Աշոտ Ա Բագրատունի. թագավոր Հայոց

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՐՄԱՆ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ

ԱՇՈՏ Ա ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ.

ԹԱԳԱՎՈՐ ՀԱՅՈՑ

(թագադրության թվականը ն գահակալության տարիները)

ԵՊՀ հրատարակչություն Երնան

941(479.25) 63.3(2 ) 3Յ1 Հրատարակվել է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի գիտական խորհրդի երաշխավորությամ

Խմ ագիր` պրոֆեսոր Պետրոս Հ. Հովհաննիսյան 3Յ1 Եղիազարյան Արման Աշոտ Ա Բագրատունի. թագավոր Հայոց (թագադրության թվականը ն գահակալության տարիները) / Արման Եղիազարյան.Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2014.-80 էջ: Մենագրությունը նվիրված է Հայոց պատմության այնպիսի կարնոր իրադարձությունների, ինչպիսիք են Բագրատունյաց թագավորության հիմնադրումը ն Հայոց թագավոր Աշոտ Ա Բագրատունու գահակալությունը: Ի մի են երված այդ իրադարձությունների վերա երյալ սկզ նաղ յուրների տեղեկություններն ու հետազոտողների տեսակետները: Մանրակրկիտ քննության են առնվել Բագրատունի առաջին թագավորի գահ արձրանալու թվականի, գահակալության տարիների քանակի ն հարակից մի շարք հարցեր: Հիմնահարցերի քննությունը ն վերջինիս արդյունքները կարող են օգտակար լինել հայագետներին, յուզանդագետներին ն կովկասագետներին, ինչպես նան ընթերցող լայն հանրությանը: 941(479.25) 63.3(2 )

ԼՏ8N 978-5-8084-1850-9 Օ ԵՊՀ հրատ., 2014 Օ Ա. Եղիազարյան, 2014

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Արշակունյաց թագավորության կործանումից հետո (428 թ.) ավելի քան չորսուկես դար հայ ժողովուրդը զրկված էր քաղաքական անկախությունից: Այդ ընթացքում Հայոց թագավորությունը վերականգնելու որոշ փորձեր կատարվել են, սակայն հաջողություն չեն ունեցել: Եվ միայն ԼՃ դ. վերջին տասնամյակների ընթացքում Բագրատունիների վարած խորամիտ քաղաքականության շնորհիվ վերջապես հնարավոր եղավ վերականգնել Հայոց թագավորությունը: Աշոտ Բագրատունու գլխավորությամ Հայոց թագավորության վերահաստատումն այդ պատմաշրջանի հայկական իրականության ամենակարնոր ն հետագայում մեծապես արժնորված իրադարձություններից մեկն է: Այդ իսկ պատճառով այն իր վրա է սնեռել թե՛ ժամանակակից, թե՛ հետագա շրջանի ազմաթիվ հեղինակների ուշադրությունը: Աշոտ Ա-ն, ացի Հայոց թագավորության վերականգնման գործում ունեցած հսկա ներդրումից, կատարել է նան այլ մեծագործություններ, նրա օրոք Հայաստանը ծաղկում է ապրել, իսկ հայ ժողովուրդը արգավաճել: Այդ ամենի պատճառով ժամանակակիցների կողմից նրան տրվել է «Մեծ» պատվանունը1: Պատմագիտության մեջ Բագրատունիների թագավորության սկզ նավորման թվականի ճշգրտումն առաջացրել է յուրատեսակ մի « անավեճ»` հիմնված աղ յուրների հայտնած տարա նույթ տեղեկությունների վրա: Այդ « անավեճը» մինչն այժմ հանգուցալուծված չէ: Ուսումնասիրողները Հայոց թագավորության վերականգնումը թվագրում են 884, 885, 886 ն 887 թվականներով: Ճշգրտված չէ նան Աշոտ Ա թագավորի գահակալության տարիների քանակը: Սկզ նաղ յուրները Բագրատունի առաջին թագավորին վերագրում են գահակալության 4, 5 ն 7 տարիները: Այս խնդիրն ուսումնասիրողների տեսադաշտից հաճախ դուրս է մնացել, թեն համա1

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, Պատմութիւն տանն Արծրունեաց, Ե., 1985, էջ 418, «Հաւաքումն պատմութեան Վարդանայ վարդապետի», Վենետիկ, 1862, էջ 85:

պատասխան ճշգրտումը կարող էր զգալիորեն դյուրացնել Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալու թվականի ացահայտումը ն լույս սփռել մի շարք այլ կարնոր հարցերի վրա: Աշոտ Բագրատունու` թագավոր հռչակվելու թվականի ճշգրտման համար կարնոր նշանակություն ունեն ժամանակակից պատմիչ ն կաթողիկոս Հովհաննես Դրասխանակերտցու վկայությունները: Պատմիչը, ցավոք, որնէ ժամանակագրություն չի ներկայացնում, որի հետնանքով, չնայած կարնոր պատումներին ու տեղեկություններին, մենք ստիպված ենք Աշոտ Ա-ի շրջանի վերա երյալ ժամանակագրական ցուցումներ փնտրել այլ պատմիչների երկերում: Վերջիններս, ացառությամ Թովմա Արծրունու, իրենց աշխատությունները գրել են Աշոտ Ա թագավորից տասնյակ տարիներ ն նույնիսկ դարեր անց, որի հետնանքով իրենք էլ վերածվել են զուտ անաքաղների կամ հետազոտողների` փորձելով ներկայացնել սեփական հաշվումներից ստացված արդյունքները: Պահպանվել են նան ազմաթիվ հիշատակարաններ ն ժամանակագրություններ, որոնք հաղորդում են արժեքավոր տեղեկություններ` հնարավորություն տալով կատարելու կարնոր ացահայտումներ Աշոտ Ա-ի գահ արձրանալու ն թագավորության շրջանի վերա երյալ: Սույն աշխատության մեջ փորձեր է կատարվել՝ ի մի երելու ինչպես Աշոտ Բագրատունու թագադրության թվականի վերա երյալ սկզ նաղ յուրների ոլոր տեղեկությունները, այնպես էլ հարցին այս կամ այն կերպ անդրադարձած ոլոր հետազոտողների տեսակետները: Ի վերջո, փաստերի ն կարծիքների համադիր վերլուծությամ քննության են առնվել Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալու թվականի, ինչպես նան նրա գահակալության տարիների քանակի հարցերը: Հետազոտության ընթացքում մեծ տեղ է հատկացվել նան Աշոտ Ա թագավորի իշխանության ն թագավորության շրջանի իրադարձությունների ացահայտմանը: Քննության են առնվել մի շարք կարնոր իրողություններ ն իրադարձություններ, որոնց վերա երյալ նախկինում չի խոսվել ու գրվել: Հնարավոր է, որ հետազոտողները հետագայում դարձյալ ու դարձյալ անդրադառնան արծարծված խնդիրներին ն հայտնեն ազ4

մապիսի կարծիքներ: Եվ Աշոտ Բագրատունու կողմից Հայոց թագավորության վերականգնման թվականի վերա երյալ « անավեճը» կշարունակվի, քանի դեռ չի հայտնա երվել Բագրատունի առաջին գահակալի ն նրա գործունեության վերա երյալ մանրամասն տեղեկություններ պարունակող Շապուհ Բագրատունու «Պատմութիւն»-ը1: Հուսանք, որ մի գեղեցիկ օր այն կգտնվի:

Տե՛ս «Յովհաննու կաթողիկոսի Դրասխանակերտցւոյ Պատմություն Հայոց»,-«Մատենագիրք Հայոց», ԺԱ. հատոր, Ժ. դար, Պատմագրութիւն, Անթիլիաս-Լի անան, 2010, էջ 358, 426, 439, 445: Տե՛ս նան Պ. Հ. Հովհաննիսյան, Անանուն Զրուցագիրը եւ իր Պատմութիւնը,-«Մատենագիրք Հայոց», Թ. հատոր, Թ. դար, Անթիլիաս-Լի անան, 2008, էջ 1001-1005:

Գլուխ Ա

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐԱՅԻՆ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ` ԱՇՈՏ

ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՈՒ ԹԱԳԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱԿԱՆԻ ԵՎ

ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Աշոտ Բագրատունու իշխանության ն թագավորության շրջանի վերա երյալ քիչ թե շատ մանրամասն տեղեկություններ են պահպանվել ժամանակակից ն հետագա պատմիչների աշխատություններում, ժամանակագրություններում ն հիշատակարաններում: Աշոտ Բագրատունու ժամանակաշրջանի վերա երյալ կարնորագույն սկզ նաղ յուրներից մեկը` Շապուհ Բագրատունու «Պատմությունը» մեզ չի հասել: Դատելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու տեղեկություններից` այնտեղ նկարագրված են եղել Աշոտ Բագրատունու օրոք տեղի ունեցած իրադարձությունները, ըստ որում` այնքան մանրամասն ու ճշմարտացի, որ պատմիչը հարկ չի համարել դարձյալ նկարագրելու դրանք, այլ ավարարվել է կարճ տեղեկություններով ն Շապուհի մասին հիշատակելով1: Հայտնի է, որ Շապուհ Բագրատունու պատմական երկն օգտագործել են Ասողիկը, Սամվել Անեցին, Կիրակոս Գանձակեցին ն Վարդան վարդապետը2: Ուստի, եթե Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալու տարեթվի առումով նշված մատենագիրները հիմք են ընդունում Շապուհ Բագրատունու տեղեկությունները3, ապա դա մեզ հնարավորություն կտա զգալիորեն մոտենալու Հայոց իշխանաց իշխանի` թագավոր հռչակվելու տարեթվի ճշգրտմանը: Սակայն, այդ պարագայում ամեն ինչ չէ, որ միանշանակ է: Ինչպես կտեսնենք, Ասողիկը ն Վարդան վարդապետն այդ իրադարձությունը թվագրում են հայոց 336

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 439, 445: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, Ե., 2006, էջ 285, 309, 451, 463, 477, 485: Հարկ է նշել, որ Անանուն Զրուցագրի աշխատության վերջին հրատարակության մեջ փորձ է կատարվել ի մի երելու Շապուհ Բագրատունու աշխատության այն պատառիկները, որոնք պահպանվել են տար եր պատմիչների երկերում: Հավաքագրված նյութերից ն ոչ մեկը չի վերա երում Աշոտ Բագրատունու` գահ արձրանալու իրադարձությանը: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր` կարծեցեալ Շապուհ Բագրատունի, Պատմութիւն, թարգմանութիւնը, առաջա անը եւ ծանոթագրութիւնները Վ. Առաքելեանի, Ե., 2011, էջ 186-224:

(887/888), իսկ Սամվել Անեցին ու Կիրակոս Գանձակեցին` հայոց 334 (885/886) թվականով: Նշված թվագրումներին հերթականությամ ու մանրամասնորեն կանդրադառնանք ստորն: Աշոտ Բագրատունու դարաշրջանի տար եր իրադարձությունների ացահայտման ն թվագրման տեսանկյունից մեծ կարնորություն են ներկայացնում հատկապես ժամանակակից պատմիչներ Հովհաննես Դրասխանակերտցու ն Թովմա Արծրունու տեղեկությունները: Բայց նրանք լռում են Աշոտ Ա-ի գահակալության սկզ նավորման թվականի մասին: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու` Հայոց Սմ ատ սպարապետն Արա ական խալիֆայության զորավար Բուղայի հետ մեկնեց խալիֆայի մոտ, որից հետո նրա որդի Աշոտ Բագրատունին դարձավ սպարապետ1: Աշոտը շատ արագ մեծ հեղինակություն ձեռք երեց ոչ միայն Հայաստանում, այլն վերջինս ու այսրկովկասյան երկրներն ընդգրկող` Խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանում, որի հետնանքով Արմինիայի արա կառավարիչ (ոստիկան) Ալի ի ն ալՅահիյա ալ-Արմանին (862-8632) խալիֆայի հրամանով 862 թ. նրան կարգեց իշխանաց իշխան3: Հովհաննես Դրասխանակերտցու հաղորդմամ ` Աշոտ Բագրատունին «ընտրեալ զայր մի պատուական յընտանեաց տանն կաթողիկոսարանին, Գէորգ անուն` որ էր ի գիւղաքաղաքէն Գառնւոյ, հրամայէ ձեռնադրել զնա յառաջնորդութիւն տանս Թորգոմայ»4: Դա 876 թվականն էր, քանի որ Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսը աթոռակալել է 876-897 թթ.5: Ըստ որում` Հովհաննես Դրասխանակերտցին Աշոտին

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 437-439: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արմինիայի ոստիկանների ժամանակագրությունը,-«Պատմա անասիրական հանդես», 1977, թիվ 1, էջ 127: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 440: Նույն տեղում, էջ 442: Գնորգ Գառնեցու ձեռնադրությունը կատարվել է, ինչպես հավաստում է Ասողիկը, «յաւուրս տօնի Թլփատութեան տեառն» (տե՛ս Ստեփանոս Տարաւնեցի Ասողիկ, Պատմութիւն Տիեզերական,-«Մատենագիրք Հայոց», ԺԵ. հատոր, Ժ. դար, Պատմագրութիւն, գիրք Բ, Ե., 2011, էջ 709-710): Դա Աստվածահայտնության ութօրյակն է, որն ըստ Մ. Օրմանյանի` համապատասխանել է 877 թ. հունվարի 13-ին կամ Հայոց տոմարով` ահեկան ամսի 28-ին (տե՛ս Մ. Օրմանեան, Ազգապատում, հ. Ա, Կոստանդ2

շարունակում է կոչել իշխանաց իշխան1, թեն, ինչպես կտեսնենք, նույն շրջանի վերա երյալ պահպանվել են տեղեկություններ այն մասին, որ Աշոտ Բագրատունին արդեն թագավոր էր հռչակվել հայ իշխանների կողմից: Այնուհետն պատմիչն անմիջապես անցնում է Աշոտ Բագրատունու գովերգմանը, նկարագրում հայոց իշխանների նախաձեռնությունը` նրան թագավոր հռչկելու վերա երյալ ն խալիֆայից թագ ստանալը ոստիկան Շեխի որդի Հիսեի միջոցով2: Հ. Նալ անդյանն այս ոստիկանին նույնացնում է Իսհակ ի ն Կունդաջիկին, որը պաշտոնավարել է 879 թ.3, իսկ Ա. Տեր-Ղնոնդյանը` ոստիկան Իսա ի ն աշ-Շայխ աշՇայ անիին, որը կառավարել է, դատելով հետազոտողի նշած ժամանակագրությունից, մոտ 882-884 թթ.4: Այն, որ ճիշտ է երկրորդ տեսակետը, խում է հենց պատմիչի ներկայացրած ոստիկանի անունից, սակայն, կարնոր է հատկապես այն, որ ըստ, Հովհաննես Դրասխանակերտցու, Աշոտին թագ է երել այդ ոստիկանը: Ոստիկանի կողմից թագը երելուց հետո տեղի է ունենում թագադրության հանդեսը5: Թագավոր դառնալուց հետո Աշոտ Ա-ն կատարում է մի շարք արշավանքներ: Նրան հպատակվում է նան ա խազաց (եգերաց) թագավորը: Այնուհետն Բյուզանդիայի Բարսեղ (Վասիլ) Ա կայսրը (867886) դաշինք է կնքում Աշոտ թագավորի հետ6: Միննույն ժամանակ, Վասպուրականի իշխան Գրիգոր Դերենիկ Արծրունին ազատագրում է Հերի ն Զարնանդի կողմերը, սակայն սպանվում է տեղի արա ների

նուպոլիս, 1913, էջ 991-992): Առավել հավանական է Ղ. Ալիշանի տեսակետը: Մեծ հայագետը կարծում է, որ Գնորգ Գառնեցին կաթողիկոսական գահին է ազմել 876 թ. հունվարին (տե՛ս Ղ. Ալիշան, Յուշիկք հայրենեաց Հայոց, հ. Ա, Վենետիկ, 1869, էջ 475): Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 442: Նույն տեղում, էջ 443: Տե՛ս Հ. Նալ անդյան, Արա ացի ոստիկանները Հայաստանում,-«Տեղեկագիր (հաս. գիտ.)», 1956, թիվ 8, էջ 123-124: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, Армения и Арабский халифат, Е., 1977, էջ 285: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 443: Նույն տեղում, էջ 444:

կողմից: Նրանից հետո իշխում է Աշոտը` նրա որդին ն Աշոտ թագավորի թոռը1: Հովհաննես Դրասխանակերտցու տեղեկություններից կարելի է խեցնել հետնյալ իրողությունները. ա. Աշոտ Բագրատունուն թագ է երել ոստիկան Շեխի որդի Հիսեն, . թագը երելուց հետո կազմակերպել են թագադրության հանդեսը, գ. Աշոտը թագավոր է հռչակվել Բյուզանդիայի կայսր Բարսեղ Ա-ի ն Վասպուրականի իշխան Գրիգոր Դերենիկ Արծրունու կենդանության օրոք, դ. թագադրությունից հետո Աշոտ Ա-ն տիրել է շրջակա երկրներին ն հպատակեցրել ա խազաց թագավորին: Այդ իրադարձությունները տեղի են ունեցել 888 թվականին2: Չպետք է մոռանալ, սակայն, որ պատմիչը, չնայած ժամանակակից է վերոհիշյալ իրադարձություններին, իր աշխատությունը գրել է դրանցից շուրջ 40 տարի անց3, ուստի կարող էր շփոթել դեպքերի ժամանակագրական հերթականությունը: Մյուս կողմից, արձանագրենք այն, որ Հովհաննես Դրասխանակերտցին, անկախ այն անից, թե որ թվականին է դնում Աշոտ Բագրատունու թագադրությունը, փաստորեն, վերջինիցս անմիջապես հետո ներկայացնում է արդեն 888 թ. տեղի ունեցած իրադարձությունները, որը կարնոր հետնությունների տեղիք է տալիս: Խնդրո առարկա հիմնահարցերի քննության համար մեծ կարնորություն ունեն այդ իրադարձությունների մեկ այլ ժամանակակից պատմիչի` Թովմա Արծրունու տեղեկությունները: Նա հաղորդում է, որ Աշոտ Բագրատունին իշխել է «Ե (5) ամ յիշխանական ճոխութեան,

Նույն տեղում, էջ 444-445: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Լիպարիտ զորավարը ն նրա նախորդները,-«Ն. Մառի անվան կա ինետի աշխատություններ», Ե., 1947, թիվ 2, էջ 110-111, Ա. Եղիազարեան, Հայափխազական պատերազմները Թ դ. 80-ական թուականներին եւ Կղարջքի կջւրոպաղատութիւնը,-«Բազմավէպ», Վենետիկ, Ս. Ղազար, 2009, էջ 187-192: Տե՛ս «Յովհաննու կաթողիկոսի Դրասխանակերտցւոյ Պատմություն Հայոց», նագիրը՝ Մ. Էմինի, Ե., 1996, էջ 368 (ծանոթագրություններ):

ԻԵ (25) ամ յիշխանաց իշխանական պետութեանն, Դ (4) ամ ի թագակապ շքեղութեանն. եւ մեռաւ ՅԼԹ (339/890 թ. ապրիլ-891 թ. ապրիլ) թուականութեան Հայոց ն ի ԺԵ (15) ամի հայրապետութեանն Գէորգեայ Հայոց կաթողիկոսի»1: Ստորն կտեսնենք, որ հետազոտողներից ոմանք մեծ տեղ են հատկացնում Թովմա Արծրունու հաղորդմանը` դրան տալով այս կամ այն մեկնա անությունը: Եթե հետհաշվարկ կատարենք պատմիչի կողմից նշվող` Աշոտի մահվան թվականից, ապա նրա թագավորության սկիզ ը կլինի 886/887 թ., իշխանաց իշխան դառնալու առաջին տարին` 861/862 թ., իսկ իշխան դառնալու առաջին տարին` 856/857 թ.: 876 թ. կաթողիկոս դարձած Գնորգ Գառնեցու հայրապետության 15-րդ տարին 891 թվականն է, որը համապատասխանում է Աշոտ Ա-ի մահվան թվականի հետ կապված հիշատակությանը: Պատմիչի տեղեկություններն աչքի են ընկնում ժամանակագրական կուռ կառուցվածքով, ուստի` դրանց քննությանը կանդրադառնանք ավելի ուշ` Աշոտ Ա-ի գահ արձրանալու թվականը ն գահակալության տարիները ճշգրտելիս: Աշոտ Բագրատունու իշխանության ն թագավորության շրջանի վերա երյալ ժամանակագրական կարնոր տեղեկություններ է պահպանել Սամվել Անեցին: Ստորն հարկ ենք համարում մանրամասնորեն անդրադառնալու պատմիչի տեղեկություններին, քանի որ նա ացի նկարագրություններից ներկայացնում է նան մանրամասն աղյուսակներ, որտեղ համադրա ար նշված են տար եր իրադարձությունների ն տար եր աշխարհիկ ու հոգնոր տերերի գահակալության թվականների խաչաձնումները: Այս առումով, Սամվել Անեցուն կարելի է համարել առաջին հեղինակներից մեկը, որը քննության է առել Աշոտ Բագրատունու գործունեության շրջանի ժամանակագրությունը: Ընդունված է համարել, որ Սամվել Անեցին հետնել է այն տոմարագետներին, որոնք Քրիստոսի ծննդյան տարեթիվը դրել են այժմ գործող թվականից 2 տարի առաջ (այսպես կոչված քրիստոնեական հայկական կամ փրկչական թվականության համաձայն), ուստի Սամվել Անեցու աշխատության մեջ քրիստոնեական ն հայկական թվա1

Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 356:

կանների տար երությունը ոչ թե 551, այլ 553 տարի է: Ըստ այդմ` Սամվել Անեցու ներկայացրած իրադարձությունների իրական թվականները ճշտելու համար անհրաժեշտ է հայկական թվականին գումարել 551 ն կամ քրիստոնեական թվականից հանել 2 տարի1: Սամվել Անեցին այս հարցում հետնել է իր ուսուցիչ Հովհաննես Սարկավագին, որը գրում է, թե «ի ծննդենէն Քրիստոսի ի հայ թուականն` ՇԾԳ (553)»2: Ուստի, ըստ Սամվել Անեցու` փրկչական ՇԾԴ (554) թվականին համապատասխանում է հայոց Ա (1) թվականը3: Սամվել Անեցու տեղեկությունների կարնոր արժեքն այն է, որ հստակեցված են Աշոտ արքայի, Զաքարիա Ա Ձագեցի ն Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսների գահակալության առաջին տարիները: Խնդիրն այն է, որ պատմագիտական գրականության մեջ եր եմն դժվարություն է առաջանում ճշգրտելու պատմական տար եր անհատականությունների իշխանության առաջին տարիները, որի հետնանքով զգալիորեն դժվարանում է նան այն իրադարձությունների հստակ թվագրումը, որոնք, ըստ սկզ նաղ յուրների, տեղի են ունեցել նրանց գահակալության այս կամ այն տարում: Պատմիչն ունի տար եր իշխողների գահակալության առաջին թվականը որոշելու սեփական սկզ ունքը: Նա, որպես կանոն, նրանց գահակալության առաջին տարին տեղադրում է գահ արձրանալու հաջորդ տարում: Նույն սկզ ունքով հայոց մեծ թվականի սկզ նավորումը դրված է 553 թ., իսկ դրա առաջին տարին` 554 թվականը: Կ. Մաթնոսյանը գրում է, որ Սամվել Անեցու առաջին հրատարակության մեջ Աշոտ Ա-ի թագավորության սկզ նավորման վերա երյալ թվականը նշված է միայն փրկչական թվականով, այն է` ՊՁԷ (887): Սակայն Սամվել Անեցու այլ ձեռագրերում Աշոտի գահ արձրանալը թվագրված է հայկական ՅԼԴ (334/885) թվականով: Ըստ ու1

Տե՛ս Լ. Խաչիկյան, Վ. Հակո յան, Ինչպես չպետք է հրատարակվեն պատմական սկզ նաղ յուրները,-«Տեղեկագիր (հաս. գիտ.)», 1949, թիվ 2, էջ 82: Տե՛ս «Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼ դարեր)», հ. Լ, կազմեց Վ. Հակոյան, Ե., 1951, էջ 23: Տե՛ս Սամուէլ Անեցի, Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց յաղագս գիւտի ժամանակաց անցելոց մինչեւ ի ներկայս ծայրաքաղ արարեալ, նագիրը կազմեց Ա. Հայրապետեանը, առաջա անը` Կ. Մաթեւոսեանի, Ե., 2011, էջ 13, ծանոթ. 44:

սումնասիրողի` անկախ այն անից, որ նա հայոց թվականի սկզ նավորումը դնում է 553 թ., գիտի, որ Աշոտը թագադրվել է հայոց 334 կամ 885 թվականին1: Ըստ Սամվել Անեցու` Ալի Արմանի ոստիկանը խալիֆայի հրամանով «յետ սպարապետութեանն` իշխանաց իշխան զնա Հայոց կացուցանէր, զամս Լ. (30): Եւ ապա յաղագս առաւել լաւութեան, թագաւորական պսակաւն ճոխա ար թագ կապեալ յերկոցունց թագաւորացն Իսմայէլացւոցն եւ Յունականէն, ամս Ե. (5)»2: Այնուհետն ներկայացվող աղյուսակում որպես Աշոտի` իշխանաց իշխան դառնալու թվական նշված են փրկչական ՊՀԴ (874) ն հայոց ՅԻԱ (321/872) թվականները, որոնք համապատասխանում են Աշոտի` իշխան կարգվելու 19-րդ ն Զաքարիա Ա Ձագեցի կաթողիկոսի հայրապետության 20-րդ տարուն3: Պատմիչի ներկայացրած աղյուսակի «Մեծաշուք ախտի պատահեալն Աշոտ որդի Սմպատայ ամենայն նախնեացն գեր ի վերոյ եղեալ» տողով սյունյակի դիմաց նշված է, որ, Քրիստոսի ծննդյան ՊԾԶ (856) ն հայոց ՅԳ (303/854) թվականից սկսած, որը, ի դեպ, Աշոտի իշխանության առաջին տարին էր, նա իշխել է 36 տարի: Միննույն ժամանակ, ըստ պատմիչի, այդ իրադարձությունը տեղի է ունեցել Զաքարիա Ա Ձագեցի կաթողիկոսի հայրապետության, որի սկզ նավորումը, ըստ պատմիչի, հայոց ՅԱ (301/852) թվականն է ու փրկչական ՊԾԴ թվականը (854), երկրորդ տարում, ըստ որում` կաթողիկոսի գահակալության առաջին տարին նա դնում է հայոց ՅԲ (302/853) ն փրկչական ՊԾԵ (855) թվականին: Աշոտ Բագրատունու իշխանության առաջին տարին (փրկչական թվականով` ՊԾԶ/856) լրանում է 855 թ.: Կաթողիկոսը գահակալել է 22 տարի4:

Նույն տեղում, էջ 13, ծանոթ. 45: Նույն տեղում, էջ 113: Աշոտ Բագրատունու թագադրության վերա երյալ նմանօրինակ հիշատակություն է պահպանվել նան «Յայսմաւուրքում». «երկոքին թագաւորքն առաքեցին առ նա թագ արքայական ն պսակեցին թագաւոր Հայոց» («Յայսմաւուրք», ըստ կարգի ընտրելագոյն օրինակի Յայսմաւուրաց Տէր Իսրայէլի, ի Կոստանդնուպօլիս, 1834, էջ 234): Տե՛ս Սամուէլ Անեցի, էջ 114: Նույն տեղում:

Պատմիչի տեղեկություններով` Արշակունյաց թագավորության վերացումից հետո մինչն Բագրատունյաց թագավորության հռչակումը անցել էր ՆԼԴ (434) տարի: Հայոց թագավորության վերականգնման թվական նշված է փրկչական ՊՁԷ-ն (887), որը միննույն ժամանակ համապատասխանում է Աշոտի 36 տարիների իշխանության 32 տարվան, հայոց ՅԼԴ (334/885) թվականին ն Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի հայրապետության 11-րդ տարվան: Կաթողիկոսի գահակալությունը պատմիչը հաշվարկում է փրկչական ՊՀԶ (876) ն հայոց ՅԻԳ (323/874) թվականներից, իսկ առաջին տարի համարում հայոց ՅԻԴ (324/875) թվականը ն նրան վերագրում 22 տարվա հայրապետություն` սկսած Աշոտի իշխանության 22-րդ տարուց: Այս սյունյակում Աշոտի իշխանաց իշխան լինելու տարիների քանակը 32-ն է` այն հաշվարկով, որ նա թագավոր է դարձել իր իշխանության 32-րդ տարում: Աշոտի մահը տեղի է ունեցել իշխանության 36-րդ տարում ն թվագրված է փրկչական ՊՂԱ (891) ու հայոց ՅԼԸ (338/889) թվականով, Բյուզանդիայի Լնոն Զ կայսեր (886-912) իշխանության չորրորդ ու Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի գահակալության 15-րդ տարով: Նույն թվականով թվագրված է նան Սմ ատի գահ արձրանալը, որի առաջին տարին համապատասխանում է կաթողիկոսի գահակալության 16-րդ տարվան1: Սամվել Անեցին, խոսելով հայոց թվականի սկզ նավորման մասին, դրա առաջին տարի է համարում ՇԾԴ թվականը (554), որը միննույն ժամանակ, ըստ պատմիչի, համապատասխանում է Հուստինիանոս Ա կայսեր (527-565) գահակալության 22-րդ ն Խոսրով Անուշիրվան թագավորի (531-579) գահակալության 19-րդ տարվան: Այն նույնական է նան հայոց կաթողիկոս Մովսեսի |իրականում` Ներսես Բ Բագրնանդցի (548-557)| աթոռակալության չորրորդ տարվան2: Հուստինիանոսի գահակալության 22-րդ տարին 549/550 թվականն է, իսկ Խոսրով Ա Անուշիրվանի 19-րդ տարին` 550/551 թվականը: Սակայն, պատմիչը Խոսրով Անուշիրվանի գահակալության առաջին տարի համարում է 536 թվականը, իսկ Հուստինիանոսի կայսրության առաջին

Նույն տեղում, էջ 115: Նույն տեղում, էջ 94:

տարի` 533 թվականը1, ուստի նշված տարիների գումարման արդյունքում ստացվում է 554/555 թվականը: Նույն կերպ նա կաթողիկոսի աթոռակալության առաջին տարին համարում է 551 թվականը, ուստի չորրորդ տարին ստացվում է 554 թ.: Կարելի է տեսնել, որ վերոհիշյալ հաշվարկներում թվականները հարմարեցված են միմյանց: Եթե փորձենք վերլուծել ժամանակագրական այս արդ համակարգը, կարող ենք արձանագրել հետնյալը: Աշոտի իշխանության առաջին տարին 856 թվականն է (ն ոչ թե 854 թվականը հայոց թվականով, եր դեռ իշխում էր Աշոտի հայր Սմ ատը), որից եթե հաշվարկենք նրա ընդհանուր իշխանության տարիները մինչն մահը, կհասնենք 891 թվականը: Աշոտի գահ արձրանալը տեղի է ունեցել նրա իշխանության 32րդ տարում, որը 887 թվականն է` համապատասխան հայոց 334 (885) թվականին: Միննույն ժամանակ այն տեղի է ունեցել Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի գահակալության 11-րդ տարում, ըստ որում` հայրապետի աթոռակալության առաջին տարին հայոց 324 թվականն էր ու Աշոտի իշխանության 22-րդ տարին, այսինքն` 876 թվականը: 11-րդ տարին ստացվում է 887 թվականը: Մյուս կողմից, Աշոտի մահը վրա է հասել նրա իշխանության 36-րդ տարում` 891 թ., որը, ըստ Սամվել Անեցու, համապատասխանում է հայոց 338 (889) ու փրկչական 891 թվականներին, Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի հայրապետության 15-րդ տարուն (891) ն Բյուզանդիայի Լնոն Զ կայսեր գահակալության 4-րդ տարուն (890/891): Նույն թվականին գահ արձրացած Սմ ատի թագավորության առաջին տարին, սակայն, համապատասխանում է կաթողիկոսի գահակալության 16-րդ տարուն, այսինքն` հաջորդ թվականին: Սամվել Անեցու ժամանակագրական համակարգը խնդրո առարկա հարցի վերա երյալ պարզապես անթերի է, միմյանց հարմարեցված են գրեթե ոլոր թվերը: Միայն հարկ է պարզա անել մի կարնոր խնդիր: Ակնհայտ է, որ պատմիչի նշած որոշ հայկական թվականներին եթե գումարում ենք 551, արդյունքները ստացվում են 2 տարով պակաս փրկչական թվականներից: Վերջիններս հաճախ ոչ թե 2 տարով գերազանցում են իրական թվականներին, այլ համընկնում

Նույն տեղում, էջ 92:

դրանց: Բավական է մեջ երել դրանցից որոշները: Այն իրողությանը, որ Աշոտ Ա-ն վախճանվել է 891 թ. ն ոչ թե 889 թ., մենք դեռ կանդրադառնանք: Սամվել Անեցու կողմից նշված փրկչական թվականներն այդ առումով ամ ողջությամ համապատասխանում են իրականությանը: Աշոտ Բագրատունին վախճանվել է 891 թ. (ՊՂԱ)` իշխելով ընդհանուր առմամ 36 տարի (մահացել է իր իշխանության 36-րդ տարում): Նույն թվականն է մատնանշում նան Բյուզանդիայի կայսր Լնոն Զ-ի 4-րդ տարին Աշոտի մահանալու վերա երյալ իրողությունը, ինչպես նան նույն իրադարձության թվագրումը Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի հայրապետության 15-րդ տարով: Երկու դեպքերում էլ խոսքը 891 թ. մասին է: 891 թվականից եթե հանենք այդ 36 տարիները, կստանանք 855/856 թվականը: Աշոտը թագավոր է դարձել իր իշխանության 32-րդ տարում, որը եթե հաշվենք 855/856 թվականից, կստանանք 887 թվականը: Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսը գահ է արձրացել Աշոտի իշխանության 22-րդ տարում, այսինքն` 876 թ., որից հաշվելով 11-րդ տարին, եր Աշոտը գահ արձրացավ, կստացվի դարձյալ 887 թվականը: Այս ոլոր թվականների մեջ ունենք երկուսը, որոնք հստակ են` Լնոն Զ կայսեր գահակալությունը` 886 թ. սկսած ն Աշոտ Ա-ի մահը, ինչպես կտեսնենք, 891 թվականին: Սամվել Անեցու կողմից նշված, այս իրադարձություններին վերա երող թվականներից իրականությանը համապատասխանում են փրկչական թվականները: Իսկ մասնավորապես Աշոտի մահվան թվագրումը հայոց ՅԼԸ (338/889) թվականով պարզապես հետնանք է այն իրողության, որ պատմիչը հայոց թվականը սկսել է հաշվել 553 թվականից, ուստի նրա նշած հայոց ՅԳ (303/554) թվականին, եր սկսվել է Աշոտի իշխանությունը, հարկ է գումարել ոչ թե 551, այլ 553 տարի: Այլապես կստացվի, թե Աշոտը սպարապետ է դարձել այն ժամանակ, եր այդ պաշտոնը դեռնս զ աղեցնում էր նրա հայրը: Մյուս կողմից, նշելով Բարսեղ Ա կայսեր գահակալության մասին՝ Սամվել Անեցին այն փրկչական թվականով թվագրում է 865 թ.` գահակալության առաջին տարին համարելով 866 թվականը: Իսկ հայոց թվականով նույն իրադարձությունը թվագրված է 312/863 թ. (գահակալության առաջին տարին` 313/864 թ.), որը սխալ է, քանի որ Բար15

սեղ Ա-ն իշխել է 867 թվականից: Հակառակ վիճակն է, եր Սամվել Անեցին ներկայացնում է Լնոն Զ կայսեր գահակալության թվականները` փրկչական 887 (առաջին տարին` 888 թ.) ն հայոց 334/885 (առաջին տարին` 335/886թ.) թվականներով1: Այս պարագայում ճիշտ է երկրորդ թվագրումը: Սամվել Անեցու տեղեկությունների քննությունը, անկախ մնացյալ մանրամասնություններից, առաջացնում է մի կարնոր հարց: Եթե Աշոտ Ա-ի մահվան վերա երյալ նրա հաղորդած թվականներից ճշգրիտ է փրկչական թվականով ներկայացվածը, ինչո՞ւ պետք է մենք Հայոց թագավորի գահակալության առաջին տարվա վերա երյալ նրա տեղեկություններից հիմք ընդունենք ոչ թե դարձյալ փրկչական թվականով, այլ հայոց թվականով ներկայացվածը: Եթե հենվենք այն անի վրա, որ այդ պարագայում տրամա անորեն հենց փրկչական թվականով ներկայացվածն է ճշգրիտ, ապա Սամվել Անեցուն կարող ենք հանել այն հեղինակների ցուցակից, որոնք Աշոտ Ա-ի գահակալության սկիզ են համարում 885 թվականը ն ընդգրկել այն հեղինակների խմ ում, որոնք այդ իրադարձությունը դնում են 887 թվականին: Վերջինիս օգտին է նան այն իրողությունը, որ Աշոտ Ա-ին վերագրելով 5 տարվա թագավորություն ն նրա թագավորության առաջին տարին համարելով հայոց ՅԼԵ (335/886) թվականը՝ Սամվել Անեցին ոչ մի կերպ չէր կարող հասնել 889 թ., եր , ըստ նրա, ի ր թե մահացել է Հայոց թագավորը: 886 թվականին գումարելով թագավորության 5 տարիներ` նա պետք է հասներ 890 թվականին: Բայց քանի որ Աշոտ Ա-ն մահացել է 891 թ., ն, այդ առումով, ճիշտ է պատմիչի կողմից նշված փրկչական թվականը, ուրեմն 5 տարով հետհաշվարկը հասցնում է 887 թ., որը ն նրա կողմից որպես Աշոտ Ա-ի գահակալության սկիզ դարձյալ ներկայացված է փրկչական թվականով: Պատմիչների մի խում ` Կիրակոս Գանձակեցին, Մխիթար Այրիվանեցին ն Ստեփաննոս Օր ելյանը, Աշոտ Ա-ի գահակալության սկիզ են համարում հայոց ՅԼԴ (334) թվականը, որը 551 թվականից հաշվելու

Նույն տեղում, էջ 115:

դեպքում սկսվում էր 885 թ. ապրիլին ն ավարտվում 886 թ. ապրիլին: Նրանք Աշոտ Ա-ին վերագրում են 5 տարվա թագավորություն: Կիրակոս Գանձակեցին տեղեկացնում է, որ Աշոտ Բագրատունին թագադրվել է 334/885 թ.` 434 տարի Արշակունյաց թագավորության կործանումից անց: Նա 32 տարի իշխանաց իշխան եղավ ն 5 տարի թագավոր1: Արշակունյաց թագավորության վերացումից հետո 434 տարի հաշվարկելու դեպքում ստացվում է 862 թ., այսինքն` եր Աշոտը դարձել է իշխանաց իշխան: Ստորն կտեսնենք, որ որոշ աղ յուրներ հենց այդ թվականն են համարում Աշոտի թագավորության սկիզ : Սակայն, այստեղ կա նան հաշվարկի սխալ: Ասված է, որ Աշոտը իշխանաց իշխան է եղել 32 տարի: Եթե հավելենք «իշխան» առը, իրավիճակը դարձյալ չի հանգուցալուծվի, քանի որ 334/885 թվականից հետ գնալով 32 տարի` կստանանք 853 թ., որը սխալ է, մինչդեռ եթե հետհաշվարկ կատարենք 887 թվականից, ամեն ինչ կընկնի իր տեղը: Հավանական է, որ Կիրակոս Գանձակեցին հետհաշվարկը կատարել է հենց 887 թվականից: Մխիթար Այրիվանեցին տեղեկացնում է, որ Աշոտ Բագրատունին գահ է արձրացել Արշակունիների թագավորության անկումից 434 տարի հետո, իսկ Աշոտի գահ արձրանալու տարի է համարում հայոց 334/885 թվականը2: Պատմիչն այնուհետն հավելում է, որ Բագրատունյաց թագավորությունը գոյատնել է 160 տարի ն վերացել հայոց 493 թ. (1044)3: Պատմիչը հայոց թվականության սկիզ համարում է 552 թվականը4: Ստեփաննոս Օր ելյանը հաղորդում է, որ Աշոտը գահ է արձրացել հայոց 334/885 թ. ն թագավորել 5 տարի5:

Տե՛ս «Կիրակոսի Գանձակեցւոյ Պատմութիւն Հայոց», աշխատասիրությամ Կ. Մելիք-Օհանջանյանի, Ե., 1961, էջ 80-81: Տե՛ս «Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն Հայոց»: Ի լոյս ընծայեաց Մկրտիչ Էմին, Մոսկվա, 1860, էջ 55, «Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն ժամանակագրական», ի լոյս ընծայեաց Ք.Պ., Ս. Պետեր ուրգ, 1867, էջ 70: Տե՛ս «Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն ժամանակագրական», էջ 73: Նույն տեղում, էջ 63: Տե՛ս «Ստեփաննոսի Սիւնեաց եպիսկոպոսի Պատմութիւն տանն Սիսական», ի լոյս ընծայեաց Մ. Էմին, Մոսկվա, 1861, էջ 127-128:

Միակ հեղինակը, որ Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալը թվագրում է հայոց ՅԼԵ (335/886) թվականով, Սիմեոն Երնանցի կաթողիկոսն է (ՃԼԼԼԼ դ.): Նա գրում է, որ Աշոտը գահ է արձրացել Գնորգ Գառնեցի կաթողիկոսի 22-ամյա գահակալության 10-րդ տարում` հայոց 335 թվականին ն վախճանվել 5 տարի անց1: Աշոտ Ա-ի թագավորության շրջանից շուրջ 9 դար անց գործունեություն ծավալած հեղինակի հաղորդումը, առավել նս, որ այն չի համընկնում խնդրո առարկայի վերա երյալ պատմիչներից ն ոչ մեկի տեղեկության հետ, կարող է պարզ սխալի հետնանք լինել: Պատմիչների մյուս խում ը` Մովսես Դասխուրանցին, Ասողիկը ն Վարդան վարդապետը, Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալու տարի են համարում հայոց ՅԼԶ (336/887) թվականը: Նրանք նույնպես Աշոտ Ա-ին վերագրում են 5 տարվա գահակալություն: Աշոտ Բագրատունու թագավոր հռչակվելու վերա երյալ տեղեկություն է պահպանել Մովսես Դասխուրանցին. «Յերեք հարիւր երեսուն ն վեց թուին (887) եղն Աշոտի Բագրատունւոյ նստուցանել զաթոռ թագաւորութեանն իւրոյ ի մէջ Հայաստանեայց...: Ապա արեպաշտն Համամ որ ն Աղուանից եղն թագաւոր, նոյնպէս զկործանեալ թագաւորութիւն տանս Աղուանից նորոգեաց, որպէս Աշոտ Բագրատունի` զՀայոց թագաւորութիւնն. այսք ի միում ժամանակի գործեցան»2: Վերջին տեղեկության հետ կապված՝ Ա. Հակո յանը հիմնավոր կերպով ցույց է տվել, որ այն ընդմիջարկություն է. Համամի կողմից Աղվանից թագավորության վերականգնումը տեղի չի ունեցել Աշոտի կողմից Հայոց թագավորության վերականգնման հետ միաժամանակ, ն որ այնտեղ հստակ նշված է եղել վերականգնման տարին` 893 կամ 894 թվականը3: Մովսես Դասխուրանցու տեղեկության արժեքը հատկապես կարնորվում է այն իրողությամ , որ իր աշխատության այս հատվածը

Տե՛ս «Ջամ ռ, Գիրք, որ կոչի յիշատակարան արձանացուցիչ, հայելի եւ պարունակող նաւից որպիսութեանց Սր ոյ Աթոռոյս, եւ իւրոց շրջակայից վանօրէիցն, շարագրեցեալ Սիմէօնէ Կաթուղիկոսէ», Վաղարշապատ, 1873, գլ. Բ: Տե՛ս Մովսէս Կաղանկատուացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի, նագիրը՝ Վ. Առաքելյանի, Ե., 1983, էջ 335: Տե՛ս А. Акопян, Албания-Алуанк в греко-латинских и древнеармянских источниках, Е., 1987, էջ 203-210:

շարադրելիս պատմիչն օգտվել է խնդրո առարկա իրադարձությունների ժամանակակից Մաշտոց Եղիվարդեցու (հայոց կաթողիկոս` 898 թ.)` մեզ չհասած պատմական երկից1: Աշոտ Ա-ի վերա երյալ տեղեկությունների առատությամ ու ազմազանությամ աչքի է ընկնում հատկապես ստուգապատում մատենագիր Ասողիկի աշխատությունը: Պատմիչը հայոց թվականի սկզ նավորումը դնում է 553 թվականին, սակայն ստորն կտեսնենք, որ հայոց թվականի հետ կապված նրա ոլոր հաշվարկները կատարված են` սկսելով 551 թվականից: Պատմիչը սկզ ում հաղորդում է, որ խալիֆայի կողմից Աշոտն իշխանաց իշխան է կարգվել հայոց ՅԺԱ (331) թավականին, այսինքն` 862 թվականին2: ՅԺԱ թվականին Աշոտը կարգվեց իշխանաց իշխան ն իշխեց 25 (ԻԵ)3 տարի` մինչն հայոց ՅԼԶ (336/887) թվականը4: Ապա անդրադառնալով իր իսկ խոսքերով Հայոց թագավորության երրորդ նորոգմանը Բագրատունիների կողմից` Ասողիկը հավելում է, որ այն տեղի է ունեցել «ի ձեռն Աշոտոյ Բագրատունւոյ, որ եղեւ յաւուրս Վասլի Յունաց թագաւորին եւ կամակցութեամ նորին յՅԼԶ (336/887) թուականութեանս Հայոց, եւ ի գալստենէ Փրկչին մերոյ Տեառն Աստուծոյ ամք ՊՁԸ (888), յաւուրս Տեառն Գէորգայ յԺԲ (12) ամի հայրապետութեան նորա»5: Պատմիչը հավելում է, որ Աշոտը «նախքան զթագաւորութիւնն երեսնամեայ ժամանակաւք իշխան եւ իշխանաց իշխան եղեալ Հայոց եւ Վրաց»6: Ի վերջո, ամփոփելով Աշոտ Բագրատունու վերա երյալ իր հիշատակությունները, պատմիչն ավելացնում է, որ «այս Աշոտ կեցեալ ամս ԼԲ (32)7, թագավորեալ ամս Ե (5)` մահուամ փոխի առ Քրիստոս»8:

Տե՛ս Ա. Յակո եան, Պատմա-աշխարհագրական եւ վիմագրագիտական հետազօտութիւններ (Արցախ եւ Ուտիք), Վիեննա-Երեւան, 2009, էջ 270-272: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 729: Այլ ձեռագրերում` ամս 27: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 709-710: Նույն տեղում, էջ 740: Նույն տեղում: Այլ ձեռագրերում` ԻԱ (21) տարի: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 741:

Պատմիչի հաղորդումներից քաղում ենք հետնյալ տեղեկությունները. ա. Աշոտ Բագրատունին իշխանաց իշխան է դարձել 862 թվականին, . նա իշխանաց իշխան է եղել 25 տարի` մինչն 887 թվականը, գ. նա թագավոր է հռչակվել Բարսեղ Ա-ի օրոք ն նրա կամակցությամ հայոց 336/887 թ. ն փրկչական 888 թվականին, դ. նրա թագավոր դառնալը համընկել է Հայոց Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի աթոռակալության 12-րդ տարվան, ե. նա 30 տարի իշխան ն իշխանաց իշխան է եղել (պատմիչը նան 32 տարի է նշում), զ. նա թագավորել է 5 տարի, է. Սմ ատը թագավոր է դարձել հայոց ՅԽ (340/891) թվականին1: Պատմիչի հաղորդումներն աչքի են ընկնում ժամանակագրական կուռ կառուցվածքով: Նա համոզված է, որ Աշոտի թագավորության սկիզ ը 887 թվականն է, ն հստակորեն նշում է, որ նա իշխանաց իշխան է դարձել 862 թ., իշխել 25 ն թագավորել 5 տարի: Հաշվելով Աշոտի` իշխան դառնալու 855 թվականից, ամեն ինչ համընկնում է: Աշոտի` իշխան ն իշխանաց իշխան լինելու տնողությունը 32 տարի է, ինչպես նշում է պատմիչը: Ն. Ադոնցը կարծիք է հայտնել, որ «Աշոտ կեցեալ ամս ԼԲ» հաղորդումը խեղաթյուրված է, որովհետն Աշոտը ավելի երկար է ապրել2: Մեր կարծիքով՝ այն խեղաթյուրված չէ, ավելին` տեքստում ացակայում են «իշխան ն իշխանաց իշխան» առերը, որոնք հավելելու դեպքում կստանանք «Աշոտ |իշխան ն իշխանաց իշխան| կեցեալ ամս ԼԲ»: Խնդիրն այն է, որ Ասողիկն օգտվել է տար եր հեղինակներից ն, քանի որ Աշոտի թագավորության առաջին թվական է համարել 887-ը, հետո հաշվարկ է կատարել ն 30 տարին դարձրել 32, որպեսզի Աշոտի իշխանության առաջին տարին լինի 855 թ., այլապես հաշվարկում եր1

Նույն տեղում: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 473:

կու տարվա սխալ էր առաջանալու: Պատահական չէ, որ նույն հաշվարկն առկա է նան Կիրակոս Գանձակեցու երկում, չնայած վերջինս Աշոտի թագավորության սկզ ի այլ թվական է նշում: Ասողիկի տեղեկություններում առկա են նան որոշ անհամապատասխանություններ: Եթե Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսը աթոռակալել է 876 թ. սկսած, նրա հայրապետության 12-րդ տարին 887/888 թվականն է: Սակայն այստեղ նս պատմիչը հավատարիմ է իր իսկ ներկայացրած ժամանակագրությանը: Ըստ նրա` Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի նախորդը` Զաքարիա Ա Ձագեցի կաթողիկոսն աթոռակալել է` սկսած հայոց ՅԲ (302/853) թվականից 22 տարի` մինչն հայոց ՅԻԴ (324/875) թվականը1: Պետք է նշել, որ Զաքարիա Գ Ձագեցուն Հովհաննես Դրասխանակերտցին նս վերագրում է 22 տարվա հայրապետություն2, մինչդեռ Թովմա Արծրունին` 18 տարի3` սկսած հայոց 303/304 (854-855) թվականից, քանի որ նրա գահակալության 3-րդ տարին, ըստ պատմիչի` հայոց 306 (857) թվականն էր4: Ասողիկի ժամանակագրության համաձայն` Զաքարիա Ա Ձագեցուն փոխարինած Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի աթոռակալության 12-րդ տարին հենց 887 թվականն է: Պատմիչի տեղեկությունների մեջ գլխավոր հակասությունը վերա երում է այն նշմանը, թե Աշոտ Բագրատունին թագավոր է հռչակվել 887 թ., ն դա տեղի է ունեցել Բարսեղ Ա-ի օրոք, որը մահացել է 886 թվականին: Այդ հույժ կարնոր խնդրի պարզա անմանը մանրամասնորեն կանդրադառնանք ստորն: Վարդան վարդապետը հաղորդում է, որ Գնորգ կաթողիկոսի աթոռակալության ժամանակ «ընդարձակեալ մեծին Աշոտի ի Վիրս ն Աղուանս, ն զԿաւկասայինսն հնազանդեալ, ն չէր ինչ պակաս` այց ի թագէ»5: Աշոտ Բագրատունին, փաստորեն, Այսրկովկասյան երկրներին տիրել է նախքան թագավոր դառնալը: Պատմիչը նշում է, որ Աշո1

Տե՛ս Ասողիկ, էջ 710: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 442: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 338: Նույն տեղում, էջ 312: Վարդան վարդապետ, էջ 85:

