.6 4276 769.7, 427.6). 855.2): Հ

-

տարիֆային դրույքները:Վինգերորդ տարակարգի բանվորիտարիֆային դրույքը կկազմի50». 1.8 90 դրամ,իսկ վեցերորդ տարակարգի երկու բանվորների տարիֆայինդրույքը՝ 50 « 20 2 համակարգ: Այս համակարգի Գործավարձային-պարգնատրական 200 դրամ: Հետնաբար երեք կարգավորողների է որ գործավարձային վարձաէությունըկայանում նրանում, ուղղակի ընդհանուրտարիֆայինդրույքը կկազմի290 դրամ:Այնուհետնորոշումեն անուղղակի բացի, վճաբանվորներիհասանելիք վարձատրությունից գործավարձային չափերով, վարձաչափը՝ ըստ սպասարկման ն են սահմանված քանակական նախապես որակական րում պարգն՝ օբյեկտների: Հետնեաբար անուղղակի . գործավարձային ու վարձաչափն ըստ հոսքային համար,որոնքնախացուցանիշներիկատարման գերակատարման գծերիկկազմի. դրույթտեսվածեն ձեռնարկության կողմիցմշակվածպարգնատրման Առաջինհոսքայինգծի սպասարկման են ն բխումեն տվներում:Պարգնատրման ցուցանիշներըբազմազան համար՝ Այն կարող է լինել առանձնահատկություններից: յալ ձեռնարկության ՎՀ290:4750 290: 1.45 դրամ: թողարկվողարտադրանքիորակը, առաջադրանքիկատարումը,աշ(ժաբարձրացումը, արտադրանքի խատանքիարտադրողականության Երկրորդհոսքայինգծի համար՝ ն նյութականռեմանակի)նորմաներիկատարումը գերակատարումը, կարեսուրսներիտնտեսումը:Ընդհանուրառմամբ,այս ցուցանիշները ՎՀ290:47:60Հ 1.2 դրամ: է լի բաժանելերեքխմբի. 1. Ցուցանիշներ,որոնքուղղվածեն թողարկվող որաարտադրանքի երրորդհոսքայինգծի համար՝ կամ որակականցուցանիշներիբարելավմակի բարձրացմանը նը: ՎՀ290:4:80Հ09 2. Ցուցանիշներ,որոնք ուղղված են քանակականցուցանիշների դրամ: ու գերակատարման|Ք կատարմանն Չորրորդհոսքայինգծի համար՝ 3. Ցուցանիշներ,որոնքուղղվածեն նյութականռեսուրսների խնայողաբար օգտագործմանը: Վ-290:4:100 0.7 դրամ: համակարգերումերբեմն ընտրումեն ոչ միայն Պարգնատրական Ընդունենք, որ հերթափոխի ընթացքումառաջինհոսքայինգիծըթոնեկ, այլ մի քանի ցուցանիշներ:Եթե պարգնիչափի րո ղարկել է 400, երկրորդը՝ 550, երրորդը՝600 ն չորրորդ հոսքային դրվումէ քանակական ցուցանիշ,ապա իբրնլրացուցիչ գիծը՝ իբրն հա 1000 միավոր պատրաստի ընդունվում որակականցուցանիշը: Պարգնիվճարման արտադրանք: Այսդեպքումանուղղակի գորՀ

Հ

Հ

Հ

Հ

թ դիր մար

2 75

Գլուիւ 9. Աշխատանքի վարջատրության չֆներըու

համակարգերը

ռասա

աղբյուր կարողեն հանդիսանալ աշխատանքի վարձատրության միջոցները, շահույթը, նյութականռեսուրսներից տնտեսվածմիջոցները:

Գործավարձային-պարգնատրական համակարգով աշխատողների աշխատավարձը հաշվարկումեն հետնյալբանաձնով.

ԱՀ » Վո«ԱջչՊ Պ

--

(9.15), որտեղ

գործավարծայինծնի ն համակարգերը վարչատրիության չ 23. Աշխավաւնթի

ձաչափով:Ելակետայինբազայի հիմանվրակազմումեն դրա գերակատարման համապատասխան վարձաչափիպրոգրեսիվ բարձրացման կազմմանմի քանի տարբեսանդղակ:Գոյությունունեն սանդղակների րակներ:Ստորնբերենքերկուտարբերակ. Գործավարձային րծավար վարձաչափիպրոգրեսիվբարձրացմանսանդղակ

Առաջինտարբերակ

պարգննէ:

Ելակետայինբազայի գերակատարման չափը /տոկոսներով/

Ընդունենք, որ ամսվաընթացքում աշխատողըթողարկելէ 150 միան արտադրանքի վոր արտադրանք նորմանկատարել10596--ով: Միավորի վարձաչափը է եղել 80 դրամ:Պարգնատրման սահմանված դրույթով նախատեսված էր արտադրանքի նորմանկատարելուհամար10 ն գերակատարման յուրաքանչյուրտոկոսիհամար՝306 պարգն:Հետնաբար, պարգնիչափը կկազմի2546 (10 Հ 5 3), իսկ աշխատավարձը. 12000

Հ

300000

:

Հ

1-10

10-20

20-ից ավել

Երկրորդտարբերակ

Ա,Հ150:804»25»(150:80):100» -

Գործավարձային վարձաչափի բարձրացմանտոկոսը

Ելակետային ե բազայի ար ԳԱ

Ելակետայինբազայի

Անակ

ԱԱ

15000 դրամ:

ո

տոկոսիհամար

|

տ

տոկոսը բարձրացման աան

Աշխատանքի վարձատրության գործավարձային-պարգնատրական յուրաքանչյուր 17» 1-40 համակարգը ձն է ն լայն տարածում համեմատաբար արդյունավետ ունի: համար Գործավարձաառաջադիմական (պրոգրեսիվ)համակարգ: Այս հա10 20 մակարգիէություննայն է, որ աշխատողնիր արտադրական առաջադ20-ից ավել րանքը կամ արտադրանքինորման կատարելուդեպքում վարձատրվում է սահմանվածգործավարձային վարձաչափով, իսկ նորմայից ավելին թողարկածարտադրանքիհամար՝ բարձրացված աշ-աշ գործավարհամակարգովաշխատողների Գործավարձաառաջադիմական ձային վարձաչափով: Գործավարձային վարձաչափի բարձրացումը հաշվարկումեն հետնյալքանաձնով. խատավարձը որոշվում է հատուկ սանդղակների միջոցով, որն այս համակարգի կարնորտարրերիցմեկն է: Գտնում են, որ առավելարդյունավետ 6). որտեղ է այն (9.16), Գլ Ա,ՀԱր«Վլ|(բ:Վ)յՃԵլ:Ելա)2» սանդղակը,որն ունի մեկ-երկուաստիճանն նախատեսում է վարձաչափի էականբարձրացում, քանի որ այն բարձրացնում է առաջադրանքի ղի վ ա շ խատո Ա -- գործավարձային համակարգո առաջադիմական գերակատա եր կ ամա րբ ա րմ ն համ է նվորիշահագրգռվածությունը: Այս համակարգի ն հատկապես սանդղակիմշակմանժամանակկարնորտեղ է է | որը նախատեսված ելակետա հատկացվում ելակետային բազայի (նորմայի)որոշմանը:Ելակետային ա բազանայն սահմանն է, որից ավելի արտադրանք յին բազայով(նորմայով), թողարկելուդեպքում է վարձատրությունն նախատեսվում ոէ վարձաչափն իրականացնել բարձրացվածվարՎ գործավարձային -

-

-

որ

-

ընդոանուր այն դրանքի բանակը --

է,

Գլուխ

Աշիաաւանթի վուծարրությաւններն

9.

ու

համակարգերը

Տ 93. Աշիատանքիվարծափրության գործավարչայինչեր ն համակարգերը

Եգ ելակետայինբազայի (նորմայի)գերակատարման տոկոսն է, ելա ելակետայինբազայի (նորմայի)կատարմանտոկոսնէ, վարձաչափի Գլ Գործավարձային բարձրացման գործակիցնէ: --

--

--

Այս համակարգով աշխատողիաշխատավարձը հաշվարկելու համար բերենք հետնյալ օրինակը:Ենթադրենք,որ ելակետային բազա է 100 միավորարտադրանքը, յուրաքանչյուրմիավորիվարսահմանվել ծաչափը՝80 դրամ: Փաստացիարտադրանքը կազմել է 108 միավոր: Դիմք ընդունելովվերը բերված սանդղակիառաջին տարբերակը՝հաշվարկենք գործավարձային-առաջադիմական համակարգովաշխատողի աշխատավարձն ըստ վերը նշված բանաձնի.

Վոպր80 Հ

8/04

դրամ:

Բոնի աշխատավարձի

օգնությամբ.

Գ

բք`

«Վ

գպր

(8.17), որտեղ

Աջք բազայից ավելին թողարկվածարտադրանքիքանակնէ, Վոպր Գործավարձային--պրոգրեսիվ վարձաչափնէ: --

|

վարձ Գործավարձային--պրոգրեսիվ ին պրոգրեսիվվարձաչափը որոշում մ Վ

ար

ՎՀ

(Ե «Բ.)

են.

(9.18), որտեղ

բտ

ելակետայինբազայի բարձրացմանյուրաքանչյուր տոկոսի համարվարձաչափի բարձրացման տոկուն է: --

Աշխատավարձի փաստացիհաշվարկ կատարելու համար նորից հիմք ընդունենքվերը բերված օրինակը:Ընդ որում` բազայից ավելի արտադրանքէ թողարկվել8 միավորկամ 896-ով ավելի: Բազայիցավելի թողարկվածարտադրանքիբարձրացմանվարձաչափը կկազմի.

Հ

դրամ:

-

-

դրամ: |

Այն դեպքում, եթե արտադրանքիփաստացիթողարկումը108 միավորի փոխարեն կազմեր 115 միավոր, ապա աշխատավարձը, ըստ սանդղակիառաջինտարբերակին 9.17 բանաձնի,կկազմի.

Ա,

|(100280)215:100|2«1.2-

100280

Հ

-

-

»«

1.2

Հ

9440 դրամ:

համաձայն սանդղակիերկրորդ տարբերակի՝աշխատավարձը՝ բանաձնի,կկազմի.

Ըստ

Եթեհիմք ընդունենքվերըբերված սանդղակիերկրորդտարբերակը, հաշվարկըկիրականացվի հետնյալ բանաձնի

Ա-Ա:ՀՎՀԱ

Ք

2)

Ա,»100:80«82:96»

Աշ»100:480-«|(100:80)»8:1001241.1»-8000-8000:8:100» Հ

շ«

Ուստիփաստացիաշխատավարձը կկազմի.

|

1.1

դրամ Հ (8

9.17

Ա,-100»80:15»:1(80»15»3)-8000

Հ

դրամ:

Ելակետայինբազայիճիշտ սահմանումըհնարավորությունէ տալիս որոշել, թե տվյալ համակարգըորքանով է նպաստում աշխատանքիարն շահույթի բարձրացմանը:Այս համակարգիոչ տադրողականության ճիշտ կիրառումը կարող է առաջ բերել վարձատրությանմիջոցների շռայլում, ուստի այն կարելի է կիրառելարտադրության«նեղ» տեղերը ժամանակավովերացնելու,հրատապխնդիրներըլուծելու ժամանակ, շահագրգռվածությունստեղծելու, արտադրանքի րապես լրացուցիչ նորմանգերակատարելուհամար՝սակայն խիստ հսկողությունսահմաօգտագործմանվրա: նելով փաստացիաշխատաժամանակի Ի տարբերություն համակարգի՝կիգործավարձաառաջպքիմական րառվում է նան վարձատրությանգործավարձայինռեգրեսիվ համակարգը: Այս համակարգիէությունն այն է, որ նորմաներիգերակատարման որոշակի մակարդակիցհետո աստիճանաբարիջնում է գործաՍահմանվումէ ելակետայինբազա, ն այդ բավարձայինվարձաչափը: համապատասխան իջեցվում է վարձաչափը, զայի գերակատարման բարձր լինի որքան մակարդանորմայի գերակատարման հետնաբար, կը, այնքան ցածրկլինի վարձաչափը:Ուստիայս համակարգնարգելածավալիաճը: կում է թողարկվողարտադրանքի

ֆեերն ու համակարգերը Գլուխ 9. Աշխավանքիվարֆափրություն

Ակորդայինհամակարգ:Այս համակարգըվերը նշված գործավարտարբերվումէ նրանով, որ աշխատանքիվարձային համակարգերից ձատրությանչափը սահմանվումէ ոչ թե յուրաքանչյուրօպերացիայի կամաշխատանքիծավալիկատարմանհամար, այլ ամբողջկոմպլեքս համար: կատարման աշխատանքների Ակորդայինհամակարգիներդրումընյութապեսշահագրգռումէ աշառանձինխմբերինբարձրացնելուաշխատանքի արտադխատողների ն որակը, կրճատելուաշխատանքների րողականությունըաշխատանքի կատարմանժամկետները:Այսհամակարգըավելի հաճախկիրառվում ն գյուղատնտեսության է շինարարության մեջ, իսկ արդյունաբերության մեջ օգտագործվումէ վթարային,շտապ ն անհետաձգելի աշխատանքների կատարման դեպքում: ամբողջգումարը որոշեԱկորդայինաշխատանքի վարձատրության լու համար սովորաբարպարզում են կատարվելիքաշխատանքների ծավալը:Ակորդայինհացանկըն այդ աշխատանքների ամբողջական համամակարգիժամանակկարողեն կիրառելնան պարգնատրական է ժամկեկարգ, որի նպատակն կրճատելառաջադրանքիկատարման ռետը, խնայողաբարօգտագործել նյութական ն աշխատանքային

սուրսները:

Ակորդայինաշխատանքների կատարմանհամար տրվող ամբողջ ադի անդամն պարգնը, բրիգադի յալ անդամների միջն աշխատավարձը,ներառյալ պարգնը, բաշխվում է նույն ձնով, ինչպես կոլեկտիվգործավարձիժամանակ՝ հաշվի առնելովյուրաքանչյուրաշխատողին շնորհվածտարակարգըն փաստացիաշխատածժամանակը: կատարմանժամանակթույլ տրված Ակորդայինաշխատանքների թերությունները,անճշտությունները, վրիպումներըվերացվումեն տվյալ աշխատողների կողմիցառանցլրացուցիչ վարձատրման: Ակորդային վարձատրության ժամանակ,եթե աշխատանքների ծավալը պահանջում է երկար ժամանակ,ապա գործատունկարող է, ամսվաընթացքումփաստացիկատարվածաշխատանքների ծավալիցելնելով, վճարել կանխավճար, իսկաշխատանքներն ավարտելուցհետո կատարել վերջնականհաշվարկ: վարձատրմանակորդայինհամակարգիարդյունավեԱշխատանքի տությունըբարձրացնելուհամարանհրաժեշտէ. ապահովելակորդայինառաջադրանքի մեջ մտնողաշխատանքների կատարմանորակիհստակ հսկողություն,

համակարգերը

գործուվարֆաւյին չեր վարջատրության Աշխատանքի ե

չ 93.