տը գահ է արձրացել հայոց 336 թ. (887) ն փրկչական 888 թ.` Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի գահակալության 12-րդ տարում ն թագավորել 5 տարի1: Աշոտ Բագրատունու գահակալությանը խիստ համառոտ անդրադարձել է նան Մխիթար Անեցին: Նա նշում է. «Աշոտ` ԼԶ: Սա ԼԱ ամի իշխանութեան իւրոյ թագաւորեաց Հայոց ի Բագրատունեաց»2: Մեկ այլ տեղում Մխիթար Անեցին տեղեկացնում է, որ «նան Վասիլ առաքէ նմա (իմա՛ Աշոտին-Ա. Ե.) թագ` լինել իշխանաց իշխան ՅԼԶ թվին»3: Այս տեղեկություններից հեռուն գնացող եզրակացություններ կատարելն անհնար է: Այն նման է Սամվել Անեցու հիշատակությանը: Միակ տար երությունն այն է, որ Մխիթար Անեցին Աշոտի գահ արձրանալը տեղադրում է նրա իշխանության ոչ թե 32-րդ, այլ 31-րդ տարում: Եթե թեականորեն Աշոտ Բագրատունու իշխանության սկիզ համարենք 855 թվականը, ապա կստացվի, որ նա գահ է արձրացել 886 թ. ն վախճանվել` 891 թվականին: Մինչդեռ հայոց 887 թվականի հիշատակությունը ցույց է տալիս, որ պատմիչը Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալու տարի է համարում հենց 887 թվականը: Այժմ հարկ ենք համարում դարձյալ անդրադառնալ այն իրողությանը, որ Շապուհ Բագրատունու պատմական երկից օգտվել են Ասողիկը, Սամվել Անեցին, Կիրակոս Գանձակեցին ն Վարդան վարդապետը: Ասողիկն ու Վարդան վարդապետը Աշոտ Բագրատունու` թագավոր հռչակելու տարեթիվ են համարում հայոց 336 (887/888) թվականը: Մեր քննությունը ցույց տվեց, որ, ամենայն հավանականությամ , նույն թվականն է նշում նան Սամվել Անեցին: Շապուհ Բագրատունու աշխատությանը ծանոթ հեղինակներից միայն Կիրակոս Գանձակեցին է, որ Աշոտ Բագրատունու` գահ արձրանալու տարի է համարում 885 թվականը: Այս ամենից մեծ հավանականությամ կարող ենք խեցնել, որ Շապուհ Բագրատունու երկում որպես Աշոտ Բագրատունու` թագավոր հռչակվելու տարեթիվ նշված է եղել հայոց

Նույն տեղում, էջ 85-86: Տե՛ս Մխիթար Անեցի, Մատեան աշխարհավէպ հանդիսարանաց, աշխատասիրությամ Հ. Մարգարյանի, Ե., 1983, էջ 67: Նույն տեղում, էջ 121:

336 (887/888) թվականը: Այդ նույն թվականը, ինչպես տեսանք, առկա է նան խնդրո առարկա իրադարձությունների մեկ այլ ժամանակակցի` Մովսես Դասխուրանցու երկում: Անհրաժեշտ է նշել, որ ձեռագրերից մեկում հիշատակված է, թե Համամը մասնակցել է Աշոտ Բագրատունու թագադրությանը ն ի ր օծել ու օրհնել նրան1: Պարզ է, որ Համամի մասնակցությունն Աշոտ Բագրատունու թագադրությանը ոչ միայն հնարավոր էր, այլն պարտադիր, իսկ ինչ վերա երում է նրա կողմից օծում ն օրհնություն կատարելուն, ապա դա անհնար էր, քանի որ նման արարողություններն իրականացնում էր ն խնդրո առարկա դեպքում իրականացրել է հայոց կաթողիկոսը2: Վերնում երված աղ յուրների հեղինակները, ացառությամ Հովհաննես Դրասխանակերտցու ն Թովմա Արծրունու, ապրել ն ստեղծագործել են Աշոտ Ա-ից երկար ժամանակ հետո, ուստի վերջինիս գահ արձրանալու թվականի վերա երյալ նրանց հիշատակությունները, ինչպես նշեցինք, միանշանակ ընդունվել չեն կարող: Ն. Ադոնցն ընդհանրապես, հաշվի առնելով այն, որ Հովհաննես Դրասխանակերտցին զերծ է մնում ժամանակագրական նույթի տեղեկություններ հաղորդելուց, խնդրո առարկա թեմայի քննության համար հիմնական աղ յուր համարում է Թովմա Արծրունու աշխատությունը3: Աշոտի` գահ արձրանալու ն թագավորության տարիների վերաերյալ կարնոր տեղեկություններ են պահպանվել նան հայկական տար եր հիշատակարաններում ու ժամանակագրություններում: Ըստ որում` այս աղ յուրներում, կապված Աշոտ Ա-ի թագավորության տարիների քանակի հետ, պատկերն այլ է: Ի սկզ անե նշենք, որ անհայտ է, թե որ թվականից են այդ ժամանակագրությունների ու հիշատակարանների հեղինակները սկսել հայոց թվականի հաշվարկը` 551, թե 553 թվականից: Այդ կարելի է ճշտել այնտեղ երված տար եր թվականների համադրության միջոցով:

Տե՛ս «Մայր Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարանի», հ. Ա, կազմեցին Օ. Եգանյան, Ա. Զեյթունյան, Փ. Այնթափյան, Ե., 1965, էջ 40: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 443: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 474:

Ժամանակագրությունների ու հիշատակարանների առաջին խում ն Աշոտ Բագրատունու թագավորության սկիզ է համարում հայոց ՅԼԳ (333/884) թվականը: Պահպանվել է հիշատակություն` Աշոտ Ա-ի 5 տարի թագավորելու վերա երյալ: Աշոտ Ա-ի թագադրության թվականի վերա երյալ պահպանվել է մեկ մանրամասն տեղեկություն` տարեթվով ն ամիս ու ամսաթվով: Մատենադարանի ձեռագիր Ավետարաններից մեկում պահպանվել է Գրիգոր Մաշկնորի անունով գրված մի հիշատակարան, որտեղ նշված է. «Գրեցաւ ի սկիզ ն թագաւորութեան Բագրատունեաց Աշոտոյ, ձեռամ անարժան Գրիգոր Մաշկնորի, ի ժամանակս հայրապետութեան Գէորգա կաթողիկոսին, որ օծեաց զԱշոտ թագաւոր Հայոց, ի թվին մերում ԳՃԼԳ (333/884) ն քաղոց ամսոյ Ժ, ի անուն սր ոյն Սքանչելագործին վանից»1: Փաստորեն՝ Աշոտը Հայոց թագավոր է օծվել 884 թ. օգոստոսի 26-ին: Ի՞նչ կստացվի, սակայն, եթե 884 թվականից հետ գնանք այն 30 տարին, եր Աշոտը եղել է իշխան ու իշխանաց իշխան: Կստացվի, որ նա սկսել է իշխել 855 թվականից, որը ճշգրիտ է: Գրիգոր Մաշկնորի տեղեկությունը հաստատվում է ժամանակագրություններից մյուսում պահպանված տեղեկությամ . «Թուին ԳՃԳ (303) Աշոտ չորրորդ Բագրատունի, որ է որդի Սմ ատայ երկրորդի, թագաւոր ամս ԼԱ (31): ...Թուին ԳՃԼԳ (333/884) Աշոտ չորրորդ Բագրատունի, ...թագաւորեաց ամս Ե (5)»2: 31 տարվա թագավորության հիշատակությունը սր ագրելի է որպես տեղեկություն Աշոտ Բագրատունու իշխանության շրջանի վերա երյալ: Հայոց ՅԼԳ կամ ԳՃԼԳ (333/884) թվականին Աշոտի գահ արձրանալու վերա երյալ տեղեկություններ են պահպանվել նան մեկ այլ ժամանակագրության մեջ3: Հիշատակարանների ն ժամանակագրությունների մյուս խմ ում որպես Աշոտ Ա-ի թագավորության առաջին տարի նշված է հայոց ՅԼԴ (334/885) թվականը: Ըստ որում` հարկ է ի նկատի ունենալ, որ

«Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (Ե-ԺԲ դարեր)», աշխատասիրությամ Ա. Մաթնոսյանի, Ե., 1988, էջ 38-39: «Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼդդ.)», հ. Լ, էջ 256: Նույն տեղում, էջ 258:

այս խմ ի աղ յուրներում Աշոտ Ա-ին վերագրվում է 7 տարվա թագավորություն՝ ացառությամ մեկի, որտեղ նշված է 5 տարի: Ժամանակագրություններից մեկում ասվում է, որ «ի թվին ՅԼԴ (334/885) թագաւորեաց Աշոտ Բագրատունի: Եվ լինի ի առնալոյ թագաւորութէնէն Արշակունեաց մինչն ի թագաւորութիւնն Բագրատայ ՆԼԴ (434): Այս Աշոտ Լ (30) ամ իշխանաց իշխան եղաց ն Է (7) ամ թագաւոր ն փոխեցաւ ի Քրիստոս»1: Աշոտի մահը, եթե հաշվենք 885 թվականից, ընկնում է 891/892 թ.: Սակայն նկատենք, որ, Աշոտի իշխանաց իշխան հռչակվելու 862 թվականին գումարելով 30 տարի, կստանանք ոչ թե ժամանակագրությունում նշված 885 թ., այլ 892 թ., իսկ վերջինիս էլ` թագավորության 7 տարին` 899 թ.: Ժամանակագրությունը զգալիորեն խեղաթյուրված է, ն Աշոտ Բագրատունու իշխանաց իշխան եղած ժամանակաշրջանում, փաստորեն, ընդգրկված են նան նրա իշխանության 7 տարիները (855-862): Մեկ այլ ժամանակագրության մեջ նշված է, որ «Աշոտ ...թագաւորեաց ամենայն Հայոց ամս Է (7). ն նախքան զթագաւորն Հայոց ն Վրաց իշխանաց իշխան կացուցեալ ամս Լ (30)»2: Անանուն մի ժամանակագրության մեջ Աշոտ Ա-ի թագադրությունը թվագրված է հայոց 334 թվականով (885), իսկ թագավորության տարիների քանակը նշված է 53: Հիշատակարանների ն ժամանակագրությունների մի խում էլ Աշոտ Ա-ի թագավորության առաջին տարի է համարում հայոց 336 թվականը (887): Այստեղ առկա են Աշոտ Ա-ի թագավորությանը վերագրվող թե՛ 5 ն թե՛ 7 տարիների վերա երյալ հիշատակություններ: Սանահինի վանքի հիշատակարանում Աշոտ Ա-ի թագավորության սկիզ է դիտարկվում Քրիստոսի գալստյան կամ փրկչական ՊՁԸ (888) ն Հայոց թվականության ՅԼԶ (336/887) թվականը4: Հիշատակա1

«Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼդդ.)», հ. ԼԼ, կազմեց Վ. Հակո յան, Ե., 1956, էջ 129: Գոյություն ունի նան Աշոտ Ա-ի թագադրության թվականի տարընթերցում` «ի թուին ԳՃԼԳ (884)» (նույն տեղում): Նույն տեղում, էջ 501: Տե՛ս «Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼդդ.)», հ. Լ, էջ 384: «Յիշատակարան Սանահնոյ վանից (Սանահինի քէօթուկը)», աշխատասիրութեամ Պ. Մուրադեանի, Ս. Էջնիածին, 2007, էջ 49-50:

րանի մի մասն արտագրված է Ասողիկից1: Սակայն մյուս պար երության մեջ գրված է հետնյալը. «Այս Աշոտ կացեալ ամս ԻԱ. (21) եւ թագաւորեալ ամս Է. (7) փոխի մահուամ առ Քրիստոս: Իսկ զկնի Աշոտոյ ՅԽ. (340/891) թուականին թագաւորէ Սմպատ որդին նորա, տիրելով ոլոր հայրենեաց իւրոց Հայոց եւ Վրաց եւ ժառանգելով զքաղաքս հակառակորդաց»2: Չնայած այստեղ նս կա հարազատություն Ասողիկի համապատասխան հատվածի հետ, կա նան տար երություն: Աշոտը իշխել է 21 ն թագավորել 7 տարի: Սակայն, 7 տարի հավելելով Աշոտի գահակալության սկիզ համարվող 887 թվականին, կստանանք 893/894 թ., որը սխալ է: Սխալ է նան իշխելու վերա երյալ նշված 21 տարին: Հնարավոր է նան այլ մոտեցում նշված տեղեկություններին: Եթե հիմք ընդունենք, որ Աշոտը, ըստ հիշատակարանի, վախճանվել է 891 թ., ն հետհաշվարկ կատարենք թագավորության 7 տարիները, կհասնենք 884 թ., եր , ըստ Գրիգոր Մաշկնորի տեղեկության, նա օծվել է Հայոց թագավոր: Այդ թվականից հետհաշվարկ կատարելով 21 տարի, կհասնենք 863 թ., եր Աշոտը նոր էր միայն հռչակվել իշխանաց իշխան: Փաստորեն՝ խոսքը կարող է լինել Աշոտի իշխանաց իշխանության տարիների վերա երյալ: Պետք է նշել, որ Աշոտի 21 տարվա իշխանության մասին ակնարկ կա նան Ասողիկի աշխատության որոշ ձեռագրերում3: Կարելի է ենթադրել, որ Սանահինի վանքի հիշատակարանում ի մի են երված Աշոտ Բագրատունու իշխանության ն գահակալության վերա երյալ մի քանի աղ յուրների տեղեկությունները, սակայն չի իրականացվել հակասող տեղեկությունների հաշտեցում: Մեկ այլ հիշատակարանում նշված է, որ «թագաւորէ Հայոց Աշոտ ամս Ե. (5): Հայ թվական ՅԼԶ (336/887) էր»4: Դավիթ Բաղիշեցու կազմած ժամանակագրության մեջ նշված է, որ «թագաւորեաց Աշոտ, յետ ԼԱ (31) ամի իշխանութեան իւրոյ... թվին ՅԼԶ (336/887) ն ի գալստենէ Փրկիչին ամք ՊՁԸ (888), ի հայրապե1

Հմմտ. «Յիշատակարան Սանահնոյ վանից», էջ 49-50 ն Ասողիկ, էջ 158: «Յիշատակարան Սանահնոյ վանից», էջ 50: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 740: «Յիշատակարանք ձեռագրաց», կազմ. Գարեգին Ա Կաթողիկոս, հ. Ա (Ե. դարից մինչեւ 1250 թ.), 48 նմանահանութիւններով, Անթիլիաս, 1951, էջ 87:

տութեան Գէորքեայ ԺԲ (12) ամս, ... ի առնալոյ թագաւորութեան Արշակունեաց ամք ՆԼԴ (434): Եւ կացեալ սա թագաւոր ամս Է (7) վաղճանի»1: Այս տեղեկության մեջ նույնպես առկա են վերնում երված գրեթե ոլոր ժամանակագրական հակասությունները, քանի որ հեղինակը պարզապես անաքաղությամ է զ աղվել: Սակայն, ըստ նրա, Աշոտը թագավորել է 7 տարի, որը կարնոր է: Բանաքաղն այստեղ հիմք է ընդունել Աշոտի գահակալության տարիների վերա երյալ ամենատարածված տեղեկություններից մեկը` առանց նկատելու, որ այն հակասում է իր իսկ կողմից հաղորդվող մնացյալ տեղեկություններին: Խնդիրն այն է, որ նա Աշոտի գահակալության սկիզ է համարում 887 թվականը, որին, եթե գումարենք 7 տարի, կհասնենք 893/894 թ., որը սխալ է: Անհրաժեշտ է հավելել, որ, ըստ «Յայսմաւուրք»-ի` Աշոտ Ա-ի հիշատակի (վախճանի) օրը նշվել է մարերի ամսի 21-ին2: Խնդրին անդրադարձած Ղ. Ալիշանը ն Մ. Օրմանյանը, ինչպես կտեսնենք, այդ տեղեկության հիման վրա կարծիք են հայտնել, որ Աշոտ Ա-ն վախճանվել է հայոց ՅԼԹ թվականի մարերի 20-ին կամ 21-ին, այսինքն` 891 թ. փետրվարի 1-ին կամ 2-ին: Այստեղ հարկ է նշել մի կարնոր իրողություն: Վերնում երված ն ոչ մի աղ յուրում՝ ացառությամ ՃԼԼԼԼ դ. հեղինակ Սիմեոն Երնանցի կաթողիկոսի երկի, Աշոտի թագադրությունը հայոց 335 թ. (886 թ. ապրիլ-887 թ. ապրիլ3) նշված չէ: Հավանական չէ այն, որ, եթե իրոք նա թագադրվել է այդ թվականին, աղ յուրները կարող էին այն լիովին շրջանցել: Միակ ացառությունը կարող է լինել այն, որ հայոց 334 թվականը սկսվել է 885 թ. ապրիլին ու ավարտվել 886 թ. ապրիլին, այսինքն` Աշոտը կարող էր թագադրված լիներ 886 թ. առաջին չորս ամիսների ընթացքում, մանավանդ, որ կենդանի էր Բարսեղ Ա-ն, որի կամակցությամ Աշոտը հռչակվել է թագավոր:

«Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼդդ.)», հ. ԼԼ, էջ 336: Տե՛ս «Յայսմաւուրք», էջ 233-234: Այս ն հետագա հաշվարկները կատարված են ըստ Բ. Թումանյանի տոմարական հաշվումների աղյուսակների |տե՛ս Բ. Թումանյան, Տոմարական հաշվումներ,«Տեղեկագիր (հաս. գիտ.)», 1964, թիվ 5, էջ 55-60|:

Աշոտ Բագրատունին «Քարթլիի մատյան»-ում 860-ական թթ. վերջերին հիշատակվում է որպես թագավոր: Վրացական աղ յուրը հաղորդում է, որ Կղարջքի Բագրատունիներից Գվարամն Աշոցքը « աժին հանեց իր կնոջ եղ որը` հայոց արքային»1: Ըստ որում` այդ իրադարձությունը վերա երում է կամ նախքան 870 թ. տեղի ունեցած դեպքերին կամ հենց 870 թվականին, քանի որ դրանից անմիջապես հետո` 870 թ., ըստ վրացական աղ յուրի հաղորդած տեղեկությունների ժամանակագրական հերթականության` մահացել է Գվարամի եղ այր Ատրներսեհը2: Աշոտ Բագրատունու իշխանության ն թագավորելու վերա երյալ տեղեկություններ են պահպանվել նան Միքայել Ասորու «Ժամանակագրութիւն» աշխատության մեջ: Նա հաղորդում է, որ Աշոտն իշխել է 40 տարի, իսկ Սմ ատ Ա-ն թագավորել է հայոց 339 թվականից (890 թ. ապրիլ-891 թ. ապրիլ) սկսած` 22 տարի: Ժամանակագիրը տեղեկացնում է նան, որ Սմ ատի թագավորության 22-րդ տարում, որը հայոց 360 (911-912) թվականն էր, Ատրպատականի ամիրա Յուսուֆը ներխուժեց Հայաստան: Նույն թվականին էլ Միքայել Ասորին դնում է Սմ ատ Ա-ի մահը3: Այն, որ Աշոտի իշխանության 40 տարիների հիշատակությունն աղավաղման հետնանք է, կասկածից դուրս է: Մյուս կողմից, Աշոտի իշխան ն իշխանաց իշխան եղած շրջանի վերա երյալ սկզ նական 30 տարիների հիշատակությունը խեղաթյուրվել է: Իսկ Աշոտ Ա-ի մահը հայոց 339 թվականին հայտնի է հայկական աղ յուրներից: Քանի որ Սմ ատ Ա-ի գահակալության 22 տարիները, որոնց վերա երյալ հիշատակությունը վերցված է, հավանա ար, Հովհաննես Դրասխանակերտցուց4, նա գումարել է 339 թվականին, Հայոց թագավորի գահակալության 22-րդ տարին նույնացել է հայոց 360 թվականին:

«Քարթլիի մատյան», թարգմ. Վ. Մարտիրոսյան, Հ. Մկրտումյան,-«Լրա եր (հաս. գիտ.)», 1989, թիվ 9, էջ 63: Նույն տեղում, էջ 64: Տե՛ս “Շհոօոiզսօ մօ Խiօհօ1 1օ Տ7ոiօո քճtոiճոօհօ 1ճօօԵitօ D’Ճոtiօօհօ (1166-1199)”, Քմitծօ քօսո 1ճ քոօոiծոօ fօiտ օt tոճմսitօ օո fոճոծճiտ քճո 1.-8. ՇհճԵօt, t. 111, Քճոiտ, 1905, էջ 514-516: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 506:

Ցավոք, յուզանդական ն արա ական աղ յուրներն Աշոտ Բագրատունու թագադրման հանգամանքների մասին լռում են: Ամփոփելով Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալու ն թագավորության տարիների վերա երյալ սկզ նաղ յուրների հաղորդած տեղեկությունների քննությունը` կարող ենք նշել, որ երկու դեպքում էլ հիշատակությունները ազմազան են: Աշոտի` գահ արձրանալը թվագրված է 884, 885 կամ 887 թվականներով, իսկ թագավորության տնողությունը` 4, 5 կամ 7 տարի է: Վերոհիշյալը հետազոտողների առջն քննության հսկա դաշտ է ացում, ուստի ն զարմանալի չէ տեսակետների ազմազանությունը` հիմնված վերոհիշյալ տեղեկություններից մեկի, դրանց մի մասի կամ ամ ողջի համադիր վերլուծության վրա: Աշոտի` 4 տարի թագավորելու մասին խոսում է միայն խնդրո առարկա դեպքերի ժամանակակից Թովմա Արծրունին: Բագրատունի առաջին թագավորի գահակալությունը 884 թվականով թվագրող աղ յուրներում գրեթե չի խոսվում նրա թագավորության տարիների վերա երյալ, ն միակ հիշատակության մեջ նրան վերագրվում է թագավորության 5 տարի: Բագրատունյաց թագավորության հիմնադրումը 885 ն 887 թվականներով թվագրող աղ յուրներում Աշոտ Ա-ին վերագրվում է 5 ն 7 տարվա թագավորություն, ըստ որում` առաջինները պահպանել են թագավորության 5 տարիների վերա երյալ 4 ն 7 տարիների վերա երյալ 2 հիշատակություն, իսկ երկրորդները` թագավորության 5 ն 7 տարիների վերա երյալ երկուական հիշատակություն: Աշոտ Ա-ի` 7 տարի թագավորելու վերա երյալ հիշատակություն կա նան մի ժամանակագրության մեջ, որտեղ ացակայում է նրա` գահ արձրանալու թվականը: Արձանագրենք, որ աղ յուրներում Աշոտ Բագրատունու` 886 թ. (հայոց ՅԼԵ թվական) գահ արձրանալու վերա երյալ, ացի ուշ շրջանի հեղինակ Սիմեոն Երնանցու հաղորդումից, այլ տեղեկություն չկա: Չկա հիշատակություն նան նրա` 6 տարի թագավորելու մասին:

Գլուխ Բ

ԱՇՈՏ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՈՒ ԹԱԳԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱԿԱՆԻ

ԵՎ ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻ ՀԱՐՑԸ

ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալու թվականի ն գահակալության տարիների հարցին անդրադարձել են ազմաթիվ հետազոտողներ, ոմանք` մանրամասնորեն, ոմանք` հպանցիկ, ոմանք էլ` ուղղակի նշելով որնէ թվական: Ուսումնասիրողների մի խում Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալու թվականի ճշգրտման համար հիմք են ընդունում Գրիգոր Մաշկնորի տեղեկությունը: Գ. Հովսեփյանը Գրիգոր Մաշկնորի տեղեկության հիման վրա առաջարկում է վերանայել Աշոտ Ա-ի թագավորության սկիզ ը` այն համարելով 884 թվականը1: Հ. Բարթիկյանը ժխտում է Բյուզանդիայի կայսրից Աշոտ Բագրատունու ստացած թագի վարկածը` նշելով, որ նման թագ չի եղել, իսկ Աշոտ Ա-ն իրեն հռչակել է Հայոց թագավոր 884 թ. օգոստոսի 26-ին2: Գ. Գրիգորյանը նս կարծում է, որ Աշոտը գահ է արձրացել 884 թ. օգոստոսի 26-ին3: Վ. Հակո յանը նշում է, որ Գրիգոր Մաշկնորի հիշատակարանում նշված Հայոց ԳՃԼԳ (333) թվականի քաղոց ամսվա 10-ը համապատասխանում է օգոստոսի 26-ին, որը եղել է չորեքշա թի: Ըստ ուսումնասիրողի` չորեքշա թի օրերին, ի նշան Քրիստոսի մատնության, հայոց եկեղեցին արգելում էր պատարագ մատուցելը: Դրա հիմքով նա փորձում է պատասխանել այն հնարավոր կասկածներին, թե արդյո՞ք նման մի օր տեղի կունենար թագավորի օծումը4: Հովհաննես Դրաս1

Տե՛ս «Յիշատակարանք ձեռագրաց», հ. Ա, էջ 82-84: Տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Բյուզանդիան ն հայ պետականությունը Ճ-ՃԼ դդ.,-«Լրա եր (հաս. գիտ)», 1996, թիվ 1, էջ 17-29: Տե՛ս Գ. Գրիգորյան, Տարոնի Բագրատունիների ֆեոդալական իշխանությունը ԼՃ-Ճ դարերում, Ե., 1983, էջ 116: Տե՛ս «Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼդդ.)», հ. ԼԼ, էջ 156-157:

խանակերտցին այս մասին գրում է. «...մեծ հայրապետն Գէորգ ն զհոգնոր օրհնութեանցն գովութիւնս աստուածայինս ի վերայ կատարեալ փոխանակ օծման սրուակի իւղոյն պսակէն զնա թագաւոր ի վերայ Ասքանազեան ազգին»1: Մ. Օրմանյանը նշում է, թե կարծես «լոկ աղօթք ն օրհնութիւն կատարուած է` ն ոչ օծում»2: Վ. Հակո յանը հավելում է, որ Հովհաննես Դրասխանակերտցու ցուցումը Գրիգոր Մաշկնորի տեղեկությունը դարձնում է հիմնավոր, այսինքն` օրը, իրոք, եղել է չորեքշա թի ն պատարագ չեն մատուցել: Ուստի նա անիմաստ է համարում ԳՃԼԳ թվականը համարել խեղաթյուրված ն սր ագրել ԳՃԼԴ-ի (885)3, եր քաղոց ամսվա 10-ը հինգշա թի էր: Ի հիմնավորումն Աշոտ Բագրատունու` 884 թ. թագավոր հռչակվելուն, նա մեջ երում է նս երկու հիշատակարան, որտեղ իշխանաց իշխանի թագավոր հռչակվելը թվագրված է Հայոց 333 թվականով4: Դրա հիման վրա Վ. Հակո յանը կարծիք է հայտնում, որ Կիրակոս Գանձակեցու ն Ստեփաննոս Օր ելյանի կողմից հիշատակվող` Աշոտի թագադրության ՅԼԴ (334/885) թվականը սր ագրելի է ՅԼԳ (333/884)-ի5: Այնուհետն, նա հիմնավոր է համարում այն, որ, ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու, Աշոտ Ա-ն դաշինք է կնքել Բյուզանդիայի Բարսեղ կայսեր հետ, որը մահացել է 886 թ. մայիսի 11-ին կամ այլ հաշվարկով` օգոստոսի 29-ին: Մյուս կողմից, նա տեղին նշում է, որ թեն Հովհաննես Դրասխանակերտցու կողմից հիշատակված, Աշոտին թագ երող ոստիկան Իսա ի ն աշ-Շայխ աշ-Շայ անին մահացել է 882/883 թ., սակայն թագը կարող էր երել հենց նա, քանի որ պատմիչի վկայությունից երնում է, որ նա այն երել է նախքան թագադրության արարողությունը: Ինչ վերա երում է Ասողիկի ն Վարդան վարդապետի կողմից նշվող` թագադրության ՅԼԶ (887) թվականին, ապա նա այդ հաղորդումները հակադրում է Վարդան վարդապետի այն տեղեկությանը, որ

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 443: Տե՛ս Մ. Օրմանեան, նշվ. աշխ., էջ 991: Տե՛ս «Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (Ե-ԺԲ դարեր)», էջ 39, ծանոթ. 1: Տե՛ս «Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼդդ.)», հ. Լ, էջ 256, 258, 260 (ծանոթ. 16, 18): Նույն տեղում, հ. ԼԼ, էջ 158:

թագադրությունը տեղի է ունեցել Բարսեղ Ա կայսեր օրոք, ավելին, կայսրը թագ է ուղարկել Աշոտին: Ըստ նրա` պատմիչների նշած թվականը սխալ է1: Վ. Հակո յանը նան խոսում է այն իրողության մասին, որ Աշոտ Բագրատունին դարձել էր 862 թ. սկսած երկրի փաստական տեր ու տիրական, եր հռչակվեց իշխանաց իշխան2: Պատահական չէ, որ մի քանի պատմիչներ Արշակունյաց թագավորության կործանումից (428) մինչն Բագրատունիների թագավորության ստեղծումը հաշվում են 434 տարի3: Թագավորության վերականգնման թվական է դառնում 862-ը: Սրա հետ է կապված նան այն, որ Աշոտ Բագրատունու կինը` Կատրանիդեն, Գառնիի 879 թ. արձանագրության մեջ կոչվում է հայոց թագուհի4: Բացի այդ՝ պետք է նշել, որ Աշոտ Բագրատունին այնքան ինքնիշխան էր դարձել երկրի ղեկավարման գործում, որ նույնիսկ 878 թ. վտարեց Մուհամմադ ի ն Խալիդ (ըստ Թովմա Արծրունու` Ահմադ որդի Հալթի) ոստիկանին5: Նա ի վերջո հիմնավորված է համարում Աշոտ Բագրատունու թագադրության` 884 թ. օգոստոսի 26-ին տեղի ունեցած լինելը6: Հետազոտողը, սակայն, չի խոսել այն մասին, որ Աշոտի թագադրությունը թվագրելով 884 թվականով` անհրաժեշտություն է առաջանում ճշգրտում մտցնելու նան նրա թագավորության տարիների վերա երյալ, մասնավորապես, թե քանի տարի է թագավորել Աշոտ Ա-ն:

Նույն տեղում: Աշոտը իշխանաց իշխան է հռչակվել 862 թ. (տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արմինիայի ոստիկանների ժամանակագրությունը, էջ 127): Մ. Բիթարյանը, խոսելով Ալի ի ն Յահիա ալ-Արմանիից հետո հիշատակվող 5 ոստիկանների վերա երյալ, գտնում է, որ նրանք զուրկ էին փաստական իշխանությունից |տե՛ս Մ. Բիթարյան, Արմինիայի արա ոստիկանների ժամանակագրությունը,-«Լրա եր (հաս. գիտ.)», 1989, թիվ 6, էջ 97|: Տե՛ս Սամուէլ Անեցի, էջ 95, Կիրակոս Գանձակեցի, էջ 75, Մխիթար Այրիվանեցի, էջ 55 ն այլն: Տե՛ս Կ. Ղաֆադարյան, Հայկական գրի սկզ նական տեսակները (հնագրականանասիրական ուսումնասիրություն), Ե., 1939, էջ 88: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արմինիայի ոստիկանների ժամանակագրությունը, էջ 128: Տե՛ս «Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼդդ.)», հ. ԼԼ, էջ 162: Տե՛ս նան V. Hոkօքiոո, Լճ մճtօ մօ 1’ճvծոօոօոt մ’Ճšօt, քոօոiօո ոօi 8ճջոճtiմօ, “Քօvսօ մօտ ծtսմօտ ճոոծոiօոոօտ”, 11, 1965, էջ 282:

Խնդիրն այն է, որ իր իսկ կազմած ժողովածուում որոշ դեպքերում հանդիպում է Աշոտ Ա-ի` 7 տարի թագավորելու վերա երյալ տեղեկությունը: Ա. Մաթնոսյանը կարծում է, որ հնարավոր է` ՅԼԳ (884) ու ՅԼԴ (885) թվականների գրության մեջ տեղի ունեցած լինի Գ ն Դ տառերի շփոթ, ուստի այն պատմիչների երկերում, որտեղ Աշոտի գահ արձրանալը թվագրված է հայոց ՅԼԴ թվականով, վերջինս սր ագրելի է ՅԼԳ-ի1: Նման շփոթություն առկա է նան ժամանակագրություններից մեկում2: Բ. Առաքելյանը իր տար եր աշխատություններում Աշոտ Բագրատունու գահակալության առաջին տարին համարել է 884, 885 կամ 886 թվականները3: Նա այն տեսակետն է հայտնում, որ Աշոտ Բագրատունին նախարարների կողմից թագավոր է հռչակվել Շիրակավանի ժողովում (ըստ Բ. Առաքելյանի` 869 թ., իրականում` 862թ.), որի արդյունքում Սնանի արձանագրության մեջ նա Հայոց թագավոր է հիշատակվում 874 թ., իսկ Գառնիի արձանագրության մեջ (879 թ.) նրա կին Կատրանիդեն կոչված է հայոց թագուհի: Բացի այդ՝ Բյուզանդիայի ն Արա ական խալիֆայության կողմից Աշոտը պաշտոնապես թագավոր է հռչակվել 886 թ.4: Ա. Տեր-Ղնոնդյանը նույնպես իր մի շարք աշխատություններում Աշոտ Ա-ի թագավորության սկիզ ը դնում է 884, 885 ն 886 թթ.5: Հիմն1

Տե՛ս «Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (Ե-ԺԲ դարեր)», էջ 39, ծանոթ. 1: Տե՛ս «Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼդդ.)», հ. ԼԼ, էջ 129: Տե՛ս Բ. Առաքելյան, Հայկական պետականության վերականգնումը ԼՃ դարի վերջերին,-«ՊԲՀ», 1971, թիվ 4, էջ 38: Տե՛ս Б. Аракелян, Гарни, т. Լ, Е., 1951, էջ 84-87: Վ. Հակո յանը նշում է, որ 874 թ. արձանագրության մեջ Աշոտ Բագրատունին թագավոր է հիշատակվում միայն Բ. Առաքելյանի ընթերցման համաձայն, մինչդեռ Լ. Մելիքսեթ-Բեկը կարդում է միայն Աշոտի անունն առանց «թագավոր» տիտղոսի (տե՛ս Л. Меликсет-Беков, Новооткрытая надпись на Севане от 874 г.,-“Сборник памяти акад. Н.Я. Марра”, М.-Л., 1939, էջ 413): Բացի այդ՝ Ստեփաննոս Օր ելյանը նույնպես, մեջ երելով արձանագրության տեքստը, Աշոտին թագավոր չի հիշատակում, այլ իշխանաց իշխան: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 285, նույնի` «Հայոց իշխան»-ը արա ական տիրապետության ժամանակաշրջանում,-«ՊԲՀ», 1964, թիվ 2, էջ 130, նույնի` Դվին քաղաքի ժամանակագրությունը 9-10-րդ դարերում,-«Տեղեկագիր (հաս. գիտ.)», 1957, թիվ 10, էջ 86 ն այլն:

վելով Բ. Առաքելյանի հետազոտությունների վրա` նա կողմ է արտահայտվում այն ենթադրությանը, որ նախարարների կողմից Աշոտը թագավոր է հռչակվել մոտավորապես 869 թ., քանի որ 870-ական թթ. Խալիֆայությունում իրավիճակն այնպիսին էր, որ Աշոտի թագ ստանալու հավանականությունը ացառվում էր, մինչդեռ 860-ական թվականների վերջը ավական հաջող էր դասավորվում Աշոտ Բագրատունու համար1: Ըստ նրա` ոստիկան Իսա ի ն աշ-Շայխն Աշոտին թագ է երել 884 թ.2, թեն իրականում, ինչպես կտեսնենք, ոստիկանն այդ թվականին արդեն մահացել էր: Աշոտ Բագրատունու` 884 թ. գահ արձրանալու տեսակետն ամրագրվել է նան Բյուզանդիայի պատմությանը նվիրված վերջին հրատարակություններում3: Ուսումնասիրողների մի մեծ խում ` Մ. Չամչյանցը, Ղ. Ինճիճյանը, Էդ. Դուլորիեն, Հ. Դաղ աշյանը, Ստ. Պալասանյանը, Հ. Թոփչյանը, Մ. Օրմանյանը, Ա. Ակուլյանը, Հ. Աճառյանը, Ա. Կրիմսկին, Խ. Սամուելյանը, Հ. Հարությունյանը, Կ. Թումանովը, Ս. Երեմյանը, Ռ. Մաթնոսյանը, Վ. Վարդանյանը ն Կ. Մաթնոսյանն Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալը թվագրում են 885 թվականով4: Հաշվարկի հիմքն

Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 235-236: Նույն տեղում, էջ 285: Տե՛ս օրինակ` The Ըճոbridge ԷiՏնօr7 օՒ 872ճոնiոe Eոpire, օ. 500-1492, Ըճոbridge, 2008, էջ 300: Տե՛ս Մ. Չամչեանց, Պատմութիւն Հայոց ի սկզ անէ աշխարհի մինչն ցամ 1784, հ. Բ, Վենետիկ, 1785, էջ 703, Ղ. Ինճիճեան, Հնախօսութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի, հ. Բ, Վենետիկ, 1835, էջ 35, Éմ. Թաlոաrier, Քօօհօոօհօտ տսո 1ճ Շհոօոօ1օջiօ Ճոոծոiօոոօ, Ղօօհոiզսօ օt Էiտtօոiզսօ, Օսvոճջօ fօոոճոt 1օտ Քոօ1ծջօոծոօտ մօ 1ճ Շօ11օօtiօո 1ոtitս1ծօ 8iԵ1iօtհծզսօ Էiտtօոiզսօ Ճոոծոiօոոօ, tօոօ 1, Քճոiտ, 1859, էջ 266-270, 425, H. Թոgհbոտշհeոո, Օոüոմսոջ մօտ 8ճջոճtiմօոոօiօհօտ մսոօհ Ճտօհօt 8ճջոճtսոi, 8օո1iո, 1893, էջ 71, Ստ. Պալասանեան, Պատմութիւն Հայոց (սկզ ից մինչեւ մեր օրերը), Թիֆլիս, 1902, էջ 280, Է. Ղհօքմտշհiոո, Diօ iոոօոօո 2ստtճոմօ vօո Ճոոօոiօո սոtօո Ճšօt 1 (ճստջօոօոոօո մiօ Օօտօհiօհtօ մօո ճոոօոiտօհօո Պճճճոճոօwt̒ iwոտ սոմ մօո ճոոօոiտօհօո Խiոօհօ), 1ոճսջսոճ1-Diտտօոtճtiօո, 8օո1iո, 1904, էջ 37, Մ. Օրմանեան, նշվ. աշխ., էջ 993994, Ճ. Ճkաliոո, Eiոvօո1օiԵսոջ ճոոօոiտօհօո Ղօոոitօոiօո մսոօհ 872ճո2 iո Ճ1. 1ճհոհսոմօոt, Օոüոiոջօո, 1912, էջ 11-12, Հ. Աճառյան, Հայոց պատմություն (հյուսված ընդհանուր պատմության հետ), Ե., 2004, էջ 178, А. Крымский, Страницы из истории северного или кавказского Азербайджана (классической Албании). Шеки,-Сборник “Памяти академика Н. Я. Марра (1864-1934)”, М.-Л., 1938, էջ 376, Խ. Սամուելյան, Հին հայ

այն է, որ, եթե Աշոտը իշխել է 5 տարի ն մահացել 890 թ., գահ արձրանալն էլ ինքնըստինքյան ընկնում է 885 թ.: Այդ թվականն են մատնանշում հայկական որոշ աղ յուրներ: Վերոհիշյալ հեղինակներից Աշոտ Ա-ի գահակալությանը մանրամասն անդրադարձել են Մ. Չամչյանցը ն Մ. Օրմանյանը: Մ. Չամչյանցը գտնում է, որ 886 թ., արդեն Բարսեղ կայսեր հաջորդ Լնոն Զ-ի օրոք, Աշոտ Ա-ն Սե աստիայով ուղնորություն է կատարել Կոստանդնուպոլիս` հանդիպելու նոր կայսրին: Ըստ նրա` Աշոտ Ա-ն 859 թ. սկիզ առած 26-ամյա իշխանությունից ն 5-ամյա թագավորությունից հետո մահացել է 889 թ.` ընդհանուր առմամ իշխելով 31 տարի ն 7 ամիս1: Մ. Օրմանյանը հերքում է Աշոտ Ա-ի` Կոստանդնուպոլիս մեկնելու հավանականությունը ն նշում, որ, հավանա ար, Մ. Չամչյանցը շփոթել է ն Աշոտ Բ-ի ուղնորությունը վերագրել Աշոտ Ա-ին: Նա հավելում է նան, որ, ըստ «Յայսմաւուրքի», Աշոտ Ա-ի հիշատակի օրը մարերի 21-ն էր, այսինքն` նրա մահը վրա է հասել հայոց 339 թ. մարերի 21-ին կամ 891 թ. փետրվարի 2-ին2: Ա. Գրենն Աշոտ Ա-ի թագավորությունը թվագրում է 885-889 թթ.3:

իրավունքի պատմությունը, հ. Լ, Ե., 1939, էջ 132, Հ. Հարությունյան, Հայաստանը ԼՃՃԼ դարերում, Ե. 1959, էջ 29, The Ըճոbridge Խedieօճl ԷiՏնօr7, օօl. ԼԼ. The 872ճոնiոe Eոpire, p. Լ, Ըճոbridge, 1966, էջ 612, С. Еремян, Присоединение северо-западных областей Армении к Византии в ՃԼ веке.-«Լրա եր (հաս. գիտ.)», 1971, թիվ 3, էջ 4, Ռ. Մաթնոսյան, Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառուցվածքն ու վարչական կարգը, Ե., 1990, էջ 96-97, նույնի` Բագրատունի թագավորների (Աշոտ Լ, Սմ ատ Լ, Աշոտ ԼԼ) յուզանդական թագը,-«ՊԲՀ», 2001, թիվ 1, էջ 168, Վ. Վարդանյան, Արծրունիները հայոց պատմության մեջ, Ե., 2002, էջ 92, Սամուէլ Անեցի, Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց յաղագս գիւտի ժամանակաց անցելոց մինչեւ ի ներկայս ծայրաքաղ արարեալ, նագիրը կազմեց Ա. Հայրապետեանը, առաջա անը` Կ. Մաթեւոսեանի, էջ 13, ծանոթ. 45: Հայոց թագավորության վերականգնման թվագրումը 885 թվականով նախկինում հիմք ենք ընդունել նան մենք |տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Հայ Բագրատունիների տերությունը (885-908), Ե., 2011|: Տե՛ս Մ. Չամչեանց, նշվ. աշխ., էջ 676, 706: Տե՛ս Մ. Օրմանեան, նշվ. աշխ., էջ 993-994: Տե՛ս А. Грен, Династия Багратидов в Армении,-“Журнал министерства народного просвещения”, часть ԸԸՃԸ, С.-Петербург, 1893, ноябрь, էջ 72-75:

Ժ. Լորանը ն Ռ. Գրուսեն Աշոտի գահ արձրանալն ընդհանուր առմամ թվագրում են 885 թ. ապրիլից մինչն 886 թ. ապրիլ ընկած ժամանակահատվածով, այսինքն` հայոց ՅԼԴ/334 թվականով1: Գ. Օստրոգորսկին կարծում է, որ Աշոտը խալիֆայից թագ է ստացել 885 թ., իսկ Բյուզանդիայից` 887 թվականին2: Ուսումնասիրողների մի մասն էլ փորձ է կատարում Աշոտի թագավորության առաջին տարի համարել 886 թվականը, չնայած որ ոչ մի աղ յուրում նման տեղեկություն չի պահպանվել: Ն. Ադոնցը, Աշոտ Ա-ի թագադրության սկիզ համարելով 886 թվականը, կատարում է նան մի հույժ կարնոր դիտարկում: Խալիֆայից թագ ստանալն ու թագադրության հանդեսը միաժամանակ տեղի չեն ունեցել, որի հետնանքով աղ յուրների մի մասում Աշոտի թագավորությունը հաշվված է թագ ստանալու, իսկ մյուս մասում` թագադրության օրվանից: Ն. Ադոնցն Աշոտի` թագավորության վերա երյալ ամենաարժանահավատն է համարում Թովմա Արծրունու տեղեկությունները, որոնց հիման վրա հանգում է այն եզրակացության, որ Աշոտ Ա-ն թագավորել է 886-890 թթ.: Ըստ նրա` Աշոտ Ա-ի թագավորության շրջանի վերա երյալ տեղեկություններ հաղորդելիս Սամվել Անեցին ն Վարդան վարդապետն օգտվել են Ասողիկից, իսկ Կիրակոս Գանձակեցին` Սամվել Անեցուց: Նրանց ոլորի հիմնական աղ յուրը, ացի Հովհաննես Դրասխանակերտցուց, եղել է Թովմա Արծրունին3: Ն. Ադոնցը փորձում է հաշտեցնել աղ յուրների տեղեկությունները ն առաջարկում Աշոտի գահակալությունը հաշվարկել 886 թ. սկզ ից4: Ժ. Սեն-Մարտենը, Ա. Հովհաննիսյանը, Ա. Կաժդանը ն Կ. Յուզաշյանը նույնպես կարծում են, որ Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալու ամենահավանական տարին 886 թվականն է 5:

Տե՛ս J. Lոաreոt, Լ'Ճոոծոiօ օոtոօ 872ճոօօ օt 1 1տ1ճո մօքսiտ 1ճ օօոզսսtօ ճոճԵօ jստզս'օո 886, Քճոiտ, 1919, էջ 282-284, Ք. Օոօստտօt, Էiտtօiոօ մօ 1’Ճոոծոiօ. Dօտ օոiջiոօտ ձ 1071, Քճոiտ, 1947, էջ 394-395: Տե՛ս Օ. OՏնrօgօrՏէ7, ԷiՏնօire de l’Eնճն 872ճոնiո, ՔճriՏ, 1956, էջ 265: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 472-477, 501 ն այլն: Նույն տեղում, էջ 477: Տե՛ս J. Sոiոt-Խոrtiո, Խծոօiոօտ հiտtօոiզսօտ օt ջծօջոճքհiզսօտ տսո 1'Ճոոծոiօ, 1, Քճոiտ, 1818, էջ 349-350, Ա. Հովհաննիսյան, Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի

Վ. Կրաչկովսկայան, որն Աշոտ Ա-ի գահ արձրանալը նույնպես թվագրում է 886-ով, կարծում է, որ նա թագավորել է մինչն հիջրայի 278 թվականը (891)1: Ա. Շահինյանը, հենվելով Թովմա Արծրունու հիշատակության, ինչպես նան Ն. Ադոնցի մոտեցումների վրա, Աշոտ Ա-ին վերագրում է 4 տարվա թագավորություն: Նա պատմիչի կողմից հիշատակվող Աշոտի մահվան թվականից (339/890) հանում այդ 4 տարին ն ստանում 335/886 թ.: Այնուհետն նա կարծիք է հայտնում, որ Աշոտի թագադրությունը տեղի է ունեցել 886 թ. ապրիլի 18-ի |հայոց ՅԼԴ (334) թվականի վերջը| ն օգոստոսի 29-ի (Բասեղ Ա կայսեր մահվան օրը) միջն, քանի որ Աշոտը թագադրվել է Բարսեղ Ա-ի օրոք2: Սակայն հետազոտողը չի անդրադառնում այն իրողությանը, որ հայկական աղ յուրներից ն ոչ մեկը Բագրատունյաց թագավորության հիմնադրումը 886 թ. չի նշում: Ռ. Ֆասմերն Աշոտ Ա-ի թագավորության առաջին տարի է համարում 886/887 թվականը3: Մ. Կանարի կարծիքով` Աշոտ Բագրատունին խալիֆայից թագ է ստացել հիջրայի 273 թ. (886-887)4: Հ. Նալ անդյանը գտնում է, որ Աշոտ Բագրատունին թագավոր է հռչակվել 886 կամ 887 թվականին: Նա նշում է, որ պատմիչները Աշոտի թագադրությունը դնում են հայոց ՅԼԴ թվականին, որը, ըստ նրա, պատմության, հ. Ա, Ե., 1957, էջ 38, История Византии в трех томах, т. ԼԼ, М., 1967, էջ 191, К. Юзбашян, Армянские государства эпохи Багратидов и Византия ԼՃ-ՃԼ вв., М., 1988, էջ 55, 72, նույնի` «Բագրատունյաց շրջանի» Հայաստանը` միջազգային իրավունքի տեսանկյունից,-«ՊԲՀ», 1975, թիվ 1, էջ 45: Տե՛ս В. Крачковская, Печать Багратида Ашота с арабской надписью,-“Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института истории материальной культуры”, ՃԼԼ, М.-Л., 1946, էջ 116: Հիջրայի ն ներկայիս թվականության թվականների համապատասխանեցման աղյուսակները տե՛ս И. Орбели, Синхронистические таблицы хиджры и европейского летосчисления, М.-Л., 1961: Տե՛ս Ա. Շահինեան, Հայոց վերջին կայսրութեան ծնունդը արա ական գերիշխանության պայմաններում,-«Հայկազեան հայագիտական հանդէս», հ. ԼԲ, Պէյրութ, 2012, էջ 169: Տե՛ս Ռ. Ֆասմէր, Ժամանակագրութիւն Հայաստանի ոստիկաններու առաջին Ա ասեանց օրով, Վիեննա, 1933, էջ 98-102: Տե՛ս Խ. Ըճոճrd, Ճrոiոi7ճ,-“The Eոօ7օlօpճediճ օՒ ԼՏlճո”, ոew ediնiօո, օօl. Լ, Ճ-8, Լeideո, 1986, էջ 637:

համապատասխանում է 886 կամ 887 թվականին1: «Բայց այս տեղեկությունը խնդրո առարկա է դառնում, եր գիտենք, թե Իսա ի ն աշՇայխը այդ թվականին արդեն մահացել էր: Նրա մահվան թվական տալիս է Հիջրի 268 թ. (մ. թ. 881-882) Ի ն Խալդունը. իսկ Հիջրի 269 թ. (մ. թ. 882-883) Ի ն էլ Աթիրը (Է, էջ 159) ն Հիջրի 270 թ. (883-884) Տաղրի երդին (Գ, 46)»2: Լեոն կարծիք է հայտնել, որ Աշոտ Ա-ն թագավորել է 887 թվականից սկսած մինչն 890 թ. վերջը կամ 891 թ. սկիզ ը3: Ղ. Ալիշանը, որն ընդարձակ աշխատություն է նվիրել Աշոտ Ա թագավորին, գրում է, որ նա գահակալել է 887-891 թթ.` ավելի քան 4 տարի4: Նա, հաշվի առնելով այն, որ Աշոտ Ա-ի հիշատակի օրը նշվում էր մարերի 20-ին, կարծիք է հայտնում, որ նա մահացել է կամ 890 թ. վերջին ն կամ 891 թ. փետրվարի 1-ին: Խնդիրն այն է, որ հայկական աղ յուրների մի զգալի մասն Աշոտ Ա-ի մահը թվագրում են հայոց ՅԼԹ (339) թվականով, իսկ այդ թվականի մարերի 20-ը համապատասխանում է փետրվարի 1-ին5: Վերնում տեսանք, որ Մ. Օրմանյանն Աշոտ Ա-ի հիշատակի օրը «Յայսմաւուրք»-ի համաձայն դնում է մարերի 21-ին, որը համապատասխանում է փետրվարի 2-ին: Այդ հակասությունը հետնանք է պարզ սխալի, քանի որ «Յայսմաւուրք»-ում նշված է մարերի 21-ը6: Ա. Տեր-Միքելյանը ն Մ. Ղազարյանն Աշոտ Ա-ի թագավորության առաջին տարի են համարում 887 թվականը7:

Տե՛ս Հ. Նալ անդյան, նշվ. աշխ., էջ 124: Նույն տեղում: Տե՛ս Լեո, Երկերի ժողովածու, հ. 2, Ե., 1967, էջ 504-510: Տե՛ս Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 500: Նույն տեղում, էջ 510: Տե՛ս «Յայսմաւուրք», էջ 233-234: Տե՛ս Ճ. Ղer-Խikeliոո, Diօ ճոոօոiտօհօ Խiոօհօ iո iհոօո 8օ2iօհսոջօո 2սո Ե72ճոtiոiտօհօո, vօո 1V. Եiտ 2սո Ճ111. 1ճհոհսոմօոt, Լօiք2iջ, 1892, էջ 75-76, Խ. Gհոzոriոո, Ճոոօոiօո սոtօո մօո ճոճԵiտհօհօո Էօոոտօհճft Եiտ 2սո Eոտtօհսոջ մօտ 8ճջոճtiմօոոօiօհօտ, 2օitտօհոift fսօո ճոոօոiտօհօ Քհi1օ1օջiօ, ԽճոԵսոջ, 1903, էջ 54:

Հ. Մանանդյանը Աշոտի` 25-ամյա իշխանաց իշխանության շրջանը թվագրում է 862-887 թթ., իսկ թագավորությունը` 887/888890/891 թթ.1: Պետք է նշել, որ Յո. Մարկվարտն Աշոտի թագավոր հռչակվելու թվականը ճշտելու համար հիմք է վերցնում Թովմա Արծրունու հաղորդումները ն մասնավորապես Գրիգոր Դերենիկ Արծրունու մահվան վերա երյալ նրա տեղեկությունները: Ըստ նրա` Թովմա Արծրունին Վասպուրականի իշխանի մահվան թվական է համարում 887-ը, եր նա Աշոտին թագավոր է կոչում2: Յո. Մարկվարտը ն նրան հետնելով` նան Կ. Մլակերը, Աշոտ Ա-ի թագադրությունը թվագրելով 887/888 թվականով3, իսկ մահը` 890/891-ով4, այնուհետն խնդիր են ունեցել ճշգրտելու Աշոտ Ա-ի թագավորության տարիների քանակը: Խնդիրն այն է, որ Աշոտ Ա-ի մահվան ն Սմ ատ Ա-ի թագադրության թվականը կարծես թե կասկածի չեն ենթարկվում ն թվագրվում են 890/891 թվականով: Բացի այդ, Դվինի մեծ երկրաշարժը տեղի է ունեցել Սմ ատ Ա-ի թագավորության 3-րդ տարում5: Վերհիշյալ հեղինակներն առաջարկում են Թովմա Արծրունու կողմից Աշոտ Ա-ի թագավորությանը վերագրվող Դ (4) տարիները սր ագրել Գ-ի (3): Սակայն, Գրիգոր Դերենիկը մա1

Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության, հ. Բ, Բ մասի նյութեր, Ե., 1960, էջ 39-40, 63-64: Իր մեկ այլ աշխատության մեջ Հ. Մանանդյանը գրում է, որ Աշոտը գահ է արձրացել 887/889 թ. (տե՛ս Я. Манандян, О торговле и городах Армении в связи с мировой торговлей древних времен, Е., 1954, էջ 202: Տե՛ս J. Խոrkwոrt, Տüմճոոօոiօո սոմ մiօ Ղiջոiտզսօ11օո ոճօհ ջոiօօհiտօհօո սոմ ճոճԵiտօհօո ջօօջոճքհօո,-«Հանդէս ամսօրեայ», 1915, թիվ 1-12, էջ 131-132: Գրիգոր Դերենիկի մահը Լեոն նս թվագրում է 887 թվականով (տե՛ս Լեո, Հայոց պատմություն, հ. 2, էջ 524): Հարկ է նշել, որ Աշոտ Ա-ն 887 թ. դրությամ իշխանաց իշխան է կոչվում Լազարյան ճեմարանի Ավետարանում |տե՛ս Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (Ե-ԺԲ դարեր), էջ 40|, որը Վ. Հակո յանը վերագրում է լեզվի պահպանողական լինելու իրողությանը |տե՛ս «Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼդ.դ.)», հ. Լ, էջ 162|: Տե՛ս J. Խոrkwոrt, Տüմճոոօոiօո սոմ մiօ Ղiջոiտզսօ11օո, էջ 106, K. Խlճէer, Zսr օhrօոօlօgie ՃšօնՏ Լ,-«Հանդէս ամսօրեայ», 1927, թիվ 11-12, 883-886: Յո. Մարկվարտն իր մեկ այլ աշխատության մեջ Աշոտ Ա-ի մահը թվագրում է 890 թվականով (տե՛ս «Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը ծանոթութիւններով», գրեց պրոֆ. դկտ. Յ. Մարկուարտ, գերմաներէնէ թարգմանեց Հ. Մ. Հապոզեան Մխիթ. ուխտէն, Վիեննա, 1913, էջ 64: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 354-360:

հացել է ոչ թե 887 թ., այլ ավելի վաղ, ուստի խախտվում է հետազոտողների քննության տրամա անությունը1: Ստորն ցույց կտանք, որ Վասպուրականի իշխանն իրականում վախճանվել է 886 թ., որը կարնոր հետնություններ է ծնում2: Հետազոտողներից վերջինը, որ մանրամասնորեն քննության է առել Աշոտի գահ արձրանալու թվականը, Մ. Գրիգորյանն է: Նա հետազոտության է ենթարկում աղ յուրների տեղեկությունները ն գալիս այն եզրակացության, որ հայկական աղ յուրների միակ արժանահավատ տեղեկությունը խնդրո առարկայի մասին պահպանել է Հովհաննես Դրասխանակերտցին` հստակ նշելով, թե Աշոտին թագ է երել Արմինիայի ոստիկան Իսա ի ն աշ-Շայխ աշ-Շայ անին: Ուսումնասիրողը քննության է առել ոստիկանի իշխանության տարիները ն մահվան թվականը` նշելով, որ նա մինչն մահ եղել է ոստիկան ն վախճանվել 883 թվականին: Նա տրամա անական է համարում, որ ոստիկանը պետք է երեր թագը նախքան 884 թ., ուստի, հավելելով նան այն, որ վրացական աղ յուրում Աշոտը 881 թ. հիշատակված է որպես թագավոր3, նա պետք է Հայոց թագավոր հռչակված լիներ 881-883 թթ. միջակայքում4: Ուսումնասիրողների տեսակետների քննությունը ցույց է տալիս, որ անհրաժեշտ է կատարել Աշոտ Ա-ի թագավորության տարիների քանակի, ինչպես նան Սմ ատ Ա-ի թագավորության առաջին թվականի վերա երյալ ճշգրտումներ, որոնք հնարավորություն կտան ընդհուպ մոտենալու խնդրի լուծմանը: Վերնում տեսանք, որ նման հաշվարկներ հետազոտողների կողմից գրեթե չեն իրականացվել, ն հաճախ աղ յուրների տեղեկություններն ընդունվել են միանշանակ ն կամ մերժվել

Տե՛ս «Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼդդ.)», հ. ԼԼ, էջ 159-160: Հ. Հարությունյանը ն Վ. Վարդանյանը Գրիգոր Դերենիկի մահը դնում են 885 թ. (տե՛ս Հ. Հարությունյան, նշվ. աշխ., էջ 30, Հայ ժողովրդի պատմություն, ՀՍՍՀ ԳԱԱ հրատ., հ ԼԼԼ, Ե., 1976, էջ 71, Վ. Վարդանյան, Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորութօունը, Ե., 1969, էջ 35-36): Մ. Գրիգորյանը սխալվում է, քանի որ «Քարթլիի մատյան»-ում Աշոտը թագավոր է հիշատակված նախքան 870 թ. կամ հենց 870 թ. տեղի ունեցած դեպքերի ժամանակ: Տե՛ս Մ. Գրիգորյան, Բագրատունյաց թագավորության սկզ նավորման թվագրության շուրջ,-«Լրա եր (հաս. գիտ.)», 2012, թիվ 2-3, էջ 114-125:

ոչ այնքան հիմնավոր կերպով: Տեղեկություններ էլ կան, որոնք պարզապես քննության չեն առնվել, ինչպես, օրինակ` այն, որ աղ յուրների մի զգալի մասում Աշոտ Ա-ին վերագրվում է 7 տարվա թագավորություն:

Գլուխ Գ

ԱՇՈՏ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՈՒ ԹԱԳԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱԿԱՆԸ ԵՎ

ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐԸ

Աշոտ Ա-ի թագավորության տարիների վերա երյալ, ինչպես վերը տեսանք, կա երեք կարգի հիշատակություն: Աշոտ Ա-ն թագավորել է 4, 5 կամ 7 տարի` սկսած 884, 885 կամ 887 թվականներից: Ըստ որում` հետազոտողները քննության են առել Աշոտ Ա-ի` միայն 4 կամ 5 տարի թագավորելու տեղեկությունները, իսկ 7 տարի թագավորելու հիշատակությունն անտեսվել է` թերնս Ե ու Է տառերի` գրիչների կողմից հավանական շփոթությանը վերագրելով: Աշոտի` 7 տարի իշխելու վերա երյալ տեղեկությունները պահպանվել են հիմնականում հիշատակարաններում ն մանր ժամանակագրություններում: Այդ տեղեկությունները կարելի է վերագրել նան ժամանակագիրների կատարած հաշվարկներին, եր Աշոտ Ա-ի թագավորության տարիների քանակը հարմարեցվել է գոյություն ունեցող ժամանակագրական տվյալներին: Անկախ այն անից, թե ըստ պատմիչների որքան է տնել Աշոտի իշխանաց իշխան լինելը, այն սկսվել է 862 թ., քանի որ ոստիկանը, որ Աշոտին կարգել է իշխանաց իշխան, իշխել է հենց այդ թվականին1: Մյուս կողմից, հենց այդ թվականն են մատնանշում հայկական աղ յուրները` տեղեկացնելով, թե որքան ժամանակ էր անցել Արշակունյաց թագավորության վերացումից մինչն Բագրատունիների կողմից Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումը: Այդ ելակետից հաշվարկելով` 884 թ. թագադրվելու դեպքում Աշոտի իշխանաց իշխան լինելու տնողությունը կազմում է 22, 885թ.` 23, 886 թ.` 24, իսկ 887 թ.` 25 տարի: Քանի որ պատմիչների երկերում ն մնացյալ աղ յուրներում Աշոտի իշխանաց իշխանի պաշտոնը վարելու տնողությունը նշված է 25 տարի, ապա դա վկայում է նրա` 887 թ. թագադրվելու օգտին: Մյուս կողմից, այդ թվականին գումարելով նրան վերագրվող` թագավորելու 5 տարիները՝ մենք կհասնենք 891/892 թ., որը որոշ վերապահումով կա1

Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արմինիայի ոստիկանների ժամանակագրությունը, էջ 127:

րող է համապատասխանել Թովմա Արծրունու կողմից նշվող` Աշոտ Աի մահվան թվականին (հայոց 339 թ.` 890 թ. ապրիլ-891 թ. ապրիլ): Սակայն նույն Թովմա Արծրունին Աշոտ Ա-ին վերագրում է 4 տարվա թագավորություն: Բացի այդ՝ այնպիսի մի արժեքավոր աղ յուր, ինչպիսին Ասողիկի «Պատմութիւն»-ն է, Աշոտին վերագրում է 32 տարվա իշխանություն ու 5 տարվա թագավորություն ն գահակալության առաջին տարի համարում 887 թվականը: Փաստորեն՝ ի տար երություն Թովմա Արծրունու, որն Աշոտի իշխանության սկիզ ը համարում է 857 թվականը` այդպիսով նրան վերագրելով ընդհանուր առմամ 30 տարվա իշխանություն ն իշխանաց իշխանություն, Ասողիկը նրա իշխանության տարիների հաշվարկը կատարում է 855 թ. սկսած, ուստի Աշոտի իշխանության ն իշխանաց իշխանության ընդհանուր տարիների քանակը մինչն 887 թվականը հաշվվում է 32 տարի: Այդ պարագայում Աշոտ Ա-ի մահն ընկնում է 891 թ., համապատասխանա ար այդ թվականին է հաստատվում նան Սմ ատ Ա-ի գահակալության առաջին թվականը: Հարցի լուծմանը կարող է նպաստել Աշոտ Ա-ի որդու ն հաջորդի` Սմ ատ Ա-ի թագավորության առաջին տարվա ճշգրտումը, քանի որ դա կնպաստի Աշոտի մահվան թվականի հստակեցմանը: Այս հարցում նս հետազոտողների կարծիքները չեն համընկնում: Այդ ճշգրտումը հնարավորություն կտա հետհաշվարկ կատարելու ն ստացված արդյունքը գոյություն ունեցող տեղեկությունների հետ համադրելու միջոցով հանգելու որոշակի եզրակացության: Արդ` փորձենք ճշտել Սմ ատ Բագրատունու թագադրության թվականը: Դատելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու տեղեկություններից` Սմ ատը ներկա չի եղել Աշոտ Ա թագավորի թաղմանը, քանի որ գտնվում էր Գուգարքում1: Հոր մահվան լուրը ստանալով` նա վերադառնում է, սակայն գժտվում հորեղ որ` Ա ասի հետ: Ա ասը ձեր ակալել էր Կղարջքի Ատրներսեհ իշխանին: Կաթողիկոսի միջնորդությունն ի զուր է անցնում, Ատրներսեհն ազատ չի արձակվում, որի հետնանքով Սմ ատը հեծելազորով գրոհում է Ա ասի տիրույթների

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 446:

վրա: Հետո հաշտություն է լինում, ն Ա ասն Ատրներսեհին ազատ է արձակում: Այնուհետն Ատրպատականի Ափշին ամիրան խալիֆայի հրամանով թագավորական թագ է երում Սմ ատին: Հովհաննես Դրասխանակերտցին այս իրադարձությունները նկարագրում է համառոտ, մեկ շնչով` միայն հավելելով, որ Սմ ատի ն Ա ասի հակամարտությունը տնել է « ազում աւուրս»1: Վերնում երված աղ յուրները, ինչպես տեսանք, հաղորդում են, որ Աշոտ Ա-ն վախճանվել է հայոց ՅԼԹ/339 թվականին (890 թ. ապրիլ - 891 թ. ապրիլ), հետնա ար Սմ ատը գահ է արձրացել այդ նույն ն կամ ՅԽ թավականին (891 թ. ապրիլ – 892 թ. ապրիլ): Սանահինի հիշատակարանում ն Դավիթ Բաղիշեցու ժամանակագրության մեջ Սմ ատ Ա-ի թագադրության թվական է համարվում հայոց ՅԽ թվականը2: Ա. Տեր-Ղնոնդյանը թեն նշում է, որ Սմ ատ Ա-ն թագավորել է 890-913 թթ., սակայն հավելում է, որ Ափշինը նրան թագ է երել 892 թվականին3: Մեկ այլ տեսակետի համաձայն` Սմ ատ Ա-ի թագավորությունը սկիզ է առել 891 թվականին4: Սմ ատի թագադրության թվականը ճշտելուն կարող է նպաստել Դվինի երկրաշարժի ժամանակի ճշգրտումը, քանի որ հայտնի է, որ այն տեղի է ունեցել Սմ ատ Ա-ի գահակալման երրորդ տարում5: Պատմագիտության մեջ ամրացած է այն տեսակետը, որ Դվինի երկրաշարժը տեղի է ունեցել 893 թ.6: Նշված դեպքերի ժամանակակից Մաշտոց Եղիվարդեցու վարքում հստակեցվում է երկրաշարժի տեղի ունենալու ամսաթիվը` հայոց ՅԽԲ թվականի հրոտից ամսվա ԺԶ-ն

Նույն տեղում, էջ 447-448: Տե՛ս «Յիշատակարան Սանահնոյ վանից», էջ 50, «Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼդդ.)», հ. ԼԼ, էջ 336: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 240, տե՛ս նան Հայ ժողովրդի պատմություն, ՀՍՍՀ ԳԱԱ հրատ., հ ԼԼԼ, էջ 27: Տե՛ս H. Ղհօքմտշհiոո, Քօ1itiտօհօ սոմ Խiոօհօոջօտօհiօհtօ Ճոոօոiօոտ սոtօո Ճտօt 1 սոմ ՏոԵճt 1,-“Խittօi1սոջօո մօտ Տօոiոճոտ fսո Օոiօոtճ1iտօհօ Տքոճօհօո”, Սօտtճտiճtiտօհօ ՃԵt. 8, 1905, էջ 166: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 354-360: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», ՀՍՍՀ ԳԱԱ հրատ., հ ԼԼԼ, էջ 30, Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 463 ն այլն:

(16), հինգշա թի1: ՅԽԲ թվականի (893 թ. ապրիլ-894 թ. ապրիլ) հրոտից ամսվա 16-ը համապատասխանում է 894 թ. մարտի 28-ին, որն իրոք հինգշա թի էր2: Ի ն ալ-Ասիրը հաղորդում է, որ Դվինի երկրաշարժը տեղի է ունեցել հիջրայի 280 թ. (23 մարտ, 893 թ.-12 մարտ, 894) շավալ ամսին (14 դեկտեմ եր, 893 թ.-11 հուվար, 894 թ.)3: Անկախ ամսաթվից, թեն Մաշտոց Եղիվարդեցու վարքի տեղեկություններին կասկածելու հիմքեր չունենք, խիստ հավանական է, որ երկրաշարժը տեղի է ունեցել 894 թվականին4: Այդ դեպքում Սմ ատ Ա-ի թագավորության առաջին տարին ստացվում է 891/892 թվականը: Ավարտվում էր հայոց ՅԽԲ թվականը, որը, եթե Սմ ատ Ա-ի երրորդ տարին է, ապա երկրորդը` ՅԽԱ-ն (341) է, իսկ առաջինը` ՅԽ-ն (340): Վերջինս սկսվել է 891 թ. ապրիլին ն ավարտվել 892 թ. ապրիլին: Ի դեպ, չենք կարող համաձայնել Ա. Տեր-Ղնոնդյանի այն կարծիքին, որ Սմ ատ Ա-ն խալիֆայից թագ է ստացել գահ արձրանալուց 2 տարի անց, չնայած որ դա խնդրի լուծման համար հիմք չէ: Հայկական աղ յուրները, ամենայն հավանականությամ , արձանագրել են գահ արձրանալը ն ոչ թե խալիֆայից թագ ստանալը, թեն դատելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու տեղեկություններից` Սմ ատ Ա-ի պարագայում դրանք տեղի են ունեցել միաժամանակ: Մյուս կողմից, Սմ ատը գահ է արձրացել հոր մահից որոշ, այց ոչ երկար ժամանակ անց, ամենայն հավանականությամ , նույն թվականին: Եթե Սմ ատը գահ է արձրացել հայոց ՅԽ թվականին, այսինքն` 891 թ. ապրիլից հետո, ապա ե՞ր է մահացել Աշոտ Ա-ն: Պատ-

Տե՛ս «Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (Ե-ԺԲ դարեր)», էջ 41, հմմտ. «Էջմիածին», 2011, Բ, էջ 68: Մեր հաշվարկը կատարել ենք ըստ Բ. Թումանյանի տոմարական հաշվումների աղյուսակների (տե՛ս Բ. Թումանյան, Տոմարական հաշվումներ, էջ 55-60): Տե՛ս «Օտար աղ յուրները Հայաստանի ն հայերի մասին», 11, Արա ական աղ յուրներ, Բ, Ի ն ալ-Ասիր, թարգմանություն նագրից, առաջա ան ն ծանոթություններ Ա. Տեր-Ղնոնդյանի, Ե., 1981, էջ 171-172: Տե՛ս Ա. Քալանթարյան, Կ. Ղաֆադարյան, Դվինի վաղմիջնադարյան մոնումենտալ ճարտարապետության ժամանակագրության որոշ հարցեր,-«ՊԲՀ», 1990, թիվ 1, էջ 142:

մագիտության մեջ ընդունված է 890 թվականը1: Դատելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու վկայությունից` Աշոտ Ա-ին թաղել են նախքան Սմ ատի ժամանելը: Խնդիրն այն է, որ ըստ պատմիչի` Սմ ատն այդ ժամանակ «նվաճում» էր (իմա՛ ազատագրում էր) Գուգարքը2: Եթե իրոք ճիշտ է այն, որ Սմ ատ Ա-ն թագադրվել է 891 թ. ապրիլից հետո` հոր թաղմանը ացակայելուց ն այնուհետն Ա ասի դեմ « ազում աւուրս» պատերազմելուց հետ, ապա Աշոտ Ա-ի մահը պետք է տեղի ունեցած լիներ 890/891 թ. ձմռանը: Լեռնոտ ն ձյունածածկ Գուգարքից Սմ ատը միայն դժվարությամ կարող էր ժամանել հոր թաղմանը, ուստի ն ուշացել է, ըստ որում` երկար, քանի որ թաղումն արել են առանց նրա, ավելին, ավականաչափ, որպեսզի Աշոտ Ա-ի գահի համար հավակնորդ հանդես գա ի դեմս Ա աս սպարապետի: Վերնում տեսանք, որ Թովմա Արծրունին Աշոտ Ա-ի մահը դնում է Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի հայրապետության 15-րդ տարում: Եթե 876 թ. համարենք կաթողիկոսի գահակալության առաջին տարի3, ապա 15-րդ տարին կլինի 891 թվականը: Կարող ենք համոզված ասել, որ Աշոտ Ա-ն վախճանվել է 891 թ. սկզ ին: Դրա ապացույցն է նան Ղ. Ալիշանի ն Մ. Օրմանյանի այն ճշտումը, որ Աշոտ Ա-ն կյանքին հրաժեշտ է տվել 891 թ. փետրվարի սկզ ին: Աշոտ Ա-ի` 891 թ. վախճանվելու ն Սմ ատ Ա-ի` նույն թվականին գահ արձրանալու փաստն են ապացուցում նան այլ իրողություններ: Հովհաննես Դրասխանակերտցին մի ուշագրավ վկայություն ունի այն մասին, որ Ա աս սպարապետը Սմ ատից պահանջել է, որպեսզի իր կողմից ձեր ակալված Կղարջքի կուրապաղատ Ատրներսեհն իրեն հանձնի իր քրոջ ամուսին Գուրգենից խլված երկու ամրոց4: Եթե չենք սխալվում, այդ վկայությունը նախկինում քննության չի առնվել:

Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», ՀՍՍՀ ԳԱԱ հրատ., հ ԼԼԼ, էջ 26, А. ТерГевондян, նշվ. աշխ., էջ 240 ն այլն: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 446: Տե՛ս Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 475: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 447: Պետք է նշել, որ Հայոց սպարապետ Ա ասը մինչ այդ դեպքերն ամուսնացած էր Կղարջքի Ատրներսեհ Կուրապաղատի դստեր հետ: Դատելով Կարսի Առաքելոց եկեղեցու մոտակայքում հայտնա երված մի

Որտե՞ղ կարող էր Ատրներսեհը ամրոցներ խլել, եթե ոչ միայն Գուգարքում, ն ո՞ր Գուրգենի մասին է խոսքը, եթե ոչ միայն Կղարջքի Բագրատունիների ներկայացուցչի: Հայտնի է, որ Կղարջքի Աշոտ կուրապաղատի որդի Ատրներսեհի որդի Գուրգենը 881 թ. մարտնչում էր Կղարջքի Ատրներսեհ կուրապաղատի ն նրա հովանավոր իշխանաց իշխան Աշոտի դեմ` միանալով Գվարամ ու Նասր Բագրատունիների ն ա խազաց թագավորի դաշինքին1: Նման երկրորդ հակամարտության ժամանակ, որը տեղի ունեցավ 888 թ.` արդեն Աշոտ Ա-ի գահակալության շրջանում, Գուրգենը միացավ հակառակորդ դաշինքին2: Ըստ Դավիթի որդի Սմ ատի` Գուրգենը Տայքի Կալմախ ամրոցից տեղափոխվել էր Շավշք ն Արտահան: Նա թշնամացավ Կղարջքի կուրապաղատ Ատրներսեհի հետ ն պայքարեց նրա դեմ: 891թ. Արտահանի սահմանին տեղի ունեցած ճակատամարտում նա պարտվեց ն սպանվեց3: Ամենայն հավանականությամ , սա այն Գուրգենն է, որի մասին հիշատակում է Հովհաննես Դրասխանակերտցին4: Եթե ճշգրիտ է մեր դիտարկումը, ապա նրա երկու ամրոցները 891 թ. անցել էին Ատրներսեհին, որոնք էլ պահանջում էր Ա ասը: Նման նույնացման արդյունքը համապատասխանում է մեր այն եզրակացությանը, ըստ որի` Սմ ատ Ա-ն գահ է արձրացել 891 թ. ապրիլից հետո5: արձանագրությունից, որտեղ գրված է, թե «... |Բ|ագրատունի, դուստր Ատրներսեհի |իշխ|անի ն ամուսին Ա ասա|յ| Հայոց |սպարապե|տի, որ գնաց կեսաւ|րեայ|», Ատրներսեհի դուստրը մահացել է վաղաժամ (տե՛ս С. Тер-Аветисян, О раскопках в Карсе и новооткрытой армянской надписи ԼՃ в.,-“Известия Кавказского историко-археологического института в Тифлисе”, т. ԼԼԼ, Тифлис, 1925, էջ 121-128): Տե՛ս «Քարթլիի մատյան», էջ 64: Նույն տեղում, էջ 65: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, История и повествование о Багратионах, пер. М. Лордкипанидзе, Тб., 1979, էջ 34: Տե՛ս նան «Քարթլիի մատյան», էջ 64-65: Տե՛ս Խ. 8rօՏՏeն, ԷiՏնօire de lճ Օeօrgie, Լ-re pճrնiе, Տ.-ՔeնerՏbօսrg., 1849, էջ 274: Ն. Ադոնցը, որ Աշոտ Ա-ի մահը դնում է 890 թ. (տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ե, Ե., 2012, էջ 369), Սմ ատ Ա-ի թագավորության առաջին տարի է համարում 891 թվականը (նույն տեղում, էջ 190):