տնողությ

նորմալ հերթափոխի ապահովելաշխատանքային ն աշխատանքներ թույլ չտալ արտաժամյա հսկողություն, պահպանման պարապուրդներ, ներհերթափոխային ծախսումները, աշխատաժամանակի իրականացնել ճշտությամբ ամբողջ ծավալիվարձատաշխատանքի ակորդային հիմնավորել միջնհաե բանվորների րությանչափըն ոչ թե սահմանել վարչակազմի հիմանվրա: մաձայնության »

»

»

հասկացությունները Հիմնական ձներ Աշխատավարձի համավարգ Աշխատավարծի

Ախտածին արակավարծ. համակարգ պարգնատրական Ի"

ամանակավարձային

գործավարձային Աշխատավարձի ձն

վարձատրություն Անհատական վարձատրություն Կոլեկտիվ Ուղղակիգործավարձ

Անուղղակի համակարգ Գործ կան գործավարձային-պարգսատրանոո:

ո համակարգ Գործավարձային-առաջադիմական համակարգ Ակորդային

ն քննարկման հարցեր Ինքնուսուցման 1.

կիձների ն համակարգերի աշխատավարձի Ինչո՞վէ պայմանավորված

2.

ձները: եք բնութագրել աշխատավարձի Կարո՞ղ կարող եք կիրառել

անհրաժեշտությունը: րառման

ը: աշխատավարծի ժամանակավ 3.ե՛րբ նք ե՞սԲ վարկում կիրառու Որո ժամանակավարձա)ին ձեր 4.Ո՞րն ԿԱՒ» կամզարգ են

5.

ոն

էուղղակի

եր:

են

"

համակարգիէությունը: Նպանակավարձապարգնատրակ ա րրա պայմանները:

ծնի կիրառման Որո՞նքեն գործավարձային գործակոլեկտիվ վարծատրության 8. Կարո՞ղ եք բնութագրել աշխատանքի ձնը: վարձային միջն: կոլեկտիվիանդամների է բաշխվում աշխատավարձը 9. Ինչպե՞ս ձնի համակարգեր գործավարձային 10. Կարո՞ղ աշխատավարձի եք թվարկել 7.

Գլուի: 9. Աաստանքի ու վարֆավտության ծֆներճ

համակարգերը

11.

Կարո՞ղեք բնութագրել ուղղակին անուղղակի գործավարձի էությունը: Կարո՞ղեք ներկայացնել գործավարձային-պարգնատրական համակարգիէությունըն պարգնատրման ցուցանիշները: 13. Ինչպե՞սեն հաշվարկում գործավարձային վարձաչափը: 14. Ո՞րնէ ակորդային համակարգի էությունը: 12.

2.

Ծռքեահտօ«օ8 Է.

8օոօծ»քո8.

/.

ձ.

ՅճքոծՕոք

որոտ.

ՕՈոՅրԵլ ՕքոճիաՅուլմտ

Յ«ՕԽՕԽԵՈՕՄ.ԷԼ, 1996. 3. 20/08 8. Ճ. ՔԵ

ՕԿԻԵԼԸ Խ62Յյ/ՅԻ/

ծ. Քճօո/

ՇԼքՅԻ»4

Ը

10.

էճ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

ք6ո/Ումք083Ի8 32ք86ՕՌՎՕՄ ՈոՅՆԵւ. ի., 1996.

Ո. Յոքոճօրոր ՌՈՅԼՑ | ոքտղոքա ԽԱՈՑՈԵՇ 47 ղօշօր. Խ., 2001. 7. Ավլճրոտօ82 Շ. ԷԼ քմ: ՅՅ8թ86օ07Աօ0կ

ՈՈՅԼԵԼ ԷՅ

ոքօղոթոտՈ/824 8Ը6« Փօքխ

ՇՕ6Շ186ԿԻՕՇրՀ.

Խ., 1996. «քոռ

ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅԱՆ

ք838/108 քԵՒՕՎԻԾԱ

10.1.

8.

8. Ք«Օ8ոօՑ Ք. Ճ. Օորա 9. ՑեՕ8Ո6Ց Ք. /.

խ., 1998. Ք)ՈՃ

ԽԹՅԽՑԵՕ88

5. Լ. Մոքոտոթոտտ Օղոճյօն 1թյոճ. հլ, 2001. 5. Օոոճռ ՛քյոճ քոծՕլտց8 301 ՇՓծքել. ի., 1999. 6:ՕՈ»6 :

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՐԳԵՎԱՏՐՈՒԹՅԱՆ

Գրականություն 1.

ԳԼՈՒԽ

ոքօղոքմ

Խ, տուտ.

1999,

ՈՕՕաքաճոեւելտ

ՇՅԸՈՑԽԵԼ

ԻՃ ոքտրոքատուտ. Մ., 1996. ՕորՅԼԵլ ՔոՕտոտտ Ք. Ճ. ԿՕոպծուլտ քօՓՕքեսքօրճիտ38ք260702: ոոճեւ.: Է., 1998,

ն Խիախուսմունհամակարգիէությունը

այմաններում, երբ ձեռր Շուկայականհարաբերությունների ներկապայ նարկություններիգերակշռող մասը դեռեսչի կայունպայմանները,հարց է առաջանում,թե խատանքիվարձատրությանձների ն համակարգերի ետ միաժամա նակկիրառելաշխատանքի

Կանի Իհար արդյոք իմամ,

հան ույ ալի :

Յայրենական

յամա վարձատրութ խրախո

ԱԷարտասահմանյա

Արտա: ար Մո արարողակ

ընդհանուր առմամբ, կարգերիկիրառումնարդյունավետազդեցությունէ ունեցել յ րության արդյունավետության,աշխատանքի ն աշխատանքի գործում: վարձատրության բարձրացման կայում աշԱնկախայն հանգամանքից,որ այսօր աշխատանքիշուկայ ն է ց իր գերազանցում առաջարկը պահանջարկին, խատուժի ծ աշխատուժիգինը, այնուամենայնիվ,գործատուներըշա տ է պետք լինենաշխատուժն օգտագործելու ատա. կան ցուցանիշներըբարելավելու նպատակով իր մասի վարձի կայուն ն՛ եր՝ յում շահույթ, ն՛ շուկայու ապահովելով չառնելյուրաքանչյուրաշխատողիՆո ու հնարավորությունները կնշանակիիրակա յուններն ար. տավարձիհավասարապեսբաշխում ն հրաժարվել բարձրացմանհետագա տադրողականության է ներկապայմաններումանհրա կան հարաբերությունների որ,

'

շատ ԿԱ: արդյունավելո աշ վիրառոլու

նկատմանբ ԱԱ

րիա հաշվի

:

աշխ :

Կ առքի

Ա ի շուկա

աե: կիր աճից

Գլով

10.

Աշխավանքի վարծուփիրության արգեափրության

համամլարգերը

չ /0

Խիախուման համակարգիէությունը

ռել վարձատրության խրախուսման տարբեր համակարգեր՝ անկախ Գոյություն ունեն խրախուսմանբազմաթիվն բազմատեսակհախրախուսման չափիցու ընդգրկման շրջանակներից: մակարգեր,որոնք, ըստ իրենց նշանակության,դասակարգվումեն Խրախուսման համակարգ ասելովհասկանումենք վարձատրության երեք խմբի. մեջ իրականացվող այնպիսիմեխանիզմ, որն իբրն սկզբունքապահո1. Խրախուսման վարձատրուհամակարգեր,որոնք աշխատանքի վում է աշխատանքի ցուցանիշների բարձրացմանը են համապատասխան թյունը կապակցում այն ցուցանիշներիկատարմանու գերաաշխատավարձի բարձրացում: կատարմանմակարդակիհետ, որոնք չեն ընդգրկվում աշխաԽրախուսման նպատակով տրվողվարձատրությունն տանքինորմաներովնախատեսվածշրջանակներիմեջ: Դրանց աշխատանքի վարձատրության համակարգի մի մասն է, որը տրվում է աշխատողնեթվին կարելի է դասել ինչպես աշխատանքիընթացիկ(հիմնարին աշխատանքի նորմաներով նախատեսված պարտականություննեաշխատողներին կան) արդյունքների,այնպես էլ գործավարձով րի շրջանակներնընդլայնելուու գերակատարելու, ն արտադրական արտադրանքի ժամանակինորմաներիգերակատարմանհաբարձրցուցանիշների հասնելուհամար: մարտրվողպարգեները: Այս տեսակետից խրախուսումը աշխատանքի վարձատրության 2. Խրախուսմանհամակարգեր,որոնք վարձատրությունըկապակլրաՑուցիչ ձե Է Ընդ որում՝ աշխատավարծի հիմնական մ ասը է կազմում ցում են աշխատողներիկողմից ներդրվածանձնականավանդի տարիֆայինն հաստիքային դրույքներովտրվող վարձատրությունը, ու գործարարհատկանիշների, նրանցպրոֆեսիոնալվարպետ իսկ խրախուսման նպատակով տրվող վճարումները են կազմում աշն անհատական հետ: Դրանցթվին են պատթյան արժանիքների խատավարձի փոփոխական մասը:Ուստիկարնորնշանակություն ունի կանումխթանմանբնույթի այն լրացուցիչ վճարներնու հավելավաշխատանքի վարձատրության այս երկու` հիմնական ն (կայուն) լրապրոճարները,որոնքտրվում են պրոֆեսիոնալվարպետության, ցուցիչ (փոփոխական) մասերիմիջն լավագույն հարաբերակցության ֆեսիայի(հաստիքի)համատեղման,սպասարկմաննորմայիընդապահովումը:Եվ լավագույն հարաբերակցությունը կլիներ այն, երբ լայնման, բարձր որակիարտադրանքիթողարկման,արտադրամեծ մասըկազմեր աշխատավարձի հիմնական մասը:Սակայնայդ հակարճ ժամկետումկատարելուհամար: կան առաջադրանքները րաբերակցությունը է մի շարք պայմանավորված ու լրացուցիչ վճարները գործոններով: Նախ՝ հավելավճարներն Ընդհանուրառմամբ` որքան բարձր է արտադրության ու աշխատանքի ն: կ ազմակերպման են կապված աշխատողիանձնականգործարարհատկանիշների հատկապես աշխատանքի նորմավորման մակարդակը, նորմավորման հետ ն կոլեկտիվբնույթ չեն կրում: Սակայնկան լրացուցիչ վճարընդգրկման շրջանակները, հետնաբար այնքանմեծ տեսակարար կշիռ պայմաններիհամարտրվողվճարնեներ, օրինակ՝աշխատանքի կունենա աշխատավարձի հիմնականմասըն հակառակը: Երկրորդ՝այս բնույթ չեն կարողկրել ն սահմանվումեն անհատական րը, որոնք հարաբերակցության վրա էականազդեցությունեն ունենում ձնավորաշխատողբոլոր աշխատողների համար: տվյալ պայմաններում ված ն հասուն աստիճանի վրա գտնվող պրոֆմիութենական կազմա3. Խրախուսման . որոնք համակարգեր, կապակցում աշխատավարձը կերպությունները, որոնքունեն վարձուաշխատուժի ու հաընդգրկման ու նվաճումների են աշխատողների որոշակիհաջողությունների մեծ շրջանակներ մախմբման ն երաշխավորված ու կայուն ու աշխատահետ, որոնք կանոնավոր մշտական բնույթ չեն կրում: Այս կարվարձիհամարպայքարիմեծ հնարավորություններ: ու միանվագպարգնները, են գի վճարներից պարգնատրումներն Շուկայական անցածմեր երկրիփորձը հարաբերություններին ցույց կակարնորառաջադրանքների որոնքտրվումեն արտադրական է տալիս, որ ոչ միայն լիարժեքչեն գործում խրախուսմանհամակարտարման, ձեռնարկությանտարեկան արդյունքների համար: գերն ու արհմիութենական կազմակերպությունները, այլ նան խիստ նրանք են, Խրախուսմանայս ձների առանձնահատկություններն ցածր է երաշխավորված են ու գիտության,կրաշխատավարձը, հատկապես ճկուն չեն աշխավերածվել որ դրանք չափազանց կարող թության, արվեստի,մշակույթի բնագավառներում: հավելուրդի: տավարձիմեխանիկորեն

ան համակարգերը նք շխատանքի վարֆատրությանպարգեափրության Գլուխ10.Աշի թ

ու

10.2. Պ

'

ու Տ 10.2. Պարգնիդեին

ա

արգնի դերն ու նշանակությունը նյութական խրախուսման համակարգում

Խրախուսմանհամակարգումկարնոր տեղ ունի պարգնը:Այն խրախուսմանկարնոր լծակներիցմեկն է, խթանումէ անհատական նկոլեկն տիվ աշխատանքը,նպաստումաշխատանքի արտադրողականության արտադրությանարդյունավետությանբարձրացմանը: Պարգենաշխատանքումնախաձեռնությունցուցաբերելու, արդյունավետ աշխատելու ն դրանց շնորհիվ նախօրոքսահմանվածարտադրական, որակականն քանակականցուցանիշներըկատարելու ու գերակատարելու համարտրվողվարձատրություննէ: Պարգնըհիմնականում տրվում է արտադրականառաջադրանքների, արտադրանքին ժամանակիհիմնավորվածնորմաների,նորմավորվողառաջադրանքների կատարման ու գերակատարման,արտադրանքիորակի բարձտնտեսման հարացման, հումքի ն նյութերի, կիսաֆաբրիկատների մար: Պարգեն աշխատավարձիտարր է, նրա փոփոխականմասը: Պարգնատրումըկիրառվել է վաղուց. օրինակ` ԽՍՀՄ-ում՝ իսկ զարգացած երկրներում լայն կիրառում Ա տարածում է 70-80-ական թվականներին:Հիմնականումպարգն է տրվել ձեռնարկության ընդհանուր ե աշխատողիանհատական աշխատանքիարդյունքների համար: Կարնոր նշանակություն ունի պարգնի խթանման դերի բարձրացումըն հատկապես,երբ պարգնիչափը կախվածության մեջ է դրվում ձեռնարկությանտնտեսականգործունեությանվերջնական արդյունքներից:Ուստի աշխատավարծիմեջ պարգնիտեսակարար կշռի բարձրացումըհնարավորությունկընձեռնիիրականացնելու պարգնիխթանմանգործառույթը:Պարգննիր մեծությամբչպետք է հավասարվի աշխատավարձի հիմնական մասին, քանի որ դրանով կխախտվիըստ աշխատանքիբաշխճանսկզբունքը, ն կիջնի տարիֆային դրույքների ն հաստիքների կարգավորիչդերը, իսկ մյուս կողմից' չպետք է լինի շատ ցածր, քանի որ այս դեպքումէլ կկորցնիխրախուսման նշանակությունը:Ուստի այն պետք է լինի մշտականն շոշափելի՝ կազմելով միջին աշխատավարձիմոտ 30--3596-ը: Պարգենիրականացվումէ պարգնատրման համակարգերիմիջոցով: Պարգնատրմանհամակարգասելով հասկանումենք իրար հետ փոխկապվածխթանմանտարրերիմի ամբողջություն,որոնք ապահովումեն պարգնի վճարման համակարգիամբողջականությունը:Պարգնատրման համակարգըմշակվում է գործատուիկողմից աշխատողներիայս

1918-ից, ունեցել

համակարգում

խտփախուսմում Ռյութական նշանակությունը

է

համար, այն համաձայնեցվում հետ ն ուժի մեջ է մտնում կազմակերպությունների արհմիութենական մեջ կամ աշխատավորներ

աշխատողի) կամ այն խմբի(առանձին

տեղյակ պահելուց վարձուաշխատողին

հետ: մասսայականացնելուց համակարգնիր մեջ ներառումէ հետնյալ հիմնաՊարգնատրման

կան տարրերը. 1.

2.

Յ. 4.

5. 6. 7.

նպատակը, հիմնական պարգնատրման պարգնատրման պարգնատրման պարգնատրման

ցուցանիշները, պայմանները, շրջանակները, պարգնիչափը. պարգնատրման աղբյուրները, կարգը: պարգնատրման կապան

հետ փոխադարձաբար Այս տարրերը միմյանց խթանիչդերն առաջինհերթինԱրնի

Րը

1:

»

ն պարգնատրման այդ տարրերնառանձին-առանձի համակարգերում պարգնատրման են միասինվերցրածորքանով ճիշտ կիրառվում: արոր

համակարգի կարնորագույ Պարգնատրման

է, որոնցովորոչճիշտ ընտրությունն ցուցանիշների պարգնատրման հաու Պարգնատրմա խնդիրները: նպատակն վումեն խրախուսման մեծ մասամբ պայմանավորվ

մակարգիմյուս տարրերիընտրությունը Աա 6յո աաա ցուցանիշներով: է պարգնատրման լինեն կոնկրետ,թվով քիչ ցուցանիշները

պարգնատրման

ո

ն

հստակ ու

ենթակա: հաշվառման առջն դրված խնդիր ն նրա ստորաբաժանումների Ձեռնարկության այնպիսիցուցանիշն ներից ելնելով՝պետքէ ընտրելպարգնատրման մեջ շրջանակների կախվածլինիպարգխատրման որոնց կատարումը մա աշխատանքինՏի ընդգրկվողաշխատողների մաարտադրանքի է պատրաստի կությանհամար խիստկարնորվում է կատարումը,ապա այն կարող լինե առաջադրանքի տակարարման ն թոստորաբաժանումնե նրա համապատասխան ձեռնարկության, համար իբրե

ղեկավար ղարկվող արտադրամասերի

անձնակազմի

մաս նշված պարգնատրման ցուցանիշ: Սիաժամանան հաճար Աա կատարելու ծավալով արժեք ամբողջական ն մաս ու

ԱԱ

ծառայողների

բանվորների, մար կլիներ այդ արտադրամասերի ցուցանիշընդունելնշվածցուցա համար պարգնատրման նագետների

Գլուխ/0. Աշխազամքի վարգափրության պարգնապտրության համակարգերի

հետ սերտկապված նիշիկատարման պարգնատրման այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիքեն արտադրանքիռիթմիկթողարկումը, անվանացանկիկատարումըայլն: Այնդեպքում,երբ անհրաժեշտ լինում միաժամանակխրախուսելմեկից ավելի ցուցանիշների կատարումը, ապա նպատակահարմար է այդ ցուցանիշներից մեկը` կարնորնու առաջնայինը, ընտրելիբրնպարգնատրման ցուցանիշ,իսկմյուսը՝իբրն պարգնատրման պայման:Այսպես,եթե անհրաժեշտ է ապահովելարտադրանքինորմայի կատարումըե արտադրանքիորակը, ապա պարգնատրման ցուցանիշկարելի է ընտրել նորմայի կատարումը, իբրնպայման:Պարգնատրման ցուցանիշին պայմանի ընտրությունըպետքէ կատարել այնպես,որպեսզիմեկըմյուսիվրաբացասականհետնանք չունենա:Պարգնատրման ն պայմանների ցուցանիշների ընտրությունը նպատակաուղղված պետք է լինեն կա՛մ ձեռք բերված մակարդակը պահպանելու, կա՛մ ելակետային մակարդակն աստիճանաբարբարելավելուհամար:Այդ պատճառով պարգնիչափը պայմանավորված ցուցանիշիլարվածության է պարգնատրման մակարդակով, ուստի պարգնի չափըտարբերարտադրություններում ն ստորաբաժանումներումկարողէ տարբերլինել: Պարգնիչափը շերտավորվում է ն պայմանների: ըստ ցուցանիշների Պարգնատրման ցուցանիշների կատարմանն գերակատարման յուրաքանչյուրտոկոսիհամարսահմանվում պարգնի կոնկրետ Պարգնատրման շրջանակների մեջանհրաժեշտէ ընդգրկել այնաշխատողներին, որոնքանմիջական ազդեցություն են ունենում պարգնատրման այս կամայն ցուցանիշների կատարման ու գերակատարման գործում:Պարգնատրման աղբյուրը կարողեն լինել աշխատանքի ն վարձատրության ֆոնդը ձեռնարկության ֆինանսականայլ միջոցները: Տարբերժամանակներում պարգնատրման աղբյուր են հանդիսացել դիրեկտորական ֆոնդը(1936 թ.), ձեռնարկության ֆոնդը (1955 թ.), նյութականխրախուսման ֆոնդը (1965 թ.), աշխատանքիվարձատրության ֆոնդը(1987 թ.), սպառմանֆոնդը(1990 թ.) ն աշխատավարձի ֆոնդը(1996թ.):

ն

է

որակը՝

է

չափ:

103.

Բանվորների պարգնափրումը

Աշխատավարձի ձներին համակարգերի մեջ կարնորտեղ ունեն ն գործավարձային ժամանակավարձային պարգնատրման համակարգերը: Յուրաքանչյուր պարգնատրման համակարգ իր մեջ ընդգրկում է

9 103. Բանվորներիպարգնափրումը

պարգնատրման ցուցանիշները ն պայմանները, որոշվում են պարգնատրման շրջանակներըն պարգնիչափը, աղբյուրը ն կարգը: Պարգնատրման ցուցանիշիկատարմամբ որոշվումէ պարգնիկոնկրետ չափը, իսկ բանվորի՝ պարգն ստանալու իրավունքը որոշվում է պարգնատրման պայմանիկատարմամբ: Այդպայմանըկարողէ լինել որնէ բանվորիաշխատանքը բնութագրողն նրանովպայմանավորված արտադրական պայմանիթերակատարումը ցուցանիշ:Պարգնատրման հիմք է հանդիսանումբանվորինլիովին կամ մասնակիորենպարգն որոնքիրենց ստանալուիրավունքից զրկելուհամար:Այնբանվորները, ցուցանիշներիկագործունեությամբնպաստումեն արտադրական հատարմաննու բարելավմանը, պետքէ ընդգրկվենպարգնատրման մակարգի համակարգըկարող մեջ: Պարգնատրման է լինել ինչպեսանհատական,այնպեսէլ կոլեկտիվ: է ըստ ցուցանիշների: Պարգնիչափը Պարգնիչափը շերտավորվում Եթեպարգնըտրվում կամչսահմանափակել: կարելիէ սահմանափակել է ձեռնարկության շահույթից,ապա պարգնիչափը պայմանավորված ֆոնդից տրվողպարգնները կլինի նրա մեծությամբ:Աշխատավարձի Նման է տրվումեն գիտականոպարգնները կարելի չսահմանափակել: ն առաջադրանքների կարեն հիմնավորված նորմաների նորմավորվող ու արտադրողականության տարման գերակատարման, աշխատանքի արտադրանքի աշխատատարության իջեցման,ինչպես բարձրացման, նան որակական արտադրանքն ցուցանիշների՝ անթերիպատրաստելու, ն երկաչտալու, արտադրանքի հուսալիությունը խոտանարտադրանք հումքի, նյութերիտնտեսման համար: րակեցությունըբարձրացնելու, է վերը նշվածքանակաԱյնդեպքում,երբ պարգնիչափըսահմանվում ցուցանիշներից մեկիկատարմանհամար,ապա կան կաճ որակական պայմյուս ցուցանիշըդառնումէ պարգնիվճարմանհամարպարտադիր ունեն ման: Պարգնատրման նյութահամակարգերի մեջկարնորտեղ տնտեսման համարտրվող որոնք խրախուսումները, կանռեսուրսների մեկնեն: կարնորգործոններից շահույթիավելացման ձեռնարկության Այժմ մեր ձեռնարկություններում քիչ են օգտագործվում թեն դրանքլայն կիրառումեն ունեցել համակարգեր, պարգնատրման համակարգի ժամանակ,ն այժմէլ դրանցանհրավարչահրամայական է: ժեշտությունըզգացվում ն գների բաց ի

արդյունքների թացի քների անար խամար աշխատ զար րին տրվող րտ

ր

մ վճարումները: մները:

ր

Դ

|

համակարգերը Գլուխ 10. Աշիատանքիվորֆափիությանպարգնատրրության

տարբերությունընթացիկպարգնատրումների, որոնքուղղվածեն ն անհատական կոլեկտիվաշխատանքիառավել կարճ ժամանակաշրջանիարդյունքներիբարելավումըխթանելուն,տարեկանարդյունքնեէ խթանելընջացիկտարվա նպատակն րի համարտրվողվճարումների

3 103. Բանվորներիպարգնապրումը

Գրականություն

Ի

Տարեկան հարավում: Անրի հակա արի շեր վճարումներիչափը աշխատանքի ք

րդյուսքսնր

ր

տրվող

ստաժի համապատասխան: տավորվումէ աշխատողների Այն նպասկանխելուաշխատուժիհոսունությունը,բարձրացնելուաշխատանքայինկարգապահությունը, ապահովելուկայունկադրեր:

տում է

ոքեւահտւօտԷԼ. Ո. 3ոքո60Ի2Քոոճոո. Խ., 1998.