Այստեղ հարկ ենք համարում քննության առնել Թովմա Արծրունու ն Անանուն պատմիչի մի քանի հիշատակություններ, որոնք մի կողմից ապացուցում են Աշոտ Ա-ի` 891 թ. վախճանվելու տեսակետը, իսկ մյուս կողմից ցույց տալիս, որ Վասպուրականի իշխան Գրիգոր Դերենիկը, որի կենդանության օրոք Աշոտն ի ր արդեն թագավոր էր հռչակվել, մահացել է 886 թ.1: Բացի այդ՝ դրանք ացահայտում են Աշոտ Ա-ի օրոք տեղի ունեցած մի շարք կարնոր իրողություններ: Վերնում տեսանք, որ փորձ է կատարվել Գրիգոր Դերենիկի մահը թվագրելու 887 թվականով: Իսկ Վ. Վարդանյանը հակված է Գրիգոր Դերենիկի մահը դնելու 884 թ. վերջերին կամ 885 թ. սկզ ներին, չնայած այդ դեպքում խախտվում է Արծրունյաց պատմիչի ներքո երյալ հիշատակությունների ժամանակագրական համակարգը: Խնդիրն այն է, որ Վ. Վարդանյանն այդ հիշատակությունների հիման վրա սկզ ում հանգել է 886 թվականին, սակայն այնուհետն փորձել խնդիրը լուծել՝ Գրիգոր Դերենիկի որդի Աշոտի ծննդյան ն մահվան թվականների վերա երյալ Թովմա Արծրունու երկու տար եր տեղեկությունները հաշվի առնելով: Դրա հիման վրա նա կարծիք է հայտնում, որ Դերենիկը մահացել է 885 թվականին2: Թովմա Արծրունին սկզ ում հայտնում է, որ Գրիգոր Դերենիկի որդի Աշոտը ծնվել է հայոց 326 թ. (877), իսկ վերջինիս եղ այր Գագիկը` հայոց 328 թ. (879)3, իսկ մեկ այլ հիշատակության մեջ նշում, թե Աշոտը ծնվել է հայոց 325 թ. (876)4: Գրիգոր Դերենիկի մահվան ժամանակ Աշոտը 9 տարեկան էր, իսկ Գագիկը` 75: Պատմիչի հիշատակության քննությունը ցույց է տալիս, որ ճիշտ է Աշոտի ծննդյան վերա երյալ առաջին հիշատակությունը, քանի որ Գրիգոր Դերենիկի մահվան վերա երյալ տեղեկության մեջ երկու եղ այրների տարիքների միջն նշված է 2 տարվա տար երություն, ինչպես ն առաջին հիշատակության մեջ նշված ծննդյան թվականների միջն է: Այլապես տարերությունը կկազմի 3 տարի:

Տե՛ս Մ. Չամչեանց, նշվ. աշխ., էջ 704-705: Տե՛ս Վ. Վարդանյան, Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորությունը, էջ 35-36: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 338: Նույն տեղում, էջ 384: Նույն տեղում, էջ 354:

Հաշվարկը ցույց է տալիս, որ Գրիգոր Դերենիկը մահացել է 886 թվականին: Սակայն Անանուն պատմիչը, խոսելով Աշոտ Արծրունու` հոր մահից հետո Վասպուրականի իշխանությունը ստանձնելու մասին, նշում է, որ նա այդ ժամանակ գրեթե 12 տարեկան էր1: Բայց այս դեպքում նա նան որոշակի հաշվարկ է ներկայացնում, որից պարզվում է, որ այդ հիշատակությունն իրականում վերա երում է ոչ թե իշխանությունը ժառանգելու պահին, այլ, ամենայն հավանականությամ , 889 թվականին, եր նա իրոք 12 տարեկան էր: Այնուհետն պատմիչը ներկայացնում է երկու տեղեկություն, որոնք պարզություն են մտցնում հիշատակության մեջ: Մասնավորապես, Աշոտի մայր Սոփին վախճանվեց դրանից 7 ամիս անց, իսկ վերջինիցս 1,5 տարի անց էլ մահացավ Հայոց թագավոր Աշոտ Ա-ն: Վերջինս, փաստորեն, մահացել է Աշոտ Արծրունու` 12 տարեկան եղած շրջանից ավելի քան 2 տարի հետո: Ինքնըստինքյան պարզ է, որ 877 թ. ծնված Աշոտը 12 տարեկան էր դառնալու 889 թվականին, որից էլ 2 տարի առաջ գնալով` կհասնենք 891 թ.: Այս հաշվարկը նս հիմնավորում է այն, որ իրոք Աշոտ Ա-ն մահացել է 891 թվականին: Ինչ վերա երում է այն իրողությանը, որ, ըստ Թովմա Արծրունու, Աշոտ Ա-ն մահացել է հայոց 339 թ., ապա պետք է հիշել, որ այդ թվականը սկսվել է 890 թ. ապրիլին ն ավարտվել 891 թ. ապրիլին: Ուստի հիմք չկա միանշանակ կերպով պնդելու, որ Աշոտն ըստ Թովմա Արծրունու վախճանվել է հենց 890 թ., այլ վերոհիշյալը ցույց է տալիս, որ, ամենայն հավանականությամ , Բագրատունի առաջին թագավորը կյանքին հրաժեշտ է տվել 891 թ. սկզ ին2: Հարկ է հավելել, որ Ն. Ադոնցը, քննության առնելով Գրիգոր Դերենիկի մահվան թվականը, եկել է այն եզրակացության, որ նա մահացել է 886 կամ 887 թ., չնայած ի վերջո ձեռնպահ է մնացել այդ թվականներից որնէ մեկի վրա կանգ առնելուց3:

Նույն տեղում, էջ 416: Հարկ է նշել, որ Թովմա Արծրունու աշխատության թարգմանության մեջ Վ. Վարդանյանն Աշոտ Ա-ի մահվան` հայոց ՅԼԹ թվականի կողքին հավելել է 890 թ. (տե՛ս նույն տեղում, էջ 356): Սակայն նույն տեղում պատմիչը հաղորդում է, որ այդ իրադարձությունը տեղի է ունեցել Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի գահակալության 15-րդ տարում, որը 891 թվականն է (տե՛ս նույն տեղում): Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ե, էջ 271:

Դերենիկ Արծրունու մահվան ն դրան հաջորդած իրադարձությունների վերա երյալ պատմիչների տեղեկությունները նպաստավոր են նան Աշոտ Ա-ի մահվան թվագրման համար: Թովմա Արծրունին նախ նշում է, որ Դերենիկ Արծրունու մահվան կապակցությամ 10 ամիս սուգ արեցին, որից հետո նրան Աշոտ թագավորի հրամանով փոխարինեց որդին` Աշոտը1: Վերջինս հոր մահվան պահին 9 տարեկան էր2: Դերենիկը սպանվել է իշխանական ձմեռոց մեկնելու ճանապարհին3: Սխալված չենք լինի, եթե ենթադրենք, որ Դերենիկը սպանվել է 886 թ. աշնանը: Այդ է վկայում Անանուն Զրուցագիրը: Պատմիչը, սխալմամ տեղի ունեցած դեպքերը նկարագրելով Սմ ատ Ա-ի թագավորության շրջանում, հաղորդում է, որ «յորժամ հասան աւուրքն աշնան` աջողեցաւ |Դերենիկը| գնալն ի քաղաքն ի Հեր», որտեղ ն սպանվեց4: Այս տեղեկությունը հաստատվում է Հովհաննես Դրասխանակերտցու, Թովմա Արծրունու ն Անանուն պատմիչի տեղեկություններով5: 886 թ. աշնանը գումարելով սգի 10 ամիսը` հասնում ենք 887 թ. հուլիս-սեպտեմ եր ամիսները: Աշոտ Արծրունին այդ ժամանակ արդեն 10 տարեկան էր: Այնուհետն Արծրունյաց պատմիչը ներկայացնում է նս մեկ հույժ կարնոր ն հստակ տեղեկություն: Դերենիկի մահից հետո նրա տիկինը` Սոփին ապրեց 1 տարի ն 8 ամիս6: Եթե Դերենիկի մահը տեղադրենք 886 թ. աշնանը ն դրան ավելացնենք 20 ամիս, կհասնենք 888 թ. մայիսհուլիս ամիսները, ըստ որում` 886 թ. սեպտեմ երից հաշվելով` կհասնենք 888 թ. մայիս, հոկտեմ երից հաշվելով` 888 թ. հունիս, իսկ նոյեմերից հաշվելով` 888 թ. հուլիս: Այդ ժամանակ նրա որդի Աշոտն ար1

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 354: Նույն տեղում: Նույն տեղում, էջ 352: Տե՛ս «Պատմութիւն Անանուն Զրուցագրի (կարծեցեալ Շապուհ Բագրատունի)», թարգմանությունը գրա արից, առաջա անն ու ծանոթագրությունները Մ. Հ. Դար ինյան-Մելիքյանի |“История Ճнонимного Повествователя (Псевдо-Шапух Багратуни)”|, Ե., 1971, էջ 165: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 444-445, Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 352, էջ 408-412: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 356:

դեն ոլորել էր 11 տարին: Ստացվում է, որ Սոփին մահացել է 888 թ. մայիս-հուլիս ամիսների միջակայքում: Այժմ տեսնենք, թե նույն դեպքերի մասին ինչ է պատմում Անանուն պատմիչը: Ըստ պատմիչի` Սոփին մահացել է 7 ամիս անց այն ժամանակից, եր որդին գրեթե 12 տարեկան էր1: Պատմիչը հավելում է, որ մինչն որդու իշխան դառնալն Աշոտ արքայի օգնությամ հենց Սոփին էր վարում Վասպուրականի իշխանությունը2: Այսինքն` արդեն հավանա ար որդու 12 տարին լրանալուց հետո: Խոսքը մի դեպքում 888 թ., իսկ մյուս դեպքում` 889 թ. մասին է: 888 թ. Աշոտը 11 տարեկան էր, իսկ 889 թ.` 12 տարեկան: Հաշվարկն ամ ողջացնելուն նպաստում է հետնյալը: Ըստ Անանուն պատմիչի` Սոփի մահից մեկուկես տարի (18 ամիս) անց վախճանվել է Աշոտ թագավորը3: Ստացվում է, որ նա մահացել է Աշոտ Արծրունու` 12 տարին ոլորելու շրջանից մի փոքր ավելի, քան 2 տարի անց (7 ամիս ն 18 ամիս` ընդհանուր առմամ ` 25 ամիս): Եթե հիմք ընդունենք Աշոտ արքայի մահվան` մեր ճշգրտած ժամանակը, այսինքն` 891 թ. առաջին երեք ամիսները ն դրանցից ետ գնանք 25 ամիս, կհասնենք 889 թ. առաջին երեք ամիսները: Այս հաշվարկով ստացվում է, որ Սոփին մահացել է 889 թ. հունվար-մարտ ամիսների միջակայքում: Ինչպես տեսնում ենք, Սոփիի մահվան հետ կապված հաշվարկը մի դեպքում մեզ հասցնում է 888 թ. մայիս-հուլիս ամիսները, իսկ մյուս դեպքում` 889 թ. հունվար-մարտ ամիսները: Մայիսից հաշվելով` տարերությունը կազմում է 8-10 ամիս, հունիսից հաշվելով` 7-9 ամիս, իսկ հուլիսից հաշվելով` 6-8 ամիս: Միակ հավանական տեսակետն այն է, որ Դերենիկի մահից 20 ամիս անց Սոփիի մահանալու վերա երյալ հիշատակության մեջ սխալ կա, իրականում 20 ամիսներին պետք է հավելել Դերենիկի մահվան առիթով տեղի ունեցող սգո 10 ամիսները, այսինքն` ընդունելով, որ Սոփին մահացել է ամուսնուց ոչ թե 20, այլ 30 ամիս անց: Այս պարագայում պետք է ընդունենք, որ Դերենիկի մահը տեղի է ունեցել 886 թ. սեպտեմ երին, որին գումարելով 30 ամիս`

Նույն տեղում, էջ 416: Նույն տեղում: Նույն տեղում, էջ 418:

կհասնենք 889 թ. մարտ ամսին: Ի դեպ, այդ է ապացուցում Անանուն Զրուցագրի վերոհիշյալ հաղորդումը, թե «եկաց զամռան աւուրքն ի աշխարհն իւր ի Վասպուրական ն յորժամ հասան աւուրքն աշնան` աջողեցաւ |Դերենիկը| գնալն ի քաղաքն ի Հեր»1, այսինքն` հստակորեն այդ իրադարձությունները դնելով աշնան սկզ ին: Մեր կարծիքով՝ սխալվել է Յո. Մարկվարտը` կարծիք հայտնելով, թե Դերենիկը սպանվել է ուշ աշնանը, քանի որ, ըստ նրա, Վասպուրականի իշխանը ձմեռոց պետք է գնար ձմեռնամուտին2: Վերոասացյալի հիմքով կարող ենք պնդել, որ Սոփին մահացել է 889 թ. մարտին, եր որդին արդեն 12 տարեկան էր ն ստանձնել էր Վասպուրականի իշխանությունը: Մյուս հարցը, որ հաճախ առկա է Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալը թվագրելիս, այն է, որ Վասպուրականի Դերենիկ իշխանը Հովհաննես Դրասխանակերտցու կողմից հիշատակվում է Աշոտի թագավոր դառնալը նկարագրելուց հետո3: Թովմա Արծրունին սակայն Աշոտին առաջին անգամ թագավոր է հիշատակում Դերենիկի մահվանից հետո: Մահվան հանգամանքները նկարագրելիս պատմիչը նշում է, որ Դերենիկին հայտնի էր, որ իշխանաց իշխան Աշոտը ծուղակ է պատրաստել: Ապա Դերենիկը սպանվում է, որից հետո 10 ամիս սուգ է հայտարարվում: Դրանից հետո գալիս է Աշոտի որդի Շապուհը ն իշխանությունը հանձնում Դերենիկի որդի Աշոտին: Վերջին տեղեկության մեջ Աշոտ Բագրատունին հիշատակված է որպես թագավոր4: 886 թ. սեպտեմ երից, եր սպանվեց Դերենիկը, հաշվելով 10 ամիս, հասնում ենք 887 թ. հուլիս: Աշոտը պետք է թագադրված լիներ Դերենիկի սպանությունից հետո` մինչն 887 թ. հուլիսը (ներառյալ): Կարելի է ենթադրել, որ Հովհաննես Դրասխանակերտցին, իր աշխատությունը շարադրելով տեղի ունեցած իրադարձություններից շուրջ 40 տարի անց, պարզապես շփոթել է իրադարձությունների ժամանակագրական հերթականությունը:

Անանուն Զրուցագիր, էջ 165: Տե՛ս J. Խոrkwոrt, Տüմճոոօոiօո սոմ մiօ Ղiջոiտզսօ11օո, էջ 132: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 443-444: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 352-354:

Վերոհիշյալի օգտին է խոսում այն, որ Աշոտը 887 թ. դրությամ իշխանաց իշխան է կոչվում նան Լազարյան ճեմարանի Ավետարանում1: Մնում է եզրակացնել, որ Աշոտ Ա-ն թագավորել է 890 թ. ամ ողջ ընթացքում` վախճանվելով 891թ. սկզ ին: 891 թվականը նրա գահակալման վերջին տարին էր, որը, եթե հինգերորդն էր, ապա 887 թվականն էլ առաջինն էր: Դատելով «Յայսմաւուրքի»` Աշոտ Ա թագավորի վերա երյալ «աւանդեաց զհոգին իւր առ Աստուած ի հասակի եօթանասուն ն մի ամաց» տեղեկությունից2` կարելի է վստահորեն ասել, որ Աշոտ Ա-ն մահացել է 71 տարեկան հասակում3: Հետագա պարզա անումների համար անհրաժեշտություն է առաջանում քննության առնելու նան Աշոտ Բագրատունու` իշխան ն իշխանաց իշխան եղած տարիների հարցը: Հարկ է պատասխանել մեկ կարնոր հարցի, թե ինչու է աղ յուրներից որոշներում 862 թվականից սկսած Աշոտ Բագրատունու իշխանությունը հաշվարկվում 25 տարի, իսկ մյուսներում` ավելի կամ պակաս: Ըստ որում` կախված Աշոտի գահ արձրանալու թվագրման հետ` տար եր հեղինակներ տար եր թվեր են ներկայացնում` կատարելով սեփական հաշվարկը ն հարմարեցնելով թվերը: Գրիչների վրա ազդեցություն է թողել նան այն, որ աղ յուրներում Աշոտի իշխանության հետ կապված երեք կարգի թվեր գոյություն ունեն` իշխանության, իշխանաց իշխան լինելու ն գահակալության: Պատմագիտության մեջ ընդունված է, որ Աշոտի իշխանությունը սկիզ է առել 855 թ.4, իսկ իշխանաց իշխանի պաշտոն նա ստա1

Տե՛ս «Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (Ե-ԺԲ դարեր)», էջ 40: «Յայսմաւուրք», էջ 234: Տե՛ս Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 510-513: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», ՀՍՍՀ ԳԱԱ հրատ., հ ԼԼԼ, էջ 16-17, А. ТерГевондян, նշվ. աշխ., էջ 150 ն այլն: Բալազուրիի հաղորդմամ ` Խալիֆայության Բուղա զորավարը Հայաստանից հեռացել է հիջրայի 241 թ. (22 մայիս 855 թ.-9 մայիս 856 թ.) (տե՛ս «Օտար աղ յուրները Հայաստանի ն հայերի մասին», 16, Արա ական աղ յուրներ, Գ, Արա մատենագիրներ, Թ-Ժ դարեր, ներածությունը ն նագրերից թարգմանությունները Ա. Տեր-Ղնոնդյանի, Ե., 2005, էջ 282): Ըստ Թովմա Արծրունու` Բուղան հայ գերիներին Սամարա տանելուց առաջ սպարապետ Սմ ատի որդի Աշոտին ն նրա եղ այրներին թողեց «տիրել աշխարհին իւրեանց» (Թովմա Արծրունի ն

ցել է, ինչպես տեսանք, 862 թվականին: Վերնում ներկայացված հիշատակություններում Աշոտին հիմնականում վերագրվում է 5 տարվա իշխանություն ն 25 տարվա իշխանաց իշխանություն: Սակայն, այդ թվերը միմյանց հետ հաշտեցնելը արդություն է պարունակում: Նախ, մինչն 862 թվականը Աշոտն իշխել է ոչ թե 5, այլ առնվազն 7 տարի (ի դեպ, հենց այս կերպ է հաշվարկ կատարել Հ. Հարությունյանը` նշելով, որ Աշոտն իշխան է եղել 7 ն իշխանաց իշխան 23 տարի1): Դեպքերի ժամանակակից Թովմա Արծրունին հաղորդում է, որ Աշոտն իշխան ն իշխանաց իշխան է եղել 30 տարի: Պատմիչի հաշվարկները ցույց են տալիս երկու կարնոր իրողություն: Ըստ պատմիչի` Աշոտը իշխան է եղել 5 ն իշխանաց իշխան 25 տարի: Եթե Աշոտի իշխանաց իշխան դառնալու 862 թվականին գումարենք 25 տարի, կստացվի 887 թվականը: Այսինքն` Թովմա Արծրունին Աշոտի իշխանության շրջանը 7-ի փոխարեն ավելի քիչ է ներկայացրել` 5 տարի: Պատճառը, մեր կարծիքով, հետնյալն է: Գերությունից հայոց իշխանների վերադարձը պատմիչը դնում է մոտ 857 թ., ուստի հավանորեն հենց այդ թվականն էլ համարել է Աշոտի իշխանության սկիզ , քանի որ վերադարձածներն ընդունեցին նրա իշխանությունը2: 857 թվականից մինչն 862 թ. 5 տարի է: Վերոհիշյալը, ինչպես նան Դերենիկի ու Սոփիի մահվան վերաերյալ տեղեկությունների քննությունը ցույց են տալիս, որ Թովմա Արծրունու աշխատության մեջ խնդրո առարկա դեպքերի վերա երյալ ժամանակագրական տվյալները ճշգրիտ են: Ուստի` արձանագրենք, որ Աշոտ Բագրատունու թագավորությունը սկիզ է առել 887 թ.` 25 տարի իշխանաց իշխանի պաշտոնը վարելուց հետո: Աշոտի` 887 թ. թագադրվելու իրողությունն արտացոլված է նան Մովսես Դասխուրանցու աշխատության մեջ, որը, ինչպես տեսանք, օգտվել է դեպքերի ժամանակակից Մաշտոց Եղիվարդեցու պատմական երկից: Այդ է փասԱնանուն, էջ 298): Ն. Ադոնցը կարծում է, որ Բուղան հեռացել է Հայաստանից 855 թ., ուստի` Աշոտի իշխանության առաջին տարին 856 թվականն է (տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 458): Տե՛ս Հ. Հարությունյան, նշվ. աշխ., էջ 29-30: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 312-314:

տում նան այն, որ Շապուհ Բագրատունու երկում, դատելով դրանից օգտված հեղինակների կողմից հայոց 336 (887/888) թվականը որպես Աշոտ Բագրատունու` թագավոր հռչակվելու տարեթիվ ներկայացնելու իրողությունից, նշված է եղել հենց այդ թվականը: Հարկ է անդրադառնալ այն իրողությանը, որ Թովմա Արծրունին Աշոտ Ա-ին վերագրում է 4 տարվա թագավորություն: Ի սկզ անե նշենք, որ կասկածի ենթարկել նման հույժ կարնոր տեղեկությունը ն հատկապես այն անից հետո, եր համոզվեցինք, որ պատմիչի հաղորդած տեղեկությունները մեզ հետաքրքրող ժամանակաշրջանի վերա երյալ ճշգրիտ են, այնքան էլ ճիշտ չէր լինի: Խնդիրն այն է, որ նա խնդրո առարկա իրադարձությունների ժամանակակիցն է, ուստի` վստահելի: Պատմիչը խիստ հետնողական է իր տեղեկությունների հարցում: Հարկ է հիշել նան այն, որ իր աշխատության սկզ ում նա դիմում է Դերենիկ Արծրունուն` նշելով, որ նրա հանձնարարությամ է գրում իր աշխատությունը1: Կարելի է խեցնել, որ, ի տար երություն նշված դեպքերի մեկ այլ ժամանակակցի, Հովհաննես Դրասխանակերտցու, նա իր երկը չի շարադրել իրադարձություններից շատ տարիներ անց, այլ դրանց զուգընթաց, քանի որ եթե նա գրեր հետո, ապա դժվար թե ուղղակի դիմեր արդեն մահացած Դերենիկ Արծրունուն: Բացի այդ՝ պատմիչը, նկարագրելով Դերենիկի մահվան հանգամանքները, նույնպես զգացնել է տալիս, որ անմիջապես դրանից հետո է գրում2: Այդ իրողությունները արձրացնում է նրա տեղեկությունների արժեքը, որոնք փաստացիորեն համապատասխանում են իրականությանը: Եթե Աշոտի թագավորությունը սկսենք հաշվել 887 թ. ապրիլի 19ից հետո, եր սկսվեց հայոց ՅԼԶ/336 թվականը, ապա մինչն 891 թ. սկիզ ը կստացվի շուրջ (ոչ լրիվ) 4 տարի: Ավելի ուշ ստեղծագործած Ասողիկը, հավանա ար, հաշվարկը կատարել է այլ կերպ: Ըստ երնույթին, նա Աշոտ Ա-ի թագավորության առաջին տարի է համարել 887 թվականը, երկրորդը` 888 թվականը, երրորդը` 889 թվականը, չորրորդը` 890 թվականը ն հինգերորդը` 891 թվականը:

Նույն տեղում, էջ 10: Նույն տեղում, էջ 350:

887 թ. Աշոտի թագադրության ժամանակը ճշտելու համար կարնոր է անդրադառնալ նան Ասողիկի ներկայացրած ժամանակագրությանը: Ճշտված է, որ Նավասարդի 1-ից հետո տեղի ունեցած իրադարձության թվականը հռոմեական թվականի հետ նույնացնելու համար դրան պետք է գումարել 551, իսկ նավասարդի 1-ից առաջ տեղի ունեցածինը ճշտելու համար` 5521: Նման իրավիճակում խախտվում է հռոմեական ն փրկչական թվականների միջն գոյություն ունեցող 2 տարվա տար երությունը: Առաջին դեպքում հռոմեական ն փրկչական թվականների տար երությունը լինում է 3, իսկ երկրորդ դեպքում` 1 տարի2: Եթե վերոհիշյալի լույսով դիտարկենք Ասողիկի տեղեկությունները, կարող ենք արձանագրել հետնյալը: Պատմիչը, որը խնդրո առարկա իրադարձությունները ներկայացրել է թե՛ հռոմեական ն թե՛ փրկչական թվականներով, Աշոտ Բագրատունու թագադրության` հռոմեական ն փրկչական թվականներով թվագրումների միջն տար երությունը նշել է 1 տարի, ուստի կարելի է պնդել, որ Աշոտը թագադրվել է հայոց ՅԼԶ (887) թվականի նավասարդի 1-ից, այսինքն` ապրիլի 19-ից հետո: Հաշվի առնելով Դերենիկ Արծրունու մահվան հանգամանքների վերա երյալ մեր ներկայացրած ճշգրտումները` Աշոտ Բագրատունու թագադրությունը պետք է տեղի ունեցած լիներ 887 թ. ապրիլի 19-ից հուլիս (ներառյալ) միջակայքում, քանի որ հուլիսից սկսած Թովմա Արծրունին նրան այլնս որպես թագավոր է հիշատակում: Փաստորեն՝ Աշոտ Բագրատունին գահ է արձրացել 887 թ. ապրիլի վերջից մինչն հուլիսի վերջն ընկած ժամանակահատվածում ն թագավորել մինչն 891 թ. սկիզ : Այս թվագրումը ամրագրելու համար անհրաժեշտություն է առաջանում պատասխանելու դրանից ծագող մի շարք հարցերի: Աշոտ Բագրատունու թագավորության սկզ նավորման հարցում պարզություն մտցնելու համար, մասնավորապես մեծ կարնորություն ունի նան այն իրողությունը, թե ինչ դիրքորոշում ուներ Բյուզանդիայի կայսր Բարսեղ Ա-ն Հայոց թագավորության վերականգնման հարցում:

Տե՛ս Բ. Թումանյան, Տոմարական հաշվումներ, էջ 56: Տե՛ս Ա. Ա րահամյան, Ներկա թվականի սկզ նավորությունը ըստ հայ տոմարագետների հաշվումների,-«ՊԲՀ», 1970, թիվ 3, էջ 100:

Վերջինիս ն Աշոտի հարա երություններն այնքան սերտ էին, որ նույնիսկ հիշատակություն է պահպանվել այն մասին, որ Բարսեղ Ա-ն Աշոտից թագ է խնդրել1: Անկախ այն անից, թե որքանով է համապատասխանում այդ տեղեկությունն իրականությանը, այն վկայում է սերտ արեկամության գոյության մասին: Այդ է փաստում նան Հովհաննես Դրասխանակերտցին` նշելով, որ Աշոտը Բարսեղ Ա-ի համար սիրելի որդի էր ն հաղորդակից նրա տերության ոլոր գործերին2: Ավելին, հայկական աղ յուրներն այդ ամենը հաշվի առնելով` տեղեկացնում են, թե խալիֆայի ուղարկած թագի մասին տեղեկանալով` Բարսեղ Ա-ն Աշոտին թագ է ուղարկել3, թեն Հովհաննես Դրասխանակերտցին այդ մասին լռում է: Ասողիկը նշում է, որ Աշոտի գահ արձրանալը տեղի է ունեցել Բարսեղ Ա-ի օրոք ն կամակցությամ 4: Հ. Բարթիկյանը կարծում է, որ իրականում Բյուզանդիայի կայսրը Աշոտին թագ չի ուղարկել, այլ միայն, որ «Բյուզանդիան դեմ չէր Հայոց թագավորության վերականգնմանը, դեմ չէր, որ հայերը նրանց (իմա՛ Բագրատունիներին-Ա.Ե.) թագավոր հորջորջեին»5: Բայց Բարսեղ Ա կայսեր օրոք ն կամակցությամ Աշոտի թագավոր հռչակվելը 887 թ. անհամապատասխանություն է առաջացնում, քանի որ Բարսեղ Ա-ն մահացել է 886 թ.: Ն. Ադոնցը, իսկ նրանից հետո նան ազմաթիվ ուսումնասիրողներ Աշոտի գահ արձրանալը թվագրելիս մշտապես նշում են, որ այն չէր կարող տեղի ունենալ Բարսեղ Ա-ի մահից հետո, որը վրա էր հասել 886 թ. օգոստոսի 29-ին6: Խորամիտ Աշոտը խալիֆայից ստացված թագը գլխին դնելուց առաջ պետք է զգար կայսեր համաձայնության անհրաժեշտությունը, որը ն հայցել է: Կայսրը համաձայնել է, ուստի ն պատմիչները նշում են նրա «կամակցությունը»: Չի կարելի ացառել նան այն, որ թագադրության հանդեսը, եթե այդպիսին եղել է, կարող էր տեղի ունենալ արդեն Բարսեղ Ա-ի

Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 85: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 444: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 85-86, Կիրակոս Գանձակեցի, էջ 80: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 740: Տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Բյուզանդիան ն հայ պետականությունը Ճ-ՃԼ դդ., էջ 17: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 476:

մահից հետո, եթե ընդունենք, որ Աշոտի թագավոր դառնալուն նա համաձայնել է մահից առաջ: Այդ պարագայում առաջանում է մյուս հարցը: Եթե Աշոտը ստացել է կայսեր համաձայնությունը կամ «կամակցությունը», ինչո՞ւ է թագադրվել նրա մահից հետո` արդեն հաջորդ տարի` 887 թ.: Հավանա ար նա կայսեր համաձայնությունը ստանալուց հետո մինչն թագադրվելը ստացել է նրա մահվան լուրը, ուստի ն մի փոքր ժամանակ էլ սպասել է` տեսնելու նրա հաջորդի` Լնոն Զ-ի (886-912) վերա երմունքը Հայոց թագավորության վերականգնման հարցում: Իսկ անհանգստանալու առիթ Աշոտն ուներ: Պատահական չէ, որ խոսվում էր այն մասին, թե Բարսեղ Ա-ն դավադրության զոհ էր դարձել1: Նոր կայսրը դրան վերա երվել է դրականորեն ն պաշտոնապես ճանաչել Աշոտ Բագրատունու թագավորությունը: Ստացվում է, որ Բարսեղ Ա-ն Աշոտ Բագրատունուն որպես թագավոր է ճանաչել 886 թվականին: Սակայն, մենք հակված չենք ժխտելու Բարսեղ Ա-ի օրոք Աշոտի թագադրության վերա երյալ տեղեկությունները, ավելին, կարծում ենք, որ 884 թ. նա կազմակերպել է թագադրության հանդես: Մինչ վերջինիս քննությանն անդրադառնալը անհրաժեշտ է խոսել նան այն պատճառների մասին, թե ինչու Աշոտը, խալիֆայից թագ ստանալով մինչն 884 թվականը, չշտապեց կազմակերպել թագադրության հանդեսը: Կարծում ենք, որ Բարսեղ Ա-ի հետ սերտ հարա երություններ պահպանող Աշոտ Բագրատունին, թեն թագ էր ստացել խալիֆայից, սակայն սպասում էր կայսեր համաձայնությանը: Այլապես կայսրը կարող էր թշնամանալ Աշոտի հետ, որը վերջինիս ծրագրերի մեջ չէր մտնում: Իսկ այն, որ նշվածը խիստ իրական էր, ապացուցվում է այն իրողությամ , որ հայկական աղ յուրներն Աշոտի թագադրության հետ կապված հիշատակում են Բարսեղ Ա-ի ուղարկած թագը կամ նրա «կամակցությունը»: 882-883 թթ. Բարսեղ Ա-ն ակտիվ հարձակողական քաղաքականություն էր իրականացնում Արա ական խալիֆայության դեմ Մալաթիայի ն Տարսոնի ուղղությամ ` փորձելով ճեղքել արա ա- յուզան1

Տե՛ս «Օտար աղ յուրները Հայաստանի ն հայերի մասին». Բյուզանդական աղ յուրներ, Բ, Կոստանդին Ծիրանածին, թարգմ. նագրից, առաջա ան ն ծանոթ. Հ. Բարթիկյանի, Ե., 1970, էջ 292-293, ծանոթ. 276:

դական սահմանային շրջանը: Եվ եթե 882 թ. Մալաթիայի մոտ կայսրը, հաջողության չհասնելով, կարողացավ նահանջել, ապա 883 թ. սեպտեմ երի 14-ին Տարսոնի մոտակայքում յուզանդական անակը ծանր պարտություն կրեց1: Ա. Վասիլնը ն Ֆ. Ուսպենսկին նշում են, որ դրանից հետո Արնելքում Բարսեղ Ա-ն այլնս ռազմական գործողություններ չի իրականացրել, սակայն, իմանալով այն մասին, որ խալիֆան թագ է ուղարկել Աշոտ Բագրատունուն, փորձել է Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների տիրակալին իր կողմը քաշելով, ի դեմս նրա, Խալիֆայության դեմ դաշնակից ձեռք երել2: Այս խիստ հավանական տեսակետը կարելի է հիմնավորել նրանով, որ այն լիովին համապատասխանում էր Աշոտի շրջահայաց քաղաքականությանը: Բարսեղ Ա-ին խալիֆայի ուղարկած թագի մասին, ամենայն հավանականությամ տեղեկացրել է հենց Աշոտը ն սպասել նրա արձագանքին: Արա ների դեմ պատերազմում պարտություն կրած կայսրը հավանություն է տվել Աշոտի թագադրությանը, ըստ ամենայնի` Տարսոնի ջախջախումից հետո: Մյուս կողմից, 884 թվականից ավելի վաղ Բարսեղ Ա-ն չէր կարող հավանություն տալ Աշոտի` խալիֆայի կողմից ուղարկված թագով թագադրությանն այն պարզ պատճառով, որ պատերազմում էր Խալիֆայության դեմ: Ուստի մեծ կարնորություն է ներկայացնում այն հարցի պարզա անումը, թե հատկապես ո՞ր թվականին է կայսրը համաձայնություն տվել Աշոտի գահակալությանը: Վերոհիշյալի լույսով անդրադառնալով Գրիգոր Մաշկնորի տեղեկությանը` նշենք, որ այն այնքան մանրամասն է, որ կասկածի տեղիք համարյա չի տալիս: Սակայն այդ դեպքում ինչպե՞ս հաշտեցնել մեր կատարած քննության արդյունքներն այդ տեղեկության հետ` նկատի ունենալով նան Աշոտ Ա-ի թագավորության տարիների քանա1

Տե՛ս Ի ն ալ-Ասիր, էջ 169-170: Այդ դեպքերի մասին մանրամասնորեն տե՛ս А. Васильев, Политические отношения Византии и арабов за время Македонской династии (867-959),-“Записки историко-филологического факультета императорского С.-Петербургского университета”, часть ԼՃԼԼ, С.-Петербург, 1902, էջ 78-83, Ф. Успенский, История Византийской империи, т. 3, М., 2005, гл. ԼՃ |Период Македонской династии (867-1057)|, The Ըճոbridge ԷiՏնօr7 օՒ 872ճոնiոe Eոpire, օ. 5001492, էջ 351-352: Տե՛ս А. Васильев, նշվ. աշխ., էջ 83, Ф. Успенский, նշվ. աշխ., գլ. ԼՃ:

կի խնդիրը: Եթե Աշոտ Ա-ի գահակալությունը հաշվենք 884 թվականից, ապա 891 թ., եր նա վախճանվել է, կդառնա նրա թագավորության 7-րդ տարին: Կստացվի, որ Աշոտ Ա-ն թագավորել է սկսած 884 թ. օգոստոսի 26-ից մինչն 891 թ. սկիզ ը, այսինքն` գրեթե 7 տարի: Հավանորեն այն հայկական աղ յուրները, որտեղ Աշոտին վերագրված է 7 տարվա թագավորություն, հաշվարկը կատարել են հենց Գրիգոր Մաշկնորի նշած թվականից: Մի կողմ թողնելով այն հավանականությունը, որ վերջինս կեղծված է կամ աղավաղված, փորձենք քննարկել դրա տեղի ունենալու հավանականությունը: «Կեղծիքի» պարագայում 884 թ. Աշոտի թագավոր դառնալու հարցը կարելի էր ընդհանրապես քննության չառնել, սակայն դեպքերի ժամանակակից Հովհաննես Դրասխանակերտցին տեղեկացնում է, որ Աշոտին թագ է ստացել 883 թ. հուլիսի դրությամ մահացած ոստիկանի միջոցով, որը ստիպում է լրջորեն վերա երվել Գրիգոր Մաշկնորի տեղեկությանը: Վերջինիս գլխավոր խնդիրներից մեկն այն է, որ թագադրությունը, փաստորեն, տեղի է ունեցել այնպիսի մի օր, եր եկեղեցին պատարագ չէր մատուցում: Այդ իրողությունը մտորելու տեղիք է տալիս: «Կեղծող» գրիչները պետք է որ հաշվի առնեին այդ իրողությունը, սակայն հատկապես նշել են այդ: Բոլոր դեպքերում Աշոտը պետք է խալիֆայի կողմից թագավոր ճանաչվեր հենց թագը ստանալու պահից` անկախ նրանից, թե եր է կազմակերպել թագադրությունը: Մյուս կողմից, Աշոտը չէր կարող ձգձգել թագադրությունը, քանի որ խալիֆան կարող էր փոխել մտադրությունը: Բացի այդ՝ Բյուզանդիայի կայսրը, որը, անկասկած, դեռ ուշքի չէր եկել ծանր պարտությունից հետո, դժվար թե շուտափույթ համաձայներ դեպքերի այդպիսի ընթացքին: Ուստի` Աշոտ Բագրատունին սեփական թագադրությունը կազմակերպել է նախքան կայսեր համաձայնությունը ստանալը, այց ընտրել այնպիսի մի օր, եր այդ արարողությունն անցկացվել է անաղմուկ ն առանց ավելորդ շքեղության: Գուցե հենց այդ պատճառով է, որ հայ պատմիչների երկերում այդ թվականին Աշոտի թագադրության մասին խոսք չկա: Այլ է իրականությունը Բյուզանդիայի վերջնական համաձայնությունը ստանալու հետ կապված, եր այդ համարվել է Աշոտի գահակալության սկիզ : Ուստի արձանագրենք, որ խիստ հավանական է այն իրողությունը, որ

884 թ. օգոստոսի 26-ին թագադրության արարողություն, իրոք, տեղի ունեցել է: 884 թ. ն 887 թ. թագադրությունների միջն տար երությունն այն էր, որ առաջին դեպքում կար միայն խալիֆայի համաձայնությունը, իսկ երկրորդ դեպքում` արդեն Հայոց թագավորության գոյության համընդհանուր ճանաչումը: Աշոտ Բագրատունին, 884 թ. նախքան կայսեր համաձայնությունը ստանալը թագադրվելով, կանգնեց մի չափազանց արդ խնդրի առաջ: Ի՞նչ պետք էր անել, եթե ստացվեր կայսեր համաձայնությունը: Դարձյա՞լ թագադրվել: Բայց չէ՞ որ դա կարող էր հարուցել խալիֆայի դժգոհությունը: Մյուս կողմից, առանց կայսեր հավանությունը ստանալու թագավոր հռչակվելը նս հղի էր լուրջ հետնանքներով: Թագադրությունից որոշ ժամանակ անց ստացվեց կայսեր «կամակցությունը»: Գուցե դրա պատճառն այն էր, որ կայսրը չէր կամենում փչացնել հարա երությունները Հայաստանի ն Այսրկովկասի տիրակալի հետ` արդեն իսկ գոյություն ունեցող իրողությանը ացասաար արձագանքելով: Վերջինս մեկընդմիշտ կմղեր Աշոտին դեպի Խալիֆայությունը, որը չէր մտնում Բարսեղ Ա-ի ծրագրերի մեջ: Վերնում նշեցինք, որ կայսրը Աշոտի գահակալությանը հավանություն կարող էր տալ Տարսոնի պարտությունից հետո միայն: Բայց հատկապես ե՞ր : Եթե 884 կամ 885 թվականներին, ապա հարց է առաջանում: Պատմիչների մի մասը, եր Աշոտ Բագրատունու գահակալությունը հաշվարկում է 887 թվականից, անկասկած, նկատի ունի այդ թվականին տեղի ունեցած` Աշոտ Բագրատունու թագադրությունը ն կամ Բյուզանդիայի կողմից նրան պաշտոնապես թագավոր ճանաչելը: Կստացվի, որ Աշոտ Բագրատունին Բարսեղ Ա կայսեր «կամակցությունը» ստանալուց հետո թագադրությունը ձգձգել է ավելի քան 3 տարի: Սակայն դա խիստ անհավանական է, քանի որ կհարուցեր կայսեր դժգոհությունը: Ուստի կարծում ենք, որ Բարսեղ Ա-ի հավանությունը Աշոտ Ա-ն ստացել է 884 թ. թագադրությունից 2 տարի անց` 886 թվականին: Հարկ ենք համարում անդրադառնալ նան այնպիսի կարնոր խնդրի, ինչպիսին է թագադրության նոր հանդեսի կազմակերպումը 887

թվականին: Մովսես Դասխուրանցու, Սամվել Անեցու, Վարդան վարդապետի ն Ասողիկի տեղեկությունները, որոնք, ինչպես տեսանք, Աշոտ Բագրատունու թագավորության սկիզ են համարում 887 թվականը, հիմք են տալիս պնդելու, որ, իրոք, թագադրության նոր հանդես կազմակերպվել է: Սամվել Անեցին գրում է, որ Աշոտ Բագրատունին այդ ժամանակ «թագաւորական պսակաւն ճոխա ար թագ կապեալ»1, որ ուղղակիորեն հաստատում է մեր տեսակետը: Հաշվի առնելով վերոհիշյալը` հնարավոր են հետնյալ եզրակացությունները. ա. Բարսեղ Ա-ի հավանությունն Աշոտ Բագրատունին ստացել է ոչ թե 884 կամ 885 թվականներին, այլ ավելի ուշ, թերնս 886 թ., որի հետնանքով էլ իրականում նրա թագավորության ճանաչումը ն ոչ թե թագադրության արարողությունը սկզ նաղ յուրները տեղադրում են Բարսեղ Ա-ի կենդանության օրոք: . Կայսեր հավանությունը ստանալը խիստ կարնոր էր այդ շրջանի հայկական իրականության մեջ, որով վերջնական ձնակերպում կստանար Հայոց թագավորության վերականգնումը: գ. Աղ յուրներում 887 թվականն Աշոտի գահակալության սկիզ համարելը խում է այդ թվականին տեղի ունեցած կարնոր մի իրադարձությունից, սակայն այդ ժամանակ Բյուզանդիայի կայսրն արդեն Լնոն Զ-ն էր: դ. Կարելի է համոզված ասել, որ Բարսեղ Ա-ի «կամակցությունը» ստացած Աշոտ Բագրատունին Լնոն Զ-ի կողմից 887 թ. վերջնականապես ճանաչվեց որպես Հայոց թագավոր, ըստ որում` խոսքն արդեն ոչ թե «կամակցության», այլ պաշտոնական ճանաչման մասին է: ե. 887 թ. թագադրության նոր հանդես, ամենայն հավանականությամ , կազմակերպվել է, որի հետնանքով աղ յուրների մի զգալի մասում Աշոտ Բագրատունու թագավորության սկիզ է համարվում 887 թվականը:

Տե՛ս Սամուէլ Անեցի, էջ 113:

Անհրաժեշտ է անդրադառնալ նան այն իրողությանը, որ աղ յուրներում հայոց 334 թվականին (885) Աշոտի գահ արձրանալու հիշատակությունն ամենատարածվածներից է: Վ. Հակո յանը կարծիք է հայտնել, թե հնարավոր է, որ Գրիգոր Մաշկնորի տեղեկության մեջ ԳՃԼԳ-ն լինի ԳՃԼԴ-ի աղավաղումը, ուստի Աշոտ Բագրատունու գահ արձրանալն իրականում տեղի է ունեցել 885 թվականին: Բագրատունյաց թագավորության հիմնադրման թվագրումը 885ով ծնում է մի շարք անհամապատասխանություններ: Մասնավորապես Աշոտ Ա-ի գահակալության տարիների քանակը, հաշվի առնելով այն, որ նա մահացել է 891 թ. սկզ ին, հաշվվում է 6 տարի, իսկ նման հիշատակություն աղ յուրներում իսպառ ացակայում է: Մյուս կողմից, Աշոտի իշխանության տնողությունը 855-885 թթ., ընդունելով, որ 855 թվականը նրա իշխանության առաջին տարին էր, ստացվում է 31 ն ոչ թե 30 տարի, մինչդեռ Թովմա Արծրունին տեղեկացնում է, որ նա իշխան ն իշխանաց իշխան է եղել 30 տարի: Եթե ընդունենք, որ Աշոտը գահ է արձրացել 885 թ., ստիպված կլինենք հերքելու աղ յուրների ոլոր տեղեկություններն ու հայտարարելու, որ Աշոտ Բագրատունին իշխան ն իշխանաց իշխան է եղել 31 ն թագավոր 6 տարի: Պետք է պարզա անել նան այն իրողությանը, որ Հովհաննես Դրասխանակերտցին խալիֆայից Աշոտին թագ երելը վերագրում է ոստիկան Իսա ի ն աշ-Շայխ աշ-Շայ անիին (մահ.` հիջրայի 269 թ.` 882 թ. հուլիսի 25-883 թ. հուլիսի 10)1, որը անհրաժեշտություն է առաջացնում Աշոտի թագավոր հռչակվելը թվագրել նրա ոստիկանության տարիներով: Սակայն չպետք է մոռանալ այն, որ պատմիչը, չնայած ժամանակակից է այդ իրադարձությանը, իր աշխատությունը գրել է դրանից շուրջ 40 տարի անց, ուստի կարող էր շփոթել իրողությունները: Մասնավորապես նրան հայտնի էր, որ հայ իշխաններն Աշոտին թագադրելու խնդրանքը խալիֆային փոխանցել են ոստիկան Իսա ի ն աշ-Շայխ աշ-Շայ անիի միջոցով, այսինքն` 883 թ. ոչ ուշ: Մինչն թագ ուղարկելը, դատելով մեր հետազոտության արդյունքներից, անցել էր 1 տարուց ավելի, ն այդ ընթացքում Իսա ի ն աշ-Շայխ աշ-Շայ անին

Տե՛ս И. Орбели, նշվ. աշխ., էջ 58:

մահացել էր: Հավանական է, որ պատմիչը, ելնելով այն անից, որ խնդրանքը խալիֆային փախանցող ոստիկանը եղել է հենց նա, թագ երելն էլ նրան է վերագրել` «զոր ն երեալ իսկ ոստիկանին Յիսէի»1: Ի դեպ, վերջին տեղեկությունը վերա երում է հենց թագը երելուն, այլ ոչ թե թագադրությանը: Այդ իսկ պատճառով նշված իրադարձությունը քաղաքական հնչեղություն չի ունեցել ն Հայոց թագավորության վերականգնմանը չի նույնացվել, ուստի համապատասխան արձագանք չի գտել աղ յուրներում: Մյուս կողմից, Բարսեղ Ա-ն Աշոտի թագավորությանը հավանություն կարող էր տալ Տարսոնի պարտությունից հետո, որը տեղի է ունեցել 883 թ. սեպտեմ երի 14-ին: Իսա ի ն աշ-Շայխ աշ-Շայ անին մահացել էր մինչ այդ: Ըստ որում՝ թագադրվելու համար Բյուզանդիայի հավանությունը ստանալու խիստ հավանական տեսակետը հնարավորություն է տալիս կատարելու նս մեկ եզրակացություն: Հնարավոր է, որ ճիշտ է Հովհաննես Դրասխանակերտցու հաղորդումն այն մասին, որ թագն Աշոտին երել է Իսա ի ն աշ-Շայխ աշ-Շայ անին ամենայն հավանականությամ 883 թվականին: Սակայն սպասելով կայսեր արձագանքին` Աշոտը չի շտապել կազմակերպելու թագադրության հանդեսը ն ի լուր աշխարհի հռչակվելու որպես Հայոց թագավոր: Քանի որ Բարսեղ Ա-ն 883 թ. պատերազմ էր մղում Խալիֆայության դեմ, Աշոտ Բագրատունին թագադրության առաջին հանդեսը կազմակերպել է այն ժամանակ, եր թագը երող ոստիկանն արդեն մահացել էր: Ավելին, չի կարելի շրջանցել նան Հովհաննես Դրասխանակերտցու մեկ այլ տեղեկությունը: Թագադրության նկարագրությունից անմիջապես հետո պատմիչը տեղակացնում է, որ Աշոտ Ա-ն գրավել է շրջակա երկրներն ու հպատակեցրել ա խազաց թագավորին2: Ինչպես տեսանք, այդ իրադարձությունը տեղի է ունեցել 888 թվականին: Այսինքն` միանշանակ չէ, որ Հովհաննես Դրասխանակերտցու տեղեկությունը թագադրության արարողության մասին վերա երում է 884 թ., ավելին, այն կարելի է վերագրել հենց 887 թ. տեղի ունեցածին:

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 443: Նույն տեղում, էջ 443-444:

Ինչ վերա երում է այն խնդրին, որ հայկական աղ յուրները տար եր կերպ են թվագրում Աշոտի գահ արձրանալը ն նրան վերագրում գահակալության տար եր տարիներ, ապա վերոհիշյալը ցույց է տալիս, որ խնդրո առարկա իրադարձություններից տասնամյակներով ն հարյուրամյակներով աժանված հեղինակները փորձ են կատարել վերարտադրելու դրանք` համեմելով սեփական քննության արդյունքներով: Նրանք իրենց հաշվարկները կատարել են` սկսած 855 ն 862 թվականներից, հաշվել Աշոտի իշխան, իշխանաց իշխան ն թագավոր լինելու տարիները, դրանք համադրել նրա մահվան հավանական թվականի հետ ն ստացել թվեր, որոնք եր եմն համապատասխանում են, իսկ եր եմն էլ` հակասում իրականությանը: Դրան հավելվում են մի քանի ազդակներ նս: Աշոտը թագ էր ստացել խալիֆայից մինչն 884 թ., հավանա ար անաղմուկ թագադրվել 884 թ., Բարսեղ Ա-ի «կամակցությունը» ստացել դրանից հետո ն Լնոն Զ-ի համաձայնությունը ձեռք երելուն պես պաշտոնապես թագավոր հռչակվել 887 թ.: Այդ ամենի հիման վրա տար եր հեղինակների կողմից Աշոտին վերագրվել է 4, 5 կամ 7 տարիների թագավորություն: Անդրադառնանք նան այն հարցին, որ Աշոտը որպես թագավոր հիշատակվում է նան 860-70-ական թվականներին: Վ. Հակո յանի այն դիտարկումը, որ Աշոտը երկրի փաստական տերն էր դարձել 862 թ. սկսած, ն հայկական աղ յուրներում հենց այդ թվականից էլ դիտարկվում է Հայոց թագավորության վերականգնումը, միանգամայն ճիշտ ն ընդունելի է: Սակայն իրավիճակի նման ընկալումը չէր կարող գոյություն ունենալ նան վրացական միջավայրում: Վերնում տեսանք, որ Աշոտը Հայոց թագավոր է հիշատակված նախքան 870 թ. տեղի ունեցած դեպքերի ժամանակ (կամ հենց 870 թ.): Այս առումով լիովին ընդունելի է Ա. Տեր-Ղնոնդյանի այն տեսակետը, թե Աշոտը հայ իշխանների կողմից թագավոր է հռչակվել 860-ական թվականներին1, ն կամ այն, որ ինչպես համոզված է Վ. Հակո յանը, Աշոտ Բագրատունին, հռչակվելով իշխանաց իշխան, դարձել է երկրի տերն ու ժողովրդի ընկալման մեջ` նան թագավոր:

Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 235-236:

Ամփոփելով կատարված քննությունը` կարող ենք նշել, որ խալիֆան Աշոտ Բագրատունուն թագ է ուղարկել, հավանա ար 883 թվականին: Խալիֆայության դեմ պատերազմ վարող Բյուզանդիայի կայսր Բարսեղ Ա-ի համաձայնությանը սպասելով` Աշոտը թագադրության անշուք հանդես է կազմակերպել 884 թ. օգոստոսի 26-ին: Սակայն այդ հանդեսն ու տեղի ունեցածի քաղաքական նշանակությունը պատմիչները, Բյուզանդիայի համաձայնության ացակայության պատճառով աննշան համարելով, այդ թվականը որպես նրա թագավորության սկիզ չեն հիշատակել: Աշոտ Ա-ն այնուհետն թագավորել է մինչն 891 թ. սկիզ ը: Սրա հետ է թերնս կապված այն իրողությունը, որ հայկական մի շարք աղ յուրներում Աշոտ Ա-ին վերագրված է 7 տարվա թագավորություն: Քանի որ Աշոտը նախքան թագավորելը կառավարել է երկիրը 25 տարի որպես իշխանաց իշխան, ապա գահ արձրանալու թվականը կարող ենք ճշտել` իշխանաց իշխան նշանակվելու 862 թվականից հաշվելով 25 տարի ն կամ մահվան 891 թվականից հանելով թագավորության 4 կամ 5 տարիները` հաշվի առնելով նան պատմիչների կատարած հաշվարկը: Ստացվում է 887 թվականը: Այդ ժամանակ Աշոտի գահակալությունը պաշտոնական ձնակերպում ստացավ Բյուզանդիայի նոր կայսեր` Լնոն Զ-ի կողմից, ն կազմակերպվեց Աշոտ Բագրատունու թագադրության հանդեսը: Աշոտի իշխանության ն թագավորության տարիների վերա երյալ հաղորդած տեղեկությունների առումով կարնորագույն սկզ նաղ յուրը Թովմա Արծրունու Պատմությունն է, որտեղ հստակորեն արձանագրված են հետնյալ իրողությունները. Աշոտ Բագրատունին Հայոց իշխան է եղել 5 տարի (857-862), իշխանաց իշխան` 25 տարի (862887) ն թագավոր` 4 տարի (887-891):

ՎԵՐՋԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ

Աշոտ Ա Բագրատունին Հայոց պատմության ամենաինքնատիպ գահակալներից մեկն է, գործիչ, որի խելամիտ գործունեության շնորհիվ Հայաստանը հնարավորություն ստացավ ինչպես անվնաս անցնելու ԼՃ դ. երկրորդ կեսի վտանգավոր իրադարձությունների միջով, այնպես էլ հզորանալու ն վերականգնելու երկրի քաղաքական անկախությունը: Աշոտ Բագրատունու թագադրության թվականի ն գահակալության տարիների վերա երյալ ազմաթիվ տեղեկություններ են պահպանվել: Այդ տեղեկություններում միանշանակություն չկա: Այդ իսկ պատճառով հետազոտողները, քննության առնելով խնդիրը, ամենատար եր եզրակացությունների են հանգել: Մեր քննությունը ցույց է տալիս, որ գործ ունենք անչափ խճճված հիմնահարցերի հետ: Աշոտ Ա-ն եղել է իմաստուն պետական ն քաղաքական գործիչ, ն նրա օրոք տեղի ունեցածը հասկանալու համար անհրաժեշտ է խորամուխ լինել նան նրա քաղաքական նպատակների ն ծրագրերի մեջ: Ստանձնելով հայոց սպարապետի պաշտոնը Բուղայի արշավանքի հետնանքով ստեղծված ավերի ու շփոթի պայմաններում` Աշոտ Բագրատունին կարճ ժամանակ անց կարողացավ շահել խալիֆայի վստահությունը ն 862 թ. հռչակվեց որպես Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների իշխանաց իշխան: 25 տարի շարունակ նա վարեց իշխանաց իշխանի պաշտոնը` համախմ ելով իշխաններին ն հզորացնելով պետությունը: Աշոտ Բագրատունու հաջողությունները հայ իշխանների մեջ ծնեցին Հայոց թագավորության վերականգնման գաղափարը, ն նրանք ոստիկանի միջոցով դիմեցին խալիֆային: Վերջինս համաձայնեց ն 883 թ. թագ ու թագավորական հանդերձներ ուղարկեց Աշոտին: Հայաստանում նոր իրավիճակ ստեղծվեց, ն Աշոտը նախքան թագադրվելը փորձեց ստանալ նան դարաշրջանի մյուս հզոր պետության` Բյուզանդական կայսրության հավանությունը:

Հայոց խորագետ թագավորը կարճ թագավորեց, սակայն դեռնս իշխանաց իշխան եղած տարիներին նա օժտված էր թագավորական իշխանությամ , ն նրան պակասում էր միայն թագը: Իսկ թագն այնպիսի արժեք չուներ Աշոտ Բագրատունու համար, որպեսզի դրա պատճառով վտանգի ենթարկեր երկար տարիների ստեղծածը: Ուստի համերատար սպասում էր դեպքերի զարգացմանը ն ի լուր աշխարհի թագավոր հռչակվեց միայն այն անից հետո, եր Խալիֆայությունից ացի նրա թագավորությանը հավանություն տվեց նան Բյուզանդիան: 887 թվականն էր: Աշոտ Ա-ն թագավորեց 4 տարի` մինչն 891 թ. սկիզ ը:

Հավելված

ԱՇՈՏ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՈՒ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՇՐՋԱՆԻ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

(ընդհանուր պատկեր) 855. 856. 857. 858. 859. 860. 861. 862. 863. 864. 865. 866. 867. 868. 869. 870. 871. 872. 873. 874. 875. 876. 877. 878. 879. 880.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25.

1. 2. 3. 4. 5.

Աշոտ Բագրատունու կառավարման սկիզ ը ն տարիներն ըստ Ասողիկի: Աշոտ Բագրատունու կառավարման սկիզ ը ն տարիներն ըստ Թովմա Արծրունու: Աշոտ Բագրատունու` իշխանաց իշխան եղած շրջանի սկիզ ը ն տարիներն ըստ հայկական աղ յուրների: Գնորգ Բ Գառնեցի կաթողիկոսի հայրապետության սկիզ ը ն տարիներն ըստ Ասողիկի:

881. 882. 883. 884. 885. 886. 887. 888. 889. 890. 891. †5 892. 893. 894. 895. 896. 897.

19. 20. 21. 22. 23. 24. 25.

24. 25. 26. 27. 28. 29. 30.

26. 27. 28. 29. 30. 31. 32.

6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

1. 2. 3. 4. 5. 6.

1. 2. 3. 4. 5.

1. 2. 3. 4.

Աշոտ Բագրատունու գահակալության սկիզ ն ըստ Գրիգոր Մաշկնորի: Աշոտ Բագրատունու գահակալության սկիզ ն ըստ որոշ հետազոտողների: Աշոտ Բագրատունու գահակալության սկիզ ը ն տարիներն ըստ Ն. Ադոնցի հաշվարկների: Աշոտ Բագրատունու գահակալության սկիզ ը ն տարիներն ըստ Թովմա Արծրունու: Աշոտ Բագրատունու մահվան թվականը:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ԵՎ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

Ա. Աղ յուրներ 1. 2.

3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Անանուն Զրուցագիր, Պատմութիւն, «Մատենագիրք Հայոց», Թ. հատոր, Թ. դար, Անթիլիաս-Լի անան, 2008: Անանուն Զրուցագիր` կարծեցեալ Շապուհ Բագրատունի, Պատմութիւն, թարգմանութիւնը, առաջա անը եւ ծանոթագրութիւնները Վ. Առաքելեանի, Ե., 2011: Թովմա Արծրունի ն Անանուն, Պատմութիւն տանն Արծրունեաց, Ե., 1985: «Կիրակոսի Գանձակեցւոյ Պատմութիւն Հայոց», աշխատասիրությամ Կ. Մելիք-Օհանջանյանի, Ե., 1961: «Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ (Ե-ԺԲ դարեր)», աշխատասիրությամ Ա. Մաթնոսյանի, Ե., 1988: «Հաւաքումն պատմութեան Վարդանայ վարդապետի», Վենետիկ, 1862: «Մայր ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան մատենադարանի», հ. Ա, կազմեցին Օ. Եգանյան, Ա. Զեյթունյան, Փ. Այնթափյան, Ե., 1965: «Մանր ժամանակագրություններ (ՃԼԼԼ-ՃԼԼԼԼ դարեր)», հ. Լ, Ե., 1951, հ. ԼԼ, կազմեց Վ. Հակո յան, Ե., 1956: Մխիթար Անեցի, Մատեան աշխարհավէպ հանդիսարանաց, աշխատասիրությամ Հ. Մարգարյանի, Ե., 1983: «Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն ժամանակագրական», ի լոյս ընծայեաց Ք. Պ., Ս. Պետեր ուրգ, 1867: «Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն Հայոց»: Ի լոյս ընծայեաց Մկրտիչ Էմին, Մոսկվա, 1860: Մովսէս Կաղանկատուացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի, նագիրը Վ. Առաքելյանի, Ե., 1983: «Յայսմաւուրք», ըստ կարգի ընտրելագոյն օրինակի Յայսմաւուրաց Տէր Իսրայէլի, ի Կոստանդնուպօլիս, 1834: «Յիշատակարան Սանահնոյ վանից (Սանահինի քէօթուկը)», աշխատասիրութեամ Պ. Մուրադեանի, Ս. Էջնիածին, 2007: «Յիշատակարանք ձեռագրաց», կազմ. Գարեգին Ա Կաթողիկոս, հ. Ա (Ե. դարից մինչեւ 1259 թ.), 48 նմանահանութիւններով, Անթիլիաս, 1951:

16. «Յովհաննու կաթողիկոսի Դրասխանակերտցւոյ Պատմություն Հայոց»,«Մատենագիրք Հայոց», ԺԱ. հատոր, Ժ. դար, Պատմագրութիւն, Անթիլիաս-Լի անան, 2010: 17. «Յովհաննու կաթողիկոսի Դրասխանակերտցւոյ Պատմություն Հայոց», նագիրը Մ. Էմինի, 1996: 18. «Պատմութիւն Անանուն Զրուցագրի (կարծեցեալ Շապուհ Բագրատունի)», թարգմանությունը գրա արից, առաջա անն ու ծանոթագրությունները Մ. Հ. Դար ինյան-Մելիքյանի |“История Ճнонимного Повествователя (Псевдо-Шапух Багратуни)”|, Ե., 1971: 19. «Ջամ ռ, Գիրք, որ կոչի յիշատակարան արձանացուցիչ, հայելի եւ պարունակող նաւից որպիսութեանց Սր ոյ Աթոռոյս, եւ իւրոց շրջակայից վանօրէիցն, շարագրեցեալ Սիմէօնէ Կաթուղիկոսէ», Վաղարշապատ, 1873: 20. Սամուէլ Անեցի, Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց յաղագս գիւտի ժամանակաց անցելոց մինչեւ ի ներկայս ծայրաքաղ արարեալ, նագիրը կազմեց Ա. Հայրապետեանը, առաջա անը` Կ. Մաթեւոսեանի, Ե., 2011: 21. «Ստեփաննոսի Սիւնեաց եպիսկոպոսի Պատմութիւն տանն Սիսական», ի լոյս ընծայեաց Մ. Էմին, Մոսկվա, 1861: 22. Ստեփանոս Տարաւնեցի Ասողիկ, Պատմութիւն Տիեզերական,-«Մատենագիրք Հայոց», ԺԵ հատոր, Ժ դար, Պատմագրութիւն, գիրք Բ, Ե., 2011: 23. «Քարթլիի մատյան», թարգմ. Վ. Մարտիրոսյան, Հ. Մկրտումյան,-«Լրաեր (հաս. գիտ.)», 1989, թիվ 9: 24. «Օտար աղ յուրները Հայաստանի ն հայերի մասին», «Բյուզանդական աղ յուրներ», Բ, Կոստանդին Ծիրանածին, թարգմ. նագրից, առաջաան ն ծանո թ. Հ. Բարթիկյանի, Ե., 1970: 25. «Օտար աղ յուրները Հայաստանի ն հայերի մասին», 11, «Արա ական աղ յուրներ», Բ, Ի ն ալ-Ասիր, թարգմանություն նագրից, առաջա ան ն ծանոթություններ Ա. Տեր-Ղնոնդյանի, Ե., 1981: 26. «Օտար աղ յուրները Հայաստանի ն հայերի մասին», 16, «Արա ական աղ յուրներ», Գ, Արա մատենագիրներ, Թ-Ժ դարեր, ներածությունը ն նագրերից թարգմանությունները Ա. Տեր-Ղնոնդյանի, Ե. 2005: 27. Сумбат Давитис-дзе, История и повествование о Багратионах, пер. М. Лордкипанидзе, Тб., 1979. 28. “Շհոօոiզսօ մօ Խiօհօ1 1օ Տ7ոiօո քճtոiճոօհօ 1ճօօԵitօ D’Ճոtiօօհօ (1166-1199)”, Քմitծօ քօսո 1ճ քոօոiծոօ fօiտ օt tոճմսitօ օո fոճոծճiտ քճո 1.-8. ՇհճԵօt, t. 111, Քճոiտ, 1905.

Բ. Ուսումնասիրություններ 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37.

38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48.

Ադոնց Ն., Երկեր, հ. Ա, Ե., 2006: Ադոնց Ն., Երկեր, հ. Ե, Ե., 2012: Ալիշան Ղ., Յուշիկք հայրենեաց Հայոց, հ. Ա, Վենետիկ, 1869: Աճառյան Հ., Հայոց պատմություն (հյուսված ընդհանուր պատմության հետ), Ե., 2004: Գրիգորյան Գ., Տարոնի Բագրատունիների ֆեոդալական իշխանությունը ԼՃ-Ճ դարերում, Ե., 1983: Եղիազարյան Ա., Հայ Բագրատունիների տերությունը (885-908), Ե., 2011: Ինճիճեան Ղ., Հնախօսութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի, հ. Բ, Վենետիկ, 1835: Լեո, Երկերի ժողովածու, հ. 2, Ե., 1967: «Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը ծանոթութիւններով», գրեց պրոֆ. դկտ. Յ. Մարկուարտ, գերմաներէնէ թարգմանեց Հ. Մ. Հապոզեան Մխիթ. ուխտէն, Վիեննա, 1913: Հայ ժողովրդի պատմություն, ՀՍՍՀ ԳԱԱ հրատ., հ. ԼԼԼ, Ե., 1976: Հարությունյան Հ., Հայաստանը ԼՃ-ՃԼ դարերում, Ե. 1959: Հովհաննիսյան Ա., Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության, հ. Ա, Ե., 1957: Ղաֆադարյան Կ., Հայկական գրի սկզ նական տեսակները (հնագրական- անասիրական ուսումնասիրություն), Ե., 1939: Մաթնոսյան Ռ., Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառուցվածքն ու վարչական կարգը, Ե., 1990 : Մանանդյան Հ., Երկեր, հ. Բ, Ե., 1978: Յակո եան Ա., Պատմա-աշխարհագրական եւ վիմագրագիտական հետազօտութիւններ (Արցախ եւ Ուտիք), Վիեննա-Երեւան, 2009: Չամչեանց Մ., Պատմութիւն Հայոց ի սկզ անէ աշխարհի մինչն ցամ 1784, հ. Բ, Վենետիկ, 1785: Պալասանեան Ստ., Պատմութիւն Հայոց (սկզ ից մինչեւ մեր օրերը), Թիֆլիս, 1902: Սամուելյան Խ., Հին հայ իրավունքի պատմությունը, հ. Լ, Ե., 1939: Վարդանյան Վ., Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորությունը, Ե., 1969:

49. Վարդանյան Վ., Արծրունիները հայոց պատմության մեջ, Ե., 2002: 50. Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Ա, Կոստանդնուպոլիս, 1913: 51. Ֆասմէր Ռ., Ժամանակագրութիւն Հայաստանի ոստիկաններու առաջին Ա ասեանց օրով, Վիեննա, 1933: 52. Акопян А., Албания-Алуанк в греко-латинских и древнеармянских источниках, Е., 1987. 53. Аракелян Б., Гарни, т. 1, Е., 1951. 54. Васильев А., Политические отношения Византии и арабов за время Македонской династии (867-959),-“Записки историко-филологического факультета императорского С.-Петербургского университета”, часть ԼՃV1, С.-Петербург, 1902. 55. Грен А., Династия Багратидов в Армении,-“Журнал министерства народного просвещения”, часть ՇՇՃՇ, С.-Петербург, 1893, ноябрь. 56. История Византии в трех томах, т. 11, М., 1967. 57. Манандян Я., О торговле и городах Армении в связи с мировой торговлей древних времен, Е., 1954. 58. Орбели И., Синхронистические таблицы хиджры и европейского летосчисления, М.-Л., 1961. 59. Тер-Гевондян А., Армения и Арабский халифат, Е., 1977. 60. Успенский Ф., История Византийской империи, т. 3, М., 2005. 61. Юзбашян К., Армянские государства эпохи Багратидов и Византия 1Ճ-Ճ1 вв., М., 1988. 62. Ճkս1iճո Ճ., Eiոvօո1օiԵսոջ ճոոօոiտօհօո Ղօոոitօոiօո մսոօհ 872ճո2 iո Ճ1. 1ճհոհսոմօոt, Օոüոiոջօո, 1912. 63. 8ոօտտօt Խ., Էiտtօiոօ մօ 1ճ Օօօոջiօ, 1-ոօ քճոtiе, Տ.-ՔօtօոտԵօսոջ., 1849. 64. DճջհԵճտօհօճո Է., Օոüոմսոջ մօտ 8ճջոճtiմօոոօiօհօտ մսոօհ Ճտօհօt 8ճջոճtսոi, 8օո1iո, 1893. 65. Dս1ճսոiօո Քմ., Քօօհօոօհօտ տսո 1ճ Շհոօոօ1օջiօ Ճոոծոiօոոօ, Ղօօհոiզսօ օt Էiտtօոiզսօ, Օսvոճջօ fօոոճոt 1օտ Քոօ1ծջօոծոօտ մօ 1ճ Շօ11օօtiօո 1ոtitս1ծօ 8iԵ1iօtհծզսօ Էiտtօոiզսօ Ճոոծոiօոոօ, tօոօ 1, Քճոiտ, 1859. 66. Օհճ2ճոiճո Խ., Ճոոօոiօո սոtօո մօո ճոճԵiտհօհօո Էօոոտօհճft Եiտ 2սո Eոտtօհսոջ մօտ 8ճջոճtiմօոոօiօհօտ, 2օitտօհոift fսօո ճոոօոiտօհօ Քհi1օ1օջiօ, ԽճոԵսոջ, 1903. 67. Լճսոօոt 1., Լ'Ճոոծոiօ օոtոօ 872ճոօօ օt 1 1տ1ճո մօքսiտ 1ճ օօոզսսtօ ճոճԵօ jստզս'օո 886, Քճոiտ, 1919, Ք. Օոօստտօt, Էiտtօiոօ մօ 1’Ճոոծոiօ. Dօտ օոiջiոօտ ձ 1071, Քճոiտ, 1947. 68. Օտtոօջօոտk7 Օ., Էiտtօiոօ մօ 1’Etճt 872ճոtiո, Քճոiտ, 1956.

69. Տճiոt-Խճոtiո 1., Խծոօiոօտ հiտtօոiզսօտ օt ջծօջոճքհiզսօտ տսո 1'Ճոոծոiօ, 1, Քճոiտ, 1818. 70. Ղօո-Խikօ1iճո Ճ., Diօ ճոոօոiտօհօ Խiոօհօ iո iհոօո 8օ2iօհսոջօո 2սո Ե72ճոtiոiտօհօո, vօո 1V. Եiտ 2սո Ճ111. 1ճհոհսոմօոt, Լօiք2iջ, 1892. 71. Ղհօ ՇճոԵոiմջօ Էiտtօո7 օf 872ճոtiոօ Eոքiոօ, օ. 500-1492, ՇճոԵոiմջօ, 2008. 72. Ղհօ ՇճոԵոiմջօ Խօմiօvճ1 Էiտtօո7, vօ1. 1V. Ղհօ 872ճոtiոօ Eոքiոօ, ք. 1, ՇճոԵոiմջօ, 1966. 73. Ղհօքմտօհiճո Է., Diօ iոոօոօո 2ստtճոմօ vօո Ճոոօոiօո սոtօո Ճšօt 1 (ճստջօոօոոօո մiօ Օօտօհiօհtօ մօո ճոոօոiտօհօո Պճճճոճոօwt̒ iwոտ սոմ մօո ճոոօոiտօհօո Խiոօհօ), 1ոճսջսոճ1-Diտտօոtճtiօո, 8օո1iո, 1904. 74. Ղհօքմտօհiճո Է., Քօ1itiտօհօ սոմ Խiոօհօոջօտօհiօհtօ Ճոոօոiօոտ սոtօո Ճտօt 1 սոմ ՏոԵճt 1,-“Խittօi1սոջօո մօտ Տօոiոճոտ fսո Օոiօոtճ1iտօհօ Տքոճօհօո”, Սօտtճտiճtiտօհօ ՃԵt. 8, 1905.

Գ. Հոդվածներ 75. Ա րահամյան Ա., Ներկա թվականի սկզ նավորությունը ըստ հայ տոմարագետների հաշվումների,-«ՊԲՀ», 1970, թիվ 3: 76. Առաքելյան Բ., Հայկական պետականության վերականգնումը ԼՃ դարի վերջերին,-«ՊԲՀ», 1971, թիվ 4: 77. Բարթիկյան Հ., Բյուզանդիան ն հայ պետականությունը Ճ-ՃԼ դդ.,-«Լրաեր (հաս. գիտ)», 1996, թիվ 1: 78. Բիթարյան Մ., Արմինիայի արա ոստիկանների ժամանակագրությունը,«Լրա եր (հաս. գիտ.)», 1989, թիվ 6: 79. Գրիգորյան Մ., Բագրատունյաց թագավորության սկզ նավորման թվագրության շուրջ,-«Լրա եր (հաս. գիտ.)», 2012, թիվ 2-3: 80. Եղիազարեան Ա., Հայ-ափխազական պատերազմները Թ դ. 80-ական թուականներին եւ Կղարջքի կիւրոպաղատութիւնը,-«Բազմավէպ», Վենետիկ, Ս. Ղազար, 2009: 81. Երեմյան Ս., Լիպարիտ զորավարը ն նրա նախորդները,-«Ն. Մառի անվան կա ինետի աշխատություններ», Ե., 1947, թիվ 2: 82. Թումանյան Բ., Տոմարական հաշվումներ,-«Տեղեկագիր (հաս. գիտ.)», 1964, թիվ 5:

83. Խաչիկյան Լ., Վ. Հակո յան, Ինչպես չպետք է հրատարակվեն պատմական սկզ նաղ յուրները,-«Տեղեկագիր» հասարակական գիտությունների, 1949, թիվ 2: 84. Մաթնոսյան Ռ., Բագրատունի թագավորների (Աշոտ Լ, Սմ ատ Լ, Աշոտ ԼԼ) յուզանդական թագը,-«ՊԲՀ», 2001, թիվ 1: 85. Յուզ աշյան Կ., «Բագրատունյաց շրջանի» Հայաստանը` միջազգային իրավունքի տեսանկյունից,-«ՊԲՀ», 1975, թիվ 1: 86. Նալ անդյան Հ., Արա ացի ոստիկանները Հայաստանում,-«Տեղեկագիր (հաս. գիտ.)», 1956, թիվ 8: 87. Շահինեան Ա., Հայոց վերջին կայսրութեան ծնունդը արա ական գերիշխանության պայմաններում,-«Հայկազեան հայագիտական հանդէս», հ. ԼԲ, Պէյրութ, 2012: 88. Տեր-Ղնոնդյան Ա., Արմինիայի ոստիկանների ժամանակագրությունը,«ՊԲՀ», 1977, թիվ 1: 89. Տեր-Ղնոնդյան Ա., Դվին քաղաքի ժամանակագրությունը 9-10-րդ դարերում,-«Տեղեկագիր (հաս. գիտ.)», 1957, թիվ 10: 90. Տեր-Ղնոնդյան Ա., «Հայոց իշխան»-ը արա ական տիրապետության ժամանակաշրջանում,-«ՊԲՀ», 1964, թիվ 2: 91. Քալանթարյան Ա., Ղաֆադարյան Կ., Դվինի վաղմիջնադարյան մոնումենտալ ճարտարապետության ժամանակագրության որոշ հարցեր,«ՊԲՀ», 1990, թիվ 1: 92. Еремян С., Присоединение северо-западных областей Армении к Византии в Ճ1 веке.-«Լրա եր (հաս. գիտ.)», 1971, թիվ 3: 93. Крачковская В., Печать Багратида Ашота с арабской надписью,-“Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института истории материальной культуры”, Ճ11, М.-Л., 1946. 94. Крымский А., Страницы из истории северного или кавказского Азербайджана (классической Албании). Шеки,-Сборник “Памяти академика Н. Я. Марра (1864-1934)”, М.-Л., 1938. 95. Меликсет-Беков Л., Новооткрытая надпись на Севане от 874 г.,-“Сборник памяти акад. Н.Я. Марра”, М.-Л., 1939.

96. Тер-Аветисян С., О раскопках в Карсе и новооткрытой армянской надписи 1Ճ в.,-“Известия Кавказского историко-археологического института в Тифлисе”, т. 111, Тифлис, 1925. 97. Շճոճոմ Խ., Ճոոiոi7ճ,-“Ղհօ Eոօ7օ1օքճօմiճ օf 1տ1ճո”, ոօw օմitiօո, vօ1. 1, Ճ-8, Լօiմօո, 1986. 98. Էճkօքiճո V., Լճ մճtօ մօ 1’ճvծոօոօոt մ’Ճšօt, քոօոiօո ոօi 8ճջոճtiմօ, “Քօvսօ մօտ ծtսմօտ ճոոծոiօոոօտ”, 11, 1965. 99. Խճոkwճոt 1., Տüմճոոօոiօո սոմ մiօ Ղiջոiտզսօ11օո ոճօհ ջոiօօհiտօհօո սոմ ճոճԵiտօհօո ջօօջոճքհօո,-«Հանդէս ամսօրեայ», 1915, թիվ 1-12: 100. Խ1ճkօո Խ., 2սո օհոօոօ1օջiօ Ճšօtտ 1,-«Հանդէս ամսօրեայ», 1927, թիվ 1112:

Բովանդակություն ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ .................................................................................. 3 Գլուխ Ա

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐԱՅԻՆ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ` ԱՇՈՏ

ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՈՒ ԹԱԳԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱԿԱՆԻ ԵՎ

ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ................... 6

Գլուխ Բ

ԱՇՈՏ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՈՒ ԹԱԳԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱԿԱՆԻ

ԵՎ ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻ ՀԱՐՑԸ

ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ........................................................ 30 Գլուխ Գ

ԱՇՈՏ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՈՒ ԹԱԳԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱԿԱՆԸ

ԵՎ ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐԸ ....................................... 42 ՎԵՐՋԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ .......................................................... 67 Հավելված

ԱՇՈՏ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՈՒ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՇՐՋԱՆԻ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ...................................................... 69

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ԵՎ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ........................................................... 71

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՐՄԱՆ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ

ԱՇՈՏ Ա ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ.

ԹԱԳԱՎՈՐ ՀԱՅՈՑ

(թագադրության թվականը ն գահակալության տարիները)

Համակարգչային ձնավորումը՝ Կ. Չալա յանի Հրատ. սր ագրումը՝ Լ. Հովհաննիսյանի

Չափսը՝ 60x84 1/16: Տպ. մամուլ 5: Տպաքանակը՝ 200 օրինակ:

ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երնան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1