Բ ՇՈԽՈՒքՕՑՅԻԽ6

ոոմտ Մ. 3. 32ք20օ1Ի2տ

ԿԱԿՏՈԵՇԻՈԶ

1981. ՅՇՈՇԵԺ.

ԵՕ--ՅԵՕԱՕԽԻՀՎՇԸԽ/

Ի1., օոոճւօն «քյոձ. Խ., 2001. 3. ՍՅՅԽՑԻ088 5. 1. Մոքճտոճեա6 1.

2.

1ք)րճ:

ՇՕԼՈՅՄԵ-

8 Փեքեճ. ի., 1992.

ՇՈ4ԽՄՈՒքՕՑՁԻԿԹ

4. Մճոթյօ084Լ. Է. Քոօհտտ:ԷՌՅւօքոշՈԵ-օ6 Ց ՇՕտքօխծհ ոտ ԽՄ. Շ. 32ք800-Ի88 է. Ծ., տուրի 5. ՈՇաճքՇրխու Սօոօտատ»..Ի)., 1998. ԻՁ ոքօղոքոտ Խ., 1996. ՇԲՇՐՓԽԵՒ Օոոմրել Ք. /Ճ. 6. (0868

հել:

Ոօօաքոոծոեհելօ

7. Ս. Մ.

Ե., 1976:

ոու.

կարնորլծակ, խրախուսման Պողոսյան,Պարգննիբրն նյութական

Հիմնականհասկացությունները Պարգն Խրախուսում :

հիմնականմաս Աշխատավարձի մաս Աշխատավարձի փոփոխական Խրախուսման համակարգեր Պարգնատրական համակարգեր Պարգնատրման ցուցանիշներ Պարգնատրման պայմաններ շրջանակներ Պարգնատրման Պարգնիչափ աղբյուր Պարգնատրման Ընթացիկպարգններ Ինքնաստուգմանն քննարկմանհարցեր

Արդյո՞քանհրաժեշտէ աշխատանքի վարձատրության պարգնատրական համակարգի կիրառումը: 2. Ինչպիսի՞ խրախուսման համակարգեր գոյությունունեն: 3. Ինչպե՞սկմեկնաբանեք խրախուսման գործում: պարգնիդերընյութական 4. Ինչպե՞ս համակարգը: կբնութագրեք պարգնատրման 5. Ինչպիսի՞ են կիրառվումպարգնատրման ցուցանիշներ համակարգում: 6. Որո՞նք են պարգնատրման աղբյուրները: 7. Որո՞նքեն բանվորների պարգենատրման առանձնահատկությունները: 1.

ն կառուցվածքը անչնավլազմը Ձեռնարկություն

Տ 11.

ԳԼՈՒԽ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԵՎ ԹՎԱՔԱՆԱԿԻ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

11.1.

Ձեռնարկության անչնակազմը ն կառուցվածքը

Անկախսեփականության կոձնից՝յուրաքանչյուրաշխատանքային է լեկտիվիարդյունավետգործունեությունը մասամբպայմանավորված անձնակազմով:Եվ որքանճիշտ է կատարվածանձնակազմիընտրությունը, այնքանբարձրեն ընդհանուրգործինկատմամբնրանցբարեխիղճ ու ստեղծագործականմոտեցումը,նրանց պատասխանատվությունը: Շուկայականտնտեսության պայմաններումյուրաքանչյուրգործատու օրենքի սահմաններումինքն է կատարումանձնակազմի ընտրությունը,որոշում նրանցթիվը,ընտրումաշխատողներիվարձատրության ձներն ու համակարգերը:Ձեռնարկությանանձնակազմըվարձու աշխատողներնեն, որոնքգործատուիհետ կնքում են աշխատանքային պայմանագիր,ինչպես նան ձեռնարկությանսեփականատերերը կամ եթե նրանքիրենցաշխատանքային համասեփականատերերը, գործունեությամբմասնակցումեն ձեռնարկությանաշխատանքայինգործունեությանըե ստանում համապատասխան վարձատրություն: Աշխատանքային կոլեկտիվներումընդգրկվածբոլոր աշխատողները բաժանվումեն երկու խմբի. 1. աշխատողներ, են տվյալ աշխատանքային ովքեր իրականացնում կոլեկտիվի առջն դրված խնդիրներից(արտադրական ծրագիր, առաջադրանք)անմիջապես բխողաշխատանքների կատարումը ն սպասարկումը, 2. աշխատողներ,ովքեր ընդգրկվածեն տվյալ կոլեկտիվիկազմի մեջ, սակայնիրականացնումեն այդ կոլեկտիվիառջնդրված խն-

բնույթինոչ հադիրներիցանմիջապեսբխող աշխատանքների աշխատանքներ,բայց իրենց գործունեությամբ մապատասխան անեն աշխատանքային կոլեկտիվիգործունեության նպաստում խափան,հաջող, նպատակասլացկատարելուն: Սակայն, երբ նկատի ենք ունենում կոնկրետարդյունաբերակա ամբողջանձնաապա այս դեպքումձեռնարկության ձեռնարկությունը, կազմըբաժանումենք. որոնք զբաղվածեն անձնակազմի, 4. արդյունաբերաարտադրական ն արտադրությամբ բնույթինհամապատասխան ձեռնարկության նրա սպասարկմամբ, անձնակազմի,որոնք ընդգրկ2. ոչ արդյունաբերաարտադրական կազմի մեջ, բայց իրականացնու վում են տվյալ ձեռնարկության աշխատանքեն ձեռնարկության բնույթինոչ համապատասխան ներ: Այս խմբի մեջ մտնում են կրթական,մանկական,բժշկական իրականացհանգստյանտների, վերանորոգում հիմնարկների, ընդգրկված տնտեսություններում նող, կոմունալ--կենցաղային

աշխատողները:

է հետնյալ անձնակազմըբաղկացած Արդյունաբերաարտադրական ծառա-

ն մասնագետներից խմբերիցբ̀անվորներից,ղեկավարներից, ողջ անձնակազմը, յողներից: Սակայն արդյունաբերաարտադրական է հետնյալ խճբերի. բաժանել կարելի գործառույթների ըստ կատարվող բանվորներ, մասնագետներ, ղեկավարներ, ծառայողներ, անձնակազմ, կրտսերսպասարկող աշակերտներ, ծառայության անձնակազմ, պահակային հրշեջ խումբ: "

»

»

«

»

»

»

-

է: Վերը նշված խմբերիցամենամեծըբանվորներիխումբն խմբինեն վերաբերումայն աշխատողները,որոնք Բանվորական ն ավտոմատների սարքավորումների մեքենաների, ձեռքի գործիքների, իրականացնումկամ մասնակցումեն օգնությամբ անմիջականորեն արդյունքի, նյութականարժեքներիկամ պատրաստիարտադրանքի նյութական կամ իրականացնում գործընթացին ստեղծմանանմիջական է արապահովում խումբն բանվորական ծառայություններ:Այսպիսով՝

Գլուխ:11.

Ձեռնարկություններում ն անֆնակազվի ծնավորումի թվաքանակի պլանավորումը

տադրականգործընթացի նորմալընթացքը:

Բանվորական խմբիմեջ մտնում են, օրինակ, սարքավորումները,

մեքենաները, հոսքային գծե-

սպասարկող հիմնական արտադրական բանվորները, դրանցվերանորոգման, հսկման,կարգավորման, սպասարկման աշխատանքներում ընդգրկված բանվորները, հումքի,նյութերի, պատրաստի րը,

արտադրանքի բեռնմանու բեռնաթափման աշխատանքներում ընդգրկված աշխատողներըն այլոք: Այստեսակետից բանվորական խումբը,ըստ գործա-

ռույթների բնույթի,բաժանվում էմիշարք խմբերի, 1. պատրաստի արտադրանքի ստեղծմանտեխնոլոգիական գործընթացինանմիջական 2:

3.

4. 9: 6.

մասնակցող բանվորներ, սարքավորումների, հարմարանքների, ապարատների, մեխանիզմների, ինչպեսնան կառույցների ն շենքերի կայունաշխատանքային վիճակնապահովող բանվորներ, բարձման-բեռնաթափման, փոխադրման, արտադրանքի որակի տեխնիկական հսկմանաշխատանքները կատարող բանվորներ, նյութական արժեքների ընդունման, պահեստավորման, պահպանման ն բացթողման աշխատանքներով զբաղվածբանվորներ,

ջերմաէներգետիկ համակարգը սպասարկող բանվորներ, արտադրական ն հիգիենայի սանիտարիայի

աշխատանքի պաշտն պանությունը տեխնիկական անվտանգությունն ապահովող

բանվորներ:

Բանվորները բաժանվումեն երկու խմբի`հիմնական ն

բանվորներ:

օժանդակ

Հիմնական կոչվումեն այն բանվորները, ովքեր անմիջական մասեն նակցություն ունենում ձեռնարկության պրոֆիլինհամապատասխան հիմնական արտադրանքի անմիջական պատրաստմանաշխատանքներին կամարտադրական գործընթացի այս կամայն տարրիկատարմանը, այսինքն՝իրականացնում են տեխնոլոգիական գործընթացը: Հիմնական բանվորները կարողեն աշխատելինչպեսհիմնական, այնպեսէլ օժանդակ արտադրություններում: Օժանդակ կոչվումեն այն բանվորները, ովքերանմիջական մասնակցություն չեն ունենում հիմնական արտադրանքի պատրաստման պրոցեսին, սակայնիրենցգործունեությամբ են հիմնական ապահովում բանվորներինորմալգործունեությունը կամ սպասարկում նրանց: են համարվում Օժանդակ բանվորներ հիմնական արտադրությանհամար օժանդակնյութերի նախապատրաստման,

լաբորատորիաների,

ն կառուցվածըի Տ 1/1. Ձեռնարկությանանչնակազմիը

դիսպետչերական ծառայությունների,հաշվողականկենտրոնների, ն արտադրամասային գործարանային տարածքներիմաքրմանն բարեկարգման աշխատանքներով զբաղվածբանվորները: է աշակերտներով: Բանվորական խումբըհամալրվում են, ովքեր աշխատանքային Աշակերտներն կոայն աշխատողներն ձեռք բերելու համար: լեկտիվ են ընդունվումորնէ մասնագիտություն Նրանք աշակերտական շրջանումձեռք են բերումտեսականն պրակտիկ գիտելիքներ,ստանում որակավորումն լրացնում բանվորների

շարքերը:

Ղեկավարաշխատողներ համարվումեն նրանք,ովքերիրականացղեաշխատանքային կոլեկտիվին նրա ստորաբաժանումների ն են համակավարման, կարգավորման աշխատանքներըզբաղեցնում մասամբստեղծագորպատասխան հաստիքներ: Նրանց աշխատանքը ն ծական,բարդ, լարված չնորմավորված աշխատանքէ: Այս խմբիմեջ մտնում են տնօրենները, նրանցտեղակալները,վարիչներնու կառավարիչները,գլխավորհաշվապահը,գլխավորինժեները,գլխավորտնգլխավորմեխանիկը, տեսագետը, գլխավորէներգետիկը նայլն: են Մասնագետներ կոչվումայն աշխատողները, որոնքիրականացնում են ինժեներական,տեխնիկական, կազմատնտեսագիտական, են բնույթիաշխատանքներ: Դրանցթվին դասվումիրավակերպչական ինժեներները, նորմավորողները, մեխանիկբանները,հաշվապահները, տեսուչները:Ընդհանրապես մասնագետները ները,տնտեսագետները, բաժանվումեն կարգերի՝ինժեներ|, 1, |, Մ, Կ կարգի,առաջատար տեխնիկական մասնագետների, կատարողների, որոնք զբաղվածեն հավաքագրմամբ, ինֆորմացիայի մշակմամբ: Ծառայողներեն կոչվումայնաշխատողները, որոնքիրականացնում ն են փաստաթղթերի նախապատրաստումը վիճակագձնակերպումը, ն հսկողությունը,վարչական, րականն հաշվապահական հաշվառումը տնտեսական, ֆինանսական սպասարկոքմը: մեջ մտնում են հավաքարարնեԿրտսերսպասարկող անձնակազմի բակապահները, դռնապահները: րը, հանդերձապահները, անվծառայությունն Պահակային իրականացնում է ձեռնարկության է տանգությունը,հսկողություն,որը կարող լինել ռազմականացվա կամսովորական: ։ ձեռն վերջինշրջանում որոշ տնտեսագետներ Ընդհանրապես, կության կադրերը դասակարգումեն բանվորների,ծառայողների, նում են

Արար

Քօֆօ. ԻՅՎԵՅՑ ՕքՈՅԵՈՅՅԱԾՔ 1թյոճ,

ՄՎՇԾԵՕ6ոօօօ6:.

Խ., 1998

օթ.

84.

՛7

Գլուխ 1Լ Ձեռնարկություններումանդնակազմի ջեավորումըե թվաքանակիպլանավորումը

թվաքանակիցուցանիշները 8 7Լէ2. Աշիափողլների

կրտսերսպասարկող անձնակազմի,աշակերտներին պահակային

տիրապետման ջություն: Այն բնութագրումէ տվյալ մասնագիտության

անձնակազմի:Ընդ որում` «ծառայողներ» խմբի մեջ մտցնում (ըստ մասնագետներին, կադասակարգման) ղեկավարներին, տեխնիկական տարողներին):Որոշ տնտեսագետներ' ողջ անձնակազձեռնարկության մը դասակարգումեն բանվորների, ղեկավարների,մասնագետներին ծառայողների՝մատնանշելով պրոֆեսիաներին հաստիքներիգործող դասակարգումը:Բացի այդ, կան տնտեսագետներ,որոնք ձեռնարկության ամբողջ անձնակազմը ստորաբաժանումեն բանվորների,ղեկան ծառավարներին մասնագետների", իսկմի մասը՝միայնբանվորների յողների:,ընդ որում` ծառայողներիմեջ ընդգրկելովղեկավարներին, ն այլ ծառայողների: մասնագետներին Ձեռնարկության ամբողջանձնակազմը բաժանվումէ ըստ պրոֆեսիան ների,մասնագիտություններիորակավորման: Այսպիսիդասակարգումն արտացոլումէ ձեռնարկության անձնակազմի կառուցվածքի,արտադրության տեխնիկական հագեցվածությանն աշխատողների կուլտուր--տեխնիկականմակարդակիմեջ տեղիունեցողփոփոխությունները: Պրոֆեսիան մարդու աշխատանքայինգործունեության որոշակի տեսակ է տվյալ արտադրությանճյուղում: Այն ձեռք է բերվում ընդհակուր ն մասնագիտական կրթության միջոցով,որի ընթացքումստանում են տեսականգիտելիքներ,արտադրական ն պրակտիկփորձ ու հմտուէ տվյալ աշխատանքը թյուն, որն անհրաժեշտ կամ առաջադրանքը կատարելու համար: Մասնագիտությունը պրոֆեսիայիավելի նեղ հասկացություննէ, այն պրոֆեսիայի տարատեսակնէ, պրոֆեսիայի ներսում աշխատանքի ավելի նեղ բաժանմանհետնանք:Օրինակ՝փականագործի պրոֆեսիան բաժանվումէ հավաքող--փականագործի, գործիքագործ-փականագործի ն այլ մասնագիտությունների: Աշխատանքիբաժանմանխորացման ն գիտատեխնիկական առաջընթացիշնորհիվ առաջ են գալիս նոր պրոֆեսիաներ,իսկ դրանց ներսում՝ նոր մասնագիտություններ, բայց միննույն ժամանակմահանում ն դուրս են գալիս արտադրությանմեջ չկիրառվողմասնագիտություններ: Որակավորում ասելով հասկանումենք գիտելիքների ն տարբեր բարդությանաշխատանքկատարելուփորձին հմտություններիամբողեն

ՀԱԶ

ԱԱրե ԻԻ Ցո գառն.ԿԱՏ թռ ոռ Արաայույ լթյաԼ ԱԱԾ

օ.

Ո

Շօքօամեճ.ՉԿՉԵՕԽՀԵՃ

է

օՕԱոօոօրոտ

1քյոճ.

Ոօո քճո. ԱԼ. Ճ. Յուօայքօո8 ո ԷԼ. Ճ. Օքօոօտո. Ո6ճք., 2004 Մ/ԿՇԾԵՕ6ոօօօծաճ, ԽՄ.,2002 7., Շւք. 86. 8ոռոխտքօ88. ՅԿՕԽՕԿԻԿՁքյո.

ՅԿՕԻօԿԱՈՅ 1քյոձ.

Ո

է.

ո.,

ԻԼ, 1999

օք.

444.

.,

Օք.

մակարդակը: Ընդհանուր առմամբ,յուրաքանչյուր պրոֆեսիոնալխմբի բաժանում՝կախտեղի է ունենում աշխատողներիմիջն աշխատանքի մակարդակից: ված իրենցորակավորվածության հիմքում ընԸստ որակավորվածության՝ աշխատանքիբաժանման

ներսում

վարպետությունը, կած է աշխատանքիբարդությունը, կատարողների

հատպրոֆեսիոնալգիտելիքներիմակարդակը:Ըստ որակավորման ն որակավորված կանիշի՝բանվորներըբաժանվումեն չորակավորված, բարձրորակավորումունեցող բանվորների: են տարակարՈրակավորումունեցող բանվորներըդասակարգվում համապատասխան: տեղեկատուներին գերի՝տարիֆաորակավորման են մտավոր աշհ ատւոկ ունեցող բանվորներին Բարձր որկավորում ն բարդ սարքավորումների խատանքը,ինտելեկտուալհատկանիշները, տիրապետումը: գործընթացների տեխնոլոգիական

112.

Աշխավողներիթվաքանակի ցուցանիշները

իրաՁեռնարկությանանձնակազմիհաշվառումըն պլանավորումն ն թվամիջինցուցակային ներկայացվող կանացվումեն ցուցակային, են լինել քանակի ցուցանիշներիմիջոցով:Այս ցուցանիշներըկարող ինչպեսպլանային,այնպեսէլ փաստացի: կադՑուցակայինկազմնիրենիցներկայացնումէ ձեռնարկության ժամանամտած մշտական,սեզոնային, ցուցակիմեջ րերի հաշվառման ն բոլոր աշխատողները, տնողությամբ ընդունված ավելի կավոր՝մեկ օր անկախնրանից՝տվյալ պահին նրանք աշխատումեն ձեռնարկություէ ինչպես իրականացվում նում, թե ոչ: Յուրաքանչյուրօրացուցայիկ,օր այնպեսէլ այն կամ այն պատճառովբացաաշխատողների, փաստացի հաշվառումը: կայողների Ցուցակայինկազմի մեջ մտնում են փաստացի գործուղմանմեջ հետ կապված հերթականն ծննդաբերության գտնվող աշխատողները, ն արձակուրդիմեջ գտնվողները,հիվանդության տարբեր հանձնարապատճառովաշխատանքիչներկայացվողներություններիկատարման աշխակամ հանձնարարությունը տանըկատարող րը, առաջադրանքը կոնկրետ կ ազմը ե ցուցակային տողները այլք: Ուստի ձեռնարկության ն աշխատանքի ընդչներկայացածների աշխատողների օրվա տվյալ

ն թվաքանակի չնեավորումը Գլուխ:11. Ձեռնարկություններում անչնակազմի պլանավորումը

ցուցահանուրթիվնէ: Տվյալ օրվա թվաքանակնայդ ձեռնարկության կայինկազմիաշխատողների թվաքանակի ցուցանիշնէ, որը հաշվի է ն ազատվածների առնում տվյալօրվաընթացքում փոընդունվածների Սակայնտվյալ օրվա թվաքանակի փոխությունը: ցուցանիշըչի կարող արտացոլելառավելերկարշրջանի(ամիս,եռամսյակ,տարի)ընթացէ միջին քում տեղիունեցողփոփոխությունները, ուստիՕգտագործվում ցուցակայինթիվ հասկացությունը:Այս ցուցանիշըլայնորենօգտագործվում է տնտեսական հաշվարկներկատարելիս,հատկապեսաշխատողներիմիջին աշխատավարծը, աշխատանքիարտադրողականությունը,աշխատողների հաշվարկելուն պլանավորեհոսունությունը լու ժամանակ: Հաշվետուամսվամիջինցուցակայինթիվըորոշում են՝ ամսվաբոլոր օրերի,այդ թվում՝տոն ն կիրակիօրերիցուցակային կազմիընդհանուր թիվըհարաբերելով ամսվաօրացուցային օրերիթվի վրա: Միջին ցուցակայինթիվըճիշտ որոշելու համարբերենքհետնյալպայմանականօրինակը.

ցուցանիշները թվաքանակի Տ 112. Աշխատողների

գումարըկազմելէ 7223: Ընդունենք,որ վերջինսյունակիընդհանուր օրերիթվիվրա՝կստանանք տվյալամսվաօրացուցային Այնբաժանելով տոն ն թիվը(7223 31 233): Շաբաթ, տվյալամսվամիջինցուցակային են նախորդ ընդունում կազմիթվաքանակն կիրակիօրերիցուցակային թիվըճիշտ որոշելուհամարանհՄիջինցուցակային օրվացուցանիշը: ն ազատվածների վերաբերյալ ընդունվածների րաժեշտէ աշխատանքի Ձեռհիման տրվածհրամանների ամենօրյահաշվառում են՝ թիվըորոշում երեքամիսեռամսյակի միջինցուցակային նարկության երեքի,իսկտարթվերիգումարըհարաբերելով ներիմիջինցուցակային օրինակը. վա համար՝12-ի: Բերենքհետնյալպայմանական

:

կատարել

Նախորդօրվա

ցուցակային կազմը

-

2Թ

(շաբաթ)

(կիրակի)

:

Տվյալ օրվա ցուցակայինթիվը

ր

Ընդունվելեն | Ազատվելեն

հաշվարկըտարվակտրվածքով թվաքանակի Միջինցուցակային Տարա

ամսվա 1Տվյալ

ամիսները

27:

միջին

Հունվար

Փետրվար

Մարտ

Ապրիլ Մայիս

Հունիս

Հուլիս

Օգոստոս

-

Հոկտեմբեր

-

միջին | Տարվա ցուցակային

Կեստարվա

թիվը

-

-

ըստ

եռամսյակների միջին

միջին ցուցակայինթիվը ցուցակային ցուցակային թիվը թիվը

-

վրա:

Ալյուսակ11.2

Աղյուսակ11.1 Ամսվաօրերը

Հ

Սեպտեմբեր

Նոյեմբեր

Դեկտեմբեր 240 թիվըկարելիէ ցուցակային

Միջին օգնությամբ.

(1

հետնյալ հաշվարկել

Բանաձնի

Գլուխ Թ

11.

Ժեռնարկություններում անչնակազմիձնավորումը ն թվաքանակիլանավորումը

չ Թ: Թր». :

մց.

-

(11),

որտեղ

թվաքանակիցուցանիշները 5 112. Աշխատողների

Թ.

համար ներկայացման տվյալ հերթափոխում աշխատանքի

--

ա.

անհրաժեշտթվաքանակնէ, ծավալն է տվյալ հերթափոխումթողարկվողարտադրանքի Աչ --

Թգ տվյալ ամսվամիջին ցուցակայինթիվն է, Թ. տվյալ ամսվա օրերի ցուցակայինթիվն է, տվյալ ամսվա օրացուցայինօրերի թիվն է: Թօրօ.----

--

առաջադրանքնէ բնեղենարտահայտությամբ, կամ հերթափոխի համար սահմանվածմեկ աշխատողիարտադհերթափոխի Ն, --

րանքինորմանէ, գործակիցնէ, նորմայիկատարման արտադրանքի Գ, ժամանակինորմանէ, Նջ միավորարտադրանքի --

Վերընշված ցուցակայինն միջին ցուցակայինկազմիցուցանիշներից բացի օգտագործում են նան առկա աշխատանքի ներկայացած անձնակազմին աշխատանքի ներկայացման համարանհրաժեշտթվաքանակիհասկացությունները: Աշխատանքիներկայացածանձնակազմի(կամ առկա) ցուցանիշը ցույց է տալիս տվյալ օրացուցային օրը փաստացիաշխատանքիներկայացած աշխատողներիթիվը կամ ցուցակայինկազմիմեջ ընդգրկվածներիցտվյալ օրը քանի մարդ է ներկայացելաշխատանքի: Ցուցակային կազմի մեջ ընդգրկվածներըտարբեր պատճառներով կարող են աշխատանքիչներկայանալ, ն այդ պատճառովներկայացված աշխատողների թիվընման դեպքումկարող է փոքր լինել ցուցակային կազմի թվից: Ներկայացած անձնակազմի,ինչպեսաշխատողների ցուցակայինթիվը որոշվում է կոնկրետ(ժամանակի)օրվա համար, օրինակ՝ առ 5 հունվարի:Աշխատանքիներկայացածանձնակազմի թիէ վը կարող տարբերվել փաստացիաշխատողների թվից: Ներկայացն փաստացիաշխատողների ված անձնակազմի միջն եղած տարբերությունը կազմումեն ամբողջօրյապարապուրդիմեջ գտնվող մարդիկ: ներկայացմանհամար անհրաժեշտթվաքանակնիրեԱշխատանքի նից ներկայացնումէ տվյալ հերթափոխումառաջադրանքներիկատարման համար անհրաժեշտ կամ աշխատատեղերում, տեղամասերում, արտադրամասերումն ընդհանրապեստվյալ աշխատանքայինկոլեկտիվումաշխատանքները ճիշտ ու հստակ կազմակերպելուհամար աշխատողների ինչպիսինվազագույնքանակէ անհրաժեշտ: համարանհրաժեշտթվաքանակը Աշխատանքի ներկայացման որոշում են հետնյալ բանաձնով.

Թ

-

Ա, (Ն.

«

Գու) '

Թատ(Աչ«Նչ):(ժյ» Գոլ)

(11.2)

կամ

(11.2), որտեղ

--

ժ, -- հերթափոխիտնողություննէ:

թոԵնթադրենքհ̀երթափոխիհամար սահմանվել է առաջադրանք` ա նորման արտադրանքի ղարկել10000 լամպ, մեկ բանվորիհերթափոխի նորմայի գերակատարումը կազմում է 1000 լամպ, իսկ արտադրանքի թվաքահամարանհրաժեշտ հերթափոխի կազմում2096: Այս դեպքում մ ըակը կկազմի.

է

Թա ը

'

10000:

(10002 1.2)

|

-

8:3

ԹՀ (10000» 0.008): 8» 1.2)

մարդ կամ Հ

8.8 մարդ:

համար անհրաժեշտթվաքանակըկաներկայացման Աշխատանքի րելի է որոշել նան ըստ աշխատատեղների: անհրաժեշտթվաքանակըորոշելուց հետո կարելի ի Աշխատողների ցուցակայինթիվը՝ըստ հետնյալ բանաճնի. որոշել աշխատողների

Թյ Թ.

ՀՍ»

Գ

«(Թ

100):

ՓՈՐ

Թ.

Թ.-

են

--

(1144)կամ

լթ.

(100-ժչ),

(11.5) որտեղ

ցուցակայինթիվնէ, աշխատողների անհրաժեշտթվաքանակնէ, աշխատողների

ցուցակային թվի գործակիցնէ, որը որոշում -- աշխատողների Գոթ. անվանականն փաստացիֆոնդերիհարաբեաշխատաժամանակի

րակցությամբ,

Գլուխ1 Ձեռնաիկություններում անֆնակազմի ֆեպվորումին թվաքանակիպլանավորումը

ժ.,

հարգելիպատճառովբացակայություններն են աշխատաժամանակիանվանական ֆոնդի նկատմամբ, տոկոսներով արտահայտված: --

Օրինակ՝ ենթադրենքա̀շխատաժամանակի անվանականֆոնդը կազմումէ 280 օր, փաստացին ըստ պլանայինհաշվեկշռի՝ 270 օր,

իսկ

ներկայացվող անձնակազմի 600 մարդ:Աշանհրաժեշտթվաքանակը՝ խատողների ցուցակայինթիվըկկազմի.

Թ.

ընփրությունը պիոֆեւփոնալ

Տ 11.3. Կադրերի:

Հ

600».

(280 : 270)

Հ

մարդ:

Ձեռնարկություններում անձնակազմի թվաքանակի վերլուծության ժամանակհաշվարկումեն նան այլ ցուցանիշներ,որոնք բնութագրում են անձնակազմի օգտագործմանարդյունավետությունը: Տնտեսավարող այն սուբյեկտներում, որտեղաշխատումեն երկու կամերեք հերթափոխով,որոշում են նան հերթափոխության գործակիցը: Այն որոշում են առավելագույն աշխատողներ ունեցողհերթափոխում անձընդգրկված նակազմիթվաքանակը հարաբերելով առավելփոքրթվաքանակով աշխատող հերթափոխում ընդգրկված աշխատողների թվաքանակին: Օրինակ՝| հերթափոխում աշխատումեն 500, ||հերթափոխում՝ 300, իսկ | հերթափոխում՝ 200 աշխատող: Ուստիհերթափոխության գործակիցը կկազմի2,5 (500 : 200): Կարնորնշանակություն ունի նան հոսունությանցուցանիշը: Այն է ընդունված ն ազատված բնութագրվում աշխատողների հարաբերակցությամբ:Կադրերի հոսունության գործակիցը որոշում են. ան Թա: Թյց.».100

ազ.

(11.6), որտեղ

աշխատանքից սեփականցանկությամբ, նավարչակազմի ե Մ պայմանագրերիա խաձեռնությամբ մարտմանհ հետկապվածազատ վածներիթիվն Թգ աշխատողների հա ի 5 -- ձեռնարկության դշռրի մ միջին ցուցակայինթիվն Է --

Է

Գր րի

լ

Աշխատանքային կոլեկտիվներում ուսումնասիրումեն

ծրա

նան

կադրերի

Կադրերիներքինշարժըտեղիէ ունենում տեղամասերի, արտադրամասերի,արտադրությունների, ֆունկցիոնալխմբերիմիջն:Տեղի ունի նան կադրերիպրոֆեսիոնալն ըստ որակավորվածության շարժ: Կադրերի է կադրերիընդունմանն ազատման:Արարտաքինշարժը վերաբերում են նան կադրերի տադրական շրձեռնարկություններում օգտագործում ջանառության ցուցանիշը՝կադրերիշարժը կոնկրետժամանակաշրջանում բնութագրելուհամար:Այդ նպատակով որոշումեն կադրերիշրջանառությանընդհանուրն մասնակիգործակիցներ: Կադրերիշրջանառությանընդհանուրգործակիցըորոշում են տվյալ ն ազատվածնեժամանակահատվածում ընդունվածների աշխատանքի րի ընդհանուրգումարըհարաբերելով ձեռնարկությանմիջինցուցակային թվին: Կադրերիշրջանառությանմասնակիգործակիցներըորոշում են մի դեպքումընդունվածների թիվը հարաբերելովմիջինցուցակային թիվը հարաբերելովտվյալ ժաթվին,մեկ այլ դեպքում՝ազատվածների մանակաշրջանի միջինցուցակայինթվին:

11.3.

Կադրերիպրոֆեսիոնալընփրությունը

Կադրերիպրոֆեսիոնալընտրությունը բաղկացածէ հետնյալտարրերից՝ պրոֆեսիոնալկողմնորոշումից,պորֆեսիոնալխորհրդատվուընտրությունիցն ադապտացիայից: թյուններից,կոնկրետպրոֆեսիայի Պրոֆեսիոնալկողմնորոշումըայդ շահագրգիռմարդկանցծանոՊրոֆեթացնելնէ անհրաժեշտպրոֆեսիայինկամմասնագիտությանը: է նպատակն բացահայտել պորֆեսիայիէություսիոնալկողմնորոշման հրապուրիչն բովանդակալից լինելը: Կողմնորոշնը, նշանակությունը, ման ընթացքումանձը ծանոթանում,ցանկանումու ձգտումէ լրիվ ու ճիշտ պատկերացում ու շահերը ն ապա ընդունումորոշում: զում իր հնարավորություններն գործում վճռականգործոնեն հանդիսանո ընտրության Պրոֆեսիայի մակարդակը, աշխատանքի պայմանները,վարձատրություկրթական ն հեռանկարային լինելը: նը, ստեղծագործական կողմնորոշումը կարող է իրականացվելտարբեր Պրոֆեսիոնալ ձներով ու մեթոդներով: դասախոսուՕրինակ՝կարելիէ իրականացնել միով ութերի ահհառմանկան տեերիլի Տվ

պրգֆեսիայի պար կազմել տվյալ վերաբերյա

քոնն Էրրան հապաադամնան արատանանաաաատ րակշռվածություն: Կադրերիշարժը կարող լինել ներքին արտաքին: լր ԱԱ մեր դիտակտիկ այ .

է

ավասա-

ե

ն

մ

կարե

ծելլ Գրքոր գրքեր, կոնսպեկտ -

11. Ձեռնարկություններում անչնակազմի ծնավորումը( Գլուխ

թվաքանակիպլանավորումը

Պրոֆեսիոնալ խորհրդատվություններըիրականացվումեն տվյալ պրոֆեսիայիգծով առավել փորձ ն բարձր գիտելիքներ ունեցող մասնագետներիկողմից ն հնարավորություն է ընձեռում ճիշտ ընտրելու պրոֆեսիան: Պրոֆեսիայիընտրությունըկատարվում է աշխատանքին աշխատավարձիբաժնի մասնագետների,հոգեբանների,սոցիոլոգներիակտիվ աջակցությամբ: Կարնոր նշանակությունունի աշխատանքինոր փորձի ձեռքընդունվածներիհամար ադապտացիան,արտադրական բերումը:

8 //.4

Աշիատողներիթվաքանակիպլանավորումը

վորում են տարբեր մեթոդներով:Առավելլայն տարածումունեն նորմապլաթվաքանակի տիվայինն ըստ հաստիքի ու ըստ աշխատատեղերի ժամանակ պլանավորման նավորմանմեթոդները:Թվաքանակի ն կազմը՝ըստ են աշխատողների անհրաժեշտքանակական որակական մակարորակավորվածության պրոֆեսիայի,մասանագիտությունների, հասկառուցվածքից, կազմակերպչական դակի՝ելնելով կառավարման տիքի պահանջներիցն այլ նորմատիվայինպահանջներից: Աշխատողներիթվաքանակիպլանավորմանժամանակ նախապես թվաքանակը: որոշում են հիմնականն ապա օժանդակաշխատողների են հիմնական ն ըստ պլանավորում "Բանվորների թվաքանակը օժանդակ բանվորների: համար անհՅիմնականբանվորներիթվաքանակիպլանավորման աշխածրագրինհամապատասխան րաժեշտէ ունենալ արտադրական տատարությունը,մեկ միջին ցուցակայինբանվորիաշխատաժամանա մակարդակը: կի ֆոնդը, նորմաներիկատարման Հիմք ընդունելովյուրաքանչյուր տեղամասում,արտադրամասում

որոշում

"

`

1.4.

Աշխատողներիթվաքանակիպլանավորումը

Աշխատողներիթվաքանակիպլանավորումըձեռնարկությանռազմավարականօրագրի, ներգործարանայինպլանավորման կարնոր տարրերիցմեկն է: Շուկայական տնտեսությանպայմաններումմրցակցությանը դիմակայելու համար անհրաժեշտէ արտադրությանգործընթացը ապահովելանհրաժեշտորակավորումունեցող անձնակազմով: Այդ գործընթացըիրականացվումէ աշխատողների թվաքանակիպլանավորմանմիջոցով: Պլանավորել թվաքանակընշանաաշխատողների կում է ապահովելարտադրական ծրագրիկատարմանն նրա անընդհատության համար անհրաժեշտաշխատողների պահանջարկը:Թվաքանակի պլանավորմանխնդիրնէ. 1) որոշել ձեռնարկությանհամար անհրաժեշտքանակությամբաշխատողներիթվաքանակըըստ պրոֆեսիաների,մասնագիտությունների ն որակավորվածության, 2) ընդգրկել ձեռնարկության պահանջարկին համապատասխան անհրաժեշտմարդկանց,որոնք կարող են կատարելիրենց ֆունկցիոն լուծել ձեռնարկությանզարգացմանհենալ պարտականությունները տագա խնդիրները: Աշխատողների թվաքանակիպլանավորման լավագույնտարբերակը այն է, երբ թվաքանակի աճը կապակցվումէ արտադրանքի լրիվ աշխատատարության աճի հետ, այսինքն՝ երբ հաշվարկված աշխատողների թվաքանակը՝բանվորները,ծառայողները,ղեկավարներըն մասնագետները կարող են ապահովել արտադրականծրագրով նախատեսված առաջադրանքների կատարումը՝անհրաժեշտբոլոր պարամետրերով: Ղեկավարների,մասնագետներին ծառայողներիթվաքանակըպլանա304

քարտեխնոլոգիական պատրաստման թողարկվողարտադրատեսակի են բազիսային հաշվարկում նորմաները՝ տերը ն գործող արտադրանքի ԱյնուհետԼ,,մշակում աշխատատարությունը: շրջանիտեխնոլոգիական իջեցման են պլանային ժամանակաշրջանումաշխատատարության ն պլան որոշում միջոցառումների կազմակերպչական-տեխնիկական ծավալիաշամբողջ (ծառայությունների) արտադրանքի պլանավորվող են՝ բազիսայինաշխատատարություԱյն որոշում խատատարությունը: միջոցառումների նից հանելով կազմակերպչական-տեխնիկական կրճատումը: ներդրմանշնորհիվաշխատատարության «Ա» բազիսային արտադրատեսակի ենթադրենք Այսպես,օրինակ, է նորմա/ժամ,թողարկվողարտադկազմում աշխատատարությունը րանքի պլանայինքանակը՝5000 հատ, իսկ կազմակերպչական--տեխ նիկականմիջոցառումներիներդրմանշքորհիվ աշխատատարության իջեցումը5̀00 նորմա/ժամ:Այս դեպքում պլանային աշխատատարությունը կկազմի.

Ա.:"

»(10»

-

500)

:

-

9,9 նորմա/ժամ: անավորման համար, բացի է ունենալ մեկ մի-

Նարա արուունից, անիրաժեշտ արմադրանքի Տարբերում բանվորիաշխատաժամանակի ջին ցուցակային ն

բանվոոնե

աքանա

են

Ֆոնդը:

լ

Գլուխ 11. Ձեռնարկություններոմանչնակազմիչնավորումը ն թվաքանակիպլաւնավորումը

աշխատաժամանակի օրացուցային,անվանականն իրական ֆոնդ հասկացությունները:Աշխատաժամանակի օրացուցայինֆոնդըիրենիցներկայացնումէ պլանայինժամանակաշրջանի օրացուցայինօրերի թիվը: Աշխատաժամանակի ֆոնդըհավասարէ պլանայինժամաանվանական նակաշրջանումառավելագույն հնարավորաշխատանքայինօրերի թվին,այսինքն՝օրացուցային ֆոնդից հանած գործողօրենսդրությամբ սահմանվածոչ աշխատանքային օրերը: Աշխատաժամանակի իրական կամ արդյունավետ ֆոնդը փաստորենաշխատանքի ներկայանալու իրականօրերի թիվն է: Նկատի ունենալով,որ երբեմնորոշ բանվորներ տարբեր պատճառներով աշխատանքիչեն ներկայանում,ուստի իրաէ լինում անվանականֆոնդից:Ունենալովվերը նշված կան ֆոնդը կազմումեն մեկ միջինցուցակայինբանվորիտարեկան աշխատաժամանակի հաշվեկշիռը(տե՛ս աղյուսակ 11.3): Հիմնականբանվորներիթվաքանակը,որոնց աշխատանքընորմավորվում է, ըստ աշխատատարության հաշվարկում են հետնյալ բա-

Տար

Աշխատողների թվաքանակիպլանավորումը

8 14.

Աղյուսակ11.3

Մեկմիջին ցուցակային բանվորի աշխատաժամանակի տարեկան ֆոնդը (պայմանական) Կօ

|Ծրացուցային օրերիթիվը

2-Ի

աը անգստյանրոնըտոնականօրերի թիվը

Յ

փոքր

տարրերը | Աշխատաժամանակի

անվանականֆոնդը, օրել | Աշխատաժամանակի

Թ. Ա,

Աշխատանքի չներկայանալը,օրերով այդ

թվում`

ն

հե րթական նն

ներ, հ հղիութ ձ լրացուցիչ արձակուրդներ,

ծննդաբերությունհետ

նաձնով.

Թր ՀԱ,:Ֆաչ»"Գյկ

ն

|

(11.7, որտեղ

հիմնականբանվորներիթվաքանակնէ, արտադրականծրագրի աշխատատարությունն է՝ նորմա/ժամերով արտահայտված, պլաններիֆոնդն է՝ ԺաՖո. մեկ բանվորիաշխատաժամանակի

|

|

--

Պլանային

30,9

28,9

9,0

1 9,0

կապված արձակուրդներ չներկայացումներ

ո

պատճառով հիվանդության

8,8

8.6

ամբողջօրյապարապուրդներ

0,5

գործալքումներ

0,1

վարչակազմիթույլտվությամբչներկայացումնե

--

|

Ղաշվետուտարի

Աշխատաժամանակի իրականֆոնդը, օրերով օրվա սահմանված Աշխատանքային

1,5

235,1 7,7

1,1

236,1 7,7

տնողությունը,ժամերով

--

ձերով ն.կ.արոր ր

դրանքի

ռորմանե սորսա րի

Հ

(9.9

5000): (1813

1.2)

Հ

մարդ:

մ

տրվող ընդմիջումներ0,01

մայրերին

չ ան է: գործակիցն կատար

Օրինակ՝եթե թողարկվողարտադրանքիմիավորիաշխատատարությունը կազմում է 9,9 նորմա/ժամն պլանավորվողտարում թողարկվելու է 5000 հատ, արտադրանքինորմայիկատարման գործակիցը՝1,2, մեկ բանվորիաշխատաժամանակի իրական ֆոնդը՝ ժամ, ապա գործավարձով աշխատողհիմնականբանվորներիթիվը կկազմի.

Թո,

արո ա

տրվող արտոնություններ անչափահասներին

Մորերթափոխային պարապուրդննր արտաժամյաաշխատանք

`

|

|8՛

Աշխատանքային օրվա փաստացի տնողությունը,ժամերով

իրական |աշխատաժամանակի

0,02

0,01 0,01

՛

Ն

7:68

նավետ) ֆոնդը, ժամ ֆոնդը, (արդյունավետ) ժամերով

նորմայի, Հիմնականբանվորներիթվաքանակը,ըստ արտադրանքի են որոշել հետնյալբանաձնով. կարող

Գլովս 11. Ձեռնարկություններում անչնակազմիծնավորումըն թվաքանակիպլանավորումը

-ՀԱ:(Ն.:2Գ.:Ֆ ԹՀԷռ

Թ.

Ա, Ն,

11.8), (ՆՑ

ՀԱ:

ԵՐ

.

այ

որտե որտեղ

արտադրանքի ծավալնէ բնեղենարտահայտությամբ, թողարկվող նորմանէ՝ նույն միավորովարտահայտված: արտադրանքի

--

--

պլանավորումը 8 11.4. Աիատողների թվաքանակի բա նվորներիթվաքանակը նրանցթիվը որոշում են ինչպես հիմնական ն նորմայի: ըստ արտադրանքի ըստ աշխատատարության աշխաԸստ աշխատատեղերի օժանդակկամ ժամանակավարձով են բանաձնի մ իջոցով. թիվըորոշում հետնյալ տող բանվորների

Թ

Օրինակ՝ենթադրենքտարվաընքացքում տեղամասիկողմիցպետք միավոր,մեկ ժամվա արտադրանքի նորման՝ 2 միավոր, նորմայիկատարմանգործակիցը՝1,2, աշխատաժամաարտադրանքի նակիիրականֆոնդը՝ 1813 ժամ: Բանվորների թվաքանակըկկազմի.

է մշակվի 50000

Թուջ50000 Հ

:

(212.2

1813)

Հ

մարդ:

՞

օբ.

Թ.

--

աշ

4 Թերթ. 2 հերթ. Գբ.հ. Թա».

թիվնէ, որտեղ բանվորըաշխատումէ: աշխատատեղերի

թվաքանակի պլանըիրեաշխատողների ձեռնարկության Այսպիսով՝ հանմբե աքանակի է աշխատողների բոլոր խմբերիթվաքանակի նից ներկայացնում րագումարը:

Հիմնականբանվորներիթվաքանակը,ըստ սպասարկման նորմայի, հաշվարկումեն հետնյալբանաձնով. Թ

-(Թ.»

ոբ

Թ.

(Սպ. Գե) Թերթ) :

(11.9), որտեղ

«

սպասարկվողհաստոցներիթիվնէ,

--

ցուցակայինն

-

Օժանդակ բանվորների թվաքանակիպլանավորումը, կախված նրանցկողմիցկատարվող աշխատանքների բնույթից,ունի իր առանձեն նահատկությունները: Այն հաշվարկում ըստ աշխատատարության, արտադրանքիու սպասարկմաննորմայի, թվաքանակինորմատիվի, աշխատատեղերի: Օժանդակբանվորների աշխատանքը հիմնականում չի նորմավորվում,ուստի նրանցթիվը որոշում են ըստ սպասարկման նորմաների՝ համաձայն11.9 բանաձնի:Այնարտադրամասերում, որտեղ օժանդակբանվորներըկատարումեն գործավարձային աշխատանք,

Անձնակազմ

անձնակազմ Արդյունաբերաարտադրական մ անձնակազ Ոչ արդյունաբերաարտադրական

Ղեկավարներ

ներկայացվողթվաքանակիհարաբերակցութ.հ. թյան գործակիցնէ, որը հավասարէ ձեռնարկությանաշխատանքային օրերի նսմեկ միջինցուցակայինբանվորիաշխատածՕրերիհարաբերակցությանը:Օրինակ՝եթեձեռնարկությունը աշխատում է 256 օր, իսկ անվորը՝ 230230 օ օր,հետնաբար : 1,13 բանվորը՝ Գ,,,,Հ5» : Հ --

Հիմնականհասկացությունները

Բանվորներ Մասնագետներ

թիվն է, Թեր». հերթափոխների Նսպ.--սպասարկմաննորման է, --

Գո,

(11.10),որտեղ

Ծառայողներ անձնակազմ Կրտսերսպասարկող ծառայություն Պահակային Պրոֆեսիա

Սոն Որակավորու

ջիվ խատողների տոան

անձնակազմ Սո ող թվաքանակ անհրաժեշտ Աշխատողների Միջին

ցուցակային

գործակից Հերթափոխության

Կադրերիշարժ գործակից Կադրերիշրջանառության ընտրություն Կադրերիպրոֆեսիոնալ

պլանավորում թվաքանակի Աշխատողների

Գլուխ 11. Ձեռնարկություններում ն թվաքանակի անծնակազվի ֆնավորումը

պլանավորումը

ն քննարկման Ինքնաստուգման հարցեր

Ինչպե՞սկբնութագրեք ձեռնարկության արդյունաբերաարտադրական ն ինչ խմբերիցէ անձնակազմը, բաղկացած: 2. Ըստ գործառույթների բնույթիի՞նչենթախմբերից է բաղկացած բանվորական խումբը: Յ. Կարո՞ղ եք առանձին-առանձին բնութագրել յուրաքանչյուր ֆունկցիոնալ խումբ: Կարո՞ղեք հաշվարկել ձեռնարկության ցուցակայինն միջինցուցակային 1.

ի

թիվը: 5.

Ինչպե՞սկորոշեքհերթափոխության գործակիցը: նչ նպատակ ունի որոշել կադրերի ներքինն արտաքինշարժը: Ինչպե՞ս եքՔ կարնողում ե զարձորում կադրերի թվաքանակի պլանավորման անհրաժեշ

ծ. Ի 7.

՞

տությունը:

|

1ք/ՈՕՅԵԼ:

Ո. Փ.

2.

|Օ. Ո., Ք«Օ8Ո68 Ք. /Ճ. 3«օԽօԽՈԿ: 1թյոծ.

3:ՕԻՕԽՏԵ Ց 1քյոտ. Մ/Կ66Խօ6ոօօօ6:6. Խ., 2002. 2-6 ոՅո. 5. ԿԼ. ՅոՕԵօԽաւՑ Բ. Շօպոօոօրոտ 1քյոճ. Մ/ՎՇԾԻԵԿ.

4. ԷՈՕՅՈՒԿՕՑ8. /Ճ. ՅԵՕԻՕԾԽՒԵՅ1թյոճ.

5.

Մ. ՉՕԵՕԽՆԵ Ց

ԱՍՈՒԵԼՆԼԸՑ

6. ՉԿՕԽՕԽՄԵՅ1քյոճ

Ճ.

ր

Ի

ԷԼ,

Ո. Ո. ոճը Խտքօ88

Խ., 1999.

ՈՕԿՅՅՅՈՅՈ6Ա: Յ/ՎՇՅԵՕԲՈՕՇՕԾՄ6ղող

8308. Ոօղ. քճղ. Ջ/., 1989. 2. էքօահճ Ք. Մ., ԸՃաքրոօ84 Է.. ե. Ճոճու:յ է ԽՕՈճՈւքՕՅՅԱՔՇ ՛քյղՕՑԵլ« ՈՕԿՅ3816Ո6ե ԻՃ ոքօղոքոտուտ. Իմ.,2000. 3. ԿԻԱ ք260ՌՅ «ճրքօ801 Շո)»ԿՇԵլ. Ոօո. քճո. Օ«օ:Շ «օօ, ԿՈՇՈՒՕ84. Ց ի/., 1998. 4. ՄԹ6Ոօտ Է, 8. ՄՈքտտոծու ՈօքՕԻճոՕԿ ոքտրոքտտոտտ.Է, 1998. 5. Օղ6-օո |Օ. ., 70/քռ8ոօտ Ո. 8. 7ոքաոՑԷա6 ՈՏքՇՕԿՅՈԾու. հէլ., 1997. ծ. Օօ էԼ. Է. ՇԸ ղՇոՅ ՛քյո08Եռ4 ոՕՀՅՅ6ո6Ծ. ԻԼ, 1993.

Ո6՛քո«Ցեօ

8. 8., է ՕԻԻ Ճապե ՓժխօՅԱ Փօքռ, 1999. 1.

3. (Բատ

Գրականություն 1. /ՃՅՈ/Յ

Հիմնականգրականություն

ՄԿՇՅԻՕՇոօշօ6ոճ. ՕԽես. 2000.

/3ոՅհա6 2--6. Բ., 2001. Ոօղ. քճո. ՒԼ օ1ԻՕաճիտտ). (ՇՕլլոճոԵԽօ--1քյղՕՑԵ6 Բ

ՇՕպաօոօրոտ քյո.

8ՕՈՐՃԵՅ,էՕ. Լ. Օղծոօ88.Ի., 2003.

7. ՉՕԵօԽԱԵՒՅ 1քյոճ. Ժ/ԿՇԾԻՄԵ.

Ոօր. քճո. ԼՕքտոօտտճ. Խ., 2001. 8. ՉՕԵԾԽՔՈԵՑ Հքյոտ. ԺԿ6ԾԵտո.Ոօր. քճո. Ճ. 1. ՔօՓծ. Բ., 2000. ՖԿԲԾԵՀԵ. Ոօր. քօղ. Ո. 3. ԼԱոճողճքձտ ոքօՓ. )Օ.

« արանշաա ՊԱԽՈՒՑ,

'

ՈՕՇՕԾՔ6Ւ/11քյոտ. Բ., 2002.

3/ԿՇԾԻՕ--Խ6ՂՕՈՒ/ՎՇՇԿՕՇ

Բ ՒԷ. Ճ. 11. ՅՉԻՕԽՈԵՅ 1քթյոտ. ՖԿՇԾԵԻԿ օր. քճր. 7. Ճ. 8ոոօայքօտ8 2004. (օքճոօտ8. Ի/., 10. Յ«ՕՒՕԽԵԽՅ ՛քյոճ.

ա

ճով

դակությու:

Մ

ՆեԵերածություռն Գլուիս

Ղ

««ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԵՎ

Գլուիս

Ա

...ՈՂՎ`,ՂԳ.ԸԸՉԱԱՁՁԱՎԱԹԱԱԱԱՅԱԱՅԿԱՅԱԱՉԱԱԱԱՁԱՈԸ

ԽԱՏԱՆԹԱՅԻՆ

ԱՇ

ԱՌԱՐԿԱՆ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ»»

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

ԵՎ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆԹԱՅԻՆ

ՆԵՐՈՒԺ 2.Ղ.

անքային Աշիխառոստ

2.2.

Աշիխատուժի

հասսկացությունները

Հիճնակասն Ի

նքնաստուգման

ԳրակակԱություն Գլուիս

Ն

ն

համալրումը

Մ.Վ.

.

Հ.Վ

Աասռուցվածքը

ցուցանիշները

ն

..ԶՕՐՂ`Գ.ՂԸԸԲԸԱՅԱԱԱՅՁԱՅՁԱՅՂԳ

քոսնարկման

.. Ջ/Ւ|

հարցեր

ԱՈԱ

Շ.Ա

ՁԱ

ՅՂ

ՉԱՐԸ Վ

..ԶՎ.ՂԳ՝Կ--ՓԳԳ,ՓԳ.ջԸ.-Ը.ԱՅՂԱԱՅԱՅԹՁՁԱԱՅԱԱՅՑԸՁՁԱՅԱՁԱՎՀԱՅԱՁԱ

Յ2

ԲՆԱԿԶՉՈՒԹՅԱՆ

Յ.Ղ.

Զբաղվածությունը,

Յ.2.

Բոասկչության

Յ.Յ.

Գործազրկության ԲոԱառկչության

Յ.Դ.

Ճները

ւսսկացությունը, ՒԷ

Սերուժ

Աշիխամոս0ԸԱթասնյին

2.3.

Կրա

շարժը,

.

հասկացությունը

ռեսուրսԿեր

ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

սկզբուսթռները զբաղվածության

3.5.

ԱշինսատտւՇԱքի

զբաղվածության

Յ.Տ.

Աշիխատանքի

շուկան, շուկայի

ԱՇԻՋՏԱՏԱՆՔԻ

Կ

հասկացությունները

ՃՆեերը

հասկացությունը

ՔաղաքակաՍկԱություսը

ԵՎ

ՇՈՒԿԱՆ ՅՅ

ՅՋՑ

....Վ.ԳԸՂՂԳ-ԸԸԸԸԸԱՁԱԸՈԱՐԱ

Կ

դսնսասկարգումը

ապահովման

Ն

Լ..Ը-.-..

պեւտասկառ

Ա

ՇԱԱԿԱԱՅ

.

էությունը,

բԲովառդակություռը Նե կառուցվածթը ՁԱՎԱՐ

տառասռԱձնահասատկություանսները

ԱԱ

.

Մ-Ը

ԴՅ ՏՕ ՏՅ

Յ.7.

Աշխատանքի ն շուկայիկառուցվածքը բաղադրամասերը 3.8. Աշխատանքի շուկայիգործառույթները 3.9. Աշխատանքի շուկայիհատվածները 3.10 Աշխատանքի շուկայիգործունեության ոլորտները 3.11. Զբաղվածության պետականծառայության հիմնական

»

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

6.1.

պարտականությունները 3.12. Աշխատանքի ն շուկայում առաջարկի Հիմնական հասկացությունները

Գլուխ 6

կարգավորումը պահանջարկի

ն քննարկման Ինքնաստուգման հարցեր.......................... Գրականություն... ՄՆԼՆԼՆՆՆՆՆ ՆԱԼ, ՆՆ

4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5.

5.3.

կատարելագործման ուղիները 6.2.

Հիմնական հասկացությունները

նն

6.2.2.

Աշխատատեղերի նախագծումը

6.2.3.

ն հագեցվածությունը Աշխատատեղերի մասնագիտացումը

6.2.4.

ատեստավորումը ոո... Աշխատատեղերի

6.3.

Վ.Վ

ՂԼՎՎՎՎՎՎ

ո.

ԱԿԱՆ .

Վ.Վ

Վ.Վ...

բարելավումը պայմանների Աշխատանքի

6.3.1.

բնորոշող գործոնները պայմանները Աշխատանքի

6.3.2.

ն միկրոկլիմայական շենքերիբարեկարգումը Արտադրական

պայմաններիբարելավումըոո.

6.3.3

6.4.

աղմուկը,թրթռոցը Արտադրական

ն

Վ.Վ ՂԱԿԱԱԿ

ն

ՂԼՎ.ՎՎ.ՎԼ.Վ.Վ

ուղիները բարելավման

ներդրում մշակումը, միջոցառումների արդյունավետությունը ......։..եոոՎՂՎՎՎ-..Վ..Վ Ա ԱԶ .

..

Աշխատանքի կազմակերպման ն

ՎԱ

Անն

հասկացություններըոու...Վ.ՎՆՎՆՎՎՎՎՎՎՎ Հիմնական ՎՆԱ ԱԱ ԱԱ ն հարցեր... Ինքնուսուցման քննարկման ՎՆԱ ն

ՎՎՎՎ..ՎՎ

Ն

Գրականություն

7.1.

ն սկզբունքները նորմավորման էությունը, նշանակությունը Աշխատանքի

7.2.

ն դրանցդասակարգումը ծախսումները, Աշխատաժամանակի մեթոդները ուսումնասիրման ծախսումների ուսումնասիրմանմեթոդները Աշխատաժամանակի

ն ԱԱ

Ն.

7.3.

7.3.1.

նկարահանում Աշխատաժամանակի

7.3.2.

Խրոնոմետրաժ

7.4

3/4

Զ

ԱԱ

Վ.Վ

ՎԿ...

ո...

ն սպասարկումը Աշխատատեղերի կազմակերպումը

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՆՈՐՄԱՎՈՐՈՒՄ

Աշխատանքի արտադրողականության չափմանմեթոդները Աշխատանքի ն արտադրողականության աճիգործոնները ռեզերվները

Լւ.

Աշխատանքի բաժանմանն կոոպերացման ձների

Գլուխ 7

Աշխատանքի արտադրողականություն հասկացությունը

ն քննարկման Ինքնաստուգման հարցեր........................ Գրականություն

6.1.3.

ՎԱԶ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

5.2.

Աշխատանքի կոոպերացման ձները

Վ.Վ

ն խնդիրները Աշխատատեղերի դասակարգումը

Գլուխ 5 5.1.

6.1.2.

ոո

ւ.

6.2.1.

ն դրա Աղքատությունը հաղթահարման

.ԶԱԱԿԱԿԿԱԿԿԱԿԱԿՆ

ուղիները Հիմնական հասկացությունները ն քննարկման Ինքնաստուգման հարցեր........................ Գրականություն... ՆԵՆԱԼ

4.6.

ՂՎՎՎ...

բաժանմանձները Աշխատանքի

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԸ

Բնակչության կենսամակարդակի հասկացությունը Բնակչության կենսամակարդակի ցուցանիշներ Բնակչության ն կյանքի կենսամակարդակը արժեքը Նվազագույնսպառողական բյուջեն ..................... Նվազագույն սպառողական բյուջեի հաշվարկման մեթոդները

6.1.1.

Գլուխ 4

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԿԵՆՍԱՄԱԿԱՐԴԱԿԸ

ԵՎ

բաժանմանն կոոպերացման Աշխատանքի ձները

Մու.

՛ոոՎՂՎՆ,ԼՎՎՎՎՎ

նորմաներըն Աշխատանքի

ՎՎԿ

նորմատիվները

նեսսսնկԱԱԿԱԿ ԱԶԿ

Հիմնականհասկացությունները

Գլուխ 10

ն քննարկմանհարցեր Ինքնաստուգման

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐՈՒԹՅԱՆ

Գրականություն

10.1.

Գլուխ 8

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ԵՎ ՏԱՐԻՖԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

|

102.

էությունը համակարգի Խրախուսման Ւ: ՈՅ" ' համակարգում խրախուսման նյութական Պարգնիդերնու նշանակությունը

10.3

պարգնատրումը Բանվորների

.

ոո

8.1.

էությունը Աշխատավարձի

հասկացությունները Հիմնական ն քննարկման հարցեր Ինքնաստուգման

8.2.

տարիֆայինհամակարգը Աշխատավարձի

Գրականություն...

8.2.1.

ՎԸ

.....՛ՆՂՎՎՎ`.ՎՎՎ

Տարիֆայինցանցեր ոո...

,՛ՎՎՎՎ,ՎՎԸ.ՎԸ.ՎԱԼ

ԱԱնն ԱԱԿ ԱԱԿ ԿԱ ՎԱ ԱԱԱն Ան Ան

ԸԼԼԱ Ա ԱԿԱԱն

Տարիֆայինդրույքներ ոու.ո".

8.2.4.

ն ծառայողների Ղեկավարների, մասնագետների հաստիքների

11.1.

որակավորմանտեղեկատուներ

11.2.

ն ծառայողների աշխատանքի Ղեկավարների, մասնագետների

11.3.

8.2.5.

հաստիքայինդրույքները 8.2.6.

Ան Կն

Ւ

հավելավճարները

տարիֆային մշակման կարգը ցանցերի Աշխատանքային կոլեկտիվներում

..

Հիմնականհասկացությունները

ն քննարկման հարցեր Ինքնաստուգման

Գրականություն

ոՆոՒՅՄ

ՒՆ

Ւր

ոռեեեԵԱԱԴՀ

ւ

ԱԱ

ԹՎԱՔԱՆԱԿԻ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

11.4.

Տարիֆայինն հաստիքային դրույքներինկատմամբհավելումները ն

8.3.

ոո.ոո, ՎՎՎՎՎՎՎ ՎՎԿ

Ո" Հ:

ն կառուցվածքը անձնակազմը Ձեռնարկության ցուցանիշները թվաքանակի Աշխատողների

Վ.Վ

ընտրությունը Կադրերիպրոֆեսիոնալ պլանավորումը........ թվաքանակի Աշխատողների

ՈՆՆ:ՀՀՀՅՒ

մ...

հասկացությունները Հիմնական ն քննարկման հարցեր Ինքնաստուգման ո

ոո

գրականություն Հիմնական մ.

Գ

Դո

Դ

ՀԳ Ւ

ԻՒ

ԴԵՒ

Ւ

րիր:

ԴԱԳԳԿԳԳԴ

ԴԱ

ոՂ

Ւր

ԿՎ.ՎՎԴՎՎՎՎԴԿՈԴՈՈԴՀՈ

մեե.

ԱԴԱ

ՀՒ

Հ.Հ»

ԴՒՒՒՒ

ՈՒ

ԱոՒ

եռում

Գրականություն

ԴԱԴՒՒՒՒ ԴՈՒՆ ՆՈՒ ՒՒՈՒ:291

ԱԱՌԿՒԳԳԳԳԳԳՈԳՒ

ԱԱ ՒՈՒ:

ԴՎ

Գլուխ 11

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ ՁԱԱՎՈՐՈՒՄԸԵՎ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

8.2.3.

՛ՂՎՂՎՓՎ.,ՎԼ,ՎԼՎ

ՈՒՅ: թյ ՒՒՅ:

ՎՂԴԴՎԴԴՒՒ

եՎ

ն Բանվորներիտարիֆաորկավորման տեղեկատուները

պրոֆեսիաները 8.2.2.

ԴՂՎԴԵՂՂՈՂՈՈՒ

ո

ՀՒ

Ւր

ոՒՒՅԻ

ՒՒՀՒՒՒրոր::

Գլուխ 9

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԵՐՆ ՈՒ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

9.1.

ձներիու համակարգերի Աշխատավարձի ընդհանուրբնութագիրը

..

9.2.

վարձատրության ժամանակավարձային ձնըն համակարգեր Աշխատանքի

9.3.

վարձատրության գործավարձային ձերն համակարգերը Աշխատանքի

..

Վիմնականհասկացությունները

Ինքնուսուցմանն քննարկմանհարցեր

Գրականություն

3/6

3/7

ՍեդրակՄիքայելիՊողոսյան

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ուսումնական ձեռնարկ

Հրատարակչության տնօրեն՝

Գեղարվեստական խմբագիր՝

Վերստուգող սրբագրիչներ՝

Համակարգչային ձնավորումը՝

Շապիկիձնավորումը՝

Մ.Վ.

Մնացականյան

Ա.Ա.

Բաղդասարյան

Մ.Ս.

Իսկանդարյան

Ա.Գ.

Նասլյան

Գ.Ա. Հարությունյանի Ա.Տ.

Հակոբյանի

Տպագրությունը՝օֆսեթ: Չափսը՝60284 1/16: Թուղթը՝ օֆսեթ: Ծավալը՝20 տպ. մամուլ, 15.07 հրատ. մամուլ, 18.6 պայմ.մամուլ: 500 օրինակ:Գինը՝պայմանագրային: Տպաքանակը՝

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

49/2, հեռ.՝ (3741) 23-25-28, էլ. փոստ՝ /ոօԹ2Յոցտե.Յտ, էլ. կայք՝ Խափ.28ՈցՅե.Յտ

«ԶԱՆԳԱԿ-97»

315051,

երնան, Կոմիտասի

ֆաքս՝ (43741) 23-25-95.

պող.